       KUVÂYİ MİLLİYE

       Nazım Hikmet

       HiKAYEİ DÂSTÂN

       Fevkalâde memnunum dünyaya geldiğime,

       toprağını, aydınlığını, kavgasını ve ekmeğini seviyorum.

       Kutrunun ölçüsünü santimine kadar bildiğim halde,

       ve meçhulüm değilken güneşin yanında oyuncaklığı,

       dünya inanılmayacak kadar büyüktür benim için.

       Dünyayı dolaşmak,

       görmediğim balıkları, yemişleri, yıldızlan görmek

       [isterdim..

       Halbuki ben

       yalnız yazılarda ve resimlerde yaptım Avrupa seyahatimi.

       Bütün ömrümce,

       mavi pulu Asya'da damgalanmış

       bir tek mektup bile almadım. ,

       Benve bizim mahalle bakkalı

       ikimiz de kuvvetle meçhulüz Amerika'da.

       Buna rağmen

       benim kuvvetim

       bu büyük dünyada yalnız olmamaklığımdır.

       Dünya ve insanları yüreğimde sır,

       ilmimde muamma değildirler.

       Ben

       kurtarıp kellemi nida ve sual işaretlerinden,

       açık ve endişesiz

       girdim safıma.

       Ve dışında bu safın

       toprak ve sen

       bana kâfi gelmiyorsunuz.

       Halbuki sen harikulade güzelsin,

       toprak sıcak ve güzeldir.

       Toprak

       sıcak

       ve güzeldir.

       Ve toprağın en güzel yerlerinden biri

       memleketimdir benim.

       Memleketim.

       Memleketimi seviyorum.

       Çınarlarında kolan vurdum, hapisanelerinde yattım.

       Hiçbir şey dindirmez iç sıkıntımı,

       memleketimin şarkıları ve tütünü kadar.

       Memleketim

       Bedreddin, Sinan, Yunus Emre ve otuz Ağustos,

       kurşun kubbeler, fabrika bacaları

       benim o kendinden bile gizleyerek

       sarkık bıyıkları altından gülen halkımın eseridir.

       Memleketim.

       Memleketim ne kadar geniş,

       dolaşmakla bitmez tükenmez gibi geliyor insana.

       Edirne, İzmir, Ulukışla, Maraş, Trabzon, Erzurum.

       Erzurum yaylasını yalnız türkülerinden tanıyorum

       ve cenuba

       pamuk işleyenlere gitmek için

       Toroslardan bir kerre olsun geçemedim diye

       utanıyorum

       Memleketim

       develer, tren, Ford arabaları, hasta eşekler,

       kavak

       söğüt

       ve kırmızı toprak.

       Memleketim

       sen dünyanın en güzel,

       en haklı kavgalarından birini yapansın.

       Ve ben o kavgayı

       ve ben seni sevenim.

       Gün gelip

       dağılıp pâre pâre bedenim

       silinse be-tekmil yârimin hayalinden

       çakır gözlerimin nâm ü nişanı,

       asırlar ezber kılıp birbirine devredecektir

       senin o müthiş kavganı yapan insanlarına dair

       İstanbul cezaevi revirinde yazdığım destanı.

       Ben

       mukaddes bir hiddet içinde

       tüylerim diken

       arşınlayıp betonu,

       demiri dövüp yumruklarımla

       on beş kerre yirmi dört saatte yazdım ki onu,

       buna telin dışında anam

       ve yüzü güneşli bir yaz manzarasına benzeyen karımla

       telin içinde Kemal Tahir

       şahittir.

       Yirminci asırdayız.

       Başlar önde, gözler alabildiğine açık.

       Yanan şehirlerin kızıltısı,

       çiğnenmiş ekinler

       ve bitmez tükenmez ayak sesleri:

       gidiliyor.

       Ve katlediliyor..

       kadınlar ve çocuklar

       ağaçlardan ve danalardan

       daha rahat

       daha kolay

       daha çok.

       Buayak sesleri, bu katliâmda

       hürriyetimi ve ekmeğimi kaybettiğim oldu.

       Fakat hiç bir zaman

       açlığın, karanlığın ve çığlıkların içinden

       güneşli elleriyle kapımızı çalan

       gelecek günlere emniyetimi kaybetmedim.

       Ve bundandır ki ben

       hücremde her sabah

       yaklaşan bir müjdenin davetiyle uyanıyorum.

       Ve bu nikbinliğin verdiği hakla

       bu destanı yazmakla

       büyük

       doğru

       ve mükemmel bir iş yaptığıma inanıyorum.

       Temmet bi-avn-il-insan

       Fî sene 1939 şehr-üş-Şaban

       Yâr ü ağyara ola ibret

       yadigâr-ı hâme-i

       Nâzım Hikmet

       KUVÂYİ MİLLİYE

       DESTAN

       Başlangıç

       ONLAR

       Onlar ki toprakta karınca,

       suda balık,

       havada kuş kadar

       çokturlar;

       korkak,

       cesur,

       câhil,

       hakim

       ve çocukturlar

       ve kahreden

       yaratan ki onlardır,

       destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

       Onlar ki uyup hainin iğvâsına

       sancaklarını elden yere

       [düşürürler

       ve düşmanı meydanda koyup

       kaçarlar evlerine

       ve onlar ki bir nice mürtede hançer üşürürler

       ve yeşil bir ağaç gibi gülen

       ve merasimsiz ağlayan

       ve ana avrat küfreden ki onlardır,

       destanımızda yalnız onların maceraları vardır.

       Demir,

       kömür

       ve şeker

       ve kırmızı bakır

       ve mensucat

       ve sevda ve zulüm ve hayat

       ve bilcümle sanayi kollarının

       ve gökyüzü

       ve sahra

       ve mavi okyanus

       ve kederli nehir yollarının,

       sürülmüş toprağın ve şehirlerin bahtı

       bir şafak vakti değişmiş olur,

       bir şafak vakti karanlığın kenarından

       onlar ağır ellerini toprağa basıp

       doğruldukları zaman.

       En bilginaynalara

       en renkli şekilleri aksettiren onlardır.

       Asırda onlar yendi, onlar yenildi.

       Çok sözler edildi onlara dair

       ve onlar için :

       zincirlerinden başka kaybedecek şeyleri yoktur,

       denildi.

       Birinci Bap

       YIL 1918-1919 VE KARAYILAN HiKAYESi

       Ateşi ve ihaneti gördük

       ve yanan gözlerimizle durduk

       bu dünyanın üzerinde,

       İstanbul 918 Teşrinlerinde,

       İzmir 919 Mayısında

       ve Manisa, Menemen, Aydın, Akhisar :

       Mayıs ortalanndan

       Haziran ortalarına

       [kadar

       yani tütün kırma mevsimi,

       yani, arpalar biçilip

       buğdaya başlanırken

       yuvarlandılar.

       Adana,

       Antap,

       Urfa,

       Maraş:

       düşmüş

       dövüşüyordu...

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Ve kanlı bankerler pazarında

       Memleketi Alaman'a satanlar,

       yan gelip ölülerin üzerinde yatanlar

       düştüler can kaygusuna

       ve kurtarmak için başlarını halkın gazabından

       karanlığa karışarak basıp gittiler.

       Yaralıydı, yorgundu, fakirdi millet,

       en azılı düvellerle dövüşüyordu fakat,

       dövüşüyordu, köle olmamak için iki kat,

       iki kat soyulmamak için.

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Murat nehri, Canik dağları ve Fırat,

       Yeşilırmak, Kızılırmak,

       Gültepe, Tilbeşar ovası,

       gördü uzun dişli İngiliz'i.

       Ve Aksu'yla Köpsu,

       Karagöl'le Söğüt gölü

       ve gümüş basamaklı türbesinde yatan

       büyük, âşık ölü,

       şapkası horoz tüylü İtalyan'ı gördü.

       Ve Çukurova,

       kıyasıya düzlük,

       uçurumlar, yamaçlar, dağlar kıyasıya

       ve Seyhan ve Ceyhan

       ve kara gözlü Yürük kızı,

       gördü mavi üniformalı Fransız'ı.

       Ve devam ettik ateşi ve ihaneti görmekte.

       Eşraf ve ayan ve mütehayyizânın çoğu

       ve ağalar :

       Bağdasar ağadan

       Kellesi Büyük Mehmet ağaya kadar,

       düşmanla birlik oldular.

       Ve inekleri, koyunları, keçileri sürüpgötürüp,

       gelinlerin ırzına geçip,

       çocukları öldürüp

       ve istiklâli yakıp yıktıkça düşman,

       dağa çıktı mavzerini, nacağını, çiftesini kapan

       ve çığ gibi çoğaldı çeteler

       ve köylülerden paşalar görüldü,

       kara donlu köylülerden.

       Ve bizim tarafa geçenler oldu

       Tunuslu ve Hindli kölelerden,

       Ve Türkistanlı Hacı Ahmet,

       kısık gözleri,

       seyrek sakalı,

       hafif makinalı tüfeğiyle

       dağlarda bir başına dolaştı.

       Ve sabahleyin ve öğle sıcağında ve akşam üstü

       ve ayışığında ve yıldız alacasında geceleyin,

       ne zaman sıkışsa bizimkiler,

       peyda oluverdi, yerden biter gibi o

       ve ateş etti

       ve düşmanı dağıttı

       ve kayboldu dağlarda yine.

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Dayandık,

       dayandık her yanda,

       dayandık İzmir'de, Aydın'da,

       Adana'da dayandık,

       dayandık, Urfa'da, Maraş'ta, Antep'te.

       Antepliler silahşor olur,

       uçan turnayı gözünden

       kaçan tavşanı ard ayağından vururlar

       ve arap kısrağının üstünde

       taze yeşil selvi gibi ince uzun dururlar.

       Antep sıcak,

       Antep çetin yerdir.

       Antepliler silahşor olur,

       Antepliler yiğit kişilerdir.

       Karayılan

       Karayılan olmazdan önce

       Antep köylüklerinde ırgattı.

       Belki rahatsızdı, belki rahattı,

       bunu düşünmeğe vakit bırakmıyordular,

       yaşıyordu bir tarla sıçanı gibi

       ve korkaktı bir tarla sıçanı kadar.

       Yiğitlik atla, silâhla, toprakla olur.

       onun atı, silâhı, toprağı yoktu.

       Boynu yine böyle çöp gibi ince

       ve böyle kocaman kafalıydı

       Karayılan

       Karayılan olmazdan önce.

       Düşman Antep'e girince

       Antepliler onu

       korkusunu saklayan

       bir fıstık ağacından

       alıp indirdiler.

       Altına bir at çekip

       eline bir mavzer

       verdiler.

       Antep çetin yerdir.

       Kırmızı kayalarda

       yeşil kertenkeleler.

       Sıcak bulutlar dolaşır havada

       ileri geri.

       Düşman tutmuştu tepeleri,

       düşmanın topu vardı.

       Antepliler düz ovada

       sıkışmışlardı.

       Düşman şarapnel döküyordu,

       toprağı kökünden söküyordu.

       Düşman tutmuştu tepeleri.

       Akan : Antep'in kanıydı.

       Düz ovada bir gül fidanıydı

       Karayılan'ın

       Karayılan olmazdan önceki siperi.

       Bu fidan öyle küçük,

       korkusu ve kafası öyle büyüktü ki onun,

       namlıya tek fişek sürmeden

       yatıyordu yüzükoyun.

       Antep sıcak,

       Antep çetin yerdir.

       Antepliler silâhşor olur.

       Antepliler yiğit kişilerdir.

       Fakat düşmanın topu vardı.

       Ve ne çare, kader,

       düz ovayı Antepliler

       düşmana bırakacaklardı.

       «Karayılan» olmazdan önce

       umurunda değildi Karayılan'ın

       kıyametedek düşmana verseler Antep'i.

       Çünkü onu düşünmeğe alıştırmadılar.

       Yaşadı toprakta bir tarla sıçanı gibi,

       korkaktı da bir tarla sıçanı kadar.

       Siperi bir gül fidanıydı onun,

       gül fidanı dibinde yatıyordu ki yüzükoyun

       ak bir taşın ardından

       kara bir yılan

       çıkardı kafasını.

       Derisi ışıl ışıl,

       gözleri ateşten al,

       dili çataldı.

       Birden bir kurşun gelip

       kafasını aldı.

       Hayvan devrildi kaldı.

       Karayılan

       Karayılan olmazdan önce

       kara yılanın encamını görünce

       haykırdı avaz avaz

       ömrünün ilk düşüncesini :

       «ibret al, deli gönlüm,

       demir sandıkta saklansan bulur seni,

       ak taş ardında kara yılanı bulan ölüm.»

       Ve bir tarla sıçanı gibi yaşayıp

       bir tarla sıçanı kadar korkak olan,

       fırlayıp atlayınca ileri

       bir dehşet aldı Anteplileri.

       seğirttiler peşince.

       Düşmanı tepelerde yediler.

       Ve bir tarla sıçanı gibi yaşayıp

       bir tarla sıçanı kadar korkak olana :

       KARAYILAN dediler,

       «Karayılan der ki : Harbe oturak,

       Kilis yollarından kelle getirek,

       nerde düşman varsa orda bitirek,

       vurun ha yiğitler namus günüdür...»

       Ve biz de bunu böylece duyduk

       ve çetesinin başında yıllarca nâmı yürüyen

       Karayılan'ı

       ve Anteplileri

       ve Antep'i

       aynen duyup işittiğimiz gibi

       destanımızın birinci babına koyduk.

       İkinci Bap

       Bu ikinci baptaki vesikalar Nutuk'un Devlet Basımevi İstanbul 1938 basımının 46, 47, 49, 64, 65, 68, 69, 70,75, 76, 77, 78, 79'uncu sayfalarından alınmıştır.

       YIL YİNE 1919 VE İSTANBUL'UN HÂLİ VE ERZURUM VE SİVAS KONGRELERİ VE KAMBUR KERİM'İN HİKAYESİ

       Biz ki İstanbul şehriyiz,

       Seferberliği görmüşüz:

       Kafkas, Galiçya, Çanakkale, Filistin,

       vagon ticareti, tifüs ve İspanyol nezlesi

       bir de ittihatçılar,

       bir de uzun konçlu Alman çizmesi

       914'ten 18'e kadar

       yedi bitirdi bizi.

       Mücevher gibi uzak ve erişilmezdi şeker,

       erimiş altın pahasında gazyağı

       ve namuslu, çalışkan, fakir İstanbullular

       sidiklerini yaktılar 5 numara lambalarında.

       Yedikleri mısır koçanıydı ve arpa

       ve süpürge tohumu

       ve çöp gibi kaldı çocukların boynu.

       Ve lâkin Trabya'da, Pötişan'da ve Ada'da Kulüp'te

       aktı Ren şarapları su gibi

       ve şekerin sahibi

       kapladı Miloviç'in yorganına 1000 liralıkları.

       Miloviç de beyaz at gibi bir karı.

       Bir de sakalı Halife'nin,

       bir de Vilhelm'in bıyıkları.

       Biz ki İstanbul şehriyiz,

       güzelizdir,

       dört yanımız mavi mavi dağdır, denizdir.

       öfkeli, büyük bir şair:

       «Ey bin kocadan arta kalan bilmem neyi bakir»

       demiş

       bize

       ve bir başkası,

       yekpare Acem mülkünü feda etti bir sengimize.

       Biz ki İstanbul şehriyiz,

       işte, arzederiz halimizi

       Türk halkının yüce katına.

       Mevsim yazdır,

       919'dur.

       Ve Teşrinlerinde geçen yılın

       dört düvele teslim ettiler bizi,

       gözü kanlı dört düvele

       anadan doğma çırılçıplak.

       Ve kurumuştu

       ve kan içindeydi memelerimiz.

       Biz ki İstanbul şehriyiz,

       Fransız, İngiliz, İtalyan, Amerikan

       bir de Yunan,

       bir de zavallı Afrika zencileri

       yer bitirir bizi bir yandan,

       bir yandan da kendi köpek döllerimiz:

       Vahdettin Sultan,

       ve damadı Ferit

       ve İngiliz muhipleri

       ve Mandacılar.

       Biz ki İstanbul şehriyiz,

       yüce Türk halkı,

       malûmun olsun çektiğimiz acılar...

       919 Temmuzunun 23'üncü günü

       pek mütevazı bir mektep salonunda

       in'ikad etti Erzurum Kongresi.

       Erzurum kışı zorludur, balam,

       tandırında tezek yakar Erzurum,

       buz tutar yiğitlerinin bıyığı

       ve geceleyin karlı ovada

       kaskatı katılaşmış, donmuş görürsün karanlığı.

       Erzurum'da kavaklar, balam,

       Erzurum'da kavaklar tane tane,

       kavaklarda tane tane yapraklar.

       Ve terden ve toz dumandan ve sinekten geçilmez

       Erzurum'da yaz gelip de bastı mıydı sıcaklar.

       Erzurum'un düzdür, topraktır damı.

       Erzurum güzelleri giyer, balam,

       incecik ak yünden ehramı.

       Yürek boynun büker, balam,

       Erzurumlu türkülere.

       Halim selimdir Erzurum'un adamı

       ve lâkin dönmesin gözü bir kere!...

       Erzurum'da on dört gün sürdü Kongre:

       orda, mazlum milletlerden bahsedildi

       bütün mazlum milletlerden

       ve emperyalizme karşı dövüşlerinden onların.

       Orda, bir Şűrayı Millî'den bahsedildi,

       İradei Milliyeye müstenit bir Şűrayı Millî'den.

       Buna rağmen,

       «Âsi gelmiyelim» diyenler vardı,

       «makamı hilâfet ve saltanata.»

       Hattâ casuslar vardı içerde.

       Buna rağmen,

       «Bütün aksamı vatan bir küldür» denildi.

       «Kabul olunmaz» denildi,

       «Manda ve Himaye...»

       Buna rağmen,

       İstanbul'da bir çok hanımlar, beyler, paşalar,

       Türk halkından kesmişlerdi umudu.

       Yağdırıldı telgıraflar Erzurum'a:

       «Amerikan mandası altına girelim», diye.

       «istiklâl, diyorlardı, şayanı arzu ve tercihtir, amma

       bugün bu, diyorlardı, mümkün değil,

       birkaç vilâyet, diyorlardı, kalacak elde,

       şu halde, diyorlardı, şu halde,

       Memâliki Osmaniye'nin cümlesine şâmil

       Amerikanmandaterliğini talep etmeği

       memleketimiz için en nâfi

       bir şekli hal kabul ediyoruz.»

       Fakat bu şekli halli kabul etmedi Erzurumlu.

       Erzurum'un kışı zorludur, balam,

       buz tutar yiğitlerinin bıyığı.

       Erzurum'da kaskatı, dimdik ölür adam,

       kabullenmez yılgınlığı...

       İstanbul'da hanımlar, beyler, paşalar,

       tül perdeler, kıravatlar, apoletler, şişeler,

       çıtı pıtı dilleri ve pamuk gibi elleri

       ve biçare telgıraf telleri

       devretmek için Amerika'ya Anadolu'yu

       şöyle diyorlardı Erzurum'dakilere:

       «Bizi bir başımıza bıraksalar,

       tarafgirlik, cehalet

       ve çok konuşmaktan başka müsbet

       bir hayat kuramayız.

       İşte bu yüzden Amerika çok işimize geliyor.

       Filipin gibi vahşi bir memleketi adam etti Amerika.

       Ne olacak,

       Biz de on beş, yirmi sene zahmet çekeriz,

       sonra Yeni Dünya'nın sayesinde

       İstiklâli kafasında ve cebinde taşıyan

       bir Türkiye vücuda geliverir.

       Amerika, içine girdiği memleket ve millet hayrına

       nasıl bir idare kurduğunu

       Avrupa'ya göstermek ister.

       Hem artık işi uzatmağa gelmez.

       Çok tehlikeli anlar yaşıyoruz.

       Sergüzeşt ve cidal devri geçmiştir:

       Türkiye'yi, geniş kafalı birkaç kişi belki kurtarabilir.»

       4 Eylül 919'da toplandı Sivas Kongresi,

       ve 8 Eylülde

       Kongrede bu sefer

       yine ortaya çıktı Amerikan mandası.

       Ak koyunla kara koyunun

       geçitte beli olduğu günlerdi o günler.

       Ve İstanbul'dan gelen bazı zevat,

       sapsarı yılgınlıklanyla beraber

       ve ihanetleriyle birlikte

       bir de Amerikan gazeteci getirmiştiler.

       Ve Erzurumlulardan ve Sivaslılardan ve Türk

       [milletinden çok

       işbu Mister Bravn'a güveniyorlardı.

       Bu zevata:

       «istiklâlimizi kaybetmek istemiyoruz efendiler!»

       denildi.

       Fakat ayak diredi efendiler:

       «Mandanın, istiklâli ihlâl etmiyeceği muhakkak iken,»

       dediler,

       «Her halde bir müzaherete muhtacız diyorum ben,»

       dediler,

       «Hem zaten,»

       dediler,

       «birbirine mani şeyler değildir

       istiklâl ile manda.

       Ve esasen,»

       dediler,

       «müstakil kalamayız böyle bir zamanda.

       Memleket harap,

       toprak çorak,

       borcumuz 500 milyon,

       varidat ise 15 milyon ancak.

       Ve Allah muhafaza buyursun

       İzmir kalsa Yunanistan'da

       ve harbetsek,

       düşmanımız vapurla asker

       [getirir.

       Biz Erzurum'dan hangi şimendiferle nakliyat yapabiliriz? Mandayı kabul etmeliyiz, hemen.»

       dediler.

       «Onlar dretnot yapıyor, biz yelkenli bir gemi yapamıyoruz.

       Hem, İstanbul'daki Amerikan dostlarımız:

       Mandamız korkunç değildir,

       diyorlar,

       Cemiyeti Akvam nizamnamesine dahildir,

       diyorlar.»

       Ve böylece, bin dereden su getirdi İstanbul'dan gelen

       [zevat.

       Sivas, mandayı kabul etmedi fakat,

       «Hey gidi deli gönlüm,»

       dedi,

       «Akıllı, mutlu, sabırlı deli gönlüm,

       ya İSTİKLÂL, ya ölüm!»

       dedi.

       Kambur Kerim de böyle dedi aynen.

       Adapazarlıydı Kambur Kerim.

       Seferberlikte ölen babası marangozdu.

       Seferberlik denince aklına Kerim'in:

       çok beyaz bir yastıkta kara sakallı bir ölü yüzü,

       Fahri Bey çiftliğinde patates toplayıp

       kaz gütmek,

       mektep kitapları

       ve bir de saçları altın gibi sarı

       fakat alnı çizgiler içinde anası gelir.

       335'te Kerim Eskişehir'e gitti,

       mektebe, teyzelerine ve dayısına.

       Dayısı şimendiferde makinistti.

       Düşman elindeydi Eskişehir.

       Kerim on dört yaşındaydı,

       kamburu yoktu.

       Dümdüzdü fidan gibi

       ve dünyaya meraklı bir çocuktu.

       Dayısı sürmeğe gittiği günler şimendiferi

       Kerim'e ekmek vermediğinden teyzeleri

       (Çok uzun saçlı, ihtiyar iki kadın)

       Hintli askerlerle dost oldu Kerim.

       Bunlar

       (Şaşılacak şey)

       Türkçe bilmeyen

       ve siyah sakalları, siyah gözleri parlak,

       avuçlarının üstü esmer, içi ak

       ve tel örgülerin üzerinden

       Kerim'e bisküviti kutularla atan amcalardı.

       Kocaman bir ambarları vardı,

       Kerim içinde oynardı.

       Ambarda nohut çuvalları, bakla, kuru üzüm,

       (Şaşılacak şey,

       katırların yemesi için.)

       ve sonra cephede sandıklarıyla silahlar.

       Bir gün dedi ki makinist dayısı Kerim'e:

       «Ambardan silâh çalıp bana getir,

       gâvura karşı koyan zeybeklere göndereceğim.»

       Ve ambardan silâh çaldı Kerim: bir

       bir

       bir daha

       beş

       on.

       Aldattı Hindistanlı dostlarını

       zeybekleri daha çok sevdiğinden.

       Zaten çok sürmedi, parlak kara sakallı amcalar gitti,

       Kerim geçirdi onları istasyona kadar.

       Ertesi gün Lefke köprüsünü atıp

       zeybekler gelince Eskişehir'e

       dayısı Kerim'i elinden tutup

       verdi onlara.

       Ve işte o günden sonra

       bugüne kadar

       kahraman bir türküdür ömrü

       [Kerim'in.

       Eskişehir'den alıp onu

       «Kocaeli Gurupu» paşasına götürdüler.

       Çatık kaşlı, yüzü gülmez bir paşaydı bu.

       Çabucak öğrendi Kerim ata binmeyi,

       sığırtmaç olmayı

       -zaten bilgisi vardı bunda-

       kayalardan genç bir keçi gibi inmeyi,

       gizlenmeyi ormanda.

       Ve bütün bu marifetleriyle Kerim kaç kere

       ölüme bir kurşun atımı yakışarak

       ve «Geçmiş olsun» dedikleri zaman şaşarak

       düşman içinden geçip getirdi haber

       götürdü haber.

       Onu namlı bir «kaptan» gibi saydı çeteler,

       bir oyun arkadaşı gibi sevdi çeteleri o.

       Ve bir fidan gibi düz

       bir fidan gibi cesur

       bir fidan gibi vaadeden bir çocuğun

       sevinçle oynadığı bu müthiş oyun

       sürdü 1337'ye kadar...

       Kocaeli ormanı gürgen ve meşeliktir:

       yüksek

       kalın.

       Gökyüzü gözükmez.

       Durgun bir geceydi.

       Hafif yağmur yağmıştı biraz önce.

       Fakat ıslanmamış ki yerde yapraklar

       karanlıkta hışırtılarla yürüyordu beygiri Kerim'in.

       Solda

       ilerde

       tepenin eteğinde ateş yanıyordu:

       «Tekneciler» diye anılan

       gâvur çetelerinin olmalı.

       Dallardan damlalar düşüyordu Kerim'in yüzüne.

       Beygirin başı gittikçe daha çok karanlığa giriyor.

       İpsiz Recep'in yanından dönüyordu Kerim.

       Kâatlar götürmüş

       kâatlar getiriyor.

       Birdenbire durdu beygir,

       heykel gibi,

       -Tekneciler'in ateşini görmüş olacak

       sonra birdenbire dörtnala kalktı.

       Şaşırdı Kerim.

       Dizginleri bıraktı.

       Sarıldı beygirin boynuna.

       Deli gibi gidiyordu hayvan.

       Çocuğa ard arda çarpıyordu ağaçlar.

       Meşeleri ve gürgenleriyle orman

       karanlık bir rüzgâr gibi geçiyor iki yandan.

       Kim bilir kaç saat böyle gidildi.

       Orman bitti birdenbire.

       -Ay doğmuş olacak ki ortalık aydınlıktı-

       Ve Kerim aynı hızla geldiği zaman

       Armaşa'nın altında Başdeğirmenler'e

       beygir ansızın kapaklandı yere,

       tekerlendi Kerim.

       Doğruldu.

       Ve aklına ilk gelen şey

       saatına bakmak oldu.

       Kırılmıştı camı.

       Bindi beygire tekrar.

       Hayvan topallıyordu biraz.

       Uslu uslu yola koyuldular.

       Sol kulağı kanıyordu Kerim'in,

       Kirezce'ye geldiler

       (Sapanca'yla Arifiye arası),

       Kerim durdu.

       Biraz zor nefes alıyordu.

       Geyve'ye girdi ertesi akşam.

       Beli o kadar ağrıyordu ki

       inemedi beygirden

       indirdiler.

       Kerim'i bir yaylıya bindirdiler.

       Adapazarı.

       Sonra belki on gün, belki on beş,

       kağnılar, mekkâre arabaları,

       sonra, gitgide daralan nefesi,

       Yahşihan,

       Konya,

       Sile nahiyesi

       (burda malűl gaziler için

       takma kol ve bacak yapılıyordu),

       ve nihayet Hatçehan köyünden çıkıkçı Şerif usta.

       Hâlâ rüyalarında görür Kerim

       incecik bir yoldan eşekle gelip

       üzerine doğru gelip

       bu çiçek bozuğu insan yüzünü.

       Usta, ovdu Kerim'i bayıltıncaya kadar.

       Sonra, zifte koydu bu kırılmış dal gibi çocuk gövdesini.

       Yirmi gün geçti aradan.

       Ve sonra bir ikindi vakti ziftin içinden

       Kerim'i kambur çıkardılar.

       Üçüncü Bap

       YIL 1920

       VE

       ARHAVELİ İSMAİL'İN HİKAYESİ

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Düşman ordusu yine başladı yürümeğe.

       Akhisar, Karacabey,

       Bursa ve Bursa'nın doğusunda Aksu,

       çarpışarak çekildik.

       920'nin

       29 Ağustosu:

       Uşak düştü.

       Yaralı

       ve dehşetli kızgın

       fakat toprağımızdan emin,

       Dumlupınar sırtlarındayız.

       Nazilli düştü.

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Dayandık

       dayanmaktayız.

       1920 Şubat, Nisan, Mayıs,

       Bolu, Düzce, Geyve, Adapazarı:

       içimizde Hilâfet Ordusu,

       Anzavur isyanları.

       Ve aynı sıradan,

       3 Ekim Konya.

       Sabah.

       500 asker kaçağı ve yeşil bayrağıyla Delibaş

       girdi şehre.

       Alaeddin tepesinde üç gün üç gece hüküm sürdüler.

       Ve Manavgat istikametlerinde kaçıp

       ölümlerine giderken

       terkilerinde kesilmiş kafalar götürdüler.

       Ve 29 Aralık Kütahya:

       4 top

       ve 1800 atlı bir ihanet

       yani Çerkez Etem,

       bir gece vakti

       kilim ve halı yüklü katırları,

       koyun ve sığır sürülerini önüne katıp

       düşmana geçti.

       Yürekleri karanlık,

       kemerleri ve kamçıları gümüşlüydü,

       atları ve kendileri semizdiler.

       Ateşi ve ihaneti gördük.

       Ruhumuz fırtınalı, etimiz mütehammil.

       Sevgisiz ve ihtirassız çıplak devler değil,

       inanılmaz zaafları, korkunç kuvvetleriyle,

       silâhları ve beygirleriyle insanlardı dayanan.

       Beygirler çirkindiler,

       bakımsızdılar,

       hasta bir fundalıktan yüksek değilllerdi.

       Fakat bozkırda kişneyip köpürmeden

       sabırlı ve doludizgin koşmasını biliyorlardı,

       insanlar uzun asker kaputluydu,

       yalnayaktı insanlar,

       İnsanlann başında kalpak,

       yüreklerinde keder,

       yüreklerinde müthiş bir ümit vardı,

       insanlar devrilmişti, kedersiz, ümitsizdiler,

       İnsanlar, etlerinde kurşun yaralarıyla

       köy odalarında unutulmuştular.

       Ve orda sargı,

       deri

       ve asker postalları halinde

       yan yana, sırtüstü yatıyorlardı.

       Koparılmış gibiydi parmakları saplandığı yerden

       eğrilip bükülmüştü

       ve avuçlarında toprak ve kan vardı.

       Ve asker kaçakları,

       korkuları, mavzerleri, çıplak, ölü ayaklarıyla

       karanlıkta köylerin içinden geçiyorlardı.

       Acıkmıştılar,

       merhametsizdiler,

       bedbahttılar.

       Şosenin ıssız beyazlığına inip,

       nal sesleri ve yıldızlarla gelen atlıyı çeviriyor

       ve Bolu dağında ekmek bulamadıkları için

       deviriyorlardı uçurumlara:

       şayak, cıgara kâadı, tuz ve sabun yüklü yaylıları.

       Ve çok uzak,

       çok uzaklardaki İstanbul limanında,

       gecenin bu geç vakitlerinde,

       kaçak silâh ve asker ceketi yükleyen laz takaları:

       hürriyet ve ümit,

       su ve rüzgârdılar.

       Onlar, suda ve rüzgârda ilk deniz yolculuğundan beri

       [vardılar.

       Tekneleri kestane ağacındandı,

       üç tondan on tona kadardılar

       ve lâkin yelkenlerinin altında

       fındık ve tütün getirip

       şeker ve zeytinyağı götürürlerdi.

       Şimdi, büyük sırlarını götürüyorlardı.

       Şimdi, denizde bir insan sesinin

       ve demirli şileplerin kederlerini

       ve Kabataş açıklarında sallanan

       saman kayıklarının fenerlerini

       peşlerinde bırakıp

       ve karanlık suda Amerikan taretlerinin önünden akıp

       küçük,

       kurnaz

       ve mağrur

       gidiyorlardı Karadeniz'e.

       Dümende ve başaltlannda insanları vardı ki

       bunlar

       uzun eğri burunlu

       ve konuşmayı şehvetle seven insanlardı ki

       sırtı lâcivert hamsilerin ve mısır ekmeğinin

       zaferi için

       hiç kimseden hiçbir şey beklemeksizin

       bir şarkı söyler gibi ölebilirdiler...

       Karanlıkta kurşunî derisi kırmızıya boyanan

       baltabaş gemi

       İngiliz torpitosudur.

       Ve dalgaların üstünde sallanarak

       alev alev

       yanan:

       Şaban Reis'in beş tonluk takası.

       Kerempe fenerinin yirmi mil açığında,

       gecenin karanlığında,

       dalgalar minare boyundaydılar

       ve başlan bembeyaz parçalanıp dağılıyordu.

       Rüzgâr:

       yıldız - poyraz.

       Esirlerini bordasına alıp

       kayboldu İngiliz torpidosu.

       Şaban Reis'in teknesi

       ateşten direğiyle gömüldü suya.

       Arhaveli İsmail

       bu ölen teknedendi.

       Ve şimdi

       Kerempe fenerinin açığında,

       batan teknenin kayığında

       emanetiyle tek basınadır,

       fakat yalnız değil:

       rüzgârın,

       bulutların

       ve dalgaların kalabalığı,

       İsmail'in etrafında hep bir ağızdan konuşuyordu.

       Arhaveli İsmail

       kendi kendine sordu:

       «Emanetimizle varabilecek miyiz?»

       Kendine cevap verdi:

       «Varmamış olmaz.»

       Gece, Tophane rıhtımında

       Kamacı ustası Bekir Usta ona:

       «Evlâdım İsmail,» dedi,

       «hiç kimseye değil,» dedi,

       «bu, sana emanettir.»

       Ve Kerempe fenerinde

       düşman projektörü dolaşınca takanın yelkenlerinde,

       İsmail, reisinden izin isteyip,

       «Şaban Reis,» deyip,

       «emaneti yerine götürmeliyiz,» deyip

       atladı takanın patalyasına,

       açıldı.

       «Allah büyük

       ama kayık küçük» demiş Yahudi.

       İsmail bodoslamadan bir sağnak yedi,

       bir sağnak daha,

       peşinden üç-kardeşler.

       Ve denizi bıçak atmak kadar iyi bilmeseydi eğer

       alabora olacaktı.

       Rüzgâr tam kerte yıldıza dönüyor.

       Ta karşıda bir kırmızı damla ışık görünüyor:

       Sıvastopol'a giden bir geminin

       sancak feneri.

       Elleri kanayarak

       çekiyor İsmail kürekleri,

       İsmail rahattır.

       Kavgadan

       ve emanetinden başka her şeyin haricinde,

       İsmail unsurunun içinde.

       Emanet:

       bir ağır makinalı tüfektir.

       Ve İsmail'in gözü tutmazsa liman reislerini

       ta Ankara'ya kadar gidip

       onu kendi eliyle teslim edecektir.

       Rüzgâr bocalıyor.

       Belki karayel gösterecek.

       En azdan on beş mil uzaktır en yakın sahil.

       Fakat İsmail

       ellerine güvenir.

       O eller ekmeği, küreklerin sapını, dümenin yekesini

       ve Kemeraltı'nda Fotika'nın memesini

       aynı emniyetle tutarlar.

       Rüzgâr karayel göstermedi.

       Yüz kerte birden atlayıp rüzgâr

       bir anda bütün ipleri bıçakla kesilmiş gibi

       düştü.

       İsmail beklemiyordu bunu.

       Dalgalar bir müddet daha

       yuvarlandılar teknenin altında

       sonra deniz dümdüz

       ve simsiyah

       durdu.

       İsmail şaşırıp bıraktı kürekleri.

       Ne korkunçtur düşmek kavganın haricine.

       Bir ürperme geldi İsmail'in içine.

       Ve bir balık gibi ürkerek,

       bir sandal

       bir çift kürek

       ve durgun

       ölü bir deniz şeklinde gördü yalnızlığı.

       Ve birdenbire

       öyle kahrolup duydu ki insansızlığı

       yıldı elleri, yüklendi küreklere,

       kırıldı kürekler.

       Sular tekneyi açığa sürüklüyor.

       Artık hiçbir şey mümkün değil.

       Kaldı ölü bir denizin ortasında

       kanayan elleri veemanetiyle İsmail .

       İlkönce küfretti.

       Sonra,«elham» okumak geldi içinden.

       Sonra, güldü,

       eğilip okşadı mübarek emaneti.

       Sonra,

       Sonra, malûm olmadı insanlara

       Arhaveli İsmail'in akıbeti.

       DördüncüBap

       NURETTİN EŞFAK'IN BİR MEKTUBU

       VE

       BİR ŞİİRİ

       Kardeşim,

       sana bu mektubu Ankara'da Kuyulu kahvede yazıyorum.

       Hep aynı Anadolu havalarını çalıyor gramofon

       kocaman bir boru çiçeğine benzeyen ağzıyla.

       Dışarda yağmur...

       Mektepten istifa ettim.

       Cepheye gidiyorum ihtiyat zabitliğiyle.

       Çocuklarımıza Türkçe okutmak,

       öğretmek, sevdirmek onlara

       dünyanın en diri, en taze dillerinden birini

       kendi dillerini, güzel şey

       büyük şey.

       Fakat bu dilin insanları için çakmak çalmak cephede

       daha büyük

       daha güzel.

       Biliyorum:

       iş bölümünden bahsedeceksin.

       Fakat, Ankara'da çocuklara ders vermek,

       bozkırda ateş hattına girmek

       haksız ve hazin

       bir iş bölümü.

       Öyle günlerde yaşıyoruz ki

       ben bir iş yapabildim diyebilmek için:

       hep alnının ortasında duyacaksın ölümü.

       Bak, tam sana bunları yazarken

       asker geçiyor sokaktan;

       yağmurda harap postallarının meşinini ıslatarak

       Meclis'in önüne doğru iniyorlar,

       İstasyona gidecekler.

       Ve türkü söylerken, her nedense her zaman yaptığı gibi,

       sesini incelterek marş okuyor genç Türk köylüsü:

       «Ankara'nın taşına bak,

       gözlerimin yaşına bak...»

       Yüzleri mühim, dalgın ve yorgun

       Tıraşları uzamış biraz.

       Elleri büyük ve esmer.

       Ela gözlüler, kara gözlüler, mavi gözlüler.

       Yine birdenbire Yunus Emre geldi aklıma.

       Başka türlü anlıyorum benYunus'u:

       bence onda bütün bir devir dile gelmiş Türk köylüsü:

       öte dünyaya dair değil,

       bu dünyaya dair kaygılarıyla...

       Bir şiir yazdım,

       garip bir şiir,

       «Türk Köylüsü» diye.

       Bir tuhaf mı oluyor böyle günlerde şiir yazmak?

       Her ne hâl ise, hoşça kal, gözlerinden öperim.

       Kardeşin

       Nureddin Eşfak

       TÜRK KÖYLÜSÜ

       Topraktan öğrenip

       kitapsız bilendir.

       Hoca Nasreddin gibi ağlıyan

       Bayburtlu Zihni gibi gülendir.

       Ferhad'dır

       Kerem'dir

       ve Keloğlan'dır.

       Yol görünür onun garip serine,

       analar, babalar umudu keser,

       kahbe felek ona eder oyunu.

       Çarşambayı sel alır,

       bir yar sever

       el alır,

       kanadı kırılır

       çöllerde kalır,

       ölmeden mezara koyarlar onu. O, «Yûnusu biçâredir 840 Baştan ayağa yâredir», ağu içer su yerine.

       Fakat bir kere bir dert anlayan düşmeyegörsün önlerine ve bir kere vakt erişip

       «Gayrık yeter!...»

       demesinler.

       Bunu bir dediler mi, «İsrafil sûrunu ürür,

       mahlûkat yerinden durur»,

       toprağın nabzı başlar

       onun nabızlarında atmağa.

       Ne kendi nefsini korur,

       ne düşmanı kayırır,

       «Dağları yırtıp ayırır, kayaları kesip yol eyler abıhayat akıtmağa...»

       Beşinci Bap

       «Bu hamiyetli ve cesur, Manastırlı Hamdi Efendi olmasaydı, İstanbul felâketinden kim bilir haber almak için ne kadar intizarlar içinde kalacaktık, İstanbul'da bulunan nazır, mebus, kumandan, teşkilâtımız mensupları içinden bir zat çıkıp vaktiyle bize haber vermeği düşünmemiş olduğu anlaşılıyor. Demek ki cümlesini heyecan ve helecan kaplamıştı. Bir ucu Ankara'da bulunan telin İstanbul'da bulunan ucuna yanaşa-mayacak kadar şaşkın bir hale gelmiş olduklarına bilmem ki hükmetmek caiz olur mu?»

       (Nutuk, s. 295, Devlet Basımevi, İstanbul 1938)

       920'NİN 16 MARTI

       VE

       MANASTIRLI HAMDİ EFENDİ

       VE

       REŞADİYELİ VELİ OĞLU MEMET'İN

       HİKAYESİ

       920'nin 16 Martı,

       öğleden evvel

       saat onda

       makina başında şöyle bir telgraf aldı Ankara'daki:

       «Der-aliye 16/3/1920.

       İngiliz'ler bastı bu sabah

       Şehzadebaşı'ndaki Muzıka karakolunu.

       Müsademe edildi.

       İşgal altına alıyorlar İstanbul'u şimdi.

       Berâyi malűmat arzolunur.

       Manastırlı Hamdi.»

       920'nin 16 Martı.

       Harbiye Nezareti telgrafhanesi buldu Ankara'yı:

       «Etrafta dolaşıyor İngiliz askerleri.

       Şimdi işte

       İngiliz askerleri giriyorlar nezarete,

       İşte giriyorlar içeri.

       Nizamiye kapısına.

       Teli kes.

       İngiliz'ler burdadır.»

       920'nin 16 Martı.

       Manastırlı Hamdi Efendi

       buldu Ankara'dakini tekrar:

       «Paşa hazretleri,

       Harbiye telgrafhanesini de işgal etti İngiliz bahriye

       [askeri.

       Tophane'yi de işgal ediyorlar bir taraftan,

       bir taraftan da zırhlılardan asker ihraç olunuyor.

       Vaziyet vehamet kesbediyor efendim.

       Paşa hazretleri,

       Emri devletlerine muntazırım.

       16 Mart 1920

       Hamdi»

       920'nin 16 Martı.

       Durumu bir daha tekrar etti Hamdi Efendi:

       «Sabah bizim asker uykuda iken

       İngiliz bahriye efradı karakolu işgal etmekte iken

       askerlerimiz uykudan şaşkın kalkınca müsademe

       [başlıyor.

       Neticede bizden altı şehit, on beş mecruh olup

       İngiliz'ler zırhlıları rıhtıma yanaştırıp

       Beyoğlu ve Tophane'yi işgal edip.

       İşte Beyoğlu telgrafhanesi de yok.

       İşte Beyoğlu telgraf memurları geldiler.

       Kovmuşlar.

       Burası da işgal olunacaktır bir saata kadar.

       Şimdi haber aldım efendim.»

       920'nin 16 Martı

       uykuda kesti kâfir üçümüzü,

       kurşuna dizdi kâfir ikimizi,

       İngiliz'in hepsi değil domuzu

       Sabaha karşı aldı canımızı.

       920'nin 16 Martı

       basıldı Vezneciler'de karargâh.

       Uyan be tosunum uyan.

       Üçümüzü uykuda kesti kâfir,

       üçümüz: Abdullah çavuş, Şarkışla'dan Osman,

       bir de Zileli Abdülkadir.

       920'nin 16 Martı

       Bozdoğan Kemeri'nde

       kurşuna dizdi kâfir ikimizi.

       Ahmet oğlu Nasuh arkadaşımın adı,

       Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.

       920'nin 16 Martı

       uykuda kesti kâfir üçümüzü.

       Soktu Osman'ın karnına kasaturayı,

       bastı göğsüne kâfirin dizi.

       Dört çocuk babasıydı Abdullah çavuş.

       Doymadı dünyasına Abdülkadir.

       Üçümüzü uykuda kesti kâfir,

       kurşuna dizdi ikimizi.

       920'nin 16 Mart sabahı,

       karakolun karşısında

       bırakmadım elimden silâhı,

       yere serdim iki İngiliz'i.

       Senin ırzınıkurtardım İstanbul'um,

       Sana can feda çakır gözlü gülüm.

       Üçümüzü uykuda kesti kâfir,

       kurşuna dizdi ikimizi.

       Şimdi üçümüz:

       Abdullah ve Osman ve Abdülkadir,

       taşları yan yana yatar Eyüp'te.

       Arama, bulamazsın ikimizin kabrini,

       belki maşrıkta, belki mağripte,

       biz de bilmeyiz yerini.

       Uykuda kestiler üçümüzü,

       kurşuna dizdiler ikimizi,

       Ahmet oğlu Nasuh arkadaşımın adı,

       Reşadiyeli Veli oğlu Memet benimkisi.

       Bir de altıncımız var,

       kara kaytan bıyıklı bir şehit,

       son mekânı şöyle dursun,

       adını da bilen yok...»

       Altıncı Bap

       MUHAREBELER

       VE

       DÜŞMAN ELİNDE KALANLAR

       VE

       KARTALLI KAZIM’IN HİKAYESİ

       İnönü meydanı, yavrum,

       rüzgâr,

       soğuklar insanı arı gibi haşlıyor.

       Zemheriler bitti diyelim,

       hamsin ya başladı, ya başlıyor.

       Muharebe beş gün beş gece sürdü.

       Kan gövdeyi götürdü.

       Ve nihayetinde

       düşmanlar karın üstünde

       top arabaları, sandıklar dolusu konyak,

       altı kamyon bıraktılar.

       Sonra, kaçarlarken, yavrum,

       köyleri, köprüleri yaktılar...

       Bu, Birinci İnönü,

       sonra ikincisi:

       23 Mart 1921 günü

       düşmanın Bursa ve Uşak gurupları üstümüze yürüyor.

       Onlarda, topçu ve piyade

       bizden üç kere fazla,

       bizim atlımız çok.

       Atların makanizması,

       hartucu,

       namlusu yoktur

       ve kılıç

       çıplak, ucuz bir demirdir.

       26 Mart:

       Akşam.

       Sağ cenah ilerimize yanaştılar.

       27 Mart:

       Bütüncephelerde temas.

       28, 29, 30:

       Kavgaya devam.

       Ve Martın 31'inci gecesinde,

       (ayışığı var mıydı bilmiyorum)

       İnönü karanlığı sesler ve kıvılcımlarla doluydu.

       Ve ertesi gün

       l Nisan:

       Metristepe aydınlanıyor.

       Saat altı otuz.

       Bozöyük yanıyor.

       Düşman muharebe meydanını silâhlarımıza

       [terketmiştir

       Sonra, 8 Nisandan 11 Nisana kadar:

       Dumlupınar.

       Sonra, Haziran. 990 Bir yaz gecesi.

       Dünyada yalnız pırıltılar

       ve böceklerin sesi.

       Sakarya'yı üç yerinden sallarla geçiyoruz.

       Basarak aldık

       Adapazarı'nı.

       ve dolaşıp Sapanca gölünün sazlıklarını

       yanaştık İzmit'in doğusunda çuha fabrikasına.

       Düşman,

       kısmen gemilere binerek

       denizden

       ve kısmen

       Karamürsel üzerinden

       Bursa'ya çekilip

       boşalttı İzmit şehrini gece yarısı.

       Sonra 23 Ağustos:

       Sakarya melhamei kübrâsı ki

       devamı 13 Eylül gününe kadardır.

       Bizim kırk bin piyademiz,

       dört bin beş yüz atlımız,

       düşmanın seksen sekiz bin piyadesi,

       üç yüz topu vardır.

       Harp meydanının kuzey yanı

       Sakarya

       ve dağlardır:

       keskin

       ve dik yamaçlarıyla

       ve kireçli toprakları

       ve kayalarında tek başlarına birbirinden uzak

       haşin

       ve münzevi çam ağaçlarıyla

       Abdüsselâm-dağı,

       Gökler-dağı,

       dağlar

       Ve Sakarya'dan bu havalide

       yalnız, çatal tırnaklı karacalar su içmektedir.

       Ankara suyunun döküldüğü yerden

       Eskişehir kuzeybatısına kadar

       Sakarya mecrası uçurumlar içinden geçmektedir

       Güneyde

       ve güneydoğuda

       yapraksız ve hazin

       geniş ve uzun

       ve insana bıraktığı hiçbir şeye acımadan

       ölmek arzusu veren

       Cihanbeyli ovası:

       çöl...

       Bu çölün,

       bu dağların,

       bu nehrin ve bizim önümüzde

       yirmi iki gün ve gece fasılasız dövüşüp

       düşman ordusu ric'ata mecbur kaldı.

       Buna rağmen:

       Sene 1922

       ve 15 vilâyet ve sancak

       ve 9 büyük şehir

       düşman elindedir,

       İnanılmaz şeyler düşmandadır ki

       bunlann arasında:

       7 göl, 11 nehir

       ve köklerinde baltamızın yarası

       ve yangınlarıyla bizim olan

       yüz kere yüz bin dönüm orman,

       bir tersane, iki silâh fabrikası,

       ve 19 körfez ve liman ki

       belki bir çoğunun

       rıhtımı,

       mendireği,

       kırmızı, yeşil fenerleri yoktur

       ve belki sularında

       ateş kayıklarının ışıltısından başka ışık yanmadı,

       fakat onlar

       tahta iskeleleri ve kederli balıkçılanyla bizimdiler.

       Sonra, 3 deniz,

       6 kol tiren hattı,

       sonra, göz alabildiğine yol:

       sılaya gittiğimiz,

       gurbette göründüğümüz

       ve neden

       ve niçin olduğunu sormadan

       çöle, Çanakkale'ye,

       ölüme gittiğimiz yol

       ve sonra toprak

       ve o toprağın insanları:

       Uşak tezgâhlarının halı dokuyanları,

       klaptan işlemeli eğerleriyle meşhur

       Manisalı saraçlar,

       yol kıyılarında ve istasyonlarda açlar

       ve kurnaz

       ve cesur

       ve ağırbaşlı ve çapkın

       ve kütleleriyle delikanlı

       İstanbul ve İzmir işçileri

       ve zahire ve kantariye tacirleriyle eşraf ve ayan,

       kıl çadırlı Yürükleri Aydın'ın,

       ve sonra, ırgat,

       ortakçı,

       maraba,

       davarlı ve davarsız,

       yarım meşin çizmeli

       ve ham çarıklı köylüler.

       15 vilâyet ve sancak

       ve 9 büyük şehir

       düşman elindedir.

       Mehtaplı bir gece,

       gümüş bir kutunun içindesin:

       ortalık öyle bir tuhaf aydınlık, öyle ıssız.

       Ya çok seslidir

       ya hiç ses vermez mehtaplı gece zaten.

       Yatıyor filintasının arkasında Kartallı Kâzım.

       Kız gibi Osmanlı filintası.

       Parlıyor arpacık

       namlının ucunda:

       yüz yıllık yoldaymış gibi uzak

       ve bir damlacık.

       Kâzım emir aldı merkezden:

       Gebze'deki İngiliz'in tercümanı vurulacak.

       Köylerde teşkilât kurmuş tercüman Mansur:

       satıyor bizimkileri.

       Kâzım iyi hesaplamış herifin geçeceği yeri.

       İşte sökün etti Mansur karşıdan:

       beygirin üzerinde.

       Beygir yüksek,

       İngiliz kadanası.

       Kendi halinde yürüyor hayvan

       ortasında demiryolunun

       sallana sallana,

       ağır ağır.

       Tercüman herhalde bırakmış dizginleri,

       başı sallanıyor,

       belki de uyuyor üzerinde

       [beygirin.

       Yaklaştıkça büyüyor herif.

       Zaten mehtapta heybetli görünür insan.

       Arada kaldı kalmadı dört yüz adım,

       namlıyı kaldırdı birazcık Kâzım

       nişan aldı sallanan başına Mansur'un.

       Soldaki yamaçtan bir taş parçası düştü.

       Bir kuş uçtu sağdaki ağaçtan,

       —ağaç çınar—.

       Kuş ürkmüş olacak,

       Çevrildi Kâzım'ın başı kuşun uçtuğu yana,

       mehtapla yüzyüze geldiler.

       Mehtap koskocaman,

       desdeğirmi,

       bembeyaz.

       Ve Kâzım'ın gözünü aldı âdeta.

       Zaten bu yüzden,

       tekrar göz, gez, arpacık

       ve filintayı ateşlediği zaman

       ilk kurşun Mansur'un başını delecek yerde

       galiba omuzuna girdi.

       Herif «Hınk» dedi bir,

       beygirin başını çevirdi

       dörtnal kaçıyor.

       Yetiştirdi ikinci kurşunu Kâzım.

       Beygirin üstünde sola yıkıldı Mansur.

       Üçüncü kurşun.

       Tercüman düştü beygirden.

       Fakat bir ayağı üzengiye takılı kalmış,

       sürüklendi kaçan hayvanın peşinde biraz,

       sonra kurtuldu ki ayağı

       yıkılıp kaldı olduğu yerde.

       Yamaca sardı beygir.

       Kalktı Kâzım,

       yürüdü Mansur'a doğru,

       üzerinden kâatları alacak.

       Arada dört telgıraf direği yalnız,

       ellişerden iki yüz metre eder.

       Mansur doğruldu ansızın,

       kaçıyor bayır aşağı.

       Filintayı omuzladı Kâzım.

       Dördüncü kurşun.

       Yıkıldı herif.

       Koştu Kâzım.

       Doğruldu yine Mansur.

       Yürüyor sarhoş gibi sallanarak,

       kaçmıyor artık,

       yürüyor.

       Kâzım da bıraktı koşmayı.

       Deniz kıyısına indiler.

       Orda boş bir fabrika var,

       bir de beyaz bir ev,

       tahta iskelesi iner denizin içine kadar.

       Mansur suya giriyor,

       kâatlar ıslanacak

       Beşinci kurşunu yaktı Kâzım.

       Suya düşüp kaldı önde giden

       ve Kâzım tazelerken şarjörü

       bir ışık yandı beyaz evde,

       bir pencere açıldı.

       Galiba bir kadın baktı dışarıya..

       Boğazlanıyormuş gibi bağırdı Mansur.

       Pencere kapandı,

       ışık söndü.

       Tercüman attı kendini tahta iskeleye.

       Ard ayakları kırılmış bir hayvan gibi sürünüp

       [tırmanıyor.

       Hay anasını,

       ay da denize düşmüş

       toplanıp dağılıyor,

       dağılıp toplanıyor.

       Velhasıl,

       lâfı uzatmıyalım,

       Mansur'un işini bıçakla bitirdi Kâzım.

       Kâatlar kan içindeydi.

       Fakat kan kapatmıyor yazıyı...

       Namussuzun biriydi Mansur,

       muhakkak.

       Düşmana satılmıştı,

       orası öyle.

       Kaç kişinin başını yedi,

       malûm.

       Ama ne de olsa

       mehtapta herif beygirin üzerinde uyumuş geliyordu.

       Demek istediğim,

       böyle günlerde bile, böyle bir adamı bile bu çeşit öldürüp

       ortalık duruldukta, yıllarca sonra mehtaba baktığın

       [vakit

       üzüntü çekmemek için,

       ya insanda yürek dediğin taştan olacak,

       yahut da dehşetli namuslu olacak yüreğin.

       Kâzım'ınki taştan değildi çok şükür,

       fakat namuslu.

       Ne malűm? dersen:

       Dövüştü pir aşkına,

       yaralandı birkaç kere

       ve saire.

       Ve kavga bittiği zaman

       ne çiftlik sahibi oldu ne apartıman.

       Kavgadan önce Kartal'da bahçıvandı,

       kavgadan sonra Kartal'da bahçıvan.

       Yedinci Bap

       922 AĞUSTOS AYI

       VE

       KADINLARIMIZ

       VE

       6 AĞUSTOS EMRİ

       VE

       BİR ÂLETLE BİR İNSANIN HİKÂYESİ

       Ayın altında kağnılar gidiyordu.

       Kağnılar gidiyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.

       Toprak öyle bitip tükenmez,

       dağlar öyle uzakta,

       sanki gidenler hiçbir zaman

       hiçbir menzile erişmiyecekti.

       Kağnılar yürüyordu yekpare meşeden tekerlekleriyle.

       Ve onlar

       ayın altında dönen ilk tekerlekti.

       Ayın altında öküzler

       başka ve çok küçük bir dünyadan gelmişler gibi

       ufacık, kısacıktılar,

       ve pırıltılar vardı hasta, kınk boynuzlarında

       ve ayaklan altından akan

       toprak,

       toprak

       ve topraktı.

       Gece aydınlık ve sıcak

       ve kağnılarda tahta yataklarında

       koyu mavi humbaralar çırılçıplaktı.

       Ve kadınlar

       birbirlerinden gizleyerek

       bakıyorlardı ayın altında

       geçmiş kafilelerden kalan öküz ve tekerlek ölülerine.

       Ve kadınlar,

       bizim kadınlarımız:

       korkunç ve mübarek elleri,

       ince, küçük çeneleri, kocaman gözleriyle

       anamız, avradımız, yârimiz

       ve sanki hiç yaşamamış gibi ölen

       ve soframızdaki yeri

       öküzümüzden sonra gelen

       ve dağlara kaçırıp uğrunda hapis yattığımız;

       ve ekinde, tütünde, odunda ve pazardaki

       ve karasabana koşulan

       ve ağıllarda

       ışıltısında yere saplı bıçakların

       oynak, ağır kalçaları ve zilleriyle bizim olan

       kadınlar,

       bizim kadınlarımız.

       şimdi ayın altında

       kağnıların ve hartuçların peşinde

       harman yerine kehribar başaklı sap çeker gibi

       aynı yürek ferahlığı,

       aynı yorgun alışkanlık içindeydiler.

       Ve on beşlik şarapnelin çeliğinde

       ince boyunlu çocuklar uyuyordu.

       Ve ayın altında kağnılar

       yürüyordu Akşehir üstünden Afyon'a doğru.

       « 6 Ağustos emri » verilmiştir.

       Birinci ve İkinci ordular, kıt'aları, kağnıları, süvari

       [alaylarla

       yer değiştiriyordu, yer değiştirecek.

       98956 tüfek,

       325 top,

       5 tayyare,

       2800 küsur mitralyöz,

       2500 küsur kılıç

       ve 186326 tane pınl pırıl insan yüreği

       ve bunun iki misli kulak, kol, ayak ve göz

       kımıldanıyordu gecenin içinde.

       Gecenin içinde toprak.

       Gecenin içinde rüzgâr.

       Hatıralara bağlı, hatıraların dışında,

       gecenin içinde:

       insanlar, âletler ve hayvanlar,

       demirleri,tahtaları ve etleriyle birbirine. sokulup,

       korkunç

       ve sessiz emniyetlerini

       birbirlerine sokulmakta bulup,

       kocaman, yorgun ayakları,

       topraklı elleriyle yürüyorlardı.

       Ve onların arasında

       Birinci Ordu İkinci Nakliye Taburu'ndan

       İstanbullu şoför Ahmet

       ve onun kamyoneti

       [vardı.

       Bir acayip mahlûktu üç numrolu kamyonet:

       ihtiyar,

       cesur,

       inatçı ve şirret.

       Kırılıp dağlarda kalan sol arka makası yerine

       şasinin altına, dingilin üzerine

       budaklı bir gürgen kütüğü sarmış olmasına rağmen

       ve kalb ağrılarıyla

       ve on kilometrede bir

       karanlığa yaslanıp durduğu halde

       ve vantilatöründe dört kanattan ikisi noksan iken

       şahsının vekarlı kudretini resmen biliyordu:

       «6 Ağustos emri»nde ondan ve arkadaşlarından

       «... ihzar ve teşkil edilmiş bulunan

       ve cem'an 300 ton kabiliyetinde kabul olunan

       100 kadar serî otomobil...» diye bahsediliyordu.

       İhzar ve teşkil olunanlar,

       bu meyanda Ahmet'in kamyoneti,

       insanların, âletlerin ve kağnıların yanından geçip

       Afyon - Ahırdağları ve imtidadına doğru iniyorlardı.

       Ahmet'in kafasında uzak bir şehir ve bir şarkı vardı.

       Bu şarkı nihaventtir

       ve beyaz tenteli sandalları,

       siyah mavnaları,

       güneşli karpuz kabuklarıyla

       bir deniz kıyısındadır şehir.

       Vantilatörde adedi devir

       düşüyor gibi.

       Arkadaşları ileri geçtiler.

       Ay battı.

       Manzara yıldızlardan ve dağlardan ibaret.

       Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,

       çınar dibinde iki mars bir oyunla yenip bücürü,

       kalk,

       sıra servilerin önünden yürü,

       çeşmeyi geç,

       mektep bahçesi, medreseler,

       orda, Harbiye Nezareti'nin arka duvarında

       siyah çarşaflı bir kadın

       çömelip yere

       darı serper güvercinlere

       ve papelciler

       şemsiye üstünde papaz açarlar.

       Motor mızıkçılık ediyor,

       bizi dağ başlarında bırakacak meret.

       Ne diyorduk oğlum Ahmet?

       Dökmeciler sağda kalır,

       derken, Uzunçarşı'ya saparken,

       köşede, sol kolda seyyar kitapçı:

       «HikâyeiBillur Köşk»,

       altı cilt «Tarihi Cevdet»

       ve «Fenni Tabâhat».

       Tabâhat, mutfaktan gelirmiş,

       yani yemek pişirmek.

       Hani, uskumru dolmasına da bayılırım pek.

       Yaldızlı kuyruğundan tutup

       bir salkım üzüm gibi yersin.

       İlerde bir süvari kolu gidiyor,

       saptılar sola.

       Uzunçarşı'yı dikine inersin.

       Sandalyacılar, tavla pulcuları, tesbihçiler.

       Ve sen İstanbullu,

       sen kendi ellerinin hünerine alışmış olduğundan

       şaşarsın İstanbullulara:

       ne kadar ince, ne çeşitli hünerleri var, dersin.

       Rüstem Paşa camii.

       Urgancılar.

       Urgancılar'da yüz parça yelkenli gemiyi

       ve hesapsız katır kervanlarını donatacak kadar

       urgan, halat ve dökme tunçtan çıngıraklar satılır.

       Zindankapı, Babacafer.

       Uzakta Balıkpazarı.

       Kuruyemişçiler.

       Yemiş iskelesindeyiz:

       sandalları, mavnaları,

       güneşli karpuz kabuklarıyla

       yüzüne hasret kaldığım deniz.

       Sol arka lastik hava mı kaçırıyor ne?

       İnip

       baksam...

       Yemiş iskelesinden dilenci vapuruna binip

       Eyüp'te Niyet Kuyusu'na gittikti.

       Elleri yumuk yumuk,

       bacakları biraz çarpıktı ama,

       yeşil zeytin tanesi gibi gözler.

       Kaşlar da hilâl gibi çekikti.

       Tam Kasımpaşa'ya yaklaştık, beyaz başörtüsü...

       Lastik hava kaçırıyor.

       Derdine deva bulmazsak eğer...

       Dur bakalım Babacafer...

       Uç numrolu kamyonet durdu.

       Karanlık.

       Kriko.

       Pompa.

       Eller.

       Küfreden ve küfrettiğine kızan elleri

       lastikte ve ihtiyar tekerlekte dolaşırken

       Ahmet hatırladı:

       bir gece nüzüllü babaannesini

       sedirden sedire taşırken

       kadıncağız.

       İç lastik boydan boya patladı.

       Yedek?

       Yok.

       Dağlarda avaz avaz

       imdat istemek?

       Sen Süleymaniyelisin oğlum Ahmet,

       sana tek başına verilmiştir üç numrolu kamyonet.

       Hem, hani bir koyun varmış,

       kendi bacağından asılan bir koyun.

       Süleymaniyeli şoför Ahmet

       soyun...

       Soyundu.

       Ceket, külot, pantol, don, gömlek ve kalpak

       ve kırmızı kuşak,

       Ahmet'i postallarının üstünden çırılçıplak

       bırakarak

       dış lastiğin içine girdiler,

       şişirdiler.

       Bu şarkı nihaventtir.

       Deniz kıyısında bir şehir...

       Beyaz başörtüsü...

       Saatta elli yapıyoruz...

       Dayan ömrümün törpüsü,

       dayan da dağlar anadan doğma görsün şoför Ahmet'i,

       dayan arslan...

       Hiçbir zaman

       böyle merhametli bir ümitle sevmedi

       hiçbir insan

       hiçbir âleti…..

       Sekizinci Bap

       26 AĞUSTOS GECESİNDE SAATLAR

       İKİ OTUZDAN BEŞ OTUZA KADAR

       VE

       İZMİR RIHTIMINDAN AKDENİZ'E BAKAN NEFER

       Saat 2,30.

       Kocatepe yanık ve ihtiyar bir bayırdır,

       ne ağaç, ne kuş sesi,

       ne toprak kokusu vardır.

       Gündüz güneşin,

       gece yıldızların altında kayalardır.

       Ve şimdi gece olduğu için

       ve dünya karanlıkta daha bizim,

       daha yakın,

       daha küçük kaldığı için

       ve bu vakitlerde topraktan ve yürekten

       evimize, aşkımıza ve kendimize dair

       sesler geldiği için

       kayalıklarda şayak kalpaklı nöbetçi

       okşayarak gülümseyen bıyığını

       seyrediyordu Kocatepe'den

       dünyanın en yıldızlı karanlığını.

       Düşman üç saatlik yerdedir

       ve Hıdırlık-tepesi olmasa

       Afyonkarahisar şehrinin ışıkları gözükecek.

       Kuzeydoğuda Güzelim-dağları

       ve dağlarda tek

       tek

       ateşler yanıyor.

       Ovada Akarçay bir pırıltı halinde

       ve şayak kalpaklı nöbetçinin hayalinde

       şimdi yalnız suların yaptığı bir yolculuk var:

       Akarçay belki bir akar su,

       belki bir ırmak,

       belki küçücük bir nehirdir.

       Akarçay Dereboğazı'nda değirmenleri çevirip

       ve kılçıksız yılan balıklarıyla

       Yedişehitler kayasının

       [gölgesine girip çıkar.

       Ve kocaman çiçekleri eflâtun

       kırmızı

       beyaz

       ve sapları bir, bir buçuk adam boyundaki

       haşhaşların arasından akar.

       Ve Afyon önünde

       Altıgözler köprüsünün altından

       gündoğuya dönerek

       ve Konya tiren hattına rastlayıp yolda

       Büyükçobanlar köyünü solda

       ve Kızılkilise'yi sağda bırakıp

       gider.

       Düşündü birdenbire kayalardaki adam

       kaynakları ve yolları düşman elinde kalan bütün

       [nehirleri.

       Kim bilir onlar ne kadar büyük,

       ne kadar uzundular?

       Birçoğunun adını bilmiyordu,

       yalnız, Yunan'dan önce ve Seferberlik'ten evvel

       Selimşahlar çiftliğinde ırgatlık ederken Manisa'da

       geçerdi Gediz'in sularını başı dönerek.

       Dağlarda tek

       tek

       ateşler yanıyordu.

       Ve yıldızlar öyle ışıltılı, öyle ferahtılar ki

       şayak kalpaklı adam

       nasıl ve ne zaman geleceğini bilmeden

       güzel, rahat günlere inanıyordu

       ve gülen bıyıklarıyla duruyordu ki mavzerinin yanında,

       birdenbire beş adım sağında onu gördü.

       Paşalar onun arkasindaydılar.

       O, saati sordu.

       Paşalar: «Üç», dediler.

       Sarışın bir kurda benziyordu.

       Ve mavi gözleri çakmak çakmaktı.

       Yürüdü uçurumun başına kadar,

       eğildi, durdu.

       Bıraksalar

       İnce, uzun bacakları üstünde yaylanarak

       ve karanlıkta akan bir yıldız gibi kayarak

       Kocatepe'den Afyon ovasına atlıyacaktı.

       Saat 3,30.

       Halimur-Ayvalı hattı üzerinde

       manga mevziindedir.

       İzmirli Ali Onbaşı

       (Kendisi tornacıdır)

       karanlıkta göz yordamıyla

       sanki onları bir daha görmiyecekmiş gibi

       baktı manga efradına birer birer:

       Sağda birinci nefer

       sarışındı,

       İkinci esmer.

       Üçüncü kekemeydi

       fakat bölükte

       yoktu onun üstüne şarkı söyliyen.

       Dördüncünün yine mutlak bulamaç istiyordu canı.

       Beşinci, vuracaktı amcasını vuranı

       tezkere alıp Urfa'ya girdiği akşam.

       Altıncı,

       inanılmıyacak kadar büyük ayaklı bir adam,

       memlekette toprağını ve tek öküzünü

       bir ihtiyar muhacir karısına bıraktığı için

       kardeşleri onu mahkemeye verdiler

       ve bölükte arkadaşlarının yerine nöbete kalktığı için

       ona «Deli Erzurumlu»

       [derdiler.

       Yedinci Mehmet oğlu Osman'dı.

       Çanakkale'de, İnönü'nde, Sakarya'da yaralandı,

       ve gözünü kırpmadan

       daha bir hayli yara alabilir,

       yine de dimdik ayakta kalabilir.

       Sekizinci

       İbrahim

       korkmayacaktı bu kadar

       bembeyaz dişleri böyle tıkırdayıp

       böyle birbirine vurmasalar.

       Ve izmirli Ali Onbaşı biliyordu ki :

       tavşan korktuğu için kaçmaz

       kaçtığı için korkar.

       Saat : 4

       Ağzıkara - Söğütlüdere mıntıkası.

       12'nci Piyade Fırkası.

       Gözler karanlıkta, uzakta.

       Eller yakında, makanizmalar üzerinde.

       Herkes yerli yerinde.

       Tabur imamı

       mevzideki biricik silâhsız adam :

       ölülerin adamı,

       kırık bir söğüt dalı dikerek kıbleye doğru,

       durdu boyun büküp

       el kavuşturup

       sabah namazına,

       İçi rahattır.

       Cennet, ebedî bir istirahattır.

       Ve yenilseler de, yenseler de âdâyı,

       meydânı gazadan o kendi elleriyle verecektir

       Cenabı rabbülâlemîne şühedâyı.

       Saat : 4,45.

       Sandıklı civarı.

       Köyler.

       Sarkık, siyah bıyıklı süvari,

       çınar dibinde, beygirinin yanında duruyordu.

       Çukurovabeygiri

       kuyruğunu karanlığa vuruyordu:

       dizkapaklarında kan,

       kantarmasında köpük...

       İkinci Süvari Fırkası'ndan Dördüncü Bölük,

       atları, kılıçları ve insanlarıyla havayı kokluyor.

       Geride, köylerde bir horoz öttü.

       Ve sarkık, siyah bıyıklı süvari

       ellerinin tersiyle yüzünü örttü.

       Karşı dağlar ardında, düşman elinde kalan

       bir başka horoz vardır:

       baltaibik, sütbeyaz bir Denizli horozu.

       Düşmanlar her hal onu çoktan kesip

       çorbasını yapmışlardır.

       Saat beşe on var.

       Kırk dakka sonra şafak

       sökecek.

       «Korkma sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak».

       Tınaztepe'ye karşı Kömürtepe güneyinde,

       On beşinci Piyade Fırkası'ndan iki ihtiyat zabiti

       ve onların genci, uzunu,

       Darülmuallimin mezunu

       Nureddin Eşfak,

       mavzer tabancasının emniyetiyle oynıyarak

       konuşuyor:

       — Bizim İstiklâl Marşı'nda aksıyan bir taraf var,

       bilmem ki, nasıl anlatsam,

       Akif, inanmış adam,

       Fakat onun, ben,

       inandıklarının hepsine inanmıyorum.

       Meselâ, bakın:

       «Gelecektir sana vadettiği günler Hakkın.»

       Hayır,

       gelecek günler için

       gökten âyet inmedi bize.

       Onu biz, kendimiz

       vadettik kendimize.

       Bir şarkı istiyorum

       zaferden sonrasına dair.

       «Kim bilir belki yarın...»

       Saat beşe beş var.

       Dağlar aydınlanıyor.

       Bir yerlerde bir şeyler yanıyor.

       Gün ağardı ağaracak.

       Kokusu tütmeğe başladı:

       Anadolu toprağı uyanıyor.

       Ve bu anda, kalbi bir sahan gibi göklere salıp

       ve pırıltılar görüp

       ve çok uzak

       çok uzak bir yerlere çağıran sesler duyarak

       bir müthiş ve mukaddes macerada,

       ön safta, en ön sırada,

       şahlanıp ölesi geliyordu insanın.

       Topçu evvel mülâzimi Hasan'ın

       yaşı yirmi birdi.

       Kumral başını gökyüzüne çevirdi,

       kalktı ayağa.

       Baktı, yıldızları ağaran muazzam karanlığa.

       Şimdi bir hamlede o kadar büyük,

       öyle şöhretli işler yapmak istiyordu ki

       bütün ömrünü ve hâtırasını

       ve yedi buçukluk bataryasını

       ağlanacak kadar küçük

       [buluyordu.

       Yüzbaşı sordu:

       — Saat kaç?

       — Beş.

       — Yarım saat sonra demek...

       98956 tüfek

       ve şoför Ahmet'in üç numrolu kamyonetinden

       yedi buçukluk şnayderlere, on beşlik obüslere kadar,

       bütün aletleriyle

       ve vatan uğrunda,

       yani, toprak ve hürriyet için ölebilmek kabiliyetleriyle

       Birinci ve İkinci Ordu'lar

       baskına hazırdılar.

       Alaca karanlıkta, bir çınar dibinde,

       beygirinin yanında duran

       sarkık, siyah bıyıklı süvari

       kısa çizmeleriyle atladı atına.

       Nureddin Eşfak

       baktı saatına:

       — Beş otuz...

       Ve başladı topçu ateşiyle

       ve fecirle birlikte büyük taarruz..

       Sonra.

       Sonra, düşmanın müstahkem cepheleri düştü.

       Bunlar:

       Karahisar güneyinde 50

       ve doğusunda 20-30 kilometredeydiler.

       Sonra.

       Sonra, düşman ordusu kuvâyi külliyesini ihata ettik

       Aslıhanlar civarında

       30 Ağustosa kadar.

       Sonra.

       Sonra, 30 Ağustosta düşman kuvâyi külliyesi imha ve

       [esir olundu.

       Esirler arasında General Trikopis:

       alaturka sopa yemiş bir temiz

       ve sırmaları kopuk firenk uşağı...

       Yaralı bir düşman ölüsüne takıldı Nureddin Eşfak'ın

       [ayağı.

       Nureddin dedi ki: «Teselyalı Çoban Mihail,»

       Nureddin dedi ki: «Seni biz değil,

       buraya gönderenler öldürdü seni...»

       Sonra.

       Sonra, 31 Ağustos günü

       ordularımız İzmir'e doğru yürürken

       serseri bir kurşunla vurulan

       Deli Erzurumluydu.

       Devrildi.

       Kürek kemikleri altında toprağı duydu.

       Baktı yukarı,

       baktı karşıya.

       Gözleri hayretle yandılar:

       önünde, sırtüstü, yan yana yatan postalları

       her seferkinden kocamandılar.

       Ve bu postallar daha bir hayli zaman

       üzerlerinden atlayıp geçen arkadaşların arkasından

       seyredip güneşli gökyüzünü

       ihtiyar bir muhacir karısını düşündüler.

       Sonra.

       Sonra, sarsılıp ayrıldılar birbirlerinden

       ve Deli Erzurumlu ölürken kederinden

       yüzlerini toprağa döndüler.

       Solda, ilerdeydi Ali Onbaşı.

       Kan içindeydi yüzü gözü

       Bir süvari takımı geçti yanından dörtnala.

       Kaçanı kovalamıyordu yalnız

       ulaşmak da istiyordu bir yerlere

       ve sadece kahretmiyor

       yaratıyordu da.

       Ve kılıçların,

       nalların,

       ellerin

       ve gözlerin pırıltısı

       ardardaçakan aydınlık bir bütündü.

       Ali Onbaşı bir şimşek hızıyla düşündü

       ve şu türküyü duydu:

       «Dörtnala gelip Uzak Asya'dan

       Akdeniz'e bir kısrak başı gibi uzanan

       bu memleket bizim.

       Bilekler kan içinde, dişler kenetli, ayaklar çıplak

       ve ipek bir halıya benziyen toprak,

       bu cehennem, bu cennet bizim.

       Kapansın el kapıları, bir daha açılmasın,

       yok edin insanın insana kulluğunu,

       bu davet bizim...

       Yaşamak bir ağaç gibi tek ve hür

       ve bir orman gibi kardeşçesine,

       bu hasretbizim...»

       Sonra.

       Sonra, 9 Eylülde izmir'e girdik

       ve Kayserili bir nefer

       yanan şehrin kızıltısı içinden gelip

       öfkeden, sevinçten, ümitten ağlıya ağlıya,

       GüneydenKuzeye,

       Doğudan Batıya,

       Türk halkıyla beraber

       seyretti İzmir rıhtımından Akdeniz'i.

       Ve biz de burda bitirdik destanımızı.

       Biliyoruz ki lâyığınca olmadı bu kitap.

       Türk halkı bağışlasın bizi,

       onlar ki toprakta karınca,

       suda balık,

       havada kuş kadar

       çokturlar,

       korkak,

       cesur,

       câhil,

       hakîm

       ve çocukturlar

       ve kahreden

       yaratan ki onlardır,

       kitabımızda yalnız onların maceraları vardır...

       939 İstanbul Tevkifanesi,

       940 Çankırı Hapisanesi,

       941 BursaHapisanesi,