Uncle Tom’s Cabin, Harriet Beecher Stowe © 2004, Can Sanat Yayınları Ltd. Şti. Tüm hakları saklıdır. Tanıtım için yapılacak kısa alıntılar dışında yayıncının
yazılı izni olmaksızın hiçbir yolla çoğaltılamaz.

1. basım: 2004 3. basım: Ekim 2014, İstanbul E-kitap 1. sürüm Ekim 2015, İstanbul Ekim 2014 tarihli 3. basım esas alınarak hazırlanmıştır.

Kapak tasarımı: Utku Lomlu / Lom Tasarım (www.lom.com.tr)

ISBN 978-975-07-2706-1

CAN SANAT YAYINLARI YAPIM, DAĞITIM, TİCARET VE SANAYİ LTD. ŞTİ. Hayriye Caddesi No: 2, 34430 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0212) 252 56 75 / 252 59 88 / 252 59 89 Faks: (0212) 252 72 33 www.canyayinlari.com yayinevi@canyayinlari.com

HARRIET BEECHER STOWE

TOM AMCA’NIN
KULÜBESİ

ROMAN

İngilizce aslından çeviren Tülin Nutku

HARRIET BEECHER STOWE, 1811’de ABD’nin Connecticut eyaletinde doğdu. Dindar bir aileye sahip olan Stowe’un çocukluğu Hıristiyan kardeşlik ve yardımseverlik öğretilerini konu alan hikâyeler dinleyerek geçti. Babası Lane ilahiyat fakültesinin başına geçtikten sonra taşındıkları Cincinnati’de kölelikle ve köleliğin kaldırılmasını destekleyen hareketle tanıştı. Burada, ırkçı ayaklanmalara şahit oldu, firar eden kölelerin hikâyelerini dinledi ve Güney’den Kuzey’e kaçmak isteyen kölelere yardım etti. 1836’da evlenerek Bowdoin Üniversitesi’nde profesör olan kocasıyla birlikte Maine’e taşındı. Köleliği resmen tanıyan bir kanunun kabul edilmesinin ardından Tom Amca’nın Kulübesi’ni yazdı. Bu kitaptan sonra, neredeyse her yıl bir roman yazan Stowe, yine de maddi sıkıntıdan kurtulamadı. Küçük yaşlarda aldığı dinî eğitimin etkisiyle kadınların oy kullanma hakkı ve kölelilik gibi tartışmalı ahlaki konularda sesini yükseltmekten hiçbir zaman geri kalmadı. Diğer eserleri Dred (1856), The Minister’s Wooing (1859), Old Town Folks (1869), ve The Atlantic Monthly dergisinde yayınlanan The True Story of Lady Byron’s Life’dır (1869). Harriet Beecher Stowe 1896’da Hartford, Connecticut’ta öldü.

TÜLİN NUTKU, TED Koleji’ni bitirdikten sonra DTCF Arkeoloji ve Pedagoji bölümlerinden mezun oldu. Fakülte eğitimi sırasında Tiyatro Kürsüsü’ne devam etti. Tiyatro ve müziğe duyduğu tutku onu Timur Selçuk’tan ders almaya yöneltti. Uzun bir süre profesyonel müzisyen olarak çalıştı. 1980’den bu yana çeviri yapıyor.

1 Böylece okur, insanlığın bir bireyine
takdim ediliyor

Soğuk bir şubat akşamüstü geç saatlerde Kentucky’ nin P. kasabasında iki beyefendi önlerinde birer kadeh şarapla iyi döşenmiş bir yemek salonunda oturuyorlardı. Görünürde hizmetçi yoktu ve iki bey iskemleleri birbirine iyice yaklaştırmış, hararetle tartışıyorlardı.

Aslına bakarsanız başlarken uygun bir dil kullanmak amacıyla iki beyefendi deyip geçtik. Ancak dikkatle incelendiğinde biri, doğrusunu söylemek gerekirse pek de beyefendi tanımına uymuyordu. Kaba, bayağı yüz çizgileri ve daha iyi bir yer kapmak için çevresindekileri dirsekleyerek yükselmeye çalışan düşük düzeyli birinin tipik göstergesi olan o kasıntı tavrıyla kısa boylu, tıknaz bir adamdı. Bir sürü çiğ rengin alacasından oluşmuş yeleği, neşeyle sallanan sarı benekli mavi atkısı ve genel havasına pek uyan cafcaflı bir boyunbağıyla aşırı derecede süslü püslüydü. İri, kaba elleri yüzüklerle bezeliydi, köstekli saatinin ağır altın zincirine, konuşmanın coşkusuna kendini kaptırdığında, hazla savurup şakırdattığı bir deste rengârenk, aşırı büyüklükte mühür asılıydı. Temel dilbilgisi kurallarına bile boş vererek yaptığı konuşmasını, arada bir burada yineleyecek kadar alçalamayacağımız değişik küfürlerle süslüyordu.

Arkadaşı Mr. Shelby’deyse bir beyefendi havası seziliyordu. Evin düzeni, yaşam tarzına ilişkin hava kolay, varlıklı koşullara işaret ediyordu. Daha önce de belirttiğimiz gibi ikisi hararetli bir konuşmanın ortasındaydılar.

Mr. Shelby, “Bu konuyu böyle düzenlemem gerekiyordu,” dedi.

Beriki bir bardak şarabı gözüyle ışığın arasında tutarak, “Ben böyle ticaret yapamam, tek sözcükle bu olanaksız Mr. Shelby,” dedi.

“Önemli olan şu Haley, Tom çok özel biridir ve o parayı nerede olsa alır, aklı başında, dürüst ve yeteneklidir, çiftliğimi saat gibi tıkır tıkır işletiyor.”

Haley, “Yani tüm zenciler gibi dürüst demek istiyorsun,” diyerek kendine bir bardak konyak koydu.

“Hayır, gerçekten dürüst demek istiyorum. Tom iyi yürekli, aklı başında, duyarlı, dinine bağlı bir adamdır. Dört yıl önce bir dinî toplantıda birden dine bağlandı, bunda içtenlikli olduğuna gerçekten inanıyorum. O günden beri de –nem var, nem yok, para, ev, atlar konusunda– ona hep güvendim, istediği gibi girip çıkmasına izin verdim, her seferinde de her konuda güvenilir ve namuslu olduğunu gördüm.”

Haley abartılı bir içtenlikle elini sallayarak, “Bazıları dindar zencilerin olabileceğine inanmıyor Shelby,” dedi. “Ama ben inanıyorum. Bu yıl son kura için New Orleans’a götürdüğüm biri vardı, onun dua ettiğini duymak, dinî bir ayinde bulunmak gibi geliyordu insana, hem de sessiz sedasız, yumuşak başlıydı. Bana iyi para getirmişti, zorunlu nedenlerle satmak zorunda kalan birinden almıştım, satarken de altı yüz dolar fiyat koydum. Yani gerçekten içten gelen bir özellik olduğunda dinin bir zencide epey para eden bir şey olduğuna inanıyorum.”

“Eh, Tom’da bu özellik kimsede olmadığı kadar var,” diye öteki söze karıştı. “Biliyor musun, geçen sonbahar onu tek başına benim bir işimi halletmeye Cincinnati’ye gönderdim, eve beş yüz dolar getirdi. Ben de ona, ‘Tom,’ dedim, ‘sana güveniyorum çünkü sen gerçek bir Hıristiyansın, üçkâğıtçı olmadığını biliyorum.’ Tom geri döndü elbette, ben de zaten biliyordum döneceğini. Kulağıma bazı kendini bilmezlerin, ‘Tom neden Kanada’ya gitmiyorsun?’ dedikleri, onun da, ‘Ah, efendim bana güvendi, yapamam!’ diye karşılık verdiği çalındı. Tom’dan ayrıldığıma üzüldüğümü söylemeliyim. Onu borcun tümünü kapatmaya saymalısın Haley, zaten vicdanın olsa öyle yaparsın.”

“Eh, iş herkeste ne kadar vicdan bırakıyorsa benim de o kadar var, yani yemin etsem başım ağrımaz diyecek kadar,” dedi tüccar şaka yollu, sonra da, “eskiden olsaydı sırf bir arkadaşa yardım olsun diye yapardım bunu ama bu yıl işler çok tatsız,” diye sözünü bitirerek bardağına biraz daha konyak doldurdu. Tedirgin bir suskunluktan sonra, “Pekâlâ nasıl bir alışveriş düşünüyorsun Haley?” diye sordu Mr. Shelby.

“Şey... Tom’la birlikte ‘sepete atacağım’ bir kız ya da oğlan yok mu?”

“Hımm! Doğrusunu söylemek gerekirse gözden çıkarabileceğim biri yok, zaten satmak istememin nedeni elimin bu kadar darda olması. Elim ayağım olan insanlardan ayrılmayı hiç istemiyorum aslında.”

Konuşmanın tam da bu noktasında kapı açıldı, dört-beş yaşlarında melez bir erkek çocuk girdi içeri. Görünüşünde son derece alımlı ve insanı çeken bir şey vardı. Ham ibrişim kadar güzel siyah saçları parlak buklelerle yuvarlak, gamzeli yüzünü çevreliyor, yumuşak ama ateş gibi yanan iri, koyu renk gözleri sık, uzun kirpiklerinin altından çevresini merakla inceliyordu. Güzelliğinin esmerliğini ve etkileyiciliğini iyice ortaya çıkaran dikkatle dikilmiş, üstüne güzelce oturan iç açıcı kırmızı sarı kareli giysisi ve utangaçlıkla karışan o kendine güvenli havası efendisi tarafından fark edilmeye, aferin almaya yabancı olmadığını gösteriyordu.

Mr. Shelby ıslık çalarak, “Merhaba Jim Crow!” dedi ve bir salkım üzümü kaptığı gibi ona fırlattı.

“Tut bakalım, hadi!”

Çocuk küçük bedeninin tüm gücüyle ödülün peşinden koşarken efendisi gülüyordu.

“Gel buraya Jim Crow,” dedi. Çocuk geldi, efendi, kıvırcık başa aferin anlamında hafifçe vurup çenesini okşadı.

“Şimdi Jim, bu beye nasıl dans edip şarkı söylediğini göster.”

Çocuk duru, gür bir sesle zencilerin söylediği o yabansı, çekici bir ilkelliği olan şarkılardan söylemeye başladı, bir yandan da ellerinin, ayaklarının ve bedeninin bir sürü gülünesi hareketiyle müziğe tam bir zamanlamayla eşlik ediyordu.

Haley, “Bravo!” diyerek ona bir çeyrek portakal attı.

“Şimdi de romatizmalı yaşlı Cudjoe Amca gibi yürü Jim,” dedi efendisi.

Bir anda çocuğun esnek kol ve bacaklarının biçimi bozuldu, sırtı kamburlaşıverdi; elinde efendisinin bastonuyla odanın içinde topallayarak dolaşmaya başladı, çocuğun yüzü sıkıntıyla kırışmıştı, yaşlı bir adam gibi sağa sola tükürüyordu. İki beyefendi yüksek sesle kahkahalar attı.

“Şimdi de Jim,” dedi efendisi, “ihtiyar Elder Robbins’in nasıl ilahi okuduğunu göster.”

Çocuk tombul yüzünü biraz uzatıp ağırbaşlılıkla burnundan, pes perdeden bir ilahi koyverdi.

“Yaşa! Bravo! Ne çocuk ama!” dedi Haley. “Müthiş bir ufaklık bu.” Ansızın elini Mr. Shelby’nin omzuna vurdu. “Bak ne diyeceğim, şunu at ortaya, ben de işi bitireyim. Hadi canım, en doğru çözüm bu değilse nedir!”

O anda kapı usulca açıldı, yirmi beşlerinde genç bir melez kadın odaya girdi.

Çocuğun annesi olduğunu anlamak için bir bakış yeterliydi. Aynı uzun kirpikli iri, koyu renk, güzel gözler, aynı dalgalı ipeksi saçlar. Yabancı bir adamın, dosdoğru üzerine dikilen gözlerinde, gizlemediği bir hayranlık görünce, esmer tenli yanağının pembesi koyulaştı. Giysisi üstüne güzelce oturuyor, biçimli bedenini ortaya çıkarıyordu; iyi bir dişiyi bir bakışta ayırt etmekte usta olan tüccarın gözünden kaçmamıştı narin elleri, biçimli ayakları, ince bilekleri. Kadın duraksadı, ne diyeceğini bilemeyerek efendisine baktı.

“Eee, Eliza?”

“Harry’yi arıyordum efendim,” dediği anda çocuk bir sıçrayışta ona koştu, nazının geçtiğini gösterircesine kadının etekliğinin kıvrımları arasına sokuldu.

Mr. Shelby, “İyi ya, al götür öyleyse,” dediği anda da kadın, çocuğu kucağına alarak çabucak çekildi.

Tüccar hayranlıkla Mr. Shelby’ye dönerken, “Yumurtaya can veren Tanrı’m!” dedi. “Mal diye buna derim işte! New Orleans’ta böyle bir kadından her zaman servet kazanırsınız. Tırnağı etmeyecek dişilerin binden fazla ettiğini gördüm.”

Mr. Shelby kuru bir sesle, “Ben servetimi onunla yapmak istemiyorum,” dedi ve konuşmayı değiştirmek için bir şişe şarap açıp konuğuna ne düşündüğünü sordu.

“Mükemmel bayım, birinci kalite!” dedi tüccar, sonra da dönerek elini teklifsizce Mr. Shelby’nin omzuna vurdu.

“Ee, peki kızı nasıl satacaksınız? Ona ne fiyat vereceğim, siz ne isteyeceksiniz?”

“Mr. Haley, o satılık değil,” dedi Shelby. “Ağırlığınca altın verseniz karım ondan ayrılmaz.”

“Aman canım, kadınlar hep bu tür şeyler söyler, hesap bilmezler de ondan. Onlara ağırlığınca altının ne kadar kol saati, tüy tüs, incik boncuk alabileceğini söyleyin de bakın, bence böyle bir şey durumu değiştirir.”

“Bakın Haley, bunun sözünü bile etmeyelim; hayır diyorsam hayır demek istiyorumdur,” dedi Shelby kararlılıkla.

“Eh, öyleyse çocuğu alayım,” dedi tüccar, “onun için iyi bir ödeme yaparım.”

“O çocuğu ne yapacaksınız Tanrı aşkına?”

“Bu işe yeni giren bir arkadaşım var, yakışıklı çocukları bu pazarda satmak için yetiştirmek istiyor. Yalnızca çekici olanları alıp uşak falan olmaları için iyi para verebilecek zenginlere satacak. Şu sizin kocaman konaklarınıza uyar, kapıyı açacak, eğilip bekleyecek güzel bir oğlan. İyi para ederler, hele şu sizin küçük şeytan gibi hem komik hem de müziğe yatkın biri olursa... O çocuk bir harika.”

Mr. Shelby düşünceli bir tavırla, “Satmamayı yeğlerim,” dedi. Sonra da, “Sorun şu efendim, ben vicdan sahibi bir adamım, çocuğu annesinden ayırmaktan nefret ederim,” diye ekledi.

“Ya, öyle mi? Hımm, evet, o tür bir duygu yani. Çok iyi anlıyorum. Bazen kadınlarla başa çıkmak zorunda kalmak çok tatsız olabilir. Ben de hep o çığlıklardan, çırpınışlardan nefret etmişimdir. Müthiş can sıkıcı olabilirler ama ben bu işi yaptığıma göre bu tür şeylerden de kaçınabiliyorum. Şimdi, kadını bir günlüğüne ya da bir haftalığına uzaklaştırırsanız her şey sessiz sedasız olup biter, yani o eve gelmeden demek istiyorum. Karınızın çenesini kapatmak için de, ona bir küpe, yeni bir giysi ya da birkaç eşya meşya alıverirsiniz artık.”

“Ne yazık ki olmaz!”

“Pekâlâ da, olur! Bu yaratıklar beyazlar gibi değildir, her şeyi çabuk atlatırlar, yeter ki siz idare etmesini bilin.” Sonra da içten, sır verir bir tavır takınarak, “Derler ki, bu tür alışverişler duyguları nasırlaştırırmış ama ben hiç de öyle düşünmüyorum. Püf noktaları ne biliyor musunuz, ben işi başkaları gibi yürütmem. Kadınların kollarından çocuklarını çekip satanları gördüm, kadın da deli gibi çığlıklar atar elbet. İşte bu çok kötü bir politika, mala zarar verir, bazen hizmet bile edemeyecek kadar sağlıksızlaşırlar. Bir keresinde New Orleans’ta gerçekten çok güzel bir kız tanıdım, bu tür davranışlardan çok zarar görmüştü. Onu satın alan, çocuğunu istememiş, kadın da kanı tepesine çıkınca epey bir sorun yaratmıştı. Çocuğu sımsıkı kucaklayıp çok kötü şeyler söylemişti. Söylediklerini düşündükçe hâlâ kanım donar; çocuğu alıp kadını da hapsettiler, bir hafta sonra da öldü. Bu düpedüz ziyan efendim, yani bin doları ziyan etmek, doğru düzgün bir iş yapmasını beceremedikleri için... Benim deneyimlerim insancıldır efendim.”

Tüccar iskemlesinde arkasına yaslandı, dediğim dedik bir tavırla kollarını kavuşturdu, kendini oradaki en yetkili kişi gördüğüne hiç kuşku yoktu.

Konu beyefendinin çok ilgisini çekmiş olmalıydı, Mr. Shelby düşünceli bir tavırla portakal soyarken Haley biraz daha çekinerek ama gerçeğin gücü onu birkaç söz daha söylemeye itiyormuşçasına yeniden başladı:

“İnsanın kendini övmesi pek hoş kaçmıyor ama yalnızca gerçek olduğu için söylüyorum. İnanıyorum ki gelenlerin içinde en iyileri benim getirdiklerimdi, en azından bana söylenen buydu ve birinde neyse yüz olayda da aynıydı, hepsi de iyi durumda, tombul ve güzeldi. Herkes gibi ben de bir-iki fire verdim elbette. Ben bunu yönetim tarzıma bağlıyorum efendim ve insancıllık benim idareciliğimin doğasıdır diyorum.”

Ne diyeceğini bilemeyen Mr. Shelby, “Çok iyi,” dedi.

“Bu görüşlerim için bana güldüler, beni kenara çekip konuştular. Mallarım ucuz da sıradan da değildi ama ben onları destekledim, onlara güvendim, onlar da bende kaldıkları süre için ‘geçiş bedelini’ ödedi.”

Tüccar kendi şakasına kahkahayla güldü.

İnsanın bir yönünün böylesine açığa çıkışında öyle etkileyici ve değişik bir şey vardı ki, Mr. Shelby de gülmeden edemedi. Belki siz de gülüyorsunuzdur sevgili okur ama biliyorsunuz ki insancıllık çok değişik biçimlerde kendini gösteriyor, insanlarınsa yapacakları ve söyleyecekleri garipliklerin sonu yok.

Mr. Shelby’nin gülmesi tüccarı yüreklendirdi.

“Garip geliyor ama bunu insanların kafasına asla sokamadım. Natchez’deki eski ortağım Tom Loker akıllı bir adamdı ama zenciler söz konusu oldu mu, şeytana dönerdi, yani ilke söz konusu olduğunda demek istiyorum, karşısındaki ondan daha iyi bir herif bile olsa, ekmeğini asla bölüşmezdi; yani düzeni oydu efendim. Tom’a derdim ki, ‘Kızlar ağlarken neden bir de kafalarına vurup evire çevire dövüyorsun? Bu berbat bir şey, üstelik yararı da yok! Ağlamalarının bir zararı yok, zaten bu huydur, huy dediğin de böyle patlak vermezse başka türlü verir. Ayrıca Tom, bu senin kızlarının güzelliğini bozuyor, hastalanıyor, üzülüp kendilerini kötü hissediyorlar, çirkinleştikleri bile oluyor, özellikle daha açık tenliler... Tüm bunlar kötü, onları da bitiriyor. Neden gönüllerini alıp tatlı tatlı konuşmuyorsun? Önlerine atılıveren bir nebze sevecenlik senin itip kakmandan çok daha fazla iş görür, hem de daha çok para eder. Para etmeleri buna bağlı.’ Ama Tom’un bir türlü kafasına girmezdi, benimkilerden pek çoğunu öyle bozdu ki kafalı biri olmasına karşın ondan ayrılmak zorunda kaldım ve gördüğünüz gibi dürüstlükle işimi sürdürüyorum.”

Mr. Shelby, “Yani iş yönteminizi Tom Loker’ınkinden daha mı insaflı buluyorsunuz?” diye sordu.

“Ama elbette efendim, böyle diyebiliriz. Küçüklerin satılması gibi tatsız durumlarda biraz daha dikkatli olurum – kadınları ortalıktan azıcık uzaklaştırırım. Gözden ırak olan gönülden de ırak olurmuş, değil mi efendim? İş tertemiz görülüp artık yapılacak bir şey kalmadığında çaresiz alışırlar. Bunlar karılarıyla çocuklarını korumaları öğretilerek yetiştirilmiş beyazlar değil ki... Zenciler bu işler için yetiştirilmiştir, beklentileri beyazlarınkilere benzemez, bu nedenle de böylesi sorunlar kolayca çözülür.”

“Ne yazık ki benimkiler bu işler için yetiştirilmemiş öyleyse,” dedi Mr. Shelby.

“Olabilir. Siz Kentucky’liler zencilerinizi şımartırsınız. Onlara iyi davranmak istersiniz ama gerçek iyilik o değildir. Şimdi bakın, dünyanın dört bir yanında becerilmiş, itilip kakılmış sonra da Tom, Dick ya da Tanrı bilir kime satılmış bir zenciye ilke ve umut aşılamak iyilik değildir. O zaman itilip kakılmak ona çok daha zor gelecektir. İzninizle şunu da söyleyeceğim: Tarla işçisi zencilerinizin onlardan beklendiği gibi şarkı söyleyerek çalıştıkları bir yerde, sizin öbür zenciler kesilmiş ağaç gibi orta yerde kalakalır. Herkes doğal olarak kendi aklını beğenir Mr. Shelby; ben de zencileri tam onların layık olduğu biçimde yönettiğime inanıyorum.”

Mr. Shelby huysuz biri olduğunu gösterircesine hafif bir omuz silkişiyle, “İnsanın kendinden hoşnut olması mutluluk verici,” dedi.

Her birinin kendi durumunu değerlendirdiği bir suskunluktan sonra Haley, “Eee?” dedi. “Ne diyorsunuz?”

“Bu işi düşünüp karımla konuşacağım,” dedi Mr. Shelby. “Bu arada Haley, dediğiniz gibi işin sessiz sedasız yürümesini istiyorsanız, bu çevrede duyurmasanız iyi edersiniz. Erkekler duyarsa, öbürleri de duyar, o zaman da sessiz bir iş olmaktan çıkacağından hiç kuşkunuz olmasın.”

Adam kalkıp paltosunu giyerken, “Aa, elbette, ne demek, elbette ama bakın ne diyeceğim, müthiş acelem var, ne yapacağımı olabilecek en kısa sürede bilmek istiyorum,” dedi.

Mr. Shelby, “Bu akşam altıyla yedi arasında arayıp yanıtımı öğrenin,” dedi.

Tüccar eğildi ve çıkıp gitti. Kapı usulca kapanırken Shelby kendi kendine, “Şu herifi o arsız kendine güveniyle birlikte bir tekmede merdivenlerden atabilmeyi ne kadar isterdim ama üstünlüğün onda olduğunu biliyor. Biri çıkıp da Tom’u şu Güneyli rezil tüccarlardan birine satacağımı söyleseydi ona, ‘O köpek mi ki böyle bir şey yapayım?’ derdim. Şimdiyse görebildiğim kadarıyla başka çare yok. Eliza, hem de çocuğuyla birlikte! Karımla başımın epey ağrıyacağını biliyorum, hem bunun için hem de Tom için... Borcumu ödemek için çok büyük bir bedel, Aman Tanrı’m! Herif üstünlüğünü görünce bastırıyor,” diye söylendi.

Köleliğin belki de en ılımlı biçimi Kentucky’deydi. Daha Güney’deki iş mevsimlerinde görülen telaşla baskının yaşanmadığı Kentucky’de durmadan zenginleşen dingin doğa, zencileri daha sağlıklı ve akıllı kılıyordu. Bu arada hızlı kazanç umarsızla korumasızı karşı karşıya bırakmıyor, kırılgan insan doğasını hep ezip geçmiş olan katı yürekliliğe gerek bile kalmadan durmadan artan parası da efendiyi mutlu ediyordu.

Buradaki konakları ziyaret edenler, bazı hanımefendilerle beyefendilerin kölelerini iyi niyetle nasıl şımarttıklarını, onların da yürek sızlatan bağlılıklarını gördüklerinde ataerkil kurumun eski şiirsel efsanelerini düşleyebilirler ama bu sahnenin üstüne, tam tepesine uğursuz bir gölge tünemiştir.

Yasanın gölgesi. Yasa tüm bu çarpan yürekleri ve yaşayan duyguları efendinin malı, bir nesne gibi gördüğü sürece, iyi yürekli efendi iflas eder etmez (ya da ölür ölmez) korunan, yüz verilen bu yaşamların, umutsuz bir acıya ve ezaya dönüşmesi işten bile değildir. Yani, en iyi işleyen kölelik düzeninde bile bunu güzel ya da istenir kılmak olanaksızdır.

Mr. Shelby iyi huylu, orta kıratta bir adamdı. Çevresindekilere kendini pek yormayan bir hoşgörü gösterdiğinden konağındaki zencilerin rahatını bozacak bir aksaklık da olmamıştı. Ancak maddi durumu sıkışıp da gerekli önlemleri almayınca eli kolu bağlanmış, parasının büyük bölümünün geleceği Haley’in eline düşmüştü. Bu küçük bilgi önceki konuşmanın anahtarıdır.

Şimdi de Eliza’nın kapıya giderken duyabildiği kadarıyla bu köle tüccarı efendisine biri için teklifte bulunuyordu.

Kapıda durup dinlemesinin bir sakıncası yoktu ama tam o sırada hanımı çağırınca aceleyle uzaklaşması gerekmişti. Yine de o yabancı adamın oğlu için bir öneri yaptığını duyacak kadar zaman olmuştu, yanılmış olabilir miydi? Yüreği öyle hızlı atıyordu ki, şişmiş gibi geldi, elinde olmaksızın çocuğa öyle bir sarılış sarıldı ki, küçük oğulcuk başını kaldırıp ona şaşkınlıkla baktı.

Eliza su ibriğiyle sehpayı devirip hanımının istediği ipek giysi yerine uyurgezer gibi geceliği uzatınca Mrs. Shelby, “Eliza, kız neyin var bugün senin?” diye sordu.

“Ah hanımım, hanımım!” diye gözlerini kaldırarak bağırdı Eliza, ardından da gözyaşlarına boğulup bir iskemleye yığıldığı gibi hüngür hüngür ağlamaya başladı.

“Ne oldu Eliza çocuğum? Neyin var?”

“Ah hanımım, hanımım! Salonda bir tüccar var, beyefendiyle konuşuyor, onu duydum!”

“Ee, ne olmuş yani şaşkın çocuk? Varsa var...”

“Ah hanımım, efendi, Harry’mi satar mı sizce?” Zavallı kadın kendini koltuğa atmış, hıçkırıklarla çırpınıyordu.

“Satmak mı? Yok canım, aptal kızcağızım benim! Bilirsin ki senin efendin, o Güneyli tüccarlara hiç itibar etmez, ayrıca da doğru dürüst davrandıkları sürece hizmetçilerinin hiçbirini de satmaz. O adamın Harry’yi almak istediğini de nereden çıkarıyorsun şaşkın çocuk? Başkalarının dünyası da seninki gibi onun üstüne mi kurulu sanıyorsun sersem tavuk? Hadi şimdi neşelen de şu kopçalarımı ilikle. Sonra da saçımı geçen gün öğrendiğin gibi tepeme toplayıp örgü topuz yap, artık kapıları dinlemeyi de bırak.”

“Zaten hanımcığım siz öyle bir şeye izin vermezsiniz, değil mi?”

“Saçmalama çocuğum, elbette ki vermem! Neden bunu konuşuyoruz ki? Kendi çocuğunu satmak gibi bir şey bu... Yalnız, sen bu çocukla öylesine böbürleniyorsun ki, biri kapıdan burnunu uzatsa, onu almaya geldi sanıyorsun.”

Hanımının kesin tavrından rahatlayan Eliza, kendi korkularına gülerek çabucak el yatkınlığıyla onun tuvaletini bitirdi.

Mrs. Shelby hem kültürlü hem de ahlaklı bir kadındı. Kentucky’li kadınların düşüncelerinde sıkça rastlanabilen bu doğal yüce gönüllülük ve soyluluğu ahlaki ve dinî ilkelerle pekiştirmiş, güçlü, yetenekli ve pratik biri olmuştu. Hiç de dindar olmayan kocasıysa, karısının bu tam kıvamında tutarlılığına saygı duyup baş tacı etmek yerine ona karşı korku huşu karışımı bir duygu taşıyordu. Karısına hizmetçilerin rahatını, gelişimini ve eğitimini sağlayacağı koşulları o vermişti hiç kuşkusuz ama karar mekanizmasında yer almamıştı. Aslında azizlerin olağanüstü aşırı derecede iyi edimlerinin bir işe yaradığına pek inanmasa da karısının ikisine de yetecek kadar dindar ve iyiliksever olmasından hazzetmiyor da değildi hani. Ne de olsa kendisinde pek olmayan niteliklerin karısındaki bolluğu cennete girme konusunda biraz puslu da olsa bir umuttu.

Tüccarla konuşmasından sonra düşüncelerini kaplayan en ağır yük, tasarlanmış olan anlaşmayı karısına aktarırken karşılaşmak zorunda kalacağı usandırıcı direniş ve engellerdi.

Kocasının içinde bulunduğu zor durumundan tümüyle habersiz olan ve yalnızca onun iyi yürekli yanını bilen Mrs. Shelby, Eliza’nın kuşkuları karşısındaki inanmazlığında son derece içtendi. Bu meseleyi ikinci kez düşünmemiş bile, kendini akşam gidecekleri davete hazırlanmaya vermişti; Eliza’nın söyledikleri de uçup gitmişti kafasından.

2 Ana

Eliza, genç kızlığından beri hanımınca şımartılarak sevgi dokunuşlarıyla yetiştirilmişti. Güney’deki “satıcıların” da sık sık değindikleri gibi o seçkin eda, sesiyle hareketlerinin yumuşaklığı, zenci beyaz melezi kadınlara özel bir armağandı. Tüm bu doğal incelikler güzelliğin en göz kamaştırıcısıyla birleşir, melez kadınlarda o albenili, hoş, tatlı görünüm ortaya çıkardı.

Sizlere anlattığımız Eliza, bir hayal ürünü olmayıp Kentucky’de yıllar önce gördüğümüz haliyle anılarımızdan aktarılmıştır.

Hanımının koruyucu dikkati altında, güven içinde, bir kölenin güzelliğinin öldürücü yazgısı olan sapkınlıklara maruz kalmadan erginliğe erişmişti. Yan konakta yaşayan George Harris adındaki genç, yetenekli melez köleyle de evlenmişti.

Bu genç adamı, efendisi bir çuval bezi fabrikasında çalışması için kiralamış, el becerisi ve açıkyürekliliğiyle kısa sürede fabrikanın en sevileni olmuştu. Üstelik kenevir liflerini temizlemek için de bir makine icat etmişti ki, mucidin eğitimi ve koşulları dikkate alınırsa bu keşfin de en az makine dâhisi Whitney’in çırçır makinesi kadar mekanik deha gerektirdiği anlaşılır.

Yakışıklı bir adam olduğu kadar hoşa giden tavırları da vardı, sonuç olarak da fabrikada herkesin gözbebeği olmuştu. Yine de yasanın gözünde bir insan değil de, bir “nesne” olması bir yana, bu üstün nitelikler kaba saba, dar kafalı ve gaddar bir efendinin denetimine bağlıydı. Aynı zat, George’un icadı kulağına çalınınca bu akıllı “taşınır malın” ne yaptığını görmek için fabrikaya kadar uzandı. İşverence büyük heyecanla karşılandı ve bunca değerli bir kölesi olduğu için kutlandı.

Yapacakları dört gözle beklenen, ağzından çıkan her söze kulak verilen, tüm makinelerin onayından geçtiği George, öyle yürekli bir tavırla ve akıcılıkla konuşuyor, dimdik duruşuyla öyle yakışıklı, erkeksi görünüyordu ki, efendisi hafiften bir aşağılık duygusuyla tedirgin olmaya başladı. Her yanda dört dönüp, makineler icat edip, başını beyefendiler arasında dik tutmak bir kölenin neyineydi? Hemen buna bir son vermeliydi. Onu geri götürecek, çapanın başına koyacak, “Hadi bakalım, marifetini burada göster,” diyecekti. Ansızın George’un yevmiyesini alıp onu eve götüreceğini söylediğinde fabrikanın müdürü ve işle ilgili öbür kişiler çok şaşırdı.

Müdür, “Ama Mr. Harris,” dedi, “bu biraz ani olmadı mı?”

“Olmuşsa ne olmuş? Adam benim değil mi?”

“Kira bedelini artırmaya hazırız efendim.”

“Hiç yorulmayın efendim. Ben razı olmadan adamlarımdan hiçbirini kiralayamazsınız.”

“Ama efendim, bu işe çok uyum sağlamıştı.”

“Bana kalırsa hiçbir şeye ona vereceğim iş kadar uyum sağlamayacak. Bundan hiç kuşkum yok.”

“Ama şu makineyi icat ettiğini bir düşünsenize,” diye umutsuzca işçilerden biri araya girdi.

“Ha, evet! İşi kolaylaştıracak bir makineydi, değil mi? Bulmuştur, buna hiç kuşkum yok, bir zenciyi kendi haline bıraktın mı, tamam. Onların her biri iş kolaylaştırıcı birer makine değil mi zaten? Hayır, gidecek!”

George, karşı konulması olanaksız bir gücün yazgısı için verdiği son kararı dinleyen bir adam gibi olduğu yere çakılıp kalmıştı. Kollarını kavuşturup dudaklarını sıkmıştı ama göğsünde acı duygularla yanan bir volkanın ateşi damarlarında çağlıyordu. Kesik kesik soluk alıyor, iri, koyu renk gözleri canlı kömürler gibi parlıyordu; müdür koluna dokunup alçak sesle konuşmasaydı tehlikeli bir taşkınlık yapabilirdi.

“Şimdi bunu kabul et George, onunla git. Biz sana yardım etmeye çalışacağız,” diyordu.

Zalim adam, müdürün davranışını gördü ve söyleneni tahmin etti; tam olarak duyamadıysa da kurbanı üstündeki baskıyı azaltmama kararını içinden daha bir pekiştirdi.

George eve götürülmüş, çiftlikteki en pis angaryalar verilmişti. İçinden gelen saygısız her sözü bastırmayı başarmıştı ama kor gibi yanan gözleriyle kederli, eziyet çeken yüzü doğal dilin bastırılamayan, kesin göstergesiydi; duyguları o kadar açıktı ki, elinden hiçbir şey gelmiyordu.

Fabrikadaki mutlu işi sırasında karısını tanımış, evlenmişti. Müdürün çok güvendiği, sevdiği biri olarak o süreçte ağzı sıkı olmak kaydıyla istediği zaman gelip gitme özgürlüğü vardı.

Mrs. Shelby’nin biraz da kadınca bir kendini beğenmişlikle arabuluculuk yaptığı evlilik onaylanmış, en beğendiği güzeller güzeli kölesiyle kendi sınıfından ona çok uygun görünen birinin ellerini birleştirmekten hoşnut olmuş, sonuçta da Eliza’nın hanımının büyük salonunda evlenmişlerdi. Hanımı gelinin güzel saçlarını kendi elleriyle portakal çiçekleri takarak süslemiş, üstüne de daha açık renk bir başta pek de hoş durmayacak duvağı atmıştı; beyaz eldivenler, pasta ve şarap bile unutulmamıştı, bu arada konuklar gelinin güzelliğini, hanımının hoşgörüsüyle özgür düşünceli olmasını bol bol övmekten de geri kalmamıştı.

İlk iki yıl Eliza kocasını sık sık gördü, bu süre içinde iki bebeğini yitirmesi dışında mutluluklarını bozacak bir şey olmadı. O kadar büyük bir tutkuyla bir bebeği olsun istiyordu ki, yitirdiğinde acısı hanımından tatlı bir sitem işitecek kadar yoğun olmuş, hanımı ona doğasının verdiği tutku dolu duygularını akla ve dine yönlendirmesini önermişti.

Küçük Harry’nin doğuşundan sonraysa, genç kadın giderek yatışmış, daha olgunlaşmış, kanayan her bağ ve zonklayan her sinir düğümü, o küçük yaşamı sarıp sarmalamış, anlam ve sağlık kazanmıştı. Kocası iyi yürekli patronundan koparılıp yasal efendisinin demir yönetimi altına getirilinceye kadar mutlu bir kadın olmuştu. Sözüne sadık kalan fabrika müdürü, ortalığın yatıştığını umarak, George’un götürülüşünden bir-iki hafta sonra Mr. Harris’i ziyaret etmiş, onu yumuşatarak ikna etmek için her yolu denemişti.

“Daha fazla konuşmanıza gerek yok,” demişti Mr. Harris, Nuh deyip peygamber demeyen bir tavırla. Sonra da eklemişti:

“Ben işimi bilirim efendim.”

“İşinize karışmak gibi bir niyetim yok efendim. Yalnızca, önerilen koşullarda adamınızı bize vermek için belki bir kez daha düşünürsünüz diye tahmin ettim.”

“Konuyu gayet iyi kavradım. Onu aldığım gün, göz kırpıp fısıldadığınızı gördüm ama beni öyle kolay kolay alt edemezsiniz. Burası özgür bir ülke, adam da benim, onunla ne istersem yaparım, o kadar!”

Böylece George’un son umudu da suya düştü, artık önünde ağır, zahmetli işler ve kapana kısılmış bir yaşam vardı. En küçük bir tatsızlıkta ancak zalim bir yaratıcılığın tasarlayabileceği türden bir aşağılama altında her gün daha da acı çeken biri haline dönüşüyordu.

Acıma duyguları çok gelişmiş bir hukuk uzmanı bir gün şöyle demişti:

“Bir adama yapılacak en kötü davranışın onu asmak olduğunu düşünürsünüz. Hayır, başka bir davranış biçimi vardır ki, adam buna mahkûm edilirse EN KÖTÜSÜ başına gelmiş olur!”

3 Koca ve baba

Mrs. Shelby arabasına binmiş uzaklaşırken Eliza da verandada durmuş mahzun gözlerle arkasından bakıyordu. Biri omzuna elini koydu. Eliza döndü, güzel gözlerini bir gülümseme aydınlattı.

“George, sen misin? Nasıl da korkuttun beni! Neyse, geldiğine çok sevindim! Hanımım öğleden sonrayı dışarıda geçirecek, hadi gel küçük odama geçelim de biz bize olalım.”

Bunu söyler söylemez kocasını, hanımı çağırırsa duyabilsin diye her zaman dikişi elinde oturduğu verandaya açılan küçük, temiz bir daireye aldı.

“Öyle sevindim ki! Neden gülmüyorsun, bak Harry nasıl büyüyor.” Küçük oğlan annesinin eteğine yapışmış, bukleleri arasından utangaç bakışlarla babasına bakıyordu.

Eliza, “Ne kadar güzel değil mi?” diyerek buklelerini düzeltip onu öptü.

George acı bir tonla, “Keşke hiç doğmasaydı,” dedi. “Ben de keşke hiç doğmasaydım!”

Şaşıran ve korkan Eliza oturup başını kocasının omzuna yasladı ve gözyaşlarına boğuldu.

Adam sevecenlikle, “Yapma Eliza, seni üzmek beni perişan eder, zavallı kızcağızım! Her şey öyle kötü ki!.. Beni hiç görmemiş olmanı nasıl isterdim, bilsen, belki öyle mutlu olabilirdin!” dedi.

“George! George! Bunu nasıl söylersin? Bunca korkunç ne oldu ya da olacak ki? Son zamanlara kadar seninle çok mutlu olduk.”

“Öyle cancağızım,” dedi George. Sonra da oğlunu dizlerine çekerek onun muhteşem kara gözlerine kararlı bir tavırla baktı. Elini buklelerinin arasından geçirerek, “Aynı sen, Eliza,” dedi. “Bugüne kadar gördüğüm ve görmek isteyebileceğim en güzel kadınsın ama ahh! Keşke ne sen beni görseydin ne de ben seni!”

“Aa, George nasıl söylersin bunu!”

“Öyle Eliza, hep acı, eziyet, ıstırap! Hayatım pelin otu gibi acı, yaşam özü içimde tükeniyor. Ben garip, sefil, umutsuz bir ağır ve pis işler amelesiyim, yalnızca seni aşağılara sürükleyebilirim, o kadar. Bir şey yapmaya, bir şey bilmeye, bir şey olmaya çalışmamızın anlamı ne? Yaşamanın ne yararı var? Keşke ölmüş olsaydım!”

“Aa ama George, böyle söylemek gerçekten çok kötü! Fabrikadaki işini kaybettiğin için neler hissettiğini biliyorum, sert de bir efendin var ama dua et, sabırlı ol, kim bilir belki...”

Adam onun sözünü keserek, “Sabırlı mı!” dedi. “Sabırlı olmadım mı ben? Herkesin bana iyi davrandığı bir noktaya yükselip de sudan bir nedenle adamın beni alıp götürmesine tek söz ettim mi? Kazancımın her sentini veriyordum ona, herkes de iyi çalıştığımı söylüyordu.”

“Eh, gerçekten korkunç bir şey bu,” dedi Eliza, “ama ne de olsa o senin efendindir, biliyorsun.”

“Efendim! Kim onu benim efendim yaptı? Benim düşündüğüm bu. Benim üstümde nasıl hak sahibi olabilir? Ben de onun kadar insanım. Ondan daha da iyi bir insanım. İşi ondan iyi biliyorum, ondan daha iyi bir yöneticiyim, ondan daha iyi okurum, elyazım onunkinden güzel ve bunların hepsini kendi kendime öğrendim, bu konuda ona teşekkür borcum yok, ona karşın öğrendim, peki şimdi nasıl oluyor da onun beni yük beygiri yapma hakkı doğuyor? Beni yaptığından daha iyi yaptığım bir işten alıp da herhangi bir beygirin yapabileceği bir işe koşma hakkını kim veriyor? Yapmaya çalıştığı bu, beni çökerteceğini, burnumu sürteceğini söylüyor, tutup özellikle en zor, en kötü, en pis işe mahkûm ediyor!”

“Ah, George! George! Beni korkutuyorsun! Hiç böyle konuştuğunu duymamıştım; kötü bir şey yapacağından korkuyorum. Senin duygularından asla kuşku duymam ama ne olur dikkatli ol, benim hatırım için, Harry’ nin hatırı için çok dikkatli ol!”

“Dikkatli de oldum, sabırlı da ama her şey gitgide daha kötüye gidiyor, artık bu etle can taşıyamıyor bunu, bana hakaret ve işkence etmek için hiçbir fırsatı kaçırmıyor. İşimi iyi yapıp dilimi tutayım, iş saatleri dışında da okuyup bir şeyler daha öğreneyim demiştim ama bunu gördükçe daha çok yükleniyor. Ağzımı bile açmamama karşın, içimdeki şeytanı gördüğünü söylüyor, onu dışarı çıkarmayı kafasına koymuşmuş, bugünlerde hiç hoşuna gitmeyecek bir şekilde dışarı çıkmazsa ben de bir şey bilmiyorum.”

Eliza kederli bir sesle, “Aman Tanrı’m, ne yapacağız?” dedi.

“Daha dün arabaya taş yüklerken atın hemen yanında duran Efendi Tom kamçısını öyle bir şaklattı ki, hayvancağız ürktü. En hoş tavrımı takınıp ona yapmamasını söyledim ama o devam etti. Yine yalvarınca dönüp beni kırbaçlamaya başladı. Elini tuttum, o da bağırıp tekme attı, sonra da babasına koşup onunla dövüşmeye kalktığımı söyledi. O da öfkeyle geldi, bana kimin efendi olduğunu öğreteceğini söyledi; sonra beni bir ağaca bağladı ve ağaçtan dallar kesip genç efendiyi çağırdı, beni yoruluncaya kadar kırbaçlayabileceğini söyledi, o da bunu ikiletmedi! Bir gün ona bunu anımsatmazsam, ne olayım!”

Genç adamın alnının rengi koyulaştı, gözleri genç karısını titreten bir ifadeyle kor gibi parlamaya başladı.

“Bu adamı benim efendim yapan kim? Bilmek istediğim bu!”

Eliza acı dolu bir sesle, “Eh,” dedi, “ben hep efendimle hanımıma boyun eğmezsem iyi bir Hıristiyan olamayacağımı düşünmüşümdür.”

“Bunda gene biraz mantık var; seni evlat edinir gibi almışlar, yedirip içirip giydirmiş, hoşgörü göstermişler, iyi bir eğitimin olmuş, bazı şeyler istemekte haklılar ama ben, tekmelenmiş, tokatlanmış, sövülmüşüm, en iyi durumda bir başıma bırakılmışım, öyleyse borcum ne? Ben borcumun yüz katını ödedim. Katlanmayacağım! Hayır, katlanmayacağım işte!” Kaşlarını çatmış, yumruğunu sıkmıştı.

Eliza titreyerek suskun kalakaldı. Kocasını daha önce hiç böylesine ateşli ve öfkeli görmemişti. Ilımlı ahlaki değerleri böylesi bir sivri duygu seli karşısında kamışlar gibi eğilip bükülüyordu.

“Bana verdiğin şu zavallı Carlo var ya,” diye konuşmasını sürdürdü George, “benim kadar rahatı yerindeydi. Geceleri benimle uyuyor, gündüzleri peşimden ayrılmıyor, ne hissettiğimi anlıyormuş gibi bakıyordu yüzüme. Derken, geçenlerde mutfak kapısının oradan topladığım kırıntılarla karnını doyururken efendi geldi, onun parasıyla beslediğimi, bir zenci parçasının bir de köpeğine para yetiştiremeyeceğini söyledi, boynuna bir taş bağlayıp göle atmamı emretti.”

“Ayy, George, yapmadın ya?”

“Ben mi? Hayır ama o yaptı. Efendi ile Tom boğulan hayvanı taşa tuttular. Zavallıcık. Bana öyle acı dolu gözlerle baktı ki, neden kurtarmadığımı sorar gibiydi. Köpeği boğan ben olmadığım için üstüne bir de dayak yedim. Vız gelir. Efendi bir gün benim, kamçıyla yola gelenlerden olmadığımı anlayacak. Kendini kollamazsa benim de sıram gelecek.”

“Ne yapacaksın? Ah George, Tanrı’ya inancın varsa, kötü bir şey yapma sakın, iyi davranmaya çalış, O seni korur.”

“Ben senin gibi bir Hıristiyan değilim Eliza, benim yüreğim acı dolu, Tanrı’ya güvenemiyorum. Neden bunlara izin veriyor?”

“Ah, George inancımız olmalı. Hanımım diyor ki, her şeyin en kötü gittiği zamanlarda bile Tanrı’nın en iyisini yaptığına inanmalıymışız.”

“Kanepelerine kurulan, arabalarında gezen insanlar için bunu söylemek kolay, onlar benim yerime geçsin de görelim, nasıl zor gelir, görürüz o zaman. İyi biri olabilmeyi ben de istiyorum ama yüreğim yanıyor, hiç uzlaşacak gibi de değilim. Sen de benim yerimde olsan uzlaşamazdın, her şeyi anlatacak olsam, şimdi bile yapamazsın bunu. Daha her şeyi bilmiyorsun!”

“Daha ne olabilir ki?”

“Efendi evlenip gitmeme izin verdiği için aptalca davrandığını, gururlu oldukları, başlarını efendinin önünde bile eğmedikleri için Mr. Shelby’yle ailesinden nefret ettiğini, benim de sizlerden gururlu olmayı öğrendiğimi, artık buraya gelmeme izin vermeyeceğini, bana bir karı bulup beni onun evinde oturtacağını söyleyip duruyor. Önceleri beni azarlarken de bu tür bir şeyler geveleyip duruyordu ama dün Nina’yı alıp bir kulübede oturmamı, yoksa beni nehrin aşağısında bir yerlere satacağını söyledi.”

“Ama bizim seninle resmî nikâhımız var, aynı beyazmışsın gibi!” dedi Eliza sadelikle.

“Bir kölenin evlenemeyeceğini bilmiyor musun sen? Ülkede böyle bir yasa yok, bizi ayırmaya karar verirse seni karım olarak elimde tutamam ki! O yüzden keşke görmeseydim, keşke doğmasaydım, dedim, ikimiz için de daha iyi olurdu, zavallı çocuk için de hiç doğmaması daha iyiydi. Tüm bunlar ona da olabilir!”

“Ama benim efendim çok iyi yürekli!”

“Tamam da, belli mi olur? Mr. Shelby ölebilir ya da çocuk kimsenin tanımadığı birine satılabilir. Yakışıklı, akıllı, yetenekli olmasının ne yararı var? Bak, sana bir şey söyleyeyim mi Eliza, çocuğunun sahip olduğu her iyi ve hoş şey için bir kılıç ruhunu delecek çünkü bunlar onu senin alıkoyamayacağın kadar değerli kılacak!”

Sözcükler Eliza’nın yüreğine olanca ağırlığıyla tokat gibi indi; tüccar gözünün önüne geldi, biri ölümcül bir darbe indirmiş gibi beti benzi attı ve soluğu tıkandı. Endişeli bakışlarla bu ağır konuşmadan sıkılıp verandaya çıkmış, Mr. Shelby’nin bastonunu at yapmış, zafer kazanmışçasına bir aşağı bir yukarı koşan çocuğa baktı. Kocasına kaygılarını anlatmalıydı ama sonra kendini tuttu.

“Yoo, zavallıcığın zaten derdi başından aşkın,” diye düşündü. “Hayır söylemeyeceğim ona, hem doğru olmaz ki! Hanımım bizi aldatmaz.”

“Eh Eliza, kızcağızım,” dedi kocası acı dolu bir sesle, “şimdi dayanman ve vedalaşman gerekiyor, ben gidiyorum.”

“George George! Nereye gidiyorsun?”

“Kanada’ya.” Kendini toparlamaya çalışıyordu. “Oraya vardığımda seni satın alacağım, bize kalan tek umut bu. Senin iyi yürekli bir efendin var, satmayı reddetmez. Seni ve oğlanı satın alacağım, Tanrı’nın yardımıyla yapacağım bunu!”

“Ne korkunç! Ya yakalanırsan?”

“Yakalanmayacağım Eliza. Yakalanmaktansa ölürüm! Ya özgür olacağım ya da öleceğim!”

“Kendini öldürmeyeceksin değil mi?”

“Ona gerek yok. Nasılsa beni hemen öldürürler, asla nehri canlı geçmeme izin vermezler.”

“Ah, George, hatırım için, n’olur dikkatli ol! Kötü bir şey yapma, ne kendinin ne de başkasının aleyhine bir şey yap! Çok... kafaya takmışsın ama yapma... yani gitmen gerekiyorsa git ama dikkatli ol, akıllı davran ve Tanrı’ya sana yardım etmesi için dua et.”

“Öyleyse Eliza şimdi planımı dinle bakalım. Efendi aklına esip birkaç kilometre geride oturan Mr. Symmes için elime bir not tutuşturup beni buralara gönderdi. Sana gelip olanları anlatacağımı düşünmüş olmalı. Sana ya da sizlere anlatacaklarım onun adlandırdığı gibi ‘Shelby’ninkileri’ sinirlendirecek, o da bundan zevk duyacaktı. Eve işimi yapmış gibi döneceğim. Yapmam gereken hazırlıklar var, bana yardım edecekler de var, bir-iki haftaya kadar kayıplara karışacağım. Benim için dua et Eliza, yüce Tanrı seni belki duyar.”

“Kendin için dua et George ve ona inanmaya devam et, o zaman kötü bir şey yapamazsın.”

George, “Eh, hadi öyleyse, hoşça kal,” diyerek Eliza’ nın ellerini tutup öylece durarak gözlerinin içine baktı. Suskun durdular, sonra son sözcükler, son hıçkırıklar, ardından da acı dolu ağlayışlar geldi. Bu ayrılış bir örümcek ağına takılanların ayrılışına benziyordu... Ve karıkoca ayrıldılar.

4 Tom Amca’nın kulübesinde
bir akşam

Tom Amca’nın kulübesi, zenci adamın deyişiyle “tipinin en kusursuz örneği” olan efendisinin “ev”ine bitişik, kütüklerden yapılma küçük bir kulübeydi. Önünde özenle bakılan, her yaz çileklerin, ahududuların, meyve ve sebzelerin fışkırdığı tertemiz bir bahçeciği vardı. Evin önünü koskoca kızıl bir begonya kaplamıştı, bir de kaba saba odunları dantel örgü gibi sarıp sarmalayarak gözden saklayan bir yediveren gülü vardı.

Ayrıca mevsimlik açan parlak renkli petunyalar, kadife çiçekleri ve akşamsefalarının her biri güzelliğini gösterecek bir köşe bulmuştu, bunların tümü de Chloe Teyze’nin gururu ve hazzıydı.

Şimdi içeri girelim. Evde akşam yemeği bitmiş, başaşçı olarak hazırlıkları yöneten Chloe Teyze sofrayı toplama ve bulaşıkları yıkama işini mutfaktaki astlarına bırakarak ihtiyarcığının akşam yemeğini kotarmak üzere en rahat ettiği yere çekilmişti. Ateşin başında bir yandan tavanın içinde cızırdayan bir şeyleri hevesle karıştırıyor, bir yandan da ölüm kalım öneminde bir iş yaparcasına dikkatle, saçtığı güzel kokularla içinde “iyi bir şey” olduğu izlenimini veren tencerenin kapağını kaldırıyordu. Chloe Teyze’nin yuvarlak, kara, ışıl ışıl yüzü öyle parlaktı ki, çay peksimetlerine koyduğu yumurta akıyla yıkayıvermiş gibi geliyordu insana. Tombul yüzü, güzelce kolalanmış başörtüsünün altında doyum ve hoşnutlukla hafifçe gülümsüyordu, itiraf etmeliyiz ki bu gülümsemede bir nebze de olsa, ünü dünyayı sarmış, üstelik de bu ünün doğruluğu onaylanmış bir aşçı olmasının sorumluluğu da vardı.

Aşçılığı da aşçılıktı hani, hem de iliğine, kemiğine kadar...

Avluda onun yaklaştığını görüp de vahim bir olayın eşiğinde olduğunu sezmeyen tek bir piliç, hindi ya da ördek yoktu, Chloe Teyze sonlarının gelmesi demekti.

Pişirmeden önce kanadını kırıp bağlasam mı, doldursam mı, yoksa kızartsam mı diye neredeyse istiareye yatar, her türlü kümes yaratığına dehşet saçardı.

Mısır ekmeği, her türlü yöresel hamur işi, minik pandispanyalar, şıpınişi yaratılan tatlar ve sayılamayacak kadar çeşitli türler bu işi daha az bilenler için tam bir sırdı. Bulunduğu noktaya erişmek isteyenlerin semeresiz çabalarını anlatırken şişman kalçalarını haklı bir gurur ve keyifle sallardı.

Eve konuk çağrılıp da ikindi ya da akşam mönülerinin “usulünce” hazırlanması tüm gücünü uyandırırdı, yeni çabalar ve zaferler müjdelediği için hiçbir şey ona verandada yığılı seyahat sandıkları kadar çekici gelmezdi.

Şu anda da Chloe Teyze gözlerini tavaya dikmiş durumda... Bizse kulübenin resmini çizmeyi tamamlayıncaya kadar onu, tam ona göre biçilmiş kaftan olan bu işle baş başa bırakacağız.

Bir köşede kar beyazı örtüsüyle derli toplu bir yatak vardı, yanında pek büyük olmayan bir halı yayılıydı. Yaşamın önemli kararları için Chloe Teyze bu halının üstünde dikilirdi, halıyla yatağın olduğu o köşenin yaşamında özel bir yeri vardı, bugüne kadar da elden geldiğince küçüklerin bu kutsal yeri karıştırmaları, buraya saygısızlık etmeleri önlenmişti.

Aslında, orası evin oturma odasıydı. Öbür köşedeyse yalnızca amacına uygun çok daha kendi halinde bir yatak vardı. Şöminenin üstündeki duvar çok parlak İncil sahneleriyle süslenmişti, bir de General Washington portresi asılmıştı. Portre öyle bir biçimde çizilip boyanmıştı ki, o kahraman adam neye benzediğine şöyle bir göz atsa, şaşar kalırdı.

Köşedeki kaba saba tahta sırada parlak kara gözleri, tombul parlak yanaklarıyla birkaç kıvırcık saçlı çocuk, bir bebeğin ilk yürüme çabalarını denetlemekteydiler, çocuğun ayağa kalkıp bir an dengelendikten sonra yere yuvarlanmasıyla son bulan her başarılı düşüş, karar verilerek yapılmış zekice bir şeymişçesine çılgın bir neşeyle karşılanıyordu.

Bacakları romatizmalı bir masa, ateşin önüne çekilmiş, bir örtü örtülmüş, üstüne de parlak desenli fincanlarla tabaklar ve yaklaşan bir yemeği gösteren öteberi konulmuştu. Bu masada Mr. Shelby’nin sağ kolu Tom Amca otururdu, öykümüzün kahramanı olduğu için okurlarımıza fotoğrafını gümüş levha üstüne çekeceğiz. İriyarı, geniş göğüslü, tepeden tırnağa pırıl pırıl kapkara parlayan, güçlü kuvvetli bir adamdı, Afrikalı çizgilerin ciddi ve güvenilir bir anlamla birleştiği yüzünde iyi yüreklilikle hayırseverlik okunuyordu. Halinde tavrında kendine saygı ve vakar vardı. Ancak bunlar insana güven veren alçakgönüllü bir sadelikle karışmıştı.

Şu anda cin gibi zeki, on üçünde ve eğitmenlik sorumluluğunun bilincinde olan genç Efendi George’un gözetimi altında büyük bir dikkatle ağır ağır yazmaya uğraştığı mektuplar için oturduğu taş tahtanın başında çok meşgul görünüyordu.

Tom Amca g’nin kuyruğunu işgüzarlık yapıp yanlış yana uzatınca çocuk sert, uyanık bir tavırla, “Öyle değil Tom Amca, öyle değil,” dedi. “Öyle yapınca q oldu baksana.”

Genç öğretmeni onun öğrenmesi için q’larla g’leri bininci kez tam bir başarıyla yazarken Tom Amca hayranlık ve saygıyla, “Tanrı’nın sevgili kulusunuz, değil mi?” dedi, sonra kalemi iri, hantal parmaklarıyla kavrayarak sabırla yeniden yazmaya koyuldu.

Chloe Teyze çatalına taktığı pastırma dilimiyle alçak kenarlı demir tavayı yağlarken bir an durup genç Efendi George’a gururla baktı, “Beyazlar böyle şeyleri amma da kolay beceriyor,” diye söylendi. “Nasıl da yazıyor, hele okuması! Sonra da akşamları gelip derslerini bize öğretiyor, amma da garip!”

“Ama Chloe Teyze, ben çok acıktım,” dedi George. “Şu senin tava kekin olmadı mı daha?”

“Olmak üzere Efendi George,” dedi Chloe Teyze ve kapağı kaldırıp altına bir göz attı.

“Güzel, kahverengileşiyor, tam tatlı kahverengi olmuş. Ah, işte bu tam benim işim! Geçen gün hanımım, Sally’nin kek yapmasına izin verdi, azıcık öğrensin diye. Ben de, ‘Aman bırakın hanımım, o güzel malzemelerin böyle ziyan olduğunu görmeye acıyorum,’ dedim. Kekin yalnızca bir yanı kabardı, ne biçim var ne bir şey, pabucum gibi oldu, amaan git hadi!”

Sally’nin acemiliğini küçümseyen bu son cümleyle Chloe Teyze kabın üstündeki kapağı bir hamlede kaldırıverdi ve hiçbir pastacının yüzünü kızartmayacak görünümüyle, güzelce kabarmış bir kek ortaya çıktı. Bu eğlencenin en önemli noktası olduğu için Chloe Teyze şef denetleyici olarak telaşla sağa sola koşuşturmaya başladı.

“Hey Rose ile Pete, ortadan çekilin bakayım zenciler sizi! Sen de çekil Polly canım, annesi bebeciğine sonra bi’şeyler verecek. Şimdi Efendi George, şu kitapları bir kenara çekin de ihtiyarcığımla yerleşin bakalım, ben de sosislerle gözlemeleri sıcak sıcak bi’ dakkada tabağınıza koyuvereyim.”

“Akşam yemeğine eve dönmemi söylediler,” dedi George, “ama ben buradakilerin bırakılmayacak kadar güzel olduğunu biliyordum Chloe Teyze.”

“Elbette bileceksin, elbette bileceksin cancağızım,” dedi Chloe Teyze, bir yandan da dumanı tüten gözlemeleri George’un tabağına tepeleme yığıyordu.

“İhtiyar teyzeciğin en iyisini sana saklar bilirsin. Bunu sen bilmeyeceksin de kim bilecek? Hadi oradan!”

Bunu söylerken parmağıyla George’u şakacıktan dürttü, sonra olanca canlılığıyla yine tavasının başına döndü.

Tava “bakanlığının” işleri biraz durulunca, Efendi George, “Şimdi sıra kekte,” diyerek koca bir bıçağı kesmek üzere uzattı.

Chloe Teyze çabucak kolundan yakalayarak, “Tanrı sizi korusun Efendi George!” dedi. “O kocaman ağır bıçakla kesmeyeceksiniz ya! Söner, o güzelim kabarıklığı bozulur. Alın, bu daha ince bir bıçaktır, bu tür işler için hep bilerim. Şööyle... Bakın nasıl tüy gibi bölünüyor! Şimdi yiyin bakalım. Daha lezizini bulamazsınız.”

George ağzı dolu, “Tom Lincon’un dediğine göre, Jinny senden daha iyi aşçıymış.”

Chloe Teyze kibirli bir tavırla, “Tom Lincon’un ne söylediği hiç önemli değil. Yani bizimkilerin yanında demek istiyorum. Jinny daha sıradan işlerde eli yüzü düzgün şeyler çıkarabilir ortaya belki ama şık bir şey dedin mi, eli ayağı birbirine karışır. Şimdi bırakın Efendi Lincon’u bir yana Efendi Shelby! Güzel Tanrı’m! Gelelim Hanım Lincon’a... Benim hanımım gibi odaya süzülerek girebilir mi, nasıl harika bir yürüyüşü vardır, bilirsiniz! Amaan, git işine! Şu Lincon’lardan söz etmeyin bana!”

Chloe Teyze kafasını dünya çapında bir sır biliyormuşçasına salladı.

“İyi de... ben senin de, Jinny’nin oldukça iyi bir aşçı olduğunu söylediğini duymuştum,” dedi George.

“Söyledim. Onu söyleyebilirim. İyi, sade, sıradan yemekleri, Jinny yapar. İyi bir mısır ekmeği, mısır unundan kusursuz bir kek yapmayı beceremez ama. Tanrı bilir ya, leziz, alengirli bir şey gerekirse, ne yapabilir ki? Elbet o da kek yapıyor ama dışı nasıl oluyor? Senin sevdiğin gibi o ağızda eriyen kabarıklığı verebilir mi? Miss Mary evlenirken gitmiştim oraya, Jinny de düğün pastasını göstermişti. Jinny’yle iyi arkadaşızdır, biliyor musunuz? O pasta için ‘hadi git işine’den başka hiçbir şey söylemedim Efendi George! Ben pasta diye öyle bir yığın yapsaydım, bir hafta gözüme uyku girmezdi. Ona pasta bile denmezdi ya, neyse!”

“Herhalde Jinny onu beğendi,” dedi George.

“Öyle olmalı! Değil mi ya? Orada tüm aklı ermezliğiyle yaptığını onlara yediriyor, ortada işte, Jinny bilmiyor. Ailede iş yok ki! Ondan böyle bir şeyi bilmesi beklenemez! Bu onun suçu değil. Ah, Efendi George, ailenizin size sağladığı ayrıcalıkların yarısının bile farkında değilsiniz!” Bu noktada Chloe Teyze duygulanarak gözlerini yuvalarında şöyle bir çevirip içini çekti.

“Bundan hiç kuşkum yok Chloe Teyze, tüm pasta ve muhallebi ayrıcalıklarımın farkındayım. Her görüşümde övünüp övünmediğimi Tom Lincon’a sor bakalım.”

Chloe Teyze iskemlesine oturdu ve genç efendinin bu nüktesine yürekten gelen ağız dolusu kahkahalarla gülmeye başladı, parlak, kara yanaklarından aşağı yaşlar süzülünceye kadar da güldü, arada bir şaka yollu “Efendi Georgey”ye dirsek vurup şaplak atarak duruma neşe katıyordu, ona işine gitmesini, amma da garip bir tip olduğunu, Chloe Teyzesi’ni neredeyse öldüreceğini söylüyor, bu kanlı öngörüler arasında yine her biri öncekinden daha güçlü kahkahalara boğuluyordu, öyle ki sonunda George bile aman vermez bir şakacı olduğunu düşünmeye başladı, artık konuşurken elinden geldiğince komik olma konusunda dikkatli olacaktı.

“Siz de sonra Tom’a öyle dediniz demek? Hey Tanrı’m! Ne gençler yaratıyorsun! Tom’a övündünüz demek? Hey Tanrı’m! Efendi George siz bir böceği bile güldürürsünüz.”

“Evet,” dedi George, “ona dedim ki, Chloe Teyze’nin pastalarını bir görmelisin, tam ağzına layık.”

Tom’un bilgisiz durumundan yardımsever yüreği etkilenmiş olan Chloe Teyze, “Yazık Tom göremedi bunları,” dedi. “Bugünlerde onu yemeğe davet etmelisiniz Efendi George,” diye ekledi. “Size o yakışır. Biliyorsunuz, ayrıcalıklarınız yüzünden kendinizi kimsenin üstünde hissetmemelisiniz, ayrıcalıklarımız ödüllerimizdir, bunu hep anımsamalıyız,” dedi Chloe Teyze. Son derece ciddi görünüyordu.

“Eh, önümüzdeki hafta Tom’u davet ederim,” dedi George. “Sen şöyle bir döktür bakalım da Chloe Teyze o da bakakalsın. On beş gün acıkmayacak kadar yedirmez miyiz şimdi onu biz?”

“Evet, evet, kesinlikle,” dedi Chloe Teyze. Hoşuna gitmişti. “Göreceksin. Tanrı’m! Bazı akşam yemeği davetlerimizi düşünüyorum da... General Knox’a yemek verdiğimizde yaptığım o tavuklu böreği anımsıyor musun? Kıtır kabuğu yüzünden hanımımla neredeyse tartışıyorduk. Bazen hanımlara neler oluyor hiç anlamıyorum ama, birimizin sırtında en ağır sorumluluk yükü varken en olmayacak şeyi önemserler, bir de üstelik çoluk çocukla birlikte ayak altında dolaşıp her şeye karışırlar. Hanım şunu şöyle yap, bunu böyle yap der, sonunda benim de sabrım taşar, tutup ona derim ki: ‘Bakın hanımım, bir şu üstünde çiy parlayan zambaklar gibi yüzükler ışıldayan uzun parmaklı güzelim beyaz ellerinize, bir de benim kocaman kara, kütük gibi ellerime bakın. Şimdi, Tanrı benim börek yapmamı, sizin de salonda oturmanızı istemiş olmalı, öyle değil mi?’ Ben çok sabırsızım Efendi George.”

“Ee, annem ne der buna?”

“Demek mi? Gözlerinin, o kocaman gözlerinin içi güler, ‘Eh, Chloe Teyze sanırım doğru söylüyorsun,’ deyip salona geçer. Bu kadar sabırsız olduğum için kafamı yarması gerekir ama o böyledir işte! Yani ben mutfakta hanımlarla yapamam!”

“O yemekte harikalar yaratmıştın,” dedi George. “Herkesin de aynı şeyi söylediğini anımsıyorum.”

“Ya, öyle değil mi? O gün yemek odasının kapısının arkasında olmadığımı mı sanıyorsun? Generalin tabağını böğürtlen tatlısıyla üç kez doldurduğunu görmediğimi mi sanıyorsun? Bir de, ‘Bulunmaz bir aşçınız var Mrs. Shelby,’ demişti. Tanrı’m! Sevincimden çatlayacaktım neredeyse!”

Chloe Teyze gururla, “General yemekten anlıyor,” dedi. “General çok hoş bir adam. Eski Virginia’nın en köklü ailelerinin birinden geliyor! Neyin ne olduğunu benim kadar iyi biliyor şu general. Her pastanın püf noktası vardır, herkes onun ne olduğunu bilmez ama general biliyordu, bunu söylediklerinden anladım. Evet, püf noktasının ne olduğunu biliyordu!”

Bu arada Efendi George (sıra dışı durumlarda) bir erkek çocuğun tek bir lokma bile yiyemeyeceği noktaya gelmişti, bu yüzden de kıvırcık yüne benzeyen saçları ve parlayan gözleriyle karşı köşeden aç gözlerle onu izleyen birbiri üzerine yığılmış kara kafaları fark etti.

Kalan parçaları onlara atarak, “Alın bakalım Rose’la Pete, siz de biraz istersiniz, değil mi? Hadi Chloe Teyze onlara da biraz kek ver.”

Sonunda George’la Tom ocak başında daha rahat bir yere geçtiler, bu arada Chloe Teyze bir sürü gözleme daha yapmış, bebeğini kucağına almış, bir kendinin bir onun ağzını doldurup duruyor, elindekileri yemekle meşgul olan Rose’la Pete de masanın altında yuvarlanıyor, birbirlerini gıdıklıyor, arada bir de bebeğin ayak başparmağını çekiştiriyorlardı.

Arada zıvanadan çıktıklarında anne masanın altına rasgele vurarak, “Rahat durun bakayım!!!” diyordu. “Beyazlar geldiğinde daha doğru dürüst oturamaz mısınız? Kesin şunu artık, tamam mı? Kendinize çekidüzen verin, yoksa Efendi George gittikten sonra sizin canınıza okur, alaşağı ederim!”

Bu korkunç gözdağının ardında ne yattığını anlamak zordu ama yöneldiği genç günahkârlarda pek bir etki yarattığı söylenemezdi.

“Kesin artık!” dedi Tom Amca. “Bu kıkırdaşma öyle bir hale geldi ki, ne yaptığımızı anlamıyoruz.”

Elleri, yüzleri esmer şekere bulanmış çocuklar masanın altından çıkıp bebeği öpmeye başladı.

Anne yünü andıran kafalarını iterek, “Hadi gidin şurdan!” dedi. “Böyle yaparsanız hepiniz birbirinize yapışır kalırsınız. Hadi gidin dereye de temizlenin!” Öğüdünü korku verici bir sesle şaplayan bir tokatla noktaladı ama bu kapıdan telaşla birbiri üstüne yuvarlanarak çıkan çocukları daha çok güldürdü, dışarı çıkar çıkmaz da bir keyif çığlığı koyverdiler.

Chloe Teyze halinden hoşnut bir tavırla, “Hiç bu kadar haylaz şeyler gördünüz mü?” dedi, bir yandan da böyle acil durumlar için sakladığı eski bir havluyu çatlak çaydanlıktan azıcık su dökerek ıslatıp bebeğin eliyle yüzüne bulaşmış şekerleri siliyordu, çocuk pırıl pırıl olana kadar ovaladı, sonra da Tom’un kucağına oturtup yemek artıklarını toparlamaya koyuldu. Bebek de bu arada fırsat bu fırsat, Tom’un burnunu çekiyor, yüzünü tırmalıyor, tombul ellerini onun yünümsü saçlarına gömüyor, bu son yaptığından özellikle çok keyif alıyordu.

Tom, bebeği kendinden uzakta tutarak, “Ne şirin şey değil mi?” dedi. Sonra da kalkıp çocuğu geniş omuzlarına yerleştirip onunla hoplayıp sıçrayarak dans etmeye koyuldu, Efendi George da mendilini havada şaklatarak bebeğe vuruyordu. Rose’la Pete dönmüş, ayılar gibi homurtulu sesler çıkarıyorlardı, sonunda Chloe Teyze gürültücülerin kafasını kopartacağını söyledi ama belli ki bu kulübede olağan bir olaydı ve açıklanışı coşkuyu azaltmadı, herkes sakinleşinceye kadar bağıra yuvarlana oynayıp durdu.

Açılır kapanır yatağın altına itilmiş tekerlekli yatağı çekmeye uğraşan Chloe Teyze, “Eh, istediğiniz olmuştur artık,” dedi. “Şimdi, Rose’la Pete gelin, şuraya girin yatın da biz de oturup konuşalım.”

“Anne, oraya yatmak istemiyoruz, biz de oturup konuşmaları dinlemek istiyoruz, çok merak ediyoruz, çok hoşumuza gidiyor.”

“Chloe Teyze, it onu yatağın altına da bırak otursunlar,” dedi Efendi George kararlı bir sesle ve o kötü (!) nesneyi şöyle bir itiverdi.

Durumu kurtarmış olan Chloe Teyze o nesneyi yatağın altına itmekten belli ki son derece hoşnuttu, bir yandan da, “Eh, belki bu sefer uslu dururlar,” diyordu.

Şimdi evin içi toplantının yiyecek içecek ve hazırlıklarını tartışmak için hepsinin katıldığı bir kurula dönüşmüştü.

Chloe Teyze, “Şimdi bakın, yer konusunda ne yapacağımızı hâlâ bilmiyorum, haberiniz olsun,” dedi. Bu toplantı Tom Amcalarda uzun süredir her hafta yapılıyor ama yer sorunu bir türlü çözümlenemiyordu.

“Yaşlı Peter Amca geçen hafta ilahi söylerken o eski sıranın bacaklarını kırdı,” dedi Rose.

“Hadi oradan! Kalıbımı basarım ki sen çıkarmışsındır onları oradan, senin parlak fikirlerinden biri,” dedi Chloe Teyze.

Rose da, “Eh duvara dayarsanız yine de ayakta durur!” dedi.

“Öyleyse Peter Amca oraya oturmamalı, ilahi söylerken yerinde zıplıyor. Geçen gece ta odanın öbür ucuna zıpladı,” dedi Pete.

“O zaman onu odanın o ucuna oturtalım,” dedi Rose. “Ondan sonra da, ‘Azizler ve günahkârlar, gelin buraya da beni dinleyin,’ derken güm diye gitsin.” Adamın genizden gelen sesinin aynını yansılıyordu, düşünülen felaketi eksiksiz canlandırmak için yere bile yuvarlandı.

“Hadi bakalım, doğru durun. Utanmıyor musunuz?” dedi Chloe Teyze.

Efendi George da gülerek suçlunun tarafını tutup kararlı bir tavırla onun bir “köftehor” olduğunu söyleyince ananın uyarısı havada kaldı.

“Eh ihtiyar adam, artık şu fıçıları taşımak zorundasın,” dedi Chloe Teyze.

Rose, Pete’ten yana çıkarak, “Annemin fıçıları Efendi George’un iyi kitapta okudukları gibi, insanı asla yarı yolda bırakmaz,” dedi.

“Geçen hafta biri çöktü,” dedi Pete, “ilahinin tam ortasında herkes yere yuvarlandı, biz de düşüyorduk az daha, değil mi?”

Bu arada Rose’la Pete iki boş fıçıyı aralarına alıp kulübeye yuvarlamış, iki yanına taşlar koyarak sağlamlamış, aralarına tahtalar uzatmış, elbirliğiyle kovaları, yayıkları ters çevirmişlerdi. Derme çatma iskemleleri de şekle şemale soktuktan sonra hazırlıklar tamamlanmıştı.

Chloe Teyze, “Efendi George öyle iyi bir okuyucu ki, şimdi bize de okuyacak,” dedi, “hem böylesi çok daha ilginç olur.”

George dünden razıymışçasına kabul etti, kitabınızın kahramanı onu önemli kılan her şeyi yapmaya hazırdı.

Az sonra oda, yaşlı saygın büyüklerden, seksenliklerden ve gri saçlılardan tutun da on yedisindeki delikanlılardan genç kızlara kadar değişen karmakarışık bir kalabalıkla doldu. Efendi Shelby’nin evin şanına şan katacak kızıl doru yeni bir tay almayı düşündüğü söylendi. Lizzy’ nin düğün töreni yapıldığında hanım benekli bir muslin giysi verecekti, yaşlı Sally Teyze yeni yazmasını nereden bulmuştu; böylesi çeşitli konular üstüne küçük, zararsız bir dedikodu başladı.

Yakın ailelerden geldikleri için katılmalarına izin verilen dostlar da evlerinde ve çevrelerinde olup bitenlere ilişkin değişik haber kırıntıları getirmişlerdi, tümü de daha üst sınıf çevrelerde yapıldığı gibi herkesi dolaştı.

Bir süre sonra herkes olanca coşkusuyla ilahi söylemeye başladı. Bir zamanlar yabanıl ve yaşam dolu olan seslerin doğuştan getirdikleri etkiyi genizden gelen ses perdelerinin olumsuzluğu bile bozamıyordu. Sözler bazen kiliselerde söylenen ilahilerin bilinen dizeleri, bazen de kamp akşamlarında seçilen daha yabansı, tanımsız ama özellikli sözlerdi.

Büyük coşku ve hazla söylenen birinin sözleri şöyleydi:

Ölmek savaş alanında,

Ölmek savaş alanında,

Ruhumda şan ve şerefle.

Sıkça yinelenen bir başka sevilense şöyleydi:

Şerefimle gidiyorum – benimle gelmez misin?

Meleklerin emrinde ve istediğimi yerine getirmeye hazır

Beni uzaklara çağırdığını görmüyor musun?

Altın kenti ve sonu olamayan günü görmüyor musun?

Zenci düşüncesine uygun ateşli ve hayal gücü geniş, sürekli Ürdün Nehri’nin kıyıları, vaat edilmiş ülkenin tarlaları ve cennetten söz eden başka ilahiler de vardı, bunlar hep capcanlı, resim gibi bir doğayı anlatıyordu, söylerken nehrin öbür yanını, cenneti elde etmişçesine kimi gülüyor kimi ağlıyor kimi el çırpıyor ya da sevinçle el sıkışıyorlardı.

Çeşitli öğüt ya da deneyimler ezgiyle karışmış olarak bir sonraki sırada yer alıyordu.

Çalıştığı günlerin üstünden çok uzun zaman geçmiş, artık tarihin bir sayfası olarak bakılan yaşlı, gri saçlı bir kadın ayağa kalkıp değneğine abanarak, “Eh çocuklar! Sizi bir kez daha dinlediğim ve gördüğüm için başım göğe erdi, cennete ne zaman giderim bilmiyorum ama hazırlandım çocuklarım, öyle görünüyor ki, çulum çaputum bağlandı, bonem başıma kondu, şimdi yalnızca gelip beni asıl evime götürmeleri kaldı, bazen geceleri tekerlek sesleri duyar gibi oluyor, hep dışarı bakıyorum, siz de hepiniz her an hazır olun çocuklar, bakın söylüyorum size,” dedi ve değneğini sertçe yere vurdu. “Şu cennet çok yüce bir şey! Çok yüce, çocuklar, sizse onun hakkında hiçbir şey bilmiyorsunuz, oysa o muhteşem!”

Yaşlı kadın gözlerinden ip gibi yaşlar akıtarak tümüyle söylediklerinin etkisinde yerine oturdu, derken çepeçevre dizilmiş herkes ansızın, “Ah Kenan, parlak Kenan diyarı / Kenan topraklarına gitmeye hazırız,”a başladı.

İstek üzerine Efendi George, Vahiy Kitabı’nın son bölümlerini okumaya başladı. İkide bir, “Yüzü suyu hürmetine!”, “Şuraya bakın!”, “Şunu bir düşünün!”, “Bu söylenenler yeterli delil değil mi?” gibi feryatlarla sözü kesiliyordu.

George dinî konularda annesince eğitilmiş, parlak bir çocuktu, sonunda bu konudaki her şeye hayran olduğunu keşfetmiş, zaman zaman övgüye layık bir ciddiyet ve ağırbaşlılık taşıyan kendi yorumlarını getirmiş, bunun için gençlerin hayranlığını, yaşlıların da rızasını kazanmış, sonuçta da herkesçe “bir rahibin bile bu işi ondan iyi beceremeyeceğinde” ve bunun “gerçekten çok şaşırtıcı” olduğunda birleşilmişti.

Tom Amca bu çevrede dinî konularda hatırı sayılır biriydi. Arkadaşlarından çok daha geniş görüşlü, incelikli ve bilgili olmasının yanı sıra manevi gücün son derece etkin olduğu bir düzen kurduğundan büyük bir saygı görür, ona bir tür rahipmiş gibi davranılır, vaazımsı öğütlerinin sade, içten ve yürekten gelen üslubu, eğitimli insanlarınkinden daha eğitici olurdu ama asıl üstünlüğü dua konusundaydı. İncil diliyle zenginleştirilmiş dualarının çocuksu içtenliği ve dokunaklı sadeliğiyle hiçbir şey yarışamazdı. Tüm bunlar onun benliğiyle öylesine iç içe geçmiş, onun bir parçası olmuştu ki, dindar yaşlı bir zencinin anadili olarak elinde olmaksızın dudaklarından dökülüyor, dualar “oluşuveriyordu”. Dinleyicilerinin inançlarına seslenen duaları öylesine etkili oluyordu ki, dört bir yanında patlak veren karşılık seli içinde yitip gitme tehlikesi baş gösteriyordu.

İhtiyarın kulübesinde bu sahne yaşanırken efendinin salonunda çok daha değişik bir sahne vardı.

Tüccarla Mr. Shelby, yemek odasında kâğıtlar ve yazı gereçleriyle kaplı bir masanın başında oturuyorlardı.

Mr. Shelby bir tomar faturayı saymakla meşguldü, saydıklarını tüccarın önüne itiyor, o da bir kez daha sayıyordu.

“Her şey uygun,” dedi tüccar, “şimdi de şunları imzalayıverin.”

Mr. Shelby satış faturalarını uygunsuz satış yapan bir adamın bir an önce bitirmek isteyen aceleci tavrıyla çabucak önüne çekip imzaladıktan sonra parayla birlikte yine tüccara uzattı.

Haley iyice eskimiş bir valizden bir parşömen çıkardı, ona bir süre baktıktan sonra Mr. Shelby’ye uzattı, o da gizlemeye çalıştığı bir sabırsızlıkla aldı.

Tüccar ayağa kalkarken, “Eh, bu iş tamamdır!” dedi.

Mr. Shelby düşünceli bir tonla, “Tamamdır!” dedi ve derin derin içini çekerek yineledi: “Tamamdır!”

Tüccar, “Pek mutlu değilmişsiniz gibi geliyor bana,” dedi.

“Haley,” dedi Shelby, “Tom’u nasıl birileri olduğunu bilmediğiniz bir yere satmayacağınıza şerefiniz üstüne söz verdiğinizi umarım anımsarsınız,” dedi.

“Siz az önce bunu yaptınız ama,” dedi tüccar.

Shelby kibirli bir tavırla, “Koşullar,” dedi, “biliyorsunuz beni buna zorladı.”

“Eh beni de zorlayabilir,” dedi tüccar. “Ne olursa olsun Tom’a iyi bir yatacak yer vermek için elimden gelenin en iyisini yapacağım, ona kötü davranma konusuna gelince, bundan zerre kadar korkunuz olmasın. Tanrı’ya şükretmeyi eksik etmediğim bir konu varsa, o da kötü yürekli olmadığımdır.”

Tüccarın insancıl ilkelerini açıklamasından sonra bile Mr. Shelby kendini pek güvence verilmiş gibi hissetmiyordu ama koşulları ancak bu kadar içini rahatlatmasına elveriyordu. Adam çıkıp giderken hiç sesini çıkarmadan bir puro yaktı.

5 Canlı mallar sahipleri değiştiğinde
duygularını nasıl gösterir?

Mr. Shelby ile Mrs. Shelby gece için dairelerine çekilmişlerdi. Adam büyük bir koltuğa oturmuş, öğleden sonra postasıyla gelen mektupları gözden geçiriyor, kadın da aynanın önünde ayakta durmuş Eliza’nın sabah düzenlediği karmakarışık örgü ve bukleleri fırçalıyordu, hanımı kızcağızın soluk yanaklarıyla bitkin gözlerini fark edince o gece için izin vermiş, yatağına gitmesini emretmişti. Patroniçesi kıza sabaha konuşacaklarını söylemiş, sonra kocasına dönerek rasgele, “Aklıma gelmişken Arthur, bu akşam masamıza gereksiz yere istemeyecek çağırdığınız o düşük düzeyli adam kimdi?” diye sordu.

Shelby iskemlesinde tedirgin bir tavırla dönerek gözleri mektuba dikili, “Adı Haley,” dedi.

“Haley mi? O da kim ve burada ne işi var Tanrı aşkına?”

“Geçen sefer Natchez’e gittiğimde onunla iş yapmıştım,” dedi Mr. Shelby.

“O da buna güvenip evine girer gibi gelip sofraya oturdu, öyle mi?”

“Yok canım, onu ben davet ettim, bazı hesaplarımız vardı.”

Mrs. Shelby kocasının sıkıldığını hissederek, “Köle taciri mi?” diye sordu.

Shelby başını kaldırarak, “Aman canım, bu da nereden aklınıza geldi?” dedi.

“Hiç, yalnızca Eliza yemekten sonra buraya geldi, çok kaygılıydı, ağlayıp sızlayarak sizin bir tüccarla konuştuğunuzu, adamın oğlunu, şu bizim komik küçük ördeği satın almayı önerdiğini söyledi!”

Mr. Shelby mektubuna dönüp baş aşağı tuttuğunu fark etmeden bir süre tüm dikkatini ona vermiş göründükten sonra, tüm mantığıyla, “Nasılsa satılacaktı, er ya da geç,” dedi.

Mrs. Shelby saçlarını fırçalamayı sürdürerek, “Eliza’ ya o acıları çekmekle aptallık ettiğini, o tip biriyle hiç işiniz olmayacağını söyledim. Elbette bizimkilerden hiçbirini satmaya niyetiniz olmadığını biliyorum – en azından öyle birine,” dedi.

“Bakın Emily, her zaman hissettiğim ve söylediğim gibi benim işimin kesinliği yoktur. Elimdekilerden bazısını satmak zorunda kalabilirim.”

“O yaratığa mı? Olamaz! Ciddi olamazsınız Mr. Shelby.”

“Öyle olduğumu söylediğim için üzgünüm. Tom’u satma konusunda hemen hemen anlaştık.”

“Ne? Bizim Tom’u mu? O iyi, vefalı adamı ha! Çocukluğundan beri size sadakatle hizmet eden o adamı! Ah, Mr. Shelby, azat etmeye bile söz vermişken hem de, bunu onunla yüzlerce kez konuştuk. Bunun üstüne her şeye inanabilirim artık. Zavallı Eliza’nın tek çocuğu küçük Harry’yi bile satabileceğinize inanırım!” Acı ve haksızlığa karşı duyduğu öfkeyle konuştu:

“Eh her şeyi bilmeniz gerektiğine göre, söyleyelim. Tom’la Harry’yi birlikte satmaya karar verdim ve herkesin her gün yaptığı şeyi yaptığım için neden bir canavar sayıldığımı anlamıyorum.”

“Ama öbürleri varken, neden onlar? Neden illa satmanız gerekiyorsa öbürleri değil de bunlar?”

“En çok parayı onlar getiriyor da ondan. Başka birini de seçebilirdim. Adam Eliza için çok para verdi, size uyarsa...”

“Alçak adam!” dedi Mrs. Shelby hırsla.

“Eh, ben de onu bir saniye bile dinlemedim zaten, sizin duygularınız adına böyle bir şey söz konusu bile olamaz, yapamazdım ama siz de bana biraz hak verin.”

“Canım,” dedi Mrs. Shelby kendini toparlayarak, “bağışlayın beni, aceleci davrandım. Şaşırdım, bunu hiç beklemiyordum ama siz de bu zavallı yaratıklar için aracılık etmeme izin vereceksiniz herhalde. Tom, zenci olsa da soylu yüreği olan sadık, güvenilir biridir. İnanıyorum ki Mr. Shelby, gerekirse yaşamını bile sizin için feda edebilir.”

“Bunu biliyorum, sanırım öyledir ama bunun yararı ne? Bunu yapmamak elimde değil ki!”

“Neden parayı feda etmiyoruz? Payıma düşen zorluğa katlanmaya hazırım. Ah, Mr. Shelby, her Hıristiyan kadının yapması gerektiği gibi o zavallı, basit, yardım ve desteğe muhtaç insanlar için görevimi sadakatle yerine getirmeye çalıştım, didindim. Onlar için kaygılandım, onlara yol gösterdim, göz kulak oldum, yıllarca tüm sevinçlerini, ilgi duydukları şeyleri hep bildim, peki şimdi zavallı Tom kadar sadık, kusursuz ve bize bunca güvenen birini önemsiz bir çıkar karşılığı satarak ona sevgi, değer adına öğrettiğimiz her şeyi bir anda koparıp alırsak onların arasında bir daha nasıl başım yukarıda dolaşırım? Onlara ailenin, ana babanın, çocuğun, karıkocanın görevlerini öğretmişken parayla kıyaslandığında bizim ne denli kutsal olursa olsun hiçbir bağ, görev ve ilişkiye aldırmadığımızı bu kadar açıkça ortaya koymamıza nasıl dayanabilirim? Eliza’yla oğlu için, Hıristiyan bir ana olarak ona olan görevleri konusunda konuştum, ona nasıl göz kulak olacağını, dua edeceğini ve onu nasıl iyi bir Hıristiyan olarak yetiştireceğini anlattım. Şimdi onu koparıp alır da bedeni ve ruhuyla bayağı, ilkesiz bir adama üç sent uğruna satarsanız ben o kadına ne derim? Ben ona tek bir ruhun, dünyanın tüm parasından değerli olduğunu söylemişken şimdi sırtımızı dönüp de çocuğunu satarsak, hem de bedeni ve ruhu iflas etmiş bir adama, bana nasıl inanacak?”

“Böyle hissetmenize üzüldüm Emily, gerçekten çok üzüldüm,” dedi Mr. Shelby, “duygularınıza tümüyle katılmasam bile saygım var ama size ciddi olarak söyleyeyim ki, bu konuda yapabileceğim bir şey yok. Bunu size söylemek istemezdim Emily ama açıkça anlatmam gerekirse, bu ikisini satmakla her şeyi satmak arasında seçeneğimiz yok. Ya onlar gidecek ya da her şey. Haley ipotekli alacak sahibi olarak gelmişti buraya, bu borcu hemen kapatmasaydım, önüne ne çıkarsa alacaktı. İnceden inceye hesap yaptım, giderleri azalttım, borç aldım, hiçbiri işe yaramadı, hatta yalvardım ama açığı kapatmak için bu iki kölenin satılması gerekti, ben de onları gözden çıkarmak zorunda kaldım. Haley çocuğu istedi ancak öyle anlaşacağını, başka hiçbir yolu kabul etmeyeceğini söyledi. Bense onun eline düşmüştüm, başka çarem yoktu. Bazı şeyleri satmak varken, ne var ne yok satmak daha mı iyi?”

Mrs. Shelby felakete uğramış biri gibi kalakalmıştı. Sonunda tuvalet masasına dönerek yüzünü ellerinin arasına aldı, bir inilti koyverdi.

“Bu Tanrı’nın köleliği laneti, çok çok acı ve en kötü şey! Efendiye de köleye de gelen bela! Bu kadar ölümcül bir kötülüğü düzeltebileceğimi düşündüğüm için aptalın biriyim. Bizimkiler gibi yasalarla bir köleyi elimizde tutarak günah işliyoruz, bunu hep küçük bir kızken bile hissettim, kiliseye gitmeye başladıktan sonra bu düşüncem daha da güçlendi ama bu sıkıcı durumun etkisini azaltabileceğimi düşündüm, iyilik, özen ve bilgiyle onlara özgürlükten daha fazlasını verebileceğimi, kendi durumumu iyileştirebileceğimi, vicdanımı rahatlatabileceğimi düşündüm... Amma da budalaymışım!”

“Karıcığım, bakıyorum enikonu köleliğin kaldırılmasından yanasınız.”

“Köleliğin kaldırılmasından yana ha! Benim kölelik konusunda bildiklerimi bilseler, neler düşünürlerdi acaba? Bunun söylenmesine bile gerek yok, köleliğin doğru olduğunu hiç düşünmediğimi biliyorsunuz, asla köle sahibi olmaya gönüllü olmadım.”

“Eh, işte o noktada birçok akıllı ve dindar adamdan ayrı düşünüyorsunuz,” dedi Mr. Shelby. “Mr. B.nin geçen pazar verdiği vaazı anımsıyor musunuz?”

“Böyle vaazları duymak istemiyorum, Mr. B.yi de bir daha kilisemizde vaaz verirken dinlemek istemiyorum. Din adamları kötüye hizmet etmez, bazı şeyleri düzeltmek konusunda bizden daha fazla işe yaramazlar belki ama karşı koyarlar! Bu tip vaazlar hep sağduyuma aykırı düşmüştür. Sizin de o vaazı pek düşündüğünüzü sanmıyorum.”

“İtiraf etmeliyim ki, bu vaizler bazen olayları biz zavallı günahkârların yapmaya cesaret edebileceğinden çok daha ileri götürürler. Bazı şeylere zor da olsa gözlerimizi kapamalı ve doğru olmayan bir pazarlığa da alışmalıyız ama kadınlarla din adamlarının böyle liberal ve yeniliklerden habersiz düşüncelerle ortaya çıkıp erdem ya da ahlaki konularda bizi aşmalarını pek hoş karşılamadığımız bir gerçektir. Yine de sevgilim, bu olayın gerekliliğini ve koşulların elverdiği en iyi şeyi yaptığımı gördüğünüze inanıyorum.”

“Aa, evet evet!” dedi Mrs. Shelby çabucak. Bir yandan da dalgınlıkla altın saatine dokundu ve düşünceli bir tavırla, “Pek fazla para edecek bir mücevherim yok ama bu saat bir işe yaramaz mı? Alındığında epey pahalıydı. En azından Eliza’nın çocuğunu kurtarabileceksem, her şeyi feda ederim,” diye ekledi.

“Çok üzgünüm, gerçekten çok üzgünüm Emily. Bu işin sizi bu kadar etkilemesi beni çok üzüyor ama hiçbir yararı olmaz. Sorun şu ki Emily, her şey olup bitti, satış anlaşmaları imzalandı, şu anda da Haley’de, her şey çok daha beter olmadığı için şükretmelisiniz. O adamın elinde hepimizi mahvedecek bir güç vardı, neyse ki kurtulduk. Adamı benim kadar tanısaydınız, kıl payı kurtulduğumuzu anlardınız.”

“Öyleyse çok acımasız?”

“Yoo, acımasız değil de, yalnızca bir tüccar, satış ve kârdan başka bir şeye aldırmayan, ölüm ve mezar kadar soğuk, amansız ve duraksamayan biri! İhtiyara bir zarar gelmesini istemez ama iyi bir fiyata anasını bile satar.”

“Bir de bu rezil yaratık iyi sadık Tom ile Eliza’nın çocuğunun sahibi olacak ha?”

“Eh, canım bu bana da çok zor geliyor! Düşünmekten nefret ettiğim bir şey. Haley işleri ayarlayacak. Yarın her şey onun kontrolünde olacak. Sabah erkenden atıma binip uzaklaşacağım. Tom’u göremem, bu kesin, siz de bir yerlere gidin, Eliza’yı da yanınıza alın. O ortalarda yokken bu iş olup bitsin.”

Mrs. Shelby, “Hayır hayır, bu acımasız işe hiçbir biçimde yardımcı ya da suç ortağı olmayacağım. Gidip zavallı ihtiyar Tom’u göreceğim, kederi için Tanrı yardımcısı olsun! Ne olursa olsun hanımlarının duygularının onlar için ve onlarla birlikte olduğunu görecekler. Eliza’ya gelince, düşünmeye bile cesaret edemiyorum. Tanrı bizi bağışlasın! Biz ne yaptık ki bu kötü zorunluluk bizi buldu?”

Bu konuşmanın Mr. ve Mrs. Shelby’nin aklının ucundan geçmeyeceği bir kulak misafiri vardı. Dairelerinde bir kapıyla dış koridora açılan büyük bir dolap bulunuyordu. Mrs. Shelby o gece için Eliza’ya izin verince kızın hummalı ve heyecan içindeki beyni, bu dolap fikrini önermiş, o da oraya saklanmış, kulağını kapının çatlağına yapıştırarak, konuşmanın tek sözcüğünü kaçırmamıştı. Sesler kesilince doğrulup gizlice ayaklarının ucuna basarak uzaklaştı. Beti benzi atmıştı, titriyordu, donmuş yüz çizgileri, kasılmış dudaklarıyla o yumuşak, çekingen insandan tümüyle değişik biriydi. Holde dikkatle ilerledi, hanımının kapısında bir an duralayarak ellerini dilsiz bir yakarışla göğe kaldırdı, sonra dönüp kendi odasına süzüldü. Dairesi hanımınkiyle aynı katta sessiz, temiz bir bölümdü. Sık sık önünde oturup şarkı söyleyerek dikiş diktiği güneşli hoş bir penceresi, küçük bir kitap dolabı, birkaç güzel ufak tefek süs eşyası, onların aralarına serpiştirilerek düzenlenmiş Noel armağanları, dolabında ve çekmecelerindeki birkaç basit giysiyle burası onun evi, daha geniş anlamıyla da hep mutlu olduğu yerdi. Yataktaysa uykunun gevşekliği içinde oğlu yatıyordu. Uzun bukleleri kayıtsızca hiçbir şeyin farkında olmayan yüzüne düşmüştü, gül gibi ağzı hafif açık, tombul elleri çarşafın üstündeydi, tüm yüzüne güneş ışığı gibi bir gülümseme yayılmıştı.

“Zavallı çocuk! Zavallıcık!” dedi Eliza. “Seni sattılar ama annen seni kurtaracak!”

Böylesi belalı dar boğazlarda görülen yaşlardan tek bir damlası o yastığa düşmedi, gözünden yaşlar çekilmişti, yüreği kendi kendine sessizce kanadığından, olsa olsa kan damlayabilirdi. Bir kâğıt kalem alıp aceleyle yazmaya başladı.

Hanımım, sevgili hanımım,

Nankör olduğumu sanmayın, benim için kötü düşünmeyin. Bu gece efendiyle konuştuklarınızın hepsini duydum. Oğlumu kurtarmaya çalışacağım için beni suçlamayın! İyi yürekliliğiniz için Tanrı sizi korusun ve ödüllendirsin!

Mektubu aceleyle katlayıp üstüne hanımının adını yazdı, sonra dolaba gidip oğlunun birkaç parça giyeceğini bohça yaptı ve bir mendille sımsıkı beline bağladı, o ânın dehşet dolu dakikalarında bile ancak sevgi dolu bir annenin yapacağı gibi çocuğunun en sevdiği oyuncaklardan birkaçını da yanına almayı unutmayıp uyandığında oynaması için rengârenk boyanmış bir papağanı dışarıda bırakmıştı. Küçük uykucuyu uyandırmak biraz sorun olduysa da azıcık uğraştan sonra yatağın içinde oturmuş, kuşuyla oynamaya başlamıştı. Annesi de bu arada bonesini takıp şalını örtmüştü. Annesi çocuğun küçük paltosu ve kepiyle yatağa yaklaşırken, çocuk, “Nereye gidiyorsun anne?” dedi.

Annesi iyice yakınına gelip gözlerinin içine öylesine candan baktı ki, çocuk olağandışı bir şeyler döndüğünü hemen anladı.

“Şşşt Harry,” dedi annesi, “yüksek sesle konuşma sakın, bizi duymasınlar. Kötü bir adam küçük Harry’yi annesinden alıp uzaklara, karanlığın içine götürecek ama annesi buna izin vermeyecek, oğulcuğunun şapkasıyla paltosunu giydirecek, çirkin adam yakalayamasın diye onu da alıp kaçacak.”

Bunları söylerken çocuğu giydirip düğmelerini iliklemiş, kucağına almıştı, hiç sesini çıkarmamasını fısıldadıktan sonra odasının dış verandaya açılan kapısını açtı ve usulca dışarı süzüldü.

Işıl ışıl, dondurucu bir geceydi, yıldızların ışığıyla aydınlıktı. Anne, şalını çocuğuna sardı, çocuk da tam olarak anlayamadığı o belirsiz korkuyla annesinin boynuna sarıldı.

Verandanın öbür ucunda uyuyan kocaman bir Newfoundland olan yaşlı Bruno, kadın yaklaşırken hafif bir homurtuyla ayağa kalktı. Eliza hafifçe adını söyledi, onun eski oyun arkadaşı olan hayvan, her ne kadar basit köpek kafasıyla hiç de akla uygun olmayan bu gece yarısı yürüyüşünün anlamını çıkaramadıysa da kuyruğunu sallayarak onu izlemeye hazırlandı.

Kendi ölçülerine göre başkaldırı ya da uygun olmayan bir şeylere ilişkin bulanık dürtüler hayvanı epey engelliyor olmalı ki, Eliza kayar gibi ilerlerken ikide bir duruyor dalgın dalgın önce ona, sonra eve bakıyor ve güven tazelermişçesine peşi sıra yeniden yola koyuluyordu. Geçen birkaç dakika onları Tom Amca’nın kulübesinin penceresine getirdi. Eliza durdu, pervaza hafifçe vurdu.

Tom Amcalardaki dua toplantısı, ilahiler de söylenince geç saatlere sarkmış, Tom Amca da birkaç uzun soloya kendini kaptırmıştı, saat on ikiyle bir arası olmasına karşın o ve değerli toplantı arkadaşları hâlâ ayaktaydı.

Chloe Teyze, “Aman Tanrı’m, o da ne?” diyerek fırlayıp perdeyi açtı. “Bu Lizzie değilse ne olayım! Adam, çabuk giyin, Bruno da gelmiş, dolanıp duruyor, Tanrı aşkına neler oluyor! Kapıyı açmaya gidiyorum.”

Söylediğini yapıp kapıyı ardına kadar açtı, Tom’un alelacele yaktığı donyağı mumunun ışığı kaçağın bezgin yüzüyle çılgınca parlayan gözlerine düştü.

“Tanrı seni korusun, sana bakmaya bile korkuyorum Lizzie, hastalandın mı, ne oldu?”

“Kaçıyorum, Tom Amca ve Chloe Teyze, çocuğumu kaçırıyorum, efendi onu sattı.”

İkisi birden yılgınlık ve umutsuzluk gösteren bir hareketle ellerini havaya kaldırdılar.

“Sattı mı?” diye yankıladılar.

“Evet, sattı,” dedi Eliza kısaca. “Bu gece hanımın odasına bitişik dolaba saklandım, efendinin Harry’yle seni Tom Amca, bir köle tüccarına sattığını duydum, efendi bu sabah atıyla evden uzaklaşacak, adam da gelip sizi alacakmış.”

Tom bu konuşma süresince elleri havada, gözleri yuvalarından uğramış, düş görüyormuşçasına kalakalmıştı. Sonra giderek ağır ağır söylenenin anlamını kavramışçasına gevşedi, eski koltuğuna çöküp başını eğdi.

“Ulu Tanrı’m, bize acısın,” dedi Chloe Teyze. “Ah, hiç gerçekmiş gibi gelmiyor insana! Efendinin satması için ne yaptı seninki?”

“Hiçbir şey. Neden o değil. Efendi satmak istemedi, hanımsa hep iyidir. Bizim için yalvarıp yakardı ama efendi ona bunun bir yararı olmayacağını, adama borçlu ve onun elinde olduğunu, borcunu ödemezse tüm evle birlikte herkesi satıp savıp taşınması gerekeceğini söyledi. İkisini satmak ya da her şeyi satmak dışında bir seçimim yok, dediğini duydum, adam çok bastırıyormuş. Efendi üzgün olduğunu söyledi ama bir de hanımımın konuşmasını duyacaktınız! O bir Hıristiyan ve melek değilse, kimse değildir. Onu öyle bıraktığım için kötüyüm ama zorunluydum. Hanımım, bir ruhun dünyadan değerli olduğunu söyledi, bu çocuğun da ruhu var, yazgısına terk etsem, kim bilir hali ne olur? Bu yaptığım doğru olmalı ama doğru değilse, Tanrı beni bağışlasın, başka türlü davranmak elimde değil!”

“Eh, koca adam!” dedi Chloe Teyze. “Neden sen de gitmiyorsun? Zencilerin ağır iş ve açlıktan öldükleri nehrin aşağısındaki o yere götürülmeyi mi bekleyeceksin? Oraya gitmektense ölmek yeğdir. Hâlâ zamanın var, Lizzy’yle git. İstediğin zaman gelir, istediğin zaman gidersin. Hadi acele et, ben de eşyalarını toparlayayım.”

Tom yavaşça başını kaldırıp sessizce ama üzgün çevresine bakındı.

“Hayır hayır, ben gitmiyorum. Eliza gitsin, bu onun hakkı! Hayır diyen ben olamam, Lizzy’den kalması beklenemez ama ne söyledi, duydum. Ya ben satılacaksam ya da buradaki herkes satılıp her şey mahvolacaksa, elbette ki ben satılayım. Ben de herkes kadar buna katlanabilirim.”

Hıçkırık ya da iç geçirme gibi bir şeyle geniş, kaba göğsü kasıldı.

“Efendi beni hep yerimde bulmuştur, yine bulacak. Şimdiye kadar hiç kimsenin güvenini boşa çıkarmadım, söylediklerime ters düşmedim, düşmeyeceğim de. Buranın perişan olup her şeyin satılmasındansa, benim tek başıma gitmem daha iyi olur. Suçlu olan efendi değil, Chloe, o sana da öbür yoksullara da bakar.”

Küçük yünsü kafalarla dolu derme çatma tekerlekli yatağa döndü ve sessiz sedasız çöktü. Koltuğun arkasına yaslanıp yüzünü iri elleriyle örttü. Ağır, boğuk, yüksek sesli hıçkırıklar iskemleyi sarsmaya, iri gözyaşı damlaları parmaklarının arasından yere damlamaya başladı. Siz, beyefendi! Bunlar ilk doğan oğlunuzu koyduğunuz tabuta akıttığınız gözyaşları. Siz hanım! Bunlar, ölen bebeğinizin çığlıklarını duyduğunuzda akıttığınız gözyaşları. O bir insandı beyefendi, siz de başka bir insansınız. Siz hanım, ipeklerle mücevherlerle donanmış da olsanız bir kadından başka bir şey değilsiniz ve yaşamın büyük belaları ve acılar arasında tek bir üzüntü duyarsınız!

Kapıda duran Eliza, “Şimdi de,” dedi, “kocamı yalnızca bu öğleden sonra gördüm, ne olacağını bilmiyorum. Onun sabrını taşırdılar, o da bugün bana kaçacağını söyledi. N’olur, olabilirse ona bu haberi iletmeye çalışın. Nasıl, neden gittiğimi, Kanada’yı bulmaya çalışacağımı söyleyin. Onu sevdiğimi söyleyin, deyin ki, onu bir daha hiç göremezsem,” bir an için onlara sırtını dönüp durdu sonra boğuk bir sesle ekledi, “ona elinden geldiğince iyi olmasını ve cennette beni bulmasını söyleyin. Bruno’yu da çağırın, kapıyı kapatın ki zavallı hayvancağız benimle gelmesin!”

Son birkaç sözcük, gözyaşı, sade bir veda ve helalleşme derken şaşkın, korkmuş çocuğuna sımsıkı sarılarak kayar gibi sessizce uzaklaştı.

6 Keşif

Mr. ve Mrs. Shelby bir gece önce uzayan tartışmalarının ardından hemen uyuyamadılar ve ertesi sabah her zamankinden daha geç saate kadar uyudular.

Mrs. Shelby çanı birkaç kez çalıp da yanıt alamayınca, “Eliza nerelerde bilmem,” dedi.

Mr. Shelby boy aynasının önünde durmuş, usturasını biliyordu, o anda kapı açıldı, elinde efendisinin tıraş suyuyla zenci bir çocuk içeri girdi.

Hanım, “Andy, Eliza’nın kapısına git de üçtür onu çağırdığımı söyle,” dedi, sonra da içini çekerek, “zavallıcık!” diye ekledi.

Andy çok geçmeden döndü, gözleri şaşkınlıkla yuvalarından uğramıştı.

“Tanrı’m, hanımım! Lizzy’nin çekmeceleri açık, her şey ortaya saçılmış, sanırım gitmiş!”

Gerçek aynı anda Mr. Shelby’yle karısının kafasına dank etti. Adam bağırarak, “Kuşkulanıp kaçtı!” dedi.

“Şükürler olsun,” dedi Mrs. Shelby, “yapmıştır.”

“Karıcığım, budala gibi konuşuyorsunuz, öyle yapmışsa benim için hiç de yakışık almayan bir durum olur. Haley, çocuğu satmakta istekli olmadığımı gördü, onu kurtarmak için göz yumdum sanacak. Onuruma dokunuyor!”

Bunu söyledikten sonra aceleyle odadan çıktı.

Bir koşuşturmadır başladı, herkes oradan oraya seğirtiyor, kapılar açılıp kapanıyor, değişik yerlerde farklı renklerde yüzler belirip kayboluyordu, bu çeyrek saat sürdü. Yalnızca tek bir kişi, olayı birazcık olsun aydınlatabilecek tek kişi taş gibi suskundu, başaşçı Chloe Teyze. Sessizce, neşeli yüzüne yerleşmiş ağır bir bulutla, çevresindeki heyecana ilişkin hiçbir şey görmemiş ve duymamışçasına kahvaltı bisküvilerini yapmaya girişmişti.

Az sonra on-on iki kadar küçük şeytan kargalar gibi verandanın parmaklıklarına tünemiş, her biri garip efendiye bahtsızlığını ilk haber verenin kendisi olmasına karar vermişti.

“Deliye dönecek. Kalıbımı basarım,” dedi Andy.

“Sövmez mi şimdi?” dedi küçük kara Jake.

“Elbette söver,” dedi yün saçlı Mandy. “Dün akşam yemeğinde duydum. Her şeyi duydum, hanımın kavanozları koyduğu dolaba saklanmıştım, her sözcüğü duydum.” Ömrü boyunca duyduğu hiçbir sözcüğün anlamını bir kara kedinin düşündüğünden çok düşünmemiş olan Mandy şimdi üstün zekâlı havalarında caka satarak kabara kabara dolaşıyor, kavanozların arasına kıvrılıp derin derin uyuduğunu unutuyordu. Sonunda çizmelerini çekmiş ve mahmuzlarını kuşanmış Haley göründüğünde dört koldan kötü havadislerle selamlandı. Verandadaki küçük şeytanlar sövme konusundaki umutlarında hayal kırıklığına uğramadılar, üstelik adam bunu öyle akıcı ve hararetli bir dille yaptı ki tümünün de hayranlıktan ağzı açık kaldı, bu arada adamın kamçısından kurtulmak için başlarını eğip bir o yana bir bu yana kaçmaya çalışıyor, çil yavrusu gibi dağılıyor, sonra yine hızla bir araya geliyor, verandanın altındaki çürümüş çimenlerde inanılmaz bir kıkırdamayla üst üste yığılıyor, topuklarını yere vurup avazları çıktığı kadar bağırıyorlardı.

Haley dişlerinin arasından, “Küçük şeytanlar, sizi bir elime geçirirsem...” dedi.

Andy eliyle koluyla kibirli jestler yaparak zaferle, “Ama geçiremedin,” diye bağırdı, bir yandan sesini duyamayacak kadar uzaklaşmış olan talihsiz tüccarın arkasından görülesi maymunluklar yapıyordu.

Ansızın hazin bir tavırla salona dalan Haley, “Biliyor musunuz Shelby, bu yılın en garip olayı bu! Kız, küçüğü de alıp kaçmış sanırım,” dedi.

“Mr. Haley, Mrs. Shelby yanımızda,” dedi Mr. Shelby.

Haley, “Özür dilerim hanımefendi,” diyerek hâlâ biraz çatık duran kaşlarıyla hafifçe eğildi. “Yine de söylemeden edemeyeceğim, bu, yılın en tuhaf olayı, doğru mu bayım?”

Mr. Shelby, “Bayım, benimle görüşmek istediğiniz bir şey varsa, bunu bir beyefendi tavrında yapın. Andy, Mr. Haley’in şapkasıyla kırbacını al. Oturun efendim. Evet, üzülerek söylemeliyim ki, duyduklarından ya da birinin bu işi ona anlatmasından heyecanlanmış olacak ki genç hanım çocuğunu alıp gece kaçmış.”

“İtiraf etmeliyim ki, bu işte dürüst bir anlaşma bekliyordum.”

Mr. Shelby sertçe ona döndü.

“Bu sözden ne çıkarmam gerekiyor bayım! Biri benim onurumu sorgularsa ona vereceğim tek bir yanıt vardır.”

Köle tüccarı bundan korktu, daha yumuşak bir tonda, “Dürüst pazarlık yapmış birini böyle dolandırmak çok can sıkıcı,” dedi.

Mr. Shelby, “Mr. Haley,” dedi, “hayal kırıklığınız için nedenleriniz olduğuna inanmasaydım, bu sabah salonuma öyle kabaca, selamsız sabahsız dalmanıza asla katlanamazdım. Şunu da söyleyeyim, bu olaydaki haksızlıkta payım varmışçasına yapılan tüm imaların beni hedef almasına izin vermeyeceğim. Üstelik malınızı yeniden ele geçirebilmeniz için atlar ya da hizmetçiler gibi her türlü yardımı sağlamaya kendimi zorunlu hissediyorum. Yani kısaca Haley,” sesi ansızın o seçkin soyluluk tonundan açıksözlü, içtenlikli bir havaya bürünmüştü, “sizin için en iyisi sakin olup biraz kahvaltı etmek, sonra ne yapılması gerektiğini düşünürüz.”

Mrs. Shelby ayağa kalktı, o sabah işlerinin kahvaltı sofrasında bulunmasını engellediğini söyleyerek beylerin kahvesiyle ilgilenmesi için çok saygın bir melezi yerine bırakıp odadan çıktı.

“Sizin hanım, naçiz kulunuzdan pek hoşlanmıyor anlaşılan.”

Haley aileden biriymiş duygusunu uyandırmaya çalışarak teklifsizce konuşmuştu.

Mr. Shelby kuru bir sesle, “Karımdan bu kadar rahat söz edilmesine alışık değilim,” dedi.

Haley gülmeye çalışarak, “Özür dilerim, yalnızca şakaydı elbette,” dedi.

“Bazı şakalar öbürlerinden daha uygunsuz kaçıyor.”

Haley kendi kendine, “Haddinden fazla rahat, kâğıtları imzaladım ya, lanet herif! Düne kadar her türlü şakaya katlanıyordu oysa!” diye mırıldandı.

Hiçbir başkanın mahkemeye düşüşü arkadaşları arasında Tom’un durumu kadar büyük heyecan dalgası yaratmamıştır. Her ağızdaki konu oydu, evde ya da tarlada olayın olası sonuçlarını tartışmaktan başka bir şey yapılmıyordu. Eliza’nın kaçışı, burada daha önce benzeri yaşanmamış bir olay olması bir yana, genel heyecanı uyarmak için de büyük bir yardımcı unsurdu.

Yöredeki abanoz çocukların tümünden üç kat daha kara olduğundan herkesin Kara Sam dediği zenci, Washington’daki her beyaz vatanseverin gözüne girecek biçimde, ucunun kendine dokunmamasına dikkat ederek olanca gözlem ve kavrama yeteneğiyle olayın tüm aşama ve sonuçlarını derinlemesine irdeliyordu.

“Evet, hiçbir yere doğru esmeyen bir bela rüzgârı bu... İşte durum budur,” dedikten sonra bu veciz sözü desteklercesine üstündeki pantolonumsu şeyi yukarı çekti, pantolon askısını tutması gereken düğmenin yerine el çabukluğuyla bir çivi taktı. Bu mekanik dehasından oldukça hoşnut görünüyordu.

“Evet, hiçbir yere doğru esmeyen bir rüzgâr,” diye yineledi.

“Şimdi buyurun bakalım, Tom’un işi bitti, eh bir başka zenci için yer açıldı demektir, peki bu, neden şu garip bendeniz olmasın? İşin özü bu işte. Tom her yere atla gider gelir, çizmeler parlatılmış, cepte para, her şeyin tadı kahve kadar yerinde, peki bu neden artık Sam olmasın? Benim bilmek istediğim bu.”

Andy, “Merhaba Sam, hey Sam! Efendi gidip Bill ile Jerry’yi yakalamanı istiyor,” diyerek Sam’in kendi kendine konuşmasını kesti.

“Selam! Şimdi neler dönüyor bakalım delikanlı?”

“Biliyorsun sanırım, Lizzy oğluyla tüydü!”

Sam hafif bir aşağılamayla, “Sen git de büyükannene akıl ver,” dedi, “senden çok daha erken öğrendim, bu zenci sandığın kadar toy değil, bilesin!”

“Eh, her neyse, efendi, Bill ile Jerry’yi hemen istiyor, senle ben de efendi Haley’le gidip kadını arayacağız.”

“Bu iyi! Gün bugün!” dedi Sam. “Bunca yıl sonra Sam’e iş düştü. Bir numara o şimdi. O kadını yakalayamazsam n’olayım, efendi, Sam’in neler yapabileceğini görsün bakalım!”

Andy, “İyi de Sam, iki kez düşünsen iyi edersin, hanım onun yakalanmasını istemiyor.”

“Harika!” dedi Sam gözlerini açarak. “Bunu nereden biliyorsun?”

“Bu sabah söylerken kendi kulaklarımla duydum, efendinin tıraş suyunu götürdüğümde. Hanım neden Lizzy’nin onu giydirmeye gelmediğini öğrenmek için beni yolladı, ben de gittiğini söylediğimde, yatakta doğrulup oturdu, ‘Şükürler olsun,’ dedi. Efendi çılgına dönmüş gibiydi. ‘Budala gibi konuşmayın,’ dedi ama hanım, efendiyi yola getirecek! Bunun nasıl olacağını çok iyi biliyorum, her zaman hanım ne yandaysa, o yanda durmak iyidir, bak söylüyorum sana.”

Bunun üstüne Kara Sam pek engin bir zekâ taşımasa da tipik bir politikacının özel yeteneği olan ve iş bilenin kılıç kuşananın diye tanımlanan özellikten nasibini almış koca kafasını kaşıdı. Vızır vızır düşünceler nedeniyle aklı fena halde karışmıştı. Daha sakin düşünebilmek için her zamanki yöntemine başvurarak pantolon askılarını çekiştirdi. Sonunda, “Bu sizin dünyanızda imkânsız diye bir şey yok mudur?” diye sordu.

Sam “bu” sözcüğünü vurgulayarak tüm dünya türleri üstüne geniş deneyler yapmış da bu sonuca varmış bir filozof gibi konuşmuştu.

Ardından düşünceli bir tavırla, “Şimdi de hiç kuşkum olmaksızın söylüyorum ki, hanımın Lizzy’nin arkasından onu bulmak için dünyayı birbirine katması gerekirdi,” dedi.

“Elbet gerekirdi,” dedi Andy, “ama burnunun dibindeki gerçeği göremiyor musun kara zenci seni? Hanımefendi, Haley’in Lizzy’yle oğlunu bulmasını istemiyor, olay bu!”

“Müthiş!” Yalnızca zenciler arasında yaşayanların duyabileceği inanılmaz bir vurguyla söylemişti bunu.

“Daha da ötesini söyleyeyim,” dedi Andy. “Bence atları hazırlasan iyi olur, hem de elini çabuk tutarak... Hanım seni soruyordu, aptal aptal dikilip durduğun yeter.”

Bunun üstüne Sam harekete geçti, az sonra yeniden ortaya çıktı ve Bill ile Jerry’nin eşkin yürüyüşü eşliğinde eve doğru şerefle gitmeye başladı. Atlar durur gibi olur olmaz hemen işe yatkın bir hareketle öne atılıyordu, sonunda onları at bağlama yerinin önüne kadar fırtına gibi getirdi. Ürkek bir tay olan Haley’in atı, çekingenlikle sekiyor, yularını geriyordu.

“Hoo hoo!” dedi Sam. “Korktun mu?” Kara yüzü garip, haylaz bir gülüşle ışıdı. “Ben şimdi seni yola getiririm!”

Eve yakın, kocaman, gölge yapan bir kayın ağacı vardı, küçük sivri, üçgen, sert kabuklu meyveleri dökülüp toprağın her yanını örtmüştü.

Bunlardan birini parmakları arasına alan Sam, taya yaklaştı. Okşayıp hafifçe vurarak onu sakinleştirmeye çalıştı. Eyeri ayarlamaya çalışıyormuş gibi yaparak sivri, küçük meyveyi eyerin altına kaydırdı, bunu öyle yapmıştı ki, eyerin üstündeki en küçük bir ağırlık bile zaten sinirli olan hayvanı iyice kızdıracak ama en küçük bir yara ya da sıyrık bırakmayacaktı.

Gözlerini devirerek yaptığını onaylayan bir sırıtışla, “İşte!” dedi, “yola getirdim!”

O anda Mrs. Shelby balkonda belirerek ona yaklaşması için işaret etti. Sam, St. James ya da Washington’da iş bulmuş bir talibin kur yapmayı kafasına koymuş tavrıyla yaklaştı.

“Neden bu kadar oyalandın Sam? Elini çabuk tutman için Andy’yi gönderdim.”

“Tanrı sizi korusun hanımım! Atlar öyle bi’dakkada yakalanmıyolar ki!.. Güney çayırında Tanrı bilir nereye doğru kaçıp gittiler!”

“Sam, kaç kez senden Tanrı sizi korusun ya da Tanrı bilir gibi şeyleri söylememeni istedim. Kötü bir şey bu.”

“Ah, Tanrı ruhumu korusun! Unutmuşum hanımım! Bi’ daha böyle şeyler söylemeyeceğim.”

“Ama şimdi yine söyledin işte.”

“Öyle mi? Tanrı’m! Yani amacım o değildi.”

“Dikkatli olmalısın Sam.”

“Biraz soluk alayım hanımım, sonra daha iyi çalışabilirim. Çook dikkatli olacağım.”

“Yolu göstermek, ona yardım etmek için Mr. Haley’le gideceksin. Atlara dikkat et, geçen hafta Jerry biraz topallıyordu, çok hızlı sürme sakın!”

Mrs. Shelby son sözcükleri alçak sesle, üstüne basa basa söylemişti.

Sam gözlerini yuvalarında çevirerek sesinde belirli bir anlamla, “İşi bu çocuğa bırakın siz!” dedi. “Tanrı bilir! Müthişşş! Denmez mi şimdi buna!” Bu sözler ağzından çıkar çıkmaz hanımı da kendini tutamayıp güldüren ani bir korkuyla soluğunu tutuverdi.

“Evet hanımım. Atlara dikkat ederim!”

Kayın ağaçlarının altındaki yerine dönen Sam, “Bak Andy,” dedi, “o beyefendinin bineceği yaratık yerinde güzel güzel dururken adam tam bineceği sırada ansızın dellenirse hiç şaşmam. Bilirsin, bu yaratıklar böyle şeyler yapar.”

Sözün tam burasında son derece imalı bir hareketle Andy’yi böğründen dürttü.

Andy hemen onaylar bir tavırla, “Müthişşş!” dedi.

“Evet, hanım zaman kazanmak istiyor, en sıradan adam bile bunu anlar. Ben, onun için biraz zaman kazanacağım. Şimdi sen git ne kadar at varsa sal, ormana gitsinler, efendinin o kadar acelesi yok nasılsa!”

Andy sırıttı.

“Yani Andy, Efendi Haley’in atı aksilik eder de yürümezse biz atlarımızdan inip ona yardıma gideceğiz ve ona yardım edeceğiz ya!” Sam ile Andy başlarını arkaya atıp boğuk kahkahalarla çılgınca gülmeye başladılar, bir yandan da parmaklarını şıklatıp topuklarını büyük bir keyifle birbirine vuruyorlardı.

O anda Haley verandada göründü. Birkaç fincan çok iyi kalite kahveyle iyice gevşemiş ve keyfi yerine gelmiş olarak güle konuşa dışarı çıktı. Sam ile Andy de şapka deme alışkanlığını bir türlü bırakamadıkları palmiye yapraklarından yaptıkları o lime lime şeyi kaptıkları gibi kafalarına geçirip efendilerine yardım etmek için (!) atların bağlı durduğu parmaklığa seğirttiler.

Sam’in palmiye yaprağı, saç örgüsü gibi örüldüğü tepe bölümlerinin ucuna doğru, özellikle de kenarlarında ustalıkla çözük bırakılmıştı, ince dilimler ayrık ve dik duruyor, Sam’e aynı bir Fejee Şefi gibi göz kamaştırıcı bir özgürlük ve meydan okuma havası veriyordu.

Andy’ninkinin kenarlarıysa hepten ayrılıp kopmuştu, tacını tepesine pat diye el çabukluğuyla oturttu, “Kim demiş şapkam yok diye?” diyormuş gibiydi.

“Ee çocuklar,” dedi Haley, “canlanın bakalım, zaman yitirmeyelim.”

Sam, “Hem de bir dakika bile efendim!” diyerek Andy öbür atları çözerken Haley’in atının dizginini kavrayıp üzengiyi tuttu.

Haley eyere dokunur dokunmaz zaten yerinde duramayan hayvan ansızın ok gibi fırlayıp havaya sıçradı, o anda binicisi de kendini ayakları bir yanda, kolları bir yanda, yumuşak, kuru otların üstünde buldu. Sam çılgın gibi bağırıp çağırarak dizginlere doğru atıldı ama tek başarabildiği, daha önce sözünü ettiğimiz palmiye yaprağıyla atın gözünü sıyırtmak oldu ki, bu da hiçbir biçimde hayvanın sinirlerini yatıştıracak bir hareket değildi. Böylece at müthiş bir hırsla Sam’i devirdikten sonra küçümsermişçesine burnundan birkaç gürültülü soluk koyverdi, arka ayaklarını hızla havaya kaldırdı ve çayırlığın öte yanına doğru dörtnala bir koşu tutturdu, peşinden müthiş bir hızla Andy’nin çözdüğü Bill ile Jerry gidiyordu. Herkesin başka bir şey yaptığı bir kargaşa başladı. Sam ile Andy bağırarak koşuyorlar, orada burada köpekler havlıyor, Mike, Mose, Mandy, Fanny, kadın-erkek ne kadar hizmetli varsa açık saçık sözlerle kahve dövücünün hınk deyicisi misali yorulmak bilmez bir coşkuyla koşuşup ellerini çırpıyor, naralar atıp bağırıyorlardı.

Kır donlu, çok çevik ve canlı olan Haley’in atı, sahnenin en can alıcı noktasına olanca “havasıyla” girdi ve kendine yaklaşık bir buçuk kilometre uzunluğunda, her yanı tatlı bir eğimle ormanda biten bir çayırlığı koşu alanı olarak belirledi. Peşindekilerin ne kadar yaklaşacaklarına izin vereceğini görmekten özel bir haz duyuyor gibiydi, derken tam bir kol boyu uzaklıktayken, burnundan salıverdiği homurtuyla çılgın gibi öne doğru fırlayıp uzakta, orman yolunda gözden yitti haylaz canavar. İstediği gibi bir durum olmadıkça arkadaki güruhtan birini yanına almak kadar hiçbir şey Sam’in düşüncesine uzak değildi, gösterdiği çabaysa gerçekten kahramancaydı. Aslan Yürekli Richard’ın savaşın hep önünde ve en yoğun yerinde parladığı gibi Sam’in palmiye yaprağı da atın yakalanması en az olası yerde görülüyor, oradan avazı çıktığı kadar, “Şimdi! Yakalayın! Yakalayın!” diye bağırdığı duyuluyor, bir anda herkes birbirine giriyordu.

Haley bir oraya bir buraya koştu, sövdü, saydı, haylaz çocuklar gibi tepindi. Mr. Shelby boş yere balkondan emirler yağdırdı, Mrs. Shelby’yse dairesinin penceresinden tüm bu kargaşanın altında yatan nedenin yarattığı kuşkuyu da göz ardı etmeksizin önce güldü, sonra düşündü.

Sonunda, on iki sularında Sam, Jerry’ye binmiş, yedeğine de buhar tütecek kadar sırılsıklam terli, şimşek çakan gözleriyle genişlemiş burun deliklerine bakılırsa özgürlük duygusu hâlâ yatışmamış görünen Haley’in atını katmış, zafer kazanmış gibi döndü.

Gururla, “Yakalandı işte!” dedi. “Ben olmasaydım bunu yakalamak uğruna peşinde koşmaktan tıkanırlardı ama ben yakaladım!”

Hiç de şaka kaldıracak halde olmayan sabrı tükenmiş Haley, “Sen!” diye kükredi. “Sen olmasaydın bu iş asla böyle zıvanadan çıkmazdı!”

Sam sesinde derin bir kaygıyla, “Tanrı bizi korusun efendi,” dedi, “kan ter içinde kalıncaya kadar kovaladım onu!”

“Yaa, senin o boktan saçmalıkların yüzünden üç saate yakın zaman kaybettim. Hadi yola koyulalım artık, daha fazla salaklık istemiyorum.”

Sam şiddetle karşı koyarak, “Ama efendim,” dedi, “sizin atları da bizi de öldürmeye mi niyetiniz var? Burada hepimiz yere düşüp ölmek üzereyiz, hayvanlardan da terden buğu tütüyor. Yemekten sonraya kadar efendi yola çıkmayı düşünmez herhalde. Efendinin atı kurulanmak ister, baksanıza nasıl sırılsıklam, Jerry de topallıyor, hanımım bu halde yola çıkmamızı asla istemez. Tanrı sizi korusun efendim, dinlenirsek yetişebiliriz. Lizzy hızlı yürüyemez zaten.”

Şimdi sıra, verandadan kulak misafiri olduğu bu konuşmayla müthiş eğlenen Mrs. Shelby’ye gelmişti. İlerledi ve incelikli bir tavırla Haley’in kazasıyla ilgilendi, öğle yemeğine kalması için üsteledi, aşçı, yemeği sofraya getirmek üzereydi.

Böylece Haley biraz da kendini naza çekerek lütfeder gibi bir tavırla salona girdi, bu arada Sam arkasından tuhaf mimikler yapıyordu, sonra da ağırbaşlılığını takınıp atları ahıra götürdü.

İçeri girdi, iyice uzaklaşıp atı direğe bağladıktan sonra Andy’ye döndü.

“Gördün mü onu Andy ha? Gördün mü onu? Tanrı’m, onu öyle hoplayıp sıçrarken, yumruklar savurup söverken görmek, bizim akşam toplantıları kadar eğlenceliydi. Duymadım mı sanki? İstediğin kadar söv moruk herif (dedim kendi kendime), atınızı şimdi mi istersiniz yoksa yakalayana kadar bekleyecek misiniz (dedim ben).” Sam ile Andy ahırda bir yere dayanıp yüreklerinden gelen tüm keyifle güldüler.

“Atı getirdiğimde nasıl deli gibi olmuştu, görmeliydin. Tanrı’m o anda beni öldürecek gibiydi, bense suçsuz ve alçakgönüllü, orada öylece duruyordum işte.”

“Tanrı’m, seni gördüm,” dedi Andy, “sen de kaşarlanmış bir beygirsin zaten, öyle değil mi Sam?”

“Öyleyimdir herhalde. Hanımı üst kat penceresinde gördün mü? Gülerken gördüm ben onu.”

“Elbet gülüyordur, ben koşuyordum, hiçbir şey görmedim,” dedi Andy.

Ciddiyetle Haley’in tayını yıkama işine koyulan Sam, “Eh, görüyorsun ya gözlem diyebileceğin çok önemli bir yeteneğim var Andy. Senin de bunu geliştirmeni salık veririm, daha gençsin. Biliyor musun Andy, zencilerin bunca farklı olmasının tek nedeni gözlem yapmalarıdır. Bu sabah rüzgârın ne yana estiğini görmedim mi sanıyorsun? Hiç söylemese de hanımın ne istediğini görmedim mi sanki? İşte bizim gözlemimiz budur Andy. İstersen buna bir yetenek diyebilirsin. Yetenek dediğin şey insana göre değişir ama yetenekli olmak insana çok yol aldırır.”

Andy de, “Bence bu sabah gözlemine yardım etmeseydim, önünü bu kadar iyi göremezdin,” dedi.

Sam, “Andy,” dedi, “sen gelişme umudu veren bir çocuksun, buna hiç kuşku yok. Senin için epey kafa yordum. Senden fikir almaya da hiç utanmıyorum. Bizim kimseye kulak asmamamız gerek Andy, tepemizdekilerin en akıllısı bile bazen yanılabiliyor. Hadi bakalım Andy, artık eve gidelim. Kalıbımı basarım ki bu kez hanım bize yemekte dişe dokunur bir şeyler verecek.”

7 Annenin savaşı

Tom Amca’nın kulübesinden yola çıkıldığından beri Eliza’dan daha yalnız, terk edilmiş ve umutsuz bir insanoğlu düşlemek olanaksızdı.

Kocasının çektiği acılar ve karşılaştığı tehlikelerle çocuğunun karşı karşıya bulunduğu tehlike, kafasında bildiği tek evi terk etmek ve sevdiği, saydığı bir dostun korumasından ayrılmakla girdiği badirenin karmaşık ve sersemletici duygusunun etkisindeydi. Sonra bir de alıştığı nesnelerden, büyüdüğü evden, altında oynadığı ağaçtan, mutlu günlerinde kocasının yanı başında akşam yürüyüşleri yaptığı korulardan ayrılmak vardı. Her şey açık, beyaz bir gecede ona sitem ediyor, öyle bir evi nasıl bırakabildiğini soruyor gibiydi.

Yine de her şeyin en güçlüsü, korkutucu bir tehlikenin yaklaşmasıyla yoğrulup çılgınlık nöbetine dönüşmüş ana sevgisiydi. Oğlu yanı başında yürüyebilecek yaştaydı, değişik bir durumda elinden tutar giderdi ama şimdi onu kollarından bir an bile bırakma düşüncesi kadını ürpertiyor, tüm gücüyle ona sarılıp bağrına basmış, hızla ilerliyordu.

Donmuş toprağın ayağının altında çıtırdarken çıkardığı ses kadını ürpertiyor, her hışırdayan yaprak, her kımıldayan gölgeyle yüreği ağzına geliyor, adımlarını daha da sıklaştırıyordu. Kendi kendine ansızın tüm bedenini kaplayan o müthiş gücü düşündü, oğlunun ağırlığı tüy gibi geliyor, her korku dalgası o olağanüstü gücü daha da artırıyor, soluk dudakları sık sık büzülerek arasından yukarıdaki Dost’a bir dua fırlatıyordu.

“Tanrı’m yardım et! Tanrı’m kurtar beni!”

O çocuk sizin Harry’niz, anneniz olan bir kadın ya da Willie’niz olup da acımasız bir satıcı tarafından ertesi sabah zorla koparılıp alınacak olsaydı, siz de o adamı görmüş, kâğıtların imzalanarak alınıp verildiğini duymuş olsaydınız, üstelik de kaçıp kurtulmak için yalnızca gece on ikiden sabaha kadar süreniz olsaydı ne kadar hızlı yürüyebilirdiniz? Ciğerpareniz göğsünüzde, küçük, uyuklayan kafası omzunuzda, küçücük yumuşak kolları güvenle boynunuza sarılmış olarak o birkaç saatte topu topu kaç kilometre yapabilirdiniz?

Çocuk uyuyakaldı. Önceleri alışılmışın dışında korku onu uyanık tutuyordu ama annesi duydukları her sesi ve soluğu çabucak def etti, oğlana da yalnızca uslu durursa onu kurtarabileceği güvencesini verdi, o da sessizce annesinin boynuna asıldı, uykusu gelince de annesine, “Anne, uyanık kalmak zorunda değilim, değil mi?” diye sordu.

“Hayır bir tanem, uyumak istiyorsan uyu.”

“Ama anne, uyursam o adamın beni almasına izin vermezsin değil mi?”

Annesi, solgun yanaklarında ve iri, koyu gözlerinde daha da parlak bir ışıkla, “Hayır! Tanrı yardımcım olsun!” dedi.

“Eminsin, değil mi anne?”

“Evet, elbette eminim!” dedi annesi kendini bile irkilten bir sesle. Ses, içinde onun olmayan bir ruhtan geliyor gibiydi, çocuk küçük yorgun kafasını annesinin omzuna dayadı, çok geçmeden uyuyakaldı. O sıcacık kolları ve usul usul alınıp verilen solukları boynunda duyumsayışı nasıl da hareketlerine bir ateş ve canlılık katmıştı!

Teskin olmuş, uyuyan çocuğun her yumuşacık hareketi ve dokunuşuyla içine elektrik ırmaklarıyla güç doluyor gibi geliyordu Lizzy’ye. Bu üstün durum beynin beden üstünde etkin olmasından kaynaklanıyordu, bu da bir süre için eti ve sinirleri çelik gibi güçlendirip yenilmez kılıyor, sonuçta da zayıf olan bile çetin cevize dönüyordu.

Yürümeyi sürdürdü. Çiftliğin sınırları, koru ve orman uykudaymışçasına yanından geçip gitti, o hep yürüdü, tanıdık nesneleri birbiri ardına arkasında bırakarak, gevşemeden, durmadan ta kızıllaşmaya başlayan gün ışığı onu otoyolda bildiği her şeyden uzaklarda buluncaya dek.

Hanımıyla sık sık Ohio Nehri’nden pek uzakta olmayan küçük T. köyünde bazı yerlere gittiklerinden yolu iyi biliyordu. Ohio Nehri’nden geçip oraya gitmek kaçış planının aceleyle çizilmiş ilk rotasıydı, ondan ötesiniyse ancak Tanrı’dan umut edebilirdi. Atlar ve arabalar otoyolda görülmeye başladığında içinde bulunduğu heyecanlı duruma has, bir tür esin diyebileceğimiz uyanık bir kavrayışla, o başı önünde her şeye kayıtsız hızlı yürüyüşüyle soyutlanmış tavrının dikkat ve kuşku çekeceğinin farkına vardı. Oğlanı yere bıraktı, kendi giysisiyle başlığını düzeltti, görüntüsüne uyan bir hızda yürümeye başladı. Küçük çıkınına çocuğun hızını artırmak için kekle elma koymuştu, elmayı yuvarlıyor, çocuk yakalamak için arkasından koşarken, bir kilometreye yakın yol alıyorlardı.

Bir süre sonra içinden bir çayın mırıl mırıl aktığı sık bir ormanlık araziye ulaştılar. Çocuk açlık ve susuzluktan yakınınca, annesi onunla bir çiti aşıp yoldan görünmeyen büyük bir kayanın arkasına oturdu, küçük çıkınlarından çıkardığı kahvaltıyı verdi. Çocuk, onun yemeyişine şaşırmış, üzülmüştü, kollarını boynuna dolayarak kekin bir kısmını annesinin ağzına sokmaya çalıştı, çocuk böyle yaptıkça kadının boğazından bir şey yükseliyor, onu boğacak gibi oluyordu.

“Hayır hayır, Harry canım! Sen güvencede oluncaya kadar anne yiyemez! Devam etmeliyiz, ta nehre gelinceye kadar...” Sonra yine aceleyle yola çıktı, aralıksız, tüm gücüyle yürümek için kendini zorladı. Tanınabileceği bölgeleri geçeli çok olmuştu. Onu tanıyacak birine rastlayacak olursa Mr. ve Mrs. Shelby’nin herkesin bildiği iyi yürekliliği kuşkuları uzaklaştırıp bir kaçak olma olasılığını sıfırlardı. Ayrıca zenci soyundan denemeyecek kadar beyazdı, çocuğu da öyle olduğu için kuşku uyandırmaksızın geçip gitmesi daha kolay olurdu.

Bu zanla, öğle zamanı hem çocuğuna ve kendisine yiyecek bulabilmek hem de dinlenebilmek için temiz görünümlü bir çiftlik evinde durdu. Uzaklaştıkça tehlike küçülüp sinir sistemi üstündeki doğal olmayan baskı da azalınca çok acıkmış ve yorulmuş olduğunu duyumsadı.

Kadın, iyi yürekli, dedikoducu biriydi, konuşacak birinin gelmesinden hoşnut, onu pek de sorgulamadan kabul etti. Eliza biraz bunaldığını, arkadaşlarıyla bir hafta geçirmeye gittiğini söyledi, içinden de bunun gerçekleşmesini diliyordu.

Günbatımından bir saat önce yorgun, ayakları yara bere içinde ama yüreği hâlâ pek, Ohio Nehri üstündeki T. köyüne girdi. İlk olarak, kendisiyle diğer kıyıdaki özgürlük olan Kenan ülkesini ayıran, Ürdün Nehri gibi akan nehre baktı.

İlkbaharın başları olduğundan nehir kabarmış, girdaplar yaparak akıyor, burgaç gibi sularda koca buz tabakaları yüzüyor, oradan oraya olanca ağırlıklarıyla savruluyorlardı.

Kentucky yakasındaki kıyı, suyun içine doğru uzayarak bir kıvrım yapıyordu, burada bolca buz birikmişti, kıvrımı çevreleyen dar kanal birbiri üstüne yığılmış buzlarla doluydu, bunlar en alttaki buza kadar merdiven gibi iniyor, neredeyse Kentucky kıyısına kadar uzanan koskoca, dalga dalga bir yükselti biçiminde tüm nehri dolduruyordu.

Eliza nehrin öte yakasına geçişi engelleyen elverişsiz görüntüyü durup bir an izledi, sonra da biraz araştırma yapmak için kıyıdaki küçük bir hana gitti.

Ateşin başında bir şeyleri fışırdatarak, kaynatarak akşam yemeği hazırlığındaki kadın, Eliza’nın tatlı kederli sesi dikkatini çekince çatal elinde durdu.

“Ne var?” diye sordu.

“Yolcuları B.ye götürecek bir gemi ya da tekne falan yok mu?”

“Hiç öyle bir şey yok,” dedi kadın. “Hiçbir tekne çalışmıyor.”

Eliza’nın hayal kırıklığıyla umutsuzluğu kadını etkiledi, soruştururcasına, “Neyiniz var, birisi mi hasta? Çok kaygılı görünüyorsunuz?” dedi.

“Çocuğum tehlikede. Dün gece haberim oldu, bugün de epey yürüdüm, bir tekne bulurum diyordum.”

“Yaa, bu şanssızlık işte,” dedi kadın. Analık duyguları kabarmıştı. “Size gerçekten üzüldüm. Solomon!” diye pencereden arkadaki küçük bir eve doğru bağırdı. Deri bir önlük takmış, elleri kir içinde bir adam kapıda göründü.

“Bak ne diyorum Sol, bizim adam bu akşam varilleri götürmeyecek mi?”

“Bir yolunu bulursa götüreceğini söyledi.”

Kadın, “Buralarda bir adam var, uygun olursa bu akşam kamyonla yola çıkacak, yemeğe de buraya gelecek. Siz en iyisi hazır olup bekleyin. Bu pek tatlı bir küçük,” diye sözlerine son bir cümle ekleyerek oğlana bir dilim kek uzattı.

Ne var ki iyice tükenmiş olan çocuk yorgunluktan ağlamaya başladı.

“Zavallıcık, yürümeye alışkın değil, ben de biraz zorladım,” dedi Eliza.

Kadın, “Eh öyleyse onu şu odaya götürün,” diyerek rahat bir yatağın olduğu küçük bir yatak odasının kapısını açtı. Eliza yorgun çocuğu yatağa bıraktı, uykuya dalıncaya kadar da ellerini, kendi ellerinin içinde tuttu. Onlara dinlenmek yoktu. Peşindekinin düşüncesi, kemiklerinde yanan bir ateş gibi zorluyordu onu, özgürlükle arasında için için kaynayan, kabarıp yuvarlanan sulara gözünü dikip özlemle baktı.

Peşindekilerin ne yaptığını görmek için burada şu an için onu bırakmamız gerekiyor.

Mrs. Shelby yemeğin hemen yeneceğini söylediyse de, az sonra görüleceği, daha önce de pek çok kez görüldüğü gibi bir anlaşma yapmak için bir kişiden fazlası gerekir. Bu nedenle de emir, Haley’in duyacağı biçimde verilmiş ve en az beş-altı genç haberciyle Chloe Teyze’ye taşınmış olmasına karşın hazret, huysuz homurtular koyverip başını sallamakla yetinmiş, elinin altındaki her işi her zamankinden daha kılı kırk yararak, daha özene bezene yapmayı sürdürmüştü. Çok özel bir nedenle, hizmetçiler arasında gecikmeler için hanımın gücenmeyeceğine ilişkin bir izlenim hüküm sürmekteydi ve olayların gecikmesi için peş peşe kazaların inadına oluşuvermesi harikaydı. Şansı yaver gitmeyenlerden biri sosu bozunca, büyük bir dikkat ve ciddiyetle yeni baştan sos yapmaya giriştiler. Gözünü ayırmadan bin bir itinayla sosu karıştıran Chloe Teyze acele etmesini söyleyen herkesi kısaca, “Birilerini yakalama uğruna çiğ sosu sofraya koyamam ya,” diye yanıtlıyordu. Biri elinde suyla yuvarlandı, berikinin gidip biraz daha su alması gerekti, bir başkası pişmiş aşa soğuk su kattı, bu arada kıkırdaşarak ikide bir mutfağa “Mr. Haley’in çok tedirgin olduğu, iskemlesinde rahat oturamayıp verandada yerinde durmaksızın bir yandan kasıla kasıla yürürken bir yandan çene çaldığı” yolunda haberler geliyordu.

Chloe Teyze kızgınlıkla, “Oh olsun ona!” dedi. “Kendine çekidüzen vermezse birileri gerçekten onu tedirgin edecek. Tanrı’nın önünde hesap vereceği zaman izle onu!”

Küçük Jane, “Hak ediyor başına gelecekleri!” dedi. “Çok ama çok ah aldı, haberiniz olsun.”

Bunu söylerken tuttuğu çatalla birlikte elini havaya kaldırarak durdu. “Efendi George’un Vahiy Kitabı’nda okuduğu gibi, mihrabın altına çağrılan ruhlar! Köle satıcılarından öç almak için Tanrı’ya yapılan çağrı, bir-iki derken Tanrı onları duyacaktır, evet duyacaktır!”

Artık yemek içeri gönderildiğinden, herkes mutfakta çok saygı gören, ağız açık dinlenen Chloe Teyze’nin düşüncelerini öğrenmek ve onunla dedikodu etmek için fırsat bu fırsat çevresini sardı.

“Köle satıcıları sonsuza dek yanacaklar kuşkusuz, değil mi?” dedi Andy.

“Yemin ediyorum ki, bunu görmek hoşuma giderdi,” dedi küçük Jake.

Hepsini irkilten bir ses, “Çocuklar!” dedi. İçeri giren Tom Amca’ydı, kapıda durmuş konuşmayı dinliyordu.

“Çocuklar, korkarım ne söylediğinizi bilmiyorsunuz. Sonsuza dek korkunç bir sözcüktür, düşünmek bile korkunç. Hiçbir insanoğlu için böyle bir şey dilememelisiniz.”

Andy, “Can kardeşlerimizi hayvan gibi güdenlerden başka kimse için dilemeyiz. Kimse onlar için bunu dilememezlik edemez, öylesine kötüler ki...”

Chloe Teyze, “Doğa da onlar için gözyaşı dökmüyor mudur? Meme emen bebeği anasının göğsünden koparıp da satmıyorlar mı, o çocuklar ağlayarak analarının eteklerine yapışmıyor mu, onlar da çekip satmıyorlar mı onları? Karıkocayı ayırmıyorlar mı?” diyerek ağlamaya başladı. “Onların özündeki yaşamı koparıp almak değil mi bu? Bunlar olurken bir nebze bile bir şey hisseden var mı aralarında? Onlar yiyip içip sigaralarını tüttürürken her şeye akıl almaz bir biçimde boş vermiyorlar mı? Tanrı’m, şeytan onları da almayacaksa başka ne işe yarar ki?”

Chloe Teyze ekose desenli önlüğünü yüzüne kapattı, tüm içtenliğiyle hıçkırmaya başladı.

“Sizi kullananlar için dua edin, der kitap,” dedi Tom.

“Onlar için dua etmek ha? Tanrı’m, bu çok acımasız olmuyor mu? Onlara dua edemem.”

“Doğa bu, Chloe ve doğa güçlüdür,” dedi Tom, “ama Tanrı’nın lütfu daha güçlüdür, ayrıca zavallı yaratığın o yaptıkları için ruhunun ne berbat bir durumda olduğunu düşünmelisin ve ona benzemediğin için Tanrı’ya şükretmelisin Chloe. O zavallı yaratığın yanıtlaması gerekenlerin bana sorulmasındansa bin kez satılmayı yeğleyeceğimden hiç kuşkum yok.”

Jake, “Benim de yanıtlamam gereken şeyler var, hem de yığınla. Tanrı’m, yoksa atı yakalamasa mıydık Andy?”

Andy omuzlarını silkti, onaylayan bir ıslık koyverdi.

“Efendinin bu sabah tasarladığı gibi uzaklaşmadığına sevindim,” dedi Tom. “O beni satılmaktan daha çok üzerdi. Onun için doğal olabilir ama bebekliğinden beri onu tanıdığım için buna katlanmam zor olurdu. Efendiyi gördükten sonra Tanrı’nın iradesiyle daha uzlaşmışım gibi geliyor. Başka türlüsü elinde değildi, doğrusunu yaptı ama ben gittikten sonra işlerin sarpa saracağından korkuyorum. Efendinin benim gibi her yerde gözü kulağı olması, dizginleri elde tutması beklenemez. Çocuklar iyi niyetli ama çok dikkatsiz. Bu beni kaygılandırıyor.”

Tam o anda zil çaldı, Tom salona gitti.

Efendisi yumuşak bir tonda, “Tom,” dedi, “bu beyefendiye, istediği anda seni yerinde bulamazsa kaybedeceğim bin dolarlık bir kefalet ödediğimi bilmeni isterim; bugün başka işlerini halletmeye gidecek, sen de istediğini yapabilirsin. İstediğin yere git evladım.”

“Teşekkür ederim efendim,” dedi Tom.

Tüccar, “Aklını başına topla da, efendine o zenci numaralarını çekme sakın, yoksa seni yerinde bulamadığım an her senti çatır çatır alırım ondan. Bana kulak verirse hiçbirinize güvenmemeli, yılanbalığı gibi kaygansınız hepiniz!”

Tom, “Efendim,” dedi. Dimdik duruyordu. “Hanımefendi sizi kollarıma verdiğinde sekiz yaşındaydım, siz de bir yaşında bile yoktunuz. ‘İşte,’ demişti, ‘genç efendin, ona iyi bak.’ Şimdi size sormak istiyorum efendim, size verdiğim bir sözü hiç tutmadığım ya da ters düştüğüm bir durum oldu mu, özellikle Hıristiyan olduktan sonra?”

Mr. Shelby çok etkilenmişti, gözleri yaşlarla doldu.

“Benim iyi oğlum,” dedi, “doğruyu söylediğini Tanrı biliyor, yapabileceğim bir şey olsaydı dünya bir araya gelse seni alamazdı.”

Mrs. Shelby de, “Ben de bir Hıristiyan kadını olduğumdan emin olduğum kadar eminim ki, tutarı bir araya getirir getirmez bedelini verip seni geri alacağız,” dedi.

Sonra da Haley’e dönerek, “Beyefendi, onu kime satacağınız konusunda ince eleyip sık dokuyun ve bana haber verin,” diye ekledi.

“Tanrı’m, öyleyse bir yıl içinde onu geri getirip fazla yıpranmadan size geri satabilirim.”

“Ben de o zaman sizinle alışverişimi yapar, yararınıza da olmasını sağlarım,” dedi Mrs. Shelby.

“Elbette,” dedi köle tüccarı. “Benim için fark etmez. Alıp satmak iyi bir iş de olabilir, kötü bir iş de. Ben kötü bir iş yapmıyorum. Benim tek istediğim ekmek paramı kazanmak biliyorsunuz hanımefendi, sanırım, hepimizin istediği de bu.”

Mr. Shelby de Mrs. Shelby de köle tüccarının yüzsüzce teklifsizliği karşısında kendilerini alçalmış ve çok rahatsız hissediyorlar, yine de duygularına gem vurmanın kesin gerekliliğini görebiliyorlardı. Adamın yola gelmez bir çıkarcı ve duygu yoksunu olduğu ne kadar ortaya çıkarsa, Mrs. Shelby’nin, Eliza’yla çocuğunu yeniden ele geçirmeyi başarabileceği korkusu o kadar büyüyor, beri yandan onu engellemek için başvurduğu kadınca hileler de o kadar çoğalıyordu. Bu nedenle zarif bir gülümseyişle, onu onaylayarak yakın bir tavırla sohbet etti ve zamanın geçtiğini fark etmemesi için elinden geleni yaptı.

Saat ikide Sam ile Andy sabahki kaçışın ardından dinlenmiş, zindeleşmiş, canlanmış atları getirdiler.

Sam istekli, herkesin bir dediğini iki etmemek için her an hazır beklediği bir işgüzarlığın tadını alabildiğine çıkardığı yemekten “yakıtını almış”, yenilenmişti.

Haley ona doğru gelirken başlamaya bunca yaklaştığı harekâtın tartışmasız ve üstün başarısı için kibirli el kol hareketleri yaparak böbürleniyordu.

Tam ata bineceği sırada düşünceli düşünceli, “Efendinin köpeği yok sanırım,” dedi.

“Yığınla var,” dedi Sam zafer kazanmış gibi. “Bruno var, müthiş havlar, ayrıca her birimizin huyları farklı değişik köpekleri vardır.”

Haley, “Pöh!” dedi, ardından da sözü edilen köpeklere ilişkin Sam’in mırıldanarak yanıtladığı bir şeyler daha söyledi.

“Onlara sövmeye ne gerek var,” dedi Sam.

“Efendin zencileri kovalamak amacıyla köpek yetiştirmemiş de ondan!”

Sam, adamın ne demek istediğini çok iyi anlamıştı ama yüzünde içtenlik ve umutsuz bir saflıkla ona baktı.

“Bizim köpekler çok iyi koku alır. Bu konuda hiç eğitimleri yok ama bu bence cinslerinin iyi oluşundan kaynaklanıyor. Her şeyin en iyisini yaparlar, siz bir kez kovalamacayı başlatmayagörün. Bakın şimdi, Bruno!” diye hantal Newfoundland’ı ıslık çalarak çağırdı, o da paldır küldür onlara doğru koşmaya başladı.

Haley ata yerleşirken, “Sen git bak oralara!” dedi.

“Hadi, elini çabuk tut!”

Sam elini çabuk tutarken iki arada Andy’yi gıdıklayıverdi, o da kendini tutamayıp Haley’in gazabını üstüne çeken bir kahkaha koyverdi ama Haley kamçısıyla kahkahasını hemen susturdu.

Sam, “Beni hayal kırıklığına uğrattın Andy,” dedi müthiş bir ağırbaşlılıkla. “Bu ciddi bir iş Andy. Oyun oynanacak zaman değil. Efendiye böyle yardım edemezsin.”

Haley kararlılıkla, “Nehre varan düz yoldan gideceğim,” dedi. Bu arada malikâne arazisinin sınırındaydılar. “Bu yolların tümünü de bilirim. Yeraltına giden yolları bile.”

Sam, “Elbette. İşin aslı bu işte. Efendi Haley hedefi tam ortadan vuruyor. Şimdi, nehre giden iki yol var, bozuk olan, bir de anayol. Efendi hangisini seçmek ister?”

Andy saflıkla Sam’e baktı, bu yeni coğrafik durumu duymak onu şaşırtmıştı ama ateşli bir yinelemeyle berikinin söylediğini onayladı.

“Bence Lizzy, en az geçilen yol olduğu için bozuk yolu yeğlemiştir.”

Haley her ne kadar eski kulağı kesiklerdense ve en sıradan sözden bile kuşku duysa da bu bakış açısı aklına yatmış gibiydi.

Bir an düşündükten sonra dalgınca, “İkiniz de kahrolası yalancılarsınız!” dedi.

Adamın sesinin dalgın, düşünceli tonu Andy’yi öylesine eğlendirmişti ki, biraz arkada kalıp atından düşme pahasına şöyle bir silkelenir gibi yaptı, bu arada Sam’in yüzünü hiçbir mimik olmaksızın ciddi bir üzüntü kaplamıştı.

“Elbette,” dedi, “efendi ne isterse onu yapar, en iyisi budur diyorsa düzgün yoldan gider, bizim için hepsi bir. Şimdi düşününce anlıyorum ki cidden düzgün yol en iyisi.”

Haley, Sam’in sözüne kulak asmaksızın yüksek sesle düşünerek, “Tenha yoldan gitmiş olmalı,” dedi.

Sam, “Kimse bilemez,” dedi, “kadınlar gariptir, asla yapacağını sandığın şeyi yapmaz, çoğunlukla tam aksini yaparlar. Doğaları bile zıt yaratılmıştır, yani siz hangi yoldan gittiğini düşünüyorsanız, yapacağımız en iyi şey öbür yoldan gitmektir, o zaman bulursunuz. Şimdi benim kişisel kanıma göre Lizzy bozuk yolu seçmiştir, öyleyse bence düzgün yoldan gitmeliyiz.”

Kadın cinsinin bu engin ve kapsamlı incelemesi, Haley’in düzgün yola sapması için yeterince inandırıcı olmuşa benzemiyordu, kararlı bir sesle öbüründen gideceğini söyledi ve ne zaman varacaklarını sordu.

Sam, Andy’den yana olan gözünü kırparak, “Az ötede,” dedikten sonra ciddiyetle ekledi, “ama bu konuyu düşündüm de oradan gitmemeliyiz. Oradan hiç geçmedim, tenha bir yol olduğundan yolumuzu kaybedebiliriz, nereye çıkacağımızı Tanrı bilir.”

“Yine de o yoldan gideceğim,” dedi Haley.

“Şimdi aklıma geldi, o yola kaya düşmüş, geçişi kapatmış diyorlardı, değil mi Andy?”

Andy emin değildi, yola ilişkin duyduklarını yineledi ama kendisi geçmemişti oradan. Yani söyledikleri hiç de umut verici değildi.

Haley daha büyük ya da küçük yalanlar arasındaki olasılık dengesini kestirmeye alışıktı, önce bozuk yoldan gitmek istediklerini sandı, sonra istemeden bozuk yoldan söz ettiklerini, aslında düzgün yoldan gitmek istediklerini düşündü. Bu nedenle bozuk yoldan gitme kararına umutsuzca sarıldı.

Sam yolu gösterdiğinde Haley şevkle ileri atıldı, peşinden Sam ile Andy geliyordu.

Aslında yol eskiydi, bir süre önce nehre inen kestirme yol olarak kullanılmış, yenisinin yapılışından sonra da terk edilmişti. Bir saatlik gidişi açıktı, ondan sonra türlü çiftlikler ve çitlerle kesiliyordu. Sam bunu çok iyi biliyordu, yol o kadar uzun süre kapalı kalmıştı ki, Andy’nin yoldan haberi bile olmamıştı. Bunun için de görevine bağlı bir uysallıkla gidiyor, arada bir homurdanıyor ya da yüksek sesle, “Berbatmış, Jerry’nin ayakları için çok kötü”, falan gibi bir şeyler söylüyordu.

“Şimdi sizi uyarıyorum,” dedi Haley, “sizi bilirim, bu sızlanmalarla beni bu yoldan vazgeçiremezsiniz nasılsa, o yüzden susun!”

Sam acıklı bir boyun eğişle, “Efendi istediği yoldan gider,” derken bir yandan da bir olayın haberciliğini yaparcasına Andy’ye göz kırptı, Andy’nin sevinci patlama noktasına yaklaşmıştı.

Sam’in keyfi çok yerindeydi, canla başla araştırma işine girişmiş, arada bir uzakta, yüksek bir yerde bir kadın başlığı gördüğünü söylüyor ya da Andy’ye bağırarak o aşağıdaki çukurdakinin Lizzy olup olmadığını soruyor, bu telaşlı uyarıları da hep yolun en kötü, sarp kayalık, uçurumlu, hızlanmanın mümkün olmadığı yerlerinde yapıyor ve sürekli Haley’in aklını karıştırıyordu.

Böyle bir saat gittikten sonra büyük bir çiftliğin avlusuna hızlanarak karmakarışık bir “iniş yaptılar”. Görünürde tek canlı yoktu, herkes tarlalardaydı ama çiftliğin ambarı yolun tam ortasında, yalın, kare biçimiyle dikilirken o yöndeki seyahatlerinin bir sona ulaşmış olduğu kesindi.

Sam incinmiş saf bir adam havasında, “Efendiye söylemiştim,” dedi. “Hem bir yabancı nasıl olur da orada doğup büyümüş yerlilerden çok bir ülkeyi bilebilir?”

“Seni rezil!” dedi Haley. “Tüm bunları biliyordun.”

“Bildiğimi söylememiş miydim? Siz de bana inanmadınız. Efendi, oralar kapalı, çitlerle dolu, geçemeyiz, dedim, Andy duydu işte.”

Her şey tartışmaya gerek kalmayacak kadar doğruydu, talihsiz adam elinden gelen en incelikli biçimde öfkesini yutmak zorunda kaldı ve üçü de yüzlerini sağa dönüp anayola doğru atlarını sürdü.

Tüm gecikmelere karşın Eliza’nın köydeki handa çocuğu uyutmasından üç çeyrek saat sonra aynı yere geldiler. Eliza pencerede durmuş başka bir yöne bakarken Sam’in cin gibi gözleri onu hemen seçti. Haley ile Andy yaklaşık iki metre arkadan geliyorlardı. Böylesine tehlikeli bir durumda Sam şapkasını havaya atıp yüksek, garip bir sesle bağırmak gibi bir çıkar yol buldu, sesi Eliza’yı yerinden sıçrattı, hemen pencereden geri çekildi. Arama ekibi de bu arada pencerenin önünden geçip ön kapıya geldi.

Eliza için o bir anda binlerce yaşam yoğunlaşmış gibiydi. Odası bir yan kapıyla nehre açılıyordu. Çocuğu kaptığı gibi merdivenlere fırladı. Tüccar onu kıyıda gözden yiterken bir an için gördü, kendini atından aşağı attı ve bağırarak Sam ile Andy’yi çağırdı, bir geyiğin peşindeki av köpeği gibiydi. O baş döndürücü anda kadının ayakları yere değmiyordu sanki, bir an sonra kendini suyun kıyısında buldu. Hemen peşinden gelirlerken Eliza, Tanrı’nın ancak umutsuzlara verdiği bir güçle yüreklenmiş olarak vahşi bir çığlık attı ve uçarcasına kıyıda anafor yapan akıntının üstünden sıçrayarak ötedeki buz yığınının üstüne atladı. Umutsuzca çılgınlık ve umarsızlık hali olmasaydı olanaksız bir atlayıştı bu. Haley, Sam ve Andy içgüdüsel olarak bağırarak ellerini kaldırdılar.

Üstüne atladığı kocaman yeşil buz kütlesi, kadının ağırlığıyla çalkalanıp çatırdadı ama o orada bir dakika bile kalmadı. Çılgınca feryatlar ve umutsuzluğun verdiği güçle öbürüne, oradan da bir başkasına atladı, sendeleyerek, atlayarak, kayarak ama yine hemen ayağa sıçrayarak ilerledi. Ayakkabıları gitmiş, çorapları yırtılmıştı, kan her adımını işaretliyordu ama o hiçbir şey görmüyor, hissetmiyordu, ta ki düşteymişçesine bulanık da olsa Ohio kıyısını görene dek...

Bir adam kıyıdan yukarı tırmanmasına yardım etti.

“Her kimsen, yürekli bir kızsın,” dedi adam bir küfür sallayarak.

Eliza eski evinden pek uzakta olmayan bir çiftliği olan adamın sesini ve yüzünü tanıdı.

“Ah Mr. Symmes! Kurtarın beni, lütfen beni kurtarın, lütfen beni saklayın!”

“Neden, neler oluyor? Bu Shelby’nin kızı değilse n’olayım!”

“Çocuğumu, bu oğlanı, sattı o! İşte o da efendisi,” diyerek Kentucky kıyısını gösterdi. “Ah Mr. Symmes, sizin de küçük bir oğlunuz var!”

“Evet var,” dedi adam ve sert ama iyi yürekli bir tavırla kadının dik kıyıdan tırmanmasına yardım ederek. “Ayrıca da sen yürekli bir kızsın. Yiğitliği nerede görsem hoşuma gider.”

Eliza tırmanmasını bitirince adam durdu.

“Senin için bir şey yapmak hoşuma giderdi ama seni götürebileceğim bir yer yok. Senin için yapabileceğim en iyi şey oraya gitmeni söylemek,” diyerek köyün anayolunun yanında tek başına göze çarpan büyük, beyaz bir evi işaret etti.

“Oraya git, onlar iyi insanlardır. Orada bir tehlike yoktur, hem yardım da ederler, bu tür şeylere de alışkındırlar.”

“Tanrı sizden razı olsun,” dedi Eliza.

“Hiçbir durumda, dünyadaki hiçbir durumda, senin için yaptığımın önemi yok,” dedi adam.

“Bir de... elbet kimseye söylemezsiniz değil mi efendim!”

“Ağzından yel alsın! Sen beni ne sanıyorsun? Asla! Hadi şimdi aklı başında iyi bir kız gibi git. Özgürlüğünü hak ettin ve bana göre almalısın da, tıpkı benim gibi.”

Kadın çocuğunu göğsüne bastırdı, sağlam adımlarla kayarcasına uzaklaştı. Adam durup ardından baktı.

“Shelby, bunun dünyanın en iyi komşuluğu olmadığını düşünebilirsin ama bir insan başka ne yapabilir ki? O da benim kızlardan birini aynı durumda yakalarsa böyle yapar. Peşinde köpekler olan, canını dişine takmış, soluk soluğa kendini kurtarmaya çalışan hiç kimseyi görmeye dayanamam. Hem, avcı olup da öbür insanları yakalamam için bir neden görmüyorum.”

Temel insan ilişkileri konusunda hiç eğitilmemiş, bunun sonucunda da Hıristiyanca davranışlara sırtını dönmüş, daha okumuş, daha aydınlanmış olsa farklı davranacak olan bu garip barbar tavırlı Kentucky’li işte böyle biriydi.

Haley olup bitenlere nutku tutulmuş bir izleyici olarak bakakalmıştı, Eliza kıyıya tırmanıp gözden yitince anlamsız, soran bakışlarını Sam ile Andy’ye çevirdi.

“Bu katlanılabilir hakça bir iş darbesi,” dedi Sam.

Haley, “Bu kızın inanıyorum ki yedi tane şeytanı var! Nasıl da yabankedisi gibi sıçradı!” dedi.

“Şimdi,” dedi Sam kafasını kaşıyarak, “umarım efendi o yolu seçtiğimiz için kusurumuza bakmaz. Öyle bir yolculuktan sonra pek yoruldum!” Ve boğuk bir sesle kıkır kıkır güldü.

Tüccar, “Sen gül bakalım,” diye homurdandı.

“Tanrı sizi korusun efendim ama kendimi tutamıyorum,” dedi Sam. Ruhundaki baskı altında kalmış sevinci dışa vurmuştu. “Atlayıp sıçrarken, buz da bir yandan çatırdarken öyle garip görünüyordu ki, tek duyduğumuz onun sesi bir de plof, çank, floşş, atla gibi seslerdi. Tanrı’m! Nasıl da gitti ama!”

Sam ile Andy yaşlar yanaklarından süzülünceye kadar güldüler.

Tüccar, “Ağızınızın tersiyle güldüreceğim sizi!” diyerek başlarına doğru kamçısını savurdu.

İkisi de başlarını çabucak eğerek kıyıdaki bayırdan yukarı koştular, adam atına bininceye kadar onlar atlarına yerleşmişlerdi bile.

“İyi akşamlar efendi!” dedi Sam müthiş bir ciddiyetle. “Sanırım artık hanımım, Jerry için kaygılanmaya başlamıştır. Efendi Haley’in de bize gereksinimi kalmadı zaten. Hanımım hayvanları tüm gece Lizzy’nin peşinden koşturduğumuzu duymak istemezdi,” diyerek Andy’nin böğrünü şakacıktan dürttü ve atını mahmuzladı, Andy son hızla Sam’i izlerken kahkahaları rüzgârda boğuldu.

8 Eliza’nın kaçışı

Eliza son bir umutla nehrin öte yanına kaçtığında tam akşamın loş alacakaranlığıydı. Nehirden yavaş yavaş yükselen, gri sis kıyının eğiminde gözden yittiğinde onu sarıp sarmaladı ve kabarmış akıntıyla batıp çıkan buz kütleleri peşindekiyle arasında umut kırıcı bir barikat oluşturdu. Haley de hoşnutsuzlukla daha sonra ne yapılması gerektiğini düşünmek için ağır ağır küçük hana döndü. Kadın partal bir kilimle kaplı küçük salonun kapısını açtı, bir köşede çok parlak kara muşamba örtülü bir masa, değişik biçimlerde ince uzun arkalı tahta iskemleler, şöminenin rafında hafifçe tüten bir ızgaranın yukarısında göz alıcı renklerde alçı süsler, bir de ahşaptan yapılma uzun ve sert, rahatsız görünümlü, şöminenin önü sıra boydan boya uzanan bir sıra vardı.

Haley insanoğlunun umut ve mutluluğunun genelde ne kadar değişken olduğunu düşünmek için buraya oturdu.

“Bana böyle aşağılık zenciler gibi davranılmasını hak etmek için şu küçük yaratıktan ne istedim sanki?” deyip pek de seçkin sayılamayacak bir dizi küfrü sıralayarak rahatlamaya çalıştı, çoğunu doğru saymak için pek çok nedenimiz olsa da, bu bir beğeni sorunu olduğundan, yapmayacağız.

Kapıda atından inen birinin tiz, kaba saba sesiyle irkildi. Hemen pencereye seğirtti.

“Şu işe bakın! Bu bizim Tom Loker değilse n’olayım!”

Haley aceleyle dışarı çıktı. Barın yanında, odanın köşesinde güçlü kuvvetli, kaslı, iki metrelik boyu ve geniş gövdesiyle bir adam duruyordu. Saçı sakalı birbirine karışmış olmasının yanı sıra, öküz derisinden paltosu ona dış görünümüne çok uyan sert “kıllı” bir hava veriyordu. Her organından, özellikle yüzünün ifadesinden kaba, ölçüsüz şiddet uygulayacak biri olduğu anlaşılıyordu. Okurlarımız bir buldoğun insan kılığında bir palto ve şapkayla dolaştığını düşleseler, adamın genel görünümüne ve yarattığı etkiye hiç de aykırı bir şey yapmış olmazlar. Kendisine hiç benzemeyen bir yol arkadaşı vardı; kısa, ince, hareketleri kıvrak, kedimsiydi; bir fare gibi sinsi, keskin, siyah gözleri ve yüz hatları, karşısındakinin duygularını paylaşmak için yontulup hazırlanmış gibiydi, uzun burnu her şeye girmeye bayılırmışçasına dışa doğru uzamıştı; kaygan, parlak, ince ve kara saçları alnına düşüyordu. Tüm hareketleri su katılmamış sakıngan bir zekânın göstergesiydi.

Koca adam büyük bir bardağa yarısına kadar saf ispirto boşalttı, tek söz etmeksizin tek yudumda yuvarladı. Küçük adamsa ayak parmaklarının ucunda duruyordu, başını önce bir yana, sonra öbür yana çevirerek şişeleri oradan buradan kokladı; sonunda ince, titreyen bir ses ve büyük bir dikkatle naneli, buzlu bir içki söyledi. İçkisi konulduğunda alıp titiz, beğenmiş bir havayla, en doğrusunu yaptığını, turnayı gözünden vurduğunu düşünen bir adam tavrıyla küçük, tedbirli yudumlarla içmeye koyuldu.

Haley yaklaştı, elini koca adama uzatarak, “Eh şansımın sonunda kapıyı çalacağı kimin aklına gelirdi? Eee, Loker nasılsın bakalım?” dedi.

Nazik yanıt, “Şeytan seni!” oldu. “Neden buradasın Haley?”

Adı Marks olan fare adam ansızın içkisini yudumlamayı bıraktı, başını öne uzatarak cin gibi yeni gelene bakmaya başladı, o anda kuru bir yaprağı ya da avını gözleyen bir kediyi andırıyordu.

“Rastlantının böylesi Tom. Bir sorunum var, bana yardım et!”

Durumundan hoşnut arkadaşı, “Ooo? Yaa? Öyle görünüyor!” diye homurdandı. “Hiç kuşkun olmasın ki, birini görünce sevinmişsen onunla bir hesabın var demektir. Öt bakalım!”

Haley kuşkuyla Marks’a baktı.

“Arkadaşın mı? Ya da bir yol arkadaşı ha?”

“Evet, arkadaşım. İşte Marks, Natchez’deyken birlikte olduğum adam bu.”

Marks kuzgun pençesi gibi uzun, ince bir el uzatarak, “Tanıştığımıza memnun oldum,” dedi. “Mr. Haley değil mi?”

“Ben de memnun oldum efendim,” dedi Haley. “Eh, baylar böyle mutlu bir karşılaşmanın üzerine diyorum ki, bu salonda küçük bir iş çevirelim.”

Sonra bardaki adama dönüp, “Hadi bakalım ihtiyar zenci parçası, bize sıcak su, şeker, puro ve doğru dürüst bir şeyler getir de biraz eğlenelim.”

Derken, mumlar yakıldı, ızgaranın içindeki ateş iyice canlandırıldı ve bizim üç kafadar önceden tek tek özenle ısmarlanmış dostluk pekiştirici ne kadar malzeme varsa üstüne yayılmış olan masanın çevresine oturdular.

Haley garip sorunlarının acıklı beyanına başladı. Loker sustu, ters, asık suratlı bir dikkatle dinlemeye koyuldu.

Bir bardak punçu mızmızlanarak kendi garip damak zevkiyle buluşturmaya çalışan Marks, arada bir merakla kaldırdığı başı, Haley’in neredeyse burnuna soktuğu sivri burnu ve çenesiyle konuşmaya içten bir ilgi gösteriyordu. Sonuç, onu müthiş eğlendirmiş olacak ki, omuzlarıyla böğrü sessizce sarsılıyor, ince dudakları büzülerek içten içe ne kadar neşelendiğini gösteriyordu.

“Yani seni hallettiler öyle mi? He he! Temiz iş hani...”

Haley sıkıntılı bir tavırla, “Bu çocuklar ticarette çok sorun çıkarıyor,” dedi.

“Çoluk çocuğunu umursamayan bir kadın türü bulsak,” dedi Marks, “bugüne kadar bildiğim en büyük çağdaş gelişim olurdu.” Ortaya bir olta atarak yaptığı girişle üstünlük taslıyordu.

Haley, “Aynı dediğimiz gibi... Hiç anlamıyorum, şu çocuklar bir sürü dert açıyorlar başlarına, insan kurtulunca sevinecekler sanıyor ama sevinmiyorlar. Çocuğun en büyük sorunu da genelde ne kadar işe yaramazsa anasına o kadar yapışması.”

Marks, “Mr. Haley, şu sıcak suyu geçirir misiniz? Evet efendim, hepimizin ortak duygusunu dile getirdiniz. Bir zamanlar ticaret işindeyken bir kız almıştım, sıkı, hoş, enikonu da akıllı bir orospuydu, bir de insanın içini karartan hastalıklı bir çocuğu vardı, kamburdu; neyse, öyle ya da böyle birini bulup çocuğu kazıkladım, kızın onca sızlanacağı da aklımın köşesinden geçmemişti. Aman Tanrı’m, nasıl bastırdı görseniz. Oysa hastalıklı, huysuz, baş belası bir nesne olduğu için çocuktan kurtulmak işine gelir sanmıştım, üstelik numara da yapmıyordu, ağladı, ne kadar dostu varsa yitirmişçesine günlerce dalları budanmış ağaç gibi dolaşıp durdu. Düşününce bile gülünç geliyor. Tanrı’m, kadınların kafalarında olup bitenlerin anlaşılır yanı yok.”

“Eh, benimki de öyle,” dedi Haley. “Geçen yaz, Red Nehri’ndeyken bir kızla birlikte hoş görünümlü bir çocuk satın aldım, yıldız gibi parlak gözleri vardı ama gelin görün ki, taş gibi sağırdı. Gerçek, oğlanın taş gibi sağır olduğuydu. Ben onu elden çıkartmakta bir sakınca yok diye düşünmüş, kimseye sağır olduğundan söz etmemiştim; küçük bir fıçı viskiyle güzelce değiştokuş ettim ama iş annesinden ayırmaya gelince kız kaplan kesildi. Daha işe başlamamış olduğumuzdan köleleri zincirlememiştim, sen tut bir pamuk balyasının üstüne kedi gibi atla, güverte tayfalarının birinin elindeki bıçağı, bir dakikada havada uçarak kap, hiç kaçarı olmadığını görünce de, dön, çocuğu kafasından yakala, sonra ikisi birden doğru nehre! Lök gibi dibe gittiler, bir daha da çıkamadılar.”

Tüm bu öyküleri bastırılmış bir tiksintiyle dinleyen Tom Loker, “Breh breh!” dedi. “İkiniz de sümsüksünüz! Benim kızlarım asla böyle numaralar çekmez, duydunuz mu!”

“Yok canım! Nasıl engel oluyorsun peki?” dedi Marks ilgiyle.

“Engel olmak mı? Bak, bir kız satın aldığımda satılacak çocuğu varsa doğru kıza gider, yumruğumu yüzüne dayarım, ‘Bana bak, bana tek sözcük söylersen, suratını dağıtırım. Tek söz, sözcüğün ilk harfini bile duymayacağım!’ derim. ‘Bu çocuk da senin değil benim, senin onunla hiçbir ilişkin yok. İlk fırsatta satacağım haberin olsun, sakın bu konuda bir numara yapayım deme, yoksa doğduğuna pişman ederim seni!’ Kızlar da işi ele alış biçimimden hiç şakam olmadığını anlar Onları balıklar kadar suspus yapıveririm, biri hav diyecek olsa...” Mr. Loker durumu en iyi açıklayacak biçimde yumruğunu masaya indirdi.

Marks, Haley’in böğrünü dürterek, “Buna şiddet de diyebilirsiniz,” dedi, sonra da küçük bir kıkırtı daha koyverdi.

“Şu Tom garip değil mi? He he he! Ne diyorum biliyor musun Tom, bence sen onların anlamalarını sağlıyorsun, zencilerin kafaları örümcek ağı gibidir, bilirsin. Bir şeyden anlamazlar. Ne demek istediğin konusunda hiç kuşkuları olmamalı Tom. Sen şeytanın ta kendisi değilsen onun ikiz kardeşisin. Bunu söyleyebilirim!”

Tom övgüyü alçakgönüllülükle kabul etti ve John Bunyan’ın dediği gibi o köpeksi özelliklerine karşın tutarlı ve nazik görünmeye çalıştı. Akşam havasının tadını çıkartan Haley, ahlaki değerlerinde kabul edilebilir bir yükselmeyle genişleme duyumsamaya başladı. Beylerin durumlarını yeni koşullara uyarlayarak davranmaları yadırganacak bir şey değildir.

“Bak şimdi Tom, sen gerçekten kötüsün, bunu sana hep söyledim, biliyorsun Tom, Natchez’de de seninle bunları çok konuşmuştuk ve ben sana onlara iyi davranarak küpümüzü doldurabileceğimizi, bir yıl rahat yaşayacağımızı kanıtlamıştım. Ayrıca kötünün kötüsü olur da elimizde avucumuzda bir şey kalmazsa, bir şansımız daha olur demiştim.”

“Pöh!” dedi Tom. “Bilmiyor muyum sanki? Abuk sabuk konuşmalarınla benim kafamı bozma, midem şimdiden bulanmaya başladı.” Yarım bardak saf ispirtoyu yuvarladı.

Haley arkasına yaslanıp etkili olduğuna inandığı bir hareket yaptı.

“Diyorum ki... şunu söyleyeceğim, her zaman ticaretimi para kazanmak için yaptım, erkekler ticareti her şeyin önünde tutar ama ticaret her şey olmadığı gibi para da her şey değildir, hepimizin bir ruhu var, şu anda bunu kimin duyduğu umurumda bile değil, zaten üstümde bir kem göz var, o yüzden de baklayı ağzımdan çıkaracağım. Dine inanırım, bugünlerde her şeyi yerli yerine oturttuğumda, kendi içime dönmeyi tasarlıyorum, yani gerçekten gerekmedikçe daha çok kötülük yapmanın yararı ne? Bana hiç de akıllıca gelmiyor.”

Tom kibirli bir tavırla, “Kendi içine dönmek mi?” diye yineledi. “Özünde bir ruh bulmak için dikkatli bir gözle içini inceleyecek, sonra bu defterleri kapayacaksın. Şeytan seni kıl elekten geçirse bile saçının telini bulamayacak.”

“Ne o Tom, kızdın mı yoksa?” dedi Haley. “Biri senin iyiliğin için konuşuyorsa, neden tatlılıkla kabul etmiyorsun?”

Tom ters ters, “Kapa çeneni,” dedi, “dindarlık kisvesi altında yaptıkların dışında her tür konuşmana katlanırım, o tam anlamıyla canıma okuyor. Her şey bir yana, farkımız ne? Sen bir nebze daha mı duyarlısın ya da duyguların biraz daha mı fazla? Bu tam anlamıyla halis muhlis köpeklik, şeytan kandırıp paçayı kurtaracaksın, bunu görmüyor muyum sanki? Sonra da tutup senin deyişinle dine ‘sarılacaksın’. Ne kaypak bir davranış bu, ömrün boyunca şeytana borcun biriksin, sonra ödeme zamanı gelince sıvış! Peh!”

“Hadi, yapmayın beyler, iş böyle yapılmaz,” dedi Marks. “Tüm olaylara değişik bakış açıları vardır. Mr. Haley hiç kuşkusuz çok iyi bir adam ve onun da kendi vicdanı var, senin Tom kendi alışkanlıkların var, bazıları da çok iyi Tom; ama tartışma hiçbir amaca yanıt değildir. Şimdi işe gelelim. Bakın Mr. Haley, sizin şu kızı yakalamak için neyi üstlenmemizi istiyorsunuz?”

“O kız benim değil, Shelby’nin, ben yalnızca oğlanı istiyorum. Maymunu almakla enayilik etmişim!”

Tom aynı huysuz tavrıyla, “Sen çoğu zaman enayisin!” dedi.

“Yapma Loker, şu anda senin o babalanmalarına hiç gerek yok,” dedi Marks dudaklarını yalayarak, “gördüğün gibi Mr. Haley sanırım bize iyi bir iş öneriyor, sen de sakin ol biraz, benim asıl hünerim, senin iş anlaşmalarında ortaya çıkar. Şu sizin kız, Mr. Haley, nasıl biri?”

“Melez ve alımlı, iyi yetişmiş. Shelby’ye onun için sekiz yüz teklif ettim.”

“Melez, alımlı, iyi yetişmiş!” Marks’ın keskin gözleri, burun ve ağzı yatırım olasılığıyla canlanmıştı.

“Bak Loker, bu güzel bir açılış. Burada kendi hesabımıza bir iş yapacağız, çocuğu yakalayacağız elbette, o Mr. Haley’e gidecek, kızı da vurgun yapmak için New Orleans’a götüreceğiz. Güzel değil mi?”

Tom bu konuşma sırasında aralık duran kocaman, kaba ağzını büyük bir köpek bir parça etin üstüne kapatırmışçasına ansızın hızla kapattı, Marks’ın söylediği fikri acele etmeksizin hazmediyormuş gibiydi.

Marks, Haley’e, “Görüyorsunuz ya,” dedi, bu arada punçunu karıştırıyordu, “görüyorsunuz ya, her derde deva olmasını biliriz. Bu da bizim işimiz. Tom can alıcı darbeyi vurur, ardından ben iki dirhem bir çekirdek, parlayan çizmelerle falan devreye girerim. İş güven sağlamaya gelince üstüme yoktur.” Marks profesyonelliğinden gurur duyarak konuşmasını sürdürdü:

“Bu işte nasıl nabza göre şerbet verdiğimi görmelisiniz. Bir gün New Orleans’lı Mr. Twickem’dır, öbür gün yedi yüz zenci çalıştırdığım Pearl Nehri’nin kıyısındaki ekim alanlarından yeni gelmiş biri, derken Henry Cley’in uzaktan akrabası ya da Kentucky’li bir kart horoz olurum. Yetenek başka bir şey biliyor musunuz? Yumruklama ya da kavgada Tom bir kükrer, tamam ama yalana gelince hiç iyi değildir, Tom o işi beceremez, yani ona doğal gelmez ama Tanrı’m, bu ülkede her şey için ant içip söz verecek, tüm koşulları belirleyip benden daha ekşi bir suratla onları süsleyecek ve benden daha iyi taşıyacak biri varsa, beri gelsin! Yürekten inanıyorum ki, yasalar daha ayrıntılı olsaydı, boşlukları daha iyi değerlendirirdim. Bazen daha ayrıntılı olmalarını diliyorum, öyle olsaydı çok daha tatmin edici olurdu, daha çok eğlenirdik, biliyor musunuz.”

Daha önce de anlattığımız gibi Tom Loker ağır işleyen düşüncelerin ve ağır hareketlerin adamıydı, Marks’ın sözlerinin tam bu noktasında ağır yumruğunu her şeyi şangırdatacak hızda masaya indirdi.

“Öyle de olacak!” dedi.

Marks, “Tanrı seni korusun Tom, tüm bardakları kırmana gerek yok, yumruğunu gerekli olduğu zamana sakla,” dedi.

Haley, “İyi de beyler, kârı nasıl paylaşacağız?” diye sordu.

Loker, “Oğlanı yakalamamız yetmiyor mu? Ne istiyorsun?” dedi.

Haley, “Eh, ben size iş veriyorsam, bir değeri olmalı, kadını da satacaksanız, kârın yüzde onu diyelim, giderler ödenmiş olarak...”

Loker sunturlu bir küfür savurarak ağır yumruğunu masaya indirdi.

“Seni bilmez miyim Dan Haley? Sakın üstüme geleyim deme! Ne yani, kadını yakalayıp cebimiz boş mu dönelim? O kadar uzun boylu değil! Biz kızı alacağız, sen de sesini çıkarmayacaksın, yoksa ikisini birden alırız. Kim engelleyebilir ki? Sen mi oyunun kurallarını belirliyorsun yani? Sen ne kadar özgürsen biz de o kadar özgürüz! Shelby ya da sen izlemek isterseniz geçen yılki kekliklere bir bak bakalım, onları ya da bizi bulabilirsen, ne âlâ!”

Haley telaşlanmıştı.

“Eh, elbette canım, anlaşma böyle kalsın, siz oğlanı yakalayıp işinizi yapın, sizler ‘ya hep ya hiççiler’siniz, benimle de uzun süre ticaret yaptınız. Her şey senin istediğin gibi olurdu Tom.”

“Bunu biliyorsun. Ben senin o ağlama numaralarını yapmam ama şeytanla hesabımda da yalan söylemem. Dediğimi yaparım, yapacağım da, bunu biliyorsun Dan Haley.”

“Aynı dediğin gibi, evet aynı öyle, ben de bunu kastetmek istemiştim Tom,” dedi Haley. “Oğlanı bir hafta sonra söyleyeceğiniz bir yerde teslim etmeye söz verin, tek isteğim bu.”

“Ama benim tek istediğim o değil,” dedi Tom. “Seninle Natchez’de boşuna mı iş yaptım sanıyorsun Haley? Yakaladığımda balığı elimde tutmayı öğrendim. Elli doları hemen bastır, yoksa cebine davranmazsın, seni bilirim.”

“Elinde temizinden bin ya da altı yüz kâr getirebilecek bir iş varken, mantıksız davranıyorsun,” dedi Haley.

“Öyle. Gelecek beş haftayı elimizden geleni yapmak üzere bu işe ayırmadık mı? Diyelim ki, her şeyi bırakıp şu senin çocuğun peşinden taban tepeceğiz ama sonunda kadını yakalayamayacağız, kadınlar yakalanmak istemediklerinde şeytan olur, o zaman ne olacak? Bize tek sent öder miydin? Öder miydin ha? Seni gözümün önüne getiriyorum da... peh! Hayır hayır, sen ellini tosla bakalım. İşi yapar, para da alırsak, geri veririm, olmazsa girdiğimiz sıkıntının bedeli olur, tamam, değil mi Marks?”

Marks yatıştırıcı bir sesle, “Elbette elbette,” dedi, “yalnızca vekâlet ücreti he, he! Biz avukatlar, malum... Eh hepimiz iyi davranışlar içinde olmalı, işi kolaylaştırmalıyız biliyorsunuz. Tom istediğin bir yere çocuğu getirir, değil mi Tom?”

“Çocuğu bulabilirsem Cincinnati’ye getirir, Granny Belcher’in inişinde bırakırım,” dedi Loker.

Marks cebinden yağlı bir cep defteriyle uzun bir kâğıt çıkardı, oturdu, keskin kara gözlerini dikip yazdıklarını mırıldanmaya başladı. Barnes Shelby, eyaletten çocuk Jim, onun için üç yüz dolar, ölü ya da diri.

Edwards, Dick ile Lucy, karıkoca, altı yüz dolar, orospu Polly ve iki çocuğu, ona da altı yüz.

“Şöyle işlerin üstünden bir geçeyim de bakalım ne yapmışız bir göreyim, dedim Loker,” dedi biraz duraladıktan sonra. “Bu yılı kazasız belasız geçirebilecek miyiz diye işin bir kez daha üstünden geçiyorum,” dedi, ardından da, “bunları yakalamak için işe Adams ile Springer’ı da katmalıyız, onlarla daha önce iş yaptık,” diye ekledi.

“Çok pahalıya mal olurlar,” dedi Tom.

Marks, “Onu ben ayarlarım, onlar bu işte daha yeni, o yüzden işi ucuza yapabilirler,” dedi bir yandan da okumayı sürdürüyordu.

“Kolay işlerde üçü çalışır, sonuçta ya vuracaksınız ya da vurduğunuza yemin edeceksiniz. Ağır bir iş değil. Ücreti de düşük olacak elbette. Öbürleriyse,” dedi kâğıdı katlayarak, “bir belayı savuşturmayı üstlenenlerdir. O yüzden artık özel ayrıntılara girebiliriz. Şimdi, Mr. Haley bu kızın nerede karaya çıktığını gördünüz mü?”

“Hiç kuşkusuz, sizi gördüğüm kadar net, hem de...”

“Ve öbür yakada ona çıkması için yardım eden bir de adam ha?” dedi Loker.

“Hiç kuşkusuz, bunu da gördüm.”

Marks, “Akla en yakın olasılık, bir yere götürüldüğü ama asıl sorun nereye olduğu? Tom sen ne diyorsun?”

“Nehri bu gece geçmeliyiz, bunda hata olmamalı.”

Marks, “Ama kayık yok ki,” dedi. “Buzlar korkunç bir biçimde yuvarlanıyor Tom, tehlikeli olmaz mı?”

Tom kararlılıkla, “O konuda bir şey bilmiyorum, tek bildiğim yapılması gerektiği,” dedi.

Marks huzursuzca kıpırdanarak, “Hey Tanrı’m!” dedi. “Olacak da... diyorum ki,” dedi pencereye yürüyerek, “dışarısı kurt ağzı gibi karanlık Tom...”

“Sözün kısası sen korkuyorsun Marks ama bu konuda bir şey yapamam, gitmemiz gerek. Diyelim ki sen bir-iki gün yattın, kızı da sen işe başlamadan yeraltından bir yerden Sandusky’ye falan kaçırdılar...”

“Aa, hayır, zerre kadar korkmuyorum,” dedi Marks, “yalnızca...”

“Yalnızca ne?”

“Şu kayık işte. Hiç kayık yok da...”

“Kadının bu akşam bir tekne geleceğini söylediğini duydum, bir adam da onunla karşıya geçecekmiş. Ya hep ya hiç, onunla gitmeliyiz,” dedi Tom.

Haley, “Umarım iyi köpekleriniz vardır.”

“Birinci sınıf,” dedi Marks, “ama ne yararı var? Koklatacak bir şey yok ki!”

Haley zafer kazanmışçasına, “Evet var,” dedi. “Aceleyle çıkarken yatağın üstünde bıraktığı şalı var. Başlığı da var...”

Loker, “Şansımız yaver gidiyor,” dedi. “Şunları uçlan bakalım.”

“Uyarısız saldırırlarsa köpekler kadına hasar verebilir.”

Marks, “Bunu dikkate almalıyız. Bir kez Mobile’de adamın birini biz kurtarıncaya kadar bin parçaya ayırmışlardı.”

Haley, “Köle ticaretinde görünüş önemlidir. Böyle bir şey olsun istemem.”

Marks, “Bal gibi anlıyorum. Ayrıca çevresi sarıldığında da izlenmemeli. Bu eyalette o yaratıkların izlenmesinde köpek kullanmak pek akıl kârı değil, kaldı ki köpeklerin gittiği yoldan gidemezsiniz. Yalnızca geniş ekin alanlarında zenciler koştuğunda kovalar ki, onun da bize yararı olmaz.”

Loker, “Eh,” dedi. Bazı araştırmalar yapmak için bardan çıkmıştı. “Kayıkla bir adam gelecekmiş ha Marks?”

Sözü edilen değerli zat, ayrılacağı rahat ortama acıklı bir bakışla baktı ama yine de çağrıya uyarak ayağa kalktı. İşin ayrıntılarıyla ilgili birkaç söz daha söyledikten sonra Haley gözle görülebilen belirgin bir gönülsüzlükle elli doları Tom’a verdi ve saygın üçlü gece buluşmak üzere ayrıldılar.

Şimdi bizim seçkin, Hıristiyan okurlarımızdan birinin bu sahnenin tanıttığı toplum kesimine itirazları olursa zamanla bu önyargılarından kurtulmalarını rica edelim. Onlara anımsatmamıza izin versinler, bu yakalama işi yasal ve yurtsever bir mesleğin saygınlığını korumak içindir.

Mississippi ile Pasifik arasındaki geniş topraklar beden ve ruhlar için koca bir pazara dönüşürse, insan alınıp satılan bir nesne olarak on dokuzuncu yüzyılın önemli metalarından biri halini alırsa ve insanlar da bu ticarete eğilimli olursa, tüccarla avcı aristokrasimize bile girebilir.

Meyhanede bunlar olup biterken Sam ile Andy bir bayram kutlarcasına evin yolunu tuttular.

Sam’in etekleri öylesine zil çalıyordu ki, sevincini garip naralar, böğürmeler, tüm bedeninin gülünesi biçimde eğilip bükülmesiyle gösteriyordu. Arada ata ters ya da yan biniyor, derken hoop bir takla atıp yine yerine oturuyor, ciddi bir ifade takınarak ve Andy’yi güldürmek için saf taklidi yaparak yüksek sesle söylevler veriyordu. Ardından kollarıyla yanlarına vurarak bir kahkaha tufanına yakalanıyor, geçtikleri yaşlı ormanı çınlatıyordu.

Tüm bu taşkınlıklarla atları son hızla sürüyordu. Sonunda onla on bir arasında nalların sesi balkonunun alt ucundaki çakıllarda duyuldu. Mrs. Shelby parmaklığa neredeyse uçtu.

“Sen misin Sam? Neredeler?”

“Efendi Haley handa dinleniyor, müthiş yoruldu hanımım.”

“Ya Eliza ile Harry?”

“Eh onun Ürdün Nehri’ni geçtiğini kesin olarak söyleyebilirim. Vaat Edilmiş Topraklar’a vardığı bile söylenebilir.”

“Sen ne demek istiyorsun Sam?” dedi Mrs. Shelby soluğu tıkanarak. Sözlerin anlamını kavrayınca bayılacak gibi olmuştu.

“Eh hanımım, ulu Tanrı kullarını korur. Tanrı Lizzy’ yi çift atlı ateşten bir arabayla taşırcasına nehri aşıp Ohio’ya ulaştırdı.”

Sam’in Tanrı’ya duyduğu saygı hanımının huzurundayken olağanüstü artar, duvar kabartması gibi görüntüler çizerek konuşurdu.

Eşinin peşinden balkona çıkan Mr. Shelby, “Sam, buraya gel de hanımına istediği şeyi anlat,” dedi. Sonra da kolunu ona dolayarak, “Gelin, gelin Emily,” dedi. “Üşümüşsünüz, titriyorsunuz, kendinizi duygularınıza çok fazla kaptırıyorsunuz.”

“Duygularına çok fazla kaptırmak mı? Ben bir kadın, bir anne değil miyim? Bu zavallı kızcağız için Tanrı’ya karşı ikimiz de sorumlu değil miyiz? Tanrı’m, bu günah için bizi yargılama!”

“Ne günahı Emily? Siz de gördünüz ki, yalnızca yapmak zorunda olduğumuz şeyi yaptık.”

“Yine de bu iş yüzünden müthiş bir suçluluk duygusu var içimde. Aklımı kullanarak uzaklaştıramıyorum.”

Sam balkonun altından, “Hadi Andy, seni zenci, canlan bakalım, atları ahırlarına götür, efendi çağırıyor, duymuyor musun?” dedi ve elinde bir palmiye yaprağından yapılma bir şapkayla salonun kapısında belirdi.

Mr. Shelby, “Gel bakalım Sam, olayın nasıl olduğunu bize ayrıntısıyla anlat. Eliza nerede, biliyor musun?” diye sordu.

“Efendim, yüzen buzların üstündeydi, gözümle gördüm onu. Şaşılacak gibi aştı orayı, mucize falan da değildi hani, sonra da bir adamın Ohio yakasına tırmanmasına yardım ettiğini gördüm, sonra alacakaranlıkta gözden kaybettim.”

“Sam, bence bu hayal ürünü, mucize demek istiyorum. Yüzen buzun üstünden karşıya geçmek pek de kolay olmasa gerek.”

Sam, “Kolay mı! Tanrı’nın yardımı olmasaydı kimse yapamazdı. Bakın şimdi, aynen şöyle oldu. Efendi Haley, ben ve Andy, nehrin kıyısındaki küçük hana geldik, ben biraz daha gittim. Lizzy’yi yakalamaya öyle hevesliydim ki yerimde duramıyordum, tam hanın dibindeki asmanın oraya varmıştım ki, bir de ne göreyim, Lizzy ayna gibi karşımda, öbürleri de arkadan geliyor. Eh, ben de şapkamı fırlatıp ölüleri kaldıracak kadar bağırıp çağırdım. Lizzy duydu elbette ve Efendi Haley tam kapıdan girerken çabucak çekilip kaçtı, sonra da kapıdan çıkıp doğru nehrin kıyısına gitti, Efendi Haley onu gördü ve bağırdı, Andy, ben ve Efendi Haley arkasından koştuk. Lizzy nehre geldi, kıyıda beş metreye yakın genişlikte akıntı vardı, öbür kıyıda da koca adalar gibi buz kütleleri sallanıyor, suya batıp çıkıyordu. Tam arkasına geldik, ben de artık kesin yakalandı diyordum ki, kadın şimdiye kadar duymadığım bir çığlık koyverdi, bir de baktım akıntının öbür yanında buzun üstünde, derken bağıra sıçraya gitmeye başladı, buzlar çatırdıyor, suya batıyor ama o hiç aldırmadan huysuz bir atın sırtındaymışçasına gidiyordu! Tanrı’m, o kızın yaptığı atlayışı kimse yapamaz fikrimce.”

Sam öyküsünü anlatırken Mrs. Shelby hiç kımıldamadan heyecandan beti benzi atmış oturuyordu. Sonunda, “Şükürler olsun ki ölmemiş!” dedi. “Peki o çocukcağız nerede şimdi?”

“Ulu Tanrı onu koruyacaktır,” dedi Sam gözlerini huşu içinde devirerek. “Hep dediğim gibi bu Tanrı’nın bir lütfu ve hiç kuşkusuz hanımımın adamları bu lütfa göre davranır. Bu adamların sesi ulu Tanrı’nın iradesini yerine getirmek üzere çıkar. Bugün ben olmasaydım o kırk kere yakalanmıştı. Bu sabah atların peşine düşüp öğleye kadar kovalamadım mı? Bu akşam Efendi Haley’i yolun beş mil uzağına çekmeseydim tilkinin peşindeki tazı gibi Lizzy’yle çıkagelecekti. Bunlar hep Tanrı’nın lütfu.”

“Bir de olabildiğince kıt kullanman gereken bir lütuf daha var Sam Efendi. Evime gelen beylere böyle davranmana izin veremem.” Mr. Shelby koşullar elverdiğince emredebileceği kadar hoşgörüsüz konuşmuştu. Bir zenciye kızmış gibi yapmanın aynı bir çocuğa yapılmışçasına, hiçbir yararı yoktur, ikisi de aksi etkiyi yaratmak için tüm çabalamalarına karşın olayı farklı bir açıdan göremezler. Sam’in bu azardan zerre kadar umudu kırılmamış olmasına karşın ortada sıkıntılı bir tehlike havası sezdi ve ağzının uçları pişmanlıkla aşağı sarkmış, kalakaldı.

“Efendi çok haklı çok, ne çirkin bir şey yaptım, bunu tartışmaya gerek yok, elbette efendi de hanımım da bu tür davranışları onaylamaz. Bu konuda çok duyarlıyım ama benim gibi zavallı bir zenci bazen şaşılacak kadar çirkin şeyler yapabiliyor, Efendi Haley gibi kişiler de yağcılık yaptıklarına göre beyefendi olamazlar, benim gibi yetişmiş birinin bu gözünden kaçmaz.”

Mrs. Shelby, “Pekâlâ Sam, hatalarını anlayacak kadar saygın duyguların olduğuna göre gidip Chloe Teyze’ye bugünkü öğle yemeğinden artan soğuk domuz etinden vermesini söyleyebilirsin. Andy’yle aç olmalısınız,” dedi.

Sam neşeli bir tavırla çabucak eğiliverdi, “Hanımım bize karşı layık olmadığımız kadar iyi,” dedikten sonra çıktı.

Daha önce de sözünü etmiştik, Sam’in doğal bir politika yeteneği vardır ve bu onu doruğa taşıyacaktır. Bu, ortaya çıkan her şeyden özel böbürlenme ve ününe ün katmada kullanılmak üzere sermaye yaratma yeteneğidir. Salondakileri mutlu ederek hem dindar hem de alçakgönüllü davranmıştı; başındaki palmiye yaprağından şapkayı eğlence düşkünü ve kolay bir adam tavrıyla şöyle bir düzelttikten sonra mutfakta canına can katma kararıyla Chloe Teyze’nin egemenliğine yollandı. Kendi kendine, “Bu zencilere bir söylev çekmeli,” diyordu, “şimdi fırsat ayağıma geldi işte. Ağzımdan öyle bal damlayacak ki, apışıp kalacaklar!”

Sam’in özel zevklerinden birinin ne olduğu şimdiye dek anlaşılmış olmalı. Efendisiyle her tür politik toplantıda bulunmak... Ya bir parmaklığa ya da bir ağaçta gözden uzak bir yere tüneyerek o konuşmacıları dinler, sonra da kendi renginden din kardeşlerinin arasına inerek aynı konu üstünde onları çevresine toplayıp en gülünesi taşlamalar ve yansılamalarla bir yandan eğitip bir yandan eğlendirir, üstelik bunların tümünü de son derece vakur bir içtenlik ve ciddiyetle yapardı. Çevresindeki dinleyicilerin hemen tümünün kendi renginden olmasına karşın çoğunlukla, dinleyen, gülen, arada Sam’in müthiş öz kutlamasına göz kırpan kendilerinden çok daha açık renk tenli olanlara da rastlanırdı. Aslında Sam konuşmacı olmayı kendi mesleği gibi görür ve hiçbir fırsatı kaçırmazdı.

Sam ile Chloe Teyze arasında çok eski zamanlardan beri süregelen taşlaşmış bir düşmanlık, daha doğrusu kararlılıkla sürdürülen bir soğukluk vardı ama Sam ne yapacağı üzerine derin düşüncelere daldığı o anda son derece sakin davranmaya karar verdi çünkü her ne kadar “hanımın emirleri”nin tartışmasız sonuna kadar izlenmesi gerekiyorsa da Sam buna ruhunu da gönüllü katarak epey kazanç sağlayabilirdi. Böylece Chloe Teyze’nin yanına acıklı bir biçimde boynu eğik, uysal bir ifadeyle eziyet görmüş yakın bir dostunun adına ölçüsüz sıkıntı çekmiş biri gibi girdi ve hanımın dosdoğru Chloe Teyze’ye gidip istediği gibi karnını doyurması yolunda verdiği buyruğu son derece abartarak aktardı. Ardından da Chloe Teyze’nin bir aşçı olarak üstünlüğünden söz ederek kadına yağ çekti.

Etki, hemen görüldü. Hiçbir yoksul, basit, erdemli kişi, seçim kazanmak için çalışan bir politikacı tarafından Sam Efendi’nin tatlı dili sayesinde Chloe Teyze’yi kazandığı kadar kolay kazanılmamıştır. Sam yaşamı ciddiye almayan mirasyedi bir oğul bile olsaydı bu anaç eli açıklıkla daha çok sarılıp sarmalanamazdı. Çok geçmeden kendini mutlu, şen şakrak, masanın başında, önüne koca bir teneke tepsi dolusu iki-üç gündür sofraya çıkan her şeyden oluşmuş bir yemek ziyafetiyle oturur buldu. Baharatlı, lezzetli domuz eti parçaları, kocaman altın renkli mısır ekmeği dilimleri, akla gelebilecek her geometrik biçimde pasta ve börekler, tavuk kanatları, taşlıklar ve butlar, tümü de resim gibi karmakarışık önüne yayılmıştı, Sam’se, başındaki palmiye yaprağı şapkası neşeyle yana yatmış, sağındaki Andy’yi denetleyerek oturuyordu.

Mutfak günün sonuçlarını öğrenmek için öbür kulübelerden koşup üşüşen arkadaşlarıyla doluydu. Şimdi Sam’in şan ve şeref saatiydi. Sam, modaya uygun sanatseverlerimiz gibi bazı öykülerin elinden geçerken yaldızlarının dökülmesine asla izin vermeyeceğinden günün öyküsü, etkisini artırmak için gerekli her tür süs ve cilayla aktarıldı. Anlatıya kahkaha gürültüleri karışıyor, bu gülüşler, yerde orada burada değişik sayılarda yatan ya da köşelerde tünemiş ufaklıklarca uzatılıyordu. Kahkahaların en çınladığı anlarda bile Sam hareketsiz ağırbaşlılığını koruyor, arada bir gözlerini yuvalarında devirerek konuşmanın duygusal yükselişini bozmaksızın dinleyicilerine anlatılması olanaksız maskaralıkta bakışlar fırlatıyordu.

Bir hindi budunu olanca coşkusuyla havaya kaldırarak, “Gördüğünüz gibi dost ve hemşerilerim,” dedi, “gördüğünüz gibi bu evladınız sizi savunmak için nelere katlandı, evet, her şey sizin içindi. O adam açısından birimizi almak, hepimizi almakla eşanlamlıydı, sonuçta ilke aynı, bu gayet açık. O iz sürücülerden biri benim insanlarımdan birini koklayarak peşine düşerse, karşısında beni bulur. Kozunu paylaşacağı kişi benim, hepinizin başvuracağı adam benim, ben sizin haklarınız için direneceğim, son nefesime kadar da savunacağım onları!”

“İyi ama Sam, bana bu sabah Lizzy’yi yakalamak için efendiye yardım edeceğini söyledin, konuşmaların birbirini tutmuyor gibime geliyor,” dedi Andy.

Sam dehşet bir üstünlükle, “Bak sana ne diyeceğim Andy,” dedi, “hakkında hiçbir şey bilmediğin bir şeyden sakın söz edeyim deme, senin gibi delikanlılar Andy, iyi niyetlidir ama böylesi büyük işler söz konusu olunca tuzağa düşmemeleri beklenemez.”

Topluluğun daha genç üyeleri tuzağa düşmek sözcüğünü durumu pekiştiren bir sözcük olarak almışlardı ama Andy bu sert yorumdan rahatsız görünüyordu, bu arada Sam konuşmayı sürdürdü:

“Lizzy’nin peşindekileri düşündüğümde efendinin bu konuda inatçılık ettiğine karar verdim. Hanımın tam aksi düşüncede inat ettiğini görünce de işe vicdanım karıştı, neden derseniz hanım hep bizim tarafımızı tutar, ben de hem vicdanımın sesini dinledim hem de ilkelerime sarıldım.”

Sam elindeki tavuk boynuna coşkulu bir hamle yaparak, “Evet ilkeler,” dedi. “Üstünde diretilmeyecekse ilkelerin yararı ne bilmek isterdim. İşte Andy, şu kemiği alabilirsin, tam kemirilmemiş.”

Sam’in dinleyicileri ağızları bir karış açık dinliyorlardı, Sam de konuşmayı sürdürmekten başka çaresi yok havalarındaydı. Anlaşılması zor bir konuya giren birinin havasıyla, “Bu diretme konusuna gelince zenci dostlar,” dedi, “bu diretme sözcüğü kimsenin çok iyi anlayamadığı bir şey. Şimdi bakın, biri bir gün bir şeyi, gece de tam aksini savunursa, el âlem ne der? Haklı olarak neden sözünde direnmedi demez mi! Şu mısır ekmeğini ver bakayım bana Andy. Yine de işin temeline inelim. Umarım hanımlar beyler kullanacağım benzetmenin basitliğini bağışlarlar. Diyelim ki bir saman yığını var, üzerine çıkacağım. Merdivenimi sağa sola, dört bir yöne dayıyorum. Demek ki ne yaptım? Bu işte sebat ettim. Yukarı çıkmak uğruna merdivenimi ne yana olursa dayadım. Görmüyor musunuz, her şey size bağlı!”

Chloe Teyze, “Bugüne kadar direndiğin tek şeyin ne olduğunu Tanrı bilir!” diye mırıldandı. Sabırsızlanmaya başlıyordu, akşamın neşesi ona Kutsal Kitap’taki “güherçilenin üstündeki sirke”yi anımsatıyordu.

Sam geceyi kapatmak için son bir çaba göstererek midesi yemek, içi gururla dolu ayağa kalkarken, “Evet, ne demezsin!” dedi. “Evet dost ve hemşehrilerim, benim ilkelerim var, onlarla gurur duyuyorum, bu günlerde ilkeli olmak ayrıcalıktır, hep öyle olagelmiştir. Benim ilkelerim var, ben de kırkındaymışım gibi yapışmışımdır onlara, dört elle sarılırım, yaşamımı yangına çevirseler bile umurumda olmaz, dosdoğru belaya yürürüm ve işte kanımın son damlasını ilkelerim için, ülkem için, toplumun hayrı için akıtmaya geldim derim.”

Chloe Teyze, “Eh, ilkelerinden biri de bu gece artık şu yatağına girip herkesi sabaha kadar ayakta tutmamak olmalı, siz de çocuklar, gülmekten çatlamadan toparlansanız iyi olur.”

Sam, palmiye yaprağı şapkasını sevecenlikle sallayarak, “Zenciler! Tümünüze sesleniyorum, hayırdualarım sizinle, şimdi gidin yatın ve iyi çocuklar olun.”

Bu yürek sızlatıcı takdis duasıyla topluluk dağıldı.

9 Senatörün de bir insan oluşunun
ortaya çıkışı

Senatör Bird uzaklarda, siyasi gezilerinde olduğu sırada karısının onun için elleriyle yaptığı bir çift yeni, şık terliği ayaklarına geçirme hazırlığında çizmelerini çıkarırken, neşeyle yanan ateşin ışığı loş salondaki irili ufaklı halılara vuruyor, fincanların ve iyice parlatılmış çaydanlığın ateşten yana olan yüzlerinde ışıldıyordu. Mrs. Bird göze müthiş hoş gelen bir resim gibiydi, bir yandan sofranın hazırlanışını denetliyor, bir yandan da Nuh Tufanı’ndan beri anneleri şaşkına çeviren, her saniye bin bir türlü oyun ve haylazlık icat eden, neşe içindeki çocuklara arada bir karışıyor, uyarılarda bulunuyordu:

“Tom, kapı tokmağını bırak, orada içeri girmek isteyen biri var! Mary Mary! Kedinin kuyruğunu çekme, zavallı pisicik! Jim masanın üstüne tırmanmamalısın, hayır ha-yır!”

Sonunda kocasına bir şeyler söyleme fırsatını bulduğu an, “Bu akşam seni burada görmek bizim için ne sürpriz oldu, bilemezsin canım!” dedi.

“Evet, öyle, bir koşu gelip geceyi geçireyim, evimde azıcık rahat edeyim, dedim. Ölesiye yorgunum, başım da ağrıyor!”

Mrs. Bird, kapağı yarı açık dolapta duran kâfur şişesine bir göz attı, tam ona yaklaşmak için bir hareket yapacaktı ki, kocası araya girdi:

“Hayır hayır Mary, doktorluk yok. İstediğim şöyle demli sıcacık bir çayla evimizin güzel havası. Yasa yapmak yorucu iş!”

Senatör, kendini ülkeye kurban ettiğini düşünmek hoşuna gitmişçesine gülümsedi. Çay sofrasının hazırlanma işi biraz yoluna girince karısı, “Eee, senatoda neler yapıyorlar bakalım?” diye sordu.

Tatlı Mrs. Bird’ün kafasını mecliste olup bitenlere yorması hiç de olağan bir olay değildi, kendi işine bakmasını gerektirecek kadar yapacak şeyi olduğunu düşünmek daha akıllıcaydı. Bu nedenle Mr. Bird şaşkınlıkla gözlerini kocaman açtı ve, “Pek önemli şeyler değil,” dedi.

“Zavallı yeni gelen zencilere halkın yiyecek içecek vermesini yasaklayan bir yasa geçirmeye çalıştıkları doğru mu? Böyle bir yasadan söz edildiğini duydum ama hiçbir Hıristiyan millet meclisi üyesinin bunu onaylayacağını düşünemem!”

“Ne o Mary, ansızın politikacı kesildin?”

“Hayır, saçmalama! Sizin politikanız zerrece umurumda değil ama bunun hepten acımasız ve asla Hıristiyanlara yaraşmayan bir şey olduğunu düşünüyorum. Umarım sevgilim, böyle bir yasa geçmemiştir.”

“Kentucky’den gelen kölelere yardımı yasaklayan bir yasa geçti canım, olayın büyük bölümünden de şu pervasız kölelik karşıtları sorumlu, Kentucky’deki din kardeşlerimiz çok heyecanlandılar, bu durumda Hıristiyanca ya da değil, bu heyecanı yatıştıracak gibi davranmalıydık.”

“Peki ya yasa ne diyor? Bu zavallıcıkları bir gece barındırmayı, içlerini ısıtacak bir şeyler yedirmeyi, birkaç da eski giysi verip sessiz sedasız yollarına göndermeyi yasaklamıyor, değil mi?”

“Canım biliyorsun ki bu, yasadışı yardım etmek ve kışkırtıcılık anlamına gelir.”

Mrs. Bird çekingen, yüzü hemen kızarıveren, kısa boylu, tatlı mavi gözlü bir kadındı; şeftali gibi bir teni vardı, sesiyse dünyadaki en nazik, en tatlı sesti; yüreklilik konusuna gelince; orta boy bir baba hindinin ilk bağırışında Mrs. Bird’ün ödünü koparıp onu telaşla kaçırdığı, yeteneği orta çapta, irice bir ev köpeğininse yalnızca dişlerini göstererek ona boyun eğdirdiği biliniyordu. Kocasıyla çocukları tüm dünyasıydı, onları daha çok rica ederek ve ikna ederek yönetirdi. Onu uyarabilecek tek bir şey vardı, kötülükten nefret ederdi. Kötülük nadir bulunur tatlılığını ve cana yakınlığını siler atar, onu şaşırtıcı ve acı bir öfkeye boğardı. Genelde annelerin en hoşgörülüsü ve en kolay bir şey istenileniydi ama yine de oğulları bir kez onları döverek cezalandırdığını olayın şiddetli etkisi hiç azalmamış olarak anımsıyorlardı, nedeni de komşu mahalleden birkaç arsız çocukla birleşip savunmasız bir kedi yavrusunu taşa tutmuşken yakalanmalarıydı.

Efendi Bill, “Biliyor musunuz, önce korktum. Annem yanıma geldi, ne olduğunu bile düşünmeye kalmadan dayağı yedim, yemek de yemeden yatağa devrilip kaldım, ondan sonra da kapının önünde ağladığını duydum, biliyor musunuz bu beni hepsinden beter etti. Ondan sonra da bir daha hiçbir kediye taş atmadım,” derdi.

Gelelim bugünkü duruma; Mrs. Bird hemen ayağa kalktı, yanakları kıpkırmızı olmuş, bu da genel görünümünü epey değiştirmişti, azimli bir tavırla kocasına doğru geldi, kararlı bir sesle, “Bak John, böyle bir yasanın doğru ve Hıristiyanca bir şey olduğunu düşünüp düşünmediğini bilmek istiyorum,” dedi.

“Evet dersem beni vurmayacaksın ya Mary?”

“Senden asla böyle bir şey beklemem John, oy verdin mi?”

“Verdim benim güzel politikacım.”

“Kendinden utan John! Yoksul, evsiz barksız insancıklar! Bu utanç verici, kötü amaçlı ve nefret uyandıran bir yasa, ben de karşıma çıkan ilk fırsatta bu yasaya karşı geleceğim, umarım bir fırsatım da olur, yapacağım bunu! Bir kadın yalnızca köle oldukları için açlıktan ölen yoksul insancıklara sıcak bir yemekle yatak veremiyorsa, işler iyice sarpa sarmış demektir, üstelik ömürleri boyunca aşağılanmış, baskı altında tutulmuş zavallıcıklar açısından!”

“Mary, beni dinle. Duyguların doğru canım, hem de ilginç, ben de seni bu duyguların için seviyorum ama cancağızım, duygularımızın yargılarımızı etkilemesine izin vermemeliyiz, bunun duygu işi olmadığını anlamalısın, burada toplumun büyük çıkarı söz konusu, öyle bir toplumsal sıkıntı dalgası oluştu ki, duygularımızı bir yana atmamız gerekti.”

“Bak John, politikayı bilmem ama İncil okuyabiliyorum, orada açları doyur, çıplakları giydir, yalnızları rahatlat, diyor, benim de izlemek istediğim bu, İncil.”

“Ama öyle durumlar vardır ki, senin bu tavrın büyük bir toplumsal belayı ortaya çıkarır...”

“Tanrı’ya itaat asla toplumsal bela getirmez. Getiremeyeceğinin ayırdındayım. O’nun bize emrettiğini yapmak her zaman, her açıdan en güvenlisidir.”

“Şimdi dinle beni Mary, sana son derece açık bir biçimde karşı çıkıp gösterebilirim ki...”

“Aman saçmalama John! Gece boyunca konuşsan da bunu yapamazsın. Sana açıkça soruyorum John, bir kaçak olduğu için yoksul, titreyen, aç birini kapıdan çevirebilir misin? Çevirebilir misin şimdi söyle!”

Doğruyu söylemek gerekirse senatörümüzün insancıl ve kolay kandırılabilir bir yapıya sahip olma gibi bir şanssızlığı vardı, başı belada olan birini geri çevirmek asla özelliği olmamıştı, karısının da bildiği gibi bu küçük tartışmada onun için en kötüsü, karısının savunulması olanaksız bir noktaya saldırmasıydı. Adam da böyle durumlarda zaman kazanmak için bulunmuş yöntemlere başvurarak “ehem” diye birkaç kez öksürdükten sonra mendilini çıkardı, gözlüğünü temizlemeye koyuldu. Düşman topraklarındaki savunmasız koşulları sezen Mrs. Bird için üstünlüğünü sürdürmekten daha bilinçli bir şey olamazdı.

“Bunu yaparken seni görmek isterdim John, gerçekten isterdim! Örneğin kar fırtınasında kalmış bir kadını kapıdan çevirirken... Ama belki de onu yakalayıp hapse bile atarsın, değil mi? Belki de bu konuda çok başarılı olursun!”

Mr. Bird ılımlı bir sesle, “Elbette çok acı bir görev olurdu...” diye söze başladı.

“Görev mi John! O sözcüğü kullanayım deme! Bunun bir görev olmadığını biliyorsun, bir görev olamaz bu! İnsanlar kölelerini kaçırmak istemiyorlarsa onlara iyi davranmalarını sağla, benim ilkem budur. Benim kölem olsa, ki umarım asla olmaz, benden ya da senden kaçmak istemelerini göze alırdım. İnsanlar mutlu olduklarında kaçmaz, zavallıcıklar kaçtıklarında soğuk, açlık ve korkudan yeterince acı çekmişler demektir, herkes onlara karşı da çıksa, yasal olsun olmasın ben asla yapmayacağım, Tanrı yardımcım olsun!”

“Mary Mary, canım bırak seni ikna edeyim!”

“Ben ikna edilmekten nefret ederim John, özellikle de bu tür konularda. Siz politikacıların durmadan basit bir doğrunun çevresinde dolanmak gibi bir yöntemi var ama iş uygulamaya gelince kendiniz de inanmıyorsunuz. Seni iyi tanırım John. Sen de bunun doğruluğuna benden çok inanmıyorsun, benden çabuk harekete geçemeyeceğini de biliyorum!”

Bu önemli anda her işi yapan yaşlı zenci Cudjoe kafasını içeri uzattı ve, “Hanımım mutfağa gelse iyi olur,” dedi.

Senatörümüz enikonu rahatlamış, ufak tefek karısının arkasından hoşnutluk ve sıkıntının garip karmaşasıyla baktı, sonra koltuğuna gömülüp gazeteleri okumaya başladı.

Bir an sonra karısının sesi kapıdan duyuldu, aceleci, ciddi bir tonda, “John John, bir dakika buraya gelebilir misin?” diyordu.

Adam gazetesini bırakıp mutfağa gitti, karşısına çıkan görüntüyle şaşırarak irkildi: İnce yapılı, üstü başı yırtılmış, tek ayakkabısı kaybolmuş, kesilmiş kanayan ayağında yırtılmış çorabıyla soğuktan donmuş genç bir kadın iki iskemlenin üstüne ölü gibi baygın uzatılmıştı. Yüzünde hor görülen bir ırkın damgasının okunmasına karşın, kimse acı dolu, insanın içini ezen güzelliğini görmezden gelemiyor, taş gibi sertliği, soğuk bir noktaya yoğunlaşmış, ölümcül görünüşü senatörü ciddi bir biçimde tepeden tırnağa ürpertiyordu. Mr. Bird soluğunu içine çekip sessizce olduğu yerde durdu. Karısıyla tek zenci hizmetçileri yaşlı Dinah Teyze kadıncağıza bir şeyler yapmaya çabalıyorlardı, yaşlı Cudjoe’ysa çocuğu dizlerine oturtmuş, ayakkabılarıyla çoraplarını çıkartarak küçük, soğuk ayaklarını ovuşturmaya koyulmuştu.

Yaşlı Dinah, “Tam görülecek şeydi doğrusu!” dedi olanca sevecenliğiyle. “Bence sıcak bayılttı onu. İçeri girdiğinde bitkindi, azıcık ısınabilmek için izin istedi, tam nereden geldiğini soruyordum ki, düştü bayıldı. Ellerine bakılırsa pek iş görmemiş.”

Tam Mrs. Bird şefkatle, “Zavallıcık,” derken kadın kocaman, koyu renk gözlerini yavaşça açtı ve boş bakışlarla ona baktı. Ansızın yüzünden bir acı ifadesi geçti ve sıçrayarak oturdu.

“Ah Harry’m! Götürdüler mi onu?” dedi.

Bunu duyan çocuk Cudjoe’nun dizlerinden sıçrayıp ona doğru koşarak kollarını kaldırdı.

“Ah burada! Burada!” diye bağırdı kadın. Sonra da Mrs. Bird’e çılgın bir sesle, “Ah hanımefendi! Lütfen bizi koruyun! Onu almalarına izin vermeyin!” dedi.

Mrs. Bird, onu yüreklendirerek, “Burada kimse size zarar veremez, zavallı kadın, burada güvendesiniz, korkmayın,” dedi.

Kadın yüzünü kapatıp ağlayarak, “Tanrı sizi kutsasın!” dedi. Onun ağladığını gören küçük oğlan kucağına tırmanmaya çalışıyordu.

İnce ve kadınca görevler konusunda karşılık vermek dendi mi kimsenin aşık atamayacağı Mrs. Bird tarafından çok geçmeden kadıncağıza istediği karşılık verilip sakinleştirildi.

Ateşin yanında yere geçici bir yatak serildi, az sonra ondan daha az yorgun olmayan çocuğu kolunda horuldayarak uyurken Lizzy de ağır bir uykuya daldı. Küçüğü almak için yapılan en sevecen denemelere bile sinirli ve kaygılı karşı çıkışlarla direnmişti, şimdi uyurken bile, çocuğunu kucaklayışı tetikteydi, ondan asla vazgeçmeyeceğini göstermek istercesine kolu, gevşemeyen bir kavrayışla çocuğu sarmalamıştı.

Mr. Bird ile Mrs. Bird salona döndüler, gariptir ki ikisi de önceki konuşmaya ilişkin tek söz etmedi, Mrs. Bird örgüsüyle oyalanmaya çalıştı, Mr. Bird de gazete okuyormuş gibi yaptı.

Sonunda Mr. Bird pes etti.

“Kim olduğunu merak ediyorum,” dedi.

Mrs. Bird, “Uyandığında, kendini biraz daha dinlenmiş hissettiğinde anlayacağız.”

Gazetesinin arkasında daldığı derin düşüncelerin ardından, “Ne diyorum biliyor musun hanım!” dedi Mr. Bird.

“Evet, canım?”

“Kadıncağızın ağırına gitmezse senin giysilerinden birini versek giymez mi ne dersin? Senden epey iri ama...”

Her şeyi anladığını gösteren hafif bir gülümseme Mrs. Bird’ün yüzünü aydınlattı ve, “Düşünürüz,” dedi.

Bir duralama oldu, sonra Mr. Bird yine, “Biliyor musun ne diyorum hanım!” dedi.

“Evet, şimdi ne var?”

“Öğle uykularında üstüme örtmek için sakladığım şu yün ipek karışımı pelerin var ya, onu da verebilirsin, giysi gereksinimi var.”

O anda Dinah kadının uyandığını ve hanımı görmek istediğini söylemek için kafasını kapıdan uzattı.

Mr. ve Mrs. Bird, peşlerinde iki büyük oğullarıyla mutfağa girdiler, küçüğü sağ salim yatağa gönderilmişti. Kadın ateşin yanında yerde oturuyordu. Yüzünde önceki sıkıntı dolu çılgınlıktan çok farklı, sakin, yürek burkan bir anlamla kımıldamadan alazlara bakıyordu.

Mrs. Bird tatlı bir sesle, “Beni mi istediniz?” dedi. “Şimdi kendinizi daha iyi hissettiğinizi umarım, zavallı kadın!”

Uzun ve titrek bir iç çekiş tek yanıt oldu ama koyu renk gözlerini kaldırıp Mrs. Bird’ün gözlerine öyle umutsuz, öyle yakarırcasına baktı ki, küçük kadının gözleri doldu.

“Hiçbir şeyden korkmanıza gerek yok, burada hepimiz dostuz, zavallı kadın! Nereden geldiğinizi, ne istediğinizi söyleyin bana.”

“Kentucky’den geldim.”

Mr. Bird soruşturmayı üstlenerek, “Ne zaman?” diye sordu.

“Bu gece.”

“Nasıl geldiniz?”

“Buzların üstünden karşıya geçtim.”

Herkes, “Buzların üstünden karşıya mı geçtiniz?” dedi.

Kadın yavaşça, “Evet,” dedi, “öyle yaptım. Tanrı’nın yardımıyla buzlardan geçtim, arkamdaydılar, tam arkamda ve başka yolu yoktu!”

Cudjoe, “Tanrı’m! Hanımım, buzlar kırılmış koca bloklardı, suda sallanıyor, durmadan batıp çıkıyorlardı,” dedi.

Kadın çılgın gibi, “Öyleydi biliyorum, biliyorum!” dedi, “Ama yine de atladım! Yapabilir miyim, diye düşünemezdim, başarabileceğimi ummuyordum ama hiç aldırmadım! Yapamasaydım ölebilirdim. Tanrı yardım etti, kimse elinden geleni yapmadan Tanrı’nın ona ne kadar yardım edeceğini bilemez.” Gözlerinde şimşekler çakıyordu.

Mr. Bird, “Köle miydiniz?” dedi.

“Evet efendim, Kentucky’li bir adamın kölesiydim.”

“Size kötü mü davranıyordu?”

“Hayır efendim, çok iyi bir efendiydi.”

“Hanımınız kötü müydü?”

“Hayır efendim hayır! Hanımım bana hep iyi davranmıştır.”

“Öyleyse bir evi bırakıp kaçmanızın ve bu tehlikelere atılmanızın nedeni ne?”

Kadın başını kaldırıp Mrs. Bird’e keskin, inceleyen bir bakışla baktı, onun da gözünden kadının ne kadar derin acılara gömülmüş olduğu kaçmadı.

Ansızın, “Hanımefendi, siz hiç çocuğunuzu kaybettiniz mi?” dedi.

Beklenmeyen bir soruydu ve taze bir yarayı deşmişti, ailenin gözbebeğini mezara bırakmalarının üstünden bir ay yeni geçmişti.

Mr. Bird döndü, pencereye yürüdü, Mrs. Bird gözyaşına boğuldu ama, “Neden bunu sordunuz? Bebeğimi kaybettim,” dedi.

“O zaman benim duygularımı anlarsınız. Birbiri ardına iki çocuk yitirdim, buraya gelirken onları orada gömülü bıraktım, elimde bir bu kaldı. Bir gece bile onsuz uyumadım, benim olan tek şeydi. Gece gündüz huzurum, gururumdu ve hanımefendi onlar çocuğumu benden alacaklardı... Satmak için... Güney’e satacaklardı hanımefendi, tek başına hem de, ömründe anasından uzak kalmamış bir çocuğu!.. Buna dayanamazdım hanımefendi. Bunu yapsalardı ben artık iflah olmazdım, biliyordum, kâğıtlar imzalanıp da satıldığını anlayınca onu kaptığım gibi gece kaçtım, peşime düştüler, onu satın alan adam, efendinin adamlarından birkaç kişi, tam arkamdaydılar, ayak seslerini duyuyordum. Buzun ortasına atladım ama karşıya nasıl geçtiğimi hiç bilmiyorum, tek anımsadığım kıyıdaki bir adamın tırmanmama yardım ettiği.”

Kadın ne hıçkırdı ne de ağladı. Gözyaşların kuruduğu noktadaydı ama çevresindeki herkes kendilerine özgü kişiliklerince yürekten cana yakınlık gösteriyorlardı. İki küçük oğlan ceplerini umutsuzca annelerinin asla orada olmadığını bildiği mendillerini bulmak için didik didik aradıktan sonra hiç avutulamayacakmışçasına kendilerini annelerinin eteğine atıp burunlarını çeke çeke, içli içli ağladılar.

Mrs. Bird yüzünü hafifçe mendiliyle gizlemişti, yaşlı Dinah siyah, dürüst yüzünden aşağı yuvarlanan yaşlarla dinî bir zenci toplantısındaymışçasına olanca coşkuyla, “Tanrı bize acısın!” diye bağırıyor, yaşlı Cudjoe’ysa yumruklarıyla gözlerini sık sık siliyor, yüzünü ekşiterek biçimden biçime sokuyor, Dinah’la aynı tonda bağırarak kıyameti koparıyordu.

Senatörümüz bir devlet adamıydı, elbette öbür ölümlüler gibi ağlaması beklenemezdi, herkese sırtını döndü, pencereden dışarı bakmaya başladı, boğazını temizlemek ve gözlük camlarını silmek işine kendini iyice kaptırmış görünüyor, arada bir de eleştirilmeyi göze alarak burnunu siliyordu.

Ansızın boğazında yükselen duyguyu yutarak son derece kararlılıkla kadına doğru döndü.

“Nasıl oluyor da iyi bir efendiniz olduğunu söyleyebiliyorsunuz?”

“Çünkü iyi bir efendiydi, söyleyecek başka bir şeyim yok, ayrıca hanımım da çok iyiydi ama başka çareleri yokmuş. Borçları varmış, nedenini bilmiyorum ama onlara boyun eğdiren biri vardı. Efendim o adamın istediğini vermeye zorunluymuş. Konuşmalarını dinledim gizlice, hanımımın benim için rica edip yakardığını duydum, efendi de yapabileceği bir şey olmadığını, kâğıtların imzalanmış olduğunu söyledi, sonra da çocuğu alıp evi terk ettim, buralara geldim. Başarsalardı, yaşamaya çalışmam boşuna olacaktı, bu çocuk yaşamımda benim olan tek şey.”

“Kocanız yok mu?”

“Var ama o da başka bir adamın. Efendisi ona çok sert davranıyor, beni görmeye gelmesine pek izin vermiyor, gün geçtikçe bize daha sert davranmaya başladı, kocamı Güney’e satmakla gözdağı veriyor, onu bir daha hiç göremeyecekmişim gibi geliyor!”

Kadının bu sözcükleri ne kadar sakin bir sesle söylediğini duyan sıradan bir gözlemci onun duygusuz biri olduğunu düşünebilirdi ama iri, koyu renk gözlerinde sakin, çaresiz bir acının yerleşmişliğinin derinliği vardı.

Mrs. Bird, “Nereye gitmeyi düşünüyorsunuz zavallı kadıncağızım?” dedi.

“Kanada’ya. Bir de nerede olduğunu öğrenebilsem. Çok uzak mıdır dersiniz?”

Mrs. Bird’ün yüzüne saf, güvenen bir ifadeyle bakıyordu.

Mrs. Bird’ün ağzından, “Zavallıcık!” sözü kaçtı.

Kadın içtenlikle, “Sizce çok uzakta mıdır?” diye sorusunu yineledi.

Mrs. Bird, “Düşündüğünden çok daha uzak, zavallı çocuk! Ama senin için ne yapabileceğimizi düşüneceğiz. Haydi Dinah, odanda ona bir yatak yap, mutfağa yakın olsun, sabah ne yapacağımıza karar vereceğim. Bu arada hiç korkma kadıncağızım, Tanrı’ya güven, O seni korur.”

Mrs. Bird’le kocası yine salona döndüler. Kadın ateşin başındaki küçük sallanan iskemlesine oturdu, düşünceli düşünceli öne arkaya sallanmaya başladı. Mr. Bird kendi kendine homurdanarak odayı arşınlıyordu.

“Hımm... Karmakarışık saçma sapan bir iş!” Sonunda uzun adımlarla karısının yanına geldi.

“Bak hanım, o buradan bu gece gitmek zorunda. Yarın iz sürücüler kokuyu alır. Kadın yalnız olsa, her şey duruluncaya kadar yatıp ses seda çıkarmayabilirdi ama o küçük, bir manga askerle yerinde tutulmaz, hiç kuşkum yok ki, kapının ya da pencerenin birinden kafasını çıkaracaktır. Onlarla birlikte burada yakalanmak demek, benim de işimin bitmesi demektir, hayır, bu gece yola çıkmak zorundalar!”

“Bu gece mi? Nasıl olur? Nereye giderler?”

“Eh, ben nereye gideceklerini biliyorum!” dedi. Senatör bir yandan da düşünceli bir tavırla çizmelerini giyiyordu, tam bacağının yarısını sokmuşken iki eliyle dizini kavrayıp öylece kalakaldı. Sonra yine ayağını çizmeye sokmaya devam ederek, “Karmakarışık, yakışıksız, çirkin bir iş ama gerçek!” dedi.

Çizmesinin birini giydikten sonra öbürü elinde oturdu, dalgın dalgın halının süsünü inceliyor gibiydi.

“Ne kadar istemesem de, yapılması gerekir, Tanrı hepsinin cezasını versin!”

Kaygıyla öbür çizmesini de çekerek pencereden bakmaya başladı.

Ufak tefek Mrs. Bird sağduyulu bir kadındı, ömründe kocasına “ben söylemiştim” dememişti, kocasının ne düşündüğünü az çok sezebildiğinden sabrediyor, kendini efendisinin hizmetine adamış sadık bir kişi olarak iskemlesinde hiç sesini çıkarmadan oturmuş, söylemeyi uygun bulacağı zamanda kocasının ağzından çıkacak kararları duymaya hazır, bekliyordu.

“Şimdi bak, şu benim eski davacım Van Trompe, Kentucky’den gelmiş ve tüm kölelerini azat etmiş, sonra da burada koyağın yedi mil ötesinde ormanın içinde kimsenin özellikle amaçlamadan gitmediği, kolay kolay da bulunamayacak bir bölgede bir yer almış. Orada güvende olur ama işin çetrefilli yanı bu gece oraya benden başka kimsenin arabayla gidemeyecek olduğu.”

“Neden? Cudjoe harika bir sürücüdür.”

“Kesinlikle ama olay şu: Koyak iki kez aşılacak, ikincisi benim gibi bilen bilir, oldukça tehlikeli. At sırtında yüzlerce kez geçtim, dönemeçleri ezbere bilirim, yani gördüğün gibi bu konuda kimse bana yardım edemez. Cudjoe saat on ikide olabildiğince ses çıkarmadan atları hazırlasın, kadını oraya götüreyim, sonra da olaya doğalmış izlenimi vermek için Cudjoe beni birahaneye götürsün ki oraya üç ya da dörtte gelen Colombus’un dikkatini çekeyim, arabaya oraya gitmek için bindim sansınlar. Sabaha da giyinip kuşanıp işe giderim. Tüm bu olup bitenlerden sonra sanırım kendimi azıcık suçlu hissedeceğim ama, elimde değil!”

“Bu durumda yüreğin kafandan iyi John,” dedi karısı. Küçük beyaz elini onunkinin üstüne koymuştu. “Seni kendimi tanıdığımdan daha iyi tanımasaydım, sever miydim sanıyorsun?”

Küçük kadın gözlerinde parlayan yaşlarla öyle güzel görünüyordu ki, Senatör böylesine güzel bir yaratığı tutkuyla kendisine hayran bıraktığı için kesinlikle çok akıllı bir adam olduğunu düşündü ve arabayla ilgilenmek için dışarı çıktı. Kapıda bir an durdu sonra geri döndü, hafifçe duraladıktan sonra, “Mary, ne düşünürsün bilmem ama o çekmece... küçük Henry’ciğin eşyalarıyla dolu,” dedi. Söyler söylemez de topukları üstünde çabucak döndü, kapıyı arkasından kapattı.

Karısı, odasına bitişik küçük yatak odasının kapısını açtı, şamdanı masanın üstüne koydu, sonra küçük bir gizli bölmeden bir anahtar çıkararak dalgın dalgın çekmecenin kilidine soktu, peşi sıra gelen iki oğlan suskun bakışları ona dikili izlerken ansızın duraladı.

Ah, bunu okuyan anne! Sizin evinizde, açtığınızda küçük bir mezarı yeniden açıyormuşsunuz duygusu veren bir çekmece ya da dolap hiç olmadı mı? Olmadıysa ah, ne mutlu bir anasınız siz!

Mrs. Bird çekmeceyi usulca açtı. Bir sürü değişik biçim ve desenli küçük paltolar, yığınla önlük, dizi dizi küçük çoraplar, hatta burunları sürtülüp eskimiş bir çift küçük ayakkabı bile vardı, kâğıt kıvrımların arasından dışarıyı gözetliyorlardı. Ayrıca bir oyuncak at ile araba, bir topaç, bir top, yanında da bir sürü gözyaşı ve bir sürü kalp kırıklığı yüklü anılar! Çekmecenin yanına oturdu, başını ellerine dayayarak gözyaşları parmaklarının arasından süzülüp çekmecenin içine akıncaya kadar ağladı, sonra ansızın başını kaldırdı ve sinirli bir ivedilikle en sade, en uygun olanları ayırıp bir çıkın yaptı.

Oğlanlardan biri yavaşça koluna dokunarak, “Anne, onları verecek misin?” dedi.

Kadın yumuşak bir ses ve içtenlikle, “Canım oğullarım, sevgili can Henry’miz cennetten bize bakıyorsa, bunu yaptığımız için mutlu olur. Herhangi birine vermeye gönlüm razı olmazdı, mutlu biri içime sinmezdi ama onları benden daha kalbi kırık ve daha acılı bir anneye verdim, Tanrı’nın da rahmetini o eşyalarla birlikte göndereceğini umut ediyorum.”

Bir dünyada üzüntüleri başkalarının sevinçlerine dönüşen kutsanmış insanlar vardır, bu kişilerin gözyaşları içinde mezarda yatan dünyevi umutları, yalnızlar ve dertliler için iyileştirici kokulu merhemler ve ilkbahar çiçekleri açan tohumlardır. Bunların içinde lambanın yanında oturmuş kendi kaybının anılarını toplumdışı bir evsiz barksız için hazırlarken usul usul gözyaşı döken narin bir kadın vardı.

Bir süre sonra Mrs. Bird gardırobu açtı, birkaç tane düz, kullanışlı giysi seçti, dikiş masasının başına geçip yüksük elinde, iğne ve makasla sessiz sedasız kocasının önerdiği “ağırına gitmeme” işlemine başladı, köşedeki eski saat on ikiyi çalıncaya kadar da başını kaldırmadan işini sürdürdü, o sırada kapıda hafif bir tekerlek sesi duyuldu. Elinde paltosuyla kocası içeri girerek, “Mary,” dedi, “artık uyandırsan iyi olur, yola çıkmalıyız.”

Mrs. Bird toparladığı çeşitli şeyleri küçük, basit bir sandığa alelacele koydu, kilitledi, kocasının sandığı arabada görmesini diliyordu, hemen kadını çağırmaya gitti. Çok geçmeden kadın, velinimetinin pelerini, başlığı ve şalıyla donanmış, çocuğu kollarında, kapıda belirdi. Mr. Bird onu çabucak arabaya götürdü, Mrs. Bird de arkalarından arabanın merdivenine doğru seğirtti. Eliza dışarı sarktı, kendisine uzatılan el kadar yumuşak ve güzel elini uzattı. İri, kara gözlerini içtenlikle Mrs. Bird’e dikti, bir şey söyleyecek gibiydi. Dudakları oynadı, bir-iki kez denedi, sesi çıkmadı, yüzünde asla unutulmayacak bir anlamla yukarıyı göstererek gerisingeri kanepeye yığıldı ve yüzünü elleriyle kapattı. Kapı kapandı, araba hareket etti. Kaçaklar, bir limana sığınanlar ve onların suç ortaklarına karşı daha zorlu yasaları geçirmek için bir hafta boyunca eyalet meclisinde ter döken yurtsever bir senatör, nasıl da garip bir durum!

Bizim iyi senatörümüz söz söyleme sanatı konusunda kendilerine ölümsüz bir ün sağlayan Washington’daki meslektaşlarınca bile aşılamamıştı. Nasıl da olanca soyluluğuyla elleri cebinde oturmuş, birkaç sefil kaçağa yapılacak yardımı büyük eyalet sorunlarından öne alanların duygusal zayıflıklarını küçümsemişti!

Bu konuda aslanlar kadar yürekliydi, yalnız kendi değil, onu dinleyen herkes “tümüyle ikna edilmişti”. Ne var ki kaçaklara ilişkin tek bildiği, sözcüğü oluşturan harflerden ya da elinde bohçasıyla bir gazete resminden ve resmin altındaki kölelikten kaçış yazısından ibaretti. Gerçek bir tehlikenin verdiği gerginliğin büyüsünü, yani yakaran bir göz, kolayca kırılabilecek gibi titreyen bir insan eli ya da umarsız acıların kederinin ortaya çıkması türünden şeyleri hiç yaşamamıştı. Kaçağın birinin bahtsız bir ana ya da yitirdiği oğlunun o çok iyi tanıdığı şapkasını giyen çocuk gibi korumasız bir çocuk olabileceği hiç aklına gelmemişti, yani zavallı senatörümüz ne taştı ne de çelik, bir erkekti; üstelik tümüyle yüreği soylu biriydi ve herkesin görmesi gerektiği gibi yurtseverliği açısından da üzüntü verici bir olayın içindeydi. Size gelince Güney eyaletlerinin iyi yürekli kardeşleri, hiç de boşuna övünmeyin. Benzer koşullarda daha iyisini yapamayacağınız kuşkusunu taşıyoruz. Mississippi’de de Kentucky’de olduğu gibi acı çekmenin boş bir masal olarak algılanmadığı soylu yürekler olduğunu biliyoruz. Siz olsaydınız karşılık vermeden durabilir miydiniz? Bizden bunu yapmamızı nasıl bekleyebilirsiniz ki?

Bizim iyi senatörümüz, politik bir günahkâr idiyse, gece boyunca çektikleriyle kefaretini ödemek için iyi bir yoldaydı. Uzun süredir yağan yağmurlardan Ohio’nun yumuşak, verimli toprağı herkesin de bildiği gibi çamura yenilmiş ve yol, eski güzel zamanların Ohio demiryoluna dönüşmüştü.

Düzgün oluşu ve hızı dışında hiçbir düşünceyi bir demiryoluyla bağdaştırmaya alışık olmayan Doğulu bir gezgin olsa bu yol için, “Tanrı’m, bu nasıl yol?” derdi.

Öğren öyleyse masum Doğulu arkadaş, çamurun dipsiz ve inanılmaz derinlikte olduğu Batı’nın ilgisiz kalmış yörelerinde, yollar yan yana dizilmiş, üstü de toprak, kesek, ele ne geçerse onunla kaplanmış yuvarlak, kaba yontulmuş kütüklerden yapılır, sonra da oralılar buna yol deyip dosdoğru üstünden geçerlerdi. Zamanla, yağmurlar keseği, otu yıkayıp atar, kütükleri hoş görüntüler oluşturacak biçimde oraya buraya, yukarı, aşağı, çapraz oynatır, kara çamur oluşan derin yarıklardan içeri dolardı.

İşte böyle bir yolda senatörümüz sürçe tökezleye ilerliyor, beklenileceği gibi durumu aralıksız kınıyor, araba, çamura bata çıka sekiyor, senatör, kadın ve çocuk daha yerlerine tam yerleşmeden oturuş biçimleri öyle çabuk değişiyordu ki, kendilerini arabanın arka penceresine yapışmış buluyorlardı. Araba bir anda saplanıyor, dışarıda Cudjoe’nun atları toparlamak için didindiği duyuluyordu. Dizginleri çekiştirip duruyor ve tam senatör tüm sabrını yitirmek üzereyken araba ansızın bir zıplamayla dikiliyor, ön tekerlekler başka bir dipsiz çukura dalıyor ve senatör, kadın ve çocuk karmakarışık ön koltuğa yuvarlanıyorlar, senatörün şapkası teklifsizce gözleriyle burnuna düşüyor, o da kendini enikonu tükenmiş duyumsuyor, çocuk ağlıyor, dışarıda Cudjoe, kamçının yinelenen vuruşları altında çifte atan, çamurun içinde bata çıka debelenen ve çok zorlanan atları canlandıracak bir şeyler haykırıyordu. Araba bir kez daha sıçrıyor, arka tekerlekler batıyor, senatör, kadın, çocuk bu kez arka koltuğa uçuyor, adamın dirsekleri kadının başlığına çarpıyor, kadının iki ayağı adamın şiddetli sarsıntıdan uçan şapkasına takılıyordu. Birkaç dakika sonra batak aşıldı ve atlar soluyarak durdu, senatör şapkasını buldu, kadın başlığını düzeltti, çocuğu pışpışladı ve kendilerini gelecek olana hazırlamak için soluklandılar.

Bir süre yalnızca başka seslere, yan tekerleklerin çamura batışının ve tüm arabanın sarsılışının sesine karışmış olarak, “Bomb bomb!” sesleri duyuldu yalnızca, içindekiler durumun o kadar da kötü olmadığını düşünmeye başlamıştı. Sonunda önce tümünü bir anda havaya fırlatıp ardından da yerlerine çarpan müthiş bir saplanmayla araba durdu, dışarıdaki kargaşanın ardından Cudjoe kapıda göründü.

“Lütfen efendim, burası berbat bir yer. Nasıl çıkacağız bilmem. Raylara çıksak, diye düşünüyorum.”

Senatör umutsuzca adımını dışarı attı, sakınarak tutunacak sağlam bir şey arandı, ayağını derinliği belirsiz çamura uzattı, onu geri çekmek isterken dengesini yitirerek çamurun içine yuvarlandı ve çok umut kırıcı bir durumdan Cudjoe tarafından çekip çıkarıldı.

Ama biz okuyucularımızın duygularına seslenerek onları kandırmaktan kaçınıyoruz.

Gece yarıları arabalarını çamur çukurlarından kaldıraçla çıkartmak için raydan yapılmış parmaklıkları sökmek gibi ilginç bir yöntem icat eden Batılı gezginler bizim bahtsız kahramanımızın durumunu çok iyi anlayacaklardır. Onlardan sessiz bir damla gözyaşı döküp geçmelerini rica ediyoruz.

Gece geç saatlerde araba her yanından sular damlayarak, çamur içinde koyaktan çıktı ve büyük bir çiftlik evinin kapısında durdu.

İçeridekileri kaldırmak için bir süre uğraştılar, sonunda saygın mal sahibi görünüp kapıyı açtı. İriyarı, uzun boylu, her yanı kıllarla kaplı bir devdi. Çoraplarıyla rahatça bir seksenden uzundu, üstünde kırmızı faniladan bir avcı gömleği vardı. Arapsaçı gibi karmakarışık çok gür, kum rengi saçları özellikle öyle bırakılmış gibiydi, birkaç günlük sakalın bu değerli zata verdiği görünüş en hafif deyişle pek alımlı sayılmayacağıydı. Şamdanı yukarıda tutarak birkaç dakika durdu, gezginlerimize gözlerini kırpıştırarak insana gülünç gelen kasvetli ve şaşkın bir ifadeyle baktı. Olayı tam olarak kavramasını sağlamak senatörümüzün epey çabasını gerektirdi, o bu konuda elinden geleni yaparken biz, okuyucularımıza dostumuzu biraz tanıtalım:

İhtiyar dürüst John Van Trompe, Kentucky eyaletinde hatırı sayılır bir toprak ve köle sahibiydi. Kürkünden başka şeyi olmayan ayı misali, devasa görünüşüne uyan yüce, dürüst, haktanır bir yürekle ödüllendirilmiş olan Trompe, yıllardır baskı altında tuttuğu bir tedirginlikle zulüm yapan için de yapılan için de eşit oranda kötü çalışan bir sistemi gözlemlemekteydi. Sonunda günün birinde John’un koca yüreği öylesine büyüdü, şişti ki, çalışma masasından çek defterini aldığı gibi Ohio’ya gitti, iyi, zengin toprağı olan bir ilçenin dörtte birini satın alıp kadın, erkek, çocuk, kölelerinin tümünü azat ettiğini gösteren kâğıtları hazırladı, sonra da onları vagonlara doldurdu, yerleşecekleri yerlere gönderdi, ardından da “dürüst John” yüzünü koyağa dönüp kendi halindeki çiftliğinde vicdanının emrettiğinin gereğini yerine getirmiş olarak rahat, sessiz sedasız, kendi halinde bir yaşam sürmeye başladı.

Senatör açık açık, “Zavallı bir kadıncağızla çocuğu köle avcılarından kurtaracak biri olduğunuz doğru mu?” diye sordu.

Dürüst John dikkat çekici bir vurguyla, “Öyle olduğumu düşünmeyi yeğlerim,” dedi.

“Tahmin etmiştim.”

İyi adam uzun kaslı kolunu kaldırarak, “Gelen olursa, onu karşılamaya hazırım, her biri bir seksen boyunda yedi de oğlum var, onlar da hazır. O adamlara selamımızı söyleyin, ne zaman isterlerse gelsinler, bizim için fark etmez,” dedi ve parmaklarını sazdan bir dam gibi başını örten o şaşırtıcı saçlarından geçirerek müthiş bir kahkahaya boğuldu. Yorgun, tükenmiş ve canı çekilmiş Eliza, kucağında derin derin uyuyan çocuğuyla kapıya kadar adeta süründü. Sert adam şamdanı yüzüne yaklaştırıp şefkatle bir şeyler homurdandı, sonra bulundukları büyük mutfağa bitişik küçük bir yatak odasının kapısını açarak kadına içeri girmesini işaret etti. Bir şamdan aldı, yakarak masanın üstüne koydu, sonra Eliza’ya, “Şimdi beni iyi dinle kızım, zerre kadar korkmana gerek yok, kim gelirse gelsin. Ben öyle şeylere alışkınım,” dedikten sonra şöminenin rafında duran iki-üç tane tüfeği gösterdi, “beni tanıyan pek çok insan, ben istemeden evimden birini çıkarmaya çalışmasının hiç de sağlıklı olmayacağını bilir. Onun için siz şimdi anneniz sizi sallıyormuşçasına rahat uyuyun,” dedi ve kapıyı kapattı.

Senatöre, “Vay vay, bu kız az rastlanır güzellikte,” dedi, “eh zaten, temiz bir kadında olması gereken duyguları varsa, en haklı kaçış nedenleri güzeller içindir. Bunları iyi bilirim.”

Senatör birkaç sözcükle Eliza’nın öyküsünü kısaca özetledi.

İyi yürekli adam acımayla, “Ah ah, duymak bile istemezdim! Vah vah! Doğa böyledir işte, zavallıcık geyik gibi avlanmış! Bir annenin elinden başka türlüsü gelmediği ve doğal duyguları olduğu için! Biliyor musunuz, böyle şeyler görünce sövesim geliyor, hem de her şeye,” dedi ve çilli kocaman sarı elinin tersiyle gözlerini sildi. “Bakın size ne söyleyeceğim yabancı, bizim oralarda papazlar çok önceleri İncil’den bir sürü şeyin kesilmiş olduğunu vaaz ederlerdi, onun için de ben İncil’e uzun yıllar önce boş vermiştim, Yunanca ve İbranice de bilmiyordum nasılsa, ben de İncil mincil hepten boş verdim. Yunanca İncil’i anlayan bir papaza rastlayıncaya kadar da kiliseye adımımı atmadım. O papazın anlattıklarından sonra bu işe biraz asılmaya karar verip kiliseye gittim, olay bu işte.” Tüm bu konuşma süresince böyle önemli anda sunmak için çok süslü şişelenmiş bir elma şarabının mantarını açmakla uğraşmıştı.

Senatöre “Gün ışıyıncaya kadar burada kalsanız iyi olur,” dedi içtenlikle, “şimdi emektarı çağırıp bir saniyede yatağınızı hazırlatırım.”

“Teşekkür ederim sevgili dostum,” dedi senatör, “gidip bu gece Colombus’ta görünmemde fayda var.”

“Eh, pekâlâ, gitmeniz gerekiyorsa ben de sizinle biraz gelirim, oraya varmak için geldiğiniz yoldan daha iyi bir dörtyol ağzı gösteririm. Öbürü pek berbattır.”

John giyindi, az sonra bir elinde fenerle senatörün arabasının önünde, evin arkasından yokuş aşağı inen yoldaydı. Ayrılacakları zaman senatör adamın avucuna on dolarlık bir banknot koydu. Kısaca, “Onun,” dedi.

John da aynı biçimde kısa ve öz, “Baş üstüne,” dedi.

El sıkışıp ayrıldılar.

10 Mal taşınıyor

Şubat sabahı, Tom Amca’nın kulübesinin penceresinden gri görünüyor, ince bir yağmur çiseliyor, kederli yüzlere, acılı yüreklere yansıyordu. Ateşin önünde ütü beziyle kaplı küçük bir masa duruyordu, kaba saba ama temiz bir-iki gömlek yeni ütülenmiş, ateşin başındaki iskemlenin arkasına asılmış, Chloe Teyze’yse önüne bir yenisini yaymıştı. Son derece titiz bir özen göstererek her kıvrımla her dikiş payını önce eliyle düzeltip sonra da dikkatle ütülüyor, arada bir yanaklarından yuvarlanan yaşları silmek için elini kaldırıyordu.

Tom, dizinde açık İncil’le yanı başında oturuyordu, başını eline dayamıştı, ikisi de konuşmuyordu. Henüz erkendi, çocuklar küçük tekerlekli yatakta hep birlikte uyuyorlardı.

Her dirhemi iyilikle dolu, şefkatli, evine düşkün bir yüreği olan Tom, bu mutsuz ırkın tipik bir örneği olarak kalktı, çocuklarına bakmak için sessizce yaklaştı.

“Son kez,” dedi.

Chloe Teyze hiç sesini çıkarmadı, elle düzelebilecek kadar düzelmiş olan kaba gömleği, sıvazladı da sıvazladı, sonunda da ütüsünü umutsuzlukla ansızın kumaşın kıvrımları arasına bastırıverdi ve masanın başına oturup yüksek sesle ağlamaya başladı.

“Diyelim ki boyun eğmemiz gerekiyor ama ah Tanrı’m, nasıl yapabilirim bunu! Nereye gittiğini ya da sana nasıl davranacaklarını bilsem neyse! Hanımım bir-iki yıl içinde seni geri almaya çalışacağını söylüyor ama Tanrı’m, oralara giden geri gelmez ki! Öldürüyorlar! Onları o ekim alanlarında nasıl çalıştırdıklarını duydum ben!”

“Orada da buradaki Tanrı var Chloe.”

“Eh, diyelim ki öyle ama Tanrı bazen korkunç şeylerin olmasına izin veriyor. Öyle düşünmek içimi hiç de rahatlatmıyor.”

Tom, “Tanrı’nın elindeyim,” dedi, “hiçbir şey onun izninden öteye geçemez, bir tek şey için O’na hep şükredeceğim. Satılan ve giden sen ya da çocuklar değil de ben olduğum için. Siz burada güvendesiniz, olan yalnızca bana olacak ve Tanrı, O bana yardım eder, edeceğini biliyorum.”

Ah gözüpek, yiğit yürek, sevdiklerini rahatlatmak için kendi acını nasıl da örtüyorsun! Tom kalın bir tonda, boğazında zehir gibi bir tıkanmayla konuşmuştu ama sesi yine de yürekli ve güçlüydü. Titreyerek, “Bize lütfedilenleri düşünelim,” diye ekledi. Onların üstünde çok iyi düşünmenin gerektiğinden en küçük bir kuşkusu yokmuş gibi konuşmuştu.

“Lütuf mu? Ben bunda lütuf görmüyorum, doğru değil, böyle olması doğru değil! Efendi onun borçlarını ödemen için alınmana asla izin vermemeliydi. Senin için verdiği parayı iki katıyla kazanarak geri ödedin. Sana özgürlüğünü borçlu, yıllar önce vermesi gerekirdi. Belki şu anda efendinin elinden başka bir şey gelmiyor ama bunun yanlış olduğunu hissediyorum. Bu duyguyu hiç kimse içimden çıkartamaz. Sen hep sadık davrandın, onun işlerini kendinden çok önemsedin, onu karınla çocuklarından daha çok düşündün! Kendi açmazlarından çıkmak için yürek sevgisiyle yürek kanı satıyorlar, Tanrı da bunun hesabını soracak!”

“Chloe! Beni seviyorsan, böyle konuşmayacaksın, son kez birlikte oluyor olabiliriz! Bak sana söyleyeyim Chloe, efendi aleyhine tek söz bile duymak zoruma gidiyor. O benim kollarıma bebekken verilmedi mi? Onun için iyi düşünmem doğal. Ayrıca zavallı Tom’u çok da fazla düşünmesi gerekmez. O kendisine böyle davranılmasına alışık, bana fazla kafa yorduğunu sanmam. Bu hiçbir biçimde beklenemez zaten. Onu öbür efendilerle kıyasla da söyle bakalım, kimde benim yaşamım oldu, kime benim gibi davranıldı? Önceden görebilseydi bunun başıma gelmesine asla izin vermezdi. Vermeyeceğini biliyorum.”

İnatçı bir doğruluk duygusunu başta gelen özelliklerinden biri olarak taşıyan Chloe Teyze, “Her neyse, yine de bir yerlerde bir yanlış var,” dedi, “tam olarak nerede olduğunu çıkaramıyorum ama bir yerde bir yanlış var, ondan hiç kuşkum yok.”

“Yukarıdaki Tanrı’ya bakmalısın, O her şeyin üstünde, O’ndan izinsiz tek serçe düşmez.”

“Bu beni pek rahatlatmıyor ama umarım öyledir,” dedi Chloe Teyze, “yine de bunu konuşmanın yararı yok, mısır ekmeğini ıslattım, sana da güzel bir kahvaltı için bir tane vereceğim, bir daha ne zaman kahvaltı edeceğini kimse bilemez.”

Güney’e satılan zencilerin çektikleri acıları kavrayabilmek için bu ırkın içgüdüsel duygularının özellikle güçlü olduğunu anımsamak gerekir. Bir yere duydukları bağlılık son derece güçlüdür. Yaradılış olarak cüretkâr ve açıkgöz değillerdir ama evcimen ve duyarlıdırlar. Buna bir de bilgisizlik ve bilinmeyenden duyulan korkuları eklerseniz, Güney’e satılmanın zencilerde çocukluktan beri cezalandırmanın son aşaması kabul edilmesini anlarsınız. Kırbaçlanmak ya da her tür işkence görmekten daha korkutucu bir gözdağı varsa, o da nehrin aşağısına gönderilmektir. Biz bu duyguyu onlar dile getirdiğinde duyduk ve dedikodu saatlerinde oturup “nehrin aşağısı” için korkunç öyküler anlattıklarında o içten korkuyu yüzlerinde gördük.

“O keşfedilmemiş ülke ki ırmaklarından

Dönmez giden hiçbir gezgin.”

Kanada’daki kaçaklar arasındaki çalışan bir misyonerin dediğine göre, kaçakların pek çoğu öbürlerine kıyasla daha iyi efendilerden kaçtıklarını ve kendilerinin, kocalarının, çocuklarının ya da karılarının tepelerinde asılı duran, “Kıyamet Günü” olarak niteledikleri Güney’e satılmanın umutsuz dehşetiyle kaçışın tehlikelerine göğüs germeyi kafaya koyduklarını itiraf etmişlerdir. Bu korku, yaradılış olarak sabırlı, çekingen, açıkgöz olmayan Afrikalıyı kahramanca bir yiğitlikle yüreklendiriyor ve onun açlığa, soğuğa, acıya, bilinmeyen toprakların tehlikelerine, yeniden ele geçirilmenin en korkunç yanı olan ceza paralarına katlanmasına neden oluyordu.

Mrs. Shelby, Chloe Teyze’nin büyük evdeki görevine izin verdiğinden, masanın üstünde basit bir sabah kahvaltısının dumanı tütüyordu. Zavallı kadıncağız kalan tüm gücünü bu veda şölenine harcamıştı, en iyi tavuğu kesip yolmuş, mısır ekmeğini olanca titizliğiyle tam kocasının damak zevkine göre pişirmiş, şöminenin rafından gizemli kavanozlar indirmiş, özel durumlar dışında ikram edilmeyen reçeller çıkarmıştı.

Mose zaferle, “Aziz Peter,” dedi, “ulan kahvaltının âlâsı yok mu bizde!” Bir yandan da bir parça tavuk kaptı.

Chloe Teyze onun kulağına bir tokat patlatarak, “Durun bakalım! Zavallı babacığınızın evde edeceği son kahvaltıya leş kargaları gibi üşüşmeyin!” dedi.

Tom yumuşak başlılıkla, “Aaa Chloe!” diye uyardı karısını.

Chloe Teyze, “Eh, elimde değil,” diyerek yüzünü önlüğüne gömdü. “Öyle altüst oldum ki, çirkin davranıyorum.”

Çocuklar kımıldamadan duruyordu, önce babalarına, sonra annelerine baktılar, bebek emredici, zorbaca bir ağlama tutturarak annesinin eteklerine tırmanmaya başladı.

“Gel!” dedi Chloe Teyze, gözlerini silerek bebeği aldı. “Tamam, şimdi iyiyim sanırım, hadi bir şeyler ye. Bu en iyi tavuk. Siz de çocuklar, siz de yiyeceksiniz, zavallıcıklar! Anneniz bir de kızdı size.”

Çocuklar daveti ikiletmeden büyük bir istekle yiyeceklerin başına geçtiler, iyi ki de öyle yaptılar, yoksa ortada eğlenti adına bir şey kalmayacaktı.

Kahvaltıdan sonra telaşla oradan oraya koşmaya başlayan Chloe Teyze, “Şimdi, giysilerini yerleştirmeliyim,” dedi. “Ne var ne yoksa almalısın yanına. Oradaki durumu tahmin edebiliyorum! Şimdi bak romatizman için fanilalar şu köşede, dikkat et artık kimse sana fanila dikmeyecek. Bunlar eski gömleklerin, bunlar da yeniler. Çoraplarının burunlarını dün gece ördüm, örme topunu da içine koydum. Aman Tanrı’m! Kim örecek artık onları senin için?” Yine duygularına yenilerek başını kutuya dayadı ve ağlamaya başladı. “Düşününce... iyi de olsan kötü de olsan hiçbir yaratık senin için hiçbir şey yapmayacak artık! Gerçekten iyi olman için artık bir neden yok!”

Kahvaltı masasının üstünde ne var ne yok silip süpüren oğlanlar, yavaş yavaş durumu kavramaya başlamışlardı, annelerini ağlar, babalarını da onca üzgün görünce sızlanmaya, ellerini gözlerine götürmeye başladılar. Tom Amca, bebeği dizine oturtmuştu, istediğince sınırsız eğlenmesine ses çıkarmıyordu, o da onun yüzünü tırmalıyor, saçını çekiyor, arada iç dünyasına yansıyanların bir göstergesi olarak gürültülü çığlıklar atıyordu.

“Ah, hadi çekil bakalım oradan, zavallı yaratık!” dedi Chloe Teyze. “Sana da sıra gelecek! Sen de kocanın satıldığını görmek için yaşayacaksın, belki kendin de satılacaksın, oğulların da er geç satılacak, iyi de davransalar kötü de, zavallı zenciler için değişen bir şey yok.”

O anda oğlanlardan biri bağırdı:

“Hanımımız geliyor!”

“Bir yararı olmaz ki, neden geliyor?” dedi Chloe Teyze.

Mrs. Shelby içeri girdi. Chloe Teyze ona özellikle belirgin bir terslik, huysuzlukla bir iskemle koydu. Mrs. Shelby bu tavrı görmemezlikten geldi. Solgun, kaygılı görünüyordu.

“Tom,” dedi, “gelmemin nedeni...” Ansızın suskun oturanlara gözü ilişince, iskemleye çöktü, mendiliyle yüzünü kapatarak hıçkırmaya başladı.

Chloe Teyze, “Tanrı’m, aman hanımım, yapmayın, yapmayın!” dedi ve gözyaşlarına boğulma sırasını savdı, ardından birkaç dakika birlikte ağladılar. Birlikte azlı çoklu döktükleri yaşlar tüm yürek yangınlarının ve üstlerine yüklenen yükün öfkesini eritti.

Ah sen, üzgünü ziyaret eden, biliyor musun ki soğuk, başka yana dönük bir yüzle verilmiş parayla satın alabileceğin her şey, gerçek yürek yakınlığıyla dökülmüş tek bir içten gözyaşıyla boy ölçüşemez!

Mrs. Shelby, “İyi çocuğum benim, sana işine yarayacak bir şey veremem, para versem, elinden alınır ama sana ciddiyetle ve Tanrı’nın huzurunda söylüyorum ki, izini süreceğim ve parayı bulur bulmaz da geri alacağım, o zamana kadar Tanrı’ya güven!”

Bu noktada oğlanlar bağırarak Efendi Haley’in geldiğini haber verdi, az sonra selamsız sabahsız bir tekmeyle kapı açıldı. Haley eşikte bir gece önceyi at sırtında geçirmiş olarak, avını yeniden ele geçirmekte gösterdiği başarısızlık konusunda asla yatıştırılacak gibi görünmeyen aksi tavrıyla duruyordu.

“Gel, sen zenci, hazır mısın? Hizmetinizdeyim hanımefendi!” diyerek Mrs. Shelby’yi gördüğü an şapkasını çıkardı.

Chloe Teyze sandığı kapayıp iple bağladı, doğrulurken tüccara ters ters baktı, gözyaşları bir anda kıvılcım kesilmişti.

Tom yeni efendisini izlemek için uysallıkla ayağa kalktı ve ağır sandığını kaldırıp omzuna aldı. Karısı arabaya kadar Tom’un peşinden gelmek için bebeği kucağına aldı, hâlâ ağlayan çocuklar arkada dizildi.

Mrs. Shelby tüccara doğru yürüyerek, onunla içtenlikle konuşup birkaç dakika geciktirdi, bunu yaparken tüm aile de kapıda atları koşulmuş hazır duran arabaya yaklaştı. Çevrede ne kadar genç, yaşlı varsa onlar da eski dostlarına veda etmek için çevresine toplandı. Tom başhizmetli ve Hıristiyanlık öğreticisi olarak görülüyordu. O yüzden de bu olay özellikle kadınlar arasında büyük acı ve içten yakınlık uyandırmıştı.

Açıkça ağlayan kadınlardan biri, arabanın yanında duran Chloe Teyze’nin sıkıntılı soğukkanlılığını görünce, “Sen bizden iyi dayanıyorsun Chloe!” dedi.

O da yaklaşan tüccara bakarak zulüm altında gücünü yitirmemiş birinin tavrıyla, “Benim gözyaşlarım bitti. O ihtiyar için ağlamak artık içimden gelmiyor!” dedi.

Haley asık yüzleriyle ona bakan hizmetçilerin arasından geçip Tom’a, “Gir içeri!” dedi.

Tom içeri girdi, Haley arabanın oturacak yerinin altından ağır bir çift pranga çıkararak çabucak zencinin ayak bileklerine taktı.

Arabayı çevreleyenler arasından baskı altında tutulan öfke dolu bir karşı çıkma homurtusu yükseldi ve verandadan Mrs. Shelby’nin sesi duyuldu:

“Mr. Haley, inanın bana, bu önlem son derece gereksiz!”

“Bilemiyorum hanımefendi, sizin burası bana beş yüz dolar kaybettirdi, daha fazla tehlikeye girmek istemiyorum.”

Chloe Teyze öfkeyle, “Ondan başka ne beklenebilir ki?” dedi, bu arada babalarının yazgısını kavramaya başlayan iki oğlan şiddetle ağlayıp hıçkırarak analarının eteğine yapışmıştı.

“Efendi George’un uzakta olmasına üzülüyorum,” dedi Chloe Teyze.

George, komşu malikânedeki bir arkadaşıyla birkaç gün geçirmeye gitmiş, Tom’un kötü yazgısı duyulmadan, onun da kulağına gelmeden sabah erkenden çıkmıştı. Tom içtenlikle, “Efendi George’a sevgilerimi iletin,” dedi.

Haley atı kırbaçladı, Tom’un son âna kadar aile ocağına dikili kalan acı dolu bakışının ardından tekerlekler döndü ve Tom götürüldü.

Bunlar olurken Mr. Shelby evde yoktu. Tom’u korktuğu bir adamın elinden kurtulmak için zorunluluğun kışkırtmasıyla satmış, pazarlığın sonuçlanmasının ardından duyduğu ilk şey de ferahlık olmuştu ama karısının dostça uyarıları yarı uyuşuk pişmanlık duygularını canlandırmış, Tom’un bir erkeğe yaraşır, kendi çıkarını gözetmeyen tavrı Mr. Shelby’nin duygularının tatsızlığını katmerlemişti. Boş yere bunu yapmaya hakkı olduğunu kendi kendine söyleyip durmuş, bunu herkes yapıyor, bazısıysa zorunluluk bahanesi bile olmadan yapıyor falan demişti ama duygularını hoşnut edememişti, o da olayın gerçekleşeceği anın tatsız sahnelerine tanık olmamak için dönünceye kadar her şeyin biteceğini umarak kuzeye kısa bir iş gezisine gitmişti.

Tom ile Haley tozlu yolda takırdayarak ilerliyorlardı, Tom’un çok iyi tanıdığı eski bir yoldan malikâne gözden yitene ve iyice gerilerde kalana kadar gittiler, sonunda kendilerini geniş bir anayolda buldular. Bir mil kadar gittikten sonra Haley ansızın bir nalbant dükkânının önüne çekti ve küçük bir değişiklik yaptırmak için elinde bir çift kelepçeyle içeri girdi. Haley prangayı gösterip Tom’u işaret ederek, “Bunlar ona çok küçük geliyor,” dedi.

“Tanrı’m, yoksa bu Shelby’nin Tom’u mu? Satmadı ya onu?” dedi nalbant.

Haley, “Evet sattı,” dedi.

“Aa, yok canım! Eh yani... kim derdi ki! Onu böyle prangalamanıza gerek yok ki, o dünyanın en sadık, en iyi insanıdır.”

Haley, “Tamam tamam ama sizin iyi adamlarınız hep kaçmak isteyen yaratıklar oluyor. Aptal olanları nereye gittiğine aldırmıyor, sünepe sarhoşlarsa peşine takılacakları hiçbir şeyi umursamıyor, oraya buraya yük gibi taşınmaktan hoşnut bile oluyorlar ama sizin bu ‘as’larınız bundan günah kadar nefret eder. Onları palangalamaktan başka yolu yoktur, bacakları vardır ve kullanacaklardır, bundan kuşku duyma,” dedi.

Nalbant gereçleriyle uğraşırken bir yandan, “Eh, oradaki o ekim alanları Kentucky’li zencilerin gitmek isteyebilecekleri bir yer değil, oraya gider gitmez ölüyorlar, öyle değil mi?” dedi.

“Evet, öyle, gider gitmez ölüyorlar ya iklimden ya da başka şeyden, pazarı canlı tutmak için ölüyorlar işte,” dedi Haley.

“İnsan, Tom kadar sessiz, uysal ve iyi birinin o şeker tarlalarına gitmesinin ne kadar yazık olduğunu düşünmeden edemiyor.”

“Eh, o daha adil bir fırsat yakaladı! Ben ona iyi davranacağıma ilişkin söz verdim. İyi, eski bir aileye ev hizmetçisi olarak vereceğim, ateşe ve iklime dayanabilirse, her zencinin isteyebileceği bir işi olacak.”

“Karısıyla çocuklarını burada bırakıyor sanırım?”

“Evet ama orada başkasını bulur. Her yerde yeterince kadın var,” dedi Haley.

Bu konuşma sürerken Tom çok kederli ve üzgün, arabada oturuyordu. Ansızın arkasında bir at nalının çıkardığı hızlı, kesik tıkırtıyı duydu ve şaşkınlığından sıyrılamadan genç Efendi George arabaya atladı, kollarını paldır küldür Tom’un boynuna dolayarak olanca gücüyle hıçkırıp ilenmeye başladı.

“İşte açıkça söylüyorum ki, bu gerçek kötülük. Ne dedikleri umurumda bile değil, hiçbirinin! Bu berbat, kötü bir ayıp! Ben bir yetişkin olsaydım bunu asla yapamazlardı, yine de yapmamalılar!” George bastırılmış bir ulumayla konuşuyordu.

“Ah Efendi George! Buna çok sevindim! Sizi görmeden gitmeye dayanamazdım. Bana öyle iyi geldi ki, bunu anlatamam size!”

Sözünü bitirince Tom ayaklarını hareket ettirdi ve George’un gözü prangalara ilişti.

“Rezalet!” diye ellerini kaldırarak bağırdı. “O ihtiyarı gidip yumruklayacağım! Yapacağım bunu!”

“Hayır, yapmayacaksınız Efendi George, bu kadar yüksek sesle de konuşmamalısınız. Onu kızdırmanızın bana hiçbir yararı olmaz.”

“Eh, öyleyse senin hatırın için yapmam ama düşününce... rezalet değil de nedir? Bana haber vermediler, tek söz etmediler Tom, Lincon’a gitmeseydim, duymayabilirdim. Bak, sana söylüyorum, evde hepsinin ama hepsinin yuvasını yapacağım!”

“Korkarım bu doğru olmaz Efendi George.”

“Elimde değil! Bunun utanç verici olduğunu söylüyorum! Bak, Tom Amca,” diyerek sırtını dükkâna döndü, gizemli bir ses tonuyla, “sana dolarlarımı getirdim!” dedi.

“Oo, onları almayı aklımdan bile geçiremem Efendi George, dünyada olmaz!” dedi Tom. Son derece duygulanmıştı.

“Ama alacaksın! Bak, Chloe Teyze’ye bunu söyledim, o da ortalarını delip bir ip geçirmemi, senin de kimsenin görmemesi için boynuna asmanı söyledi, yoksa bu rezil adam müsveddesi elinden alır. Bak sana söylüyorum Tom, onun yuvasını yapmak istiyorum, bana iyi gelecek!”

“Hayır, yapmayın Efendi George, sonra bana iyi gelmez.”

“Eh, hatırın için yapmayacağım.”

Bunu söylerken bir yandan dolarları Tom’un boynuna asmaya çalışıyordu.

“İşte, şimdi paltonu üstünden iyice ilikle de görünmesin ve şunu unutma, onları her gördüğünde peşinden geleceğimi, seni alıp götüreceğimi anımsa. Chloe Teyze’yle bunu konuştuk. Ona korkmamasını söyledim, ben bu işle ilgileneceğim, yapmazsa da babamı canından bezdireceğim.”

“Oo, Efendi George, babanız için böyle konuşmamalısınız!”

“Tom Amca, ben kötü bir şey demek istemiyorum.”

“Şimdi, Efendi George,” dedi Tom, “iyi bir delikanlı olmalısınız. Kaç tane yüreğin size bağlı olduğunu unutmayın. Hep annenizin yanında olun. Delikanlıların annelerini unutacak kadar daldıkları o aptalca yollara dalmayın sakın. Bakın size ne söyleyeceğim Efendi George, Tanrı insana birçok iyi şeyi iki kez verebilir ama bir anneyi bir kez verir. Yüzyıl da yaşasanız ona benzer başka bir kadın bulamazsınız. Öyleyse ona sımsıkı sarılın, büyüyünce ona kol kanat gerin, böyle yapacaksınız değil mi?”

“Evet, öyle yapacağım Tom Amca,” dedi George ciddiyetle.

“Konuşmanıza da dikkat etmelisiniz Efendi George. Delikanlılar sizin yaşınızda bazen söz dinlemez olur, doğa böyledir, öyle de olmalıdırlar ama gerçek beyefendilerin, ki sizin de öyle olacağınızı umuyorum, ana babalarına karşı ağızlarından asla saygısız bir söz çıkmaz. Alınmadınız ya Efendi George?”

“Hayır, hem de hiç Tom Amca, sen bana hep iyi öğütler verdin.”

Tom, “Ben sizden yaşlıyım biliyorsunuz,” diyerek çocuğun güzel, kıvırcık başını kocaman, güçlü eliyle okşarken sesi kadın sesi kadar şefkatliydi. “İçinizde bunların olduğunu biliyorum. Ah Efendi George, her şeyiniz var, öğrenme, ayrıcalıklar, okuma, yazma... Büyüyünce de her şeyi öğrenmiş, büyük, iyi bir insan olacaksınız, evinizdeki tüm insanlar, anneniz ve babanız sizinle gurur duyacak! Babanız gibi iyi bir efendi, anneniz gibi de iyi bir Hıristiyan olun. Gençlik günlerinizde Yaratıcı’mızı unutmayın Efendi George.”

“Gerçek anlamda iyi olacağım Tom Amca, sana söz veriyorum,” dedi George. “Birinci sınıf bir insan olacağım ama sen de cesaretini yitirmeyeceksin. Seni yeniden eve götüreceğim. Bu sabah Chloe Teyze’ye de söylediğim gibi evini baştan aşağı yeniden yaptıracağım, büyüyüp adam olduğumda da halılı bir salonun olacak. Ah, güzel günler göreceksin daha!”

Haley elinde bir çift kelepçeyle kapıya çıktı.

George üstünlük taslayan bir havada, “Buraya bakın bayım, annemle babama Tom Amca’ya nasıl davrandığınızı anlatacağım!” dedi.

“Keyfiniz bilir,” dedi tüccar.

“Ömrünüzü kadınlarla erkekleri alıp satarak ve onları hayvan sürüleri gibi zincirleyerek geçirmekten utanıyor olmalısınız, diye düşünüyorum! Pek de matah biri olmadığınızın farkındasınızdır.”

“Pederinizle valideniz erkeklerle kadınları satın almak istedikleri sürece ben de onlar kadar iyiyim,” dedi Haley. “Satmanın almaktan daha kötü bir yanı yok ki!”

“Ben büyüdüğümde ikisini de yapmayacağım. Bugün bir Kentucky’li olmaktan utanç duyuyorum. Önceleri bundan hep gurur duymuştum.”

George atında dimdik oturarak ülkenin tümünün düşüncesinden etkilenmesini beklercesine çevresine bakındı.

“Eh hoşça kal Tom Amca, başını hep dik tut,” dedi sonunda.

Tom sevgiyle ve hayranlıkla ona baktı.

“Hoşça kalın Efendi George. Yüce Tanrı sizi korusun! Ah, Kentucky’de sizin gibilerden fazla yok!” dedi tüm yüreğiyle, çocuksu, dürüst yüz gözden yiterken. George giderek uzaklaştı, atının ayak sesleri duyulmaz oluncaya kadar Tom onun ardından baktı, evinin son sesi ya da görüntüsüydü o. Yine de yüreğinin üstünde genç ellerin o değerli dolarları taktığı yerde sıcacık bir nokta vardı. Tom elini kaldırıp yüreğinin üstüne koydu.

Haley arabaya gelip kelepçeleri içeri atarken, “Bak sana ne diyeceğim Tom,” dedi, “seninle şu işe doğru başlayalım, genelde zencilerimle böyle yaparım zaten, şimdi de başlangıç olarak sana söyleyeceğim şu: Sen bana doğru davranırsan ben de sana doğru davranırım, zencilerime asla kötülük yapmam. Onlar için olabildiğince en iyiyi hesaplarım. Şimdi anlıyorsun ya, en iyisi şöyle rahatça yerine yerleşmen. Öyle numara falan yapayım da deme, zencilerin her numarasını bilirim, hiç yararı olmaz. Zenciler sessiz sedasız oturur, kaçmaya çalışmazlarsa benle bir sorunları olmaz, öyle yapmazlarsa eh, bu da onların suçu olur, benim değil.”

Tom, Haley’i hiç kaçma niyetinde olmadığına inandırdı. Aslında ayaklarında koca bir çift prangası olan bir adama bu öğüt gereksizdi. Ne var ki Mr. Haley neşe, güven vermek ve kaçınılmaz olan tatsız sahneleri önlemek için ilişkilerine bu biçimde küçük abartılar, kendi deyimiyle ince hesaplarla başlamayı huy edinmişti.

Burada da şu an için öykümüzdeki öbür kişilerin yazgılarını izlemek üzere Tom’u bırakıyoruz.

11 Malın ruh halinin yersizliği

Kentucky’de N. köyündeki bir kır otelinin kapısında bir yolcu belirdiğinde sicim gibi yağmur yağan bir öğleden sonrasının geç saatleriydi. Barın olduğu odada, kötü havanın yarattığı tedirginliğin bu limana attığı her türden insanın toplanmış olduğunu gördü, bar da bu tür kavuşmaların olağan görüntüsünü sunuyordu. Av giysilerini kuşanmış iriyarı, uzun boylu, çıkık kemikli Kentucky’liler soylarına özgü o rahat, tembel tavırları ve gevşek bedenleriyle barı doldurmuşlardı. Engin topraklarda iz sürerken oraya uğramış gibi bir halleri vardı. Tüfeklerini, fişek torbalarını, çantalarını bir köşeye dayamışlardı. Yanlarında av köpekleri ve ufak tefek zenciler vardı.

Şöminenin bir yanında arkaya kaykılmış iskemlesinde uzun bacaklı bir beyefendi oturuyordu, şapkası başındaydı, çamur içindeki çizmelerinin topukları soylu bir tavırla şöminede dinleniyordu, bu konuda okuyucumuzu bilgilendirelim, bu duruş Batı’nın barlarında çok sevilir, burada yolcular statülerini yükselttiğine inandıkları bu oturuş biçimini kararlılıkla benimsemişlerdir.

Barın arkasında duran hancı, taşralıların çoğu gibi boylu boslu, iyi huylu, rahat tavırlıydı, başında inanılmayacak kadar çok saçı, onun üstünde de kocaman, yüksek bir şapkası vardı.

Aslında odadaki herkes başında bu erkek egemenliğinin tipik simgesini taşıyordu. İster şık, gerçek bir şapka olsun, ister palmiye yaprağı ya da yağlanmış kunduz kürkünden yapılma; şapka duygusu versin ya da vermesin, başlarına taktıkları gerçek bir cumhuriyetçinin özgürlüğünün güvencesiydi.

Gerçekte her özgür bireyin kendine özgü simgesiydi şapka. Bazısı şöyle yana eğerek takardı, bunlar okurlarımızın gülmeyi seven, neşeli, teklifsiz hizmetkârlarıydı, bazısı burunlarına doğru özgürce bastırırdı, bunlar da erkekler arasındaki çetin cevizlerdi ki, zaten taktıkları, takmak istedikleri şapkanın tüm amaçlarına uygun olmasını isterler.

Bir de şapkalarını iyice arkaya yatırmış olanlar vardır, bunlar da uyanıklardır, her şeylerinin ortada olduğu izlenimini vermek isterler, şapkalarının nasıl durduğunu bilmeyen ya da aldırmayan umursamazlara gelince; bunların şapkaları her yöne kayar. Değişik türde şapkalar aslında gerçek bir Shakespeare dönemi çalışmasıdır.

Divers zencileri bol, rahat pantolonları, çizgisinde tek bir pot olmayan gömlekleriyle, her şeyi efendiyle konukları yararına düzenlemek için istekliymiş gibi görünmenin dışında aslında pek de bir şey yapmadan oradan oraya seğirtiyorlardı. Bu resme neşeli çatırtılarla yanan ve dumanı kocaman geniş bacada tüten ateşi, ardına kadar açılmış dış kapıyla pencereleri, nemli, soğuk havadaki güzel sert rüzgârda uçuşan benekli patiska perdeyi de eklerseniz, bir Kentucky hanının hazlarını gözünüzde biraz canlandırmış olursunuz.

Okuduğunuz dönemin Kentucky’lisi kuşaktan kuşağa geçen içgüdüler ve özelliklerden oluşur. Babaları, ormanda yaşayan, yıldızları kandil olarak kullanan, özgür açık göğün altında uyuyan sıkı avcılardı, onların bugüne uzantısıysa evini kamp gibi kullanan, her saat şapka takan, düşe kalka yürüyen, topuklarını şömine ya da iskemlelere dayayanlardır. Aynı babasının çimenlerde yuvarlandığı, topuklarını ağaç ya da kütüklere dayadığı, koca ciğerlerine çekecek havayı ancak bulabileceği için yaz kış ne kadar kapı pencere varsa ardına kadar açık bıraktığı gibi. Bu insanlar umursamaz, iyi huylu, açıkyürekli ve geçinmesi kolay, neşeli tiplerdi.

İşte yolumuz böyle bir özgürlükler ve rahatlıklar bileşkesine girdi. Yolcumuz görünüşüne özen gösteren, yüzünde kendine özgü bir şeyler okunan, yuvarlak, iyi huylu bir yüzü olan, özenli giyinmiş, kısa boylu, tıknaz bir adamdı. Valiziyle şemsiyesine özel bir dikkat gösteriyordu, içeri kendi elleriyle getirdi ve direterek, inatla görevlilerin tüm rahatlatma önerilerini reddetti. Oldukça kaygıyla çevresine bakındı, değerli eşyalarıyla en sıcak köşeye yöneldi, onları iskemlesinin altına yerleştirerek oturdu, topukları şöminenin ucunu süsleyen ve sinirleri zayıf, titiz alışkanlıkları olan beyefendilere oldukça dehşet verici gelecek bir cesaret ve güçle sağdan sola tüküren değerli zata biraz da korkuyla baktı.

Sözü edilen beyefendi yeni geleni şerefle selamlarmış gibi çiğnediği tütünü tükürerek, “Eh, yabancı nasılsın bakalım?” dedi.

Berikinin yanıtı bu gözdağı veren şereflendirmeyi dehşetle savuşturarak, “İyi, sanırım,” oldu.

Yanıtı alan, cebinden bir tütün şeridi, koca bir de av bıçağı çıkararak, “Yeni haberler var mı?” dedi.

“Bildiğim kadarıyla yok.”

Beriki çok kararlı kardeşçe bir tavırla yaşlı beyefendiye bir parça tütün uzattı.

“Çiğner misin?” dedi.

Yeni gelen, “Hayır, teşekkür ederim, bana uymaz,” diyerek konuyu kapattı.

Adam rahatça, “Uymaz ha?” diyerek toplumun genel çıkarı uğruna tütün suyu çıkarmayı sürdürmek için parçayı kendi ağzına attı.

Yaşlı beyefendi yanındaki adam kendisine dönüp de tütün tükürmeye başlayınca irkildi, uzun boylu adam bunu fark edince son derece iyi huylu bir tavırla ağır silahını başka yöne çevirdi ve bir kenti almaya yetecek askerî yeteneğiyle şöminenin demirlerinden birine tütün saldırısını sürdürdü.

Büyük bir el ilanının başına toplananları gören yaşlı bey, “O ne?” diye sordu.

Adamlardan biri kısaca, “Zenci ilanları,” dedi.

Adı Mr. Wilson olan yaşlı bey ayağa kalktı, valiziyle şemsiyesini dikkatle düzelttikten sonra gözlüğünü çıkarıp burnunun üstüne yerleştirdi, bu işlem tamamlanınca aşağıdaki yazıyı okudu:

Kâğıtlarının altında imzası olan adamlardan kaçan melez George.

Sözü edilen kişi, bir seksen boyunda, çok açık renk, kahverengi kıvırcık saçları olan çok akıllı bir melezdir. Düzgün konuşur, okuyup yazar. George bir beyaz gibi davranabilir, sırtıyla omuzlarında izler vardır, sağ eli H harfiyle işaretlenmiştir.

Canlı getirene dört yüz dolar, öldüğünü kuşku bırakmayacak biçimde kanıtlayana da aynı parayı vereceğim.

Yaşlı bey bu ilanı baştan sona alçak sesle ve öğreniyormuşçasına okudu. Şöminenin demirini kuşatma altında tutan uzun bacaklı kıdemli asker, bacaklarını indirerek ayağa kalktı, boylu bosluydu, ilana doğru yürüdü, son derece kasıtla tam üstüne emdiği tütünü tükürdü. Sonra da kısaca, “Bunun için düşündüğüm işte bu!” diyerek yine oturdu.

Hancı, “Yabancı, neden yaptın bunu?” dedi.

Uzun boylu adam serinkanlılıkla tütün kesme işine dönerek, “O kâğıdı yazan burada olsaydı da aynı şeyi yapardım,” dedi. “Böyle bir çocuğa sahip olan biri, ona nasıl davranacağını bilemiyorsa onu yitirmeyi hak eder. Kentucky’de böyle ilanlar yüz karasıdır, bilmek isteyen varsa benim düşüncem bu!”

Hancı, giriş yaparcasına, “Bu bir bakış açısı,” dedi.

Şömine demirlerine ateş saldırısını yine başlatan uzun boylu adam, “Bende bir yığın çocuk var bayım. Onlara, çocuklar diyorum, kaçın, kazın, ne zaman isterseniz! Asla peşinize düşmeyeceğim! Öyle elimde tutuyorum onları. Her zaman kaçmakta özgür olduklarını bilsinler, bu onların hevesini kırar. Üstelik bir de bugünlerde düşüp kalırsam diye hepsi için kayıtlı azat kâğıtlarım var, onlar da bunu biliyor. Bak sana söylüyorum yabancı, bizim oralarda zencilerinden benden iyi yararlanan yoktur. Benim oğlanlar beş yüz dolarlık taylarla Cincinnati’ye gittiler, satıp parayı da olduğu gibi getirdiler. Mantıklı olanı da bu zaten. Köpek gibi davranırsan köpeğin işiyle köpeğin davranışlarını alırsın karşılığında. İnsan gibi davranırsan insan gibi karşılık verirler.”

Dürüst davar tüccarı olanca sıcakkanlılığıyla bu ahlaki duyarlılığı şömineye kusursuz bir şeref atışıyla imzaladı.

Mr. Wilson, “Bence söylediklerinizin tümünde haklısınız dostum,” dedi, “burada sözü edilen gerçekten de iyi bir delikanlıdır, sizi temin ederim. Benim dokuma fabrikamda altı yıla yakın çalışmıştı ve sağ kolumdu bayım. Yaratıcıdır da, bezlerin temizlenmesi için bir makine icat ettiydi, oldukça değerli bir makine. Hâlâ hem bizde hem de başka fabrikalarda kullanılmakta. Patenti de kölenin sahibinde.”

Davar tüccarı, “Sizi temin ediyorum ki, patenti elinde tutar, ondan para kazanır, sonra da dönüp çocuğun sağ eline damgasını dağlar. Elime bir fırsat geçseydi, öyle sanıyorum ki ben de o herifi dağlardım, görsün bakalım nasıl bir duyguymuş.”

Odanın öbür köşesinden kaba saba görünüşlü biri, “Yok ya! Onlar kötü davranışlı alaycı zenciler de ondan kesilip dağlanıyor. Doğru dürüst davransalar, böyle yapılmaz,” dedi.

Davar tüccarı kuru bir sesle, “Bu, Tanrı onları insan olarak yarattı, bir canavara dönüştürmek için canlarının çıkarılması gerekir anlamına gelir,” dedi.

“Başarılı zenciler hiç de efendilerine bir yarar sağlamaz,” diye beriki konuşmayı sürdürdü. Düşmanlığının yarattığı hor görmeden kaynaklanan kaba, bilinçsiz bir duygusuzluk içinde başkasının hakkını rahatça çiğniyordu.

“Sen kullanamıyorsan yeteneğin meteneğin yararı ne? Onların bildiği tek yarar fırsat kollamaktır. Benim de böyle birkaç kölem vardı, nehrin aşağısına sattım gitti. Satmasaydım önünde sonunda nasılsa kaybedeceğimi biliyordum.”

“Sen en iyisi Tanrı’ya bir emret de, sana ruhları olmayan özel bir takım hazırlasın,” dedi davar tüccarı.

Konuşma, bu noktada tek atlı, dört tekerlekli hafif bir arabanın hana gelişiyle kesildi. Soylu, zarif bir görünümü olan, iyi giyimli, efendi havalı bir adam arabada oturuyor, zenci bir adam da arabayı kullanıyordu. Herkes yağmurlu bir günde her yeni geleni inceleyen işsiz güçsüzler gibi yolcuyu ilgiyle inceledi. Çok uzun boyluydu, esmer İspanyolvari bir teni, güzel, anlamlı kara gözleri vardı, kıvırcığımsı saçları da parlak siyahtı. Güzel biçimli kartal gagası bir burnu, ince düz dudakları, iyi gelişmiş hoş biçimli kolları ile bacakları, her zaman rastlanmayan olağandışı biriyle karşılaştıkları düşüncesiyle herkesi bir anda etkiledi. Adam rahat bir tavırla içeri girip yürüdü, bir baş işareti ile sandığının nereye konulacağını gösterdi, orada bulunanları eğilip selamladı, acele etmeden bara yürüdü, adını Oaklands’ın Shelby arazisinden Henry Butler olarak verdi. Tavrını değiştirmeden dönüp olağan bir tavırla ilana yaklaşıp okudu. Yanındaki adama, “Jim, Bernan’s’ta buna benzer bir çocuğa rastladık değil mi?” dedi.

“Evet efendi,” dedi Jim, “yalnız el konusunda kuşkuluyum.”

Yabancı da kayıtsızca esneyerek, “Eh, ben de bakmadım elbette,” dedi. Sonra hancıya doğru yürüyerek acele yazılacak yazıları olduğunu, özel bir oda istediğini söyledi.

Hancı olanca dalkavukluğuyla gencinden yaşlısına, erkeğinden kadınına, büyüğünden küçüğüne yedi zenci ayarladı, az sonra kuluçkadan çıkan bıldırcın sürüsü gibi cıvıl cıvıl koşuşuyor, seğirtiyor, birbirlerinin ayaklarına basıyor, efendinin odasını hazır etmek için gösterdikleri şevkle birbirlerinin üstüne yuvarlanıyorlardı. Bu arada efendi salonun ortasındaki bir iskemleye rahatça oturmuş, yanındaki adamla konuşmaya dalmıştı.

Fabrikatör Mr. Wilson, yabancı içeri girdiğinden beri ona tedirgin ve kaygılı bir merakla bakıyordu. Kendi kendine bir yerde tanıştığını tartıyor ama nerede olduğunu çıkaramıyordu. Adamın konuştuğu, hareket ettiği ya da gülümsediği o kısacık birkaç dakika boyunca irkilip gözlerini üstüne dikiyor, parlak, koyu renk gözler ilgisiz bir serinkanlılıkla onunkilerle karşılaşınca da hemen başka yana çeviriyordu. Sonunda beyninde ani bir anımsama ışığı yanmış olmalı ki, yabancıyı donup kalmış bir şaşkınlık ve dehşetle izlemeye başladı, öyle ki adam sonunda kalkıp yanına geldi. Tanır bir edayla, “Sanırım Mr. Wilson,” dedi, elini uzattı, “özür dilerim, sizi daha önce tanıyamadım. Görüyorum ki beni anımsıyorsunuz, Shelby’den Oaklands’lı Mr. Butler.”

Mr. Wilson düşte konuşan biri gibi, “Evet, evet efendim,” dedi.

O sırada bir zenci çocuk içeri girdi, efendinin odasının hazır olduğunu bildirdi.

Adam, “Jim, sandıklara dikkat et,” dedi başından savarcasına, sonra Mr. Wilson’a dönerek, “sizinle odamda birkaç dakika iş konuşmak isterdim, lütfederseniz,” dedi.

Mr. Wilson uykuda yürür gibi onu izledi, üst katta yeni yakılmış bir ateşin çıtırdadığı büyük bir odaya çıktılar, hizmetçiler oradan oraya uçarcasına seğirterek son hazırlıkları tamamlıyorlardı.

Her şey bitince hizmetçiler gitti, genç adam düşünceli bir tavırla kapıyı kilitledi, anahtarı cebine koyarak aksi yöne döndü, kollarını göğsünde kavuşturarak dosdoğru Mr. Wilson’un yüzüne baktı.

“George!” dedi Mr. Wilson.

“Evet, George,” dedi genç adam.

“Aklımın köşesinden geçmezdi!”

“Oldukça iyi kılık değiştirmişim sanırım,” dedi genç adam gülümseyerek. “Küçük bir ceviz kabuğu sarı tenimi tatlı bir kahverengiye çevirdi, saçımı da siyaha boyadım, gördüğünüz gibi ilana benzer bir yanım kalmadı.”

“Ah George, çok tehlikeli bir oyun bu oynadığın. Sana hiç salık vermem bunu.”

George aynı gururlu gülümsemeyle, “Kendi sorumluluğum altında yapabilirim,” dedi.

Burada sırası gelmişken George’un baba tarafından beyaz olduğuna dikkat çekelim. Annesi soyunun bilinen şanssızlarındandı, sahibinin ihtirasının kölesi olmuş, asla babalarını bilmeyecek çocuklar doğurup durmuştu. George, Kentucky’nin en haysiyetli ailelerinin birinden güzel, Avrupalı çizgileriyle boyun eğmez, soylu ruhunu almıştı. Annesinden hafif melez bir ton geçmişti yalnızca. Rengine eşlik eden güzel koyuluktaki gözleriyle bu yeterince dengeleniyordu. Teninin tonunda ve saçının rengindeki hafif değişiklik onu az önce ortaya çıkan İspanyol benzeri adama dönüştürmüştü, hareketlerindeki zarafet ve beyefendi tavrıysa onun için çok doğal olduğundan hizmetçisiyle seyahat eden beyefendi rolünü oynarken hiç zorlanmamıştı. İyi huylu ama aşırı sinirli ve vesveseli bir yaşlı beyefendi olan Mr. Wilson hem odayı hem de göründüğü kadarıyla John Bunyan’ın da dediği gibi kafasının içinde bir şeyleri arşınlıyordu, George’a yardım etme isteğiyle yasa ve emirleri koruma kavramı arasında bölünmüştü, ayaklarını sürüye sürüye dolaşırken düşüncelerini sözcüklere şöyle döktü:

“Eh George, sanırım kaçıyorsun... Yasal efendini terk ediyorsun... George, buna şaşmam, aynı zamanda buna üzüldüm de, evet kesinlikle sanırım bunu söylemeliyim George... Bunu söylemek benim görevim.”

George sakin sakin, “Neden üzgünsünüz efendim?” dedi.

“Neden olur mu, ülkenin yasalarına aykırı davrandığın için.”

George acı ve güçlü bir vurguyla, “Ülkem mi!” dedi. “Mezardan başka hangi ülkem var benim? Tanrı’dan orada yatıyor olmayı diliyorum!”

“Yapma George, hayır hayır, bunun yararı yok, bu tür bir konuşma kötü, Kutsal Kitap’a aykırı. George senin sert bir efendin var, aslında, o... azara layık biçimde davranıyor. Onu savunuyormuş gibi yapamam ama meleğin Hacer’e nasıl sahibesine dönmesini ve ona boyun eğmesini buyurduğunu,1 havarinin de Onisimos’u efendisine gönderdiğini biliyorsun.2”

“Sakın bana Kutsal Kitap’tan örnek vereyim demeyin Mr. Wilson,” dedi George gözleri ateş saçarak. “Bunu yapmayın! Benim karım Hıristiyan, gidebileceğim yere ulaşabilirsem ben de öyle olacağım ama benim şu anki koşullarımda olan bir adama Kutsal Kitap’tan söz ederseniz adamın Kutsal Kitap’tan hepten vazgeçmesi için bu yeterli olur. Ben ulu Tanrı’ya yönelirim, durumu O’na açar, özgürlüğümü aramakla yanlış yapıp yapmadığımı O’na sorarım.”

İyi huylu adam burnunu silerek, “Bu duygular son derece doğal George,” dedi, “evet doğal ama benim görevim onları senin içinde körüklememek. Evet oğlum, senin için üzülüyorum, kötü bir durum, çok kötü ama havari diyor ki, ‘Herkes bulunduğu koşullara dayanmalı.’ Hepimiz takdiriilahinin getirdiklerine boyun eğmeliyiz. George, anlamıyor musun?”

George başını arkaya atmış, kollarını geniş göğsünün üstünde sımsıkı kavuşturmuş, dudakları acı bir gülümsemeyle kıvrılmıştı.

“Merak ediyorum da Mr. Wilson, Kızılderililer gelip sizi bir tutsak olarak karınızla çocuğunuzdan ayırıp uzaklara götürseler ve ömrünüz boyunca onlar için mısır çapalamanızı isteseler, bulunduğunuz koşula dayanmanın göreviniz olduğunu düşünür müydünüz? Öyle sanıyorum ki, bulabildiğiniz ilk başıboş atın Tanrı’nın lütfu olduğunu düşünürdünüz. Öyle değil mi?”

Ufak tefek yaşlı bey, durumun bu biçimde resmedilişine başını çevirip baktı. Akılcı biri sayılmazdı, bu tanıma verecek mantıkçılarınkinden daha iyi bir cevabı yoktu: Söylenecek bir şey yoksa hiçbir şey söyleme. O da şemsiyesine dikkatle hafif hafif vurarak, katlayarak ve tüm kırışıklarını eliyle düzelterek öylece dururken, vaazını sürdürdü:

“Bak George, bildiğin gibi hep senin dostun oldum. Ne söyledimse senin iyiliğin içindi. Şimdi bana öyle geliyor ki, sen kendini müthiş bir tehlikeye atıyorsun. Bunun altından kalkacağını ummamalısın. Bunu umarsan, senin için her zamankinden kötü olur, seni kötüye kullanır, yarı ölü bir duruma getirir, nehrin aşağısına satarlar.”

George, “Bunların hepsini biliyorum Mr. Wilson. Ben bir tehlikeye atılıyorum ama...” diyerek paltosunun önünü açıp iki tabancayla bir de uzun, eğri av bıçağını gösterdi. “İşte! Gelirlerse hazırım! Güney’e asla gitmeyeceğim. Hayır! İş oraya gelirse kendime hiç olmazsa iki metrelik özgür bir toprak kazanabilirim, bu da Kentucky’de benim olacak ilk ve son toprak olur!”

“Yapma George, bu düşünce biçimin korkunç, gerçekten her şey giderek umutsuzlaşıyor George. Kaygılandım. Ülkenin yasalarına karşı çıkacaksın!”

“Yine şu ülkem sözü! Mr. Wilson sizin bir ülkeniz var ama benim ya da benim gibi köle anadan doğmuş birinin ülkesi hangisi? Bizler için hangi yasalar var? Onları biz yapmıyoruz, razı da değiliz, onlarla hiç işimiz yok, bizim için tek yaptıkları bizi un ufak edip baskı altında tutmak. Sizin 4 Temmuz konuşmalarınızı duymadım mı? Hepimize yılda bir kez, hükümetler asıl güçlerini yönetilenlerin bunu kabul etmesinden alır demiyor musunuz? Bir adam bunları duyduğunda düşünmez mi? Onu bunu birleştirip işin nereye vardığını görmez mi?”

Mr. Wilson’un beynini pamuk balyasına benzeyen beyinlerden biri saymak pek de uygunsuz kaçmaz. Yumuşacık, yardımseverlik duygularıyla belirsizlik içinde ve karışıktı. George’a tüm yüreğiyle acıyor, onu kışkırtan bir duyguyu bulanık, belli belirsiz algılıyor ama sınırsız bir dirençle olumlu konuşmayı görevi sanıyordu.

“George, bu kötü bir şey. Bir dost olarak söylemeliyim ki bu kavramlara burnunu sokmasan iyi olur, onlar senin durumundaki çocuklar için çok ama çok kötüdür, çok!”

Mr. Wilson masanın başına oturup sinirli sinirli şemsiyesinin sapını çiğnemeye başladı. George gelip kararlı bir tavırla tam karşısına oturdu.

“Bakın Mr. Wilson, şimdi bana bakın. Karşınızda her koşulda sizin kadar erkek olarak oturmuyor muyum? Yüzüme bakın, ellerime bakın, bedenime bakın.” Genç adam gururla ayağa kalktı. “Neden ben de herkes kadar erkek değilim? Size söyleyeceğimi duyun, Mr. Wilson. Bir babam vardı, şu sizin Kentucky’li beyefendilerden biri, öldüğünde malikânedekileri hoşnut etmek adına köpekleri ve atlarıyla birlikte satılmamı engelleyecek kadar bile beni düşünmeyen bir adam. Şerifin yaptığı satışta annem yedi çocuğuyla oradaydı. Birer birer gözünün önünde satıldılar, tümü de farklı efendilere, ben en küçükleriydim. Annem gelip yaşlı efendinin önünde diz çöktü, onu da benimle birlikte alması, hiç olmazsa bir çocuğunu yanında tutabilmesi için yalvardı, adam da onu koca çizmesiyle tekmeledi. Bunu yaptığını gördüm, adamın evine götürülmek üzere atının boynuna bağlandığımda en son duyduğum ses annemin inlemeleriyle, çığlıklarıydı.”

“Eee, sonra?”

“Efendim, adamlardan biriyle anlaşıp en büyük ablamı satın aldı. Dindar, iyi bir kızdı, Baptist kilisesine bağlıydı ve zavallı anneciğimin bir zamanlar olduğu kadar da güzeldi. İyi yetişmişti, yol yordam biliyordu. Önce satın alındığı için sevindim, bana arkadaş olacaktı. Çok geçmeden de bunun için üzüntü duydum. Bayım, kapıda durduğum yerden onun kırbaçlandığını duydum, her vuruş, çıplak yüreğimi kesiyor gibiydi, ona yardım edecek hiçbir şey de yapamıyordum, sizin yasalarınız hiçbir köle kıza yaşam hakkı tanımadığı, o da temiz bir Hıristiyan olarak yaşamak istediği için kırbaçlandı bayım. En sonunda onu New Orleans’taki pazara gönderilmek üzere zincirlenmiş olarak gördüm. Oraya bilinen nedenden ötürü gönderiliyordu, bu onu son görüşüm oldu. Eh, büyüdüm, yıllar, uzun yıllar geçti, anne yok, baba yok, abla yok, tek bir canlı yaratık bile bir köpekten daha çok değer vermedi bana, kırbaçtan, azardan, açlıktan başka bir şey yoktu. Yani, bayım öylesine açtım ki, köpeklerine attıkları kemikleri almak bile hoşuma gidiyordu, yine de küçücük bir çocukken gece boyunca uyanık yatıp ağlamamın nedeni ne açlık ne de kırbaçtı. Hayır bayım, anam ve kız kardeşlerim için ağladım. Şu dünyada beni sevecek tek bir dostum olmadığı için ağladım. Barış ve rahatın ne olduğunu hiç bilmedim. Sizin fabrikanızda çalışmaya gelinceye kadar tek bir tatlı söz söylenmedi bana. Mr. Wilson, siz bana iyi davrandınız, başarılı olmam, okuyup yazma öğrenip adam olmam için yüreklendirdiniz, bunun için de size ne kadar gönül borcu duyduğumu Tanrı biliyor. Derken bayım, karımı buldum, onu gördünüz, ne kadar güzel olduğunu biliyorsunuz. Beni sevdiğini keşfedince, onunla evlendiğimde, yaşıyor olduğuma inanamadım, öyle mutluydum ki, güzel olduğu kadar iyiydi de. Ama şimdi ne oldu? Efendim geliyor, dosdoğru işimden, dostlarımdan, sevdiğim her şeyden beni alıyor ve un ufak ederek pisliğin göbeğine atıyor! Neden? Çünkü, kim olduğumu unutmuşum, öyle diyor, zenciden başka bir şey olmadığımı bana öğretmek içinmiş! Tüm bu olup bitenlerden sonra, son olarak da karımla arama giriyor ve onu bırakıp başka bir kadınla yaşamamı istiyor. Ve sizin yasalarınız tüm bunları yapacak gücü ona veriyor. Peki o Tanrı mı? Mr. Wilson şu işe bir bakın! Anamın, kız kardeşimin, karımın ve benim kalbimizi kıran zalim bir efendiden çok, Kentucky’de sizin yasalarınızın buna izin vermesi, her beyaza bunları yapacak gücü sağlaması, kimsenin de buna dur diyememesiydi! Şimdi siz buna benim ülkemin yasaları mı diyorsunuz? Bayım benim bir ülkem yok, aynı bir babamın olmadığı gibi... ama bir ülke edineceğim. Sizin ülkenizin hiçbir şeyini istemiyorum, tek bana dokunulmasın, sessiz sedasız çıkıp gideyim. Yasaların beni sahiplenip koruyacağı Kanada’ya gittiğimde de orası benim ülkem olacak, ben de oranın yasalarına uyacağım ama tutup da biri beni durdurmaya kalkarsa ayağını denk alsın çünkü umutsuzum. Soluyabildiğim son soluğa kadar özgürlüğüm için savaşacağım. Sizin babalarınızın bunu yaptığını, haklı olduklarını söylüyorsunuz, ben de haklıyım!”

Bu söylev, yarı oturarak, yarı aşağı yukarı odayı arşınlayarak, gözyaşları içinde, gözlerden ateş fışkırarak, umutsuzluk hareketleriyle yapılmıştı ve yöneltildiği iyi huylu, yaşlı bedene fazla gelmişti, adam kocaman sarı ipek bir mendil çıkararak yüzünü olanca gücüyle kurulamaya koyuldu.

Ansızın, “Tanrı hepsinin belasını versin!” diye patladı. “Hep söylemedim mi, yaşlı cehennem zebanileri! Umarım bu küfür sayılmaz. Eh, devam et George, devam et ama dikkatli ol oğlum, kimseyi vurma George! Şey olmadığı sürece... yani bence vurmasan iyi olur, en azından ben kimsenin canını yakmadım biliyorsun. Karın nerede George?” diye ekledi. Sinirli bir tavırla ayağa kalkmış, odada yürümeye başlamıştı.

“Gitti bayım gitti, çocuğu kollarında, Tanrı bilir nereye... Kutupyıldızı’nın ardından... Ne zaman karşılaşırız ya da bu dünyada karşılaşır mıyız, kimse bilemez.”

“Bu olabilir mi? Şaşılacak şey! Bu kadar iyi yürekli bir aile?”

“İyi yürekli aileler de borçlanır, ülkemizin yasaları da efendisinin borçlarını ödemek için çocuğu ana kucağından koparıp satmaya izin verir,” dedi George acı acı.

Dürüst, iyi adam cebini karıştırarak, “Eh, sanırım kararıma uymayacağım, lanet olsun, kararıma uymayacağım işte!” dedikten sonra ansızın ekledi: “Al bakalım George,” cebinden bir tomar para çıkararak ona uzattı.

“Hayır benim iyi yürekli bayım! Benim için çok şey yaptınız, bu sizin başınızı derde sokar. Umarım istediğim yere götürmeye yetecek kadar param vardır.”

“Hayır ama almalısın George. Para her yerde en büyük yardımcıdır, dürüst kazanırsan çok paran olmaz. Al, lütfen şimdi al, al oğlum!”

“Gelecekte ödemek şartıyla alırım bayım,” dedi George parayı alırken.

“Peki, George bu biçimde daha ne kadar yolculuk edeceksin, umarım çok uzun sürmez. Buraya kadar iyi gelmişsin ama aşırı gözüpeklik bu. Bir de şu zenci... O kim?”

“Sadık biri, bir yıl önce Kanada’ya gitmiş. Oraya gittikten sonra efendisinin ona duyduğu müthiş öfkeyle zavallı ihtiyar anacığını kırbaçladığını duymuş, onca yolu annesine destek olmaya ve onu alıp götürmek için bir çare bulmaya gelmiş.”

“Almış mı annesini?”

“Daha almamış, oralarda dolanıp duruyormuş ama bir çıkar yol bulamamış. Bu arada ona yardım eden arkadaşlarıyla beni tanıştırmak için Ohio’ya kadar gelecek, sonra yine annesine geri dönecek.”

“Tehlikeli, çok tehlikeli!” dedi yaşlı adam.

George ayağa kalktı, küçümsercesine gülümsedi.

Yaşlı adam onu tepeden tırnağa masum bir şaşkınlıkla inceledi.

“George, bir şey senin kişiliğini harika bir biçimde ortaya çıkarmış, başını dik tutuyor, başka biri gibi konuşup davranıyorsun.”

“Çünkü ben özgür bir insanım!” dedi George gururla. “Evet bayım, söylediğim tüm efendimler son kez çıktı ağzımdan. Ben özgürüm!”

“Dikkat et! Emin olamazsın, yakalanabilirsin.”

“İş oraya gelirse, tüm insanlar mezarda özgür ve eşittir Mr. Wilson,” dedi George.

“Yürekliliğinle gerçekten şaşkına döndüm! Bu kadar yakın bir hana kadar gelebilmek...”

“Mr. Wilson, bu öylesine bir gözüpeklik, burası da o kadar yakın bir han ki, asla akıllarına gelmez, onlar beni ötelerde arar, siz bile tanıyamazdınız. Jim’in efendisi bu ülkede oturmuyor, buralarda tanınmaz. Ayrıca artık ondan vazgeçilmiş, kimse onu aramıyor, beni de ilandan kimse tanıyamaz sanırım.”

“Ya elindeki işaret?”

George eldivenini çıkarıp yeni iyileşmiş bir izi gösterdi. Alayla, “Bu Mr. Harris’in saygısının veda kanıtı,” dedi, “on beş gün önce o günlerde kaçmaya çalışacağıma inandığını söylemiş, bunu bana vermeyi de kafasına koymuştu. İlginç değil mi?” Eldivenini yine giydi.

“Açıkça söyleyeyim ki, düşününce her damla kanım donuyor, koşullarını, atıldığın tehlikeleri düşündükçe...”

“Benimki donalı yıllar oldu Mr. Wilson, şu andaysa kaynama noktasına ulaştı.” Birkaç saniyelik bir suskunluktan sonra George, “Eh, iyi yürekli bayım,” dedi, “beni tanıdığınızı görünce şaşkın bakışlarınız beni ele vermesin diye sizinle bu konuşmayı yapmayı düşündüm. Yarın sabah erkenden gün ışımadan gidiyorum, yarın gece Ohio’da güvende uyuyabileceğimi umuyorum. Gündüz yolculuk edeceğim, en iyi otellerde duracağım, akşam sofralarında toprak sahipleriyle birlikte olacağım. Hoşça kalın bayım, yakalandığımı duyarsanız anlayın ki öldüm!”

George kaya gibi duruyordu, elini bir prens gibi uzattı. Ufak tefek dost ihtiyar tüm yüreğiyle onu sıktı, küçük bir uyarı sağanağında bulunduktan sonra şemsiyesini alıp sendeleyerek odadan çıktı.

Yaşlı adam kapıyı kapatırken George durup düşünceli düşünceli baktı. Beynindeki bir düşünce parlamış gibiydi. Kapıya seğirtti, açarak, “Mr. Wilson son bir söz...” dedi.

Yaşlı beyefendi yine içeri girdi, George da eskisi gibi kapıyı kilitledi sonra bir an kararsız, yere gözlerini dikip durdu.

Ani bir çabayla başını kaldırarak, “Mr. Wilson, bana davranışlarınızda bir Hıristiyan olduğunuzu gösterdiniz, içinizdeki Hıristiyanca iyilikten son bir şey istiyorum,” dedi.

“Nedir George?”

“Bakın bayım, söylediğiniz doğruydu. Dehşet verici bir tehlikeye atılıyorum. Ölürsem dünya yüzünde umursayacak tek kişi yok.” Soluğunu hızla içine çekti, büyük bir çaba harcayarak konuşuyordu. “Tekmelenip köpek gibi gömüleceğim, ertesi gün de kimse bunu düşünmeyecek, zavallı karım dışında! Zavallıcık! İnleyecek, acı çekecek, bir yolunu bulabilirseniz Mr. Wilson, bu küçük iğneyi ona gönderin. Bana Noel armağanı olarak vermişti zavallı çocuk! Ona verin ve sonsuza kadar onu seveceğimi söyleyin. Yapar mısınız? Yapar mısınız?” dedi içtenlikle.

İğneyi yaşlı gözlerle alan yaşlı adam sesinde elem dolu bir titremeyle, “Evet elbette, zavallı dostum!” dedi.

“Ona bir tek şey söyleyin. Bu benim son isteğim, Kanada’ya gidebilirse orada kalsın. Hanımı ne kadar iyi yürekli olursa olsun, evini ne kadar çok severse sevsin, geri dönmemesini rica edin, kölelik hep acıyla sonuçlanır. Oğlumuzu özgür bir erkek olarak yetiştirsin ki, o benim kadar acı çekmesin. Ona bunu söyleyin Mr. Wilson olur mu?”

“Olur George, ona söyleyeceğim ama senin de ölmeyeceğine güveniyorum, bundan güç al, sen yürekli bir adamsın. Tanrı’ya güven George. Yüreğimin ta içinden sen de güvende olsaydın diyorum.”

George yaşlı adamın sözünü keserken, sesinde acı bir umutsuzluk vardı.

“Güvenilecek bir Tanrı var mı? Ah, ömrüm boyunca öyle şeyler gördüm ki, sonunda beni bir Tanrı olamaz duygusuna getirdiler. Siz Hıristiyanlar, bunlar bize nasıl görünür bilemezsiniz. Sizin için bir Tanrı var, bizim için de var mı?”

“Aaa, hayır yapma, yapma evladım!” dedi yaşlı adam. Konuşurken neredeyse ağlayacaktı. “Duyguların böyle olmasın! O’nun çevresinde bulutlar da karanlık da var ama doğruluk ve adalet, O’nun makamının düzenidir. Bir Tanrı var George, inan, güven O’na; hiç kuşkum yok ki sana yardım edecektir. Her şey doğruya ulaşacak, bu yaşamda olmasa bile öbüründe.”

Bu basit yaşlı adamın gerçek anlamdaki dindarlığı ve iyilikseverliği, konuştukça George’da farklı bir değer duygusu uyandırmıştı. İçine kapanmış bir tavırla bir aşağı bir yukarı yürümekten vazgeçti, düşünceli düşünceli durdu ve alçak sesle, “Bunu söylediğiniz için teşekkürler dostum, düşüneceğim bunu,” dedi.

1. Eski Ahit, “Yaratılış”, 16:9. (Y.N.)

2. Yeni Ahit, “Koloseliler”, 4:7. ((Y.N.)

12 Yasal ticaretin seçkinliği

“Ramah’da bir ses duyuldu; ağlayan
feryat eden, ağıt yakan; Rahel çocukları
için ağlıyordu ve avutulacak gibi değildi.”3

Mr. Haley ile Tom her biri kendi düşüncelerine gömülü arabada sarsılarak ilerliyorlardı. Yan yana oturan iki adamın düşünceleri garipti. Aynı koltukta oturmuşlardı, tüm organları, elleri, kulakları aynıydı, gözlerinin önünden aynı manzara geçiyordu ama aynı yansımalarda öyle farklılıklar görüyorlardı ki şaşırtıcıydı.

Örneğin Mr. Haley’in önce Tom’un enini, boyunu, genişliğini, onu pazara götürünceye kadar sağlığına dikkat eder bir de şişmanlatırsa kaça satabileceğini düşünmesi gibi... Kölelerini nasıl toplayacağını, varsayımsal olarak kadın, erkek ve çocukların tek tek pazar değerlerini ve işin benzeri öbür konuları, sonra da kendini ve ne kadar insancıl olduğunu düşündü. Öbür adamlar zencilerinin el ve ayaklarını zincirlerken o yalnızca ayaklarına pranga takmış ve Tom’un ellerini iyi davrandığı sürece serbestçe kullanabileceği gibi bırakmıştı.

İnsan doğasının ne kadar nankör olduğunu düşündü, öyle ki, Tom’un onun lütuflarını değerlendirebildiğinden bile kuşkulansa yeriydi. Sevdiği zencilerce aldatıldığı olmuştu ama yine de ne kadar iyi huylu biri olarak kaldığını düşünmek şaşırtıyordu onu!

Tom’a gelince, durmadan aklından geçen çağdışı bir kitabın sözcüklerini düşünüp duruyordu: “Bizim burada sürekliliği olan bir kentimiz yok, bir kent arıyoruz, orada Tanrı, bizim Tanrı’mız olarak anılmaktan utanç duymayacak çünkü o kenti bize O hazırlamış olacak.” Eski bir kitaptaki bu sözler özellikle saf ve cahillerce tutulmuş, korunmuş ve Tom gibi yoksul, basit insanların beyinlerinde garip bir güç uyandırmıştı. Ruhlarını ta derinden karıştırmış, bir trompetin çalışına uyarcasına şahlandırmış, önceleri yalnızca umutsuzluğun karanlığı olan yere yüreklilik, güç ve gayret aşılamıştı.

Mr. Haley cebinden irili ufaklı bir sürü gazete çıkardı, büyük bir ilgiyle ilanlarına bakmaya başladı. Pek akıcı bir okuması olmadığından ezbere okur gibi, yarı yüksek sesle, gözlerini kulaklarıyla doğrulayarak okuma alışkanlığındaydı. Böyle bir tonda, aşağıdaki paragrafı yavaş yavaş öykü gibi okudu.

YETKİLİ KİŞİDEN SATIŞ: ZENCİLER!

Mahkemenin kurallarına uygun olarak Salı, 20 Şubat’ta Washington, Kentucky’de mahkeme kapısının önünde aşağıda adları olan zenciler: Hagar yaş 60, John yaş 30, Ben yaş 21, Saul yaş 25, Albert yaş 14 satılacaktır. Satış, Jesse Blutchfort Esq’in mallarının alacaklı ve vârisleri yararına yapılacaktır.

Samule Morris, Thomas Flint,

İcra Memurları.

Mr. Haley birisiyle konuşma gereği duydu, Tom’a, “Şuraya bir baksan iyi olacak,” dedi. “Yanına katmak için birinci sınıf köleler alacağım Tom, bu da işi topluma yaraşır ve hoş kılacak. İyi arkadaşlıklar, anlıyorsun ya!.. Her şeyden önce Washington’a gitmeliyiz, ben orada hemen seni kodese tıkarım, sonra da işe koyulurum.”

Tom bu akla yakın öneriye sabır ve uysallıkla uydu, yüreğinde bu yazısı kara adamların kaçının karısı çocukları olduğunu merak etmişti. Onlar da ayrılırken kendisi gibi hissetmişler miydi acaba? İtiraf etmeliyiz ki hapse atılacağına ilişkin rasgele, biraz da bönce yapılmış olan bu açıklama hiç kuşkusuz yaşamda hep dimdik durmuş ve son derece dürüst kalmış biri olarak kendisiyle gurur duyan zavallı adamcağızda hak verebileceğimiz bir etki yaratmıştı.

Evet Tom, yine itiraf etmeliyiz ki, başka gururlanacak pek bir şeyi olmadığı için, dürüstlüğünden çok gurur duyan bu zavallı adamcağız toplumun daha üst kesiminde bir yerde olsaydı bu dar geçitlerden asla geçmek zorunda kalmayacaktı. Neyse, gün sona erdi ve akşam Tom ile Haley’i, Washington’da rahatça yerlerine yerleşmiş buldu, biri bir handa, öbürü kodeste.

Ertesi gün on bir sularında, mahkeme merdivenlerinin çevresinde bir yığışma oldu; sigara içen, sakız çiğneyen, tüküren, söven, saygın beğenileri düzeyinde çene çalan bir kalabalık mezatın başlamasını beklemeye koyuldu. Satılacak kadınlarla erkekler ayrı oturtulmuş, birbirleriyle alçak sesle konuşuyorlardı. Hagar adıyla ilan edilen kadın, çizgileri ve görünüşüyle tam bir Afrikalıydı. Altmışında olabilirdi ama ağır iş ve hastalıklardan daha yaşlı gösteriyordu, yarı kördü, romatizmadan her yanı çarpılmıştı. Yanı başında, on dört yaşında hoş görünümlü bir çocuk olan, elinde kalan tek oğlu Albert duruyordu. Çocuk, Güney’deki pazara başarıyla satılan koca bir aileden tek kalandı. Anası titreyen iki eliyle ona tutunuyor, incelemek için yaklaşan herkese dehşetle bakıyordu.

Adamlardan en yaşlısı, “Korkma Hagar Teyze,” dedi, “ben Efendi Thomas’la konuştum bir kurada ikinizi birden satmayı başarabileceğini sandığını söyledi.”

Kadın titreyen ellerini kaldırarak, “Bana bitmiş demesinler daha,” dedi, “yemek pişirebiliyorum, ovarım, fırçayla parlatırım, alınmaya değerim, daha da ucuza giderim, söyle onlara,” diye içtenlikle ekledi.

Haley kalabalıktan kendine yol açarak ilerledi, doğru yaşlı adamın önüne geldi, ağzını açıp baktı, dişlerini elledi, dik durdurdu, öne eğdi, kaslarını göstermesi için bazı hareketler yapmasını istedi, derken bir sonrakine geçti, onu da aynı sınavdan geçirdi. En son çocuğa yaklaştı, kollarını yokladı, ellerini uzattırıp parmaklarına baktı, ardından da çevikliğini görmek için zıplattı.

Yaşlı kadın heyecanlı bir sabırsızlıkla, “O bensiz satılmayacak!” dedi. “Biz aynı kuradayız, benim gücüm kuvvetim hâlâ yerinde efendim, bir sürü iş görebilirim, ardından da bir sürü daha efendim.”

Haley küçümseyen bir bakışla, “Ekim alanında mı?” dedi. “Oldukça inandırıcı bir öykü!” İncelemesinden hoşnut kalmışçasına uzaklaştı, elleri cebinde, purosu ağzında, şapkası bir yana eğik, hareket etmeye hazır, durdu, baktı.

Sonunda tükürerek, “Eh,” dedi, “sanırım katılacağım, genç olanlar ve çocuk için.”

“Çocukla yaşlı kadını birlikte satmak istiyorlar,” dedi adam.

“Bence bu biraz zor, baksanıza, kadın bir kemik yığını, ekmeğini hak edemez.”

“Öyleyse almayacaksınız?” dedi adam.

“Onu almak için enayi olmak gerek. Yarı kör, romatizmadan eğrilmiş, üstelik aptal.”

Adam ince düşünceli olduğunu gösterdi.

“Bu yaşlıları alanlar, onlarda sandıklarından çok şey buluyorlar,” dedi.

Haley, “Hayır, hiç de değil. Armağan olarak alacak değilim ya, durumu gördüm şimdi.”

“Oğluyla birlikte almazsanız yazık olur, yüreği çocuğuna öyle bağlı ki, ucuza da katıverirler yanına.”

“Parasını öyle harcamak isteyenler varsa ona karışmam. Ben ekim dikimde kullanmak için o çocuk üstüne artırmaya katılacağım, kadınla hiç uğraşacak halim yok, bedava verseler de almam.”

“Kadın çılgına dönecek,” dedi adam.

“Döner elbet,” dedi köle tüccarı Haley serinkanlılıkla.

Konuşma kalabalıktan yükselen bir uğultuyla kesildi, kısa boylu, ivecen, önemli bir zat olan mezatçı, kalabalığı dirsekleyerek kendine yol açmaya çalışıyordu. Yaşlı kadın soluğunu içine çekti, içgüdüsel olarak oğlunun koluna yapıştı.

“Annenin yanından ayrılma Albert, yakın dur, bizi birlikte satsınlar.”

“Ah ana, korkarım öyle olmayacak!” dedi çocuk.

“Öyle yapmalılar oğul; satmazlarsa ben yaşayamam, hiç yolu yok,” dedi kadıncağız dehşetle.

Tellalın yolu açmaları için bağıran yüksek sesi, şimdi de mezatın başlamakta olduğunu bildiriyordu. Bir yer açıldı ve artırma başladı. Listedeki değişik adamlar çok geçmeden pazarı enikonu canlandıracak fiyatlara gittiler, ikisi de Haley’e düştü.

Tellal çekiciyle delikanlıya dokunarak, “Gel bakalım delikanlı,” dedi. “Ayağa kalk da şuraya nasıl sıçradığını göster bakalım.”

Yaşlı kadın çabucak oğluna sarılarak, “Bizim ikimizi birlikte satın, lütfen efendim,” dedi.

Adam sertçe onun ellerini itti.

“Çekil şuradan! Sen en son geleceksin. Şimdi zenci parçası, sıçra bakalım!” Bu sözü söylediği anda çocuğu ileri, tellalın üstünde satış yaptığı tahtaya doğru itti, arkadan derin, ağır bir inilti koptu. Çocuk duraladı, arkasına baktı ama duracak zamanı yoktu; iri, parlak gözlerinden yaşlar fışkırarak tahtaya çıktı. Güzel bedeni, biçimli kollarıyla bacakları ve parlak yüzü rekabeti bir an için hızlandırdı, yarım düzine artırma birbiri ardına tellalın kulağına geldi. Çocuk kaygılı, yarı korkmuş, o yandan o yana bakarken, artıranların konuşma gürültülerini duydu, şimdi oradan derken öteden... ta çekiç ininceye dek. Haley almıştı onu. Kalabalıktan yeni efendisine doğru itilirken bir saniye durdu, arkasına baktı, zavallı anacığı her yanı zangır zangır, titreyen elini ona uzattı.

“Beni de alın efendi, sevgili Tanrı’nın rızası için, alın beni yoksa öleceğim!”

“Asıl alırsam öleceksin, işin garabeti burada,” dedi Haley, “hayır!”

Ve topuklarının üstünde arkasını döndü.

Zavallı ihtiyarın yakarışı bu kadarla kaldı. Haley’i izleyen acıma duygusundan yoksun bir adam, üç sente kadını satın alınca izleyiciler dağılmaya başladı. Yıllardır bu tür acılara tanık olurdu bu satışlar. İnsanlar, satışın kurbanları, acısı görenlerin yüreğini dağlayan karalar bağlamış ananın çevresine toplaştı.

Kadın, insanın içini burkan bir sesle, “Birini bana bırakamazlar mıydı? Efendimle adamları birinin bana kalacağını söylemişti, öyle demişti,” dedi durdu.

Adamların en yaşlısı üzgün üzgün, “Tanrı’ya güven Hagar Teyze,” dedi.

Kadın çılgınca hıçkırarak, “Ne yararı var ki?” dedi.

“Ana, ana yapma! Yapma!” dedi oğlan. “Senin efendinin iyi olduğunu söylüyorlar.”

“Bana ne, bana ne! Ah Albert, ah oğulcuğum! Sen benim son çocuğumdun. Tanrı’m, nasıl dayanabilirim?”

Haley, “Haydi, götürün onu buradan! Biriniz yapamıyor mu?” dedi kuru bir sesle. “Bunu sürdürmesi onun için hiç iyi olmaz.”

Şirketin adamları yarı ikna ederek, yarı güç kullanarak zavallı kadının son umudunu da söndürdüler, yeni efendisinin arabasına götürülürken onu sakinleştirmeye çalışıyorlardı.

Haley, “Şimdi!” diyerek üç kazancını bir araya getirdi, cebinden kelepçeleri çıkarıp çocuğun ve öbür alımlarının bileklerine taktı, her kelepçeyi uzun bir zincire bağlayarak önüne katıp hapse götürdü.

Geçen birkaç gün içinde Haley mallarıyla birlikte Ohio’ya giden gemilerden birine bindi. Kölelere yenilerinin eklenmesine başlanmıştı, gemi ilerledikçe hem Haley hem de yardımcısı kıyı boyunca farklı yerlerden yeni mallar topluyorlardı.

Adaşı olduğu nehirde yüzen, gelmiş geçmiş en albenili ve gözüpek gemi La Belle Riviere parlak bir göğün altında ve özgür Amerika’nın çizgileriyle yıldızları yolcuların başlarının üstünde dalgalanırken nehrin aşağısına doğru neşeyle kayıyordu. Nöbetçiler, iyi giyimli bayanlar ve baylar da yürüyerek bu nefis görüntünün tadını çıkarıyorlardı. Her şey yaşam doluydu, neşeli, şenlikliydi, Haley’in köle takımı dışında... Onlar öbür navlunla birlikte alt güvertedeydiler ve düğüm olmuş oturup alçak sesle konuşurken hiçbir ayrıcalığın farkında değildiler.

Haley canlı bir tavırla geldi.

“Çocuklar, yüreğinizi ferah tutun, neşenizi bozmayın. Şimdi, surat asmak yok, anlıyorsunuz ya, başınızı dik tutun çocuklar, huyuma giderseniz ben de sizin huyunuza giderim.”

Delikanlıların yanıtı yıllardır zavallı Afrika’nın düsturu olan o değişmez, “Evet efendim,” oldu.

Yine de pek neşeli sayılmayacaklarını itiraf etmek gerekir, her birinin son kez görmüş oldukları karıları, anneleri, kız kardeşleri, çocukları adına değişik, küçük kaygıları vardı ve her ne kadar “onları ziyan edenler çocuklarının şenlikli olmalarını istemişlerse de” bunun pek yakında olacağı yoktu.

Kâğıtta adı yalnızca “otuz yaşında John” olan, “Bir karım var,” dedi ve zincirli elini Tom’un dizine koydu, “o, bu olup bitenlere ilişkin zerrece bir şey bilmiyor, zavallı kız.”

“Nerede oturuyor?” dedi Tom.

“Buralara yakın bir handa. Dünya gözüyle bir kez daha görebilseydim diyorum.”

Zavallı John! Konuşurken gözlerinden akan yaşlar aynı bir beyaz adamınki kadar doğal boşanıyordu. Tom yaralı bir yürekten uzun bir soluk çekti ve içinde bulunduğu zavallı durumda onu rahatlatmaya çalıştı. Üstlerindeki güvertede analar, babalar, kocalar ve karılar oturuyordu. Neşeyle dans ederek yürüyen çocuklar minik kelebekler gibi onların arasında dolaşıyor, her şey çok kolay, rahat akıp gidiyordu.

“Aa, anne,” dedi çocuğun biri, aşağıdan gelmişti, “güvertede bir köle tüccarı var, aşağıda da dört-beş tane köle götürüyor.”

“Zavallıcıklar,” dedi annesi. Sesinde haksızlığa karşı öfke ve acı arasında bir şeyler vardı.

“Ne olmuş?” dedi başka bir hanımefendi.

“Aşağıda zavallı köleler varmış,” dedi anne.

“Zincirleri de var,” dedi çocuk.

“Bu tür şeylerin görülüyor olması ülkemiz için ne büyük utanç!” dedi başka bir hanımefendi.

Zarif bir hanım, “Bu konuda her iki açıdan da söylenecek çok şey var,” dedi. Özel kamarasının kapısının önünde oturmuş gergef işliyor, küçük kızıyla oğlu çevresinde oynuyorlardı.

“Güney’e gittim, bence zencilerin rahatları özgür olmalarına gerek kalmayacak kadar yerinde.”

“Bazılarının rahatı yerinde olabilir elbette,” dedi sözü yanıtlanan hanımefendi, “ancak köleliğin en korkunç yanı duygulara aykırı olması, ailelerin ayrılması örneğin...”

Beriki, “Bu kötü bir şey elbette,” dedi. Yeni bitirdiği bebek giysisini kaldırmış, havada tutarak süslemelerini dikkatle inceliyordu, “Sık sık olmaması gerekir.”

İlk konuşan hanımefendi, heyecanla atıldı:

“Aa, oluyor Kentucky’de de, Virginia’da da uzun yıllar oturdum ve insanın yüreğini hasta edecek kadar çok şey gördüm. Farz edin ki, iki çocuğunuz sizden alındı ve götürülüp satıldı.”

Öbür hanımefendi, “Biz kendi duygularımızdan hareketle o sınıfın duygularını anlayamayız,” dedi. Çıkardığı yün ipliği çilelerini kucağına koyuyordu.

İlk konuşan hanımefendi sıcak bir tavırla, “Çok haklısınız hanımefendi, söylediğiniz gibi onlara ilişkin hiçbir şey bilemezsiniz!” dedi. “Ben onların arasında doğup büyüdüm. Bizim kadar, belki de daha yoğun duyguları olduğunu biliyorum!”

Öbür hanımefendi esneyerek, “Öyle mi!” dedi ve kamaranın penceresinden dışarı bakarak son noktayı koymak için, söze başladığı, “bence zencilerin rahatları özgür olmaya gerek kalmayacak kadar yerinde,”yi yineledi.

Ciddi görünüşlü, siyahlar giymiş, kamarasının açık kapısının yanında oturan bir rahip, “Hiç kuşkusuz Afrikalı ırkın hizmetçi olması, kötü koşullarda tutulmaları takdiriilahidir. Lanetlenmiş Kenan ili, ki o, hizmetçilerin hizmetçisi olacaktır, der Kutsal Kitap,”4 dedi.

Ayakta duran uzun boylu bir adam, “Bakın yabancı, o metnin anlamı böyle mi yani sizce?” diye sordu.

“Hiç kuşkusuz! Yıllar önce o ırkı köleliğe mahkûm etmek anlaşılmaz bir nedenden Tanrı’yı hoşnut etti, biz de buna karşı düşünceler üretmemeliyiz.”

“Eh öyleyse hepimiz gidip zenciler satın alalım,” dedi adam, “Takdiriilahi buysa... değil mi Squire?” diyerek sobanın yanında elleri cebinde durmuş dikkatle konuşmayı dinleyen Haley’e döndü. Uzun boylu adam, “Evet,” diye konuşmasını sürdürdü, “hepimiz takdiriilahiye teslim olmalıyız. Zenciler satılmalı, takas edilmeli, başı ezilmeli, onlar bunun için yaratılmış. Bu bakış açısı insanın içini epey açıyor, değil mi yabancı?”

“Bunu hiç düşünmedim. Pek okumadığım için söyleyecek fazla şeyim yok. Ben bu ticareti para kazanmak için yapıyorum, anlıyorsun ya?”

“Böyle diyerek de sorunu başınızdan def etmiş oluyorsunuz, öyle değil mi?” dedi uzun boylu adam. “Kutsal Kitap ha! Siz de bu iyi yürekli rahip gibi Kutsal Kitap’ınızı çalışmış olsaydınız her şeyi bilirdiniz, bu da sizi bir sürü dertten kurtarırdı.” Kentucky’deki handa okurlarımıza tanıttığımız dürüst davar tüccarından başkası olmayan yabancı oturdu ve uzun, kuru yüzünde garip bir gülümseme, sigara içmeye başladı. Yüzünde son derece duyarlı ve akıllı bir anlam olan ince, uzun boylu, genç bir adam burada konuşmaya karıştı ve, “Onlar size ne yapıyorlarsa siz de onlara aynını yapın,”5 sözlerini yineledikten sonra, “bu da Kutsal Kitap’tan değil mi?” diye sordu.

Davar tüccarı John, “Çok açık bir metin değil mi yabancı ve buradaki gafiller için ne kadar da gerekli,” dedi. Bir yandan da yanardağ gibi titremeyi sürdürüyordu.

Genç adam duraladı, bir şeyler daha söyleyecek gibiydi ki, gemi ansızın duruverdi, herkes de nereye çıkacaklarını görmek için her zamanki telaşa kapıldı.

John çıkarlarken adamlardan birine, “Bu gençlerin ikisi de rahip mi?” diye sordu.

Adam onayladı.

Gemi durduğu sırada zenci bir kadın gemiye uzatılmış kalasın üstünden çılgın gibi koşarak geldi, kalabalığa daldı, kölelerin oturduğu yere koştu, önünde “John, yaş otuz” yazan bahtsız taşınır malın boynuna kollarını doladı, hıçkırıklarla gözyaşları arasında inleyerek kocası olduğunu söylüyordu.

Asıl anlatılmaya değer olan ve çok sık, her gün anlatılan, yürek tellerini yırtıp koparan, güçlünün kârı ve çıkarı adına zayıfın un ufak edilmesidir! Anlatılması da gerekmez aslında, her yeni gün onu anlatmaktadır zaten, uzun süre suskun kalsa da sağır olmayan O’nun kulağına da anlatmaktadır.

İnsanlık ve Tanrı’dan söz açan genç adam kollarını kavuşturmuş bu sahneye bakıyordu. Döndüğünde yanı başında Haley’i buldu.

Ağır bir dille ona, “Dostum, böyle bir ticareti nasıl, hangi cesaretle sürdürebiliyorsunuz? Şu zavallı varlıklara bir baksanıza! Şu anda ben, içten içe karımla çocuğuma kavuşacağım diye seviniyorum, beni ileri taşıyarak onlara götürmenin işareti olan kalk zili, bu adamcağızla karısını sonsuza dek ayıracak. Bunun için Tanrı sizi sorgulayacaktır,” dedi.

Tüccar hiç sesini çıkarmadan döndü. Davar tüccarı genç adamın dirseğine dokundu.

“Bakın ne diyorum, rahipler arasında da farklar vardır, öyle değil mi? Kenan iline lanet olsun demek bu duruma pek uygun kaçmıyor değil mi?”

Haley tedirgin olmuş bir homurtu koyverdi.

“Bu en kötüsü değil,” dedi John, “günü gelince hepimiz gibi Tanrı’nın karşısına çıktığında bu yapılanlar O’nun hoşuna gitmeyebilir, bence.”

Haley düşünceli bir tavırla geminin öbür ucuna yürüdü.

“Bundan sonraki bir ya da iki köle topluluğuyla voliyi vurursam,” diye düşünüyordu, “bu sene başka iş yapmam. Giderek daha tehlikeli oluyor.” Not defterini çıkarıp hesap yapmaya girişti, Mr. Haley’in yanı sıra birçok beyefendinin tedirgin bir vicdan karşısında buldukları bir yöntemdi bu.

Gemi gururla süzülerek kıyıdan uzaklaştı ve her şey önceki gibi keyif içinde sürmeye başladı. Erkekler konuşuyor, aylak aylak geziniyor, okuyor, sigara içiyordu. Kadınlar dikiş dikiyor, çocuklar oynuyor, gemi de kendi yolunda geçip gidiyordu.

Bir gün Kentucky’de küçük bir kasabaya yanaştığında Haley küçük bir iş için karaya çıktı.

Prangaları, mantıklı bir çember içinde hareket etmesine izin verdiğinden, Tom geminin bordasına yanaşmış, küpeşteden dikkatsiz bakışlarla bakınıyordu. Bir süre sonra tüccarın, kollarında bir çocuk taşıyan zenci bir kadınla birlikte hızlı adımlarla döndüğünü gördü. Kadının saygı uyandıran bir giyimi vardı, peşinden zenci bir adam küçük bir sandıkla onu izliyordu. Kadın neşeyle yaklaştı, bir yandan sandığını taşıyan adamla konuşuyordu, pasarelladan yürüyerek gemiye bindi. Zil çaldı, buhar makinesi tısladı, makineler homurdanıp öksürdü ve gemi nehrin aşağısına doğru uzaklaştı.

Kadın alt güvertedeki kutularla balyaların arasında yürüdü, oturarak çocuğuyla neşe içinde cıvıldamaya koyuldu.

Haley geminin içinde bir-iki tur attıktan sonra gelip kadının yanına oturdu ve ilgisiz bir tonda bir şeyler söylemeye başladı.

Tom çok geçmeden kadının alnının kara bir bulutla ağırlaştığını gördü, adamı hızlı hızlı dehşetle yanıtlıyordu.

Tom onun, “İnanmıyorum, buna inanamam!” dediğini duydu. “Beni kandırıyorsunuz.”

Adam bir kâğıt çıkardı.

“İnanmıyorsan buraya bak! Bu yılın satış faturası, üstünde de sahibinin adı yazılı, üstelik peşin para verdim, bunu da söyleyebilirim, işte bu kadar!”

Kadın artan bir sıkıntı ve heyecanla, “Efendimin beni aldattığına inanmıyorum, doğru olamaz!” dedi.

“Burada okuma bilen herkese sorabilirsin. İşte!” diyerek yanından geçmekte olan adama uzattı. “Şunu okur musunuz? Bunun ne olduğunu söylediğimde bu kız bana inanmıyor.”

“John Fosdick imzasıyla bir satış faturası,” dedi adam. “Gördüğüm kadarıyla Lucy ile çocuğu adına düzenlenmiş.”

Kadının heyecanlı telaşlı, itirazları çevresine bir kalabalık toplamıştı, tüccar bu heyecanın nedenini kısaca onlara açıkladı.

Kadın, “Bana kocamın çalıştığı hana, aşçı olarak çalışmak için Louisville’e gittiğimi söyledi, efendimin kendi ağzıyla bana söylediği bu, yalan söylediğine inanamıyorum,” dedi.

İyi huylu biri izlenimini bırakan bir adam, “Ama seni satmış zavallı kadıncağızım, bundan hiç kuşku yok,” dedi. Bir süredir kâğıtları incelemekteydi. “Evet yapmış, bu işte yanlışlık yok.”

Kadın, “Öyleyse bunu konuşmaya gerek yok,” diyerek ansızın son derece sakinleşti, çocuğunu kollarıyla daha sıkı sardı, sandığının üstüne oturdu ve sırtını dönüp ilgisizce denize bakmaya başladı.

Tüccar, “Sonunda boş vermeye karar verdi. Kız yiğit çıktı,” dedi.

Gemi ilerlerken kadın sakin görünüyordu, başının üstünden şefkatli bir ruh gibi güzel, yumuşacık bir yaz esintisi geçti, yelpazelediği alnın esmer mi, açık renk mi olduğunu asla sorgulamayan tatlı bir rüzgâr. Gün ışığının suda, altın dalgacıkların içinde parladığını gördü, dinginlik ve haz dolu, neşeli sesler dört bir yanında konuşuyordu, onun yüreğiyse ortasına koca bir taş düşmüş gibi ezilmiş yatıyordu. Bebek, kucağında ayağa kalktı, küçük elleriyle annesinin yanaklarını okşamaya başladı, zıplayarak, sevinçle haykırarak, yarım yamalak konuşmaya uğraşıyor, onu canlandırmaya kararlı görünüyordu. Kadın ansızın bebeğini bağrına basarak kollarıyla sımsıkı sardı ve çocuğun kaygılı, masum yüzüne bir, ardından bir tane daha gözyaşı damladı, kadın giderek sakinleşiyor gibiydi, çocukla ilgilenerek kendisini oyalıyordu.

On aylık bir oğlan olan çocuk, yaşına göre az rastlanır ölçüde iri ve güçlüydü, kollarıyla bacakları tosun gibiydi. Bir an bile yerinde durmuyor, yaptıklarıyla annesinin sürekli onu tutmasını, o sıçrayıp duran hareketliliğe göz kulak olmasını zorunlu kılıyordu.

Adamın biri ansızın karşısında durdu, elleri cebindeydi.

“Esaslı bir oğlan!” dedi. “Kaç yaşında?”

“On buçuk aylık.”

Adam, çocuğa ıslık çaldı, ona bir parça çubuk şeker uzattı, çocuk açgözlülükle kaptığı gibi doğru bir bebeğin ambarına, yani ağzına attı.

“Amma da antika çocuk! Neyin ne olduğunu iyi biliyor!”

Bir ıslık daha çaldı ve yürüyüp gitti. Geminin öbür ucuna vardığında bir kutu yığınının tepesinde sigara içmekte olan Haley’in karşısına geçti. Yabancı, kibritini çıkarıp bir puro yakarken, “Buralarda epey ar namus yerinde eksik etekleriniz var bakıyorum,” dedi.

“Bence eli yüzü de oldukça düzgün,” dedi Haley dumanları ağzından çıkararak.

“Güney’e mi götürüyorsunuz onu?”

Haley onaylayarak sigara içmeyi sürdürdü.

“Ekim alanına mı?”

“Ekim işi için bir sipariş doldurmaya çalışıyorum, sanırım onu da aralarına katacağım. İyi bir aşçı olduğunu söylediler, o işte kullanabilirler ya da pamuk toplatırlar. Bu işe uygun parmakları var, baktım. Her iki işten biri için satarım nasıl olsa.”

Haley purosunu bitirdi.

“Ekim alanlarında çocukları istemiyorlar,” dedi adam.

Haley yeni bir puro yakarak, “İlk fırsatta onu satacağım,” dedi.

“Biraz ucuza satarsınız belki,” dedi yabancı. Kutuları üst üste koyup rahatça oturdu.

“Onu bilmem. Epey açıkgöz bir çocuk. Dimdik oturuyor, tombul, güçlü, eti taş gibi kaskatı!”

“Çok doğru ama bu durumda gideri çok demektir, henüz çok küçük.”

“Saçma! Zenciler kolay büyür, köpek enciğinden farkları yoktur onların. Bir aya kalmaz ortalıkta koşuşmaya başlar.”

“Ona bakmaya çok uygun bir yerim var, elde bulundurduklarımın sayısını artırmam gerekiyor. Aşçımız çocuğunu geçen hafta yitirdi, sanırım orası bu çocuğu büyütmek için iyi bir yer.”

Haley ile yabancı bir süre sessizce purolarını içtiler, hiçbiri konuşmanın can alıcı sorusunu öne sürmeye hevesli görünmüyordu. Sonunda adam özetledi:

“Nasılsa elinizden çıkarmak zorunda olduğunuzu göz önüne alırsak onun için on dolardan çok istemeyi düşünmüyorsunuzdur değil mi?”

Haley başını sallayarak berikini şaşırtan bir biçimde tükürdü.

“Olmaz, hiç yolu yok,” dedi ve yine purosunu içmeye koyuldu.

“Eh, yabancı ne alacaksınız öyleyse?”

“Şimdi bakın, o çocuğa ben de bakabilirim ya da baktırabilirim, böylesine az rastlanır, çok da sağlıklı, altı aya kalmaz yüz dolar eder, bir-iki yıl sonra da adamını buldun mu iki yüz getirir, o yüzden şimdi elliden bir sent aşağıya vermem.”

“Aa, yabancı, bu gerçekten gülünç!” dedi adam.

Haley başının kararlı bir onaylama hareketiyle, “Gerçek bu!” dedi.

“Otuz veririm ama bir sent fazla olmaz.”

Haley yeni bir karar almış gibi yine tükürdü.

“Bakın ne yapacağımı söyleyeyim size. Farkı bölüp kırk beş diyorum, en son yapabileceğim de bu kadar.”

Bir anlık suskunluktan sonra, “Tamam anlaştık!” dedi adam.

Haley de, “Tamam,” dedi. “Nerede iniyorsunuz?”

“Louisville’de.”

“Louisville. Çok güzel, akşam karanlığında varırız oraya. Çocuk uyumuş olur, her şey güzelce işler, ağlama mağlama olmadan usulca alırsınız, güzelce olur, ben her şeyi sessiz sedasız yapmayı severim, heyecandan, telaştan nefret ederim.”

Böylece adamın çek defterinden tüccarınkine paralar ve faturalar aktarıldıktan sonra tüccar purosunu bitirdi.

Gemi, Louisville Rıhtımı’nda durduğunda parlak, dingin bir akşamdı. Kollarında çocuğuyla oturan kadını ağır bir uyku sarmıştı. İskelenin adının bağırıldığını duyunca, yere yaydığı pelerininin üstünde, kutuların arasında oluşturuverdiği beşiğimsi yuvacığa çocuğunu alelacele yerleştirip rıhtıma üşüşen otel garsonları arasında kocasını görmek umuduyla küpeşteye koştu. Bu umutla küpeşteden iyice sarkarak uzandı, gözlerini kıyıda hareket eden kafaların üstünde dikkatle gezdirdi, bu arada çocukla arasına bir kalabalık girdi.

Haley, uyuyan çocuğu kapıp yabancıya verirken, “Şimdi tam zamanı,” dedi. “Sakın şimdi uyandırayım da ağlatayım demeyin, kız kızılca kıyameti koparır.”

Adam sarılı çocuğu dikkatle aldı, çok geçmeden rıhtımdan yukarı giden kalabalığın arasında gözden yitti.

Gemi gıcırdaya homurdana, oflaya poflaya rıhtımdan palamar çözüp de yavaştan yola koyulmaya başladığında kadın yerine döndü.

Tüccar orada oturuyordu ve... çocuk gitmişti!

Kadın müthiş bir şaşkınlık içinde, “Neden, neden, nerede...” diye bir şeyler söylemeye başladı.

Tüccar, “Lucy çocuğun gitti, nasılsa eninde sonunda öğreneceksin. Onu Güney’e götüremeyeceğini biliyordum, elime birinci sınıf bir aileye satma fırsatı geçti, onlar senden daha iyi yetiştirir.”

Tüccar bu noktada Kuzey’in bazı vaiz ve politikacılarınca atılan Hıristiyanlık ve politik kusursuzluğa ilişkin bir söylev vermeye koyulmuştu. Bununla vicdanının hakkından geldi. Çocuk çaba ve eğitimle adam gibi bir yere gelebilirdi. Onun adına tek dilediği buydu. Annesi de aynısını dilemeliydi. Kadının ona çevirdiği o müthiş ıstıraplı, çılgın ve sonsuz umutsuzluk dolu bakış az kaşarlanmış birini rahatsız edebilirdi ama Haley buna alışıktı. Aynı bakışı yüzlerce kez görmüştü. Bu tür şeylere de alışabilirsiniz, devletin çıkarları uğruna Kuzey toplumunu buna alıştırmak için son zamanlarda gösterilen çabalarsa büyük bir göstergeydi. Kölelik işleyen bir sistemdi. Bu nedenle tüccar o kapkara çizgilerdeki acıyı, sıkılmış yumrukları, boğulurcasına alınıp verilen solukları ticaretin gereği olarak gördü ve kadının bağırıp çağırarak gemide kargaşa çıkarıp çıkarmayacağını hesapladı yalnızca. Bu özel düzenin tüm yandaşları gibi o da gürültü ve kargaşadan nefret ederdi.

Ne var ki kadın bağırmadı. Vuruş, bağırıp gözyaşı dökemeyecek kadar dosdoğru yüreğinin gözüne rastlamıştı.

Kadın sersem gibi oturdu. Gevşemiş elleri iki yanından ölü eli gibi sarkıyordu. Gözleri dümdüz karşıya bakıyor ama hiçbir şey görmüyordu. Geminin tüm gürültüsüyle mırıltısı, makinelerin homurtusu sersemlemiş kulağında düşteymişçesine birbirine karışıyordu. Şaşkınlıkta donmuş, zavallı yüreğinin çektiği had safhadaki acıdan ne çığlığı ne de yaşı kalmıştı. Kadın son derece sakin görünüyordu.

Çıkarını düşünen tüccar da en az bu işlere göz yuman politikacılar kadar insancıldı. Durum her elverdiğinde suçu düzene atıyor ve yüreğini ferahlatıyordu.

“Bu sana önceleri çok zor gelecek biliyorum Lucy ama senin gibi akıllı ve mantıklı bir kız kendini bırakmayacaktır. Görüyorsun ya bu gerekli ve başka çare de yok!”

“Ah, yapmayın efendi yapmayın!” dedi kadın. Sesi boğulan biri gibi çıkmıştı.

Adam diretiyordu.

“Sen akıllı bir kadınsın Lucy, seninle iyi geçinmek, seni nehrin aşağısında güzel bir yere yerleştirmek istiyorum, yakında başka bir koca da bulursun, senin gibi hoş bir kız...”

“Ah efendim, tek isteğim şu anda benimle konuşmamanız,” dedi kadın. Sesinde öyle diri öyle capcanlı bir elem vardı ki, tüccar iş yapma yöntemlerini aşan bir şeyle karşı karşıya olduğunu hissetti. Ayağa kalktı, kadınsa arkasını döndü ve başını pelerinine gömdü.

Tüccar bir süre yukarı aşağı yürüdü, arada durup ona bakıyordu.

Kendi kendine konuşarak, “Epey zor gelir ama kendi haline bırakmalı biraz. Çalışıp terlesin, yavaş yavaş yola gelir.”

Tom bu işi baştan sona izlemişti ve olacakları eksiksiz tahmin edebiliyordu. Yapılan Tom’a son derecede dehşet verici ve kötülük dolu görünüyordu, kurban da zavallı, cahil kara canlardı! Tom genelleştirmeyi ve genişlemiş bakış açıları edinmeyi öğrenememişti. Bazı Hıristiyan bakanlarca aydınlatılmış olsaydı daha olumlu düşünebilir, bunu gündelik bir alışverişin bir ayrıntısına indirgeyebilirdi. Hem bu ticaret yerleşmiş bir geleneğin de can damarıydı üstelik. Amerikalı ilahî bir aklın, Dr. Joel Parker’ın dediği gibi, “Toplumsal yaşam ve ev yaşamında birinden ayrılmayı istememek kadar kötü bir şey yoktu.” Ne var ki Tom gördüğümüz gibi okuması Yeni Ahit’le sınırlı kalmış garip, cahil bir adam olarak ancak Kutsal Kitap’ın sahneleriyle avunuyor, bu tür sahnelerde kendini rahatlatıp avutacak yönler bulamıyordu. Ezilmiş bir kamış gibi kutuların üstünde yatan zavallı acılı şeyin yaşadığı yanlışlar adına içinde canı kanıyordu; bozguna uğramış, yaşayan, kanayan ama yine de ölümsüz olan bu şeyi Amerikan Eyalet Yasası soğukkanlılıkla arasında yattığı çıkınlar, denkler ve kutularla birlikte sınıflandırıyordu.

Tom yaklaştı, bir şeyler söylemeye çalıştı ama kadın yalnızca inledi. Tom yüreğinden gelerek gözyaşları yanaklarından süzülerek göklerdeki bir sevgiden, merhamet eden bir İsa’dan, sonsuz bir evden söz etti, ne var ki kadının kulağı acıyla sağırlaşmıştı ve inmeli yüreği hissetmiyordu.

Gece geldi, dingin, kımıltısız, muhteşem: sayısız ve kutsal melek gözleriyle aşağılara ışık saçan, göz kırpan, güzel ama suskun gece. O uzak gökte ne bir konuşma ne bir dil, ne acıyan bir ses ne de yardım eden bir el vardı. Birbiri ardına iş ve haz sesleri sona erdi, gemide herkes uyuyor, pruvaya vuran dalgacıklar açıkça duyuluyordu. Tom bir kutunun üstüne uzandı ve orada yatarken takatsiz, yere kapanıp kalmış kadıncağızdan kulağına boğuk bir hıçkırık ya da ağlama çalındı.

“Ah ne yapacağım? Ah Tanrı’m, ah iyi Tanrı’m, n’olur bana yardım et!”

Sonra ara ara duyulan bu mırıltı suskunluğun içinde yitip gitti.

Gece yarısı Tom ansızın irkilerek uyandı. Önünden geminin yan tarafına doğru hızla siyah bir şey geçti, derken bir su şapırtısı duydu. Hiç kimse bir şey görmedi, duymadı. Tom başını kaldırdı, kadının yeri boştu! Kalktı, boş yere arandı. Zavallı kanayan yürek sonunda durmuştu ve nehir, onun üstünü hiç örtmemişçesine bir parlaklıkla dalgalanıyor, göz göz oluyordu.

Sabır! Sabır! Böyle yanlışlara yüreği öfkeyle şişen sizler. Acının tek bir nabız atışı, zulüm görenlerin tek bir damla yaşı Acıların Sahibi Ulu Tanrı tarafından unutulmamıştır. Siz de O’nun gibi sabırla katlanın, aşkla çalışın, O’nun Tanrı olduğuna ne kadar kuşku yoksa, Kurtarıcı olduğuna da o kadar yoktur.

Tüccar erkenden dipdiri uyandı ve canlı malını görmeye geldi. Şimdi şaşkınlıkla çevresine bakınma sırası ondaydı.

“Bu kız nerede?” diye Tom’a sordu.

Düşüncelerini kendine saklamanın akıllılığını öğrenmiş olan Tom kendini gözlem ve kuşkularını açıklayacak durumda hissetmedi, bilmediğini söylemekle yetindi.

“Ben uyanıktım ve gemi her durduğunda baktım, o yüzden yanaşılan yerlerden hiçbirinde inmediğinden hiç kuşkum yok. Bu konuda asla başkalarına güvenmem,” dedi tüccar.

Bu konuşma özellikle ona ilginç gelecek bir şey varmışçasına Tom’a hitaben yapılmıştı. Tom hiç sesini çıkarmadı.

Tüccar gemiyi baştan kıça, kutuların, balyaların, varillerin arasına varıncaya kadar, kazan dairesi, bacalar da olmak üzere boş yere aradı.

“Bak Tom, bu konuda dürüst olmanı istiyorum.” Arama sonuç vermeyince Tom’un durduğu yere gelmişti. “Bu konuda bir şey biliyorsun. Hayır deme, bildiğini biliyorum. Kızın saat onda buraya uzandığını gördüm, on ikide de, bir ile iki arasında da buradaydı, kalktığımda yoktu, sen de bu süre içinde hep orada uyudun. Şimdi, sen bir şey biliyorsun. Hiç kaçarın yok.”

“Eh, efendim,” dedi Tom, “sabaha doğru bir şey bana süründü, uyanır gibi oldum, sonra da büyük bir şapırtı duyunca iyice uyandım, kız gitmişti. Tüm bildiğim bu.”

Tüccar çok büyük bir şaşkınlığa uğramadı, daha önce de söylediğimiz gibi sizin alışık olmadığınız birçok sıra dışı olaya o alışıktı. Ölümün varlığı bile onda hatırı sayılır bir ürperti uyandırmazdı. Birçok kez görmüştü, ticaret yaparken onunla karşılaşmış, tanış olmuşlardı, ölüm için düşündüğü, mal işlemleri konusunda çok haksızca zorluk çıkaran çetin bir müşteri olduğuydu, onun için de yalnızca bir bagajdan başka şey olmayan kıza sövdü ve şanssızlık diz boyu, diye düşündü, işler böyle giderse bu yolculukta sent kazanamayacaktı.

Kısaca kendini kesinlikle kullanılmış hissediyordu ama bu konuda yapılabilecek bir şey yoktu. Kadın koskoca anlı şanlı Amerika bile istese, onun gibi bir kaçağı asla geri vermeyecek bir konuma kaçmıştı.

Tüccar küçük hesap defterini alıp hoşnutsuzluk içinde oturdu ve yitik bedeni ve ruhu “Kayıplar” başlığı altına yazdı.

“Bu tüccar şaşırtıcı bir yaratık değil mi? Öyle duygusuz ki! Gerçekten çok korkunç!”

“Aa ama kimse bu tüccarlar için iyi bir şey düşünmüyor ki, tüm dünyada aşağılanır, doğru dürüst hiçbir insan topluluğuna alınmazlar.”

İyi de, bu tüccarı yapan kim, beyefendi! En çok suçlanması gereken kim? Aydınlamış, kültürlü, akıllı adam; tüccarın kaçınılmaz sonuç olduğu sistemi ya da o zavallı tüccarı kim destekliyor?

Tüccarı ayartıp bozarsan, bu ticareti isteyen toplumsal kayıtsızlığı artık tüccarın bundan hiç utanmayacağı bir noktaya getirirsen, hangi konuda ondan daha iyi olursun? Sen eğitimlisin o cahil mi yani, sen yüksektesin de o alçakta mı, sen incelmişsin de o kaba mı kalmış, yoksa sen yeteneklisin de o sıradan mı?

Böyle bakıldığında Kıyamet Günü’nde ona, sana gösterilecek olandan daha fazla hoşgörü gösterilebilir.

Yasal ticaretin bu küçük olayları söz konusu olduğunda Amerikan yasa yapıcıların hepten insanlıktan yoksun olduğunun düşünülmemesini rica etmeliyiz. Bu tüccarı korumak ve yaşatmak, bu ticareti kollamak kolay mı? Büyük adamlarımızın yabancı köle ticaretine karşı bağırıp çağırarak nasıl karşı çıktıklarını, mücadele ettiklerini bilmeyen var mı? Bu konuda büyük çabalarıyla yüreğimize su serpen Clarkson’lar ve Wilberforce’lar diye iki harika yol gösterici çıkmıştır. Afrika’dan zenciler alıp satmak öyle korkunç ki, sevgili okur, bu akla bile getirilmemeli! Ama Kentucky’den alıp satalım derseniz... O başka!

3. Eski Ahit, “Yeremya”, 31:15. (Y.N.)

4. Eski Ahit, “Yaratılış”, 9:25. (Y.N.)

5. Yeni Ahit, “Matta”, 7:12. (Y.N.)

13 Quaker’da yaşam

Şimdi önümüzde sessiz bir sahne doğuyor. Büyük, oda gibi yapılmış, tertemiz boyalı bir mutfak, tek bir toz zerreciği olmayan sarı yer döşemesi tertemiz ama kararmış bir kuzine, dizi dizi parlak kalaylı kap ve iştah kabartacak sayısız lezzetli şey. Eski, sağlam, parlak yeşil tahta iskemleler. Üstünde değişik renkli yünlü parçalardan yapılmış yama işi yastıkla oturacak yeri geniş, küçük bir iskemle. Ayrıca geniş kollarının konukseverlilikle açık olması yetmiyormuş gibi kuştüyü yastıklarıyla da insanı çağıran eski, anaç, daha büyücek bir salıncaklı sandalye. Bu, gerçekten rahat, ayartıcı, eski bir sandalyeydi, değeri güven veren ev mutluluğuna yaraşır olmasından geliyordu. Yanında düzinelerce uzun tüylü kadife ya da brokar gibi kentsoylu oturma odası ıvır zıvırı göze çarpıyor, yavaşça öne arkaya sallanan sandalyedeyse, gözleri güzel bir dikişe eğili eski dostumuz Eliza oturuyordu.

Evet, uzun kirpiklerinin gölgesine ve şefkatli ağzının çevresine birikmiş hüzünle Kentucky’deki evde olduğundan daha solgun ve zayıf Eliza işte oradaydı! Ağır acının disiplini altında o genç kız yüreğinin nasıl sağlamlaşıp yaşlandığı açıkça görülüyordu, iri, kara gözleri, küçük Harry’sinin tropik bir kelebek gibi yerde oradan oraya zıplayarak yaptığı oyunları izlemeye kalktığında daha önceki mutlu günlerinde orada olmayan direncinin derinliğini ve şaşmaz kararlılığını ortaya koyuyordu.

Yanında, kucağına koyduğu parlak, kalaylı bir kaba dikkatle kurumuş şeftalileri ayıran bir kadın oturuyordu. Elli beş-elli altı yaşlarında olabilirdi ama yüzü, zamanın yalnızca parlaklık vermek ve donatmak için dokunduğu yüzlerdendi. Düz Quaker deseniyle yapılmış kar beyazı bürümcük başlığı, göğsünde huzurlu kıvrımların arasında yatan düz beyaz muslin mendili, kasvetli renkli şalıyla giysisi baktığımız anda hangi toplum kesiminden olduğunu hemen gösteriyordu. Sağlıklı, üstünde ayva tüyleri göze çarpan yumuşak, yuvarlak, pembe yüzü olgun bir şeftaliyi çağrıştırıyordu. Zamanın yer yer gümüşlettiği saçları, insanlara karşı iyi niyet, yeryüzünde barış dışında başka hiçbir kayıt düşmediği yüksek, yumuşak başlı alnından düzgünce geriye doğru taranmıştı, bir çift iri tertemiz, güvenilir ve sevgi dolu göz parlıyordu yüzünde ve kadının göğsünde çarpan iyilerin iyisi sadık yüreğin ta içini görmek için onlara dümdüz bakmak yeterliydi. Güzel genç kızlar için çok şey yazılıp çok şarkı söylenmiştir de, neden biri tutup da yaşlı kadınların güzelliğini işaret etmez? Bu uyarıdan esinlenmek isteyen varsa, şu anda küçük salıncaklı iskemlesinde oturan can dostumuz Rachel Halliday’i öneririz. İskemlenin çıkardığı gıcırtılı seslere bakılırsa ya gençliğinde soğuk almış ya astımlı ya da sinir bozukluğu olmalı; Rachel üstünde yavaş yavaş ileri geri sallandıkça o da alçak sesle başka bir iskemlede dayanılmaz olabilecek bir garç gurç, garç gurç sesiyle inleyip duruyordu. Ne var ki yaşlı Simeon Halliday bu sesin ona müzik gibi geldiğini sık sık söyler, çocuklarsa dünyada hiçbir şeyin annelerinin iskemlesinin sesine değişilmeyeceği konusunda ona katılır. Neden? Yirmi yılı aşkın bir süre o iskemleden yalnızca sevgi sözcükleri, erdeme ilişkin tatlı anımsatmalar ve anaç bir sevgiyle şefkat gelmiş, sayısız baş ve yürek ağrıları orada onanmıştı. Tinsel ve tensel tüm zorluklar orada çözülmüştü. Tümü de tek bir iyi, sevgi dolu kadın tarafından. Tanrı ondan razı olsun!

Usulca şeftalilerinden başını kaldırıp, “Hâlâ Kanada’ ya gitmeyi düşünüyor musunuz Eliza?” diye sordu.

“Evet efendim,” dedi Eliza, güçlü bir sesle. “Yola devam etmeliyim. Durmaya cesaret edemiyorum.”

“Peki oraya gittiğinizde ne yapacaksınız? Bunu düşünmelisiniz kızım.”

“Kızım” sözcüğü Rachel Halliday’in dudaklarından kendiliğinden çıkıvermişti, onun için “anne” de dünyanın en doğal sözcüğüydü.

Eliza’nın elleri titredi, elişinin üstüne birkaç damla gözyaşı düştü ama o titremeyen bir sesle yanıtladı:

“Yapacağım, ne bulabilirsem. Umarım bir şey bulabilirim.”

“Dilediğiniz kadar burada kalabileceğinizi biliyorsunuz,” dedi Rachel.

“Ah, teşekkür ederim,” dedi Eliza, “ama,” Harry’yi gösterdi, “geceleri uyuyamıyorum, dinlenemiyorum. Dün gece düşümde o adamın avluya girdiğini gördüm,” dedi ürpererek.

Rachel gözlerini sildi.

“Zavallı çocuk! Ama böyle hissetmemelisiniz. Tanrı’ nın buyruğuyla şimdiye kadar köyümüzden hiçbir kaçak alınıp götürülmedi. İnanıyorum ki siz de ilk olmayacaksınız.”

O anda kapı açıldı, ufak tefek, kısa boylu, yusyuvarlak, iğne yastığı gibi bir kadın, sağlıkla parlayan ve olgun bir elmayı çağrıştıran neşeli yüzüyle kapıda durdu. Rachel gibi insana kasvet veren, gri bir elbise giymişti. Tombul göğsünde katlanmış gibi duran bir yakası vardı.

Rachel neşeyle ona doğru yürüdü.

“Ruth Stedman,” dedi, “nasılsınız Ruth?” Kadının iki elini candan bir tavırla tuttu.

Ruth koyu gri iç karartıcı başlığını çıkardı.

“İyiyim,” dedi ve mendiliyle başlığının tozunu silkeledi, bunu yaparken de küçük, şişman ellerin düzeltmek için tüm vuruş ve dokunuşuna karşın kaygısızca yerinde duran Quaker takkesinin altındaki yuvarlak başı göründü. İnatçı saç tutamları da şuradan buradan dışarı kaçmıştı, aldatılıp kandırılıp yerlerine sokulmaları gerekiyordu, yirmi beşinde görünen konuk, sonunda bu düzenlemeleri yaptığı aynadan döndü, ona bakanlar gibi durumdan hoşnut görünüyordu. Sağlıklı, candan, cıvıl cıvıl, ufacık bir kadındı, bu özellikleriyle erkeklerin yüreğini pek hoşnut etmiş olmalıydı.

“Ruth, bu arkadaş Eliza Harris, bu küçük çocuk da size söz ettiğim çocuk.”

Ruth, Eliza’yla uzun zamandır beklediği eski bir dostuymuşçasına el sıkışırken, “Sizi görmekten hoşnudum Eliza, çok...” dedi. “Sanırım bu da sevgili oğlunuz, ona pasta getirdim.” Kalp biçiminde küçük bir pastayı ona uzattı, çocuk da geldi, buklelerinin arasından baktıktan sonra utana sıkıla aldı.

“Sizin bebeğiniz nerede Ruth?” dedi Rachel.

“Aa, geliyor, tam içeri girerken Mary yakaladı, öbür çocuklara göstermeye ambara götürdü.”

O anda kapı açıldı, dürüst bakışlı pembe beyaz, annesi gibi iri kahverengi gözlü Mary, çocukla birlikte içeri girdi.

Rachel, “Hah, işte!” diyerek ilerledi ve beyaz şişman bebeği kollarına aldı. “Ne kadar sağlıklı, ne kadar da çabuk büyüyor!”

Eline çabuk Ruth çocuğu alırken, “Hem de nasıl!” dedi, bir yandan da mavi ipekten küçük başlığını, bebeğin sarılıp sarmalandığı süslü ıvır zıvırları çıkarmaya başladı, orasını burasını çekiştirip kılık kıyafetini düzene koyduktan sonra tüm içtenliğiyle bebeği öpüp biraz kendine gelmesi için yere oturttu. Bebek bu tür davranışlara alışık görünüyordu, parmağını (o da ne kadar parmak sayılırsa) ağzına soktu ve kendi düşüncelerine gömüldü, bu arada annesi mavili beyazlı iplikten uzun bir çorap çıkararak hızla örmeye başladı.

Anne yumuşak bir sesle, “Mary, çaydanlığı doldurursan iyi olur,” diye anımsattı.

Mary çaydanlığı kuyuya götürdü, az sonra yine görünüp sobanın üstüne koydu, çok geçmeden çaydanlıktan tatlı mırıltılarla neşe ve konukseverliğin buhurdanı olan dumanlar çıkmaya başladı. Beri yanda, Rachel’in birkaç nazik uyarısına uyan aynı el, şeftalileri ateşin üstünde bir tavaya koymuştu bile.

Rachel kar beyazı bir kalıp indirdi, önlüğünü bağlayarak sessizce bisküvi yapmaya koyuldu.

Önce Mary’ye dönerek, “Mary, John’a söyler misiniz bir piliç hazırlasın,” demesi üzerine Mary odadan çıktı.

Rachel bisküvi yapmayı sürdürürken, “Peki ya Abigail Peters nasıl?” diye sordu.

“Ah, iyi,” dedi Ruth, “bu sabah oradaydım, yatağı topladım, evi temizledim. Öğleden sonra Leah Hills gitti, birkaç gün yetecek kadar ekmekle kek yaptı, bu akşam da gidip onu kaldıracağım.”

“Ben de yarın gider, temizlik gerekiyor mu, onarılacak şey var mı, bir bakarım,” dedi Rachel.

Ruth, “Aa, iyi olur,” dedi, sonra ekledi: “Hannah Stanwood’un hasta olduğunu duydum. John geçen gece oradaydı. Yarın oraya gitmeliyim.”

“Akşama kadar kalacaksanız, John yemeğe buraya gelebilir,” diye önerdi Rachel.

“Teşekkürler Rachel, bakalım yarın olsun da... Aa, Simeon geliyor.”

Uzun boylu, dik duruşlu, kaslı bir adam olan Simeon Halliday, kurşuni pantolonu, paltosu ve geniş kenarlı şapkasıyla içeri girdi. Geniş, açık tuttuğu elini Ruth’un küçük, tombul avucuna doğru uzatırken sıcak bir tavırla, “Nasılsınız Ruth? John nasıl?” dedi.

“Ah, John da, herkes de iyi,” dedi Ruth neşeyle.

Rachel bisküvileri fırına koyarken, “Ne haber?” dedi.

Adam “arkadaşlarıyla”yı vurgulayarak, “Peter Stebbins’in bana söylediğine göre bu akşam arkadaşlarıyla yola çıkması gerekiyormuş.” Bir yandan arkada, küçük sundurmadaki tertemiz bir muslukta ellerini yıkıyordu.

Rachel, “Öyle mi?” dedi. Düşünceli gözlerle Eliza’ya bakıyordu.

Simeon döndüğünde Eliza’ya, “Adı Harris mi demiştiniz?” dedi.

Rachel çabucak kocasına baktı, Eliza titrek bir sesle, “Evet,” diye yanıtladı. Tümüyle ona egemen olan korkuları kendisine de verilecek haberler olabileceğini fısıldıyordu.

Simeon sundurmada durup Rachel’i dışarı çağırdı.

“Rachel Ana!”

Rachel unlu ellerini önlüğüne silerek sundurmaya çıktı.

“Ne istiyorsunuz?”

“Bu kızın kocası da Quaker’da ve bu gece burada olacak.”

Rachel’in yüzü sevinçten ışıl ışıl olmuştu.

“Gerçekten mi?”

“Gerçekten. Peter dün arabayla öbür yere inmişti, orada yaşlı bir kadınla iki adam bulmuş, biri adının George Harris olduğunu söylemiş, anlattıklarından çıkardığım kadarıyla kim olduğundan kuşkum kalmadı. Akıllı, hoş bir adam. Şimdi söyleyelim mi?”

“Ruth’a söyleyelim,” dedi Rachel.

“Ruth gelsenize!”

Ruth örgüsünü bıraktı, hemen arka sundurmaya çıktı.

“Ne dersiniz Ruth, Simeon, Eliza’nın kocasının son geleceklerin arasında olduğunu, bu gece burada olacağını söylüyor.”

Ufak tefek Quaker’lı kadın o kadar sevindi ki, konuşma yarım kaldı. Küçük ellerini çırparak yerinden zıplarken Quaker takkesinin altından fırlayan iki asi bukle beyaz boyun atkısının üstüne düştü.

Rachel tatlı bir sesle, “Yavaş canım! Susun Ruth, söyleyin bakalım ona şimdi söyleyelim mi?” diye sordu.

“Hiç kuşkusuz, şu anda hem de! Benim John’um olsa ne hissederdim sanıyorsunuz? Söyleyin, hemen!”

Simeon gülümseyen bir yüzle Ruth’a baktı.

“Kendinizi yalnızca komşunuzu nasıl seveceğinizi öğrenmeye adıyorsunuz Ruth.”

“Kesinlikle. Bizler bunun için yaratılmadık mı zaten? John’la bebeği sevmeseydim, o kızcağız için bunları duyumsamayı da bilemezdim. Hadi, gelin, hemen söyleyin ona, söyleyin!”

Ellerini ikna etmeye çalışarak Rachel’in koluna koydu.

“Onu sizin yatak odanıza götürün, ben de bu arada tavuğu kızartayım.”

Rachel, Eliza’nın dikiş diktiği mutfağa geldi, küçük yatak odasının kapısını açarak tatlı bir sesle, “Gelin evladım, size haberlerim var,” dedi.

Eliza’nın solgun yüzüne kan geldi, sinirli bir tedirginlik içinde titreyerek kalktı, oğluna baktı.

Küçük Ruth, “Hayır hayır,” diyerek atılıp ellerini tuttu. “Sakın korkmayın, haberler iyi Eliza, girin, içeri girin!” Onu kapıya doğru usulca itti, girince arkasından kapattı, sonra da dönüp küçük Harry’yi kucaklayarak öpmeye başladı.

“Babanızı göreceksiniz küçüğüm. Biliyor mu? Babası geliyor!”

Çocuk şaşkınlıkla ona bakarken bunu üst üste birçok kez yineledi.

Bu arada kapının öte yanında başka bir sahne vardı. Rachel Halliday, Eliza’yı kendine doğru çekti.

“Tanrı’nın inayeti üstünüzde evladım, kocanız köleleri kapattıkları yerden kaçmış.”

Bir anda Eliza’nın yanaklarına çıkıp kıpkırmızı yapan kan aynı hızla koca bir dalga gibi gerisingeri yüreğini buldu. Bayılmak üzere olan Eliza bembeyaz bir yüzle oturdu.

Rachel elini onun başına koydu.

“Cesaretini topla yavrum. Dostlar arasında, onlar bu gece buraya getirecekler onu.”

“Bu gece!” diye yineledi Eliza. “Bu gece!” Sözcükler tüm anlamını yitirmişti, kafası düşte gibi ve karmakarışıktı, her şey bir anda sis kesildi.

Gözünü açtığında rahat, sıcak bir yatakta, üstünde bir battaniyeyle yatıyor, küçük Ruth da ellerini kâfuruyla ovuşturuyordu. Düşteymişçesine hoş bir gevşeklik duyuyordu, uzun süre ağır bir yükü taşımış birinin bu yükten kurtulduğunda dinlenmesi gibi bir duyguydu bu. Kaçtığının ilk saatinden beri bir an bile gevşememiş sinirleri kendini bırakmış, üstüne garip bir güven ve dinginlik gelmişti, iri kara gözleri açık orada öylece yatarken sessiz bir düşteymişçesine çevresindeki hareketleri izledi. Öbür odanın kapısının açık olduğunu, kar beyazı örtüsüyle sofrayı gördü, çaydanlığın mırıltılı şarkısını duydu, Ruth’ un kek ve reçel tabaklarıyla gidip geldiğini, arada bir Harry’nin eline bir dilim kek vermek, başını okşamak ya da kar beyazı parmaklarını buklelerine dolamak için durduğunu gördü. Ara sıra yanına gelen ve iyi niyetini göstermek istercesine örtüleri sıkıştıran, yastıkları kabartan Rachel’in iri anaç bedeninin biçimini gördü ve iri, tertemiz, kahverengi gözlerinden yayılan bir tür güneş ışığının ayırdına vardı. Ruth’un kocasının içeriye girdiğini, kadının hemen ona koşup içtenlikle konuşmaya başladığını, arada da küçük parmağının hoş bir hareketiyle odayı gösterdiğini gördü. Onu, kollarında bebekle çay sofrasına otururken izledi, hepsini masanın çevresinde gördü, küçük Harry’yi yüksek bir iskemlede Rachel’in anaç kanadı altında seyretti, alçak sesle konuşma mırıltılarını, çay kaşıklarının hafif tınısını, fincanlarla tabakların müzikal bir ses çıkaran vuruşlarını duydu, tümü de harika bir düşün dinginliğinde birbirine karıştı ve Eliza uyudu, o donmuş yıldızlı gecede çocuğunu alıp kaçtığı korkunç gece yarısından beri hiç uyumamışçasına uyudu.

Düşünde güzel bir ülke gördü, ona dinlenmek için yaratılmış gibi gelen bir yer... Yeşil kıyılar, hoş adalar, çok güzel parlayan sular... Tatlı seslerin fısıldaştığı o yerde bir ev vardı, orada oğlunun özgür ve mutlu bir çocuk olarak oynadığını gördü. Kocasının ayak seslerini duydu, yaklaştığını hissetti, kocasının kolları onu sardı, adamın gözyaşları onun yüzüne damlıyordu, derken uyandı! Bu bir düş değildi! Gün ışığı gideli çok olmuştu, çocuğu yanında yatmış sakince uyuyor, masanın üstünde ölgün bir mum yanıyor, kocası yastığın yanı başında hıçkırarak ağlıyordu.

Quaker ertesi sabah neşeyle doluydu. Rahibe Rachel erkenden kalkmış, dünü anlatırken okurlarımıza tanıtmaya fırsat bulamadığımız işi başından aşkın kızlar ve oğlanlarla birlikte kahvaltı hazırlamaya koyulmuştu. İncelikle, “Şöyle yapsanız,” ya da, “Böyle yapsanız daha iyi olmaz mı?” diyordu sık sık. Indiana’nın varlıklı koyaklarında kahvaltı karmaşık, çok değişik biçimleri olan bir şeydi. Cennette gül yaprağı toplar ve çalıları düzeltircesine özenle yapılan bu iş için ana elden, başka öbür ellerden de yardım istenirdi. John taze su için kaynağa koşarken, ikinci Simeon da mısır ekmeği için un eliyor, Mary kahveyi çekerken, Rachel sessiz sedasız, yumuşak bir tavırla gidip geliyor, bisküvi yapıyor, tavuğu kesiyor ve her şeyin üstüne güneş ışığı gibi yansıyordu. Bu kadar çok sayıda gencin gayretkeşliğinden kaynaklanan bir düzensizlik nedeniyle çatışma ya da sürtüşme tehlikesi baş gösterdiğinde Rachel’in o tatlı “hadi canım” ya da “ben olsam”ı zorluğun üstesinden gelmekte hemen yeterli oluyordu. Ozanlar aşk esini veren Venüs kuşağını yeğleseler de biz her şeyi uyum içinde yürüten Rachel Halliday kuşağını yeğliyoruz. Böylesi çağımıza daha uygun.

Öbür tüm hazırlıklar sürüp giderken büyük Simeon, köşedeki küçük aynanın önünde, ceketsiz, hiç de pederşahi sayılamayacak bir işlem olan tıraş olma işine dalmıştı. Büyük mutfakta her şey öyle toplum kurallarına uygun, öyle sessiz ve öyle uyumluydu ki, herkese o an yapmakta olduğu işi yapmak dünyanın en hoş şeyiymiş gibi geliyordu ve ortalıkta öylesine karşılıklı güven ve içtenlikli bir dostluk havası vardı ki, çatallarla bıçaklar bile masaya konurken toplum kurallarına uygun bir ses çıkarıyorlardı; tavadaki tavukla domuz pastırmasının şen bir cızırtısı vardı, hiçbir şey pişirilmek kadar hoşlarına gitmiyor gibiydi; George, Eliza ve küçük Harry odadan çıktıklarında, hiç kuşkusuz onlara düş gibi gelen yürek dolusu şenlikli bir hoş geldinle karşılaştılar.

Sonunda herkes kahvaltıya oturdu, bu arada Mary sobanın başında gözlemeleri pişiriyor, tam kıvamına gelip o altınımsı kahverengiyi aldıklarında çabucak masaya koyuyordu.

Rachel masanın baş tarafında hiç bu kadar içten ve merhamet dolu bir mutluluk sergilememişti. Kek tabaklarını geçirişinde ya da bir fincan kahve koyuşunda öyle bir anaçlık ve sıcak yüreklilik vardı ki verdiği her yiyecekle içeceğe bir ruh katıyor gibiydi.

George beyaz adamın masasına ilk kez onunla eşit koşullarda oturuyordu, önceleri tedirgin sıkıntılı, ne yapacağını bilmez durumdaydı ama hepsi öyle solukluydu ki George’un sıkıntısı, her şeyden taşan bu alçakgönüllü iyiliğin candan sabah ışığında sis gibi dağıldı.

Bu gerçek bir evdi, ev... George’un henüz anlamını bilmediği bir sözcüktü. Bir Tanrı inancı ve O’nun takdiri yüreğini sarmaya başlarken güven ve korunmanın altın bulutu karşısında karamsar, insanı insandan kaçıran ve üzüntüden perişan eden ateist kuşkular yok oldu. İçindeki katı umutsuzluk İncil’in ışığında eridi. Karşısındaki yüzler, iyi niyetleri, gösterdikleri sevgi bir azize uzatılan bir bardak suydu sanki. Bu ona verilmiş en güzel öğüt oldu. Küçük Simeon mısır ekmeğine yağ sürerken, “Baba, ya yaptığınız ortaya çıkarsa?” diye sordu.

Simeon usulca, “Para cezamı öderim,” dedi.

“Ya tutuklarlarsa?”

Simeon gülümseyerek, “Annenizle çiftliği çekip çeviremez misiniz?” diye sordu.

“Annem her şeyi yapabilir ama böyle yasalar yapmak utanç verici değil mi?”

“Yöneticilerinizden kötü söz etmemelisiniz Simeon,” dedi babası ciddiyetle. “Tanrı dünya nimetlerini hakça kullanmamız ve merhametli olmamız için veriyor, yöneticilerimiz bunun için bir bedel isterlerse, vermeliyiz.”

Çocuk her çağcıl yenilikçi kadar kendini Hıristiyan hissetmeyerek, “Eh, ben o yaşlı köle sahiplerinden yine de nefret ediyorum!” dedi.

“Size şaşıyorum oğlum,” dedi Simeon, “anneniz hiç öğretmemiş. Tanrı bir derdi için kapıma göndermişse, köleye yaptığımın aynını köle sahibine de yaparım.”

Küçük Simeon kıpkırmızı kesildi ama annesi gülümseyerek, “Simeon benim iyi çocuğumdur, yavaş yavaş büyüyüp babası gibi olacak,” dedi.

George kaygıyla, “Değerli beyefendi, umarım bizden kaynaklanan bir sorun yaşamıyorsunuzdur,” dedi.

“Hiçbir şeyden korkunuz olmasın George, dünyaya bunun için gönderilmedik. İyi bir neden yüzünden sorunla karşılaşmazsak adımızı hak etmiyoruz demektir.”

“Ama bu benim yüzümdense, dayanamam,” dedi George.

“Öyleyse korkmayın dostum George, biz bunu sizin için değil, Tanrı ve insanoğlu adına yapıyoruz. Bugün sessizce dinlenin, bu gece saat onda Phineas Fletcher sizleri öbür durağa götürecek, sizi ve öbürlerini. Peşinizdekiler işi sıkı tutuyor, gecikmemeliyiz.”

“Sorun buysa neden akşamı bekliyoruz?” dedi George.

“Gündüz burada güvendesiniz, burada herkes dosttur ve tümü de gözlemede. Gece gitmeniz daha güvenli.”

14 Evangeline

... yaşama yansıyan parlak bir yıldız gibi

Böyle bir ayna için pek tatlı bir imge

Daha biçimini kalıbını bulmamış sevimli bir yaratık ki

Daha açılmamış o güzelim gül koncası.6

Mississippi! Chateaubriand’ın şiirinde, bir hayvan ve bitki mucizesinin ortasında akıp giden muhteşem ve süreğen bir yalnızlıklar nehri olarak betimlediği bu yerde nasıl da büyülü bir değnekle dokunurcasına görüntü değişiveriyordu.

Ne var ki bir saat içinde bu yabanıl romantizm ve düşler nehri pek de düşsel ve güzel diye tanımlanamayacak bir gerçeğe dönüşmüştü. Dünyanın başka hangi nehri bir ülkenin bereket ve emeğini bağrında okyanusa taşır? Bir ülke ki, ürünleri tropiklerden kutuplara kadar her şeyi kucaklıyor!

İvecen, köpüklü, kıyılara saldırarak akan anaforlu sularının ve eski dünyanın asla görmediği bu çetin, yorulmaz yarış biçiminin, dalgalar üstünde sürüp giden paldır küldür iş yoğunluğunun birbirine yaraşır bir benzerliği vardır. Ah! Bu dalgalar aynı zamanda daha da müthiş bir yük taşımıyorlar mı?.. Zulme uğrayanların gözyaşları, bilinmeyen bir Tanrı’ya yakaran zavallı, gafil yüreklerin umarsız acıları ve duaları... Bilinmeyen, görünmeyen, suskun ama yine de, “Bir gün olduğu yerden çıkıp dünyanın tüm zavallılarını kurtaracak olan bir Tanrı!”

Ağır yüklü buharlı gemi giderken batan güneşin eğimli ışığı nehrin denizimsi genişliğinde, ürperen kamışlarda ve altın huzmeler vurdukça parlayan kasvetli kara yosun çelenklerinin sarktığı uzun koyu renk servilerde titreşiyordu.

Uzaktan kare biçiminde gri, yekpare bir blok olarak görünecek kadar tıka basa pamuk balyalarıyla yüklü gemi ağır ağır en yakın pazara doğru yol alıyordu. Alçakgönüllü dostumuz Tom’u yine bulabilmemiz için kalabalık güverteleri bir süre araştırmamız gerekecek. Sonunda onu yüksekteki üst güvertede her yanı tıka basa dolduran pamuk balyalarının arasındaki köşede bulduk.

Yarı Mr. Shelby’nin tanıtımından aldığı güvenle, yarı kişiliğinin kendi halinde, sessiz sedasız yapısından olsa gerek, Haley gibi birinin bile epey güvenini kazanmıştı.

Önceleri adam onu gün boyu izlemiş, prangasız uyumasına asla izin vermemişti ama Tom’un yakınmasız sabrı ve açıkça görülebilen kendine yeterliliği, yavaş yavaş kısıtlamaları kaldırmasına neden olmuş ve Tom bir süre dilediğince gidip gelmesine izin veren şeref sözünün tadını çıkarmıştı.

Her zaman sessiz, yardımsever ve aşağıdaki işçiler arasında baş gösteren her acil duruma el koymaya dünden hazır biri olarak Tom, herkesin güvenini kazanmıştı, bir Kentucky çiftliğinde çalışırcasına iyi niyetle onlara yardım etmek için canla başla saatler harcıyordu.

Yapacak hiçbir şey bulamazsa üst güvertede pamuk balyalarının arasında kuytu bir köşede Kutsal Kitap’ına gömülüyordu, şimdi onu orada görüyoruz.

New Orleans’ın iki yüz kırk kilometre kadar yukarısında nehir, çevredeki araziden yüksektir ve kıyıdaki beş-altı metre yüksekliğindeki koca setlerin arasından o müthiş kütlesiyle akar. Buharlı geminin güvertesindeki biri, yüzen bir şatodan bakarmışçasına arazinin her yanını, kilometrelerce uzağı görebilir.

Tom’un da önünde birbiri ardına uzanan ekim alanları, yaklaştığı yaşamın haritasıydı.

Uzakta, ağır işlerinde çalışan köleleri, daha da ötede efendinin sefa bahçeleriyle kâşanesini, onun epey uzağında da ekim alanının üstüne dizili, güneş ışığında parlayan kulübeleri gördü. Manzara önünden bir film şeridi gibi aktıkça garip zavallı yüreği, yaşlı, gölgeli kayın ağaçları, geniş serin salonlarıyla efendinin evine hemen yanı başındaki begonya ve yeşilliklerin sardığı küçük kulübesine, Kentucky çiftliğine geri dönecekti. Burada çocukluğundan bu yana birlikte büyüdüğü dostlarının bildik yüzlerini, akşam yemeği hazırlığı için eteği tutuşmuş, işi başından aşkın karısını görecekti, oyun oynayan çocuklarının neşeli kahkahalarını, dizindeki bebeğin bıcır bıcır konuşmasını duyacaktı, birden hepsi kayboldu; yine kamışlıkları, servileri ve parlayan ekim alanlarını gördü. Yine makinelerin gıcırtısıyla uğultusunu duydu, tümü de ona, yaşamının o evresinin sonsuza dek kapandığını söylüyordu.

Böyle bir durumda karınıza yazarsınız, çocuklarınıza haber gönderirsiniz, ne var ki Tom yazamıyordu, onun için mektup diye bir şey var olmamıştı, ayrılık uçurumuna bir sözcük ya da işaretle bile köprü kurulamıyordu.

Sizce böyle bir durumda Kutsal Kitap’ın üstüne birkaç damla gözyaşı dökülmesi tuhaf mı? Tom’un sözcükten sözcüğe ilerleyen parmağıyla vaat edilenin izinden gitmesi garip mi?

Geç öğrendiğinden Tom çok ağır okuyabiliyor, zorlukla heceleyebiliyordu. Şansına, okumayı amaçladığı kitap ağır okumanın zarar vermesi bir yana her bir sözcüğün, o paha biçilmez değerini aklın kavrayabilmesi için, altın külçeleri gibi tek tek tartılmaları gereken bir kitaptı. Her sözcüğü parmağıyla izlerken ve yarısını yüksek sesle söyleyerek okurken bir an onu izleyelim.

“Yü-re-ği-ni-zi-ele-me-koy-ver-me-yin. Ba-ba-mın-e-vin-de-bir-çok ma-li-kâ-ne-var-dır. Si-zin-i-çin-bir-yer-ha-zır-la-ma-ya-gi-di-yo-rum.”7

Cicero sevgili biricik kızını gömdüğünde yüreği biçare Tom’un yüreği kadar içten bir acıyla doluydu, ikisi de insan olduğundan Cicero’nun acısı Tom’unkinden çok olmayabilir. Ne var ki Cicero umudun soylu sözcükleri üstünde durup düşünmez, gelecek bir birleşmeyi beklemezdi, böyle bir şeyin ayırdına varıp görmüş olsa bile büyük bir olasılıkla inanmazdı, önce kafasını metnin güvenilirlik derecesine, çevirinin doğruluğuna ilişkin binlerce soruyla doldurması gerekirdi.

Ama fukara Tom’a göre, tam gereksinimi olan şey öylesine açık bir gerçeklikle ve tüm yüceliğiyle duruyordu ki karşısında, bir soru olasılığı basit kafasında hiç belirmedi. Doğru olmalıydı, yoksa, nasıl yaşayabilirdi?

Tom’un Kutsal Kitap’ı bu işi bilen yorumcuların hiçbir yardım ve açıklaması olmamasına karşın, yine de ona en bilgece yorumdan daha çok yardım eden kendi bulduğu belirli yol işaretleri ve rehberlerle güzelleştirilmişti.

Kutsal Kitap’ı efendisinin çocuklarının, özellikle de Efendi George’un ona okumasına alışkındı, okurlarken özellikle kulağına hoş gelen ya da yüreğini etkileyen bölümleri güçlü, göze çarpan mürekkep çizgileriyle işaretlerdi. Bu yüzden de Kutsal Kitap’ı değişik biçimde bir sürü işaretle baştan aşağı doluydu, bu sayede en sevdiği bölümleri arada neler olduğunu heceleme sıkıntısına girmeden bir çırpıda bulabiliyordu, şimdi önünde duran her bölümde geçmişte kalmış bir ev sahnesi ve geçmiş bir mutluluk anlatılıyordu. Kutsal Kitap’ı, yaşamında kalmış tek şey olduğu kadar, geleceğin de tek umudu gibi geliyordu ona.

Yolcular arasında New Orleans’ta oturan, St. Clare adlı hali vakti yerinde genç bir beyefendi vardı. Yanında da beş-altı yaşındaki kızıyla ikisinin üstünde, özellikle de küçükte hakkı varmışçasına davranan bir de hanımefendi.

Bir kez görüp de kolay unutulmayacak bir güneş ışığı ya da yaz rüzgârı kadar hareketli, burnunu her işe sokan kız sık sık Tom’un gözüne çarpıyordu.

Bedeninin bebek tombulluğuyla çocuklara has o kare biçimi dışında çocuk güzelliğinin kusursuz bir örneğiydi.

Çevresindeki havaya insanın düşünde gördüğü mitlere özgü doğaüstü bir yaratıkmışçasına bir güzellik titreşimi yayıyordu. Yüzü çizgilerindeki kusursuz güzellikten çok, anlamındaki o eşsiz, düş gibi içtenlikle bakanları hayranlıkla irkiltiyor, en duyarsız ve hayal gücünden yoksun olanları bile tam olarak nedenini kavrayamamalarına karşın etkiliyordu. Başının biçimiyle boynunu çevirişi ve göğsünde özellikle soylu bir hava vardı, uzun altınımsı kahverengi saçları çevresinde bir bulut gibi uçuşuyor, insanın ruhunu çeken altınımsı kahverengi ağır kirpiklerle çevrili mavi mor gözleri onu öbür çocuklardan ayırıyor, gemide oradan oraya koşarken herkes dönüp arkasından bakıyordu. Yine de ağırbaşlı ya da hüzünlü diyemeyeceğimiz bir çocuktu. Tam aksi, düşsel ve masum bir oyunbazlık çocuksu yüzüyle şen bedeninde yaz yapraklarının gölgesi gibi titreşiyordu. Durup dinlenmeden hareket ediyordu, gül ağzında hafif bir gülümseme, bulut gibi hafif adımlarla yaylanarak oradan oraya uçuyor, mutlu bir düşteymişçesine kendi kendine şarkı söylüyordu. Babasıyla “dişi gardiyanı” aralıksız peşinde koşmaktaydılar ama yakaladıklarında yine ellerinden bir yaz bulutu gibi erircesine sıyrılıyor, ne yaparsa yapsın kulağı asla bir sitem ya da azar sözcüğüne hedef olmuyor, gemide istediğini yapıyordu.

Hep beyazlar giymiş olarak zerre kadar lekelenip kirlenmeden her yere gölge gibi girip çıkıyor, peri ayakları kaymadan, o görülesi mavi gözlü altın başıyla aşağıda da yukarıda da uçarcasına geçmedik köşe bucak bırakmıyordu.

Ateşçi, kan ter içinde kaldığı ağır işinden başını kaldırdığında o gözleri bacanın öfkeli derinliklerine ya da korkuyla ve acıyarak müthiş bir tehlike içindeymişçesine ona dikilmiş buluyordu. Derken dümenci duralayıp gülümsüyor ve o resim gibi başköprü üstünün camından bir an parlayıp yok oluyordu. Günde bin kez kaba saba sesler ona iyilik diliyor, o geçerken sert yüzleri alışık olmadıkları bir yumuşaklık kaplıyor, kız korkusuzca tehlikeli yerlere sıçradıkça kaba, kurumlu eller hemen onu kurtarmaya uzanıyor, yolunu açıyordu.

İyi hamurunun verdiği yumuşak, kolay etkilenen yapısıyla hep sade ve çocuksu olana sevgi beslemiş olan Tom, küçüğü her gün artan bir ilgiyle izliyordu. Çocuk ona ilahî bir şeymiş gibi geliyor, ne zaman derin mavi gözler tozlu bir pamuk balyasının ardından onu gözetlese ya da bir paket dizisinin üstünden ona dikilse, Tom’un neredeyse onun Yeni Ahit’ten çıkmış bir melek olduğuna inanası geliyordu.

Küçük, sık sık Haley’in zincirler içinde oturan kölelerinin arasında üzgün üzgün dolaşıyordu. Aralarından kayarcasına geçerken onlara aklı karışmış, kederli bir içtenlikle bakıyor, bazen incecik elleriyle zincirlerini kaldırıyor, uzaklaşırken acıyla içini çekiyordu. Birkaç kez eli kolu şeker, fındık, fıstık, portakallarla dolu ortaya çıktı, neşeyle onları dağıttıktan sonra yine gitti.

Tom yanına yaklaşmak gibi tehlikeli bir iş yapmadan bu küçükhanımı epey izledi.

Tom bu küçük insanları sakinleştirip yaklaşmalarını sağlamak için yapılan basit davranışların pek çoğunu biliyordu ve rolünü son derece ustaca oynamaya karar verdi. Kiraz çekirdeklerinden şirin sepetçikler, ceviz çekirdeklerinden garip yüzler, mürver tohumlarından gülünç zıplayan adamlar yapmayı biliyordu, her tür ıslık çalmada da Orman Tanrı’sı Pan’la yarışabilirdi. Cepleri her zaman efendisinin çocukları için yaptığı öteberiyle dolu olurdu. O sırada da oturmuş, küçük kızla tanışabilmek ve arkadaşlık kurabilmek için övgüye değer bir sağduyuyla ufak tefek ilgi çekici şeyler yaratmıştı.

Küçük utangaçtı, çevresinde olup biten her şeye doymaz bir ilgi göstermesine karşın onu yaklaştırmak kolay değildi. Önceleri sözü geçen küçük oyuncaklarla oyalanarak Tom’un yanındaki kutu ve paketlerin üstüne kanaryalar gibi tünedi, verdiği o minik şeyleri ağırbaşlı bir utangaçlıkla aldı, sonunda aralarında epey bir güven sağlandı. Tom olayların böyle bir isteği kaldıracak kadar olgunlaştığını düşündüğü anda, “Küçükhanımın adı ne?” diye sordu.

“Evangeline St. Clare,” dedi küçük, “ama babam da herkes de bana Eva der. Şimdi... sizin adınız nedir?”

“Benim adım Tom, geldiğim Kentucky’de küçük çocuklar bana Tom Amca derdi.”

“Öyleyse ben de size Tom Amca diyeceğim, sizi sevdim,” dedi Eva. “Pekâlâ, Tom Amca nereye gidiyorsunuz?”

“Bilmiyorum Miss Eva.”

“Bilmiyor musunuz?”

“Hayır, birine satılacağım. Kime bilmiyorum.”

Eva çabucak, “Babam sizi satın alabilir,” dedi. “Alırsa güzel güzel eğleniriz. Hemen bugün ona sormalıyım.”

“Teşekkür ederim küçükhanımcığım.”

Gemi küçük bir iskelede odun almak için durduğunda babasının sesini duyan Eva hemen o yana seğirtti. Tom odunların yüklenmesine yardım etmek için ayağa kalktı. Az sonra öbürleriyle birlikte çalışmaya başladı.

Eva’yla babası geminin iskeleden ayrılışını izlemek için küpeştedeydiler, çark suda birkaç kez döndü, birden geminin beklenmedik ani bir hareketiyle küçük kız dengesini yitirdi, bir anda küpeşteden suya uçtu. Ne yaptığını pek de bilmeden ardından suya dalmaya hazırlanan babayı, çocuğa en etkin yardımın yetiştiğini gören biri arkadan tuttu.

Çocuk düşerken Tom alt güvertede, hemen onun altındaydı. Suya çarpıp battığını gördü, bir saniye sonra nehirde, yanındaydı. Geniş omuzlu güçlü kollu biri olduğundan, suyun üstünde kalmak onun için çocuk oyuncağıydı, bir an sonra çocuğu yakalayıp kollarına aldı, küçüğü tek elmişçesine uzanan yüzlerce ele vermek için her yanından sular damlayarak gemiye uzattı.

Birkaç dakika içinde babası sırılsıklam, baygın haldeki küçüğü kucağına alıp hanımların kamarasına götürdü. Burada, bu tür olaylarda çok rastlandığı gibi, kim en yararlı şeyi yapacak da, onu iyileştirecek telaşıyla kadın yolcular arasında iyiliksever, iyi niyetli bir çekişme başladı.

Ertesi gün gemi New Orleans’a yaklaşırken hava kapalı, bunaltıcıydı. Gemide ve kamaralarda bir bekleyiş ve hazırlık telaşı vardı, herkes eşyalarını topluyor, karaya çıkmak için hazırlanıyordu. Kamarotlarla oda hizmetlileri limana girmeyi “büyük bir gösteri” olarak ele alıyor ve güzel gemiyi düzenliyor, temizleyip parlatıyorlardı. Alt güvertede kollarını kavuşturmuş, arada bir geminin öbür yanındaki küçük topluluğa kaygıyla bakan dostumuz Tom oturuyordu.

Bir gün öncekinden daha solgun bir yüzle güzel Evangeline de oradaydı, solgunluğundan başka kazaya ilişkin hiçbir iz taşımıyordu. Yanında kolunu rasgele bir pamuk balyasına dayamış zarif bir beyefendi oturuyordu, önünde açık duran kocaman bir defter vardı. Bir bakışta insan, bu beyin Evangeline’in babası olduğunu anlayabilirdi. Başı aynı soylu duruşu, aynı iri mavi gözler, aynı altınımsı kahverengi saçlar onda da vardı ama yüzünün anlamı tümüyle değişikti. İri, saydam mavi gözleri renk ve biçim olarak kızınınkilere benziyorsa da, bakışlarında sisli, düşsel bir derinlik vardı. Her şeyi temiz, gözüpek, parlaktı sanki ve tümü de bugünkü yaşamın ışığıyla aydınlanmıştı, güzel bedeninin her hareketine yerleşmiş olan teklifsiz üstünlük havası incelikliydi, güzel biçimli ağzında biraz gururlu biraz da alaycı bir şeyler seziliyordu. Yarı güler, yarı aşağılar bir havada, kayıtsız bir tavırla Haley’i dinliyor, Haley de olanca çenebazlığıyla pazarlık ettikleri nesnenin niteliğini ayrıntısıyla anlatıyordu.

Haley bitirdiğinde beriki, “Tüm Hıristiyanca ve ahlaki erdemler bu kara deride toplanmış!” dedi.

“Eh dostum, Kentucky’de dedikleri gibi ederi nedir kısaca onu söyle, bu işe kaç para ödenecek? Beni ne kadar kazıklayacaksın? Çıkar baklayı ağzından!” diye sözlerine devam etti genç adam.

“Şimdi tutup da bin üç yüz dolar desem, yalnızca kendimi kurtarmış olurum, bunu da yapamam.”

“Zavallıcık!” dedi kızın babası. Keskin, alaycı, mavi gözlerini ona dikmişti, “Ama bana öyle geliyor ki, o fiyata bana bırakacaksınız çünkü ben çok özel biriyim.”

“Küçükhanım onun olması konusunda oldukça inatçı görünüyor, ki bu da doğal.”

“Aa, elbette iyilikseverliğinizin bir nedeni olmalı. Şimdi, Hıristiyan olmanın merhameti adına, böyle bir konuda inat eden bir küçükhanımı minnettar bırakmak için ne kadar düşüreceksiniz fiyatını?”

“Bakın, bir düşünün, şu kollara, at gibi güçlü geniş göğse bakın. Şu kafaya, geniş alna bakın, bu hesap yeteneğini gösterir, her şey gelir elinden. Bunu fark etmiş bulunuyorum. Böyle bir kafası ve bedeni olan zenci sıra dışıdır, bedeni için sıra dışılığı salakça bulabilirsiniz belki; ama hesap yeteneğine gelince, kesinlikle sıra dışı bir adam. Bu da öbürlerinden üstün olmasına neden oluyor. Bu adam eski sahibinin tüm çiftliğini çekip çeviriyordu. İş konusunda olağanüstü bir yeteneği vardır.”

Genç adam ağzının köşesinde yine alaycı bir gülümsemeyle, “Kötü, kötü, çok kötü, çok şey biliyor! Hiç işe yaramaz. Sizin akıllı köleleriniz hep kaçar, at çalar, şeytana pabucunu ters giydirir. Bence bu kadar akıllı olduğu için birkaç yüz inmek zorunda kalacaksınız,” dedi.

“Kişiliği için bir şey söyleyemesem de onda bir şeyler var. Bugüne dek gördüğünüz en dindar, en alçakgönüllü, duasız oturup kalkmayan varlık olduğuna sizi inandırmak için efendisiyle öbürlerinden referans belgeleri gösterebilirim. Geldiği yerde vaiz diyorlardı ona.”

Genç adam kuru bir sesle, “Eh, ben de onu aile papazı olarak kullanırım artık. Hiç de fena fikir değil. Din, evimizde pek kimsenin umurunda değildir,” dedi.

“Şaka ediyorsunuz.”

“Şaka ettiğimi de nereden çıkarıyorsunuz? Az önce onun vaizliğini garanti etmediniz mi? Herhangi bir kilise meclisi ya da konseyce yoklandı mı ki? Hadi verin kâğıtlarınızı.”

Tüccar, iri mavi gözlerdeki o şakacı pırıltıyı görüp tüm bu takılmaların sonunda bir nakit bağlama işi olduğuna kuşku duymasa, sabrını yitirebilirdi. Haley pamuk balyalarının üstüne yağlı defteri yayıp içinde kaygıyla birtakım kâğıtlar aramaya giriştiğinde de bu ruh durumundaydı, bu arada genç adam tepesine dikilmiş, umursamaz, şakacı bir tavırla ona bakıyordu.

Eva çıktığı pamuk balyasının üstünden kolunu babasına dolayarak, “Babacığım, alın onu, ne ödediğiniz önemli değil,” diye usulca fısıldadı. “Paramız var, biliyorum, onu istiyorum.”

“Ne için kedicik? Onu oyuncak ya da salıncaklı at olarak mı, ne için istiyorsun?”

“Onu mutlu etmek için istiyorum.”

“Değişik bir neden, gerçekten.”

O anda tüccar, Mr. Shelby’nin imzalamış olduğu kâğıdı uzattı, genç adam da uzun parmaklarının ucuyla alıp kayıtsızca göz gezdirdi.

“Bir beyefendi yazısı... Çok da güzel telaffuz edilmiş. Eh, bir bakalım, şu din konusunda kuşkularım var,” derken o eski gözünde yine, tehlikeli anlam belirdi. “Ülke dindar beyazlar yüzünden neredeyse mahvoldu, seçimlerden önceki şu dindar politikacılar gibi... Bu tür dindarlıklar her kilisede sürüp gidiyor, öyle ki insan kendini kimin aldatacağını bilemiyor. Şu anda pazarda geçerli olan din mi onu da bilmiyorum. Dinin nasıl satıldığını görmek için son zamanlarda gazetelere de bakmadım. Şu din işi için kaç yüz dolar eklersiniz?”

“Şakalaşmak hoşunuza gidiyor,” dedi tüccar, “ama yine de tüm bunların bir mantığı var, dinde de değişiklikler olduğunu biliyorum. Bazısı dinsel toplantılardaki gibi kederlidir, beri yanda şarkı söyleyip böğüren dindarlar var, onlar arasında siyah ya da beyaz olmak bir şeyi değiştirmiyor ama bunlar gerçek ve bu zencilerin hemen hepsinde gördüğüm şu: Öylesine yumuşak, sessiz, sağlam, dürüst ve dindarlar ki, kimse onların yanlış bulduğu şeyi yapmak istemez sanki. Bu mektupta Tom’un eski efendisinin onun için ne söylediğini görüyorsunuz işte.”

Ciddiyetle faturaların bulunduğu defterin üstüne eğilen genç adam, “Şimdi,” dedi, “gerçekten böyle bir dindar adamı alabileceğime, benim malım olarak deftere kayıt düşebileceğime güvence verirseniz, ben de biraz fazlasını ödemekte bir sakınca görmem. Ne diyorsunuz?”

“Eh, bunu yapamam, her koyun kendi bacağından asılır diye düşünenlerdenim.”

Genç adam, “En çok istediği zaman pazarlık edemeyen, din uğruna da daha çok para ödeyen biri için epey zor bir durum, değil mi?” dedi.

Bir yandan cebinden bir tomar para çıkarıyordu. Para tomarını tüccara uzattı.

“Alın, paranızı sayın bakalım patron!”

“Pekâlâ.”

Yüzü hoşnutlukla aydınlanan Haley boynuzdan yapılma mürekkep hokkasıyla satış faturalarını çıkarıp genç adama verdi. Genç adam, “Düşünüyorum da, ben böyle sınıflandırılıp kaydedilseydim,” dedi kâğıtlara göz gezdirirken, “kaç para ederdim. Başımın biçimi için bir sürü söz, bir o kadar da alnım, kollarım, ellerim, bacaklarım için söylenseydi, sonra eğitim, öğrenim, yetenek, dürüstlük, din! Hey Tanrı’m! Sonuncusu pek para etmezdi sanırım neyse, gel Eva,” diyerek kızının elini tuttu, geminin karşı tarafına yürüyerek parmağının ucunu Tom’un çenesine dayadı ve şakacı bir tavırla, “Başını kaldır da bak bakalım, yeni efendini nasıl bulacaksın Tom,” dedi.

Tom başını kaldırıp baktı. O neşeli, genç, yakışıklı yüze hoşlanmadan bakmak olası değildi, Tom gözlerine yaş dolduğunu duyumsadı, heyecanla, “Tanrı sizi korusun efendim,” dedi.

“Eh umarım korur. Senin adın ne? Tom mu?.. At sürebilir misin Tom?”

“At sürmeye alışığım. Efendi Shelby’nin çok atı vardı.”

“Önemli durumlar dışında haftada birden fazla sarhoş olmazsan seni arabacı yapmak iyi olacak sanırım Tom.”

Tom susmuş, azıcık da incinmişti.

“Ben hiç içmem efendim.”

“Bu öyküyü daha önce de duydum Tom ama göreceğiz. İçmezsen daha farklı bir düzenin olur. Neyse, aldırma oğlum,” diye şakacı bir tavırla ekledi, Tom’un hâlâ üzgün olduğunu görünce de, “iyi niyetinden kuşkum yok,” dedi.

“Kesinlikle öyle efendim,” dedi Tom.

“Çok hoş zaman geçireceksiniz Tom, babacığım herkese karşı çok iyidir, yalnız hep güler onlara,” dedi Eva.

“Bonservisiniz için babacığınız size minnettardır,” diyen St. Clare gülerek topukları üstünde dönüp uzaklaştı.

6. Lord Byron, Don Juan, çev. Halil Köksel, YKY, İstanbul, 2013, XV. Kanto, XLIII. sekizlik, s. 495. (Y.N.)

7. Yeni Ahit, “Yuhanna”, 14:1-3. (Y.N.)

15 Tom’un yeni efendisi ve başka şeyler

Bizim kendi halinde kahramanımızın yaşam ipliği böyle üst sınıf mensuplarınınkine bağlandığına göre onlara ilişkin kısa bilgiler vermekte yarar var.

Augustine St. Clare, Louisiana’da zengin, büyük bir çiftlik sahibinin oğluydu. Ailenin kökleri Kanada’ya dayanırdı. Huy ve kişilik olarak birbirine çok benzeyen iki kardeşten biri Vermont’ta zengin bir çiftliğe yerleşti, öbürü de Louisiana’da bolluk içinde yaşayan bir çiftlik sahibi oldu. Augustine’in annesi Protestan bir Fransız’dı. İlk yerleşim yıllarında Louisiana’ya göç etmiş ailenin Augustine’le kardeşinden başka çocuğu yoktu. Annesi gibi son derece zayıf bünyeli olan Augustine, doktorların önerisi üzerine yeniyetmelik yıllarında, daha sağlam havalı, soğuk bir iklimde güçlenmesi için Vermont’taki dayısına emanet edildi.

Çocukluğunda yapısının aşırı ve belirgin duyarlılığıyla dikkate değer biriydi, kendi cinsinin sıradan katılığından çok kadın yumuşaklığına yakındı. Zamanla erkekliğin sert kabuğu altında bu yumuşaklık da büyüdü ancak özünde bunun ne kadar canlı ve taze kaldığını bilen birkaç kişi vardı. Aklı hep iyiye ve güzele yöneldiği gibi yetenekleri de birinci sınıftı, güç dengesinin doğal sonucu olan iş yaşamına hep bir tiksintiyle bakıyordu. Okul dönemini bitirdikten sonra tüm dünyası tek bir yoğun tutkunun sevda dolu etkisiyle yanıp tutuştu. Saati gelmişti, yalnız bir kez gelen o saatte çoğu kez, bir düş olarak anımsanacak olan yıldız, onun için de boş yere ufukta yükseldi. O da yükselen hedefi vurarak Kuzey eyaletlerinin birinde gördüğü güzel ve yüce gönüllü bir hanımefendinin sevgisini kazandı ve nişanlandılar.

Augustine evlilikleri için gereken hazırlıkları yapmak üzere Güney’e döndü, bir süre sonra mektupları hiç beklenmedik biçimde geri dönmeye başladı, hanımefendinin vasisinin kısa notuna göre nişanlısı başka birisinin karısı olacaktı. Augustine çılgınlığın eşiğinde, bir sürü başka insanın da yaptığı gibi boş yere her şeyi yüreğinden tek bir umutsuzca çabayla söküp atabileceğini umdu. Yalvarmayacak ya da açıklama alamayacak kadar gururlu olan genç adam kendisini hemen kibar sosyetenin girdabına attı ve iki hafta sonra da mevsimin saltanat sırasını savar bir güzelinin sevgilisi olarak kabul edildi. Hazırlıklar tamamlanır tamamlanmaz da, güzel bir bedenle, bir çift koyu renk gözün ve yüz binlerce doların kocası oldu, doğal olarak da herkes çok mutlu olduğunu düşündü.

Evli çift balayılarının tadını çıkarır, Pontchartrain Gölü kıyısındaki muhteşem villalarında hoş arkadaş çevreleri içinde günlerini gün ederken bir gün o çok iyi anımsadığı elyazısıyla bir mektup aldı. Mektup, arkadaşlarıyla dolu bir odada alabildiğine neşeli ve başarılı bir konuşmanın ortasındayken verilmişti. Elyazısını görünce bembeyaz kesildi ama sükûnetini koruyarak karşısındaki hanımefendiyle sürdürdüğü şakacı tartışmayı bitirdi, bir süre sonra da ortadan yok oldu. Odasında yalnızken mektubu açıp okudu, artık okumak bile anlamsızdı, boştu. Hanımefendi, vasisinin ailesinin yaptığı zulüm ve baskının uzun uzun hesabını veriyor, o ailenin oğluyla evlenmeye zorlandığını, Augustine’in mektuplarının arkasının kesildiğini, kendisinin üst üste kaç kez yazdığını, sonunda yorulup kuşkuya kapıldığını, bu kaygıların sağlığını nasıl bozduğunu ve sonunda ikisini de etkileyen bu hileyi nasıl keşfettiğini anlatıyordu.

Mektup, umut ve teşekkür sözlerinin ardından mutsuz genç adama ölümden acı gelen bir biçimde, ölümsüz bir sevginin açıklamasıyla bitiyordu. Hemen ona yazdı.

Seninkini aldım ama çok geç. Duyduklarıma inandım. Umutsuzluğa kapıldım. Evlendim ve her şey bitti. Yalnızca unut, ikimize de kalan tek şey bu.

Böylece Augustine St. Clare için tüm aşk destanı ve yaşam ideali sona ermiş oldu. Ne var ki gerçek kaldı, düz, çıplak, yapışkan bir çamur gibi olan gerçek. Mavi ışıltılı dalgaya eşlik ederek kayar gibi giden o kayıklara, ak yelkenli gemilere, küreklerin ezgisine eşlik eden ve şarkı söyleyen sular çekildiğinde ortada kalan düz, pis, kılıksız ve son derece gerçek olandı.

Elbette bir romanda insanların yüreği yaralanır, ölürler, bu da son olur; bir öyküde bu çok doğaldır ama gerçek yaşamda, yaşamı parlatan şeyler yittiğinde ölmeyiz. Bizim için öylesine yoğun ve önemli olan bir yeme içme, giyinme, yürüme, konuk olma, alıp satma, konuşma, okuma çarkı vardır ki, bunun topuna yaşamak der çıkarız işin içinden. Augustine’de kalan bu olmuştu. Karısı tepeden tırnağa bir kadın olduğundan yine de bir şeyler yapabilir; ancak bir kadının yapabileceği gibi yaşamının kopuk ipliklerini onarıp yeniden ışıltılı bir kumaş dokuyabilirdi. Ama Marie St. Clare onların kopmuş olduklarını bile göremiyordu. Daha önce de değindiğimiz gibi güzel bir beden, bir çift harika göz ve yüz bin dolardan oluşuyordu, bunların hiçbiri de marazi bir kafayı iyileştirecek şeyler değildi.

Augustine ölü gibi bembeyaz kesilmiş kanepede yatar bulunup da derdinin ansızın saplanan mutsuz bir baş ağrısı olduğunu söylediğinde, karısı ona amonyum karbonat koklamasını önerdi, bu solgunluk ve baş ağrısı haftalar boyunca yinelenince, Mr. St. Clare’in hasta olduğunun hiç aklına gelmediğini; ama bu marazi baş ağrılarından kocasının fazlaca etkilendiğini, kocası ona eşlik edemediği için bunun kendi adına büyük şanssızlık olduğunu, hem daha yeni evlilerken her yere yalnız gitmesinin garip kaçtığını söyledi. Augustine içten içe pek akıllı ve seçkin olmayan bir kadınla evlendiği için hoşnuttu ama balayının yaldızları dökülüp nezaket sözleri de aşınınca tüm yaşamını okşanmak ve ev yaşamında ne çetin ceviz bir hanım olacağını kanıtlamak için beklemeye harcamış güzel, genç bir kadın buldu karşısında. Marie sevgi ya da duyarlılık adına pek yetenekli görünmüyordu, olan sevgisi de son derece yoğun ve bilinçsiz bir bencilliğe gömülüydü. Bu, suskun akılsızlığıyla daha da umutsuzlanan, her şeyin yalnızca kendi hakkı olduğunu iddia eden bir bencillikti. Çocukluğundan beri yalnızca onun kaprislerini fark etmek için yaşayan hizmetçilerle çevrili büyümüştü, onların da duygu ya da hakları olabileceği bir an bile olsun aklının köşesinden geçmemişti.

Babasının tek çocuğuydu. Bir dediği iki edilmemişti. Genç bir kız olduğunda güzel ve akıllı bir mirasyediydi, elbette ki karşı cinsin tüm seçilebilir ve seçilemezleri ayaklarına kapanmıştı, Augustine’inse ona sahip olduğu için dünyanın en şanslı adamı olmadığına hiç kuşkusu yoktu. Duygusuz bir kadının bu alışverişte kolay bir alacaklı olduğunu düşünmek büyük yanlış olur. Dünyada bencil kadından daha acımasız bir sevgi alıcısı yoktur, sevimsizleştiği oranda da kıskançlaşarak ve titizleşerek son damlasına kadar aşk alıcısı olur. Bu yüzden de St. Clare kur yapma döneminde bolca kullandığı aşk sözcüklerine ve küçük ayrıntılara boş vermeye başladı, bu arada sultanın kölesinden asla vazgeçmeyeceğini de anladı; bol gözyaşı, surat asmalar ve küsmeler, küçük fırtınalar, hoşnutsuzluk, iğnelemeler, azar ve yüze vurmalar oluyordu. St. Clare iyi huylu, hoşgörülüydü, bu sorunu armağanlar ve gurur okşamalarıyla çözmeye çalıştı. Marie’nin güzel bir kızı olduğunda da içinde şefkate benzer bir şeyin uyandığını duyumsadı.

St. Clare’in annesi az rastlanır, seviyeli ve tertemiz bir kadın olduğundan Augustine, ona benzemesini çok istediği kızına annesinin adını verdi. Bu olay karısının huysuzluğunu ve kıskançlığını uyandırdı, kocasının içine gömülü kalmış anne hayranlığı nedeniyle çocuğa da kuşku ve hoşnutsuzlukla bakmaya başladı, verdiklerine karşı kendinden çok şey alınmış gibi geliyordu ona. Çocuğun doğumundan sonra sağlığı giderek bozuldu. Bedenen ve kafaca yaşadığı sürekli hareketsizlik, yakasını bırakmayan can sıkıntısıyla dalgınlık, lohusalık döneminin doğal takatsizliğiyle birleşince birkaç yıl içinde o güzelim goncayı sapsarı, solgun, hastalıklı bir kadına çevirdi. Artık tüm zamanı bir sürü gerçekdışı hastalıkla doluydu. Ve kendini her açıdan dünyanın en hasta ve acı çeken insanı olarak duyumsuyordu. Sayısız yakınmalarının sonu yoktu ama onu asıl yıkan altı günden üçünü odasında geçirten baş ağrılarıydı. Bunun sonucunda da doğal olarak evin idaresi hizmetçilerin eline kaldı, St. Clare rahatı dışında her şeyi bulabiliyordu. Kızı son derece narindi, babası da ona bakacak, ilgilenecek bir annesi olmadığı için sağlığının ve yaşamının annesininkine benzemesinden endişeleniyordu. Onu Vermont’a bir geziye götürdü ve kuzini Miss Ophelia, St. Clare’i Güney’deki malikâneye birlikte dönmeye ikna etti, işte şimdi bu gemide okurlarımıza tanıttığımız gibi eve dönüyorlar.

Uzaktan New Orleans’ın kubbeleriyle kuleleri gözümüze çarpmaya başladı ama yine de Miss Ophelia’yı tanıtacak kadar zaman var.

Amerika’nın kuzeydoğu eyaletlerine gidenler serin bir köydeki büyük çiftlik eviyle tertemiz süpürülmüş çimenli avlusunu gölgeleyen sık yapraklı kocaman akçaağaçları, her yere sinmiş, değişmez dinginliğin düzen ve durağanlığını anımsayacaklardır.

Bu çiftlikte hiçbir şey yitmez ve bozulmaz, parmaklığın tek bir tahtası gevşemez, toprak avluda tek bir çöp yoktur, pencerelerin altında leylak yığınları hep büyür. İçeride hiçbir şey yapılmıyor ya da yapılmayacakmış duygusu veren, bir kez yerleştirilmiş ve sonsuza dek yerine mıhlanmış gibi duran eşyalar vardır. Tüm ev işleri köşedeki eski saat kadar dakik yapılır, geniş, temiz odalarda huzur hâkimdir. Ailenin “okuma odası” dediği yerde Rollin’in “Tarih”inin,8 Milton’un Kayıp Cennet’inin, Bunyan’ın Çarmıh Yolcusu’nun ve Scott’un “Aile İncili”nin9 göze hoş gelecek biçimde öbür kitaplarla birlikte ve eşit kutsallıkta yan yana dizildiği cam kapılı vakur, saygın, eski kitaplık durur. Evde hizmetçi yoktur ama kar beyazı başlıklı ve gözlüklü evin hanımıyla kızları her öğle sonrası sanki yapacak hiçbir iş yokmuş gibi dikiş dikerler. İşleriyse günün unutulmuş bir saatinde yaparlar. Geri kalan zamanda da büyük bir olasılıkla onları yalnızca işi yapıp bitirmiş kişiler olarak görürsünüz.

Eski mutfak zeminine asla leke yapacak bir şey damlamış değildir, masaları, iskemleleri ve kap kacağı hiçbir zaman düzensiz, karışık göremezsiniz, oysa orada günde üç-dört öğün yemek yenir, ailenin çamaşır ve ütüsü orada yapılır ve sessiz sedasız, büyülü bir değnekle dokunmuşçasına kilolarca tereyağı ve peynir orada beliriverir.

Böyle bir çiftlikte, böyle bir evde ve ailede Miss Ophelia kırk beş yıl gibi bir süre yaşamış, sonra da kuzeni onu Güney’deki malikâneye davet etmişti. Ailenin en büyüğü olmasına karşın anne ve babasınca hâlâ, “çocuklardan biri” olarak adlandırılırdı bu kadın, New Orleans’a gitme önerisiyse aile çevresindeki en önemli olay oldu. Yaşlı, kır saçlı baba, Morse’nin “Atlas”ını10 kütüphaneden indirerek ülkenin doğası konusunda tam bir fikir edinmek için söz konusu yerin tam enlemiyle boylamına baktı, Güney’i ve Batı’yı anlatan Flint’in “Geziler”ini11 okudu. İyi yürekli ana kaygıyla soruşturuyor, “New Orleans çok kötü bir yer değilse de, Sandviç Adaları12 ya da putperestlerle dolu herhangi bir yere gitmesiyle aynı şey,” diyordu.

Papazın evinde, doktorun muayenehanesinde ve Miss Peabody’nin şapkacı dükkânında Ophelia St. Clare’in kuzeniyle New Orleans’a gideceği konuşuluyor, elbette tüm köy bu önemli süreçte konuşmak dışında başka bir şey yaparak yardımcı olamıyordu. Köleliğin kaldırılması görüşünü şiddetle destekleyen papaz, böyle bir adımın bir biçimde Güneylilerin kölelere olan bağlılığını artıracağı kuşkusu içindeydi, sömürgeciliğe son verme yanlısı olan doktorsa, New Orleans’lılara onlar için kötü düşünmediklerini göstermek için Miss Ophelia’nın gitmesi gerektiğine inanıyordu. Güneylilerin yüreklendirilmeleri gerektiği düşüncesindeydi. Gitmeye karar verdiği herkesçe duyulunca da umut ve tasarılarının usule uygun incelenme ve soruşturulması için tüm arkadaşları ve komşularınca on beş gün öncesinden çaya davet edildi. Giysi dikimine yardım etmek için eve gelen Miss Moseley, Miss Ophelia’nın da izniyle gardırobuna eklenecek güne daha uygun önemli yenilikler önerdi. Köyün ileri gelenlerinden oradaki adıyla Yargıç Sinclare elli dolar sayarak Miss Ophelia’ya verip en beğendiği giysileri almasını söyledi, bu arada iki yeni ipek giysiyle bir de başlık Boston’dan gönderilmişti. Bu olağanüstü giderlerin uygun olup olmadığı konusunda toplumun düşüncesi ikiye bölünmüştü. Kimi insan ömründe bir kez olsun her şeyin düşünülmesinin çok iyi olduğunu, kimi de paranın hayır kurumlarına verilmesinin daha iyi olacağını ileri sürüyordu. Ancak herkes köylerinde o zamana kadar New York’tan gönderilene benzer bir güneş şemsiyesinin görülmediğinde hemfikirdi. Sonra ne düşünürlerse düşünsünler, hem köylerinin hem de Ophelia’nın yüzünü ağartacak en az bir ipekli giysisi olmalıydı. Bir de ayrıca ajurlu bir cep mendiline ilişkin inanılır söylentiler vardı, kaldı ki rapor, Miss Ophelia’nın dört bir yanı dantelli bir mendili olduğunu söyleyecek kadar ileri gidiyor, köşelerinde işlemeler olduğu bile rivayet ediliyordu ama bu sonuncusu inandırıcı bir güvence verilerek desteklenmediğinden havada kaldı.

Şimdi, dikkatle izlemekte olduğunuz Ophelia, uzun boyu, sıska, çıkık kemikli, kare biçimli bedeni ve çok parlak kahverengi çizgili bir gezi giysisiyle karşınızda duruyor.

Yüzü ince, çizgileri oldukça serttir, dudakları her konuda kesinlikle kararını vermişçesine sımsıkı kapalıdır, keskin, koyu renk gözlerindeyse ele alınması gerekecek bir şey ararmış gibi her şeyin üstünde dolaşan araştırıcı, ince eleyip sık dokuyan bir bakış vardır. Hareketlerinin tümü sert, kararlı ve güçlüdür, pek konuşkan olmamasına karşın ağzını açtığında sözleri şaşkınlık uyandıracak kadar dosdoğru amaca yöneliktir.

Alışkanlıklarıysa düzen, yöntem ve titizliğin canlı örneğidir. Dakiklikte bir saat kadar kesin ve bir lokomotif kadar amansızdır. Kendisine benzemeyenlere karşı kararlı bir aşağılama ve tiksinme duygusu taşır.

Onun gözünde günahların en büyüğü, tüm kötülüklerin anası, sözcük dağarcığındaki sıradan ama çok önemli bir sözcükle anlatılırdı: uyuşukluk. Aşağılamanın kesin ültimatomu, sözcüğü son derece kesin bir biçimde vurgulamakta yatar, bununla kesinlikle kafaya konmuş bir amacı gerçekleştirmek için doğrudan ve zorunlu olmayan tüm yöntemleri nitelendirirdi. Hiçbir şey yapmayan, ne yapacağını tam kestirememiş ya da amaçlarını gerçekleştirmek için en kestirme yolu seçmemiş olanlar, onun tüm aşağılamalarını hak edenlerdi. Bir şeyi taş gibi bir suratsızlığa kıyasla daha az sıklıkta kullandığı bir aşağılamayla ifade ediyorsa, bunun nedeni o konuda konuşmayı kendine yakıştıramıyor olmasındandı.

Kültüre gelince; net, güçlü ve hareketli bir kafası vardı, tarih ve İngiliz klasiklerinde enikonu iyiydi, dar bir çerçeve içinde de güçlü düşünceleri vardı. Dinsel inançları üzerlerinde karara varılmış, en olumlu ve belirgin biçimlerde etiketlenmiş ve sandığındaki eşyalar gibi sarılıp sarmalanıp üst üste konmuşlardı ve bunlardan öyle çok vardı ki, yenilerine yer yoktu. Gündelik yaşamın pek çok ayrıntısına ilişkin düşünceleri de böyleydi, bunun içine tüm kollarıyla ev işleri ve doğduğu köyün politik ilişkileri de giriyordu. Bunların tümünün altında, her şeyden daha derinde de tepeden tırnağa her şeyi içine alacak kadar güçlü, geniş bir yer kaplayan ve varlığının birinci ilkesi olan vicdanlı olmak yatıyordu. Hiçbir yerde vicdan, New England kadınlarındaki kadar etkin ve her şeyi kapsayacak biçimde değildir. En derinde yatan ve en yüksek dağın tepesine kadar çıkabilen granit bir oluşumdur o.

Miss Ophelia “gerek” sözcüğünün tam anlamıyla eli kolu bağlı kölesiydi. Hemen “görev yolu”nun verilen yön ne olursa olsun ne yana düştüğünü bulur, ne ateş ne de su onu bundan alıkoyabilirdi. Yolun oradan geçtiğinden kuşkusu yoksa bir kuyunun içine rahatça girer ya da dolu bir topun ağzına duraksamadan tırmanırdı. “Doğru” konusundaki ölçüsü öyle yüksek, öyle her şeyi kapsayıcıydı ve insan kırılganlığına öyle az ayrıcalık tanıyordu ki, “doğru”ya ulaşmak için onca zevkle didinmesine karşın, aslında bunu hiç başaramıyor, sonuçta da sürekli bir yetersizlik duygusunun verdiği bezginliğin ağır yükünün sıkıntısı altında eziliyor, bu da onun dindar yapısına katı, kasvetli bir hava veriyordu. Peki, nasıl olacaktı da, Miss Ophelia son derece alaycı; rahat, dakik ve pratik olmayan, kuşkucu, yani kısaca el bebek gül bebek beslenmiş alışkanlık ve düşüncelerinde gafil ve kayıtsız bir özgürlük içinde yürüyen Augustine St. Clare’le anlaşacaktı?

O zaman gerçeği açıklayalım, Miss Ophelia onu sevdi. Bir oğlan çocuğa sorulu yanıtlı din kitabını belletmeyi, onun giysilerini onarmayı, saçını taramayı ve onu doğru yolda yetiştirmeyi benimseyip yüreğinin sıcak yanıyla bu işe sarılacak biriydi. Augustine de pek çok insana yaptığı gibi bu duyguyu istediği gibi yönlendirdi; sonuç olarak da “görev yolunun” New Orleans yönünde olduğuna, Eva’ya göz kulak olması için onunla birlikte gelmesi gerektiğine, karısının süreğen hastalığında yıkılan şeyleri onaracak tek kişi olduğuna Miss Ophelia’yı kolayca inandırdı. Bakacak kimsesi olmayan bir ev düşüncesi kadını yüreğinden vurmuştu, tatlı küçük kızı da sevdi, zaten pek az şey buna yetmişti, Augustine’e de zındık diye bakmasına karşın, onu da seviyordu, şakalarına gülüyor, kusurları karşısında Augustine’i tanıyanların inanılmaz diyeceği bir ölçüde sabır gösteriyordu ama Miss Ophelia’yı okurumuz hangi açıdan olursa olsun en iyi karşılıklı tanışarak keşfedecektir.

İşte orada, bağlama, paketleme ya da düğümleme gibi her biri ayrı sorumluluk gerektiren işlerini son derece ciddi bir yüzle yerine getirdiği bir sürü irili ufaklı halı denkleri, kutular, sepetler karmaşasıyla çevrili, özel lüks kamarasında oturuyor.

“Eva, eşyalarını saydın mı? Elbette saymadın, çocuklar bunu asla yapmaz. Şu, heybeyle en iyi şapkanın olduğu mavi karton şapka kutusu iki... Hint kauçuğu el çantası üç, benim kurdele ve iğne kutum dört, benim şapka kutum beş, jile kutum altı, şu küçük postiş sandığı da yedi. Güneş şemsiyeni ne yaptın? Ver bana da sarıp benimkine bağlayayım, işte, oldu.”

“Ama teyze zaten eve gidiyoruz, ne gerek var?”

“Derli toplu olsun çocuğum, insanlar eşyası varsa dikkatli kullanmalı, şimdi Eva söyle bakayım, yüksüğün kondu mu?”

“Gerçekten teyzeciğim, bilmiyorum.”

“Neyse, aldırma, ben senin kutunu araştırırım, yüksük, balmumu, iki makara, makas, bıçak, iğnedenlik, tamam, şuraya koyalım. Ya sen babanla yalnız gelseydin ne yapardın çocuğum. Her şeyini kaybedeceğini düşünmekle iyi etmişim.”

“Eh, teyzeciğim, size giderken bir sürü şey kaybettim ama babam bir yerde durduğumuzda yenilerini aldı.”

“Tanrı bizi bağışlasın çocuğum, bu nasıl bir yöntem!”

“Çok kolay bir yöntemdi, teyzeciğim,” dedi Eva.

“Korkunç derecede uyuşukça bir şey.”

“Şimdi ne yapacaksınız teyzeciğim, o sandık kapanamayacak kadar doldu.”

Teyzeciği bir general edasıyla, “Kapanmalı,” dedi, bir yandan da dışarı fırlayanları içeri itiyordu, derken fırlayıp üstüne çıkıverdi ama yine de az bir açıklık kalmıştı.

Küçük kızı yüreklendirircesine, “Gel buraya Eva!” diye bağırdı. “Bir kez yapılan bir kez daha yapılabilir. Bu sandık kapanacak ve kilitlenecek, başka çaresi yok.”

Hiç kuşkusuz bu azimli sözden utanan sandık boyun eğdi. Asma kilidin köprüsü gürültüyle oyuğuna oturdu, Miss Ophelia da anahtarı çevirip zaferle kilitledi.

“Eh, şimdi hazırız. Baban nerede? Bu eşyayı göndermenin zamanı geldi. Dışarı bir bak bakalım Eva babanı görebilecek misin?”

“Aa evet, beylerin kamaralarının orada portakal yiyor.”

“Ne kadar yaklaştığımızı fark etmemiş olmalı, bir koşu gidip onunla konuşur musun?”

“Babam hiçbir şey için acele etmez. Zaten iskeleye de gelmedik daha. Şu babaların üstüne çıkıp baksana teyzeciğim. Bakın! Bizim ev şu sokağın sonunda!”

Gemi devasa, yorgun bir canavar gibi ağır homurtularla rıhtımdaki sayısız buharlı gemi arasına yanaşmaya hazırlanıyordu. Eva neşeyle doğduğu kenti, tanıdığı bir sürü kuleyi, kubbeyi, yol işaretlerini gösteriyordu.

“Evet evet canım, çok güzel de...” dedi Miss Ophelia, “Tanrı bizi korusun gemi durdu, baban nerede?”

Karaya çıkma hengâmesi başlamış, kamarotlar yirmi yere birden koşuyor, adamlar sandıkları, heybeleri, kutuları sürüklüyor, kadınlar çocuklarına sesleniyor, herkes karmaşa içinde bir kalabalık olarak karaya uzanan tahta merdivene yöneliyordu. Miss Ophelia az önce alt edilen sandığa sebatla oturmuş, tüm malını mülkünü kusursuz bir askerî düzen içinde sıraya koyuyordu, kanının son damlasına kadar kendini onların savunmasına adamıştı.

“Sandığınızı alabilir miyim hanımım?”

“Eşyalarınızı alayım mı?”

“Eşyalarınızla ilgileneyim mi küçükhanım?”

“Şu sizinkileri taşımayacak mıyız küçükhanım?” soruları onlara hiç kulak asmayan bir hanımefendinin üstüne yağıyordu. Ophelia hiç şakası olmayan bir kararlılıkla tahtaya saplanmış bir tığ gibi dimdik oturuyor, elinde bir şemsiye hevengi, arabacıları bile yıldırtacak bir kararlılıkla soruları yanıtlıyor, fırsat bulur bulmaz da söz arasında Eva’ya babasının ne düşündüğünü hiç anlamadığını, şimdiye kadar çoktan gelmiş olması gerektiğini, bir şey olmuş olabileceğini yineliyordu. Tam kendini gerçek bir üzüntüye kaptırmak üzereydi ki adam her zamanki kayıtsız tavrıyla geldi, yediği portakaldan birazını Eva’ya vererek, “Eh kuzin Vermont, sanırım hazırsınız,” dedi.

“Bir saattir hazırım, bekliyorum. Sizin için ciddi olarak kaygılanmaya başlamıştım...”

“Şurada çok akıllı bir adam vardı da... Eh, araba bekliyor, kalabalık da boşaldığına göre insan aklı başında bir Hıristiyana yaraşır biçimde itilip kakılmadan yürüyerek çıkabilir.”

Arkasında duran arabacıya, “İşte, şunları al!” dedi.

Miss Ophelia, “Gideyim de iyi yerleştiriyor mu bakayım,” dedi.

“Öff, kuzin, ne gereği var?” dedi St. Clare.

“Neyse, ben bunu, bunu, bir de bunu alırım,” diyen Miss Ophelia üç kutuyla küçük bir heybeyi yüklendi.

“Sevgili Miss Vermont, gerçekten Green Dağları’na böyle gelmemelisiniz. Güneyli geleneklerinin hiç olmazsa birazına uyun da, böyle bir yükün altında yürümeyin. Sizi bir hizmetçi sanırlar, onları şu adama verin, yumurta gibi yerleştirir her şeyi.”

Kuzini tüm hazineleri elinden alınmışçasına umutsuzca baktı, sonra da kendini onlarla birlikte bir arabanın koruyucu atmosferinde buldu.

“Tom nerede?” dedi Eva.

“Aa, dışarıda kedicik. Tom’u şu sarhoş sürücünün yerine annene bir barış önerisi olarak götüreceğim.”

“Ah, Tom harika bir sürücü olacak biliyorum, hiç sarhoş olmuyormuş.”

Araba, Fransız ve İspanyol tarzının o garip harmanı, bazı yerleri de New Orleans mimarisinin özellikleriyle yapılmış eski bir malikânenin önünde durdu. Fas modasına uyularak yapılmıştı. Araba kemerli yapının olduğu avluya girdi. İç avlu, göze hoş gelen ve zenginlik duygusu veren bir kusursuzluğu amaçlayarak yapılmıştı. Dört bir yanı çevreleyen geniş galerilerin Fas biçimi kemerleri, ince sütunları ve arabesk süsleri, düşteymişçesine insanı geriye, İspanya’nın Doğulu romantizm dönemine götürüyordu. Avlunun ortasındaki havuz gümüşi sularını yükseğe fışkırtıyor, sonra sular yine gerisingeri güzel kokulu menekşelerle çevrili havuza serpiliyordu. Kristal kadar saydam olan su canlı mücevherler gibi parlayarak oradan oraya seğirten binlerce altın ve gümüş balıkla yaşıyor gibiydi. Havuzun çevresinde çakıltaşlarıyla mozaik biçiminde tasarlanmış bir yürüyüş yolu vardı. Yolu yeşil, kadife kadar düzgün bir çimenlik çevreliyor ve tümünü bir araba yolu kuşatıyordu. Çiçeklerle dolu iki büyük portakal ağacı tatlı bir gölge veriyordu. Çimenliğe çepeçevre, tropiklerin en seçkin çiçekli bitkilerini gösteren arabesk kabartmalı mermer vazolar sıralanmıştı. Parlak yaprakları ve alev rengi çiçekleriyle koca nar ağaçları, gümüşsü yıldızlarıyla koyu renk yapraklı Arap yaseminleri, limon kokulu verbenumlar vardı. Cennet bahçesi gibiydi. Orada burada garip, iri yapraklarıyla eski, tanıdık, gizemli sarısabır, saçları ağarmış yaşlı büyücüler gibi oldukları yerden, çevresindeki daha çabuk bozulan çiçeklerle kokuların arasında anlaşılmaz bir görkem sergiliyorlardı.

Avluyu çevreleyen galerilerde Fas kumaşından yapılmış çiçekli perdeler vardı, güneş ışığından korunmak istendiğinde çekiliyordu. Zengin havalı ve son derece romantik bir yerdi.

Araba girerken Eva, duyduğu mutluluk ve haz nedeniyle kafesinden fırlamak üzere olan bir kuşu andırıyordu.

“Ah, ne güzel, değil mi! Benim sevgili, canım evim!” dedi Miss Ophelia’ya. “Güzel, değil mi?”

Yüzü aydınlanan Miss Ophelia, “Güzel yer ama bana biraz eskiden kalma ve din yoksunuymuş gibi geldi.”

Tom arabadan indi, çevresine sakin, durgun bir hoşnutluk havasıyla bakındı.

Burada anımsanmalıdır ki, zenci dünyanın en muhteşem, en üstün ülkelerinin egzotik bir ürünüdür ve yüreğinin derinliğinde tüm bu güzel, zengin ve beğenilecek şeylere bir tutku besler. Bu, incelmemiş bir beğeninin kabaca boyun eğdirdiği çok daha soğuk, kuralcı beyaz ırkın alaylarını üstüne çeken bir tutkudur.

Yüreğinin derinliklerinde şiirselliğe şehvet denecek bir düşkünlük taşıyan St. Clare, Miss Ophelia’nın ev için söylediklerine gülümseyerek, parlak kara yüzü hayranlıkla ışıl ışıl olmuş, durduğu yerde çevresine bakınan Tom’a döndü.

“Tom, evladım, bu tam sana göre sanırım.”

“Evet efendim, tam bu işte,” dedi Tom.

Bunlar bir dakikada olup bitti, bu arada sandıklar çekiştirildi, arabacıların parası ödendi, derken her yaş ve görünüşte bir erkek, kadın, çocuk kalabalığı, koridorların her yanından, alttan, üstten koşarak efendilerini görmeye geldi.

En önde çok şık giyimli genç bir melez erkek vardı, çok seçkin bir kişi olduğu belliydi, kılık kıyafeti en son modanın aşırılığını taşıyor, zarif bir tavırla elindeki kokulu keten mendili sallıyordu.

Bu zat, tüm hizmetçileri verandanın öbür ucuna göndermekte gösterdiği hevesle kendini ortaya koymaktaydı.

“Geri çekilin! Hepiniz! Utanıyorum sizden,” dedi buyurgan bir tonla. “Döner dönmez efendinin ağzının tadını kaçırmak zorunda mısınız?”

Müthiş “havalı” bu incelikli konuşma biçimine herkes bakakaldı ve saygının gerektirdiği bir uzaklıkta bir araya toplanıp durdular, yalnızca iki iriyarı hamal yaklaşıp eşyaları taşımaya başladı.

Mr. Adolph’un titiz düzenlemeleri sonucu St. Clare, arabacının parasını ödeyip döndüğünde, saten yeleği, altın zinciri ve beyaz pantolonuyla anlatılmaz bir zarafet ve hoşlukla eğilen Mr. Adolph’tan başkası kalmamıştı ortalıkta.

Efendisi elini uzattı.

“Ah, Adolph, demek sensin, nasılsın oğlum?” Adolph on beş gündür büyük bir dikkatle hazırladığı konuşmayı hiçbir yere bakmadan büyük bir akıcılıkla icra etmeye başladı.

St. Clare her zamanki eğlenen umursamazlığıyla adamın yanından geçerken, “Vay vay! Her şey çok iyi durumda Adolph. Eşyaları taşıyanlara iyi para ödensin. Az sonra herkesi göreceğim,” dedi ve Miss Ophelia’yı verandaya açılan büyük bir salona götürdü.

Bunlar olurken Eva, kuş gibi uçarak verandayla salonu geçmiş, verandaya açılan küçük bir özel oturma odasına dalmıştı.

Uzun boylu, koyu renk gözlü bir kadın uzandığı kanepeden yarı doğruldu.

Eva müthiş bir coşkuyla kendini kadının boynuna attı ve onu kucaklamaya başladı.

“Yeter, dikkat et çocuk, başımı ağrıtma sakın!” dedi annesi ve kızın yanağına gevşek bir öpücük kondurdu.

St. Clare içeri girdi, karısını samimi bir Ortodoks kocaya yaraşır biçimde kucakladı, sonra ona kuzinini tanıştırdı. Marie iri gözlerini merakla kuzine dikti ve uyuşuk bir saygıyla onu karşıladı. Bir hizmetçi kalabalığı giriş kapısına doluşmuştu, aralarında çok saygın görünümlü, orta yaşlı bir melez kadın neşeli bir bekleyiş heyecanı içinde en önde duruyordu.

“Hah, işte Mammy!” diyerek Eva’nın odanın öbür ucuna uçmasıyla kendini kadının kollarına atması bir oldu, durmadan öpüyordu onu.

Bu kadın başını ağrıtmamasını söylemedi, tam tersi o da küçük kızı bağrına bastı ve akıl sağlığından kuşku duyulacak kadar gülüp ağladı. Eva hizmetçilerin birinden ötekine koşuyor, ellerini sıkıyor, Miss Ophelia’nın sonraları söylediği gibi hafifçe kadının midesini bulandıracak kadar samimiyetle öpüyordu onları.

“Eh! Siz Güneyli çocuklar benim asla yapamayacağım bir şeyi yapıyorsunuz,” dedi Miss Ophelia.

St. Clare, “Şimdi ne oldu Tanrı aşkına?” dedi.

“Ben de herkese iyi davranmak isterim, kimse kırılsın istemem ama öpmeye gelince...”

“Zenciler,” dedi St. Clare, “alışık olmadığın bu, değil mi?”

“Evet öyle. Nasıl olabilir ki?”

Koridora doğru dönen St. Clare güldü.

“Hey oradakiler! Burada para verilecek kimler var, bir bakalım. Alın bakalım, Mammy, Jimmy, Polley, Sukey, efendiyi görmekten hoşnut musunuz ha?” Bir yandan da birer birer hepsinin elini sıkıyordu.

Ayağının altında emekleyen, ise bulanmış küçük bir afacana takılınca da, “Bebeklere dikkat edin!” diye ekledi. “Üstüne basınca ses çıkarsınlar.”

St. Clare onlara bahşiş dağıtınca herkes gülüşüp efendiye dua etti.

“Hadi bakalım, iyi kızlar ve erkekler gibi dağılın şimdi,” dedi ve açıklı koyulu kalabalık, elinde tüm gezisi boyunca onlar için topladığı elma, çerez, şeker, kurdele, dantel ve her tip oyuncakla dolu kocaman bir el çantasıyla peşleri sıra gelen Eva’yla birlikte büyük bir verandaya açılan kapıdan çıktılar.

Tam gitmek üzere dönüyordu ki St. Clare’in gözü tedirgin, ağırlığını bir ayağından öbürüne aktararak orada duran Tom’a takıldı; kayıtsızca yaslandığı parmaklıklardan Adolph, her züppenin tam not vereceği bir havayla eline dürbünü almış, yeni geleni inceliyordu.

Efendisi, “Hey, tavus kuşu,” deyince dürbünü indirdi, “arkadaşına böyle mi davranacaksın?” Sonra da şık desenli saten yeleğe dokunarak ekledi: “Bu benim yeleğim, öyle değil mi?”

“Ah efendim, şarap lekesi içindeydi! Elbette ki efendimin konumunda biri böyle bir yeleği asla giyemez dedim ve alabilirim, diye düşündüm. Benim gibi zavallı gariban bir zenciye çok bile.”

Adolph başını geriye atarak zarif bir el hareketiyle parmaklarını kokulu saçlarından geçirdi.

St. Clare, umursamazca, “Ya, öyle mi?” dedi. “Şimdi Tom’u hanımına göstereceğim, sonra da onu mutfağa götürürsün, hava atayım da deme sakın. Senin gibi iki tavus kuşu eder o.”

Adolph gülerek, “Efendim hep böyle şaka yapar zaten. Efendimin keyfinin yerinde olduğunu görmek beni mutlu etti,” dedi.

St. Clare eliyle işaret ederek, “Gel Tom,” dedi.

Tom içeri girdi. Kadife halılara, aynaların insanın düşünde bile göremeyeceği debdebesine, resimlere, heykellere ve perdelere Süleyman’ın huzurundaki Saba Melikesi gibi dalgın dalgın baktı, tüm cesareti uçup gitmişti. Ayağını yere basmaya bile korkuyordu.

St. Clare, karısına, “İşte Marie,” dedi, “sonunda size istediğinizce emredebileceğiniz bir arabacı getirdim. Ciddiyet ve kararlılıkta cenaze arabacısından aşağı kalmaz, sizi de isterseniz bir cenaze ağırlığında gezdirir. Şimdi gözlerinizi bir açın da ona bakın. Artık, gittiğimde sizi hiç düşünmediğimi söyleyemezsiniz.”

Marie gözlerini açıp fazla yukarı kaldırmadan Tom’a dikti.

“Sarhoş olacak biliyorum,” dedi.

“Hayır, son derece dindar ve ayık bir mal olduğuna ilişkin garantisi var.”

“Eh, umarım iyi çıkar,” dedi hanımefendi, “yine de umduğumdan iyi.”

“Adolph, Tom’a aşağıyı göster, davranışlarına da dikkat et,” dedi St. Clare, “sana ne dediğimi unutma!”

Adolph birkaç zarif adımla ilerledi, Tom da yerleri zıngırdatan ağır adımlarla peşinden gitti.

“Tam Kutsal Kitap’taki Behomot!13” dedi Marie.

St. Clare karısının uzandığı kanepenin yanındaki bir pufa oturdu.

“Yapmayın Marie, incelikli davranın da bir insana iyi bir şey söyleyin.”

Hanımefendi surat asarak, “Geleceğinizi söylediğiniz süreyi on beş gün aştınız,” dedi.

“Ama size nedenini yazdım.”

“Kısacık, buz gibi bir mektupla!”

“Aman Tanrı’m! Posta kalkmak üzereydi, ya yazacaktım ya da kaçıracaktım.”

“Hep böyle oluyor, bir şeyler hep gezilerinizi uzatıyor, mektuplarınızı kısaltıyor.”

St. Clare, “Şimdi bakın,” diyerek cebinden şık bir kadife kese çıkardı, açarken, “size New York’tan bir armağan aldım,” dedi.

Bir ayna kadar net ve güzel görünen gümüş üstüne çekilmiş fotoğrafta Eva ile babası el ele oturuyorlardı.

Marie hoşnut kalmamış bir tavırla baktı.

“Neden böyle biçimsiz oturdunuz?”

“Oturuşum için değişik düşünceler ileri sürülebilir ama benzerliğimize ne diyorsunuz?”

“Düşüncemin bir konuda değeri yoksa, öbüründe de yoktur,” diyen hanımefendi çerçevenin kapağını kapattı.

St. Clare içinden, “Şu kadını assalar ya!” dediyse de yüksek sesle, “Yapmayın Marie, benzerliğimize ne diyorsunuz, saçmalamayın şimdi.”

“Konuşmam, bir şeylere bakmam için diretmekle çok düşüncesizlik ediyorsunuz St. Clare. Sabahtan beri şu berbat baş ağrısından yattığımı biliyorsunuz, geldiğinizden beri ortalıkta öyle bir hengâme var ki yarı ölü gibiyim.”

Deminden beri sessiz sedasız oturduğu yerde mobilyaların dökümünü yapıp fiyatını kestirmeye çalışan Miss Ophelia, kocaman bir koltuğun derinliklerinden ansızın doğruldu.

“Başınız mı ağrıyor hanımefendi?”

“Evet, bu eziyetin elinde oyuncak oldum,” dedi Miss Marie.

“Ardıç yemişi çayı baş ağrısına çok iyi gelir, en azından Deacon Abraham Perry’nin karısı Auguste öyle derdi, çok iyi bir hastabakıcıydı.”

St. Clare, “Bahçemizde, göl kıyısında yetişen ilk ardıç yemişleri olgunlaşır olgunlaşmaz bu iş için toplatacağım,” dedi ve ciddiyetle çanın ipini çekti. “Bu arada kuzin, dairenize çekilip yolculuk sonrası biraz dinlenmek istersiniz sanırım. Adolph!” diye bağırdı, “Mammy’ye buraya gelmesini söyle.”

Eva’nın az önce kollarına atıldığı derli toplu melez kadın içeri girdi, tertemiz giyinmişti, başında Eva’nın yeni armağanı olan deminden beri sarmaya çalıştığı, kırmızılı sarılı bir başörtüsü vardı.

St. Clare, “Mammy, bu hanımefendiyi sana emanet ediyorum, yorgun, dinlenmek istiyor, odasına götür, rahat ettir,” dedi ve Miss Ophelia Mammy’nin arkasından gözden kayboldu.

8. Charles Rollin (1661-1741): Historie Ancienne. (Y.N.)

9. Thomas Scott (1747-1821): Holy Bible. (Y.N.)

10. Sidney Edwards Morse (1794-1871): Atlas of the United States. (Y.N.)

11. Timothy Flint (1780-1840): Reccollections of the Last Ten Years. (Y.N.)

12. Hawai Adaları. (Y.N.)

13. Eski Ahit’te kemikleri tunçtan borulara, kaburgaları demir çubuklara benzetilen, güçlü ve ot yiyen hayvan. Eski Ahit, “Eyüp”, 40:15-18. (Y.N.)

16 Tom’un hanımı ve düşünceleri

St. Clare, “Şimdi Marie, sizin için altın günler doğuyor. Eli işe yatkın, işsever New England’lı kuzinimiz hazır, omuzlarınızdan ilgilenmeniz gerekenlerin yükünü alacak, siz de kendinize bakmaya, gençleşip güzelleşmeye daha çok zaman ayırabileceksiniz. Anahtar teslim törenine hemen başlasak iyi olur.”

Bu öneri Miss Ophelia’nın gelişinden birkaç gün sonra kahvaltı sofrasında yapılmıştı.

Marie başını isteksizce koluna dayayarak, “Hoş geldi, sefa geldi. Öyle sanıyorum ki kuzinin eğer bir şey anlayabilirse ilk anlayabileceği burada kölelerin hanım olduğudur,” dedi.

“Aa, elbette, birçok gerçeğin yanı sıra bunu da keşfedeceğine hiç kuşku yok,” dedi St. Clare.

“Köleleri işimize geldiği için burada tutuyormuşuz gibi konuşuyorsunuz,” dedi Marie.

“Hiç kuşkusuz bu konuyu tartışabilseydik, hepsini hemen bırakırdık.”

Evangeline iri, ciddi gözlerini içten, şaşkın bir bakışla annesinin yüzüne dikti ve sade bir tavırla, “Neden tutuyoruz onları yanımızda anne?” diye sordu.

“Bilmiyorum, başımıza başka bir bela gelebileceğini varsaymazsak onlar benim ömrümün belaları. İnanıyorum ki, hastalıklı halimin diğer her şey bir yana asıl nedeni onlar, üstelik bizimkilerin herkesinkilerden beter olduğunu da biliyorum.”

“Ah, yapma Marie, bu sabah karamsarlığın üstünde!” dedi St. Clare. “Böyle olmadığını biliyorsun. Mammy var, dünyanın en iyi insanıdır o, olmasa ne yapardın?”

“Mammy şimdiye kadar rastladıklarımın en iyisi ama yine de bencil, korkunç derecede bencil, bu, o ırkın eksikliği zaten. Bencillik çok kötü bir eksikliktir,” diye devam etti sözlerine. “Şimdi, Mammy’yi alalım, geceleri o kadar derin uyuması bencillik, her saat özen gösterilmesi gereken biri olduğumu biliyor, en kötüsü de baş ağrım tuttuğunda uyandırmak çok zor oluyor. Dün gece onu uyandırmak için gösterdiğim çabadan bu sabahı çok kötü geçirdim.”

“Birçok gece geç saatlere kadar sizinle oturmadı mı anne?” dedi Eva.

Marie sertçe, “Bunu nereden biliyorsun? Yakınıyor, değil mi?”

“Yakınmadı, yalnızca ne kadar kötü bir gece geçirdiğinizi söyledi, öyle bir sürü gece olmuş.”

“Birkaç gece onun yerine Jane ya da Rosa’yı alsanız da o biraz dinlense!” dedi St. Clare.

“Böyle bir şeyi nasıl önerebiliyorsunuz St. Clare, gerçekten çok düşüncesizsiniz. Zaten bu kadar sinirliyim, en küçük bir soluk bile beni rahatsız ediyor, yabancı bir el iyice çıldırtır beni. Eğer Mammy bana zerre kadar ilgi duysaydı daha erken kalkardı, elbette öyle yapmalıydı. Herkesin kendini ona adamış hizmetçileri olduğunu duyuyorum ama benim şansım hiç öyle olmadı,” diyen Marie iç geçirdi.

Miss Ophelia bu konuşmayı kurnaz, gözünden hiçbir şey kaçmayan birinin ağırbaşlı havasında dinlemişti, kendini ortaya koymadan önce konumunu araştırmaya kesinlikle kararlıymışçasına dudaklarını sımsıkı kapalı tutuyordu.

Marie, “Mammy’nin kendine özgü bir iyiliği var, yumuşak ve saygılı ama yüreği bencil. Kocası için ne tedirgin oldu ne de kaygılandı. Evlendiğimde oturmak için buraya geldim, elbette onu da getirmek zorunda kaldım, kocasını babam bırakmadı. Nalbanttı ve elbette ki çok gerekliydi, ben de o zaman düşündüm, Mammy’yle birbirlerinden vazgeçmelerinin iyi olacağını, artık bir arada yaşamalarının olanağı olmadığını söyledim. Şimdi keşke diretip Mammy’yi başkasıyla evlendirseymişim diyorum ama budalaca davranıp çok yüz verdim, diretmek istemedim. O zaman Mammy’ye kocasını ömrü boyunca yalnızca birkaç kez görebileceğini, fazlasını ummamasını, babamın evinin havası sağlığıma dokunduğundan sık sık oraya gidemeyeceğimi, başka biriyle evlenmesini söyledim ama hayır, evlenmedi. Mammy’nin felaket bir inadı vardır ve kimse bunu benim kadar iyi bilemez.”

“Çocukları var mı?” diye sordu Miss Ophelia.

“Evet. İki tane.”

“O ayrılığın acısı hiç de kolay olmasa gerek.”

“Ama onları da getiremezdim elbette. Küçük, pis şeylerdi, çevremde görmeye bile dayanamıyordum, hem çok zamanını alıyorlardı ama bana öyle geliyor ki, Mammy bunun için hep biraz surat astı. Kimseyle evlenmeyecek ve inanıyorum ki, benim için ne kadar gerekli olduğunu, sağlığımın ne kadar bozuk olduğunu bilmesine karşın, olabilecek olsa, yarın döner gider kocasına. Bunu çok iyi biliyorum,” dedi Marie, ardından ekledi: “İşte bu kadar bencildirler, en iyisi bile.”

St. Clare soğuk bir sesle, “Ya, tüm bunları düşünmek bile acı veriyor insana,” dedi.

Miss Ophelia kavrayışlı gözlerle ona baktığında küçük düşmenin ve bastırılmış öfkenin St. Clare’in yüzünü kızarttığını, konuşurken dudağının, insanın içine dokunacak gibi kıvrıldığını gördü.

Marie, “Mammy benim yanımda hep nazlıdır. Sizin Kuzeyli hizmetçilerinizin onun gardırobunu görmelerini isterdim; ipekler, muslinler, bir tane de gerçek keten orada asılı durur. Kimi günler tüm öğleden sonramı onun başlıklarını düzenleyip gideceği bir toplantıya onu hazırlamakla geçirdiğim olmuştur. Kötüye kullanılmanın ne olduğunu bile bilmez. Ömrü boyunca topu topu ya bir ya da iki kez kırbaçlanmıştır. Her gün içine beyaz şeker koyup demli çayını ya da koyu kahvesini içer. Hepsi diledikleri gibi yaşar. Bizim hizmetçilerimiz çok şımartılmıştır, sanırım bencil olup şımarık çocuklar gibi davranmaları biraz da bizim hatamız ama bezene kadar bu konuyu St. Clare’le konuştum zaten.”

St. Clare, “Ben de yoruldum,” diyerek sabah gazetesini aldı.

Eva, güzel Eva ona özgü o anlaşılmaz, gizemli içtenlikle durmuş annesini dinliyordu. Yavaşça annesinin iskemlesini dolaşıp kollarını onun boynuna doladı.

“Ee, Eva, şimdi ne var?”

“Anne bir gece olsun sana bakamaz mıyım, yalnızca bir gece? Seni sinirlendirmemem ve uyumamam gerektiğini biliyorum. Geceleri çoğu kez uyanık yatarken hep düşündüğüm...”

“Aa, saçmalama çocuk, saçma! Ne garip çocuksun,” dedi Marie.

“Ama kalamaz mıyım anne?” Sonra ürkek bir sesle ekledi: “Sanırım Mammy iyi değil. Son zamanlarda başının sürekli ağrıdığını söyledi.”

“Ah, bir türlü yerinde duramayan Mammy’nin vıdıvıdısı işte! Mammy de öbürleri gibidir; en küçük bir baş ağrısı, hatta parmak ağrısı için bile gürültü çıkarır ama bu onu cesaretlendirmeye yaramayacak, asla! Bu konuda ilkeme sadığım,” diyerek Miss Ophelia’ya döndü.

“Bunun ne kadar gerekli olduğunu anlayacaksınız. Her küçük tatsız duyguya ve her küçük rahatsızlık yakınışına teslim olarak hizmetçileri cesaretlendirirseniz, elleriniz boş kalır. Ben hiç yakınmam, kimse ne çektiğimi bilmez. Sessizce katlanmayı görev biliyorum ve öyle yapıyorum.”

Miss Ophelia’nın yuvarlak gözlerinde bu söylevi duyunca beliren yapmacıksız şaşkınlık ifadesi St. Clare’e öylesine dayanılmaz ölçüde gülünç geldi ki, ansızın kahkahalar atmaya başladı.

Marie özverisi uğruna acı çeken birinin sesiyle, “Sağlığıma ilişkin en küçük bir anıştırmamda bile St. Clare kahkahalara boğulur,” dedi. “Umarım bunları anımsayacağı gün gelmez!” Mendilini gözlerine götürdü.

Elbette o an saçma sapan bir suskunluk oldu. Sonunda St. Clare ayağa kalktı, saatine bakarak dışarıda bir randevusu olduğunu söyledi. Eva peşi sıra onu izledi, Miss Ophelia ile Marie sofrada yalnız kaldılar.

Marie, artık görülmediğine inanan bir suçlunun rahatlamasına benzer bir davranışla mendili gözünden çekti.

“İşte St. Clare budur!” dedi. “Yıllardır neden azap çektiğimi hiç anlamaz, anlayamıyor, anlayamayacak. Yakınan ya da rahatsızlıklarım için baş ağrıtan biri olsaydım, bu yaptığında haklı olurdu. Erkekler yakınan bir kadından haklı olarak bezer ama ben her şeyi kendime sakladım, kendi başıma taşıdım. St. Clare de hep böyle olacağını düşünüyor.”

Miss Ophelia bunun nasıl yanıtlanmasının beklendiğini gerçekten bilmiyordu.

Ne söyleyeceğini düşünürken Marie gözlerini sildi, yıkandıktan sonra tüylerini kabartan bir güvercini çağrıştıran bir hareketle kendine çekidüzen verdi, ardından da mutfak dolapları, gardıroplar, ütüler, kilerler ve bir sürü başka şey üstüne ev kadınıvari bir çene çalmaya girişti.

Bu “bir sürü başka şey” yönlendirme amacıyla anlatılmış, korkakça yönerge ve uyarılarla öylesine şişirilmişti ki, Miss Ophelia’nınkinden daha az düzenli ve işbilir bir kafa tümüyle karmakarışık olurdu.

“Artık,” dedi Marie, “size sanırım her şeyi anlattım, nedeni de hastalık nöbetim tuttuğunda bana danışmanıza gerek kalmadan işleri halledebilmeniz. Yalnız... Eva... Ona göz kulak olmak gerekiyor.”

“O çok iyi bir çocuk. Daha iyisini görmedim.”

“Eva özeldir,” dedi annesi, “hem de çok. Kendine özgü öyle çok özelliği var ki bana zerrece benzemez.” Marie, bu gerçek bir melankoli konusuymuşçasına içini çekti.

Miss Ophelia içinden, “Umarım sana benzemiyordur,” dedi ama bunu kendine saklayacak kadar öngörülüydü.

“Eva hep hizmetçilerle birlikte olmaya eğilimli olmuştur, bence bu bazı çocuklar için iyi olabilir. Ben de hep babamın küçük zencileriyle oynardım, hiç de zararını görmedim; ama Eva yanına yaklaşan herkesle kendini eşit düzeye koyuyor. O çocuğun garip yanı bu. Bunu kırmayı asla başaramadım. İşin aslı, St. Clare’in de kendi karısı dışında çatısı altındaki her yaratıkla ilgilenmesi.”

Miss Ophelia put gibi sustu.

“Hizmetçilerle baş etmenin onları sindirmek ve bulundukları düzeyde tutmaktan başka yolu yoktur. Çocuk olarak Eva’nın yaptığı hep doğal göründü bana. Tek başına koskoca bir evin halkını şımartmaya yeter o. Evin başına geçtiğinde ne yapacak, gerçekten bilmiyorum. Ben de hizmetçilere iyi davranırım, hep de öyleydim ama yerlerini bilmek zorunda olduklarını anımsatmalısınız. Eva bunu hiç yapmaz. Bir hizmetçinin yerinin ne olduğu fikrinin ‘f’sini bile bu çocuğun kafasına sokmaya olanak yoktur. Mammy uyusun diye bana bakma önerisini duydunuz. Bu, kendi haline bırakılırsa yapacaklarının küçük bir örneği.”

Ophelia sözünü sakınmadan, “Ama siz de hizmetçilerinizin birer insan olduğunu ve yorulduklarında dinlenmeleri gerektiğini kabul edersiniz,” dedi.

Marie, “Elbette ederim. Uygun olan her şeyi almalarına izin verme konusunda çok titizimdir, yani yoldan çıkarmayacak her şeyi, anlıyorsunuz ya! Mammy illa gece uyumak zorunda değil, bunda bir sorun yok. Zaten ömrümde gördüğüm en uykucu yaratık, dikiş dikerken, ayakta dururken, otururken, nerede nasıl olsa hep uyur. Mammy’nin yeterince uyumasında bir sorun yok ama bu durum hizmetçilere egzotik çiçeklermiş ya da Çin vazolarıymış gibi davranmaya yol açarsa, gülünç olur,” dedi; sonra da olanca gevşekliğiyle kendini divanın kat kat yastıklarla dolu derinliğine bırakıverdi ve kesme camdan, kapağı delikli amonyak şişesini kendine doğru çekti.

Bir Arap yasemini ya da o kadar tinsel bir şey son nefesini veriyormuşçasına ölgün, ele değerse kırılacakmış gibi bir hanımefendi sesiyle, “Görüyorsunuz ya kuzin Ophelia,” diye konuşmasını sürdürdü. “Ben pek kendimden söz etmem, huyum değildir, bana yakışmaz. Aslında bunu yapacak gücüm de yok ama St. Clare’le farklı düştüğümüz noktalar var. O beni hiç anlamadı, hiç de değerimi bilmedi. Sanıyorum nedeni kötü sağlığım. St. Clare öyle olmadığını söylüyor ama erkekler yapıları gereği kadınlara karşı bencil ve anlayışsız oluyorlar. En azından benim izlenimim bu.”

Böyle durumlarda New England’lıların su katılmadık sakınganlığından payına hiç de azımsanamayacak bir tutar düşmüş olan Miss Ophelia’ya bir de özellikle aile sorunlarının içine çekilmekten duyduğu korku eklenince sesini çıkarmamaya karar verdi. Müthiş bir tarafsızlık maskesiyle, Dr. Watts’ın ellerin boş kalması kesinlikle şeytanın işine gelir uyarısına karşı cebinde bulundurduğu bir metreye yakın çorabı çıkardı, ağzını sımsıkı kapatarak son hızla örmeye başladı. Beni konuşturamazsın. Sizin işlerinize karışmak istemiyorum demek istiyordu ve taş kesmiş bir aslanı andırıyordu. Ne var ki Marie hiç aldırış etmedi. Konuşacak birini bulmuştu, konuşmanın görevi olduğunu hissediyordu, bu da yeterliydi, amonyak koklayarak güç tazeledi ve konuşmasını sürdürdü:

“St. Clare’le evlendiğimde buraya kendi malımı mülkümü ve hizmetçilerimi getirdiğim için yasal olarak da onları bildiğim gibi idare etmem gerekir. St. Clare’in de kendi serveti ve hizmetçileri vardı, onun da onları bildiğince idare etmesi gerektiğini kabul etmiştim ama St. Clare her işe karıştı. Çılgınca, aşırı kanıları vardır, özellikle hizmetçilere nasıl davranılacağı konusunda. Hizmetçilerini bana yeğliyormuş gibi davranır, hatta kendine bile, o nedenle de durmadan başına iş açmalarına hiç sesini çıkartmaz, parmağını bile kımıldatmaz. Bazı şeylerde St. Clare çok korku vericidir, genelde iyi huylu görünmesine karşın beni korkutur. Şimdi de tutturmuş, bu evde onunla benim dışımda kimse kölelere fiske vuramazmış. Onu kızdırmayı göze alamam. Sonra bakın iş nerelere varıyor anlattım size ama gelin görün ki hepsi birden üstüne yürüseler de St. Clare onlara elini kaldırmaz, bu durumda da ben... yani bu çabayı göstermek zorunda bırakılmam ne kadar büyük bir acımasızlık. Bilirsiniz ki hizmetçiler iri çocuklardan başka bir şey değildir.”

“Bu konuda hiçbir şey bilmiyorum, bilmediğim için de Tanrı’ya şükrediyorum,” dedi Miss Ophelia kısaca.

“Ama burada kalıyorsanız kendi çıkarınız için bir şeyler bilmek zorundasınız. Ne sinir bozucu, salak, dikkatsiz, kafasız, çocuk gibi, nankör bir sefiller alayıdır onlar, bilemezsiniz.”

Marie bu konuya girdiği zaman müthiş canlanırdı, şimdi de gözlerini kocaman açmıştı, halsizliğini unutmuş görünüyordu.

“Her yandan, her biçimde hizmetçilerden kaynaklanan ve ev sahibesinin elini kolunu bağlayan saatler, günler süren çileyi bilmezsiniz, bilemezsiniz ama St. Clare’e yakınmanın hiç yararı yoktur. En garip şeyleri söyler. Onları bu duruma bizim getirdiğimizi ve katlanmamız gerektiğini söyler. Tüm yanlışlarının nedeninin biz olduğumuzu, o yüzden de hem yanlışı yapıp hem onları cezalandırmanın acımasızlık olduğunu söyler. Biz de onların yerinde olsaydık daha iyisini yapamazdık, der sanki biri onlarla aramızda bir bağlantı kurabilirmiş gibi...”

Miss Ophelia kısaca, “Tanrı’nın bizimle onları aynı kandan yarattığına inanmıyor musunuz?” dedi.

“Hayır, kesinlikle inanmıyorum! Gerçi hoş bir öykü ama onlar aşağı bir ırktır.”

“Ölümsüz ruhları olduğuna inanmıyor musunuz?” Miss Ophelia’nın sesinde giderek artan bir kızgınlık vardı.

Marie esneyerek, “Eh, bundan elbette ki kimsenin kuşkusu olamaz,” dedi, “ama onları bizimle kıyaslanabilirlermiş gibi aynı kefeye koymak, tek sözcükle olanaksız! St. Clare bana Mammy’yi kocasından ayırmakla, benim onunla, yani kocamla ayrılmamın aynı şey olduğunu söylemişti. Böyle kıyaslanamaz ki! Mammy benim duygularımdan yoksundur. Yani tümüyle baştan sona değişik bir durum, hiç kuşku yok ki öyle ama yine de St. Clare bunu görmemezliğe geliyor. Sanki Mammy o küçük pis bebelerini benim Eva’yı sevdiğim gibi sevebilirmiş gibi! Bir keresinde St. Clare ciddi anlamda sağlık sorunlarım olmasına ve acılar çekmeme karşın Mammy’yi geri gönderip yerine başkasını bulmanın görevim olduğu konusunda diretti. Bu benim için bile katlanılması zor bir şeydi. Ben duygularımı pek göstermem. Her şeyi sessiz sedasız yürütmeyi ilke edinmişimdir, bu bir eşin yazgısıdır, ben de katlanırım ama o zaman bu kuralı bozdum, o da bir daha bu konuyu açmadı. Yine de söylediği küçük şeylerden ve bakışlarından o olayı her zamanki kadar düşündüğünü anlıyorum, bu da çok zorlayıcı ve kışkırtıcı oluyor.”

Miss Ophelia’nın ağzından bir şey kaçacak diye ödü kopuyordu ama anlayana sivrisinek saz!.. Şişlerini takırdatış biçiminde öyle bir şey vardı ki, sayfalarca yazı ederdi.

“Neyin çaresine bakmak zorunda olduğunuzu gördünüz,” diye konuşmasını sürdürdü Marie. “Kuralı olmayan, hizmetçilerin dilediğince davrandıkları, istediklerini yaptıkları, ne isterlerse aldıkları bir evde bozuk sağlığımla bile bugüne kadar denetimi elimde tuttum. Dayağı eksik etmem, bazen azarlamakla yetiniyorum ama yine de bu çaba beni çok yoruyor. St. Clare de başkalarının yaptığını yapsaydı...”

“Ne gibi?”

“Tutukevine ya da başka bir yere kırbaçlatmaya göndermek. Tek çıkar yol budur. Bu kadar zavallı, bu kadar dermansız olmasaydım St. Clare’in iki katı güçle bu işi yapardım.”

“Peki St. Clare nasıl çaresine bakıyor? Asla elini kaldırmadığını söylüyorsunuz.”

“Eh, erkekler daha buyurgan oluyor biliyorsunuz, onlar için kolay, hem St. Clare’in gözlerinin içine bakacak olursanız, kararlı konuştuğunda orada çok belirgin bir ışık görürsünüz. Ben, kendi hesabıma korkarım, hizmetçiler de dikkat etmeleri gerektiğini bilir. Ben dünyanın kıyametini koparsam, azarlasam da, gerçekten kızmışsa onun gözünün tek bir hareketiyle yaptığını yapamam. Aa, onun için sorun yok, bana hiçbir duygusu kalmamasının nedeni de bu zaten ama bazı şeyleri düzenlemek zorunda kalınca göreceksiniz ki sertlikle filan yola gelecekleri yok, öyle kötü, hileci ve tembeller ki!..”

St. Clare gezinircesine içeri girdi.

“Hep aynı nakarat. Bu kötü yaratıklar özellikle de tembellikleri için ne kadar ağır bir bedel ödemek zorundalar! Görüyorsunuz ya kuzin,” diyerek Marie’nin karşısındaki kanepeye boylu boyunca uzandı. “Marie’yle ben gibi bir örnek varken bile, bu onlarda asla hoş görülmeyecek bir şey... Yani tembellik.”

“Yapmayın St. Clare, çok kötüsünüz!” dedi Marie.

“Şimdi de kötü mü oldum? Ben de iyi ve oldukça dikkate değer şeyler söylediğimi düşünüyordum. Her zaman sizin söylediklerinizi desteklemeye çalışırım Marie.”

“Hiç de böyle bir amacınız yok St. Clare, biliyorsunuz.”

“Ah, yanılmışım öyleyse! Beni doğruya yönlendirdiğiniz için size teşekkür ederim canım.”

“Beni kışkırtmaya çalışıyorsunuz.”

“Aa, yapmayın Marie, sıcak bastı, az önce de Adolph’ la beni yorgun düşüren uzun bir tartışma yaptık, onun için Tanrı aşkına uyumlu olun da, şu zavallı kocanız gülümsemenizin ışığında biraz dinlensin.”

“Adolph’un nesi var?” dedi Marie. “O adamın yüzsüzlüğü hoşgörü sınırımı zorluyor. Tek istediğim, bir süre onun idaresinin karışan görüşen olmadan tümüyle bana bırakılması. Ben onu yola getirmesini bilirim!”

“Söylediğiniz şey canım, her zamanki keskin zekânızın ve akla yakın düşüncelerinizin izini taşıyor. Adolph’a gelince olay şu: O kadar uzun zamandır benim zarafetimi ve kusursuzluğumu yansılamaya saplandı ki, sonunda efendisi yüzünden yanlışlar yaptı, ben de onu yanlışlarını kavramak zorunda bıraktım.”

“Nasıl?” dedi Marie.

“Bazı giysilerimi kendim giymek istediğimi anlamasını sağladım, ayrıca kolonya kullanımı konusunda beyefendiyi epey rahatsız ettim ve keten mendillerimin yalnızca bir düzinesini kullanmasına izin verecek kadar da kötü davrandım. Adolph özellikle buna çok kızdı, ben de onu hizaya getirebilmek için babacan bir konuşma yapmak zorunda kaldım.”

“Ah, St. Clare şu hizmetçilerinize nasıl davranacağınızı ne zaman öğreneceksiniz? Onlara bu kadar yüz vermeniz iğrenç!” dedi Marie.

“Zavallı köpeciğin sahibine benzemek istemesinde ne kötülük var, kolonyalar ve keten mendiller içindeki sahibini taklit etmekten daha iyi eğitememişsem onu, neden ona da vermeyeyim?”

Ani bir kararla Miss Ophelia, “Peki neden daha iyi eğitemediniz?” dedi.

“Bir sürü dert, tembellik, kuzin, tembellik... Sandığınızdan çok sayıda ruhu yıkan şeydir tembellik. Tembelliğim olmasaydı kusursuz bir melek olurum. Vermont’taki yaşlı Dr. Botherem’inizin tembelliğe ‘ahlaki kötülüğün anası’ demesine hak veresim geliyor. Gerçekten müthiş bir değerlendirme.”

“Bana öyle geliyor ki siz köle sahipleri müthiş bir sorumluluk taşıyorsunuz,” dedi Miss Ophelia. “Dünyayı verseler ben istemezdim. Kölelerinizi eğitmek, onlara Tanrı’nın huzuruna birlikte çıkacağınız aklı başında, ölümsüz ruhlu insanlar gibi davranmak zorundasınız. Benim düşüncem bu!” diyerek bu iyi hanımefendi sabahtan beri kafasında güçlenen öfkeyi açığa vurdu.

St. Clare çabucak ayağa kalkarak, “Hadi canım, bizimle ilgili ne kadar bilginiz var ki?” dedi, sonra da piyanoya oturup canlı bir müzik parçası çalmaya başladı. St. Clare müzikte kabul edilmiş bir dâhiydi. Dokunuşu hoş ve sağlamdı, parmakları tuşlarda kuş gibi hızlı, havai ama kararlı hareketlerle uçuyordu. Ruh durumunu düzeltmek isteyen biri gibi birbiri ardına parçalar çaldı. Sonra da müziği bir yana itip ayağa kalktı ve, “Eh kuzin, bize iyi bir söylev verip görevinizi yaptınız, bu işte de iyi olduğunuz kanısındayım. Kusurlarımı dosdoğru yüzüme vurduğunuzu görmeme ve böyle bir şeyin hiç yakışık almamasına karşın elmas değerindeki gerçeği suratıma fırlatmanız karşısında en küçük bir alınganlık göstermiş değilim.”

Marie, “Kendi hesabıma bu tür konuşmaların ne yararı olacağını anlamıyorum,” dedi. “Hizmetçileri için bizden çok şey yapan varsa, kim olduğunu bilmek isterim, ayrıca bu da zerre kadar işlerine yaramıyor, hep kötü, daha kötü oluyorlar. Onları karşınıza alıp konuşmaya gelince; şunu söyleyeyim ki ben yorgun düşüp sesim kısılıncaya kadar görevlerini falan anlatıp durdum. Kilisede verilen vaazı anladıklarını mı sanıyorsunuz? Elbette ki kiliseye gidebilirler, yani gördüğüm kadarıyla bunun onlara pek bir yararı yok ama gidiyorlar ve her olanaktan yararlanıyorlar, yine de daha önce söylediğim gibi onlar aşağılık bir ırk, hep de öyle olacaklar, onlara yardım edilemez, onlar için uğraşsanız da hiçbir şey yapamazsınız. Görüyorsunuz ya kuzin Ophelia, ben denedim, siz denemediniz, ben onların arasında doğup büyüdüm, biliyorum.”

Miss Ophelia, Marie’nin yeterince konuştuğunu düşünmüş olacak ki oturduğu yerde hiç sesini çıkarmadı. St. Clare ıslıkla bir ezgi çalmaya başladı.

“St. Clare ıslık çalmamanızı rica ediyorum, başım daha da kötüleşiyor,” dedi Marie.

“Çalmam. Başka yapmamamı istediğiniz bir şey var mı?”

“Çektiğim çileye biraz duyarlılık göstermenizi isterdim, bana karşı hiçbir duygu beslemiyorsunuz.”

“Sevgili suçlama meleğim!” dedi St. Clare.

“Bu biçimde konuşmanız meydan okumak oluyor.”

“Peki nasıl konuşulacak sizinle? Emre göre konuşurum, yeter ki siz söyleyin, yalnızca sizi hoşnut kılmak adına...”

Avludan gelen neşeli bir kahkaha verandanın ipek perdeleri arasından girip odada çınladı. St. Clare dışarı çıktı, perdeyi kaldırınca o da gülmeye başladı.

Parmaklığa yaklaşan Miss Ophelia, “Ne oldu?” dedi.

Ne kadar düğme iliği varsa tümüne yaseminler doldurmuş olan Tom avludaki yosunlu bir taşta oturuyor, Eva da neşeyle gülüyor, bir yandan da Tom’un boynuna güllerden yapılmış bir çelenk geçiriyordu, sonra kuş gibi şakıyarak çıkıp kucağına oturdu, hâlâ gülüyordu.

Miss Ophelia, “Böyle bir şeye nasıl izin verirsiniz?” dedi.

“Neden olmasın?”

“Bilmem, korkunç bir şey bu.”

“Kara da olsa bir çocuğun koca bir köpeği kucaklamasında sakınca görmüyorsunuz da düşünebilen, mantıklı olabilen, duyumsayabilen, sizi titreten ölümsüz bir ruhu olana gelince... Hadi itiraf edin kuzin. Siz bazı Kuzeylilerin bu konudaki duygularınızı iyi bilirim. Madem bizde bu erdemin zerresi yok, o zaman gelenekler Hıristiyanlığın yapması gerekeni yapıp kişisel önyargıyı siliyor. Kuzey’e yaptığım gezilerde çoğu kez bu ayrımcılığın sizde, bizde olduğundan çok daha güçlü olduğunu gözlemlemişimdir. Kara derililerden bir yılan ya da kurbağa kadar tiksinip yanlışlarına öfkelenirsiniz. Kötülük etmez ama hiçbir ilişkinizin olmasını da istemezsiniz. Görmeyeceğiniz, kokularını duymayacağınız Afrika’ya geri göndermeye, artlarından da kaşla göz arasında onları kalkındırmak adına nefislerinden vazgeçmeye dünden razı üç-beş misyoner yollamaya hazırsınız. Öyle değil mi?”

Miss Ophelia düşünceli bir tavırla, “Evet kuzen, bunda bir gerçek payı olabilir,” dedi.

St. Clare parmaklığa yaslanmış, Tom’la birlikte kıvrak adımlarla uzaklaşan Eva’ya bakıyordu.

“Çocukları olmasa bu zavallı, garip insanlar ne yapar?” dedi.

“Yanınızdaki en gerçek demokrat, çocuğunuzdur. Tom şimdi Eva için bir kahraman, onun öyküleri gözlerinde harikalar canlandırıyor, şarkılarıyla Metodist ilahileri bir operadan güzel geliyor, cebindeki çerçöpse bir mücevher madeni, o harika Tom’unsa derisi kara. Çocuklar Tanrı’nın hiçbir şeyi olmayan yoksullara attığı cennet gülleridir.”

“Çok garip kuzen, konuşmanızı duyan sizi bir profesör sanabilir.”

“Profesör mü?”

“Evet, din profesörü.”

“Hiç de değil, sizin kent büyüklerinizin bildiği profesörlerden değilim, daha da kötüsü daha işin alfabesini bile sökmüş değilim.”

“Öyleyse böyle konuşmanıza neden olan ne?”

“Hiçbir şey konuşmaktan kolay değildir. İnanıyorum ki Shakespeare herkese, ‘Kendi gösterdiğim şeyi izleyen yirmi kişiden biri olmaktansa, yapılacak yirmi iyi şeyi daha çabuk gösterebilirim,’ dedirtir. İşi bölüşmek gibisi yoktur. Benim asıl hünerim konuşmakta, sizinki de yapmakta yatıyor kuzin.”

Tom’un dış görünüşünde o zamanların deyişiyle yakınacağı bir şey yoktu. Küçük Eva’nın, yani soylu bir kişiliğin içgüdüsel değerbilirlik ve sevecenliği sonucu Tom’a duyduğu sevgi, babasından onun özel hizmetlisi olması için rica etmesine yol açtı, yürüyüşe ya da atla gezintiye çıkarken bir hizmetçinin eşlik etmesine gereksinim duyuyordu, Tom’a da Miss Eva ne zaman isterse elindeki işi bırakıp onunla gitme emri verildi, okurlarımız bu emrin Tom’a da çok uygun geldiğini görmekten sanıyorum mutluluk duyacaklardır. İyi giyiniyordu, St. Clare özellikle bu noktada çok titizdi. Ahırdaki görevi ağır değildi, basit gündelik bakım, yoklama ve daha alt düzeydeki ahır görevlisinin işini denetlemekten oluşuyordu. Marie St. Clare, Tom yanına yaklaştığında üstünde en küçük bir at kokusu almak istemediğini söylemişti, o nedenle de hanımefendiye tatsız gelecek hiçbir göreve verilmiyordu; çünkü hanımefendinin sinir sistemi doğanın bu tür cilvelerini kaldıramayacak kadar nazikti; herhangi bir tatsız varlıktan burnuna gelecek en hafif bir koku bile, ona kalırsa tüm dünyevi acılarına bir anda son verebilirdi. Bu yüzden Tom da iyice fırçalanmış, kaliteli dokunmuş kumaştan giysisi, kastor şapkası, parlak çizmeleri, kusursuz kol ağızları ve yakasının yanı sıra ağırbaşlı, iyilik akan kara yüzüyle epeyce saygın görünüyordu.

Bunların yanı sıra duyarlı ırkının asla kayıtsız kalamayacağı bir durumda, güzel bir yerdeydi ve sessiz bir sevinçle kuşların, çiçeklerin, fıskiyeli havuzların, kokuların, avlunun ışığıyla güzelliğinin, ipek perdelerin, resimlerin, ihtişamın, heykellerin ve salonları onun gözünde Alaaddin’in sarayına çeviren altın yaldızların tadına varıyordu. Afrika yücelmiş, kültürlü bir ırk yetiştirecek olursa –ki insanoğlunun gelişiminin büyük dramında Afrika’nın da sırası gelecektir– soğuk kovboy filmlerimizin kıyısından köşesinden donuk bir biçimde değindiği yaşam orada tüm ihtişam ve güzelliğiyle uyanacaktır.

Uzaklardaki bu gizemli altın, değerli taş, baharat, dalgalanan palmiyeler, harika çiçekler ve mucizevi doğurganlık ülkesi yeni sanat biçimleri, yeni güzellik üslupları ortaya çıkaracak ve zenci ırk artık aşağılanıp ayaklar altında çiğnenmeyecek, belki de insan yaşamının en yeni ve en kusursuz gelişimini gösterecektir. Hiç kuşkusuz incelikleri, yüreklerinin o alçakgönüllü yumuşak başlılığı, zekâ ve güçleri, duygularındaki çocuksu sadelik ve bağışlama yetileriyle bunu başaracaklardır. Bu gelişimi gösterdikten sonra Tanrı’nın istediği gibi Hıristiyanlar olacaklar. İncil’e göre, sonuncu ilk, ilk de sonuncu olacağına göre,14 Tanrı’nın bela ateşindeki zavallı Afrika’yı öbür ülkelerin deneyip de başaramadığı şeyi yapmak, yani yüce ve soylu bir ülkeye dönüştürmek için seçtiği düşünülebilir.

Pazar sabahı muhteşem giyimi ve ince bileğini saran elmas bileziğiyle verandada dururken Marie St. Clare de bunu mu düşünüyordu? Büyük olasılıkla öyleydi, o ne de olsa iyi şeylerin devamlı müşterisiydi, şimdi de tüm silahlarını kuşanmış olarak elmaslar, ipekler, danteller ve mücevherler içinde şık bir kiliseye dindar olmaya gidiyordu. Marie pazarları dindar olma konusunda çok titizdi. Orada olanca inceliği, şıklığı, havasıyla durmuştu, her hareketinde dalgalanan dantel eşarbı kadını bir sis gibi sarıyordu. Çok zarif bir yaratık olan Marie, kendini çok iyi ve şık hissediyordu. Yanında duran Miss Ophelia onun tam aksiydi. Şık ipek giysisiyle şalına ve hoş mendiline söylenecek şey yoktu ama kare bedeni, dimdik sopa gibi duruşuyla kaskatılığı silik ama değeri ayırt edilebilir varlığını aynı yanı başındaki komşusunu güzellikle inceliğin sardığı gibi sarıyorsa da, bu Tanrı’nın güzelliği değildi, tümüyle başka bir şeydi!

Marie, “Eva nerede?” dedi.

“Çocuk merdivende Mammy’ye bir şey söylemek için durdu.”

Eva merdivende Mammy’ye ne diyordu? Dinle okur, Marie duymasa bile onun ne dediğini sen duyabilirsin.

“Sevgili Mammy’ciğim başının çok ağrıdığını biliyorum.”

“Tanrı sizi korusun Miss Eva! Son zamanlarda başım hep ağrıyor. Üzülmenize gerek yok.”

“Eh, seni burada bulduğuma sevindim, al bakalım,” dedikten sonra kollarını onun boynuna doladı ve, “Mammy benim amonyak şişemi al,” dedi.

“Ne? Hani şu sizin altınlı elmaslı şeyinizi mi? Tanrı’m küçükhanım, bu hiç uygun kaçmaz, asla olmaz.”

“Neden olmasın? Senin gereksinimin var, benim yok. Annem hep baş ağrısı için kullanır, seni de iyileştirir. Hayır, beni hoşnut etmek için alacaksın, şimdi!”

Eva şişeyi göğsünden içeri atarken Mammy, “Şu tatlının tatlısı konuşmaya da bakın!” dedi, Eva da onu öpüp aşağıya annesinin yanına koştu.

“Ne için durdun?”

“Mammy’ye kiliseye giderken yanına alsın diye koklama şişemi verdim.”

Marie ayağını sabırsızlıkla yere vurarak, “Eva! Altın koklama şişeni Mammy’ye verdin ha! Neyin uygun düşeceğini ne zaman öğreneceksin? Hemen şu dakika git ve geri al!” dedi.

Eva üzülmüş, incinmiş gibiydi, yavaşça döndü.

St. Clare, “Diyorum ki, çocuğu rahat bırakalım, dilediğince davransın Marie,” dedi.

“St. Clare, şu dünyada doğru yolu nasıl bulacak peki?”

“Tanrı bilir ama cennette yolunu sizinle benden iyi bulacaktır.”

Eva babasının dirseğine dokunarak, “Ah, yapma baba,” dedi, “annem üzülüyor!”

Miss Ophelia kare biçimli bedenini St. Clare’e çevirdi.

“Eh kuzen, gitmeye hazır mısınız?”

“Ben gitmiyorum, teşekkürler.”

Marie, “St. Clare’in kiliseye gitmesini çok isterdim ama onda dinin zerresi yok. Gerçekten hiç de saygı duyulacak bir durum değil.”

“Biliyorum, siz hanımlar dünyada yolunuzu bulmak için kiliseye gidiyorsunuz ve sanıyorum ki sizin dindarlığınız sayesinde biz de saygınlık kazanıyoruz. Gitseydim Mammy’nin gittiği yere giderdim, en azından orada insanı uyanık tutacak bir şeyler oluyor.”

Marie, “Ne! Metodistlerin o bağırışları mı? Korkunç!”

“Her şey sizin saygın kilisenizin ölü denizinden iyidir Marie. Kesinlikle bir insandan bu kadarını istemek fazla. Eva, sen gitmek istiyor musun? Gel evde kal da birlikte oyun oynayalım.”

“Teşekkür ederim baba ama ben kiliseye gitmeyi yeğliyorum.”

“Korkunç derecede yorucu olmuyor mu?”

“Bazen yorucu oluyor, uykum da geliyor ama uyanık kalmaya çalışıyorum.”

“Neden gidiyorsun öyleyse?”

Eva fısıltıyla, “Neden biliyor musun, kuzin Tanrı’nın bizi kazanmak istediğini, O’nun bize her şeyi verdiğini söyledi, kiliseye gitmek de eğer O istiyorsa yapması çok zor bir şey değil. O kadar da yorucu değil yani,” dedi.

St. Clare onu öperek, “Seni küçük, tatlı, iyi can seni!” dedi. “İşte iyi bir kız, bana da dua et.”

“Elbette, hep ediyorum zaten,” diyen Eva annesinin ardından arabaya sıçradı.

Araba kalkarken St. Clare basamakta durup ona eliyle öpücük gönderdi, gözleri dolu doluydu.

“Ah, Evangeline ne doğru bir ad! Sen adın gibi melek olman bir yana Tanrı’nın müjdesisin bana.”

Bir an kendini duygularına bıraktı, sonra bir puro içip Picayune’u15 okudu ve küçük müjdesini unuttu. Öbür büyüklerden pek de farklı sayılmaz değil mi?

Annesi, “Görüyorsun ya Evangeline, hizmetçilere iyi davranmak her zaman doğru ve yerindedir ama onları akrabalarımız ya da bizim düzeyimizde insanlarla bir tutmak hiç yakışık almaz. Şimdi, Mammy hastalansa, senin yatağına yatırmak istemezsin,” dedi.

“Öyle yapmayı çok isterdim anne, orada bakmak daha kolay olur; hem, benim yatağım onunkinden rahat, biliyorsun.”

Marie bu yanıtla ortaya çıkan ahlaki algılamadan müthiş bir umutsuzluğa düşmüştü.

“Bu çocuğun beni anlaması için ne yapabilirim?”

“Hiçbir şey,” dedi Miss Ophelia kısaca.

Eva bir an için şaşırmış ve üzülmüş gibi oldu ama neyse ki çocuklar çabuk unutur, o da birkaç dakika sonra arabanın penceresinden gördüğü olur olmaz her şeye neşeyle gülüyordu.

Sofranın başına rahatça yerleştiklerinde, “Eh, hanımlar,” dedi St. Clare, “bugünkü kilisenin faturası nedir?”

Marie, “Aa, Dr. G. bugün harika bir vaaz verdi. Duymanız gereken bir vaazdı, tam benim bakış açımı dile getirdi.”

“Çok geliştirici olmuş olmalı, kapsamlı bir konuydu sanırım.”

“Yani toplum ve o tür şeylere ilişkin bakış açımı demek istiyorum,” dedi Marie.

“Metin şöyleydi: ‘O her şeyi mevsiminde güzel kılar.’16 Sonra da vaazını sürdürerek bize toplumsal emirlerle farklılıkların Tanrı’dan geldiğini, onun için de bazı insanların alçakta, bazısının da yüksekte olmasının ne kadar uygun ve güzel olduğunu, bazı insanların yönetmek, bazısının da hizmet etmek için yaratıldığını anlattı ve tüm bunları kölelik için çıkarılan o gülünç gürültüye öyle güzel yaklaştırdı, üstelik Kutsal Kitap’ın bizden yana olduğunu da öyle kesin olarak kanıtladı ki, tüm kurumlarımız en inandırıcı biçimde desteklenmiş oldu. Duymanızı çok isterdim.”

“Buna gerek duymuyorum. Picayun’dan da benim için en iyi olanı öğrenebilirim, hem de ne zaman istersem, üstelik okurken bir de puro içebilirim ki, bunu kilisede yapamam biliyorsunuz.”

“Neden?” dedi Miss Ophelia. “Bu bakış açısına inanmıyor musunuz?”

“Kim, ben mi? Biliyorsunuz ben öyle haylaz bir köpeğim ki böyle konuların dinî bakış açıları beni ahlaki yönden pek ıslah etmiyor. Bu kölelik konusunda bir şey söyleyeceksem, dürüstçe ve açıkça, bu işin içindeyiz, kölelerimiz var ve olacak, bu bizim işimize geliyor derim, işin kısası uzunu bu... Tüm o kutsallık öyküleri gelip buraya dayanır, bu da sanıyorum her yerdeki herkesçe anlaşılabilir.”

“Çok saygısız olduğunuzu düşünüyorum Augustine,” dedi Marie. “Sizin konuşmanızı dinlemek şaşırtıyor insanı.”

“Şaşırtıyor ha! Söylediklerim gerçek! Bu tür konulardaki dinî konuşmalar neden biraz ileri götürüp de tam çağını süren bir adamın bir kadeh çok kaçırıp, kartlarının başında azıcık geç saate kadar oturmasının ve genç erkeklerde çokça rastlanan Tanrı’nın lütfu böyle bir sürü şeyin güzelliğini göstermiyorlar? Oysa bunların da doğru ve Tanrısal olduğunu duymak isterdik.”

“Köleliğin doğru mu, yanlış mı olduğunu düşünüyorsunuz?” dedi Miss Ophelia.

“O korkunç New England doğruculuğunuza boyun eğmeyeceğim kuzin,” dedi St. Clare neşeyle. “Bunu yanıtlarsam biliyorum ki her biri bir öncekinden zor, yarım düzine soruyla daha karşıma çıkacaksınız, durumumu sınırlamak niyetinde değilim. Ben, başkalarının cam evlerine taş atarak yaşayan ama başkalarının atmaması için asla camdan ev yapmayan biriyim.”

Marie, “Hep böyle şeyler söyler, ondan tatmin edici bir karşılık asla alamazsınız, sanıyorum ki bunun nedeni dinden hoşlanmaması... Çıkışları hep bu yönde oluyor,” dedi.

“Din!” dedi St. Clare. Sesinde öyle bir şey vardı ki, hanımların ikisi de ona baktı. “Din! Kilisede duyduğunuz şeyin din olduğunu mu sanıyorsunuz? Bencil maddeci toplumun her çarpık evresine uyma adına eğilip bükülen, dönen, çıkıp inen bu şeye din mi diyorsunuz? Benim Tanrısız, maddeci, körelmiş benliğimden çok daha az vicdanlı, daha az eli açık, daha az haktanır ve daha az saygılı olan şey din mi? Hayır! Ben bir din aradığımda, benim üstümde bir şey aramalıyım, altımda değil.”

Miss Ophelia, “O zaman İncil’in köleliği desteklediğine de inanmıyorsunuz,” dedi.

“Kutsal Kitap, annemin kitabıydı. Onunla yaşadı, onunla da öldü, öyle olduğunu düşündüğümde de çok üzülüyorum. Aynısını yapmadığım için belki de rahatlamak adına Kutsal Kitap’ın küfür olduğunun kanıtlanmasını diliyorum. Hiçbir şey beni bu kadar rahatlatamazdı, hiç olmazsa ona saygı duyma avuntusunu alırdı üstümden. Bu dünyada saygı duyacak bir şeyin olması büyük bir avuntudur. Yani kısaca,” diyerek konuşmasını yeniden kazandığı neşeli tonda sürdürdü, “tek isteğim, farklı şeylerin farklı kutularda saklanması. Avrupa’da da Amerika’da da toplumun tüm çerçevesi hiçbir ideal ahlak ölçüsünün incelemeye gücünün yetmeyeceği değişik şeylerden oluşmuştur. Erkeklerin mutlak doğruyu aramak gibi yüksek bir amaç edinmedikleri, dünyanın geri kalanı nasıl davranıyorsa öyle davrandıkları artık anlaşılmıştır. Şimdi biri erkek gibi ayağa kalkıp kölelik bize gereklidir, onsuz yapamayız, vazgeçersek perişan oluruz, bu yüzden de elbette ki o kuruma sıkıca sarılmalıyız derse bu güçlü, açık, sınırları çizilmiş bir dildir, gerçeğin saygınlığını taşır. Böyle uygulamaları esas alarak bu işi yargılamaya kalksak, dünyanın hemen tümü bizi destekler ama aynı adam suratını asıp burnunu çekerek Kutsal Kitap’tan söz etmeye başlarsa sanırım zırvaladığını düşünürüm.”

Marie, “Çok katı yüreklisiniz,” dedi.

St. Clare, “Şimdi, farz edin ki bir şey pamuğun fiyatını bin kez, sonsuza dek düşürecek, kölelik de dünyanın her yanına yayılmış olacak ve kimse itiraz etmeyecek, hemen ardından Kutsal Kitap ilkelerinin başka bir uyarlaması ortaya çıkmaz mı sanıyorsunuz? Bir anda kiliseye nur yağar ve hemen İncil’deki her şeyin şu âna dek söylenenin aksi yönde olduğu keşfedilir!”

Marie kanepesine uzanırken, “Eh, köleliğin olduğu bir yerde doğduğum için şükrediyorum ve doğru olduğuna, olması gerektiğine de çok inanıyorum, ne olursa olsun onlarsız yapamazdım,” dedi.

Babası, o anda elinde bir çiçekle içeri giren Eva’ya döndü.

“Sen ne düşünüyorsun kedicik?” dedi.

“Hangi konuda baba?”

“Hangisi daha hoşuna giderdi, Vermont’ta amcanla oturmak mı, yoksa şimdiki gibi hizmetçilerle dolu bir ev mi?”

“Aa, böylesi çok daha hoş elbette.”

St. Clare onun başını okşayarak, “Neden peki?” diye sordu.

Eva içtenlikle başını kaldırdı.

“Çevremde sevecek daha çok insan var.”

Marie, “İşte Eva tam budur. Yine garip konuşmalarından biri,” dedi.

Küçük kız babasının dizine otururken, “Garip konuşma mı baba?” diye sordu.

St. Clare, “Dünyanın gidişatına göre biraz öyle kedicik,” dedikten sonra, “yemekte benim küçük Eva’cığım neredeydi bakalım,” diye ekledi.

“Aa, Tom’un odasındaydım, şarkısını dinledim, Dinah Teyze de yemeğimi verdi.”

“Tom’un şarkısını dinledin ha?”

“Aa, evet, cennet, parlak melekler ve Kenan ülkesini anlatan öyle güzel şarkılar söylüyor ki!..”

“Öyle sanıyorum ki operadan güzel, değil mi?”

“Evet, hem onları bana da öğretecek.”

“Şarkı dersi ha? Gelişiyorsun bakıyorum.”

“Evet, o benim için şarkı söylüyor, ben de ona İncil’imi okuyorum, o da ne demek olduğunu açıklıyor.”

Marie gülerek, “Gerçekten bu, mevsimin en son şakası,” dedi.

St. Clare, “Tom’un Kutsal Kitap’ı açıklamakta hiç de yabana atılacak biri olmadığına yemin edebilirim. Din konusunda doğal bir dehası var. Bu sabah erkenden atları istedim, sonra da Tom’un ahırın üstündeki odasına süzülüp belli etmeden dinledim ve kendi kendisiyle bir ayin yaptığını duydum. Aslında epeydir onun ibadeti ve ilahisi kadar hoş bir şey duymamıştım. Bana hiç de havarilerden aşağı kalmayan bir istekle söylüyor gibi geldi.”

“Belki de dinlediğinizi fark etmiştir. Bu numarayı daha önce de duymuştum.”

“Öyle olsaydı pek politik sayılmazdı. Çünkü Tanrı’ya benimle ilgili düşüncelerini pek özgürce iletti. Tom benim içimde gelişmeye uygun zemin olduğunu ve yönlendirilmem gerektiğini söylerken çok içten görünüyordu.”

“Umarım bunu ciddiye alırsınız,” dedi Miss Ophelia.

“Sanırım siz de aynı düşüncedesiniz,” dedi St. Clare. “Eh, göreceğiz bakalım, değil mi Eva?”

14. Yeni Ahit, “Matta”, 19:30. (Y.N.)

15. The Times Picayune, 1837’de New Orleans’ta kurulan gazete. (Y.N.)

16. Eski Ahit, “Vaiz”, 3:11. (Y.N.)

17 Freeman’ın savunusu

Akşam yaklaştıkça Quaker’da hafif bir koşuşturma başladı. Rachel Halliday sessiz sedasız oradan oraya seğirtiyor, o gece yola çıkacak gezginlerin gereksinimi için küçük paket olabilecek şeyleri kilerinden çıkarıyordu.

Akşamüstü saatlerinin gölgeleri doğuya uzadı, al, yusyuvarlak güneş ufukta düşünceli düşünceli duraladı, sarı, dingin ışıkları George’la karısının oturduğu küçük yatak odasında parladı. Geaorge çocuğu kucağında, karısının eli avucunda oturuyordu. İkisi de düşünceli, ciddi görünüyordu, yanaklarında gözyaşı izleri vardı.

George, “Evet Eliza, söylediklerinin doğru olduğunu biliyorum. Sen iyi bir çocuksun, benden çok daha iyisin, ben de senin söylediğini yapmaya çalışacağım. Özgür bir adama yaraşır biçimde davranacağım. Kendimi bir Hıristiyan gibi hissetmeye çalışacağım. Yüce Tanrı iyiyi yapmak istediğimi, her şey bana karşıyken bile bunun için çok uğraştığımı biliyor; artık geçmişi tümüyle aklımdan sileceğim, kötü ve acı her duyguyu arkama atacağım, İncil’imi okuyup iyi bir insan olmayı öğrenmeye çalışacağım.”

Eliza, “Kanada’ya gittiğimizde de ben sana yardım ederim. İyi giysi dikerim, çok iyi çamaşır yıkar, ütülerim. Kendi aramızda, yaşamanın bir yolunu buluruz,” dedi.

“Evet Eliza, önemli olan birbirimizle ve oğlumuzla olmamız. Ah Eliza, şu insanlar karısıyla çocuğunun kendisine ait olduğunu bilmenin Tanrı’nın ne büyük bir lütfu olduğunu anlayabilseler! Karısıyla çocuklarına baş ağrılarım deyip bir sürü başka şeye kafa yoran erkekler gördüğümde şaşmışımdır. Çıplak ellerimizden başka bir şeyimiz olmamasına karşın kendimi zengin ve güçlü hissediyorum. Artık Tanrı’dan bir şey istemeye hakkım yokmuş gibi geliyor. Evet, yirmi beş yaşına kadar her gün en ağır biçimde çalıştım, hâlâ ne tek sent param ne tepemde bir çatı ne de benim diyebileceğim bir karış toprağım var; yine de şu anda yakamı bıraksalar, rahatlar, gönül borcu duyarım, çalışır, seninle oğluma para gönderirim. Eski sahibime gelince; benim için harcadığının beş katını ödedim. Ona hiçbir şey borçlu değilim.”

Eliza, “Ama yine de tehlikeyi tümüyle atlatmış sayılmayız. Daha Kanada’ya ulaşmadık.”

“Doğru ama özgür havayı solumuşum gibi geliyor, beni güçlendirdi.”

O anda dışarıda heyecanlı konuşma sesleri duyuldu, az sonra kapıya vuruldu. Eliza hemen koşup açtı.

Simeon Halliday, yanında Quaker dostu Phineas Fletcher olarak tanıştırdığı biriyle duruyordu. Phineas uzun boylu, sopa gibi, kızıl saçlı, yüzünden açıkgözlükle kurnazlık akan bir adamdı. Simeon Halliday’in halim selim, sessiz, bu dünyadan değilmiş gibi havasından eser yoktu, tam tersi kendiyle gururlanan ve parlak bir gelecek bekleyen biri gibi becerikli, gözü açık bir adamdı ve bunların tümü geniş kenarlı şapkası ve resmî konuşma biçimiyle birleşince azıcık garip kaçıyordu.

Simeon, “Dostumuz Phineas sizin ve ailenizin ilgileneceği önemde bir şey keşfetti. Duymanızı istedim,” dedi.

Phineas, “Evet öyle,” dedi, “hep söylediğim gibi bu, bazı yerlerde insanın tek gözü açık uyumasının yararını gösteriyor. Dün gece yolda küçük, tenha bir handa mola verdim. Siz orayı anımsarsınız Simeon, geçen yıl o koca küpeli kadına elma sattığımız yer. Neyse, kötü yollarda araba sürmekten yorgun düşmüştüm, akşam yemeğinden sonra yatağım hazır olana kadar köşede duran bir torba yığınına uzandım, üstüme de bir öküz postu çektim ve tahmin edeceğiniz gibi derin bir uykuya daldım.”

Simeon usulca, “Tek göz açık ama, değil mi Phineas?” dedi.

“Hayır, öyle yorgundum ki, bir-iki saat, ne göz ne kulak, ölü gibi uyudum ama azıcık uykum hafiflediğinde odada bir masanın başında içip gevezelik eden adamlar olduğunu fark ettim ve neyin nesi olduklarını soruşturmak için biraz kulak kabartmanın iyi olacağını düşündüm, özellikle de Quaker adını duyunca dikkat kesildim. Biri, ‘Yani Quaker’da olduklarına hiç kuşku yok,’ diyordu. Pürdikkat dinlemeye başlayınca bu aileden söz ettiklerini anladım. Orada öylece yatıp tüm planlarını açıklamalarını bekledim. Bu genç adamın, öbür zencilerin kaçmamasına örnek olması için Kentucky’ye efendisine geri gönderileceğini ve karısının New Orleans’a satılmaya gideceğini, hesaplarına göre de bin altı yüz ya da bin sekiz yüz dolar edeceğini, çocuğunsa onu satın alan adama geri verileceğini, Jim ile annesinin de Kentucky’ye efendilerine yollanacağını söylediler. Az ötedeki kasabada kaçakları almak için birlikte gidebilecekleri iki jandarma olduğunu, genç kadının yargıç karşısına çıkarılacağını anlattılar. Adamlardan ufak tefek, düzgün konuşanıysa kadının kendi malı olduğuna yemin ederek Güney’e götürmesi için ona teslim edilmesini istedi. Bu gece gideceğimiz yolu iyi biliyorlardı, o yüzden altı, bilemedin sekiz saat sonra peşimizde olacaklardır. Şimdi yapılacak olan nedir?”

Bu bilgi alışverişinden sonra oradakilerden her biri öyle değişik durumda kalakalmışlardı ki, tablo tam bir ressama göreydi. Bir ressam görse bayılırdı. Haberleri duymak için bir tepsi bisküvi yapmaya ara veren Rachel Halliday, elleri havada, un içinde öylece kalakalmıştı, yüzünde müthiş bir kaygı okunuyordu. Simeon derin düşüncelere dalmıştı, Eliza kollarını kocasının boynuna atmış, gözlerini onunkilere dikmişti. George yumrukları sıkılı, gözleri alev alev, Hıristiyan yasalarının korumacılığı altında oğlu bir köle tüccarına verilecek, karısı da açıkartırmada satılacak bir erkek nasıl durursa öyle duruyordu.

Eliza ölgün bir sesle, “Ne yapacağız George?” dedi.

George küçük odaya girdi, “Ne yapacağımı biliyorum ben,” diyerek tabancalarını gözden geçirmeye başladı.

Başını Simeon’a doğru sallayan Phineas, “Vay vay!” dedi. “Sonucu görüyor musunuz Simeon.”

Simeon içini çekerek, “Görüyorum,” dedi, “dua edelim de işler o noktaya gelmesin.”

George, “Hiç kimsenin benim için ya da benimle bu işe karışmasını istemiyorum. Bana arabanızı verip yolu da anlatırsanız bir sonraki durağa kadar tek başıma giderim. Jim dev kadar güçlü, ölüm ve umutsuzluk kadar da yürekliyse ben de öyleyim.”

Phineas, “Ah dostum, böyle şeyler için bir sürücü gerekli,” dedi. “Dövüş konusunda gözünüzü budaktan sakınmadığınız belli ama ben de yola ilişkin bir-iki şey biliyorum, onu da siz bilmiyorsunuz.”

“Ama sizi bu işe karıştırmak istemiyorum.”

Phineas yüzünde anlaşılması zor, sert bir ifadeyle, “Karıştırmak mı? Ne zaman karıştıracağınızı lütfen söyleyin de bileyim,” dedi.

Simeon, “Phineas akıllı, becerikli bir adamdır. Onun önerilerine uysanız iyi edersiniz George, hem,” elini şefkatle George’un omzuna koyarak tabancaları gösterdi, “böyle şeyler pek aceleye gelmez, gençlerin kanı kaynar,” dedi.

“Kimseye saldıracak değilim. Bu ülkeden tek istediğim, beni rahat bırakması... Sessiz sedasız çıkıp giderim ama...” duraladı, kaşları çatıldı, yüzü asıldı, “bir kız kardeşim vardı, New Orleans pazarında satıldı. Tanrı bana korumak için bir çift güçlü kol vermişken durup karımı götürüp satmalarını mı izleyeceğim? Hayır! Tanrı yardımcım olsun! Onlar oğlumla karımı götürmeden son nefesime kadar dövüşeceğim. Beni suçlayabilir misiniz?”

“Ölümlü insanlar sizi suçlayamaz George. Etle kanın elinden başka türlüsü gelmez,” dedi Simeon. “Şu dünyadaki suçlara yazıklar olsun ama suça neden olanaysa bin kez yazıklar olsun.”

“Siz benim yerimde olsaydınız aynı şeyi yapmaz mıydınız efendim?

“Denememe gerek kalmamasına dua ediyorum. Et zayıftır.”

“Bence benim etim böyle bir duruma katlanacak kadar güçlü,” dedi Phineas. Kollarını yel değirmeni gibi iki yanına açmıştı. “Sizin görülecek hesabınız var ama yine de sizi durdurmam gerek gibi geliyor, George.”

Simeon, “İnsan kötüye direnecekse George da şimdi böyle davranmakta kendini özgür hissetmeli ama liderlerimiz daha olağanüstü bir yol salık veriyor; çünkü insanın gazabı yalnız Tanrı’nın doğruluğunu ortaya çıkarmakla kalmıyor, kendi çürük amaçlarına da acı verici bir biçimde engel oluyor; bu, kendisine özellikle bağışlanmış olandan başka kimseye kısmet değildir. Şeytana uymamak için Tanrı’ya yakaralım,” dedi.

Doğruyu söylemek gerekirse Phineas, gözüpek, iki yumruğu da iyi iş gören bir ormancı, hevesli bir avcı ve kötü bir atıcıydı ama güzel bir Quaker’lıya gönlünü kaptırınca onun çekiciliğinin de kazandırdığı güçle mahalledeki topluluğa katıldı. Dürüst, gözü açık ve etkin bir üye olmasına ve aleyhinde herhangi bir kanıt olmamasına karşın yine de aralarında en “ruhani” olanlar onda giderek hızla artan bir hoşnutsuzluğun ayırdına vardılar.

Rachel Halliday, “Dostumuz Phineas’ın kendine özgü yöntemleri vardır,” dedi gülümseyerek, “ama hepimiz yüreğinin doğru yerde olduğunu düşünüyoruz.”

George da, “Eh, artık kaçsak iyi olmaz mı ne dersiniz?” dedi.

“Dörtte kalktım, tasarladıkları saatte hareket ederler diye üç-dört saat onların önünde, son hızla geldim. Ne olursa olsun karanlık basmadan harekete geçmek güvenli olmaz, önümüzdeki köylerde kötü niyetli kişiler var, arabayı görürlerse işe burunlarını sokarlar, bu da bizi beklemekten daha çok geciktirir, iki saate kadar yola çıkabiliriz. Atıyla arkamızdan gelmesi için Micheal Cross’a gideceğim, bu arada yola da bir göz atarım, adamlar geliyorsa haber veririm. Micheal kısa sürede öbürlerini geride bırakacak bir atı hep hazır tutar, ayrıca önümüzden gidip tehlike var mı diye haber de verebilir. Şimdi Jim’le yaşlı kadına gidip hazır beklemelerini söyleyeceğim, şu at işini de halledeyim. İyi bir başlangıç yapıyoruz, onlar peşimizden yetişinceye kadar da ilk durağa varma olasılığımız yüksek. Yüreğini sağlam tut dostum George, sizinkilerle birlikte savaştığım ilk çirkin bela değil,” diyerek kapıyı arkasından kapattı.

Simeon, “Phineas çok açıkgözdür, sizin için yapması gerekenin en iyisini yapacaktır,” dedi.

George, “Sizleri böyle bir tehlikeye attığım için çok üzgünüm,” dedi.

“Bizi mutlu edeceksiniz dostumuz George, artık bundan söz etmeyelim, yaptığımız şey vicdanımızla ilgili, başka türlü davranamayız. Şimdi annemiz...” diyerek Rachel’e döndü, “bu arkadaşlar için hazırlıkları hızlandırın, aç göndermeyelim.”

Rachel’le çocuklar mısır ekmeği yapmak, domuz ve tavuk eti pişirmekle uğraşırken, bir yandan da akşam yemeğinin ayrıntılarının telaşına düşmüşlerdi, George’la karısı da küçük odalarında sarılıp oturmuşlar, birkaç saat sonra belki de sonsuza dek ayrılabilecek karıkocalara özgü bir sohbete dalmışlardı.

George, “Eliza,” dedi, “arkadaşları, evleri, toprakları, paraları, böyle bir sürü şeyi olanlar birbirlerinden başka hiçbir şeyleri olmayan bizler gibi sevemez. Seni tanıyıncaya kadar Eliza, zavallı kalbi kırık annemle kız kardeşimden başka kimse beni sevmedi. Zavallı Emily’yi o sabah bir kez gördüm sonra tüccar onu götürdü. Uyuduğum köşeye gelip, ‘Zavallı George, son dostun da gidiyor, şimdi senin halin ne olacak zavallı çocuk?’ demişti. Ben de kalkıp kollarımı boynuna dolamış hıçkıra hıçkıra ağlamıştım, o da ağlamıştı ve o sevecen sözler on uzun yıl boyunca duyduğum son güzel sözler oldu, sana rastlayıncaya kadar yüreğim soldu, hep kül kadar kuruymuş gibi geldi bana. Senin beni sevmense, Tanrı’m, ölümden diriliş gibiydi! O zamandan beri yeni bir adam oldum. Şimdi de Eliza, kanımın son damlasını verme pahasına da olsa, seni benden alamayacaklar. Seni alacak olanın ölü bedenimi çiğnemesi gerek.”

Eliza hıçkırarak, “Ah Tanrı’m bize yardım et!” dedi. “Şu ülkeden bir çıksak, tek dileğim bu.”

George karısıyla konuşmaktan çok, acı düşüncelerini ona aktararak, “Tanrı onlardan yana mı?” dedi. “Yaptıklarını görüyor mu? Neden bunların olmasına izin veriyor? Bir de İncil’in onlardan yana olduğunu söylüyorlar, elbette güç onların. Onlar zengin, sağlıklı, mutlu, kilise müdavimleri ve cennete gitmeyi umut ediyorlar, dünyada yollarını çok kolay buluyorlar, hepsi de her şeyi kendine uydurmuş, onlar kadar, hatta onlardan daha iyi olan yoksul, dürüst, sadık Hıristiyanlarsa, ayakları altında tozun içinde yatıyorlar. İnsan alınıyor, satılıyor, yüreğinin kanı, iniltisi ve gözyaşlarıyla ticaret yapılıyor, Tanrı da buna izin veriyor.”

Mutfaktan Simeon, “Dostum George, şu ilahiyi dinle, sana iyi gelebilir,” dedi.

George iskemlesini kapıya yaklaştırdı, Eliza da gözlerini silerek dinlemek için yaklaştı.

“Bana gelince, kötülerin ikbalini gördüğümde aptalların kıskançlığına düştüm, adımlarım kayıyordu, ayaklarım neredeyse yok olmuştu. Onların ne öbürleri gibi dertleri ne de başlarında belaları var. O yüzden de kibir dört bir yanlarını zincir gibi kuşatmış, şiddet süs gibi üstlerini örtmüş. Gözleri şişmanlıktan yerinden uğramış, bir yüreğin isteyebileceğinden çok daha fazla şeyleri var. Çürümüşler ve zulüm için kibirle konuşup kötülüğü övüyorlar.”

“Siz de öyle hissetmiyor musunuz George?”

“Kesinlikle öyle. Ben yazmışım gibi.”

“Öyleyse şunu dinleyin,” dedi Simeon.

“Bunu anladığımı sandığımda bana çok acı verdi, sonunda Tanrı’ya sığındım. O zaman onların sonunun ben olduğumu anladım. Siz de sonradan yok etmiş olsanız bile, o kaygan yerleri kuşkusuz görmüşsünüzdür. İnsanın bir düşten uyanışı gibidir. Ah Tanrı’m! Siz de uyandığınızda onların imgelerini küçümseyeceksiniz. Yine de beni sağ elimden tuttuğunuz için sonuna kadar sizinleyim. Öğütlerinizle bana yol gösterecek, beni ışığa götüreceksiniz. Benim için en iyisi Tanrı’ya yakın durmak. Ben O’na teslim oldum.”

Dost, yaşlı adamın söylediği kutsal iman sözleri George’un yorgun, zedelenmiş ruhunu kutlu bir müzik gibi sardı, bitince de yüzünün güzel çizgilerinde dingin, boyun eğmiş bir ifadeyle oturdu.

Simeon, “Her şey bu dünyadan ibaret olsaydı George, o zaman ‘Ya Tanrı nerede?’ diye sorabilirdiniz ama genellikle cenneti için seçtiği, bu dünyadaki insanların pek azıdır. Sen O’na güven, başına ne gelirse gelsin, sonucu iyi kılacaktır,” dedi.

Bu sözler rahat, hoşgörülü bir vaizin ağzından dinsel ve güzel bir konuşma seli olarak kederli insanların acılarına uygun düşecek biçimde dökülseydi bu kadar etkili olmayabilirdi ama her gün sakince Tanrı ve insanlık adına para cezası ve tutuklanma tehlikesini göze alan birinden geldiğinde fark edilmemesi olanaksız bir ağırlığı oluyor, yalnız ve yoksul kaçaklar bu sözcükleri solumakla dinginlik ve güç buluyorlardı.

Rachel, Eliza’nın elini şefkatle tutup onu sofraya götürdü. Otururlarken kapı hafifçe vuruldu ve Ruth içeri girdi.

“Şöyle bir uğradım. Şu küçük çoraplar oğlana... üç çift sıcak yün çorap. Bilirsiniz, Kanada öyle soğuk olur ki! Yürekler sağlam ha Eliza?” diyerek Eliza’nın oturduğu köşeyi dolaşıp onun elini sıcacık bir içtenlikle sıktı, Harry’nin eline de çörekotlu bir dilim kek tutuşturdu.

“Onun için bunlardan küçük bir paket yaptım,” diyerek cebinden paketi çıkarmaya girişti. “Çocuklar bilirsiniz ya hep yerler.”

Eliza, “Ah, teşekkür ederim, ne kadar iyisiniz!” dedi.

Rachel, kadına, “Gelin Ruth, yemeğe oturun,” diyerek devam etti.

“Kalamam, John’u bebekle bıraktım, fırında da bisküvi var, bir dakika daha kalırsam John bütün bisküvileri yakar, bebeğe de kâsedeki şekerin hepsini yedirir, öyle yapıyor,” diyen ufak tefek Quaker’lı güldü. “Haydi hoşça kalın Eliza, hoşça kalın George, Tanrı sağ salim yerinize ulaştırsın,” der demez de koşar adım evden çıktı.

Yemekten az sonra büyük, kapalı bir araba evin önünde durdu, gece yıldızların ışığıyla pırıl pırıldı, Phineas çevik bir hareketle yolcularını yerleştirmek için yere atladı. George, karısı bir kolunda, çocuğu öbüründe kapıdan çıktı. Adımları sağlam, yüzü yiğit, kararlıydı. Rachel ile Simeon arkasından geliyorlardı.

Phineas içeridekilere, “Siz bir dakika dışarı çıkın,” dedi, “ben arabanın arkasını kadınlarla çocuk için düzene sokayım.”

Rachel, “Burada iki öküz postu var, oturacak yerleri olabildiğince rahat yapın, gece boyu gitmek zor olur.”

Önce Jim çıktı, koluna asılmış, her an biri peşine düşecekmiş gibi kaygıyla bakınan yaşlı annesine dikkatle yardım ediyordu.

George alçak, titremeyen bir sesle, “Jim, tabancalar tamam mı?” diye sordu.

“Evet, hem de nasıl!” dedi Jim.

“Gelirlerse ne yapacağımızı iyice biliyorsun, değil mi?”

Geniş göğsünü açıp derin bir soluk alan Jim, “Bilmeseydim keşke,” dedi, “annemi bir daha almalarına izin vereceğimi mi sanıyorsun?”

Bu kısa konuşma sırasında Eliza sevgili dostu Rachel’ le vedalaşmış, Simeon da onu arabaya bindirmişti, Eliza en arkaya geçip oğluyla postların arasına oturdu. İkinci olarak yaşlı kadın bindirilip oturtuldu, George’la Jim de onların önündeki sert tahta sıraya yerleştiler, Phineas yüksekteki arabacı yerine tırmandı.

Simeon, “Elveda dostlarım,” dedi.

İçeriden hep bir ağızdan, “Tanrı sizden razı olsun!” dediler.

Araba donmuş yolda takırdaya sıçraya yola düzüldü.

Tekerleklerin gürültüsüyle yolun kötülüğünden, konuşma olanağı yoktu. Araba uzun, karanlık orman yollarından, geniş, kasvetli düzlüklerden, tepelere tırmanıp koyaklara inerek paldır küldür ilerliyordu, saatlerce sarsılarak gittiler de gittiler. Çocuk çok geçmeden uykuya dalıp tüm ağırlığıyla annesinin kucağına yattı. Zavallı, ödü kopmuş yaşlı kadın sonunda korkusunu unutmuştu, gece soluklaştıkça Eliza’nın bile gözlerini açık tutmak için gösterdiği çaba sonuçsuz kaldı. İçlerinden en uyanığı Phineas’tı, uzun yolculuğu ıslıkla çaldığı yabancı şarkılarla keyiflendiriyordu.

Saat üç sularında George’un kulağına uzaktan dörtnala koşan atların sesi çalındı, Phineas’ın dirseğini dürttü.

Phineas atları durdurup dinledi.

“Bu Michael olmalı. Onun dörtnala koşuşunu tanırım,” diyen Phineas ayağa kalkıp başını kaygıyla arkaya çevirdi.

Hızla, dörtnala gelen bir adam uzaktaki bir tepenin üstünde belirdi.

“İşte o, tam düşündüğüm gibi!” George ile Jim ne yaptıklarını bile düşünmeden arabadan dışarı atlamışlardı. Hepsi sessizce durup yüzlerini beklenen haberciye döndü. Adam yaklaşıyordu. Koyağa inip gözden yitti ama sert, aceleci nal seslerinin giderek daha da yaklaştığını duyuyorlardı, sonunda sesin ulaşabileceği uzaklıkta bir yükseltinin tepesinde ortaya çıktı.

“Evet bu Michael!” dedi Phineas ve sesini yükselterek, “Hey! Michael!” diye bağırdı.

“Phineas! Siz misiniz?”

“Evet, ne haber, geliyorlar mı?”

“Tam arkada, sekiz-on kişiler, konyakla kafayı bulmuşlar, kurt sürüsü gibi ağızları köpürmüş, küfredip duruyorlar.”

Tam konuşurken bir yel uzaktan dörtnala giden atların sesini getirdi hafifçe.

“İçeri girin, çabuk çocuklar, içeri!” dedi Phineas. “Dövüşecekseniz bari sizi azıcık uzağa götürünceye kadar bekleyin.”

O bunları söyler söylemez ikisi de arabaya atladı, Phineas atları kamçıladı, Michael yanı başlarında dörtnala gelirken araba takırdayarak yerinden sıçrıyor, donmuş ve dümdüz, giderek daha da düzleşen toprakta neredeyse uçuyordu, arkadan at sırtındaki adamların sesi geliyordu. Kadınlar da sesleri duydular, kaygıyla dışarı baktıklarında arkada, uzak bir tepede yeni sökmüş şafağın kırmızı çizgiler çizdiği göğe karşı imge gibi duran adamlar gördüler. Bir tepe daha aştıktan sonra ve peşlerindekiler üstündeki beyaz örtünün daha da kolay ayırt edilir yaptığı arabayı gördükleri anda kaba bir zafer çığlığı koptu. Eliza hastalanmış gibi, çocuğunu göğsüne daha çok çekti, yaşlı kadın dua edip inlemeye başladı, George ile Jim de umutsuzluk içinde tabancalarına yapıştılar. Peşlerindekiler arayı hızla kapatıyordu, araba ansızın dönüp dışa doğru uzamış dik bir kayanın çıkıntı yaptığı bir yara girdi. Çevresi oldukça düz olan kayalar ortada kümelenmiş, sıra sıra bir sürü tepe oluşturuyordu. Öbürlerinden ayrı, tek başına duran bir yığın ya da kaya sırası ışımaya başlayan göğe doğru kapkara, yoğun bir kitle olarak yükseliyor, barınma ve gizlilik umudu veriyordu. Avcılık günlerinden yöreyi çok iyi tanıyan Michael’e burası hiç yabancı değildi, at koşturduğu bu yerlerden şimdi de yararlanacaktı.

Ansızın atları durdurarak, “İşte burası!” diye bağırıp yara atladı. “Herkes hemen dışarı çıksın, benimle kayalara tırmanacaksınız. Michael siz atınızı arabaya bağlayıp Ameriah’a gidin, bu adamlarla konuşması için onu alıp buraya gelin.”

Göz açıp kapayıncaya kadar tümü de arabadan çıkmışlardı.

Phineas, Harry’yi yakaladı.

“Hadi, siz kadınlara göz kulak olun ve şimdi koşun! Hiç koşmadığınız gibi koşun!”

Öğüde hiç gerek yoktu. Bizim bunu söylediğimizden daha kısa sürede herkes parmaklığın üstünden atlamış, şimşek gibi kayalara koşmaya başlamıştı, bu arada atından atlayan Michael’in arabayı atın gemine bağlamasıyla hızla uzaklaşması bir oldu.

Kayalara ulaştıklarında Phineas, “Gelin de bakın,” dedi. Şafağın yıldızlara karışmış ışığında önlerinde uzanan belirgin ama kabaca işaretlenmiş keçiyolunu gördüler.

“Burası av yollarımızdan biriydi. Çıkın bakalım!”

Çocuk kollarında, kayalardan keçi gibi sıçrayarak önce Phineas çıktı. Arkasında titreyen yaşlı annesini omzuna almış Jim geliyordu, George ile Eliza en arkadaydı. Atlılar parmaklığın önüne geldi, bağırış ve küfürler arasında onları izlemek için atlarından inmeye başladılar.

Birkaç dakikalık sıkı bir tırmanış bizimkileri düz çıkıntılı kaya tabakasının tepesine çıkardı ancak bir kişinin geçebileceği daracık keçiyolu yine dar ve uzun bir geçit boyunca devam ederek ansızın bir metreden genişçe bir yarık ya da geçitte son buluyordu, onun arkasında da düz kayadan bağımsız duran kenarları dimdik kaya kütleleri şatolar gibi on beş metre yükseliyordu. Phineas derin yarıktan kolayca atlayıp oğlanı kayanın tepesindeki gevrek beyaz yosunlarla kaplı düzlüğe bıraktı.

“Sıra sizde!” diye bağırdı. “Şimdi yaşamınız için atlayın bakalım!”

Onlar da birer ikişer karşıya atladılar. Orada durdukları yeri aşağıdakilerden gizleyen gevşek taşlardan oluşmuş siperimsi bir oyuk vardı.

Phineas, “Eh, hepimiz buradayız,” dedi. Bir yandan da gürültü, bir kargaşa içinde yaklaşanları siperin üstünden gözetliyordu.

“Hadi bakalım! Yakalayabilirlerse yakalasınlar. Buraya gelenin şu iki kayanın arasından tek başına geçmesi gerek, yani tam tabancalarınızın menziline uygun, anlıyorsunuz ya çocuklar?”

George, “Anlıyorum,” dedi, “artık bu bizim işimiz olduğuna göre tehlikeye de biz atılıp biz dövüşelim.”

Phineas, “İstediğiniz gibi dövüşmekte özgürsünüz George,” dedi. Bir yandan bulduğu keklik üzümü yapraklarını çiğniyordu. “Ama ben de izleyerek eğlenebilirim sanırım, yalnız bu adamlar aşağıda tartışıyor, tüneğe de uçacak tavuk gibi kafalarını kaldırıp bakıyorlar. Yukarı çıkmaya başlamadan önce çıkarlarsa vurulacaklarını şöyle kısa yoldan anlatmak için bir öğüt verseniz daha iyi olmaz mı?”

Aşağıdakiler şafağın ışığında şimdi daha iyi seçiliyor, bizim eski tanıdıklar, yani Tom Loker, Marks ve iki jandarma oldukları görülebiliyordu, yanlarında da büyük olasılıkla uğradıkları son handa azıcık konyak sayesinde zenci avının eğlencesine katılmış bir avuç serseri vardı.

“Bak Tom, senin kara sıçanlar uzağa kaçmış,” dedi biri.

“Evet, oraya çıkarlarken gördüm,” dedi Tom. “Burada bir keçiyolu var. Ben tırmanıyorum, nasılsa hemen buraya atlayamazlar, deliklerinden çıkarmak uzun sürmez.”

“Ama Tom kayaların arkasından bize ateş açabilirler,” dedi Marks. “Bu da kötü olur, değil mi?”

Tom küçümseyerek, “Hıh!” dedi. “Hep postu kurtarmayı düşünürsün Marks! Tehlike yok! Zenciler korkak olur!”

Marks, “Neden postumu kurtarmayacakmışım ki? Benim en değerli şeyim, üstelik zenciler bazen şeytan gibi dövüşüyor,” dedi.

O anda tepelerinde, kayanın üstünde George belirdi, sakin, net bir sesle konuşarak, “Beyler, siz aşağıdakiler, kimsiniz, ne istiyorsunuz?” dedi.

“Kaçak zencileri arıyoruz,” dedi Tom Loker. “George ile Eliza Harris ve oğulları, bir de Jim Selden’la yaşlı bir kadın. Burada resmî görevlilerle onları götürmemiz için bir de kâğıt var, onları götüreceğiz de zaten. Duyuyor musun? Sen Kentucky’li Selby’nin Harris’i, George Harris değil misin?”

“Ben George Harris’im. Kentucky’li bir bey beni malı sayıyordu ama artık Tanrı’nın özgür toprağındaki özgür bir adamım, karımla çocuğumun da benim olduğunu iddia ediyorum. Jim ile annesi de burada. Kendimizi koruyacak kollarımız var ve bunu yapmakta kararlıyız. İstiyorsanız yukarı çıkabilirsiniz ama kurşunlarımızın menziline ilk giren ölü bir adam olacaktır, bir sonraki de, ondan sonraki de, sonuncuya dek...”

Kısa boylu tıknaz bir adam öne çıktı, bu arada burnunu siliyordu.

“Hadi canım! Genç adam, böyle konuşmak sizin için biraz garip kaçıyor. Biz adaletin resmî görevlileriyiz. Yasa, güç ve her şey bizden yana, onun için iyisi mi siz barış içinde bu işten vazgeçin, nasılsa sonunda vazgeçmek zorunda kalacaksınız.”

George acı bir sesle, “Yasaların da gücün de sizden yana olduğunu biliyorum. New Orleans’ta satmak için karımı alacaksınız, oğlumu kurbanlık koyun gibi tüccarın ağılına koyacağım, Jim’in yaşlı annesini de oğlunu kullanamadığı için ona küfredip kırbaçlamış olan hayvana göndereceğim. Jim’le beni kırbaçlanmak ve işkence görmek için, sizin efendi dediğiniz o adamların topukları altında ezilmeye göndereceksiniz, yasalarınız da sizi destekleyerek size de yasaya da daha çok utanç getirecek. Ama daha bizi ele geçiremediniz. Ne sizin yasalarınızı ne de ülkenizi bizim sayıyoruz, burada Tanrı’nın göğü altında aynı sizin gibi özgürce duruyoruz, bizi yaratan yüce Tanrı’nın yardımıyla da ölünceye kadar özgürlüğümüz için savaşacağız.”

George özgürlüğünü ilan ederken kayanın tepesinde çok rahat göze çarpacak biçimde dimdik duruyordu, şafağın ışığı güneş yanığı yanağını pembeleştirmişti, haksızlığa karşı duyduğu acı öfkeyle umutsuzluk koyu renk gözlerinde şimşekler çaktırıyordu, konuşurken insanoğlu Tanrı’ nın adaletine sesleniyormuşçasına elini göğe kaldırmıştı.

Şimdi buradaki, Avusturya’dan Amerika’ya kaçanların geri çekilişi sırasında dağlara sığınmış, yiğitçe kendini savunan bir Macar genci olsaydı, bu olay soylu bir kahramanlık olurdu ama söz konusu Amerika’dan Kanada’ya giden kaçakları savunan Afrikalı soyundan bir genç olunca bunda bir kahramanlık göremeyecek kadar iyi eğitilmiş ve yurtsever kişileriz, okurlarımızdan bunda kahramanlık görenler varsa bunu kendi özel sorumlulukları içinde yapmalıdırlar. Umutsuzluk içindeki Macar kaçakları tüm arama emirleri ve yasal hükümet yetkililerine karşın Amerika’ya kaçacak bir yol bulduklarında tüm basın ve politik kabine alkışlar, hoş geldinlerle çınlar. Umutsuz Afrikalı kaçaklar aynı şeyi yaptıklarında... Ne oluyor?

Olması gerektiği gibi konuşmacının tavrı, gözleri, sesi ve hareketleri bir an için aşağıdakileri suspus etti. Yiğitlikle kararlılıkta en kaba sabayı bile bir süre susturacak bir güç vardır. Tüm bu olup bitenlerin hiç ulaşmadığı tek kişi Marks’tı. Tabancasının horozunu kaldırıyordu, George’un konuşmasını izleyen o bir anlık suskunlukta ona ateş etti.

Sonra soğukkanlılıkla, “Kentucky’den ölüsü için canlısı kadar para alırız,” diyerek tabancayı yenine sildi.

George geri sıçradı, Eliza tiz bir çığlık attı, kurşun neredeyse yanağını yalayacak kadar yakından, saçını sıyırarak geçmiş ve tepedeki ağaca saplanmıştı.

George hemen, “Bir şey yok Eliza,” dedi.

Phineas, “Ortaya çıkıp da konuşayım deme, gerçekten kötü niyetliler,” dedi.

George, “Şimdi Jim, tabancalarını gözden geçir ve o geçidi benimle birlikte gözle. Kendini ilk gösterene ateş edeceğim, sen ikinciyi alırsın, öyle gider. Aynı kişiye iki kurşun harcamayalım.”

“Ya vuramazsak?”

“Ben vuracağım,” dedi George soğukkanlılıkla.

“İyi! Adamda iş var,” dedi Phineas dişlerinin arasından.

Marks’ın ateşinden sonra aşağıdakiler bir an kararsızca duraladılar.

Adamlardan biri, “Birini vurmuş olmalısın, bir çığlık duydum,” dedi.

“O bir kişi için ben yukarı çıkıyorum,” dedi Tom. “Zencilerden hiç korkmadım, şimdi de korkacak değilim. Kim geliyor?” diyerek kayaları tırmanmaya başladı.

George sözcükleri açıkça duydu. Tabancasını çekti, inceledi, dar geçitten ilk görünecek adama ateş etmek için doğrulttu.

İçlerinden en gözüpeki Tom’un arkasındaydı, öbürleri de onlara bakarak kayalara tırmanmaya başladılar, bir yandan da öndekileri daha hızlı yürüsünler diye itip kakıyorlardı.

Yaklaştılar ve bir anda darboğazın hemen yanında Tom’un iriyarı cüssesi belirdi.

George ateş etti, kurşun adamın böğrüne saplandı ama adam yaralı olmasına karşın çekilmedi ve çılgın bir boğa gibi bağırarak kendini bizimkilerin arasına attı.

Phineas bir adım öne çıktı, onu kolundan iterek, “Arkadaş, burada istenmiyorsun,” dedi.

Adam ağaçların dallarını kırarak, çalılar, gevşek taşlar, kütüklerle gerisingeri aşağı uçtu ve on beş metre aşağıda yara bere içinde inleyerek yatıp kaldı. Koca bir ağacın kırılan dalları giysilerine takılıp da yavaşlatmamış olsaydı, bu düşüş onu öldürebilirdi ama yine de hiç de az sayılmayacak bir hızla düştü.

Marks, “Tanrı’m yardım et, tam şeytan bunlar!” diyerek tırmanışından daha büyük bir istekle kendini kayaların altına attı, peşinden de öbürleri düşe kalka sökün ettiler, özellikle şişman jandarma son hızla oflayıp pofluyordu.

Marks’ın, “Bakın ne diyorum çocuklar... Siz yandan dolanıp Tom’u alın, ben de ata atlayıp yardım getirmeye gideyim,” demesiyle birlikte öbürlerinin yuhalama ve alaylarına aldırmadan atına binmesi bir oldu, az sonra onu dörtnala giderken gördüler.

Adamlardan biri, “Böyle bir solucan görülmüş müdür? Biz onun işi için geldik, oysa o tüyüp bizi burada bıraktı!”

Beriki, “O herifi yakalamalıyız. Ölü diri benim için fark etmez,” dedi.

Tom’un iniltilerine doğru yönlerini bulmaya çalışan adamlar kökleri, kütükleri ve çalıları çatırdatarak, itişip kakışarak, olanca öfkesiyle homurdanıp küfreden kahramanın yattığı yere doğru gitmeye koyuldular.

“Çok bağırdın Tom. Canın çok yandı mı?” dedi biri.

“Bilmiyorum. Tut beni de kalkayım. O cehennem kaçkını Tanrı’nın belası Quaker’lı! O orada olmasaydı onları buraya bir yuvarlardım ki, bakalım hoşlarına gider miydi!”

Uğraşa didine, inleyerek her biri bir kolundan tuttu ve yere düşen kahramanın kalkmasına yardım edildi, sonra da atlara kadar götürdüler onu.

“Beni şu iki kilometre kadar ilerideki hana götürseniz yeter. Şuraya tıkıp da kahrolası kanamayı durdurmam için bana bir de mendil falan bir şey verin.”

George kayaların üstünden bakınca Tom’un iriyarı gövdesini kaldırarak eyere yerleştirmeye çalıştıklarını gördü. Birkaç başarısız denemeden sonra adam yuvarlanıp olanca ağırlığıyla toprağa serildi.

Eliza, “Ah, umarım ölmemiştir,” dedi. O da herkesle birlikte durmuş, işlemi izliyordu.

“Neden?” dedi Phineas. “İyi olurdu.”

Eliza, “Ölümden sonra hesap vermek gerektiği için,” dedi.

Yaşlı kadın da, “Evet,” dedi, bir süredir bu olup bitenler sırasında inleyerek Metodist usulde dua ediyordu, “zavallıcığın ruhu için çok kötü bir durum,” dedi.

“Kalıbımı basarım ki, onu terk ediyorlar, hiç kuşkum yok buna,” dedi Phineas.

Doğruydu, bir sürü sonuçsuz tartışma ve görüş alışverişinden sonra herkes atına atlayarak uzaklaştı. Onlar gözden yitince Phineas harekete geçti.

“Aşağı inip azıcık yürümemiz gerek. Michael’e gidip yardım getirmesini söyledim, buraya arabayla dönecek ama onlarla karşılaşabilmek için biraz yürümemiz gerekiyor. Tanrı’nın izniyle neredeyse burada olur. Daha erken, bir süre daha ayak altında dolaşan olmaz pek. Varacağımız yerden birkaç kilometre uzaktayız yalnızca. Dün geceki yol o kadar kötü olmasaydı onları hepten ekebilirdik.”

Parmaklığa yaklaştıkları sırada, uzaktan arabanın geldiğini gördüler, yanında atlı adamlar vardı.

“Hah, işte Michael ile Stephen, Ameriah da yanlarında!” diye Phineas neşeyle bağırdı. “Şimdi yırttık! Kendinizi Kanada’ya varmış kadar güvende sayabilirsiniz.”

“Eh, o zaman durun da şu adamcağız için bir şeyler yapın,” dedi Eliza. “Feci inliyor.”

“Yalnızca Hıristiyanlık adına,” dedi George, “hadi kaldırıp taşıyalım.”

Phineas da, “Quaker’lar da tedavi etsin! Ne müthiş olur! Neyse, böyle yapsak da aldırmam. Durun da şuna bir bakalım,” dedi.

Avcılığı ve ormanda yaşamışlığı olan Phineas, tedaviye ilişkin az buçuk da olsa ustalıksız bir deneyim edinmişti, yaralı adamın yanı başına diz çöktü ve durumunu dikkatlice incelemeye koyuldu.

Tom ölgün bir sesle, “Marks,” dedi, “sen misin Marks?”

Phineas, “Hayır, ben bir dost değilim. Marks gibiler seninle postları güvendeyse ilgilenir. Tüydü o!”

“İşim bitti, biliyorum. O kalleş köpek ölürken yalnız bıraktı beni! Zavallı yaşlı anacığım hep böyle olacağını söylerdi zaten.”

“Tanrı aşkına! Şu zavallıcığın söylediklerine bakın. Annesi bile varmış. Ona acımamak elimde değil,” dedi yaşlı zenci kadın.

Tom göz kırpıp onun elini iterken Phineas, “Yavaş ol, yavaş, öyle kapıp tepme arkadaş,” dedi. “Kanamayı durdurmazsam, hiç şansın yok!”

Phineas cebinden çıkardığı mendil ve ondan bundan topladığı öteberiyle bir şeyler yapmaya girişti.

“Beni sen ittin,” dedi Tom ölgün ölgün.

“Ben seni itmeseydim, sen bizi itecektin, anlıyorsun ya,” dedi ve yarayı sarmayı bitirdi Phineas. “İşte şu sargıyı da sıkıştırayım. Sana karşı iyiyiz, içimizde kötülük taşımıyoruz. Sana annen gibi bakacakları bir yere gidiyorsun şimdi.”

Tom inleyerek gözlerini kapadı. Onun sınıfındaki insanlar için güçle yiğitlik, tümüyle bedensel bir şey olduğundan kan yitiminden bitkin düşen dev gibi adamın gerçekten umarsız ve acınacak bir görünüşü vardı.

Öbür ekip geldi. Arabadan oturulacak yerler çıkarıldı. Dörde katlanan öküz postları boydan boya bir yana yayıldı ve dört adam büyük zorlukla Tom’un ağır bedenini oraya taşıdılar. Adam bindirilmeden önce bayılıp kendini tümüyle kaybetmişti. Acıma duygusu fazlaca olan yaşlı zenci kadın, yere oturup onun başını kucağına aldı. Eliza, George ve Jim kalan yere olabildiğince sığıştılar, araba yola koyuldu.

Önde Phineas’ın yanında oturmakta olan George, “Sence adamın durumu nasıl?” diye sordu.

“Oldukça derin bir yara, oradan paldır küldür düşmesi de caba. Çok kan kaybetmiş, epey kanı gitmiş, yiğitlik miğitlik derken... Neyse üstesinden gelecektir, bu arada belki bir-iki şey de öğrenir.”

George, “Bunu duyduğuma sevindim,” dedi. “Böylesi bir durumda bile ölüm nedeni olsaydım, bu hep yüreğimde ağır bir yük olurdu.”

“Evet, öldürmek çirkin bir eylemdir, neyse, insan da olsa canavar da, bu işin içinden çıkacak. Bir zamanlar iyi bir avcıydım, vurulmuş, ölmek üzere bir geyik görmüştüm, gözlerindeki o bakış, insanı onu öldürdüğü için kendini çok kötü hissettiren bir bakıştı, insan elbet çok daha önemli, karınızın dediği gibi ölümden sonra Kıyamet Günü diye bir şey var. Bilmiyorum ama, insanlarımızın bu tür şeyler üstündeki düşünceleri çok katıdır, nasıl yetiştirildiğimi düşününce onlara hak veriyorum.”

“Bu herifi ne yapacaksınız?” dedi George.

“Ameriah’e götüreceğim. Orada bir Stephens Nine vardır, Dorcas17 derler ona, akıl almaz bir hastabakıcıdır. Hastabakıcılığı çok ciddiye alır, hasta biri için ondan iyisi bulunamaz. Ona on beş gün falan emanet edebiliriz adamı.”

Yaklaşık bir saatlik bir yolculuk onları temiz pak bir çiftlik evine getirdi, burası yorgun yolcuların doyasıya kahvaltı ettikleri bir yerdi. Az sonra Tom Loker ömründe yatmadığı kadar temiz ve yumuşak bir yatağa dikkatle yerleştirildi. Yarası özenle temizlenip sarıldı, o da yorgun bir çocuk gibi hasta odasında oradan oraya kayan gölgelere ve beyaz perdelere bakarak gözlerini aça kapaya bitkin yattı. Buradan başka bir yeri anlatmak için ayrılıyoruz.

17. Dorcas ya da Tabita. İsa’nın öğrencisi. Yeni Ahit “Elçilerin İşleri”, 9:36-39. (Y.N.)

18 Miss Ophelia’nın deneyim
ve düşünceleri

Dostumuz Tom, kendi basit düşünce biçimi içinde, savrulduğu kölelik yazgısının daha şanslıca olan bölümünü sık sık Mısırlı Yusuf’la kıyaslardı, gerçekten zaman geçip de o da sahibinin gözlemi altında giderek geliştikçe bu benzerlik de artıyordu.

St. Clare para konusunda gevşek ve dikkatsizdi. O zamana kadar her tür alışveriş, efendisi kadar dikkatsiz ve savurgan olan Adolph’un denetimindeydi, onlar da bu saçıp savurma işlemini büyük bir şevkle yerine getiriyorlardı. Yıllar boyu efendisinin malına kendi malı olarak bakmaya alışmış olan Tom, malın mülkün har vurulup harman savrulduğu bu harcamalardan rahatsız oldu. Elinden bir şey gelmediğini gördüğünde sınıfının sık sık başvurduğu dolaylı ve debdebesiz bir protesto yöntemiyle önerilerini dillendirmeye başladı.

St. Clare önceleri ona ara sıra iş veriyordu ama hem akıllı hem de kafası işe yatkın biri olduğundan Tom’un söyledikleri aklına yatınca ona daha çok güvenmeye başladı, sonunda da ailenin tüm alışverişi ona emanet edildi.

Bir gün Adolph elindeki gücün alınmasına karşı çıkınca St. Clare, “Hayır hayır Adolph, Tom’u rahat bırak. Sen yalnız kendi arzularını yerine getiriyorsun, Tom’sa para işlerinden ve pazarlıktan iyi anlıyor; biri bunu yapmazsa elimizdeki para yavaş yavaş suyunu çekecek,” dedi.

Verdiği paraya bakmayan, üstünü saymadan cebine atan dikkatsiz bir efendinin sınırsız güvendiği biri olarak Tom’un, dürüst olmamak için her türlü kolaylığı ve olanağı vardı; ancak Hıristiyanlık inancıyla güçlenmiş bir yapının sadeliği onu böyle şeylerden koruyabilirdi. Tom’un yapısındaki sınırsız güvenilirlik, büyük bir titizlikle vicdan sesini dinleme olgusuyla bağlanıp mühürlenmişti.

Adolph’taysa durum değişikti. Düşüncesiz, kendi isteklerine düşkün biri olan, üstelik vermeyi denetlemekten kolay bulan bir efendice sınırlanmayan Adolph, efendisiyle ara sıra St. Clare’i bile kaygılandıran büyük bir duygusal karmaşa yaşıyordu. St. Clare’nin aklıselimi ona uşakların böyle davranmalarının hem hakça olmadığını hem de tehlikeli olduğunu öğretmişti. Bu yolda kararlı bir değişiklik yapacak kadar güçlü olmamasına karşın içindeki onulmaz vicdan azabını her yere taşıması bir yana ona aşırı yüz veriyordu. Kendi kendine üstüme düşeni yerine getirseydim onlar da bu duruma düşmezdi, dediği için uşaklarına büyük hoşgörü gösteriyor, en ciddi hataların üzerinde bile üstünkörü duruyordu.

Tom neşeli, havalı, yakışıklı genç efendisine bağlılık, saygı ve babaca bir kaygının garip karışımıyla bakıyordu. İncil’i hiç okumamış olmasına, kiliseye hiç gitmemesine, kafasına takılan her şeyden alay ederek kurtulmasına, pazar akşamlarını opera ya da tiyatroda geçirmesine, uygun olandan daha sık şarap partilerine, kulüplere, akşam yemeklerine gitmesine herkes kadar yüzeysel bakan Tom, bunun üstüne bir de kanı oturtmuştu: Efendi Hıristiyan değil.

Kimseye açıklamak istemediği bir düşünceydi bu ama küçük odasında tek başınayken pek çok dua ediyordu. Tom’un arada bir zihninden geçenleri açıklamakta bir sıkıntısı yoktu aslında. Bir bayram gecesi St. Clare eve sabahın ikisinde, bir beyefendiye yakışmayacak bir konumda döndüğünde, Tom ve Adolph ona yardımcı oldular. Adolph, efendisinin durumunu bir şaka olarak görüp yürekten kahkahalar atarken, Tom gecenin büyük bölümünü uyanık, genç efendisi için dua ederek yanı başında geçirdi.

Ertesi gün St. Clare geceliği ve terlikleriyle oturmuş Tom’a türlü işi halletmesi için para vermişti, adamın yerinden kımıldamadığını görünce, “Ne istiyorsun Tom? Yeterli değil mi?” diye sordu.

“Sanmam efendim, sorun var,” dedi Tom ciddi bir ifadeyle.

St. Clare gazetesini ve fincanını bırakıp Tom’a bakarak, “Neden Tom, ne oldu? Bu cenaze suratı da ne?” diye sordu.

“Kendimi kötü hissediyorum. Efendinin her zaman herkese iyi davranacağını düşündüm.”

“İyi değil miyim? Ne kötülüğümü gördün? Hadi söyle, senin bir isteğin var. Bu yalnızca giriş.”

“Dün gece bir ile iki arasında konuyu düşündüm. Efendi kendisine iyi davranmıyor ki!”

Tom bunu eli kapı kolunda, sırtı St. Clare’e dönük söyledi. Adam yüzünü ateş bastığını hissettiyse de neşeyle güldü.

“Hepsi bu mu yani?”

“Hepsi!” dedi Tom, aniden arkasına dönüp dizlerinin üzerine çökerek. “Ah sevgili efendim! Böyle yapmanız her şeyin, hem bedeninizin hem de ruhunuzun sonu olacak!”

Tom’un sesi titriyor, yanaklarından yaşlar süzülüyordu.

“Zavallı aptal deli!” dedi St. Clare kendi gözleri de yaşlı. “Kalk Tom! Ben ağlamaya değmem!”

St. Clare, bir yandan da Tom’u hafifçe kapıya doğru itiyordu. “Sana şerefim üstüne yemin ediyorum ki bir daha asla beni böyle görmeyeceksin.”

Tom müthiş bir tatmin olmuşlukla gözlerini silerek dışarı çıktı.

“İnancımı da sağlam tutacağım,” dedi St. Clare kapıyı kapatırken.

Tuttu da. Tutku dolu şehvet duyguları hiçbir biçimiyle onun doğasının ana eğilimi olmamıştı.

Ama, bu arada Güneyli bir ev hanımının işlerini üstlenmeye başlayan dostumuz Miss Ophelia’nın türlü sıkıntılarının ayrıntılarını kim aktaracak?

Güney’in malikânelerindeki hizmetçiler âleminde, onları yetiştiren hanımlarının kişiliğine ve çapına göre değişen sayısız farklılıklar görülür.

Kuzey’de olduğu kadar Güney’de de olağanüstü buyurma yeteneklerinin yanı sıra, hizmetçilerini eğitirken duruma göre davranış inceliği de öğreten kadınlar vardır. Bu kadınlar, küçük krallıklarının tüm üyelerini kendi iradelerine göre değiştirip daha uyumlu ve kurallara uygun yürüyen bir düzen için onların özelliklerini eğitmeyi, böylece de birinin eksikliğini öbürünün aşırılığıyla bütünlemeyi ve uyum içinde saat gibi işleyen bir yol bulmayı gözle görülür bir kolaylıkla, sertliğe de kaçmaksızın başarabilmektedirler.

Okurlarımızın tanıştıklarını anımsayacaklarını umduğumuz Mrs. Shelby böyle bir ev hanımıydı. Güney’de pek sık rastlanılmamalarının nedeni dünyada da pek çok olmayışlarıdır. Orada da her yerdeki kadardırlar ve ev konusundaki yeteneklerini sergilemek için en parlak fırsat o günkü toplumun içinde bulunduğu koşullardır. Onunla kıyaslandığında ne Marie St. Clare ne de annesi böyle bir ev sahibesiydi. Üşengeç, çocuksu, kuralsız ve tedbirsiz oluşuna bakılırsa, onun yetiştirdiği hizmetçilerin de öyle olmaları beklenebilirdi ancak. St. Clare, ailede karşılaşacağı karmaşa durumunu Miss Ophelia’ya kısaca özetlemiş ama asıl nedeni anlatmamıştı.

Saltanatının ilk sabahında Miss Ophelia dörtte kalkmış, oda hizmetçisinin büyük şaşkınlığına karşın oraya geldiğinden beri yaptığı gibi kaldığı bölümü düzenlemeye girişmiş ve elinde anahtarı olan ne kadar dolap ve çekmece varsa tümüne etkin bir saldırı hazırlamıştı.

Depo, çamaşır presleri, Çin porselenlerinin durduğu dolap, mutfak ve kiler o gün dikkatle gözden geçirilmişti. Karanlıkta kalmış meseleler mutfak ve bölüm sorumlularını telaşlandıracak boyutta ışığa çıkarılmış ve “hizmetçi kabinesi”nden, “Şu Kuzeyli hanımlar işte!” türünden mırıltılara ve kaygılara neden olmuştu.

Mutfak bölümünün tüm yetki ve kurallarının tek hâkimi olan başaşçı yaşlı Dinah ayrıcalıklarına saldırı olarak nitelediği bu durum karşısında öfkeyle dolmuştu. Magna Carta dönemindeki hiçbir feodal baron taca tahta yapılan bir saldırıya bu kadar içerlememiştir.

Dinah kendine özgü bir kişilikti, okura ondan biraz söz etmemek anısına haksızlık olur. O da Chloe Teyze kadar yerel ve yabana atılmaz bir aşçıydı, zaten yemek pişirmek Afrikalı ırkın doğuştan getirdiği bir yetenekti ama iş başında düzenli ve hamarat olan Chloe, eğitilmiş ve yöntemli bir aşçıydı, Dinah’sa her şeyi kendi kendine öğrenmiş bir dâhiydi ve genelde tüm dâhilerin olduğu gibi de olabildiğince gerçekçi, dediğim dedik ve düzensizdi.

Modern felsefecilerin çoğu gibi Dinah da akıl ve mantığın her biçimine dudak büker, hep sezgisel kesinliğe sığınır ve söz geçirilmesi olanaksız olurdu. Ne çapta olursa olsun akla yatkın hiçbir yetenek, uzman ya da açıklama onun yönteminden daha iyisinin olduğuna Dinah’ı inandıracak güce sahip değildi, yoksa izlediği yol az buçuk da olsa değiştirilebilirdi. Bu, eski hanımı Marie’nin annesince de kabul edilmişti ve evlendikten sonra bile ona küçükhanım demeyi sürdüren Dinah karşısında çekişmektense ona boyun eğmeyi daha kolay bulan Marie’nin bu tavrı sonucu her şeyi yönetmeye başlamıştı. Aşırı esneksizlikle aşırı yaranmayı birleştiren incelikli bir yöntemi vardı.

Dinah bahane bulmanın tüm dallarında o sanatın ve o gizemin şahıydı. Üstelik onun, bir aşçı olarak yanlış bir şey yapmayacağı onaylanmış bir gerçekti, zaten Güneyli bir mutfakta çalışan bir aşçı şanına leke sürmemek ve onu korumak adına her zaaf ve günahı için istediği kadar baş ve omuz bulabilirdi. Akşam yemeğinin bir evresi başarısızsa, onun için elli tane su götürmez neden olurdu ve günah, tartışmasız Dinah’ın coşku dolu azarlarını hiç mi hiç esirgemediği başka elli kişinindi.

Dinah’ın son demde başarısızlığa uğradığı enderdi. Her ne kadar uygulama biçimi uzun yoldan, dolaylı olup yere ve zamana uymuyorsa da, yani kasırga geçmiş gibi duran mutfağında her kap için yılın günleri kadar farklı yer varsa da onun keyfini beklemeye sabrı olan biri, sırası şaşmadan gelen yemeklerle karşılaşacağı gibi, sanattan anlayan zor beğenen bir gurme bile bu yemeklerin hazırlanışında kusur bulamazdı.

Şimdi bir akşam yemeği hazırlanışındayız. Uzun düşünme ve dinlenme aralarına gereksinim duyan, tüm düzenlemelerinde rahatına düşkün Dinah, mutfakta yere oturmuş, epey bağımlı olduğu kısa, küt piposunu içmekteydi. Bu pipo, işlerinde esin gereksinimi duyduğunda tüttürdüğü bir buhurdanlık işlevi görürdü. Dinah’ın ev perilerini harekete geçirme yöntemiydi.

Çevresinde Güneyli bir evin barındırdığı ve yetiştirdiği bir ırkın bir sürü üyesi oturmuş, kimi bezelye ayıklıyor kimi patates soyuyor kimi de tavuk yoluyordu. Dinah ikide bir yanında duran uzun saplı tahta kaşıkla yamaklarından birinin kafasını dürtmek ya da hafifçe vurmak için derin düşüncelerine ara veriyordu. Aslında Dinah gençlerin “yünsü” kafalarına demir çubukla vurur, bunu yapmakla da onları ayaklarını denk almaları konusunda uyarmaktan başkaca bir dünyevi amacı olmadığını söylerdi. İçinde büyüdüğü düzenin işleyişi buydu, o da aynı şeyi son hızla sürdürüyordu.

Evin tüm bölümlerindeki yenileyici turunu tamamlayan Miss Ophelia, sonunda mutfağa girdi. Değişik kaynaklardan olup biteni duymuş olan Dinah, savunmaya geçmiş, gözle görünür hiçbir itiraz ve aykırı davranış göstermeksizin her yeni usule direnmeyi ve anlamamazlıktan gelmeyi kafasına koymuştu.

Mutfak, tuğla döşemeli koskoca bir yerdi, bir yanında St. Clare’in modern bir kuzineyle değiştirmek için Dinah’ı boş yere razı etmeye çalıştığı eski biçim devasa bir ocak uzanıyordu. Dinah razı olmamıştı. Bu konuda tutucuydu.

St. Clare, Kuzey’den ilk döndüğünde amcasının mutfak düzeninden etkilenmiş olarak kendi mutfağını da bir dizi dolap, çekmece ve bir sürü gereçle donatmış, bunun Dinah’ın işlerini kolaylaştıracağını düşünmüştü boş yere. Aynı şeyi bir sincap ya da saksağan için de yapardı. Gelin görün ki ne kadar dolap konursa, Dinah eski paçavralar, taraklar, ayakkabılar, kurdeleler, bir yana atılmış yapma çiçekler ve hoşuna giden bir sürü ıvır zıvır için o kadar çok saklama deliği buluyordu.

Miss Ophelia mutfağa girdiğinde Dinah ayağa kalkmadı, gözünün ucuyla onun hareketlerini gözleyerek ama yalnızca çevresinde olup bitenlerle ilgilenerek soylu bir suskunlukla pipo içmeyi sürdürdü. Miss Ophelia çekmeceleri açmaya başladı.

“Bu çekmeceler ne için Dinah?”

“El altında bulunması gereken her şey için hanımım,” dedi Dinah. Öyleydi de. Miss Ophelia çekmeceden Şam ipeğinden, çiçekli nefis bir masa örtüsü çekti, örtü kan içindeydi, belli ki et sarmak için kullanılmıştı.

“Nedir bu Dinah? Etleri hanımının en iyi masa örtüsüne sarmıyorsun ya?”

“Tanrı’m, hanımım, hiç havlu yoktu ortalıkta, ben de ona sardım. Yıkayacaktım da ondan oraya koydum.”

Miss Ophelia kendi kendine, “Uyuşuk!” diyerek gözü karıştırmayı sürdürdü ve bir küçük muskat cevizi öğütücüsü, iki küçük muskat cevizi, bir Metodist ilahi kitabı, birkaç tane toprağa bulanmış Madras mendili, biraz bükülmüş iplikle bir örgü, bir paket tütünle bir pipo, birkaç bisküvi, içine biraz merhem konmuş bir-iki tane Çin tabağı, bir-iki tane ince, eski ayakkabı, dikkatle pamuklu bir kumaşa sarılmış küçük beyaz soğanlar, Şam işi sofra peçeteleri, kaba bezden havlular, örme iğneleriyle tığlar ve çeşitli tatlı otların sarıldığı birkaç kâğıt buldu.

“Küçük muskat cevizlerini nerede saklıyorsun Dinah?” Sabır diler gibi bir hali vardı.

“Herhangi bir yerde olabilir hanımım, biraz şu kırık çay fincanında var, biraz da o dolapta.”

“Birazı da öğütücünün içinde,” dedi Miss Ophelia elindekileri havaya kaldırarak.

“Tanrı’m, evet bu sabah koydum oraya, her şeyin elimin altında olmasını severim. Sen Jake! Neden durdun?” dedikten sonra suçluya değneği indirerek, “Öbürlerine yetiş! Doğru dur orada!” diye ekledi.

Miss Ophelia bir tabağı kaldırdı.

“Bu ne?”

“Tanrı’m, saç yağım o benim, elimin altında bulunsun diye oraya koydum.”

“Bunun için hanımının en iyi tabağını mı kullanıyorsun?”

“Tanrı’m, çok işim vardı, telaş içindeydim, zaten bugün değiştirecektim.”

“Burada iki Şam ipeği sofra peçetesi var.”

“Yemek peçetelerini oraya koyarım, yıkansın diye.”

“Yıkanacak şeyleri koymak için özel bir yerin yok mu?”

“Eh, Efendi St. Clare şu sandığın o iş için olduğunu söylemişti ama arada üstünde bisküvi falan yapıyorum, o yüzden üstü doluyken kapağı kaldırmak zor oluyor.”

“Neden bisküvilerini oradaki hamur masasında yapmıyorsun?”

“Tanrı’m hanımım, orası tabaklarla öyle dolu oluyor ki, onu kaldır, ötekini koy derken hiç yer bulamıyorum.”

“Ama tabakları yıkayıp kaldırıyorsun ya?”

Öfkesi giderek artan ve her zamanki saygılı vurdumduymazlığını yitirmeye başlayan Dinah tiz bir sesle, “Bulaşıkları yıkamakmış! Hanımlar iş konusunda ne bilir, bilmek isterim. Tüm zamanımı burada tabak yıkamakla geçirseydim, efendi yemeğini ne zaman yerdi sizce? Zaten küçükhanım bana bugüne kadar hiç böyle bir şey söylemedi,” diye söylendi.

“Al bakalım şu soğanlarını.”

“Tanrı’m, evet! Oraya koymuşum... Anımsayamıyordum bir türlü. Bu yılın ilk türlüsü için sakladığım çok özel soğanlar onlar. O pamuklu bezin içinde olduğunu unutmuşum.”

Miss Ophelia tatlı otların sarılı olduğu çerçöp içindeki kâğıtları kaldırdı.

Dinah kararlı bir sesle, “Hanımımın onlara dokunmamasını isterdim. Eşyalarımın istediğim zaman bulabileceğim yerde durmasını seviyorum,” dedi.

“Ama kâğıtlar delik deşik olmuş!”

“Kolay sarılan kâğıtlar onlar.”

“Ama baharatlar çekmecenin içine dökülmüş.”

“Tanrı’m! Evet, hanımım her şeyi öyle karıştırmayı sürdürürse daha da dökülecek,” diyen Dinah tedirginlikle çekmeceye yaklaştı. “Hanımım ben temizliğimi bitirinceye kadar yukarı çıkarsa, her şeyi karıştırırlarken hiçbir şey yapamıyorum. Sam, bebeğe o şeker kâsesini vereyim deme sakın! Dinlemezsen kafana sopayı yersin!”

“Bir kerelik mutfağı elden geçirip her şeyi yerli yerine koyacağım Dinah, sonra da öyle tutmanı isteyeceğim.”

Dinah, “Tanrı’m yapmayın! Miss Ophelia, hanımlar böyle yapmaz. Hiç hanımların böyle şeyler yaptığını görmedim, ne yaşlı hanımım ne de küçükhanım asla yapmadılar, neden buna gerek olduğunu da anlamıyorum,” diyor bir yandan da şişinerek dolaşıyordu. Bu arada Miss Ophelia tabakları çıkarıp istiflemiş, sağa sola saçılmış düzinelerce şeker kâsesini tek bir kaba boşaltmış, peçete, masa örtüsü ve havluları yıkanması için çıkarmıştı, Dinah’ın ağzını bir karış açık bırakan bir hız ve istekle yıkıyor, siliyor, her şeyi kendi elleriyle düzenliyordu.

Sesinin duyulabileceği bir uzaklıktan Dinah, uydularından birine, “Tanrı’m, şuraya bak! Kuzeyli hanımlar böyle yapıyorsa, onlar hanım değil demektir,” dedi. “Temizlik zamanı gelince ben de herkes kadar titiz olurum ama çevremde dört dönüp her şeyimi karıştırıp bulamayacağım yerlere koyan hanımlar istemiyorum.”

Dinah’ın da hakkını gözetmek için söyleyelim, aklına estikçe, “temizlik zamanı” dediği bir düzenleme ve yenileme nöbetine girer, büyük bir istekle her çekmeceyle dolabı yere ya da masanın üstüne altüst eder, olağan karışıklığı yediye katlardı. Sonra da piposunu yakar, işgüzarlığına göz gezdirir, her şeyi gözden geçirir, bir yandan da genç yamaklara nutuk çeker, özellikle teneke kapları bol suyla ovalatarak temizletir, meraklıları “temizlik zamanı” diyerek tatmin eder, herkesi birkaç saat o kargaşanın orta yerinde arı gibi çalıştırırdı. “Bu gidişe daha çok dayanamayacaktı, gençlere her şeyi daha düzgün korumayı öğretmesi gerekiyordu.” Dinah kendini, derli topluluğun şahı gibi görme düşüne kapılmıştı, bundan ötürü de kusursuzluğuna gölge düşüren ne varsa nedeni ya evdeki gençler ya da ev halkıydı. Teneke kapların tümü ovulup parlatıldığında, masalar kar beyazı ovulduğunda ve ortadaki her şey de köşe bucağa tıkıldığında Dinah güzel bir giysi giyer, temiz bir önlük kuşanır, yüksek, pırıl pırıl renkli Madras başörtüsün bağlar, çapulcuları “çoluk çocuk” diyerek mutfaktan kovalardı, ne de olsa her şeyi derli toplu tutmak istiyordu. Beri yandan belirli aralıklarla yinelenen bu dönemler ev halkının başına dert oluyordu. Dinah ovulmuş tenekelerine aşırı bir bağlılık gösterir, bir daha hiçbir nedenle kullanılmamasında diretirdi, en azından temizlik ateşi tavsayıncaya kadar böyle sürerdi.

Miss Ophelia, Sisyphus ile Danaides gibi hizmetçilerle birlikte yapması gereken işler dışında evin her bölümündeki işleri birkaç günde baştan aşağı yenileyip bir yönteme bağladı.

Bir gün umutsuzluk içinde St. Clare’e başvurdu.

“Bu ailede düzen diye bir şey yok!”

“Gerçekten de öyle,” dedi St. Clare.

“Böyle bir uyuşukluk, böyle bir savurganlık, böyle kargaşa ömrümde görmedim!”

“Korkarım aksini söyleyemem.”

“Evin sahibesi siz olsaydınız bunu bu kadar serinkanlı karşılamazdınız.”

“Sevgili kuzinim, belki de farkındasınız, biz efendiler iki sınıfız. Ezicilerle ezilenler. İyi huylu olup da sertlikten nefret eden bizler rahatımıza uyanı yapmaya karar vermişizdir. Rahatımız için toplumda ağırdan alan, gevşek, bilgisiz bir konumu sürdüreceksek sonucuna da katlanmalıyız. Binde bir, özel yeteneği olan kimilerinin düzen ve yöntem üretebildiğini gördüm ama ben onlardan değilim, bu yüzden de uzun zaman önce her şeyi olduğu gibi bırakmaya karar verdim. O zavallı şeytanları kırbaçlatıp paramparça edecek değilim, onlar da bunu biliyorlar ve elbette ki yönetimin kendi ellerinde olduğunun da farkındalar.”

“Ama ne zaman ne yer ne de düzen olması... Her şey kendi yolunda uyuşuk uyuşuk gidiyor!”

“Sevgili Vermont’çuğum, Kuzey Kutbu yerlileri olarak siz orada zamana abartılı bir anlam yüklüyorsunuz! Zamanla ne yapacağını bilen birinin iki katı zamanı olsa ne işe yarar? Yöntemle düzene gelince; kanepeye uzanıp okumaktan başka işi olmayan biri için kahvaltının ya da yemeğin bir saat erken ya da geç olmasının pek önemi yoktur. Şimdi Dinah size dört başı mamur bir yemek hazırlıyor. Çorba, sebzeli yahni, kızarmış piliç, tatlı, dondurma falan... Üstelik tüm bunları o kargaşanın içinde, gece boyunca didinip o mutfakta hazırlıyor. Bence bunu başarabilmesiyle bir aferini hak ediyor ama Tanrı korusun, oraya inip de hazırlama sürecinin o sigara dumanlı, oradan oraya koşuşulan telaş içindeki havasını görsek doğru dürüst yemek bile yiyemeyiz! Benim iyi kuzinim, kendinizi bundan uzak tutun! Bu bir Katoliğin günahının kefaretini ödemesinden daha beter bir şey, üstelik yararı ondan çok değil. Yalnızca sinirlerinizi bozacak, Dinah’ın da kafasını karıştıracaksınız. Bırakın bildiği gibi yapsın.”

“Ama Augustine, her şeyi ne halde bulduğumu bilmiyorsunuz.”

“Öyle mi? Oklavanın Dinah’ın yatağının altında, muskat cevizi öğütücüsünün tütünüyle birlikte cebinde durduğunu, her biri evin başka bir deliğinde altmış beş değişik şeker kâsesi olduğunu, bulaşıkları bir gün eski bir eteklik parçasıyla yıkadığını bilmiyor muyum? Ama sonuçta o harika yemekleri çıkarıyor, en nefis kahveyi yapıyorsa siz de onu savaşçıları ve devlet adamlarını yargılar gibi yargılamalısınız: başarısıyla.”

“Ya çarçur olanlar? Harcanan para?”

“Eh, kilitleyebildiklerinizi kilitleyin, anahtar da sizde dursun. Azar azar verin, ufak tefek şeylerin üstünde de durmayın, en iyisi bu değil mi?”

“Bu beni kaygılandırıyor Augustine. Bu hizmetçilerin tam anlamıyla dürüst olmadıkları duygusunu içimden atamıyorum. Güvenilirliklerinden emin misiniz?”

Augustine Miss Ophelia’nın soruyu sorarken takındığı ciddi, kaygılı yüze kahkahalarla güldü.

“Ah kuzin, bu harika işte! Güvenilir! Bu beklenecek bir şeymiş gibi! Güvenilir! Elbette ki değiller. Neden olsunlar ki? Böyle olmaları için bir neden var mı?”

“Onları niye denetlemiyorsun?”

“Denetlemek mi! Saçmalık! Nasıl denetleyeyim istiyorsunuz? Ben onlara benziyorum. Marie’ye bakarsanız, bıraksam koca bir tarla dolusu insanı öldürmeyi gözü yer ama yine de içlerindeki o dalavereciliği çıkaramaz.”

“Hiç dürüst olanı yok mu?”

“Arada sırada doğa hiç de kullanışlı olmayacak biçimde basit, doğrucu, sadık birilerini yaratıyor ve olabilecek en kötü etki bile onları bozamıyor ama zenci çocuk daha anasının memesindeyken yolunu bulmak için hileden başka çıkarı olmadığını duyumsar ve görür. Başka hiçbir biçimde ana babasıyla, hanımıyla, genç efendisiyle ve küçükhanımlardan oluşan oyun arkadaşlarıyla geçinemez. Kurnazlık ve yalancılık gerekli, kaçınılmaz huylar olur. Artık ondan başka bir şey beklemek haksızlıktır. Bunun için cezalandırılmamalıdır. Dürüstlüğe gelince; köle olarak tutulduğu o bağımlı yarı çocuk konumdayken mal hakkını ona anlatmak bir yana almaya kalktığında efendisinin mallarının onun olmadığını kafasına sokmanın bile olanağı yoktur. Bana sorarsanız nasıl güvenilir olabileceklerini anlayamıyorum. Buradaki Tom’ sa, bir ahlak mucizesi!”

Miss Ophelia, “Ya ruhları ne olacak?” diye sordu.

“Bildiğim kadarıyla bu benim işim değil. Ben yalnızca günlük yaşamın sorunlarıyla haşır neşirim. Aslında çok iyi anlaşılıyor ki bu dünyada zenci ırkı bizim yararımız için şeytana teslim edilmiştir yine de ters tepebilir!”

Miss Ophelia, “Bu, son derece korkunç! Kendinizden utanmalısınız!” dedi.

“Ben bunu bilemem. Bunu anlamak için oldukça iyi durumdayız, yaşam yolundaki çoğu insan gibi. Tüm dünyada aşağıdakiler yukarıdakilerin çıkarı için bedence, ruhça ve canları pahasına kullanılmakta. İngiltere’de de böyle, başka yerde de... Hıristiyan âlemi de erdemli öfkesiyle donup kalmış çünkü biz beklenenden değişik davranıyoruz.”

“Vermont’ta böyle değil.”

“Eh, New England’da ve özgür eyaletlerde kesinlikle bizden iyisiniz ama çan çaldı kuzin, bir süre için yöresel önyargılarımızı bir yana bırakalım da yemeğe gelin.”

Öğleden sonra daha geç saatlerde Miss Ophelia mutfaktayken kara çocuklardan birkaçı bağırmaya başladı:

“Tanrı korusun! Prue geliyor, hem de homurdanıyor!”

Uzun boylu, iri kemikli, zenci bir kadın mutfağa girdi, başının üstündeki sepetin içinde peksimetlerle sıcak börekler taşıyordu.

Dinah, “Hah Prue! Geldin demek,” dedi.

Prue’nun garip azarlar gibi bir yüzüyle ciddi, yakınan bir sesi vardı. Sepetini bıraktı, kendi de çömeldikten sonra dirseklerini dizlerine dayadı.

“Ah Tanrı’m, keşke öleydim!”

Miss Ophelia, “Neden ölmek istiyorsun?” dedi.

Kadın gözlerini yerden kaldırmadan huysuz bir sesle, “Dertlerimden kurtulurdum,” dedi.

Konuşurken mercan küpeleri sallanan iki dirhem bir çekirdek melez bir hizmetçi, “Neden içmeye gerek duyuyor, sonra da dertleniyorsun Prue?” dedi.

Kadın ona asık, ekşi bir suratla baktı.

“Bugünlerde belki senin de başına gelir. O zaman seni görmek hoşuma giderdi, gerçekten, o zaman düşüp kalsam da acımı unutsam derdin.”

Dinah, “Gel Prue, şu peksimetlere bir bakalım. İşte hanımım burada, öder paranı...” dedi.

Miss Ophelia cebinden para çıkardı.

Dinah, “Üst raftaki kırık kavanozda biletler var. Hadi Jake, tırman da al onları.”

“Bilet mi? Ne için?” dedi Miss Ophelia.

“Biz onun efendisinin biletlerini alıyoruz, o da karşılığında bize ekmek veriyor.”

Prue da, “Eve gidince elimde bozukluk kalıp kalmadığını anlamak için parayla biletleri sayıyorlar, bozukluk kalmamışsa canımı çıkarıyorlar.”

Şımarık oda hizmetçisi Jane, “İyi oluyor,” dedi, “parayı alırsan içersin. Öyle yapıyor hanımım.”

“Öyle de yapacağım, başka türlü yaşayamam, içmeli, acımı unutmalıyım.”

Miss Ophelia, “Efendinin parasını çalıp onunla keyfine baktığın için çok kötü ve aptalsın,” dedi.

“Öyle olabilir ama yine de bunu yapacağım, evet yapacağım. Ah Tanrı’m, keşke öleydim, bunu istiyorum, ölmek ve bu dertten de kurtulmak isterim!”

Yaşlı kadın ağır ağır zorlukla doğruldu, sepeti yine başının üstüne yerleştirdi ama dışarı çıkmadan önce küpeleriyle oynayan melez kıza bir göz attı.

“Orada küpelerinle durmuş keyifle kafanı oradan oraya sallayıp herkese tepeden bakarken bir iş yaptığını sanıyorsun. Eh, boş ver, günün birinde benim gibi zavallı, yaşlı, dertli bir kadın da olabilirsin. Umarım olursun da... O zaman o işkencenin içinde durmadan içmez misin görürsün, böylesi senin için de iyi olur, oh!” diye kötü bir uluma koyverip çıktı.

“İğrenç ihtiyar canavar!” dedi Adolph. Efendisinin tıraş suyunu hazırlıyordu. “Efendisi olsaydım, bin beter dertli ederdim onu,” dedi.

Dinah, “Hiç de edemezdin. Artık hiçbir şeyi umursamıyor, hiçbir şey etkilemez onu,” dedi.

Jane, “Bence böyle düşük düzeyli yaratıklar zarif ailelerin yanına sokulmamalı. Ne dersiniz, Mr. St. Clare?” diyerek başını çapkınca Adolph’a doğru savurdu.

Efendisinin mallarından kendine pay ayırması bir yana Adolph onun adıyla adresine de konmuştu. New Orleans’ın zenci çevrelerinde Mr. St. Clare adıyla dolaşıyordu.

“Kesinlikle aynı fikirdeyim Miss Benoir,” dedi.

Benoir, Marie St. Clare’in aile adı, Jane de hizmetçilerinden biriydi.

“Tanrı aşkına Miss Benoir, izin verirseniz küpelerinizin yarın akşamki balo için mi olduğunu sorabilir miyim? Gerçekten büyüleyici!”

“Siz erkeklerin daha ne kadar utanmazlık edeceğini merak ediyorum doğrusu Mr. St. Clare!” dedi Jane. Küpelerini şıngırdatmak için güzel başını yine savurdu. “Böyle sorular sormayı sürdürürseniz, akşam boyunca sizinle dans etmeyeceğim.”

“Ah, bu kadar kötü olamazsınız! Pembe içetekliğinizi giyip giymeyeceğinizi görmek için meraktan ölüyorum,” dedi Adolph.

O anda merdivenlerden atlayarak inen güzel, hoş, ufak tefek melez Rosa, “Ne oluyor?” dedi.

“Ah, Mr. St. Clare çok utanmaz!”

“Şerefim üstüne... Bu kararı Miss Rosa’ya bırakıyorum.”

Rosa ağırlığını küçük ayaklarından birine verdi, Adolph’a kötü kötü bakarak, “O hep sırnaşığın biridir, bilirim. Beni öyle kızdırıyor ki!” dedi.

“Ah, hanımlar ikiniz bir olup kalbimi kıracaksınız. Bir sabah yatağımda ölü bulunacağım, sorumlusu da siz olacaksınız.”

İki zenci kız da kahkahalarla gülerek, “Şu korkunç yaratığın söylediklerine bakın hele!” dediler.

Dinah, “Hadi bakalım boşaltın burayı, size söylüyorum! Mutfakta kargaşa istemiyorum, ben varken burada öyle aylak aylak dolaşmak yok.”

“Dinah Teyze’nin yüzü bir karış, baloya gidemiyor da ondan,” dedi Rosa.

“Sizin o renksiz, ruhsuz balolarınızı isteyen kim,” dedi Dinah. “Beyaz olduğunuza kendinizi inandırıp hava atarak ortalıkta dolaşıp duruyorsunuz. Önünde sonunda siz de benim kadar zencisiniz işte!”

Jane, “Dinah Teyze her sabah yün saçlı kafasını yağlıyor ki, aklı yerine gelsin,” dedi.

Rosa da olanca kötü niyetiyle uzun ipek gibi buklelerini sallayarak, “Önünde sonunda bir yünlü kafa işte!” dedi.

Dinah, “Tanrı’nın gözünde ‘yünlü’ kafalar da her zaman öbür saçlarla bir değil midir?” dedi. “Hanımım söylesin bakalım hangisi daha değerli, sizin gibi bir ikili mi, yoksa benim gibi biri mi? Hadi oradan süs kuklaları, burada görmek istemiyorum sizi!”

Burada konuşma iki nedenden kesildi, önce St. Clare’in sesi merdivenin tepesinden duyuldu, Adolph’a geceyi tıraş suyuyla orada mı geçireceğini soruyordu, sonra da Miss Ophelia yemek odasından çıktı.

“Jane, Rosa neden zamanınızı burada harcıyorsunuz? İçeri gidin de giysilerinizle ilgilenin.”

Yaşlı peksimetçi kadınla olan konuşma süresince mutfakta olan dostumuz Tom, onun peşi sıra dışarı çıkmıştı. Kadının arada bir bastırmaya çalıştığı bir inilti koyvererek önü sıra yürüdüğünü gördü. Sonunda kadın sepeti bir kapı eşiğine bırakarak omuzlarını örten eski, soluk şalını düzeltmeye koyuldu.

Tom şefkatle, “Sepetinizi biraz taşıyayım,” dedi.

“Neden taşıyacaksın ki? Ben yardım istemiyorum.”

“Hasta gibisiniz ya da başınız falan dertte...”

Kadın kısaca, “Hasta değilim,” dedi.

Tom ona içtenlikle baktı.

“Sizi içkiyi bırakmaya razı edebilmeyi isterdim. Bedence de ruhça da sizi mahvedeceğini bilmiyor musunuz?”

Kadın asık yüzle, “Azap çekeceğimi biliyorum,” dedi. “Bana bunu söylemene gerek yok. Ben çirkinim, kötüyüm, yolum doğru azaba çıkar. Ah Tanrı’m, yanında olsaydım!”

Tom kasvetli ve tutkulu bir içtenlikle söylenen bu korkutucu sözleri duyunca titredi.

“Tanrı acısın size, zavallı kadıncağız! Hiç İsa’yı duymadınız mı?”

“İsa mı? O da kim?”

“Tanrı,” dedi Tom.

“Tanrı’dan söz edildiğini duydum. Kıyamet Günü’ nden de, cehennem azabından da... Hepsini duydum.”

“Ama size hiç kimse İsa’nın biz zavallı günahkârları sevdiğini ve bizim için öldüğünü söylemedi mi?”

“O konuya ilişkin hiçbir şey bilmiyorum. Benim ihtiyar öldükten sonra beni hiç kimse sevmedi.”

“Neredeydiniz?”

“Kentucky’de. Adamın biri satacağı çocuklara bakmam için tuttu beni, onlar büyür büyümez de sattı, sonunda beni de bir köle tüccarına sattı, efendim de ondan aldı.”

“Neden kendinizi şu kötü içki işine verdiniz?”

“Kederimi dağıtmak için. Buraya geldikten sonra bir çocuğum oldu. Efendim bir vurguncu olmadığından onu büyütebileceğimi düşünmüştüm. Toparlacık, küçücük bir şeydi! Hanımım önceleri onu çok düşünüyordu, bebeğim hiç ağlamazdı, iyi huylu, tombul bir bebecikti ama hanımım hastalık kaptı, ona ben baktım, ben de ateşlenince sütüm kaçtı, çocukcağız bir deri bir kemik kaldı, hanımım da süt almıyordu ona. Sütüm olmadığını söylediğimde dinlemiyordu bile. Herkesin yediğini yedirebileceğimi bildiğini söylüyordu, çocukcağız da eriyip bitti, gece gündüz ağladı da ağladı, sonunda bir deri bir kemik kaldı. Hanımım da inadından vazgeçmedi, huysuzluktan başka bir sorunu olmadığını söyledi. Ölmesini istiyormuş, öyle dedi ve geceleri yanıma almama izin vermedi, beni uyutmuyormuş, uykusuz kaldığım için gündüzleri de işe yaramıyormuşum. Hanımım beni kendi odasında yatırıyordu, ben de bebeği tavan arasındaki bir odaya koymuştum, bir gece ölünceye kadar ağlamış. Onun ağlama sesini kulaklarımdan uzaklaştırmak için kendimi içkiye verdim! İçtim, hep de içeceğim! Bu yüzden dünyanın eziyetini çeksem yine içeceğim! Efendim bu yüzden çok acı çekeceğimi söylüyor, ona zaten o acının içindeyim diyorum!”

“Ah zavallıcık,” dedi Tom, “hiç kimse sana İsa’nın seni nasıl sevdiğini ve senin için öldüğünü söylemedi mi? Sana yardım edeceğini, senin de cennete gidip sonunda orada dinleneceğini söylemedi mi?”

“Cennete gittim diyelim, orası beyazların da gittiği yer değil mi? Beni orada isterler mi dersin? Ben eziyet çekmeye razıyım, tek efendiyle hanımdan uzak olayım. Benden bu kadar,” dedikten sonra her zamanki gibi inleyerek, sepeti başına oturtup sallanarak uzaklaştı.

Tom döndü, üzgün üzgün eve doğru yürümeye başladı. Avluda başında sümbüllerden bir çelenk, gözleri hazla parıl parıl, Eva’ya rastladı.

“Hah, Tom, geldin, iyi ki buldum seni! Babam tayları koşup küçük yeni arabamla beni gezdirebileceğini söylüyor,” diyerek Tom’un elini tuttu. “Ne oldu Tom, üzgün gibisin.”

Tom üzüntüyle, “Çok kötüyüm Miss Eva ama atları çıkarayım size.”

“Ama lütfen söyle bana Tom, ne oldu? Kızgın, yaşlı Prue’yla konuşurken gördüm seni.”

Tom sade, içtenlikli tümcelerle kadının öyküsünü Eva’ya anlattı. Kız ne bağırıp çağırdı ne şaşırdı ne de öbür çocuklar gibi ağladı. Yanakları soldu, gözlerinden derin, samimi bir gölge geçti. İki elini göğsüne koyup derin derin içini çekti.

19 Miss Ophelia’nın deneyim
ve düşünceleri sürüyor

“Tom, atları çıkarmana gerek yok, istemiyorum,” dedi küçük kız.

“Neden Miss Eva?”

“Böyle şeyler yüreğime oturuyor Tom. Yüreğime oturuyor,” diye içtenlikle yineledi kızcağız, “gezme arzusu kalmadı içimde.” Tom’a sırtını dönüp eve girdi.

Birkaç gün sonra peksimetleri yaşlı Prue’nun yerine başka bir kadın getirdi, Miss Ophelia mutfaktaydı.

Dinah, “Tanrı’m,” dedi, “Prue’ya ne oldu?”

Kadın gizemli bir tavırla, “Prue artık gelmeyecek,” dedi.

“Neden?” dedi Dinah. “Ölmedi değil mi?”

Kadın, Miss Ophelia’ya bir göz atarak, “Tam da bilmiyoruz. Kilere indi,” dedi.

Miss Ophelia peksimetleri aldıktan sonra Dinah kadını kapıya kadar izledi.

“Prue’nun nesi var?”

Kadın konuşmaya can atıyor yine de çekiniyor gibiydi, alçak gizemli bir tonda Dinah’yı yanıtladı:

“Kimseye söyleme sakın, Prue yine sarhoştu, onlar da kırbaçlattılar, kilere kapadılar, sabahtan akşama kadar orada bıraktılar, konuşurlarken duydum, sinekler üşüşmüş üstüne, ölmüş!”

Dinah ellerini havaya kaldırdı, dönerken yanı başında hayalet gibi duran Evangeline’in gölgesini gördü; iri, gizemli gözleri korkuyla irileşmiş, dudaklarıyla yanaklarında ne kadar kan varsa çekilmişti.

“Tanrı bizi korusun! Miss Eva bayılacak! Nasıl oldu da bunları duymasına izin verdik? Babası öfkeden deliye dönecek.”

“Bayılmayacağım Dinah,” dedi kız güçlü bir sesle. “Hem, neden duymayacakmışım? Duymak, zavallı Prue’ nun çektiklerinden daha mı zor?”

“Tanrı esirgesin! Böyle şeyler sizin gibi tatlı, zarif küçükhanımlara göre değil, ölümlerine bile neden olabilir!”

Eva yine içini çekti ve ağır, kederli adımlarla yukarı çıktı.

Miss Ophelia merakla kadının öyküsünü soruşturdu. Dinah tüm boşboğazlığıyla ayrıntılı bir uyarlamasını aktardı. Tom da o sabah kadından aldığı bilgiyi ekledi.

Miss Ophelia, “Feci bir şey, tek sözcükle korkunç!” diye bağırarak St. Clare’in uzanmış gazete okuduğu odaya daldı.

“Tanrı aşkına, bu kez nerede ne günah işlendi?” dedi adam.

“Ne mi? Prue’yu ölene kadar kırbaçlamışlar!”

Miss Ophelia, en vurucu bölümleri abartarak ve ayrıntıları son derece güçlendirerek öyküyü anlattı.

St. Clare gazetesini okumayı sürdürerek, “Bir gün işin buralara varacağı aklıma gelmişti,” dedi.

“Aklınıza gelmişti demek! Peki bu konuda hiçbir şey yapmayacak mısınız? Belediye Meclisi’nde falan bu işlere el atacak, onlarla ilgilenecek bir tanıdığınız da mı yok?”

“Böylesi durumlarda malla doğrudan ilgili kişinin yeterince koruyucu olduğu varsayılıyor. Köle kendini zor durumda bırakmayı yeğliyorsa yapacak bir şey yok. Zavallı yaratık sarhoş ve ayyaştı biliyorsunuz. Ona pek de acımaya gerek yok.”

“Müthiş rezilce, korkunç bir şey bu Augustine! Kesinlikle sizde bir öç alma duygusu uyandırmalı!”

“Sevgili kuzinim, ben yapmadım, elimde olmaksızın böyle bir şey oldu, elimden gelseydi yardım ederdim. Basit düşünceli, kaba insanlar kendilerinden beklendiği gibi davranırlarsa ben ne yapabilirim? Kendi kendilerini denetleyemeyen, sorumsuz zorbalar onlar. Böyle bir durum için işe yarayacak bir şey yapabilecek hiçbir yasa olmadığından karışmanın da yararı yok. Yapabileceğimiz en iyi şey gözlerimizle kulaklarımızı kapayıp işi oluruna bırakmak. Bize düşen tek şey bu.”

“Gözlerinizle kulaklarınızı nasıl kaparsınız? Böyle şeyleri nasıl oluruna bırakırsınız?”

“Sevgili çocuğum, ne bekliyordunuz? Burada alçalmış, cahil, tembel, insanın sinirine dokunan koca bir kesim, dünyanın çoğunluğunu oluşturan, ne saygınlığı ne de özdenetimi olan, kendi çıkarlarını kollayamayan koca bir topluluğun her hakkını elinde bulunduruyor. Bu böyle. Düzen buysa, onurlu, insanca duyguları olan bir adam, gözlerini yumup yüreğini katılaştırmaktan başka ne yapabilir? Gözüme ilişen her zavallı sefili satın alamam ki. Gezgin şövalye olup kentteki her yanlışın hesabını da soramam. Yapabileceğim, bu tür işlerin benden uzak olmasını sağlamaktır.”

St. Clare’in yakışıklı yüzü bir an kederlendi, üzülmüştü ama ansızın bir gülümsemeyle, “Gelin kuzin,” dedi, “orada kader tanrıçası gibi dikilip durmayın, yalnızca perdenin aralığından içeri kısaca bir göz attınız, dünyaya kuşbakışı baktığımızda neler olup bittiğinin çok küçük bir örneğini gördünüz. Yaşamın tüm kederlerini merakla gözetleyip gizlice keşfetmeye koyulsak, hiçbir şey yapmaya cesaretimiz kalmaz. Bu aynı Dinah’ın mutfağındaki ayrıntılara çok yakından bakmayı andırıyor,” dedikten sonra yeniden kanepeye yayılıp gazetesiyle ilgilenmeye koyuldu.

Miss Ophelia örgüsünü çıkardı, haksızlığa karşı duyduğu öfkeyle suratı asıktı, oturdu. Uzun süre ördü, sonunda yanan ateşe gözleri dikili düşünürken, “Bakın, ne diyeceğim Augustine, siz olayların üstesinden böyle gelebiliyorsunuz da ben gelemem. Böyle bir düzeni savunmanız tiksindirici bir şey, benim aklım böyle söylüyor!”

St. Clare başını kaldırdı.

“Gene ne oldu? Aynı konu değil mi?”

Miss Ophelia artan bir heyecanla, “Böyle bir düzeni savunmanızın tiksinti verici olduğunu söylüyorum!”

“Savunma mı, sevgili hanımefendiciğim? Savunduğumu da kim söyledi?”

“Elbette savunuyorsunuz, tümünüz, ne kadar Güneyli varsa böyle yapıyorsunuz. Öyle değilse, bu kölelerin yanınızda işi ne?”

“Bu dünyada insanların doğru olmadığını bildikleri şeyleri yapmadıklarını düşünen saflardan mısınız yoksa? Şimdiye kadar doğru olmadığını bildiğiniz bir şey yapmadınız mı ya da yapmıyor musunuz?”

“Yaparsam, pişmanlık duyarım sanıyorum,” diyen Miss Ophelia şişlerini büyük bir enerjiyle takırdattı.

Portakalını soyan St. Clare, “Ben de öyle,” dedi, “hep pişmanlık duyuyorum.”

“Neden yapmaya devam ediyorsunuz öyleyse?”

“Hiç pişman olduğunuz bir şeyi yapmayı sürdürmediniz mi iyi kuzinim benim?”

“Eh, yalnızca bir şeye çok itildiğimde,” dedi Miss Ophelia.

“Ee, işte ben de bir şeye çok itiliyorum, benim sorunum da bu.”

“Ama en azından sorunu çözüp çözemeyeceğimi anlayıp ondan kurtulmaya çalışırım.”

“Eh, ben de çözemeyeceğimi anlayıp kurtulur sonra yeniden itilirim ve on yıldır bunu yaşıyorum ama tümüyle kendimi kurtarmayı henüz beceremedim. Siz günahlarınızdan kurtuldunuz mu kuzin?”

Miss Ophelia örgüsünü bırakarak ciddi bir tavırla, “Kuzen Augustine,” dedi, “kusurlarımı azarlamanızı hak etmiş olabilirim. Söylediğiniz her şeyin doğru olduğunu biliyorum, kimse bunu benden çok duyumsayamaz ama yine de bana ikimiz arasında bir fark var gibi geliyor. Her gün yanlış bildiğim şeyi yapmayı sürdürmektense sağ elimi keserdim, diye düşünüyorum ama o zaman da bu tavrım işimle ters düşüyor, beni azarlamanıza şaşmıyorum.”

Augustine yere oturdu, başını onun dizine dayadı.

“Ah, kuzin, her şeyi bu kadar feci biçimde ciddiye almayın! Benim ne kadar hiçbir işe yaramaz, şımarık bir çocuk olduğumu biliyorsunuz. Sizi kışkırtmaya bayılıyorum, o kadar... Salt sizin içtenliğinizi görmek adına. Bence siz insanın yüreğini sızlatacak kadar, aşırı iyisiniz, bunu düşünmek ölesiye yoruyor beni.”

Miss Ophelia elini onun alnına koydu.

“Bu ciddi bir konu oğlum Augustine,” dedi.

St. Clare, “İnsanın kederlendirecek kadar,” dedikten sonra, “ben de sıcak havada ciddi şeyler konuşmayı hiç sevmem,” diye ekleyerek konuşmasını sürdürdü. “Tüm bu sivrisineklerle filan insan derin ahlaki konulara dalamıyor.”

Ansızın ayağa kalktı. “Artık bir kuramım var! Neden Kuzeyli ülkelerin Güneylilerden daha erdemli olduğunu şimdi anlıyorum, tüm olayı derinliğine görebiliyorum.”

“Aman Augustine, amma da çalçenesiniz!”

“Ben mi? Eh, sanırım öyleyim ama şimdi bir an için ciddileşeceğim, yalnız bana bir sepet portakal vermeniz gerekiyor, yani bu sıkıntıya gireceksem gak dersem et, guk dersem su vereceksiniz. Şimdi,” diyerek sepeti havaya kaldırdı, “başlıyorum: İnsanoğlunun yaşadığı olayların akışı içinde adamın birinin iki-üç düzine aşağılık hemcinsini tutsak etmesi gerekiyorsa toplumun düşüncesine iyi bir bakış açısı şunu gerektirir...”

Miss Ophelia, “Neden ciddileştiğinizi anlayamadım.”

“Bekleyin, anlatacağım, göreceksiniz.” Yakışıklı yüzüne ansızın içten ve ciddi bir anlam gelmişti. “Uzun sözün kısası kuzin, köleliğin bu soyut sorunu üstüne, bana sorarsanız tek bir fikir olabilir. Kölelik aracılığıyla para kazanacak olan ekiciler, ekicileri hoşnut edecek din adamları ve yönetmeyi sürdürmek isteyen politikacılar, dünyayı becerilerine şaşırtacak kadar dili ve ahlak kavramını eğip bükebilir, doğaya da İncil’e de ve kim bilir daha nelere de kendi yanlarında olması için baskı yapabilirler ama ne onlar ne de geri kalanlar bir adım ötesine inanır. Kısacası bu şeytanın işi bence, neler yapabileceğinin oldukça iyi bir örneği.”

Miss Ophelia şaşırmıştı, örgüsünü bıraktı, şaşkınlığı hoşuna giden St. Clare’se konuşmasını sürdürdü:

“Şaşırmış gibisiniz ama size anlatmama izin verirseniz ne kadar suçum varsa açıklarım. Bu belalı, Tanrı’nın da insanın da lanetlendiği iş nedir? Tüm süsünden püsünden arındırın, özüne inin, nedir bu? Nedeni, kardeşim Quashy’nin bilgisiz ve zayıf, benimse bilgili ve güçlü olmamdır; çünkü ben nasıl yapılacağını bildiğim için yapabiliyorum, buna göre de onun her şeyini çalıp, ona canımın istediği, uygun gördüğüm kadarını veririm. Benim için çok zor, çok pis ve çok uygunsuz olan şeyi yapması için Quashy’yi işe koşarım. Çünkü ben çalışmayı sevmiyorum ama Quashy çalışabilir. Çünkü güneş benim derimi yakıyor ama Quashy güneşte kalabilir. Quashy kazanacak, ben harcayacağım. Ben kuru ayakkabılarla yürüyeyim diye Quashy, kirli su birikintilerine yatacak. Ölümlü ömrünün her gününde Quashy kendi istediğini değil, benim istediğimi yapacak, sonunda da ben uygun bulursam cennete gitme olanağını bulacak. İşte benim kölelikten anladığım bu. Yasalara yazılı kölelik tanımını okuyan ve yorumlayan herkese karşı çıkarım. Kölelerin kötüye kullanılışıymış! Palavra! Olayın kendisi bir kötüye kullanmadır zaten! Bu topraklar Sodom ve Gomorra gibi batmıyorsa çok daha iyi biçimde kullanılıyor olmasındandır. Hepimiz analarından doğmuş insanlarız, pek çoğumuz canavar değiliz. Yabanıl yasalarımızın bize verdiği tam gücü kullanmayız, buna kalkışmayız, bunu küçümseriz. En ileri giden ve en kötüsünü yapan da yalnızca yasanın ona verdiği gücü kullanıyordur.”

St. Clare ayağa kalkmış, heyecanlandığında hep yaptığı gibi aceleci adımlarla bir aşağı bir yukarı gidip geliyordu. Bir Yunan heykeli kadar klasik çizgileriyle yakışıklı yüzü duygularının coşkusuyla tutuşmuş gibiydi. İri mavi gözlerinde şimşekler çakıyordu, hareketlerine istemdışı bir canlılık gelmişti. Onu hiç bu ruh durumunda görmemiş olan Miss Ophelia sessiz sedasız oturuyordu.

St. Clare ansızın kuzininin önünde durdu.

“Bakın size açıkça şunu söyleyeyim, bu konuda konuşmayı duyguları kullanmak olarak düşünmeyin ama öyle zamanlar yaşadım ki, tüm ülke batıp da bu haksızlık ve acıyı ışıktan gizleyecekse, ben de seve seve onunla batıp giderim, diye düşündüğüm oldu. Gemilerimizde oradan oraya gidip gelirken ya da ödemeleri almak için yaptığım turlarda karşılaştığım her kaba, iğrenç, kötü ve aşağılık adama yasalarımızın bir sürü erkek, kadın ve çocuğun sonsuz zorbası olma hakkını verdiğini gördüm. Savunmasız çocuk, genç kız ve kadını satın almak için diledikleri gibi çalma, kumar oynama ya da dalavere çevirme hakları vardı. O adamlar satın aldıklarının koşulsuz sahipleriydi.”

Miss Ophelia, “Augustine, Augustine!” dedi. “Bence yeterince konuştunuz. Ömrümde, Kuzey’de bile böyle bir şey duymadım.”

“Kuzey’de!” diyen St. Clare’in yüzü ansızın değişmişti, her zamanki umursamaz tonunu anımsatan bir sesle, “Peh! Sizin Kuzeyliler soğukkanlıdır, siz her şeyde serinkanlı davranırsınız! Biz sayıp sövmede yolu yarılamışken siz daha başlamamışsınızdır bile.”

“Ama sorun...”

“Ah, evet, elbette sorun ama sorunun da belalısı! Yani, peki senin bunca günah ve acının içinde işin ne sorusu. Ben de size pazar günleri bana öğrettiğiniz o eski güzel sözcüklerle yanıt vereyim. Bir kuşak sonra kendimi bunun içinde buldum. Hizmetçilerim babamındı, üstelik anneminkiler bile vardı aralarında. Artık ana babamın hem tüm köleleri benim hem de hiç yabana atılmayacak bir mirasın sahibiyim. Babam biliyorsunuz buraya New England’dan gelmiş, aynı sizin babanız gibi de yaşlı bir Katolikmiş, dimdik, enerjik, soylu düşünceleri olan demir iradeli biri. Sizin babanız taşlarla kayaları yönetip Doğa’ nın varlığını ortaya çıkmaya zorlamak için New England’a yerleşmiş, benimki de erkeklerle kadınları yönetip onların benliğini ortaya çıkmaya zorlamak için Louisiana’ya yerleşmiş. Annem,” ayağa kalkıp odanın öbür ucundaki resme gitti saygıyla dopdolu yüzünü kaldırıp baktı. “O kutlu bir kadındı! Bana öyle bakmayın, ne demek istediğimi biliyorsunuz! Bir ölümlü olarak doğmuştu ama gözlemleyebildiğim kadarıyla onda insana özgü hiçbir zayıflık ya da yanlış davranış belirtisi yoktu, bugün yaşayan ve onu anımsayan herkes, ister köle, ister özgür insan, ister hizmetçi olsun, tümü de aynı şeyi söylüyor. Bakın kuzin, annem yıllarca benimle kesin inançsızlık arasında duran her şeydi. Yeni Ahit’ten alıyordu gücünü. Kitabın beden bulmuş, kişileşmiş haliydi sanki. Orada yazılanlar dışında hiçbir gerçekliğe ya da nedene ihtiyacı yoktu.”

St. Clare ansızın müthiş heyecanlanarak ellerini çırptı ve, “Ah, anne anne!” dedi, ardından hemen kendini toparladı, minderli, arkasız bir iskemleye oturdu, konuşmasını sürdürdü:

“Erkek kardeşimle ikizdik, bilirsiniz, ikizler birbirine benzer derler ama biz her konuda birbirimizin zıddıydık. Onun delici, siyah gözleri, kömür karası saçları, güçlü, güzel bir Romalı profili ve tatlı kahverengimsi bir teni vardı. O yerinde duramayan, incelemeye meraklı bir çocuktu, bense düşler içinde yaşayan içedönük biriyim. O arkadaşlarıyla akranlarına eli açık ama kendinden aşağı düzeydekilere gururlu, baskıcı, küstah ve ona karşı olan her şeye son derece acımasızdı. İkimiz de doğru sözlüydük, o gururuyla yiğitliğinden, bense bir tür soyut ülkücülükten. O yaştaki gençlerde olduğu gibi birbirimizi sever, geçinip gitmenin bir yolunu bulurduk, o babamın, bense annemin kuzusuyduk.

“Ben her konuya hastalıklı denebilecek bir içlilik ve kılı kırk yaran bir zekâ duyarlılığıyla yaklaşırken babamla kardeşim o konuyu hiç anlamazlar, sonucunda da en küçük bir yakınlık duymazlardı. Ama annem duyardı. O nedenle de Alfred’le tartıştığımızda babam bana sert sert bakar, ben de annemin odasına gider, onunla otururdum. Nasıl biri olduğunu anımsıyorum, soluk yanakları, derin, yumuşak, ciddi bakışlı gözleri, beyaz giysisi... Hep beyaz giyerdi, ne zaman Vahiy Kitabı’ndaki temiz, beyaz, güzel keten giysili azizleri okusam onu düşünürüm. Değişik konulara, özellikle de müziğe deha düzeyinde yeteneği vardı, Katolik kilisesinin o eski, güzel, muhteşem müziğini çalmak için orguna oturur, ölümlü bir kadından çok meleği andıran bir sesle söylerdi, ben de başımı kucağına koyar, ağlar, düşler ve duyumsardım, ah hem de nasıl ölçüsüzce! Sözcüklerle aktarılamayacak duygulardı onlar!

O günlerde kölelik şimdiki gibi tartışılmıyor, kimse bunda bir zarar görmüyordu. Babam doğuştan bir soylu tavırlıymış. Öyle sanıyorum ki, daha önce var olduğu aşamada üstün düzeyli ruhlar arasında bulunmuştu çünkü aslında yoksul, soylulukla ilgisi olmayan bir ailede doğmasına karşın o yerleşik, saygılı gururuna bakılırsa bu kökleşmiş, kemiğine işlemiş bir özelliğiydi. Erkek kardeşimse bu imgenin yapıcısıydı.

Şimdi, biliyorsunuz dünyanın her yerinde, toplum içindeki belirli bir çizginin ötesinde bir soylunun insana yakınlığı yoktur. İngiltere’de bu çizgi bir yerde, Burma’da başka bir yerde, Amerika’da başka bir yerdedir ama tüm bu ülkelerdeki soyluların geçmedikleri bir çizgi mutlaka vardır. Kendi sınıfında haksızlık, eza, cefa ve dert sayılabilecek bir şey, öbüründe sükûnetle karşılanacak bir şeydir. Babamın ayırıcı çizgisi renkti. Dengi insanlar arasındayken ondan daha doğrusu, daha eli açığı bulunamazdı ama renk tonları arasındaki tüm farklılıklara karşın zencileri insanla hayvan arasındaki bir halk olarak görür, eli açıklık ve hak konusundaki düşüncelerini bu varsayım üstüne kurardı. Hiç kuşkum yok ki biri tutup da onların da ruhları olup olmadığını sorsa, önce mırın kırın eder, sonunda, evet, derdi. Ne var ki babam pek tinsellikle alışverişi olan biri değildi, din duygularıysa kesinlikle üst düzey sınıfların belirleyici özelliği olan Tanrı’ya saygıdan öteye geçmiyordu.

Babam beş yüz zenci çalıştıran, dediğim dedik, tuttuğunu koparan, resmiyette titiz bir işadamıydı. Her şey şaşmaz bir özen ve dakikliğe dayanan bir düzenle işliyordu. Şimdi tüm bunların ömürlerince, siz Vermont’luların dediği gibi kaytarmaktan başka hiçbir şeyi öğrenmeye yanaşmamış tembel, geveze, uyuşuk bir amele güruhunca yapıldığını göz önüne alacak olursanız, bizim ekim alanlarında benim gibi duyarlı bir çocuğa korkunç ve acı gelen pek çok şeyin olabileceğini anlarsınız.

Babamın bu kadarı yetmezmiş gibi çıraklığını sertlik ve kabalıkla geçirmiş, öğrendiklerini uygulamaya bayılan, irikıyım, uzun, sürekli yumruklarını konuşturan bir kereste olan din kaçkını Vermont oğlanı (beni bağışlayın) bir kalfası vardı. Ne annem dayanabiliyordu ona ne de ben ama babamın son derece gözüne girmiş olan bu adam malikânenin mutlak zorbası kesilmişti. O zamanlar ben küçük bir çocuktum ama insana ilişkin her şeye aynı sevgiyi duyuyordum, ne biçimde olursa olsun insanı tanımaya yönelik bir tür tutkuydu bu. Hep kulübelerde ya da tarla işçileriyle bulurlardı beni, bayılırdım buna, her tür yakınma ve dert usulca kulağıma fısıldanır, ben de onları anneme söylerdim, aramızda bu acıları onarmak için bir encümen kurduk. Önemli oranda kötülüğü engelledik, bastırdık ve bunca iyilik yaptığımız için kendimizi kutladık, ta ki, çoğu kez olduğu gibi coşku rolümü abartıncaya dek. Stubbs babama işçilere söz geçiremediğinden yakınarak işi bırakacağını söyledi. Babam da anneme düşkün, hoşgörülü bir koca ancak gerekli gördüğü bir şeyi yapmaktan asla kaçınmayan bir adam olduğu için, ayağını bizimle işçiler arasına kaya parçası gibi koydu. Anneme son derece saygılı ama bir o kadar da kesin bir dille ev hizmetçilerinin hanımının kayıtsız koşulsuz o olduğunu ama tarla işçilerine karışmasına izin vermeyeceğini söyledi. Anneme yaşayan her şeyden çok saygı duyuyor, onu her şeyden üstün tutuyordu ama düzenine karşı çıkan Meryem Ana olsaydı ona da aynı şeyi söylerdi.

Bazen annemin halden anlama duygularını canlandırmaya çabalayarak babamın aklına seslendiğini duyardım. En acıklı yaklaşımları, olabilecek en cesaret kırıcı nezaket ve sükûnetle dinlerdi. ‘Her şey gelip şuna dayanıyor,’ derdi. ‘Stubbs gitsin mi, kalsın mı? Stubbs dakiklik, dürüstlük ve verimlilik demektir, baştan sona işi götüren el demektir, bunu yaparken de insancıl davranır. Kusursuz olamayız, onu yanımda tutarsam, ara sıra kuraldışı şeyler olsa bile yönetimini bir bütün olarak desteklemem gerekir. Tüm yönetim biçimleri bazı gerekli sertlikleri içerir. Genel kurallar özel durumlarda sertleşir.’ Son kuralı, babam acımasızlıktan kaynaklanan olayların çoğuna bahane olarak yerleştirmek niyetinde görünüyordu. Bunu söyledikten sonra hiçbir şey olmamışçasına, sorunu çözmüş bir adam tavrıyla ayaklarını kanepeye uzatır, ya kestirir ya da gazete okurdu.

Babam, yeteneği açısından devlet adamlığı için biçilmiş kaftandı. Polonya’yı portakal böler gibi rahatça ikiye ayırır, İrlanda’ya orada yaşayan biri kadar sessiz sedasız, düzen içinde girerdi. Sonunda annem de umutsuzluk içinde pes etti. Onun gibi soylu, duyarlı birinin tümüyle umarsız, yıkılmış bir durumdayken çevresindekilere göstermemesine karşın dipsiz bir haksızlık ve kötülük çukuruna düştüğünde ne hissettiğini bilemeyeceğiz. Bizimki gibi cehenneme dönüştürülmüş bir dünyada bu yapıdaki insanların yaşamları uzun, acı bir süreç olmuştur. Ona, çocuklarını kendi görüşleri ve duyguları doğrultusunda yetiştirmekten başka ne kalmıştı? Eh, yetiştirmek konusunda bunca şey söyledikten sonra, çocukların da kendi kendilerine doğa tarafından büyütülüp, neyse o olup o kadarla da kalacakları anlaşılıyor. Daha beşiğindeyken Alfred bir soyluydu, büyüdükçe de içgüdüsel olarak tüm duyguları, akıl yürütmeleri bu şekilde gelişti, annemin tüm öğütleri de havaya uçup gitti. Bana gelince; o öğütler içime, daha derine saplanıp kaldı. Annem babamın söylediği hiçbir şeyin sözle aksini savunmaz ya da ondan doğrudan farklı görünmez ama yüreğimin ta derinliğine kadar içimi yakar, derin, samimi doğasının tüm gücüyle en ahlaksız insan ruhunun vakar ve değerini vurgulardı. Bir akşam, yıldızları gösterip de, ‘Orayı görüyor musun Augustine, tüm yıldızlar sonsuza dek sönüp gittiğinde bile en sefil, en kötü ruh yaşıyor olacak, Tanrı yaşadıkça da yaşayacak!’ dediğinde yüzüne gerçek bir hayranlık ve huşuyla bakakalmıştım.

Güzel, eski resimleri vardı, özellikle de kör bir adamı iyileştiren İsa. Çok güzel resimlerdi, beni müthiş etkiliyorlardı. ‘Şuraya bak Augustine,’ derdi, ‘kör adam yoksul, iğrenç bir dilenci ama uzaktan iyileştiremeyeceği için yanına çağırmış, ellerini ona dayamış! Bunu anımsa oğlum!’ Yaşamımı onun gözetimi altında büyüyerek geçirseydim tutkunun ne olduğunu öğrenmemeye yöneltirdi beni. Bir ermiş, bir yasa yapıcı ya da amacı uğruna ölebilecek biri olurdum ama ne yazık, ah ne yazık ki, on üçümde ondan ayrıldım, bir daha da onu görmedim!”

St. Clare başını ellerinin arasına aldı, bir süre konuşmadı. Bir süre sonra başını kaldırıp konuşmasını sürdürdü:

“Şu erdem denen şey baştan aşağı ne kadar yetersiz, değersiz bir saçmalık! Çoğu durumda yalnızca doğal yaradılışına göre davranan enlemiyle boylamıyla bir coğrafya konumu. Babanız, örneğin, herkesin eşit ve özgür olduğu Vermont’a yerleşiyor, kiliseye düzenli gidiyor, kilise işlerinin gönüllüsü oluyor, zamanla köleliğe karşı olanlarla birleşiyor, bizlerin dinsizlerden az buçuk daha iyi olduğumuzu düşünüyor. Yine de dünyanın gözünde beden yapısı ve alışkanlıklarıyla babamın eşi. Ne var ki aynı güçlü, zorba tavırlı, üstün olmayı seven ruhunun elli değişik biçimde ortaya çıktığını görebiliyorum. Kasabanızdaki bazı kişileri şu esnaftan Sinclair’in kendini onların üstünde gördüğüne inandırmanın nasıl olanaksız olduğunu iyi bilirsiniz. Ama demokrat bir düzende doğup demokrat bir savı kucaklamış olmasına karşın, yüreğine bakarsanız, beş-altı yüz köleyi yöneten babam kadar aristokrattır.”

Miss Ophelia çizilen bu resme bir bahane uydurmak istedi, tam söze başlamak için örgüsünü bırakıyordu ki, St. Clare onu durdurdu.

“Söyleyeceğiniz her sözü biliyorum. Ben onların benzer kişiler olduğunu söylemiyorum. Biri her şeyin doğal eğilimine karşı işlediği bir durumda bulmuş kendini, öbürüyse doğal eğilimine göre işlediği bir yerde; bunun sonucunda da biri dediğim dedik, gözüpek, zorba bir yaşlı demokrat; öbürü de dediğim dedik, gözüpek, yaşlı bir zorba oldu. İkisinin de Louisiana’da ekim alanları olsaydı aynı namludan çıkan iki kurşun kadar birbirlerinin eşi olurlardı.”

“Ne kadar sorumluluk duygusundan uzak bir çocuksunuz!” dedi Miss Ophelia.

“Onlara saygısızlık etmek gibi bir niyetim yok. Ululamak, önde gelen özelliklerimden biri değil ama yaşamıma bakarsak, babam öldüğünde ne kadar malı mülkü varsa paylaşılmak üzere biz ikiz oğullarına kaldı, biz de buna uyduk. Dengi kişiler söz konusu olduğunda dünyada Alfred’den daha soylu ruhlu ve eli açık bir kişinin soluk aldığını sanmıyorum. Sonuçta biz bu mal sorununun hayran olunacak biçimde kardeşçe olmayan tek bir söz ya da duygu yaşamaksızın üstesinden geldik. Ekim alanlarını çalıştırmayı birlikte üstlendik, dış yaşamı ve yetenekleri benimkilerden iki kat güçlü olan Alfred işine düşkün, son derece başarılı bir ekimci olup çıktı.

Ne var ki iki yılın deneyimi bana bu konuda başarılı olamayacağımı kanıtladı. Kişi olarak tanıma olanağını bulamadığım ya da insanca hiçbir ilişkim olmayan, satın alınıp yönetilen, barklandırılan, beslenen ve boynuzlu sığırlar gibi çalıştırılan yedi yüz kişilik bir topluluğun sahibi olmak için askerî bir disiplin gerekliydi. Yaşamın en sıradan hazlarının bile adamların işlerini aksatmamasını sağlamak gerekiyordu. Ustabaşılarla kâhyalar devreye giriyor, eskiden beri olmazsa olmaz kırbaçlama ilk, son ve tek yöntem haline geliyordu. Her şey bana dayanılmaz acılar verecek kadar iğrenç ve ağır geliyordu, hele annemin tek bir zavallı insan ruhu için görüşünü düşündüğümde korkunç oluyordu!

Kölelerin bundan hoşlandığını söylerseniz, saçmalamış olursunuz. Günahlarımız için af dileme coşkusu içindeyken sizin Kuzeyli efendilerinizin ağza bile almaya değmeyecek şeyler saçmalamalarına zerre kadar sabrım yok. Haydi şimdi gelin de, şafaktan karanlığa kadar patronun gözü sürekli üstünde olan, sorumluluk taşımayan, irade gücünü kullanarak tek bir şey ortaya koymaksızın aynı sıkıcı, tekdüze, değişmez tuzağın içinde yaşayan, yılda bir çift pantolonla ayakkabı, bir de çalışmasını sağlayacak kadar yemekle barınak vereceğiniz herhangi bir adamın günlerini böyle çalışarak geçirmek isteyeceğini söyleyin bana! Genel olarak insanların bu yolla rahat ettirilebileceğini düşünen biri olursa bunu bizzat denemesini isterim. Ben olsam bir köpek alıp çalıştırırdım, hiç olmazsa vicdanım rahat olurdu!”

Miss Ophelia, “Sizlerin, hepinizin bunları onayladığınızı, İncil’e göre doğru olduğuna inandığınızı düşünmüşümdür,” dedi.

“Yalan! Daha işi oraya indirgemedik. Yürüdüğünden beri kararlı bir despot olan Alfred bile bu tür bir savunmaya sığınmadı. Hayır, bu güzel, saygın topraklar üstünde doğrucu ve güçlü bir havayla, kendinden memnun bir tavırla, azametle durur ve son derece mantıklı bulduğum bir şey söyler, ‘Amerikalı ekici İngiliz aristokrasisiyle kapitalistlerinin düşük düzeydeki sınıflara yaptığını başka bir biçimde yapıyor,’ derdi. Ben bunu insanları kemiğinden iliğine, bedeninden ruhuna kadar en uygun biçimde sömürmek olarak adlandırıyorum. Alfred her iki görüşü de savunur, en azından dengede olmalı, der. Ona göre sözde ya da gerçek, kitleleri köleleştirmeden ilerlemiş uygarlık olamaz. Ağır bedensel uğraş ve hayvansal gereksinimlerle sınırlanmış bir alt sınıf bir de daha çok kullanılan bir zekâ ve gelişmişlik için boş zamanla refaha gereksinimi olan bir üst sınıf olmalı ki, bu, alttakinin yöneticisidir, der. O bunu mantığa böyle oturtur çünkü dediğim gibi o bir soyludur, bu nedenle de ben buna inanmıyorum çünkü ben bir demokrat olarak doğmuşum.”

Miss Ophelia, “Dünyadaki biçimiyle bu iki şey nasıl kıyaslanabilir?” dedi. “İngiliz işçisi alınıp satılmıyor, ailesinden ayrılmıyor, kırbaçlanmıyor ki!”

“Satılmışsa, tümüyle sahibinin iradesi altındadır. Kölenin sahibi söz dinlemez kölesini ölümüne kırbaçlayabilir, aynı kapitalistlerin açlıktan öldürdüğü gibi... Aile güvenliği açısından hangisinin daha kötü olduğunu söylemek zor, insanın çocuğunun satılması mı yoksa evde kalıp açlıktan ölmesi mi, bilemiyorum.”

“Ama başka bir kötülükten daha kötü olmadığını söylemek köleliği aklamaz ki!”

“O örneği tek bir konu için vermedim, kaldı ki, bizimki insan haklarına daha somut ve daha yüzsüzce bir saldırı. Aslına bakarsanız bir adamı dişlerine bakıp eklemlerini çatırdatıp, yürüterek adımlarına bakarak at gibi seçip bir de ona para ödeyip almak, üstelik de insan bedenleriyle ruhlarının komisyoncuları, besicileri, tüccarları ve vurguncularının olması uygar dünyanın gözünde her şeyi daha netleştirir. Oysa bu bir grup insanın hiçbir arzusu ve ihtiyacı göz önüne alınmadan başka bir grubun gelişimi için kullanımından farklı değildir.”

Miss Ophelia, “Bu olayı hiç bu biçimde düşünmemiştim,” dedi.

“İngiltere’de gezilerim oldu, onların alt sınıflarının durumlarını anlamak için bir sürü resmi kâğıda baktığımda, İngiltere nüfusunun büyük bir bölümüne kıyasla benim kölelerim daha iyi durumda diyen Alfred’i yadsımamamız gerektiğini düşünüyorum. Size anlattıklarımdan Alfred’in sert bir efendi olduğu sonucunu çıkarmamalısınız çünkü değil. Serkeşliğe karşı zorba ve acımasızdır, bir geyiği vururken ne kadar acıma duyarsa adamın birini de vurup alaşağı ederken aynı derece pişmanlık duyar ama kölelerin iyi yiyip içmelerinden, iyi yerlerde yaşamalarından gurur duyar.

Bir gün onunlayken, kölelerin aydınlanması için bir şeyler yapması gerektiğinde direttim, o da beni hoşnut etmek için bir vaiz bulup pazar günleri onlara din eğitimi verdirmeye başladı ama inanıyorum ki içinden köpeklerimle atlarıma da bu vaizi versem aynı şey, diye düşünüyordur. Gerçek şu ki, doğum ânında sersemleşen ve ilkelleşen bir beyin, bir de üstüne haftanın her gününü derinliğine düşünmeden bin bir bedensel çabayla geçirirse, pazar günü birkaç saatte pek bir şey yapılamaz. İngiltere’deki üretici nüfusun pazar okulu öğretmenleriyle ülkemizin ekicileri de aynı sonucu orada olsun, burada olsun doğrulayabilirler. Yine de zenciler doğaları gereği dinsel duyarlılığa beyazlardan daha yatkın olduklarından aramızdakilerden çarpıcı örnekler çıkıyor.”

“Peki, ya ekicilik işinden nasıl vazgeçtiniz?”

“Bir süre birlikte çalıştık sonra Alfred benim ekici olmadığıma karar verdi. Benim görüşlerime uyarak her yerde değişiklik yapıp yeniden yapılanıp her şeyi geliştirdikten sonra da ben hâlâ tatmin olmayınca her şeyin saçmalık olduğunu düşündü. Aslında benim nefret ettiğim OLAYIN KENDİSİYDİ, yani yalnızca bana para kazandırma uğruna bu erkeklerle kadınları kullanmak ve bu aşağılama, kabalık ve ayıbın sürdürülmesiydi!

Yanı sıra, ayrıntıların da hep içindeydim. Ölümlülerin en tembellerinden biri olarak tembellere karşı halden anlar bir duygu taşıyordum ve zavallı uyuşuk itler, tartıda ağır olsun diye pamuk sepetlerinin dibine taş doldurduklarında ya da çuvallarındaki pamuğu çerçöple karıştırdıklarında, bu onların yerinde olsam benim yapacağım şeye o kadar benziyordu ki, böyle bir nedenle onları asla dövemezdim. Elbette ki, ekim alanlarındaki disiplinin de bir sonu vardı ve yıllar önce saygın babamın geldiği bu noktaya Alf ile ben de gelmiştik. O bana kadın gibi duygusal olduğumu, bunun da işle asla bağdaşmayacağını söyleyerek bankadaki paramla New Orleans’taki aile malikânesini alıp şiir yazmaya gitmemi, ekim işini de ona bırakmamı önerdi. Böylece ayrıldık, ben de buraya geldim.”

“Ama kölelerinizi neden özgür bırakmadınız?”

“O kadar ileri gitmedim. Para kazanmak uğruna onları elimde tutmaya karşıydım ama para harcamaya yardımcı olmak için elimde tutmak o kadar çirkin gelmiyordu. Bazıları çok bağlı olduğum yaşlı emektarlardı, gençlerse o yaşlıların çocuklarıydı. Tümü de bulundukları durumdan hoşnuttu.” Duraladı, sonra düşünceli düşünceli odada bir aşağı bir yukarı yürümeye başladı.

“Yaşamımda, suyun yüzünde kalmak ve bir şeye kapılıp sürüklenmekten öte, bu dünyada bir şey yapmaya ilişkin tasarı ve umutlarımın olduğu bir dönem oldu. Doğup büyüdüğüm bu toprakları bu ayıp ve lekeden kurtarmak için içimde belli belirsiz bir ‘azledici’ olma özlemi vardı ama o zaman...”

Miss Ophelia, “Neden yapmadınız öyleyse?” diye sordu. “Elinizi ateşe soktuktan sonra arkanıza bakmayacaktınız.”

“Eh, işler istediğim gibi yürümedi, ben de Süleyman peygamber gibi yaşam konusunda umutsuzluğa kapıldım. Bence bu da bilgeliğe bağlı bir konu ama öyle ya da böyle toplumda bir uygulayıcı ve yenileyici olmak yerine bir tahta parçası oldum, o zamandan beri de suyun yüzüne sürüklenip duruyorum. Her karşılaştığımızda Alfred beni azarlıyor ve hiç kuşkum yok ki o benden iyi, gerçekten bir şey yapıyor, yaşamı da düşüncelerinin mantıklı bir sonucu benimkiyse alçak bir işe yaramazlık.”

“Sevgili kuzenim, deneyimlerinizi bu biçimde harcamak sizi hoşnut ediyor mu?”

“Hoşnut etmek mi? Az önce bunu küçümsediğimi söylemedim mi size? Ama yine biz eski konuya, şu özgürleştirme işine dönelim. Kölelik konusundaki düşüncelerimin net olduğundan kuşkuluyum. İçten içe benim gibi düşünen çok insanla karşılaştım. Toprak altlarında kükrüyor, köle için kötü olan bir şey, efendi için bin beterdir. Aramızdaki bir sürü sağgörüsüz, alçak, bozuk ahlaklı insanın bize olduğu kadar kendilerine de kötülük ettiğini görmek için büyük bir öngörü gerekmez. O sınıfla bizler gibi haşır neşir olmadıkları için İngiltere’nin kapitalist ve aristokrat sınıfları bizler gibi hissetmeyebilirler. Bizim kölelerimiz bizim evlerimizin içinde yaşar, çocuklarımızın arkadaşlarıdır ve onların beyinlerini bizden çabuk biçimlendirir, nedeni de çocuklarla hep bir arada yaşayan bir ırk olmalarıdır. Eva sıradan olmanın çok üstünde melek huylu bir kız olmasaydı mahvolmuştu. Çocuklarımızın etkilenmeyeceğini düşünerek kölelerimiz arasında çiçek hastalığının yayılmasına göz yumabilir, çocuklarımız için bir şeyin değişmeyeceğini düşünerek onları bilgisiz ve bozuk ahlaklı bırakabiliriz. Şimdiye dek yasalarımız tek olumlu iş yaparak genel etkisi olacak bir eğitim sistemini tümüyle yasakladı, çok da akıllılık etti, bir kuşağı eğitirseniz her şey buhar olup uçar. Onlara özgürlük vermesek de alırlar.”

“Peki, bunun sonu ne olacak sizce?” dedi Miss Ophelia.

“Bilmiyorum. Kesin olan bir şey var. Kitleler birbirini gözlüyor ve birleşiyor, er ya da geç bir değişiklik baş gösterecek. Aynı şey Avrupa’da da, İngiltere’de de, bu ülkede de işliyor. Annem İsa’nın yeniden her şeyi yöneteceği bir çağın geleceğini, herkesin özgür ve mutlu olacağını söylerdi. Çocukken de bana ‘krallığın gelsin’ diye dua etmeyi öğretmişti. Bazen bu iç çekişlerin, homurtuların ve kargaşanın gelecek olanın bir öngörüsü olduğunu düşünüyorum ama kim O’nun ortaya çıkacağı güne kadar bekleyebilir?”

Miss Ophelia örgüsünü bıraktı, kuzenine kaygıyla bakarak, “Augustine, bazen Tanrı’nın krallığından çok uzakta olmadığınızı düşünüyorum,” dedi.

“İyi düşünceleriniz için teşekkür ederim ama benim için bu hem yukarı çıkmak hem aşağı inmek. Yani kuramsal olarak cennetin kapısında, iş yapmak söz konusu olduğunda yerde, dünyanın tozu içinde... ama şimdi çay zili çalıyor, haydi gidelim, bana da artık ömrümde bir kez de olsa ciddi konuşmalar yapmadığımı söylemeyin.”

Masada Marie, Prue olayını araştırarak, “Öyle sanıyorum ki, bizim barbar olduğumuzu düşünüyorsunuz kuzin,” dedi.

Miss Ophelia da, “Bunun barbarca bir şey olduğunu düşünüyorum ama sizin barbar olduğunuzu düşünmüyorum.”

Marie, “Eh, bu yaratıkların bazılarıyla geçinmenin zor olduğunu biliyorum. Öyle kötüler ki, yaşamamaları gerek! Böylelerine zerrece acıma duymuyorum. Doğru dürüst davranabilseler, böyle olmazdı,” dedi.

Eva, “Ama anne, o zavallı yaratık çok mutsuzdu, o yüzden içti,” dedi.

“Sen onu benim külahıma anlat! Sanki o da bir mazeretmiş gibi! Ben de sık sık mutsuz oluyorum.” Sonra dalgın bir tavırla ekledi: “Sanıyorum ki, benim başımda onunkilerden büyük belalar var. Ama onlar kötü ve başlarına böyle şeyler geliyor. Ne kadar sert olursanız olun, içlerindeki bu kötülüğü kıramayacaklarınız vardır. Anımsıyorum, babamın bir adamı vardı; öyle tembeldi ki işten kurtulmak için kaçar, bataklıklarda yatar, çalar, bin türlü korkunç şey yapardı. Adam yakalandı, kaç kez kırbaçlandı, hiç yararı olmadı, son kez kırbaçlandığında gidecek durumda olmamasına karşın emekleyerek gitti ve bataklıkta öldü. Babam adamlarına hep iyi davrandığı için aslında buna hiç neden yoktu.”

St. Clare, “Bir zamanlar adamın biri için araya girmiştim, ne kadar ustabaşı, efendi mefendi varsa boş yere adamlarını peşine salmışlardı,” dedi.

“Siz ha!” dedi Marie. “Eh, böyle bir şeyi sizin nasıl yaptığınızı bilmek isterdim.”

“Afrika’da doğmuş çok güçlü, dev gibi bir adamdı, ilkel özgürlük içgüdüsüyse görülmemiş derecedeydi. Tam bir Afrika aslanıydı. Adı da Scipio’ydu. Kimse onunla ne yapacağını bilemiyordu, o güne dek ondan ona satılıp durmuştu, sonunda hakkından gelebileceğini düşünen Alfred onu satın aldı. Bir gün ustabaşını bir yumrukta yere yıkıp bataklığa kaçtı. Ben de Alf’in ekim alanlarını geziyordum, onunla ayrılmamızdan sonraydı. Alfred çileden çıktı ama bunun kendi yanlışı olduğunu söyledim ve onunla adamı yakalayabileceğim konusunda bahse tutuştuk. Adamı yakalarsam deneme adına benim olabileceğinde anlaştık. Derken altı-yedi adam tüfeklerle köpeklerle filan bu av için toplandı. Biliyorsunuz insanlar bir adamı avlarken de bir geyiği avlıyormuşçasına heyecanlanırlar, alışkanlıktan olsa gerek... Aslında yakalanma işine aracı olarak karışmış olsam bile ben de biraz heyecanlanmıştım.

Neyse, köpekler havladı, uludu, biz peşinden atlarla seğirttik, koşuştuk, sonunda onu korkuttuk. Koştu, tavşan gibi atlayıp sıçradı ve bizle arayı epey bir süre açık tuttu ama sonunda karanlıkta yakayı ele verdi, köpeklerce kıstırılınca da hayvanlarla gerçekten yiğitçe dövüştü. Sağa sola savurup çıplak yumruklarıyla üçünü öldürdü. Derken tüfeklerden birinden çıkan bir kurşun onu yere, yaralı ve kan içinde ayaklarımın dibine düşürdü. Zavallıcık, başını kaldırıp gözlerinde yiğitçe, umutsuz bir bakışla bana baktı. Adamlarla köpeklerin yaklaşmalarına engel oldum, sıkıştırdıklarında da benim kölem olduğunu söyledim. O başarı taşkınlığı içinde vurulmasını önlemek için yapabileceğim tek şey buydu, sonra da pazarlığımızda direttim ve Alfred onu bana sattı. Eh, aldıktan sonra da on beş gün içinde isteyebileceğiniz en uysal, en yumuşak başlı biri olacak kadar uslandırdım onu.”

“Ne yaptınız ona Tanrı aşkına?” dedi Marie.

“Çok basit bir yöntemdi. Odama aldım, güzel bir yatak hazırlattım, yaralarını sardım, ayağa kalkıncaya kadar da ben baktım. Sonra da azat kâğıtlarını çıkarttırıp istediği yere gidebileceğini söyledim.”

“Gitti mi?” dedi Miss Ophelia.

“Hayır. Aptal adam kâğıdı ikiye yırtıp beni terk etmeyi reddetti. Hiç ondan daha yürekli, daha iyi bir adamım olmamıştı, çelik gibi sağlam, güvenilirdi. Sonraları Hıristiyanlığı da kucakladı ve bir çocuk kadar yumuşacık biri olup çıktı. Gölün oradaki yerime bakıyor, üstelik bunu tek başına yapıyordu. Onu, ilk kolera salgınında yitirdim. Aslında yaşamından benim için vazgeçti. Hastaydım, ölmek üzereydim, o panik sırasında herkes bir yana kaçtı, Scipio’ysa benim için tükenmez bir güçle çalıştı ve beni yeniden yaşama döndürdü ama zavallıcık hemen ardından hastalığı o kaptı, kurtarılamadı! Ömrümde kimsenin yokluğunu bu kadar duymadım.”

Babası öyküyü anlatırken Eva küçük dudakları ayrık, gözleri kocaman açılmış, içten bir ilgiyle yavaş yavaş ona yaklaşıyordu.

Bitirdiğinde kollarını boynuna doladı, gözyaşlarına boğularak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı.

Çocuğun küçük bedeni duygularının şiddetinden sarsılıp titrerken St. Clare, “Eva, sevgili çocuğum! Ne oldu?” dedi.

“Söyleyemem baba. Bir sürü önemli düşüncem var belki bir gün size söylerim onları.”

“Tamam, düşün yavrum ama ağlayıp da babanı kaygılandırma,” dedi, St. Clare. “Bak ne güzel bir şeftali ayırdım sana!”

Eva aldı, gülümsedi ama hâlâ ağzının köşelerinde bir sinir atıyordu.

St. Clare onu elinden tutup terasa çıkardı.

“Gel de şu kırmızı balıklara bak,” dedi. Birkaç dakika içinde ipek perdelerden neşeli kahkahalar süzüldü odaya, Eva ile St. Clare birbirlerine güller takıyor, avluya açılan geçitlerde kovalamaca oynuyorlardı.

Alçakgönüllü dostumuz Tom’un yüksek sınıfta doğmuşların serüvenleri arasında unutulup gitme tehlikesi vardı ama okurlarımız yerleşik olanın azıcık üstüne çıkarak bizi izleyebilirlerse Tom’un yaşadıklarını belki daha iyi öğrenirler. Tom’un odası, içinde bir yatak, üstünde İncil’iyle ilahi kitabının durduğu kaba saba, küçük bir sehpa, şu anda olduğu gibi de önünde oturduğu taş tahtası olan bir odaydı ve göründüğü kadarıyla onu epey kaygılandıran düşüncelere dalmıştı.

Olay, Tom’un ev özleminin doruğa çıkmış olmasıydı, öyle ki sonunda Eva’dan bir tabaka kâğıt istemiş ve Efendi George’un öğrettikleriyle edindiği küçücük yazın kuralı bilgilerini bir araya toplayarak bir mektup yazmaya karar vermişti. Şimdi de taş tahtasının başında ilk kopyayı çıkarmaya uğraşıyordu. Bazı harflerin biçimlerini hepten unuttuğundan, anımsadıklarının da hangisini kullanacağını tam kestiremediğinden, başı beladaydı. Olanca hevesiyle soluk soluğa çalışırken Eva, aynı bir kuş gibi oturduğu iskemlenin arkasına ilişip omzuna dokundu.

“Aa, Tom Amca, yaptığın o gülünç şeyler de ne?”

Tom, “Benim garip ihtiyarcığımla çocuklarıma mektup yazmaya çalışıyorum Miss Eva,” diyerek elini gözlerinin üstünden geçirdi, “ama korkarım beceremeyeceğim.”

“Sana yardım etmeyi çok isterim Tom. Ben biraz yazma öğrendim. Geçen yıl tüm mektupları yazabiliyordum ama bu yıl sanırım unuttum.”

Derken Eva da o küçük altın rengi başını onunkine yanaştırdı, ikisi de aynı derecede içtenlik ve saflıkla ciddi, kaygı dolu bir tartışmaya daldılar, ardından her sözcük üstünde uzun süren düşünce alışverişiyle öneriler sonunda yazıyı andıracak bir şeyler ortaya çıkardıklarından umutlandıklarında, yazı başladı.

Eva keyifle göz gezdirerek, “Evet Tom Amca, gerçekten güzel görünmeye başladı. Karınla çocukların ne kadar mutlu olacaklar! Onlardan uzak kalmak zorunda olman ne utanç! Babama arada bir seni geri göndermesini söylemeyi düşünüyorum,” dedi.

Tom, “Toplar toplamaz beni geri almak için para göndereceğini söyledi hanımım,” dedi. “Öyle yapacağını umuyorum. Genç Efendi George beni almaya geleceğini söyledi, bu doları da işaret olarak bıraktı,” diyerek giysilerinin altından değerli doları çekip çıkardı.

“Eh, o zaman kuşkusuz gelir! Çok sevindim!” dedi Eva.

“Ben de nerede olduğumu onlara haber vermek, Chloe’ciğime de iyi olduğumu anlatmak için mektup yazmak istemiştim. Zavallı kadıncağız öyle korkuyordu ki!”

O anda St. Clare’in sesi kapıdan, “Bak, ne diyeceğim Tom!” dedi.

Tom ile Eva irkildiler.

St. Clare yaklaşıp taş tahtaya baktı.

“O nedir?”

“Şey... Tom’un mektubu. Ona yazması için yardım ediyordum,” dedi Eva. “Ne güzel olmuş, değil mi?”

“Hevesinizi kırmak istemem ama bence Tom, senin mektubunu ben yazsam daha iyi olacak. At gezintisinden döner dönmez yazarız.”

Eva, “Kesinlikle yazması gerekiyor. Hanımı onu almak için para gönderecekmiş, biliyor musunuz babacığım, öyle demişler, Tom söyledi,” dedi.

St. Clare içinden bunun iyi yürekli sahiplerin aslında bunu yapacaklarından hiç de emin olmadan yalnızca kölelerinin satılma korkusunu yatıştırmak amacıyla söyledikleri şeylerden biri olduğunu düşündü ama bu konuda hiçbir şey söylemedi, yalnızca Tom’a atları gezi için hazırlamasını emretti.

Tom’un mektubu söz verildiği gibi o akşam yazıldı ve sağ salim postaneye ulaştı.

Miss Ophelia işlerinde hâlâ her şeyi sıkı sıkı denetliyordu. Dinah’dan tutun da en küçük afacana kadar tüm ev halkınca Miss Ophelia’nın “iyi” kavramının Güneyli hizmetçilere kesinlikle uymadığına karar verildi.

Ailenin daha üst düzey çevresinde, yani Adolph, Jane ve Rosa’nın oluşturduğu çevredeyse Miss Ophelia’ nın bir hanımefendi olmadığına karar verildi, hanımlar onun gibi iş görüp durmazlardı, ayrıca hiç havası da yoktu, St. Clare’in akrabası olması çok şaşırtıcıydı. Marie bile kuzin Ophelia’yı hep bu kadar işi başından aşmış görmenin çok yorucu olduğunu söylüyordu. Aslında Miss Ophelia’nın didinmesinin ardı arkası kesilmediği için bu yakınma hepten de haksız sayılmazdı. Son derece ivedi bir iş için baskı yapılıyormuşçasına sabahtan akşama kadar bir şeyler teyelleyip dikiyor, ışık azalınca da dikişi kaldırıp bekleyen örgüsüne sarılıyor, aynı hızla devam ediyordu. Onu izlemek bile yorucuydu gerçekten.

20 Topsy

Bir sabah Miss Ophelia kendi işleriyle ilgilenirken St. Clare’in sesi duyuldu, merdivenlerin dibinde, onu çağırıyordu.

“Buraya gelin kuzin, size bir şey göstermek istiyorum.”

Miss Ophelia dikişi elinde aşağı inerek, “Ne var?” dedi.

St. Clare, “Sizin için bir şey aldım, bakın,” diyerek dokuz-on yaşlarında bir zenci kızı yanına çekiverdi.

Kız, ırkının en koyu renklilerinden biriydi, cam boncuklar gibi parlayan yuvarlak pırıl pırıl gözleri, tedirgince odanın dört bir yanında dolaşıyordu. Yeni efendisinin salonundaki güzelliklerden yarı açık kalmış olan ağzında bir sıra beyaz, parlak diş görünüyordu. Her yandan irili ufaklı örülmüş yünümsü saçlarının örgüleri dümdüz oradan buradan sarkıyordu. Yüzünde çok kederli bir ağırbaşlılıkla ciddiyetin üstüne çekilmiş, onu peçe gibi örten zekâyla kurnazlık karışımı garip bir anlam vardı. Üstünde çuvaldan yapılmış kir içinde paçavramsı bir giysi göze çarpıyor, ellerini uslu uslu önünde kavuşturmuş duruyordu. Duruşunda garip, şu kötü huylu cüce cinlere benzer bir şey vardı. Öyle ki, iyi yürekli hanımefendi müthiş bir dehşete düşmüşçesine, “putperestler gibi” dedikten sonra St. Clare’e dönerek, “Augustine, bu şeyi buraya neden getirdin?” diye sordu.

“Hiç kuşkusuz eğitmeniz ve gitmesi gereken yolu göstermeniz için. Jim Crow’un sıraya dizdiklerinin arasında oldukça gülünç bir örnek olarak duruyordu,” dedikten sonra köpeğinin dikkatini çekmek isteyen bir adam tavrıyla ıslık çalarak, “Hadi Topsy, bize biraz şarkı söyle ve dans et bakalım,” dedi.

Kara, cam gibi gözler kötücül bir maskaralıkla ışıldadı ve “şey” tiz, duru bir sesle elleri ve ayaklarıya tempo tuttuğu garip bir zenci ezgisi söylemeye başladı. Yabansı, büyüleyici bir tempoyla dönüyor, garip seslerini çıkarıyordu, sonunda bir-iki taklanın ardından doğaüstü duygusu veren son bir uzun ses çıkararak ansızın halının üstünde yüzünde müthiş dindarlık taslayan bir ağırbaşlılık ve uysallıkla ellerini kavuşturup durdu. Bu anlam yalnızca kuşkulu, kurnaz bakışlarındaki ifadeyle bozuluyordu.

Miss Ophelia şaşkınlıktan donakalmış, kımıldamadan duruyordu.

St. Clare olanca şakacılığıyla onun şaşkınlığına gülerek yine çocuğa, “Topsy bu senin yeni hanımın. Seni ona vereceğim, bundan böyle doğru dürüst davranmaya dikkat et,” dedi.

Topsy yüzünde yine o dindarlık taslayan ciddiyetle, “Evet efendim,” dedi. Konuşurken kötü gözleri parıldıyordu.

“İyi olacaksın Topsy, anlıyor musun?” dedi St. Clare.

Topsy yine gözünde aynı pırıltıyla, “Ah, evet efendim,” dedi. Elleri hâlâ dindar biri gibi kavuşturulmuş duruyordu.

Miss Ophelia, “Augustine, Tanrı aşkına neden böyle bir şey yaptınız?” dedi. “Eviniz bu küçük musibetlerle öyle dolu ki, insan birinin üstüne basmadan yürüyemiyor. Sabah kalkıyorum, birini kapının arkasında uyur buluyorum, bir bakıyorum masanın altından kara bir kafa uzanıyor, biri paspasın üstünde yatıyor, parmaklıkların arasında her türlü maskaralığı yapıp sırıtıyor, mutfakta yerde yuvarlanıyorlar! Bunu ne için getirdiniz ki?”

“Dedim ya, eğitmeniz için. Siz hep eğitim öğütlersiniz. Ben de tam sizin için biçilmiş kaftan bir örneği armağan ederek bildiklerinizi uygulayıp gitmesi gereken yolda yetiştirmeniz için almam iyi olur, diye düşündüm.”

“Ben onu istemiyorum, bundan da hiç kuşkum yok, hem onlarla istediğimden daha çok uğraşmak zorunda kalıyorum zaten.”

“İşte siz Hıristiyanlar, hepiniz böylesiniz! Önce bir topluluk, ardından da günlerini böyle zındıkların arasında geçirmeye hevesli zavallı bir misyoner bulacaksınız ama birinizin onlardan birini evinize alıp onunla konuşma işini üstlendiğinizi bir görsem! Hayır, iş oraya gelince pis ve söz dinlemezdirler, çok emek vermek gerekir, falan falan...”

Miss Ophelia azıcık yumuşadı.

“Augustine, işi bu biçimde düşünmedim, biliyorsunuz. Eh, gerçek bir misyon olacak bu!” Şimdi çocuğa biraz daha sevecen bakmaya başlamıştı.

St. Clare bamteline basmıştı. Miss Ophelia’nın vicdanı her zaman tetikteydi.

“Ama,” diye ekledi, “yine de bunu neden almanız gerektiğini anlamış değilim. Evinizde tüm zamanımı ve yeteneğimi harcayacağım kadar çoklar, nasıl olsa.”

St. Clare kızı bir yana çekti.

“Eh, öyleyse kuzin, hiçbir işe yaramayan konuşmalarım için özür dilerim. Siz öyle iyisiniz ki, onlar anlamsız kalıyor. Aslında olay şu ki, bu yaratık her gün önünden geçmek zorunda olduğum berbat bir lokantayı işleten ayyaş bir çiftin kölesiydi. Kızın çığlıklarını, ona attıkları dayakları ve sövmelerini duymaktan bıkıp usanmıştım. Onun için bir şeyler yapılabilirmiş gibi geldi; gözüme akıllı ve gülünesi görününce aldım onu ve şimdi size vereceğim. Artık çaba gösterin de ona iyi bir Ortodoks New England eğitimi verin bakalım ne oluyor? Bu durumda size önerebileceğim bir şey yok gerçekten ama denemenizi isterdim.”

Miss Ophelia, “Pekâlâ, elimden geleni yaparım,” dedi ve insanın yardımseverlik duyguları içinde kara bir örümceğe yaklaşışını anımsatan bir tavırla çocuğa yaklaştı.

“Korkunç derecede pis, üstelik yarı çıplak.”

“Öyleyse onu aşağı götürün de temizleyip giydirsinler.”

Miss Ophelia kızı mutfak bölgesine götürdü.

Dinah, “Efendi St. Clare bir tane daha zenci neden ister anlamam!” diyerek yeni geleni hiç de dostça sayılmayacak bir havayla karşıladı. Sonra da ekledi:

“Ama benim ayağımın altında dolaşmasını istemediğimi biliyorum!”

Rosa ile Jane çok iğrenç bir şeyden söz ederlermişçesine, “Hıh! Ayak altında dolaşmasın da! Şu aşağılık zencilerden neden bir tane daha almış efendi bilmem ki!” dediler.

Dinah, “Hadi oradan! Sizden daha çok zenci değil ya Rosa Hanım,” dedi. Son sözü üstüne alınmıştı. “Sen kendini beyaz sanıyorsun galiba. Oysa ikisi de değilsin. Ne siyah ne beyaz. Ben ya biri ya öbürü olmak isterim.”

Miss Ophelia oralarda yeni gelenin temizliğiyle giyimini üstlenecek kimse olmadığını görünce, Jane’in zoraki, kaba saba yardımıyla kendi yapmak zorunda kaldı.

Hep kötü davranılmış, hiçbir şey öğretilmemiş bir çocuğun ilk tuvalet işleminin ayrıntılarını duymak kulağa hiç hoş gelmez. Aslında bu dünyada çoğunluk öyle bir durumda yaşayıp ölüyor ki, ölümlü kardeşlerine bunu anlatmak bile müthiş sinir bozucu olabilir. Miss Ophelia iyi, güçlü ve kullanışlı bir çözüm yeteneği olduğundan, tüm tiksindirici ayrıntıların içinden kahramanca çıktı. Gerçi işin pek zarif bir havada gerçekleştiği söylenemezdi ama ilkelerinin yardımıyla dayanacağı son noktaya kadar dişini sıktı. Çocuğun sırtında ve omuzlarında bugüne kadar büyüdüğü düzenin silinmez izleri olan koca kırbaç yaralarıyla nasırlaşmış izleri görünce içi acımayla doldu.

Jane izleri gösterdi.

“Bakın! İşte bu da onun istenmeyen biri olduğunu göstermiyor mu? Onunla işimiz var gibi geliyor bana. Şu genç zencilerden öyle nefret ediyorum ki! Çok iğrenç! Neden efendi onu aldı ki?”

Söz konusu “genç” tüm bu düşünceleri alışıkmışçasına hüzünlü, boyun eğmiş bir havada dinliyor, parlak, cin gibi gözlerinin keskin, sinsi bir bakışıyla Jane’in kulaklarına taktığı süslere çabucak bir göz atıyordu.

Sonunda tepeden tırnağa doğru dürüst giydirilip bir çekidüzen verilip saçı da kısacık kesildiğinde Miss Ophelia hoşnut kalmış olarak artık bir Hıristiyana daha çok benzediğini söyledi ve kafasında onu yola getirecek tasarılar olgunlaştırmaya koyuldu. Sonra da onun önüne oturarak sorgulamaya başladı:

“Kaç yaşındasın Topsy?”

Karşısında duran “suret” tüm dişlerini gösteren bir sırıtışla, “Bilmiyorum hanımım,” dedi.

“Kaç yaşında olduğunu bilmiyor musun? Kimse söylemedi mi sana? Annen kimdi?”

“Hiç olmadı ki!” dedi çocuk yine sırıtarak.

“Hiç annen olmadı ha? Ne demek istiyorsun? Nerede doğdun?”

Topsy yine sırıtarak, “Ben hiç doğmadım!” diye diretti. Bu kez küçük, kötü cini öylesine andırıyordu ki, Miss Ophelia sinirli biri olsaydı şeytanlar âleminden kir pas içinde biçimsiz bir cüce yakaladığını düşleyebilirdi ama gelgelelim Miss Ophelia hiç de sinirli biri değildi ve bir işkadını tavrıyla dümdüz, katı bir sesle, “Bana bu biçimde karşılık vermemelisin çocuğum. Seninle oyun oynamıyorum. Nerede doğduğunu, annenle babanın kim olduğunu söyle bana,” dedi.

Kız daha da vurgulayarak, “Hiç doğmadım!” diye yineledi. “Hiç annem de babam da başka biri de olmadı. Bir sürü öbür çocukla bizi bir satıcı büyüttü. Yaşlı Sue Teyze bakıyordu bize.”

Çocuğun içtenliği açıktı, Jane gülerek, “Tanrı’m!” dedi. “Hanımım, bunlardan yığınla var. Satıcılar bunları küçükken ucuza kapatıyor sonra da pazar için yetiştiriyorlar.”

“Hanımın ve efendinle ne kadar kaldın?”

“Bilmiyorum hanımım.”

“Bir yıl mı, daha mı az, daha mı çok?”

“Bilmiyorum hanımım.”

“Tanrı’m! Hanımım, ah şu aşağı sınıf zenciler! Söyleyemezler, zamana ilişkin hiçbir şey bilmezler ki! Bir yılın ne olduğunu da, kendi yaşlarını da bilmezler,” dedi Jane. “Tanrı konusunda bir şey duydun mu Topsy?”

Çocuk şaşırdı ama yine sırıtmaktan geri kalmadı.

“Seni kimin yarattığını biliyor musun?”

Çocuk kısa bir gülüşle, “Bildiğim kadarıyla hiç kimse,” dedi. Bu düşünce onu çok eğlendirmişe benziyor, gözleri pırıl pırıl parlıyordu. “Sanırım ben öylece büyüdüm. Kimse beni yaratmadı.”

“Dikiş biliyor musun?”

Miss Ophelia kızın düşüncelerini daha somut bir konuya çevirmek istiyordu.

“Hayır hanımım.”

“Ne yapabilirsin? Efendinle hanımın için ne yapıyordun?”

“Su getiriyordum, tabakları yıkıyordum, bıçakları ovuyordum bir de müşterileri bekliyordum.”

“Sana iyi davrandılar mı?”

Kız, Miss Ophelia’ya kurnazca gülümseyerek, “Sanırım evet,” dedi.

Miss Ophelia bu yüreklendirici konuşmaya daha fazla devam edemedi, St. Clare iskemlesinin arkasından ona doğru eğilmişti.

“İşte size el değmemiş bir toprak kuzinim, fikirlerinizi ekin, kökünden sökmeniz gereken pek fazla şey bulamayacaksınız.”

Miss Ophelia’nın eğitim konusundaki düşünceleri, tüm öbür düşünceleri gibi son derece yerli yerine oturmuş ve kesindi. New England’da bir yüzyıl önce hâlâ tren yollarının olmadığı kıyı köşe yörelerde ve cahil insanların yaşadığı bölgelerde geçerli olanlar niteliğindeydi. Yaklaşık olarak söylemek gerekirse, birkaç sözcükle anlatılabilirdi. Yalnızca konuşulduğunda yanıtlamak, yol yordam bilmek, dikiş, okuma öğrenmek. Öğrenci yalan söylerse onu kırbaçlamak. Her ne kadar eğitime düşen ışık seli altında bunlar, geride kalmışsa da, büyükannelerimizin bu rejim altında enikonu doğru dürüst kadın ve erkekler yetiştirdiklerini pek çoğumuz anımsar ve onaylar. Ne olursa olsun, Miss Ophelia başka ne yapabileceğini bilmediğinden tüm dikkatini en iyi ahkâm kesebileceği putperestine yoğunlaştırdı.

Çocuk ailede Miss Ophelia’nın kızı diye anılıyordu. Mutfakta alıcı gözüyle bakmadığı için Miss Ophelia, asıl uygulama işlemlerini ve emirlerini kendi odasında halletmeye karar verdi.

Evin oda hizmetçisinin sitemle karışık tüm yardım önerilerine karşın o güne kadar hep yaptığı gibi odasını temizleyip toz almak ya da yatağını rahatına geldiği gibi gönlünce yapmak yerine, birçok okurumuzun onaylayacağı biçimde kendini feda edercesine bunları Topsy’ye devretme kararı aldı ve ah, o günü ne siz sorun ne biz söyleyelim! Okurlarımız arasında benzer bir deneyimi olanlar durumu anlayabilir ancak.

Miss Ophelia işe Topsy’yi hemen ertesi sabah odasına götürmekle başladı ve yatak yapma işleminin sanatıyla gizemi üstüne kursunu açtı.

Ardından da Topsy o pek sevdiği minik örgüleri makaslanmış, tertemiz yıkanmış, üstüne de temiz bir giysiyle iyi kolalanmış bir önlük giydirilmiş olarak yüzünde tam cenazeye yaraşır bir ciddiyetle gelip Miss Ophelia’nın önünde durdu.

“Şimdi Topsy, yatağımın nasıl yapılacağını sana göstereceğim. Yatağım konusunda çok titizimdir. Tam tamına nasıl yapılacağını öğrenmen gerekiyor.”

Topsy derin bir iç çekişi ve gerçekten bir felaketin eşiğindeymişçesine içtenlikle, “Evet hanımım,” dedi.

“Bak Topsy, burada bak, bu çarşafın kenarı, şurası sağı, bu da tersi, anımsayabilecek misin?”

Topsy yeni bir iç geçirişle, “Evet hanımım,” dedi.

“Şimdi çarşafı çekip üstüne uzun süs yastığını koyacaksın, sonra da çarşafı yatağın altına iyice, düzgün sıkıştıracaksın, böyle, görüyor musun?”

Topsy müthiş bir dikkatle, “Evet hanımım,” dedi.

Miss Ophelia, “Ama çarşafı şöyle getireceksin ki ayakucunda buruşmadan güzelce alta kıvırabilesin. Dar kenarı ayakucunda olacak.”

Topsy yine öncekiler gibi, “Evet hanımım”ı yapıştırdı ama burada Miss Ophelia’nın görmediği bir şeyi söylemeden geçemeyeceğiz. Hanımefendi arkası dönük bu işleri bir yandan yapma, bir yandan öğretme uğraşı içindeyken genç öğrencisi kaşla göz arasında bir çift eldivenle bir kurdeleyi kapıp kol ağzına sakladı ve yine hemen elleri göreve hazır kavuşmuş eski duruşunu aldı.

“Şimdi de sen yap da göreyim,” diyerek Miss Ophelia çarşafları karıştırdı ve gidip oturdu.

Topsy büyük bir ciddiyet ve el yatkınlığıyla uygulamayı tam Miss Ophelia’nın beğeneceği biçimde yaptı, çarşafları düzeltti, her kırışığı patpatlayıp açtı ve öğretmeninin öğrettiklerini büyük bir ciddiyetle uygulayarak tüm işlemlerden sınıfı geçti. Tam bitireceği sırada şanssızlıkla kol ağızlarından birinden bir parça kurdelenin sarkması Miss Ophelia’nın gözünden kaçmadı ve ânında kızın üstüne atıldı.

“Bu ne? Seni yaramaz, kötü çocuk seni! Bunu çaldın demek!”

Kurdele Topsy’nin kolundan çekilip çıkarıldı ama kızın zerre kadar sıkılmışlığı yoktu, şaşkın, bilinçsiz bir masumiyetle kurdeleye baktı.

“Tanrı’m! Bu Miss Feely’nin18 kurdelesi değil mi? Nasıl olmuş da koluma girmiş?”

“Topsy, seni kötü çocuk, sakın bana yalan söyleyeyim deme, kurdeleyi sen çaldın!”

“Hanımım doğru söylüyorum, ben yapmadım, şu kahrolası dakikaya kadar görmemiştim bile!”

Miss Ophelia, “Topsy yalan söylemenin kötü olduğunu bilmiyor musun?”

“Ben hiç yalan söylemem hanımım,” dedi Topsy. Gerçekten erdemli bir ağırbaşlılık içindeydi. “Bu söylediğim doğrudur, başka doğru da yoktur.”

“Topsy böyle yalan söylersen seni kırbaçlamak zorunda kalacağım.”

“Tanrı’m hanımım, akşama kadar kırbaçlasanız da başka şey söyleyemem.” Topsy ağlamaya başladı. “O kurdeleyi hiç görmedim, koluma girmiş olmalı. Miss Feely yatağın üstünde bırakmıştır, o da giysilerime takılıp koluma girmiştir.”

Miss Ophelia bu yüzsüzce yalana öyle öfkelenmişti ki, çocuğu yakalayıp sarsmaya başladı.

“Bunu bana söyleme durmadan!”

Sarsılınca öbür koldan da eldivenler yere düştü.

“Buyur bakalım! Hâlâ kurdeleyi çalmadığını söyleyecek misin?”

Topsy eldivenleri itiraf etti ama kurdeleyi çalmadığını iddia etmeyi sürdürmekte kararlıydı.

Miss Ophelia, “Bak Topsy, her şeyi itiraf edersen bu kerelik seni kırbaçlamayacağım,” dedi.

Kadının ağzından kesin olarak kırbaçlamama sözü alınca Topsy acı dolu pişmanlık yeminleriyle kurdeleyi de, eldivenleri de çaldığını itiraf etti.

“Şimdi söyle bakalım, dün her yanda koşup durdun, evden başka şeyler de almış olman gerektiğini biliyorum. Bir şey aldınsa söyle ki kırbaçlamayayım seni.”

“Tanrı’m, hanımım! Miss Eva’nın boynuna taktığı o kırmızı şeyi aldım.”

“Demek öyle yaramaz çocuk seni! Ee, başka?”

“Rosa’nın küpelerini aldım. Kırmızı olanları.”

“Hemen koş, ikisini de getir!”

“Tanrı’m, hanımım! Getiremem. Onlar yandı!”

“Yandı ha! Masala bak! Koş getir, yoksa kırbacı yersin!”

Topsy yüksek sesli itirazlar, gözyaşları ve inlemeler arasında getiremeyeceğini söyledi.

“Yandı onlar.”

“Neden yaktın peki?”

“Çünkü kötüyüm. Ben kötüyüm, elimde değil.”

Tam o anda Eva hiçbir şeyden habersiz, boynunda kırmızı mercan kolyesiyle odaya girdi.

Miss Ophelia, “Kolyenizi nereden buldunuz Miss Eva?”

“Bulmak mı? Neden? Sabahtan beri takıyorum.”

“Dün takmış mıydınız?”

“Evet, üstelik garip olan şu ki, gece de boynumda kalmış. Yatarken çıkartmayı unutmuşum.”

Miss Ophelia şaşkına dönmüştü, daha da garibi, o anda başının üstünde taşıdığı sepet dolusu yeni ütülediği çarşafla Rosa odaya girdi, kulaklarındaysa kırmızı küpeleri sallanıyordu!

“Böyle bir çocukla ne yapacağım, gerçekten bilmiyorum!” dedi Miss Ophelia umutsuzca. “Peki neden onları aldığını söyledin Topsy?”

Topsy gözlerini ovuşturarak, “Hanımım itiraf et, dedi, benim de itiraf edecek başka bir şey aklıma gelmedi,” dedi.

“Ama ben senden yapmadıklarını itiraf etmeni istemedim ki! Bu da yalan söylemekten farklı değildir.”

Topsy saf bir şaşkınlıkla, “Tanrı’m, öyle mi?” dedi.

Rosa, “Tanrı’m, o değneğin içinden doğru bir şey çıkar mı zaten,” dedi. Kızgın kızgın Topsy’ye bakıyordu. “Ben Efendi St. Clare’in yerinde olsaydım, kan çıkıncaya kadar onu kırbaçlar, azarlardım!”

Eva arada bir takındığı o buyurucu tavırla, “Hayır hayır Rosa, böyle konuşma. Böyle şeyleri duymaya dayanamıyorum,” dedi.

“Tanrı sizi korusun Miss Eva, siz o kadar iyisiniz ki, zencilerle nasıl başa çıkılır, bilmiyorsunuz. Onları dilim dilim doğramaktan başka çıkar yol yoktur, söylüyorum size.”

“Rosa!” diye bağırdı Eva. “Sus! Bir daha da böyle bir şey söyleme!” Çocuğun gözleri çakmak çakmak olmuş, yanaklarının rengi koyulaşmıştı.

Rosa hemen sindi. Odadan çıkarken, “Miss Eva’nın St. Clare kanı taşıdığı belli. Aynı babası gibi her şeyi göze alıp konuşuyor,” dedi.

Eva, Topsy’ye bakıyordu.

İki çocuk toplumun karşıt iki aşırı ucunun simgesi olarak karşı karşıya duruyorlardı. Altın başı, derin gözleri, ruhunun zenginliğini gösteren soylu alnı ve bir prensesi andıran hareketleriyle açık renk, iyi yetişmiş çocuk ve kara, kurnaz, hileci, korku içinde ama yine de zeki öteki. Orada soylarının simgesi olarak duruyorlar. Yüzyılların bilgisinden doğmuş, emir, eğitim, bedensel ve ahlaki seçkinlik anlamına gelen Sakson ırkıyla baskı, boyun eğiş, aşağılanma, işkence ve kötü olarak anılmış Afro ırk!

Eva’nın beyninde bu tür düşünceler bir çekişme içinde olabilirdi, bir çocuğun düşünceleri belirsiz, tanımlanamayan içgüdülerdir. Onları dile getirecek gücü olmadığı için Eva’nın soylu doğasında böyle bir sürü düşünce dışarı çıkma özlemiyle yanıp tutuşuyordu. Miss Ophelia, Topsy’nin kötü yaramazlıklarını ayrıntısıyla anlattığındaysa Eva üzülüp allak bullak olmasına karşın yine de tatlılıkla Topsy’ye dönüp, “Zavallı Topsy, çalmana ne gerek var? Artık sana iyi bakılacak. Çalmandansa, benim olan bir şeyi sana vermeyi yeğlerim,” dedi.

Bu, çocuğun ömründe duyduğu ilk iyi sözdü, Eva’ nın tatlı ses tonuyla tavrı da yabanıl, kaba saba yüreğine garip bir biçimde çarptı ve kurnaz, yuvarlak, ışıl ışıl gözlerinde yaşa benzer bir şey parıldar gibi oldu ama bunu hemen kısa bir kahkahayla her zamanki sırıtış izledi. Hayır! Kötüden başka hiçbir şey duymamış olan kulak iyilik gibi ilahî bir şeye güvenemezdi, Topsy de Eva’nın söylediklerinin gülünç ve açıklanamaz olduğunu düşündü, inanmadı.

İyi de Topsy ne olacaktı? Miss Ophelia’ya göre bu bilinmez bir denklemdi ve onun çocuk yetiştirme kuralları burada uygulanamıyordu. Bunun üstünde biraz düşünmeye karar verdi, bu arada zaman da kazanacaktı. Belirsiz ahlaksal erdemlerin karanlık dolaplarda var olan bir güçle gelişeceği umuduyla Miss Ophelia, kafasını iyice toparlayıncaya kadar Topsy’yi o dolaplardan birine kapadı.

St. Clare’e, “Bu çocuğu kırbaçlamadan nasıl yola getiririm bilmiyorum,” dedi.

“Eh, içiniz rahatlayacaksa kırbaçlayın, istediğinizi yapma hakkını size veriyorum.”

Miss Ophelia, “Çocuk dediğin kırbaçlanır, onsuz büyütenini de hiç duymadım,” dedi.

“Ah, pekâlâ, nasıl iyi olacağını düşünüyorsanız, öyle yapın. Yalnız, bir önerim olacak. Bu çocuğun sopa, kürek ve maşayla –artık o ara hangisi el altındaysa– dövüldüğünü gördüm. Bu tip davranışlara alışık olduğu için etkili olması için kırbaç vuruşlarınızın epey zorlu olması gerekecek.”

“Ya, ne yapalım öyleyse?”

“Önemli bir soru sordunuz. Keşke bunu siz yanıtlasaydınız. Yalnızca kırbaçla yönetilen, onda da başarılı olunmayan bir insanla ne yapmalı? Bu, buralarda çok rastlanan bir durumdur.”

“Kesinlikle ne yapacağımı bilmiyorum, hiç bunun gibi bir çocuk görmedim.”

“Böyle çocuklara bizde çok rastlanır, kadınlarla erkeklere de... Onlar nasıl yönetilecekler?”

“Bu beni aşıyor,” dedi Miss Ophelia.

“Beni de,” dedi St. Clare. “Dehşet verici kötülük ve öfkeler resmiyet kazanmıştır buralarda. Prue’nun durumunda olduğu gibi... Bu öfke nereden geliyor? Birçok durumda her iki taraf için de giderek sertleşen bir süreç işliyor. Efendi gitgide acımasızlaşıyor, hizmetçi de duygusuzlaşıyor. Kırbaç ve kötüye kullanma afyon gibidir, duygular nasırlaştıkça dozu iki katına çıkarmalısınız. Ben bunu mal sahibi olur olmaz fark ettim ve işi asla buna başlamamakla çözdüm. Çünkü ne zaman duracağımı kestiremeyebilirdim ancak böylece kendi ahlakımı korumayı başarabildim. Ama ne oldu? Benim hizmetçilerim şımarık çocuklar gibi davranmaya başladılar, yine de bence bu her iki tarafın da giderek kötüleşmesinden iyidir. Eğitimde bize düşen sorumluluk konusunda pek çok ahkâm kestiniz sevgili kuzinim. Aramızdaki binlercenin bir örneği olan tek bir çocukla bunu gerçekten denemenizi çok istiyorum.”

“Bu çocukları böyle yapan sizin düzeniniz.”

“Bunu biliyorum ama bu yapılmış, var, peki şimdi yapılacak olan ne?”

“Bu deney için size teşekkür ettiğimi söyleyemeyeceğim ama bir görev olduğuna göre direnip uğraşacağım, elimden gelenin en iyisini de yapacağım.”

Bunu söyleyen Miss Ophelia övgüye değer bir güç ve çabayla “işine” yoğunlaştı. Çocuğa belirli saatler ve belirli işler düzenleyerek ona okumayla dikiş öğretmeyi üstlendi.

Çocuk okumada çok başarılıydı. Sihirli değnekle dokunuyormuşçasına harfleri öğrendi, çok geçmeden de düzyazıları okuyabilecek duruma geldi ancak dikiş onun için daha zor bir konuydu. Çocuk bir kedi kadar kıvrak, maymun gibi de hareketli olduğundan dikişin getirdiği eve kapanma zorunluluğundan nefret ediyor, bu yüzden de iğnelerini kırıp sinsice pencereden aşağı atıyor ya da duvar yarıklarına gizliyor, ipliğini düğüm edip koparıyor, kirletiyor, o da olmadı usulca makarayla birlikte dışarı atıyordu. Hareketleri usta bir hokkabazınki kadar çevik, yüzünü denetlemesi ise müthişti. Miss Ophelia’nın bu kadar sık yinelenen aksiliklerin bir araya gelmesine aklı yatmamasına karşın, yine de eline olayı ortaya çıkaracak bir ipucu geçmiyordu.

Topsy çok geçmeden evde ünlü bir kişilik olup çıktı. Gülmeceye ilişkin her tür mimik ve harekete, dansa, takla atmaya, tırmanmaya, şarkı söylemeye, ıslık çalmaya, hoşuna giden her sesi taklit etmeye olan yeteneği bitip tükenecek gibi değildi. Oyun saatlerinde evde ne kadar çocuk varsa şaşkınlıkla hayranlıktan ağızları bir karış açık peşinden koşturuyordu, Eva bile parıltılı bir yılanın çekiciliğine kapılan bir güvercin gibi onun yabansı şeytaniliğiyle büyüleniyordu. Miss Ophelia, Eva’ nın Topsy’nin arkadaşlığından hoşlanmasından tedirgin olarak St. Clare’e bunu yasaklamasını önerdi.

“Peh! Rahat bırakın çocuğu, Topsy onu insan olarak sağlamlaştırır,” dedi St. Clare.

“Ama o kadar ahlakı bozuk bir çocuk ki, Eva’ya kötü şeyler öğreteceğinden korkmuyor musunuz?”

“Ona kötülük öğretemez, bazı çocuklara öğretebilir ama kötülük Eva’nın kafasında lahana yaprağına düşmüş çiy gibi erir, tek damlası içeri sızmaz.”

“O kadar emin olmayın. Ben olsam hiçbir çocuğumun onunla oynamasına izin vermezdim.”

“Eh, sizin çocuklarınız oynamasın, benimki oynayabilir! Eva şımaracak olsaydı, yıllar önce olurdu bu.”

Topsy önceleri daha üst düzeydeki öbür hizmetçilerce aşağılanıp kınandı. Çok geçmeden de düşüncelerini değiştirmek için yeterli nedenleri oldu. Topsy’yi aşağılayan herkesin kısa bir süre sonra garip bir kaza geçirdiğini keşfettiler. Ya bir küpe ya sevilen ufak bir süs eşyası kayboluyor, bir giysi berbat olmuş bulunuyor, biri yanlışlıkla sıcak su dolu kovaya takılıyor, tuvaletini giymiş birinin üstüne beklenmedik bir biçimde bir kova çöp dökülüyordu; tüm bu durumlarda bir soruşturma yapıldığında da asla suçlu bulunamıyordu. Topsy mimlenmişti ve tüm ev kazaları için birçok kez evin yasama organı önüne çıktı ama duruşmaları hep bir suçsuzluk örneği olarak ağırbaşlılıkla atlattı. Herkes tüm bunların onun başının altından çıktığından kuşkulanıyordu ama hiçbir zaman kuşkuları doğrulayacak yeterli kanıt olmuyordu. Miss Ophelia da kanıtsız kimseye ceza vermek istemiyordu.

Muzırlıklar her zaman öyle iyi zamanlanıyordu ki yapan paçayı kurtarıyordu. Örneğin oda hizmetçileri Rosa ile Jane’den alınacak öçler için hep hanımlarıyla aralarında sürtüşme olduğu zamanlar (ki bu pek de seyrek olmuyordu) seçiliyor, onlardan bir yakınma geldiğinde de doğal olarak içtenlikle karşılanmıyordu. Kısaca Topsy çok geçmeden evdekilere onu rahat bırakmalarının uygun olacağını anlattı ve rahat bırakıldı.

Topsy elle yapılan bütün işlerde başarılı ve hızlıydı, ona öğretilen her şeyi şaşılacak bir hızla öğreniyordu. Birkaç derste, Miss Ophelia’nın yatak odasını toplamayı öyle öğrendi ki, o çok özel hanımefendi bile bir kusur bulamadı. Hiçbir insan eli çarşafları, canı isterse Topsy’ den daha düzgün yayamaz, yastıkları daha iyi kabartamaz, süpürüp, toz alıp, odayı daha iyi toplayamazdı ama Topsy’nin canı pek sık iş yapmak istemiyordu. Miss Ophelia birkaç günlük sabırlı, dikkatli bir denetim sonucunda Topsy’nin yola geldiğinden umutlanmasaydı, gidip kendi işine bakmazdı. Topsy bir-iki saat tam bir kargaşa karnavalı yaratabilirdi. Yatağı yapmak yerine, yastık kılıflarını çıkarıp yünsü kafasını saçlarının arasında kuştüyleri gülünç biçimde sağa sola takılıp kalıncaya kadar yastıkların içine sokarak oynayabilir, yatağın direklerine tırmanıp tepesinden baş aşağı sarkabilir, çarşafları her yana yayabilir, uzun süs yastığına Miss Ophelia’nın geceliğini giydirir, sonra da onunla birlikte şarkı söyleyip ıslık çalarak aynada yüzünü bin bir biçime sokup müthiş gösteriler yapabilirdi. Miss Ophelia onun için çoğu kez Kabil’in ortaya çıkışı anlamında bir sözcük kullanarak “kargaşa yaratıcısı” diyordu. Bu olaylardan birinde Miss Ophelia, Topsy’yi en iyi kızıl Hint krepten şalını başına sarmış, aynanın önünde müthiş bir tavırla prova yaparken buldu. Miss Ophelia ömründe yapmadığı bir şey yapmış, anahtarı çekmecenin üstünde unutmuştu.

Sabrının son noktasında, “Topsy!” diye bağırdı. “Neden yapıyorsun bunları?”

“Bilmiyorum hanımım, herhalde kötü olduğum için!”

“Seninle ne yapacağım, bilmiyorum Topsy.”

“Beni kırbaçlamalısınız hanımım, benim eski hanımlarım hep kamçılayıp durdulardı. Kırbaçlanmadan çalışmaya alışık değilim ben.”

“Ama Topsy, ben seni kırbaçlamak istemiyorum. Aklın varsa, iyi şeyler yapmayı da düşünebilirsin, neden yapmıyorsun?”

“Tanrı’m, hanımım, ben kırbaca alışığım, sanırım bana iyi geliyor.”

Miss Ophelia reçeteyi uygulamaya kalktığındaysa bağırıp inleyerek, yalvarıp yakararak müthiş bir gürültü kopardı, oysa yarım saat sonra hayranları olan yeniyetmelerle çevrili olarak balkonun çıkıntısına tünemiş, olayı aşağılıyordu.

“Tanrı’m, Miss Feely de ne kırbaçlarmış hani! Onun kırbacı sivrisineği bile incitmez. Eski efendimin kırbaçlarken insanın etini nasıl kaldırdığını görecektiniz, eski efendi işi bilirdi!”

Topsy günahlarıyla iğrenç kötülüklerini çok ayrıcalıklı özelliklermiş gibi göstererek büyük bir sermayeye dönüştürdü.

İzleyicilerine, “Siz zenciler, günahkâr olduğunuzu biliyor musunuz? Eh öylesiniz, herkes öyle! Beyazlar da günahkâr, Miss Feely öyle söylüyor ama bence en büyük günahkârlar zenciler! Yine de Tanrı’m, hiçbiriniz elime su dökemezsiniz! Ben öyle kötüyüm ki, kimse benimle nasıl başa çıkacağını bilemiyor. Eski hanımım zamanının yarısını bana sövmekle geçirirdi. Dünyanın en kötü yaratığı olduğumu düşünüyorum,” der ve bir takla atarak camlı, pırıl pırıl daha yüksek bir yere tüner, herkesten ayrıcalıklı bir yerde üstün bir konum edinerek kendini ödüllendirirdi.

Miss Ophelia, pazar günlerini tüm içtenliğiyle Topsy’ ye din öğretmeye ayırmıştı. Topsy’nin az rastlanır bir sözcük belleği vardı, öğretmenini yüreklendirecek kadar da akıcı konuşuyordu.

St. Clare, “Bunun ona ne yararı olacağını umuyorsunuz?” dedi.

“Çocuklara her zaman yararı olur. Aslında çocukların öğrenmesi gereken bu, biliyor musunuz?” dedi Miss Ophelia.

“Anlasalar da, anlamasalar da,” dedi St. Clare.

“Ah, küçükken anlamazlar ama büyüyünce anlamını kavrarlar.”

“Ben daha kavrayamadım,” dedi St. Clare. “Hem de küçükken bana öğrettiklerinizi hâlâ taşımama karşın.”

“Ah, siz çok çabuk öğrenirdiniz Augustine. Sizin için büyük umutlar besliyordum.”

“Artık beslemiyor musunuz?”

“Çocukkenki kadar iyi olmanızı isterdim Augustine.”

“Bunu ben de isterdim gerçekten kuzin. Eh, hadi Topsy’yi din bilgisiyle donatın bakalım, belki de hâlâ bir şeyler yapabilirsiniz.”

Bu konuşma süresince kara bir heykel gibi güzel güzel ellerini kavuşturmuş durmakta olan Topsy, Miss Ophelia’nın işaretiyle konuşmaya başladı.

“İlk anne babamız kendi iradelerinin özgürlüğüne bırakılınca yaratıldıkları yerden kovuldular.”

Topsy’nin gözleri pırıldadı, soru sorarcasına baktı.

Miss Ophelia, “Bu ne demek Topsy?”

“Hanımım, kovuldukları yer Kintuck’deki o yer miydi?”

“Hangi yer Topsy?”

“Kovuldukları yer, Kintuck’dan nasıl geldiğimizi eski efendim anlatır dururdu.”

St. Clare güldü.

“Anlamını anlatmalısınız yoksa, kendine göre bir anlam yükler. Orada bir göçten söz ediliyor gibi.”

“Lütfen doğru durun Augustine. Siz gülüp dururken ben nasıl bir şeyler yapabilirim?”

“Eh, çalışmaları bir daha aksatmayacağıma şerefim üstüne söz veririm,” diyen St. Clare gazetesini alıp salona gitti, Topsy öykülerini ezbere anlatıp bitirinceye kadar da orada oturdu. Her şey iyiydi de, Topsy arada bir kimi sözcükleri tersyüz edip yerini değiştiriyor, her türlü çabaya karşın yanlışında diretiyordu. St. Clare ise iyi davranacağına ilişkin verdiği tüm sözlerden sonra bu yanlışlardan hınzırca bir haz duyuyor, hoşuna giden bir şey oldu mu Topsy’yi yanına çağırıyor, Miss Ophelia’nın sızlanmalarına karşın bazı dizeleri yineletiyordu.

“Böyle yapmayı sürdürürseniz, bu çocukla ne yaparım sonra, Augustine?” diyordu Miss Ophelia.

“Eh, bu kötü oldu, bir daha yapmam ama şu iri sözcüklerin üstünden akan gülünesi, küçük imgeleri duymaya bayılıyorum!”

“Ama onu yanlış yönlendiriyorsunuz.”

“Ne fark eder ki, ha bu sözcük ha bir başkası! Hepsi aynı kapıya çıkıyor.”

“Benden onu doğru yolda yetiştirmemi istediniz, anımsayın ki o da kafası çalışır bir yaratık, bu yüzden de üstündeki etkinize dikkat etmelisiniz.”

“Ah, çok üzgünüm, öyle de davranmam gerekir ama Topsy’nin de dediği gibi öyle kötüyüm ki!”

Topsy’nin eğitimi böyle bir yol izlenerek bir-iki yıl sürdü. Miss Ophelia günden güne onunla süreğen bir belayla uğraşırcasına uğraşıp kendini üzdü, zaman geçtikçe de migrene ya da sinir ağrılarına alışan insanlar gibi bu eziyete alıştı.

St. Clare çocuktan, aynı bir papağanın ya da av köpeğinin numaralarından hoşlanan bir adamın tavrıyla hoşlanıyordu.

Evin herhangi bir yerinde bir hınzırlığı ortaya çıktığında Topsy soluğu St. Clare’in koltuğunun arkasında alıyor, oraya sığınıyordu, o da öyle ya da böyle barışı sağlıyordu. St. Clare’in bir sürü ıvır zıvır verdiği Topsy onları kuruyemiş ve şekerle karıştırıp gelişigüzel bir eli açıklıkla önüne gelen çocuğa dağıtıyordu. Hakça davranmak söz konusu olduğunda Topsy iyi huylu ve bağımsızdı ama kendini savunurken son derece kinci oluyordu. Eh, o da aramıza katıldı işte, zaman zaman sahneye çıkma sırası geldiğinde öbür oyuncularla görünecek.

18. Feely, Ophelia isminin kısaltılmış halidir. (Y.N.)

21 Kentuck (Kentucky eyaleti)

Okurlarımız kısa bir an için de olsa, geriye, Kentucky Çiftliği’ndeki Tom Amca’nın kulübesine bakıp orada olan biteni görmeye karşı çıkmayabilir.

Yaz öğleden sonrasının geç saatlerinde hoşa gidecek rasgele bir esintiyi bile kaçırmamak için büyük salonun tüm kapılarıyla pencereleri açık bırakılmıştı. Mr. Shelby evin içinde dört dönerek iki uçtaki balkonlara kadar uzanan ve odaya açılan geniş holde oturuyordu. Bir koltuğa arkasına yaslanmış, öbürüne ayaklarını uzatmış, öğleden sonra purosunun tadını çıkarıyordu. Mrs. Shelby kapıya yakın oturmuş, nakış işliyordu, kafasında bir şeyleri evirip çeviriyor, nasıl dile getireceğini tartıyor gibi görünüyordu.

“Biliyor musunuz” dedi sonunda, “Chloe, Tom’dan bir mektup almış.”

“Aa, öyle mi? Tom orada bir arkadaş edinmiş olmalı. Nasılmış bakalım?”

“Çok iyi bir aile almış gibi geldi bana. İyi davranılıyormuş, pek de işi olmuyormuş.”

“Ah, iyi buna sevindim işte, çok sevindim!” dedi Mr. Shelby içtenlikle. “Güney’e uyum sağlarsa buraya pek dönmek istemeyecektir.”

“Tam tersi, yana yakıla onu alacak paranın ne zaman bulunacağını sorup soruşturuyor.”

“Kuşkusuz bunu ben de bilmiyorum. İşler bir kez ters gitmeyegörsün, sonu gelmez artık. Bataklığın içinde bir taştan öbürüne sıçramak gibidir, birinden alır, öbürünün borcunu ödersin, sonra bir başkasından alır onunkini kapatırsın, üstelik insanın kafasını karıştıran bu alacaklı mektuplarıyla iletileri bir puro içip arkanı dönünceye kadar önünüze yığılıverir, her şey apar topar olup biter.”

“Bana öyle geliyor ki canım, bazı şeyleri yoluna koymak için bir şeyler yapılabilir. Atların tümünü satıp sizin çiftliklerden birini de elden çıkarsak, parayı ödeyebiliriz.”

“Ah, işte bu gülünç bir şey Emily! Kentucky’nin en harika kadınısınız ama yine de işten anlamadığınızı bilecek kadar sezginiz yok, kadınlar asla bu işi yapmaz, yapamaz!”

“Ama en azından kavramama yardım edebilirsiniz, örneğin borçlarınızla size borçlu olanların bir listesini verebilirsiniz, ben de biraz para tutabilmemiz için size yardım edip edemeyeceğimi görürüm.”

“Ah, boş verin, sıkmayın beni Emily! Tam olarak açıklayamıyorum. Ben de bazı şeylerin nasıl olması gerektiğini biliyorum bir yerde ama benim işlerimi yoluna koymam, hesapları temizlemem Chloe’nin kekin yanığını kazımasına benzemiyor. Siz iş denen şeyin ne olduğunu bilemezsiniz, inanın bana.”

Düşüncelerini desteklemek için başka yol bilmeyen Mr. Shelby sesini yükseltti, böyle olduğunda bir beyefendinin karısıyla iş konularını tartıştığında olduğu gibi sesi duruma uygun, inandırıcı bir karşı çıkış tonuna yükselirdi.

Mrs. Shelby içini çekerek sustu. Kocasının kadın olduğunu “beyan etmesine” karşın Mrs. Shelby’nin iyi düşünen, işlek, kolay çözüm üreten bir kafası ve kocasına her açıdan baskın çıkacak bir kişilik gücü vardı. Bu nedenle de Mr. Shelby’nin düşündüğü gibi dizginleri ele almasına izin vermek pek de saçma sayılmazdı. Yüreği Tom ile Chloe Teyze’ye verdiği sözü yerine getirmeye kendini hazırlamıştı, yılgınlık çevresinde kalınlaşırken iç geçirdi.

“Bir biçimde o parayı biriktirmemiz gerektiğini düşünmüyor musunuz? Zavallı Chloe Teyze, kendini öyle hazırlamıştı ki!”

“Öyleyse üzgünüm. Söz vermekte azıcık acele ettim sanırım. Şu anda tam bilemiyorum ama Chloe’ye anlatıp buna alışmasını beklemek en iyisi. Bir-iki yıla kalmaz Tom başka bir eş bulur, Chloe de başka birini alır.”

“Mr. Shelby, ben bu insanlara evliliklerinin bizimkiler kadar kutsal olduğunu öğrettim. Chloe’ye böyle bir öğüt asla veremem.”

“Onları koşullarını ve onlardan beklediklerimizi, üstelik onların kendi beklemeleri gerekeni de bir ahlaki yükümlülük altına sokmakla acele etmişsiniz hanım. Bu konuda hep böyle düşünmüşümdür.”

“Bu yalnızca İncil’in ahlakı Mr. Shelby.”

“Tamam tamam Emily, sizin dinî kavramlarınızla uğraşacak değilim, yalnızca o koşullardaki insanlara hiç uymuyorlar, o kadar.”

“Çok iyi uyuyorlar. Tüm yüreğimle her şeyden nefret etmemin nedeni de bu. Bakın size söylüyorum, aziz dostum, o umarsız varlıklara verdiğim sözlerden vazgeçecek değilim. Hiçbir yoldan para bulamazsam, müzik dersi veririm, biliyorum ki yeterince geçer elime, hem paramı da kendim kazanmış olurum.”

“Kendinizi böyle küçük düşüremezsiniz Emily, buna asla izin veremem.”

“O zavallı insanlara verdiğim sözden döndüğümde küçük düşmeyecek miyim? Hayırlı bir iş yaparak asla küçük düşmem!”

“Siz hep doğaüstü bir kahramandınız zaten ama böyle bir donkişotluğa kalkışmadan azıcık düşünün derim ben!”

Konuşma bu noktada Chloe Teyze’nin verandanın ucunda belirmesiyle kesildi.

“Lütfen hanımım,” dedi.

“Evet Chloe, ne var?” diyen hanımı ayağa kalktı, balkonun ucuna gitti.

“Gelip şu tavuslara bir bakmak ister miydiniz?”

Chloe’nin tavuğa tavus demek gibi özel bir hazzı vardı, ailenin gençlerinden gelen tüm uyarı ve düzeltmelere karşın bu dil oyununda diretti.

“Hey Tanrı’m! Bu da öbürü kadar iyi. Tavus da iyi bir şeydir,” derdi. Böylece Chloe tavuğa tavus demeyi sürdürdü.

Çok önemli bir şey düşünüyormuşçasına ciddi bir yüz takınmış olan Chloe’yi tavuklarla ördeklerin ortasında gören Mrs. Shelby gülümsedi.

“Hanımım tavuklu börek ister mi, diye düşünüyordum,” dedi.

“Aslında benim için hepsi bir Chloe Teyze. Nasıl istiyorsan öyle yap.”

Chloe durduğu yerde derin düşüncelere dalmıştı ama düşündüğü şeyin tavuklar olmadığı açıktı. Sonunda, alacağı yanıttan kuşku duyduğu bir öneride bulunacağı zaman hep yaptığı gibi kısaca güldü ve, “Hanımım, efendim ile hanımım neden kendilerini para için üzüyorlar da ellerinin altındakileri kullanmıyorlar?” dedi.

“Seni anlamıyorum Chloe,” dedi. Chloe’yi tanıdığı kadarıyla kocasıyla arasında geçen konuşmanın tek sözcüğünü kaçırmış olamazdı.

Chloe yine gülerek, “Hey Tanrı’m hanımım!” dedi. “Herkes zencileri kiralayıp sırtından para kazanıyor! Böyle afı küfü yiyen adamları ne diye evde tutacaksınız ki?”

“Peki, kimi kiralamamızı öneriyorsun Chloe?”

“Ben hiçbir şey önermiyorum hanımım, yalnızca Sam, Louisville’de bir pastane sahibi olduğunu, pasta ve hamur işlerinde ona yardım edecek birine gereksinimi olduğunu söyledi, haftada dört dolar verecekmiş, Sam öyle dedi.”

“Bilmem ki Chloe...”

“Düşünüyorum da hanımım, şu Sally’ye biraz iş vermenin zamanı geldi. Onu ben yetiştirdim, şu anda benim kadar iyi bir aşçı, hanımım izin verirse parayı bulmak için ben de gidip yardım ederim. Pastalarımla böreklerimi şu pastacının önüne koymaktan hiç de korkmam.”

“Pastane sahibi de Chloe, daha doğru.”

“Tanrı sizi korusun hanımım! Bu sözcükler öyle garip ki, bir türlü doğru dürüst çıkaramıyorum ağzımdan!”

“Ama çocuklarını bırakmak mı istiyorsun Chloe?”

“Hanımım oğlanlar gündelik işleri yapacak kadar büyüdü, çok da iyi beceriyorlar, Sally de bebeğe bakar, öyle şımarık ki, başka birini de istemez zaten.”

“Louisville buradan çok uzak.”

“Tanrı korusun! Kim korkuyor ki? Nehrin aşağısında. Hem benim ihtiyara da yakın olurum belki!” diyen Chloe cümleyi bir soru tonlamasıyla bitirip Mrs. Shelby’ ye baktı.

“Olmaz Chloe, yüzlerce kilometre uzakta orası.”

Chloe’nin yüzü sarktı.

“Üzülme Chloe, oraya gitmekle ona da yakın olursun gerçekten. Peki gidebilirsin, alacağın para sentine kadar kocanın geri alımı için burada birikecek.”

Parlak bir gün ışığının kara bir bulutu bir anda gümüşe çevirmesi gibi Chloe’nin yüzü hemen aydınlandı ve gerçekten ışıl ışıl oldu.

“Tanrı’m, hanımım iyi değilse kim iyi! Hep bunu düşünüyordum, ne giysiye ne ayakkabıya, hiçbir şeye gereksinimim yok ki zaten, her senti biriktirebilirim. Bir yılda kaç hafta var hanımım?”

“Elli iki,” dedi Mrs. Shelby.

“Tanrı’m, öyle ha? Eh, her birine dört dolar koyarsam... ne eder?”

“İki yüz sekiz dolar,” dedi Mrs. Shelby.

“Vayy!” dedi Chloe, şaşırmış, hoşuna gitmişti. “Peki parayı biriktirebilmem için bana ne kadar gerekiyor hanımım?”

“Dört-beş yıl Chloe ama tümünü senin bulman gerekmiyor, ben de bir şeyler eklemeye çalışacağım.”

“Hanımımın ders filan verdiğini duymak istemem. Efendi bu konuda çok haklı, öyle olmaz, hiç yolu yok. Benim iki elim varken umarım aileniz asla o duruma düşmez.”

“Korkma Chloe, ben ailenin şerefine bir zarar vermem!” dedi Mrs. Shelby gülümseyerek. “Ne zaman gitmeyi düşünüyorsun?”

“Ben bir şey düşünmüyorum ama Sam, nehrin oraya tayları götürecekmiş, onunla gidebileceğimi söyledi, ben de eşyalarımı topladım. Hanımım isterse ve bana izin belgemi verir, bir de referans mektubu yazarsa Sam’le yarın sabah gidebilirim.”

“Pekâlâ Chloe, bununla ilgileneceğim, Mr. Shelby’nin de bir itirazı yoksa elbet... Onunla konuşmam gerekiyor.”

Mrs. Shelby yukarı çıktı, Chloe Teyze de keyfi yerinde hazırlıklarını yapmak için kulübeye girdi.

Az sonra kulübeye giren George’a, “Tanrı sizi korusun Efendi George, yarın Louisville’e gideceğimi biliyorsunuz değil mi!” dedi. Bir yandan bebeğin çamaşırlarını değiştiriyordu. “Şu işleri bir toparlayayım, dedim Efendi George, haftada dört dolar kazanacağım, hanımım da benim ihtiyarı geri satın almak için üstünü tamamlayacak!”

“Üff!” dedi George. “Burada müthiş bir iş trafiği var desene! Nasıl gidiyorsun?”

“Yarın Sam’le... Şimdi biliyorum ki, siz oturup benim ihtiyara bir mektup yazıp her şeyi anlatacaksınız değil mi?”

“Kesinlikle. Tom Amca bizden haber alınca mutlu olacaktır. Hemen kâğıtla mürekkep için eve gideyim, hem biliyor musun Chloe Teyze, ona şu yeni tayları falan da anlatmak istiyorum.”

“Elbette elbette Efendi George, siz gidin, ben de size biraz tavuk ya da mısır ekmeği falan hazırlayayım, o zavallı yaşlı teyzeniz doğru dürüst yemek yedirmiyordur size.”

22 Çimenler sarardı, çiçekler soldu

Yaşam, hepimizle birlikte günbegün geçip gittiği gibi dostumuz Tom’la da geçti, ta iki yılı arkada bırakıncaya dek. Canı ciğeri olan tüm sevgililerinden ayrılmış olmasına ve geride bıraktıklarının özlemini sık sık çekmesine karşın somut bir biçimde, bilinçli olarak asla mutsuz olmadı. İnsan duygularının tellerinden oluşmuş sazın akordu öyle iyi yapılmıştır ki ancak tüm telleri koparacak bir olay genel uyumu bozabilir. Geriye baktığımızda bize yoksunluk ve çileymiş gibi görünen süreçte geçmiş her saatin bir yandan ışıldarken bir yandan şaşırtmacalarıyla avuntularını da getirdiğini, sonuçta tümüyle mutlu olmasak bile tümüyle mutsuz da olmadığımızı anımsarız.

Tom, sahip olduğu tek kitaptan, “Durum ne olursa olsun eldekiyle yetinmek”i okudu.19 Bu, Tom’a, aynı kitabı okuyarak edindiği kararlı ve düşünceli alışkanlığına uyan iyi, mantıklı bir öğreti gibi göründü.

Tom’un, geçen bölümde değindiğimiz, eve yolladığı ve yüksek sesle herkese okunabileceğini söylediği mektup, Efendi George’un yuvarlak harfli, güzel öğrenci yazısıyla yanıtlandı. Okuyucumuzun artık çok iyi bildiği “özel” ev haberlerini veriyor, Chloe Teyze’nin Louisville’deki bir pastacıya kiralandığını, orada hamur işlerindeki hünerinin iyi para getireceğini, bu paranın Tom’un geri alınmasında kullanılacağını, Mose ile Pete’in serpildiğini, bebeğin Sally’nin ve tüm ailenin gözetimi altında evin dört bir yanında koşup durduğunu anlatıyordu.

Tom’un kulübesi şu an kapalıydı ama George, Tom geldiğinde yapılacak ekleme ve süslerden uzun uzadıya söz ediyordu.

Mektubun geri kalanı, her biri şatafatlı bir başlıkla olmak üzere George’un okul çalışmalarını, Tom gittikten sonra ahıra gelen birkaç yeni tayın adını, bu arada annesiyle babasının da iyi olduğunu söylüyordu.

Mektubun kısa, az ve öz yazıldığı açıktı, ne var ki Tom, onun son yılların yazılmış en iyi metni olduğunu düşünüyordu. Bakmaktan hiç bıkmıyordu, Eva’yla çerçeveletip duvara asma konusunda baş başa verip tartıştılar bile. Bu konunun gerçekleştirilmesindeki tek sorun, önlü arkalı sayfaların aynı anda nasıl gösterilebileceğiydi.

Tom ile Eva’nın arasındaki dostluk, çocukla birlikte büyümüştü. Sadık dostunun yumuşak, etkilenebilir yüreğinin Eva’daki yerini söylemek zor olur. Tom onu kolayca kırılabilecek ama yine de somut bir sevgiyle seviyor, bir yandan da göksel, ölümsüz bir şeymişçesine ona tapıyordu. Eva’ya İtalyan denizcinin Çocuk İsa’ya baktığı gibi huşuyla şefkat karışımı bir duyguyla bakıyordu; onun ince beğenilerinden keyif almak, çocukluk çağını bin bir renkli bir gökkuşağı gibi saran binlerce basit arzusunu yerine getirmek Tom’un en büyük hazzıydı. Masadaki çiçekleri değiştirmek Tom’un işi olduğundan ve Eva için özel buketler hazırlamaya bayıldığından, sabahları pazar yerinde gözü hep çiçek tablalarında olur, şeftalinin ya da portakalın en güzeli eve döndüğünde Eva’ya versin diye cebine kaydırılıverirdi ama onu en mutlu eden görüntü daha uzaktan gözüne ilişen o “güneşli” başla, “Ee, Tom Amca bugün ne getirdin bana?” diyen çocuk sesiydi.

Eva’nın güzellikleri geri vermede hiç aşağı kalır yanı yoktu. Çocuk olmasına karşın, iyi bir okurdu, iyi bir müzik kulağı, hızlı bir şiir kavrayışı, soylu ve yüce olana içgüdüsel bir gönül yakınlığı vardı, bu da onu Tom’un daha önce hiç görmediği gibi bir İncil okuru yapmıştı. Önceleri alçakgönüllü dostunu hoşnut etmek için okuduysa da, çok geçmeden yalın doğası, iyiliksever yüreğiyle bu yüce kitaba gönül vermiş, okudukları içine işlemiş, hayal gücü zengin çocuklarda olduğu gibi içinde garip özlemler ve heyecanlar, ne olduğunu tam anlayamadığı duygular uyanmış, Eva bunların hepsine bayılmıştı.

Eva’nın Kutsal Kitap’ın en sevdiği bölümleri belirsiz, tuhaf bir hayal gücü ve ateşli bir dille yazılmış, peygamberlik ve vahiylerle ilgili bölümlerdi, etkilenip anlamlarını sorduğundaysa öğrendikleri onu daha da etkilemiş, sade tavırlı dostuyla birlikte aynı şeyi duyumsamışlardı. Tek bildikleri, duygularla algılanması gereken bir yücelikten, nedenini bilmeden ruhlarına haz veren bir mucizeden söz edildiğiydi. Kitabın beden yasalarına ya da ahlak bilimine ters düşen yerleri onlara bir kayıp gibi gelmiyordu. Neden derseniz, ruh uyandığında, iki sonsuzluğun, sonsuz geçmişle sonsuz geleceğin arasında titreyen bir yabancıdır. Işık yalnızca küçük kızın çevresindeki küçük bir yerde parlar, bu nedenle de küçük kızın bilinmeyene tutku duyması doğaldır. Esin dünyasının bulutlu sütunlarından ona ulaşan seslerle olayların her birinin Eva’nın doğasına uyan yankıları ve yanıtları vardır. Gizemli düşsellikleri, bilinmeyen hiyerogliflerle işlenmiş öyle tılsımlarla öyle cevherleri içerir ki, Eva onları göğsünde saklamakta, büyük kapının ötesine geçtiğinde açıp okumayı ummaktadır.

Öykümüzün bu noktasında, St. Clare ailesi, Pontchartrain Gölü kıyısındaki villalarına taşınmış bulunuyor.

Yazın sıcağı, sağlıksız nemli kentten ayrılabilenleri, göl kıyısına, onun serin, denizimsi rüzgârına gitmeye zorlamıştı.

St. Clare’in villası Doğu Hindistan’daki kulübeler gibi bambudan, her yanı bahçelere ve hoş araziye açık hafif verandalarla çevrili bir yapıydı. Evin oturma odası tropiklerde yetişen her tür güzelim bitkiyle çiçeğin mis gibi koktuğu geniş bir bahçeye açılıyor, bahçenin içinden kıvrılarak giden yollar, güneş ışığının yükselişiyle alçalışına göre bir saati bir saatine uymayan, yine de her ânı birbirinden güzel gümüşsü bir çarşafı andıran sularıyla göle çıkıyordu. Şu anda da tüm çevrenin tutuşmuş tek bir alaza dönüştüğü, suyu başka bir göl yapan o tarifsiz, altın günbatımlarından biri. Göl, gül rengi ve altın çizgiler içinde göz kırpıyor, çizgiler aşağıdaki suda titreyen kendi yansımalarına bakıyorlardı.

Tom ile Eva, bahçenin ucundaki bir çardakta yosunlu bir yere oturmuşlardı. Bir pazar akşamıydı, Eva’nın İncil’i dizlerinin üstünde açıktı.

“Ateşle karışmış camdan bir deniz gördüm,”20 diye okudu. Sonra ansızın durdu, gölü göstererek, “Tom,” dedi, “işte bu.”

“Ne, Miss Eva?”

“Görmüyor musun, orada!”

Çocuk dalgalandıkça göğün altın ateşini yansıtan cam gibi suyu gösteriyordu.

“İşte orada ateşle karışık camdan bir deniz var.”

Gerçekten de öyle,” diyen Tom bir ilahiye başladı:

Ah, sabahın kanatları bende olsaydı

Kenan kıyısına uçardım,

Parlak melekler eşlik ederdi evime giderken

Yeni Yeruşalim’e.21

“Sence Yeni Yeruşalim nerede Tom?”

“Ah, bulutların içinde Miss Eva!”

“Öyleyse görüyorum, şu bulutlara bak! İnciden yapılmış büyük kapılara benziyor, ötesini görebiliyorsun, çok, çok uzağı... baştan aşağı altın.22 Tom Parlak Ruhlar’ı söylesene...”

Tom o çok iyi bilinen Metodist ilahiye başladı:

Parlak ruhların toplandığını görüyorum,

Görkemi tadıyorlar orada,

Tümü de lekesiz beyaz giysileriyle

Taşıdıkları hurma dallarını fethediyorlar.23

“Ben onları gördüm Tom Amca,” dedi Eva.

Tom’un bundan hiç kuşkusu yoktu, bu onu hiç şaşırtmamıştı. Eva cennete gittiğini söylemiş olsaydı, bunu da tümüyle olası görürdü.

“Arada bir uykumda o ruhlar bana geliyor,” diyen Eva’nın gözlerine düşsel bir anlam geldi, alçak sesle mırıldanmaya başladı:

Tümü de lekesiz beyaz giysileriyle

Taşıdıkları hurma dallarını fethediyorlar.

“Tom Amca, ben oraya gidiyorum.”

“Nereye Miss Eva?”

Çocuk ayağa kalktı, küçük eliyle göğü gösterdi, akşamın ışıltısı altın rengi saçlarını aydınlattı, yanağını göksel bir parlaklıkla kızarttı, gözleri tüm içtenliğiyle göğe dikilmişti.

“Oraya gidiyorum, o parlak ruhlara, Tom. Çok geçmeden oraya gidiyorum.”

Tom sadık yaşlı yüreğine bir şey saplandığını duydu. Eva’nın küçük ellerinin ne kadar inceldiğini, teninin ne kadar saydamlaştığını, daha sık soluk aldığını son altı ay içinde ne kadar sık fark ettiğini düşündü ve bir zamanlar saatlerce koştuğu, oynadığı bahçede şimdi çok kısa sürede nasıl yorulup gücünün tükendiği aklına geldi. Miss Ophelia’nın tüm ilaçlarına karşın bir türlü geçiremediği bir öksürükten söz ettiğini duymuştu, şimdi bile sıcak yanağıyla küçük eli ateşten yanıyordu, yine de Eva’nın sözlerinin onda uyandırdığı düşünce şimdiye kadar hiç aklına gelmemişti.

Eva gibi bir çocuk hiç doğmuş mudur? Evet, doğmuştur ama adları hep mezar taşlarında, tatlı gülümseyişleri, cennet gibi gözleri, eşsiz davranışları özlem dolu yüreklerin gömülü hazineleri arasında kalmıştır. Yaşamayanların yanında yaşayanların o çok özel iyilik, erdem ve inceliklerinin bir hiç olduğu öyküsünü kaç aileden duydunuz?

Cennette, görevleri dünyada bir mevsim konuk olmak ve evlerine dikbaşlı insan yüreğini dünyaya sevdirmiş olarak dönmek olan özel bir melekler ordusu var gibidir. Gözde o derin ruh ışığını gördüğünüzde, o küçük ruh sıradan çocukların sözlerinden daha tatlı, daha akıllı sözlerle kendini açığa vurduğunda o çocuğu alıkoyacağımıza umudumuz olmasın, onda cennetin mührü vardır, gözlerinden ölümsüzlük ışığı bakmaktadır.

O aziz sevgili Eva da öyleydi! Evinin güzel yıldızı! Geçip gidiyorsun ama seni gözü gibi sevenlerin bundan haberi yok!

Tom ile Eva arasındaki konuşma Miss Ophelia’nın telaşlı sesiyle yaptığı çağrıyla kesildi:

“Eva Eva! Çocuğum ortalığı çiy bastı, dışarıda kalmamalısınız!”

Eva ile Tom hemen içeri girdiler. Miss Ophelia hemşirelikte deneyimli ve ustaydı. New England’lıydı, dünyanın en tatlı, en güzel insanlarının pek çoğunu silip süpüren ve yaşamın tek bir ipliğinin bile koptuğunu görmeye kalmadan onları geri alınamaz biçimde ölüme mühürleyen o sinsi hastalığın usulca yaklaşan hain ayak seslerini iyi bilirdi.

Hafif, kuru öksürüğün, her gün kızaran yanakların farkına varmıştı, ne kızın gözlerindeki parlaklık ne de ateşin verdiği o canlılık Miss Ophelia’yı yanıltabilirdi. Korkularını St. Clare’e anlatmak istediyse de adam onun düşüncelerini her zamanki umursamaz neşesinin aksine bu kez ters bir tavırla geri çevirmişti.

“Dırdır etmeyi bırakın kuzin, bundan nefret ederim. Görmüyor musunuz, çocuk büyüyor işte. Hızlı büyüyen çocuklar her zaman güçlerini yitirir,” demişti.

“Ama öyle öksürüyor ki!”

“Ah, saçmalamayın, öksürükmüş! O bir şey değil. Üşütmüştür.”

“Eliza Jane de, Ellen ile Maria Sanders da böyle oldu.”

“Aman şu gulyabani gibi hemşire masallarını bırakın. Siz büyükler öyle çok şey bilirsiniz ki, çocuk öksürdü ya da burnu aktı mı, hemen aklınıza bir felaket gelir. Siz yalnızca çocuğa dikkat edin, onu gece havasından koruyun, oynarken çok yorulmasın, iyileşecektir.”

St. Clare böyle söyledi, beri yandan da siniri bozuldu, huzuru kaçtı. Çocuğu her gün yüreği ağzında izliyor, bir yandan da, “Eva iyi, o öksürükte bir şey yok, her çocuk gibi midesini üşütmüştür,” nakaratını yineliyordu ama kızıyla daha çok birlikte oluyor, atla gezerken onu da alıyor, iki günde bir eve güçlendirici bir karışım getirip, “Gerektiğinden değil ama zararı da olmaz,” diyordu.

Aslında yüreğine her şeyden daha derinden saplanan, çocuğun bir günden öbürüne olgunlaşan düşünce ve duygularıydı. Hâlâ bir çocuğun hoş tatlılığını taşımasına karşın sık sık, bilinçsiz olarak öyle bir düşünce düzeyi bu dünyadan değilmişçesine öyle garip bir bilgelik sergiliyordu ki, bu yalnızca esin olarak yorumlanabilirdi. Böyle zamanlarda St. Clare ansızın heyecanlanıyor, sevgi dolu kucaklaması onu kurtaracakmışçasına kızını bağrına basıyordu, yüreğiyse onu alıkoymak, asla bırakmamak gibi çılgın kararlarla kabarıyordu.

Çocuğun tüm yüreğiyle ruhu sevgi ve iyiliğe adanmış gibiydi. Her zaman olduğu gibi eli açıktı ama artık insanın içini sızlatan daha kadınsı duygular ve düşünceler edinmişti, herkes de bunun ayırdındaydı. Hâlâ Topsy’ yle ve öbür zenci çocuklarla oynamayı seviyordu ama artık bir oyuncudan çok, seyirciydi, yarım saatte bir oturuyor, Topsy’nin garip numaralarına gülüyor, derken yüzünden bir gölge geçer gibi oluyor, gözleri sisleniyor, düşünceleri uzaklaşıyordu.

Bir gün durup dururken annesine, “Anne, neden hizmetçilerimize okuma yazma öğretmiyoruz?” dedi.

“Bu nasıl soru çocuk! Kimse bunu yapmıyor ki!”

“Neden yapmıyor?”

“Onların okumaya gereksinimi yok da ondan. Daha iyi çalışmalarına yararı olmayacaktır, hem onlar çalışmaktan başka şey için de yaratılmamışlardır zaten.”

“Ama Tanrı’nın iradesini öğrenmek için İncil’i okumalılar anne.”

“Ah, gerekirse biri okuyuverir onlara.”

“Bence anne, herkes İncil’ini kendi okumalıdır. Okuyacak kimse olmadığı zamanlarda da okumak isteyebilirler.”

“Eva, çok garip bir çocuksun,” dedi annesi.

Eva, “Miss Ophelia, Topsy’ye okuma öğretti,” diye konuşmasını sürdürdü.

“Evet, ne kadar yararı olduğunu da görüyorsun işte. Topsy ömrümde gördüğüm en berbat yaratık!”

“Bir de zavallı Mammy var! İncil’i çok seviyor, okuyabilmeye de can atıyor! Benim ona okuyamayacağım zamanlar gelince ne yapacak sence?”

Marie’nin işi vardı, çekmecelerden birini boşaltırken yanıtladı:

“Elbette ki Eva, gün geçtikçe hizmetçilere İncil okumaktan daha önemli şeylerin olacak düşüneceğin. Ben sağlıklıyken yapmam gereken bu olduğu için eşi dostu ziyaret ederdim. Sen de giyinip süslenip eşine dostuna gideceksin ve buna zamanın kalmayacak. Şunlara bak! Gezmeye gitmeye başladığında bu mücevherleri sana vereceğim. İlk baloma takmıştım bunları. İnan bana Eva, müthiş de sükse yapmıştım.”

Eva mücevher kutusunu alıp bir elmas gerdanlığı havaya kaldırdı. İri, düşünceli gözleri bir an elmaslara takıldı ama bakışlarında hiç anlam yoktu, düşüncelerinin başka yerde olduğu belliydi.

“Ne kadar da ciddisin çocuk!” dedi Marie.

“Bunlar çok para edecek kadar değerli mi anne?”

“Kesinlikle öyle. Baban Fransa’dan ısmarlamıştı, küçük bir servet eder.”

“Benim olsaydı keşke, ne istersem yapardım!”

“Ne yapardın?”

“Satar, özgür eyaletlerden birinde bir yer alır, adamlarımızı oraya götürür, okuma yazma öğretmek için öğretmenler tutardım.”

Eva’nın sözü annesinin kahkahasıyla kesildi.

“Bir yatılı okul kurmak ha! Onlara piyano çalmayı ya da kadife üstüne resim yapmayı da öğretsen olmaz mı?”

“Kendi İncillerini okumayı, mektuplarını yazmayı, kendilerine gelen mektupları okumayı da öğretirdim,” diye diretti Eva. “Bunları yapamamanın onlara çok zor geldiğini biliyorum anne. Tom bunu hissediyor, Mammy de öyle, birçoğu da. Bence bu yanlış.”

“Dur bakalım Eva, sen daha çocuksun! Böyle şeyleri bilemezsin, hem konuşman başımı ağrıtıyor.”

İşine gelmeyen konuşmalar için Marie’nin yedekte bulundurduğu bir baş ağrısı olurdu hep.

Eva çıktı ama bu konuşmadan sonra bıkıp usanmadan Mammy’ye okuma dersleri vermeye girişti.

19. Yeni Ahit, “Pavlus’tan Filipilier’e Mektup”, 4:11. (Y.N.)

20. Yeni Ahit, “Vahiy”, 15:2. (Y.N.)

21. “The Wings of the Morning” ilahisinden. (Y.N.)

22. Yeni Ahit, “Vahiy”, 21:21. (Y.N.)

23. Yeni Ahit, “Vahiy”, 7:9 bölümünden bir ilahi. (Y.N.)

23 Henrique

St. Clare’in kardeşi Alfred, on iki yaşındaki oğluyla aile içinde bir-iki gün geçirmek için ara sıra göl kıyısına gelirdi.

Hiçbir görünüş bu ikiz kardeşten daha kendine özgü ve güzel olamazdı. Doğa, aralarında benzerlikler yerine onları her konuda birbirinin zıddı yapmıştı ama yine de gizemli bir bağın bu iki kardeşi sıradan bir arkadaşlıktan öte bir dostlukta birleştirdiği görülüyordu. Kol kola girip salına salına koridorlarda, bahçede dolaşırlardı. Bir yanda mavi gözleri, altın saçları, incecik esnek bedeni ve canlı yüz çizgileriyle Augustine, öte yanda da koyu renk gözleri, kibirli Romalı profili, katı hareketli kolları, bacakları ve kararlı tavrıyla Alfred. Birbirlerinin deneyleriyle düşüncelerine veryansın eder, yine de birbirlerinin yaşamlarına ilgiyi zerrece gevşetmezlerdi; aslına bakarsanız mıknatısın aksi uçlarının çekimi gibi onları birleştiren de bu zıtlıkmış gibiydi.

Alfred’in en büyük oğlu Henrique soylu, koyu renk gözlü, canlı, neşe dolu, prens gibi bir çocuktu, ilk tanıştıkları andan beri de kuzini Evangeline’in o melek gibi zarafetinden son derece etkilenmiş, neredeyse büyülenmişti. Eva’nın kar beyazı bir tayı vardı. Eyeri hafif, tay da küçük hanımefendisi gibi zarifti, bu tayı şimdi Tom arka verandaya getirmişti, yanlarında on üç yaşlarında küçük bir melez oğlanın tuttuğu, dışarıdan büyük paralarla yeni getirtilmiş yağız, kara bir Arap atı Henrique’i bekliyordu.

İçinde bulunduğu durumdan, bir çocuğun duyacağı gururu duyan Henrique ilerledi, küçük seyisinden dizginleri alırken ata dikkatle baktı ve kaşları çatıldı.

“Ne bu Dodo? Seni tembel köpek seni! Bu sabah atı tımar etmemişsin.”

Dodo uysallıkla, “Ettim efendim, sonradan üstünü toza buladı,” dedi.

“Seni rezil, kes sesini!” diyen Henrique çılgın bir öfkeyle kırbacı kaldırdı. “Ne cesaretle konuşabiliyorsun?”

Çocuk tam Henrique’in ölçülerinde yakışıklı, parlak gözlü bir melezdi; yüksek, yuvarlak ve açık alnından bukleleri sarkıyordu. Yanaklarının kızarıvermesinden ve gözlerindeki parıltıdan beyaz kanı olduğu anlaşılıyordu, sabırsızlıkla kendini savunmaya çalıştı.

“Efendi Henrique!” diye söze başladı. Henrique at kırbacıyla oğlanın yüzüne vurdu, kolunun birini yakalayarak, dizleri üstüne çöktürdü ve soluğu tükeninceye kadar kırbaçladı oğlanı.

“Al bakalım seni küstah köpek! Şimdi seninle konuştuğumda bana yanıt vermemeyi öğrendin mi? Atı al, geri götür, doğru dürüst temizle. Sana yerini öğretirim ben!”

Tom, “Genç Efendi,” dedi, “sanırım size söyleyeceği şuydu, ahırdan getirirken at yatıp tozlarda cinleri, şeytanı bol bir hayvan... üstü öyle kirlendi, ben o atın temizliğine bakıyorum.”

Henrique topukları üstünde dönerek, “Sana konuş deninceye kadar dilini tut!” dedi ve merdivenlerde binici giysisiyle bekleyen Eva’yla konuşmak için basamakları tırmanmaya başladı.

“Sevgili kuzin, bu aptal adam yüzünden beklediğiniz için özür dilerim. Onlar gelinceye kadar şuraya oturalım. Ne oldu kuzin, canınız sıkkın görünüyorsunuz.”

“Zavallı Dodo’ya nasıl o kadar kötü, o kadar acımasızca davranabiliyorsunuz?”

“Kötü mü, acımasız mı!” dedi oğlan. Etkilenmemiş ama şaşırmıştı. “Ne demek istiyorsunuz sevgili Eva?”

“Bana sevgili Eva demenizi istemiyorum.”

“Sevgili kuzin, siz Dodo’yu bilmezsiniz, onu yönetmenin tek yolu budur. Hep yalanlarla, özürlerle doludur. Bir anda bastırmak, ağzını açmasına fırsat vermemek gerek. Babam öyle yönetiyor onları.”

“Ama Tom Amca kaza olduğunu söyledi, doğru olmayan şeyi söylemez o!”

“Eh, o alışılmadık yaşlı bir zenci demek! Dodo konuşabildiği hızda yalan söyler.”

“Böyle davranırsanız onu yalan söylemeye teşvik edersiniz!”

“Dodo’dan bu kadar hoşlandığınızı bilmiyordum Eva, neredeyse kıskanacağım.”

“Ama onu dövdünüz, o bunu hak etmemişti.”

“Böyle olduğunda bir süre adam gibi davranır. Birkaç kesiğin Dodo’ya hiçbir zararı olmaz, o kolay kolay değişmeyecek bir yaratıktır ama canınızı sıkıyorsa bir daha sizin önünüzde dövmem.”

Eva tatmin olmamıştı ama yakışıklı kuzenine, duygularını anlatmaya çalışmanın boş bir çaba olduğunu düşündü.

Dodo çok geçmeden atlarla göründü.

Genç efendisi daha yumuşak bir tonda, “Eh, Dodo bu kez güzel olmuş!” dedi, “gel bakalım ben eyere otururken sen de Miss Eva’nın atını tut.”

Dodo geldi, Eva’nın tayının yanında durdu. Yüzü gergindi, gözleri ağlamış gibi duruyordu. Kadınlara her davranışında beyefendilere özgü bir zarafeti olan Henrique, güzel kuzinini eyere oturtuvermiş, dizginleri de eline vermişti.

Eva atın Dodo’nun durduğu yanına doğru eğildi, çocuk dizginleri bırakırken, “Sen iyi bir çocuksun Dodo, teşekkür ederim,” dedi.

Dodo şaşkınlıkla başını kaldırıp tatlı, gencecik yüze baktı, yanakları kıpkırmızı kesildi, gözleri doldu.

Efendisi, “Tut, Dodo,” diye emretti. Dodo hemen fırlayıp atı tuttu, sahibi bindi.

“Al şu meteliği de şeker al kendine Dodo,” dedi Henrique.

Sonra da Eva’nın peşinden eşkin yürüyüşle yola koyuldu. Dodo durup iki çocuğun arkasından baktı. Biri para, öbürü daha çok istediği şeyi vermiş, tatlı bir söz söylemiş, iyi konuşmuştu. Dodo annesinden ayrılalı daha birkaç ay olmuştu. Efendisi onu yakışıklı yüzü güzel taya uyar diye bir toptancıdan almıştı, şimdi de genç efendinin elinde çilesini dolduruyordu.

Dövme sahnesini bahçenin bir ucundan St. Clare kardeşler de izlemişti.

Augustine’in yanakları kıpkırmızı olmuş ama her zamanki alaycı umursamazlığıyla olayı izlemişti.

“Cumhuriyetçi eğitim dediğimiz sanırım bu Alfred?”

Alfred kayıtsızlıkla, “Henrique kızdı mı şeytana döner,” demekle yetindi.

Augustine kuru bir sesle, “Böyle yapmakla yönetim deneyimi kazandığını düşünüyorsun sanırım!” dedi.

“Öyle olmasa da elimden bir şey gelmez. Henrique hep fırtına gibi bir çocuk olagelmiştir, annesiyle ipin ucunu çoktan bıraktık ama Dodo cin gibidir, hiçbir kırbaç ona zarar vermez.”

“Bu yolla Henrique’e cumhuriyetçiliğin ilk dersini veriyor olmalısın! ‘Herkes özgür ve eşit doğar.’”

“Pöh!” dedi Alfred, “Thomas Jefferson’un şu Fransız duygusallığıyla saçmalıklarından biri işte. Bugün bizlerin arasında bundan söz etmek bile gülünç.”

St. Clare üstüne basa basa, “Bence de öyle,” dedi.

Alfred, “Çünkü, herkesin ne özgür ne de eşit doğduğunu apaçık görüyoruz. Bence bu cumhuriyetçilerin yarısının sözünü ettiği şey, deli saçması. Eşit hakları olması gerekenler eğitimli, akıllı, zengin, incelmiş olanlardır, ayaktakımı değil.”

“Ayaktakımına bu düşünceyi benimsetebilirsen elbet. Fransa’da bir zamanlar söz sırası onlara gelmişti.”

Alfred, “Elbette sürekli, inatla aşağı düzeyde tutulmalılar, ben olsam öyle yapardım,” diyerek altında biri varmış gibi ayağını hızla yere vurdu.

Augustine, “Ayağa kalkarlarsa insanın ayağı fena kayar ama,” dedi.

Alfred yine, “Pöh!” dedi. “Bu ülkede o işin üstesinden geliriz. Şu anda kendimizi eğiten, yükselten seslere kulak vermeliyiz biz, aşağı tabaka eğitilmemeli.”

“Buna dua etmenin zamanı geçti. Eğitilecekler, bize düşen yalnızca nasıl olacağı. Bizim düzenimiz onları barbarlık ve kabalık içinde eğitiyor. Tüm insancıl bağları koparıyor, onları birer acımasız hayvana dönüştürüyoruz. Günün birinde üstünlük onlarda olursa karşımızda onları böyle bulacağız.”

“Üstünlük asla onlarda olmayacak!” dedi Alfred.

“Doğru,” dedi St. Clare. “Buharı aç, emniyet supabını kapatıp üstüne otur da bak bakalım nereye varıyorsun.”

“Eh, göreceğiz bakalım. Kazanlar sağlam olduğu, makineler de iyi çalıştığı sürece ben emniyet supabının üstüne oturmaktan korkmuyorum.”

“XVI. Louis zamanının soyluları da böyle düşünüyordu, Avusturya da, IX. Pius da böyle düşünüyordu ama güzel bir sabah kazanlar patladığında fırladığınız boşlukta karşılaşırsınız artık.”

“Demek böyle buyuruyorsunuz,” dedi Alfred gülerek.

“Sana söylüyorum, zamanımızda ilahî yasanın gücüyle ortaya çıkacak bir şey varsa, o da kitlelerin ayağa kalkacağı ve alt sınıfın üst sınıf olacağıdır.”

“Bu da senin kızıl cumhuriyetçi palavralarından biri Augustine! Neden başkası adına söylev vermeyi iş edinmiyorsun? Ünlü bir konuşmacı olurdun! Eh, bu çağın ayaklanmasını gerçekleştirecek olan senin şu yağlı yığınların ortaya çıkmadan umarım ölmüş olurum.”

“Yağlı olsun olmasın, zamanı gelince seni yönetecekler,” dedi Augustine, “ve onları nasıl yapmışsan öyle yöneticiler olacaklar. Fransız soyluları insanları donsuz bırakmayı seçtiler, tam gönüllerine göre de başlarına donsuz yöneticiler geçti. Haitililer...”

“Amaaan Augustine! Şu iğrenç, aşağılık Haiti’den yeterince söz etmedik mi! Haitililer Anglosakson değildi, öyle olsalardı bu başka bir öykü olurdu. Anglosakson ırk dünyaya egemen ırktır, öyle de olacaktır.”

“Eh, kölelerimiz arasında da azımsanmayacak bir Anglosakson kanı yayılımı var zaten,” dedi Augustine, “aralarında bizim hesaplı direncimize ve sağgörümüze tropik bir coşkuyla karşılık verecek kadar Afrikalı var,” diye de ekledi.

“Santo Domingo saati gelir çatarsa Anglosakson kanı güne damgasını vuracaktır. Damarlarında tutuşan tüm o yüce duygularla beyaz babaların çocukları her zaman alınıp satılarak ticaret malı yapılamayacaktır. Ayağa kalkacak, kendileriyle birlikte analarının ırkını da ayağa kaldıracaklardır.”

“Boş söz! Saçmalık!”

“Eh, böyle tepkiler için eski bir atasözü vardır. ‘Nuh zamanındaki gibi olacak. Yediler, içtiler, tohum ektiler, ev yaptılar ve sel gelip onları alıncaya kadar bilmediler.’”

“Aslında Augustine, yeteneklerin tam gezgin vaize24 göre,” dedi Alfred gülerek, “sen bizim için sakın korkma. Sahip olmak mülkiyet hakkının en önemli kanıtıdır. Güç bizde.” Sonra ayağını kararlılıkla yere vurdu. “Şu ırk sorununa gelince, onlar altta ve orada da kalacaklar! Kendi barutumuzu ateşleyecek gücümüz var.”

“Senin Henrique gibi eğitilmiş oğullar, senin baruthaneye harika bekçi olurlar. Öyle soğuk ve temkinli ki! Kendini yönetemeyen başkasını da yönetemez diye bir söz vardır.”

Alfred düşünceli bir tavırla, “Orada bir sorun var işte,” dedi. “Bizimkinin çocukları yetiştirmede zor bir yöntem olduğuna kuşku yok. Bu iklim zaten yeterince coşkulu olan tutkulara iyice başıboş kalabileceği bir alan sağlıyor. Böyle bir sorunu Henrique’yle yaşıyoruz. Eli açık, sıcak bir çocuktur ama heyecanlandığında fişek gibi oluyor. Eğitimi için söz dinlemenin geçerli olduğu, eşitleriyle daha çok, ondan emir alanlarla daha az ilişkide olacağı Kuzey’e göndereceğim sanırım.”

“Çocuk yetiştirme insan ırkının asal işi olduğuna göre, düzenimizde bir şeylerin iyi çalışmadığını düşünüyorum,” dedi Augustine.

“Kimi şeyler için çalışmıyor kimi şeyler için çalışıyor. Genç delikanlıları erkeksi, yürekli yapan bir düzen bu ama bir yandan da aşağılık bir ırkın kötü alışkanlıkları içlerinde zıt huyları güçlendiriyor. Köleliğin dünyayı saran simgesi olan yalancılığı ve bin türlü hilesini gördükten sonra Henrique’in gerçeğin güzelliğine ilişkin duygularının daha keskinleştiğine inanıyorum.”

Augustine, “Bu da konuya kesinlikle Hıristiyanca bir bakış açısı!” dedi.

“Hıristiyanca olsun olmasın, gerçek ve ayrıca en az dünyadaki öbür şeyler kadar Hıristiyanca, ne var bunda?”

“Bu olabilir,” dedi St. Clare.

“Konuşmanın anlamı yok Augustine! Bu aşınmış yolu nereden bakarsan bak beş yüz kez tepmişizdir. Gel de bir el tavla oynayalım, ne dersin?”

İki kardeş verandanın basamaklarını koşarak çıktılar, bir tavlanın başına karşılıklı bambu koltuklara yerleştiler. Pulları yerleştirirken Alfred, “İtiraf edeyim ki Augustine, senin gibi düşünseydim bir şeyler yapardım,” dedi.

“Bence de... Sen eylemci bir adamsın ama ne yapardın?”

Alfred yarı küçümser bir gülümsemeyle, “Hizmetçilerini herkese örnek olacak biçimde eğitebilir, düzeylerini yükseltebilirsin,” dedi.

“Hizmetçilerimi tüm toplumun yükü omuzlarındayken eğitmek, onlardan Etna Yanardağı’nın altında durmalarını istemekle aynı şey. Bir adam tüm toplumun karşısında duramaz. Eğitimin toplu eğitim olması gerekir, yoksa aksi bir cereyan yaratmaya yetecek kadar işe yarar ancak.”

“Sen başla,” dedi Alfred, kardeşler çok geçmeden kendilerini oyuna kaptırdı, verandanın altında at nallarının sesini duyuncaya kadar da dalgın oynadılar.

Augustine ayağa kalktı.

“Çocuklar da geldi. Şuraya bak Alf! Hiç bu kadar güzel bir şey gördün mü?” Gerçekten güzel bir görüntüydü. Yaklaşırlarken geniş alnı, koyu renk parlak bukleleri, parlayan yanaklarıyla Henrique güzel kuzinine doğru eğilmiş, kahkahalarla gülüyordu. Eva mavi bir binici giysisi giymiş, aynı renk bir şapka takmıştı. Atla dolaşmak yanaklarını parlatıp bir ton koyulaştırmış, ona özgü saydam teniyle altın saçlarının etkisini artırmıştı.

“Aman Tanrı’m! Ne kadar kusursuz, göz kamaştırıcı bir güzellik!” dedi Alfred. “Bana bak Augustine, bugünlerde bazı yürekleri yakmayacak mı ne dersin?”

“Yakar, doğrusu Tanrı biliyor ya ben de bundan korkuyorum!” dedi St. Clare. Sesinin tonuna ani bir acı gelmişti, kızın inmesine yardım etmek için seğirtti.

Eva’yı kollarına alırken, “Eva canım! Çok yorulmadın umarım,” dedi.

“Hayır baba,” dedi Eva, ne var ki soluğunun sıklaşmış olması St. Clare’i telaşlandırdı.

“Neden o kadar hızlı gittin yavrum? Senin için iyi değil biliyorsun.”

“Kendimi öyle iyi hissettim, öyle hoşuma gitti ki, unuttum.”

St. Clare salona kadar onu kucağında taşıyıp kanepeye yatırdı.

“Henrique, Eva yanındayken çok dikkatli olmalısın, çok hızlı at binmemelisin.”

Henrique kanepeye oturup Eva’nın elini avucuna aldı.

“Onu korumam altına alıyorum.”

Eva çok geçmeden kendini daha iyi hissetti. Babasıyla amcası oyunlarını bitirirken çocuklar baş başa kaldı.

“Biliyor musun Eva, babam iki gün kalacağı için o kadar üzgünüm ki!.. Sonra ne kadar uzun süre sizi göremeyeceğim! Sizinle kalsaydım iyi olmaya, Dodo’ya kızmamaya ve başka iyi şeyler yapmaya çalışırdım. Amacım Dodo’ya kötü davranmak değil ama siz de biliyorsunuz tepem öyle çabuk atıyor ki! Yine de ona karşı çok kötü değilim. Ona bir metelik verdim, gördüğünüz gibi iyi de giyiniyor. Bence Dodo’nun keyfi epey yerinde.”

“Yanınızda sizi seven tek kişi olmasaydı, keyfinizin epey yerinde olduğunu düşünür müydünüz?”

“Ben mi? Düşünmezdim elbet.”

“Dodo’yu ne kadar arkadaşı varsa tümünden uzaklaştırdınız, şimdi onu sevecek tek kişi yok, annesi yanında değil, kimse böyle yaparak iyi davranmış olamaz.”

“Ama bildiğim kadarıyla başka çare yoktu. Annesini bulamam, kendim de sevemem, bildiğim kadarıyla başka kimse de yok.”

“Neden siz sevemezmişsiniz?”

“Sevmek ha? Dodo’yu mu? Yo, ben bu işte yokum Eva! Biraz hoşuma gidebilir belki ama insan hizmetçisini sevmez ki!”

“Ben pekâlâ seviyorum.”

“Amma da garip!”

“İncil herkesi sevin demiyor mu?”

“Ha, İncil!.. Aslında bir sürü başka şey de söylüyor ama kimse onları uygulamayı düşünmüyor, biliyorsunuz Eva, hiç kimse!”

Eva hiçbir şey söylemedi, birkaç dakika düşünceli gözleri bir noktaya dikili kaldı. Sonunda, “Ne olursa olsun,” dedi, “sevgili kuzen, lütfen zavallı Dodo’yu sevin ve hatırım için ona iyi davranın!”

“Sizin hatırınız için her şeyi sevebilirim sevgili kuzin, siz şimdiye kadar gördüğüm en hoş yaratıksınız!”

Henrique öylesine içinden gelerek konuşmuştu ki, yakışıklı yüzü kıpkırmızı oldu. Eva bunu son derece olağan karşıladı, yüzünün tek çizgisi değişmeksizin, “Böyle hissettiğinize sevindim sevgili Henrique! Bunu anımsayacağınızı umuyorum,” dedi.

Yemek zili konuşmalarını noktaladı.

24. ABD’nin kuruluş yıllarında, farklı yerlerde vaaz vermek için atla seyahat eden metodist din adamları. (Y.N.)

24 Dokundurmak

Bu olaydan iki gün sonra Alfred St. Clare ile Augustine ayrıldı, genç kuzeninin arkadaşlığıyla hareketlenmiş ve gereğinden fazla çaba harcamış olan Eva, hızla güç yitirmeye başladı. Sonunda St. Clare istenmeyen gerçeği aralarına sokar korkusuyla hep kaçtığı bir şeye, bir doktora razı oldu.

Eva birkaç gün evden çıkamayacak kadar kötüleşince doktor çağrıldı.

Marie St. Clare çocuğun giderek bozulan sağlığıyla yiten gücünü hiç umursamıyor, kurbanı olduğuna inandığı iki-üç yeni hastalık türünü incelemeye dalmış bulunuyordu.

Marie’nin inancının birinci ilkesi kimsenin kendinden daha çilekeş olmadığı, olamayacağıydı, bu nedenle de çevresindekilerden birinin hasta olmasına kızgınlıkla karşı çıkıyordu. Böyle bir durumun tembellik ya da dikkat çekmekten başka hiçbir şey olmadığından hiç kuşkusu olmazdı, kendisi kadar acı çekseler aradaki ayrımı görürlerdi elbette. Onlara gereken buydu.

Miss Ophelia, Eva konusunda onun analık duygularını uyandırmak istemiş ama bu çabası boşuna olmuştu.

“Çocuk hiç de hastaymış gibi değil, koşup oynuyor,” diyordu anne.

“Ama o öksürük hep var.”

“Öksürük! Bana öksürüğü anlatman gerekmiyor. Ben günlerimi hep öksürüğe tutsak geçiriyorum. Ben Eva’nın yaşındayken verem olduğumu sanmışlardı. Geceler boyu annem yanı başımda oturdu. Ah, Eva’nın öksürüğü bir şey değil!”

“Ama giderek zayıf düşüyor, soluk darlığı çekiyor.”

“Tanrı’m! Yıllarca ben de çektim onu, sinirsel bir şey, o kadar.”

“Ama geceleri terliyor.”

“Eh, ben de on yıl çektim bunları. Geceleri sık sık çamaşırlarım sırılsıklam olurdu. Geceliğimde tek bir kuru iplik kalmadığı gibi, çarşaflar öyle ıslanırdı ki, annem kurumaları için asmak zorunda kalırdı. Eva o kadar terlemiyor!”

Miss Ophelia bir süre çenesini kapalı tuttu ama Eva’nın gücü öylesine tükendi ki, bir doktor çağrıldı ve Marie ansızın ağız değiştirdi.

Miss Ophelia alayla, “Biliyordu,” dedi. “Yazgısının anaların en dertlisi olarak yazıldığını hep hissetmişti. Kendi bozuk sağlığı yüzünden perişan zaten, biricik evladı da gözünün önünde mum gibi eriyor!” Derken Marie, Mammy’li geceleri birbiri ardına sıraladı, yeni gelen acıya güvenerek her zamankinden daha büyük bir güçle herkesi azarlamaya, ortalığı velveleye vermeye başladı.

St. Clare, “Böyle söylemeyin sevgili Marie’ciğim! Böyle bir anda her şeyden vazgeçmemelisiniz!” diyordu.

“Siz de bir annenin duyguları yok ki St. Clare! Beni asla anlayamazsınız! Biliyorsunuz.”

“Ama her şey bitmiş gibi konuşmayın!”

“Ben bunu sizin gibi kayıtsız karşılayamam St. Clare. Çocuğumuzun dehşet verici bir durumda olduğunu siz hissetmiyorsanız, ben hissediyorum. Bugüne kadar çektiklerim de düşünülürse, bu benim için dayanılmayacak kadar ağır.”

“Eva’nın çok kırılgan olduğu doğru, bunu hep biliyordum, son zamanlarda da gücünü tüketecek kadar hızlı büyüdü, bu nedenle durumu ciddi ama şu anda yalnızca havanın sıcaklığı, kuzeninin gelişinin yarattığı heyecan ve gösterdiği çaba onu halsiz düşürdü. Doktor umut var dedi.”

“Eh işin parlak yanına bakabiliyorsanız, buna şükredin, bu dünyada duyarlı olmamak bir lütuftur. Ben de kuşkusuz bu kadar duyarlı olmamayı çok isterdim, beni perişan ediyor! Keşke benim dışımdakiler kadar işi kolayından almayı becerebilseydim diyorum.”

Marie yeni acısını çevresindeki herkes için her türlü eziyete özür ve neden gösterisi olarak kullandığından herkesin burnundan getiriyordu. Birinin söylediği bir söz, herhangi bir yerde yapılmış ya da yapılmamış herhangi bir şey, Marie’nin o çok özel üzüntülerini kavramakta yetersiz, katı yürekli, duyarsız yaratıklarla çevrili olduğunun yeni bir kanıtı oluveriyordu. Zavallı Eva bu konuşmalardan bazılarını duymuş, annesine acımaktan, onu bu kadar dertlendirdiği için duyduğu üzüntüden o kadar ağlamıştı ki, gözleri şişmişti.

Eva’nın amansız hastalığının, mezarın kıyıcığındayken bile kaygılı yürekleri kandırabilen yanıltıcı bir durağanlığı, bir oyalama taktiği vardı. Bir-iki hafta içinde olumlu belirtilerde gözle görülür artış oldu. Eva’nın adımlarının sesi yine bahçede, balkonlarda duyuluyor, yine gülüp oynuyordu, babasıysa bu durum karşısında öyle sevindi ki, Eva’nın da çok geçmeden herkes kadar sağlam olacağını duyurdu. Bu aldatıcı durumdan cesaret bulmayan sadece doktorla Miss Ophelia değildi. Pek umuda kapılmayan bir yürek daha vardı, Eva’nın küçük yüreği. İnsanın içinde kimi zaman o kadar sakin ve net konuşup dünya zamanının kısa olduğunu söyleyen o ses nedir? Çürüyen doğanın gizli içgüdüsü mü yoksa ölümsüzlük sürüklenip giderken ruhun atan nabzı mı? Ne olursa olsun Eva’nın yüreğinde cennetin yakın olduğuna ilişkin dingin, tatlı, öngörümsü bir kesinlik vardı, bu duygu günbatımındaki ışık kadar dinlendirici, güzün parlak durgunluğu kadar tatlıydı, Eva’nın küçük yüreği bunlardan güven duyuyor, yalnızca onu bunca seven insanın çektiği acıya üzülüyordu.

Son derece şefkatle bakılmasına, tüm yaşamı zenginlikle sevginin verebileceği her tür parlaklıkla gözünün önünde açılmasına karşın öleceği için kendisi adına hiçbir üzüntü duymuyordu.

Alçakgönüllü yaşlı dostuyla birlikte birçok kez okudukları o Kitap’ta O’nun kendisini sevdiğini görmüş, düşüncesini de gencecik yüreğinde duymuştu, bakar ve esinlenirken O, geçmişe ilişkin bir resim, bir hayal olmaktan çıkmış, küçük kızı çepeçevre saran canlı bir gerçekliğe dönüşmüştü. İsa sevgisi çocuksu yüreğini ölümlülerin şefkatinden de yoğun sarmalamıştı, Eva gittiği yerin Tanrı’nın yanı, O’nun evi olduğunu söylüyordu.

Ama yine de yüreği, ardında bırakacakları için hüzünlü bir şefkatle sızlıyordu. Hiç açıkça düşünmemiş olmasına karşın babasını yüreğinde içgüdüsel olarak öbürlerinden daha farklı kavrıyordu. Annesini sevgili bir varlık olduğu için seviyor, onda gördüğü tüm bencillikler, her çocuk gibi, annesinin yanlış yapmayacağına ilişkin o gözü kapalı güveni taşıdığından Eva’yı yalnızca üzüyor, aklını karıştırıyordu. Annesinde Eva’nın asla anlayamadığı bir şey vardı ama çocuk bunu, annesi olduğu ve onu çok sevdiği düşüncesiyle örtüyordu.

Onlara karşı gün ışığı ve güneş gibi olduğu sevgili sadık hizmetçilere de aynı şeyi duyuyordu. Çocuklar pek genelleme yapmaz ama Eva her zaman rastlanmayacak kadar olgun bir çocuktu ve düşünceli, etkilenen yüreğinin derinliklerinde birer birer düşen yaşamların, düzenin kötülüğü altında yaşamak zorunda kalanlar olduğunu gözlemlemişti. Onlar adına bir şeyler yapmak için belli belirsiz bir istek duyuyordu, yalnızca onları kurtarıp mutlu etmek değil tüm koşullarını değiştirmeyi istiyor, bu istek küçücük bedeninin takatsizliğiyle üzüntü verecek biçimde çelişiyordu.

Bir gün arkadaşına kitap okurken, “Tom Amca,” dedi, “İsa’nın neden bizim için ölmek istediğini anlıyorum.”

“Neden Miss Eva?”

“Ben de öyle hissediyorum da ondan.”

“Ne oldu Miss Eva, anlamıyorum.”

“Sana anlatamam ki ama sen şu insanlarla birlikte gemiyle geldiğinde hani kimi annesini kimi kocasını yitirmişti, anneler çocukları için ağlıyordu ya, işte onları ve zavallı Prue’nun durumunun korkunçluğunu gördüğümde, başına geleni duyduğumda ve daha birçok kez ölümüm bu acıyı durduracaksa ölmekten mutluluk duyacağımı düşündüm. Elimden gelseydi onlar için ölebilirdim Tom,” dedi çocuk içtenlikle, sonra da incecik elini onunkinin üstüne koydu.

Tom korku ve huşu karışık bir duyguyla çocuğa baktı, babasının sesini duyan Eva fırlayıp giderken arkasından bakan Tom gözlerini sildi de sildi.

Az sonra karşılaştığı Mammy’ye, “Eva’yı burada tutmak boşuna, alnına Tanrı’nın mührü basılmış,” dedi.

Mammy ellerini kaldırdı.

“Ah, evet evet! Ben de herkese böyle söyledim zaten. Herhangi bir çocuğa benzemiyor ki, gözlerinin derinliklerinde başka bir şey vardır hep. Hanımıma da birçok kez söyledim, gerçekleşiyor işte, hepimiz olup bitenin ne olduğunun farkındayız, sevgili küçük, kutlu kuzucuk!”

Eva verandanın basamaklarını çıkarak babasını karşıladı. Öğleden sonranın geç saatleriydi, damarlarında ağır ağır yanan ateşle gözleri doğal olmayan bir biçimde parlayan Eva, altın saçları, ışıl ışıl yanakları, ak giysisiyle yaklaşırken güneş de arkasında bir hale oluşturdu.

St. Clare onun için aldığı heykelciği göstermek için çağırmıştı kızını ama yaklaşırkenki görünüşü babayı ansızın acıyla irkiltti. Öyle yoğun ama yine de öyle kırılgan bir güzelliği vardı ki insan bakmaya kıyamıyordu. Babası onu kollarıyla sarıverdi, ne söyleyeceğini unuttu.

“Eva yavrum, bugünlerde daha iyisin, değil mi?”

Eva ani bir kararlılıkla, “Baba, uzun zamandır size söylemek istediğim şeyler var, daha da güçten düşmeden onları size söylemek istiyorum.”

Eva kucağına otururken St. Clare titredi. Kız başını onun göğsüne dayadı.

“Artık bunları kendime saklamanın yararı yok. Sizi terk edeceğim zaman yaklaşıyor. Asla geri dönmemek üzere gidiyorum!” Eva hıçkırdı.

St. Clare konuşurken titriyor ama sesi neşeli çıkıyordu.

“Hadi canım, sevgili Eva’cığım benim! Senin sinirin bozulmuş, hüzünlenmişsin, böyle iç karartıcı düşüncelere kendini kaptırmamalısın. Bak sana küçük bir heykelcik aldım!”

Eva onu yavaşça bir yana koydu.

“Hayır baba! Kendinizi kandırmayın! Daha iyi değilim, bunu çok iyi biliyorum, çok geçmeden de gideceğim. Sinirli de değilim, üzgün de değilim. Size ve dostlarıma aklım takılmasa daha çok mutlu olurdum. Gitmek istiyorum, gitmeye can atıyorum!”

“Ama sevgili çocuğum, o zavallı küçük yüreciğini bu kadar üzen ne? Mutlu olmak için sana verilebilecek her şeyin var.”

“Aslında olmak istediğim yer cennet, yalnızca dostlarımın hatırı için yaşamayı isterdim. Burada beni üzen, bana korkunç gelen pek çok şey var, o yüzden orada olmayı yeğlerim ama sizi bırakmak istemiyorum, bu neredeyse yüreğimi dağlıyor!”

“Seni bu kadar üzen o korkunç şey nedir Eva?”

“Ah, yapılmış, hep yapılan şeyler! Zavallı insanlarımız için üzülüyorum, beni gönülden seviyorlar, tümü de bana karşı çok iyi, çok sevecen. Tümünün de özgür olmasını isterdim babacığım.”

“Şu anda yeterince özgür olmadıklarını mı düşünüyorsun Eva?”

“Ama baba, ya size bir şey olursa onlar ne olacak? Sizin gibi çok az insan var babacığım. Alfred amca da sizin gibi değil, annem de... Bir de zavallı Prue’nun sahiplerini düşünün! İnsanlar ne korkunç şeyler yapıyor, yapabiliyor!” diyen Eva titredi.

“Sevgili çocuğum, sen çok duyarlısın. Böyle şeyleri sana duyurduğum için çok üzülüyorum.”

“İşte beni düşündüren de bu babacığım. Siz benim mutlu yaşamamı, hiçbir şeyden acı duymamamı, hüzünlü bir öykü bile işitmememi isterken, öbür insancıklar ömürleri boyunca acıyla üzüntüden başka bir şey görmüyorlar. Bu bana çok bencilce geliyor. Böyle şeyleri bilmeliyim, onlara ilişkin duygularım olmalı! Böyle şeyler yüreğime saplanıp ta derinlere iniyor. Onları öyle çok düşündüm ki! Tüm kölelerimizi azat etmenin bir yolu yok mu?”

“Bu zor bir soru yavrucuğum. Gidişatın çok kötü olduğuna hiç kuşku yok, bir sürü insan da böyle düşünüyor, ben de... Bu topraklarda tek bir kölenin olmamasını gönülden isterim ama sonra ne yapılabilir kestiremiyorum!”

“Babacığım siz öyle iyi, soylu, öyle iyi yürekli bir insansınız ve her şeyi öyle tatlı tatlı söylüyorsunuz ki, herkesle konuşup bu konuda doğruyu yapmalarını sağlayamaz mısınız? Öldüğümde beni düşüneceksiniz babacığım, bunu benim hatırım için yapın. Benim elimden gelse yapardım.”

St. Clare heyecanla, “Öldüğün zaman mı! Ah, çocuğum bana böyle şeyler söyleme! Dünyadaki her şeyim sensin!” dedi.

“Zavallı yaşlı Prue’nun da her şeyi çocuğuydu, yine de çılgın gibi boşu boşuna ağladığını duymak zorunda kaldı, hiçbir şey yapamadı! Babacığım bu zavallı insanlar da çocuklarını sizin beni sevdiğiniz kadar seviyorlar. Ah! Onlar için ne olur bir şeyler yapın! Zavallı Mammy de çocuklarını seviyor, onlarla konuşurken ağladığını gördüm. Tom da çocuklarını seviyor, böyle şeylerin her zaman olması öyle korkunç ki baba!”

St. Clare yatıştırıcı bir sesle, “Yapma, yapma cancağızım, yalnızca kendini üzeceksin, ölmekten söz etmezsen, her istediğini yaparım,” dedi.

Kız, “Ben...” diye söze başlamışken duraladı, sonra yavaş yavaş konuşmasını sürdürdü, “gider gitmez Tom’u azat edeceğinize söz vermenizi istiyorum.”

“Evet canım, şu dünyada, ne istersen yaparım.”

Çocuk ateş gibi yanan yanağını babasınınkine dayayarak, “Sevgili babacığım,” dedi, “birlikte gitmemizi ne çok isterdim!”

“Nereye yavrucuğum?”

“Yaradan’ımızın evine, orası öyle tatlı, öyle huzurlu ki, öyle bir sevgi var ki orada!”

Çocuk düşünmeden, sık sık gittiği bir yerden söz edermişçesine konuşuyordu.

“Gitmek istemez miydiniz babacığım?”

St. Clare ona sımsıkı sarılıp suskun kaldı.

Çocuk sık sık bilinçsizce kullandığı o sakin kesinlikle konuşarak, “Bana geleceksiniz,” dedi.

“Arkandan geleceğim, seni unutmayacağım.”

Görkemli akşamın gölgeleri çevrelerinde giderek koyulaşarak ikisini kuşattı; St. Clare küçük, kırılgan bedeni göğsüne bastırmış, sessizce oturuyordu. O derin gözleri artık göremiyordu ama kızının tatlı sesi bir ruhun sesiymiş gibi geliyordu kulağına, bir yargının önsezisi gibi bir anda tüm yaşamı gözlerinin önünden geçti. Annesinin dualarıyla ilahileri, kendisinin çok genç yaşında iyiye, yüce emellere duyduğu özlem, şimdiki durumu. Nihilizmi ve kuşkuculuğu sürdürdüğü saygın yaşam adındaki şey. İnsan bir anda öyle çok şey düşünebilir ki. St. Clare’in aklından da pek çok şey geçti, pek çok şey hissetti ama hiçbir şey söylemedi, karanlık iyice basınca da çocuğu odasına götürdü, çocuk dinlenmeye hazır olunca hizmetçileri gönderdi ve onu kollarının arasında sallayarak uyuyuncaya kadar şarkı söyledi.

25 Küçük vaiz

St. Clare’in verandada bambu bir şezlonga uzanmış, kendini bir puroyla oyalamaya çalıştığı gün, bir pazar öğleden sonrasıydı. Marie de verandaya açılan pencerenin karşısında, sivrisineklerden korunmak için tülden, saydam bir cibinliğin altında, bir kanepeye boylu boyunca uzanmıştı, elinde gevşekçe şık ciltli bir dua kitabı tutuyordu. Elinde dua kitabı olmasının nedeni pazar olmasıydı, o da okuduğunu farz ediyordu ama aslında elinde açık kitap, kısa aralıklarla uyukluyordu.

Miss Ophelia enine boyuna bir araştırmadan sonra arabayla gidilebilecek bir uzaklıkta küçük bir Metodist toplantı keşfetmiş, Tom’u da arabacı olarak alıp yola çıkmıştı, Eva da ona eşlik ediyordu.

Marie biraz kestirdikten sonra, “Ne diyorum biliyor musunuz Augustine, şu benim yaşlı Doktor Posey’i çağırtmak için kente haber göndermem gerekiyor, kalbimde bir şey olduğuna hiç kuşkum yok,” dedi.

“Neden onu çağırtıyorsunuz? Eva’ya bakan iyi bir doktora benziyor.”

“Önemli bir durum söz konusuysa ona güvenemem,” dedi Marie, “benim durumumun da giderek öyle olduğunu düşünüyorum! İki-üç gecedir hep bunu düşünmekteyim, öyle sıkıntı veren ağrılarım var, öyle garip duygular içindeyim ki!”

“Ah, Marie hüzünlendiniz siz yoksa kalp sorununuz falan olduğunu sanmıyorum.”

“Sanmadığınızı biliyorum. Zaten bunu duymayı bekliyordum. Eva öksürse ya da ona küçücük bir şey olsa paniğe kapılırsınız ama beni hiç düşünmezsiniz.”

“Bir kalp rahatsızlığınız olduğu sizce kabul edilir bir şeyse ben de kabul etmeye çalışırım. Olduğunu bilmiyordum.”

“Çok geç olduğunda bundan pişmanlık duymayacağınızı umuyorum ama ister inanın, ister inanmayın, Eva için duyduğum gerginlikle o sevgili çocuk için gösterdiğim çaba uzun süredir kuşkulandığım şeyi ortaya çıkardı.”

Marie’nin sözünü ettiği çabanın ne olduğunu söylemek zordu. St. Clare içinden bunu düşündü, verandanın önüne araba yanaşıp da içinden Miss Ophelia ile Eva ininceye kadar da habis ruhlu, taş yürekli adamın biriymişçesine purosunu tüttürmeyi sürdürdü.

Miss Ophelia her zaman yaptığı gibi herhangi bir şeyden söz etmeden önce bonesiyle şalını çıkarmak için doğru odasına gitti, Eva’ysa St. Clare’in çağrısı üzerine gidip dizine oturarak dinledikleri ayini ayrıntısıyla anlatmaya başladı.

Az sonra Miss Ophelia’nın, o anda bulundukları verandaya açılan odasından telaşlı itiraz sesleri ve birini deli gibi azarladığı duyuldu.

St. Clare, “Kim bilir Topsy yine ne cadılık yapmıştır,” dedi. “Kalıbımı basarım ki bu kargaşaya o neden olmuştur.”

Bir dakika sonra da Miss Ophelia müthiş bir öfkeyle suçluyu sürükleyerek geldi.

“Buraya gel! Sahibine söyleyeceğim!”

“Yine ne oldu?” dedi Augustine.

“Olan şu ki, ben bu çocuğun eziyetine daha fazla katlanamayacağım! Dayanılır gibi değil, etle kandan yapılmış biri asla bu işin sonunu getiremez! İşte, onu kilitledim, eline de çalışması için bir ilahi verdim ama o ne yaptı? Sen anahtarı nereye koyduğumu gözetle, çalışma odama gir, bir başlık danteli al, kes, bin parçaya doğra, bebeklerine ceket yap! Ömrümde böyle şey görmedim!”

Marie, “Bu yaratıkların sertlikten başka bir şeyle yola gelmeyeceğini size söyledim kuzin,” dedi. Sonra da St. Clare’e sitem dolu gözlerle bakarak ekledi: “Bu iş bana bırakılsaydı, o çocuğu gönderir, ayakta duramayacak duruma gelinceye kadar kırbaçlatırdım!”

St. Clare, “Hiç kuşkum yok. Kadınlar az acımasız değil doğrusu. Bırak bir erkeği, bir alay kadını, atı ve hizmetçiyi gözünü kırpmadan öldüreceklerin sayısı hiç de azımsanamaz,” dedi.

“Sizin o fasa fiso yöntemlerinizin hiç yararı yok St. Clare! Kuzin sağduyulu bir kadın, şu anda da her şeyi benim kadar açıkça görüyor,” dedi Marie.

Miss Ophelia yeteneğinin sınanmasından nefret eder ve son derece öfkelenirdi. Çocuğun zarar vermeye olan eğilimleri ve düzenbazlığı sinirlerini altüst etmişti. Aslında hanım okuyucularımızın pek çoğu, onun koşullarında olsalar aynı biçimde hissedeceklerini kabul edeceklerdir ama Marie’nin sözleri Ophelia’ya ulaşıp anlamları bilincine varınca, kadın, öfkesinin biraz yatıştığını hissetti.

“Çocuğa öyle davranılmasına dünyada izin vermem,” dedi ardından da, “ama Augustine, ne yapacağımı gerçekten bilmiyorum, öğrettim, öğrettim, yorgun düşünceye kadar konuştum, onu kırbaçladım, aklıma gelen her biçimde cezalandırdım ama hâlâ başlangıçta neyse o,” diye ekledi.

St. Clare çocuğu çağırarak, “Gel buraya Topsy, maymun seni!” diye bağırdı.

Topsy parlayan, yuvarlak, sert bakışlı gözlerini kaygıyla ve her zamanki garip gülünçlüğüyle kırpıştırarak geldi.

St. Clare elinde olmadan hoşlanıyordu çocuğun yüzündeki muzip anlamdan.

“Neden böyle yapıyorsun?” dedi.

Topsy yumuşak başlılıkla, “Kötü yüreğimden olsa gerek, Miss Feely öyle söylüyor,” dedi.

“Miss Ophelia’nın senin için neler yaptığını görmüyor musun? Aklına gelen her şeyi yaptığını söylüyor.”

“Tanrı’m, evet efendim! Eski hanımım da öyle derdi. Beni daha çok kırbaçlar, saçımı çeker, kafamı kapıya vururdu ama bana bir yararı olmadı! Kafamda tek tel saç kalmayıncaya kadar çekseler de sanırım bir yararı olmaz, ben öyle kötüyüm ki! Tanrı’m! Ben bir zenciden başka bir şey değilim, hiç umut yok bende!”

Miss Ophelia, “Ben bu işten vazgeçiyorum, artık bu sıkıntıya katlanamayacağım!” dedi.

“Tek soru sormak isterdim,” dedi St. Clare.

“Nedir?”

“İlahileriniz evinizde, elinize bırakılmış tek bir putperest çocuğu kurtarmaya yetecek kadar güçlü değilse, bunlar gibi binlecesinin arasına birkaç zavallı misyoneri göndermenin yararı nedir? Öyle sanıyorum ki bu çocuk putperestlerin iyi bir örneği.”

Miss Ophelia hemen yanıtlamadı, o âna kadar bir köşede olayı sessiz sedasız izlemekte olan Eva, Topsy’ye peşinden gelmesini işaret etti. Verandanın bir köşesinde St. Clare’in okuma odası olarak kullandığı bir cam oda vardı, Eva ile Topsy orada gözden yittiler.

St. Clare, “Eva nereye gitti şimdi? Onu görmek istiyorum,” dedi.

Ardından da ayaklarının ucuna basarak cam kapıyı örten perdeyi kaldırıp içeri baktı. Sonra hemen elini dudaklarına götürüp ses çıkarmamasını işaret ederek Miss Ophelia’yı gelip bakması için yanına çağırdı. İki çocuk, yanları kapıya dönük yerde oturuyorlardı. Topsy her zamanki aldırmaz maskaralığı ve ilgisizliğiyle oturuyordu ama onun tam karşısındaki Eva’nın tüm yüzü duyguyla sıcak, iri gözleri dolu doluydu.

“Seni bu kadar kötü yapan nedir Topsy? Neden iyi olmaya çalışmıyorsun? Hiç kimseyi sevmiyor musun Topsy?”

“Sevgiye ilişkin hiçbir şey bilmiyorum, ben şekerle yemiş severim, o kadar.”

“Ama annenle babanı seviyorsun değil mi?”

“Hiç olmadı ki! Size bunu söylemiştim Miss Eva.”

Eva hüzünle, “Ah, biliyorum ama erkek kardeşin, kız kardeşin ya da teyzen falan...” diye devam etti.

“Hayır hiçbiri yok, hiçbir şeyim de hiç kimsem de hiçbir zaman olmadı.”

“Ama Topsy, iyi olmaya çalışırsan belki o zaman...”

“İyi de olsam, bir zenciden başka bir şey olamam ben. Derim soyulur da beyazlaşırsa belki o zaman çalışırım.”

“Ama siyah da olsan insanlar seni sever Topsy. İyi olsan Miss Ophelia seni sever.”

Topsy inanmazlığının göstergesi olan o kısa, duygusuz gülüşüyle güldü.

“Öyle düşünmüyor musun?” diye sordu Eva.

“Hayır, ben zenci olduğum için bana dayanamıyor, bir kurbağaya dokunmayı yeğler. Zencileri sevecek kimse olamaz, zenciler de bu konuda hiçbir şey yapamaz! Ben de aldırmıyorum,” diyen Topsy ıslık çalmaya başladı.

Eva ani bir duygu boşalımıyla, “Ah, Topsy zavallı çocuk, ben seni seviyorum!” dedi ve ince, beyaz elini Topsy’nin omzuna koydu. “Baban, annen ya da arkadaşın olmadığı için, yoksul, kullanılmış bir çocuk olduğun için seviyorum ben seni! Seni seviyorum ve iyi olmanı istiyorum. Ben hiç iyi değilim Topsy, sanırım pek uzun süre yaşayamayacağım, senin bu kadar yaramaz olman beni gerçekten üzüyor. Benim hatırım için iyi olmaya çalışmanı isterdim, çok kısa bir süre daha seninle olabileceğim.”

Siyah çocuğun yuvarlak, keskin bakışlı gözleri yaşla doldu, iri, parlak damlalar birer birer olanca ağırlıklarıyla yuvarlanarak küçük beyaz elin üstüne düştü. Evet, o anda gerçek inancın ve yüce sevginin ışığı Topsy’nin dinsiz ruhunun karanlığına sızdı!

Çocuk, başını Eva’nın dizlerine dayayarak hıçkıra hıçkıra ağlamaya başladı, Üstüne eğilmiş güzel çocuğun görüntüsü bir günahkârı ıslah etmeye çalışan parlak bir melek resmini andırıyordu.

“Zavallı Topsy,” dedi Eva, “İsa’nın herkesi aynı sevdiğini bilmiyor musun? Beni ne kadar sevmeyi istiyorsa seni de o kadar sevmeyi istiyor. Seni benim gibi ama daha çok seviyor çünkü o benden daha iyidir. İyi olmana yardım edecektir, sen de en sonunda cennete gelip beyaz bir melek olacaksın. Bir düşünsene Topsy, Tom Amca’nın ilahisinde söylediği o parlak ruhlardan biri de sen olabilirsin!”

“Ah, sevgili Miss Eva, sevgili Miss Eva!” dedi çocuk. “Çalışacağım, uğraşacağım daha önce hiçbir şeyi umursamadım!”

St. Clare o anda perdeyi indirdi, Miss Ophelia’ya döndü.

“Annemi anımsattı. Bana söylediği doğruydu. Bir körün görmesini istersek, İsa’nın yaptığını yapmak istemeliyiz. Onları kendimize çağırıp elimizi üstlerine koymalıyız.”

Miss Ophelia da, “Zencilere karşı hep bir önyargım vardı, o çocuğun bana dokunmasına dayanamadığım da bir gerçek ama bildiğini sanmıyordum,” dedi.

“Hangi çocuk olsa bunu anlardı, onlardan öyle şeyler saklanamaz, inanıyorum ki bir çocuğun yararı için gösterdiğiniz tüm çabalar ve yaptığınız tüm iyilikler bu nefreti ve önyargıyı yüreğinizde taşıdığınız sürece bir dirhem bile gönül borcu yaratmaz. Garip ama öyle.”

“Nasıl yardım edebileceğimi bilmiyorum,” dedi Miss Ophelia. “Bana karşı geliyorlar, özellikle de bu çocuk. Öyle duygular nasıl duyabilirim?”

“Göründüğü kadarıyla Eva duyuyor.”

“O, o kadar sevgi dolu ki! İsa gibi bir çocuk. Onun gibi olmayı isterdim. Bana bir ders verebilir.”

“Bunu yapabilirse eski bir disiplin yöntemini hizaya getiren ilk çocuk o olmayacak,” dedi St. Clare.

26 Ölüm

“Mezarın peçesinin

Yaşam sabahının erinde

Gözlerimizden sakladıkları için

Ağlamayın.”25

Eva’nın yatak odası, evdeki tüm öbür odalar gibi geniş bir verandaya açılan çok büyük bir odaydı. Bir yandan annesiyle babasının dairesine, öbür yandan da Miss Ophelia’ya verilen bölüme açılıyordu. St. Clare odayı döşerken hem Eva’nın kişiliğine uyacak biçimde olmasına dikkat etmiş hem de kendi beğeni ve görüşünü göz önüne almıştı. Pencerelere gül renkli ve beyaz muslin perdeler asılıydı, yerde çevresinde gül goncalarıyla yapraklardan bir su olan, ortası iyice açmış güllerle dolu, Paris’e ısmarlanıp özel dokutulmuş bir halı yayılıydı. Çok güzel zarif kıvrımlarla desenler oluşturan karyola, iskemleler ve Josephine koltuklar bambudandı. Yatağın başucunda altından destekle tutturulmuş alçı bir rafta mersin ağacı yapraklarından bir taç tutan, kapalı kanatlarıyla çok güzel oyulmuş bir melek vardı. Bu melekten aşağı o iklimin kaçınılmaz uyku gereci olan sivrisinekten koruyan, gümüşi çizgili, gül renkli hafif bir cibinlik iniyordu. Zarif bambu Josephine koltuklarda gül rengi Şam ipeklisinden yastıklar, üstlerinde de oymalı heykellerin tuttuğu, yataktakini andıran tül cibinlikler vardı. Üstü gül goncalarıyla beyaz zambaklar biçiminde yapılmış, çiçeklerle süslü, Paros Adası’ndan gelmiş en iyi cins porselenden bir vazo duran hafif, çok şık bir bambu masa odanın ortasına konmuştu. Masada Eva’nın kitapları, küçük bibloları ve babasının, yazı yeteneğini geliştirme isteğini gördüğünde ona aldığı alçıdan bir yazı dayanağı vardı. Odada bir şömine, üstündeki mermer rafta küçük çocukları yanına kabul eden İsa’yı gösteren çok güzel yapılmış bir heykelcik, iki yanda da Tom Amca’nın her sabah çiçek koymaktan gurur ve haz duyduğu mermer vazolar vardı. Değişik biçimlerde yapılmış birkaç güzel çocuk resmi duvarı süslüyordu. Kısacası göz nereye dönerse dönsün her yanda çocukluk düşleri, güzellik ve dinginlik vardı. O küçük gözler, yüreği rahatlatacak güzel düşünceler veren bir şeye takılmaksızın asla sabah ışığına açılmıyordu.

Eva’ya kısa bir süre umut verir gibi yapmış olan o yanıltıcı güç hızla geçiyor, hafif adımları verandada gitgide daha seyrek duyulurken, açık pencerenin önündeki küçük koltukta derin gözleri gölün kabarıp alçalan sularına dikili olarak daha sık uzanmış görülüyordu.

İncil’i yarı açık, saydam parmakları rasgele yaprakların arasında, uzanmış yatarken öğleden sonranın geç saatleriydi, ansızın annesinin verandada sert bir sesle konuştuğunu duydu.

“Bu ne şimdi rezil? Yeni bir şeytanlık mı yoksa? Demek çiçekleri koparıyordun ha?” Eva esaslı bir tokatın sesini duydu.

Topsy’nin sesinin, “Hanımım, Miss Eva’ya topluyordum onları,” dediğini işitti.

“Miss Eva demek? İyi bir bahane. O senin çiçeklerini istiyor mu bakalım, seni işe yaramaz zenci seni! Defol karşımdan!”

Bir anda Eva koltuğundan fırladığı gibi soluğu verandada aldı.

“Yapmayın anne! Çiçekleri isterim, bana verin onları, istiyorum!”

“Ama Eva odan çiçek dolu.”

“Çok yok. Topsy getir onları buraya!”

Başı önünde, asık suratla duran Topsy yukarı çıkıp çiçekleri ona verdi. Tavrında insana tekinsizmiş izlenimi veren gözüpeklik ve canlılıktan eser yoktu, davranışlarında bir duraksama ve utanma seziliyordu.

Eva bukete baktı.

“Güzel bir buket!”

Oldukça değişikti, parlak kırmızı tek bir sardunyayla, ışıltılı yapraklarıyla bembeyaz bir kamelya. Renklerin zıtlığı göz önüne alınarak bağlanmış, her yaprak özenle düzenlenmişti.

Eva, “Topsy, çiçekleri çok güzel düzenliyorsun, al bakalım, şu vazoda hiç çiçeğim yok. Her gün buraya bir şeyler koymanı istiyorum,” deyince Topsy’nin hoşuna gitti.

“Eh bu garip işte! Bunu neden istiyorsun ki?” dedi Marie.

“Aldırmayın anne, Topsy’nin bunu yapıp yapmaması umurunuzda değil nasılsa, öyle değil mi?”

“Elbette, seni hoşnut edecekse, canım! Topsy, hanımını duydun, bunu unutmamaya dikkat et!”

Topsy diz kırarak kısa bir selam verdi ve başını önüne eğdi, başını çevirirken Eva kızın koyu renk yanağından bir yaş damlasının yuvarlandığını gördü.

“Bakın anneciğim, Topsy’cik benim için bir şeyler yapmaya çalışıyordu.”

“Aman, saçmalama! Kötülük yapmayı seviyor da ondan. Çiçekleri koparmaması gerektiğini biliyor ve bunu yapıyor, o kadar işte ama onları yolması senin hoşuna gidiyorsa, öyle olsun.”

“Anne bana öyle geliyor ki, Topsy eskisi gibi değil artık, iyi bir kız olmaya çalışıyor.”

Marie, “İyi olması için epey terlemesi gerek,” diyerek umursamayan bir kahkaha attı.

“Anne, biliyorsunuz zavallı Topsy’nin yaşamında her şey aleyhine olmuş.”

“Burada olduğundan beri değil, hiç kuşkusuz. Onunla o kadar konuşulup, öğüt verilip, onun için yapılabilecek her şey yapılmadı mı? Öylesine çirkin ki, hep de öyle kalacak. Öyle bir yaratığı adam edemezsin!”

“Ama anne bir sürü arkadaşla, beni iyi, mutlu kılacak bir sürü şeyle, benim gibi yetişmiş olmakla buraya gelinceye kadar olan yaşamın içinde onun gibi yetişmiş olmak o kadar farklı ki!”

“Doğru,” diyen Marie esnedi. “Hey Tanrı’m, ne kadar sıcak!”

“Anne, başından beri Hıristiyan olsaydı, Topsy de herhangi birimiz kadar iyi bir melek olabilirdi, buna inanıyorsunuz değil mi?”

“Topsy mi? Amma da saçma bir düşünce! Bunu da ancak sen düşünebilirsin zaten. Yine de olurdu sanırım.”

“Ama anne, Tanrı bizim olduğu kadar onun da babası değil mi? İsa onun da kurtarıcısı değil mi?”

“Eh, bu olabilir! Sanırım herkesi Tanrı yaratmış. Benim koklama şişem nerede?”

Eva uzaktaki göle bakarak kendi kendine konuşur gibi, “Ne kadar yazık! Ah, nasıl yazık oluyor!” dedi.

“Neye yazık oluyor?”

“Parlak bir melek olup meleklerle yaşayabilecek biri aşağının aşağısına, ta dibe iniyor da kimse ona yardım etmiyor! Ah, Tanrı’m!”

“Biz ona yardım edemeyiz ki, bu konuda üzülmeye gerek yok Eva! Ne yapılabilir bilmiyorum, kendi ayrıcalıklarımız için şükretmeliyiz.”

“Bu konuda zorlanıyorum,” dedi Eva, “hiçbir şeyleri olmayan yoksul insanları düşündüğümde öyle üzülüyorum ki!”

Marie, “Bunca gariplik yeter!” dedi. “Ayrıcalıklarım için dinimin şükretmemi istediğine hiç kuşkum yok!”

“Anne, saçımı kestirmek istiyorum, epey bir bölümünü...”

“Neden?”

“Kendim verebiliyorken, arkadaşlarıma vermek istiyorum. Teyzeme söyler misiniz gelip kessin?”

Marie sesini yükseltip öbür odadan Miss Ophelia’yı çağırdı.

Miss Ophelia içeri girerken Eva dayandığı yastıktan yarı doğruldu, uzun altınımsı kahverengi buklelerini sallayarak oyun oynuyormuşçasına, “Gelin teyzeciğim, koyunu kırkın!” dedi.

O anda kızına getirdiği meyvelerle kapıdan giren St. Clare, “Ne oluyor?” diye sordu.

“Baba, teyzemin saçımı kesmesini istiyorum, çok saçım var, başımı terletiyor, hem de birazını vermek istiyorum.”

Miss Ophelia makasını alıp geldi.

“Dikkat edin, görünüşünü bozmayın,” dedi babası, “alttan, görünmeyecek yerden kesin. Eva’nın bukleleriyle göğsüm kabarır.”

Eva üzüntüyle, “Ah, babacığım!” dedi.

St. Clare neşeli bir tonda, “Evet, kuzenin Henrique’i görmen için seni amcanın çiftliğine götürünceye kadar da böyle güzel kalmanı istiyorum,” dedi.

“Oraya hiç gitmeyeceğim baba, ben daha güzel bir yere gidiyorum. Ah, lütfen inanın bana! Görmüyor musunuz her geçen gün daha güçten düşüyorum?”

“Bu kadar kötücül bir şeye inanmam için neden diretiyorsun Eva?”

“Yalnızca doğru olduğu için baba, şimdi inanırsanız, siz de benim gibi hissedebilirsiniz.”

St. Clare sustu ve birbiri ardına çocuğun başından ayrılıp kucağına düşen uzun, güzelim bukleleri hüzünle izlemeye koyuldu. Eva arada onları kucağından alıyor, inceliyor, ince parmaklarına sarıyor, ikide birde de kaygıyla babasına bakıyordu.

“Böyle kötü bir şeyin olacağını bekliyordum,” dedi Marie, “kimse fark etmese de günden güne sağlığımı kemirip beni mezara yaklaştıran buydu işte. Bunu çok önceden gördüm St. Clare, siz de bir süre sonra haklı olduğumu anlayacaksınız.”

St. Clare kuru, acı bir sesle, “Bunun da sizi rahatlatacağına hiç kuşku yok,” dedi.

Marie gerisingeri koltuğa uzandı, yüzünü keten mendiliyle örttü.

Eva’nın tertemiz mavi gözleri ciddiyetle birinden ötekine gidip geliyordu. Dünya bağlarını yarı gevşetmiş dingin, kavrayışlı bir ruhun bakışlarıydı, ikisinin arasındaki farkı gördüğü, duyumsadığı ve değerlendirdiği açıktı.

Eliyle babasına işaret ederek çağırdı. O da gelip yanına oturdu.

“Baba, gücüm her geçen gün tükeniyor, gitmem gerektiğini biliyorum. Söylemek ve yapmak istediğim, bir de yapmam gereken şeyler var, sizse benim bu konuda konuşmamı hiç istemiyorsunuz ama bu gelecek, ertelemenin anlamı yok. Lütfen konuşmama razı olun!”

St. Clare bir eliyle gözlerini kapadı, öbürüyle de Eva’nın elini tuttu.

“Çocuğum, razıyım,” dedi.

“Öyleyse herkesi bir arada görmek istiyorum. Onlara söylemem gereken şeyler var.”

St. Clare dayanmaya çalıştığını gösteren bir ses tonuyla, “Pekâlâ,” dedi.

Miss Ophelia bir haberci gönderdi, az sonra da tüm hizmetçiler odada toplandı.

Eva yastıklara dayanmış yatıyor, saçları gevşekçe başını çevreliyordu, al yanakları teninin, kollarıyla bacaklarının ve yüz çizgilerinin yoğun beyazlığıyla iyice belirginleşmişti, iri, bedensizmiş gibi duran gözleri ciddi bakışlarla gelenlere dikiliydi.

Hizmetçiler beklenmedik bir duygu dalgasıyla sarsıldı.

Eva’nın, bir ruhunmuş gibi duran yüzü, yanında duran kesilmiş saç yığını, babasının öte yana dönük yüzü ve Marie’nin hıçkırıkları duyarlı, etkilenen bir ırkın duyguları üstünde vurulmuş gibi bir etki yaptı, içeri girdiklerinde birbirlerine baktılar, iç geçirip başlarını salladılar. Cenazelerdekini andıran ağır bir suskunluk oldu.

Eva doğrularak içtenlikle herkese uzun uzun ve birer birer baktı. Tümü de üzgün ama olayın bilincinde görünüyordu. Kadınların çoğu yüzlerini önlüklerine gizledi.

“Sizleri çağırdım benim sevgili arkadaşlarım, sizi seviyorum. Hepinizi seviyorum ve size söyleyecek bir şeyim var, bunu hep anımsamanızı istiyorum. Sizi terk edeceğim. Birkaç hafta sonra artık beni görmeyeceksiniz!”

Çocuk, sözünün bu noktasında inilti, hıçkırık, feryat figan patlamasıyla susmak zorunda kaldı, bir anda tümünden birden kopan gürültüde ince sesi duyulmaz olmuştu. Eva bir an bekledi sonra hıçkırıkları durduran bir ses tonuyla, “Beni seviyorsanız sözümü kesmemelisiniz,” dedi. “Söyleyeceğimi dinleyin. Sizinle ruhlarımız için konuşmak istiyorum. Pek çoğunuz ne yazık ki çok kayıtsız. Yalnızca bu dünyayı düşünüyorsunuz. İçinde İsa olan güzel bir dünyanın olduğunu anımsamanızı istiyorum. Ben oraya gidiyorum, siz de gidebilirsiniz. Orası, benim için olduğu kadar sizin için de... Ama oraya gitmek istiyorsanız boş, aldırışsız, düşüncesiz ömürler tüketmemelisiniz. Hıristiyan olmalısınız. Her biriniz bir meleğe dönüşüp sonsuza dek öyle kalabileceğinizi unutmamalısınız... Hıristiyan olmak isterseniz İsa size yardım edecektir. Ona dua etmeli ve okumalısınız...”

Çocuk kendini toparladı, onlara acıyarak baktı sonra üzüntüyle, “Aman Tanrı’m, okuyamıyorsunuz ki!.. Zavallı ruhlar!” diyerek yüzünü yastığa gömdü ve ağlamaya başladı, bu arada yere diz çökmüş olanlardan gelen hıçkırıklar Eva’yı kendine getirdi. Başını kaldırıp gözyaşları arasında ışıl ışıl bir gülüşle, “Aldırmayın, ben sizin için dua ettim,” dedi, “okuyamasanız da İsa’nın size yardım edeceğini biliyorum. Elinizden gelenin en iyisini yapmaya çalışın, her gün dua edin ondan size yardım etmesini isteyin, size İncil okunursa bu fırsatı kaçırmayın, hepinizi cennette göreceğimi sanıyorum.”

Tom ve Mammy’yle birlikte Metodist olan yaşlıların dudaklarından, “Âmin,” karşılığı döküldü.

Genç ve daha düşüncesiz olanlar kendilerini tümüyle duygularına bırakmış, başları dizleri arasında hıçkırıyorlardı.

“Biliyorum, sizler beni sevdiniz,” dedi Eva.

“Evet, ah evet! Çok seviyoruz! Tanrı seni kutsasın!” yanıtı içtenlikle tümünden geldi.

“Evet, sevdiğinizi biliyorum! İçinizde bana hep çok iyi davranmamış olan tek kişi yok, ben de size baktıkça her zaman beni anımsayacağınız bir şey vermek istiyorum. Her birinize saçımın bir buklesini vereceğim ki, bakınca sizi sevdiğimi, cennete gittiğimi, sizleri de orada görmek istediğimi anımsayın.”

Anlatması olanaksız bu sahnede herkes hıçkırıklar ve gözyaşlarıyla küçüğün çevresine toplandı, elinden onlara olan sevgisinin son göstergesini aldı. Dizleri üstüne çöktüler, ağladılar, dua ettiler, giysisinin ucundan öptüler, daha yaşlı olanlarsa ırklarının ince duygululuğu gereğince dualar ve kutsamalarla karışık sevgi sözcükleri söylediler.

Her biri armağanlarını alırken tüm bu heyecanın küçük hastası üstündeki etkisinin farkında olan Miss Ophelia herkese dışarı çıkmalarını işaret etti. Sonunda Tom ile Mammy dışında hepsi çıktı.

Eva, “Al, Tom Amca, sana güzel bir tane vereyim. Ah, seni cennette göreceğimi düşününce öyle mutlu oluyorum ki Tom Amca, göreceğimden hiç kuşkum yok ve sen Mammy, sevgili iyi yürekli Mammy!” diyerek kollarını yaşlı hastabakıcısının boynuna doladı. “Senin de orada olacağını biliyorum.”

“Ah Miss Eva, ben sizsiz nasıl yaşayacağım şimdi, yaşayamam ki!” dedi sadık kadın ve yaşadığı yoğun acıyla, “Her şeyi de alıp cennete götüreceksiniz gibi geliyor!” diye ekledi.

Miss Ophelia Mammy ile Tom’u usulca dışarı çıkardı, tam herkesin gittiğini sanırken arkasını döndüğünde Topsy’yi gördü.

“Sen de nereden çıktın?” deyiverdi.

Topsy gözyaşlarını silerek, “Ben buradaydım,” dedi. “Ah Miss Eva, ben çok kötü bir kız oldum ama bana da bir tane vermez misiniz?”

“Evet Topsy’cik, elbette vereceğim. Al bakalım, buna her baktığında seni sevdiğimi ve iyi bir kız olmanı istediğimi düşün!”

“Ah Miss Eva ben uğraşıyorum!” dedi Topsy içtenlikle, “Aman Tanrı’m, iyi olmak öyle zor ki! Hiç yapamayacakmışım gibi geliyor!”

“İsa bunu biliyor Topsy, senin için üzülüyor, sana yardım edecektir.”

Gözlerini önlüğüyle kapatan Topsy, Miss Ophelia’yla birlikte usulca odadan çıktı ve giderken değerli bukleyi göğsüne sakladı.

Herkes gidince Miss Ophelia kapıyı kapattı. Bu değerli hanımefendi az önceki sahne yaşanırken gözyaşlarını sık sık silmişti ama kafasındaki en önemli şey böyle bir heyecanın genç emanetinde ne sonuç vereceğiydi.

Bu arada St. Clare, elleriyle gözlerini kapamış olarak durumunu değiştirmeden öylece oturmuştu. Tümü gittiğinde de kımıldamadan oturmayı sürdürdü.

Eva yavaşça elini onunkinin üstüne koyarak, “Baba!” dedi.

St. Clare ansızın sıçrayıp titredi ama yanıt vermedi.

“Sevgili babacığım!”

St. Clare ayağa kalktı.

“Dayanamam, buna dayanamam! Yaradan beni çok acı bir zorlukla sınıyor!” St. Clare bu sözcükleri çok acı bir ses tonuyla vurgulayarak söyledi.

Miss Ophelia, “Augustine! Tanrı’nın kendi iradesiyle istediğini yapma hakkı yok mu?” dedi.

“Öyle olabilir ama bu katlanmayı kolaylaştırmıyor.” Kuru, sert, gözyaşsız bir biçimde bunu söyledikten sonra arkasını döndü.

Eva doğruldu, kendini onun kollarına atarak, “Baba, kalbimi kırıyorsunuz!” dedi. “Böyle hissetmemelisiniz!” Çocuk tümünü telaşlandıran bir çılgınlıkla hıçkırıp ağlamaya başlayınca babasının düşünceleri bir anda başka bir yola döndü.

“Haydi Eva, yapma cancağızım! Şişt! Yanlış ve kötü davrandım. Nasıl istersen öyle hisseder, öyle davranırsın, tek sen kendini sıkma, öyle de ağlama! Ne istersen onu yapacağım, öyle konuşmakla kötü davrandım.”

Eva çok geçmeden babasının kollarında yorgun bir güvercin gibi yatıp kaldı, o da kızının üstüne eğildi ve düşünebildiği her tatlı sözü söyleyerek onu rahatlatmaya çalıştı.

Marie çılgın bir sinir krizinin eşiğinde olduğunu fark edince kalkıp kendi odasına koştu.

Babası hüzünle gülümseyerek, “Bana bir bukle vermedin Eva,” dedi.

Eva gülümsedi, “Hepsi sizin babacığım, annemle sizin, sevgili teyzeme de istediği kadar verin. Yalnızca zavallı insancıklarımıza kendim vermek istedim, ben gidince unutulabilirdi, beni anımsamalarına yararı olsun istedim... Siz Hıristiyansınız değil mi baba?” dedi Eva kuşkuyla.

“Neden bunu soruyorsun?”

“Bilmem. Öyle iyisiniz ki, bunu nasıl başarabildiğinizi anlamıyorum.”

“Hıristiyan olmak nedir Eva?”

“İsa’yı her şeyden çok sevmek,” dedi Eva.

“Seviyor musun Eva?”

“Elbette seviyorum.”

“Onu hiç görmedin ki!”

“Bu bir şeyi değiştirmez. Ona inanıyorum, birkaç gün içinde de onu göreceğim.” Genç yüz, neşe ve coşkuyla aydınlandı.

St. Clare ondan sonra bu konuda başka hiçbir şey söylemedi. Bu duyguyu daha önce annesinde de görmüştü ama kendi içinde benzer bir duygu olmamıştı.

Bundan sonra Eva hızla çöktü, artık olayın su götürür yanı kalmamıştı, en sevgili umut kırıntısı bile bunu anlamamakta direnemezdi. Güzel odası açıkça bir hasta odası olmuştu, Miss Ophelia da gece gündüz hastabakıcılık görevini yerine getiriyordu, arkadaşları başka hiçbir konuda onun değerini bu konuda olduğu kadar takdir etmemişlerdir. Çok iyi eğitimli bir göz ve elle, temizlik ve rahatlık gerektiren her yöntemdeki kusursuz el çabukluğu ve el yatkınlığıyla hastalığın uygunsuz her türlü olayını gözden uzak tutarak bir de üstüne tüm bunları şaşmaz bir zaman duygusu ve açık, sorunsuz bir kafayla her reçeteyi, her doktorun söylediğini eksiksiz anımsayarak yapan Miss Ophelia, St. Clare’in eli ayağıydı. Daha önce Güneyli davranış biçiminin umursamaz özgürlüğüne hiç benzemeyen küçük gariplik ve titiz düzenlemelerine bakıp omuzlarını silkenler, Miss Ophelia’nın tam aradıkları insan olduğunu anlamışlardı.

Tom Amca çoğunlukla Eva’nın odasındaydı. Gerginlikten bir türlü rahat edemeyen, bundan da çok sıkıntı çeken çocuğu başka yere taşımak küçük kıza büyük rahatlık veriyordu, Tom’unsa en büyük hazzı bu küçük, kırılgan bedeni kollarında taşımak, bir yastığa uzatmak, odasında oradan oraya ya da gölden mis gibi yel estiğinde verandaya götürmekti. Çocuk sabahları daha iyi oluyordu. Arada onunla bahçedeki portakal ağaçlarının altında yürüyor ya da eski yerlerinde oturuyorlar, Tom da ona eski ilahiler söylüyordu.

Babası da çoğu kez aynı şeyi yapıyordu ama onun bedeni daha narin olduğundan yorulunca Eva, “Ah! Babacığım Tom alsın beni. Zavallıcık! Bu onu öyle mutlu ediyor ki, biliyorsunuz elinden gelen tek şey bu, o da bir şeyler yapmak istiyor!” diyordu.

“Ben de öyle, Eva!”

“Babacığım, siz her şeyi yapabilirsiniz, benim için her şeysiniz. Geceler boyu oturup bana okuyorsunuz, oysa Tom’un yalnızca bu yardımı ve şarkısı var, ben de bu işi sizden daha kolay yaptığını biliyorum. Öyle bir güçle taşıyor ki beni!”

Bir şeyler yapma isteği Tom’la sınırlı değildi. Evde ne kadar hizmetçi varsa aynı duyguyu yaşıyor, kendilerine göre de ellerinden geleni yapıyorlardı.

Zavallı Mammy’nin yüreği sevdiceğinin yanında olmak için yanıyor ama Marie uyuyamayacak durumda olduğunu söylediğinden ve kendinden başkalarının dinlenmesine olanak tanımak ilkelerine aykırı olduğundan, Mammy ne gece ne gündüz küçük kızı görmeye fırsat bulabiliyordu. Gecede yirmi kez Marie’nin ayaklarını ovmak, başını yıkamak, bir mendil bulmak, Eva’nın odasındaki gürültünün ne olduğuna bakmak, ışık çok geldiği için perdeyi indirmek, az geldiği için kaldırmak için uyandırılıyor, gündüzse payına düşeni yapıp “bebeciğine” bakabilmek için can attığında da Marie olanca ustalığıyla onu meşgul edecek bir neden buluyor, böylece kulağa çalınan konuşmalardan ve anlık göze ilişen şeylerden haberi oluyordu ancak.

Marie, “Artık kendime çok dikkat etmemin görevim olduğunu hissediyorum,” diyordu. “Sağlığım bu kadar zayıfken bir de o sevgili çocuğun tüm bakımı, hastabakıcılığı benim üstümde.”

“Çok haklısınız canım,” diyordu St. Clare. “Kuzinimizin bu yükünüzü azıcık hafiflettiğini sanıyordum.”

“Bir erkek olarak konuşuyorsunuz St. Clare. Bu durumdaki bir çocuğun bakımından bir anne vazgeçebilirmiş gibi... Ama yine de değişen bir şey yok, kimse ne hissettiğimi bilmiyor! Ben sizin gibi her şeyi fırlatıp atamam.”

St. Clare gülümsedi. Elinde olmaksızın bunu yaptığı için onun kusuruna bakmamalısınız, yani St. Clare hâlâ gülümseyebiliyordu. Çünkü küçük ruhun veda yolculuğu öyle parlak, öyle dingin, küçük kayığı cennet kıyılarına götüren rüzgâr öyle tatlı ve güzel kokuluydu ki yaklaşanın ölüm olduğunu kavramak olanaksızdı. Çocuk neredeyse ayırdına varılamayacak kadar yavaş, günbegün artan dingin, tatlı bir halsizlik dışında hiçbir acı duymuyordu ve öylesine güzel, sevgi ve güven dolu, öyle mutluydu ki kimse çevresinde solunan o saflık ve barış havasının yatıştırıcı etkisine karşı koyamıyordu. St. Clare, üstüne garip bir sükûnetin çöktüğünü hissetti. Umut değildi bu, umut olamazdı, boyun eğme de değildi, yalnızca o anda yaşanan dingin bir dinlenmeydi ve öyle güzeldi ki geleceği aklına bile getirmeyi istemiyordu. O parlak hummalı kızıllık ağaçlarda ve dere kıyısında oyalanan son çiçeklerdeyken sonbaharın parlak, tatlı ormanlarının ortasında duyumsadığımız iç suskunluğu gibiydi, her şeyin kısa süre sonra geçeceğini bilmek aldığımız hazzı artırıyordu.

Eva’nın düşleriyle öngörülerini en iyi bilen arkadaşı sadık “taşıyıcısı” Tom’du. Babasına söylerse tedirgin olacağı şeyleri Tom’a söylüyordu. İpler çözülmeye başlamadan önce bedeni oluşturan balçığı sonsuza dek bırakacağı zaman ruhun duyumsadığı o gizemli sezgileri ona anlattı.

Tom sonunda her seslenişte kalkmaya hazır olmak için odasında değil de dış verandada gecelemeye başladı.

Miss Ophelia, “Tom Amca, neden öyle köpek gibi önüne gelen yerde, orada burada yatıyorsun? Doğru dürüst bir Hıristiyan gibi yatağında yatmak isteyecek yaşlı başlı bir adam sanıyordum seni,” dedi.

“İsterim Miss Feely,” dedi Tom gizemli bir tavırla, “isterim ama şimdi...”

“Ee, şimdi ne oldu?”

“Yüksek sesle konuşmayalım da St. Clare duymasın ama Miss Feely, biliyorsunuz ki, birinin damadı beklemesi gerek.”

“Ne demek istiyorsun Tom?”

“Kutsal Kitap’ta ne der bilirsiniz ‘Gece yarısı müthiş bir ses duyuldu. Ardından damat geldi.’26 Benim de şimdi her akşam beklediğim bu Miss Feely, duyamam korkusuyla gözüme uyku girmiyor.”

“Ama Tom Amca neden böyle düşünüyorsun?”

“Miss Eva, benimle konuşuyor. Tanrı habercisini ruha gönderir. O kutsanmış çocuk Tanrı’nın krallığına gittiğinde yakınında olmalıyım Miss Feely, kapıyı ardına kadar öyle bir açacaklar ki, biz de o haşmete bir göz atabileceğiz.”

“Tom Amca, Miss Eva bu gece her zamankinden daha mı kötü olduğunu söyledi?”

“Hayır ama bu sabah daha da yaklaştığını söyledi, onlar çocuğa söylüyor Miss Feely. Melekler... Şafak sökmeden duyulan borazan sesi bu,” diyen Tom en sevdiği ilahisini mırıldanmaya başladı. Bu konuşma Tom ile Miss Ophelia arasında bir akşam saat on ile on bir arasında Miss Ophelia tüm gece hazırlığını bitirmişken geçti, tam dış kapıyı sürgüleyeceği sırada Tom’u dış verandada kapının önüne uzanmış buldu.

Ne sinirlendi ne etkilendi, yalnızca o vakur, yürekten gelen tavır dikkatini çekti. Eva o akşam her zamankinden daha neşeli, pırıl pırıldı, yastıklara dayanarak yatağında oturmuş, ne kadar küçük biblosu, değerli şeyi varsa elden geçirmiş, verilmesini istediği arkadaşlarını seçmişti, biraz canlanmış gibiydi, sesi de haftalardır duyduklarından daha doğal çıkıyordu. Akşam babası onu gördükten sonra hastalığın başından bu yana Eva’nın eski halini en çok bugün andırdığını söylemiş, onu öperken Miss Ophelia’ya, “Kuzin artık onu aramızda tutabileceğiz, eskisinden çok daha iyi,” demiş ve üç haftadan beri ilk kez daha hafiflemiş bir yürekle odadan çıkmıştı.

Ne var ki gece yarısı, o garip, mistik saatte, kırılgan “şimdi”yle sonsuz gelecek arasındaki perde inceldiğinde haberci geldi!

Odada önce hızlı hızlı yürüyen birinin adımları duyuldu. Deneyimli hastabakıcıların “değişim” dedikleri durumun ayırdına varması üzerine gecenin ilk saatlerinde küçük emanetinin yanında sabahlamaya karar veren Miss Ophelia’ydı. Dış kapı hızla açıldı, dışarıda beklemekte olan Tom bir anda harekete geçti.

Miss Ophelia’nın, “Doktora git Tom, bir saniye kaybetme,” demesiyle hemen karşı odaya koşup St. Clare’in kapısını çalması bir oldu.

“Kuzen, gelseniz iyi olur,” dedi.

Bu sözler St. Clare’in yüreğine tabutun üstüne atılan toprak parçaları gibi düştü. Neden onlara olmuştu bu? Bir saniyede Eva’nın odasına koşarak kızın üstüne eğildi.

Gördüğünde St. Clare’in yüreğini durduran neydi? Neden ikisi arasında tek söz edilmedi? Sizin için çok sevgili bir yüze baktığınızda, sevdiceğinizin artık sizin olmadığını gösteren o tarif edilemez, umutsuz, yanılması olanaksız ifadeyi görmüş olanlarınız bunu söyleyebilir.

Çocuğun yüzünde dehşet verici bir ifade yoktu. Yalnızca Eva’nın ruhsal yapısını kendi üstünlüğüyle gölgeleyen, o çocuksu ruhta ölümsüz yaşamın doğduğunu gösteren yüce, neredeyse arınmış bir anlam vardı.

Gözleri küçük kıza dikili, orada hiç kımıldamadan durdular, saatin tik taklarının sesi bile çok yüksek geliyordu. Birkaç dakika sonra Tom doktorla döndü. Adam girdi, bir göz attı ve o da öbürleri gibi ses çıkarmadan durdu.

Miss Ophelia’ya alçak sesle fısıldayarak, “Bu değişiklik ne zaman oldu?” diye sordu.

Yanıt, “Gece yarısına doğru,” oldu.

Doktorun gelişiyle ayaklanan Marie yan odadan seğirtti.

“Augustine! Kuzin... ah, ne?..” diye telaşla söze başladı.

St. Clare boğuk bir sesle, “Hişşt!” dedi. “Ölüyor!”

Marie bu sözcükleri duydu, hizmetçileri uyandırmaya koştu. Çok geçmeden tüm ev ayaklandı, ışıklar görülüyor, ayak sesleri duyuluyordu, kaygılı yüzler verandaya üşüşmüş, yaşlı gözlerle camlı kapının aralığından içeri gözlüyorlardı ama St. Clare ne bir şey duyuyor ne de söylüyor, yalnızca uyuyan küçüğün yüzündeki o ifadeyi izliyordu.

“Ah bir kerecik daha uyansa da konuşsa!” dedi ve üstüne doğru eğilerek kulağına, “Eva canım!” dedi.

İri, mavi gözler açıldı, yüzünden bir gülümseme geçti, başını kaldırıp konuşmaya çalıştı.

“Beni tanıyor musun Eva?”

Çocuk son bir çabayla kollarını onun boynuna dolayarak, “Sevgili babacığım,” dedi.

Bir anda kollar yine düştü, St. Clare başını kaldırırken kızının yüzünün insanca bir acıyla kasıldığını gördü. Eva soluk almaya çabalıyor, küçük ellerini sallıyordu.

“Ah Tanrı’m, bu korkunç!” diyen St. Clare acı içinde dönüp ne yaptığını tam da bilmeden Tom’un elini burup sıkmaya başladı.

“Ah Tom, oğlum, bu beni öldürüyor!”

Tom efendisinin ellerini kendininkilerin arasına alarak hep baktığı yere bakıp yardım diledi, yaşlar kara yanaklarından ip gibi akıyordu.

“Ne olur bu kısa sürsün!” dedi St. Clare. “Yüreğim burkuluyor.”

“Ah Tanrı esirgesin, bitti, bitti sevgili efendim,” dedi Tom. “Bakın!”

Çocuk yastıkların üstüne tükenmişçesine yayılmış yatıyordu, iri saydam gözleri yukarı çevrilmiş, oraya saplanıp kalmıştı. Cennetten o kadar çok söz eden güzel dudakları ne söylemek istiyordu acaba? Dünya yaşamı da, dünyanın acıları da geçmişin bir parçası olmuş, yüzünde görkemli ve gizemli, insanın acı hıçkırıklarını boğazına tıkayan, zafer kazanmış bir parlaklık kalmıştı. Yatağın çevresindeki herkes, soluğu boğazına tıkanmışçasına bir donmuşlukla hıçkırıklarını bastırıyordu.

St. Clare usulca, “Eva,” dedi.

Eva duymadı.

“Ah Eva, ne görüyorsun söyle bize! Nedir bu?” dedi babası.

Eva’nın yüzünden parlak, muhteşem bir gülümseme geçti, kesik kesik, “Ah sevgi, hoşluk, dinginlik!” dedi, tek bir kez içini çekti ve yaşamdan ölüme geçti!

“Elveda, canım yavrum! Parlak sonsuz kapılar üstüne kapandı, artık o tatlı yüzünü bir daha göremeyeceğiz. Vay senin cennete girişini görüp de uyandıklarında yalnızca günlük yaşamın soğuk gri göğüyle, senin sonsuza dek gittiğini görecek olanlara!”

25. Thomas Moore’un “Weep Not for Those” adlı şiirinden. (Y.N.)

26. Yeni Ahit, “Matta”, 25:6. (Y.N.)

27 “Bu Dünyanın Sonu”

(John Q. Adams)27

Eva’nın odasındaki heykelciklerle resimler beyaz peçetelerle kefenlendi, orada artık yalnızca hafif soluklar ve boğulmuş ayak sesleri duyuluyor, ışık kapalı perdelerin arasından olanca ağırbaşlılığıyla içeri süzülüyordu.

Yatağa ak örtüler serilmişti, solgun, eğilmiş melek heykelciğinin altındaysa bir daha asla uyanmayacağı uykusuna yatmış küçük bir beden uzanmıştı.

Yaşarken her zaman giyme alışkanlığında olduğu sade, beyaz giysisi giydirilmiş olarak orada yatıyor, perdelerden süzülen gül rengi ışık, ölümün buzsu soğukluğuna sıcak bir ışıltı serpiyordu. Ağır kirpikler usulca tertemiz yanağın üstüne düşmüş, baş doğal uykusundaymışçasına azıcık bir yana dönmüştü ama küçük kızın yüzünün her çizgisine dünyevi ya da geçici olmayan, Tanrı’nın sevgili kullarına bahşettiği yüce göksel anlam, kendinden geçirici bir hazla dinginliğin karışımı yayılmıştı.

Senin gibilere ölüm yoktur sevgili Eva, ne karanlık ne de ölümün gölgesi... Yalnızca altın şafakta batan sabah yıldızı gibi parlak bir batış, o kadar. Seninki savaşsız zafer, çekişmesiz taçtır.

Kollarını kavuşturmuş ona bakan St. Clare de böyle düşünüyor olmalıydı. Kim bilebilir ki ne düşündüğünü? Bir süre sonra Eva’nın odasında sesler yitti. St. Clare çok acı çekiyordu, bir sis bulutu içindeydi. Çevresinde sesler duymuş, sorular sorulmuş, o da onları yanıtlamış, cenazenin ne zaman yapılacağını, onu nereye gömeceklerini sormuşlar, o da sabırsızca hiç aldırmadığı yanıtını vermişti.

Adolph ile Rosa her zamanki yumuşak yürekli, duygu dolu yapıları gereği odayı hafif, havai ve çocuksu bir hava vererek düzenlemişler, Miss Ophelia her şeyin ayrıntılarıyla temizliği denetlemiş, New England cenazelerinin çoğunda görülen ölü odasının o dehşet verici, çirkin havasını yok etmiş, tüm düzenlemelere yumuşak, şiirsel dokunuşlar katan bu üçlünün elleri olmuştu.

Raflarda hâlâ çiçekler vardı, zarif, gevşek yapraklarıyla tümü de beyaz, çok hoş ve mis kokuluydu. Eva’nın küçük masası beyaz kaplanmış, üstüne de içinde tek bir beyaz gül goncası olan en sevdiği vazosu konmuştu. Örtülerin kıvrımlarıyla perdelerin duruşu, ırklarına özgü göz beğenisiyle Adolph ile Rosa tarafından bir kez, bir kez daha düzeltilmişti. Şimdi bile, St. Clare orada durmuş düşünürken, küçük Rosa elinde bir sepet beyaz çiçekle ayaklarının ucuna basarak usulca odaya süzüldü. St. Clare’i görünce bir adım gerileyip saygıyla durdu ama adamın onu görmediğini anlayınca elindekileri ölünün çevresine yerleştirmek için ilerledi. Küçük elleriyle açık renk yaseminlerle öbür çiçekleri hayran olunacak bir beğeniyle yatağın çevresine yerleştirirken, St. Clare düşteymişçesine onun varlığının ayırdına vardı.

Kapı yine açıldı, gözleri ağlamaktan şişmiş Topsy göründü, önlüğünün altında bir şey tutuyordu. Rosa çabucak onu içeri sokmamak ister gibi bir hareket yaptı ama o bir adım atıp odaya girdi.

Rosa sert, kesin bir fısıltıyla, “Dışarı çıkmalısın, burada işin yok senin!” dedi.

Topsy yarısı dökülmüş bir çay kokulu gül goncasını yukarı kaldırdı.

“Ah, lütfen bırakın gireyim! Bir çiçek getirdim, öyle güzel ki!” dedi. “Lütfen bırakın beni de şuracığa koyuvereyim!”

Rosa daha kararlı bir sesle, “Çık hadi!” dedi.

St. Clare ansızın ayağını yere vurdu.

“Bırak kalsın! O gelecek!”

Rosa hemen toparlandı, Topsy de ilerleyerek armağanını cesedin ayağına bıraktı, ansızın yabansı, acı bir çığlık kopararak kendini yatağın yanına, yere attı ve yüksek sesle inleyerek ağlamaya başladı.

Miss Ophelia hemen odaya girdi, onu kaldırıp susturmaya çalıştıysa da başaramadı.

“Ah Miss Eva! Ah Miss Eva, keşke ben ölseydim, keşke!”

Ağlayışında insanın içine işleyen bir yabansılık vardı, St. Clare’in bembeyaz mermeri andıran yüzüne kan çıktı ve Eva öldüğünden beri dökeceği ilk gözyaşları gözpınarlarında birikti.

“Kalk çocuğum,” dedi Miss Ophelia. Sesi yumuşak çıkıyordu. “Öyle ağlama. Miss Eva cennete gitti, bir melek o.”

“Ama onu göremiyorum! Onu artık hiç göremeyeceğim!” diyen Topsy yine hıçkırmaya başladı.

Herkes bir an suskun, kalakaldı.

“O beni sevdiğini söyledi, öyle dedi! Ah Tanrı’m! Artık kimse kalmadı beni seven, hiç kimse!”

St. Clare, “Bu doğru,” dedi, sonra Miss Ophelia’ya döndü. “Zavallıcığı rahat ettirmeye çalışın lütfen.”

Topsy, “Keşke hiç doğmasaydım, doğmayı ben istemedim, ne yararı var, onu da anlamıyorum,” diye hıçkırdı.

Miss Ophelia onu şefkatle ama sıkı sıkı tutarak kaldırdı, odadan çıkardı, bunu yaparken gözlerinden birkaç damla yaş döküldü.

Onu odasına götürürken, “Topsy, zavallı çocukcağız, asla vazgeçme!” dedi. “O sevgili küçük kadarını yapamasam da ben seni sevebilirim. Umarım ondaki İsa sevgisinden bir şeyler öğrenmişimdir. Seni sevebilir ve senin iyi bir Hıristiyan genç olarak yetişebilmene yardım etmeye çalışabilirim.”

Ophelia’nın ses tonu sözcüklerinden daha çok şey söylüyordu, yüzünden aşağı yuvarlanan gözyaşlarıysa şimdiye dek döktüklerinin en içteniydi. O andan sonra her şeyden yoksun çocuğun kafasında asla yitirmeyeceği bir önem kazandı.

St. Clare, “Ah Eva’m, şu dünyada kimin birine ayırdığı tek bir saat bunca iyiliği başarmıştır,” diye düşündü. “Uzun yıllarım için nasıl bir hesap ödemem gerekecek?”

Bir süre sonra insanlar ölüye bakmak için birbiri ardına odaya girerken yumuşak fısıltılarla ayak sesleri duyuldu, derken küçük tabut geldi, cenaze töreni başladı, arabalar kapıya yanaştı, yabancılar geldi, oturtuldu, beyaz eşarpla kurdeleler, krep bantlar göze çarpıyordu, yaşlılar siyah krepler giymişti, İncil’den okunan sözcükler duyuluyordu, dualar sunuldu, St. Clare de son gözyaşı damlasını da tüketmiş biri gibi yaşadı, konuştu, hareket etti, ta ki tek bir şeyi, tabutun içindeki altın başı görünceye dek... Ne var ki hemen üstüne beyaz bir örtü çekildi, tabutun kapağı kapandı, sonra St. Clare de öbürleriyle birlikte bahçenin ucundaki küçük bir yere doğru yürüdü, küçük mezar orada, Tom’la kızının oturdukları, konuşup şarkı söyledikleri sık sık da okudukları yosunlu taşın yanı başındaydı. St. Clare yanında durdu, boş bakışlarla içine baktı, küçük tabutu indirdiklerini gördü ve kutsal sözcükler uzaklardan gelirmişçesine kulağına çalındı:

“Ben dirilten ve yaşamım. Bana inananlar, ölseler bile yaşayacaklardır.”28

Toprak atılıp küçük mezarı doldurmaya başladığında gözünden uzaklaştırdıkları kişinin onun Eva’sı olduğunu kavrayamadı. Değildi de! Eva değil, yalnızca Tanrı İsa’nın zamanı gelince ortaya çıkacağı parlak, ölümsüz biçimin kırılgan tohumuydu!

Derken herkes gitti, yaşlılar geri döndü, Marie’nin odası karardı, kadın yatağına uzanıp her dakika tüm hizmetçileri çağırarak inleyip hıçkırmaya başladı. Elbette ki onların ağlayacak zamanı olmamıştı, hem neden olsundu? Acı onun acısıydı, dünya yüzünde hiç kimsenin onun kadar acı çekmediğinden, çekemeyeceğinden hiç mi hiç kuşkusu yoktu.

“St. Clare tek damla gözyaşı dökmedi,” dedi. “Ona acımadı, ne kadar duygusuz, katı yürekli olduğunu görmek çok şaşırtıcı, hem de Eva’nın nasıl acı çektiğini bilmesi gerekirken...”

İnsanlar gözleriyle kulaklarının öylesine tutsağıydılar ki, hizmetçiler olayda en büyük acıyı çekenin hanımları olduğunu düşünmeye başladı, özellikle de isterik kasılmalar geçirmeye başlayınca doktor çağrıldı, sonunda da Marie öleceğini ilan etti ve birbirini izleyen telaş içinde koşuşturmalar, sıcak su şişeleri getirmeler, ısıtılan fanilalar, ovmalar, konuşmalar, tartışmalarla epey bir yaygara yaşandı.

Tom’unsa yüreğinde onu efendisine çeken bir duygu vardı. Düşünceli, hüzünlü yürüyüşüyle nereye giderse peşindeydi St. Clare’in, onu Eva’nın odasında, tek harfini görmediği küçük İncil’i elinde tutar ve solgun, suskun öylece otururken gördüğünde adamın bir noktaya dikilmiş, durağan yaşsız gözleri Marie’nin inleme ve feryat figanından daha acı geldi.

Birkaç güne kalmadan St. Clare ailesi kente döndü. Acının verdiği bir yerde duramama duygusuyla Augustine, düşüncelerinin akışını değiştirmek için başka bir sahneye gereksinim duymuştu. Böylece yazlık evle küçük mezarı barındıran bahçeyi bırakıp New Orleans’a geri döndüler ve St. Clare çok işi varmışçasına sokakları arşınlayarak yüreğindeki derin boşluğu o telaş, koşuşturma ve yer değişimiyle doldurmaya çabaladı. Sokakta onu görenler, kahvede rastlayanlar kaybını yalnızca şapkasındaki yas şeridinden anlıyordu. Gülümsüyor, konuşuyor, gazete okuyor, siyaset konusunda düşüncelerini söylüyor, iş konularına kulak veriyordu. Dışarıdan görünen tüm bu gülümsemelerin karanlık, suskun bir gömüt olan yüreğini kaplayan içi boş bir kabuk olduğunu kim bilebilirdi ki?

Marie, Miss Ophelia’ya yakınan bir sesle, “Mr. St. Clare tek başına bir adam,” dedi. “Dünyada sevdiği tek şeyin küçük Eva’mız olduğunu düşünürdüm ama onu çok çabuk unutmuş görünüyor. Kendisini asla o konuda konuşturamıyorum. Gerçekten daha duygulanacağını sanırdım!”

Miss Ophelia anlaşılmaz, gizli bir öngörüde bulunurcasına, “Durgun sular derin akar derlerdi bana,” dedi.

“Ah, öyle şeylere inanmam, hep boş söz. İnsanların duyguları varsa gösterir, ellerinde değildir ama duygusu olmak da çok büyük bir şanssızlık. St. Clare gibi yaratılmış olmayı yeğlerdim. Benim duygularım bana öylesine sıkıntı veriyor ki!”

Mammy de, “Efendi St. Clare gölge gibi incecik oldu. Hiçbir şey yemiyormuş, öyle diyorlar,” dedi. Ardından da, “Miss Eva’yı unutmadığını biliyorum, kimsenin unutmadığını da biliyorum, küçük, kutsanmış yaratık!” diye gözlerini silerek ekledi.

“Eh, ne olursa olsun beni hiç düşünmüyor!” dedi Marie. “Tek bir tatlı söz etmedi, bir annenin herhangi bir erkekten çok daha fazla şey hissedeceğini bilmesi gerekir.”

Miss Ophelia ciddiyetle, “Yürek kendi acısını bilir,” dedi.

“Ben de tam öyle düşünüyorum. Ne hissettiğimi yalnız ben biliyorum, başka kimse bilmiyor. Eva bilirdi ama o gitti!” diyen Marie divanına gerisingeri uzanarak avutulması olanaksız bir biçimde hıçkırmaya başladı. Marie yitirdiği her şeyin kendisi için olan değerini son derece abartan tiplerdendi ne yazık ki! Nesi varsa yalnızca kusur bulmak için gündeme getirir ama söz konusu şey bir kez uzaklaştı mı yere göğe koyamazdı.

Salonda bu konuşmalar olurken St. Clare’in kütüphanesinde başka bir konuşma yapılıyordu.

Tüm gerginliğiyle efendisini izleyen Tom, birkaç saat önce de kütüphaneye kadar peşinden gitmiş, dışarı çıkmasını bir süre boş yere bekledikten sonra sonunda içeri girmeye karar vermişti.

Usulca girdi. St. Clare odanın öbür ucundaki kanepeye uzanmıştı. Eva’nın İncil’i azıcık uzağında açık, yüzükoyun yatıyordu. Tom yürüdü, kanepenin yanında durdu. St. Clare ansızın doğruldu. Tom’un dürüst yüzü, öyle bir acıyla öyle bir sevgi ve yakınlık yakarışıyla doluydu ki, efendisi sarsıldı. Elini Tom’unkinin üstüne koydu, alnını da eline dayadı.

“Ah Tom, tüm dünya yumurta kabuğu gibi bomboş kaldı!”

“Biliyorum efendim, biliyorum,” dedi Tom, “ama ah! Efendi yukarı, sevgili Eva’mızın olduğu yere bir bakabilseydi... Aziz Tanrı İsa’nın olduğu yere!”

“Ah Tom, yukarı bakıyorum ama hiçbir şey görmüyorum! Keşke görseydim.”

Tom derin derin içini çekti.

St. Clare, “Sanırım, senin gibi yoksul, dürüst insanlarla çocuklara bizim göremediklerimizi görmek bahşedilmiş. Bu nasıl oluyor?” diye sordu.

“Akıllı ve tedbirli olanlardan gizlediklerini saf olanlara ilham ettin,” diye mırıldandı Tom, “öyle oldu Baba çünkü Senin gözünde iyi olan oydu.”29

“Tom inanmıyorum, inanamam, benim kuşku duyma huyum var, şu İncil’e inanmak istiyorum ama inanamıyorum.”

“Saygıdeğer efendim, yüce Tanrı’ya dua edin. Tanrı, inanıyorum ki, inançsızlığınıza yardım edecektir.”30

St. Clare, “Kim ne biliyor ki?” dedi. Gözleri düşteymişçesine çevrede dolanıyor, kendi kendine konuşuyordu. “Tüm o güzelim sevgiyle sadakat yalnızca küçük bir solukla geçip giden, üstüne gerçek hiçbir şeyin kurulamayacağı, insan duygusunun geçici evrelerinden biri miydi? Artık Eva diye bir şey olmayacak mı, cennet, İsa, hiçbir şey yok mu?”

“Ah saygıdeğer efendim, var! Biliyorum, bundan hiç kuşkum yok,” dedi Tom dizleri üstünde çökerek. “Lütfen, lütfen inanın sevgili efendim!”

“İsa diye birinin olduğunu nereden biliyorsun Tom? Onu hiç görmedin ki!”

“Onu yüreğimde duyumsadım sevgili efendim, şimdi de duyumsuyorum! Ah efendim, karımla çocuklarımdan ayrılıp satıldığımda tümüyle bitmiştim. Geriye hiçbir şey kalmamış gibi geliyordu, derken yüce Tanrı yanımda durdu ve, ‘Korkma Tom,’ dedi, bu garibin ruhuna ışıkla neşe getirdi, dinginlik verdi. Ben de çok mutlu, herkesi seven, O’nun istediklerini yapmaya can atan, yapan ve Tanrı’nın beni koymak istediği yerde duran biri oldum. Zavallı bir yaratık olduğum için bunun benden değil, Tanrı’dan geldiğini biliyorum, O’nun efendim için de bunu yapmak istediğini biliyorum.”

Tom sel gibi akan gözyaşları arasında boğuk bir sesle konuşuyordu. St. Clare başını onun omzuna dayadı, sert, sadık, kara eli büktü.

“Tom, sen beni seviyorsun,” dedi.

“Efendimi Hıristiyan göreceğim kutlu gün uğruna yaşamımı ayaklarına sermeye hazırım.”

St. Clare yarı doğrularak, “Zavallı, aptal çocuk!” dedi. “Ben senin gibi iyi, dürüst bir yüreğin sevgisine layık değilim.”

“Ah efendim, sizi benden çok seven biri var, yüce Tanrı İsa sizi seviyor.”

“Bunu nereden biliyorsun Tom?”

“Ruhumda duyumsuyorum efendim! İsa’nın sevgisi bilginin ötesindedir.”31

St. Clare arkasını döndü.

“Eşsiz!” dedi. “Bin sekiz yüz yıl önce yaşamış ve ölmüş bir adamın öyküsünün insanları hâlâ bunca etkileyebilmesi müthiş!” Ansızın ekledi: “Ama o insan değildi ki. Hiçbir insanoğlunun bunca uzun yaşadığı, güçlü olduğu görülmemiştir! Annemin bana öğrettiğine inanabilir, çocukken yaptığım gibi dua edebilirim!”

“Efendim lütfederse...” dedi Tom. “Miss Eva bunu öyle güzel okurdu ki! Efendimin de lütfedip okumasını çok isterdim. Miss Eva gittikten sonra okumayı pek beceremiyorum.”

Yuhanna’nın on birinci bölümünde Lazarus’un o etkili diriltilmesi anlatılıyordu. St. Clare, öykünün keder uyandıran niteliğinden ötürü uyarılan duygularını bastırmak için sık sık durarak okuyordu. Tom suskun yüzünde yoğun bir sevgi, güven ve hayranlık duygusuyla ellerine sarılarak onun önünde diz çöktü.

Efendisi, “Tom, bunlar senin için tümüyle gerçek!” dedi.

“Çok açıkça görebiliyorum efendim,” dedi Tom.

“Senin gözlerinin bende olmasını isterdim Tom.”

“Sevgili Tanrı’ya ben de böyle olması için dua ederim!”

“Ama Tom, benim bilgim senden çok daha fazla, ya sana İncil’e inanmadığımı söylersem?”

Tom şiddetle karşı çıktığını gösteren bir hareketle ellerini kaldırdı.

“Ah, efendim!”

“Azıcık olsun inancını sarsmaz mı bu?”

“Zerre kadar bile,” dedi Tom.

“Ama benim daha çok bildiğimi biliyor olmalısın.”

“Ah, efendim, akıllı ve kılı kırk yaranlardan nasıl ‘Kendisi’ni saklayıp da saflara açtığını okumadınız mı? Ama efendim kuşkuya düşmekte çok da içten davranmıyor, artık söyleyebiliriz bunu değil mi? İçten değildiniz,” diye kaygıyla sordu.

“Hayır Tom, değildim. İnançsız değilim, inanmak için bir neden olduğunu da düşünmüyorum ama yine de inanmıyorum. Benimki baş belası bir huy, Tom.”

“Ah, bir dua edebilseydiniz!”

“Etmediğimi nereden biliyorsun?”

“Efendim, ediyor mu?”

“Dua ettiğimde orada biri olsaydı ederdim Tom ama konuştuğumda hepsi boşa gidiyor. Neyse, sen şimdi gel, dua et de bana nasıl yapılacağını göster.”

Tom’un yüreği doluydu, uzun süre baskı altında kalmış sular gibi dualar içinden çağlayarak aktı. Bir şey çok açıktı, olsa da olmasa da Tom dua ettiğinde orada duyacak biri olduğunu düşünüyordu. Aslında St. Clare Tom’ un bağlılığı ve duygularıyla sürüklendiğini, onun o kadar canlı olarak düşündüğü cennet kapılarına neredeyse yaklaştığını duyumsadı. Eva’ya daha yaklaşmış gibiydi.

St. Clare, “Teşekkür ederim oğlum,” dedi Tom ayağa kalkarken. “Seni dinlemek hoşuma gitti Tom ama şimdi git, beni yalnız bırak, başka zaman daha çok konuşurum.”

Tom usulca odadan çıktı.

27. “This is the last of Earth! I am content.” (Bu dünyanın sonu! Hazırım.) ABD’nin 6. başkanı Adams’ın ölmeden önceki sözleri. (Y.N.)

28. Yeni Ahit, “Yuhanna”, 11.25. (Y.N.)

29. Yeni Ahit, “Matta”, 11:25-26. (Y.N.)

30. Yeni Ahit, “Markos”, 9:24. (Y.N.)

31. Yeni Ahit, “Pavlus’tan Efeslilere Mektup”, 3:19. (Y.N.)

28 Kavuşma

St. Clare malikânesinde haftalar usulca süzülüp geçti, o küçük çığlık kesilince de yaşamın dalgaları olağan akışına geri döndü. Günlük gerçekler nasıl da zorlayıcı, soğuk, ilginç olmayan bir biçimde sürüp gitmekte! Her şeye karşın yemek, içmek, uyumak, ardından uyanmak, her şeye karşın pazarlık etmek, almak, satmak, sorular sormak, onları yanıtlamak, kısacası onlara karşı tüm ilgimiz sönmüş bile olsa binlerce gölgeyi kovalamak zorundayız. İnsanın içindeki yaşam sevinci uçup gittikten sonra geriye kalan, yaşamanın soğuk kurgusudur.

St. Clare’in yaşamının tüm ilgisiyle umutları kendilerini bilinçsizce bu çocuğa adamışlardı. Malını mülkünü Eva için düzenlemiş, zamanını Eva’yla tüketmeyi tasarlamış, almayı, bir şeyi geliştirmeyi, değiştirmeyi, düzenlemeyi ya da ona hazırlamayı, şunu bunu yapmayı hep Eva için düşünmüştü ve bu o kadar uzun süre alışkanlığı olmuştu ki, o gidince ne düşünecek ne de yapacak bir şey kalmış gibiydi.

Doğru, başka bir yaşam vardı, bir zamanlar inandığı yaşamsa, şimdi zamanın öbür anlaşılamayan şifreleri önünde olanca heybeti, çok şey anlatan gölgesiyle duruyor ve onları gizemli, açıklanmamış bir değerin buyruğuna çeviriyordu. St. Clare bunu iyi biliyordu ve sık sık, çoğu zaman yorgun olduğunda, onu göklere çağıran o ince, çocuksu sesi duyuyor, ona yaşam yolunu işaret eden o küçük eli görüyordu; ama acının üstüne çökmüş olan o ağır uyuşukluğundan bir türlü sıyrılamıyordu. Dinselliği, bir sürü işini bilen duygusuz, kuru Hıristiyan’a göre, kendi kavram ve içgüdülerince daha iyi, daha açık kavramanın doğasına uyacağı yapıda olanlardandı. Gönlün zenginliğini, gücünü, değerini bilme, tüm bunların birbiriyle ilişkisini örten o saf, incecik örtüyü duyumsama ve kavrama armağanı çoğu kez tüm yaşamlarını hiçbir şeyi önemsemeyen bir kayıtsızlıkla geçirenlere bahşedilmiştir. More, Byron, Goethe gerçek dinsel duyu inceliklerini çok daha akıllıca tanımlayan sözleri, yaşamlarını dinin yönlendirdiği öbür kişilerden daha sık söylerler. Bu beyinlerde dini önemsememe çok daha korkunç bir hainlik, çok daha ölümcül bir günahtır.

St. Clare kendini asla dinsel zorunlulukların yönettiği biri gibi göstermeye kalkmamış, doğasındaki o özel cevher Hıristiyanlığın buyruklarının nereye varabileceğini içgüdüsel olarak görmesini sağlamış, o da bunları bir kez üstlenmeye kalkarsa duyumsadıklarının kendi vicdanının yaptırımına dönüşebileceği sezgisiyle korkmuştu. İnsan doğası, özellikle de ülkü söz konusu olduğunda öylesine tutarsızdır ki, bir şeyi hiç üstlenmemek, üstlenip de yetersiz kalmaktan yeğ görünür.

Yine de St. Clare birçok yönden başka türlü bir adamdı. Eva’cığın İncil’ini ciddiyet ve içtenlikle okuyor, akraba ve hizmetçilerinden daha ılımlı, daha güncel ölçüler içinde düşünüyordu. Ne geçmiş ne de şimdiki yaşamından memnundu. New Orleans’a döner dönmez yaptığı ilk şey Tom’un azadı için gerekli işlemleri başlatmak olmuştu. Yasal aşamalar tamamlanır tamamlanmaz onu azat etmek istiyordu. Bu arada her geçen gün Tom’a biraz daha sarılıyordu. Koca dünyada hiçbir şey Eva’yı ona Tom’dan daha çok anımsatmıyor, yaşlı adamı sürekli çevresinde istiyor, derindeki düşüncelerini ve duygularını bir tek Tom’a yüksek sesle söylüyordu. Sürekli genç efendisinin peşinde yüzünde bir sevgi ve düşkünlük ifadesiyle dolaşan Tom’u gören kimse de buna şaşmıyordu.

Yasal azat işlemlerine başladığının ertesi günü St. Clare, Tom’a, “Eh, Tom, seni özgür bırakacağım, sandığını topla, Kentucky’ye gitmeye hazır ol!” dedi.

Tom’un ellerini göğe kaldırarak üstüne basa basa, çok etkili bir tavırla söylediği o, “Tanrı razı olsun!” sözüyle yüzündeki parlayıveren sevinç ışığı St. Clare’i biraz sinirlendirmiş, Tom’un onu terk etmeye bu kadar dünden hazır olması hoşuna gitmemişti. Soğuk bir sesle, “Sevinçten kendini kaybedecek kadar kötü günler geçirmedin burada Tom,” dedi.

“Hayır hayır efendim! O değil, özgür bir adam olmak var ya! Buna seviniyorum işte.”

“Ama özgür olmaktan daha iyi durumdasın, bunu düşünmüyor musun?”

“Hayır, hiç de öyle değil, Efendi St. Clare,” dedi Tom canlı bir tavırla. “Hiç de öyle değil!”

“İyi ama Tom, sana verdiğim giysileri, yaşamı, çalışarak kazanmana olanak yok ki!”

“Bunları biliyorum Efendi St. Clare, efendi bana çok iyi davrandı ama efendim en iyisi de olsa başkasının olmaktansa yoksul giysilerimin, yoksul evimin, her şeyimin yoksul ama benim olmasını yeğlerim. Ben böyleyim efendim, sanıyorum doğal olan da bu.”

St. Clare hoşnutsuzlukla, “Sanırım öyle Tom, bir aya kadar beni bırakıp gideceksin,” diye ekledi. “Neden gitmeyesin ki, bunu kimse istemez zaten,” diye daha neşeli bir tonda ekledi, sonra ayağa kalkıp pencereye doğru yürüdü.

Tom, “Ama efendim sıkıntıdayken gitmem, beni istediği kadar yanında kalacağım, işe yaradığım sürece...”

St. Clare üzgün üzgün camdan bakıyordu.

“Demek ben sıkıntıdayken ha, Tom? Peki benim bu sıkıntım ne zaman sona erecek dersin?”

“Efendi St. Clare Hıristiyan olduğunda.”

St. Clare, “Yani gerçekten o güne kadar yanımda mı kalacaksın?” diye sordu.

Pencereden dönerken hafifçe gülümsüyordu, elini Tom’un omzuna koydu.

“Ah Tom, seni yufka yürekli aptal çocuk! O güne kadar seni alıkoymayacağım. Evine, karınla çocuklarına dön, onlara da sevgimi götür.”

Tom içtenlikle, “O günün geleceğine inanmak imandır,” dedi. Gözleri dolu doluydu. “Tanrı’nın efendiyle işi var.”

“İş ha? Eh, Tom bu ne tür bir iş, bu konudaki görüşlerini söyle de bilelim, duyalım bakalım!”

“Benim gibi bir garibin bile Tanrı’yla işi var, Efendi St. Clare’inse bilgisi, zenginliği, arkadaşları var, Tanrı için ne çok şey yapabilir düşünsenize!”

St. Clare gülümsedi.

“Tom, Tanrı’nın onun için çok şey yapılmasına gereksinimi var, diye düşünüyorsun anlaşılan.”

“İnsanlar için bir şey yaptığımızda Tanrı için yapmış oluruz.”

“İyi bir dinbilim kuralı Tom, Dr. B.nin vaazlarından bile iyi olduğuna yemin edebilirim.”

Konuşma burada, konukların geldiği haberiyle kesildi.

Marie St. Clare, Eva’nın yokluğunu herhangi bir şeyi duyumsayabileceği derinlikte hissetmişti ancak ve herkesi mutsuz etme konusunda gerçekten büyük yetenek sahibi bir kadın olduğu düşünülürse çevresinde el pençe divan duranların, genç hanımlarını özlemek için her türlü nedenleri vardı. Marie’nin zorbalığına, bencil isteklerine Eva gönül alıcı hareketleri, yardım ve iyiliğiyle kalkan olagelmişti hep. Hele tüm doğal aile bağlarından kopmuş olan, yalnızca bu güzel varlıkla içini bir dirhem olsun rahatlatabilen zavallı yaşlı Mammy kalbi kırık kalakalmıştı. Gece gündüz ağlıyordu, acısının yoğunluğundan hanımına olan görevlerinde her zamankinden daha az becerikli ve tetikteydi, bu da korunmasız başı üstünde sürekli bir hakaret ve küfür fırtınasının esmesine neden oluyordu.

Miss Ophelia kaybı duyumsamış ama bu duygu iyi ve dürüst yüreğinde sonsuz yaşama meyve vermişti. Artık çok daha yumuşak, çok daha iyiydi ve hâlâ işleri konusunda titizdi ama boş yere yüreğiyle hesaplaşmıyordu. Sessiz sedasız çalışıyordu. Topsy’ye öğretileri en çok İncil’i kapsamasına karşın artık bu konuda daha hevesliydi ve kızın dokunuşlarından irkilmiyor ya da hastalıklı bir tiksinti göstermiyordu. Artık ona Eva’nın elinin gözlerine tuttuğu yumuşatılmış bir çerçeveden bakıyor, kızı Tanrı’ nın erdem ve yüceliğe ulaştırması için kendisine gönderdiği ölümsüz bir varlık olarak görüyordu. Topsy bir anda azize olmadı ama yaşam ve Eva’nın ölümü onun içinde bir değişiklik yaratmıştı. O kaskatı kayıtsızlığı gitmiş yerine duyarlılık, umut, heves ve iyiye ulaşmak için çabalama gelmişti. Bu, düzensiz, bölük pörçük, çoğu kez yarım kalan ama sonradan tamamlanan bir çabaydı.

Bir gün Miss Ophelia, Topsy’yi bir yere göndermişti, kız bir şeyi aceleyle göğsüne tıkıştırarak döndü.

Onu çağırmaya giden küçük zorba Rosa, “Ne yapıyorsun bakayım orada kâfir seni? Kalıbımı basarım ki bir şey çaldın!” diyerek sertçe kızı kolundan yakaladı.

Topsy kolunu çekerek, “Siz yolunuza gidin Miss Rosa! Bu sizi ilgilendirmez,” dedi.

“Seni de! Bir şey saklarken gördüm, senin numaralarını bilirim ben,” diyerek onu kolundan yakaladı ve zorla elini Topsy’nin göğsüne sokmaya çalıştı, bu arada Topsy öfkelenmiş, tekmeler atıyor, hakkı olduğuna inandığı şey için çılgınca dövüşüyordu. Savaşın yaygara ve kargaşası Miss Ophelia ile St. Clare’i oraya çekti.

“Bir şey çaldı!” dedi Rosa.

Topsy, “Hiç de çalmadım!” diye feryat etti. Katıla katıla ağlıyordu.

Miss Ophelia tutuk bir sesle, “Her neyse bana ver onu!” dedi.

Topsy duraladı ama ikinci buyruk gelince göğsünden kendi eski çoraplarından birinin ayak kısmına sarılmış küçük bir paket çıkardı.

Miss Ophelia paketi çevirdi. İçinden küçük bir kitapçık çıktı. Eva’nın Topsy’ye verdiği, yılın her günü için ayrı bir dize biçiminde düzenlenmiş, Kutsal Kitap’tan alınma ayetlerden oluşan minik bir kitap. Bir kâğıdın içinde de veda gününde Eva’nın anı olarak verdiği buklesi sarılıydı.

St. Clare gördüğü şeyden müthiş etkilenmişti, kitapçık cenaze çiçeklerinden koparılmış siyah krep bir kurdeleye sarılmıştı.

St. Clare kurdeleyi havaya kaldırarak, “Bunu kitaba neden sardın?” dedi.

“Çünkü... çünkü... çünkü, o Miss Eva. Ah lütfen almayın onları benden!” dedi kızcağız ve yere oturup önlüğünü başına geçirerek hüngür hüngür ağlamaya başladı. Küçük, eski çorap, siyah krep, kitapçık, açık renk yumuşacık bukle ve Topsy’nin duyduğu müthiş üzüntü hem yürek burkan hem de güldüren duyguların garip bir karışımıydı.

St. Clare gülümsedi ama konuşurken gözleri yaş doluydu.

“Hadi, hadi ağlama, hepsi sende kalacak!” Her şeyi toparlayıp Topsy’nin kucağına bıraktıktan sonra Miss Ophelia’yı salona çekti. Parmağıyla omzunun üstünden arkayı göstererek, “İlginizin sonuçlarını almaya başladığınızı düşünüyorum. Gerçek üzüntüyü bilen kafa, iyiyi de kavrayacak güçtedir. Onu adam etmeye uğraşmalısınız,” dedi.

Miss Ophelia da, “Çocuk çok gelişti, ondan çok umutluyum ama Augustine,” dedi ve elini adamın koluna koydu. “Sormak istediğim bir şey var, bu çocuk kimin, sizin mi benim mi?”

“Onu size verdim ya!”

“Ama yasal olarak değil, onun yasal olarak benim olmasını istiyorum.”

“Aman kuzin? Sonra sizin tutucu toplumunuz ne der? Bir köle sahibi olursanız bu günaha sapış için tam gün oruç tutarlar artık!”

“Ah, saçma! Özgür eyaletlere götürüp özgürlüğünü verebilme hakkım olması için onun benim olmasını istiyorum ki bu ihmal edilmesin.”

“Ah kuzin, şerden nasıl da hayır çıkıyor! Böyle bir şeye asla destek veremem!”

Miss Ophelia, “Bunu şaka konusu yapmanızı değil, beni anlamanızı istiyorum,” dedi. “Köleliğin tüm yönleri ve koşullarından kurtarmadıkça bu çocuğu adamakıllı bir Hıristiyan yapmaya çalışmamın anlamı yok ve siz de onu gerçekten kurtarmak istiyorsanız, bana armağan olduğuna ilişkin bir senet ya da yasal bir kâğıt vermenizi istiyorum.”

St. Clare, “Eh, pekâlâ, vereceğim,” dedikten sonra oturdu, gazeteyi açıp okumaya koyuldu.

“Ama ben şimdi istiyorum.”

“Aceleniz ne?”

“Çünkü bir şey yapılacaksa şimdi en iyi zamandır,” dedi Miss Ophelia. Sonra da ekledi: “Gelin hadi, şu kâğıt, kalem, şu da mürekkep yalnızca bir kâğıt yazacaksınız.”

St. Clare kendi sınıfından insanların çoğu gibi bir şey yapmak için sıkıştırılmaktan gerçekten nefret ederdi, bu yüzden de Miss Ophelia’nın sözünü esirgememesinden oldukça tedirgin olmuştu.

“Neden, ne var?” dedi. “Sözüm size yetmiyor mu? İnsanın bu kadar üstüne gelmek için Yahudilerden ders aldığınızı sanacağı geliyor!”

“Olayı kesinleştirmek istiyorum. Ölebilir, vazgeçebilirsiniz sonra da Topsy tüm yapabileceklerime karşın yine apar topar mezata götürülür.”

“Gerçekten tedbirlisiniz. Eh, bir Yankee’nin eline düştüğüme göre kabul etmekten başka yapacak bir şey yok!”

St. Clare çabucak kızın bir armağan olduğunu belirten senedi yasal dille yazdı, yayvan büyük harflerle imzalayıp son derece gösterişli bir parafla da bitirdi.

Kâğıdı uzatırken, “İşte şimdi neyin ne olduğu açıkça belli oldu değil mi Miss Vermont?” diye sordu.

Miss Ophelia da, “Aferin,” diyerek gülümsedi, “ama tanık gerekmiyor muydu?”

“Sorun değil, evet, işte.” Marie’nin dairesinin kapısını açtı.

“Marie, kuzin adınızı şuraya yazıp imzalamanızı istiyor.”

Marie kâğıdı gözden geçirdi.

“Nedir bu? Rezalet! Kuzinin böyle dehşet verici şeyler yapmayacak kadar dindar olduğunu sanırdım!” Kayıtsızca adını yazdı. “Ama o nesneden hoşlanıyorsa bu onun bileceği iş!”

St. Clare, “İşte, artık bedeniyle ruhuyla sizin o.” Kâğıdı uzattı.

Miss Ophelia, “Önceden ne kadar benimse şimdi de o kadar benim,” dedi. “Yalnızca Tanrı’nın onu bana verme hakkı vardır ama artık onu koruyabilirim.”

“Eh o zaman uydurma bir yasayla sizin oldu demektir,” diyen St. Clare salona dönüp gazetesini okumak için oturdu.

Marie’nin yanında pek oturmayan Miss Ophelia kâğıdı dikkatle katladıktan sonra St. Clare’in peşinden salona geldi. Oturmuş örgüsünü örerken ansızın, “Augustine, ölme olasılığınıza karşı, hizmetçiler için önlem aldınız mı?”

St. Clare gazetesini okuyordu.

“Hayır.”

“Öyleyse onlara gösterdiğiniz hoşgörü zaman içinde onlara yapılmış en büyük kötülük olacaktır.”

St. Clare de aynı şeyi sık sık düşünürdü ama baştan savma bir yanıt verdi.

“Zaman içinde önlem almayı düşünüyorum.”

“Ne zaman?”

“Eh, bugünlerde.”

“Ya yapamadan ölürseniz?”

St. Clare gazetesini bırakıp ona baktı.

“Kuzin ne oluyor? Sarıhumma ya da kolera belirtileri mi gösteriyorum da böyle olanca çabanızla otopsi düzenlemeleri yapıyorsunuz?”

“Ömrün ortasındaysak ölümdeyiz,” dedi Miss Ophelia.

St. Clare ayağa kalktı, gazetesini gelişigüzel bir yana attı ve hiç hoşuna gitmeyen bu konuşmaya bir son vermek için kapıyı açıp verandaya çıktı. Kurulmuş gibi son sözcüğü yineledi:

“Ölüm!”

Korkuluğa dayanmış, baş döndürücü bir pusun içindeymişçesine havuzdan fışkırıp dökülen parlak suyu izlerken, avlulardaki vazoları, çiçeklerle ağaçları görürken, her ağız için son derece olağan ama yine de korkutucu gücünü koruyan, gizemli, anlamlı sözcüğü bir kez daha yineledi:

“ÖLÜM! Böyle bir sözcüğe gerek olması ne garip!” dedi kendi kendine. “Böyle bir şey olması da... Hiç unutamadığımız bir şey. İnsan bir gün yaşıyor, sıcak, güzel, umutlarla dolu, istiyor, tutku duyuyor, ertesi gün tümüyle ve sonsuza dek gidiyor!”

Sıcak altın gibi bir akşamdı, verandanın öbür ucuna yürürken Tom’u İncil’ine dalmış gördü. Her sözcüğü parmağıyla izlerken kendi kendine içtenlikle de fısıldıyordu.

St. Clare kayıtsızca yanına oturarak, “Sana okumamı ister misin Tom?” diye sordu.

Tom teşekkür edercesine baktı.

“Efendim lütfederse,” dedi. “Efendim işi kolaylaştırıyor.”

St. Clare kitabı aldı, bir göz attı, Tom’un çevresine bir sürü işaret yapmış olduğu bölümlerden birini okumaya başladı:

Bir adamın Oğlu şan ve şerefiyle, yanında tüm kutsal melekleriyle geldiğinde, görkeminin tahtına oturacak, tüm uluslar önünde toplanacak, O da koyunlarını keçilerden ayıran çoban gibi onları birbirinden ayıracaktır.32

Bölümün sonuna gelinceye kadar canlı bir sesle okudu St. Clare.

Sonra kral onların üstüne doğru sol elini uzatacak ve, “Ey lanetliler benden ayrılın, sonsuz ateşe atılacaksınız, ben açken et vermediniz, yabancıydım aranıza almadınız, çıplaktım giydirmediniz, hasta ve hapisteydim, ziyaretime gelmediniz, diyecek. O zaman onlar da onu şöyle yanıtlayacaklar: “Tanrı’m, seni aç, susuz, yabancı, çıplak, hasta ya da hapiste gördüğümüzde sana bakmadık mı?” O da onlara, “Bu kardeşlerimin baktığının en azı kadar bakmadınız,” diyecek.33

St. Clare bu son satırlardan çok etkilenmiş gibiydi, ikincisini, sözcükleri beyninde evirip çeviriyormuşçasına daha ağırdan alarak iki kez okudu.

“Tom, şu anda benim yaptığımı yapan iyi, kolay ve saygın yaşamları olanlar, kaç kardeşinin aç, susuz, hasta ya da hapiste olduğuyla kendini üzmeyenler çetin bir ölçüye vurulacak.”

Tom yanıt vermedi.

St. Clare ayağa kalktı, düşünceli bir tavırla yukarı aşağı verandayı arşınlamaya başladı. Kendi düşünceleri içinde her şeyi öyle unutmuş, öyle dalmıştı ki, Tom çay zilinin çaldığını söylemek için onun dikkatini çekinceye kadar iki kez uyardı.

St. Clare çay sırasında orada değilmişçesine dalgın, düşünceliydi. Çaydan sonra o, Marie ve Miss Ophelia sessiz sedasız salonda oturmayı sürdürdüler.

Marie kendini ipek bir cibinliğin altındaki Josephine koltuğuna bırakmıştı, çok geçmeden derin bir uykuya daldı. Miss Ophelia sessizce yün örüyordu. St. Clare piyanoya oturarak rüzgâr duygusu veren bir sol eşliğinde yumuşak, hüzünlü bir parça çalmaya başladı. Derin düşler içindeymiş de müzik aracılığıyla kendi kendisiyle konuşuyormuş gibiydi. Az sonra çekmecelerden birini açtı, zamanla sayfaları sararmış eski bir müzik kitabı çıkardı ve karıştırmaya başladı. Miss Ophelia’ya dönerek, “İşte, bu annemin kitaplarından biriydi, şurada da elyazısı var gelin bakın. Bunu Mozart’ın Requem’inden kopya edip düzenlemişti,” dedi.

Miss Ophelia yaklaştı.

“Sık sık şarkı söylerdi. Şimdi bile duyabiliyorum.”

Birkaç ana akor bastı ve o muhteşem eski Latince parçayı söylemeye başladı: “Dies Irae” (Öfkenin Günü).

Dış verandada dinleyen Tom’u bu ses iç kapıya çekti, orada ciddiyetle durdu. Sözcükleri anlamıyordu ama müzikle söyleniş biçimi, hele St. Clare’in en duygulu bölümler söylerkenki ses tonu onu derinden etkilemişti. O güzel sözcüklerin anlamını bilseydi tüm yüreğiyle ezgiye katılırdı:

Recordare Jesu pie

Quod sum causa tuæ viæ

Ne me perdas, illa die

Querens me sedisti lassus

Redemisti crucem passus

Tantus labor non sit cassus.34

Yılların gölgeli peçesi çekilmişti sanki, annesinin sesinin ezgiye kılavuzluk ettiğini duyuyor gibiydi St. Clare, bu yüzden de sözcüklere derin, yürek burkan bir anlam katıyordu. Ses ve müzik aleti, ikisi de canlıymış, o göksel Mozart’ın kendi ölüm duası olarak tasarladığı ezgileri parlak, canlı bir sevi katarak söylüyormuş gibiydi.

St. Clare söylemeyi bitirdiğinde birkaç dakika başı eline dayalı kaldı sonra kalkıp yukarı aşağı yürümeye başladı.

“Son yargının ne kadar yüce bir algı biçimi! Yüzyıllar boyunca yapılan yanlışların doğrusunu aktarmak! Yanıtlanamaz bir bilinçle tüm ahlak sorunlarının tümüyle çözümü! Gerçekten harikulade bir imge.”

“Bizler için korkutucu,” dedi Miss Ophelia.

St. Clare durdu, düşünceli bir tavırla, “Sanırım benim için de öyle olmalı” dedi. “Bugün öğleden sonra Matta İncili’nde bunu tüm ayrıntısıyla anlatan bir bölümü Tom’a okuyordum, epey sarsıldım. İnsanların cennetin dışında bırakılmış olma nedenlerinin müthiş çirkinlikler olduğu sanılır ama hayır! Verdikleri her zararı kapsayan bir iyilik yapmama durumu için suçlu bulunmuşlardır.”

“Olabilir, iyilik yapmayan birinin zarar vermemesi olanaksızdır,” dedi Miss Ophelia.

St. Clare dalgın ama gerçek duygularıyla konuşuyordu.

“Peki ya işçi olması gerekirken düşte gibi yansız bir izleyici olarak tüm çekişmelerin, acıların, insanların yanlışlarının üstünde kalmış; kendi yüreğinin, eğitiminin, toplumun beklentilerinin boş yere soylu bir amaca çağırdığı bir adama ne demeli?”

“Ben derim ki, pişman olmalı, hem de hemen.”

“Her zamanki gibi işlevsel ve tam on ikiden!” diyen St. Clare’in yüzüne bir gülümseme yayıldı. “Genel havayı yansıtmama asla izin vermiyor, hemen en kısa yoldan şu anki gerçeğe getiriveriyorsunuz beni kuzin, kafanızda hep sonsuz bir şimdi var.”

Miss Ophelia, “Benim her zaman şimdiyle işim olmuştur,” dedi.

“Sevgili küçük Eva, zavallı çocuk! O küçük, tertemiz ruhuyla benim için öyle büyük bir iş yaptı ki!”

Eva’nın ölümünden beri ilk kez onun için bu kadar çok şey söylüyordu, doğal olarak da bunlar çok yoğun duygular anlatan sözcükler oluyordu.

“Hıristiyanlık konusundaki görüşüme gelince,” diye ekledi, “öyle sanıyorum ki hiç kimse varlığının tüm sıkıntısını toplumumuzun temelinde yatan bu haksız canavarca düzene atmadan sürekli olarak bir şey olamaz, gerekirse de kendini bu savaşa kurban eder. Yani demek istiyorum ki düzeni suçlayıp işin içinden sıyrılan bir sürü Hıristiyan var ve ben de onlardan biriyim. Yine de dindar olanların bu konudaki aldırmazlıklarının ve kavramları beni dehşet içinde bırakacak biçimde işlerine geldiği gibi algılamalarının bende her şeyden çok kuşku uyanmasına neden olduğunu itiraf etmeliyim.”

Miss Ophelia, “Bunları biliyorduysanız neden yapmadınız?”

“Ah, benim iyilikseverliğim yalnızca kanepeye uzanmak, kiliseye küfretmek ve itiraf etmeyenlerle bu ülkü uğruna ölmeyeceklere rahiplik taslamak da ondan. Böylece insan neden öbürlerinin şehit olması gerektiğini kolayca görebilir.”

“Eh, şimdi daha farklı şeyler mi yapacaksınız?” dedi Miss Ophelia.

“Geleceği yalnız Tanrı bilir. Her şeyi yitirdiğim için şimdi eskisinden daha yürekliyim; ancak yitirecek hiçbir şeyi kalmayan biri tüm tehlikeleri göze alabilir.”

“Peki şimdi ne yapacaksınız?”

St. Clare, “Umarım yoksullarla düşük düzeyde yaşayanlara karşı görevimi olabildiğince çabuk anlarım,” dedi, “daha hiçbir şey yapmadığım hizmetçilerimden başlayarak elbette. Gelecekte bir gün belki tüm bir sınıf için bir şeyler yapma fırsatı çıkar da ülkemi şu anda tüm uygar ulusların önündeki yanlış görüntüsünün ayıbından kurtarmak için bir şey yapabilirim.”

“Bir ulusun gönüllü olarak özgürlüğü seçebileceğini düşünüyor musunuz?”

“Bilmiyorum. Büyük bir hareket olması gerek. Dünyanın orasında burasında kahramanlık ve ilgisizlik giderek tırmanıyor. Macar soyluları ağır bir parasal kayba karşın milyonlarca toprağa bağlı köleyi azat ediyorlar, bizim aramızda da onurla adaleti dolar ve sentle ölçmeyen cömert ruhlar olabilir.”

“Bunu düşünmek zor,” dedi Miss Ophelia.

“Ama diyelim ki, yarın sabah uyandık ve herkesi özgürlüğüne kavuşturduk, bu milyonları kim eğitip onlara özgürlüklerini nasıl kullanacağını öğretecek? Bizim aramızdayken pek fazla bir şey yapmaya kalkışmazlar. Gerçek şu ki, biz kendimiz adam gerekli üretim, eğitim ve güç düşüncesini onlara veremeyecek kadar tembel ve acemiyiz. Bu işin bir sanat, genel bir gelenek olduğu Kuzey’e gitmek zorunda kalacaklar. Şimdi söyleyin bana, Kuzey eyaletlerinizde bu insanların eğitim ve yükseliş sürecini taşıyacak yeterli Hıristiyan hayırseverliği var mı? Yabancı din görevlilerine binlerce dolar gönderiyorsunuz ama dinsizlerin kentlerinize, köylerinize gönderilmesine, onları Hıristiyan ölçülerine yükseltmek için zamanınızı, düşüncelerinizi, paranızı vermeye katlanır mısınız? Benim bilmek istediğim bu. Biz onları özgür bırakırsak siz onları eğitmek ister misiniz? Kentinizdeki kaç aile zenci bir kadın ya da erkeği evine alıp, eğitip, onlara katlanıp onları iyi birer Hıristiyan yapmanın yollarını arar? Adolph’u bir yazman yapmak istesem kaç tüccar onu işe alır ya da ticaret öğretsem kaç usta onunla çalışır? Jane ile Rosa’yı okula yazdırmak istesem, Kuzey eyaletlerde onları alacak kaç okul var? Kaç aile bakımlarını üstlenebilir? Yine de onlar Kuzey ya da Güney’deki herhangi bir kadın kadar beyaz. Görüyorsunuz ya kuzin, hakça davranalım istiyorum. Kötü durumdayız. Biz zencileri ezer görünenleriz ama Kuzey’in Hıristiyan olmayan önyargısı aynı katılıkta ezici.”

“Öyle olduğunu biliyorum kuzen,” dedi Miss Ophelia. “Üstesinden gelmenin görevim olduğunu kavrayıncaya kadar ben de aynı duyguyu taşıyordum ama üstesinden geldiğime inanıyorum ve Kuzey’de yerine getirmeleri için bu konudaki görevlerinin ne olduğunun yalnızca öğretilmesinin yeterli olacağı bir sürü iyi insan olduğunu biliyorum. Dinsizleri aramıza almak onlara din görevlisi göndermekten daha büyük bir iş olurdu elbet ve bence bunu yapabiliriz.”

“Biliyorum, siz yaparsınız. Göreviniz olduğunu düşünüp de yapmayacağınız bir şeyi görmek isterdim.”

“Eh, ben de ender rastlanan iyilerden biri sayılmam,” dedi Miss Ophelia. “Başkaları da olayları benim gibi görseler, aynı şeyi yaparlardı. Eve giderken Topsy’yi de götüreceğim. Sanırım bizim yaşlılar önce biraz şaşıracak ama sonra onları yaptığımı anlayacak noktaya getirebileceğim. Ayrıca Kuzey’de tamı tamına sizin söylediklerinizi yapan birçok insan olduğunu biliyorum.”

“Evet ama onlar azınlıkta, hem de ne çapta olursa olsun azat işine başlayacaksak sizlerin yapacaklarınızdan da haberimizin olması gerekir.”

Miss Ophelia yanıtlamadı. Birkaç dakikalık bir suskunluk oldu ve St. Clare’in yüzünde üzgün, düşteymiş gibi bir anlam belirdi.

“Neden bu akşam annemi bu kadar çok düşünüyorum bilmem. Yanımdaymış gibi garip bir duygu var içimde. Söylediği şeyleri düşünüp duruyorum. Arada, kimi geçmiş şeyleri bu kadar canlı bize neyin getirdiği çok garip!”

St. Clare kalktı, odada yukarı aşağı biraz daha yürüdü, sonra, “Biraz dışarı çıkıp bu gecenin haberlerini alsam iyi olacak,” dedi.

Şapkasını alıp çıktı.

Tom onu avlunun ucundaki geçide kadar izledi ve birlikte gidip gidemeyeceklerini sordu.

“Hayır oğlum. Bir saate kadar döneceğim.”

Tom verandada oturdu. Ay ışığıyla aydınlık, güzel bir akşamdı, Tom havuzun fışkırıp dökülen sularının serpintilerini izleyerek ve suların mırıltısını dinleyerek oturdu. Evini, kısa bir süre sonra özgür bir adam olacağını, istediği zaman oraya dönebileceğini düşündü, karısıyla oğlanları geri satın alabilmek için nasıl çalışması gerektiğini. Çok geçmeden kendisinin olacak kollarını ve ailesinin özgürlüğü için çalışarak ne çok şey yapabileceklerini düşünürken güçlü kollarının kaslarını biraz da neşeyle duyumsadı. Sonra soylu, genç efendisini düşündü, hemen ardından da ona sunmayı huy edindiği dua geldi, derken düşünceleri meleklerin arasında olduğunu düşündüğü güzel Eva’ya kaydı, o altın saçlı parlak yüz çeşmenin serpintileri arasından ona bakıyormuş gibi gelinceye kadar da küçük kızı düşünmeyi sürdürdü. Ardından da o derin dalgınlık içinde uyuyakaldı, düşünde Eva’nın eskisi gibi saçında yasemin çelengiyle, yanakları parlayarak, gözleri hazdan ışıl ışıl, hoplayıp zıplayarak ona yaklaştığını gördü ama Tom tam ona bakarken Eva topraktan yükselir gibi oldu, yanakları daha soluktu, gözlerinde daha derin, kutsal bir ışık, başının çevresindeyse altın bir ayla vardı, Tom’un görüşünden silindiğinde yaşlı adam kapının çalındığını duydu, bağırış haykırışlarla uyandı.

Kapıyı açmaya koştu, boğuk konuşmalar, ağır ayak sesleri arasında pelerine sarılıp bir sedyeye yatırılmış bir adamı taşıyan iki-üç kişi içeri girdi. Lambanın ışığı adamın yüzüne düşünce Tom, tüm koridorlarda çınlayan çılgınca bir şaşkınlık ve umutsuzluk çığlığı koyverdi, adamlar yükleriyle Miss Ophelia’nın yün ördüğü salonun açık kapısına yaklaştı.

St. Clare akşam gazetelerine bir göz atmak için kahvelerden birine uğramıştı. Okurken içkili olan iki adamın arasında kavga çıkmıştı. St. Clare ile birkaç kişi daha ayırmak için bir hamle yapmışlar ama St. Clare adamlardan birinin elinden almaya çalıştığı uzun, eğri av bıçağıyla böğründen öldürücü bir yara almıştı.

Ev bağırış, feryat figan ve çığlıklarla doldu, hizmetçiler çılgınca saçlarını başlarını yoluyor, kendilerini yerden yere atıyor, akılları başlarından gitmişçesine haykırarak oradan oraya koşuşuyorlardı. Marie ağır sinir krizleri geçirdiği için aklı başında olanlar yalnızca Tom ile Miss Ophelia’ydı. Miss Ophelia’nın emriyle salondaki kanepelerden biri aceleyle hazırlandı ve kan içindeki beden oraya yatırıldı. St. Clare acı ve kan kaybından bayılmıştı ama Miss Ophelia’nın ayıltıcı ilaçlarıyla kendine geldi, gözlerini açtı, durağan gözlerle onlara baktı, sonra aceleyle bakışlarını odada gezdirdi. Gözleri özlemle her nesnenin üstünde tek tek duruyordu, sonunda da annesinin resminde karar kıldı.

Doktor geldi, muayene etti. Yüzünün ifadesine bakılırsa hiç umut olmadığı açıktı ama yine de yaraya pansuman yaptı, bu arada Tom ile Miss Ophelia verandanın kapılarıyla pencerelerine üşüşmüş olan korku içindeki hizmetçilerin hıçkırık, bağırış ve çağırışları arasında doktora yardım ettiler.

“Şimdi,” dedi doktor, “şunların hepsini dışarı çıkarmalıyız, her şey sakin kalmasına bağlı.”

St. Clare gözlerini açıp Miss Ophelia ile doktorun dışarı çıkarmaya çalıştığı gergin insanlara dikti.

“Zavallı yaratıklar!” dedi. Yüzünde kendini kınıyormuşçasına acı bir anlam belirmişti. Adolph gitmeyi kesinlikle reddetti. Dehşet, aklını başından almıştı, kendini boylu boyunca yere attı, hiçbir şey onu yerden kaldıramıyordu. Geri kalanlar efendilerinin kurtuluşunun sessiz durmalarına ve söylenenleri yapmalarına bağlı olduğunu duyunca Miss Ophelia’nın ivedi önlemlerine saygıyla boyun eğdi.

St. Clare pek az bir şey söyleyebiliyor, gözleri kapalı yatıyordu ama acı düşüncelerle boğuştuğu belliydi.

Bir süre sonra elini yanında diz çökmüş olan Tom’un elinin üstüne koydu.

“Tom, zavallı adamcağız!”

Tom içten bir tavırla, “Ne var efendim?” dedi.

St. Clare elini bastırdı.

“Ölüyorum, dua et!”

Doktor, “Rahip isterseniz...” dedi.

St. Clare hızla başını salladı ve Tom’a yine bu kez daha yakın bir tavırla, “Dua et!” dedi.

Ve Tom dua etti, tüm aklı ve gücüyle ölmekte olan, o iri, hüzünlü mavi gözlerden durağan, acı dolu bakışlarla bakan ruh için dua etti. Yürek dolusu ağlama ve gözyaşları arasında gerçek dualar sunuldu ona.

Tom sustuğunda St. Clare uzandı, onun elini tuttu, içtenlikle ona baktı ama hiçbir şey söylemedi. Gözlerini kapadı ama elini gevşetmedi ve sonsuzluğun kapısında siyah el ile beyaz el birbirlerini eşit güçte kavradı.

Arada kendi kendine usulca mırıldanıyordu:

Düşün ey İsa, hangi nedenle

Dünyanın kin ve hiyanetine dayandın?

Çok korktuğun o süreçte

Beni de yitirmedin

Aşınmış ayakların beni telaşla aradı

Haçın üstünde ruhun ölümü tattı

Tüm bu çile boşa gitmesin.

O akşamüstü söylediği ezginin sözlerinin, Sonsuz Merhamet’e söylenmiş dilek sözlerinin aklından geçtiği açıktı. İlahinin sözleri dudaklarından bölük pörçük dökülürken, ses aralıklarında dudakları kımıldıyordu.

“Aklı oradan oraya dolaşıyor,” dedi doktor.

St. Clare güçlü bir sesle, “Hayır! Sonunda EVİNE geliyor! Sonunda, en sonunda!” dedi.

Konuşma çabası onu tüketti. Ölümün içe işleyen solgunluğu vurdu yüzüne ama yanı sıra ona acıyan bir ruhun kanatlarından yayılıyormuşçasına, uykuya dalan yorulmuş bir çocuğu andıran hoş bir dinginlik de getirdi.

Birkaç dakika öylece yattı. O göksel elin üstünde olduğunu gördü. Ruh tam ayrılacağı sırada ansızın geliveren bir tanımışlık ve neşe ışığıyla gözlerini açtı ve, “Anne!” dedikten sonra öldü.

32. Yeni Ahit, “Matta”, 25:31-33. (Y.N.)

33. Yeni Ahit, “Matta”, 25:41-45. (Y.N.)

34. (Lat.) Düşün ey İsa / Hangi nedenle dünyanın / Kin ve hiyanetine dayandın? / Çok korktuğun o süreçte / Beni de yitirmedin, / Aşınmış ayakların beni telaşla aradı / Haçın üstünde ruhun ölümü tattı / Tüm bu çile boşa gitmesin. (Y.N.)

29 Korunmasız

İyi bir efendiyi yitiren zenci hizmetçilerin sıkıntı ve üzüntülerini sık sık duyarız. Dünya yüzündeki hiçbir yaratık bu koşullardaki kölelerden daha korunmasız, yalnız ve perişan kalmamıştır.

Babasını yitiren çocuk hâlâ arkadaşlarının ve yasanın koruması altındadır, bir değeri vardır, haklarını ve konumunu bildiği için bir şeyler yapabilir, bir köleninse hiçbir şeyi yoktur. Yasa her açıdan ona balya gibi bir ticari mal olarak baktığından bu, hiçbir hakkının olmaması demektir. Bir insanın, ölümsüz bir ruhun malıdır onlar ve yalnızca efendinin iradesinin geçerliliği vardır. Efendi bir felakete uğrayınca geride hiçbir şey kalmaz.

O sorumsuz gücü tümüyle nasıl insanca, cömertçe kullanabileceğini bilen insan sayısı azdır. Bu gerçeği herkes bilir, köleyse herkesten iyi bilir ve onu kötüye kullanacak acımasız bir zorba efendiye çatma şansının on olmasına karşılık düşünceli, iyi yürekli birini bulma şansının bir olduğunu duyumsar. Buna göre iyi bir efendiye ağlayıp sızlamak ne kadar yüksek sesle yapılmış, ne kadar uzun sürmüş olursa olsun, çok sayılır mı?

St. Clare son nefesini verince tüm evi bir dehşet ve şaşkınlık sardı. Gençliğinin gücünü ve baharını yaşarken bir anda öylesine çabucak yitip gitmişti ki! Evin her odası, her koridoru hıçkırıklar ve umutsuzluk çığlıklarıyla yankılanıyordu. Hep kendini hoş görme duyusuyla yaşadığından sinirleri iyice güçsüzleşmiş olan Marie’yse yaşadığı dehşeti hafifletecek hiçbir şey bulamıyordu. Son nefesini veren evlilik bağıyla bağlandığı kocası ona bir veda bile edemeden göçüp gitmişti.

Kendine özgü gücü ve özdenetimiyle Miss Ophelia, gözü, kulağı ve tüm dikkatiyle sonuna kadar evin erkek akrabası gibiydi, yapılabilecek her şeyi bir ucundan tutuyor, zavallı kölenin ölen efendisinin ruhuna ardı arkası kesilmeksizin, yürek dolusu gönderdiği coşkulu, sevecen dualara tüm ruhuyla katılıyordu.

St. Clare’i son dinlencesine hazırlarken göğsünde, minik bir yayla açılan küçük, düz, minimini bir madalyon buldular. Soylu, güzel bir kadın yüzünün minyatürüydü, arka yüzündeyse bir kristalin altında bir tutam koyu renk saç vardı. Tümünü de tozdan gelip toza dönecek olan cansız bedenin göğsüne, bir zamanlar o soğuk yüreği sıcacık çarptırmış olan eski düşlerin zavallı, acı dolu, kutsal emanetleri olarak koydular!

Tom’un tüm ruhu sonsuzluk düşüncesiyle dolmuştu, cansız “balçığın” çevresinde dolaşırken bir kez olsun onu umutsuzca köleliğin içine salıvermiş olan o ani darbeyi düşünmedi. Dualarını ölüm ânında St. Clare’in Tanrı’sına gönderirken içinde bir dinginlik ve güvence duymuştu. Efendisinin öte dünyada iyi olacağına inanıyordu. Onun duyarlı doğasının derinliklerinde Sonsuz Sevgi’nin azametinden bir şeyler sezebildiğini duyumsamıştı, bir zamanlar yaşlı bir kâhinin kutsal bir metne yazdığı gibi, “Tanrı sevgidir. Sevgi’de yaşayan Tanrı’da yaşar, Tanrı da önde yaşar.”35 Tom Tanrı’yı içinde hissediyor, umut besliyor ve güven duyuyordu, huzur içindeydi.

Tüm o siyah krep tantanası, dualar, asık yüzler içinde cenaze gelip geçti ve gündelik yaşamın serin, çamurlu dalgalarını itip yerine o zor soruyu, “şimdi ne olacak”ı getirdi.

Çevresi kaygılı hizmetçilerle dolu, rahat sabah giysileri içinde büyük bir salıncaklı iskemlede oturmuş krep ve ipek yün karışımı dokunmuş kumaşları incelerken Marie’nin de aklına bu soru geldi. Düşüncelerini Kuzey’deki evine çevirmeye başlamış olan Miss Ophelia’nın da aklına bu soru geldi. Eline kalmış oldukları hanımlarının duygusuz, acımasız yapısını çok iyi bilen hizmetçilerin aklına da suskun bir dehşetle bu soru geldi elbette. Tümü de hoşgörünün hanımlarından değil de efendilerinden kaynaklandığını çok iyi biliyorlardı, artık o gittiğine göre de bir öfke anının tasarlayabileceği belayı getirecek zorbaca eziyetle onlar arasında hiçbir koruyucu perde olmayacaktı.

Cenazeden on beş gün sonraydı, Miss Ophelia odasındayken kapıya usulca vurulduğunu duydu. Açtı, daha önce değindiğimiz güzel bir melez olan Rosa’nın eşikte durduğunu gördü, saçı başı karmakarışıktı, gözleri ağlamaktan şişmişti.

Dizleri üstüne çöküp Miss Ophelia’nın eteğine yapıştı.

“Ah Miss Feely, lütfen lütfen benim için Miss Marie’ye gidin! Lütfen benim için rica edin! Beni kırbaçlatacak bakın!” diyerek Miss Ophelia’ya bir kâğıt uzattı.

Marie’nin o güzel İtalyan yazısıyla bu tür kırbaçlama hizmeti veren kuruluşlardan birinin müdürüne mektubu getirene on beş kırbaç vurulmasını emreden bir yazıydı.

“Ne yaptın?”

“Biliyorsunuz Miss Feely, çok ters bir huyum var, bu benim çok kötü bir yanım. Miss Marie’nin giysisini giymiştim, yüzüme tokat attı, benim de küstahlık ettiğimi düşünmeme kalmadan o sözler ağzımdan çıktı; o da ilk ve son kez olarak aklımı başıma getireceğini, bir daha dikbaşlılık edemeyeceğimi söyledi, sonra da bunu yazıp elime verdi. Keşke hemen öldürseydi.”

Miss Ophelia kâğıt elinde durup düşündü.

“Bakın Miss Feely, Miss Marie ya da siz yapacak olsanız kırbaçlanmaya o kadar aldırmam ama bir erkeğe gönderilmek! Hem de öyle korkunç bir adama... Çok utanç verici Miss Feely!”

Miss Ophelia, bunu meslek edinecek kadar düşük düzeyli oldukları için her türlü kabalığa yatkın adamların işlettiği utanç yuvası kırbaç evlerine kadınlarla kızları göndermenin bir gelenek olduğunu biliyordu ama Rosa’nın ince bedeninin üzüntüyle neredeyse kasıldığını görünceye kadar tam olarak nasıl bir şey olabileceğini kavrayamamıştı. Kanında akan kadınlığın tüm dürüstlüğü ve New England’lı güçlü özgürlük duygusuyla yanaklarına kan çıktı, öfke içindeki yüreği hızla atmaya başladı ama sağduyusunu kullanma ve kendini denetleme alışkanlığıyla toparlandı, kâğıdı elinde buruşturarak Rosa’ya kısaca, “Ben hanımınla konuşurken sen burada otur çocuğum,” dedi.

Salona geçerken kendi kendine, “Utanç verici, canavarca, edepsizce!” diye söyleniyordu.

Marie’yi koltuğunda oturmuş, Mammy’yi yanında durmuş saçlarını tarar, Jane’i de önüne yere oturmuş ayaklarını ovarken buldu.

“Bugün kendinizi nasıl hissediyorsunuz?” dedi Miss Ophelia.

Bir an için derin bir iç çekiş ve gözlerin kapanışı tek yanıt oldu, sonra Marie yanıtladı:

“Ah, bilmiyorum kuzin, sanırım bundan böyle artık hep bu kadar iyi olabileceğim!”

Gözlerini, kenarına incecik siyah biye geçirilmiş keten bir mendille sildi.

Miss Ophelia, zor bir konuyu açan birinin tavrıyla kısa, kuru bir öksürükten sonra, “Sizinle zavallı Rosa için konuşmaya geldim,” dedi.

Marie’nin gözleri kocaman açılmıştı, sert bir sesle yanıtlarken solgun yanakları kıpkırmızı oldu.

“Ee, ne olmuş ona?”

“Hatası için çok üzgün.”

“Üzgün demek, öyle mi? Onunla işim bittiğinde daha da üzgün olacak! O çocuğun küstahlığına yeterince katlandım, artık dersini vereceğim, tozların içinde yatıracağım onu!”

“Ama başka bir biçimde cezalandıramaz mısınız? Daha az utanç verici bir biçimde?”

“Onu utandırmak istiyorum, yapmak istediğim tam olarak bu! Tüm yaşamını sahip olduğunu sandığı kibarlık, güzellik ve hanımefendi havası üzerine kurmuş, hem de kim olduğunu unutacak kadar! Ben de ona ayaklarının suya ereceği bir ders vermeyi çok istiyorum!”

“Ama kuzin düşünün ki, bir genç kızın içindeki kibarlığı ve utanç duygusunu yok ederseniz, çok çabuk bozulur.”

Marie hor gören bir kahkahayla, “Kibarlık mı?” dedi. “Onun gibi biri için ne de sözcük ya! Ona, o havasıyla mavasıyla sokaklarda taban tepen pasaklı kara orospulardan daha iyi olmadığını öğreteceğim! Artık bana hava atamayacak!”

Miss Ophelia hırsla, “Bu kötülüğünüzün yanıtını Tanrı’ya vermek zorunda kalacaksınız!” dedi.

“Kötülük! Kötülük nedir, bilmek isterdim! Ben yalnızca on beş kırbaç, onu da hafif vurmaları için emir verdim. Bunda bir kötülük olmadığına hiç kuşkum yok!”

“Kötülük yok mu! Pek çok kızın öldürülmeyi yeğleyeceğine kalıbımı basarım!”

“Sizin duygularınızdaki birine öyle görünebilir ama bu yaratıklar böyle şeylere alışıktır, onları düzen içinde tutmanın tek yolu budur. Bir kez kibarlık mibarlık havalarına girerlerse hizmetçilerimin bana hep yaptığı gibi sizi çiğner geçerler. Artık onları hizaya getirmeye başladım, adımlarını denk atmazlarsa biri nasıl gönderiliyorsa, öbürünün de kırbaçlanmaya gideceğini onlara göstereceğim!” diyen Marie kararlı bir tavırla çevresine bakındı.

Jane bu söz dosdoğru ona söylenmişçesine korkmuş, başını eğmişti. Miss Ophelia bir an patlayıcı bir şey yutmuş da patlayacakmış gibi kalakaldı. Sonra bu yapıda biriyle tartışmanın asla bir yararı olmayacağını kavrayarak dudaklarını sımsıkı kapattı, kendini toparlayıp odadan çıktı.

Rosa’ya dönüp onun için bir şey yapamadığını söylemek zordu, az sonra da bir erkek uşak hanımının Rosa’yı kırbaç evine götürmesi için onu gönderdiğini söylemek için geldi. Kız gözyaşları ve yakarmalarına karşın yine de telaşla çıktı. Birkaç gün sonra Tom balkonun yanında derin düşüncelere dalmış dururken efendisinin ölümünden beri yılgın, avutulamayacak kadar kederli olan Adolph yanına geldi. Adolph, Marie’ye hep bir sevimsizlik kumkuması olarak görünmüş olduğunu biliyordu ama efendisi sağken buna pek aldırmıyordu. Şimdi o gidince, başına ne geleceğini bilmediğinden her gününü korku içinde titreyerek geçirir olmuştu. Marie, St. Clare’in kardeşiyle haberleştikten, avukatıyla da konuştuktan sonra malikâneyle, yanına alacağı özel hizmetçileri dışında tüm hizmetçileri satarak babasının evine gitmeye karar vermişti.

Adolph, “Hepimizin satılacağını biliyor musun Tom?” dedi.

Tom, “Bunu nasıl duydun?”

“Hanım avukatla konuşurken perdelerin arkasına saklandım. Birkaç güne kadar mezata gönderileceğiz Tom.”

Tom kollarını kavuşturdu, içini çekerek, “Tanrı’nın dediği olur!” dedi.

Adolph kaygıyla, “Bir daha asla öyle bir efendi bulamayız ama hanımla kalmaktansa satılmayı yeğlerim,” dedi.

Tom arkasını döndü, yüreği doluydu. Kısa bir süre için de olsa özgürlük umudu duymuştu. Uzaktaki ailesinin düşüncesi, sabırlı ruhunda gemisi batmış bir kazazedenin tam limana varmak üzereyken kara bir dalganın tepesinden son bir elveda için görünüveren köyünün sevgili damlarıyla kilise kulesinin yükselişi gibi bir an için canlandı. Kollarını göğsünün üstünde sımsıkı kavuşturdu, acı gözyaşlarını boğup dua etmeye çalıştı. Zavallı yaşlı adamcağızın özgürlükten yana öyle görülmemiş, öyle olağanüstü bir önyargısı vardı ki, bu durumu bir türlü aşamıyordu. Ne kadar umut etmeye çalışsa kendini o kadar kötü hissediyordu.

Eva’nın ölümünden bu yana ona ayrıcalıklı ve saygılı bir iyilikle davranan Miss Ophelia’yı aradı.

“Miss Feely, Efendi St. Clare bana özgürlüğüm için söz vermişti. İşlemleri başlattığını söylemişti, şimdi Miss Feely lütfedip de bu konuyu hanımımla konuşursa, St. Clare’in dileği olarak bu işi o sürdürebilir.”

“Senin için konuşup elimden geleni yapacağım Tom ama her şey Mr. St. Clare’e bağlı olduğuna göre senin için pek umutlanamam yine de çalışacağım.”

Bu olay Rosa olayından birkaç gün sonra, Miss Ophelia, Kuzey’e dönme hazırlığı içindeyken olmuştu. Kendi kendine bu işi ciddiyetle ele alan Miss Ophelia, Marie’yle bir önceki konuşmasında o kadar kızgın bir dil kullanmakta aceleci davranmış olabileceğini düşündü ve Marie’nin öfkesini azaltmaya çalışmaya, onu olabildiğince sakinleştirmeye karar verdi. Kendini toplayan iyi yürekli kadın örgüsünü de alarak Marie’nin odasına gidip elinden geldiğince uyumlu davranarak ve ustası olduğu tüm diplomatik incelikleri kullanarak Tom’un durumunu çözmeyi tasarladı.

Marie’yi tek dirseği yastıklara dayalı, boylu boyunca kanepeye uzanmış buldu, alışverişe çıkmış olan Jane ona ince siyah kumaş parçalarından örnekler gösteriyordu.

Marie birini seçti.

“Bu olur, yalnız tam olarak yası yansıttığından kuşkuluyum.”

Jane olanca dilbazlığıyla, “Aman Tanrı’m, hanımım,” dedi. “Generalin hanımı Mrs. Derbenon da geçen yaz general ölür ölmez bunu giymişti, insanı güzelleştiriyor!”

Marie, Miss Ophelia’ya, “Ne diyorsunuz?” diye sordu.

“Sanırım bu geleneğe bağlı bir konu. Siz benden daha iyi değerlendirirsiniz.”

Marie, “Gerçek şu ki, giyebileceğim doğru dürüst tek bir giysim yok, gelecek hafta evi dağıtıp gideceğim, karar vermem gerek,” dedi.

“Bu kadar çabuk mu gidiyorsunuz?”

“Evet. St. Clare’in kardeşi mektup yazdı, onunla avukatı evle hizmetçilerin mezata çıkarılmasını, burayla da avukatımızın ilgilenmesini uygun görüyor.”

“Sizinle konuşmak istediğim bir konu var. Augustine, Tom’a özgürlüğü için söz vermiş, bu konudaki yasal işlemleri de başlatmıştı. Sonuçlandırılması için nüfuzunuzu kullanacağınızı umut ediyorum.”

Marie sert bir sesle, “Elbette öyle bir şey yapmayacağım! Tom buranın en değerli hizmetçilerinden... Hem çok pahalıya mal olur. Zaten özgürlükten beklediği ne? Olduğu gibi kalması çok daha iyi,” dedi.

“Ama o bunu çok istiyor, efendisi de bu sözü vermişti.”

“İstediğinden hiç kuşkum yok, hiçbir şeyden hoşnut olmayan bir güruh olduklarından tümü de bunu, hep sahip olmadıklarını isterler. Hem ben ilke olarak azada karşıyım. Bir zenciyi efendisinin bakımı altında tutun, iyi şeyler yapar, saygılı davranır ama özgür bıraktınız mı, tembelleşir, çalışmaz, içkiye alışır, her türlü kötülüğe hazır, değersiz bir yaratık olup çıkar. Bunun yüzlerce kez denendiğini gördüm. Onları özgür bırakmak iyilik değil!”

“Ama Tom çok dengeli, çalışkan ve dindardır.”

“Bunu bana anlatmaya kalkmayın! Onun gibi yüzlercesini gördüm. Birinin eli üstünde olduğu sürece çok iyi davranacaktır, o kadar.”

“İyi de onu satışa çıkardığınızda kötü bir efendinin alma olasılığını da düşünsenize.”

“Ah, bunlar baştan aşağı boş sözler! İyi bir adamın kötü bir efendiye çatması yüzde bir bile değildir ve yapılan konuşmalardan anladığım kadarıyla efendilerin çoğu iyidir. Burada, Güney’de yaşadım, yetiştim, hizmetçilerine kötü davranan bir efendiyle karşılaşmadım, yani zahmetine değecek kadar iyi davranıyorlar işte. O adam için hiç kaygılanmıyorum.”

Miss Ophelia canlı bir tavırla, “Eh, Tom’un özgürlüğüne kavuşmasının kocanızın son isteklerinden biri olduğunu biliyorum, ölüm döşeğinde küçük Eva’cığına verdiği sözlerden biriydi, bunu görmemezlikten gelecek kadar kendinizi özgür hissettiğinizi düşünemem!”

Bu söz üstüne Marie yüzünü mendiliyle kapatıp hıçkırmaya ve heyecanla derin derin şişesini koklamaya başladı.

“Herkes bana karşı! Herkes öyle düşüncesiz ki! Dertlerimi sizin bu biçimde anımsatacağınızı hiç beklemezdim, öyle büyük bir düşüncesizlik ki! Ne var ki kimse düşünmüyor işte, benim derdim öyle görülmemiş bir dert ki! Tek kızınız varken, onun elinizden alınması çok zor! Bana tamı tamına uygun bir kocanın da! Ben kolay bulamam. Ve ne yazık ki o da alındı! Sizse beni böylesine etkilediğini bilmenize karşın bunca umursamazlıkla konuyu açtığınıza göre bana olan duygularınız çok zayıf olmalı! Amacınızın iyi olduğunu biliyorum ama bu çok büyük düşüncesizlik, çok!” Marie ağladı, soluğu tıkandı, pencereyi açması ve kâfuru şişesini getirmesi, başını yıkaması ve giysisini çözmesi için Mammy’yi çağırdı. Bunu izleyen kargaşada Miss Ophelia kendi dairesine kaçtı.

Bir şey daha söylemenin hiçbir yararı olmayacağını anlamıştı. Sinir krizleri konusunda Marie’nin sonsuz bir dağarcığı vardı ve bundan sonra da ne zaman kocasının ya da Eva’nın hizmetçilere ilişkin bir isteği gündeme gelse, birini çıkarıp sunacaktı. Bu yüzden de Miss Ophelia, Tom için yapabileceği en iyi şeyi yaptı ve Mrs. Shelby’ye Tom’un sıkıntılarını anlatan bir mektup yazdı, kadını bir şeyler yapması için zorladı.

Ertesi gün Tom ile Adolph yarım düzine kadar hizmetçiyle birlikte, uygun bir zamanını beklemek üzere mezat için bir çekiliş hazırlayacak olan tüccarın köle deposuna kadar yürüdüler.

35. Yeni Ahit, “Yuhanna’nın 1. Mektubu”, 4:16. (Y.N.)

30 Köle deposu

Bir köle deposu! Böyle bir yer kimi okurumda korkunç görüntüler çağrıştırabilir. Işığın girmediği korkunç, karanlık bir in, Hades’in ölüler diyarı gibi derin bir uçurum gibi şeyler düşüneceklerdir ama hayır gafil dostum, o günlerde insanlar saygıdeğer toplumun gözleriyle duygularını incitmeyecek biçimde, ustalıkla ve soyluluk içinde günah işleme sanatını öğrenmişlerdi. Pazarda insan denen malın fiyatı yüksekti, bu nedenle de satışa cilalanmış, güçlü, pırıl pırıl gelebilmesi için kara derililer iyi besleniyor, iyi temizleniyor, bakılıp özen gösteriliyordu.

New Orleans’taki bir köle deposu da dıştan bakıldığında öbürlerinden pek değişik olmayan temiz pak bir yerdir, dışarıda sundurmamsı bir şeyin altında dizi dizi kadınla erkeğin satışa sunulan mal olduklarını gösterir biçimde düzgünce sergilendiğini görebilirsiniz.

Ardından nezaketle rica edilerek incelenmek için çağrılırlar ve alıcının seçimine göre ayrı ya da birlikte satılacak bir karıkoca, kardeş, baba, ana, çocuk yığınıyla karşılaşırsınız. Toprak titrediğinde, kayalar parçalandığında, mezarlar açıldığında Tanrı’nın Oğlu’nun kendi kanı ve ıstırabıyla bedelini ödediği o ölümsüz ruh, tüccarın ya da alıcının keyfine göre satılabilir, ipotek edilebilir ya da sebze ve kuru yiyeceklerle değiştokuş edilebilir.

Marie ile Miss Ophelia arasındaki konuşmadan bir-iki gün sonra Tom, Adolph ve St. Clare malikânesinden yarım düzine daha köle ertesi günkü mezatı beklemek üzere ... Sokağı’ndaki bir deponun sorumlusu olan Mr. Skeggs’in sevgi dolu şefkatine teslim edildi.

Öbürleri gibi Tom’un da yanında giysi dolu epey büyük bir sandık vardı. Geceyi geçirmeleri için her türden yaşta ve ten renginde irili ufaklı bir sürü adamın toplanmış olduğu, patlayan kahkahalar ve rasgele bir coşkunun sürüp gittiği uzun bir odaya alındılar.

Mr. Skeggs, “Ah ah, tamam! Girin çocuklar girin! Benim insanlarım hep çok neşelidir! Sambo, görüyorum!” diyerek hoşgörülü bir tavırla Tom’un duyduğu bağırışlara neden olan ilkel şaklabanlık numaraları yapan irikıyım bir zenciye seslendi.

Düşünülebileceği gibi Tom hiç de bu coşkuya katılacak bir ruh halinde değildi, bu yüzden de sandığını gürültücü kalabalıktan olabildiğince uzağa koyarak üstüne oturdu, yanağını da duvara dayadı.

Tüccarlar duyguları boğmak, onları koşullarına daha duyarsız kılmak için şaşmaz, düzenli bir çabayla köleler arasındaki şamatacı neşeyi körükler. Kuzey pazarında satılıp Güney’e götürülen zencilere uygulanan bu eğitimin tek amacı, onları belli bir düzen içinde yönlendirerek duygusuz, düşünmeyen, kaba birine dönüştürmektir. Tüccar mallarını Virginia ya da Kentucky’den toplar, sonra da şişmanlamaları için uygun, çoğu kez de kaplıcası olan bir yere götürür. Burada gün boyu besiye çekilirler, neşeli olmaları için türlü şaklabanlık yapılır, her gün dans etmeleri istenir. Yaşam, çocuk, ev düşüncesi neşelenemeyeceği kadar güçlü olup da şen olmaya karşı çıkan olursa, sorumsuz ve katı birinin kötü niyetinin getireceği tüm şeytansı şeylere açık, kasvetli, tehlikeli biri olarak mimlenir. Hem iyi bir efendinin alması umuduyla hem de satılamaz damgası yerlerse satıcının başlarına açacağı dertlerin korkusuyla canlılık, açıkgözlülük ve şen tavırlar özellikle başkalarının önünde zorla uygulanır.

Mr. Skeggs odadan çıkınca Tom’un yanına gelen Sambo, “Bu zenci de ne yapıyor burada?” dedi.

Sambo iriyarı, çok canlı, çenebaz, taklit yeteneği yüksek, numaracı, su katılmamış bir zenciydi.

Şakacı bir tavırla Tom’un böğrünü dürttü.

“Ne yapıyorsun bakalım burada? Düşünüyor musun ha?”

Tom alçak sesle, “Yarınki mezatta satılacağım,” dedi.

“Mezatta satılacakmış! Hah ha! Çocuklar ne matrak değil mi? Keşke ben de böyle diyebilseydim söylesene, güldürmez miydim onları? Ama nasıl oluyor da sizin kümenizin tümü yarın gidiyor?” diyen Sambo teklifsizce elini Adolph’un omzuna koydu.

Sertçe, “Lütfen beni rahat bırakın,” diyen Adolph müthiş bir tiksintiyle oturuşunu dikleştirdi.

“Aman Tanrı’m! Çocuklar işte size beyaz zencilerden biri daha, sütlü kahve renkli, hem de kokulu biliyor musunuz?” Adolph’a yaklaşarak koklamaya başladı. “Ah Tanrı’m! Bir tütüncü dükkânına gitse, enfiye kokusu saçsın diye tutarlar onu! Tanrı’m, dükkânı baştan aşağı kokuturdu, hem de nasıl!”

Çileden çıkmış olan Adolph, “Çekilsene şuradan, anlamıyor musun!” dedi.

“Ah, biz beyaz zenciler ne kadar da alınganızdır! Bize bir bakın hele!” diyen Sambo, Adolph’un tavırlarını gülünesi bir biçimde yansıladı. “Zarafet bizde, hava bizde. İyi bir ailedeydik sanırım?”

“Evet! Tümünüzü birden pılıpırtı niyetine satın alabilecek bir efendim vardı!”

“Hey Tanrı’m! Bir düşünün, biz ne beyefendileriz!”

Adolph gururla, “Ben St. Clare ailesindenim,” dedi.

Sambo kışkırtıcı bir sırıtışla, “Öylesindir! Senden kurtuldukları için şanslı değillerse, assınlar beni! Seni bir sürü çatlak çaydanlık ve ıvır zıvırla değiştokuş edecekler gibi geliyor bana!” dedi.

Bu olaya fena halde öfkelenen Adolph, hasmına doğru uçarcasına saldırarak küfretmeye, bir yandan da her yanına vurmaya başladı. Öbürleri gülmeye, bağırmaya başlayınca gürültü gözcünün kulağına gitti. İçeri girdi, koca kırbacını şaklatarak, “Ne oluyor çocuklar? Düzene girin, düzene girin!” diye bağırdı.

Gözcünün kendisine ruhsatlı bir şaklaban olarak davranmasına güvenen Sambo dışında herkes bir yana kaçıştı, o ise gözcünün her saldırışında yaptığı gibi maskara bir sırıtışla başını hızla bir yana eğerek olduğu yerde kaldı.

“Ama efendim, biz değildik ki! Biz doğru dürüst duruyorduk, şu yeni gelenler yaptı, gerçek bir bela onlar hep bize sataşıyorlar!”

Bunun üstüne Tom ile Adolph’a dönen gözcü anlayıp dinlemeden attığı birkaç tekme tokatın ardından her zamanki iyi çocuk olup uyumaları emrini yineledikten sonra çıktı.

Erkeklerin yatakhanesinde bunlar oladursun, okur, kadınlara ayrılmış benzeri bölümü merak edip bir göz atmak isteyebilir. Böyle yaparsa her biri başka biçimde yere uzanmış, su katılmamış abanoz renginden tutun da beyaza kadar her türlü ten renginde, çocuğundan yaşlısına her yaştan sayısız bedeni uyurken görebilir. Burada annesi dün satılmış, bu gece de kimse bakmıyorken kendi kendine ağlayarak uyuyakalan güzel, alımlı, on yaşlarında bir kız var. Burada ağır iş yaptığını gösteren nasırlı parmakları ve ince kollarıyla bir yana atılmış, ne çıkarsa bahtına satılmayı bekleyen yaşlı, yıpranmış bir zenci kadın var. Ayrıca kadınla kızın çevresinde uzanmış, başları battaniyelerine ya da giysilerine sarılı yatan kırk-elli kadar daha kadın var. Başka bir köşedeyse tümünden ayrı oturan, öbürlerinden daha ilginç görünüşlü iki kadın göze çarpıyor. Bunlardan biri kırk-elli yaşlarında yumuşak bakışlı gözleri ve hoş görünümü olan saygın giyimli bir melez kadın. Başında birinci kalite Madras eşarbından kıpkırmızı, yüksek bir başörtü var, giysisiyse özenli bir elden çıktığı belli olan iyi cins bir kumaştan yapılmış. Yanında ona sokulmuş on beş yaşındaki kızı oturuyor. Annesine olan benzerliğinin belirgin olmasına karşılık açık renk teninden melez olduğu anlaşılıyor. Aynı yumuşak bakışlı kara gözlere sahip, uzun kirpikleriyle kıvırcık saçlarıysa gür ve kahverengi. O da özene bezene tertemiz giyinmiş, beyaz, nefis elleriyse pek az iş görmüş gibi. Bunlar yarın St. Clare hizmetçileriyle birlikte satılacak kümedeler. Parayı alacak efendileri, New York’taki Hıristiyan kilisesinin bir üyesi, parayı cebine atınca da Tanrı’nın ayinine katılıp bu işi artık düşünmeyecek.

Susan ile Emmeline diyeceğimiz bu iki kişi, New Orleans’lı dindar, sevilen bir hanımefendinin özel hizmetindeyken özenle yetiştirilmişlerdi. Okuma yazma öğretilmiş, dinin gerekleri dikkat ve özenle belletilmiş, yazgıları da onların koşulunda biri ne kadar olabilirse o kadar mutlu olmuştu. Ne var ki onları koruyan hanımlarının tek oğlu malların yönetimini ele almış, büyük ölçüde dikkatsizlikle savurganlığı sonucunda da batmıştı. En büyük alacaklılardan biri New York’taki saygın B. ve şirketiydi. Bu şirket, en değerli parçalarını bu iki kişiyle bir sürü ekim işçisinin oluşturduğu mülkü haczeden New Orleans’taki avukatlarına yazarak durumu New York’a iletti. B. daha önce de söz ettiğimiz gibi Hıristiyanlık duyguları taşıyan bir adamdı, özgür bir eyalette oturuyordu ve bu konudan da tedirginlik duyuyordu. Köle ticaretini, insanların ruhlarını alıp satmayı sevmiyordu, elbette sevmiyordu ama beri yandan da olayın içinde otuz bin dolar vardı ki, bu da bir ilke uğruna yitirilemeyecek kadar büyük paraydı, sonunda epey düşünüp taşındıktan ve ona uyacak öneriler sunacaklarını bildiği kişilerden öğütler aldıktan sonra avukatına bir mektup yazarak bu işi ona en uygun gelecek biçimde düzenleyip yürütmesini istedi.

Mektubun New Orleans’a ulaştığının ertesi günü Susan ile Emmeline haczedilmiş ve bir sonraki sabahki mezatı beklemek üzere depoya gönderilmişti. Şimdi demir parmaklıklı pencereden süzülen ay ışığında donuk donuk parıldarlarken konuştuklarına kulak kabartalım. İkisi de ağlıyor ama birbirlerinin duymaması için sessizce yapıyorlar bunu.

Kız sakin görünmeye çalışarak, “Anne, başını kucağıma koy da biraz uyumaya çalış,” diyor.

“İçim öyle dolu ki uyuyamıyorum Em, uyuyamam, bu birlikte geçireceğimiz son gece olabilir!”

“Ah, anne öyle söyleme! Belki de birlikte satılırız, kim bilir?”

“Bizim yerimizde başka biri olsaydı ben de öyle derdim Em; ama seni kaybetmekten öyle korkuyorum ki, tehlikeden başka bir şey görmüyorum!”

“Neden anne, adam birlikte satılabileceğimizi iyi de para getireceğimizi söyledi ya!”

Susan, adamın tavrını ve sözcüklerini anımsadı. Yüreğinde ölümcül bir tiksintiyle adamın Emmeline’in ellerine nasıl baktığı, kıvırcık saçlarını nasıl kaldırıp birinci sınıf mal dediği aklına geldi. Susan bir Hıristiyan olarak eğitilmiş, her gün İncil okuyan biri olarak yetiştirilmişti ve herhangi bir Hıristiyan anne için çocuğunun satılması nasıl yaşamının utancı olursa, onun için de öyleydi, ne var ki umudu da yoktu koruyanı da.

“Anne, bir ailenin yanında sen aşçı, ben de terzi olarak girebilseydik birinci sınıf bir iş yapmış olurduk bence. Bunu yapabileceğimize inanıyorum. İkimiz de olabildiğince çekici ve canlı görünelim, tüm becerilerimizi ortaya dökelim, belki başarabiliriz.”

Susan, “Yarın saçlarını sımsıkı arkana toplamanı istiyorum,” dedi.

“Neden anne? Öyle çok iyi görünmüyorum.”

“Evet ama öyle daha iyi satılırsın.”

“Neden olduğunu anlamıyorum!”

“Güzel görünmeye çalışmıyormuşsun gibi davranır da sade ve temiz görünürsen saygın aileler seni almayı düşünebilir. Ben onların ne yapacağını senden iyi bilirim.”

“Peki anne, öyleyse toplarım.”

“Bir de Emmeline, yarından sonra bir daha birbirimizi görmezsek, ben bir ekim alanına sen de başka bir yere satılırsan nasıl yetiştirildiğini, hanımın sana neler söylediğini hep anımsa, İncil’inle ilahi kitabını yanına al, sen Tanrı’ya sadık olursan O da sana sadık olacaktır.”

İşte zavallı kadıncağız acı ve umutsuzluk içinde böyle konuşuyor, yarın adamın biri ne kadar kötü ve kaba, ne kadar Tanrısız ve acımasız olursa olsun ona ödeyecek parası varsa, kızının bedenen ve ruhen sahibi olacağını biliyor sonra bu çocuk nasıl dinine ve Tanrı’ya sadık olabilir ki? Kızına sarılmışken bunları düşünüyor, keşke güzel ve çekici olmasaydı, diyordu. Sıradan kölelerin ne kadar üstünde, ne kadar temiz ve inançlı yetiştirildiğini anımsamak duygularını daha da yoğunlaştırıyordu. Ne var ki elinden dua etmekten başka bir şey gelmiyordu. Tanrı’ya pek çok dua, derli toplu bir köşede bekleyen saygın köle tutsaklardan yükselmiştir, bunlar gelecekteki günlerin göstereceği gibi Tanrı’nın unutmadığı dualardır çünkü yazılan şudur:

“Kim bu küçük insanların kalbini kırarsa boynuna taş bağlayıp denizin derinliklerinde boğulması onun için daha iyidir.”36

İşini çok ciddiye alan yumuşak ve sessiz ay ışığı içeri bakıyor, pencerelerdeki parmaklıkları, yere serilmiş uyuyan bedenlerin üstüne çiziyor. Ana kız yabansı ve yılgın bir ağıt tutturmuşlar, bu kölelerin arasında iyi bilinen bir cenaze ilahisidir.

Ah, Mary nerede ağlıyor?

Ah, Mary nerede ağlıyor?

Güzel yere erişmiş

Ölmüş de cennete gitmiş

Ölmüş de cennete gitmiş

Güzel yere erişmiş.

Anne kızın iç burkan bir tatlılıkla, göksel bir umudu dile getirircesine, dünyanın aldırmazlığına bir serzeniş gibi söylediği bu sözcükler karanlık hapishanede acıklı ve uyumlu bir ses olarak duyuldu.

Ah, nerede Paul ile Silas?

Ah, nerede Paul ile Silas?

Ölmüş de cennete gitmişler

Ölmüş de cennete gitmişler

İyi yere erişmişler.

Söyleyin bakalım zavallı canlar! Gece kısadır,

sabahsa sizi sonsuza dek ayıracak!37

Sabah olduğunda herkes uyanıyor ve herkes ayakta, değerli Mr. Skeggs de capcanlı, işbaşında. Malların çoğu mezata hazırlanacak. Önce nasıl göründüklerine bir göz attı, sonra güler yüzlü ve canlı davranmaları için uyardı onları. Şimdi de tümü Borsa’ya doğru yürüyüşe geçmeden son bir teftiş için çember olmuş durumdalar. Başında palmiye hasırından şapkası, ağzında purosuyla Mr. Skeggs mallarına son veda dokunuşu turunu atıyor.

Susan ile Emmeline’in önünde durarak, “Bu da ne? Buklelerin nerede kız?” dedi.

Kız kendi sınıfından insanların çok ustalıkla başardığı gibi çabucak annesine şöyle bir göz atıverdi.

Annesi de, “Dün gece saçını tertemiz, düzgünce arkaya topla da buklelerin havaya uçuşmasın, öyle daha saygın olursun, dedim,” dedi.

Adam bu sözleri bıçakla kesercesine, “Daha neler!” dedikten sonra kıza döndü. “Hemen git saçını iyice kıvır da güzelleş!” dedi. Ardından da elindeki kamış bastonu şaklatarak, “Çabuk dönmeye bak!” diye ekledi. Anneye de, “Sen de git de yardım et! O bukleler satışta yüz dolar fark atar,” diye seslendi.

Görkemli bir kubbenin altında her ulustan kadınla erkek mermer yükseltide oradan oraya dolaşıyorlardı. Çember biçimindeki alanın her yanında konuşmacılar ve mezat tellalları için küçük tribünler ya da kürsüler vardı. Bunlardan karşılıklı duran ikisine İngilizce-Fransızca karışımı bir dille malların fiyatlarını coşkuyla artırma çabası içinde olan yetenekli ve zeki iki uzman beyefendi yerleşmişti. Öbür yanda, satışın başlamasını bekleyen bir küme insanın çevrelediği üçüncüsüyse hâlâ boştu. Burada St. Clare’in hizmetçilerinden Tom’u, Adolph’u diğerlerinin arasında görebiliriz. Susan ile Emmeline de oradaydı, kaygılı, üzgün yüzlerle sıralarını bekliyorlardı. Almayı düşünen ya da düşünmeyen değişik izleyiciler kümenin çevresine toplanmış inceliyor, elliyor, kölelerin kimi özellikleri konusundaki düşüncelerini söylüyor, bir atın değerini tartışan jokey ekibinin rahatlığıyla olaya katılıyorlardı.

Kibar bir genç, saplı gözlüğüyle Adolph’u inceleyen şık giyimli genç bir adamın omzuna bir şaplak attı.

“Vaay Alf! Burada ne arıyorsun sen?”

“Bir erkek uşak gerekiyordu, St. Clare’inkilerin satılacağını duydum da bir bakayım, dedim...”

“Sen benim St. Clare’in adamlarına yaklaştığımı gördün mü? Her biri şımarık zencilerdir. Şeytan kadar da küstahtırlar!”

“Eh, sorun buysa korkma! Alırsam hemen havalarını söndürürüm, çok geçmeden de karşılarında Mösyö St. Clare’den farklı bir efendi olduğunu anlarlar. Şu sözüme mim koy, o adamı alacağım. Bedeninin biçimi hoşuma gitti.”

“Onu elinde tutmak sana pahalıya mal olacak. İnsanın başına bela olacak kadar para harcar!”

“Evet ama lordum da görecek ki, benim yanımda savurganlık yapamaz. Birkaç kez kodese tıkılsın da bak, ayakları nasıl suya eriyor! Bu onu kendine getirmezse n’olayım! Ah, ben onu yokuşa koşar, biçime sokarım, görürsün! Onu alıyorum, bu kesin!”

Tom dalgın dalgın durmuş, çevresine üşüşen yüz kalabalığını inceliyor, hangisine efendi demenin hoşuna gideceğini düşünüyordu. Saygıdeğer okur, siz de iki yüz adamdan birinin mutlak sahibiniz ve kullanıcınız olacağı bu tür bir zorunlu seçim durumunda kalsanız siz de aynı Tom gibi satılmaktan rahatlık duyacağınız ne kadar az kişi olduğunun ayırdına varırdınız. Tom’un karşısında bir insan kalabalığı vardı. Yapılı, iriyarı ters adamlar, ufak, tatsız, bıcır bıcır konuşan adamlar, herkesçe tanınan, uzun, sıska çetin cevizler, alacağı adamı, neresi gerekiyorsa ya ateşin üstüne ya da sepete koyacağı bir yiyecekmiş gibi aynı umursamazlıkla seçen her türden tıknaz yapılı sıradan adamlar vardı, ne var ki bir tane bile St. Clare görmedi aralarında.

Satış başlamadan az önce yakası bağrı açık, leş gibi bir kareli gömlekle pantolon giymiş, kısa boylu ve tıknaz bir adam aceleci hareketlerle, hevesle kalabalığı yardı ve köleleri incelemeye koyuldu.

Tom onu yaklaşırken gördüğü anda içinde ani ve tiksindirici bir dehşet duydu, adam yaklaştıkça da bu duygu yoğunlaştı. Adamın kısa olmasına karşın müthiş güçlü olduğu belliydi. Yusyuvarlak kafası, uzun tüylü kum rengi kaşlarının altında iri açık gri gözleriyle, kıtık gibi olmuş, tel tel güneşten kavrulmuş saçları en itici özellikleriydi, bu arada çiğnediği tütünün avurtlarını şişirdiği, sık sık tükürdüğü geniş, kaba ağzını da unutmamak gerekir. Elleri son derece büyük, kıllı, güneş yanığı, çilli ve çok pis, uzun tırnaklarıysa berbat durumdaydı. Herkesi incelemeye girişmişti. Tom’un çenesini yakaladı, dişlerine bakmak için ağzını ayırarak açtı, kaslarını görmek için kolunu sıvattırdı, arkasını çevirdi, adımlarını görmek için sıçratıp hoplattı. Sonra da bu incelemelere, “Nerede yetiştin?” sorusunu ekledi.

Tom kurtarıcı arar gibi çevresine bakınarak, “Kentucky’de efendim,” dedi.

“Ne yaptın?”

“Efendimin çiftliğine baktım.”

Beriki kısaca, “Akla yakın bir öykü!” dedikten sonra yürüyüp geçti. Adolph’un önünde bir an duraladı, pırıl pırıl boyalı çizmelerine şöyle ağız dolusu bir tükürdükten sonra aşağılayan bir, “Hıh!” sesi çıkarıp yürüdü. Bu kez Susan ile Emmeline’in önünde durdu. Pençe gibi pislik içindeki elini uzatıp kızı kendine çekti, boynuna, göğüslerine dokundu, kollarını sıvazladı, dişlerine baktı, sonra yine onu korkunç yabancının her hareketiyle sabırlı yüzünde acının okunduğu annesinin yanına itti. Kız korkmuştu, ağlamaya başladı.

Satıcı, “Kes şunu sürtük! Burada ağlayıp sızlamak yok, satış başlıyor,” dedi ve satış başladı.

Adolph onu alma kararlılığını az önce belirten genç beyefendiye iyi bir fiyata satılmış, St. Clare’in öbür hizmetçilerinin her biri bir yana gitmişti.

Mezat tellalı Tom’a, “Şimdi sıra sende, duydun mu?” dedi.

Tom yükseltiye çıktı, çevresine birkaç kaygılı bakış fırlattı, herkes olağan, karmaşık bir gürültü patırtı içindeydi. Satıcının kölenin özelliklerini Fransızca ve İngilizce bağırışının gürültüsü, hemen ardından Fransızlarla İngilizlerin ateş açar gibi fiyat yükseltişlerinin gürültüsü, bir anmış gibi gelen sürenin sonucunda çekicin son kez masaya gümlemesi ve Tom’un fiyatı açıklanırken tellalın son sözcüğü olan “dolar” duyulduğunda çınlayan zil sesi... Tom satılmıştı. Bir efendisi olmuştu!

Yükseltiden aşağı itildi, kısa yuvarlak kafalı adam onu kolundan kabaca yakalayarak bir yana itti ve sert bir sesle, “Şurada dur sen!” dedi.

Tom ne olup bittiğini pek anlamamıştı ama gürültü patırtı içinde İngilizce, derken Fransızca artırma sürüyordu. Çekiç bir kez daha indi. Susan satılmıştı! Yükseltiden indi, durdu, kaygıyla arkasına baktı, kızı elini ona doğru uzattı. Onu alan saygın, iyiliksever görünümlü, orta yaşlı bayın yüzüne acıyla bakan Susan, “Ah efendim, ne olur kızımı da alın!” dedi.

Kız yükseltiye çıkıp çevresine korkmuş, ürkek bakışlarla bakarken ona üzgün bir ilgiyle bakan beyefendi, “Çok isterdim ama ne yazık ki o fiyatı ödeyemem,” dedi.

Kızın solgun yanakları kıpkırmızı olmuş, gözleri ateş gibi yanıyordu, annesi şimdiye kadar onu hiç bu kadar güzel görmediğini düşünerek inledi. Tellal çıkarına çok uyan bu durumu gördü ve Fransızca-İngilizce karışımı ayrıntılı bir anlatıma girişti, verilen paralar giderek arttı.

İyiliksever görünümlü bey kalabalığa karıştı, artırmaya katılırken, “Elimden geleni yapacağım,” dedi. Birkaç dakikada artırma onun kesesini aştı. Adam suskun kaldı, tellal kızıştı ama artırmanın hızı giderek azalıyordu. Sonunda soylu görünümlü yaşlı bir kentliyle bizim mermi kafa arasında sürmeye başladı. Kentli adam rakibini tartarak birkaç kez daha artırdı ama mermi kafanın durumu hem inatçılık hem de kese açısından ondan daha iyiydi, çekişme kısa bir an sürdü, çekiç indi, mermi kafa bedenen ve ruhen kızın sahibi oldu. Tanrı yardımcısı olsun!

Emmeline’in efendisi Red Nehri kıyısında bir pamuk ekimi alanının sahibi olan Mr. Legree’ydi. Kız Tom’ la başka iki adamın olduğu kümenin içine itildi, gitti, bir yandan da ağlıyordu.

İyiliksever bay üzülmüştü ama bu her gün oluyordu! İnsan bu satışlarda analarla kızların ağladığını her zaman görürdü! Kimsenin de bu konuda yapabileceği bir şey yoktu vesaire vesaire... Adam kazancıyla başka bir yöne uzaklaştı.

İki gün sonra New York’taki B. ve şirketin avukatı ödemeleri ayarlayıp belgeleri gönderdiler. O belgenin arkasında tüm ödemelerden sorumlu Tanrı’nın şu sözleri olmalıydı:

“Akan kanın hesabını sorduğunda boyun eğdirenlerin ağlayışını unutmayacaktır.”38

36. Yeni Ahit, “Matta”, 18:6. (Y.N.)

37. “The Hebrew Children” (İbrani Çocuklar) adlı ilahiden. (Y.N.)

38. Eski Ahit, “Mezmurlar”, 9:12. (Y.N.)

31 Orta geçit

“Kötülüğü seyretmeyecek kadar temiz gözlerin
var, onlarla kötülüğe bakamazsın da neden
insanların yalayıp yutan, bitip tükenmez kötü
hırsı doğruluklarının önüne geçtiğinde hainlik
yapanlara bakıp susarsın?”39

Red Nehri’ndeki küçük utanç verici bir geminin dibinde elleriyle ayak bileklerinde zincirler, yüreğindeyse daha ağır bir yükle Tom oturuyordu. Göğünde ne varsa, ayı, yıldızları sönmüştü; şu anda bir daha dönmemek üzere yanından geçip giden ağaçlarla kıyı gibi her şey ondan geçip gitmişti. Karısı, çocuklarıyla Kentucky’deki evi ve hoşgörülü sahipleri, tüm incelikleri, güzelliğiyle St. Clare’ in evi, azize gibi gözleriyle Eva’nın altın başı, gururlu, neşeli, yakışıklı, umursamaz görünen ama hep iyi olan St. Clare, hoşgörüyle bakılan oyalanma, gevşeme saatleri, tümü gitmişti! Onların yerine kalan neydi? İnce duygulu bir ailenin yanında duyarlı, incelikli zamanlar geçirdikten sonra, en hayvansı, en kaba adamın eli ayağı bağlı kölesi olmak, bir zamanlar görkemli, bir salon süsleyen, yıpranıp biçimi bozulunca da pis bir tavernanın barında ya da bayağı bir rezilliğin düşük düzeyli uğrak yerinde bir masa ya da iskemle olmaktan pek de farklı olmadığı gibi cana yakın ve pek çok şeyi sineye çekebilen zencinin payına düşen köleliklerin en acısıydı. Tom’la bir iskemle ya da masa arasındaki en büyük fark da duygularının olmasıydı. Anılar, umutlar, sevgi, korku ve isteklerden oluşan özel, küçük dünyası varken “taşınabilir bir mal olarak addedilen bir köle olarak, saygınlığının gözetilmesi gerekliliği ve köleyle ilgili hükümlerin yalnız yasalarla verilebileceğine” ilişkin yasal kararname bile içini rahatlatmıyordu.

Tom’un efendisi sekiz kölesini New Orleans’ın değişik yerlerinden almış, ikişer ikişer zincirleyerek Red Nehri’nin yukarısına gitmeye hazır, limanda bekleyen Korsan adlı buharlı gemiye bindirmişti.

Kölelerin yüklenmesi bitip de gemi yola çıkınca adamlara bir göz atmak için kişiliğini yansıtan o son sözü ben söylerim havasıyla çıkageldi. Satış için en iyi çuha giysisi, iyice kolalanmış pamuklu gömleği ve parlatılmış çizmeleriyle “donanmış” olan Tom’un karşısında durarak kısaca kendini şöyle dile getirdi:

“Kalk ayağa!”

Tom kalktı.

“Çıkar şunu!”

Prangaların yüzünden doğru dürüst hareket edemeyen Tom bunu yapmaya uğraşırken, adam hiç de nazik olmayan bir elle boynundan zincirleri çekiştirerek yardım (!) etti. Tom’un giysilerini aldıktan sonra bu olaydan önce didik didik ettiği Tom’un sandığına döndü, eski bir pantolonla Tom’un ahırda giydiği eski püskü gömleği çıkardı, Tom’un ellerini çözerek kutuların arasında bir boşluğu işaret etti.

“Oraya git de şunları giy!”

Tom söyleneni yaptı, birkaç dakika sonra döndü.

“Çizmelerini çıkar!”

Tom çıkardı.

Adam kölelerin giydiği kaba saba ayakkabılardan bir çift fırlattı.

“Al bakalım bunları giy!”

Tom alelacele değişirken sevgili İncil’ini cebine kaydırıvermeyi unutmamıştı. İyi ki de öyle yapmıştı çünkü Tom’un kelepçelerini yeniden takan Mr. Legree bu kez zavallıcığın ceplerini karıştırmaya girişti. İpek bir mendil bulunca cebine attı. Eva’nın hoşuna gittiği için Tom’un cebinde bulundurduğu birkaç ufak tefek oyuncağa homurdanarak küçümseyici bir göz attıktan sonra omzunun üstünden nehre savuruverdi.

O telaşla Tom’un unuttuğu Metodist ilahi kitabını aldı, evirip çevirirken, “Hıh! Kesin dindar...” dedi. “Ee adın neyse, kiliseye gider misin?”

Tom sağlam bir sesle, “Evet efendim,” dedi.

“Eh, çok geçmeden bunu içinden çıkarırım nasılsa! Öyle feryat figan dua eden, ilahi söyleyen zenciler istemem evimde, bunu aklından çıkarma! Ayağını denk al!”

Ayağını hızla yere vurdu, gri gözlerinde sert bir bakışla, “Şimdi senin kilisen benim! Anlıyorsun ya, benim dediğim gibi olacaksın!” dedi.

Suskun kara adamın içinden bir şey, “Hayır!” diye karşılık verdi ve görünmez bir sesle yinelercesine eski bir kehanet gibi Eva’nın sık sık ona okuduğu sözcükleri duydu:

“Korkma! Günahlarını bağışladım. Sana kendi adımı verdim. Sen BENSİN!”40

Ama Simon Legree hiçbir şey duymadı. O ses onun asla duyamayacağı sesti. Yalnızca Tom’un üzgün yüzüne bir an baktı, sonra yürüyüp gitti. İçinde Tom’un bir sürü tertemiz giysisinin olduğu sandığı da almıştı, geminin güvertesine gelince hemen sandığın çevresi sarıldı. Zencilerin beyefendi olmak için harcadığı paraya kahkahalarla gülünerek her şey çabucak ona buna satıldı, sandık da açıkartırmaya çıkarıldı. Herkes dört bir yana dağıtılan giysilerinin ardından bakakalan Tom’a gülüyordu. Sandığın açıkartırmayla satılmasını çok komik bulmuşlardı.

Bu küçük olay bitince Simon yine ağır ağır, amaçsızca yürüyerek malının başına geldi.

“Seni fazla yükten kurtardım, görüyorsun Tom. Üstündeki o giysilere gözün gibi bak. Bir başkasını alıncaya kadar epey zaman geçecek. Ben zencilere dikkatli olmasını öğretirim! Benim yanımda bir giysi bir yıl giyilir.”

Sonra da yürüyüp Emmeline’in bir kadınla birlikte zincirlenmiş oturduğu yere gitti. Çenesinin altını okşayarak, “Eh yavrum, canını sıkmamaya bak,” dedi.

Kızın yüzünde istemeden beliren dehşet, korku, tiksinti karışımı bakış adamın gözünden kaçmadı. Sertçe kaşlarını çattı.

“Senin de yaldızın dökülür kızım! Seninle konuşurken hoş bir surat takınmalısın, duyuyor musun? Sen de... İhtiyar sarı ölgün ay ışığı!” diyerek Emmeline’e zincirle bağlı kadını dürttü. “Sakın öyle somurtayım deme! Daha neşeli görünmelisin, anlıyor musun!”

Sonra bir-iki adım gerileyerek, “Bunları size de söylüyorum, bana bakın, bana bakın, tam gözümün içine, dosdoğru, hemen!” diye bağırırken her sözcükten sonra ayağını hızla yere vuruyordu.

Her bir göz büyülenmişçesine Simon’un yeşilimsi gri gözlerine dikildi.

Adam, “Şimdi,” diyerek demirci çekicinden farksız yumruğunu sıktı, “şu yumruğu görüyor musunuz? Kaldır bakayım!” diyerek Tom’un elinin üstüne koydu. “Şu kemikçiklere bir bak bakalım. Bu yumruk zencileri yere yıkmaya gelince demir gibi olur. Şimdiye kadar tek vuruşta yere yıkmadığım bir zenci hiç görmedim,” dedikten sonra yumruğunu Tom’un yüzüne o kadar yaklaştırdı ki, Tom gözlerini kapatarak geri çekildi.

“Ben o küfürbaz kâhyalarla çalışmam, kendi gözcülüğümü kendim yaparım, her şey öyle daha iyi görünür, bak söyleyeyim. Seninle konuştuğum anda tepeden tırnağa gözden geçmiş olursun. Benimle böyle! Benim hiçbir yanımda yumuşak tek bir nokta bulamazsın. Kendinizi iyi denetleyin, hiç acımam!”

Kadınlar ellerinde olmadan soluklarını içlerine çekiverdiler, herkes asık, kederli yüzlerle oturdu kaldı. Simon’sa topukları üstünde döndü, bir tek atmak için geminin barına yöneldi. O konuşurken yanında duran efendi kılıklı bir adama, “Zencilerimle işe böyle başlarım,” dedi. “Benim düzenim, güçlü başlamaktır. Neyle karşılaşacaklarını bilsinler,” dedi.

“Kesinlikle!” yanıtını verdi yabancı. Her zaman rastlanmayan bir örneği inceleyen bir doğabilimcinin merakıyla süzüyordu onu.

“Evet, kesinlikle. Ben öyle aylak aylak dolaşıp anasının gözü kâhyaların kandıracağı hanım elli çiftçilerinizden değilim! Siz önce şu eklemlerimi bir yoklayın da yumruğuma bakın. Bakın bayım, zencilere vura vura üstlerindeki deri nasıl taş gibi olmuş bir dokunun.”

Yabancı elini söylenen yerde gezdirdi, sonra sade bir tavırla, “Yeterince sert, sanırım,” dedikten sonra, “bu uygulama yüreğinizi de aynı böyle yapmış,” diye ekledi.

Simon ağız dolusu gülerek, “Ah, evet bunu söyleyebilirim işte,” dedi. “İçimde hâlâ birazcık da olsa yumuşaklık kalmış olabileceğini hesaba katıyorum. Biliyor musunuz, kimse bulaşmaz bana! Zenciler ne yağlamak ne de yaygara için çevremde dolaşır, bu bir gerçek.”

“İyi adamlarınız var burada.”

“Doğru. Şu Tom var ya, onun ender rastlanan biri olduğunu söylediler. Ona öbürlerinden daha çok ödedim, şoför ve işçibaşı gibi kullanmayı düşünüyorum, yalnız zencilere asla davranılmaması gerektiği gibi davranılmasından edindiği yanlış kavramları içinden silmeli, o zaman harika olur! Aldığım o sarı kadına bir bakın. Sanırım hasta, onu da değeri kadar olan bir işe koyacağım, bir-iki yıl dayanabilir. Zencilerin turşusunu kurmak gibi bir huyum yok. Kullan, yenisini al, derim ben, insana daha az sorun çıkarır, hiç kuşkum yok ki böylesi daha kârlı,” diyen Simon bardağından bir yudum aldı.

“Peki, genelde ne kadar dayanıyorlar?” diye sordu yabancı.

“Bilmem, durumuna bağlı. Sağlamları altı-yedi yıl dayanır, çürüklerinin iki-üç yılda işi biter. Bu işe ilk başladığımda üstlerine düştüm, dayansınlar diye hastalandıklarında doktora gösterdim, giysi, battaniye verdim, temiz pak tutup rahat ettirmek için epey zorluk çektim. Tanrı’m, meğer hiç yararı yokmuş, onların yüzünden bir sürü para kaybetmem bir yana, iki katı da sorun yaşadım. Şimdi gördüğün gibi iyi ya da hasta, dosdoğru işe koşuyorum. Zencinin biri ölünce de başkasını alıyorum, böylesi her açıdan daha ucuza ve kolayıma geliyor.”

Yabancı döndü, konuşmayı bastırmaya çalıştığı bir tedirginlikle dinleyen bir beyefendinin yanına oturdu.

“Güneyli ekicilerin bir örneği olarak görmeyin onu,” dedi.

Genç beyefendi sözcükleri vurgulayarak, “Umarım değildir,” diye yanıtladı.

Beriki, “Kötü, alçak, kaba adamın biri!” dedi.

“Yine de yasalarınız istediği kadar adamı, onları korumanın gölgesinin bile söz konusu olmadığı bir durumda, yalnızca keyfine göre elinde tutmasına izin veriyor ve ne kadar alçak olursa olsun, böylelerinden ortalıkta kol gezmediğini söyleyemiyorsunuz.”

Beriki, “Eh,” dedi, “ekiciler arasında birçok düşünceli, insancıl adam da var.”

“Diyelim ki bu doğru ama bana kalırsa bu alçakların neden olduğu öfkeyle kabalığın tek sorumlusu siz düşünceli, insancıl adamlarsınız çünkü sizin onayınızla etkiniz olmasa, tüm düzen bir saat için bile tutunma noktası bulamaz.” Parmağıyla arkası onlara dönük duran Legree’yi gösterdi. “Onun gibi bir tane daha olmasaydı, her şey devrilen yük gibi alaşağı olurdu. Onun kabalığını koruyan sizin saygınlığınızla insancıllığınız.”

“İyilikseverliğim konusunda üstün nitelikli düşünceleriniz olduğu belli,” dedi çiftçi gülümseyerek, “ama bu kadar yüksek sesle konuşmamanızı öneririm, gemide buna benim kadar hoşgörülü bakmayanlar olabilir. Benim ekim alanıma gidinceye kadar bekleyin, orada hepimizi dilediğinizce suçlayabilirsiniz.”

Genç beyefendi kızararak gülümsedi, çok geçmeden de tavlaya daldılar. Bu arada geminin alt bölümünde Emmeline’le bağlı olduğu melez kadın arasında bir konuşma geçmekteydi. Doğal olarak geçmişlerindeki kimi olayları paylaşıyorlardı.

“Sen kiminsin?” dedi Emmeline.

“Benim efendim Mr. Ellis’ti. Levee Sokağı’nda oturuyordu. Belki evi görmüşsündür.”

“Sana iyi davranıyor muydu?”

“Genelde evet, hastalanıncaya kadar... Hastalanıp yattı, uzun süre kalkamadı, altı aydan çok sürdü ve katlanılması çok zor biri oldu. Gece gündüz kimsenin rahat etmesine izin vermiyordu, öyle garipleşti ki kimse bir türlü ona uyamıyordu. Her geçen gün daha öfkeli oluyordu sanki. Yorgunluktan bitip tükeninceye kadar geceler boyu ayakta tutuyordu beni, artık uyanık kalamayacak duruma geliyordum, bir gece uyuyakaldığım için Tanrı’m bana öyle korkunç şeyler söyledi ki! Bulabildiği en katı efendiye beni satacağını söyledi, öldüğünde beni azat etme sözü de vermişti üstelik.”

“Hiç arkadaşın var mıydı?”

“Evet, kocam. Demircidir. Efendim genellikle kiralardı onu. Beni öyle apar topar aldılar ki, onu görmeye bile zaman bulamadım, dört tane de çocuğum var. Ah, Tanrı’m!” diyen kadın elleriyle yüzünü örttü.

Herkesin içinde, üzüntülü bir şey dinlediklerinde rahatlatıcı sözler söyleme içgüdüsü vardır. Emmeline de bir şey söylemek istedi ama hiçbir şey düşünemiyordu. Söylenecek ne vardı ki? İkisi de gizli bir anlaşma yapmışçasına yeni efendileri olan berbat adamdan söz etmekten dehşet ve korkuyla kaçınıyorlardı. En karanlık zamanlarında bile insan dinsel inançlarını unutmaz. Melez kadın Metodist kilisesinin bir üyesiydi, dindarlık açısından baktığınızdaysa aydınlanmamış ama çok içten duyguları olan biriydi. Emmeline daha kültürlü biri olarak eğitilmişti, dindar, güvenilir hanımının özenli bakımı altında okumayı, yazmayı ve harıl harıl çalışarak İncil’in yol göstericiliğinden yararlanmayı öğrenmişti. Yine de acımasız şiddetin avucundayken göründüğü kadarıyla kendilerini Tanrı’nın terk ettiği kişiler olarak bulmaları Hıristiyanlığı en sağlam olanın bile bağlılığını sınamak değil miydi? Daha ne kadar İsa’nın, bilgisi yetersiz, yılların kırılganlaştırdığı zavallı küçüklerinin bağlılığını sarsmalı?

Gemi yükü olan acıyla ürkmüş, Red Nehri’nin dolambaçlı, keskin dönemeçli kıvrımları arasında, kırmızı, çamurlu, anaforlu akıntıda ilerliyordu, üzgün gözler iç sıkıcı bir tekdüzelikte kayıp giden dik, kırmızı kil kıyılara yorgun yorgun bakıyordu. Sonunda gemi küçük bir kentte durdu, Legree de yanındakilerle karaya çıktı.

39. Eski Ahit, “Habakkuk”, 1.13. (Y.N.)

40. Eski Ahit, “Yeşaya”, 43:1. (Y.N.)

32 Karanlık yerler

“Dünyanın karanlık yerleri

zulüm yuvalarıyla doludur.”41

Kaba saba yapılmış bir arabanın arkasında, ondan da kaba saba bir yolda Tom’la yanındakiler yorgun argın sürükleniyorlardı.

Arabada Simon Legree’yle birbirine hâlâ zincirli iki kadın oturuyordu, arkalarına eşyalar yığılmıştı, epey uzakta olan Legree’nin ekim alanlarına doğru yol alıyorlardı.

Rüzgârın kederle fısıldadığı iç karartıcı çamlık kumsalların arasından kıvrılarak giden yaban, terk edilmiş bir yoldu. Uzun servili bataklıklardan yayalar için yapılmış kütük yollardan geçerek gidiyorlardı. Cenazeleri anımsatan uzun, kıvrım kıvrım kara yosunların sarktığı kasvetli ağaçlar yapışkan, süngersi topraktan yükseliyor, arada zehirli koyu renk iğrenç bir suyılanı olan bir mokasin kırık kütüklerle, orada burada serili suda çürümüş dalların arasından kayıveriyordu.

Bu yolculuk cebi dolu, yollu bir atı olan ve bu yalnız yolu iyi bir işle sonuçlandıracak olan bir yabancı için bile yeterince acıklıyken, her yorgun adımın onu seven, onun için dua edenlerden uzaklaştırdığı biri için çok daha yaban, çok daha kasvetliydi. O karanlık yüzlerdeki kederli, asık anlama tanık olanlar, gamlı yolculukta yanlarından birbiri ardına geçen nesnelere takılan üzgün gözlerdeki dalgın, sabırlı yorgunluğu da düşünmeli.

Durumdan hoşnut olduğu belli olan Simon, cebindeki yassı içki şişesinden ikide bir çekerek gidiyordu.

Arkasındaki keyifsiz yüzlere gözü ilişince, bağırdı:

“Hey siz! Bir şarkı patlatın bakalım delikanlılar, haydi!”

Erkekler bakıştılar, bu arada sürücü kamçısını şaklatarak ikinci bir “haydi”yi yineledi.

Tom Metodist bir ilahiye başladı:

Yeruşalim mutlu evim

Adın benim için hep azizdir!

Ne zaman üzüntülerim bitecek

Senin mutluluğun ne zaman...42

“Kes sesini kara herif seni!” diye gürledi Legree. “O senin cehennem kaçkını eski Methodizmini istediğimi de nereden çıkardın? Ben şarkı diyorum, şimdi şöyle doğru dürüst delikanlıca bir şey söyle, çabuk!”

Adamlardan biri, hemen köleler arasında söylenen o anlamsız şarkılardan birine başladı:

Efendim beni zenciyi gözetlerken gördü,

Daha bağırın çocuklar, daha bağırın!

Gülmekten çatladı, aya bak, aya

Ho! Ho! Ho! Çocuklar ho!

Ho! Yo! Hi-e! O!

Şarkıyı söyleyen keyfine göre söylüyor, anlamını pek umursamadan uyağa vurgu yapıyor, aralıklarda da öbürleri katılıyordu.

“Ho! Ho! Ho! Çocuklar ho!

Bağırın-e-o! Bağırın e-o!”

Büyük bir gürültüyle neşelenmek için zorlanarak söyleniyordu şarkı, bir umutsuzluk feryadı bile olamıyordu, coşkulu dua sözcükleri yoktu içinde, zavallıların birlikte söyledikleri tuhaf notalarda derin bir elem var denebilirdi olsa olsa. Elinden özgürlüğü alınıp yıldırılmış zavallı dilsiz yürek müziğin o anlatılması olanaksız mabedine sığınmış, orada duasını Tanrı’ya soluyabilecek bir dil bulmuş gibiydi. İçinde Simon’un duyamayacağı bir dua vardı şarkının. O, yalnızca adamların gürültüyle şarkı söylediğini duyup hoşnut oluyordu, “keyiflerini yerine getirmişti.”

Emmeline’e döndü, “Eh, küçük yavrum,” diyerek elini omzuna koydu. “Neredeyse eve geldik sayılır!”

Legree esip savurduğunda, azarladığında Emmeline dehşet içinde kalıyordu ama şimdi yaptığı gibi elini omzuna koyup onunla konuştuğunda vurmasını yeğliyordu. Adamın gözlerindeki bakış onu hasta ediyor, tüyleri diken diken oluyordu. Elinde olmaksızın annesiymişçesine öbür yanındaki melez kadına sokuldu. Adam kaba saba elleriyle kızın küçük kulağını tuttu.

“Küpe bile takmamışsın,” dedi.

Emmeline titreyerek başını eğdi.

“Hayır efendim!”

“Eh, iyi kız olursan eve gidince sana bir çift veririm. Bu kadar korkmana gerek yok, seni çok çalıştırmak niyetinde değilim. Benimle hoş zaman geçirir, bir hanım gibi yaşarsın, yalnızca iyi kız olmaya bak.”

Legree tatlı dilli olmaya başlayacak kadar içmiş, bu arada da ekim alanının sınırlarının neredeyse görüneceği yere kadar gelmişlerdi. Bir zamanlar topraklarla ev buraları süsleme konusunda oldukça özenli davranan beğeni ve servet sahibi bir beyefendinindi. Adam borçlu ölünce, bir açıkartırmada Legree tarafından alınmış, o da ne yaptıysa para getirmesi için yapmıştı. Eski sahibinin eli üstünden kalkınca da ev eski püskü, metruk bir görünüm içinde çürümeye terk edilmişti.

Bir zamanlar oraya buraya serpiştirilmiş süs ağaçlarının olduğu düzgün çimenliği şimdi karmakarışık ot bürümüştü, kırık kovalar, mısır koçanları ve daha bir sürü süprüntünün atılmış olduğu yerde atların bağlandığı direkler göze çarpıyordu. Süslü desteklerden sarkan zarif bir yasemin ya da hanımeli, destek, at bağlama direği olarak kullanılmak üzere bir yana itilmişti. Eskiden koskoca bir bahçe olan yeri şimdi saz bürümüştü, arada bir egzotik bir bitkinin unutulmuş başını çıkardığı göze çarpıyordu. Yine eskiden limonluk olan yerde çerçeve kalmamıştı, çürümüş raflarda içlerindeki kurumuş saplarla yapraklardan bir zamanlar çiçek dikili olduğu anlaşılan kuru, unutulmuş saksılar vardı.

Araba iki yanına Çin ağaçları dikilmiş soylulara yaraşır çakıllı yoldan ilerledi ama orayı da ot bürümüştü. Ağaçların zarif, yaz kış bozulmayan yeşilliği, iyiliğe çok derinden kök saldığından cesaret kırıcılık ve çürütücülüğün ortasında daha da gelişen, güçlenen soylu ruhlar gibi değiştirilip bozulmadan kalmış tek şey gibi duruyordu.

Evin bir zamanlar büyük, çok güzel olduğu belliydi. Güney’deki her yapıda olduğu gibi iki katını da çepeçevre kuşatan ve tüm odaların açıldığı bir verandayla çevriliydi, veranda alt kattaki tuğla sütunlarla desteklenmişti.

Ne var ki şimdi buranın terk edilmiş, rahat bir yer değilmiş gibi bir görünümü vardı, kimi pencereler tahtalarla kapatılmıştı kiminin panjurları dağılmış, bir yeri tutuyor ve bunların tümü büyük bir kayıtsızlıkla rahatsız bir yaşamı ifade ediyordu.

Tahta parçaları, samanlar, eski çürümüş varillerle kutular toprağın üstüne, dört bir yana saçılmıştı, yırtıcı görünümlü üç-dört köpek araba tekerleklerinin gürültüsüyle doğrulup çılgın gibi onlara doğru koştular ve arkalarından seğirten paçavralar içindeki hizmetçilerin çabasıyla Tom’la arkadaşlarına saldırmaktan güç bela alıkondular.

“Gördünüz ya!” diyen Legree, köpekleri insanın içini ürperten bir hoşnutluk duygusuyla okşadı sonra Tom’ la yanındakilere döndü.

“Kaçarsanız başınıza geleceği gördünüz ya! Bu köpekler zencileri parçalamak için eğitilmiştir, göz açıp kapayıncaya kadar da birinizi akşam yemeği olarak çiğneyebilirler. O yüzden ayağınızı denk alın!”

Sonra da işgüzarlıkla ağzının içine bakan, şapkası sipersiz, paçavralar içindeki birine döndü, “Eee, ne var ne yok bakalım Sambo! İşler nasıl gidiyor?” dedi.

“Mükemmel efendim.”

Dikkatini çekmek için didinen bir başkasına dönerek, “Quimbo, sana söylediğime dikkat ettin mi?”

“Elbette ettim, etmez miyim?”

Bu iki zenci ekim alanının başkâhyalarıydı. Legree onları aynı buldoglarını eğitir gibi vahşet ve kabalıkla eğitmiş, acımasızlıkla sertlik içinde uzun süre çalıştırılmak tüm doğalarını hayvanlarla aynı düzeye getirmişti. Bu özelliğin siyah ırkın kişiliğiyle çatıştığını düşünmek yanlış olmazsa da zenci bir gözcünün bir beyazdan daha acımasız ve zorba olduğu da bilinen bir gerçektir. Bu da, en kısa yoldan zencilerin beyinlerinin beyazlara kıyasla zulümden daha ezilmiş, daha değersizleşmiş olması anlamına gelir. Dünyadaki tüm ezilmiş ırkların gerçeğidir bu. Eline bir fırsat geçerse bir köle her zaman bir zorbaya dönüşür.

Legree, tarihte okuduğumuz kimi hükümdarlar gibi ekim alanlarını yönetmeyi bir tür güç ayrıştırmasıyla çözümlemişti. Sambo ile Quimbo iliklerine kadar birbirlerinden nefret ediyor, öbür çalışanların topu da iliklerine kadar onlardan nefret ediyordu, Legree bu durumu değerlendirmeyi çok iyi biliyor ve ikisini birbirine karşı kullanarak her şeyden ânında haberdar oluyordu.

Hiç kimse toplumsal ilişkisi olmaksızın yaşayamaz, Legree de iki kara uydusunun kendisiyle bayağı yakınlaşmalarına göz yummuştu. En küçük bir dürtüde biri tek bir baş işaretiyle öbürünün öcünü almaya hazır bekliyordu. Şimdi de Legree’nin yanında dururlarken kaba insanların hayvanlardan daha aşağı olduğuna bir örnek gibiydiler. Koyu renk, kaba saba, ilkel yüz çizgileri, kıskanç bakışlarla birbirlerini gözlerken yuvalarında dönen koca gözleri, barbar, küstah, yarı hayvansı ses tonları, rüzgârda uçuşan perişan üst başları, tümü de buradaki her şeyin o ahlak bozucu, rezil havasıyla şaşılası bir uyum içindeydi.

“Al bakalım Sambo, al şu çocukları da senin oraya götür.” Melez kadını Emmeline’den ayırıp ona doğru itti. “Sana bir de kadın getirdim. Söz vermiştim hani.”

Kadın irkildi, gerileyerek, “Ah, efendim ben erkeğimi New Orleans’ta bıraktım,” dedi.

Legree, “Ee, ne olmuş yani bir tane de burada istemez misin? Tek söz yok, yürü bakalım!” dedi ve kamçısını havaya kaldırdı. Emmeline’e de, “Gel bakalım hanım, sen de benimle şuraya gir,” dedi.

Bir an, evin penceresinden dışarıya göz atan koyu renk yabansı bir yüz göründü, Legree kapıyı açarken bir kadın sesi emir verir bir tonda çabucak bir şey söyledi. Emmeline içeri girerken arkasından kaygılı bir ilgiyle bakan Tom, Legree’nin öfkeli yanıtını duydu:

“Dilini tut! Canımın istediğini yaparım!”

Tom gerisini duyamadı, o da Sambo’nun peşinden kalacağı yere gidiyordu. Kalacağı yer evden epey uzakta, ekim alanının bir köşesinde, daracık sokağımsı bir yerin iki yanına dizili viran barakalardan biriydi. Issız, terk edilmiş, kaba saba bir havası vardı. Tom evleri gördüğünde yıkıldı. Kendini hep kaba olmasına kaba ama temizleyebileceği, sessiz, içinde İncil’ini de koyabileceği bir raf olan, iş saatleri dışında yalnız kalabileceği bir yer düşüncesiyle rahatlatıyordu. Birkaçına baktı, tümü de yalnızca derme çatma bir kabuk olarak anlatabileceğimiz yerlerdi, tek bir eşya olmadığı gibi, çiğnenmiş toprak olan yer de saman ve pislikle örtülüydü.

Yazgısına boyun eğmiş bir tavırla Sambo’ya, “Bunlardan hangisi benim?” diye sordu.

“Bilmem, şurada kalırsın sanırım. Orada bir kişiye daha yer var, öbürleri ağzına kadar dolu, daha da gelen olursa ne yaparım bilmem.”

Barakaların yorgun insanları akın akın dönmeye başladıklarında neredeyse akşam oluyordu. Toprağa bulanmış, yırtık pırtık giysili kadınlarla erkekler asık yüzlü, hırçın ve yeni gelenlere hiç de hoşgörülü bakamayacak bir durumdaydılar. Küçük köy hiç de çekici olmayan seslerle canlanmıştı. Tek yemekleri olan ekmeği yapabilmek için bir lokma mısırlarını dövmeye uğraştıkları el değirmenlerinin gürültüsüne karışan kaba, gırtlaktan gelen seslerdi bunlar. Şafağın ilk ışıklarından beri tarlalarda gözcülerin kırbaçları altında çalışmak adına ezilmişlerdi, mevsimin en sıcak ve işlerin en yoğun zamanıydı. Herkes canı çıkana kadar çalıştırılıyordu.

Kayıtsız aylaklar, “Aslında pamuk toplamak hiç de zor iş sayılmaz,” der. Öyle mi? Başınıza tek bir damla su damlaması da rahatsız edici olmaz ama en kötü işkence, o damlanın birbiri ardına, birer birer, anbean, ardı arkası kesilmeksizin aynı tekdüzelikte aynı noktaya düşmesidir. İşte öyle aman aman zor bir iş olmamasına karşın, saatler boyu değişmeyen tekdüzelikte, bezdiriciliğinden başını bile kaldırma özgürlüğü olmadan yapıldığında baskısı onu çok zor kılar. Tom sökün eden güruhun arasında boş yere tanıdık bir yüz aradı. Gördüğü yalnızca asık yüzlü, azarlayan, hayvanlaşmış erkeklerle, güçsüz ve aptal, cesareti kırılmış ya da kadınlıktan çıkmış kadınlardı. İyi hiçbir şeyin umulmayacağı, istenmeyeceği insanların o büyük, sınırsız, hayvansı bencillikleriyle zayıfı bir yana itiverişlerini gördü. İnsanlıktan çıkmıştı hepsi de. Yalnızca birkaç değirmen vardı. Yorgunlarla zayıflar geri çekiliyor, yerini güçlüler alıyordu, böylece öğütme işi geç saatlere kadar sürdü.

Melez kadına yaklaşan Sambo önüne bir çuval mısır atarak, “Hey, sen! Adın ne senin?” dedi.

“Lucy.”

“Eh Lucy, sen artık benim kadınımsın. Senin mısırın da bu, öğüt de yemeğini pişir, duydun mu beni?”

Kadın umutsuzluğun verdiği beklenmedik sert bir gözüpeklikle, “Ben senin kadının değilim, olmayacağım da!” dedi.

“O zaman ben de seni tekmelerim!” diyen Sambo gözdağı verircesine ayağını kaldırdı.

“İstersen öldürebilirsin de, hem de ne kadar çabuk olursa o kadar iyi olur! Keşke ölseydim!”

Quimbo mısırlarını öğütmek için bekleşen bir-iki yorgun kadının sırasını almıştı olanca kötülüğüyle. Değirmenin başından seslendi:

“Bana bak Sambo, işçilere zarar veriyorsun, seni efendiye söyleyeyim de gör.”

Sambo da, “Ben de senin kadınların sırasını aldığını söylerim moruk zenci! Sıranı beklesene!”

Tom o günkü yolculuktan yorgun düşmüş, açlıktan bayılmak üzereydi. Quimbo, Tom’a, “Hey sen!” diyerek önüne bir çuval mısır attı. “Al bakalım zenci, yakala, dikkat et başka yok. Bu hafta bu kadar.”

Tom geç saate kadar değirmende sıra gelmesi için bekledi, derken mısırlarını öğütmeye çalışan kadınların müthiş yorgunluğu içini sızlatınca kalkıp onların mısırlarını öğüttü, sönmeye yüz tutan, onlardan önce bir sürü insanın mısır ekmeği pişirdiği ateşi canlandırdı sonra da kendi yemeğini hazırlamaya gitti. Derken yeni bir şey oldu, küçük de olsa yaptığı bu iyilik kadınların yüreklerinde karşılık bulabileceği bir noktaya dokundu, sert yüzlerine kadınsı bir iyilik geldi, Tom’un ekmeğini yoğurdular, pişerken göz kulak oldular, Tom da ateşin başına oturdu ve rahatlamak için gerek duyduğu İncil’ini çıkardı.

Kadınlardan biri, “O da ne?” dedi.

“Bir İncil.”

“Aman Tanrı’m! Kentucky’den beri hiç görmemiştim.”

Tom ilgiyle, “Kentucky’den misiniz?” diye sordu.

Kadın içini çekti.

“Evet, hem de çok iyi yetiştirildim, böyle bir yere geleceğim aklımın köşesinden geçmezdi.”

Öbür kadın, “Tamam da ne kitabı o?” dedi.

“Canım, İncil işte!” dedi beriki.

“Aman Tanrı’m, o ne peki?”

“Deme! Yoksa hiç duymadın mı?” dedi ilk konuşan. “Kimi zaman, Kentucky’de hanımım okurken dinlerdim, burada sövgüyle kaçıklıktan başka bir şey duymuyorum.”

Beriki merakla, “Bir parça okusana!” der demez Tom’ un tüm ilgisinin bir anda İncil’e yoğunlaştığını fark etti.

Tom okudu.

“Bana gelin, siz tüm işçiler ve ağır işlerde çalışanlar, sizi Ben dinlendireceğim.”43

“Bunlar yeterince güzel sözler. Kim söylüyor bunları?”

“Tanrı,” dedi Tom.

“Keşke O’nu nerede bulabileceğimi bilseydim,” dedi kadın, “hemen giderdim. Etim iyice çürüdü, her gün elim ayağım titriyor, Sambo’nun yandaşları da daha hızlı pamuk toplayamıyorum diye durmadan azarlıyor, çoğu geceler yarılanıyor da ben daha yemeğimi hazırlamamış oluyorum, derken öyle geliyor ki, dönüp de gözümü kapar kapamaz kalk borusu çalıyor, hadi bakalım yine sabah. Tanrı’nın nerede olduğunu bilsem, bunu ona anlatırdım.”

“O burada, her yerde,” dedi Tom.

“Buna inanacağımı sanmıyorsun ya! Tanrı’nın burada olmadığını biliyorum. Konuşmanın da bir yararı yok zaten. Her şeye boş verip, uyuyabiliyorken uyuyacağım.”

Kadın barakasına gitti, Tom’sa kızıllığı yüzüne vuran sönmeye yüz tutmuş ateşin başında yalnız oturdu.

Gümüşi, açık renk yüzlü ay mor gökte belirdi, Tanrı’nın aşağıdaki elem ve zulme bakışı gibi sakin ve suskun aşağı baktı, sakince ellerini kavuşturmuş oturan İncil’i dizinde yalnız zenci adama baktı.

“Tanrı BURADA mı?”

Ah bu gafil yürek, bu dehşet verici kuralsızlığın, bu açık, başıboş haksızlığın yüzüne karşı şaşmaz bağlılığını nasıl koruyabilir? O basit yürekte sert bir çatışma dalgalandı. Tüm yaşamın ve geleceğin acısını gölgede bırakan, insanı o paramparça eden duygusuyla geçmiş umutların yıkıntısı, karısının, çocuğunun ve arkadaşının ölü bedenlerinin karanlık bir dalgadan yükselip yarı boğulmuş denizcinin yüzüne çarpışı gibi ruhuna elemle çarpıyordu. Böyle bir yerde inanıp Hıristiyanlığın o büyük parolasına yapışmak kolay mıydı?

“Tanrı O’nu bıkıp usanmadan arayanların ÖDÜLLENDİRİCİSİDİR.”44

Tom avutulamayacak kadar acılı kalktı, sendeleyerek ona verilen kulübeye girdi. Yer daha şimdiden yorgun argın uyuyanlarla kaplıydı, boğucu havanın pisliği Tom’u tiksindirdi ama yoğun gece çiyi üşütüyordu, onunsa kolları çok yorgundu, sonunda verilen tek yatak eşyası olan battaniyeye sarılıp uyuyakaldı.

Düşünde kulağına tatlı bir ses geldi. Pontchartrain Gölü kıyısındaki yosunlu yerinde oturuyordu, Eva da ciddi gözleriyle öne eğilmiş ona İncil okuyordu.

“Suların arasından geçerken seninle olacağım ki nehirler üstüne kapanmasın, ateşten geçerken yanmayacaksın, alev de seni tutuşturmayacak. Çünkü Ben senin Tanrı’nım, İsrail’in Kutsal Olan’ı ve senin Kurtarıcı’n.”45

Giderek sözcükler göksel bir müziğin içinde eriyip gitti, çocuk derin gözlerini kaldırıp sevgiyle ona baktı. Sıcaklığın ve rahatlığın ışığı Tom’un yüreğine ulaştı ve Eva müzikle sürüklenircesine altın parçacıkları saçarak parlayan kanatlarıyla havalanıp gitti.

Tom uyandı. Bir düş müydü bu? Öylece geçip gitmişti ama kısacık ömrünü acı çekenleri rahatlatmaya adayan o tatlı, genç ruhun ölümünden sonra da bu görevi üstlenmesini Tanrı’nın yasakladığını kim iddia edebilir ki?

Çok güzel bir inançtır

Başının çevresinde

Melek kanatlarıyla

Ölülerin ruhlarının dolandığına inanmak.

41. Eski Ahit, “Mezmurlar”, 74:20. (Y.N.)

42. “Jerusalem, My Happy Home” (Yeruşalim, Mutlu Evim) adlı ilahiden. (Y.N.)

43. Yeni Ahit, “Matta”, 11:28. (Y.N.)

44. Yeni Ahit”, İbranilere Mektup”, 11:6. (Y.N.)

45. Eski Ahit, “Yeşaya”, 43:2-3. (Y.N.)

33 Cassy

“Ve işte bunalanların gözyaşları. Onları rahatlatan
yoktu ve onları bunaltanların yanında
GÜÇ vardı ama onları da rahatlatan yoktu.”46

Tom’un yeni yaşamında umulana ya da korkulana alıştırmak kısa zaman aldı. Üstlendiği her işte bir uzman, etkin bir işçiydi ve gerek huyundan gerekse ilkelerinden kaynaklanan bir bağlılığı ve eline çabukluğu vardı. Sessiz, uyumlu yapısı ve tükenmez çabasıyla koşullarındaki payına düşen kötülüğün hiç olmazsa birazından kendini sakınacağını umuyordu. Onu yorgun düşürüp hasta edecek kadar acı ve kötüye kullanma görmüştü ve henüz bir kurtuluş umudu da yoktu. Tom yine de Tanrı’sına sığınarak elinden geleni yapmaya karar verdi.

Legree sessizce Tom’un yeteneğine mim koydu. Onu birinci sınıf işçilerin arasına kattı, yine de ona karşı içten içe gizli bir hoşnutsuzluk duyuyordu. Bu, kötünün iyiye duyduğu içgüdüsel hoşnutsuzluktu. Tom’un şiddet ve kabalığa aldırmamaya çalıştığını görüyordu. Tom’da sözcüklere gerek olmayan bir şey vardı ve bunun yarattığı hava öylesine incelikliydi ki, bunun bir köleden geliyor olması bile efendiyi rahatsız edebiliyordu.

Tom, zulüm yoldaşlarına yeni ve garip gelen, Legree’ninse kıskanç gözlerle izlediği farklı biçimlerde merhamet ve şefkatini ortaya koyuyordu. Adam Tom’u kâhya olarak kullanmak için satın almış, kısa süreli yokluklarında görevlendirebileceğini düşünmüştü, ona göre işletmesi için gerekli olan tek şey, sertlikti. Tom işçilere karşı sert davranmadığı için Legree onu hemen sertleştirmeyi kararlaştırdı. Tom geldikten birkaç hafta sonra da işlemi başlatmaya karar verdi.

Bir sabah işçiler tarlaya gitmek için toplanırken Tom şaşkınlıkla aralarında varlığı heyecanla dikkatini çeken yeni birini fark etti. Dikkat çekecek kadar güzel elleri ve ayakları olan uzun boylu, ince yapılı bir kadındı, temiz pak saygın havalı giysileri vardı. Yüzüne bakılırsa otuz beş ile kırk arası olmalıydı ve o yüz, insanın bir kez gördüğünde unutamayacağı, hani şu bir bakışta yabansı, acı veren, masalımsı öyküleri anımsatanlardandı. Alnı geniş, kaşları düzgündü. Düz, biçimli burnu, güzel ağzı ve başıyla boynunun zarif hatları bir zamanlar güzel olduğunu gösteriyordu ama artık yüzünde acının, gururun ve o kahırlı sabrın derin çizgileri vardı. Benzi sarı, sağlıksız, yanakları çökük, yüz çizgileri keskin, bedeniyse bir deri bir kemikti ama gözleri en şaşırtıcı yanıydı. Kocaman, kapkara, aynı koyulukta kirpiklerle gölgelenmiş, çılgınca, içler acısı bir umutsuzlukla dolu gözlerdi bunlar. Yüzünün her çizgisinde, yumuşak dudaklarının her kıvrımında, bedeninin her hareketinde müthiş bir gurur ve meydan okuma vardı ama gözlerine derin, acı dolu bir gece yerleşmişti. Bu öyle umutsuz, öyle değişmez bir ifadeydi ki, tüm tavrındaki o azarlayıcı ve gururlu edayla korka korka çelişiyormuş duygusu veriyordu.

Nereden geldiğini de, kim olduğunu da bilmiyordu Tom. İlk farkına vardığı şafağın ölgün griliğinde yanında dimdik, gururla yürümesiydi. Ne var ki diğer köleler tanıyordu onu, yürürken başlar dönüyor, bakıyordu ve çevresini saran bu yarı aç, paçavralar içindeki sefil yaratıklar arasında bastırılmaya çalışılmasına karşın belirgin bir “oh olsun” sevinci fark ediliyordu.

“Eh, sonunda sıra ona da geldi, iyi oldu!” dedi biri.

Bir başkası, “Heh he he! Burası ne güzel, sen de göreceksin bayan!” dedi.

“İşini görelim bakalım!”

“Şöyle bir kırbaçlanırken görsem başka bir şey istemem,” dedi başka biri.

Kadın bu sataşmaların hiçbirine aldırmadan, hiçbir şey duymuyormuşçasına aynı kızgın, küçümseyici tavrıyla yürüyordu. Tom hep ince, kültürlü insanlarla yaşamıştı, kadının havasından onun da bu sınıfın insanı olduğunu sezinliyordu ama neden ya da nasıl bu alçaltıcı duruma düşmüştü, bunu bir türlü anlayamıyordu. Kadın ne ona baktı ne de onunla konuştu ama tarlaya kadar ona yakın yürüdü.

Çok geçmeden Tom işine daldı ama kadın ondan pek uzakta olmadığı için arada bir göz atıyordu. Bir bakışta doğal becerikliliğiyle elinin işe yatkınlığı nedeniyle işini pek çoklarına göre daha kolay yaptığını gördü. Hem işi hem de içinde olduğu koşulların aşağılatıcılığıyla utanç vericiliğini hor görüyormuşçasına küçümseyici bir edayla son derece hızlı ve temiz topluyordu pamuğu.

Gün ilerledikçe Tom, birlikte satın alındığı melez kadının yanına düştü. Kadının müthiş acı çektiği belliydi, yalpalayıp titrerken Tom onun dua ettiğini duyuyor, kadın arada neredeyse düşecek gibi oluyordu. Kadın yanına iyice yaklaşınca Tom usulca kendi torbasından birkaç avuç pamuğu onunkine aktardı.

Kadın şaşırdı.

“Yapma, yapma! Başın derde girer sonra,” dedi.

Tam o anda Sambo geldi. Bu kadına özel bir kini varmış gibiydi. Kırbacını savurarak kaba, gırtlaktan gelen hecelerle, “Ne yapıyorsun Lucy, numara mı ha?” demesiyle birlikte ağır, inek derisi postalıyla kadına tekmeyi yapıştırması bir oldu. Tom’un da yüzüne bir kırbaç indi.

Tom hiç sesini çıkarmadan bunu sineye çekti ama tükenişinin son noktasında olan kadın düştü bayıldı.

Kâhya acımasız bir sırıtışla, “Şimdi kendine getiririm onu!” dedi. “Kâfurudan daha iyi bir şey vereceğim ona!” Yakasından bir topluiğne çıkarıp kadının kafa etine sapladı. Kadın inleyerek doğrulur gibi oldu.

“Kalk, hayvan seni! Ya çalışırsın ya da başka numaralar gösteririm!”

Kadın birkaç dakika doğal olmayan bir güce kavuşmuşçasına canlanmış gibiydi, umutsuz bir çabayla çalışmaya koyuldu.

“Bir daha bayılacak olursan, bu gece ölmek için dua edersin!”

Tom onun, “Ah Tanrı’m daha ne kadar? Ah Tanrı’m bize neden yardım etmiyorsun?” dediğini duydu.

Çekeceği acının tümüyle bilincinde olarak Tom gitti, torbasındaki tüm pamuğu kadınınkine boşalttı.

Kadın, “Ah, bunu yapmamalısın! Sana neler yaparlar, bilmiyorsun!” dedi.

Tom, “Senden daha iyi dayanabilirim,” dedikten sonra yerine geçti. Bu yalnızca bir an sürmüştü.

Az önce anlattığımız ve çalışırken iş gereği Tom’a yaklaşmış olan garip kadın onun son sözlerini duyunca kara, etkili gözlerini kaldırdı, bakışlarını bir an Tom’a dikti sonra da kendi sepetinden bir avuç pamuk alıp onunkine koydu.

“Burası hakkında hiçbir şey bilmiyorsun, yoksa bunu yapmazdın,” dedi Tom’a. “Burada bir ay kaldıktan sonra herkese yardım etmeye kalkarsan, kendi postunu kurtarmanın peşine düşmen gerekeceğini öğrenirsin!”

“Tanrı buna izin vermez bayan,” dedi Tom. Tarla arkadaşıyla elinde olmaksızın aralarında yaşadığı iyi yetişmiş insanların saygın diliyle konuşuvermişti.

Kadın acı bir sesle, “Tanrı buraları hiç ziyaret etmez,” dedikten sonra toplama işini sürdürmeye koyuldu ve o küçümseyici gülümseme dudak kıvrımına yerleşti.

Ne var ki kadının hareketi tarlanın öbür ucundaki kâhyanın gözünden kaçmamıştı, kırbacını şaklatarak yaklaştı.

“Ne! Ne!” Sesinde bir zafer tonu seziliyordu. “SEN numara çeviriyorsun ha! Yürü bakalım, elimdesin artık, ayağını denk al, yoksa yanarsın!”

“Köpek!” dedi kadın. “Hele bir dokun bana da gör! Seni köpeklere parçalatacak, diri diri yakacak, doğrayacak gücüm var! Tek söz söylemem yeterli!”

Adam sindi, asık suratıyla bir-iki adım geriledi.

“Neden buradasın öyleyse? Kötü bir amacım yoktu Miss Cassy!”

“Yaklaşma öyleyse!” dedi kadın. Adam da tarlanın öbür ucundaki bir şeyin nasıl olduysa ansızın dikkatini çekmesi üzerine aceleyle o yana seğirtti.

Kadın ansızın dönerek Tom’a çok şaşırtıcı gelen bir biçimde tüm dikkatini işine verdi. Büyülenmişçesine çalışıyordu. Gün sona ermeden sepeti tepeleme dolmuş, bu arada birkaç kez de Tom’unkine epey bir pamuk aktarmıştı.

Akşam alacasından çok sonra uzun, yorgun insan dizisi sepetleri başlarında, pamukların tartıldığı ve depolandığı yapının önüne sıralandı. Legree de oradaydı, iki kâhyayla çene çalıyordu.

Sambo, “Şu Tom, Lucy’nin sepetine pamuk koymakla başını iyice belaya soktu. Bugünlerde efendi kollamazsa o zenci papazı bulacak!” dedi.

Legree, “Hey hey kara köpek!” dedi. “Onun azıcık eğitilmesi gerek, ne dersiniz çocuklar?”

Bu anıştırmanın üstüne, zencilerin ikisi de korkunç bir sırıtışla güldü.

“Ah, ah, bu eğitimi bırakalım da Mr. Legree yapsın! Şeytan bile bu konuda onunla yarışamaz!” dedi Quimbo.

“Onu kırbaçlamadan bile daha iyisi inancını kırmaktır. Kırın onun inancını! Daha sonra da birini kırbaçlamayı öğrenir!”

“Efendim, bunu onun içinden çıkarmak benim için çok zor olacak!”

Legree tütünü ağzında yuvarlarken, “Yine de çıkması gerek,” dedi.

Sambo kafasına o tuhaf kadını takmıştı bir kez. Bu konunun üzerine gitti.

“Şu Lucy var ya, buranın en saldırgan, en çirkin kadını!” dedi.

“Dikkat et Sam, Lucy’ye bu nefretinin bir nedeni olduğunu düşünmeye başlayacağım,” dedi Legree.

“Siz onu benim için aldınız ama o size karşı gelerek beni de istemiyor, bunu efendim de biliyor.”

Legree tükürdü, “Kırbaçlatırdım ama çok iş var, şimdi onu tedirgin etmemek gerek. Güçsüz olmasına bakma, bunlar öldür Tanrı yollarından şaşmaz!..” dedi.

“Eh Lucy insanı gerçekten kızdırıyor, tembel tembel ayak altında dolaşıyor, hiçbir şey yapmıyor, Tom da sepetine pamuk tıkıştırıyor!”

“Demek öyle yaptı ha! Eh, öyleyse Tom onu kırbaçlama şerefine erişecek. Hem bakarsın onun için iyi bir alıştırma olur, kıza da sizin gibi şeytanlara da bir daha caka satmaz!”

“Ho ho! Ha ha ha!”

Pislik içindeki iki rezil, kahkahalarla güldü. Bu şeytanca sesler Legree’nin onlara aşıladığı korkunç kişiliğe hiç de aykırı düşmüyordu, aslında.

Sambo, “Tom ile Miss Cassy, Lucy’ye yardım ettiler, sepetin altına ağırlık koyduklarını sanıyorum,” dedi.

Legree üstüne basa basa, “Tartıyı ben kontrol ediyorum, gözümden kaçmaz!” yanıtını verdi.

İki adam da güldü.

Sambo, “Miss Cassy bugünün işini bitirdi,” diye ekledi.

“Şeytan da tüm melekleri de yanındaymış gibi topluyor!”

Legree, “Hepsini de içinde barındırıyor bence!” dedikten sonra kaba bir küfür savurarak tartı odasına doğru gitti.

Yorgun, yaşam sevinci kalmamış yaratıklar ağır ağır odaya girdiler, yılgın ve gönülsüz, tartılması için sepetlerini uzattılar.

Legree bir taş tahtanın üstündeki adların karşısına tartıyı yazıyordu.

Tom’un sepeti tartıldı ve onaylandı, Tom kaygıyla yardım ettiği kadının onay alıp alamayacağına baktı.

Dermansızlıktan yalpalayarak ilerledi kadın, sepetini uzattı. Tartı tamdı, bunu Legree de görmüştü ama yine de öfkeyle bağırdı: “Ne seni tembel yaratık! Yine eksik! Kenara çekil, az sonra görürsün sen!”

Lucy müthiş bir umutsuzluk iniltisi koyvererek bir tahtanın üstüne oturdu.

Şimdi Miss Cassy denen kadın öne çıkmıştı, küçümseyen, kayıtsız bir tavırla sepetini teslim etti. Tam verirken Legree kadının gözlerinin içine alaycı, azıcık da soran bakışlarla baktı.

Kadın kara gözlerini ona dikti, dudakları hafifçe kımıldadı, Fransızca bir şey söyledi. Kimse ne olduğunu anlamamıştı ama Legree’nin yüzü çılgın, şeytanca bir anlama büründü, vurmak istermişçesine elini kaldırır gibi oldu. Kadın son derece aşağılayıcı bir bakışla adamın eline baktı, sonra sırtını dönüp uzaklaştı.

“Şimdi, sen Tom, gel bakalım. Seni sıradan işler için almadığımı söylemiştim, bunu doğrulayarak seni kâhya yapacağım, hemen bu gece işçilerinle işe başlayabilirsin. Şimdi, şu kızı al, kırbaçla! Nasıl yapılacağını öğrenecek kadar gördün.”

“Efendim beni bağışlasın. Efendimin beni bu işe koymayacağını umuyorum. Bunlar benim alışık olduğum şeyler değil, hiç yapmadım, yapmamın da olanağı yok.”

“Seninle işim bitmeden önce bilmediğin bir sürü şeyi öğrenmek için harika fırsatların olacak!” diyen Legree bir kırbaç alarak Tom’un yanağına olanca gücüyle indirdi, bunu bir kırbaç sağanağı izledi.

Sonunda dinlenmek için durduğunda sordu:

“İşte! Şimdi de yapamayacağını söylüyor musun?”

Tom yüzünden akan kanı silmek için elini kaldırırken, “Evet efendim,” dedi. “Gece gündüz çalışmaya hazırım, içimde yaşam ve soluk olduğu sürece de çalışırım; ama bunu yapmayı doğru bulmuyorum ve efendim asla yapmayacağım, asla!”

Tom’un dikkati çekecek kadar yumuşak, sakin bir sesi ve yaradılışından gelen saygılı bir tavrı vardı, bunu da Legree korkaklık ve onun kolay baş eğdirilecek biri olduğu biçiminde yorumlamıştı. Tom son sözcükleri söylerken herkeste hoş bir şaşkınlık duygusu dolaştı, zavallı Lucy de ellerini kavuşturup, “Ah Tanrı’m!” dedi.

Herkes elinde olmadan birbirine bakıp patlamak üzere olan fırtınaya hazırlanmak istiyormuş gibi soluğunu tuttu. Legree şaşırmış, sersemlemiş görünüyordu ama sonunda patladı:

“Ne? Seni Tanrı’nın belası kara canavar! Bana benim söylediğimi yapmanın doğru olmadığını söylüyorsun ha! Siz davarlardan hangisi neyin doğru olduğunu bilecek kadar düşünebilir ki? Buna bir son vereceğim! Ne olduğunu sanıyorsun sen? Belki de Efendi Tom, bir bey olduğunu düşünüyor, efendisine neyin doğru neyin yanlış olduğunu söyleyebileceğini sanıyor! Demek, kızı kırbaçlamanın yanlış olduğunu düşünüyorsun!”

“Öyle düşünüyorum efendim. Zavallıcık hasta ve düşkün. Bu tümüyle bir kötülük, ben de bunu yapmayacağım, yapmaya da başlamayacağım. Efendim, beni öldürmek istiyorsanız öldürün ama buradaki birine elimi asla kaldırmayacağım, önce ölürüm!”

Tom yumuşak bir sesle ama kesin olduğuna kuşku bırakmayacak bir tonda konuşuyordu. Legree öfkeyle sarsıldı, yeşilimsi gözleri sertçe parladı, o anda öfkeyle titreyen bir hayvanın bıyığını anımsatan bıyığı kıvrıldı, yutmadan önce kurbanıyla oynamak isteyen yırtıcı bir canavar gibi oracıkta şiddete başvurma güdüsünü erteleyip işi acı bir alaya döktü.

“Ee, bakın burada dindar bir köpek var, sonunda biz günahkârların arasına da böyle biri düştü işte! Bir aziz, bir beyefendi, elbette biz günahkârlara günahlarımızı anlatacak! Ne güçlü ve kutlu bir yaratık olmalı bu! Buraya bak maskara, o kadar dindar olduğuna inanıyorsan hiç İncil’inin, ‘Efendinize hizmet edin,’ sözünü duymadın mı? Ben senin efendin değil miyim? O kara kabuğun içindeki içi geçmiş şeye peşin para bin iki yüz dolar ödemedim mi? Şimdi sen ruhunla, bedeninle benim değil misin?” diyerek kaba çizmesiyle Tom’a müthiş bir tekme attı. “Söylesene!”

Bu söz, Tom’un, bedensel acının derinliklerinde kaba zulümle sünmüş ruhuna müthiş bir neşe ve zafer ışığı saçtı. Ansızın kendini toparladı ve yüzünü göğe dönerek, akan kanların arasından, “Hayır, hayır, ruhum sizin değil efendim! Onu satın almadınız, alamazsınız da! O sahibi olan Tanrı’nın, bedelini ödediği bir ruhtur, ne olursa, ne olursa olsun ruhuma zarar veremezsiniz!” dedi.

Legree dişlerini göstererek, “Veremem ha!” dedi. “Göreceğiz, göreceğiz! Sambo, Quimbo şu köpeğin öyle bir hakkından gelin ki, bir ay kendine gelemesin!”

İki devasa zenci yüzlerinde kişiliği karanlığın gücünde oluşmuş olanlara hiç de aykırı düşmeyecek canavarca bir sevinçle Tom’u yakaladı. Olacakları kavrayan zavallı Lucy’nin bağırmasıyla oradakilerin tümü de gizli bir gücün etkisindeymişçesine Tom’u dışarı sürüklerlerken hep birden ayağa kalktı.

46. Eski Ahit, “Vaiz”, 4:1. (Y.N.)

34 Quadroon’un öyküsü

“Ve eza çekenlerin gözyaşlarına bak, onlara eziyet edenlerin yandaşı ‘güç’tü. Bu nedenle hâlâ yaşıyor olup da çoktan ölmüş olan canlılardan çok ölüleri övdüm.”47

Gece geç saatlerde çırçır makinesinin durduğu barakada Tom inleyerek, kan içinde, kırık makine parçaları, bozuk çıkmış pamuk yığınları ve atılmış öbür ıvır zıvırın yanında yatıyordu.

Onu çevreleyen gece nemliydi, havaysa yaralarının soluk aldırmayan işkencesini artıran sivrisinek sürüleriyle ağırlaşmıştı sanki, tüm bu eziyetlere baskın çıkan kavurucu bir susuzluk da bedensel acının en üst dayanma noktasındaydı.

Zavallı Tom acısının arasında, “Hey güzel Tanrı’m! N’olur aşağı bak da ben kazanayım! Hepsine karşı bana zaferi ver!” diye dua etti. Odada arkasında ayak sesleri duyuldu ve bir fenerin ışığı gözlerini kamaştırdı.

“Kim var orada? Tanrı aşkına bana biraz su verin!”

Gelen Cassy’ydi, fenerini bıraktı, bir şişeden su koyarak Tom’un başını kaldırıp içmesine yardım etti. Bir, ardından bir çanak su daha kavrulan ağzına boşaldı.

“İstediğin kadar iç,” dedi kadın. “Nasıl olduğunu bilirim. Gece çıkıp da su taşımam ilk değil.”

Tom içmeyi bitirince, “Teşekkür ederim bayan,” dedi.

“Bana bayan deyip durma! Ben de senin gibi sefil kölenin biriyim, hatta senden daha da aşağı!” dedi Cassy acı bir sesle. Sonra da kapıya gidip bir ot minderi içeri sürükledi. Üstüne soğuk suyla ıslattığı pamuklu bezler sermişti.

“Ama şimdi,” diye konuşmasını sürdürdü, “şunun üstüne yuvarlanmaya çalış zavallı adamcağızım.”

Yara ve çürüklerden kaskatı kesilmiş Tom bunu yapabilmek için uzun süre uğraştı ama sonunda yaraları serinleyince bir rahatlama hissetti.

Acımasızlığın kurbanlarıyla uzun deneyimleri olan kadın iyileştirme sanatının pek çok türünü biliyordu, Tom’un yaralarına da bir sürü şey yaptı ve çok geçmeden Tom epey rahatladı.

Son olarak Tom’un başının altına bir pamuk tomarından yastık yapan kadın, “İşte,” dedi, “senin için yapabileceğimin en iyisi bu.”

Tom ona teşekkür etti ve yere oturan kadın, göğsüne çektiği dizlerini kollarıyla sararak acı dolu gözlerini ona dikti. Başlığı düşmüştü, dalgalı ırmaklar gibi hüzünlü ve özel yüzünü çevreleyen siyah saçları açılmıştı. Sonunda, “Hiç yararı yok zavallı dostum!” dedi. “Yapmaya çalıştığın şeyin hiç yararı yok. Sen yürekli birisin, üstelik doğru olan senden yana ama her şey savaşılmayacak kadar boş ve olanaksız. Şeytanın elindesin, en güçlü o, vazgeçmelisin!”

Vazgeçmek! İnsan zayıflığıyla bedensel acılar da daha önce bunu fısıldamamışlar mıydı? Tom irkildi, vahşi gözleri ve hüzünlü sesiyle bu acılı kadın boğuşup durduğu ayartıcının bedenlenmiş biçimi gibi göründü ona.

“Ah Tanrı’m! Ah Tanrı’m! Nasıl vazgeçerim?” diye inledi.

“Tanrı’yı çağırmanın yararı yok, O asla duymaz,” dedi kadın dediğim dedik bir tavırla. “Benim inandığım bir tanrı yok, varsa bile bize karşı. Her şey bize karşı, yer de gök de. Her şey bizi cehenneme doğru itiyor. Neden gitmeyelim ki?”

Tom gözlerini kapattı, bu karanlık, dinsiz sözler karşısında titredi.

“Görüyorsun ya,” dedi kadın, “sen bu konuda hiçbir şey bilmiyorsun, bense biliyorum. Ben beş yıldır bedenimle, ruhumla burada bu adamın ayağının altındayım, ondan da şeytandan nefret edercesine nefret ediyorum! İşte burada, bataklıkların içinde, en yakın insandan yirmi beş kilometre uzaklıktaki bu ıssız ekim alanındasın, diri diri yakıldın mı, köpekler parçalasın diye lokma lokma doğrandın mı ya da asılıp ölünceye kadar kırbaçlandın mı, tanıklık edecek tek bir beyaz yok. Burada ne Tanrı’nın ne de insanın yasası işlerken, sen ya da herhangi birimiz bir nebzecik olsun iyilik yapabilir miyiz? Bir de şu adam var! Onun yaşama ilişkin yapabileceği tek iyilik yok. Burada gördüklerimle bildiklerimi söylesem kimin olsa saçları diken diken olur, dişleri birbirine vurur, direnmenin yararı yok ki! Onunla yaşamayı istedim mi sanki? Ben de iyi yetiştirilmiş bir kadın değil miydim?

Cennetteki şu Tanrı neydi peki, var mı? Yine de ben o adamla beş yıl yaşadım ve yaşamımın her ânına lanet okudum, gece gündüz! Şimdi de yeni birini bulmuş, genç bir şey daha on beşinde, dindar yetiştirildim, diyor. İyi hanımı ona İncil okumasını öğretmiş, o da gelirken İncil’ini almış, canı çıkasıca.” Kadın eski, harap barakada garip, doğaüstü bir sesmişçesine çınlayan yabansı, acı bir kahkahayla güldü.

Tom ellerini kavuşturdu, her şey kapkaranlık, dehşet doluydu.

Sonunda daha fazla kendini tutamayarak patladı:

“Ah İsa, Tanrı İsa, biz zavallı yaratıkları unuttun mu yoksa? Yardım et Tanrı’m, tükeniyorum!”

Kadın acımasızca konuşmasını sürdürdü:

“Ya bu sefil, aşağılık köpekler ne ki onlar için acı çekesin? İlk fırsatını bulduklarında tümü de sana dirsek çevirir. Her biri de öbürüne karşı olabildiğince aşağılık ve kötü, onlara acı vermemek için acı çekmenin anlamı yok.”

“Zavallılar! Onları böyle kötü yapan ne? Tükenirsem, buna alışırım, sonra da yavaş yavaş onlara benzerim! Hayır hayır bayan! Her şeyimi yitirdim, karımı, çocuklarımı, evimi, iyi efendimi... Bir hafta daha yaşasaydı, azat işlemlerim bitmiş olacaktı. Bu dünyadaki her şeyimi yitirdim, tümü de gelmemecesine sonsuza dek gitti, şimdi cenneti de yitiremem, hayır, hem kötü biri de olamam ki zaten!”

“Ama Tanrı bize günah yazmış olamaz!” dedi kadın. “Bir şeyi yapmak için zorlanmışsak, onun için bizi suçlamayacaktır. Bizi buna itenleri suçlayacaktır.”

“Evet ama bu bizi kötü insanlara dönüşmekten alıkoymayacaktır. Sambo kadar katı yürekli, kötü biri olursam o noktaya nasıl geldiğimin önemi kalmaz, önemli olan öyle biri olmaktır, benim korktuğum bu.”

Kadın yeni bir düşünceyle sarsılmışçasına yabansı, şaşkın bakışlarını Tom’a dikti, ardından da ağır bir inilti koyuvererek, “Ah Tanrı bize acısın! Doğruyu söylüyorsun, ah ah ah!” dedi ve müthiş bir düşünsel acıyla kıvranan, perişan olmuş biri gibi acı iniltiler içinde yere serildi.

Bir suskunluk oldu, bu arada ikisinin de yalnızca solukları duyuluyordu, sonunda Tom ölgün bir sesle, “Ah, lütfen bayan,” dedi.

Kadın ansızın ayağa kalktı, yüzü her zamanki haşin ve hüzünlü anlamına bürünmüştü.

“Lütfen bayan, ceketimi şu köşeye attıklarını gördüm, cebinde İncil’im var, lütfen onu bana getirir misiniz?”

Cassy gidip getirdi. Tom hemen İsa’nın yaşamının son evresini anlatan çok yıpranmış, üzerine bir sürü işaret konmuş bir sayfayı açtı. “Yaralarımız O’nda iyileşir,”48 diyen bölümü buldu.

“Bayan lütfedip burayı okursa sudan daha iyi gelecek.”

Cassy kitabı soğuk, gururlu bir tavırla aldı ve okuyacağı bölüme baktı. Sonra da yüksek, yumuşak bir sesle, o yürek ezici acı ve görkemi ortaya çıkaracak güzelim vurgulamalarla okumaya başladı. Okurken sık sık sesi sönükleşiyor, arada susuyor, o zaman da kendini denetleyinceye kadar o katı soğukkanlılığına bürünüp bekliyordu. Can alıcı, “Baba, onları bağışla, ne yaptıklarını bilmiyorlar...”49 sözlerine geldiğinde kitabı attı, yüzünü gür saçlarına gömdü, çılgın çırpınışlarla hıçkırarak ağlamaya başladı. Tom da ağlıyor, arada boğmaya çalıştığı bir ses çıkarıyordu.

Tom, “Keşke onun yaptığı kadarını yapabilsek! O’nun o kadar doğallıkla yaptığı şey için biz ne zor savaşlar vermek zorunda kalıyoruz! Ah Tanrı’m, bize yardım et! Ah kutsanmış Tanrı İsa, lütfen bize yardım et!” dedi. Bir süre sonra da kadına döndü.

“Bayan her şeyde benden üstün olduğunuzu görebiliyorum ama bayanın zavallı Tom’dan bile öğreneceği bir şey var. İtilip kakılmamıza izin verdiği için Tanrı’nın bize karşı olduğunu söylediniz ama Kendi Oğlu’nun, o kutsanmış Lütuf sahibinin başına ne geldiğini görmüyor musunuz? O hep yoksul değil miydi? Hangimiz onun çektiklerini çektik? Tanrı bizi unutmaz, bundan hiç kuşkum yok. Onunla acı çekersek, bizim de saltanatımız olacak. Kitap öyle der ama onu yadsırsak, O da bizi yadsır.50 Onların hepsi acı çekmedi mi? Tanrı ve tüm O’ndan yana olanlar. Nasıl taşlandıklarını, testerelerle parçalandıklarını, koyun, keçi postlarıyla dolaştıklarını, yoksul, acılar içinde olduklarını, işkence çektiklerini kitap anlatmaz mı bize? Acı çekmek Tanrı’nın bizden yüz çevirdiğine inanmak için yeterli neden değildir ancak bunun tam tersini yapıp ona sarılırsak, günaha girmemiş oluruz.”

“Ama bizi neden günaha girmekten kendimizi alıkoyamayacağımız yerlere koyuyor?”

“Bence kendimizi alıkoyabiliriz.”

“Ne yapabileceğini göreceksin. Yarın yine gelecekler. Ben bilirim onları, yaptıklarını gördüm, sana neler yapabileceklerini düşünmeye dayanamıyorum, sonunda seni pes ettireceklerdir!”

“Tanrı İsa, Sen benim ruhumu korursun değil mi? Ah Tanrı’m koru beni! Pes etmeme izin verme!”

“Aman Tanrı’m! Ben bu ağlayıp da dua etmeleri daha önce de duydum, yine de kırıldılar ve dize getirildiler. İşte Emmeline direnmeye çalışıyor, sen de öyle ama ne yararı var ki? Vazgeçmelisin yoksa milim milim doğrar da öyle öldürürler seni!”

“Eh ben de ölürüm öyleyse! İstedikleri kadar bunu sürdürsünler, bir gün ölmemin de önüne geçemezler ya! Ondan sonra da hiçbir şey yapamazlar artık. Düze çıkarım, özgür olurum! Tanrı’nın bana yardım edeceğini, benim elimden tutacağını biliyorum.”

Kadın karşılık vermedi, kara gözleri kararlılıkla yere dikili oturuyordu.

Kendi kendine mırıldanırcasına, “Belki de yol budur ama vazgeçmiş olanlar için hiç umut yok!” dedi. “Hiç! Pisliğin içinde yaşıyor, iğrençleşebileceğimiz kadar da iğrençleşiyoruz. Ölmeye can atıyor, kendimizi öldürmeye cesaret edemiyoruz! Umut yok! Umut yok! Umut yok! Şu kız... o zaman ben de o yaştaydım!”

Çok hızlı konuşmaya başlamıştı.

“Beni görüyorsun, ne olduğumu görüyorsun. Ben de zenginlik içinde büyütüldüm. Çocukken anımsadığım ilk şey, oynadığım muhteşem salonlardı. Beni taşbebek gibi giydirir, eş, dost, konuklar övüp dururlardı. Salondan çıkılan bir bahçe vardı, oradaki portakal ağaçlarının altında kız ve erkek kardeşlerimle saklambaç oynardık. Sonra bir manastıra gidip orada müzik, Fransızca, iş işleme ve daha bir sürü şey öğrendim, on dördümdeyken de dönüp babamın cenazesine geldim. Apansız ölüvermişti, iş malların düzenlenmesine gelince, borçları zar zor ödeyecek kadar para olduğu ortaya çıktı, alacaklılar malların dökümünü çıkarırken beni de onlara kattılar. Annem köleydi, babamsa beni hep azat etmeyi istemişti ama yapamadığı için ben de listedeki yerimi almıştım. Kim olduğumun hep bilincinde olmuş ama bu konuya da pek kafa yormamıştım. Öyle güçlü, sağlıklı bir adamın öleceğini kim düşünebilirdi ki? Ölmeden dört saat öncesine kadar bile iyiydi. New Orleans’taki ilk kolera kurbanlarından biriydi. Cenazeden sonra karısı kendi çocuklarını alıp babasının yanına gitti. Bana garip davrandıklarını düşünüyor, buna bir anlam veremiyordum. İşleri toparlaması için genç bir avukat bırakmışlardı. Her gün geliyor, evin içinde dolaşıp duruyor, bana çok kibar davranıyordu. Bir gün yanında dünyanın en yakışıklı adamı olduğunu düşündüğüm birini getirdi. O akşam hiç unutmam. Onunla bahçede yürüdüm. Yalnız, hüzün doluydum, o da bana son derece iyi, nazikti; manastıra gitmeden beni görmüş olduğunu, uzun süredir beni sevdiğini, benim arkadaşım ve koruyucum olacağını söyledi. Kısa bir süre sonra da benim için iki bin dolar ödedi ve ben onun malı oldum. İsteyerek onun oldum, onu seviyordum. Seviyordum!” dedi kadın bir an durarak. “Ah nasıl sevdim o adamı! Nasıl hâlâ seviyorum, soluk aldığım sürece de nasıl hep seveceğim, bilsen! Öyle yakışıklı, öyle görkemli, öyle soyluydu ki! Beni hizmetçiler, atlar, arabalar, eşyalar ve giysilerle dolu bir eve koydu. Paranın alabileceği her şeyi verdi bana ama bunların hiçbirine zerre kadar değer vermiyordum, tek önem verdiğim oydu. Onu Tanrı’dan da kendi ruhumdan da çok seviyordum ama aslında istemesem de onun malıydım ama bunu istiyordum ve başka türlü davranmak elimde değildi.

Tek bir şey istiyordum. Benimle evlenmesini. Beni söylediği kadar seviyorsa, ben onun düşündüğü bensem, benimle evlenmeyi o da çok isteyecek ve beni azat edecektir, diye düşünüyordum ama beni bunun olanaksız olduğuna inandırdı ve birbirimize sadık olursak Tanrı önünde evli sayılırız, dedi. Bu doğruysa onun karısı değil miydim? Sadık kalmadım mı? Yedi yıl her bakışını, her hareketini izleyip yalnızca onu hoşnut etmek için yaşayıp soluk almadım mı? Sarıhumması vardı, yirmi gün gece gündüz başında bekledim. Ben tek başıma... Tüm ilaçlarını verdim, onun için her şeyi yaptım. Bana iyilik meleğim, diyor, yaşamını kurtardığımı söylüyordu. İki güzel çocuğumuz oldu. İlki oğlandı, Henry adını koyduk. Babasına benziyordu, aynı güzel gözleri ve buklelerle çevrili alnı almıştı, huylarıyla yeteneği de babasına çekmişti. Dediğine göre küçük Elise de bana benziyordu. Bana Louisiana’nın en güzel kadını olduğumu, benimle ve çocuklarla gurur duyduğunu söylerdi. Onları giydirmeme, sonra da bizi açık bir arabayla gezdirirken herkesin bizim için söylediklerini duymaya bayılırdı, zaten kulaklarımı hep benimle çocuklar için söylenmiş övgülerle doldururdu. Ah o mutlu günler! Bir insanın bundan daha mutlu olamayacağını düşünürdüm, ne var ki ardından kötü günler gelip çattı.

Aynı zamanda çok sevdiği bir arkadaşı da olan bir yeğeni vardı, bir gün kalkıp New Orleans’a geldi. Onu öyle severdi ki, dünya bir yana o bir yanaydı ama adamı ilk gördüğümde nedendir bilmem ondan korktum, bize acı getireceğinden neredeyse kuşkum kalmadı. Dışarı çıkarken –sevdiğimin adı da Henry’ydi– Henry’yi alır, gece ikilere üçlere kadar da dönmezlerdi. Henry bu konuda çok duyarlı olduğundan tek bir söz etmeye cesaret edemiyordum, korkuyordum. Henry’yi kumarhanelere götürüyordu, kendisi de kumarbaz olduğundan oraya adımını attı mı artık dur durak bilmiyordu. Derken günün birinde sevdiğim adamı başka bir kadınla tanıştırdı, çok geçmeden de o yürek benden vazgeçti. Bunu bana asla söylemedi ama ben görüyordum, biliyordum, günden güne kalbimin kırıldığını duyumsuyor ama tek söz edemiyordum! Sonunda kumar borçlarını ödeyebilmesi için yeğeni çocuklarla beni satın almayı önerdi. Bu borçlar yeniden evlenmesine engeldi. Sevdiğim adam da bizi sattı. Bir gün kent dışında bir işi olduğunu, iki-üç hafta gitmesi gerektiğini söyledi. Her zamankinden daha yumuşak bir sesle konuşuyordu, geri geleceğini söyledi ama beni kandıramadı. O ânın gelip çattığını anlamış, taş gibi donup kalmıştım, ne konuşabiliyor ne de bir damla gözyaşı dökebiliyordum. Benle çocukları öpücüklere boğdu ve çıkıp gitti. Atına bindiğini gördüm, gözden yitinceye kadar arkasından baktım sonra düşüp bayılmışım. Ardından beriki, o lanet herif geldi! Durumu ele aldı. Çocuklarla beni satın aldığını söyleyip kâğıtları gösterdi. Tanrı’nın önünde ona bela okudum, onunla yaşamaktansa ölmeyi yeğlediğimi söyledim.

‘Nasıl istersen,’ dedi, ‘ama aklını başına devşirmezsen çocukları öyle bir yere gönderirim ki, bir daha asla yüzlerini göremezsin.’ Beni ilk gördüğü an elde etmeyi kafasına koyduğunu, Henry’yi de borçlandırmak için yanında sürüklediğini, bunu da beni satması için özellikle planladığını anlattı. Onun başka bir kadına âşık olmasını sağlamıştı ki, öyle gözyaşlarıyla, yalvarıp yakarmayla falan yolundan dönmesin.

Umudumu kestim, ellerim bağlıydı. Çocuklarım elindeydi, ne zaman ona karşı çıksam hemen çocukları satmaktan söz ediyor, bana istediği gibi boyun eğdiriyordu. Ah, ne yaşamdı o! Her gün kırık bir kalple yaşamak ve yalnızca acı duyacağını bile bile hep, hep sevmeyi sürdürmek, beri yandan da nefret ettiğin birine ruhça ve bedence bağlı olmak. Henry’ye kitap okumayı, onu güldürmeyi, onunla vals yapmayı, ona şarkı söylemeyi çok severdim, öteki adama dokunmak bile istemiyor ama reddetmeye korkuyordum. Adam çocuklara karşı çok buyurucu ve katıydı. Elise çekingen, ürkek bir çocukcağızdı ama Henry babası gibi yürekli, yüce ruhluydu ve hiç kimsenin buyruğu altına girmezdi. Her dakika bir kusurunu görüp durmadan onunla kavga ediyordu, her günü korkuyla yüreğim ağzımda geçirmeye başlamıştım. Çocuğu saygılı bir çocuk olarak yetiştirmeye, onları ayrı tutmaya çalıştım, o çocuklara canım gibi bağlıydım ama hiç yararı olmadı. İkisini de sattı. Bir gün beni arabayla gezmeye götürdü, döndüğümde yoktular! Bana onları sattığını söyleyip parayı, onların kanının diyeti olan parayı gösterdi. O anda iyi ne varsa beni terk etti. Deli gibi abuk sabuk sayıklayıp küfretmeye başladım. Bir süre Tanrı’ya da adama da küfrettim, işte o zaman biliyorum gerçekten benden korktu ama yine de pes etmedi. Çocuklarımın satıldığını, yüzlerini görmemin ona bağlı olduğunu, susmazsam bunun bedelini çocuklarımın ödeyeceğini söyledi. Bir kadının çocuklarını alırsanız, ona her şeyi yaptırabilirsiniz. Bana boyun eğdirdi, beni susturdu, kulaklarımı belki geri alır umuduyla doldurdu. Böylece bir-iki hafta daha geçti. Bir gün yürürken bir tutukevinin önünden geçiyordum, kapının önünde bir kalabalık gördüm ve bir çocuk sesi duydum, ardından da ansızın Henry’m onu tutan birkaç adamın elinden kurtuldu, bağırarak koşup eteğime yapıştı. Adamlar korkunç biçimde küfrederek peşinden geldiler, içlerinden yüzünü asla unutmayacağım biri böyle kaçamayacağını, onunla tutukevine gideceğini, orada da hiç unutamayacağı bir ders alacağını söyledi. Yalvarıp yakarmaya çalıştım, yalnızca güldüler, çocukcağız bağırarak yüzüme bakıyordu, bana tutunmuştu ama adamlar giysimin eteğinin yarısını da yırtarak onu çekip aldılar, ‘Anne! Anne! Anne!’ çığlıkları arasında götürdüler. Orada duran adamlardan birinin bana acır gibi bir hali vardı. Yardım etmesi için ona yanımda ne kadar para varsa verdim. Başını salladı ve oradaki adamın çocuğu getirdiklerinden beri arsızlık ettiğini, hiçbir sözü dinlemediğini söylediğini anlattı, bu kez iyi bir ders vermeye kararlı olduklarını da ekledi. Dönüp koşmaya başladım, her adımımda bağırdığını duyar gibiydim. Koşarak soluğum tıkanmış eve girdim, salona dalıp Butler’a olanları anlattım, yardım etmesi için yalvardım. Güldü, çocuğun hak ettiğini bulduğunu söyledi. Burnunun sürtülmesinin ne kadar erken olursa o kadar iyi olacağını da ekledi.

‘Ne bekliyordun ki?’ dedi.

İşte o an beynimde bir şey koptu. Başım dönüyordu ve öfke içindeydim. Masanın üstünde koca bir bıçak gördüğümü anımsar gibi oldum, onu aldım sanıyorum sonra da uçarcasına üstüne saldırdım gibi geliyor. Derken her şey karardı, bir şey bilemez oldum ve bu günlerce sürdü.

Kendime geldiğimde hoş bir odadaydım ama benimki değildi. Yaşlı bir zenci kadın bana bakıyordu, sonra bir doktor geldi, son derece özen gösteriliyordu. Bir süre sonra Butler’ın gittiğini öğrendim, satılmak üzere beni o eve bırakmıştı, o yüzden onlar da bir dediğimi iki etmiyorlardı.

İyileşmeyi düşünmediğim gibi iyileşmemeyi de umut ediyordum ama kendime karşın, ateşim düştü, sağlığım düzeldi, sonunda ayağa kalktım. Her gün beni giydiriyorlardı, beyler içeri gelip ayakta purolarını içerlerken bana bakıyor, sorular soruyor, fiyatımı koymaya çalışıyorlardı. Öyle iç kapayıcı, öyle suskundum ki hiçbiri beni istemedi. Daha neşeli olmazsam beni kırbaçlayacaklarını söylediler ama uyumlu davranmak için kendimi hiç zorlamıyordum. Sonunda bir gün bir beyefendi geldi, adı Stuart’tı. Bana karşı bazı duyguları var gibiydi, yüreğimde korkunç bir şey taşıdığımı görmüştü sonra birçok kez tek başına beni görmeye geldi ve olanları ona anlatmamı sağlamayı başardı. Beni satın aldı, çocuklarımı bulup almak için elinden geleni yapacağına da söz verdi. Henry’ nin olduğunu duyduğu bir otele gitti, orada, İnci Nehri’nin yakınlarında bir ekim çiftliğine satıldığını söylemişler, bu oğlum hakkında duyduğum son şey oldu. Kaptan Stuart bana çok iyi davranıyordu, harika bir ekim çiftliği vardı, beni oraya götürdü. Bir yıl içinde bir oğlum oldu. Ah! O çocuk! Nasıl sevdim onu! Zavallı Henry’ciğime nasıl benziyordu! Ne var ki ben kararımı vermiştim, evet, vermiştim. Bir daha asla hiçbir çocuğun büyümesine izin vermeyecektim! İki haftalık olduğunda küçüğü kollarıma aldım, onu öpüp ağladım sonra da afyon tentürü verip o ölüm uykusuna dalarken bağrıma bastım. Ardından da nasıl acı çekip nasıl ağladım! Ona afyon tentürü vermemin yanlışlıktan başka bir şey olabileceğini düşünemediler elbette. İnan ki içim rahat. Bugüne kadar hiç olmazsa onu acıdan uzak tutabildiğim için üzülmedim. Zavallı çocuğa ölümden daha iyi ne verebilirdim ki? Bir süre sonra kolera geldi, Kaptan Stuart da, yaşamak isteyen herkes de öldü, ben... bense ölümün kapısına kadar gitmiş olmama karşın, yaşadım! Satıldım, elden ele geçtim, kurudum, içim kurudu, buruştum sonra da bu rezil beni satın alıp buraya getirdi ve işte şimdi buradayım!” Kadın sustu.

Öyküsünü hızla, çılgın ve tutkulu bir dille, arada Tom’a söylüyormuş, arada da kendi kendine konuşuyormuşçasına anlatmıştı. Onu konuşmaya iten güç, öyle zorlu ve yıkıcıydı ki, Tom yaralarının acısını bile unuttu, tek dirseği üstünde doğrularak kadının ağır, uzun, kara saçlarını çevresinde dalgalandırarak o rahatsız tavrıyla bir aşağı bir yukarı yürümesini izledi.

Bir süre sonra kadın, “Söyle bakalım, bir Tanrı’nın olduğunu, aşağı bakıp her şeyi gördüğünü söylesene. Belki de öyledir. Manastırdaki rahibeler her şey aydınlandığında gelecek olan bir yargı gününden söz ettiler, o zaman öç diye bir şey yok! Bizim çektiğimiz, çocuklarımızın çektiği acıların bir hiç olduğunu, hiçbir önemi olmadığını düşünüyorlar! Yine de biricik yüreğimde tüm kenti yerle bir edecek kadar acıyla dolaşan bendim! Evler üstüme devrilsin, ayağımın altındaki taşlar yerin dibine batsın istedim. Evet! O yargı gününde Tanrı’nın önünde çocuklarımla beni bedenimizle, ruhumuzla mahveden o insanlara karşı bir tanık olarak ayağa kalkacağım!

Küçücük bir kızken, dindar olduğumu sanır, Tanrı’yı, dua etmeyi severdim. Şimdiyse şeytanların güttüğü, gece gündüz işkence ettiği yitmiş bir ruhum. Beni durmadan itiyorlar, itiyorlar, bugünlerde ben de yapacağım!” Yumruğunu sıkarken bir an ağır, kara gözlerinde cinneti anıştıran bir ışık yanıp söndü. “Onu ait olduğu yere göndereceğim, hem kısa bir yol orası... Bu gecelerden birinde, beni bunun için diri diri yaksalar bile!”

Boş odada uzun, çılgın bir kahkaha çınladı, sonunda da sinir krizi geçiren birinin hıçkırıklarına dönüştü, kadın çırpınmalar, titremeler arasında kendini yere attı.

Birkaç dakika içinde bu geçici cinnet nöbeti geçti, kadın ağır ağır ayağa kalkarken kendini toparlamış görünüyordu.

Tom’un yattığı yere gelerek, “Senin için başka ne yapabilirim zavallı adamcağızım?” diye sordu. “Biraz daha su vereyim mi?”

Bunu söylerken tavrında ve sesinde az önceki yabanlığına ters düşen incelikli, sevecen bir tatlılık vardı.

Tom suyu içti, tüm içtenliğiyle acıyarak kadının yüzüne baktı.

“Ah bayan, size yaşamın suyunu vermesi için O’na gitmenizi dilerim!”51

“O’na gitmek ha? Peki o nerede ve kim?”

“Bana okuduğunuz O’dur. Tanrı.”

“Küçük bir kızken mihrabın üstünde resmini görürdüm.” Cassy’nin kara gözleri derin düşüncelere dalmış gibi bir noktaya saplanıp kaldılar. “Ama burada yok işte! Burada günah ve uzun, uzun, upuzun bir umutsuzluktan başka bir şey yok! Ah!”

Ağır bir yük kaldıracakmışçasına elini göğsüne koyup içini çekti.

Tom konuşmaya başlamak üzereydi ki, kadın kararlı bir hareketle onu engelledi.

“Konuşma zavallı adamcağızım. Uyuyabilirsen uyumaya çalış.”

Suyu uzanabileceği bir yere koyduktan sonra onu rahat ettirecek bir-iki ufak işi de tamamlayıp barakadan çıktı.

47. Eski Ahit, “Vaiz”, 4:1-2. (Y.N.)

48. Eski Ahit, “Yeşaya”, 53:5. (Y.N.)

49. Yeni Ahit, “Luka”, 23:34. (Y.N.)

50. Yeni Ahit, “Pavlus’tan Timoteos’a 2. Mektup”, 2:12. (Y.N.)

51. Yeni Ahit, “Yuhanna”, 4:10. (Y.N.)

35 Belirtiler

“Belli belirsiz de olsa,

Bazı şeyler, yüreğin yükünü bir anda sonsuza dek

fırlatıp atacak

belirtileri getirebilir.

Bu kapkara bağlanmış o elektrikli zinciri, bir anda

vuracak bir ses

bir çiçek, bir rüzgâr ya da bir okyanus olabilir.”52

Legree’nin konağının salonu geniş, kocaman şöminesiyle büyük, uzun bir odaydı. Bir zamanlar kaplı olduğu gösterişli, pahalı duvar kâğıtları şimdi çürümüş, yırtılmış, rengi atmış olarak nemli duvarlardan sarkıyordu. Her yerde eski evlerde sıkça rastlanan o özel kir, çürümüşlük ve nem karışımı koku vardı. Duvar kâğıdı yer yer bira, şarap lekeleriyle kirlenmişti, orada, burada biri matematik çalışmış gibi tebeşirle yazılmış kısa notlar, alt alta yazılıp toplanmış rakamlar vardı. Şöminede, yanan kömürlerle dolu bir maltız duruyordu, havanın soğuk olmamasına karşın o kocaman odada akşamlar hep nemli, ürpertici olurdu, ayrıca Legree de purolarını yakacak, punç için suyu ısıtacak bir şey istiyordu. Ateşin sağlıklı, al ışıltısı odanın karmakarışık, umutsuz durumunu iyice gözler önüne seriyordu. Eyerler, gemler, birkaç tür koşum takımı, at kamçıları, pardösüler ve başka giysiler karmakarışık dört bir yana saçılmıştı, daha önce sözünü ettiğimiz köpeklerse keyiflerine göre bir yer seçip kurulmuşlardı.

Legree çatlak, ağzı kırık ibrikten sıcak su koyarak punçunu hazırlıyor, bir yandan da homurdanıyordu:

“Yeni gelenlerle aramda kavga çıkarttığı için Tanrı o Sambo’nun belasını versin! Şimdi o zenci bir hafta çalışamaz artık! Hem de tam mevsimin en civcivli zamanında!”

İskemlesinin arkasında bir ses, “Öyle, aynı senin gibi,” dedi. Kendi kendine konuşurken, üstüne gelmiş olan Cassy’ydi.

“Hah! Dişi şeytan, döndün demek?”

Kadın soğukkanlılıkla konuştu:

“Evet döndüm, hem de canımın istediğini yapmak üzere.”

“Yalan söylüyorsun, seni yaşlı işe yaramaz beygir seni! Sana söyledim, ya ayağını denk alırsın ya da öbürleriyle kalıp çalışır, ekmek yersin!”

“Senin çatının altında olmaktansa öbürleriyle en pis delikte yaşamayı bin kez yeğlerim!”

Adam bir vahşi hayvan gibi sırıtarak ona döndü.

“İyi ama öyle de yapsan yine benim çatımın altındasın. Bu bir güvencedir. Onun için güzel güzel dizimin dibine otur da cancağızım, aklını başına devşir,” dedi ve kadının beline sarıldı.

Kadın gözünde ansızın parlayıveren sert bir ışıltıyla, “Dikkatli ol Simon Legree,” dedi. Öyle vahşi, öyle delice bir bakıştı ki, insanı afallatıyordu.

Sakin sakin, “Benden korkuyorsun Simon,” dedi. “Bunda da haklısın! Ama dikkatli ol, benim içimde şeytan var!”

Son sözcükleri adamın kulağına fısıldamıştı.

Legree, “Defol! Ruhum üstüne yemin ederim ki bu doğru!” diyerek onu itti, bir yandan da tedirgin bir bakışla kadını süzüyordu. “Her şey bir yana Cassy, neden benimle eskisi gibi arkadaş olamıyorsun?”

Kadın acı bir sesle, “Eskisi gibi ha!” dedi ve bir an sustu. Dünyada ne kadar boğucu duygu varsa yüreğinde yükselmiş, onu konuşturmuyordu.

Cassy’nin her zaman Legree’nin üstünde güçlü, tutkulu kadınların en kaba adama bile etkili olacağı türden bir etkisi vardı ama kadın, kulluğunun iğrenç boyunduruğu altında her gün biraz daha sinirli olup tedirginleşmişti ve bu sinirlilik zaman zaman cinnet krizlerine yol açıyor, bu da kaba ve eğitilmemiş kafalardakilerin delilere duyduğu o kör inançlı korkuya kapılan Legree’nin gözünde onu korkulacak biri yapıyordu. Legree, Emmeline’i eve getirdiğinde Cassy’nin yıpranmış yüreğinde kadınsı duyguların kin dolu közleri alevlendi, kıza cephe aldı ve Legree’yle aralarında müthiş bir kavga koptu. Legree öfkeyle, uyumlu olmazsa tarla işine koşulacağını söyleyerek küfretti. Cassy’yse gururlu bir tepeden bakışla tarlaya kendi ayağıyla gideceğini bildirdi. Daha önce anlattığımız biçimde orada bir gün çalışarak da gözdağını ne derece boyun eğmeksizin küçümsediğini gösterdi.

Legree gün boyu tedirgindi, Cassy’nin onun üstünde kendini kurtaramadığı bir etkisi vardı. Cassy tartıda sepetini uzattığında da kadının uzlaşacağını umarak yarı yatıştırıcı yarı azarlayıcı bir tonda konuşmuş ama o aşağılamaların en acısıyla karşılık vermişti.

Zavallı Tom’un uğradığı acımasızlık kadını daha da kamçılamış, kabalığı yüzünden Legree’yi azarlayıp yaptığını yüzüne vurmaktan başka bir amacı olmaksızın peşinden eve kadar izlemişti.

Legree, “Doğru dürüst davranmanı isterdim Cassy,” dedi.

“Sen mi doğru dürüst davranmaktan söz ediyorsun! Ya sen ne yapıyordun peki? O şeytani öfken yüzünden en yoğun mevsimde iyi işçilerinden birini harcamayacak kadar bile sağduyun yok!”

“Böyle bir tatsızlığın çıkmasına göz yumarak aptallık ettiğim doğru ama çocuklar iradesini kırdıklarında pes edecektir.”

“Bence iradesini kıramayacaksınız!”

Legree bir heves ayağa fırlayarak, “Kıramam ha!” dedi. “Kıramazsam ne olur, merak ediyorum. Beni alt eden ilk zenci olur öyle mi! Bedeninde ne kadar kemik varsa kırdığımda pes edecektir!”

Tam o anda kapı açıldı, içeri Sambo girdi. Eğilerek yaklaştı, elinde kâğıt içinde bir şey vardı.

Legree, “Nedir o it?” dedi.

“Büyü efendim!”

“Ne?”

“Zencilerin büyücülerden aldıkları şeylerden. Kırbaçlandıklarında canlarının acımaması için. Siyah bir kurdeleyle zencinin boynuna bağlıydı.”

Legree de Tanrısız ve kara yürekli çoğu adam gibi kör inançlıydı. Kâğıdı alıp tedirgin bir tavırla açtı.

Gümüş bir dolarla, uzun pırıl pırıl bir sarı saç buklesi yere düştü. Saç canlıymışçasına Legree’nin parmağına dolanıvermişti.

Legree, “Lanet!” diye heyecanla haykırarak saç lülesi elini yakmışçasına yerinden sıçradı. “Bu da nereden geldi? Alın şunu! Yakın yakın!” diye haykırdı, telaşla kömürlerin içine fırlattı.

“Neden bana getirdin bunu?”

Sambo koca ağzı bir karış açık dehşet içinde şaşkın şaşkın duruyordu, gitmek üzere olan Cassy döndü, ona müthiş bir şaşkınlıkla baktı.

Beriki Sambo’ya yumruğunu sallayarak, “Bir daha böyle şeytan işi şeyler getireyim deme sakın buraya!” diye bağırırken Sambo da hızla kapıya doğru geriledi, gümüş doları aldı, pencereden dışarı karanlığın içine fırlattı.

Sambo bu işten ucuz kurtulduğuna seviniyordu. O gittikten sonra Legree bu derece korkmuş olmasından azıcık utanç duydu. İskemlesine çöküp bir karış suratla punçunu yudumlamaya başladı.

Cassy ona görünmeden dışarı çıkmaya hazırlandı, gidip zavallı Tom’a bir bakacaktı.

Peki ya Legree’ye ne olmuştu? Kötülüğün her türüne yakın olan bu kaba saba adamı nasıl olmuş da basit bir saç buklesi bu kadar dehşete düşürebilmişti? Bunu yanıtlayabilmek için okuru Legree’nin yaşamında geriye götürmemiz gerekiyor.

Şimdi katı bir cehennemlik görünen bu Tanrısız adam bir zamanlar annesinin bağrında ve beşiğinde dualar, dinsel ilahilerle sallanmış bir bebekti, şimdi bir yara izi olan alnı da kutsal vaftiz suyuyla ıslatılmıştı.

İlk çocukluk yıllarında, açık renk saçlı bir kadın dinî tatilin çan sesleri arasında onu tapınmaya ve dua etmeye götürdü. Uzak New England’da annesi biricik oğlunu uzun, yorulmak bilmez bir sevgi ve sabırlı dualarla eğitmişti. Nazik bir hanımefendi olan annesinin dünyalara sığmayacak bir sevgiyi uğruna harcadığı haşin bir beyin oğlu olan Legree’yse babasının yolundan gitmişti. Taşkın, ele avuca sığmaz, gaddar bir çocuk olarak annesinin tüm öğütlerini küçümsemiş, en küçük bir sitemiyle de karşılaşmamıştı. Sonunda genç yaşta ondan tümüyle koparak şansını denizlerde denemeye girişti. Evinden uzaklaştı. Yalnızca tek bir gün evine döndü, o gün de bir şeyi sevme isteğiyle yanıp tutuşan, başka sevecek bir şeyi de olmayan yüreğiyle annesi ona sarılarak tutku dolu dualar, yalvarıp yakarmalarla onu günah dolu yaşamından çıkarıp kazanmaya ve ruhunun sonsuz iyiliğine ulaştırmaya çalıştı.

O gün Legree’nin hayırlı günüydü, derken iyilik melekleri onu çağırdı, inanmak üzereydi ve merhamet elinden tutmuştu. Yüreği yumuşar gibi oldu, bir çatışma yaşadı ama kazanan günah oldu, o da sert doğasının tüm gücünü vicdanını kötülüğe inandırmaya seferber etti. İçti, küfretti, eskisinden daha vahşi ve acımasız biri oldu. Derken bir gün umutsuzluğunun son noktasında acılar içinde ayaklarının dibine diz çökmüş annesini hakaretler içinde tekme tokat, bayılıp kalıncaya kadar hırpaladı. Kaba küfürlerle fırlayıp gemisine gitti. Bir daha annesinden bir gece sarhoş arkadaşlarıyla içki âlemindeyken eline bir mektup konmasıyla haber aldı. Açtı, uzun, kıvrık bir saç buklesi yuvarlanıp parmağına dolandı. Mektup annesinin öldüğünü, ölürken de onu kutsayıp bağışladığını yazıyordu.

En tatlı, en kutsal şeyleri bile dehşet hayaletlerine dönüştüren şey, kutsallığı bozulmuş şeytanı çağırmaktır. O solgun sevgi dolu anne, işe yaramayan duaları, bağışlayan sevgisiyle oğlunun günah dolu yüreğine yargı korkusuyla birlikte müthiş bir öfke de ekti. Oğlan annesine lanet yağdırdı. Legree saçı da mektubu da yaktı, ateşte tıslayarak, çatırdayarak yandıklarını gördüğünde de sonsuz ateşleri düşünerek içten içe titredi. İçmeye, eğlence âlemlerine dalıp belleğini silmeye çalıştı; ama sık sık gecenin geç saatlerinde annesinin kutlu dinginliğine katılmayan o kötü ruhu, kadının solgun yüzüyle yatağının yanında doğrulduğunu görüyor, o yumuşak buklenin parmağına sarıldığını hissediyordu sonra da bedeninden buz gibi bir ter boşanarak dehşetle yatağından fırlıyordu. Sizler! İncil’ den Tanrı’nın sevgi ve tüketen bir ateş olduğunu öğrendiğinde şaşıranlar, kötülükte karar kılmış bir ruh için kusursuz sevginin en korkunç işkence, en uğursuz umutsuzluğun mührü ve mahkûmiyeti olduğunu bilmiyorsunuz.

Legree içkisini yudumlarken kendi kendine, “Lanet olsun, nereden bulmuş onu?” dedi. “Aynı onun gibi üstelik... Üff! Unuttuğumu sanıyordum. Unutmak diye bir şey varsa Tanrı cezamı versin! Boş ver! Yalnızım! Şu Em’i çağırayım. O da benden nefret ediyor, maymun! Aldırmıyorum ama... onu hizaya getireceğim.”

Legree, dönerek yukarı çıkan merdivenin bir zamanlar çok güzel olduğu büyük hole çıktı. Koridor leş gibiydi, korkunç görünüyordu, oraya buraya atılmış kutulardan, çerçöp yığınlarından yürünemeyecek durumdaydı. Halısız merdivenler kasvetli bir kıvrılışla kimsenin bilmediği bir yere uzanıyor gibiydi! Soluk ay ışığı kapının üzerindeki yelpaze biçimli camdan süzülüyordu, havada mahzenleri anımsatan hastalıklı, üşütücü bir şey vardı.

Legree merdivenlerin dibindeyken şarkı söyleyen bir ses duydu. Bu iç kapayıcı evde garip, hayaletimsi geliyordu insana, belki de sinirlerinin bozuk oluşundandı. Ne? O da ne?

Yabansı dokunaklı bir ses kölelerin çok iyi bildiği bir ilahiyi söylüyordu:

Ah, acı acı acı olacak

İsa’nın yargısında çok acı olacak!

“Tanrı bu kızın cezasını versin!” dedi Legree. “Boğacağım onu, Em! Em!” diye hırsla seslendi ama ona yalnızca duvarlardan yansıyan alaycı bir yankı yanıt verdi. Tatlı ses söylemeyi sürdürüyordu:

Ana babalar, çocuklar orada ayrılacak

Ana babalar, çocuklar orada ayrılacak

Bir daha karşılaşmamak üzere!

Yüksek sesle söylenen ve çok net duyulan nakarat boş salonlarda büyüdü.

Ah, acı acı acı olacak

İsa’nın yargısında çok acı olacak!

Legree durdu. İtiraf etmeye utanıyordu ama alnında iri ter damlaları belirmişti, yüreği korkuyla deli gibi çarpıyordu, önünde yükselen parlak bir şey gördüğünü bile sandı, ansızın ölü annesi önünde biçimlenip beliriverirse ne yapacağını düşünüp titredi.

Sendeleyerek gerisingeri oturma odasına dönüp yerine çökerken kendi kendine, “Bildiğim bir şey var, bundan sonra o herifi rahat bırakacağım! O büyülü kâğıttan ne istedim sanki? Kesinlikle büyülendiğime inanıyorum! O zamandan beri titreyip terliyorum! Saçı nereden buldu ki? Aynısı olamaz! Onu yakmıştım, bundan hiç kuşkum yok! Saç dirilirse bu ancak bir şaka olabilir!” dedi.

Ah Legree! O altın saç lülesi büyülüydü gerçekten de. İçindeki her saç telinde senin için bir vicdan azabıyla dehşet büyüsü vardı ve kötü ellerini umarsızlara yapılacak en şeytansı kötülük olan dayak atmaktan alıkoyup bağlamak için yüce bir güç tarafından kullanıldı.

Legree köpekleri tekmeleyip ıslık çalarak, “Haydi! Uyanın da beni yalnız bırakmayın!” diye bağırdı ama köpekler uykulu uykulu tek gözlerini açıp ona baktı sonra yine kapadılar.

“Sambo ile Quimbo’yu çağırayım da bu korkunç duyguları kovmak için şarkı söyleyip o cehennem danslarını yapsınlar,” diyen Legree şapkasını giyip verandaya çıktı, iki kâhyasını çağırmak için kullandığı boruyu öttürdü.

Legree keyfi yerindeyken bu iki değerli zatı oturma odasına alıp, viskiyle iyice ısıttıktan sonra onlara şarkı söyletip, dans ettirip, dövüştürüp eğlenmek gibi bir alışkanlık edinmişti.

Gece bir ile iki arasında Cassy, Tom’a bakmış dönerken oturma odasından köpek havlamaları ve kıyameti andıran öbür gürültüler arasında çılgınca, bağrış çağrış, ciyaklama ve şarkılar duydu.

Verandanın basamaklarını çıkıp içeri baktı. Legree’ yle iki adamı azgın bir sarhoşluk içinde şarkı söylüyor, bağırıp çağırıyor, iskemleleri devirerek bin bir türlü gülünç ve korkunç yüz buruşturmalarıyla birbirlerine sataşıyorlardı.

Kadın küçük, ince elini güneşliğe dayayarak gözlerini onlara dikti, kara gözlerinde keder, küçümseme ve yoğun bir acıyla onlara baktı.

Kendi kendine, “Böyle bir rezilden dünyayı kurtarmak günah sayılır mı ki?” diye söylendi. Sonra hızla döndü, arka kapıdan girip merdivenlerden yukarı süzüldü ve Emmeline’in kapısını çaldı.

52. Lord Byron, Childe Harold’s Pilgrimage (Child Harold’ın Hac Seyahati) 4. Kanto. (Y.N.)

36 Emmeline ve Cassy

Cassy odaya girdiğinde Emmeline’in korkudan rengi uçmuş, en uzak köşede oturduğunu gördü. Girerken kız korkuyla irkilmişti; ama gelenin kim olduğunu görünce hızla atılıp Cassy’nin koluna yapıştı.

“Ah, Cassy sen misin? Geldiğine çok sevindim. Korkuyordum gelen... Ah bilemezsin akşamdan beri aşağıdan ne korkunç gürültüler geliyor!”

Cassy soğuk bir sesle, “Bilmem gerek... Yeterince duydum onları,” dedi.

“Ah Cassy n’olur, buradan kaçamaz mıyız? Neresi olursa aldırmam, yılanların içindeki şu bataklığa bile... Neresi olursa! Buradan uzaklaşamaz mıyız?”

“Mezarlarımızdan başka hiçbir yere gidemeyiz,” dedi Cassy.

“Hiç denedin mi?”

“Deneyenlerin başlarına neler geldiğini yeterince gördüm.”

“Bataklıkta yaşayıp ağaç kabukları kemirmeye razıyım. Yılanlardan korkmuyorum, o herifin yerine yanıma bir yılanın gelmesini yeğlerim,” dedi Emmeline heyecanla.

“Burada senin gibi düşünen pek çok kişi vardı ama bataklıkta yaşayamazsın, peşine köpekler takılır, geri getirilirsin, sonra... sonra da... ”

Kız meraktan soluğu tıkanarak onun yüzüne baktı.

“Ne yapar?”

“Ne yapmaz, diye sorsan daha iyi olur. Batı Hint Adaları’ndaki korsanlardan işini iyi öğrenmiş. Sana bildiklerimi anlatsam uykun kaçar, hele arada bir şaka diye anlattıkları... Burada haftalarca aklımdan çıkaramadığım ne çığlıklar duydum. Barakaların orada, kavrulmuş kara bir ağacın olduğu bir yer vardır, her yer küllerle kaplıdır. Sor birine orada neler oldu diye, bakalım anlatmaya cesaret edebilecek mi?”

“Ah! Ne demek istiyorsun?”

“Sana anlatmayacağım. Bunu düşünmekten nefret ediyorum. Şunu da söyleyeyim ki, o zavallı adamcağız bu işi başladığı gibi sürdürürse yarın neler göreceğimizi Tanrı bilir.”

“Korkunç!” dedi Emmeline, yanaklarında tek damla kan kalmamıştı. “Ah Cassy n’olur söyle, ne yapacağım ben?”

“Benim yaptığımı. Elinden gelenin en iyisini, yapmak zorunda olduğunu nefretle, küfrederek yapacaksın.”

“O iğrenç içkisinden içmem için zorladı. Öyle nefret ediyorum ki!..”

“İçsen iyi olur,” dedi Cassy. “Ben de nefret etmiştim ama artık onsuz yaşayamıyorum. Bir şey almalı insan. Onu içince de her şey o kadar feci görünmüyor.”

“Annem bana öyle şeylere dokunmamamı söylemişti,” dedi Emmeline.

“Annen söyledi demek!” Anne sözcüğünü heyecan ve acıyla vurgulamıştı. “Annenin söylediklerinin sana ne yararı var? Sen satın alınan, para ödenen birisin, ruhun da kim satın aldıysa onun. İşler böyle yürüyor. Ben sana o içkiyi iç, içebildiğince iç, işleri kolaylaştırır diyorum.”

“Ah Cassy, n’olur acı bana!”

“Acımak ha? Acımıyor muyum? Benim de bir kızım yok mu? Tanrı bilir şimdi nerede, kimin, o da annesinin ondan önce yürüdüğü yoldan yürüyor, onun çocukları da onunkinden yürüyecek! Bu lanetin sonu yok, sonsuz bu!”

Emmeline ellerini ovuşturarak, “Keşke hiç doğmasaydım!” dedi.

“Bunu ben hep istedim. Artık bunu istemeye bile alıştım. Göze alabilsem, ölürdüm,” derken, yüzünün hareketsiz kaldığı anlardaki sürekli anlamı olmuş o durağan, değişmez umutsuzluk ifadesiyle gözlerini karanlığa dikmişti.

“İnsanın kendini öldürmesi çok kötü,” dedi Emmeline. “Nedenini bilmiyorum ama gün geçtikçe ondan daha kötü şeyler yapıyor ve yaşıyoruz. Manastırdaki rahibeler beni ölümden korkutacak şeyler anlattılar. Sonumuz o olacaksa o zaman neden?..”

Emmeline dönüp yüzünü avuçlarına gömdü.

Odada bu konuşma geçerken Legree cümbüşü bırakıp alttaki odaya uyumaya gitmişti. Legree içmeyi huy edinmiş bir içkici değildi. Kaba saba, güçlü yapısı, daha iyi durumdaki birini tümüyle mahvedip çıldırtacak dozda ve sürgit bir uyarıcıyı istemesi bir yana kaldırabilirdi de... Ne var ki ta derinlerde yatan bir dikkatli olma içgüdüsü, denetimi yitirme konusunda boyun eğmekten onu alıkoyuyordu. Bu geceyse içinde uyanan vicdan azabının o korku verici duygusundan kafasını temizlemek için gösterdiği hummalı çabayla kendini her zamankinden çok kapıp koyvermiş, adamlarını başından savdıktan sonra da odada bir yere yığılıp horul horul uyumaya başlamıştı.

Ah, o kötü ruh, uykunun gölgeli dünyasına, bulanık sınırlarının günah cezası ya da ödülün gizemli sahnesine korkutucu derecede yakın olan o yere girmeye nasıl cesaret edebiliyor? Legree düş görüyordu. Ağır, ateşli bir hastanınkine benzeyen uykusunda peçeli bir biçim yanında durup soğuk, yumuşak elini alnına koydu. Legree yüzü peçeli olmasına karşın onun kim olduğunu bildiğini düşündü ve usul usul sokulan bir dehşet duygusuyla titredi. Derken o saçın önce parmaklarına sonra boynuna dolandığını, soluk alamayacak duruma gelinceye kadar sıktığını duyumsadı, ardından onu dehşetle donduran seslerin bir şeyler fısıldadığını duydu. Korkunç, dipsiz bir uçurumun kıyısındaymış da yaşam korkusuyla didiniyor, tutunmaya çalışıyormuş, aşağıdansa kapkara eller uzanıp onu aşağı çekiyorlarmış gibi geldi, tam o sırada gülerek arkadan yaklaşan Cassy onu aşağı itiverdi. O peçeli gölge peçesini kaldırdı. Annesiydi. Arkasını ona döndü, Legree de ciyaklamalar, homurtular, böğürtüler ve şeytanın kahkahasının gürültüleri arasında aşağı, aşağı, daha aşağı düştü ve... uyandı.

Şafağın dingin gül rengi ışığı pencereden süzülüyordu. Sabah yıldızı vakur, kutsal ışık gözüyle durmuş aydınlanan gökten aşağı günah adamına bakıyordu. Ah, her yeni doğan günde nasıl bir tazelik, ağırbaşlılık ve güzellik vardır, insafsızlara, “İşte! Size bir fırsat daha! Ölümsüz ışık için çabalayın!” der gibidir. Bu sesin duyulmadığı ne bir dil ne de konuşma vardır ama küstah, kötü adamlar duymaz. Legree de güne bela okuyarak küfürle başladı. Sabahın her gün yinelenen mucizesinden, altın ve mor renklerinden ona neydi? Tanrı’nın Oğlu’nun kendi simgesi olarak kutsadığı o yıldızın kutluluğundan ona neydi? Hayvan gibi olduğundan kavrayamadan bakıyordu, sendeleyerek gidip kendine içki koydu, yarısını yuvarladı.

Tam o anda öbür kapıdan giren Cassy’ye, “Cehennem gibi bir gece geçirdim,” dedi.

Beriki soğuk bir sesle, “Giderek onlardan daha çok görmeye başlayacaksın,” dedi.

“Ne demek istiyorsun sen fingirdek karı?”

Cassy aynı tonda, “Günün birinde öğrenirsin. Bak Simon, sana verecek bir öğüdüm var,” dedi.

“Şeytan seni! Demek öyle?”

Cassy durağan bir tavırla konuşuyor, bir yandan da odada bir şeyleri düzeltiyordu.

“Öğüdüm, Tom’u rahat bırakman.”

“Sana ne bundan?”

“Ne? Aslına bakarsan bana ne ben de bilmiyorum. Adamın birine tutup bin iki yüz ödeyip sonra da tam toplama mevsiminde kendi kinin yüzünden herifi harcarsan, benim sorunum olmaz. Ben onun için yapacağımı yaptım.”

“Öyle ha? Benim işlerime burnunu sokup neler yapıyorsun?”

“Hiçbir şey, bundan kuşkun olmasın. Sana birkaç kez daha başka durumlarda işçilere bakarak birkaç bin dolar kâr ettirmiştim, alacağım da bir teşekkür belki. Ürünün pazarda öbürkülerden az olursa girdiğin bahisleri kaybetmezsin umarım! Umarım Tompkins seni geçmez. Geçerse efendi efendi parayı ödemek zorunda kalırsın. Şimdi gözümün önüne geliyor da...”

Birçok yetiştirici gibi Legree’nin de tek bir hırsı vardı. Mevsimin en yüklü ürününü yapmak. Mevsimin başında öbür kasabada bu konuda bir sürü bahse girmişti. Cassy, kadınlık içgüdüsüyle onu hizaya getirecek tek konuya parmak bastı.

Legree, “Eh, bırakırım kendi haline ama benden özür dileyip daha iyi davranacağına söz verecek.”

“Bunu yapmaz o,” dedi Cassy.

“Yapmaz ha!”

“Hayır yapmaz.”

“Nedenini bilmek isterdim hanımefendi,” dedi Legree olanca aşağılayıcılığıyla.

“Çünkü doğrusunu yaptı, bunu o da biliyor, şimdi yanlış yaptığını söylemez.”

“Ne bildiğini kim takar? Zenci ben ne istiyorsam onu söyleyecek, yoksa...”

“Yoksa onu çalışamayacak hale getirdiğin için bir işçini ve pamuk pazarında bahsi kaybedersin.”

“Ama nasılsa pes edecektir, kesinlikle edecektir, zencileri bilmez miyim ben? Bu sabah köpek gibi yalvaracak.”

“Yalvarmayacak Simon, sen onu tanımıyorsun. Onu milim milim doğrayarak öldürürsün de ağzından tek pişmanlık sözü alamazsın.”

Legree dışarı çıkarken, “Görürüz. Nerede o?” dedi.

“Çırçır makinesinin çöp odasında.”

Cassy’ye öyle yüksekten atmış olmasına karşın, evden çıkıp “atağa geçerken” Legree’nin içinde onun için pek de doğal olmayan bir korku vardı. Geçen gecenin düşleri Cassy’nin sağgörülü önerileriyle karışmış, kafasını ciddi biçimde kurcalıyordu. Kimsenin Tom’la karşılaşmasına tanık olmaması gerektiğini tasarlamış, zorla boyun eğdiremezse öcünü almak için daha uygun olan zamanı beklemeye karar vermişti.

Şafağın görkemli ışığı, sabah yıldızının meleksi ışıltısı Tom’un yattığı barakanın derme çatma penceresinden içeri bakıyordu. O yıldızın ışığından inermişçesine şu önemli sözler geldi.

“Ben Davud’un kökü ve evladıyım, ben parlak sabah yıldızıyım.”53

Cassy’nin gizemli uyarı ve hatırlatmaları göklerden bir çağrı bulmuştu belki de. Tom ise ölümü, sık sık kafasında canlandırdığı mucizeleri, hep parlak gökkuşağının altındaki tahtı, sesleri, ak giysili melekleri, palmiyeleri ve arp müziğini düşünüyor, yüreğinde sevinç ve utku duyuyordu. Ölecekti belki de. Ama güneş batmadan bunların tümünü bir kez daha gözünde canlandırabilirdi. Bu nedenle işkencecisi yaklaşırken onun sesini duyduğunda ne ürperdi ne de titredi.

Legree ona aşağılayıcı bir tekme attı.

“Ee, söyle bakalım nasılsın? Sana bir-iki şey öğreteceğimi söylemiştim değil mi? Nasıl, hoşuna gitti mi ha? Şu pataklama işiyle aran nasıl Tom? Dün geceki saplantıların pek yok artık sanırım. Zavallı bir günahkâra küçük bir vaaz vermemezlik etmezsin değil mi, ha?”

Tom hiç sesini çıkarmadı. Legree onu yine tekmeledi.

“Kalk ayağa hayvan!”

Her yanı çürük içinde, yarı baygın biri için bunu yapmak zordu, Tom çabalarken Legree acımasızca güldü.

“Bakıyorum bu sabah pek çeviksin Tom? Dün gece üşüttün mü yoksa?”

Tom bu arada ayakları üstüne kalkmayı başarmış, efendisinin karşısında kımıldamadan duruyordu. Legree onu süzerek, “Seni şeytan, demek kalkabiliyorsun? Dersini tam almadığından hiç kuşkum yok. Şimdi Tom hemen dizlerinin üstüne çök ve dün gece için benden özür dile!”

Tom kımıldamadı.

Legree, “Çök köpek seni!” diyerek at kırbacını indirdi.

“Efendi Legree, yapamam. Ben yalnızca doğru olduğunu düşündüğümü yaptım. Gerekirse yine aynı şeyi yaparım. Ne olursa olsun kötü bir şey yapamam.”

“Evet ama ne olacağını bilmiyorsun Tom Efendi. Bir şeylere sahip olduğunu sanıyorsun ama hiçbir şeye sahip değilsin, hem de hiç! Bir ağaca bağlanıp çevrene ağır ağır yanan bir ateş yakılmasına ne dersin? Hoş olmaz mı ha Tom?”

“Efendim, müthiş şeyler yapabileceğinizi biliyorum ama...” Yukarı uzanıp ellerini kenetledi, “ama bedenimi öldürdükten sonra yapabileceğiniz başka bir şey yok. Ondan sonra gelecek olansa yalnızca SONSUZLUKTUR!”

SONSUZLUK sözcüğü kara adamın ruhunu nasıl aydınlık ve güçle titrettiyse günahkârın ruhunu da akrep ısırığı gibi titreterek içine işledi.

Legree ona bakarak dişlerini gıcırdattı, aşırı hırs sesini soluğunu tıkadı, beri yanda Tom azat edilmişçesine berrak, neşeli bir sesle konuşmayı sürdürüyordu:

“Efendi Legree, beni aldığınızda size sadık, güvenilir bir hizmetkâr olacaktım. Size elimin yapabileceği tüm işlere tüm zamanımla gücümü verecektim ama ruhumu bir ölümlüye sunamam. Tanrı’ya sığınıp onun buyruklarını her şeyin önüne koyarım. Ölsem de yaşasam da böyle olacağından hiç kuşkunuz olmasın. Efendi Legree, ölümden zerrece korkum yok. Az sonra ölebilirim de, ölmeyebilirim de. Beni kırbaçlayabilir, aç bırakabilir, yakabilirsiniz, bunlar yalnızca beni gitmek istediğim yere daha çabuk yollar.”

Legree öfke içinde, “Seninle işim bittiğinde pes ettireceğim seni!” dedi.

“Bana yardım gelir, asla yapamayacaksınız!”

Legree hor gören bir tavırla, “Kim yardım edecek ki sana?” dedi.

“Yüce Tanrı.”

Legree’nin, “Belanı versin!” demesiyle Tom’u bir yumrukta yere yıkması bir oldu.

O anda Legree’nin elinin üstüne soğuk, yumuşak bir el kapandı. Döndü, Cassy’ydi ama o soğuk, yumuşak dokunuş bir gece önceki düşü anımsatarak beyninin tüm kuytularını aydınlattı ve gece onu dehşet içinde bırakan ne kadar düşünce varsa gelip onu buldu.

Cassy Fransızca, “Aptallık mı edeceksin? Bırak gitsin! Bırak da tarlaya gitsin! Bırak da tarlaya çıkabilmesi için onu iyileştireyim. Sana söylediğim gibi olması en iyisi değil mi?”

Derilerinin kurşun işlemez olmasına karşın timsahların da, gergedanların da zedelenebilecek bir noktaları olduğunu söylerler. Katı, acımasız, inançsız tövbesizlerin bu noktası batıl inançlarıdır.

Legree şimdilik bu işten vazgeçmeye karar vererek döndü. İnatçı bir sesle Cassy’ye, “Eh, bildiğin gibi yap!” dedi. Sonra da Tom’a döndü.

“Hey sen! Şimdi seninle uğraşmayacağım, bir sürü iş var, ben de işçilerimi istiyorum ama asla unutmam. Sana mim koyarım, günün birinde de hesabı kapatırım, ona göre!”

Legree dönüp çıktı. Cassy onun arkasından umutsuzca baktı.

“Anca gidersin. Hesaplaşma günü henüz gelmedi... Zavallıcığım, sen nasılsın?”

“Yüce Tanrı meleğini gönderip bu sefer aslanın ağzını kapattı.”

“Kesinlikle bu seferlik ama şimdi sana kinlendi, seni adım adım izleyecek, it gibi boğazına yapışacak, kanını emecek, damla damla ömrünü söndürecektir. Bu adamı tanırım.”

53. Yeni Ahit, “Vahiy”, 22:16. (Y.N.)

37 Özgürlük

“İstendiği kadar kölelik sunağında adanmış olsun, İngiltere’nin kutlu toprağına dokunduğu anda
sunak da Tanrı da tozlar içinde yıkılıp göçer.
Köle, evrensel köle karşıtlığının o üstün karşı konulmazlığıyla kurtulmuş, yeniden doğmuş,
azat olmuş olarak dimdik ayakta kalır.”54

JOHN PHILPOT CURRAN

Bir süre Tom’u işkencecilerinin ellerine bırakıp yol kıyısındaki çiftlikte dostlarıyla baş başayken ayrıldığımız George’la karısının peşine düşmeliyiz.

Tom Loker’ı kar gibi bir Quaker yatağında onun hasta bir bizon kadar uysal (!) olduğunu düşünen Dorcas Hala’nın anaç gözetimi altında ahlayıp debelenirken bırakmıştık. Gözünüzün önüne tertemiz muslin kepli, düşünceli gri gözleri olan, geniş alınlı, bu alnı gölgeleyen gümüşsü buklelere sahip, uzun boylu, seçkin, inançlı bir kadın getirin. Kar beyazı bir pamuk krep mendil tertemiz katlanıp göğsünün üstüne iliştirilmiş, odada yürüdükçe parlak kahverengi giysisinin hışırtısı insanı rahatlatıyor.

“Hay şeytan alsın!” diyen Tom Loker çarşaflara bir yumruk attı.

Dorcas Hala sakince yatağı düzeltirken, “Bu tür şeyler söylememenizi rica ediyorum Thomas,” dedi.

“Eh, elimde olsa söylemem nineciğim ama tüm bu olup bitenler insanın ağız dolusu küfretmesi için yeter!”

Dorcas yataktan bir yastık aldı, kılıfını düzeltti ve Tom’u kozasından çıkmaya çalışan bir böceğe benzeyinceye kadar da dört bir yanını kabartıp durdu.

“Dostum, keşke küfretmeyi bıraksanız da oturup durumunuzu düşünseniz.”

“Şeytan alsın! Nesini düşüneyim durumumun? Bu düşünmeyi istediğim en son şey, hepsini asarım olur biter!”

Öfke ve sabırsızlıkla doğrulan Tom yataktaki her şeyi didik didik, altüst etti, engel olunur gibi değildi.

Bir süre sonra asık suratla, “O herifle kız burada, değil mi?” dedi.

“Öyle,” dedi Dorcas.

“Gölün yukarısına gitseler iyi olur. Ne kadar tez davranırlarsa o kadar iyi.”

Dorcas huzur içinde yününü örerken, “Sanırım öyle yaparlar,” dedi.

“Sen de ayağını denk al. Sandusky’yle her zaman haberleşirler, gemiye giderlerse hemen ispiyonlayacak. Artık söylesem de olur. Umarım Marks’a inat kaçarlar, kahrolası it oğlu it! Belasını versin!”

“Thomas!” dedi Dorcas.

“Bak nineciğim, benim gibi bir adamı çok sıkıya sokarsan patlar ama şu kız... Söyleyin de onu değiştirecek bir şeyler giydirsinler. Sandusky’de tarifi var.”

Dorcas o kendine özgü dinginliğiyle, “Çaresine bakarız,” dedi.

Biz Tom Loker’ı burada bırakırken üç haftadır Quaker’larda ateşli romatizmadan yattığını da ekleyelim. Bunun sonunda, öbür belalar da eklenince Tom yataktan daha üzgün, daha akıllı bir adam olarak kalktı, yaşamdaki yeni düzeninde de köle kovalamak yerine ormandaki ayılar, kurtlar ve ormanın öbür sakinlerine tuzak kurmak gibi yeteneklerinin daha iyi gelişebileceği bir işi mutlulukla üstlendi, çevrede bu konuda epey tanındı. Quaker’ lardan hep saygıyla söz eder, “İyi insanlar,” derdi. “Beni değiştirmek istediler, bunu tam olarak başaramadılar ama bakın yabancı, size şunu söyleyebilirim ki, bir hastaya birinci sınıf bakım uyguluyorlar, buna hiç kuşku yok. Et suyuna çorba ve öbür ıvır zıvırlarda üstlerine yok.”

Tom, kaçakların Sandusky’de arandığını haber verdiğinde onları bölmenin akıllıca olacağı düşünüldü. Jim ile yaşlı annesi önce yola çıktı, bir-iki gece sonra da çocuklarıyla George ve Eliza, Sandusky’ye doğru yola koyuldular, göle doğru son duraklarından önce kimi hazırlıklar için konuksever bir çatı altında konakladılar.

Gece epey ilerlemiş, özgürlüğün sabah yıldızı olanca güzelliğiyle arkalarında doğmuştu. Özgürlük! O elektrikli sözcük! Neydi bu? Bir addan, parlak bir sözcükten öte bir şey miydi? Afrikalı kadınlarla erkekler, babalarımızın kanını akıttığı, yürekli analarımızın en soylularıyla iyilerinin uğrunda ölmek zorunda kaldıkları bu sözcük neden yüreğinizi heyecanla titretir?

Bir ulus için şerefli ve aziz olan şey bir adam için de şerefli ve aziz sayılmaz mı? İçindeki bireylerin özgürlüğünden başka, bir ulus için özgürlük nedir? Kolları geniş göğsünün üstünde kavuşmuş, Afrikalı kanının şavkı, gözlerinde yanan kara ateşlerle George Harris için özgürlük nedir? Babalarınız için özgürlük, bir ulusun ulus olma hakkıydı. Onun içinse, bir adamın hayvan değil de insan olma hakkıdır; bağrına bastığı kadını karısı olarak çağırmak, onu yasasız şiddetten koruma hakkıdır; çocuğunu koruma ve eğitme hakkıdır; kendinin olan bir evi, bir dini ve başkasının iradesine bağlı olmayan bir kişiliğinin olması hakkıdır. Başını dalgınca eline dayamış karısını izlerken tüm bu düşünceler yüreğinde yuvarlanıyor, kaynaşıyordu. Karısıysa ince, güzel bedenini kaçışını kolaylaştıracak en güvenli yol görünen, bir erkeğe benzetme uğraşı içindeydi.

Aynanın önünde dururken, “Şimdi...” diyerek siyah, kıvırcık bir ipek yığını olan saçlarını koyverdi. Oynarmış gibi birazını avuçladı ve, “Kesmek zorunda olmam ne yazık, değil mi George?” dedi.

George üzgün üzgün gülümsedi, hiç yanıt vermedi.

Eliza aynaya döndü, uzun bir bukle, ardından bir başkası başından ayrılırken makas bir an için parladı.

“İşte şimdi oldu,” diyen Eliza bir saç fırçası aldı. “Azıcık da düzeltelim. İşte, nasıl genç bir delikanlı olmuş muyum?” Kocasının çevresinde dönerken bir yandan kızarıyor, bir yandan gülüyordu.

George, “Ne yaparsan yap, sen hep güzel olacaksın,” dedi.

Eliza tek dizi üstüne çökerek elini onunkinin üstüne koydu.

“Neden bu kadar soğuk duruyorsun? Yirmi dört saat içinde Kanada’da olacağımızı söylüyorlar. Gölde bir gün bir gece daha, ondan sonra da oh!”

George onu kendine çekti.

“Ah Eliza! İşte bu kadar! Şimdi yazgım tek bir noktada yoğunlaşıyor. Bu kadar yaklaşmışken, neredeyse gözümle görebilecekken her şeyi yitirmek! Bunu beceremezsek asla yaşayamam Eliza!”

Karısı umutla, “Korkma, yüce Tanrı bizi kurtarmak istemeseydi, buraya kadar da getirmezdi. Onun bizimle olduğunu duyumsuyorum George,” dedi.

George, “Sen kutlu bir kadınsın Eliza,” diyerek onu bağrına bastı. “Ama ah, söyle bana bu büyük lütuf bizim için olabilir mi? Yıllar yılı süren bu acı sona erecek mi? Özgür olacak mıyız?”

Eliza başını kaldırıp yukarı baktı, uzun kara kirpiklerinde umut ve coşku yaşları parlıyordu.

“Bundan hiç kuşkum yok George. Bugün yarın Tanrı’nın bizi bu sıkıntıdan kurtaracağını içimde duyumsuyorum.”

George ansızın ayağa kalktı.

“Sana inanacağım Eliza! Sana inanacağım, gel gidelim artık.” Sonra onu kendinden azıcık uzaklaştırıp beğeniyle süzdü. “Gerçekten güzel bir delikanlısın. Kırpık, küçük buklecikler gerçekten çok hoş. Kepini giy. Böyle işte... Azıcık da yana eğ. Seni hiç bu kadar güzel görmemiştim ama arabaya binme zamanı da geldi. Mrs. Smyth, Harry’yi giydirdi mi acaba?”

Kapı açıldı saygın görünümlü, orta yaşlı bir kadın girdi, kız giysileri içindeki Harry’yi içeri soktu. Eliza onun çevresinde şöyle bir döndü.

“Ne kadar da güzel bir kız olmuş, adı Harriet olsun, yakıştı değil mi?”

Çocuk durmuş, ciddi ciddi annesinin yeni, garip görünümüne bakıyordu. Odayı saran derin suskunluğun, arada derin iç çekişlerin ayırdındaydı, kara buklelerinin altından annesini gözlüyordu.

Eliza ellerini uzattı.

“Harry, anneyi tanıdı mı?”

Çocuk utangaç bir sarılışla kadına döndü.

“Eliza, senden uzak durması gerektiğini bilmene karşın neden hâlâ onu tatlı sözlerle kendi yanına çekmeye çalışıyorsun?”

“Biliyorum aptallık ama bana yabancı durmasına dayanamıyorum; hadi bakalım, benim pelerinim nerede? Erkekler nasıl pelerin takar George?”

“Şöyle yapacaksın,” diyerek George pelerini omuzlarına attı.

Eliza hareketi yansıladı.

“Eh tamam öyleyse!.. Bir de ayağımı sağlamca basarak uzun adımlar atmalı, azıcık da küstah olmalıyım.”

George, “Kendini zorlama, şimdi sen kendi halinde genç bir adamsın, bence bunu oynamak sana daha kolay gelecektir,” dedi.

“Neyse ki şu eldivenler var, ellerim içinde kaybolacak.”

“Onları hiç çıkarmamanı öğütlerim, yoksa o küçücük pençenin bizi ele vermesi işten bile değil. Şimdi Mrs. Smyth, siz bizi yönetecek, halamız olacaksınız, sakıncası var mı?”

Mrs. Smyth, “Aşağıda birkaç adamın, posta gemisi kaptanlarını bir adamla bir kadın ve çocuk konusunda uyardığı kulağıma geldi,” dedi.

“Öyle mi? Eh, öyle birilerini görürsek biz de haber veririz!”

Kiralık bir araba kapıya yanaştı, kaçakları barındıran dost canlısı aile onları uğurlamak için çevrelerini sardı.

Kılık değiştirmek için yaptıkları değişiklikler Tom Loker’ın uyarılarına ve verdiği ipuçlarına göre ayarlanmıştı.

Kanadalı saygın bir hanımefendi olan Mrs. Smyth, kaçmalarına yardım etmek için küçük Harry’nin halası olmaya razı olmuş, iyice yakınlaşmaları için de bolca sevgi okşamaları, kek ve şekerlerle son iki gün birlikte baş başa kalmışlar, küçük çocuk açısından da bu temelin çimentosu tutmuştu.

Araba rıhtıma doğru yola koyuldu. İki genç adam arabadan çıkıp gemiye uzatılmış kalasa doğru yürürlerken Eliza zarif bir tavırla kolunu Mrs. Smyth’e uzattı, George da bavullarla ilgilenerek onları izledi.

George kaptanın bürosunda hazırlıkları tamamlarken yanındaki iki adamın konuşması kulağına çalındı.

Biri, “Gemiye girenleri tek tek gözden geçirdim, bu gemide değiller.”

Ses, geminin saymanınındı, konuştuğu kişiyse bir zamanlar tanıdığımız, en belirgin özelliği o değerli inatçılığı olan, yaşamını söndürmek umuduyla aradığı adamı bulmak için Sandusky’ye gelen Marks’tı.

“Kadını bir beyazdan ayırt etmek zor. Adamsa çok açık renk bir melez, ellerinden birinde de bir iz var,” diyordu.

George’un biletlerle para üstünü alan eli azıcık titredi ama serinkanlılıkla dönüp konuşmacının yüzüne ilgisiz bir bakışla baktı ve umursamazca Eliza’nın beklediği yere, geminin öte yanına yürüdü.

Mrs. Smyth, Harry’yle birlikte kadınlar tuvaletinin tenhalığını yeğlemiş, küçük esmer kız burada da yolcuların övgüleriyle karşılaşmıştı.

Geminin kalkacağını haber veren çan çaldığında kalasın başından uzaklaşan Marks’ı gören George rahatladı, geminin geri dönemeyecek kadar arayı açmasıyla da uzun, rahat bir soluk aldı.

Olağanüstü güzellikte bir gündü. Erie Gölü’nün mavi dalgaları güneşin ışığıyla dans ediyor, minik çalkantılar oluşturuyor, pırıl pırıl parlıyordu. Kıyıdan taze bir rüzgâr esiyor, muhteşem gemi o güzelim yürekliliğiyle suları yararak ilerliyordu.

Ah, insanın yüreğinde nasıl da açıklanamaz bir dünya vardır! George geminin güvertesinde bir yukarı bir aşağı sakin adımlarla yürürken yüreğindeki yangını kim düşünebilirdi? Lütfedilen o iyilik yaklaştıkça gerçek olamayacak kadar iyi, güzel görünüyordu, bir şey fırlayıp da onu elinden alacakmışçasına kıskanç bir korku duyuyordu.

Ama gemi gidiyordu. Saatler çabucak geçti, sonunda kutlu İngiliz kıyıları sınırsız ve apaçık önlerinde yükseldi, dili ne olursa olsun, hangi ulusun damgasını taşırsa taşısın, tek dokunuşla köleliğin her acısını yok edecek yüce bir tılsımla yüklü ve son derece de çekiciydi.

Gemi Kanada’nın küçük Amherstberg kasabasına yanaşırken George’la karısı kol kola duruyorlardı. George sık, kısa soluklar alıyordu, gözlerinin önünde bir sis vardı, kolunda titreyen ufacık eli usulca sıktı. Zil çaldı, gemi durdu. Ne yaptığını tam da bilemeden bavulları alıp küçük ailesini topladı. Küçük topluluk karaya ayak bastı. Gemi boşalıncaya kadar beklediler, sonra karıkoca, şaşkın çocukları kucaklarında gözyaşları içinde kucaklaştıktan sonra diz çöküp yüreklerini Tanrı’ya açtılar.

Ölümden yaşama fırlamak gibi bir şeydi,

Mezarın kefenlerinden cennetin kaftanlarına

Günahın hükmünden tutkunun çabasına

Bağışlanmış bir ruhun saf özgürlüğüne

Ölümün tüm bağlarının ve cehennemin yarılıp açıldığı

Ve ölümlülerin ölümsüzleştiği

Lütfun Eli’nin altın anahtarı çevirdiği

Ve Lütfun Sesi’nin Sevinin ruhunuz özgür dediği.

Az sonra küçük topluluk Mrs. Smyth’in önderliğinde, Hıristiyan hayırseverliğiyle bu kıyıda sürekli sığınacak yer bulabilen toplumdışı kalmışlarla gezginlerin çobanı olmuş iyi yürekli bir misyonerin konukseverliğine doğru yola çıktı.

Özgürlüğün o ilk kutlu gününü kim anlatabilir? Özgürlük duygusu şu beş duygudan çok daha güzel değil midir? Gözlenmediğini, bir tehlikenin olmadığını bilerek hareket etmek, konuşmak, soluk almak, girip çıkmak? Özgür bir adamın hakları kutsal, kutlu değil de nedir? Bir anne için uyuyan çocuğunun yüzünü bin bir tehlikeden uzak sevmek ne kadar değerli ve güzeldir! Öyle bir kutluluğun taşkınlığı içinde uyumak nasıl da olanaksızdır! Bir de bu ikisinin tek karış toprağı, başlarının üstünde bizim diyebilecekleri tek damları olmamasını, tüm paralarını son sentine kadar harcamış olduklarını düşünün. Havadaki kuşlardan, tarlalardaki çiçeklerden başka hiçbir şeyleri yoktu ama yine de sevinçten uyuyamıyorlardı.

“İnsanın özgürlüğünü elinden alan sen, Tanrı’ya hangi sözlerle yanıt vereceksin?”

54. Bu sözler, özgürlüğü için, başarıyla sonuçlanan, bir dava açan Jamaikalı köle James Somerset’in davasıyla ilgili olarak 1772’de İrlandalı konuşmacı ve yargıç John Philpot Curran (1750-1817) tarafından söylenmiştir. (Y.N.)

38 Zafer

“Bize zaferi nasibeden Tanrı’ya şükürler olsun.”55

İçinizden çoğu yaşamın yorucu yolculuğunda kimi zaman ölmenin yaşamaktan daha kolay olduğunu düşünmemiş midir?

Bedeni işkenceden ölen şehit kötü yazgısının neden olduğu korku içinde bile ölümde bir destek, güç verici bir duygu bulur. Sonsuz görkem ve dinlenmenin doğuş saati olan acının en uç noktasında bile insanı kendinden geçirebilecek güçlü bir heyecan, istek ve titreyiş vardır.

Ama yaşamak, günbegün o kötü, acı, ucuz, bezdirici tutsaklığı taşımak... Her siniri susturmak, her duyguyu boğmak. Uzun ve yıpratıcı saatler boyunca insanın yüreğinin anbean kanaması...

Tom işkencecisinin karşısında durup onun gözdağını dinlerken yüreğinin ta içinde saatinin geldiğini anladı. Yüreği göğsünde cesaretle kabardı, yalnızca bir adım ötesindeki İsa’yla cennetin imgelemiyle işkenceye de, ateşe de, her şeye katlanabileceğini düşündü ama adam gidip de o heyecan durulunca çürük içindeki yorgun bacaklarının acısı, alçaltılmışlığı, yalnızlık ve umutsuzluk duygusu geri geldi.

Yaraları iyileşmeden çok önce, Legree, Tom’un günlük tarla işine gönderilmesi için diretmiş, buna kötü amaçlı bir beynin üretebileceği her türlü aşağılamayla ağırlaştırılan ve günlerce süren acıyla yorgunluk eklenmişti. Bizim koşullarımızda kim acının sınavından geçerse, bu çoğu kez ona eşlik eden yatıştırıcılarla birlikte bile olsa ardından öfkenin geleceğini bilmelidir. Tom artık yanındakilerin huy edinmiş olduğu kabalığa şaşmıyordu, kendi huyu olan yumuşak başlılıkla iyimserliğin de o kabalığın sürekli saldırı ve zorlamaları sonucunda zedelendiğinin ayırdındaydı. İncil’ini okumak için boş zaman kollamıştı, ne var ki burada boş zaman diye bir şey yoktu. Toplama mevsimi gelince Legree tüm işçilerini pazar dahil olmak üzere her gün çalıştırıyordu. Neden çalıştırmayacaktı? Böylece daha çok pamuk toplayacak, bahsi kazanacaktı, birkaç işçi de telef olursa yenisini alırdı. Tom önceleri iş dönüşü sönen ateşin son ışıklarında İncil’inden bir-iki bölüm okuyordu ama o işkenceden sonra eve geldiğinde öylesine tükenmiş oluyordu ki, okumaya çalışırken başı dönüyor, gözleri kararıyordu, sonunda takatinin son noktasında yere uzanıp kalıyordu. Onu bugüne kadar getirmiş olan dinsel dinginlikle güvenin ruhun çalkantılarına ve karanlığın umutsuzluğuna kapılması garip gelebilir mi? Bu gizemli yaşamın ona en karanlık gelen sorunu gözlerinin önündeydi. Ezilen, tükenen ruhlar, üstün gelen kötülük ve suskun Tanrı.

Tom haftalar, aylar boyunca ruhundaki karanlığın ve üzüntünün içinde savaştı. Miss Ophelia’nın Kentucky’ deki arkadaşlarına yazdığı mektubu düşündü ve tüm içtenliğiyle kurtuluşu için Tanrı’ya dua etti. Sonra sönük bir umutla da olsa onu kurtaracak birini gözledi, kimse gelmeyince ruhu yeniden acı düşünceler altında ezildi. Tanrı’ya hizmet etmenin bir değeri yoktu, Tanrı onu unutmuştu. Arada Cassy’yi görüyor, eve çağrıldığında da Emmeline gözüne ilişiyordu; ama pek konuşma olanağı bulamıyordu, aslında onun da pek kimseyle konuşacak zamanı yoktu.

Bir akşam son derece bezgin, canı sıkkın sönmeye yüz tutmuş ateşin yanı başında oturmuş yavan yemeğinin pişmesini bekliyordu. Işığı çoğaltmak için ateşe birkaç çalı çırpı attı ve cebinden yıpranmış İncil’ini çıkarttı. Ruhunu sık sık onca heyecanla titretmiş işaretli bölümler, ataların, gönül gözü açık olanların, şairlerin, bilgelerin insanı yüreklendiren sözleri vardı önünde. Bunlar yaşam yarışında bizi kuşatan tanık kalabalığının sesiydi. Sözcükler mi gücünü yitirmişti yoksa görmez olmuş gözlerle yorulmuş duyular o yüce esinin dokunuşuna artık karşılık vermiyor muydu?

Solukları ağırlaşarak İncil’i cebine koydu. Kaba bir kahkaha ansızın onu irkiltti, başını kaldırıp baktığında Legree’nin tam karşısında durduğunu gördü.

“Eh ihtiyarcık, bakıyorum dinin artık işe yaramıyor! Sonunda senin de gözünü açmam gerektiğini düşündüm!”

Kötücül sataşma açlıktan da, soğuktan da, çıplaklıktan da beterdi. Tom suskun kaldı.

“Satın aldığımda senin için iyi şeyler vardı kafamda ama sen aptallık ettin. Sambo’dan da Quimbo’dan da daha iyi olabilirdin, her şey de daha kolay olurdu, günde iki kez kırbaçlanmak, işkence çekmek yerine çevrene çalım satacak özgürlüğün olur, öbür zencilere işkence ederdin, üstelik de arada bir seni şöyle güzelce ısıtacak bir bardak viski bulurdun. Hadi Tom, aklını başına toplasan daha iyi olmaz mı? O eski püskü süprüntüyü ateşe at da, benim kiliseme katıl!”

Tom hararetle, “Tanrı korusun!” dedi.

“Tanrı sana yardım etmeyecek, görmüyor musun? Olsaydı seni ele geçirmeme izin vermezdi! Şu senin dinin baştan aşağı süslü püslü ama değersiz bir yalan yığını. Ben her şeyi biliyorum. Bana sarılsan iyi edersin, ben işe yarar biriyim, bir şeyler de yapabilirim!”

“Hayır efendim. Sarılacağım O’dur. Bana yardım etse de etmese de sonuna kadar O’na sarılıp O’na inanacağım!”

Legree onu aşağılayarak tükürdü.

“Seni daha çok kandırması için!” dedikten sonra da bir tekme attı. “Aldırma, ben yine de peşindeyim, nasılsa dize getiririm seni, görürsün!”

Legree dönüp gitti.

İnsan ruhu ağır bir yük altında dayanılması olanaksız bir hale gelene dek ezildiğinde, bir an gelir, bedensel ve ahlaki bir yüreklilik ruhun imdadına yetişir. Bu nedenle de en ağır acılar bir neşe ve yüreklilik dalgasının geri dönüşüne önderlik eder. Tom’da da böyle oldu. Kötü efendisinin Tanrıtanımaz sataşmaları kederli ruhunu en dibe batırdı. Gerçi sadakatin eli hâlâ sonsuzluk kayasına tutunuyordu ama bu kör, umutsuz bir sarılıştı.

Tom sersemlemiş olarak ateşin başında oturdu kaldı. Ansızın çevresindeki her şey soluyormuş gibi geldi ve önünde dikenlerden tacıyla, dövülmüş, kan içinde bir görüntü yükseldi. Tom yüzdeki o mükemmel sabra ve yüreğini ta derinden sarsan o derin, duyarlı gözlere şaşkınlıktan dili tutulmuş baktı, bir duygu selindeymişçesine ruhu uyandı, elini uzattı ve dizleri üstüne düştü. Derken yavaş yavaş görüntü değişti, sivri dikenler görkemli ışık demetlerine dönüştü ve akıl almaz güzellikte bir yüzün şefkatle ona eğildiğini gördü, bir sesin, “Ben nasıl başarıp tahtta babamın yanına oturduysam, başaran kişi de tahtımda benim yanıma oturacak,”56 dediğini duydu.

Tom orada ne kadar yattığını bilmiyordu. Kendine geldiğinde ateş sönmüştü, giysileri çiyden sırılsıklamdı ama o korkunç ruh krizi geçmiş, içini hoşluk doldurmuştu, artık açlık, soğuk, aşağılanış, hayal kırıklığı, yılgınlık hissetmiyordu. O anda ruhunun derinliklerinde yaşamın tüm umutlarından kopmuş, ayrılmış gibiydi, iradesini sorgusuzca, bir kurbanmışçasına Sonsuzluğa sundu. Ardından yukarı, suskun duran sonsuz ömürlü, aşağıdaki insanlara bir melekler ordusu gibi bakan yıldızlara, sonra da zafer kazanmış bir ilahinin sözleriyle çınlayan geceye baktı. O ilahiyi mutlu günlerinde sık sık söylerdi ama hiç şu andaki duyguyla söylememişti.

Kölelerin dinsel tarihleriyle ilgili olanlar anlattığımız bu bağların onlar için çok doğal olduğunu bilir. Kimi zaman son derece dokunaklı, etkileyici kişilerin kendi ağızlarından duymuşsunuzdur. Ruhbilimciler bu durumu, beynin aşırı güçlü imge ve duyguların baskısı altında kalarak dış duyguları bu iç imgelere kaptırması ve onlara somut biçimler kazandırması olarak açıklıyorlar. Her yeri bunca kaplamış olan Kutsal Ruh’un bizim ölümlülük sınırlarımız içinde neler yapabileceğini ya da kimsesizlerin umutsuz ruhlarını yüreklendirmesinin yolunu kim ölçebilir ki? Zavallı kimsesiz köle, İsa’nın görünüp onunla konuştuğuna inanıyorsa onu yalanlayacak olan kimdir? Tüm çağlarda görevinin kırık kalpleri onarmak, ezilenleri özgürleştirmek olduğu söylenmemiş miydi?

Şafağın ölgün gri ışığı yorgun insanları tarlaya gitmek için uyandırdığında paçavralar içinde titreyen bitik zavallılardan biri adımlarını coşku, övünç dolu bir sevinçle atıyordu. Yüce Tanrı’ya duyduğu güçlü bağlılığının kaynağı olan sonsuz sevgisi ayağını bastığı topraktan daha sağlamdı. Ah Legree, şimdi tüm gücünü dene bakalım! Son kertede acı, keder, hakaret ve ardından da her şeyi yitirmek, onu bir kral ve rahip yapacak olan Tanrı’ya ulaşan yoldaki süreci yalnızca hızlandırmaya yarayacaktır. Bundan sonra Tom’un zulüm altında inleyen alçakgönüllü yüreğini, kimsenin bozamayacağı bir dinginlik sardı ve hep var olacak olan Kurtarıcı orayı bir mabet olarak kutsadı. Artık dünyaya ilişkin pişmanlıkların kanamaları, umut, korku ve tutku değişimleri geride kalmış, boyun eğmiş, kanayan ve düşe kalka yoluna devam eden insanca tutkular sonsuzlukta yer bulmuştu. Artık yaşamın geri kalan yolculuğu çok kısa, çok canlı görünüyordu, sonsuz kutsanmışlığıyla en büyük acılar bile ona zarar vermeden eriyecekmiş gibiydi.

Tümü de Tom’un görünüşündeki değişikliği fark etti. Dikkatiyle neşesini yeniden bulmuş, üstüne hiçbir aşağılama ve eziyetin aklını karıştıramayacağı bir dinginlik çökmüştü.

Legree, Sambo’ya, “Şu Tom’a ne halt oldu? Daha geçen gün ağzını bıçak açmıyordu, şimdi cırcırböceği gibi arsızlaştı,” dedi.

“Bilmem efendim, belki de tüyecektir.”

“Eh, keşke öyle bir şey yapsa,” diyen Legree yırtıcı bir canavar gibi sırıttı. “Değil mi Sambo?”

“Öyle efendim! Hah hah ho!” Kuruma bulanmış bir kötü cini andıran Sambo sahibini hemen onaylayarak güldü. “Tanrı’m, ne eğlenceli olur ama! Onun çamura saplanışını, çalılar arasında kovalanırken üstünü başını yırtışını, köpeklerin ona saldırışını görmek ne hoş olurdu! Molly’yi yakaladığımızda olduğu gibi gülmekten çatlardım! Ben yetişmeseydim köpekler parça parça edeceklerdi. Hâlâ o eğlencenin izlerini taşıyor.”

Legree, “Eh mezarına kadar da taşır sanırım ama şimdi gözünü aç Sambo! O zenci böyle bir şeye kalkışacak olursa ensesine bin,” diye uyardı adamını.

“Efendim o işi bana bıraksın. O aşağılık zenciyi çarmıha gererim. Ho ho ho!”

Bunlar Legree komşu kasabaya gitmek için atına binerken konuşuluyordu. O gece dönerken içinden atını çevirip her şey yolunda mı diye bakmak için barakalardan geçmek geldi. Ay ışığıyla aydınlanmış muhteşem bir geceydi, zarif Çin ağaçlarının gölgeleri tek ayrıntısı atlanmadan çimenlere çizilmişti, havada bozmak günah olacakmışçasına saydam bir durgunluk vardı. Legree’nin kulağına şarkı söyleyen bir ses çalındığında barakalara epey yaklaşmıştı. Oralarda pek rastlanmayan bir ses olduğundan dinlemek için durdu. Kıvrak bir tenor sesti.

Rütbemi açıkça göklerdeki kâşânelere

okuyabildiğim zaman

Her korkuya veda edip ağlayan gözlerimi sileceğim,

Dünya ruhuma karşı birleşmeli mi,

Ve cehennem okları savrulmalı mı

O zaman şeytanın öfkesine gülüp

Bana kaşlarını çatan bir dünyayla yüzleşebilirim

Varsın çılgın sesler gelsin

Üzüntü fırtınaları çöksün,

Evime, Tanrı’ma, Cennet’ime ve Her şey’ime

Esenlikle varabilecek miyim?57

Legree kendi kendine, “Demek öyle! Düşündüğü bu ha? Bu lanet olası Metodist ilahilerden nasıl da nefret ediyorum!” dedi. Ansızın Tom’un barakasının önüne geldi. “Al bakalım zenci parçası seni!” diyerek at kırbacını havaya kaldırdı. “Bu saatte yatmış olman gerekirken böyle bir şamata yapmaya nasıl cesaret edersin? O yaşlı kara yarığı kapa da zıbar!”

Tom içeri girmek için ayağa kalkarken her zamanki neşesiyle, “Evet efendim,” dedi.

“Al bakalım it! Bakalım bunu yedikten sonra da o kadar rahat olabilecek misin?”

Vuruşlar bu kez daha önceleri olduğu gibi yüreğe değil de adamın kabuğuna indi. Tom kesin bir boyun eğmişlikle duruyor ama Legree yine de Tom’un köleliği üstündeki gücünün bir biçimde yok olmuş olduğunu görmezden gelemiyordu. Tom barakasında gözden yiterken Legree de atını çevirdi, tam o anda karanlık kötü ruhuna sık sık vicdan şimşekçikleri gönderen o capcanlı parıltılardan biri ansızın aklından geçiverdi. Kurbanıyla arasında duranın TANRI olduğunu tam anlamıyla kavradı ve Tom’a küfretti.

Sataşmaların, gözdağlarının, kırbaçların ve eziyetlerin dinginliğini bozamadığı o uysal, suskun adam, benzeri şeytan ruhluların İsa’ya, “Seninle ne yapacağız Nasıralı İsa? Bize zamanın tanıklığında işkence etmeye mi geldin?”58 dediği gibi Legree’nin de içinde bir sesi uyandırdı.

Tom’un ruhu çevresindeki zavallı umarsızlar için merhamet ve sevgiyle dolup taşıyordu. Ona yaşamın üzüntüleri sona ermiş gibi geliyor, kendisine lütfedilen huzurla gönül hoşluğunun o garip hazinesinden onların da acılarını rahatlatmak için bir şeyler aktarabilmeye can atıyordu. Fırsatların pek az olduğu doğruydu ama tarlalara gidip gelirken olsun, iş saatlerinde olsun cesareti kırılmış, yorgun, yılgın insanlara yardım eli uzatma olanağı karşısına çıkıyordu. Zavallı, bitmiş tükenmiş, hep hayvanca davranılmış insancıklar başta bunu kavramakta zorluk çekiyorlar ama haftalar, aylar boyu sürünce sağırlaşmış yüreklerindeki suskun tellerden ses gelmeye başlıyordu. Yavaş yavaş ayırdına varılmaksızın herkesin yükünü taşımaya hazır, kimseden yardım istemeyen, onlar için göğüs geren, en son gelen ve en azı alan ama onu bile gereksinimi olanlarla paylaşan, soğuk gecelerde hastalıktan titreyen bir kadını azıcık olsun rahatlatmak için battaniyesini veren, tarlada kendi sepetinin tartıda hafif kalma tehlikesine karşın zayıfların sepetlerini dolduran, zorba efendisinin dayanılmaz kötülüğü karşısında küfre sapmayan bu garip, suskun, sabırlı adamın üstlerinde güçlü bir etkisi oluşmaya başlamıştı.

Toplama mevsimi geçip de yine pazarlar onlara kaldığında çoğu İsa’yı ondan dinlemek için çevresine toplanıyordu. Bir yerde birlikte dinlemek, dua etmek, ilahi söylemek için toplanmak hoşlarına gidiyor ama Legree buna izin vermiyordu. Bu tür denemelere kaba küfürlerle pek çok kez son vermişti, o nedenle de kutlu haberler kişiden kişiye tek tek ulaşmak zorunda kalmıştı. Yine de toplum dışına itilmiş, yaşamları karanlık bir bilinmeze mutsuz bir yolculuk olan bu zavallıların o şefkatli Kurtarıcı’yla kutlu bir sığınağın varlığını duyduklarında hissettikleri o basit sevinci kim anlatabilir? Misyonerler, dünya yüzündeki hiçbir ırkın ilahileri Afrikalılar kadar susamış diyebileceğimiz bir uysallıkla kabul etmediğini söyler.

Tüm bunların temeli olan güvenme ve sorgulamadan sadakat gösterme ilkesi, öbür tüm ırklarla kıyaslandığında Afrikalıların doğasında vardı, arada bir rasgele bir gerçek tohumu bu masum yüreklerde hesapta olmayan bir rüzgâr estirir, verdiği meyveler daha yüksek düzeydeki daha becerikli bir kültürü utandırırdı. Karşılaştığı kötülüklerle yanlışlıklar çığı altında parça parça olmasına ramak kalan zavallı melez kadıncağız ruhunun Kutsal Kitap’ın bölümleri ve ilahileriyle yükseldiğini duyumsuyordu. İşe gidip gelirlerken alçakgönüllü bir misyoner aralarda kulağına fısıldıyor, Cassy’nin yarı deli gidip gelen aklı bile bu sade ama sürekli etkiyle sakinleşiyordu.

Çılgınlığa saplanmış, yaşamın ezici acılarıyla umutsuzlaşmış Cassy, tanık olduğu ya da katlandığı tüm haksızlık ve kötülükler adına öç alması için elinin işkencecisinin üstünde olması gerektiğini duyumsadığından içten içe onu cezalandırması gereğine inanıyordu.

Bir gece Tom’un barakasındaki herkes uykuya daldığı sırada Tom, ansızın kütüklerin arasında bırakılmış bir açıklık olan pencereden Cassy’nin yüzünü görüp doğruldu. Tom’a dışarı çıkması için eliyle işaret etti.

Tom kapıya çıktı. Gece bir ile iki arasıydı, göz alabildiğine dingin, durgun bir ay ışığı vardı. Cassy’nin iri, kara gözlerine ay ışığı vurduğunda Tom her zamanki saplanıp kalmış umutsuzluğa benzemeyen vahşi, garip bir ışıltı gördü.

Cassy küçük elini onun bileğine koydu, eli çeliktenmişçesine bir güçle Tom’u çekerek, “Gel buraya Peder Tom, gel buraya, sana haberlerim var,” dedi.

Tom merakla, “Ne, Miss Cassy?” diye sordu.

“Tom, özgür olmak istemez misin?”

“Tanrı’nın zamanında olacağım bayan.”

“Ama bu gece de olabilirsin.” Kadının ansızın gücü artmış gibiydi. “Hadi gel.”

Tom duraladı.

Cassy kara gözlerini ona dikerek, “Gel!” diye fısıldadı. “Hadi yürü, horul horul uyuyor nasılsa. İçkisine yeterince koydum. Keşke daha çok olsaydı, o zaman sana gelmezdim. Gel arka kapı kilitli değil, sana yolu göstereceğim. Ben yaparım ama kollarım çok zayıf. Hadi yürü!”

“Bin dolar versen de olmaz bayan!” dedi Tom kararlı bir sesle. Durmuş Cassy ilerlerken onu çekmeye çalışıyordu.

“Ama şu zavallıları düşünsene, tümünü serbest bırakır, biz de bataklıkta bir yerlere gider, bir ada bulur kendi kendimize yaşarız, böyle yapıyorlarmış, duydum ben. Hangi yaşam olursa olsun bundan iyidir.”

Tom kararlı bir sesle, “Hayır! Olmaz! Kötülük iyilik getirmez! Öyle bir şey olsa, sağ elimi keserdim!” dedi.

Cassy döndü.

“Öyleyse ben yaparım!”

Tom kendini onun önüne atarak, “Ah! Miss Cassy! Senin için ölen sevgili Tanrı’nın hatırına, o değerli ruhunu şeytana bu biçimde satma! Böyle bir şeyden yalnız kötülük doğar. Tanrı bize gazap emretmedi. Acı çekecek, onun zamanını bekleyeceğiz.”

“Beklemek mi? Ben beklemedim mi? Başım dönüp yüreğim tükeninceye kadar beklemedim mi? Bana nasıl acı çektirir? Yüzlerce zavallıya nasıl acı çektirir? Yaşam kanını sizi burup sıkarak çıkarmıyor mu? Ben çağrıldım, beni çağırdılar! Onun zamanı geldi, şimdi ben de onun yüreğinin kanını alacağım!”

Tom Cassy’nin, yaşadığı çılgınlıktan kasılmış küçük elini kavradı.

“Hayır hayır hayır! Hayır, zavallı yitik can seni! Bunu yapmamalısın. Aziz, kutlu Tanrı’mız kendininkinden başka kan dökmedi, onu da biz ona düşmanlık ettiğimizde bizim için döktü. Tanrı onun adımlarını izleyip düşmanlarımızı sevmemize yardım etsin.”59

Cassy müthiş bir öfkeyle parladı.

“Sevmek ha! Böyle düşmanları sevmek. Böylesi benim etimde kanımda yok!”

Tom başını yukarı kaldırdı.

“Hayır bayan, yok ama O bize bunu verir ve işte o zaman zafer kazanmış oluruz. Her şeyi aşıp her şeye karşı dua ettiğimizde savaş biter, zafer gelir, şükürler olsun Tanrı’ya!”

Kara adam gözlerinden sel gibi akan yaşlarla, boğuk bir sesle konuşuyordu, başını kaldırıp yukarı baktı.

Ve bu, ah Afrika! Ulus olarak en son tanınan, dikenli taçlar, kırbaçlar, kanlı terle acılar haçı ülkesi, bu senin zaferin! İsa’nın krallığı yeryüzünde kurulduğunda sen ona bununla hükmedeceksin!

Tom’un duygularının derin coşkusu, sesinin tatlılığı, gözyaşları zavallı kadının ruhuna çiy gibi düştü. Gözündeki kızıl ateşi bir yumuşaklık kapladı, Tom’a baktı. Konuştuğunda Tom onun ellerinin gevşediğini hissetti.

“Kötü ruhlar peşimden gelir dememiş miydim sana? Ah Peder Tom, dua edemiyorum, keşke edebilseydim! Çocuğum satıldığından beri hiç dua etmedim! Söylediğin doğru olmalı, biliyorum ama dua etmeye çalıştığımda yalnızca küfredebiliyorum. Nefret duyuyorum. Dua edemiyorum!”

Tom merhametle, “Zavallı can!” dedi. “Şeytan seni elde etmek, tahıl tanesi gibi kalburdan geçirmek istiyor.60 Ben senin için Tanrı’ya dua edeceğim. Ah, Miss Cassy, Aziz Tanrı İsa’ya dönün yüzünüzü. O tüm kırık kalpleri onarmaya, tüm acı çekenleri rahatlatmaya geldi.”

Cassy sesini çıkarmadan duruyor, yere eğik gözlerinden iri damlalar dökülüyordu.

Tom bir an onu dikkatle inceledikten sonra biraz da ne diyeceğini tam bilmediği bir sesle, “Miss Cassy, buradan gidebilseniz diyorum...” dedi. “Yani olabilse... Emmeline’le birlikte gitmenizi öneririm ama bu kan suçu işlenmemiş olarak olmalı, yoksa olmaz.”

“Bunu bizimle dener misiniz Peder Tom?”

Tom, “Hayır,” dedi, “eskiden olsaydı olurdu ama şimdi Tanrı bana bu garip canlar arasında bir görev verdi, ben de onlarla kalıp sonuna kadar haçımı taşıyacağım. Senin durumun farklı, sana bir tuzak kurulmuş, direnirsen çok acı çekersin, gidebilirsen git!”

“Mezardan başka gidilecek yol bilmiyorum. Ne bir canavar ne de bir kuş vardır ki kendine gidilecek yer bulamasın, yılanlarla timsahların bile yatıp dinlenebilecek bir yeri vardır ama bize yer yok! En karanlık bataklığın derinliğinde bile köpekleri bizi bulur çıkarır. Herkes de her şey de bize karşı, canavarlar bile. Nereye gidebiliriz ki?”

Tom bir süre sustu.

“Daniel’i aslanların ininden kurtaran da, o öfke dolu azaptan çocuklarını kurtaran da O’ydu.61 O denizin üstünde yürüdü, rüzgârları durdurdu. O hâlâ yaşıyor, ben seni de kurtaracağına gönülden inanıyorum. Dene, tüm yüreğimle sana dua edeceğim.”

Uzun süredir göz ardı edilen, gereksiz bir taş gibi ayaklar altında çiğnenen bir düşünce beynin hangi garip kuralıyla ansızın yeni keşfedilen bir elmas gibi yepyeni bir ışıkta parlayıverir?

Cassy sık sık saatler boyu kaçmanın her olasılığını uzun uzun düşünmüş, sonunda da tümünü umutsuz ve uygulanamaz bulup vazgeçmişti ama o anda kafasında şimşek gibi çakan plan o kadar basit, ayrıntıları o kadar akla yatkındı ki, içinde ansızın bir umut uyanıverdi.

“Peder Tom, deneyeceğim!” deyiverdi.

Tom da, “Âmin! Tanrı yardımcın olsun!” dedi.

55. Yeni Ahit, “Pavlus’tan Korintlilere 1. Mektup”, 15:57. (Y.N.)

56. Yeni Ahit, “Vahiy”, 3:21. (Y.N.)

57. Teolog, ilahi yazarı Isaac Watts’ın (1674-1748) yazdığı ilahi. (Y.N.)

58. Yeni Ahit, “Luka”, 4:34. (Y.N.)

59. Yeni Ahit, “Matta”, S:43-44. (Y.N.)

60. Yeni Ahit, “Luka”, 22:31. (Y.N.)

61. Eski Ahit, “Daniel”, 6:16. (Y.N.)

39 Oyun

“Kötülüğün yolu karanlıkta olmak gibidir, ne zaman tökezleyeceğinizi bilemezsiniz.”62

Evin, Legree’nin kaldığı tavan arası odası, öbür tavan arası odaları gibi toz içinde, orasından burasından örümcek ağları sarkan, eski püskü bir sürü şeyin atılı olduğu koskoca bir yerdi. Evde eskiden oturan zengin aile saltanatlı günlerinde yurtdışından bir sürü muhteşem mobilya getirmişti. Bunlardan kimisini giderken yanlarına almışlar kimisi de ya çürümeye terk edilmiş boş odalarda öylece kalmış ya da depolanmıştı. Mobilyaların geldiği bir-iki büyük sandık, tavan arası odanın bir köşesinde duruyordu. Oradaki küçük pencerenin içindeki tozlu pervazlardan zar zor süzülen kararsız bir ışık çok daha iyi günler görmüş yüksek, dik arkalıklı iskemlelerle tozlu masalara vuruyordu. Tümüyle garip, tekinsiz bir yerdi, öyle olduğundan da kör inancı olan zencilerin korkularını artırmamak için oradan söz edilmesi istenmiyordu. Birkaç yıl önce Legree’nin hoşnutsuzluğuna hedef olmuş bir zenci kadın birkaç hafta oraya kapatılmıştı. Orada geçenleri, yani zencilerin birbirlerine karanlık bir giz verircesine fısıldayarak anlattıkları şeylerin neler olduğunu söylemeyeceğiz ama bir gün zavallı kadıncağızın cesedinin oradan alınıp gömüldüğü biliniyordu. Ondan sonra da eski tavan arasının her yanında küfürler, beddualar, çılgınca feryatların çınladığı arada bunların umutsuz ağlama ve inlemelere karıştığı söylendi. Bir kez Legree de bu tür bir şey duymuş, bunun üzerine çılgın bir öfkeye kapılmış, bundan sonra oraya ilişkin tek söz edeni bir hafta orada zincirleyerek işin aslını göstereceğine yemin etmişti. Bu, konuşmaları bastırmış ama öykünün aslına zarar vermemişti elbette. Zamanla tavan arasına çıkan merdiven, merdivene giden koridor bile evde herkesin gitmekten kaçındığı hatta sözünü bile etmek istemediği bir yer oldu, söylence de yavaş yavaş gözden düşmeye başladı. Ansızın Cassy’nin aklına bu batıl inancı canlandırarak özgürlük yolunda kullanmak geldi.

Cassy’nin uyuduğu oda tavan arasının tam altına düşüyordu. Bir gün Legree’ye danışmaksızın, dikkati çekecek bir biçimde odasının eşyalarını yakındaki başka bir odaya taşımaya başladı. Legree atla yaptığı gezintiden döndüğünde evde ne kadar ayak hizmetçisi varsa olanca çabalarıyla bu işe sarılmışlardı, evde bir koşuşturmadır, telaştır gidiyordu.

“Hey Cass! Şimdi ne esti bakalım?”

Cassy dediğim dedik bir tavırla, “Hiç, başka bir odaya geçiyorum,” dedi.

“Ne için peki?”

“Canım öyle istiyor.”

“Onu anladık şeytan alasıca! Neden ama?”

“Arada azıcık uyumak istiyorum.”

“Uyumak mı? Buna engel olan ne?”

Cassy soğuk bir sesle, “Duymak istiyorsan söylerim,” dedi.

“Konuş civelek karı!”

“Aman yok bir şey! Umarım seni tedirgin etmez. Gece yarıları sürüklenen adımlar, inlemeler, yalvarmalar geliyor tavan arasından... Gece on ikiden sabaha kadar!”

Legree rahatsız bir tavırla, “Tavan arasında birileri mi var yani?” derken bir yandan da kendini gülmeye zorluyordu. “Kim onlar Cassy?”

Cassy keskin kara gözlerini kaldırdı, Legree’nin yüzüne adamın kemiklerine kadar işleyen bir ifadeyle baktı.

“Aslında Simon, kim onlar? Senin söylemeni yeğlerdim. Bilmiyorsun sanırım!”

Legree lanet okuyarak at kırbacıyla ona vurmaya kalkıştı ama kadın çabucak yana kaçıp kapıdan dışarı süzüldü, bu arada arkasına bakarak, “O odada uyuyacaksan her şeyi bilmelisin ama en iyisi bir denemen!” der demez kapıyı çekip kilitledi. Legree yaygarayı basıp küfretmeye başladı ve kapıyı kıracağı gözdağını verdi ama az sonra olayı daha iyi düşününce tedirginlikle oturma odasına girdi. Cassy on ikiden vurduğunun ayırdındaydı, o saatten sonra da başlattığı etkileyici olaylar dizisini hiç aksatmaksızın hedefi vurmayı sürdürdü.

Tavan arasında, bir budak deliğine kırık bir şişe boynu yerleştirdi, öyle ki en hafif bir esintide bile en hüzünlü ve acıklı yakınmaları çıkarıyor, şiddetli bir rüzgâr estiğindeyse kör inançlı safdil kulakların rahatça dehşet, umutsuzluk dolu sesler olarak yorumlayacağı çığlığımsı ciyaklamalarla ötüyordu.

Arada bir bu sesler hizmetçilerce de duyuluyor, eski hortlak söylencesinin anısı son hızla canlanıyordu.

Sürünerek ilerleyen kör inançlı bir dehşet evi doldurmuştu, hiç kimsenin bu olayı Legree’ye aktarmayı göze alamamasına karşın o görünmez bir hava gibi kendini bununla kuşatılmış buldu.

Hiç kimse, bu Tanrısız adam bile tümüyle kör inançlı olamazdı. Tanrı inancı, Hıristiyanlık inancı, hikmet sahibi olmak, her şeyi yöneten, boşluğu ışık ve düzenle dolduran bir Baba’ya inanmak demektir. Tanrı’yı yadsıyan adam için ruhların dünyası o İbrani şairin söylediği gibi, “bir karanlıklar ülkesi ve ölümün gölgesi”dir63 ve hiçbir düzen olmadığı gibi ışık yerine karanlık vardır. Onun için yaşamla ölüm belirsiz, gölgeli dehşetin cinleriyle dolu tekinsiz kavramlardır.

Legree’nin içindeki uyur durumdaki ahlak kavramı Tom’a rastlaması sonucu uyanmıştı uyanmasına, ne var ki içindeki kötünün kararlı direnciyle karşılaşmıştı yalnızca ama yine de karanlık iç dünyasında her sözcük, kulağına çalınan her dua ya da ilahi bir heyecan ve kargaşa oluşturuyordu.

Cassy’nin onun üstündeki etkisi garip, pek rastlanmayan türden bir şeydi. Legree onun sahibi, zorba efendisi, işkencecisiydi. Cassy’nin hiçbir yardım ve değişim olanağı söz konusu olmaksızın tümüyle elinde olduğunu biliyor, böyle olmasına karşın bu dünyanın en kaba adamı güçlü bir kadının etkisinin sürekliliği, o etkinin denetleyiciliği olmaksızın yaşayamıyordu. Onu ilk satın aldığında Tom’a anlattığı gibi iyi yetişmiş bir kadındı. Sonra Legree onu olanca vicdansızlığıyla kaba ayakları altında çiğnemiş, un ufak etmişti ama tüm bu aşağılamalar ve umutsuzluk Cassy’nin içindeki kadınlığı sertleştirmiş, daha şiddetli tutkuların ateşini canlandırmış, sonunda da kadın bir ölçüde onun kapatması olmuş, adam da al gülüm ver gülüm misali, onun zorba sahibi olup kadına korku salmıştı.

Bu etki zamanla daha da bezdirici olup inatçılaşmış, sonunda bu yarı delilik Cassy’nin tüm sözcükleriyle konuşma biçimine garip, uğursuz, değişken bir anlamla yansımıştı.

Bu olaydan bir-iki gün sonra Legree eski oturma odasında çevreye durmaksızın değişen ışıklar yayan titrek, çırpınan alevli odun ateşinin başında oturuyordu. Eski, köhnemiş evlerde ne kadar anlaşılmaz ses varsa körükleyen fırtınalı, rüzgârlı bir geceydi. Pencereler takırdıyor, panjurlar vuruyor, rüzgâr bacada uğuldayıp insanı sersem ediyor, arada bir de peşlerinden ruhlar geliyormuşçasına içeri dumanla kül püskürtüyordu. Cassy bir köşede suratını asmış, gözlerini ateşe dikmiş otururken Legree birkaç saat hesaplarla uğraşıp gazete okudu. Gazeteyi masaya yayarken akşam Cassy’nin okuduğunu gördüğü bir kitap dikkatini çekti, alıp sayfalarını çevirmeye başladı. Kanlı cinayetler, hortlak söylenceleri, doğaüstü ziyaret öyküleri anlatan bir kitaptı, kabaca düzenlenmiş, ciltlenmişti, okumaya başladığında insanı garip bir biçimde sarıyordu.

Legree ofladı pufladı ama sayfaları çevire çevire okudu, sonunda da lanet okuyarak fırlatıp attı.

Maşayı alıp ateşi karıştırırken, “Hortlaklara inanmıyorsun ya Cassy?” dedi. “Bu seslerin seni korkutmasına izin vermeyecek kadar sağduyun var sanırdım.”

Cassy bir karış suratla, “Benim neye inandığımın önemi yok,” dedi.

“Denizdeyken arkadaşlarım beni bu tür öykülerle korkutmaya çalışırdı; ama hiç de etkili olamadılar. Böyle boşboğazlıklara inanmayacak kadar sıkı bir herifimdir haberin olsun.”

Cassy oturduğu köşenin gölgeleri arasından dik dik ona bakmayı sürdürüyordu. Gözlerinde, Legree’yi hep tedirgin eden o garip ışıltı vardı.

“O gürültüler, farelerle rüzgârdan başka bir şey olamaz. Fareler kıyameti koparır. Arada geminin ambarından seslerini duyardım. Bir de rüzgâr... Tanrı aşkına! Rüzgârın çıkaramayacağı ses yoktur!”

Cassy, Legree’nin gözünün önünde tedirginleştiğini biliyordu, o yüzden hiç sesini çıkarmadı ama bu dünyadan değilmiş gibi garip bakışını da adamdan ayırmadı.

“Hadi söylesene kadın, sence de öyle değil mi?”

Cassy, “Fareler merdivenlerden inip, holü geçip, kilitlediğin kapıyı açıp karşısına da bir iskemle koyabilirler mi? Sonra yürüyüp yürüyüp, yatağın yanına kadar gelip ellerini uzatabilirler mi, böyle?” diye sordu.

Cassy konuşurken parlayan gözlerini Legree’ye dikmişti, Legree’de karabasan gören bir adamın ifadesi vardı, derken Cassy sözünü bitirdiğinde buz gibi elini onunkinin üstüne koyunca adam küfrederek geri sıçradı.

“Kadın! Ne demek istiyorsun? Kim böyle?..”

Cassy iç ürperten alaycı bir şekilde gülümsedi.

“Ah hayır hayır, elbette değil, ben böyle yaptılar dedim mi?”

“Ama... sen... gerçekten böyle bir şey gördün mü? Hadi Cass nedir o, söylesene!”

“Öğrenmek istiyorsan orada uyuyabilirsin.”

“Tavan arasından mı geldi Cassy?”

“Ne?”

“Söyledin ya, o...”

“Ben sana hiçbir şey söylemedim,” dedi kadın.

Legree gergin bir tavırla odayı arşınlamaya başladı.

“Şu söylediğini araştıracağım. Hemen bu gece bakacağım. Tabancalarımı alıp...”

“Öyle yap. O odada uyu. O sırada seni görmek isterdim. Tabancanı ateşlerken... Öyle yap!”

Legree ayağını yere vurarak çılgınca küfretti.

“Küfretme! Kimin seni duyduğunu kimse bilemez. Dur! Neydi o?”

Legree yerinden sıçradı.

“Ne?”

Odanın bir köşesinde duran ağır, eski Hollanda saati yavaş vuruşlarla on ikiyi çalmaya başladı.

Hangi nedenle olursa olsun, Legree ne kımıldıyor ne de tek söz ediyordu, içi belirsiz bir dehşetle dolmuştu, bu arada Cassy gözlerinde keskin, hakaretle alay karışık bir ışıltıyla ona bakıyor, saatin vuruşlarını sayıyordu.

“On iki. Hımm, eh şimdi göreceğiz bakalım!” dedi ve dönüp koridora çıkılan kapıyı açıp dışarı kulak kabartıyormuş gibi durdu.

Parmağını kaldırarak sordu:

“Sus! O ne?”

“Rüzgâr,” dedi Legree. “Nasıl gazap gibi esiyor duymuyor musun?”

Cassy fısıldayarak elini onunkinin üstüne koydu ve onu merdivenlerin dibine götürdü.

“Simon, gel buraya! Bu ne sence? Sus!”

Ansızın çınlayıveren vahşi bir çığlık sesi merdivenleri doldurdu. Tavan arasından gelmişti. Legree’nin dizleri birbirine vuruyordu, yüzü korkudan bembeyaz kesilmişti.

Cassy, Legree’nin kanını donduran bir alaycılıkla, “Tabancalarını alsan iyi olmaz mıydı, ne dersin?” dedi. “Şuna bir göz atma zamanı geldi biliyorsun. Yukarı çıkmanı isterdim, oradalar.”

Legree lanet okuyarak, “Gitmeyeceğim!” dedi.

“Neden? Hayalet diye bir şey yoktur biliyorsun! Gel!”

Cassy bir sıçrayışta dönerek yukarı çıkan merdivenin basamağına fırladı sonra da gülerek arkasına bakıp, “Hadi!” dedi.

“İnanıyorum ki şeytan sensin! Geri dön büyücü seni! Geri dön Cass! Gitmeyeceksin!”

Cassy çılgınca gülüp yukarı fırladı. Adam onun kapıyı açıp tavan arasına girdiğini duydu. Yukarıdan esen sert bir rüzgâr elindeki mumu söndürdüğü anda korkunç, insandan gelmiyora benzeyen çığlıklar duyuldu, Legree’ye kulağının dibinde bağrılıyor gibi gelmişti.

Legree çılgın gibi salona kaçtı, birkaç dakika sonra arkasından solgun benziyle öç alan bir ruh kadar sakin ve soğuk Cassy göründü, gözlerinde hâlâ aynı korku verici ışıltı vardı.

“Umarım tatmin olmuşsundur.”

“Kahrolası Cass!” dedi Legree.

“Neden? Ben yalnızca yukarı çıktım, kapıları kapadım. O tavan arasında sence ne var Simon?”

“Sana ne!”

“Öyle mi? Eh, her neyse, ben artık onun altındaki odada uyumadığıma seviniyorum!”

Rüzgârın artacağını sezen Cassy o gün bir ara çıkıp tavan arasının camını açmıştı. Elbette kapı açıldığında da rüzgâr aşağı esip mumu söndürdü.

Bu, Cassy’nin, Legree’ye oynadığı oyunun küçük bir parçasıydı ve Legree’nin tavan arasına çıkıp ne olduğuna bakmaktansa kafasını aslanın ağzına sokmayı yeğlemesine kadar da varacaktı. Bu arada herkes uykudayken, Cassy tavan arasına usul usul, dikkatle Emmeline ile kendi giysileri de olmak üzere bir süre yetecek eşya taşıdı. Her şey ayarlanmıştı artık yalnızca tasarılarına uygun düşecek bir fırsatı kolluyorlardı. Cassy, Legree’nin iyi bir zamanını kollayarak onu tatlı sözlerle kandırdı ve tam Red Nehri’nin üstünde kurulmuş olan komşu kasabaya onunla birlikte gitmeyi başardı. Doğalın ötesinde bilenmiş bir bellekle de yoldaki her kavşağı beynine kaydederek gereken zamanın hesabını yaptı. Her şey harekete geçecek kadar olgunlaştığında, okurlarımız geriye bakıp “son darbeyi” görmek isteyebilirler.

Akşam oluyordu. Legree yoktu, atına binip komşu çiftliğe gitmişti. Günlerdir Cassy hiç olmadığı kadar incelikli, şakalarında övücüydü, Legree’yle en iyi zamanlarını yaşamışlardı. Şu anda Emmeline ile Cassy’yi hazırlanır, iki küçük çıkın yaparken görebiliriz.

“Tamam, bunların büyüklüğü yeterli,” dedi Cassy. “Hadi giy boneni de başlayalım, şimdi tam zamanı.”

“Ama şimdi görebilirler.”

Cassy soğukkanlılıkla, “Göreceklerini biliyorum,” dedi. “Zaten ne olursa olsun peşimize düşeceklerini bilmiyor musun? Şöyle yapmamız gerekiyor. Arka kapıdan sıvışıp barakaları koşarak geçeceğiz. Sambo ile Quimbo kesinlikle bizi göreceklerdir. Peşimize düşecekler, biz bataklığa gireceğiz, o zaman bizi izlemeyi sürdüremezler, geri dönüp alarm verecekler, köpekleri salacaklar falan... Onlar koşuşup durur, birbirlerine çarpıp yuvarlanırken hep öyle yaparlar ya, biz de evin arkasından geçen dereye girip arka kapının tam karşısına gelinceye kadar çamurun içinden yürüyeceğiz. Bu köpekleri yanıltacak, suda koku kalmaz. Herkes bizi aramak için evden dışarı fırlayacak biz de bu arada arka kapıdan girip doğru tavan arasına çıkacağız, oradaki büyük sandıklardan birinin içine güzel bir yatak yaptım. Arkamızdan dünyayı ayağa kaldıracağı için bir süre orada kalmamız gerekiyor. Öbür tarlalardaki gözcüleri de toplayacak, büyük bir ava girişecek, bataklıktaki her karış toprağı arayacaklardır. Kimsenin ondan kaçamayacağını hep övünç konusu yapmıştır. Eh, öyleyse bırak bildiği gibi avlansın bakalım!”

“Cassy ne kadar güzel tasarlamışsın. Bunu senden başka kim düşünebilirdi ki?”

Cassy’nin gözlerinde ne hoşnutluk ne de övünç vardı, yalnızca sağlam ve çok kederli bir umutsuzluk okunuyordu.

Elini Emmeline’e uzatarak, “Gel,” dedi.

İki kaçak usulca evden çıktı, akşamın artan gölgeleri arasında şimşek gibi barakalara doğru koşmaya başladılar. Hilal ay, göğün batı yanında gümüş bir mühür gibi gecenin karanlığını azıcık geciktiriyordu. Cassy’nin beklediği gibi tarlayı çepeçevre kuşatan bataklığa yaklaştıklarında arkalarında durmaları için bağıran bir ses duydular. Sambo değil Legree’ydi, arkalarından çılgınca lanet okuyordu. Sesi duyunca daha zayıf ruhlu olan Emmeline pes etti, Cassy’nin kolunu yakalayarak, “Cassy şimdi bayılacağım!” dedi.

Cassy küçük parlak bir hançer çıkardı, kızın gözü önünde sallayarak, “Öyle bir şey yaparsan seni öldürürüm!” dedi.

Şaşırtmaca amacına ulaştı, Emmeline bayılmadı, Cassy’yle birlikte bataklığın labirentine dalmayı başardı. Bataklık öylesine geniş ve karanlıktı ki Legree’nin yardımsız onları kovalaması kesinlikle olanaksızdı.

Adam kaba bir sesle kıkırdadı.

“Eh, neyse ki kendilerini tuzağın içine attılar şimdi!.. Orospular! Oradan bir yere kaçamazlar. Epey ter dökecekler! Hey! Sambo! Quimbo! Tüm işçiler!”

Legree barakalara gelmiş, işten yeni dönen kadınlarla erkekleri çağırıyordu.

“Bataklıktan iki çıkış yolu var. Onları hangi zenci yakalarsa beş dolar vereceğim! Köpekleri salın! Kaplan’ı, Fury’yi, geri kalanları salın!”

Haberin heyecanı müthiş oldu. Erkekler hizmetlerini sunmak için ödül ya da yaranma uğruna öne fırladılar. Yaltaklanmak köleliğin insan ruhu üzerindeki en rezil etkilerinden biridir. Herkes dört bir yana dağıldı. Kimileri de çam kozalaklarından meşale yapmaya girişti. Birkaçı da bu sahneye kattıkları kaba, vahşi etkinliğin hiç de azımsanmayacağı köpekleri çağırıyordu.

Sambo tüfek getiren Legree’ye, “Yakalarsak vuralım mı efendim?” dedi.

“İsterseniz Cass’ye ateş edebilirsiniz, onun şeytanla buluşacağı zaman gelmişti zaten, o tam oraya göre ama kıza... hayır! Şimdi çocuklar, canlı olun, akıllı davranın. Yakalayana beş dolar, herkese de içki, unutmayın!”

Ne kadar adam varsa göz kamaştıran meşalelerin ışığında canavarlar gibi bağrışa çağrışa, vahşi çığlıklar atıp baykuşlar gibi öterek bataklığı arıyorlar, peşlerinden de evdeki tüm hizmetçiler geliyordu. Bu arada Cassy ile Emmeline arkadan içeri süzüldüklerinde elbette ev bomboştu. Kovalayanların haykırışları hâlâ her yandan duyuluyordu, oturma odasının penceresinden dışarı bakan iki kadın, bataklığın orada kendilerini arayan kalabalıkla meşalelerini görebiliyorlardı.

Emmeline, Cassy’ye, “Şuraya bak, av başladı!” dedi. “Bak ışıklar nasıl oradan oraya gidip geliyor! Sus! Köpekler! Duymuyor musun? Biz orada olsaydık zerre kadar şansımız yoktu. Çabuk koşup bir an önce saklanalım.”

Cassy soğukkanlılıkla, “Acele etmemize gerek yok, herkes av peşinde, işte bu yaşamın eğlenceli yanı da bu! Yavaş yavaş yukarı çıkarız ama bu arada...” diyerek Legree’nin aceleyle ceketinin cebine attığı anahtarı ceket cebinden aldı. “Bu arada yol giderlerimiz için bir şey alacağım.”

Masanın gözünü açtı, bir tomar para alıp hızla saymaya başladı.

“Ah, bunu yapmayalım,” dedi Emmeline.

“Yapmayalım demek? Peki neden? Bataklıkta açlıktan ölmemizi mi, yoksa özgür yerlere gitmek için yol paramız olmasını mı istersin? Para her kapıyı açar kızım!” Konuşurken parayı göğsüne sokuşturdu.

Emmeline gergin bir fısıltıyla, “Ama bu çalmak olur,” dedi.

Cassy sert bir gülüşle, “Çalmak ha! Bedeni de ruhu da çalanların bize bunu sormaya haklarının olmaması gerek. Bu paranın her senti onun çıkar yüzünden en sonunda şeytana yenilecek olan zavallı, aç, ter içindeki insancıklardan çalınmıştır. Bırak da çalmaktan o söz etsin! Neyse gel hadi, bu arada biz tavan arasına çıkalım. Orada mum biriktirdim zaman geçirmek için kitap da var. Bizi aramak için oraya gelmeyeceklerine kesinlikle güvenebilirsin. Gelirlerse hortlağı oynarım onlara.”

Emmeline tavan arasına çıktığında eskiden o ağır mobilyaları taşıdıkları koca kutulardan birinin açık yanı duvara, daha doğrusu duvarın eğimli yanına bakacak biçimde yan yatırılmış olduğunu gördü. Cassy ufak bir lamba yaktı, alçak tavanın altından emekleyerek kutuya girdiler. İçine bir-iki çarşaf serilmiş, yastıklar konmuştu. Öbür kutu da ağzına kadar mumlar, gerekli eşya ve yolculuk için Cassy’nin şaşırtıcı küçüklükte bohçalar yaptığı giysilerle doluydu.

Cassy lambayı kutuya bu iş için taktığı küçük bir çengele astı.

“İşte, şu andaki evimiz bu. Nasıl, beğendin mi?”

“Gelip tavan arasını aramayacaklarından emin misin?”

“Eh Simon Legree’yi bunu yaparken görmek isterdim. Hayır, asla, bayıla bayıla uzak duracaktır. Hizmetçilere gelince; buraya bakmaktansa kurşuna dizilmeyi yeğlerler.”

İkna olan Emmeline, rahatça yastığına yaslandı. Sonra sade bir tavırla, “Beni öldüreceğini söylerken ne demek istedin Cassy?” dedi.

“Bayılmanı önlemek istedim, önledim de. Bak şimdi beni dinle Emmeline, ne olursa olsun bayılmamayı kafana koymalısın, böyle bir şeye hiç gerek yok. Seni durdurmasaydım o rezilin elleri şimdi senin üstündeydi.”

Emmeline titredi.

İkisi de bir süre konuşmadan oturdular. Cassy Fransızca bir kitaba dalmış, yorgunluğuna yenik düşen Emmeline’se uyuklamaya başlamıştı, bir süre uyudu. Dışarıdan gelen yüksek sesle bağırış çağırışlar, nal sesleri ve köpek ulumalarıyla uyandı. İrkilerek hafif bir feryatla doğruldu.

Cassy sakince, “Avdan dönüyorlar, korkma,” dedi. “Şu delikten dışarı bak. Aşağıdalar görmüyor musun? Simon bu gecelik işin peşini bıraktı. Bak bataklığı arşınlamaktan atı nasıl çamur içinde, köpekler de pes etmiş görünüyor. Ah sevgili beyefendiciğim, durmadan aramak zorunda kalacaksınız ama asıl oyun orada değil!”

Emmeline, “Tek söz etme,” dedi. “Ya seni duyarlarsa?”

“Bir şey duyarlarsa bu onları buradan daha da uzak tutar. Tehlike yok, dilediğimiz kadar gürültü yapabiliriz, yalnızca etkiyi artırmaya yarar.”

Sonunda eve gece yarısı hareketsizliği çöktü. Kötü yazgısına küfrü basan, ertesi gün öcünü alacağına uğursuz yeminler eden Legree de sonunda yatmaya gitti.

62. Eski Ahit, “Süleyman’ın Özdeyişleri”, 4.19. (Y.N.)

63. Eski Ahit, “Eyüp”, 10:22. (Y.N.)

40 Şehit

Sanmayın ki Tanrı adaleti unutur.

Her ne kadar yaşamın sıradan armağanları bunu yadsısa da,

Her ne kadar paramparça olmuş kanayan bir yürekle

İnsanların nefretle tekmeleyerek hakaretle

reddettikleri o, ölüme gidiyorsa da

Tanrı her acı günü işaretlemiştir

Ve her acı gözyaşı damlasını da

Ve cennetteki uzun kutlu yıllar

Burada acı çeken çocukların acılarının bedelini ödeyecektir.

WILLIAM CULLAN BRYANT, “The Marty”

En uzun yolun bile varacağı bir son vardır, en kasvetli gece bile güne kavuşur. Dakikaların sonsuz, aman tanımayan geçişi kötü bir günü sonsuz geceye taşımak için nasıl acele ederse geceyi de aynı aceleyle sonsuz gündüze taşır.

Alçakgönüllü dostumuzla bugüne kadar kölelik vadisinde birlikte yol aldık. Önce kolaylık ve hoşgörünün çiçekli tarlalarından geçtik, ardından bir insan için sevgili, değerli olanlardan yürek burkucu ayrılığı yaşadık. Derken cömert ellerin zincirlerini çiçeklerle süslediği güneşli bir adada onunla birlikte bekledik, son olarak da yaşam umudunun son ışığı da gecenin içinde yittiğinde onu izledik ve yeryüzü karanlığının karalığında görülmeyenin gökkubbesinin o yepyeni anlamlı, göz alıcı görkeminin yıldızlarla nasıl parladığını gördük.

Şimdi sabah yıldızı dağların doruklarının üstünde, dünyadan gelmeyen esintileriyle günün kapılarının açılmaya başladığını gösteriyor.

Cassy ile Emmeline’in kaçışı Legree’nin aksiliğini son noktaya çıkarmıştı, öfkesiyse tahmin edileceği gibi Tom’un savunmasız başında patladı. Legree haberi verdiğinde Tom’un gözünde ansızın yanıp sönüveren bir ışık ve ellerini kaldırıvermesi, Legree’nin gözünden kaçmadı. Tom’un kovalayanların arasında olmadığının da ayırdındaydı. Zorlamayı düşündü ama insanlıkdışı bir şey yapması emredildiğinde Tom’un eğilmezliğine ilişkin eski deneyimini anımsayınca onunla zıtlaşmaktan vazgeçmeye karar verdi.

Böylece Tom, ondan dua etmesini öğrenmiş birkaç kişiyle arkada kaldı, kaçaklar için dua ettiler. Legree şaşkın, bunalmış döndüğünde uzun süredir kölesine nefret biriktirmekte olan yüreği, ölümcül ve amansız ne kadar duygu varsa yığmaya başladı. Satın aldığından beri durmadan, herkese cesaret veren Cassy’yi yüreklendiren o değil miydi? İçinde sessiz sedasız cehennem azabı gibi yanan bir ruh yok muydu?

O gece yatağında otururken Legree, “Ondan nefret ediyorum,” dedi. “Nefret ediyorum. Hem, o BENİM değil mi? İstediğimi yapamaz mıyım ona? Kim engelleyebilir ki bunu?” Elinde bir şey varmış da parçalamak istiyormuş gibi yumruğunu sıkıp salladı.

Ama beri yanda Tom sadık, değerli bir hizmetkârdı, Legree bunun için ondan daha çok nefret etse de, bunun ayırdında olması elini ayağını azıcık bağlıyordu.

Ertesi sabah hiçbir şey söylemeden kimileri komşu ekim alanlarından olmak üzere köpekler ve tüfeklerle bir topluluk kurup bataklığı sararak bir av başlatmaya karar verdi. Bu iş iyi, güzel bir biçimde başarıya ulaşırsa Tom’u önüne çağırtmaz mıydı –dişleri kenetlendi, kanı kaynadı– işte o zaman ya onun direncini kıracak ya da... İçinde ruhunun onayladığı dehşet verici, uğursuz bir fısıltı vardı.

Şimdi siz tutup bir efendinin baş sorumluluğu kölesi için etkili bir güvence oluşturmaktır, diyebilirsiniz. İyi de öfkeli, amacına ulaşmak için bile bile ruhunu şeytana satan bir adam böyle bir şey yapar mı?

Ertesi gün Cassy budak deliğinden dışarıyı incelerken, “Eh, bugün av yine başlar artık!” dedi.

Üç-dört atlı adam evin önündeki boşlukta arada atları şahlandırarak dolaşıyor, bir-iki garip köpek onları tutan zencilerin ellerindeki kayışlarını çekiştiriyor, birbirleriyle dalaşıp havlıyorlardı.

Adamlardan ikisi komşu tarlaların gözcüsü, öbürleri de işe ilgi duyup gelmiş komşu kasabadaki birahaneden Legree’nin arkadaşlarıydı. Bundan daha sert ifadeli, çirkin bir topluluk düşünülemezdi.

Legree aralarında dolaşıp zencilere bile bolca içki dağıtıyordu. Zenciler arasında bu tür hizmetler tatilden sayıldığı için tümü de dünden razı koşup gelmişlerdi.

Cassy kulağını budak deliğine yapıştırdı, sabah yeli eve doğru estiğinden konuşmaların pek çoğunu duyabiliyordu. Dikkat kesilmiş dinlerken sert ifadeli koyu renk yüzüne tehlikeli bir sırıtış yayıldı. Araziyi bölüştüklerini, köpeklerin rekabet becerilerini tartıştıklarını, gördüklerinde ateş etmeleri için verilen emirleri, yakalama durumunda herkesin tek tek ne yapacağını konuştuklarını duyuyordu.

Cassy geri çekildi, ellerini kavuşturdu, başını yukarı kaldırdı.

“Ah yüce, ulu Tanrı’m! Hepimiz günahkârız ama böyle davranılması için dünyanın geri kalanından fazla biz ne yaptık?”

Konuşurken yüzü son derece içtenlikliydi. Emmeline’e bakarak, “Sen olmasaydın çocuk, dışarı çıkıp onlara gider, beni vuracak kişiye teşekkür ederdim,” dedi, “özgürlüğün bana ne yararı olacak ki? Çocuklarımı bana geri verebilecek mi? Ya da beni eski Cassy yapabilecek mi?”

Emmeline o çocuksu sadeliği içinde, Cassy’nin bu karanlık ruh durumlarından azıcık korkuyordu. Biraz kafası karışmış gibiydi, hiç sesini çıkarmadı. Yalnızca okşayan, tatlı bir hareketle Cassy’nin elini ellerinin arasına aldı.

Cassy hemen elini çekti.

“Yapma! Sonra kendini sevdirirsin bana. Bir daha hiçbir şeyi sevmek istemiyorum!”

“Zavallı Cassy! Öyle hissetme! Tanrı özgürlüğümüzü bağışlarsa belki senin kızını da geri verir; ama ne olursa olsun ben senin kızın gibi olacağım. Zavallı yaşlı annemi bir daha hiç göremeyeceğimi biliyorum! Beni sevsen de sevmesen de ben seni seveceğim Cassy!”

Tatlı, çocuk gibi ruh kazandı. Cassy onun yanına oturdu, kolunu boynuna atarak yumuşak, kahverengi saçlarını okşamaya başladı, Emmeline de Cassy’nin o muhteşem gözlerinin güzelliğine şaştı. Şimdi yaş içinde yumuşacıktılar.

“Ah Em! Çocuklarıma acıktım, susadım, gözlerim onların yollarında kaldı! Bak! Bak!” diyerek göğsüne vurdu. “Boş, bomboş! Tanrı çocuklarımı geri verirse dua edebilirim.”

“Ona güvenmelisin Cassy, o bizim babamız.”

“Laneti üstümüzde. Öfkeyle bizden yüz çevirdi,” dedi Cassy.

“Hayır Cassy! Tanrı bize iyi şeyler yapacak! Ondan umudumuzu kesmeyelim!” dedi Emmeline sonra da ekledi: “Benim umudum hep olmuştur.”

Av uzun, neşeliydi, her yer bir baştan bir başa tarandı ama başarısız oldu. Cassy ağırbaşlı ve alaycı bir övünçle başını eğdi, atından keyfi kaçmış, yorgun argın inen Legree’ye baktı. Legree oturma odasında ayaklarını uzatıp otururken, “Şimdi Quimbo hemen git şu Tom’u buraya getir, çabuk ol!” dedi. “Tüm bu olup bitenler o lanet herifin başının altından çıkıyor, ya o kara deliğinden onu çıkarırım ya da her şeyin nedenini öğrenirim!”

Birbirlerinden nefret etmelerine karşın Quimbo ile Sambo, Tom’a karşı da efendilerinden de az olmayan bir nefret duyma konusunda hemfikirdiler. Önceleri Tom yokken bir gün Legree onu gözcülerin denetçisi olması için aldığını söylemiş, bu da onlarda kin doğurmuş, efendilerinin hoşnutsuzluğuna neden olup gözünde alçaldığını gördüklerinde de yoz, aşağılık doğaları bu duyguları büyütmüştü. Bu nedenle de Quimbo, efendisinin emirlerini uygulamak için oradan son derece kararlı ayrıldı.

Tom haberi aldığında yüreği onu uyardı. Kaçakların tüm planını şu anda saklandıkları yeri, başa çıkmak zorunda olduğu adamın öldürücü yapısını ve zorba gücünü biliyor ama içten içe umarsızlara ihanet etmektense ölmeyi yeğleyecek kadar içindeki Tanrı’dan güç alıyordu.

Sepetini yere bıraktı, yukarı bakarak, “Ruhumu ellerine teslim ediyorum.64 Beni ancak sen geri alırsın, ey gerçeğin Tanrı’sı!” dedi, ardından da kendini onu yakalamış olan Quimbo’nun kaba saba, vahşi ellerine bıraktı.

Dev onu sürüklerken, “Tamam tamam, şimdi kavuşacaksın!” dedi. “Efendimin tepesi attı! Şimdi sıvışmak yok artık! Kavuşacağından hiç kuşkun olmasın! Efendinin zencilerinin kaçmalarına yardım etmek nasıl oluyormuş gör bakalım! Bakalım neler göreceksin!”

Bu zalim sözcüklerden hiçbiri o kulağa ulaşmadı! Daha yüksek bir ses, “Bedenini öldürmelerinden korkma, ondan sonra yapabilecekleri hiçbir şey kalmaz,”65 diyordu. Zavallı adamcağızın sinir ve kemikten oluşmuş bedeni bu sözleri duyunca Tanrı’nın parmağı dokunmuş gibi titredi ve ruhunda başka, daha yüce bir ruhun gücünü duyumsadı. Önlerinden geçerken ağaçlar, çalılar, köleliğin barakaları ve tüm rezillik bir arabanın önünden akıp giden görüntüler gibi hızla yanından geçiverdi. Yüreğinin atışlarını ruhunda duydu, evi görünmüştü, kurtuluş saatinin de eli kulağındaydı.

Legree ayağa kalktı, Tom’un ceketinin yakasına gaddarca yapışarak, “Eee Tom?” dedi, kararlı öfkesi galeyana gelmişti, dişlerinin arasından konuşuyordu. “Seni ÖLDÜRMEYE karar verdiğimi biliyor musun?”

Tom sakince, “Öyle görünüyor efendim,” dedi.

Legree acımasız ve müthiş bir sükûnetle, “Şu kızlar hakkında bildiklerini söylemezsen bunu hemen yapacağım Tom!” dedi.

Tom hiç sesini çıkarmadı.

Legree ayağını yere vurdu, öfkeli bir aslan gibi kükreyerek, “Duyuyor musun? Konuş!” diye bağırdı.

Tom ağır, kesin ve kararlı bir dille, “Söyleyecek bir şeyim yok efendim,” dedi.

“Yani bana bilmediğini mi söylemek cesaretinde bulunuyorsun yaşlı, kara Hıristiyan seni!”

Tom yine sustu.

Legree öfkeyle ona vurarak gürledi:

“Konuş! Bir şey biliyor musun?”

“Biliyorum efendim ama söyleyemem. Ölürüm daha iyi!”

Legree derin bir soluk aldı, öfkesini bastırarak Tom’un kolunu kavradı, yüzünü iyice onunkine yaklaştırarak dehşet uyandıran bir sesle, “Dinle Tom,” dedi, “geçen sefer seni bıraktığım için bu kez söylediğimi yapmayacağımı sanıyorsun ama bu kez kararımı verdim, bedelini de hesapladım. Hep bana karşı durdun, şimdi ya seni ele geçiririm ya da öldürürüm! Biri ya da öbürü. İçindeki her damla kanı sayarak alacağım birer birer, sen pes edinceye dek!”

Tom efendisine baktı.

“Efendim, siz hasta, zorda ya da ölüyor olsaydınız, sizi kurtarmak için yüreğimin kanını ben verirdim, bu zavallı hasta bedendeki her damla kanı almak sizin değerli ruhunuzu kurtaracak olsaydı, Tanrı’nın bana kendininkini verdiği gibi ben de size rahatça verirdim. Ah efendim! Bu büyük günahı ruhunuza yüklemeyin! Size benden çok acı verecek! En kötüsünü de yapsanız benim dertlerim çok geçmeden sona erecek ama tövbe etmezseniz sizinki asla sona ermeyecek!”

Bu duygu patlaması, fırtınanın uğultusu içinde kutsal bir müziğin küçücük garip bir parçacığının kulağa çalınıvermesi gibi bir anlık suskun bir duraklamaya neden oldu. Legree şaşırmış, korkmuş, donakalmıştı, Tom’a baktı. Öylesine bir suskunluk vardı ki, eski saatin tik takları duyuluyordu. Adamın kaskatı yüreğine şok dalgası gibi merhamet zerk etmeye çalışmıştı da, şansının son dakikalarını değerlendiriyordu sanki Tom.

Ne var ki, bu yalnızca bir an sürdü. Duralanan bir an, kararsız bir acıma titreşimi oldu ama kötülüğün ruhu yedi kat öfke ve şiddetle baskın çıktı, kızgınlıktan kanı beynine sıçrayan Legree kurbanını yere serdi.

Bir sürü kanlı kötülük görüntüsü kulağımızla yüreğimizi dehşet içinde bırakmakta. İnsanlar yapmaya güç buldukları şeyi duymaya güç bulamıyor. İnsan ve Hıristiyan kardeşlerimizin çekmek zorunda kaldıkları acılar, en gizli odada bile bizlere söylenemeyecek kadar ruhumuzu incitir. Yine de ah yurdum benim! Tüm bunlar senin yasalarının gölgesi altında yapılıyor! Ah İsa! Senin kilisen de öyle sessiz kalıyor ki!

Ama eskilerden BİRİ var ki O’nun acısı, işkence, aşağılama, utanç araçlarını şan, şeref, sonsuz yaşam simgesine çevirdi. O’nun ruhunun olduğu yerde aşağılayıcı kırbaç darbeleri, kan ve hakaret Hıristiyanların son çabalarını yalnızca şerefli kıldı. O eski kulübedeki uzun gecede Tom’un sevgi dolu ruhu yumruklarla kırbaçlara katlanırken, yalnız mıydı?

Hayır! Yanında yalnızca onun gördüğü BİRİ duruyordu. Tanrı’nın Oğlu’na benzeyen biri.

Ayartıcı, öfkeyle zorbalık isteğinden körleşmiş olarak Tom’un yanında durmuş, masumları ele vererek işkenceden kendini kurtarması için ona her an baskı yapmıştı. Ne var ki yiğit, sadık yürek Sonsuzluğun Kayasına66 sıkı tutunmuştu. İsa efendisi gibi, o da başkalarını kurtarırsa kendini de kurtaracağını biliyordu ve yapılan en aşırı şey bile ağzından duayla kutsal inanç dışında bir şey sökemiyordu.

Sambo kendi doğasına karşın kurbanın sabrından etkilenmişti.

“Gidiyor efendim,” dedi.

Legree, “Bastırın, pes edinceye kadar! Veriştirin! Bastırın!” diye bağırıyordu. “İtiraf edinceye kadar damarlarındaki her damla kanı alacağım!”

Tom gözlerini açtı, efendisine baktı.

“Zavallı, sefil yaratık! Daha fazla yapabileceğin bir şey yok! Tüm ruhumla seni bağışlıyorum!” diyerek tümüyle kendinden geçti.

Legree bir adım atıp şöyle bir baktı.

“Kalıbımı basarım ki bu kez sonsuza dek işi bitti. Evet, öyle! Eh, sonunda ağzı kapandı da rahat ettik!”

Evet Legree ama ya senin içindeki o sesi kim susturacak? Pişmanlığı, duayı, umudu arkada bırakmış ruhunda yanan o ateş hiç söndürülmeyecek.

Yine de Tom tam anlamıyla gitmiş sayılmazdı. Düşündürücü sözleri, inanç dolu duaları, Tom’a kötülük yapma aracı olmuş, o hayvanlaştırılmış siyahları yüreklerinden vurmuştu. Legree çağırdığı anda iki adamı onu alaşağı etmiş, sonra da bilgisizliklerinden Tom’u yaşama geri çağırmaya çabalamışlardı. Bunun onlara bir yararı olacakmış gibi.

Sambo, “Kalıbımı basarım ki çok kötü bir şey yaptık. Umarım bundan efendi sorumlu tutulur, biz değil,” dedi.

Yaralarını yıkadılar, yatması için atık pamuklardan derme çatma bir yatak uydurdular sonra biri eve süzüldü, çok yorgun olduğunu bahane ederek Legree’nin içkisinden bir bardak almak için yalvardı.

Getirip Tom’un boğazından aşağı boca etti.

Quimbo, “Ah Tom, sana çok kötü davrandık!” dedi.

Tom ölgün bir sesle, “Tüm yüreğimle sizi bağışlıyorum,” dedi.

Sambo da, “Ah Tom, bize İsa’nın kim olduğunu anlat! Hani şu gece boyunca yanında duran? O kim?” diye sordu.

Sözcük, sönen, bayılan ruhu canlandırdı. Tom O “harika olandan” birkaç yaşam dolu cümle söyledi. Yaşamını, ölümünü, sonsuz varlığını ve kurtarma gücünü anlattı. O iki yabani, ikisi de ağladı.

Sambo, “Neden bunu daha önce duymadım? Ama inanıyorum, elimde değil, Tanrı İsa, bize acı!” dedi.

“Zavallı yaratıklar,” dedi Tom. “Sizi İsa’ya götüreceğini bilsem her şeyimi verirdim! Ah Tanrı’m! Şu iki ruhu daha kat yanıma! Yalvarırım!”

Dua yanıtlandı!

64. Yeni Ahit, “Luka”, 23:46. (Y.N.)

65. Yeni Ahit, “Matta”, 10:28. (Y.N.)

66. Eski Ahit, “Yeşaya”, 26:4. (Y.N.)

41 Genç efendi

İki gün sonra genç bir adam hafif bir atlı arabayı Çin ağaçlarının altındaki yoldan sürerek geldi, dizginleri aceleyle atın boynuna atarak aşağı atladı ve evin sahibini sordu.

Adam, George Shelby’ydi, oraya kadar nasıl gelebildiğini anlatmak için öykümüzde geriye gitmemiz gerekiyor.

Miss Ophelia’nın, Mrs. Shelby’ye mektubu yerine ulaşmadan şanssız bir kaza sonucu bir postane köşesinde bir-iki ay beklemiş, varıncaya kadar da elbet, Tom Red Nehri’nin bataklıklarında yitip gitmişti. Mrs. Shelby mektubu pürdikkat okumuştu ama bu konuda hemen harekete geçmek olanaksızdı. O zaman yüksek ateşten kendini kaybetmiş yatan kocasının hasta yatağının başında bekliyordu. Bu arada genç bir adam olmuş olan Efendi George Shelby, annesinin en sadık yardımcısı olarak hep yanında, babasının işlerini yönetmekte tek dayanağıydı. Miss Ophelia önlemini alıp mektubu St. Clareler’le iş yapan avukata göndermişti, en önemlisi acil bir durum olursa ona mektup yazıp bilgi alınabilecekti. Birkaç gün sonra Mr. Shelby’nin ansızın ölmesiyse ortaya acil olarak ilgilenilmesi gereken pek çok şey çıkarmıştı.

Mr. Shelby karısının yeteneğine duyduğu güveni onu malların tek vârisi yapmakla göstermiş, bu da Mrs. Shelby’ ye büyük ve karmaşık bir iş yoğunluğu getirmişti.

Mrs. Shelby ona özgü özelliği olan gücüyle kendini karmakarışık olmuş iş ağını çözmeye verdi, George’la birlikte bir süre hesapları tutup incelemek, malları satıp borçları yoluna koymakla uğraştılar. Mrs. Shelby her şeyin anlaşılır, kolay kavranabilir bir duruma getirilmesine karar vermişti, sonuçlar da neler yapabileceklerini gösteriyordu. Bir süre sonra avukatlarından Miss Ophelia diye birinin onlara ulaştırılmasını istediği bir mektup aldılar. Avukat olayı bilmediğini, bir açıkartırmada birinin satıldığını, bu konuda bir bilgisinin olmadığını yazıyordu.

Bu sonuç karşısında ne George ne de Mrs. Shelby rahat edebilirdi. Altı ay sonra George annesinin bir işi için nehrin aşağısına gittiğinde New Orleans’a da uğramış, Tom’u bulmak ve yardımcı olmak amacıyla soruşturmalarına hız vermişti. Birkaç aylık başarısız bir soruşturmadan sonra George, New Orleans’ta olayı bilen birine rastlamış, eski dostunu yeniden satın alabilmek umuduyla parayı cebine koyup Red Nehri’nin buharlı gemisine atlamıştı.

Çok geçmeden Legree’yi oturma odasında bulduğu eve buyur edildi.

Legree yabancıyı asık yüzlü bir konukseverlikle kar-şıladı.

Genç adam, “Anladığım kadarıyla New Orleans’tan Tom adlı birini satın almışsınız. Daha önce babamın evinde çalışıyordu, yeniden satın alabilir miyim diye geldim,” dedi.

Legree’nin kaşları çatıldı, öfkeyle patladı:

“Evet öyle birini almıştım, kıran kırana bir pazarlıkla üstelik! Gördüğüm en serkeş, en sırnaşık ve saygısız köpekti! Her biri sekiz yüz bin dolar eden iki kız zencinin kaçmasına yardım etti. Bu işi ayarladı, nerede olduklarını söylemesi için sıkıştırınca da şimdiye kadar bir zenciye attığım en büyük köteği atmama karşın bildiğini ama anlatmayacağını söyleyerek bana karşı durdu. Ölmeye çalıştığını sanıyorum ama yapabilecek mi bilmem!”

George fazla düşünmeden, hemen, “Nerede?” diye sordu. “Göreyim.” Genç adamın yanakları al al olmuş, gözleri ateş saçıyordu ama sağduyulu davranıp bir şey söylemedi.

George’un atını tutan ufak tefek biri, “O barakada,” dedi.

Legree oğlanı tekmeleyip küfrü bastı ama George tek bir söz daha etmeksizin döndü, söylenen yere doğru gitmeye başladı.

O öldürücü geceden bu yana Tom iki gündür yatıyor ama acı duymuyordu. Tüm sinirleri körelmiş, yitmişti. Güçlü ve iyi örülmüş bir beden, tutsağı olarak tuttuğu ruhu bir anda salıvermediğinden sessiz bir uyuşukluk içinde, yatıyordu. Gecenin karanlığında sayılı dinlenme dakikalarını Tom’un çaldığı zavallı yitik insancıklar, onun kendilerine kucak dolusu verdiği sevginin birazını göstererek görevlerini yerine getirmek için gizlice gelmişlerdi. Gerçekten bu müritlerin verebileceği çok az şey vardı, yalnızca bir tas soğuk su belki de; ama bunu tüm yürekleriyle veriyorlardı. O dürüst, baygın yüze yaşlar damlıyordu. Bunlar zavallı gafil dinsizlere geç gelen pişmanlığın yaşlarıydı. Tom’un ölmekte olan bedeni, süreğen sevgisi ve sabrı tüm pişmanlıkları uyandırmış, hiçbir şeyini bilmedikleri ama kendilerine sevgiyi öğreten bu insan için, geç kavuştukları Kurtarıcıları için ellerinden geleni yapmaya, üstüne dualarını üflemeye koyulmuşlardı.

Gizlendiği yerden dışarı süzülen Cassy’nin kulağına onunla Emmeline yüzünden verilen kurban ve onun ağzını açıp haklarında tek bir söz etmediği çalınmış, o sevgi dolu ruhun hâlâ soluk almaya gücü olduğunu öğrendiğindeyse duyguları çözülmüş, uzun umutsuzluk kışıyla buzlu yılları geride bırakan o karanlıklar içindeki umutsuz kadın ağlayarak dua etmişti.

George barakaya girdiğinde başının döndüğünü hissetti, yüreği hastalanmış gibi geliyordu ona.

“Bu olabilir mi, olabilir mi?” diyerek Tom’un yanı başına diz çöktü. “Tom Amca, zavallı, zavallı eski dostum!”

Sesteki bir şey ölmekte olan kulağa ulaştı. Başını usulca çevirerek gülümsedi ve, “İsa, kuştüyü yastıklar kadar rahat / Bir ölüm döşeği hazırlayabilir,” dedi.67

Zavallı arkadaşının üstüne eğilirken genç adamın yiğit yüreği için onur sayılacak yaşlar gözlerinden döküldü.

“Ah sevgili Tom Amca! Lütfen uyan, bir kez daha konuş! Bana bak, Efendi George burada, senin küçük Efendi George’un. Beni tanımıyor musun?”

Tom gözlerini açarak, “Efendi George!” dedi, zor duyulur bir sesle konuşuyordu. “Efendi George!” Şaşırmış görünüyordu. George’un orada olduğu düşüncesi yavaş yavaş tüm ruhunu dolduruyor gibiydi, anlamsız bakan tek göz bir noktaya odaklanıp ışıldadı, tüm yüzü aydınlandı, ellerini kavuşturdu, yaşlar yanaklarından süzülmeye başladı.

“Tanrı’ya şükürler olsun! Bu... bu benim tek isteğimdi! Beni unutmamışlar. Ruhumu ısıtıyor bu, yaşlı yüreğime iyi geliyor! Şimdi huzur içinde öleceğim! Tanrı’ya şükürler olsun!”

“Sen ölmeyeceksin! Ölmemelisin, bunu aklına bile getirmemelisin! Seni satın alıp eve götürmeye geldim,” dedi George. Heyecan içinde çabuk çabuk konuşuyordu.

“Ah Efendi George, çok geç kaldın. Tanrı beni aldı, eve götürecek, ben de gitmeye can atıyorum. Cennet, Kentucky’den iyidir.”

“Ah, ne olur ölme! Beni öldürür bu! Senin bu kadar acı çektiğini, bu eski barakada, burada yattığını düşündükçe yüreğim parçalanacak! Zavallı, zavallı dostum!”

Tom ciddi bir sesle konuştu:

“Bana zavallı deme! Eskiden zavallı bir adamdım ama bu artık geçti, eskilerde kaldı. Şimdi ben lütfa açılan kapının önündeyim! Ah Efendi George! Cennet geldi! Zafer benim! Tanrı İsa, zaferi bana verdi! Lütuf O’nun adıdır!”

George bu yarım yamalak söylenmiş cümlelerdeki güçle tutku karşısında huşu dolu bir hayranlık içinde donakalmıştı. Oturduğu yerden sessiz sedasız bakakaldı.

Tom onun elini yakalayıp konuşmasını sürdürdü:

“Chloe’ye söyleme, zavallı kadıncağıza benim nasıl olduğumu söyleme, bu onun için korkunç olur. Yalnızca benim lütfa doğru gittiğimi ve kimse için bundan geri kalamayacağımı söyle. Bir de her yerde, her gün Tanrı’nın yanı başımda durmuş olduğunu, her şeyi benim için kolaylaştırıp hafifletmiş olduğunu söyle. Ah o zavallı çocuklar, ya bebek? Yüreğim en çok onlar için her gün yeni baştan kırılıyor! Onlara benim yolumu izlemelerini söyle!.. Efendiyle sevgili iyi yürekli hanımefendiye, oradaki herkese de sevgilerimi söyle! Sen biliyorsun, ben onların hepsini seviyorum! Her yerdeki her yaratığı seviyorum! Sevgiden başka bir şey yok! Ah Efendi George! Şu Hıristiyan olmak nasıl bir şey!”

O anda, aylak aylak gezinmekte olan Legree barakanın kapısına yaklaştı, inatla taşıdığı o yapmacık umursamazlıkla içeri şöyle bir göz attı sonra dönüp yürüdü.

George müthiş bir öfkeyle, “Yaşlı şeytan! Günün birinde şeytanın bunun karşılığını ona ödeteceğini bilmek insanın içini rahatlatıyor!” dedi.

Tom, “Yoo, yapmayın, yapmamalısınız!” diyerek onun eline yapıştı. “O zavallı, sefil bir yaratık! Böyle bir şeyi düşünmek bile korkunç! Pişman olsa Tanrı yine bağışlar onu ama korkarım hiç olmayacak!”

“Umarım olmaz! Onu cennette görmeyi istemem doğrusu!”

“Susun Efendi George, bu beni kaygılandırıyor! Böyle düşünmeyin! Aslında bana gerçekten kötülüğü dokunmadı yalnızca cennetin kapılarını açtı, o kadar!”

Genç efendisiyle karşılaşmanın verdiği neşenin ölmekte olan Tom’a verdiği onun içine kadar işleyen o güç dalgası geldiği gibi çabucak söndü. Tom’un üstüne bir anda bir halsizlik çöktü, yüzünden öbür âlemlere yaklaştığını gösteren o gizemli ve yüce değişim geçti. Derin uzun soluklar almaya başladı, geniş göğsü ağır ağır kalkıp iniyordu. Yüzünde zafer kazanmış birinin ifadesi vardı.

Ölümcül zayıflığın sezildiği sesiyle, “Kim... kim bizi Tanrı’nın sevgisinden ayırabilir?”68 dedi ve bir gülümseyişle uykuya daldı.

George, korkuyla huşu karışımı bir duygunun ağırbaşlılığı içinde kalakalmış, öylece oturuyordu. Oldukları yer ona kutsalmış gibi geldi, artık yaşamın olmadığı gözleri kapayıp ölünün başından doğrulduğunda aklında alçakgönüllü yaşlı dostunun söylediği tek bir söz vardı.

“Şu Hıristiyan olmak nasıl bir şey!”

Döndü, arkasında aksi yüzlü Legree duruyordu. Ölüm olayındaki bir şey o gençliğe özgü tutkusunun doğal şiddetini engelleyivermişti. Legree’nin varlığı George’a tiksindirici gelmiş, içinden gelen tek şey olabildiğince az konuşarak oradan uzaklaşmak olmuştu.

Keskin kara gözlerini Legree’ye dikerek ölüyü gösterdi, sözü dolandırmadan, “Ona yapacağınızı yapmışsınız. Ceset için ne ödeyeceğim? Götürüp onu doğru dürüst gömmek istiyorum,” dedi.

Legree dediğim dedik tavrıyla, “Ölü zencileri satmıyorum. İstediğiniz zaman istediğiniz yere gömebilirsiniz,” dedi.

George durmuş cesede bakan birkaç zenciye, “Çocuklar,” dedi, “bana yardım edin de kaldırıp arabama taşıyalım, bir de kürek bulun.”

Biri kürek getirmek için koştu, öbür ikisi George’un cesedi arabaya taşımasına yardım ettiler.

George buyruğunu değiştirmeksizin durmuş, zoraki bir umursamazlıkla ıslık çalan Legree’ye ne baktı ne de onunla konuştu. O da aksi bir tavırla onları kapıda duran arabaya kadar izledi.

George pelerinini arabaya yaydı, oturulacak yeri azıcık oynatarak yer açtı ve cesedi özenle yatırdı. Sonra döndü, Legree’ye gözlerini dikti, sakin olmaya kendini zorlayarak, “Size bu canavarca zulüm için ne düşündüğümü daha söylemedim,” dedi, “burası ne yeri ne de zamanı ama bayım bir masumun kanını akıttınız. Sizi adalete vereceğim. Bu cinayeti açıklayacağım. Karşıma çıkan ilk yetkili makama sizi bildireceğim.”

Legree parmaklarını tepeden bakan bir tavırla şıklattı.

“Öyle yapın. Bunu yaparken sizi görmek isterdim. Tanıkları nereden bulacaksınız? Hadi canım siz de!”

George bir anda bu meydan okumadaki gücü gördü. Çevrede tek bir beyaz yoktu, kaldı ki Güney mahkemelerinde zenci kanı taşıyanların tanıklığı kabul edilmiyordu. O anda hak adına yüreğinden taşan öfke çığlığıyla gökleri bile yırtabilecekmiş gibi geldi ona ama boşunaydı.

Legree, “Ölü bir zenci için amma da şamata, ha!” dedi.

Bu sözler barutu ateşleyen kıvılcım etkisi yaptı. Şiddet, sağduyu Kentucky’li delikanlının asla en başta gelen kişilik özelliği olmamıştı. George döndü, tek bir yumrukla Legree’yi yüzükoyun yere serdi, tepesinde öfkeden küplere binmiş, karşı çıkma duygusuyla yanıp tutuşarak dururken ejderhayı alt ettiği için aile adının büyüklüğüne de leke sürülmemiş oldu.

Kimi erkekler yere serilirlerse akılları başlarına gelir. Adamın biri çıkıp da dümdüz tozların içine uzatırsa hemen ona saygı duymaya başlarlar, Legree de bu tip biriydi. Kalkarken üstündeki tozları süpürdü, ağır ağır uzaklaşan arabayı saygılı gözlerle izledi ve gözden yitinceye kadar da ağzını bile açmadı.

Ekim alanının sınırları dışında George’un gözüne birkaç ağacın gölgelediği kuru, kumlu bir tepecik ilişmişti, mezarı oraya kazdılar. Hazır olunca zenciler, “Pelerini alalım mı efendim?” dediler.

“Hayır hayır, onunla gömün! Şu anda sana verebileceğim tek şey o zavallı Tom’cuğum, al senin olsun!”

Çukura Tom’u yatırdılar, adamlar sessiz sedasız üstünü örttü, tepesine de yeşillik serpiştirdiler.

George avuçlarına birer çeyrek koydu.

“Gidebilirsiniz çocuklar,” dedi. Adamlar ayak sürüyor, oralarda oyalanıyorlardı.

Biri, “Genç efendi lütfen bizi alır mı?” diye sordu.

“Biz ona çok iyi hizmet ederdik,” dedi öbürü.

Birinci, “Burada yaşam çok zor efendim! Efendi bizi alsın, lütfen!”

George onları zorlukla kendinden uzaklaştırarak, “Alamam, alamam! Bu olanaksız!” dedi.

Zavallı adamlar üzülmüş görünüyordu, sessizce uzaklaştılar.

George zavallı dostunun mezarı başına diz çökerek, “Tanık ol sonsuz Tanrı!” dedi. “Bu saatten sonra topraklarımdaki bu kölelik lanetini kaldırmak için bir insanın yapabileceği her şeyi yapacağıma tanıklık et!”

Dostumuzun son dinlenme yerini işaretleyecek hiçbir şey yoktu. Ona böyle bir şey gerekmiyor! Tanrı’sı nerede yattığını biliyor, onu diriltip O’nunla birlikte lütfunda var olması için ölümsüzleşecek.

Tom’a acımayın! Onunki gibi bir yaşam ve ölüme acınması gerekmez. Tanrı’nın şanı gücünün her şeye yetmesi değil, kendini düşünmeyen ve acı çeken sevgisidir de! Aziz ruhları yanına çağırır. Bu ruhlar sabırla onun haçını taşıyanlardır. Kitapta, “Yaslı olanlar kutsandı. Artık rahat ettirilecekler,”69 yazar.

67. Isaac Watts’ın bir ilahisi. (Y.N.)

68. Yeni Ahit, “Pavlus’tan Romalılara Mektup”, 8:35. (Y.N.)

69. Yeni Ahit, “Matta”, S:4. (Y.N.)

42 Güvenilir bir hayalet öyküsü

Bu arada Legree’nin evindeki hizmetçiler arasında hayalet öyküleri dikkate değer nedenlerden görülmemiş derecede bollaşmıştı. Gece, el ayak çekildiğinde tavan arasının merdivenlerinden inip evde dolaşan ayak sesleri duyulduğu iddiaları fısıldanıp duruyordu. Üst kat girişinin kapıları da boşuna kilitlenmişti, hayalet ya cebinde yedek anahtar taşıyor ya da hayaletlerin anahtar deliğinden geçme ayrıcalığından yararlanarak dehşet verici bir özgürlük içinde eskisi gibi dolaşıp duruyordu.

Zenciler hatta beyazlar arasında süregelen inanışa göre, böylesi bir durumda insanın gözünü kapaması, kafasını bir battaniye, eteği ya da o anda eline ne geçerse onunla örtmesi gerektiğinden mezarlar boşalmış, Roma sokaklarında kefenli hortlaklar kaynaşır, bağrışır olmuştu. Ruhun dış görünüşü konusunda uzmanlar aralarında bölünmüştü.

Herkesin de bildiği gibi bedenin gözleri devreden çıkınca ruhun gözü çok daha üstün bir canlılığa ve kavrayışa kavuşur; bu nedenle de hayaletin tam boy ve tanımı konusunda yeminler ve tanıklarla dolu bir sürü söylence vardı. Bu her zaman böyledir. Hayalet bir yerde ortaya çıkacaksa, örttüğü beyaz çarşaf dışında kimsenin bir dediği ötekininkini tutmaz.

Zavallı ruhlar eski tarih kayıtlarında yer almamışlardı, Shakespeare’in de bu “güvenilir” kostümden söz ettiğini bilmiyorlardı.

Çarşaflı ölüler,

Gıcırtılı seslerle çok çabuk,

Anlaşılmaz sözcüklerle

Roma’nın sokaklarında konuşuyor.70

Dolayısıyla tinselliği ilgilendiren vurucu bir konu olduğundan spiritüel medyanın dikkatini bu noktaya yoğunlaştırmasını öneririz.

Bu durumda beyaz çarşaflı, uzun boylu bir bedenin en uygun “hayalet ortaya çıkma saatlerinde” Legree’nin konağında yürüdüğünü bilmemiz için özel nedenlerimiz var.

Kapılardan geçip evin içinde kayarak dolaşıyor, kimi ara bölümlerde yok oluyor sonra yine ortaya çıkarak sessiz merdivenden ölümcül tavan arasına süzülüyor, sabahleyin de tüm giriş kapıları eskisi gibi sapasağlam kilitli bulunuyordu.

Legree ister istemez bu fısıltıları duyuyor, herkesin olayı saklama sancısı yüzünden her şey Legree’ye olduğundan daha da heyecanlıymış gibi geliyordu. Her zamankinden daha çok kanyak içiyor, başını aniden kaldırıveriyor, gündüzleri daha yüksek sesle küfrediyordu. Kötü düşler görüyordu. Yatağına yattığında kafasına üşüşen görüntüler hoş olmaktan çok uzaktı. Tom’un cesedinin götürüldüğünün ertesi gecesi atıyla komşu kasabaya kafa çekmeye gitmiş, epey de kafayı bulmuştu. Geç saatte yorgun argın eve döndü, anahtarı alıp yattı.

Yine de sancısını ne denli bastırmaya çalışırsa çalışsın kötü bir insanın ruhunun korkunç, tekinsiz, susmak bilmeyen bir cinneti vardır. Bunun ölçüsünü biz bilemeyiz elbette. Artık susmayan ve kendi sonsuzluğunu Legree’ den uzun yaşayacak olan o “belki”leri, titremelerle ürpermeleri kim bilebilir? Kendi yüreğinin içinde, yalnızken karşılaşmayı gözünün yemediği, sesi çok uzaklarda boğulmuş, üstüne dünyanın dağı yığılmış da olsa, kafasının içinde yargı gününün uyarı borusu gibi öten bir ruh varken kapısını kilitlemekle amma da aptallık etmişti!

Ne var ki Legree yine de kapıyı kilitleyip arkasına bir iskemle dayadı, başucuna da bir lambayla tabancalarını koydu. Pencerelerin kilitleriyle dillerini inceledi sonra da “şeytanla tüm meleklerine bile aldırmadığına” yemin ederek uykuya daldı.

Eh, yorgundu, horlayarak uyudu ama uykusunda dehşet verici bir şeyin, bir gölgenin, korkunç bir şeyin üstünde asılıymış gibi durduğunu duyumsadı! Annesinin kefeni olduğunu düşündü ama Cassy’nin elindeydi, kaldırmış ona gösteriyordu. Karmakarışık çığlıklarla homurtular duydu. Uykuda olduğunu biliyordu, kendini uyandırmaya çabaladı. Yarı uyanır gibi oldu. Odasına bir şeyin girdiğine kuşkusu yoktu. Kapısı açılıyor ama o, ne elini ne de ayağını oynatamıyordu. Sonunda sıçrayarak döndü, kapı açıktı, bir elin lambasını söndürdüğünü gördü.

Bulutlu, sisli bir ay ışığında görmüştü onu işte! Beyaz bir şey içeri süzülüyordu. Hortlak giysilerinin o durgun hışırtısını duydu. Yatağının yanında kımıldamadan duruyordu, soğuk bir el onunkine dokundu, alçak bir ses korkunç bir fısıltıyla üç kez, “Gel! Gel! Gel!” dedi.

Legree korkudan ter içinde yatarken ne zaman nasıl olduğunu kestiremedi ama o şey gitti. Yataktan sıçradı, kapıyı açmaya çalıştı. Kapalı, kilitliydi, adam düştü bayıldı.

Bu olaydan sonra Legree eskisinden de çok içmeye başladı. Artık sakınarak ve sağduyulu değil de kıyasıya, pervasızca içiyordu.

Çok geçmeden çevreye hasta, ölüm döşeğinde olduğu haberi yayıldı. Aşırılık şu andaki yaşamına gelen cezanın dehşet verici gölgelerini saçan o korkunç illeti getirmişti. Legree çılgınca hezeyanlar içinde bağırıp onu dinleyenlerin kanını donduracak görüntülerden söz ettiğinde hiç kimse hasta odasının o dehşet verici havasına dayanamıyor, ölüm döşeğindeyse o sert beyaz, amansız görüntü, “Gel gel gel!” deyip duruyordu.

Garip bir rastlantı olarak bu görüntünün belirdiği gecenin sabahında evin kapısı açık bulunmuş, zencilerden birkaçı anayola çıkan patikada iki beyaz görüntünün kayarak ilerlediğini görmüşlerdi.

Cassy ile Emmeline kasabaya yakın küçük bir ağaçlıkta bir an için durduklarında güneş doğmak üzereydi. Cassy, Fransız kökenli İspanyol hanımefendileri gibi tepeden tırnağa siyah giymişti. Başında ağır işlemelerle süslü bir peçenin yüzünü sakladığı siyah bir bone vardı. Kaçarlarken onun, Fransız kökenli İspanyollar olan Kreol hanımefendilerinden birini, Emmeline’in de onun hizmetçisini oynamasını kararlaştırmışlardı.

Küçüklüğünden beri üst düzey sınıflarla bağlantı içinde büyümüş olan Cassy’nin konuşma biçimi de, hareketleri de, havası da bu fikre çok uygundu ve o eski nefis gardırobuyla mücevherlerinden bu kişilikten yararlanmaya yetecek kadarı kalmıştı. Kasabanın dışında durdu, satılık sandıklar görmüştü, güzel bir tane aldı. Satıcıdan, sandığı göndermesini istedi, az sonra da yanında sandığı taşıyan çocuk, arkasında da elinde heybeyle, irili ufaklı çıkınlarla, Emmeline, küçük hana söz konusu hanımefendi gibi girdi.

Girer girmez gözüne ilk çarpan kişi bir sonraki gemiyi bekleyen George Shelby oldu.

Cassy adamı tavan arasındaki budak deliğinden gözetlerken görmüş, Tom’un cesedini taşımasını, Legree’ye karşı çıkmasını gizli bir sevinçle izlemişti. Sonradan gece yarıları hayalet kılığında dolaşırken zencilerin konuşmalarından kulağına çalınanları birleştirip kim olduğunu, Tom’ la ilişkisini anlamıştı. Bu nedenle onun da kendisi gibi bir sonraki gemiyi beklediğini görünce hemen George’a bir güven duydu.

Cassy’nin havası, tavırları, adresi, parayı rahat harcayışı otelde herhangi bir kuşku uyandırmasını engelledi. İnsanlar en önemli konuda yani ödeme konusunda eli açık olanları pek yakından izlemez. Cassy parayı çalarken bunu biliyordu.

Gün geceye kavuşurken bir geminin geldiği duyuldu, George Shelby de her Kentucky’linin doğasında olan inceliğiyle Cassy’nin binmesine ve ona özel bir kamara bulmasına yardımcı oldu.

Red Nehri’ndeyken Cassy hastalık bahanesiyle kamarasından çıkmadı, yardımcısının da yakın ilgisini bekledi. Mississippi Nehri’ne vardıklarında hanımefendinin durumunun iyiye gittiğini öğrenen George, kendisiyle birlikte ona da aynı gemide yer ayırtmayı önerdi. Hanımefendinin nazik sağlığıyla gerçekten merhametli biri olduğu için ilgileniyor, ona yardım etmek için ne yapabileceğini bilmek istiyordu.

Bir süre sonra hep birlikte güzel bir buharlı gemi olan, güçlü buhar makinesiyle nehirde kayarak ilerleyerek Cincinnati’ye geçtiler.

Cassy’nin sağlığı çok daha iyiydi. Yanındakilerce ilgi görüyor, masaya gelebiliyor, gemide herkes onu eli açık, kusursuz bir hanımefendi olarak görüyordu. George, Cassy’nin yüzünü ilk gördüğü anda, bir an içinde kayıp geçiveren belli belirsiz bir hoşnutsuzluk duydu içinde. Bazen insanın saniyeleri anımsaması şaşırtıcıdır. Masada ya da kamarasının kapısındayken, kadın genç adamın ona dikili gözleriyle karşılaşıyor, o da bu gözlerin ayırdında olduğunu hissettiriyordu.

Cassy de tedirgin oldu. George’un bir şeyden kuşkulandığını düşünmeye başladı, sonunda işi tümüyle onun geniş yürekliliğine bırakmaya karar vererek çözdü ve tüm öyküyü anlattı.

George, Legree’den kaçan herkesi anlayışla karşılamaya yürekten hazırdı, orası onun da sabırla anımsayamadığı ve söz edemediği bir yerdi. Gençliği ve gözüpekliğiyle onları korumak ve yerlerine ulaştırmak için gücünün yeteceği her şeyi yapacağına söz verdi.

Cassy’nin yanındaki kamarada Thoux adında bir Fransız kadın kalıyordu, yanında da on iki yaşlarında güzel kızı vardı.

Hanımefendi, George’un konuşmalarından Kentucky’li olduğunu öğrenmiş, onun dostluğunu kazanmak istediğini saklamıyor, bir buharlı gemide geçen on beş günlük yolculuğun yorgunluğunu giderecek kadar güzel kızının incelikli davranışlarıyla da destekleniyordu. George’un iskemlesi çoğu kez onun kamara kapısında duruyor, Cassy de uyumadan geçirdiği gecelerde onların konuştuklarını duyabiliyordu.

Madam Thoux her dakika eskiden oturmuş olduğunu söylediği Kentucky’ye ilişkin sorular soruyordu. George şaşkınlıkla kadının eski evinin onunkine çok yakın olduğunu keşfetti, sorduğu sorular George’un çevresindeki insanlarla yerleri tanıdığını gösteriyordu ki, bu gerçekten çok şaşırtıcıydı.

Bir gün Madam ona, “Yakın çevrenizde Harris adında birini tanıyor musunuz?” diye sordu.

“Babamın evine yakın bir yerde yaşayan bu adda, yaşlı biri var ama onunla pek ilişkimiz olmadı doğrusu.”

Madam Thoux göstermek istediğinden çok ilgilendiğini ele verir bir tavırla, “Çok sayıda kölesi olduğunu sanıyorum,” dedi.

Kadının tavrına şaşıran George da, “Öyledir,” dedi.

“George Harris adında melez bir çocuktan söz edildiğini duymuş olabilir misiniz?”

“Ah, elbette, George Harris, onu iyi tanırım, annemin bir hizmetçisiyle evlenmişti ama Kanada’ya kaçtılar.”

Madam çabucak, “Öyle mi? Şükürler olsun!” dedi.

George soran bakışlarla baktı ama sesini çıkarmadı.

Madam Thoux başını eline dayayarak gözyaşlarına boğuldu.

“O benim kardeşimdir,” dedi.

George şaşkına döndüğünü belli eden bir vurguyla, “Madam!” dedi.

Madam Thoux başını gururla kaldırdı, gözlerini silerek, “Evet,” dedi, “Mr. Shelby, George Harris benim kardeşimdir.”

George, “Gerçekten çok şaşırdım,” diyerek iskemlesini azıcık geriye çekti, Madam Thoux’a baktı.

“O küçükken beni Güney’e sattılar. İyi, eli açık bir adam satın aldı beni. Batı Hint Adaları’na giderken beni de götürdü, orada azat edip benimle evlendi. Çok sonra öldü, ben de kardeşimi satın alabilir miyim diye Kentucky’ye gidiyordum.”

“Onun kardeşi Emily’den söz ettiğini duymuştum, doğru, Güney’e satılmıştı!”

“Evet! O benim işte. Söyleyin bana o nasıl bir...”

“Kusursuz bir genç adam. Hem de üstündeki kölelik felaketine karşın... Akıl ve ilke açısından birinci sınıf bir yapısı var. Görüyorsunuz ya, tanıyorum, bizim ailede evlendi.”

Madam Thoux heyecanla atıldı:

“Kız nasıl?”

“Bir hazine. Güzel, akıllı, sevecen bir kızdır. Çok da dindar. Annem büyütmüştü, bir kız evlat gibi de özenle yetiştirdi. Çok güzel okuyor, yazıyor, iş işliyor, dikiş dikiyor, çok da iyi şarkı söylüyor.”

“Sizin evde mi doğmuştu?”

“Hayır, babam New Orleans yolculuklarından birinde alıp anneme armağan olarak getirmişti. O zaman sekiz-dokuz yaşlarındaydı. Babam ona ne ödediğini anneme asla söylemedi ama geçen gün eski kâğıtları gözden geçirirken bir satış faturasına rastladık. Müthiş bir para ödemiş olduğu ortadaydı. Sanırım kızın olağanüstü güzelliğinden olmalıydı.”

George arkası Cassy’ye dönük oturuyordu, ayrıntıları anlattığı sırada kadının yüzünde beliren, saklamaya çalıştığı ilgiyi göremedi.

Öykünün bu noktasında duyduğu ilginin heyecanından yüzü bembeyaz kesilmiş olan Cassy usulca adamın koluna dokundu.

“Onu kimden satın almıştı babanız? Belki adını bilirsiniz!”

“Simmons adında biriydi sanırım, o işin başındaymış. En azından satış faturasındaki ad bu.”

“Aman Tanrı’m!” diyen Cassy yere düşüp bayıldı. George da, Madam Thoux da bir anda canlanmışlardı. Cassy’nin bayılma nedenini bir şeye bağlayamamalarına karşın, ikisi de böyle durumlarda olmazsa olmaz tüm o gürültü patırtıyı yaptılar. George yüz yıkama ibriğini devirdi, iki de bardak kırdı, birinin bayıldığını duyan salondaki kadınlar kamaranın kapısına üşüşüp havanın içeri girmesini engellemek için ellerinden geleni artlarına koymadılar, böylece de her şeyin beklendiği gibi olmasını sağladılar.

Zavallı Cassy! Ayıldığında yüzünü duvara dönüp bir çocuk gibi ağladı. Belki sen, bunu okuyan anne, onun ne düşündüğünü anlayabilirsin! Belki de anlayamazsın, Cassy o anda Tanrı’nın merhametinin üstünde olduğunu, kızını göreceğini hissetti. Aylar sonra olacağı gibi... Ama bekleyip görelim.

70. William Shakespeare, Hamlet, çev. Sabahattin Eyüboğlu, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, İstanbul 2010, I. Perde, I. Sahne, s. 6. (Y.N.)

43 Sonuçlar

Öykümüzün geri kalanını az sonra anlatacağız. George Shelby kendisi gibi merhametli bir genç adamın kesinlikle ilgileneceği biçimde hem romantik yanı hem de insani nedenleri yüzünden bu olayla ilgilenmişti. Hem her şeyin tarihini hem de tüm adları biliyordu. Eliza’nın satış faturası hakkında söyledikleriydi Cassy’yi bayıltan. Çocuğunun kimliği konusunda artık zerrece kuşkusu kalmamıştı kadının. Artık tek yapması gereken kaçakların yolunu izlemekti.

Yazgılarındaki rastlantının birbirlerine çektiği Madam Thoux’yla Cassy hemen Kanada’ya geçip sayısız kaçağın konakladığı bekleme noktalarında bir araştırmaya giriştiler. Amherstberg’de George ile Eliza’nın Kanada’ya ilk geldiklerinde kaldıkları yeri buldular, orasının aracılığıyla da ailenin izini Montreal’e kadar sürebildiler.

George’la Eliza beş yıldır özgürdüler. George iyi bir makine onarıcısının yanında sürekli bir iş bulmuştu, ailesini rahat geçindirecek kadar da kazanıyordu. Bu arada aile küçük bir kız bebeğin katılımıyla kalabalıklaşmıştı. Güzel, akıllı bir çocuk olan küçük Harry iyi bir okula verilmişti, orada hızla bilgisini geliştiriyordu.

George’un ilk gittiği yer olan Amherstberg’deki konaklama yerinin değerli papazı, Madam Thoux ile Cassy’nin durumundan öylesine etkilenmişti ki, bu keşif seferinin tüm giderini üstlenen Madam ve Cassy’yle birlikte Montreal’e kadar gitmekte diretti.

Şimdi sahne Montreal’in dışında küçük, temiz pak bir ev olarak değişiyor, zaman akşamüstü. Şöminede neşeli bir ateş göz alıyor, kar gibi bir örtüyle örtülü çay masası, ikindi kahvaltısına hazır bekliyor. Odanın köşesinde yeşil masa örtüsü serili kapağı açık bir yazı masasında dolmakalemler, kâğıtlar, üstünde de iyi seçilmiş kitaplarla dolu bir raf göze çarpıyor. Burası George’un çalışma köşesi. Geçmiş yaşamın tüm çileleriyle yılgınlıklarının ortasında onu okuma yazma öğrenmeye teşvik eden kendini geliştirme çabasıyla hâlâ tüm boş zamanını kendini geliştirmeye adıyordu.

Şu anda da masada oturmuş aile kütüphanesinden aldığı bir kitabı okuyor, notlar alıyordu.

Eliza, “Gel George,” dedi, “sabahtan beri yoktun. O kitabı lütfen bırak da ben çayı hazırlarken konuşalım, lütfen.”

Yeni yürümeye başlamış küçük Eliza da babasına doğru sarsılarak gidip annesini desteklemek istercesine kitabı elinden çekti ve yerine kendini dizine yerleştirmek istedi.

George bu durumdaki tüm erkeklerin yapması gerekeni yaparak boyun eğdi.

“Ah, seni küçük cadı!” dedi. Keki dilimlemeye başlayan Eliza da, “Doğru,” dedi.

Biraz daha yaşlanmış, azıcık da tombullaşmıştı, eskiye göre daha orta yaşlı bir anaç kadın anaerkilliğine bürünmüştü, hoşnut ve mutluydu.

“Harry oğlum, bugünkü o toplamanın üstesinden nasıl geldin?” dedi George. Elini oğlunun başına koymuştu.

Harry uzun buklelerini yitirmişti ama o gözlerle kirpikleri, bir de yanıt verirken zaferle parlayan o güzel yiğit alnı asla yitiremezdi.

“Hepsini de ben kendim yaptım baba, kimse bana yardım etmedi!” dedi.

“Bu iyi. Kendine güven oğlum. Babacığından çok daha şanslısın bu konuda.”

O anda kapı çalındı. Eliza gidip açtı. Önce sevinç dolu bir, “Aa, siz misiniz?” duyuldu, sonra kocasını çağırdı. Amherstberg’in iyi yürekli papazı içeri buyur edildi. Yanında iki kadın daha vardı, Eliza oturmalarını rica etti.

Şimdi gerçeği söylemek gerekirse iyi yürekli papaz, olayın yavaş yavaş gelişmesi için kendince küçük bir program tasarlamış, yol boyunca birbirlerini her şeyi ansızın ortaya dökmeme konusunda dikkatle, akıllıca uyarmışlardı. Son olay dışında...

Hanımefendiler oturmaya buyur edildikten sonra adamcağız tam kafasında sıraya koyduğu giriş konuşmasına başlamak için ağzını silmek üzere mendilini çıkarıyordu ki, Madam Thoux tüm planı altüst etti. Kollarını George’un boynuna dolayarak, “Ah George! Beni tanımadın mı? Ben kız kardeşin Emily’yim!” dedi.

Her çizgisi, her buklesiyle kızının son gördüğü halinin kopyası olan küçük Eliza ansızın önünde beliriverinceye kadar Cassy sakin sakin oturmuş, rolünü de çok iyi oynamıştı. Küçük şey yüzünü Cassy’ninkine yaklaştırınca, o da onu kollarına alıp bağrına basmış, o anda gerçek olduğuna inandığı bir duyguyu dile getirivermişti.

“Canım, ben senin annenim!”

Aslına bakarsanız karmaşayı yatıştırmak hiç de kolay değildi ama iyi yürekli papaz sonunda herkesi susturmayı başardı. Töreni açmak amacıyla hazırladığı konuşmayı yaptı, öylesine de başarılı oldu ki tüm dinleyicileri, onun yerinde eski yeni hangi konuşmacı olursa olsun, tatmin edecek biçimde çevresinde hıçkırıklara boğuldu. Hep birlikte diz çöktüler, iyi adam da dua etti. Öylesine kargaşa yaratan, heyecanlı duygular vardır ki ancak yüce sevginin bağrına boşaltmakla sakinleştirilebilir. Sonra ayağa kalkan bu birbirine yeni kavuşmuş aile, içlerinde onları bunca tehlikeden akla gelmedik biçimlerde kurtaran, sonra da bir araya getiren O’na duydukları o kutsal inançla kucaklaştı.

Kanadalı kaçaklar arasındaki bir misyonerin notları kurgu olsalar tuhaf bulacağınız gerçekleri içerir. Hem yerleşmiş bir düzen aileleri kasırga gibi altüst edip bireylerini güz yaprakları gibi dört bir yana savururken başka türlüsü nasıl olabilir? Sığınılan bu kıyılar, sonsuzluğun kıyısındaki gibi birbirlerini yitirdiklerini sanıp uzun yıllar acı çeken yüreklerde mutluluğu paylaştırarak onları birleştirir.

Sözcüklerin anlatamayacağı kadar etkili olan bir başka şey de, her yeni gelenin karşılaştığı içtenliktir, bu arada köleliğin gölgelerinde yitmiş bir ana, kardeş, çocuk ya da eşten haber getirmesi bile söz konusu olabilir.

Bir misyonerin bize anlattığına göre iki kez yakalanan, kahramanlığı yüzünden de utanç verici biçimde kırbaçlanan ve acı çeken bir adam yine kaçmıştı, arkadaşı da bir mektupta üçüncü kez geri döndüğünü, sonunda kız kardeşini kaçırabildiğini anlatmıştı. Saygıdeğer bayım, bu adam bir kahraman mıdır yoksa bir suçlu mu? Siz bunu kendi kız kardeşiniz için yapmaz mıydınız? Peki ya onu suçlayabilir misiniz? Ama şimdi ansızın karşılaşıverdikleri bu büyük sevinçten yavaş yavaş sıyrılıp kendilerine gelen, gözlerini silerken bıraktığımız dostlarımıza dönelim. Sofranın çevresinde oturmuşlar, sağlam dostluklar kurmaktalar. Yalnızca küçük Eliza’yı dizine oturtmuş olan Cassy arada çocuğu şaşırtacak gibi sıkıştırmakta, o da onun ağzını kekle doldurmak için diretmekte. Aslında çocuğu şaşırtan kek istemeyen bu kadının demek ki yenecek daha iyi bir şey düşünebilmesi.

İki-üç gün içinde Cassy öyle bir değişikliğe uğradı ki, okurlarımız onu tanımakta zorluk çekebilir. Yüzünün umutsuz, bitkin ve yabani görünümü yerini tatlı bir güven ifadesine bıraktı. Uzun süredir bunu bekliyormuşçasına hemen ailenin bağrına gömülmüş, küçükleri de yüreğine basmıştı. Yitirdiği çocuğunun hem beden hem de davranış olarak eksiksiz bir benzeri olduğundan sevgisi kızından çok küçük Eliza’ya çağlıyordu büyük bir doğallıkla. Anneyle kız arasında da çiçekli bir bağ vardı. Eliza’nın kutsal kelamı okuyarak canlı tuttuğu o değişmez, sürekli Tanrı saygısı, tam da Cassy’nin karmakarışık olmuş yorgun aklına göre bir yol göstericiydi. Cassy her güzel etkiyi tüm ruhuyla ve saygıyla kabul ederek içtenlikli, şefkatli bir Hıristiyan oldu.

Bir-iki gün sonra Madam Thoux yaşamındaki olayları kardeşine daha ayrıntılı anlattı. Kocasının ölümü ona büyük bir servet bırakmıştı, o da bunu tüm eli açıklığıyla ailesiyle paylaşmayı önerdi. George’a onun için en yararlı olacak uygulamayı sorduğunda, o, “Bana iyi bir eğitim ver Emily,” dedi, “bu hep yüreğimdeki en büyük istek olmuştur. Sonra, geri kalanın üstesinden gelirim ben.”

Aklı başında bir tartışma yapıldı ve tüm ailenin birkaç yıl Fransa’ya gitmesine karar verildi, nereye giderlerse Emmeline’i de götüreceklerdi.

Emmeline’in albenisi geminin ikinci kaptanını etkileyince limana çıkmalarından kısa süre sonra onun karısı oldu.

George bir Fransız üniversitesinde dört yıl okudu, tükenmeyen bir istekle kendini okumaya vererek çok ayrıcalıklı bir eğitim yaptı.

Fransa’daki siyasi sorunlar, sonunda aileyi burada da bir sığınak bulma zorunluluğunda bıraktı.

Eğitimli bir kişi olarak George’un duygularıyla görüşleri arkadaşlarından birine yazdığı aşağıdaki mektuptan anlaşılabilir:

Geleceğime ilişkin bir yitmişlik duygusu içindeyim. Senin bana söylediğin gibi beyazların çevrelerine girip karışabilirim, rengim çok açık, karımla ailemde de bunun ayırdına varılmaz. Eh, acı çekmeye gelince; onlardan farklı olduğum söylenebilir ama doğrusunu söylemek gerekirse buna hiç hevesli değilim!

Babamın soyuna değil, anneminkine yakınlık duyuyorum. Babamın soyu için ben iyi cins bir köpek ya da attan öte bir şey değilim ama kalbi kırık anneciğim için bir çocuktum, bizi ölümüne kadar ayıran o acımasız satıştan sonra onu hiç görmememe karşın beni hep çok sevdiğini biliyorum. Yüreğimle biliyorum bunu. Onun çektiği acılarla, delikanlılığımdaki belaları, New Orleans’taki köle pazarında satılan yürekli karımla kardeşimin çektiği eziyeti ve kavgalarını düşündüğümde, Hıristiyanlığa karşı olmadığını umduğum duygularımla Amerikalı olmak için ne bir isteğim var ne de kendimi onlarla özdeşleştirebilirim dersem sanırım kusuruma bakmazsın. Ben oyumu bastırılmış, köleleştirilmiş Afrikalı ırk için kullanıyorum. Bir şey dileme hakkım olsaydı, bir ton açık ten rengim yerine iki ton koyu bir teni yeğlerdim.

Ruhumun özlemiyle dileği bir Afrikalı vatandaşlığı. Herkesin gerçek, bağımsız bir varlık olmasını istediğimde bunu nerede arayacağım? Haiti’de değil çünkü Haiti’de başlayacak hiçbir şey yok. Bir akarsu kaynağının üstüne yükselemez. Haitililerin kişilik yapılarını biçimlendiren soyları yozlaşmış, erkekleri kadınımsılaşmıştı, elbette zaman içinde hiçbir noktaya varamadılar.

Peki o zaman ben nereye bakacağım? Afrika kıyılarında bir cumhuriyet görüyorum. Canlılıkları ve kendilerini eğitme gücüyle birçok durumda tek başlarına kölelik koşullarının üstüne çıkmış seçilmişlerden oluşan bir cumhuriyet. Hazırlık aşamasının güçsüz bir evresinden geçen bu cumhuriyet sonunda Fransa ve İngiltere’ce de tanınan bir dünya cumhuriyeti oldu. Benim dileğimse gidip kendi insanlarımı bulmak.

Beni karşına alacağını duyumsuyorum ama vurmadan önce dinle. Fransa’dayken Amerika’daki insanlarımın tarihini büyük bir ilgiyle inceledim. Sömürge yanlılarıyla köleliğin kaldırılmasına karşı olanlar arasındaki mücadeleyi izledim, asla bir katılımcı olamayacağım duygusuyla uzaktan gözleyen biri olarak kimi izlenimler edindim. Şu Liberya’nın baskıcıların elinde bizlere karşı oynatılarak bir sürü amaca hizmet etmiş olduğuna kalıbımı basarım. Hiç kuşkusuz tasarlanan bu düzen özgürleşmeyi geciktirme anlamında haklı görülemeyecek biçimlerde kullanılmıştır ama benim sorum şu: Yukarıda tüm insanların üstünde bir Tanrı yok mu? Onların tasarılarını geçersiz kılıp bizim için bir ulusun temellerini atamaz mı?

Bugünlerde bir ulus bir günde doğuyor. Artık bir ulus cumhuriyetçiliğin ve uygar olmanın büyük sorunlarını, keşfetmek için değil, yalnızca uygulamak için yoğrulmuş, hazır, elinde buluyor. O zaman hepimiz sımsıkı el ele verip tüm gücümüzle bu zor yatırım ve çocuklarımızla önümüzde açılan bu olağanüstü Afrika kıtası için ne yapabileceğimizi görelim. Bizim ulusumuz kıyılarına vuran uygarlık ve Hıristiyanlık dalgasını özümleyip oraya gelecek kuşaklar için tropik bitki örtüsü hızıyla büyüyen cumhuriyetler ekecek. Köleleştirilmiş ırkımı göz ardı ettiğimi mi düşünüyorsun? Sanmam. Onları bir saat, ömrümün bir ânında bile unutursam Tanrı da beni unutsun! Ama onlar için burada ne yapabilirim? Zincirlerini kırabilir miyim? Hayır, birey olarak değil ama uluslararası toplantılarda bir sesi olacak ulusumun bir parçasını oluşturmayı başarayım, o zaman konuşabiliriz. Bir ulusun karşı çıkmaya, sitem etmeye, rica etmeye ve ırkını temsil etmeye hakkı varken bir bireyin yoktur. Günün birinde Avrupa özgür ulusların yüce meclisi olursa, ki Tanrı’nın buna izin vereceğine inanıyorum, orada kölelikle tüm haksız baskıcı toplumsal özellikler dışlanırsa, İngiltere ile Fransa’nın yaptığı gibi bizi de tanırlarsa o zaman biz de o meclise başvurumuzu yapar, acılı, köleleştirilmiş ırkımızı temsil ederiz. O zaman o özgür, aydınlanmış Amerika da armasından, onu hem uluslararasında küçük düşüren hem de kölelere olduğu kadar ona da bela olan o kötülük simgesini silmeye gerek duyacaktır. Şimdi sen bana tutup bizim ırkımızın da Amerikan Cumhuriyeti’yle harman olmaya İrlandalılar, Almanlar ve İsviçreliler kadar hakkı olduğunu söyleyeceksin. Kesinlikle öyle. Karşılaşıp karışmak için, dine dayalı bir toplumsal sınıfa ya da renge göre değerlendirilmeksizin kendi öz değerimizle yükselmek, servet edinmek, özgür olmak zorundayız ve bu hak bizi yadsıyanların insan eşitliğine ilişkin sözde ilkelerine ters düşüyor. Bu işe burada izin verilmeli. Bizim, sıradan insanların haklarından daha çoğuna sahip olmaya gereksinimimiz var, biz zarar görmüş bir ırkı onarmayı istiyoruz. Ama benim istediğim bu da değil. Ben benim olan bir ülkeyle bir ulus istiyorum. Afrikalı ırkın alışılmadık özellikleri olduğunu düşünüyorum. Bunlar Hıristiyanlıkla uygarlığın ışığına çıkarılabilirse, Anglosaksonlara benzemeyen ama ahlak olarak ondan çok daha üstün bir ırk ortaya çıkacaktır. Anglosakson ırkı başlangıç dönemindeki kargaşa ve çekişme evresinde dünyanın yazgısına emanet edilmişti. Bu duruma Saksonların esnek olmayan, katı, güçlü öğeleri iyi uydu ama ben bir Hıristiyan olarak ayağa kalkmak için başka bir çağ arıyorum. Onun sınırları içinde yer alacağımıza inanıyorum. Şimdi ülkelerin çektiği sıkıntılarsa umut ediyorum ki dünya barışıyla kardeşliğinin doğum sancılarıdır.

Afrika’nın gelişimi öncelikle Hıristiyan bir gelişim olacaktır. Etkin, son sözü söyleyen bir ırk olamazlarsa en azından sevecen, yüce gönüllü, bağışlayıcı olacaklardır. Haksızlıkla baskının ateşinde kalmış olduklarından, birey olarak da elde edebilecekleri ve Afrika kıtasına yaymayı görev edinecekleri bağışlayıcılıkla sevgiye yüreklerini açık tutacaklardır. Kendi adıma bu konuda yetersiz olduğumu itiraf ediyorum. Damarlarımdaki kanın tamı tamına yarısı sıcak, aceleci Sakson ama hep yanımda İncil’in güzel, sözlü bir vaazı var: sevgili karım. Kafam karışınca o tatlı ruh gözlerimin önüne Hıristiyanlık çağrısını ve ırkımızın görevini koyarak beni yine yoluma sokar. Ben de Hıristiyan bir yurtsever ve bir Hıristiyanlık öğreticisi olarak yüreğimde ülkeme, benim seçkin, görkemli Afrikama ve karıma döner, şu müthiş öngörüyü anımsarım.

“Madem sen terk edildin ve nefrete uğradın, soyun yürümedi, Ben de seni sonsuz seçkinlik ve bir sürü kuşağın mutluluğu yapacağım.”71

Beni taşkın bir yandaş olarak düşünecek, üstlendiğim şeyin bilincinde olmadığımı söyleyeceksin ama ben iyice düşündüm, kaybı göze aldım. Liberya’ya bir duygu cenneti olduğundan değil, bir çalışma alanı olduğu için giderim. İki elimle sıkı çalışmak isterim. Tüm zorluklarla hayal kırıklıklarına karşı öleceğim güne kadar çalışmayı umuyorum. Oraya gitmek istememin nedeni bu, hayal kırıklığına uğramayacağımdan da hiç kuşkum yok.

Kararım için ne düşünürsen düşün, sakın bana olan güvenin sarsılmasın ve düşün ki ne yaparsam, tümüyle insanlarıma adanmış bir yürekle hareket ediyorum.

GEORGE HARRIS

Birkaç hafta sonra George, karısı, çocukları, kız kardeşi ve annesiyle Afrika’ya giden gemiye bindi. Yanılmıyorsak dünya şimdiye kadar adını duymuştur.

Öbürleri için Miss Ophelia ile Topsy dışında yazacak pek özel bir şey yok, bir de George Shelby’ye adayacağımız bir veda bölümümüz olacak.

Miss Ophelia, Topsy’yi Vermont’a götürdü. Bu, New England’lılarca “eskiler” diye tanımlanan ciddi, kılı kırk yaran biri için şaşılacak bir şeydi. Eskiler önce onu düzeni iyi kurulmuş evcimen dünyalarına garip, gereksiz bir ek olarak gördü ama öğrencisine olan görevini vicdanlı bir çaba içinde yapan Miss Ophelia zamanla öylesine etkili oldu ki çocuk, aileyi ve çevreyi de kazanarak incelikler içinde hızla büyüdü. Kadınlık çağına geldiğinde isteğine uyularak vaftiz edildi, oradaki kilisenin üyesi oldu. İyi olmak için öyle bir akıllılık, çaba ve istek gösterdi ki, sonunda Afrika’daki merkezlerden birine misyoner olarak gitmesi önerildi, bu da onaylandı. Sonraları, çocukken asla hareketsiz kalamayan çok yönlü biri olarak gelişimini tamamlamasını sağlayan o güçlü canlılığı ve yaratıcı becerisini, ülkesinde çocuklara öğretmenlik yapmak gibi daha güvenli, sağlıklı bir yaşam biçimi olarak kullandığını duyduk.

Not: Kimi annelere Madam Thoux’nun önayak olduğu araştırmaların Cassy’nin oğlunu bulmasıyla sonuçlandığını söylemek hoşnutluk verici. Gücü kuvveti yerinde olan genç adam, annesinden bir süre önce kaçmış, baskı görenlerin Kuzey’deki dostlarınca eğitilmişti. Çok geçmeden o da ailesinin peşinden Afrika’ya gidecek.

71. Eski Ahit, “Yeşaya”: 60:15. (Y.N.)

44 Azat

George Shelby annesine, eve döneceği günü bildiren kısa bir not yazmıştı. Yaşlı dostunun ölümünü yaşadıktan sonra yazı yazacak gücü kendinde bulamıyordu. Birkaç kez denemiş ancak başarabildiği yarı boğulur gibi kalakalmak olmuş, kâğıdı yırtıp gözlerini silerek, başını dinleyebileceği bir yere kaçmıştı.

Shelby’lerde genç Efendi George’un dönüşü nedeniyle tatlı bir telaş vardı.

Mrs. Shelby sonbahar sonu akşamının serinliğini gideren neşeli bir odun ateşinin yandığı rahat salonunda oturuyordu. Tabaklarla kristallerin parladığı bir akşam yemeği sofrası eski dostumuz yaşlı Chloe’nin denetiminde hazırlanıyordu. Chloe Teyze yeni basma giysisi, temiz beyaz önlüğü, iyice kolalanmış yüksek başörtüsüyle cilalı gibi duran siyah yüzü hoşnutlukla parlayarak dolaşıyor, zerrece aksamayan bir titizlikle masanın düzenlenmesini denetliyordu. Aslında bu, hanımıyla konuşmak için bahanesiydi.

“Aman Tanrı’m! Tam onun istediği gibi değil mi? İşte, tabağını sevdiği yere koydum, ateşin yanına. Efendi George hep sıcak yeri ister. Amaan, şu Sally de neden en iyi çaydanlığı çıkarmamış sanki? Efendi George’un Noel’de hanımefendi için aldığı küçük yeni olanı? Ben çıkarayım bari! Hanımefendi, Efendi George’dan haber aldı mı?” diye soruşturdu.

“Evet Chloe ama yalnızca olabilirse bu akşam eve döneceğine ilişkin iki satır, o kadar.”

Hâlâ çay fincanlarıyla uğraşan Chloe, “Benim adamdan hiç söz etmiyor sanırım?” dedi.

“Hayır! Hiçbir şeyden söz etmiyor Chloe. Her şeyi eve varınca anlatacakmış.”

“Tam Efendi George işte. Her şeyi o anlatsın ister. Buna hep şaşırmışımdır. Kendi adıma, beyazların yaptıkları onca şeyi nasıl yazabildiklerini anlamıyorum, yazmak öyle zaman alıyor ki, hem de hiç kolay değil.”

Mrs. Shelby gülümsedi.

“Düşünüyorum da, benim ihtiyarın oğlanlardan da, bebeden de haberi olmayacak! Tanrı’m! Ama bebe artık koca kız oldu, iyi de... Polly de iyi kız... Şimdi evde, keke bakıyor. Kek de tam benim adamın sevdiği gibi oldu. Gideceği sabah ona verdiğimin aynısı oldu. Tanrı bizi korusun, o sabah neler yaşamıştım!”

Mrs. Shelby içini çekti, bu anımsatma yüreğine bir ağırlık vermiş gibiydi. Oğlunun mektubunu aldığından beri, George’un üstüne çektiği o suskunluk peçesinin altında bir şey gizlendiğini hissediyor, bir tedirginlik duyuyordu.

“Paralar hanımefendide mi?”

“Evet Chloe.”

“Adamın verdiği paraları benim ihtiyara göstermek istiyorum. Bana dedi ki, ‘Chloe, keşke daha kalsaydın,’, ben de ona, ‘Teşekkürler efendim kalırdım ama benim adam eve dönüyor hem hanımefendi daha çok bensiz kalmasın,’ dedim. Ona tam böyle dedim işte. Çok iyi adamdı şu Efendi Jones.”

Chloe, yeteneğinin bir anısı olarak kocasına göstermek için kazandığı paranın saklanmasında diretmişti. Mrs. Shelby de onu hoşnut etmek için bu isteğini yerine getirmişti.

“Polly’yi tanımayacak, benim adam Polly’yi tanımayacak. Tanrı’m, götürüleli beş yıl oluyor! O zaman bebekti, ayakta zor duruyordu. Nasıl gıdıklardı, o da ikide birde düşerdi, yeni yürüyordu daha! Hey Tanrı’m!”

Dışarıdan tekerlek sesleri duyuldu.

“Efendi George!” Chloe pencereye koştu.

Mrs. Shelby giriş kapısına koştu, oğlunun kollarına atıldı. Chloe Teyze durmuş kaygıyla karanlığa bakıyordu.

George şefkatle, “Ah, zavallı Chloe Teyze!” dedi, sonra da onun sert, kara elini ellerinin arasına aldı. “Onu getirebilmek için tüm servetimi verirdim ama o çok daha iyi bir yere gitti.”

Mrs. Shelby’den heyecanlı bir ses geldi ama Chloe Teyze hiç sesini çıkarmadı.

Herkes sofranın hazır olduğu odaya girdi. Chloe’nin o kadar gururlandığı para hâlâ masanın üstündeydi.

Hepsini topladı, titreyen elleriyle hanımına uzattı.

“İşte, bunun bir daha ne adını duymak ne de görmek istiyorum. Böyle olacağını bal gibi biliyordum işte. O berbat yerlerde satılıp öldürülecekti!”

Chloe döndü, başı yukarıda odadan çıktı. Mrs. Shelby usulca peşinden gitti, elini tuttu, onu bir koltuğa oturtup kendi de yanı başına oturdu.

“Benim zavallı iyi Chloe’m!” dedi. Chloe başını hanımının omzuna dayayıp hıçkırmaya başladı.

“Ah hanımım, bağışlayın beni, kalbim kırıldı, başka bir şey yok!”

Gözlerinden yaşlar boşanan Mrs. Shelby, “Biliyorum, bunu ben iyileştiremem ama İsa iyileştirir. O kırık kalpleri iyileştirir, yaraları sarar,” dedi.

Bir süre kimse konuşmadı, birlikte ağladılar. Sonunda acılı kadının yanına oturan George onun elini tuttu, sade ama olayın tüm duygusunu eksiksiz aktaracak sözcüklerle kocasının ölümün üstesinden nasıl geldiğini anlattı, onları ne kadar sevdiğini söylediğini unutmadı.

Bundan bir ay kadar sonra Shelby malikânesinin tüm hizmetçileri evin ortasındaki holde efendilerinin konuşmasını dinlemek için toplandı.

George elinde bir tomar kâğıtla gelerek onları şaşırttı. Bunlar orada kim varsa tümü için tek tek hazırlanmış azat belgeleriydi. Hıçkırıklar, gözyaşları, bağırışlar arasında George okudu.

Pek çoğu, başına üşüşüp onları başka yere göndermemesi için içtenlikle yalvardı, kaygılı yüzlerle özgürlük kâğıtlarını geri uzatıyorlardı.

“Bundan daha özgür olmak istemiyoruz. İstediğimiz her şey var. Bu eski yerimizi, efendi ile hanımımızı, öbürlerini bırakmak istemiyoruz!”

İlk konuşma fırsatında George, “Benim iyi dostlarım!” dedi. “Beni bırakmanıza gerek yok. Buranın yine iş gören ellere gereksinimi var. Bizim için evin eskiden nasılsa öyle olması gerekiyor ama siz artık hür kadınlarla erkeklersiniz. Anlaşacağımız bir parayı yaptığınız iş için size ödeyeceğim. Bunun yararı, borçlanır ya da ölürsem ki böyle şeyler olabilir, bundan böyle alınıp satılamayacaksınız. Mallarımı yönetmek ve bu zaman alsa da, özgür kadınlar ve erkekler olarak haklarından nasıl yararlanacağınızı öğretmek istiyorum. Sizin de doğru, öğrenmeye can atan kişiler olmanızı bekliyorum. Güvenilir, öğretmeyi gerçekten isteyen biri olmayı Tanrı’dan diliyorum. Şimdi dostlarım başınızı kaldırın da özgürlük lütfu için Tanrı’ya şükredin!”

Bu evde saçları ağarmış, gözünün feri sönmüş yaşlı, saygın bir zenci ayağa kalktı, titreyen elini kaldırarak, “Tanrı’ya şükranlarımızı söyleyelim!” dedi.

Tümü de onaylayarak diz çöktü. Yaşlı yürekten her orgdan ya da çandan daha anlamlı bir ses, bir “Te Deum”72 ilahisi yükseldi.

Derken biri bir Metodist ilahi tutturdu.

Bayram yılı geldi,

Dönün azat olan günahkârlar, eve dönün.

George kutlamaları keserek, “Bir şey daha var, hepiniz iyi, yaşlı Tom Amca’mızı anımsayacaksınız değil mi?”

George onun ölümünü kısaca anlattı, herkese yolladığı sevgi dolu vedaları iletti.

“Onun mezarı başındayken dostlarım, Tanrı’nın huzurunda bundan sonra asla tek bir kölemin olmamasına karar verdim. Onları azat etme olanağım varken edecektim, kimse de benim yüzümden evinden, dostlarından ayrılıp onun öldüğü gibi köşe bucak bir tarlada ölmeyecekti. Özgürlüğünüzün tadına varırken bunu o yaşlı, iyi cana borçlu olduğunuzu düşünün, bunu da karısıyla çocuklarına iyi davranarak ödeyin. TOM AMCA’NIN KULÜBESİ’ni her gördüğünüzde özgürlüğünüzü düşünün, onun yolunu izleyecek düşünce biçimine kavuşabilmeniz, onun olduğu kadar dürüst ve sadık bir Hıristiyan olmanız için o alçakgönüllü ev sizin için bir anıt olsun.”

72. “Te Deum Laudamus” (Tanrı Sana Şükürler Olsun) ilahisi. (Y.N.)

45 Son sözler

Yazara ülkenin değişik yörelerinden gelen mektuplarda öykünün doğru olup olmadığı sorulmuştur, onunsa tüm sorulara tek bir yanıtı vardır: Öyküyü oluşturan her olay büyük ölçüde gerçektir, çoğu ya kendi kişisel ya da yakın arkadaşlarının gözlemidir. Yazar ya da arkadaşları burada sunulan hemen her kişiyi gözlemlerinin kopyası olarak aktarmışlardır, konuşmaların pek çoğuysa ya her sözcüğünü kendi duyduğu ya da ona anlatılan konuşmalardır.

Eliza’nın görünüşüyle ona verilen kişilik yaşamdan alınmış çizgilerdir. Tom Amca’nın lekelenmemiş doğruluğu, dindarlığı, dürüstlüğü yazarın bildiği kadarıyla değişik olaylarla gelişmiştir. Bunlardan kimi aşırı ölçüde acı ve hoş bir güzelliği olan kimi de son derece çarpıcı olaylardır ancak ortak yönleri çok fazladır. Ohio Nehri’nde annenin buzların üstünden atlayarak karşıya geçmesi, çok bilinen bir olaydır. İkinci bölümdeki “Yaşlı Prue”nun öyküsü yazarın erkek kardeşinin, New Orleans’ta büyük bir tüccarın malikânesinde muhasebecilik yaparken tanık olduğu bir olaydır. Aynı kaynaktan ekici Legree kişiliği çıkmıştır. Yine yazarın kardeşinin aktardığına göre; bir pamuk ekimi alanını gezerlerken bu adam ona demirci çekici ya da demir bir gülleye benzeyen yumruğunu göstermiş, zencileri yere sermekten nasır tuttuğunu söylemiştir. Kardeşi bunun ardından da, “Oradan çıkınca derin bir soluk aldım, kendimi insan yiyen devin mağarasından kaçmış gibi duyumsuyordum,” diye eklemiştir.

Tom’un acı yazgısının ülkemizde hâlâ yaşayan tanıklarca da doğrulanabilecek sayısız benzeri vardır. Tüm Güney eyaletlerde bir zamanlar zenci ırkından birinin bir beyaza karşı tanıklık edemeyeceğinin hukuksal bir düstur olduğu anımsanmalıdır. Tutkusu çıkarlarına baskın olan birinin ya da ilkeleri ve insanlığı iradesine karşı koyan bir kölenin olduğu her yerde böyle bir dava görülebilir. Bu nedenle ve daha birçok yanlış yasa nedeniyle, aslında ne kölenin yaşamı korunabilir ne de efendinin kişiliği. Düşünülemeyecek kadar çarpıcı olaylar olanak buldukça toplumun kulağına ulaşır ancak dinleyicilerin söylediği bazı şeyler olaydan daha çarpıcıdır.

“Bu tür olaylar var, her zaman da olacak ama bu çoğunluğu örneklemiyor.”

New England yasaları, mahkemeye çıkarılma olasılığı olmaksızın kişinin her zaman kölesine işkence edip ölümüne neden olabileceği biçimde düzenlenseydi bu durum aynı rahatlıkla karşılanabilir miydi?

“Bu olaylar binde bir olur, çoğunluğu yansıtmaz,” denebilir miydi? Bu haksızlık kölelik düzeninin yapısında vardır ve onsuz var olamaz.

Pearl’ün alınışından sonra güzel kızların orta yerde, utanmazca yapılan satışlarının adı kötüye çıkmıştı. Aşağıdaki alıntıyı, o davayı savunan yasal dava vekillerinden biri olan Horace Mann’ın konuşmasından alıyoruz.

1848 de Pearl adlı üç direkli yelkenli gemiyle Columbia’dan kaçmaya kalkışan yetmiş altı kişiyle savunmalarına yardım ettiğim subayların yanı sıra tavır ve beden olarak bu işten anlayanların tam not verecekleri, herkesin dikkatini çeken birkaç da genç, sağlıklı kız vardı. Elizabeth Rassel bunlardan biriydi. Hemen köle tüccarının pençesine düşmüş, New Orleans pazarı onun da kıyameti olmuştu. Bu yazgıdan kızı görenlerin tümünün de yüreği sızlamıştı. Bedelini verip geri almak için bin sekiz yüz dolar önerdiler. Kimi önerenlerin bunu ödedikten sonra pek paraları kalmayacaktı ama köle tüccarı amansızdı. New Orleans’a gidecekken neyse ki Tanrı acıdı da, yarı yolda kızı öldürdü. Aynı yerde Edmundson adlı iki kız kardeş daha vardı. Aynı pazara gönderilmek üzereyken büyük kız, sahibi olacak alçağa Tanrı aşkına onları bırakması için yalvardı. Adam da pek çok güzel giysiye ve eşyaya kavuşacağını söyleyerek onunla alay etti. Kız da, “Evet bu yaşamda bu çok hoş olabilir ama ya öbür yaşamda ne olacak?” diye sordu.

Onlar da New Orleans’a gönderildi ama sonradan müthiş bir paraya bedelleri ödenip geri alındılar. Bundan da Emmeline ile Cassy’nin öyküsünün birçok eşi olabileceği doğrulanmıyor mu?

Hakseverlik olgusu da St. Clare’e verilen düşünce güzelliğiyle gönül bolluğunun kesinlikle bir benzeri olabileceğini düşündürtür yazara. Aşağıdaki alıntı bunu göstermektedir.

Birkaç yıl önce genç bir Güneyli bey çocukluğundan beri ona hizmet eden en sevdiği hizmetçisiyle Cincinnati’deydi. Genç köle bu ayrıcalığı özgürlüğünü sağlamak için kullandı ve genç bir Quaker’lının koruyuculuğuna koştu. Quaker’lıysa bu tür olaylar açısından mimliydi. Kölenin sahibi son derece öfkelendi. Kölesine her zaman öylesine hoşgörülü davranmıştı, onun kendisine olan sevgisine güveni öyle tamdı ki, onu isyan etmemeye ikna etmeyi denemek istedi. Quaker’lıyı ziyarete gittiğinde öfkesi burnundaydı; ama öylesine az rastlanır içtenlikte bir açıkyürekliliği vardı ki, az sonra adamın köle adına yaptığı konuşmalar ve karşı çıkışları karşısında sustu. Olayın bir de duymadığı, üzerine kafa yormadığı bir yanı vardı demek. Hemen Quaker’lıya, kölesi yüzüne karşı özgür olmanın kendi isteği olduğunu söylerse onu azat edeceğini söyledi. Hemen bir konuşma yapılarak genç efendisince Nathan’a herhangi bir konuda yakınma olup olmadığı soruldu.

“Hayır efendim,” dedi Nathan. “Bana hep iyi davrandınız.”

“Peki öyleyse neden beni terk etmek istiyorsun?”

“Efendim ölebilir sonra beni kim alacak? Özgür bir adam olmayı yeğliyorum.”

Bir süre bu yanıtı düşünen genç efendi, “Nathan, ben de senin yerinde olsam aynı şeyi düşünürdüm, özgürsün,” dedi.

Hemen azat kâğıtlarını hazırladı. Yeni bir yaşama başlarken onu desteklemek için akıllıca kullanılmak üzere Quaker’ lıya biraz parayla, genç adama çok nazik, çok akla yatkın bir referans mektubu bıraktı. Bu mektup bir süre sonra yazarın eline geçti. Yazar, Güneyli kişilerin çoğunda olan bu soyluluk, insanlık ve eli açıklığa hakça davranmış olduğunu umuyor.

Böyle örnekler bizi kendimiz karşısında duyduğumuz müthiş umutsuzluktan kurtarıyor ama yazar dünyayı tanıyan herkese böyle insanlar her yerde bulunur mu diye de soruyor.

Yazar, araştırmayı çok acı verici bulduğu ve ışığa, uygarlığa öncü olan durumların da kesinlikle zamanla unutturacağı düşüncesiyle yıllar boyu kölelik üstüne bir şey okumaktan da, o konudan söz etmekten de kaçınmıştır. 1850’deki yasal düzenlemelerden sonra müthiş bir şaşkınlık ve dehşetle insancıl, Hıristiyan kişilerin iyi kentlilere düşen bir görev gereği kaçak tutukluların köle olmalarını salık verdiğini duyduğunda, Kuzey’in özgür eyaletlerinin dört bir yanındaki iyi yürekli, sevecen, saygın insanların Hıristiyanlığın asal görevinin bu olduğunu tartışmaları kulağına geldiğinde yaptığı yalnızca düşünmek oldu. Bu insanlar ve Hıristiyanlar köleliğin ne olduğunu biliyor olamazlardı, öyle olsaydı, böyle bir soruyu asla tartışmaya açmazlardı. Daha sonra yazar bu konuyu yaşamın acı bir gerçeği olarak sergileme isteği duydu. Yazar bu olayın en iyi ve en kötü yüzünü dürüstçe göstermeye çabalamıştır. İyi yüzü konusunda başarılı olmuş olabilir ama ah! Beri yanda ölümün kucağında ve gölgesinde yatan, dile getirilmemiş olanları kim anlatacak? Güney’in gönlü bol, soylu düşünceli kadınlarıyla erkekleri! Erdemi, yüce gönüllülüğü ve kişiliklerinin saflığı karşılaştıkları katı yargılardan büyük olan sizler! Yazarın yardım istediği sizlersiniz. Ruhunuzun en gizli yerinde, en özel içsel çelişkilerinizde bu kötü düzende gizlenen, gölgede kalan, çok daha kötü bir şey, bir felaket olduğunu düşünmediniz mi? Başka türlü olabilir mi zaten? İnsan tümüyle sorumsuz gücü olan bir yaratık olmuş mudur hiç? Peki kölelik düzeni, kölelerin yasal tanıklığını yadsımak, köle sahibi olan her bireyi sorumsuz bir despot yapmış olmuyor mu? Bu konuda işlevsel sonucun ne olacağını çıkarmakta insan zorlanabilir mi? Böyle bir şeyi kabullenecek olursak onurlu, haktanır, insancıl olan sizler için geçerli olan toplumsal duyarlılık, vicdansız, kaba, aşağılık olanlar için onlara özgü başka biçimde, farklı bir toplumsal duyarlılık olarak da geçerli değil midir? Bu vicdansız, kaba, aşağılıklar köle yasasıyla en iyi, en temiz adamlarla aynı sayıda köleye sahip olamazlar mı? Dünya yüzünde onurlu, doğru, düşünceli, merhametli insanların çoğunlukta olduğu bir yer var mıdır?

Amerikan yasalarında köle ticareti artık korsanlık olarak görülmektedir. Ne var ki Afrika kıyılarında eskisi gibi sürmekte olan köle ticareti Amerikan köleciliğinin kaçınılmaz eşlikçisi ve sonucudur. Ya bu işin kalp kırıklıklarıyla dehşeti anlatılabilir mi? Yazar şu anda bile binlerce yüreği yaran, binlerce aileyi dağıtan ve umarsız, duyarlı bir ırkı çılgın bir umutsuzluğa salan şiddetli acının bize yalnızca silik bir gölgesini, loş bir görüntüsünü vermiştir. Hâlâ yaşayanlar arasında, bu kahrolası alışveriş yüzünden evlatlarını öldürmeye itilen anneleri tanıyanlar vardır. Kendileri de korkunç felaketlerden kaçmak için ölümü bir sığınak olarak aramışlardır. Her gün, her saat kıyılarımızda Amerikan yasalarının ve İsa’nın haçının gölgeleri altında meydana gelen olayların korku verici gerçekliği, böyle bir acı öykünün ne yazılabilir, ne konuşulabilir ne de kavranabilir oluşuyla eşdeğerdir.

Şimdi, Amerika’nın kadınlarıyla erkekleri, bu önem verilmeyecek, özür dilenip suskunlukla geçiştirilecek bir şey midir? Bu kitabı bir kış akşamı ateşin alazında okuyan Massachusetts’li, New Hampshire’lı, Vermont’lu, Connecticut’lı çiftçiler! Main’ in yüreği pek denizcileriyle gemi sahipleri! Bu, destekleyeceğiniz, yüreklendireceğiniz bir şey midir? New York’un yürekli, eli açık adamları, Ohio’nun zengin, neşeli çiftçileri ve siz, geniş kırlık eyaletler, yanıt verin, bu koruyacağınız, destekleyeceğiniz bir şey midir? Siz de, Amerika’nın anaları! Çocuklarınızın beşiği başındayken onlarda duyduğunuz kutsal sevgiyle, onun lekesiz, güzel bebekliğinden aldığınız hazla büyürken, size yol gösteren, ona yol gösteren analık merhametiniz, eğitimi için duyduğunuz kaygı, sonsuz esenliği için okuduğunuz dualar değil mi insanı sevmeyi, anlamayı öğreten? Sizin bu duygularınızın tümü onda da olan ama bağrındaki çocuğunu korumak, yol göstermek ya da eğitmek için tek bir yasal hakkı olmayan anneye acımanız için yalvarıyorum size! Çocuğunuzun hastalığının, asla unutamayacağınız ölen gözlerinin, ne yardım edebilir ne kurtarabilirken yüreğinizi buran o son ağlamalarının, o boş beşiğin kimsesiz perişanlığının ve o suskun çocuk odasının yanı başında Amerikan köle ticaretiyle sürekli çocuksuz bırakılan analara acımanız için yalvarıyorum! Söyleyin bakalım Amerika’nın anaları, bu savunulacak, yakınlık duyulacak, sessizce geçiştirilecek bir şey midir?

Özgür eyaletlerin bununla bir ilgisi olmadığını, hiçbir şey yapamayacaklarını mı söylüyorsunuz? Tanrı katında bu doğru diyorlar ama değil. Özgür eyaletlerde bu düzeni savunan, destekleyen ve buna katılan kişiler, eğitimi ve geleneği olmayan Güneylilerden Tanrı katında daha suçlular.

Geçmişte özgür eyaletlerdeki analar, hissetmeleri gerektiği gibi hissetselerdi, oğulları bu işin yöneticileri olarak çalışmaz, herkesin bildiği gibi de kölelerin en amansız efendileri olmazlardı. Özgür eyaletlerin oğulları ulusal yapımız içinde köleliğin suç ortakları olamazlardı. Bu oğullar mal olarak bu insanların bedenleriyle ruhlarını para karşılığı satarak onlarla ticaret yapmazlardı. Kuzey’deki tüccarlarca durmadan alınıp satılan bir sürü köle varken köleliğin tüm suçunu neden yalnızca Güney’e yüklüyoruz ve yalnızca Güney’i kınıyoruz?

Kuzeyli erkeklerin, Kuzeyli anaların ve Kuzeyli Hıristiyanların Güney’deki din kardeşlerini suçlamaktan başka yapacak işleri olmalı, önce kendi aralarındaki kötüyü aramalılar.

Peki birey olarak bu konuda ne yapılabilir? Bunu her birey kendi tartmalıdır. Her bireyin yapabileceği tek bir şey var. Kendilerini doğruyu yapmış olarak hissedip hissetmediklerine baksınlar. Sevimli gelen bir etkilenme havası her canlıyı kuşatabilir ama insanlığın büyük payı konusunda güçlü, sağlıklı, haksever duyguları olan kadınlarla erkekler insanlığın sürekli velinimetidir. Öyleyse bu olaya duyduğunuz yakınlığı bir daha gözden geçirin! İsa’nın duyduğu yakınlıkla örtüşüyor mu? Yoksa dünya politikasının safsatalarınca sarsılmış ve yön mü değiştirmiş?

Kuzeyli Hıristiyan kadınlarla erkekler, bir gücünüz daha var! Dua edebilirsiniz!

Duaya inanır mısınız? Yoksa o da havarilerin silik bir geleneğine mi dönüştü? Uzaklardaki din kardeşleriniz için dua edersiniz, yanınızdakiler için de edin. Dinsel gelişmeleri için tüm fırsatları ticaret ve satış kazasına kurban giden sıkıntılı Hıristiyanlar için dua edin. Bunların Hıristiyan ahlakıyla bağı, şehit olmanın yürekliliğiyle güzelliğini Tanrı bağışlamadıkça çoğu kez olanaksızdır.

Dahası var. Özgür eyaletlerimizin kıyılarında kölelik dalgasından Tanrı’nın yardımıyla kaçabilmiş ailelerin zavallı, darmadağın, kırık dökük kalıntıları ortaya çıkmaktadır. Bunlar Hıristiyanlıkla ahlakı birbirine karıştırmış bir düzenden gelen bilgisi kıt, çoğu kez de ahlak durumu sağlam olmayan kadınlarla erkeklerdir. Sizlerin arasında göçmen olarak bir yer, eğitim, bilgi, Hıristiyanlık aramaya geldiler.

Bu zavallı bahtsızlara siz ne borçlusunuz, ey Hıristiyanlar? Her Amerikalı Hıristiyan, Afrikalı ırka Amerikan ulusunun onların başlarına açtıkları belaları onarmak adına bir çaba borçlu değil midir? Kiliselerle okulların kapıları yüzlerine mi kapanacak? Eyaletler ayağa kalkıp onları dışarı mı atacak? İsa’nın kilisesi onlara atılan iğneli sözleri sessizce dinleyip uzattıkları umarsız elden kaçınarak suskunluğuyla sınırlarımızdan içeri girer girmez düşen kötülüğü yüreklendirecek mi? Öyle olması gerekiyorsa bunu izlemek çok acı verici olacak. Öyle olmalıysa ülkelerin yazgısının Esirgeyen ve Bağışlayan’a bağlı olduğunu anımsadığında, titremek için bu ülkenin yeterli nedeni olacaktır.

“Onları burada istemiyoruz, Afrika’ya gitsinler!” mi diyorsunuz?

Tanrı’nın lütfuyla Afrika’dan gelip sığınanlar önemli, dikkate değer bir olgudur ancak, İsa’nın kilisesinin kendisini sorgularken tüm sorumluluğu toplumdışı bırakılmış bu ırkın üstüne atması için de hiçbir neden yoktur.

Liberya’yı köleliğin zincirlerinden yeni kaçmış cahil, deneyimsiz, yarı barbar bir ırkla doldurmak, yeni atılımlara başlamanın kaçınılmazı olan çekişmelerle savaşları yüzyıllara yaymaya yarar ancak.

Kuzey’in kilisesi acı çeken bu zavallıları İsa’nın ruhuna kabul etsin! Ahlaksal, bilgili bir olgunluğa erişinceye dek onlara Hıristiyan cumhuriyetçi topluluklarla okulların eğitsel edinimini kazandırsın sonra da Amerika’da öğrendikleri dersleri uygulayabilecekleri kıyılara açılan yollarda onlara yardım etsin.

Kuzey’de bu işi yapmakta olan son derece küçük bir topluluk var. Sonuç olarak da ülke şimdiden eskiden köle olan insanların çabucak kazandıkları özellik, ün ve eğitimi gördü. Yetenekleri gelişti. Koşullar göz önüne alındığında bu gerçekten övgüye değerdir.

Dürüstlük, iyilik ve şefkat duygularının ahlaksal özelliğine gelince; bu insanlar hâlâ köle olan arkadaşlarıyla din kardeşlerini fidye ödeyerek serbest bıraktırmaya varan yiğitçe çabalarla kendinden önce onları düşünmede öyle bir noktaya kadar başarılı olmuşlardır ki, nasıl bir düzene doğdukları düşünülürse bu çok şaşırtıcıdır.

Yazar uzun yıllar kölelik olan eyaletlerin sınırlarında yaşamış, bu da ona bir zamanlar köle olanlar arasında gözlem yapması için büyük olanak sağlamıştır. Hiçbir okul onları almadığı için ailesinde hizmetçi olarak çalışmışlar, o da pek çoğunu kendi çocuklarıyla aile okuluna göndermiştir. Kanada’daki kaçaklara yardım eden misyonerlere tanık olmuş, buna kendi deneyimlerini de eklemiştir. Irkın yeteneğine ilişkin vardığı sonuçlarsa son derece yüreklendiricidir.

Azat olan kölenin ilk isteği çoğu kez eğitim olmuştur. Çocuklarına yol gösterilmesi için yapmayacakları ya da vermeyecekleri şey yoktur. Yazarın gözlemlediği kadarıyla, öğretmenlerin de söylediğine göre son derece akıllı ve çabuk öğrenen kişilerdir. Cincinnati’de yardımseverlerce onlar için kurulan okullarda bunun sonuçları çok açık görülür.

Yazar aşağıdaki ek bilgileri Ohio’daki, Profesör C.E. Stowe başkanlığındaki Lane Semineri’nde, şu anda Cincinnati’de oturan azat olmuş kölelere dayanarak vermiştir. Bu örnekler ırkın yeteneğini, başka hiçbir özel destek ve yardıma gerek olmaksızın göstermektedir.

Yalnızca adlarının baş harfleri verilen bu kişilerin tümü Cincinnati’de yaşamaktadır.

B. Mobilyacı. Yirmi yıldır kentte. On bin doları var. Baptist.

C. Afrika’dan kaçırılmış. Su katılmamış zenci. New Orleans’ta satılmış. On beş yıldır özgür, kendisi için altı yüz dolar ödemiş. Çiftçi. Indiana’da birkaç çiftliği var. Presbiteryen. Tümünü de kendi kazandığı on beş-yirmi bin doları var.

K. Su katılmamış zenci. Emlakçı. Otuz bin doları var. Kırk yaşlarında. Altı yıldır özgür. Ailesi için bin sekiz yüz dolar ödemiş. Baptist kilisesi üyesi. Çok iyi baktığı efendisinden miras kalmış.

G. Su katılmamış zenci. Kömür ticareti yapıyor. Otuz yaşlarında. Bin sekiz yüz doları var. Bir kez altı yüz dolar dolandırıldığından kendisi için iki kez para ödemiş. Tüm parasını köleyken kendi adına iş yaparak biriktirmiş. İyi yürekli, beyefendi bir kişi.

W. Dörtte üç siyah. Berber ve garson. Kentucky’li. On dokuz yıldır özgür. Kendisiyle ailesi için üç bin doların üstünde bedel ödemiş. Tümü de kendi kazancı. Baptist.

G. D. Dörtte üç siyah. Badanacı. Kentucky’li. Dokuz yıldır özgür. Ailesiyle kendi için bin beş yüz dolar ödemiş. Kısa süre önce altmış yaşında ölmüş, altı bin doları var.

Profesör Stowe, “G. dışında tümüyle arkadaşlık kurdum, bu bilgileri kendim edindim,” demektedir.

Yazar, babasının ailesindeki yaşlı bir çamaşırcı kadını çok iyi anımsıyor. Bu kadının kızı bir köleyle evlenmiş. Canlı, yetenekli bir genç kadınmış. Çalışkanlığı, tutumluluğu, kendinden önce başkalarını düşünme azmiyle, kocasının özgürlüğü için dokuz yüz dolar biriktirmiş. Tamamlar tamamlamaz da parayı kocasının efendisinin avucuna saymış. Yine de adam öldüğünde yüz dolar daha borcu kalmış ama o parayı asla biriktirememiş.

Bunlar özgür bir eyalette yaşayan kölenin kendinden önce nasıl başkasını düşündüğünü, gücünü, sabır ve dürüstlüğünü gösteren birçok örneğe eklenebilecek az sayıda örneklerdir.

Bu arada bu kişilerin tüm zorluk ve kösteklemelere karşın kendileri için diğerlerine kıyasla enikonu varlıklı bir toplumsal konum edindiklerini de anımsamak gerekir. Ohio yasalarınca zenciler oy veremiyordu, birkaç yıl öncesine kadar da beyazlarla olan davalarda yasal tanıklık hakları bile yadsınıyordu. Birleşik Devletler’in tüm eyaletlerinde dünkü kölelerin tutsaklık zincirlerini kırıp kendi kendilerini eğitme gücüyle toplumda yüksek yerlere geldiklerini görebiliyoruz. Yazmanlar arasında Pennington, basımcılar arasında Douglas ile Ward iyi bilinen örneklerdir. Zulüm altındaki bu ırk, her kösteğe, her elverişsiz koşula karşın bu kadarını yapabiliyorsa, bir de Kilise ve Tanrı’nın ruhuna yaraşan biçimde davranırsa neler yapabileceklerini düşünün!

Yaşadığımız dünya ulusların titreyip kıvrandıkları bir çağ. Denizaşırı yerlerden gelen müthiş bir etki dünyayı deprem gibi kaplayıp kabartıyor. Peki ya Amerika güvende mi? Bağrında düzenlenmeye ve giderilmeye ihtiyaç olan haksızlıklarla var olan her ülke, bu haksızlıklarda yaşayacağı rahatsızlık ve sıkıntı öğelerini de barındırır. İnsanların özgürlük ve eşitliği için tüm uluslarla dillerden yükselen ve ama söze dökülmeyen bu seslerin ve homurtuların bir anlamı olsa gerek.

Ey İsa’nın kilisesi, çağın işaretini oku! Bu, dünya yüzünde krallığının kurulacağı, dünyayı cennete çevirecek olan O’nun ruhunun gücü değil mi?

Ama O’nun ortaya çıkacağı güne kadar kim dayanabilir? “Bir fırın gibi yanacak olan o gün... Dulun, yetimin emeğinin parasını kesen zorbanın ve bilmeyen yabancıyı baştan çıkarıp saptıranın karşısına dikilecek, zorbayı yok edecek olan O’dur.”73

Saygıdan gelen korkuyu yaratan bu sözleri bağrında taşıyan bir ulus için haksızlık dehşet verici değil midir? Hıristiyanlar! İsa’nın krallığının gelmesi için her dua ettiğinizde, tüm vahiylerde O’nun kurtarıcılığıyla Kıyamet Günü’nün çakıştığını aklınızdan çıkarabilir misiniz?

Merhamet şu anda bize uzaktır. Kuzey de Güney de Tanrı önünde suçludur ve Hıristiyan kilisesinin yanıtını vereceği ağır bir hesabı vardır.

Birleşik Devletler haksızlık ve zalimliği sürdürerek ortak bir günah başkenti yaratarak kurtarılamaz. Pişmanlıkla, hakseverlik ve merhametle kurtarılabilir ancak. Bu yapılmalıdır çünkü en güçlü yasadan da güçlü olduğu tartışılmaz Sonsuz’un Yasası’nın kilometre taşı okyanusta battı! Haksızlıkla kötülük uluslara Yüce Tanrı’nın gazabını getirecek!

73. Eski Ahit, “Malaki”, 4:1. (Y.N.)