ÇAĞDAŞ DÜNYA YAZARLARI

ISBN 975-510-742-8 n Editions Josc Corti, 1938 / Akçalı Telif Ajansı / Can Yayınları Ltd. Şti. (1995)

Bu kitap, İstanbul’da Can Yayınları’nda dizildi, Eko Basımevinde basıldı. (1997)

Julien Gracq

ORMANA

BAKAN

BALKON

ROMAN

Fransızca aslından çeviren

İSMET BIRKAN

CAN YAYINLARI LTD. ŞTİ,

Hayriye Caddesi No. 2, 80060 Galatasaray, İstanbul Telefon: (0-212) 252 56 75 - 252 59 88 - 252 59 89 Fax: 252 72 33

Özgün adj ' Un Balcon en forit

JULIEN GRACQ’IN CAN YAYINLARI’NDAKİ ÖBÜR KİTABI

A RGOL ŞATOSU / roman

1910’da Fransa’nın Loire bölgesinde doğan Julien Grac/j, tarih ve coğrafya öğretmenidir. Romanlarında, coğrafi bölgenin insan üzerindeki etkilerini incelemiştir. Roman dışında, denemeler, düzyazı, şiirler ve tiyatro oyunları da kaleme almış olan Julien Gracqt Alman romantizminin ve gerçeküstücülüğün etkisinde kalmıştır. 1991’dc Le Rivage des Syrtes başlıklı romanına verilen Goncourt Ödülünü reddeden, özenli üslubuyla içindeki bunaltıyı damıtan bu ilginç yazara göre dil, insanları buluşturan, birleştiren, onları mistik yoldan anlamayı sağlayan bir araçtır.

He! ho! Waldhüter ihr

Schlafhüter mitsammen

So wacht doch mindest am Morgert.

He! ho! Ormanın koruyucuları Ormanın değil uykunun Şafağı gözleyin bari,

 \VAGNER: Panıfal

Tren Charleville’in kenar mahallelerini ve dumanlarını geride bırakalı beri, asteğmen Grange’a sanki dünyanın çirkinliği dağıhycrmuş gibi geliyordu: birden görünürlerde tek bir ev hile kalmadığının farkına vardı. Ağır ağır akan ırmağı izleyen tren önce eğrehiotlan ve bodur çalılarla kaplı alçak tepelerin arasına dalmış; sonra, ırmağın her kıvrımında vadi biraz daha derinleşmişti. Trenin ağır madenî gürültüsü ıssızlığın içinde dik yarların birinden öbürüne yankılanırken, kapıdan başını çıkardığında, bu sonbahar akşamında şimdiden ısırmaya başlamış çiğ bir rüzgâr yüzünü yalıyordu. Demiryolu, keyfine göre, tek göz demir köprüler üzerinden Meuse’ü aşarak, bir kıyıdan ötekine atlıyor, bazen bir kıvrımın boynunu kestirmeden geçmek üzere kısa bir tünele, dalıyordu. Vadi altın sarısı aydınlığın içinde telli kavaklarıyla pırıl pırıl tekrar ortaya çıktığında, her defasında dar boğaz iki yakadaki orman duvarının arasında biraz daha derinleşmiş oluyor, Meuse de her defasında, sanki çürümüş yapraklardan bir yatakta akıyormuş gibi, daha bir ağırlaşıyor, daha bir kararıyordu. Tren hemen hemen boştu; sanki bu ıssız yerlerde, yalnızca akşam serinliğinde, ekim öğleden sonrasının duru mavi göğiinü yukarı doğru gittikçe kemiren sarı ormanlarla kaplı yamaçların arasında, serbestçe koşmanın keyfi uğruna gidip geliyordu; ağaçlar nehrin kıyısında ancak daracık ve Ingiliz çimi gibi temiz ve düzgün bir çayır şeridi bırakıyordu. "Arnhem Malikânesi nt giden bir tren bu," diye düşündü Edgar Poe tutkunu asteğmen ve bir sigara yakarak arkaya yaslanıp başını serj kaplı yastığa dayadı ve yükseklerde, alçalan güneşin önünde ışığa boğulmuş bir siluet görünümüne bürünen ağaçlık yamaçların üst çizgisini gözleriyle izlemeye koyuldu. Yan kolların Meuse’e döküldüğü yerlerde, görüş alanı bu boğazlara doğru genişledikçe, uzaklardaki yayvan yapraklı ağaçlar sigara dumanının gümüşî mavisi ardında kayboluyorlardı; burada, bu gür ve düğüm düğüm ormanın altındaki toprağın, taşıdığı bu sık ve kıvırcık örtüyü bir Arap başının doğallığıyla ürettiği hissediliyordu. Ne var ki, çirkinlik de kendini bütün bütün unutturmuyordu: Tren zaman zaman nehirle yamaç arasında toprak dolgu sahanlıklara oturtulmuş, demir cevheri renginde küçük istasyonlarda duruyordu; savaşın maviye boyattığı, ama çoktan rengini dökmeye başlamış camların arkasında, haki giysili askerler posta paketlerini taşımaya yarayan el arabalarının üzerine ata biner gibi oturmuş, uyukluyorlardı. Sonra yeşil vadi bir an için sanki uyuza tutuluyordu: Tren, alçı ocaklarının tozunu tüm çevredeki yeşilliğin üstüne silkeler gibi görünen, sarı topraktan yontulmuş kasvetli evlerin önünden geçiyordu. Düş kırıklığına uğrayan göz yeniden Meuse’e döndüğünde, bu kez yer yer, kötü bir işçilikle tuğla ve betondan taze inşa edilmiş küçük kazamatlara ve kıyı boyunca, bir taşkın sırasında çürümüş sebze artıklarının asılı kaldığı dikenli tel ağına takılıyordu: daha savaşın ilk topu bile atılmamıştı ama, paslarıma, savaşın ürettiği çalılar, içinden fışkıran derisi yüzülmüş toprak kokusu, içinde bırakıldığı mezbelelik durumu, ‘gür saçlı Galya’nın henüz el değmemiş bu yöresinin onurunu çiğnemeye başlamışlardı bile.

Asteğmen, Moriarme İstasyonunda indiği zaman, ulu yarın gölgesi küçük kasabayı söndürmeye başlamıştı bile; hava birdenbire soğumuştu. Bir canavar düdüğü kulağının dibinde o korkunç fil çığlığını salıverdi ve Grange hır an için omuzlarının arasına ıslak bir paçavra yemiş gibi oldu; ama bu yalnızca bir fabrika sireniydi; kasabanın meydancığına iç karartıcı bir Kuzey Afrikalı sürüsü salıverdi, o kadar. Tatil geceleri bazen belediye itfaiyesinin sirenine kulak verdiğini anımsadı asteğmen: bir kez çalarsa baca tutuşması demekti; iki kez, köyde yangm, üç kez ise uzak bir çiftlikte yangın anlamına gelirdi. Üçüncü çalışın ardından, sokak boyunca kaygılı pencere kanallarının arkasında rahatlama solukları, iç geçirişler işitilirdi. "Burada tam tersi olacak herhalde," diye düşündü; "bir vuruş barış için, üç vuruşsa bombalar için: farkı fark.etmek gerek." Bu savaşta her şey biı-biriyle oldukça tuhat biçimde uzlaşıyordu. İstasyonda görevli subaydan alay karargâhının yerini öğrendi. Meuse’e doğru inen yoksul ve kirli-boz bir sokaktaydı şimdi; çabucak bastıran ekim alacakaranlığı sokağın sivil halkım birden boşaltıverdi; fakat her yerden, evlerin sarı cephelerinden, asker gürültüleri sızıyordu: miğfer ve matara tangırtıları, kabaralı postal tabanlarının yer karolarına vuruşu. Birkaç saniye gözler kapanırsa -diye düşündü Grange- yalnız işitme duyusuna dayanarak, çağdaş orduların da Yüz Yıl Savaşlarındaki orduların tüm zırhlarına taş çıkartacak kadar tangırdadıkları söylenebilirdi.

Alay karargâhı Meuse’ün kıyısında, rıhtımdan bir demir parmaklık ve cılız bir çiçek tarhıyla ayrtlmış, banliyö işi iç karama bir değirmenci yapısıydı; tarh askerlerin gidiş-gelışlerıylc şimdiden çiğnenmişti; leylak ağaçlarının çıplak gövdelerine motosikletler dayalıydı. İki aylık garnizon yaşamı binanın tabanını, süpürgeliklerini ve -bir adam boyu yüksekliğe kadar- koridorların duvarlarını, bir kovanın arılara dar gelen giriş deliği gibi, sıirtüne sürtüne iyice aşındırmış, sanki iskeletini çıkarmıştı. Grange, yarı inik pancurların loşluğunda bir yazı makinesinin tıkırdadığı tozlu bir odada bir hayli bekledi; levazım çavuşu arasıra başını kaldırmadan izmaritini çalıştığı çizim masasının köşesinde eziyordu; binada daha önce, dökümhanelerde çalışan bir mühendis oturmuş olmalıydı. Pancurların aralıklarından, .cüruf kaplı kıyıları boyunca artık iyice kararmış olan Meuse’ün üstünde, ağaçlardan oluşan duvar tavana dek pencerelere yapışmış gibi görünüyordu. Zaman zaman sokaktan, savaşın ağır havasının hafiflettiği, tavşan çığlıktan gibi anlamsız çocuk bağırışları yükseliyordu. Albayın hâlâ oldukça aydınlık olan bürosuna girip topuk vurduğunda, deniz grisi gözlerden fışkıran bakışlar ve sert fırça bıyıkların altındaki dudaksız ağız, Grange’ın dikkatini çekti: albay, Moltke’ye benziyordu. Aniden parlayan delici bir ışık, bir canlılık atılımı vardı bu bakışlarda; ama sonra gene birdenbire gözler sanki perdeleniyor, ağır gözkapaklannın altına çekiliyor ve yüzün ifadesi yorgunluğa dönüşüyordu; fakat aslında yalnızca tutumluluktan ibaret kurnaz bir yorgunluktu bu: Bu başına külahı geçirilmiş şahin durgunluğunun altında pençenin hazır olduğu hissediliyordu.

Grange kendisini sevk eden şubeden aldığı görev emrini verdi; albay yolculuğun süresine, çıkış ve varış saatlerine baktı. Önünde, parmağıyla dalgın dalgın karıştırdığı birkaç yaprak kâğıt vardı. Grange bu kâğıtların kendisiyle ilgili olduklarını sezdi: askerî güvenlikte bir dosyası olmalıydı.

S

Albay birkaç dakika oyalandıktan sonra, hizmete özgü düz ve renksiz tonla:

- Sizi Yukarı Falizes’dekı berkitilmiş eve veriyorum, dedi. Fakat bu cümle aynı zamanda gizli bir niyet dc taşıyor olmalıydı, çünkü gözler bir an içiıı sertçe bir ifadeyle kısıldı. — Yarın sabah yüzbaşı Vignaud’yla birlikte çıkarsınız. Bugünlük iaşe ve ibadeniz ordonat bölüğüne ait olacak.

Ordonat bölüğünde akşam yemeği Grange'a hiç çekici gelmiyordu; fazla patırtı etmeden, sanki ölü noktada yürüyen bu savaşa ister istemez itilmişti bir kere, bu yüzden verilebilecek görevler konusunda mızmızlanmayı düşünmüyordu. Ama içinden katılamıyordu işte! İçgüdüsel olarak elinden geldikçe kendi görüşünü saklı tutuyor, araya mesafe koymaya çalışıyordu. Bavulunu, kendisini Falizes’e çıkaracak olan kamyonete koyduktan sonra, artık pancurlarını kapamaya başlamış olan Aşağı Sokakta yoksul bir işçi kahvesinde jambonlu yumurta yedi, sonra, devriyelerin ayak seslerinin çınladığı erkenden boşalmış sokaklardan geçerek odasına çıktı.

Odası, pencereleri Meuse’e bakan oldukça dar bir tavan arasıydı; demir karyolanın karşısındaki köşede, topal bir komodinin üzerine yayılmış eski gazetelerin üstüne kurutulmak üzere meyveler serilmişti: mayhoş elmaların başa vuran tatlımsı kokusu o denli keskindi kı Grange'ı hıçkırık tuttu. Pencereleri ardına kadar açtı ve bir sandığın üzerine oturdu: iyice ayılmıştı. Çarşaflar ve battaniyeler eski bir meyve presi gibi çürük elma kokuyordu. Karyolayı açık pencerenin ta dibine çekti. Mumun alevi nehirden gelen hafif hava akjmıyla sendeledi; merteklerin arasından, çatıyı örten, Meuse şistinden kesilmiş, tuhaf bir şarap tortusu renginde ağır plakalar gö-rülüvordu. Soyundu; içi sıkılıyordu: bu küçük dökümhane kasabası, bu taşkömürü renkli sokaklar, albay, elmalar, kısacası her şey, garnizon yaşamıyla bu temasa geliş, hiç mi hiç hoşuna gitmiyordu, "Berkitilmiş ev," diyordu kendi kendine, "bu da ııe ola ki?" Kırsal alan istihkâmlarının kullanımı hakkında yönetmelikten belleğinde kalan, artık iyice uzaklaşmış anıların! karıştırdı: hayır, hiçbir şey yoktu orada da. Bu daha ziyade askerî ceza yasasına ilişkin bir şey olmalıydı: bu sözcükte pek güven vermeyen, cezaevini ya da -gene bir tür cezaevi olan- tımarhaneyi akla getiren birşeyler buluyordu. Mumu üflediği zaman her şey değişti. Bir yanma yatmış durumdayken bakışları yukardan Meuse’e dalıyordu; yarm üstünde ay doğmuştu; yalnızca, dolmuş bir barajın üstünden taşıp akan suyun sakin şırıltısıyla, hemen yakında, karşı kıyıdaki ağaçlara tünemiş gecekuşlarınm çığlıkları duyuluyordu. Kasaba, dumanlarıyla birlikte erimişti sanki: ulu ormanların kokusu nemli sisle birlikte iniyor, kasabayı fabrika aralarındaki dar sokaklarına varıncaya dek sarıp boğuyordu; artık yalnızca yıldızlı geceyle, dört yana doğru fersah fersah uzanan geniş ormanlar vardı. Öğle sonrasının büyülenmişliği geri geliyordu. Grange, yaşamının yarısının kendisine geri verileceğini düşündü: Savaşta gecenin içinde de insanlar yaşar, "yıldızların altında...", diye düşündü; aklından, bel-li-belırsiz, ayışığı altında tostoparlak elma ağaçlarının oluşturduğu kara gölgelerin arasından süzülen dar beyaz yollar, hayvanlar ve sürprizlerle dolu ormanlarda kurulan kamplar geçiyordu. Eli bir kayığın kenarından suya sarkar gibi karyolasından Meuse’iin üstüne sarkmış durumda uykuya daldı: yarın, çok uzaklara çekilmişti bile.

Moriarme’nin son evleri geçilir geçilmez asfalt bitiyor, aynı zamanda dağın yamacına ulaşan yolun ilk kıvrımları başlıyordu. Yolun taşlık yüzeyi sanki boylu boyunca sabanla sürülmüştü: Sahra’dakilere benzer bir tür erg, iki onııan duvarı arasından kıyışız lıendeksiz akan bir uf ırmağıydı sanki. Grange arabanın sarsıntıları arasında haritasına baktı: bir ormancı yoluna giriyorlardı. Saç rokası gibi keskin her dönemecin ardından yol biraz yükseldikçe vadi daha derinleşiyor; dibindeki nehir boyunca kalın bir sis ırmağı da, boşalan bir banyo küvetinin suyu gibi, çalkantılar içinde gittikçe hızlanarak aşağı doğru kayıyor, yavaş yavaş kuruyordu. Kuşluk vakti şen, duru ve taze bir güneşle pınl pırıldı; ama bu kuşsuz ormanlarda hüküm süren sessizlik Grange’a çarpıcı geliyordu. Kamyonetin brandasına asılıp yüzbaşıya yarım sırtını dönüyor ve arasıra dönemeçlerde yerinden kalkıp bakışlarını vadinin derinliklerine daldırıyordu: nerede olursa olsun, arabaların kapılarına asılan çocuklar gibi, bulunduğu her bakış noktası onu nezaket kurallarını unutturacak kadar etkiliyor, büyülüyordu. Kamyonetin dibinde iki çuval peksimet, jütten bir çuval bezine sarılmış çeyrek gövde et, bir mitralyöz sehpası ve birkaç makara dikenli tel vardı.

— Bu sizin ilk çıkışınız olduğuna göre, Eclaterie’de biraz duralım, dedi yüzbaşı Vignaud gülümseyerek. Manzara görülmeye değer.

Yamacın hemen hemen üst başında, yolun kenarında, yokuşu düzleyip küçük bir alan haline getirmişler, iki de sıra koymuşlardı. Oradan, bakışlar biraz daha alçak olan karşı yamacın üstünü yalayarak ötelere uzanıyordu; kurt postu gibi sert vc tarazlı, fırtınalı gök kadar uçsuz-bucaksız ormanların ufka dek yayıldığı görülüyordu. Ayaklarının dibinde dar ve gevşek akışh Meuse uzaklık nedeniyle dibine yapışmış gibi; Moriarme de, ormandan oluşan dev kabuğunun dibine sinmiş, yuvasının dibinde avım bekleyen bir ‘karınca aslanı’ gibi görünüyordu. Kasaba, Meuse’e yukardan bakan, yükselti eğrileri gibi üç kat halinde nehrin kıvrımına paralel uzanan üç dışbükey sokaktan oluşuyordu; en aşağıdaki so-

U

kakla nehir arasında bir küme ev dört köşe boş bir alan bırakarak yok olmuştu; buraya, eğimli geleıı güneşin altında, bir güneş saatinin sivri çubuğunun ince gölgesi vuruyordu: Kilise alanıydı burası. Manzara, geniş koyu kütleleri ve aralara yayılmış çıplak çayırlık alanlarıyla, bir harita gibi okunabilen sert ve askerî bir açık seçikli-ğe, hemen hemeıı jeodezik bir güzelliğe sahipti. Bu doğu bölgeleri savaş için yaratılmış, diye düşündü Grange. O yalnızca batıda, ağaçların bile ne büsbütün topağaç ne de büsbütün sivriağaç olduğu o karışık ve bulanık yörelerde manevra yapmıştı şimdiye dek.

- Siper olarak hiç fena değil buralar, dedi kibarlık olsun <jiye: yüzbaşının kurmaylık belgesi vardı.

Yüzbaşı bıkkın bir tavırla piposunu silkti:

— Otuz kilometre cephe, ama altmış kilometre nehir, dedi ani bir terslikle; savurgan bir savunma hattı derim ben buna.

Grange kendini baltayı taşa vurmuş hissetti: kurmay karavanalarında geçerli olan bir tabuya çatmıştı herhalde. Sessizce kalkıp kamyonete bindiler.

Kamyonet delik deşik patikada gayet yavaş ve tangır tungur gidiyordu. Kıvrımlar bitip de araç tepenin üstündeki düzlüğe çıkar çıkmaz, yol sık ağaçlıklar arasında göz alabildiğine uzanan bir doğru çizgiyi izlemeye başladı. Orman oldukça alçaktı: daha çok huş, bodur k.ıyın, dişbudak ve özellikle armut ağaçları gibi eciş bücüş ve sık dallı bodur meşelerden oluşuyordu; ama olağanüstü diri, gür ve köklü görünüyordu; ne bir seyrelme ne de açık yer vardı. Meuse’ün kasığının her iki yakasında da bu toprağın oldun) olası böyle sık ve gür saçlı olduğu, her kesilişte daha aç olarak yeniden fışkıran ağaç örtüsüyle çok oduncu baltasını, çok açmacı satırını yorup bezdirdiği hissediliyordu. Zaman zaman ağaçların arasından daracık bir patikanın bir yaban hayvanının geçiş yolu gibi süzüldüğü görülüyordu. Sessizlik unıdı, ama gene de bilileriyle, bir şeyle karşılaşmanın mümkün olduğu diiüüııcesi insanın içinden tamamen çıkmıyordu. Bazen uzaktan, yolun kenarında uzun pelerinine bürünmüş bir adamın ayakta durduğu sanılıyordu; ama yakına gelince bunun, açık renkli yapraklanıl önünde netlikle beliren, kopkoyu ve dört köşe omuzlu küçük bir karaçam olduğu görülüyordu. Ormancı yolu aşağı yukarı yüksek düzlüğün sırt çizgisini izliyor olmalıydı, çünkü hiçbir yerden akarsu şırıltısı gelmiyordu; fakat Grange üç-dört kez yolun kenarında, ağaçların bıraktığı küçük bir açıklığa yerleştirilmiş, içinden incecik bir arı su akışının damladığı taştan bir yalak gördü: bu sızıntı, bu peri masalı ormanının sessizliğini daha da yeğinleştiriyordu. Beni nereye götürüyor bunlar?.. diye düşündü Grange. Meuse’den beri rahat rahat 011 iki kilometre yapmış olduklarını hesapladı. Buna göre Belçika pek uzakta olmamalıydı. Fakat zihni hoş bir boşluk, bir bulanıklık içinde yüzüyordu: bu dingin sabahın içinde, yabaııdomuzu ini ve taze mantar kokan bu ıslak sık ağaçların arasında durmadan böyle gitmekten başka bir şey istemiyordu. Bir dönemece girmek üzereyken kamyonet yavaşladı, sonra cüm yaylarını gacırdatarak sola, dalların altındaki otlu bir açıklığa doğru kırdı. Grange ağaçların arasında bir yapı olduğunu görmekten çok tahmin etti; silueti biraz tuhaftı: bir göktaşı gibi bu ıssız ağaçlıkların ortasına düşmüş ve dala yaprağa karışmış bir tür Savoie dağ evine benziyordu.

— işte evinize geldiniz, dedi vüzbaşı Vignaud.

Yukarı Falizes’deki 'berkitilmiş ev’, Belçika Arden-lerinden Meuse hattına doğru inen geçiş yollarını zırhlı birliklere kapatmak üzere orman içinde inşa edilmiş ko-ruganlardan biriydi Alçakça bir beton yapıydı; bir lahana tarlası gibi ta dibine kadar gelen dikenli tel kaplı kiiçük bir alandan geçen zikzaklı bir patika ve arka taraftaki bir zırhlj kapı ile içine ulaşılıyordu. Küf kokan soluk zeytin yeşili bir boyayla üstünkörü badana edilmişti: ağaç altlarının nemli ortamının eseri, derinin kabuk bağlamasına benzer mantar oluşumları duvarlarda, sanki oraya her gün ıslak çarşaflar seriliyormuş gibi, işleyen yaraların salgılarını andıran nemli lekeler bırakmıştı. Korugamn ön tarafı iki dar pencere ile delinmişti; küçüğü makineli tüfek içindi; daha genişçe olan öteki ise bir tanksavar topu için. Kaide görevi yapan bu bodur blokun üstüne, daha geniş ve kenarlardan taşan tek katlı bir küçük ev oturtulmuştu; buraya yandan, Amerikan evlerinin yangın merdivenlerini andıran delikli demirden bir merdivenle ulaşılıyordu. Minik garnizonun lojmanıydı burası. Çirkinliği işçi veya hat bekçisi kulübelerininkine denkti; nemli kışlar zaten üstünkörü yapılan tüm donanımı kemirmiş, badanayı plakalar halinde soyup dökmüş, pencerelerin ve merdiven basamaklarının altında gözyaşı akıntıları gibi betona kadar inen uzun pas sızıntıları meydana getirmişti. Çatının saçaklarının altına ve pencerelerle en yakın dallar arasına gerilmiş iplere kurutulmak üzere çamaşırlar ve branda bezleri asılmıştı. Korugamn bir duvarına galvanizli te! kafesten yepyeni bir kümesle tahtadan yapılmış uydurma bir tavşan kafesi dayanmıştı. Pencerelerden atılmış konserve kutularıyla küflü yarım tayınlar dikenli tel tarlasına saçılmıştı. Tarihöncesinden kalma bu mastaba ile en berbat ve yıpranmış banliyö meyhanesinin, ormanın ortasında çingene takım taklavatı arasındaki bu evliliğinde kesinlikle akla gelmez bir yan vardı. Açık pencerelerden, demirden bir ciğer ormanı, bir ucuz meyhane müziğiyle gümbür gümbür öttürüyordu; kamyonetin gürültüsü bunu bıçak gibi kesti.

Dans edelim küfelerde barlarda Ayağımız sağlam yere basınca...

Yoo, hayır, -diye düşündü Grange-bu savaş hiç de sanıldığı gibi başlamıyordu. Sürprizler vardı. Adamlar palaskalarını bağlayarak, postallarının demir gürültüsü içinde, başlarına gönderilen asteğmene çadırlarının eşiğine çıkmış bir Berber aşireti gibi kuşkulu ve temkinli bakışlar fırlatarak, birer birer merdivenden iniyorlardı.

Grange artık bütün camlarda ağarmaya başlamış olan şafağın ioş aydınlığı içinde, ranzasında bir yandan öbür yana dönerek, uyku mahmurluğunu uzatabildiği kadar uzattı; çocukluğundan beri bu kadar arı ve temiz bir rahadık ve keyif duygusu yaşamamıştı: ormanın derinliklerinde yitip gitmiş olan bu Büyük Ana evciğinde, gemisinde bir kaptan gibi, özgür ve egemendi. Kapısının ardından duyumsadığı, uyanmakta olan bir çiftliğin debdebesi?, devingenliği de mutluluğunu arttınyor, onu tekrar eski ve uzun bir alışkanlığın çarkına kaptırıyordu. Grange ilk kez, bir zevk ürperişiyle ve inanamaya-rak, belki de hep burada yaşayacağını -savaşın da böyle ıssız adaları olabileceğini- düşündü. Ormandan uzanan dallar gelip camlarını okşuyordu. Ağır bir demir şangırtısı merdiveni sarsıyordu; Grange ranzasından atladı ve er Hervouet ile er Gourcuff’iin, ısıran soğuğa karşı kaputlarının yakalarını kaldırıp bir omuz hareketiyle tüfeklerinin duruşunu düzelterek, ağaçların arasında uzaklaşmakta olduklarını gördü. Odasını ayıran bölmenin ardında birisi sobayı eşeliyor, teneke kap kacak kulağa hoş gelen tıkırtılarla tokuşarak sıcak kahveyi haber veriyordu. Bir an kaputuna sarınıp yeniden yatağına uzandı. Gök kurşuni ve kapalıydı; tam bir sabah şekerlemesi havası, köyde bir pazar gününün boşluğu odayı dolduruyordu; kap kacak takınılan kesildikçe, askerlik yaşamında hiç de alışılmadık bir sessizliğin, mutlu bir kedi gibi mırmırlanarak odanın ortasına yeniden çöreklendiği hissediliyordu. Soğuk bile rahatsız etmiyordu insanı. Burada havanın yalnızca genç ve besili vücutlar tarafından dalgalandırıldığı, onların yokluğunda bile belli oluyordu. Grange bir an için, gözleri dalmış, soluğundan çıkan hafif buğunun havada yayılışını izledi, sonra öbür yanına döndü ve genzinden hafifçe güldü: burada savaşın ön mevzilerinde bulunduğunu düşündükçe, tamamen yabancı bir diyardaymış gibi geliyordu. Yüzbaşı Vignaud’nun ilettiği emirler basitti. Düşman saldırısı durumunda, onlardan önce geri çekilecek olan istihkâm birliği yolu tahrip edecekti. Berkitilmiş evin görevi savunma hattının ardında durdurulmuş olan tankları tahrip etmek ve düşmanın hareketleri hakkında bilgi toplayıp göndermekti. ‘Asla geri çekilmeyi düşünmeden’ düşmanı durduracaktı, işte o kadar. Sık ağaçlığın içine çıkan bir yeraltı yolu, ilke olarak, garnizonun fark edilmeden korugandan ayrılmasını ve çok âcil durumlarda ormanın içinden Meuse'e doğru geri çekilmesini sağlayacaktı. Yatağından bakınca, masanın kenarından sarkan genelkurmay haritasında, bugünden tezi yok gidip keşfini yapması gereken geri çekilme yolunun yüzbaşı Vignaud tarafından kırmızı kalemle işaretlenmiş güzergâhını görebiliyordu. Fakat düş gücü bütün bu olasılık dışı olaylara çengel atamıyordu. Önde ufka dek uzanan ormanlar, onun ardında bir perde gibi inen koruyucu Belçika’nın bir köşesi vardı; yavaş yavaş uykuya dalan bu savaş; sınav kâğıtlarını verdikten sonra esnemeye ve homurdanmaya başlayan bir sınıfa benzeyen, manevranın bittiğini haber verecek boru sesini bekleyen bu ordu vardı. Bir şey olacağı yoktu bu gidişle. Belki de gerçekten hiçbir şey olmayacaktı. Grange dalgın dalgın resmî belgeleri, muharebe emirlerini, cephane envanterle-rmi içeıen dosyayı karıştırdı: usul erkân tutkunu, kırtasiyecilik şaheseri bir kafadan çıkma, bir depremi bile dalla olmadan hesaba geçiren bilgiç bir yığın paragraf. Sonra belgeleri bir dosya kabına yerleştirip çekmecesinin la dibine kilitledi; sanki bir uğursuzluğu yanından uzaklaştırıyordu. Bütütı bunlar aşırı bir titizlikle öngörüldükleri için asla gerçekleşmeyecek şeylere dahildi; savağın noterden onaylı arşivleriydi bunlar, zaman aşımını bekleyerek orada uyuyacaklardı. Virgülden virgüle savaşın öngörülenıeyecek durumlarının peşinden koşan bu sayfalan okuyunca, insan dile getiremediği bir rahatlık ve güven duyuyordu: sanki savaş olup bitmişti de burada tutanağı tutuluyordu. Kuvvetli bir postal gacırtısının ardından şaşırtıcı gelen bir çekingenlikle, bir parmak kapıya vurdu:

- Kahve, teğmenim.

Grange yatağından fırlayıp ayakkabılarını giydi. Ne de olsa öteki evler gibi bir ev değildi burası. Postallar giyilip çıplak betonun üstünde yüründüğü zaman demirli topuklar mat, titreşimsiz ve salınımsız tok bir ses çıkarıyordu; yeni bir asfalt yolda ya da bir köprünün ayağının üstüne rastlayan kesiminde yürür gibi. İnsan kendini, başının üstündeki bu serin siyah çukura kaynamış gibi hissediyordu; kulak da -kepçesinden çıkıp gezinirken- istemeye istemeye de olsa bu boşluğu sorgulamadan edemiyor, o zaman birdenbire, insanı saran peri evciği bütünüyle giiven verici olmaktan çıkıve-riyordu. Burada, havanın dingin olduğu sıcak gecelerde, çevresindeki bezden perdeler hâlâ gerili güvertede açıkta uyuyan, kurşuni denizlere doğra yol alan ve bir gün gelip rüzgârın dönebileceğini unutmaya çalışan yolcular gibi uyunuyordu.

17/2

Orm.ın4 I5.ıkap Itolkon

Sanki küçük kaledeki yaşam düzeni artık otunmuş, kesin ritmini bulmuştu. Savaşın koca gövdesinin en az uyarılan sinirlerinden birinin jgg noktasında, yavaş yavaş, sanki bitkiselce yaşanan, köylü yaşamı denebilecek bir yaşamdı bu. Rüzgâr, yağmur, mevsimler, anlık duygusal ortam, ev işlerine ilişkin küçük kaygılar bu yaşamı genelkurmayın genelgelerinden çok daha fazla etkiliyor ve dalgalandırıyordu; bu genelgelerin yankısı da küçük bir dalganın tembel tembel kıyıya gelip kumda ölmesi gibi, bu uyuklayan orman kenarlarında sönüp gidiyordu. Burada savaşın, kendini insan yutan bir kumsalın emişinden organ organ kurtarmak için çırpınan bir adam gibi, şiddetli hareketlerle beslenip yaşadığı açıkça anlaşılıyordu: şimdiki gibi felçli durumdayken toprak onu kavrayıp köklendiriyor, bir yere bağlıyor, asker de köylülüğe dönüş yapıyordu. Falizes’deki berkitilmiş ev de böylece, ıssız ovalarda, yollardan uzak sapa yerlerde rastlanan sefil kulübelerde yaşamaya çalışan kenarda kalmış klanlardan birini barındırıyordu: kasabalarda dağlının vadiye inişinden daha seyrek olarak gözüken, rüzgâr altında yalnız başına icra edilen küçük uğraşlarla geçinen, yarı kömürcü yan kaçak avcı topluluklar. Haftada dört kez Hervouet ile Gourcuff şantiyeleri ne gidiyorlardı; burası Falizes’den iki kilometre uzakta, Bray koruluğunda, tümen istihkâm taburunun açtığı küçük bir ağaç kesim yeriydi. Burada, sınır boyunca çekilmesi tamamlanmak üzere olan dikenli tel örgüsü için kazıklar ima! ediliyordu. Fakat oraya varmak için geçmek zorunda oldukları Bray ormanındaki koyakların yamaçları o kadar av doluydu ve bu kısa kış günlerinde gidip gelme süresi de o kadar bol keseden hesaplanmıştı ki, erlerin pek fazla kazık yontmadıklarını düşünmek için nedenler vardı. Güneşten önce uyanıp yatağında hayal kurmakta olan Grange sık sık temkinli ayak seslerinin ıslak basamaklardan kayarcasına dışarı süzüldüğü-nü duyar ve inmun, sırtında bir av çantasıyla kurduğu iuzakiarı yoklamaya giden Hervouet olduğunu bilirdi. Her ifci er de, kciıdi yalnızlığına da bol bol olanak sağlayan açık hava yaşamından zevk aldıkları için, Grange’ın hoşuna gidiyordu: aynı zamanda dağda bayırda vi yolda izde dolaşıra)! sevinçleri, ağızları kapalı kulakları dikili yaşamaya alışık oluşları, kendilerine özgü görüşleri olmakla birlikte ki'ıçük sonullarını başkalarına açmaktan pek hoşlanmayaları ve göze batmayan kendi halinde davıanışlan da bu duyguyu güçlendiriyordu. Hervouet uzurı boylu ve zayıftı; geceler boyu pusuda bekleye bekleye gözleri kedininkiler gibi karanlıkta görür olmuş Brifcre’li bir ördek avcısıydı. ‘Vinn Rû’ da denen, doğru dürüst okuma-yazması bile olmayan Questem-bm’ü gündelikçi Gourcuff ise daha kısa boylu ve kızıl tenliydi; doğa onu pek fazla yetenekle donatmamıştı; tek doğal yönseınesi esaslı bir biberonluk eğilimi gibi görünüyordu. Çoğu kez olduğu gibi, burada da yerleşik, göçerin kölesi olmuştu: Hervouet -ağızdan çıkan her şeyin bir İncil ayeti gibi üzerine kazındığı- bu yumuşak ınuma pençesini geçirmiş, onu kendine kılıç taşıyıcısı,' av ürkütücüsü ve köpek bakıcısı yapmıştı. Dalların altında kaybolan orman patikalarına girdiklerinde, serbestçe hareket edebilmeyi seven Hervouet kendi tü-ieğini de, bir askıya asar gibi, Goucuff’ün omzuna asıyordu, Her ikisi sabah erkenden, Amazon bölgesinin se-ringeıVos'ları gibi, hiç konuşmadan ve uzun adımlarla, ağaçların arasında eriyip gidiyorlardı.

- Gene nereye gitmiş bu Hervoufit’yle Gourcuff?

— Şey, şantiyelerine teğmenim. Et kalmamış da...

İki ahbap çavuş akşama doğru, çantaları av, boş şişe

ve Belçika sigarası dolu olarak, etrafa saldıkları yaban hayvanı kokusunu ve ıslak köpeklerden çıkan ağır buğuyu dağıtmak için silkine silkine, sık dalların arasından çıkagelirlerdi. Yalnız av değil haber de getirirlerdi, çünkü savaşın uyandırdığı, bir sürü saklanma ve mola yerleriyle dolu bu ücra ormanlar, sırasında telgraf tellerinden bile daha gürültülü olabiliyordu.

Hervoudt’yle Gourcuff gidince onbaşı Olivon birtakım esrarlı cv işleriyle uğraşmak üzere ortak odaya kapanıyor, böyleee Grange’ın önünde upuzun ve bomboş bir gün kalıyordu. Normal olarak, öğleye kadar ormana bakan küçük buğulu pencerelerin önünde, çam ağacından bir masada okuyup yazmakla vakit geçiriyordu; bu iş Falizes’den gelen ikmal kamyonetinin kornası uzaktan duyuluncaya dek sürüyordu; kamyonet kampın ihtiyaç maddelerini, postayı ve gazeteleri, Oli-von’un tavuklarını ‘semizletmek’ için Moriarme’den getirttiği çeşitli kaçak maddeleri ve bazen de -kutu kutu boyalar, araç bakım aletleri, işaret fişekleri ya da dikenli tel ruloları gibi- evin ve yakın savunma tesislerinin bakımı için gerekli olan gereçleri getirirdi. Grange’ın teslim tutanaklarını imzalamasından sonra, iki gün için insanların yaşadığı dünyanın üzerine bir perde iniyordu; Meuse’ün üstüne, yükseklere tünemiş olan bu ağaç çölünde, insan kendini, çıktıktan .sonra merdiveni alınmış bir damdaymış gibi hissediyordu.

İki adam hemen her gün ağaç kesmekle görevli olunca, berkitilmiş evin tüm hizmeti de, araç gerecin normal bakımı dışında, hemen hemen hiçe iniyordu; yalnız, ‘dükkânı’ sürekli açık tutmak gerekiyordu. Grange kendini, ancak arada sırada, top ve makineli tüfek mazgallarının hâlâ yönetmeliklere uygun düzeneklerle donanmış olmayıp hababam usulü toprak çuvallarıyla berkitilmiş olduğunu görünce kaşlarını çatıp suratlarını buruşturan bir resmî komisyonun ziyaret ettiği bu boş beton blokun biraz yükseğe tünemiş kapıcısı gibi görüyordu (Grange, gelenlere anahtarlar elinde koru-gam gezdirirken gayet çekingen ve uysal davranırdı: kendisine kırık camlarının yerine gazete kâğıdı yapıştır-mtş bîr bcrdııjıuuj gibi tepeden bakan istihkâm subayla-lînııı kınayıcı vc ljftaz da tiksinmiş bakışlarım hep üzerinde hissederdi; !ıcr defasında onları tavana doğru yükselen ve ‘Ama duvarlar iyi* gibilerden bir anlam taşıyan bîr ıı?.Cır dileme jestiyle uğurlamak gerektiğini sanırdı). Hav.ı oıtan;! oidıığunda öğleden sonra sık sık Falizes kö-vune iniyordu. Berkitilmiş evden yarım fersah kadar ötede incecik bevaz toprak yol seıin bir açıklığa çıkıyordu; bir düzine kadar evecğizirı, koruluklar çemberinin ortasında, yüksek sazlıkların ve Kanada ormanlarının ıssızlığında, yan gelip güneşlendiği şirin bir çayırlıktı burası. Grange Biboreau çiftliğini, taflan kümelerinin ardında savaşın pancurlannı kapattığı hastaneyi sağında bırakarak gidip, aclı-yaya dünyanın bu ücra köşesine çı-kageiebilectkleriııe hiç ihtimal verilmeyen insanlara barınak sağlayan Çınarlı Kahve’ye oturuyordu. Bir zemin kattan oluşan binanın önünde, yola bakan tertemiz bir beton terasta, beyaza boyanıp iç açıcı biçimde kırmızı çizgilerle süslenmiş bir masayla iki demir iskemle, hatta -burası için insana tuhaf gelen- direğinin üzerine katlanmış turuncu bir güneşlik vardı. Güneş batıda alçalır alçalmaz terasa, çınar yerine koca bir kestane ağacının gölgesi vuruyordu. Bir barometre figürü gibi boncuktan perdesinin arkasından gülümseyerek çıkan (‘Bak hele, güzel havayla birlikte" teğmenim de gelmiş!’) madam Tram-t’ylc bir-iki nezaket sözcüğü değiş tokuş edip zamanın belirsizliği ve her şeyin karneye bağlanmış olmasının yaranığı zorluklar konusunda gönlünü aldıktan sonra, Grange bahçe koltuğuna gömülüp yavaş yavaş kahvesini yudumlayarak hülyalı bir mutluluk âlemine dalıyordu. Öğleden sonra bu saatlerde köy normal olarak hemen hemen boş oluyordu; çayıra rasgele serpiştirilmiş birkaç ev, açıklıkta otlayan siyah beyaz inekler, sonbaharın son günlerinin sararmış güneşi, pancurları kapalı huzurevi-, bütün bunlar yüksek dağlardaki otlakların, artık sürülerin toplandığı ve küçük dağ otellerinin de son turistin gitmesiyle kapılarını ilk karlardan öııce kapamaya başladığı sıralardaki görünümünü anımsatıyordu. Bu çekingen ve hâlâ yaldızlı güzelliğin, bu üşücücü mevsim sonu dinginliğinin ardında, soğuğun yükselip toprağı kapladığı hissediliyordu: ısırıcı bir soğuk, ama kış soğuğu değil. Bu orman açıklığı, kara koruluklardan yükselir gibi görünen belli belirsiz bir tehdidin ortasında bir adacıktı sanki. "Tamam işte; son tatilci benim: mevsim bitti artık," diye düşünüyordu Grange, yüreğinde bir sıkışma ile etrafındaki taze boyanmış masaya, güneşliğe, kestane ağacına, güneşli çayırlara bakarak. "Tatil Ulkesi’nde on yıllık gençlik: semiz inek yılları. Artık bitti." Gözlerini kapayınca artık yalnızca iki hafif ses işitiyordu: buralarda, ormanda kaybolurlarsa bulması kolay olsun diye, dağlardaki sürüler gibi üstlerine sanki birer koşum takımı geçirilen küçük siyah ineklerin çanlarının çatlak çınlayışları ile, çocukluğun derinliklerinden yükselir gibi gelen bir başka gürültü: yolun aşağısında, nalbant dükkânına benzeyen minicik okulda, on-on iki çocuğun bir ağızdan ezbere ders okumasıydı bu. Grange, içinde durgun ve umutsuz küçük bir dalgacığın, sanki gözyaşlarının sınırıymış gibi, kıyıya vurduğunu duyuyordu.

Güneş ufka iner inmez köylüler birer birer ormanın kıyısında beliriyor, el arabaları ve odun demetleriyle yolu izleyerek evlerine dönüyorlardı: yüksek ağaçları budamak ve ala kara inekler yetiştirmek sanki bunların tek uğraşıydı. Kestanenin altından geçerken, bazen havaya ilişkin ilginç gözlemlerle, Grange’ı selamlıyorlardı, ama savaş asla ağızlara alınmıyordu; Grange, Biho-reau’ların oğlunu arasıra bir şey içmeye davet ediyor ve sohbetin yükünü de kendi üzerine alıyordu. Melankoli kısa zamanda dağılıyor, içinde bir büyüklük, önemlilik duygusu beliriyordu: Grange kendini, topraklarının •tlıalisi köylülerle serinlikte birşeyler içmek için şatosunun kulesinden inmiş babacan bir feodal beye benzetmeye başlıyordu.

Ciecc bastırmadan 'eve' döndüğünde, kısa bir teftiş için kamgana, inmeyi hemen hiç savsaklatnazdı; o buna ‘blokîıausa bir göz atmak’ diyordu. Aslına bakılırsa, blok bütün gün kilitli olduğundan, bu göz atmanın hiçbir gereği yoktu, ama tuhaf bir saplantı gelmişti üstüne: gün biterken birkaç dakika orada dikilmekten hoşlanır olmuştu. Keyfi yerinde olduğu zaman bu haliyle kendisi dc dalga geçiyor, sigaralarını içmek için geminin ambarına inmeyi yeğleyen yaşlanmış makinist subaylara benzediğini söylüyordu. İçeri girip de bu kasa gibi yerin ağır kapısı üstüne kapanınca, bir an eşikte durup duvarlara ve insanın başını içgüdüsel olarak omuzlarının içine çektiren basık tavana, iç sıkıntısından hiç arınamayan bir bakıj fırlatıyordu: yoğun bir yabancıhk, yabancı yerde bulunma duygusu benliğini sarıyordu. Onu ilk önce etkisine alan, odanın darlığıydı; göz bu darlığı binanın dıştan boyutlarıyla gerektiği gibi uyuştııramıyor, bu yüzden kapalı kalmışlık izlenimi boğucu bir hal ah* yordu: vücut burada sanki ancak sert kabuğun içindeki kuru badem gibi kımıldayabiliyordu. Sonra bu sımsıkı yalıtılmış bioktın canlı olduğu duygusu —Grange bu sözcüğün burada ne denli anlamlı olduğunu düşünüyordu-geliyordıı; omuzlara çöken ekşimiş tazelik, havanın yavan ve asepeik kuruluğu, inşaat sıra»-da kalıpların aralıklarından sızmış olan ve incecik damarlar halinde odacığın dört bir yanını dolaşan ve zemini duvarlara ve tavana kaynaklayan beton çapaklardı bu duyguyu yaratan. "Betondan bir tavla zarı," diye düşünüyordu Grange, istemeden kıvrılmış işaret parmağıyla duvarı tıklatarak; "devriiebilir bir sandık; Yukarı ve Aşağı diye etiketler konmalıydı üstüne. Umarını Kırılacak Eşya etiketine gerek kalmaz." Ham vc çıplak bir yeıdi oda. şiddetli bir içinde yaşaıımazlık duygusu veriyordu. Arkada bir köşede, tahliye tünelinin ağzına açılan kapak duvar boyunca serilmiş bir saman doiu döşekle yarı yarıya örtülüydü. Solda cephane sandıkları ve boş mitralyöz şeritleri sıralanmıştı; yağ bidonları, gres kutularıve kirli paçavralar betonu, garaj duvarlarında görülenlere benzer nefti akıntılarla kirletip lekelemişti. Sağda duvara kırmızı bir yangın söndürücü ile beyaz ve üstündeki Cenevre haçıyla (Kızılhaç) pırıl pml bir ilaç dolabı raptedilmişti. Odanın ortası boştu, insan ııerde duracağını bilemiyordu. Grange mekanik olarak, bu karanlık odayı uyandıran keskin ışık deliğine doğru birkaç adım atıyor, birkaç saniye için tanksavar topunun namlusu boyunca nişancı erin yerine uzanıyordu. Daracık mazgal deliğinden yalnızca tatlı bir meyille ufka doğru çıkan -ormanın dallarından oluşan iki duvar arasında sımsıkı kavranmış- sert kırma taş renginde, iki yanında ince çakıldan toz şeker gibi bembeyaz iki dar şeridi oian orman yolu görünüyordu. Delikten beş yüz metre uzakta bu yol yavaş yavaş bir tümseğin arkasına dalıp kayboluyordu. Yolun düz yüzeyi ile iki yandaki budanmış ağaçlardan iki duvar, gökyüzüne karşı boşlukta beyaz bir kale mazgalı çiziyordu; bunun çizgisi o kadar düzgün ve netti ki kenarları gümüşlenmiş gibi görünüyordu. Göz nişan alma dürbününe dayanınca, mazgalın kenarlarını oluşturan bütün küçük dallar, yolun sivri ve köşeli kırma taşlan ve tekerleklerin yolda kazdığı ince çukur izler birer birer ve açık şekilde görülebiliyordu. Grange gene mekanik olarak nişan alma vidasını çeviriyor, birbirine dik iki ince siyah telden oluşan arpacığı yol ufkunun biraz üzerine, mazgal biçimli girintinin tam ortasına getiriyordu. Beyaz ve bulanık gökyüzü, uykulu yolun ıssızlığı, en küçük budakların hareketsizliği, bunları yakla-jcıruıı dürbünün yuvarlak görüş alaffltt<f% insanı wıtki büyülüyoıdu. Okülerindeki ustura ağzı gibi ince iki dik çizgisiyle bu koca yuvarlak göy. apayrı bil dünyaya açılmış gîbı oluyordu: beyaz bir ışıkta yiizen, dingin bir alıklıkla ortaya serilen, sessiz ve ürkütücü bir diinvaya. Grange bir an farkına varmadan nefesini tutuyor, sonra omuzlarını silkerek kalkıyordu:

- Sersem! diye homurdanıyordu kendi kendine, ama bir yandan da kolunun ucunda sinirden titreyen e;ine bakıyordu

Palizes’dc akşam yemeği erken yenirdi; yemek Gvange için her /aman hoş bir andı. Dördü de iyice doldurulmuş sobanın yanında, gündüz Gratıge’ın çatıştığı ve akşamlan yemek için ortak odaya çekilen beyaz tahtadan küçük masanın çevresine otururlardı. Gourcuff genellikle yemek bitmeden uykuya dalardı, ama Hervouet, Olivon ve Grange sık sık sobanın çevresine yerleşip sigara tüttürür ve tartışırlardı; sobanın üstünde de lıcr zaman, Flaman çiftliklerinin kuzinalarında olduğu gibi, ıızun saplı derin bir kapta ekşi ve yavan bir kahve ısmır dururdu. Olivon fincanları koyup törenimsi bir jestle koca cezvenin kapağını açınca Grange: "Falizes’in Penathırı da burada," diye düşünür, hiç akima gelmediği halde kendine bir yuva bulmuş olmasına şaşar kalırdı. Sohbet hiç teklemeden yürürdü; Penhoct tersanelerinde ekip başı ulan Olivotı'un Hervoueı’yle ortak dostları -her giın çalınmak için Saint-Nazaire’e giden Bri-fcrc’lilerin yansı- vardı, Her ikisi de sol fikirli idiler ve siyasal tartışmalar ısındıkça ısınırdı: 1936 grevleri. Halk Cephesi iktidarı gibi konular basık tavanlı salonda, Na-polyon’un Büyük Ordu'sunun, emekli askerlerin anılarındaki gürültüsü ile dalgalanır ve yankılanırdı; sanki savaş, radyoda kendini bilmez bir makinistin, piyesin en heyecanlı amuda ‘perde’ deyivermesi gibi, bir teknik aramdan başka bir şey değildi. Sonra Hervouet pusuda

geçen gccelerle dolu av öyküleri anlatırdı; bu öykülerde sık sık yaşlı bir Briere’liııin adı geçerdi. Şarkıcı, çapkın ve ehJi keyif bir kaçak avcı, bir tür folklor kahramanı olan bu adam Grange’ın hoşuna gidiyordu, çünkü Kazaklar' dakı Yeroçka Baba’ya benziyordu, Arasıra, tartışmalar uzayıp gittiğinde, radyoda bir kere kendi alaylarından da söz etmiş olan StHttgart bainı’run programını dinlerlerdi. Uzun çatırtı ve cızırtılardan sonra, savaşın tüm gerçekdışılığı, yanıtlarını hiç acele etmeden üçüncü bir bıçak gibi tane tane sıralayan o ince ve keskin sesle, yayını bozmaya çalışan parazitlerin arasından süzülüp gelirdi. Sessizlik anlarında evin etrafında dallardan düşen damlaların şıpırtısı ve bazen de ormanda av arayan büyükçe bir yabani hayvanın çıkardığı gürültü duyulur, bunun üzerine Hervouet hemen pencereye koşardı. Pencere açılınca, soluk alan ormanın üzerinde göz alabildiğine koşuyor sanılan iç ferahlatıcı bir hışırtı ve küflü ekmek artıkları içiıı çevreye gelmiş küçük kemirgenlerin peşinde dikenli tellere kadar sokulup tüneyen baykuşların çığlıkları duyulurdu. Grange’la takımı bu ortamda kendilerini rahat, bir arada bulunmaktan keyifli, sıcak ateşin etrafında zinde ve neşeli, ama gene de dışarıdaki ürkütücü dünyanın gecesine açılan bu pencere ve oradan gelen yabanilik uğultusu yüzünden biraz da gergin hissederlerdi. Gourcuff de uyanmak için tam bu anı seçerdi; tombul bebek suratında faltaşı gibi açılan gözleri üzerine yapılan şakalar yatma zamanının gelmiş olduğunu haber verirdi. Olivon:

, — Canına yandığımın savaşı! diye bir küfür savurur ve boş kahve kabını yeniden doldururdu. Erler birbirlerine iyi geceler dileyip dikenli tellere bakan ve Gran-ge'ın mürettebat salonu dediği odalarına çe¹' lirlerdi. Grange kendi penceresinden biraz dışarı sarkınca bir an için komşu pencerede, sabahleyin tuzaklarını yenilemeden önce bir av köpeğinin nemli burnuyla ormanı koklaydı Hcrvouet'tıin sigarasının kırmışı ışığım görürdü.

Grııiıge odasına girince, bir çengelle masasının üst urafma, tahta perdeye astığı kötii bir gece lambasının ışığında bir,ız ki t ıp okurdu; fakat akşam yemeğinin ardından içilen kupalarca kahve sinirlerini aşırı uyardığından, hava yağışsızsa ve ay ışığı da varsa, yatmadan önce kısa bir gezintiye çıkardı. Ormanda gece hiçbir zaman bütünüyle karanlık olmazdı. Meuse tarafında, ağaçların arahkiarmdan fark edilen vadinin karşı yamacı zaman zaman bir tür yalancı şafakla; yüksek fırınların çalıştığı vadilerin üzerinde kimi zaman patlayıp dağılan koca man ışık toplarına benzeyen belli belirsiz yumuşak, ipek si ve parlayıp sönen bir aydınlıkla, ağarıyordu: inşa edilmekte olan istihkâmlardı bunlar; yetiştirmek için artık iki misli çalışılıyor, geceleri de'biiyük projektörlerin ışığında beton dökülüyordu. Sınır tarafında, düzlüğün yavaş yavaş yükseldiği yönde, küçük ışık noktalarının birer birer belirip gecenin karanlığı içinde birkaç saniye gürültüsüzce kayıp gittikleri ve bazen ağaç doruklanın anlık bir ışınla yalayıp geçtikleri görülüyordu; Arderıne kütlesinin yavaş yavaş parçalanmaya başladığı yerde, seyrelcn ormanın daha genişçe açıklıklarında, başka bir dünyanın huzurlu ortamında giden Belçika otomobilleriydi bunlar. Gecenin birdenbire belli belirsiz bir alarma geçirdiği bu iki dar şerit arasında Çatı (Grange vadinin üzerinde asılı görünen ormanla kaplı yüksek düzlüğe bu adı veriyordu) derin bir karanlığa gömülü kalıyordu. Orman yolu, iki orman duvarı arasında, beyaz çakıldan pudrasını sürünmüş, bir hayalet şose gibi göz alabildiğine uzanıyordu. Hava ılık ve yumuşak, bitki kokularıyla dopdoluydu. Başının üstünde azıcık daha açık renkü, belli belirsiz canlı, bazen uzak ışıkların yansımalarıyla uyanırmış gibi gözüken bu gökyüzü parçasıyla, dalların gölgelerine gömülmüş bu gıcırtılı ve hışırtılı yolda yürümek bayağı keyifli oluyordu. Grange hepsi de o kad.ır hoş olmayan kimi bulanık düşüncelerin de gelip katıldığı bir fiziksel dinginlik ve doygunluk duygusu içinde yürüyordu: gerçi gece onu koruyor, ona bu mutlu soluk alıp vermeyi, önlerinde özgür yolların tekrar açıldığı gece yaratıklarına özgü bu rahatlığı sağlıyordu; ama, aynı gece savaşı ona yaklaştırıyordu da.. Şu saatte ilk çağların korkusuna sımsıkı üzerine sarınmış olan yeryüzünde, sanki ateşten bir kılıç gayet net ve okunaklı işaretler çiziyordu: ormanların üzerindeki uyanık gök karanlık Fransa’ya, karanlık Almanya’ya ve ikisinin arasında, ışıkları ufkun kıyısına gelip sönen Belçika’nın tuhaf sakin pırıldayışma bakıyordu. Gece uyumuyordu; tetikte olan dünyanın onu bir kamuflaj gibi üzerine sarınmış olduğu hissediliyordu; göz ister istemez uzaklardaki farların bazen birbirini kesen, geniş ve ürkütücü ufkun arkasından böceklerin antenleri gibi tedbirlice havayı yoklar görünen ışın demetlerine takılıyordu. Grange orman yolundan ayrılıp bir yan patikayla sola sapıyor, 457 rakımlı tepeye çıkıyordu; ağaçları yeni kesilip açılmış hafif bir yükseltiy di burası; görüş alanı buradan tüm düzlüğü kaplıyordu. Grange bir kütüğün üzerine oturup sigara yakıyor ve uzun uzun ışıkların üzerine kuluçkaya yatmış olan geceyi seyrediyordu. Burada ateşböcekleri birdenbire çoğalıp önünde, ufkun üzerinde, birbirini uyarır ve sorgular görünen hızlı göz kırpışlardan bir yarım çember oluşturuyorlardı: sanki ivedi olarak anlaşılması gereken bir soru sorulmuştu da Grange soruyu anlayamıyordu; yalnızca bir zaman sonra içinde belli belirsiz bir telaş ve sinirliliğin yükseldiğini, gözlerinin çevresinde de uykusuzluğun göz kaslarını hafifçe kasışını duyuyordu; bu fazlasıyla uyanık gecede yoruiuncaya dek, sabaha dek, yürümek arzusuna kapılıyordu. Yola döndüğü zaman her şey eski sakinliğine kavuşuyor, ağaçların arasındaki karanlıkta gece yine lıafif Sıafif solumasını sürdüriiyor-dü. Grange hiç güruhu etmeden evin merdivenini çıkıyordu. .uııuıdan öııce, erlerin sobanın sıcaklığı içeri girsin diye ınılık bıraktıkları mürettebat salonunun kapısı önünde hir an duruyordu; odadan, karanlıkta ona, işemeden yüzünü hurujturtan sesli vc sağlıklı soluk alma gürültüleri geliyordu: etrafındaki dünya kuşkulu ve gi'ıvenliksizdi, ama bu uyku da vardı orada. "Dördü de," diye düşünüyordu kapısını iterken ve içinden ıslık çalmak gelir gibi oluyordu. On beş gün önce onların adlanın bile bilmediğini düşünüp şaşıyordu.

Grange'ın bölüğüne komuta eden yüzbaşı Varin pazarlan sık sık onu Moriarme'de öğle yemeğine davet ediyordu. Grange bazen kasabaya kamyonetle inerdi; güzel havalarda ise, Falizes'den bisiklet kiralayıp kırma uş kaplı sel yatağında üç fersah boyunca hoplayıp zıpla-m.tktansa, yaya inmeyi yeğlerdi. Aslında, Çatı’yı insanların dünyasından koparan ve kendisine rahat davranma olanağı sağlayan bu kötü yola şükrediyordu Grange. Yola erkenden çıkar, Eclaterie’ve yaklaşınca pazar ayininin bitmesiyle vadiden yükselmeye başlayacak olan Moriarme’nin çanlarının sesine kulak verirdi; dört bir fam çevreleyen ormanların içinde yitip giden zayıf çatlak çınlayışlar, yarı yarıya unutulmuş bir karşılama işareti gibi, Grange’ın hoşuna giderdi: sessiz Çatı’va kadar hiçbir /.aman çıkamayan bir gürültüydü bu. Kasabaya varınca, her iki bölüğün -birinci ve üçüncü bölükler sofrayı oıtak kurarlardı- subaylarını aperitiflerin başıma çökmüş bulurdu. Pencerenin birinden, üstüne sarkan ormanın dibinde ağır yağ rengi ve koyuluğuyla akan Mcuse görünürdü; ötekinden ise, zaten seyrelmiş olan bayramlıklarını giymiş grupların pastanenin önünde büsbütün dağılmaya başladıkları kilise meydanı. Sofrada gürültülü ve biraz da zorlama bir içtenlik ve candanlık havası hükiim sürerdi: sınırdaki beton kutularının içinde kaybolmuş olan ormancıları belli aralıklarla bir araya getiren yüzbaşı Varin’in bu pazar yemeklerinin, topluluk ruhunu canlı tutmak kaygısıyla bir ilişkisi olduğu açıktı. Üçüncü bölüğe komuta eden yüzbaşı Magnard'ı tanımlamak fazla zaman almazdı: içi içine sığmayan bir sarışın -sarı oğlan diyesi geliyordu insanın- gençti bu; etek düşkünlerine özgü tatlı.bakışlı mavi gözlü, kendine ve üstüne başma iyi bakan, Dreyfus olayı zamanındaki subaylar gibi korse takmış görünen, her nasılsa kale birliklerine atanmış bir avcının biraz küçümseyici ve yanar döner hoşgörüsünü taşıyan bir subay. Ordu tarafından dağıtılan ve şaka yollu Geleceğin Habercisi adı takılmış olan Cepheden Yankılar adlı dergide zaman zaman küçük yurtseverlik şiirleri yayımlardı; biraz üstelenirse bu şiirleri yayımlanmadan önce sofrada tatlıyı yerken okuduğu da olurdu. Savaşın ilan edildiği gün, asker hal ve tavırlarını hayatının en giizel gününün sabahında yakasına bir çiçek takar gibi takınmış olduğu hissediliyordu; ama evlilik zifafa varmamıştı ve çiçek de, kendisi hariç herkesin burnuna kötü kötü kokuyordu. Kışla yaşamına özgü karı-kız öykülerini o çiğ argosuyla ayrıntılı ola rak anlattığı zaman, zaten ona son derece gıcık olan Grange içinden: "Bir fahişenin yatağından çıkma bir dükkân çırağı bu," diyordu. Yüzbaşı Varin genel havaya pek girmez, sanki orada değilmiş gibi dururdu; ama tabağının arkasında kırpıştırdığı keskin gözü herhangi bir zevzeklik karşısında gözkapaklarının arasından yarım saniyelik bir şimşek gibi parlayıverir ve hedefini bulurdu: Varin’in bu yemeğe ve en başta da Magnard’a, sabırla katlandığı gözle görülebiliyordu. "Bize gelince, hiçbir şeyi gözden kaçırmıyor, her şeyi not ediyor," diyordu Grange kendi kendine, biraz alınmış olarak; fakat Varin’in yemeğe getirdiği bu hafif gergin ve sıkıntılı havayı rahatsız edici bulmuyordu da: düğün şöleninde rahibin bulunması gibi.bir şeydi bu, en kötü olasılıkları önlüyordu. Sofradaki konuşma kupkuru ve bomboştu; söylenen .sözlerin, gezici satıcıların Tabldotundan farkı yoktu; tabaklıra vurulup koro halinde biraz bağırıhp g»ğınldıfctâiı sonra, keyiflerin yorulup soluklandığı sessizlik anlan gelirdi. Yüzbaşı Magnard bir komedi babacanlığıyla ycdeksubaylara ve genç asteğmenlere patronluk taslar, sırtların! sıvazlayıp omuzlarına vurarak ve kadeh kadeh sert içkiyi burunlarına dayayarak sözüm ona ‘içlerini rahatlatırdı’,

- Albayın yanında mı? Kendine Jule;... Bessif mi dedirtmek istiyorsun yoksa yavrum,' diye ötüverirdi birden genzindeki flüt, taze boya kokarı bir argo ile. Çok içki içilirdi. İyice kafası kızan Grange, "Buradakilerin her biri gösterdiğinden daha iyi aslında," diye düşünürdü, "iyi aile bahalarını kerhaneye koymuşlar." Pencerede Meuse, yamacın düşen gölgesi altında yavaş yavaş söner, koyulaşırdı; boş ve kasvetli taşra pazarının iç sıkıntısı savaşa karşın pancurların arasından süzülüp içeri girerdi; hava Pernod, bayat tütün ve ağır et kokularıyla dolu olurdu. Burada birşeylerin yansılandığı gözle görülüyordu, ama neydi bu? Sessizlik anlarında sofradakiler pencereden, artık akşam duası için meydanda sıra olmaya başlayan kilise okulunun çocuklarına bakarlardı. İyice kafayı bulmuş olan yüzbaşı Magnard’ın genizden gelen trompet sesi birden baygın baygın yükselirdi:

- Yeterince işten söz ettik! Biraz da baldır bacak korunalım!

Yemekten sonra Grange bazen, bu emekçi pazarının uyuyan sokaklarından geçerek, bir arkadaşını Char-icviüe irenine yolcu etmeye gider, sonra göreviyle ilgili bazı ufak tefek sorunları halletmek için bölük karargâhına uğrardı. Normal olarak orada yüzbaşı Varin’i kâğıt yığınlarının arkasında sigarasını içerken bulurdu. Sert ve henüz simsiyah pos bıyıkları, yassı ve koku alıcı burnu ve geniş çenesi ile, oldukça kaba görünüşlü bir yüzü vardı yüzbaşının; ilk bakışta, pek yontulmamış bir asker görüyordu insan karşısında, ama içki içmeyen, şaka etmeyen ve hiç gülmeyen bir askerdi bu. Tümen cepheye sürüleli beri, subayların pazarları sıra ile gidip bir tur attıkları CHarleville’de Dukalık Meydanı'daki ‘kümese’ adımını atmamıştı. Bölüğünü soğuk ve sert bir işini bilirlik havası içinde yönetiyor, subayların dizginini kısa tutuyor, sorunları kuru bir sesle, yeterince dinleyerek ve hiç tartifmadan birkaç kelimeyle çözüveriyordu. Ya buyururum ya da susarım üslûbu için yaratılmış bu, diyordu Grange, ama yanlış zamanda doğmuş, ya da yanlış orduya gelmiş. Yüzbaşıyı ilginç buluyordu; keskin kural kokan, bir manastır nizamiyesi gibi tertemiz yıkanmış, ziyaretçiler için bir sandalyenin bile bulunmadığı, bir aperitif şişesinin bile göze çarpmadığı bu çalışma odası onu şaşırtıyordu. Ama pazarları durum farklıydı. Grange yüzbaşıyla başbaşa kaldığı zaman bazen birkaç dakika için onun kendine daha yakın, neredeyse içini dökecek kadar samimi olduğunu hissediyordu; hayır, gevşeyip rahatladığından değil: zaten bütün gün çalışıyordu; daha insancıl olduğundan da değil: iç döküşü de buz gibi soğuk denecek kadar kişisel sıcaklıktan uzaktı. Aradığı, Grange’ı rahatlatmak filan değildi; yüzbaşı savaştan bahsediyordu. Grange, Varin’in Charlevil-le’e gitmek için hiç izin istemediğinden -ve belki de henüz genç olduğundan- dolayı kendisiyle böyle açık konuştuğunu sanıyordu. Yüzbaşının gizli kötü huyu, insanları şaşırtıp kızdırmaktı.

— Şuna bak hele, Grange. İkinci büro bizi şımartıyor...

Üzerine ‘Yalnız komutan subaylara bildirilmek iizere' yazılı küçük bir kırmızı kâğıt iliştirilmiş olan belge, Siegfried hattının çeşitli korugan tiplerine ilişkin oldukça bol fotoğraf içeren bir albümdü. Bunların çoğu, Falizes gibi, ormanın içindeydi. Fotoğrafların çekiliş atjiljij mükemmeldi; mazgal girintilerini, daha açık renkli tuh.il körüklü çerçeveleriyle birlikte ayrıntılarıyla gösteriyordu. Kuşe kâğıt üzerine basılıp bir karton kapak içine konmuş, yapıların ölçülerini ve referans numaralarını da içeren ayrı ayrı yapraklardan oluşan eser, bir terzinin ilkbahar koleksiyonlarının sunmak için hazırlattığı özenli broşürü hatırlatıyordu.

- Şu nasıl? Size gider mi?.. Ya da şu mu daha yakışır?..

Yüzbaşı suratını-buruşturuyordu: özellikle kuşe kâğıda son derece sinir olduğu açıktı; "Genelkurmaydaki zibidiler bize hava atıyorlar... Nasıl, güzel değil mi?" diye düşünüyordu yüzbaşı.

Parlak kâğtds parmağıyla oynatarak yansıttığı ışıklan çamlıklar arasında oldukça kapalı gözüken, üçlü mazgallı sağlam ve ciddi bir modelin üzerinde gezdirirken gözünü kırpıyordu.

— ... Güzel olsun olmasın, bunu iyice kafana yerleştirmeni tavsiye ederim asteğmen efendi.

— Saldıracağız ... da ondan mı yoksa?

- Ne sen ne de ben gidip bu müzik kutularına yakından bakmayacağız da ondan! Bunun ne demek olduğunu anlıyor musun?

Yüzbaşı muzip ve sinsi bir melek tarafından dür-tüklaıiyormıış gibi odada enine boyuna dolaşmaya başladı.

- Bilinen bir numaradır bu. Genel Karargâh bize yolculuk anıları gönderiyor, üstünde ilgili ülkelerin pullarıyla. Yoksul yeni evliler vardır, elaleme karşı fotoğraflardan böyle balayı yolculukları kurarlar kendilerine; dost ve tanıdıklarına karşı durumu kurtarmış olurlar boy!ece. Bu PolonyalIlara da mutluluk vermiş olmalı.

— Ama Almanlar da kımıldamıyor, deyiverdi Grange. Bu en kötü olasılıklar oyunu onun hep iştahını

33/3

Orm.\n<ı öak.ın Balkon kabartırdı; insanları eğildikleri yöne doğru itmeyi severdi Grange... - Belki de lıiç saldırıya geçmezler.

Yüzbaşı oıııı kurjuıı gibi ağır bakışıyla süzdü. Burun kanatları oynuyordu. Tuhaf -diye düşündü Grange- bana bakmıyor, yalnızca bir itirazı kurşuna diziyor. Düşünce adamı değildi yüzbaşı, ama onun bazı niteliklerine sahipti: bir fikri hırçınlıkla, kötü adam olarak, ele alabilirdi.

— Peki burada neyi bekliyorsun, genç dostum? Kartpostal filan mı gelecek?..

— Burada mı?

— Burada mı?.. Yüzbaşı biraz ürpertici bir biçimde güler gibi yaptı. - Burada ını? Ne demek burada? Hem burada htm başka yerde... Esaslı bir gezinti olacak... Bastonlar elde!..

Yüzbaşı yine enine boyuna gezinmeye koyuldu.

— ... Bastonlar elde!..

Bu ani çıkışlardan sonra yüzbaşı sertçe ‘İzninle’ deyip kâğıtlarının arkasına gömülüyordu; bir haftadan önce çakmağı tekrar çakmak yararsızdı artık. Grange bu alışılmışa benzemeyen başbaşa görüşmelerden yarı eğlenmiş yan etkilenmiş çıkıyordu. Kan aldırmışım gibi, diyordu; insanı ferahlatıyor... Ne kadar tuhaf gelirse gelsin -çünkü Grange savaşın gidişini büyük bir kayıtsızlıkla izliyordu- yüzbaşının acı çektiğini anlıyordu. s Tekrar sokağa çıktığında aydınlık azalmış gibi geliyordu: dik yamaçtan düşen yarım ay şeklinde geniş ve aniden soğumuş bir gölge, Meuse’ün öte yakasından Mori-arme kıyısına doğru aydınlığı kemirmeğe başlamıştı. Grange hep bomboş duran ama şimdi kabarelerin önünde bisikletlerin biriktiği ve istasyon taraflarında birkaç sarhoş askerin dolaştığı bu esneyen sokaklarda anık yapacak işi kalmadığını fark ediyor, korulukların örttüğü kendi dünyasına kavuşmakta acele ediyordu. Yüzbaşının sözleri gününü berbat etmiş oluyordu; inandığm-d,iri ı'.rgjdı, ama bıı sözler Grange’m kendine kurduğu seksiz vt yalıtılmış yaşamın içine, sudan merceklerinin .ılımda dinlenen sempatik bir gölcüğe düşen bir taş gibi düşüyordu: ivır saniye için kara su kendini gösteriyor ve başa vuran bir çürük kokusu yüzeye çıkıyor, bir daha da kendini unutturmuyordu. Savaş mû diyordu öfkeyle omuzlarını silkerek, kim biliyor ki savaş var mı yok mu?.. Bir savaş olsaydı bilinirdi... Ama istemeyerek de olsa sinirlendiğini hissediyordu; etrafındaki bu orduyu, çimende uyuyan ve zaman zaman uykusunda dönerek vızıltısını duyduğu bir sarıca arıyı eliyle kovalayan bir canlı olarak duyurmuyordu. Nehrin kıyısından geçerken kuşkulu gözleri, mazgalları uzaktan uzağa Meuse’ü gözetleyen küçük koruganlars takılıyordu. Betonla başlayıp tuğlayla biten subasmanlarımn üstünde, bunları çapaçul. zayıf ve kırılgan buluyordu; sanki kazamat yapılmak üzere başlanıp birer taşra otobüs durağı olarak bitirilmiş gibi. Ne de olsa majino hattı değil tabiî, diye düşünüyordu Grange, gözlerini istemeden nehrin üstünde çok yükseklerdeki çalı çırpıdan kartal yuvalarına çevirerek. Ama bu tembel işi istihkâmlar ona biraz da giiven veriyordu, belliydi ki burada kimse öyle ciddî olaylar beklemiyordu. Bu ormanların ardında ise... Ama işte kış da geliyordu, birkaç hafta sonra kar yağacak. kamyonet günlerce Çatı’ya çıkamayacaktı. Grange zevkten iırpererek kendini Falizes kalesinde mahsur kalmış görüyordu: kızgın sobanın başında kendi dağına papanmış, uzun günler boyunca bu Noel masalı ormanından kmulday.utuvacak durumda. Nisanda bile, aşağıda ovada elma ağaçları çiçek açarken yukarda Arden-rıc kütlesinin kenarı bembeyaz görünür buralarda... "Varin’iıı kafası bozuk, çiinkü onu böyle önemsiz bir cepheye getirip park etmişler; bu muvazzafların hepsi terli peşindedir." Yolun ilk kıvrımları ormana girer girmez. Grange daha rahat soluk almaya başladığını hıssedi-yordu; her dönemeçten sonra Moriarme vadide daha küçülmüş görünüyordu. Grange, üstüne kapanan ıslak sessizlik içinde yürüyor, kendini daha hafif, daha genç hissediyordu. Çevresinde göz alabildiğine yayılan bu ormanlara dalmak bile, sanki ciğerlerini genleştiren o rahatlık duygusunu canlandırıyordu. Havada bir sağanak sonu kokusu vardı: akşam olmadan Çatı’ya yağmur yağacaktı; Falizes’e gelince başka bir toprağa ayak basmış gibi oluyordu insan. Sonra bir dönemeçte birdenbire ince bir ısırılışla, sanki batan bir iğneyle, gözlerini kısıyordu:

- Peki, burada neyi bekliyorsun genç dostum? Kartpostal mı?

Gene bir gün berkitilmiş eve böyle yaya dönerken -kasım ayının son pazarlarından biriydi— yağmur Gran-gc'ı daha yolun ilk kıvrımlarında yakaladı ve her zaman olduğu gibi, düzlüğe ulaşır ulaşmaz da sağanağa çevirdi. Akşam olmaya başlamıştı, bulutlar Çatı’yı yalayarak ve bazen tümseklere takılarak geçiyor, o zaman bu tepecikler bir an için akıp giden sise sarınarak gözden kayboluyordu. Çatı’da günlerce bu yumuşak buğu kütlelerini sıkıp sağacak olan uzun yağmurların habercisiydi bu. Yağmur Çatı’ya yerleşince Grange kendini diri ve keyifli hissediyordu; daha da canlanan evine dönme duygusu bütün organlarına bir sıcaklık akıtıyordu; kuruyan kaputların buğusuyla dolu ortak salonda sobanın başına toplanmış kendi insanlarım, kendi dünyasını, önceden kafasında canlandırıyordu. Yalnızca duyduğu hafif yorgunluğun ve sırtından aşağı birer birer süzülen damlaların serinliğinin farkında olarak, bir eliyle ıslanmış kaputunun çenesini tahriş etmeye başlamış olan yakasını kaldırarak, sıkı adımlarla sağanağa karşı ilerliyordu. Bakışlar yan patikalara takılınca, pamuk gibi bir sisin yirmi adım ötede bunları sanki bir duvarla örmüş olduğu görülüyordu. İnsan bulutların içinde, kendisiyle birlikti- yn değiştiren bir .açıklığın içinde ilerliyordu; v.-tlti!/ .iııa orman yolu, dalların sisi biraz kaldırmasıyla, ileri doğru daha uzunca bir açık alan gösteriyordu. Sisin sardığı ormanın içindeki bu yolculuk Grange’ı yavaş yaraş kurmayı en sevdiği hayallerin eğik düzlemine doğru itiyordu. Burada tüm yaşamının yansımasını görüyordu; nesi varsa üstündeydi; yirmi adım ötede dünya kararıyor, görüş yollan tıkanıyordu; çevresinde yalnızca şu kiıçük bilinç halesi, boş toprağın çok yukarılarındaki beşiğinde sallanan şu yuva vardı. Yolun suyu iyi akıta-madığı düzlükte, banketlerdeki su birikintileri, şiddetini bir kat daha arttıran sağanağın iri boz damlalarının si-vilcelcndirdiği yüzleriyle, genişleyip yola yayılmaya başlamışlardı bile. Gözlerini ileri doğru kaldırdığı sırada Graııge önünde, biraz uzakta, yağmur perdesi içinde henüz yarı yarıya erimiş görünen, su birikintilerinin arasındaki Taşlarda zaman zaman tökezleyerek giden bir siluet gördü. Kapüşonlu uzun bir pelerine bürünmüş kauçuk çizmeli bir kız çocuğu siluetiydi bu. Onu böyle, sanki pelerininin altında beline yapışık bir deri çanta takıyormuş gibi sırtı biraz kamburlaşmış, birikintilerin arasında tereddütle seke seke yürümeye çalışır görünce, insanın aklına evine dönmekte olan bir öğrenci geliyordu; .ima en az iki fersah çevrede ev filan olmadığını biliyordu Grange, ayrıca birden o gün pazar olduğunu da hatırladı. Küçük silueti daha dikkatle izlemeye koyuldu. Yürüyüşünde ona tuhaf gelen bir şey vardı; artık adamakıllı şiddetlenen ama hiç tınmaz göründüğü sağanağın çıtırtısı altında, okul kaçkını bir yaramazı şaşılacak derecede andırıyordu. Bazen ayaklarını birleştirip bir gölcüğün üstünden atlıyor, bazen yolun kenarında durup bir dal koparıyordu; bir an yarı yarıya dönüp, Grange’m ne kadar yaklaşmış olduğumu anlamak istermiş gibi, kapüşonunun altından geriye doğru bir bakış atıyor, sonra tekrar seke seke, bazen önündeki bir taşa tekme atarak yürümeye koyuluyor,'gölcüklerdeki suları sıçratarak birkaç adım koşuyordu; uzaklığa karşın Grange birkaç kez siluetin ıslık çaldığını bile fark etli. Orınan yolu gittikçe ıssızlığa dalıyordu; çevrelerini sarmış olan sağanak sanki tüm ormanı tavada kızartıyordu, "Bu bir yağmur kızı," diye düşündü Grange, ıslak yakasının ardından istemeye istemeye gülümseyerek; "bir peri, küçük bir orman büyücüsü." Sağanağa karşın adımlarını yavaşlattı, onu fazla erken yakalamak istemiyordu; ayak seslerinin onu ürküterek bu zarif ve büyüleyici orman hayvanı oyununu bozmasından korkuyordu. Şimdi biraz daha yaklaşmıştı; siluet artık bir küçük kız değildi; koşmaya başlayınca kalçaları hemen hemen bir kadınınkiler gibiydi; olağanüstü gençlik ve tazelik izlenimi veren boyun hareketleri de tavladan kaçmış bir tayı andırıyordu; ama zaman zaman bunlara, tümden başka duygular uyandıran nazlı bir kıvraklık da katılıyordu; sanki kafa kendi başına vaktiyle bir erkeğin omzuna yaslanmış olduğunu hatırlıyormuş gibi... Grange biraz alınmış olarak, acaba arkasından birinin geldiğinin farkında mı? diye soruyordu kendi kendine. Siluet arası-ra yolun kenarında durup, bir dağcının arkasından gelen takım arkadaşına yönelttiğine benzeyen keyifli bir gülüşle gülüyor, sonra dakikalarca sanki onu unutmuş gibi kuş yuvalarını bozan çingene kızı hoplamalarına dönüyordu; derken birdenbire, iplik yumağını görünce sahibini bırakıp ona giden bir kedi yavrusunun yaptığı gibi, son derece yalnız ve kendi işiyle uğraşır görünüyordu. Böylece bir süre gittiler. Yolu döven sağanağın gürültüsüne karşın, yolun önlerinde oluşturduğu daha aydınlık açık alan Grange’a havanın güzelleştiği yer gibi görünüyordu: artık kanı kaynamış ve merakı kamçılanmış olarak bir kadının peşinden giden bir erkekti yalnızca. "Küçük bir kız!" diyordu, bir tür iç rahatsızlığıyla; ama siluet ne zaman yolun kenarında dursa ve bir el biı ,.u için ağıı kapüşonun Kenarını ona doğru birazcık açsa, istencine karşın kalbi daha hızlı çarpmaya başlıyordu. Derken siluet birdenbire yolun ortasına dikildi ve bileklerim- kadar çıkan hır su birikintisinde, bacaklarını sallayarak, kauçuk çizmelerini bol sııyla yıkamaya koyuldu. Grange onan hizasına varınca kendine doğru kalkan kapüşonun alımda çiğ ve keskm mavi renkte, ama eriyen buz gibi ılık bir çift göz gördü; kapüşonun dibindeyse, bir ‘yeınligirı' dibindekine benzer kumral saçlardan oluşmuş yumuşak bir saman vardı.

- Vay vay vay, amma da ıslak sizin bu ormanınız! dedi birden taze ve telaşsız bir ses; bu arada kapüşon da bir köpek yavrusunun umursamazlığıyla silkinip sularını Grangc'a sıçratıyordu; sonra aniden çene sevimli bir hareketle kalktı ve gözler için için gülerken, bütün yüzü, bir çik dudağa sunar gibi, yağan yağmura verdi.

~ Birlikte dönmek daha iyi, diye devam etti, hiç de Grange'a danışırmış gibi gelmeyen bir sesle. Daha neşeli olur!

Ve yeniden, o taze yağmur gülüşüyle gülmeye başladı. Grange şimdi ona yetişmiş olduğundan, artık o da Cirange’m yanında aynı sıkı adımlarla yürüyordu. Grange arasıra kıza kaçamak bir bakış fırlatıyordu: kapüşonun kenarından yalnızca bunınla ağız görülüyordu; ikisi de suyla cilalanmıştt ve inatçı çene dc bunları yağmura uzatıyordu. Grange onu böyle genç ve sağlıklı, ıslak yünün güzel kokusu içinde bir ceylan yavrusu gibi esııck ve çevik, yanında hissetmekten etkileniyor, sarsılıyordu. Adımlarını kendiliğinden Grange’a uydurmuştu; ona yaslanıyormuş gibi hoş bir duyguydu bu. Arası-ra başını biraz çevirip koyu renkli kapüşonun kenarını yağmurdan sonra açılmış gök rengindeki gözlerinin

' Ka’îıın ıt>£dııîu»n «mr* alın d,j bir yemliğe konduğunu simgelemek üzere, samanla dö-irrttp fcnyvsıı i- .;M.ıbnw da doruiıl-iM ve Noelde kiliselerde ve uygun yerlerde ‘ziy.ııe-tv' .ijttain mY/jr () cnıÜk) -«İl vvnlcu ilıntel simge. (Çt‘v.\ ii/erine kaydırıyordu. Bakışları karşılamıyor ve hiçbir şey demeden, katkısız bir mutluluk gülüşüyle biraz gülüşüyorlardı. Kışın yolda giderken parmaklarının donmasından korkan küçük köylü kızlarının o kaba jestiyle ellerini pelerininin ceplerine daldırmıştı. "Ama bu bir köylü kızı değil," diyordu Grange yüreğinde hafif bir sıkışma duyarak, "öte yandan çocuk da değil. Kaç yaşında acaba? Ve nereye gidiyor?” Yanında yürümek bile o kadar hoştu ki soru sormaya cesaret edemiyordu; sorarsa büyü bozulacakmış gibi geliyordu.

— Yamaçta sizi bekledim; hızlı yürümüyordunuz! dedi birdenbire, üzülmüş gibi başmı sallayarak ve aşağıdan yukarı Grange’a muzip muzip bakarak. Sesinde Grange’m oyununu açığa vuran uyanık, şakacı bir alay ifadesi seziliyordu. Ses sanki çoktandır bu tür numaraları yutmadığım söylüyordu. Hoşa gittiğini, beğenildiğini biliyordu.

— Ne olur ne olmaz, tedbirli olmak istedim, diye ekledi hemen. İyi bellemediği bir dersi tekrarlar gibiydi. - Pazar akşamları yoldan sık sık askerler geçiyor. Dediklerine göre bazen ... şey... kötü davramyorlarmış... diye tamamladı sözünü, yeni bir düşünceli baş sallayışıyla; ama pek de korku duymadığı anlaşılıyordu.

— Peki benden korkmuyor muydunuz?

— Oo, ama ben sizi iyi tanıyorum!

Yolun üstünde bir zıplama figürü yaptı: canlılık bu narin vücuda, çayıra salınmış bir tay gibi salıverilmişti sanki.

— ... Sizi evimden gördüm. Her gün Çınarh’ya gelip kahvenizi içiyorsunuz. Çok debdebeli bir alışkanlık! diye de ekledi, kelimeyi önemliymiş gibi vurgulayarak; sanki onu yeni öğrenmişti. Ama çene, boyunda Gran ge’ın aklını karıştıran bir tombullaşma ile birlikte ağzı ve gülen gözleri yeniden ona doğru uzattı. Söylediği her sözde, omuzların ve başın yaptığı her harekette, Gran-gc'm kafasında oruın hakkında oluşan imge inanılmaz ölçodı sıçrıyordu.

Virıc bir süre konulmadan yiirüdüler. Sağanak artık eski gücünde değildi, ama hâlâ yolun üstünü dik ve sıkı vuruşlarla dövüyor, uzun saatler boyunca oraya yerleşmiş görünüyordu. Rüzgâr yavaşlamış, hava biraz kararmıştı. Etraflarındaki buhara doymuş ormanlar üzerlerindeki sııyu yavaş yavaş akıtıyorlardı.

— Demek böyle, burada tatildesiniz? dedi Grange birdenbire, butüıı Makyavelciliğini toplayarak. Her şey göz önüne alınınca, bu kız olsa olsa bir lise öğrencisi olabilirdi. Sonra, ‘sizin oraıajnmız' dediğini de hatırladı Grange.

— Yoo, hayır! Ben dulum! dedi kız, kısa bir sessizlikten sonra, bilgiç ve kendinden memnun bir tavırla... Evlilik nazdanım bile var! diye de ekledi çocukça bir coşkuyla ve pelerininin iç cebine elini sokarak, Noeide bacadan hediye çıkarır gibi, resmî anvetli ve sayfaları sert kartondan küçük bir defter çıkardı. Afallayan Grange bir aıı gözlerini kırpıştırdı: her dakika yeni bir esintinin saçlarını dağıttığını hissediyordu.

— Çok acı, ama n’aapalım, gerçek bu! diye sözü bağladı, misafircılik oynayan küçük kızların komik ciddiyetiyle başını sallayarak. Bunun üzerine her ikisi de sağanağın altında yolun ortasına dikilip çılgınca gülmeye başladılar.

Kızın uluorta savurduğu dağınık cümlelerden anlam çıkardıkça, Grange’ın fikirleri azıcık daha netleşmeye- başladı. Anlaşıldığına göre, yılın başlarında genç bir doktorla evlenmişti; adam güzelliğine kapılarak fazla salıredcmemış ve onu okuduğu ortaokulun sıralarından çekip almış olmalıydı. Ama iki ay sonra dul bırakarak dünyadan göçmüştü. En azından, kızın cümlelerinin bin güçlükle birbiriyle çakıştırılmasmdan böyle bir anlam çıkıyordu; çünkü sözlerinin arasında bu doktor yal-ni2ca ‘jacc|uot’ diye geçiyor, bu kadar bir tanımlama ona tümüyle yeterli görünüyordu- Bunun üzerine babası -sözlerinde, uzaktan uzağa onu kollayan biraz dalgın bsr tanrısal güç gibi geçiyordu- kendisine Falizes’de bir ev kiralamıştı. ‘Jacquot’ onu böyle birdenbire bırakıp gitmeden önce ciğerlerinde bir ‘irtişa’ (duman) olmasından korktuğunu söylemişti; koyduğu bu tanı, ölümünden sonra bir hastalıktan ziyade bir son arzunun tümüyle şiirsel önemini kazanmıştı. Böylece kız da ormanda iyileşmeye, daha doğrusu onıın son dileğini yerine getirmeye gelmiş, ama savaş onu orada daldaki bir kuş gibi gelip bulmuştu. Gene de ayrılmayı düşünmemişti.

— Çok sağlıklı burası! diyordu inançla, kapüşonunun altında küçük başını sallayarak.

Grange dinliyordu, ama bütün bu ayrıntılar onun için tuhaf bir biçimde bulanık ve havada kalıyordu. ‘Baba’ ve ‘koca’ kelimeleri kıza uymuyordu; giyilip çıkarılan bir giysi gibi bir anlığına üstüne konuyor, ama onu gerçekten ilgilendirmiyor, kavramıyorlardı. Bulunduğu yerde bütün varlığıyla var olduğu hissediliyordu. Yaşanan an onun gölgesinde nasıl da yoğunluk kazanıyor!., diyordu Grange; nasıl bir inandırma gücüyle, nasıl bir enerjiyle vardı orada, yanında!.. Bir su birikintisini geçmek için Grange’m koluna girmiş, sonra kolunu bir daha bırakmamıştı; Grange kaputunun üstünden hafif parmaklarının sıkışını hissediyordu; sağanakla cilalanmış, pürüzsüz görünüşü ve kararlı yürüyüşüyle, buhar oiup uçacakmış izlenimi vermekten son derece uzaktı. Birden, dolgun ve yuvarlacık küçük bir çakıl taşı gibi Grange’a sokuluverdi.

— Beni eve götürmelisiniz, dedi yola vardıkları zaman. Hanımlara saygı gerek. Julia bize çay yapar (al sana bir bilmece daha, diyordu sahneye yeni giren bu şahsı merak etlen Gtange). Büyük meşelik her zaman bana pli korku verir!..

F.ılues’e giden d.ır yolu tuttukları zaman, ağaçların gölgesiyle birlikte gece <ie sanki aniden bastırıverdi. Yağmur da bir an durmuştu; yoiuıı açtığı perspektifte, göğüıı açılmaya başladığı Metise taraflarına dönüp bakınca ufukta, karlı akşamlarda olduğu gibi, soluk kızıl bir şeridin sönmekte olduğu görülüyordu. Yol burada diu gövdeli yüksek ağaçların arasından geçiyordu; gecenin soğuğu, ıslak dallardan oluşan kubbenin omuzlarına çöküyordu. Grange kızın titremekte olduğunu ve hiç konuşmadan koluna yaslandığını fark etti ve daha ağırbaşlı, sevecen bir acuna duygusu geidi içinden: şimdi gece olmuştu ve yanında artık yalnızca savaşın ormanlarımla kaybolmuş korunmasız bir küçük kız vardı. Onu adıyla çağırmak arzusunu duyuyordu.

— Adım Mona, dedi biraz değişmiş bir sesle. Grange onun başını eğdiğini gördü ve birden dudaklarım elinin üzerine değdirdiğim hissetti... - Sizi bayağı sevdim, diye ekledi aniden, biraz çift anlamlı bir nezaketle ve bir kez daha Grange sarsıldı, ne diyeceğini bilemedi. Doğal ve içten davranışlıydı kız, ama dura ve saydam değildi: toprak ve yaprak dolu bahar selleri gibi... Sözleri çocuk sözleriydi, ama cüretkârlıkları çocukça ve saf değildi. Birdenbire elinin üzerinde hissettiği şey de, hakkını aramayı çoktandır bilen ağır dudaklı dolgun bir ağızdı.

Ormandan çıktıkları zamnn köy, yuvasının içinde gecelemeye yatmıştı; yalnızca bir ışık döregeni Çmar-fVmn açık kapısından öndeki küçük terasa vuruyor; kestane ağacının ait dallarını, sonra da, daha zayıf olarak, damları bahçelerin çevresindeki çalıdan çitleri ancak" aşan çimene uzanmış alçak ev sürüsünü, karanlıktan çıkarıyordu. Grange Falizes’e hiç gece gelmemişti; birdenbire çok uzaklara gelmiş gibi oluyordu insan. Kaybolup gitmiş büyüleyici bir yaşam, boylu boyunca uzanıp yere yapışmış, ormanın açıklığında uykusuna yatıyor, genizleri bitki ve ıslak toprak kokusuyla dopdolu, sakin sakin geceyi soluyordu. Mona Grange’ın kolunu bıraktı ve iki elini ağzına megafon yapıp yolda siyah evlerden birine doğru bağıra bağıra koşmaya başladı:

— Juliai Çay yap! Can ericiğim, minik hayvancığım, konuğumuz var!.. Bir asker... Yakışıklı bir asker!.. Birkaç saniye sonra çitin ardından çılgınca çalan bir çıngırağın sesi geldi; hızla çarpılan kapılar kovboy filmlerindeki posta arabası soygunlarının gürültüsü içinde, ormanın açıklığında yankılar uyandırdı.

Grangc’ın girdiği oldukça geniş oda, Meuse hatundaki çamurlu kışlalardan sonra, bu ücra köyceğizde insanı şaşırtan rabat bir ılıklık, hemen hemen bir lüks yaşam izlenimi veriyordu. Kaba yontulmuş tavan kirişlerine, ocağı arduvaz plakalarla kaplı yan dikmesiz koca şömineye, üst üste gelen iki kanattan oluşmuş, demir kilit ve mandallar takılı köylü işi kapıya bakılacak olursa, burası mevsimi ormanda geçirmeye gelen yazlıkçılar veya domuz avcıları için yeniden düzenlenmiş eski bir çiftlik eviydi. Zemin kalın bir yer halısıyla kaplıydı; rafyadan abajurlu ayaklı bir köşe lambasının ışığı ile şöminede çıtırdayan çalı çırpı ateşi pırıl pırıl cilalı şişman köylü mobilyalarını karanlıktan çıkarıyordu. Bir köşede bir yatak divan ile, onun üstünde, duvarda kitap dolu etajerler görülüyordu; odanın ortasında dövme bakır büyük bir tepsiden oluşan bir şark sehpası vardı. Bu düzenlemeye egemen olan beğeninin kendine göre ödün vermez, hatta kuru ve ciddî bir yanı olduğa hissediliyordu. Fakat bu masif mobilyaların, bu gösterişsiz ve ağır düzenlenişin üzerine bir bebek odasının şirin ve sevimli düzensizliği saçılmıştı. Buruşuk zarflı plaklar ve kitaplar halının üzerinde darmadağın duruyor, koltuk-1 afin diplerinde sırça bilyeler yuvarlanıyordu; duvarlara ı,;ıpl\ırıUk temalı kartpostallar, aktör resimleri, gazete jsatkfcri ilişi itilmişti. Pencerenin tutamağından dolabın anahtarına gerilmiş olan bir ipte küçük kadın çamaşırları sürülüyordu: yatağın üstünde, iplerden ve çamaşır mandallarından karmaşık bir düzenek koca bir gemici fenerini asılı tutuyordu. Yatağın karşısındaki köşede, duvarlara çakılı iki demir çengele bir hamak asılmıştı; içinde birtakım moda dergileri, bir ağız mızıkası, bir çift kırmızı deri terlik, bir tırnak makası, bir yelpaze ve boynuzdan mücevher kutusu gibi işlenmiş büyük bir İspanyol tarağı darmadağın duruyordu. Bu yerli kampı kargaşalığının üstünde hafif ve uyarıcı, sabah dolu bir rayiha dalgalanıyordu; burada yoldakinden daha belirgin olarak, insan çevresinde ormanı hissediyordu. İçeri girer girmez Mona bir omuz hareketiyle pelerininden kurtuldu, pelerin uçup çanlaşır ipinin üzerine kondu; çavdar rengi bir saç örtüsü beline kadar dökülüverdi. Pelerinin altına mürekkep lekeli mavi bir gömlekle bir etek giymişti. Saçları çözülünce, ağırlaşan başın altında boynun bükülüşü daha bir baygınlık kazanıyordu ve omuzlarım bu ağır saç seliyle okşamak üzere biraz oynatınca, tekrar dağınık bir yatak gibi ılık, tam bir kadın oluveriyordu.

- Gel biraz ısııı, dedi, bir oğlan hoyratlığıyla Gran-gc'ı dinden tutup ocaktaki çalı alevlerine doğru çekerek; ama bu senli benlilik Grange’ı şaşırtmadı bile; kızın dilinde ‘siz’ kelimesinin, kralların ululuk çoğulu ‘biz’den daha tuhaf ve yonıcıı bir kullanımı olduğu açıktı... -Ju-üa’ya merhaba de; o benim kölem... Grange dönünce kendisini süzen iki meraklı ve tedbirli göz. gördü önce; sonra, çay tepsisinin ardında, Mona kadar çocuk görünüşlü bir hizmetçi kız. Moııa’nın giyimine öykündüğü belliydi, yalnız saçları kısa ve bukleliydi, ayrıca ruj da sürmüştü. Elbisesinin üstüne bağladığı önlük o kadar küçüktü ki önlükten çok bir amblemi andırıyordu. Fakat yalnız şeytanın güzelliğine salıip olaıı Julia'da Mo-na'nın biraz bulanık ve anlaşılmaz yanı, çifte anlamlı bir büyüleyicilik noktasına dek kayıyordu; masum bakışlı gözlerine karşın, rimelli kirpikleri ve rujuyla, küçük ama atılgan göğüsleri ve belindeki önlük taslağıyla, Julia bir erotik dergide resimleri çıkan genç kızları andırıyordu.

— Gel de saçını düzelteyim, can eriğim, dedi Mona, fincanını Grange’m eline tutuşturarak ve kolunu Ju-lia’nm omzuna atıp onu aynanın önüne götürdü; ağzı rokalarla dolu, ellerini onun saçlarına daldırıp çıkarmaya koyuldu. Julia parmakların gıdıklamasıyla gülüyor, belini biraz kırarak omzunun üstünden Grange’a bakıyordu. Fıkır fıkır gülüşlerin arasında, şöminedeki yüksek kızıl alevler iki kızı, evdeki büyücü çırağı dağınıklığının içine salıverilmiş, ürkütücülüğün sınırında, gülen iki ifrit gibi gösteriyordu.

Julia çay tepsisiyle ortadan kaybolunca bir anlık bir sessizlik oldu. Aralık pencereden, kalp şeklinde delikli kapalı pancurların arkasında, ormanın, üstündeki suların süzüp durulandığı, arasıra da çok yakında, sağanaktan sonra gerinen dalların çatırdadığı duyuluyordu. Mona hafif bir yorgunluk iç çekişiyle yatağın kenarına oturdu; sonra, gene o kendine özgü çene jestiyle saçlarını arkaya atarak gözlerini ve ağzını, güneşlenen bir bitkinin gerinmesi gibi, Grange’a doğru kaldırdı. Hafif ve biraz boğulmuş gibi gelen bir sesle:

— Çizmelerimi çıkarsana, dedi; ayaklarım öyle üşüdü ki. ikisi de su içinde...

İçlerinde iki küçük su birikintisinin şapırdadığı kauçuk çizmelerinin içine kalın yün e^rkek çorapları giymişti; çoraplar sırsıklamdı. Grange çorapları ayaklardan kaydırarak çıkardı. Gözleri yanıyor, bir tür sevecen bunaltı boğazına düğümleniyordu; dişlerinin takırdamaması için çenelerini sımsıkı kapattığını hissediyordu. So-gslton l'.i'. rjf«ı>v kiiçiik vc ıslak parmaklara, sonra da yumuşak t afatın, p.ırnı,;kl.ınmn ucuyla dokundu: hafi f-çe tııoraımıç tırnakların kenarlarına yün telcikleri takılmışı. Birden ıçıııiu yeniden sevecen ve bulanık bir acımayla dolduğunu hissetti; ağzını bu ayaklara yapıştırdı vc parmakların kımıldadığını, yün liflerinin dişlerine sürtünüp gıcırdadığını duydu. Mona aniden tuzağa yakalanmış bir av hayvanının çılgın silkinmesiyle vücudunu gpvşetri ve divana sırtüstü devrilerek iki eliyle Gran-ge’ı kendine çekti. Grange ağzının üzerinde bir ağız ve vücuduna yapışmış ağır vc dolgun, sürülmüş toprak gibi açık bir kadın vücudu hissetti. Mona birkaç saniyede çırılçıplak kalıverdi; şiddetli bir rüzgârla koparılmış gibi üçlünden ııçan giysileri, çalılara serilmiş çamaşırlar gibi, mobilyaların üzerine dağılıverdi; ama bu fırtınanın ortasında, saiça ve oburca Grange’ın ağzına asılmış olan ağız hiç yerinden ayrılmamıştı. Grange farkına bile varmadan kendini içeri girmiş buldu. "Sen bir cennetsin!" dedi, dingin bir alallayış içinde ve kendi dediğine kendi de şaştı. Mona parmaklarının ucuyla lambayı arayıp bulunca, oda bir durgun göle dahyormuş gibi oldu; yalnızca kapının üstündeki küçük pencereyle pancurlardakı kalp biçimli delikler karanlığın içiııde daha açık tonlu lekeler oluşturuyordu. Ormanların süzüimesi durmuştu; üzerlerine ay doğmuş olmalıydı. Grange yumuşak hareketlerle kıza tekrar sarıldı; Mona tabanlarından saçlarına dek titriyordu, ama yüksek ateşle değil, bütün yapraklarıyla rüzgâra yanıt veren genç bir fidan gibi, lutkuyla, lıemcn hemen coşkuyla. Grange kendini ne gergin ne de tedirgin hissediyordu: öğle vakti ağaçların gölgesinde akan bir ırmaktı bu. "Suda balık gibi,” diyordu içinden, kendi malımı buldum: "çok kolaymış; artık sonsuza dek buradayım...” Zaman zaman, göğsün iki yanına doğm biraz kayan memelerden önce birinin sorıra ötekinin uçlarım dudaklarıyla kavrıyor ve o zaman onları ağzına bastıran, çok uzaklardan gelme diri vc karanlık, uzun bir itişin varlığını duyuyordu. Mona arasıra Grange’ın yeni çözmeye başladığı ve ‘iyi’ kelimesinin 'elde edilmeye değer’den başka hiçbir anlamını hatırlamaz olduğa o yalansız dille "Ah, ne kadar iyisin!” diyordu. Bazen Grange’ın başını elleriyle tutup iki gözüyle seyretmek ister gibi kendi yüzünden biraz uzaklaştırıyor ve istediğini elde etmiş bir tonla "-Seni baştan pardım işte!" diye ekliyordu. Sonra yine inatçı ağzını onunkine bastırıyor ve çayırlarına dönüyordu.

Grange berkitilmiş eve bulutların içinde döndü; sabah uyandığında güneş çoktan odada geziniyordu. Daha uykusunda, bahçede erkenden duyulan fıskiyenin sesi gibi tanıdık gelmeye başlamış küçük ve aydınlık bir sesin aşağıdan penceredeki Olivon’la konuştuğunu duymuştu; yatağından atlayıp pencereye koştu ve yukarıdan, şafakla birlikte tıpış tıpış gelip penceresinin altına dikilmiş, küçük bir mantardan daha sakin, mavi kapüşonu gördü. Çiğ güneş ışığında gözlerini kırpıştırarak "Harika!" dedi, "yeniden başlıyoruz...” Bir dakika sonra Mona odasındaydı; çene ıslak bir burnu ona doğru kaldırmıştı bile; Grange onu, bacadan inmiş gibi, şaşkın ve inanmaz bakışlarla süzüyordu.

Süvari birliklerinin zırhlı araçları ve motosikletli takımlar yol boyunca manevra yapıyorlardı. Oldukça küçük birliklerdi bunlar, çünkü Meuse le sınır arasındaki alan fazla yayılmaya elverişli değildi; asıl zırhlı birlikler, söylentilere bakılırsa, eğitimlerini daha gerilerde, Champagne’daki kamplarda yapıyorlardı. Ama ne olursa olsun, Meuse süvari birlikleri Ardenne’de, ikincil pa-tikalarm hiç de iyi bağlayamadığı bu dar ve uzun orman yollarında, harekât yapmak üzere görevlendirilmişti. Bazen Falizes’i motor gürültüleriyle uyandıran bu ma-ncvjalstın Atta amacının, taradın dişlerini aynı hizada ilerletmek olduğu anlaşılıyordu. Olivon’un erkenden Gıange’ın kapısını çaldığı (‘Fransa Turu, teğmenim’) o günlerde hava güzelse 'ormanalar'da inzivalarını terk edip, eskiden prens ormanlarındaki köylülerin büyük Sürek avı partilerinin geçijini görmek için yaptıkları gibi, yolların kenarına yerleşiyor ve saatler boyu orada kalıyorlardı. Kundan başka, arabalarıyla hızla ve uzaklan geçen, ama molalarda konuşma fırsatını buldukları bu süvariler onlar için limana uğramış bir gemi mürettebatı gibi yararlıydı: Meuse’ün ötelerinde, kolordu alanının derinliklerinde kaybolmuş mevzilerden haberler, başka yerlerden esintiler, dış dünyadan daha uzak yankılar getiriyorlardı. Süvarileri beğeniyordu Grange: subay olsun er olsun hepsi Mortarme’de rastlanan yedeklerden daha gençti; stadyumlarda esen diri bir rüzgârla, bayağı hoşa giden sabırsız bir atılganlıkla dolaşıyorlardı ortada. Sonra, Almanların saldırdıkları gün kendilerinin çok önlerinde, en ileri saflarda düşmana karşı atılmak üzere hazırlanmış birliklerin ve gereçlerin böyle iyi durumda geçişlerini görmenin verdiği -ve niteliğini aydınlatmaya fazla çalışmadığı veya yanaşmadığı- o iç rahatlığı da vardı. Oto-mitralyözler, tırtıllı araçlar, motosikletli birliklerin araçları ağır bir hayvan sürüsü gibi Belçika'ya doğru çıkan yamaçta geçit yapıyor, tırtılların taze kırma taşlan ezerken çıkardıkları gacırtı, tam gaz çalışan motorların homurrusunıı neredeyse bastırıyordu. Grange hazen eğlence olsun diye gözlerini kapıyor ve savaşın, en uykulu demlerinde bile, altüst edilen toprakta gezdirilen dev bir tırınığınkine benzer bir tür tangırtıyla, nasıl gözden ziyade kulağı daha yakından uyardığını algılıyordu. Ona çarpıcı gelen başka bir şey de ormanın büyük ölçüde bu kibirli ve engel tanımaz geçişler için biçimlendirilmiş olmasıydı. Bu dümdüz vc uzun orman yollarının boşluğu, ormanları tünel gibi delen ve

hnunı Bakan Balkon gizemli ışıkla parlayan bir göz gibi ufka doğru fersahlar-ca uzanan bu dallardan oluşmuş tonozlar, perde kalkıncaya kadar buralardan rızıklarmı sağlamış olan oduncu ve kömürcülerin sönük ve kendi halinde hayatçıkları için yapılmamıştı. Orman soluk alıyordu böylece: daha geniş ve yayılmış, daha uyanık, koruganlarımn ve kim-bilir hangi çağların -büyük vahşi avların ve görkemli at sürüşlerin çağı- geri gelmesiyle birtakım gizemli işaretlere uyarak aniden hareketlenen saklanma yerlerinin diplerine dek dikkatli ve tetikte. Sanki Merovenj soyunun eski domuz ini, havada hâlâ kendisini yeniden canlandıran unutulmuş bir eski kokuyu bulup soluyordu.

49/4

Grange'ia Olivon yolun kenarında, biraz geride, boş benzin bidonlarının üzerine oturmuş, zırhlı araçların geçişini seyrediyorlardı. Pek fazla ilgi göstermiyorlardı gerçi -manzara hiç de yeni değildi- ama sıkılmıyorlardı da. Hani yaz akşamları kapıcıların, caddeden akan trafiğin kenarında, alçak iskemlelerine ata biner gibi yerleştikleri görülür; onlar da kendilerince havasız kulübelerinden kaçmış olurlar böylece. Aynı şekilde burada da, hızla ve uzaktan geçen bu askerlerle birlikte, uzak dış dünyadan bir rüzgâr, bir esinti geçiyordu yoldan. Tanklar Grange’m-merakını kurcalıyordu: bu ağır makinelerin içinde tangır tungur giden insanlarda nasıl bir yeni ruh filizleniyordu acaba? Bir gün bir arkadaşı, bu korkunç gürültü içinde miğferin kenar yastığını zırha dayayıp öylece gitmenin insana verdiği tuhaf ve akil dışı güvenlik duygusundan söz etmişti. Subaylar, savaş gereği el konmuş arabalarının içinde banketlerden giderek, kolları sık sık geçiyorlardı; konvoy, yolun üzerinde dalgalanan ve kaim tırtılların en küçük paletlerini bile kireç ocaklarındaki gibi boz bir una bulayan tozdan bir koza içinde, dişlilerini gıcırdata gıcırdata kayıp gidiyordu. Bütün kol yolun üstünde, gayet pis ve gri, birikinti ve çalkantılarla, taşlara sürtünerek ve dallarla kam-çıtamı ak, yatağından taşmış bir nehir gibi akıyordu; hemen lıemen doğal bir manzara gibi: savaşın, sandıklarının ardı arkası kesilmeden geldiğini gören çok eşyalı ki-raulann -buaz vonıcu-pişkinliğiyle, doğal manzaranın i^iııe mobilyasıyla birlikte gelip yerleşmiş olduğu hissediliyordu.

— Fark etmez, dedi Olivon, gürültülü geçit resmini hiç konuşmadan bir süre seyrettikten sonra. - Süvarilerde kafa yok. Burası üstünde tırtıl gezdirilecek yol değil.

-• Paletlerin bunu fazla bozma tehlikesi yok, değil

mi?

— Hayır teğmenim, onu demek istemedim. -Olivon j;ene başını salladı- Ben tırtılları düşünüyordum. Yıpranıyorlar...

Grange öylece bakakaldı: bu Olivon onu her zaman aiallaııyordu. Lamı cimi yok, dedi içinden, savaşta her türlüsünü görüyor insaı}. Tutumluluk kaygısında askerler hile...

- Git içecek bir şey getir, dedi. Olivon’un konuşma ihtiyacı duyduğunu anlıyordu. Grange’ın dediği gibi, onun saîirtjı düşündüğü günlerdendi bu: süvarilerin geçişi hep kendine özgü birtakım stratejik görüşler ye-şertirdi kafasında. Koruganm anahtarını uzattı: küçük tahliye tüneli şarap mahzeni işlevi görüyor, şişeler orada soğutuluyordu. Bardaklarını ellerine aldıkları zaman, kendi toz bulutunun ardından giden her araçtakiler onların hizasına gelince dillerini şaklatmaya ve kaba şakalar savurmaya başladılar. Olivoıı zaman zaman konvoyu selamlamak için şişeyi havaya kaldırınca, kukla tiyatrosunda Gııîgnol perdeyi kaldırmış gibi, bağırışlar iki katma çıkıyordu. "Susamış değiller," diyordu Gran-j>,c. içinden, "yarı alay yarı ciddî; fetişi selamlıyorlar o kadar."

- ... Kafalarını böyle çarpıtan da bu işte, teğmenim! Olivon hâlâ üzgün üzgün başını sallıyordu. Bu orduda içmekten başka şeyden anlayan yok. Bazen cinler diyor ki...

- Ne o Olivon, kafan bozuk galiba?

- Bazı günler... -Olivon omuzlarını silkti- ... Hayatımız rahat geçmiyor diyemem burada... Ama gene de arasıra insan diyor ki...

Yapmacık bir kayıtsızlıkla şişeyi çakılların üstünde salladı.

- Süvariler kendilerinden çok emin. Diyorlar ki, iş çarpışmaya dökülürse Liige’e kadar giderlermiş. Dört saatte. Bu kadarı yetermiş.

- Olabilir, neden olmasın.

Grange, kendininki başta olmak üzere, aşırı merakların önünü kesmekten hoşlamrdı. Savaş haberlerine, harekâtın belli bir günde alabileceği durum hakkında ister istemez kendisine ulaşan bilgi kırıntılarına karşı, derinin kendini tehdit eden sivri bir uç önünde sertleşip kasılması gibi, içgüdüsel olarak dikiliyordu. Bu yalancı savaşın sürdüğü ülkeler yaşanır, hatta çok güzel yaşanır yerlerdi; ancak insan buralarda sanki havadaki oksijen oranı düşmüş, ışık da belli belirsiz zayıflamış gibi yaşıyordu: artık iyi haber beklenmeyen bir dünyaydı burası; ne olabileceği konusundaki düşünceleri dakika dakika aldatıp saptıran bir tür kurnazlığa sığınarak, ancak iki tehlike arasında soluk alıp veriliyordu. Ağrısız sızı-sız, ama can sıkıcı bir hızla ilerleyen hastalıkların dünyası; tamların durumla birlikte değiştiği dünya. Olivon tekrar sözü aldı:

- Falizes’de çiftlikler var; belediye başkanı önceki gün oralara uğramış. Çocukları gerilere, içeriye göndermelerini öğütlemiş. Hâlâ Grange’ın yüzüne bakmadan konuşuyor, gözlerini, tekerleklerin daha büyük bir hırsla taze kırılmış taşları ezdiği yoldan ayırmıyordu.

- Ama tahliye emri gelmedi.

- Oyle ini?. (Miran haberi ciddiyetle düşünüp tarttı, ama iı;ine tam güven gelmiş gibi görünmedi. - Gene de... Dün Moriarme’ye kodamanlar gelmiş; Hervouet bunu şantiyesinde öğlenmiş.

- Kodamanlar mı?

- Kodamanlar, evet, generaller... dedi Olivon, iştahsızca yüzünü buruşturarak. Teftiş ediyorlarmış. Sınıra kadar bile gitıni.şler. Buttes koruganına da uğramışlar.

Birliklerin içinde arap telgrafı gibi binlerce kanaldan dolaşan ve komuta kademesini, yerli kitlesi içinde yalıtılmış durumdaki sömürgeci azınlık gibi, özenle kısa devreye uğratan bu bilgi ve haberleşme ağı Grange'ı hep şaşırtıyordu.

- İyi kı onları evimizde ağırlamak zorunda kalmamışız.

- Doğru! Olivon bu kez biraz gevşediğini gösteren yarım bir gülümsemeyle Grange’a döndü; ama yüzü tekrar karardı. - Gene de durum iyi sayılmaz. Sekiz günden beri Meuse’ün ardma ağır silalı yığıyorlar... Kimbilir, belki de bu haftadır...

- Ne bu haftadır?

- Aman siz de. teğmenim! Olivon bu kez biraz alınmış bir tedirginlikle başını çevirdi. - Ne olacak, büyük saldırı işte!..

"Ve güneşin daha adı konmadı, ama varlığı aramızda,” diye düşündü Gıange. Ensesinden aşağı hafif bir çimdiklenme duygusu yürüdü. Zihni öyle biçimlenmişti kı mantıklı bir fikir omı pek az sarsıyor, ama başkalarının önsezileri hemen hiç direnme görmeden içine akabiliyordu. Varin'de gördüğünde yalnızca kendisine biraz batan şey şimdi daha ince ve sinsi yollardan sinirlerine saldırıyordu: havada yıldırım kokusu gibi bir şey, fırtına öncesinde hayvanların o bulaşıcı korkusu...

- Almanlar deli değil, dedi omuzlarını silkerek. Kasım ayında ha! Bir kere kar yağdı mı, burada yollar...

Değneğinin ucuyla, rüzgârın toplayıp yolun kenarına yapıştırdığı kuru yaprak yığınını dalgın dalgın didikliyordu. Kuruyup bozarmış yapraklar arabaların geçişiyle oluşan hava akımlarında bir an için uçuşup burgaç-lamyorlardı. Yolun iki yanında, iyice zayıflamış ormanın çıplak dallarının arasından şimdi daha solgun bir gök kendini gösteriyordu. Uzaklarda, baltalık ormanların pürüzlü yüzeyinin üstünde, ince bir toz yılanı dallardan yavaş yavaş yükseliyordu: demek ki süvari birlikleri Houches yolunda da manevra yapıyorlardı. Savaş çabucak değil küçük küçük adımlarla, fark edilmeden, gelip yerleşiyor, yöreyi kötü bir mevsimin toprağı teslim alması gibi teslim alıyordu. Sustukları zaman artık yalnızca motorların uğultusu ile, Meuse’ün dumanları üstünde gevşek gevşek sallanan, pilot okulundan bir uçağın uzaktan gelen hırıltısı duyuluyordu. Hava açıktı, ama soğuk artık bastırmıştı: gürültüler çok uzaklara dek ulaşıyordu.

— Almanlar kurnazdır teğmenim. Olivon inatçı ve somurtkan, bilgisinden emin biri gibi başını salladı... Numara çoktur onlarda!..

Artık pek konuşmadan şişeyi bitirdiler. Geçen arabalar artık seyreliyor, kış günbatımının dertli sessizliği ormanın üstüne çöküyordu. Korugana dönmek üzere kalkarlarken arkalarında tekleyen bir motorun hızlı öksürüklerini işittiler; bastıran akşamın alaca karanlığında topçu grisi rengiyle kocaman görünen bir oto-mitralyöz yolun kenarına yanaşıp hemen hemen onların hizasında durdu. Araç komutanı ile sürücü dışarı çıkıp motorun içini biraz kurcaladılar ve depoyu kontrol ettiler; sonra ağaçların altında durmuş kendilerine bakan Grange’a doğru yürüdüler. Asteğmen:

— licnzmimiz bitmiş, dedi. Burada ulaşabileceğimiz bir telefon var nar Korkarım artık arkadan kimse gelmeyecek... diye de ekledi dönüp boş yola bakarak.

Telefon henüz Falizes’e kadar gelmemişti. Grange şantiyeden yeni dönmüş olan Gourcuff’ii bisikletle Mo-riarme’ye gönderdi. Kurtarıcı iki saatten önce gelemezdi. Grange yolda kalan ekibi evine davet etti ve yeni bir şişe getirtti. Otuz yıl gecikmeyle deri değiştiren bu orduda motor, artık unutulmuş bir hiyerarşiyi tekrar canlandırıyordu. Sürat koşucularımnkine benzeyen ballıkları, kocaman gözlükleri ve yağ lekeli giysileriyle, ne olursa olsun bu süvariler Grangc’ı etkiliyorlardı. Bir ku-lübecikte biraz serinlemek için o pırıl pırıl görkemli arabalarından inen, ilk dönemlerin otomobilli kahramanlarının karşısındaki bir köylü gibi hissediyordu kendini. Küçük merdiveni çıkınca teğmen:

— Bungalovunuz şipşirin, dedi. N’aapıyorsunuz burada? Mantar filan mı topluyorsunuz?

Süvariler biraz afallamış bir tavırla gözlerini odada gezdiriyor, dalların hemen hemen ördüğü pencerelere bakıyorlardı.

Grange durumu açıkladı. Berkitilmiş evlerin sırrının bilinmeyecek tarafı yoktu gerçi, ama ayakta uyuyan bu ordunun meraksızlığı her şeye karşın bu sırrı biraz koruyordu; Grange Meuse'iin ardında hemen hiç kimsenin bunların lafını bile duymadığını biliyordu. Sözlerini bitirince odada bir sessizlik oldu.

— Buluş fena değil, dedi teğmen; bir şey demiş olmak için konuştuğu belliydi. Pencereye yaklaştı ve konuyu değiştirerek avdaıı söz etmeye başladı. Önceki hafta Houches’ra kendi mangasından bir er aracına saldırmak üzere olan bir yabandomuzuııu tabancayla vurmuştu.

- Umarım daha büyük avlar vurmak zorunda kalmazsınız, dedi Grange nazikçe.

Şişeyi boşaltırken birkaç beylik laf daha ettiler. Grange sıkıldığını hissediyordu; teğmen ayakta duruyor, gözjeri pencerelere doğru kayıp gidiyordu: hasta odasında, birden çıkıp hava almak arzusuyla kıvranan bir ziyaretçi gibi. Karanlık artık iyice bastırmıştı. Teğmen aniden, bir an başbaşa konuşmak istiyormuş gibi bir tavırla:

- Bana blokunuzu gösterir misiniz? dedi.

Geceyle birlikte yağmur da çiselemeye başladığından merdivenin basamakları ıslak ve kaygandı. Korugan elektrik fenerlerinin ışığında gündüzkinden de daha itici görünüyordu. Mağaralardakine benzer bir sızıntı geniş parlak yüzeyler halinde duvarlardan akıyordu. Ötede beride, ayakların, karanlıkta gecenin nemiyle birlikte ağaç altlarından kalkıp mazgal deliklerinden içeri girmiş olan salyangozların kabuklarını çatırdattığı duyuluyordu. Ormandan insanın gırtlağına sarılan ağır ve yapışkan bir koku -ağzı örülmüş mağaraların ve mantar mahzenlerinin kokusu- yükseliyordu.

- Matrak bir yer!., dedi teğmen yüzünü buruşturarak. Durgun serinlikte titriyor ve havayı kokluyordu. Eliyle topun ince namlusuna dokundu ve kundağı örten bezden kılıfı kaldırdı... - Bir aile mahzenine oldukça benziyor, ne dersiniz? Sonra pek zorlama bile olmayan bir gülümsemeyle ekledi: — Affedersiniz, galiba bu şakanın sırası değildi...

- İnsan alışıyor, dedi Grange sertçe ve omuzlarını silkerek. Keyfi kaçmış, süvarileri korugana çağırdığına pişman olmaya başlamıştı... — Ya sizin araçlarınızda, yağ ısınmaya başladığı zaman?..

- Tabiî, tabiî, zevk meselesi, diye kesti teğmen, barışı sağlamak için. Mazgal deliğine merakla bir göz attı.

YCmındeki bütün alay ifadesi, tavşan burnu gibi hafifçe türeyen burtın deliklerinde ve üst dudağında oynaşıp duruyordu. Bu sürekli, hayvanca koklama Grange’ı sinirlendiriyordu: sanki adam koyu havada kuşkulu bir izi, kokudan daha snaddesiz bir şeyi kovalıyordu. Ara sıra teğmen Grange’a, bulundukları yerin kasvetli kıldığı neşeli bir göz kırpışıyla, yan yan bakıyordu.

— Bu da ne böyle? dedi, tünelin kapağını göstererek. Grange kapağı kaldırdı: fenerin ışığında ilk basamaklar biraz karanlıktan sıyrıldı; delikten hafif bir bitki kökleri ve ıslak toprak kokusu yayıldı.

— Yani siz bu yolla panzerleri burada durdurmayı mı düşünüyorsunuz? diye devam etti, ellerini ceplerine sokup bu likir kendisine akı! almayacak kadar tuhaf gelmiş gibi.    ,

— Tanklar ormandan nasıl geçebilir ki!., dedi Grange terslikle kaş kırını kaldırarak. Bu şey de büsbütün etkisiz değildir hani... Postalının burnuyla topun meka nizmasım gösteriyordu.

— Yalnız tanklar olmayacak ki karşınızda...

Teğmenin sesi iyice netleşip tuhaf bir tarafsızlık kazanmıştı.

~ Size hediye olarak en son ve turfanda haberi vereyim. İlk zırhlı araçlarla birlikte öncüler ve bindirilmiş piyade de gelecek; henıen ve ısırmak üzere. Ve bu arka-daşlaı yoldan gelmeyecek, arkadan dolaşıp sizin bu kasanıza nazikçe kapıdan vuracaklar, tabiî birkaç çatapatla, yani mayın filan; siz de birbirinize, hadi güle güle! diyebilirsiniz o zaman.

Gözlerini tekrar tavana kaldırdı ve hafifçe ıslık çalarak kıvrılmış parmağıyla duvarı yokladı.

— Korugamn çevresine mayın döşemeli, tamam. Ama ben ne yapabilirim ki?., dedi Grange, omuzlarını silkerek.

— Yedeksubay mısınız?

Grange işaretle evetledi.

— Bir tek yo! görüyorum, sevgili arkadaşım...

Elini hafifçe Grange'ııı omzuna koydu ve artık şaka etmeyen bir bakışla gözlerini ona dikti.

— Güzel şişenize karşılık iyi bir öğüt size. Yerinizde olsaydım bir hava değişimi ayarlamaya çalışırdım. Ormanda size kiraladıkları bu zamazingoya ben ne ad veririm bilir misiniz? Alınmayın ama, ben buna avanak tuzağı derim. Bunun içinde fare gibi kapana kısılacaksınız.

Bir an sessizlik oldu.

— ... Ben böyle diyorum ama, bilirsiniz... Yüzünde hafif, neredeyse kibarca, bir gülümseme belirdi. Her neyse, burada serin serin oturuyorsunuz işte. Gelmesinler diye dua etmek de her an elinizde.

Orman yolundan gürültülü korna sesleri geldi; mahzenden çıktılar. Kurtarıcı gelmişti. Süvariler veda edip ayrıldılar.

— Korugamn içinde kükürt yakacağım, diye düşündü Grange; canı sıkılmış, öfkelenmişti. Bereket yanında kimse yoktu da kendini daha az kaygılı ve ütülmüş hissediyordu: bütün parasını bir dolandırıcıya kaptırmış bir adam gibiydi.

Sonbahar Falizes sırtlarında Grange’ın tahmininden çok daha uzun süre oyalandı. Günlerce süren, ağaç altlarını sırsıklam ıslatan ve postalların tabanlarına çürümüş yapraklardan birer hedik yapıştıran yağmurların ardından, kuru ve duru bir doğu yeli çıkageliyor, bodur meşelerin hâlâ dallardan sarkan yapraklarını hışırdatarak göğü temizliyor, yolları sertleştiriyordu. Yolunu şaşırıp aralık ayının ortasına kadar gelmiş, diri ve ayazlı, kenarları şimdiden donla nakışlanmış bir pastırma yazıydı mevsim. Grange kahvesinin üstüne orman yolunda ilk sigarasını tüttürmek üzere sabah erkenden merdi-renden inerken, her ot yaprağında hir kırağı taneciği parlıyordu, ama en küçük dallar kendilerine ağır gelen damlacıkları yolun kenarındaki kuınun üstüne akıtmaya başlamışlardı bile; meşelerin hâiâ yapraklıymış gibi gösterdiği ormanın üstünde cam gibi parlayan soğuk mavi bir gok, iyice serinlemiş rüzgârda donup katılaşıyordu. Yollan sertleştirip sağlamlaştıran, Fahzcs'itı küçük hızarının cızırtısıyla baka vuruşları alımda devrilen ağaçların kaim boğuk çatırtısını bazen korugana kadar taşıyan bu donîu sabahları seviyordu Grange; kabaralı postalların kırma taşlardan kıvılcımlar çıkarttığı yolda, sabah taze orman ve çakmaktaşı kokuyordu. Birkaç dakika, şafağın mayhoş havasıyla Lurlikre, savaş sabahlarına özgü, omuzlardan yeni kalkmış yorgunluktan, açık havada geçit ilen geceierin diriltici soğuğundan ve yeniden açıları yolların verdiği özgürlükten gelen bu hafif sarhoş neşeyi de solumaktan kendini alamıyordu. Yaklaşan kışın tüm belirtileri hoşuna gidiyordu; içinde uzun uykuları ve kısa günleri karşıladığı bu korunmuş havayı seviyordu: uykusunu alamayan, ama gene de tüm öteki zamanlara yeğlenccek çalınmış bir zamandı bu; bîr yangın ya da salgının okul çocuklarına getirdiği sihirli tatiller gibi...

Artık Falizes köyüne varmadan önce açıklığın girişinde ana yoldan ayrılarak, baltalık ormanın kenarıyla bahçeciklerin çalı çitlerinin arasından kıvrılan bir toprak patikaya sapıyordu. Yataktan kalkar kalkmaz serbest olduğunda, hiçbir şey Mona’yı erkenden uyandırmak ve onun evine sslak sabah kokularıyla girmek kadar hoşuna gitmiyordu. Çok erken geldiği zamanlar, içinden yalnızca evlerin, çitlerin tepelerinin ve top elma ağaçlarının başlarını çıkarabildiği sisten bir gölün hâlâ çayırlanıl üstünde gezindiğini görüyordu. Bacalardan ince bir duman yükselmeğe*başlıyordu; bazen, daha bu ilk saatlerde, bir derenin sığ yerinden taşlara basarak ge-yer gibi, sisin içinde görünmez bir yolu izleyen bir kadın, sebze tarhlarının arasına çamaşır seriyordu. Bahçelerin arasında kıvrılan bu patikalar Grange’ın zihninde her zaman bir mutluluk düşüncesine bağlıydı; savaş şimdi bunu daha da canlı kılıyordu: gecenin yıkadığı, taze bitkiler ve yenecek şeylerle dolup taşan bu yol onun için şimdi Mona’ya götüren yoldu. Ormanın kenarına, ınutlu bir adanın kıyısına ayak basar gibi yaklaşıyordu. Mona'nın kapısı hiç kapalı olmazdı; dostu sabahleyin kendisini uyandırmadan girebilsin diye değil, kendisinin kilit şakırtısından tedirgin olan çöl göçebelerinin soyundan gelme olmasmdandı bu: nerede olursa olsun, çadırını hep rüzgâra açık kuruyordu. Grange içeri girdiğinde, açık kapıdan düşen dört köşe boz ışıkta, önce bakır orta masasının üzerinde Mona’nın yatmadan önce rasgele boşalttığı ceplerinden çıkan şeyleri görürdü: anahtarlar, üstlerine ekmek kırıntıları yapışmış nane şekerleri, bir sırça bilye, küçük bir parfüm şişeciği, ucu ısırılmış kısa bir kurşunkalem ve yedi veya sekiz adet bir franklık bozuk para... Odanın kalan kısmı henüz karanlık olurdu. Grange pancurları hemen açmaz; geniş ve karanlık, ama şöminedeki korlarla ve bakır zincirlerden yansıyan yağlı ışıkla aşağıdan yukarı aydınlatıldığı için gölgeden birazcık kurtulan yatağın yanma gürültüsüzce otururdu. Mona kendine özgü, ışıktan gölgeye anlık geçişiyle (çok küçük çocuklar gibi bazen bir cümlenin ortasında uykuya daldığı oluyordu) uyandığı zaman, Grange kendini sanki bir nisan sağanağı altında hissediyordu: kırbaçlanıyor, ışınlıyor, kaşağılanıyor, mıncıklanıyor, o gün boyunca kendisinden koparılıp alınıyordu. Fakat Mona’yı henüz uyurken seyrettiği bu an daha ciddiydi: yanına oturmuş onu koruyor izlenimi doğuyordu içinde. Soğuk, ocaktaki yorgun ateşe karşın, odaya sızıyor, iyi kapanmayan pancurların arasından boz bir şafak içeri süzülüyordu. Grange bir an için kötü yıldızların yakıp yıktığı sönmüş bir dünyanın dibindeki tjiikurıia hissediyordu kendini ve kapkara bir düşünce tüm benliğini kaplıyordu', sabahı bu denli solgun yapan, bu kederli odayı öldüresiye soğutan o pahalı yarayı arar gibi gözlerini etrafta gezdiriyordu. "Ne olur, o ölmesin!.." diye mırıldanıyordu batıl inançlı biri gibi ve bu söz pancıırları kapalı odada sanki dalgın bir yankı uyandırıyordu: dünya başvuru merciini yitirmişti; sanki onun uykusunu dinleyen bir kulak bile kalmamıştı.

Mona yüzükoyun uyurdu; çarşafları vücuduna sarınmış, kollarını boylu boyunca yana açmış ve ellerini yastığın altına daldırıp yatağı iki kenarından kavramış olarak. Grange ona doğru eğildiği zaman istemeyerek gülümserdi; bir kez kendi malı ve besini olarak bellediği şey üzerinde bu küçük vücudun etkisinin uykuda bile bu denli açgözlü oluşuna hep şaşardı. Mona çoğu kez çıplak uyurdu; Grange omzunun üstünden çarşafın ucunu biraz kaldırınca, onu yere çalan ve kendisini de bu denli şaşırtan bu delişmen çocuk uykusunun, yorgunluğuna son anda bir sevgi tuzağı anısı da karıştırmış olduğunu anlardı: sanki bir telaş, bir ivecenlik, uzun kış gecesinin içinden Mona’yı ona doğru çekip getirmişti; yüreğinde birşeyler kımıldar, çabucak ve sessizce soyunup onun yanma uzanırdı. Bazen bir kolunu uyuyan kızın altına sokar, ötekini de iisuen göbeğinin altına dek kaydırarak onu bir süre böylece, çarşaflarına sarınmış olarak, uyandırmadan, kendi vücuduna yapışmış durumda tutardı; dolu ellerinden gelen sıcaklığın karıncalanmaya başlayan kollarından omuzlarına dek çıktığını duyarak, battaniyelere sarılıp kaçırılan çalınmış bir çocuk gibi, büyülenme ve ürküntü içinde, dakikalarca onu seyrederdi. Sonra dudaklarını onun omzuna yapıştırınca, Mona bir anda uyanır, Grange’ı iki eliyle sımsıkı kavrar ve hemen o matçı alnını öpücüklerine sunardı: hiç yorulmayan, bıkmayan bir öpücük yağmuruydu bu kız;

sevecen bir neşe, savurgan bir tatlılık hrtınasıydı. Grange yataktan çıplak atlar, bahçelerdeki sisin "dağılmaya başladığı ve koca parlak bir güneşin çarşafların üzerine kadar süzülmesine izin verdiği, artık iyice aydınlanmış olan sabahın üzerine pancurları açardı. Bitkin, duvarda dallardan bir örgüyü nazlı nazlı kımıldatan sarı güneşte boğulmuş durumda, ayrılmadan, saatlerce yatarlardı; Mona onun yambaşmda, ağaca destek olan küçük bir espaiiye gibi yaşardı. Derken muzip bir parmak kapıyı tıklatır ve Julia ızm filan beklemeden, elinde tüten kahvaltı tepsisiyle içeri girerdi. Grange hemen çarşafı üstüne çeker, ama Mona, darmadağınık yataktan yarı beline kadar dışarı sarkmış ve çıplak, hiç istifini bozmazdı. Julia tepsiyi koymak üzere eğilirken, çarşaftan köpükler içinde denizden çıkar gibi çıkan hafif göğüslerle genç ve dinç karın karşısında, o derinden gelen gülüşüyle gülerdi. "Hanımıymış..." diye düşünürdü Grange, aklı karışarak ve bu kelime karşısında içindeki her şey bir anda bulanık bir sarhoşlukta eriyiverirdi; bu ikinci genç ve sütten kesilmiş ağzın gülümseyişi ve korkusuz gözleri, Grange’m öpücüklerine her şeyin birbirine karıştığı bir tür çılgınlık, bir sayıklama nöbeti havası verirdi. Hiçbir şey ona, Mona’ya duyduğu, ne doygunluk ne de bıkkınlık tanıyan ve onun kaygı verici, batıcı ve pek az kösnül ili. ortaya çıkışının pek de düşündürmediği bu açlık kadar yönünü şaşırtmamıştı; Mona’nın onu yakalayıp, hâlâ nefesini kesen o delice hızla yatağına atmış olması, Grange’ı etkiliyor, çekindiriyordu: bu olayda sevecen bir dehanın damgasını okuyordu.

— Aşkta Napolyon’un taktiğini uyguluyorsun, diyordu ona: yola çıkacaksın, sonra duruma bakacaksın. Bir parmağıyla, Mona’nın boynunda taşıdığı küçük altın haçla oynuyordu; akşamları uyumadan önce uslu bir rahibe adayı gibi duasını ettiğini ve Julia’yla birlikte ay-rıııuianyk bildiği Leğende Dorie’den bölümler okuduğunu hatırlıyordu. Onunla ilk kez birlikte yattıklarında, karanlıkta dinlenirken, birdenbire bir çocuk zarafetiyle damdan düşer gibi aziz Beııedictus’la, bir fırtınanın ağabeyini yanında tutup kendisinin onun sohbetinden vc derslerinden yararlanmasına olanak vermesine sevinen kızkardcşi Scolastica'nın öyküsünü anlatmaya koyulmuştu. Dışarıda Ardeııne’in ağır yağmuru fersablar-ca uzaklara dek ormanları dövüyordu. Ne kadar beklenmedik, ama ne kadar da şirin bir şeydi bu. Olağanüstü bir çocuksuluk taşıyan anlatış tarzı, şiddetli yağmurdan bir yere sığman ve fırtına geçinceye dek birbirlerine öyküler anlatan küçük öğrenci kızları anımsatıyordu. Grange bazen, bu küçücük kumral ve mavi başı omzuna bastırarak:

— İyi ama, sen nerden biliyordun bunu?., diye lafa karışıyordu, büyülenmiş bir şaşkınlıkla.

— Hiç de aptal değilsin, diye yanıtlıyordu Mona, akıllı bir yeni gelin ağzıyla. Dirseğine dayanarak yarı doğruluyor ve bir parmağını dudaklarına dayayarak Grange’ı yakından bilgiç bilgiç süzüyordu. - Aptal değilsin, ama biraz şapşalsın!..

Kahvaltı ederken bile bacaklarıyla Grange’ı sarıyor, kaşıkla çayı karıştıran ya da şekerliğe uzanan elini küçük köpek yavrulan gibi hafifçe dişleyiveriyordu. "Ağacının dalında bir papağan gibisin," diyordu Grange gülerek ve elini su gibi akan sarı saç yığınına daldırarak. "Bir pençe ve gagayla hep bir şeye asılısın.'¹ Bunun üzerine hafif dişlemeler gerçekten ısırmaya dönüşüyordu. Grange onu göğsüne bastırıyor, kan tadının da karıştığı belli belirsiz bir çılgınlık duygusuyla ötesini berisini tırnaklıyor, bir yandan da duvarda gittikçe alçalan ve az sonra yatağa dokunacak olan sarı güneşi gözlüyordu.

Zaman az, diyordu afallamış gibi; "çok az zaman var önümde, \ ataktan atlayıp alelacele giyiniyordu: kamyonetin Falizes e çıkış saati gelmişti. Savaş Mona’yı hep kuşkucu ama hoşgörülü bir hayrette bırakıyordu.

— Bu kadar çirkin olan bu evde işin ne senin, sevgilim? diyordu bazen, Grange giyinirken; ve dirseklerini yatağın kenarına dayayıp çenesini iki eline alarak, zor bir fikri kavramaya çalışıyormuş gibi alnını kırıştırarak Grange a bakıyordu. Bu söz birdenbire onu Mona’dan ayırıyor, bulunduğu kıyıdan açığa çekiyordu: altında, daha o anda denizin soluk alışıyla inip çıkmaya başlamış dev bir tekne, durdurulamazcasma sürükleniyor-muş gibi geliyordu.

Korugana döndüğü zaman, bütün günü canlı ve soluklu geçiyordu; Mona’yla randevusu olmadığı zamanlar bile, onun bir anda ortada belirmesi olasılığını hiç gözden uzak tutmamak gerekiyordu: ya köyden Mori-arme’ye inen bir arabadan yararlanıyor, ya julia’yı da alarak ormanda gezintiye çıkıyor ve Grange birdenbire küçük adımların berkitilmiş evin merdivenini koşar adım tırmandığını duyuyordu: ölü zamanlar yaşamından çıkıp gitmişti sanki. Mona’nın yokluğu bile ona hafif geliyordu: her bir gününün içinde, plaj kentlerindeki o esintili caddelerde yurüyormuş gibi ilerliyordu; bu caddeler ötekilerden daha canlı olurlardı, çünkü her dönemeçte insan ister istemez başını kaldırıp önündeki yolun ucunun bir kez daha denize çıkıp çıkmadığına bakardı.

Kamyonet Moriarme’den erzak ve postadan başka gazete de getirirdi. Berkitilmiş evde öğleden sonra Mo-na’yı beklerken, gelişini daha uzaktayken yakalamak için, sarkınca yolun tümüyle görülebildiği pencerenin önüne yerleşir, bir tomar gazeteyi de önüne açardı. Bunlara duyduğu ilgiyi pek iyi açıklayamıyordu kendine. Okuduklarından çıkan, rahatlatıcı bir esnemeydi daha çok', yaz Sıcaklarının en berbat aylak günlerini doldurmaya yarayan türden: ama açık hava sporlarından •tfırijn derin zevki gönülpostalarının son iç çekişleriyle birleştiren, "bakır enstrümanların parçaya girişiyle" bira? renklenen bir okuma malzemesi: Lorıent limanında btr rıhtım şefi teftiş sıratında boğuldu. - Otuz sekiz yaşma kadar bir aşk romanı, otuz sekiz yaşından sonra bir şan ne şeref romanı: Kosamko'nım efsanevî ve kahramanlık dolu bayatı işte böyle geçti. - Avam Kamarasında tuğgeneral Spears. neden God save tlle KingV; ardından birkaç ölçü de Marseillaise çalmıyoruz? diye sordu. Hasta odalarına yaraşan bu gevezelikler, nerdeyse insanı büyüleyen bir boşluğu çerçeveliyordu: birdenbire bir paragrafın sonunda apışıp kalan gizemli ve imalı bir cümle, oradan bir çift sayfanın koparılmış olduğunu düşündürüyordu. Savaş iyi söndürülmemiş bir orman yangını gibi şurada burada tekrar parlıyor, çatırdıyor, korlanıyordu; ani bir rüzgâr birden yüzlerce fersalı uzaklıkları aşıyor, alevleri Karelya'nın en ücra ormanlarına kadar taşıyordu. Finlandiya’da bir savaşın ne anlamı olabilirdi ki? Çok uzaklarda, özgürlük havasında, hayatın eskisi gibi dalgın dalgm akmayı sürdürdüğü hissediliyor, oradan gelen haberler her zamankinden farklı görünmüyordu; hattâ düşününce insan bu savaşın bu denli yaşanabilir olmasına şaşıyordu. Yalnız bütün bu çırpınışlar, kalın camlı bir lumbozdan sevrediliyormuş gibi sessiz kalıyordu: sanki Avrupa’nın ortasına, dünyanın ortasına kocaman bir dalgıç çanı indirilmiş de insanlar bunun içinde kısılıp kalmışlardı; içerdeki yoğun hava şakakları sıkıyor, kulakları hafifçe uğuldatıyordu. Grange zaman zaman gözünü bu yoklukla dolu gazetelerden kaldırıp ormana doğru bakıyor, çocukluğunda bazen tavanarasında koleksiyonlarını bulup karıştırdığı 19H yılının sararmış gazetelerini düşünüyordu ı3eyaz çizginin gerisinde fırla-■uaya hazır durumda uzun uzun sabırsızlıkla bekle-

()ınıA>:4 iMkaıı Iblkt*:)    65/5 yen ve starter'in tabancasıyla bir anda tepinen kalabalığın önüne boşanıvereıı koşucuların o amansız atılışıyla doluydu onlar.. Bu savaşın dünyaya böylesiııe bir uyuşukluk hastalığı bulaştırması neden ileri gelmiş olabilirdi?.. Ara sıra kurumuş bir yaprak, dalından kopup duru ve soğuk havanın içinde anlamsızca ve sessizce yola kadar iniyordu; ama yaklaşan, kışın uykusu değildi. İnsanın aklına daha çok, her tarafta çifti çubuğu, pulluğu tırmığı bırakıp cehennem korkusu içinde kıyamet alametlerini beklemeye başlayan, 10Ö0 yılının yaşamaktan vazgeçmiş dünyası geliyordu.' Yoo, hayır, diyordu Grange kendi kendine, bu kez gözlenen Kıyamet atlılarının dörtnala gelişi değil; doğrusu istenirse hiçbir şey beklenmiyordu, bir şey dışında: şimdiden belli belirsiz sezilmeye başlanmış olan, kötü rüyalarda insanın karnını allak bullak eden ve belirginleştirilmeye çalışılırsa -ama kimse bu arzuyu duymuyordu- belki d e yolun sonu adı verilebilecek olan o son serbest düşüş duygflsu.. Şimdi en iyisi gerçekten kumun üzerinde iyice sarhoş bir uykuydu; Fransa hiçbir zaman ağzında mide bulantısı tadıyla, çarşafı böylesine bir hınçla başına çekmemişti. Grange gazeteleri bitirince, sobanın üstünde kaynayan kaptan kendine bir kahve koyar ve bir sigara yakardı. Tekrar kitap okumaya hemen koyulmaz (sandığında birkaç polis romanıyla birlikte -çoktan yutmuştu onları, ama dönüp tekrar okuyordu- cep baskısı bir Shakespeare, Gide’in yeni çıkmış olan Giinlük'ü ve Swedenborg’un Anılmaya Değer Şeyler'inin bir İngilizce baskısı vardı), bir an için gelmekte olan savaşı kafasında tasarlamaya çalışır, yani ormandaki bu kampingin sür git devamını da içeren akla yakın bir olaylar çerçevesi

’ Gerçekten de, İsa'nın yeryözündeki saltanatının süresine ilişkin İncil’dekı bir ifadenin vanlrç yorumlanması nedeniyle, tüm Hıristiyan dünyası 1000 yılını büyük korkular içinde kıyameti bekleyerek geçirmiş, hattâ bu olayın gerçekletmemesi Kilisenin saygınlığını bile bir ölçüde zedelemijıi. (Çev.)

kurmayı denerdi, Sahıu savaş durumunda onu en çok kaygılandıran, tehlikeden çok hareketti: gelebilecek en büyük lelaket berkitilmiş evi bırakmak zorunda kalmaktı. Fakat bu konuda şansları fena sayılmazdı. Belçika'ya girmek söz konusu bile değildi: bir defa yeterliy-di. Belki dc Almanlar İsviçre’den saldırıya geçecekler, ya da Maginot hattını kuşatacaklardı; uzun sürerdi bu: biraz akademik bir topçu düellosu; bayramlıklarını giymiş ailelerin kilisedeki ayinden sonra şarapnel parçaları toplamak üzere kalelere doğru gezinti yaptıkları, 1870 Paris kuşatması gibi bir şey. Ya da sorunu havacılar aralarında çözeceklerdi. G-range bazeıı, yabani otlardan balta girmemiş ormana dönmüş bir border’in iki yanında sonsuza dek görevlerini sürdüren nöbetçilerden oluşmuş iki ordu tasarlıyordu kafasında: en sevdiği düşünce buydu; Kazaklar’in. anısı buna bir tiir şiirsellik katıyordu. Vahşi bir hayat olacaktı bu; uzun uzun kafa çekmeler, ormanı tarayan haydut çeteleri, hayvan izleriyle dolu tuzak kurma geceleri.. Zamanla bir ölçüde düzenli bir hayat bile olanak dışı değildi; ama daha tehlikeli, daha tetikte bir yajayıj olurdu bu: silah sesinin mutlaka avı akla getirmediği bir yaşam.. Ve Grange burada Mo-aa’yla birlikte yaşardı.

- Evet, kini bilir? diyordu kendi kendine, şimdiye dek hiç tanımadığı vc kendisini korkutan bir sevinç dalgasına karşı gözlerini biraz kısarak; ve parmaklarının ucuyla masasının açık renkli tahtasına dokunuveriyor-du: birkaç haftadan beri iyicc batıl inançlı olmuştu. Fakat bu düşüncelerle bile yeterince dinlenemiyordu: bütün gece hızla giden bir ekspresin iki yana sallanışlarım etkisizleştirmeye çalışan bir vücudun yalancı uykusunu uyuyabiliyordu.

Önünde konuşlandığı pencereden, Mona’yı yarım fersah uzaklan, Falizes yolundan sapar sapmaz seçebiliyordu: ıız^kta, çıt boyunca bir an tereddüt eder görü-ııeıı, sonra yatağına girip eve doğru akan küçük siyah bir nokta: bunun o olduğunu bılıvordu; ornıancı yolundan ancak belli saatlerde geçen olurdu ve Graııge bu saatlerin hepsini bilirdi. Bazen bir başka siyah nokta —Julia- da onunla birlikte yürürdü. Yapabildiği kadar uzaktan hangisinin Mona olduğunu seçmeye çalışır ve daha hiçbir ayrıntı belirginlik kazanmadan, Mona’yı, akıntının hızlı yerine kendini bırakmış küçük bir kayık gibi, yol boyunca daha serbest ve daha hafif kayışından tanı-yıverirdi. Beyaz yolun iki tarafında, koca göğün altında şimdi fırtınalı bir kızıllıkla alev alev yanar görünen ıssız baltalık ormanlar yayılıyordu; Grange çevresinde dünyanın bu kuşku dolu orman gibi huzursuz ve karanlık olduğunu, ama önünde işte bıı yolun bulunduğunu hissediyordu: sanki Mona denizde açılmış bir yoldan geliyordu ona.

Orman geceleri artık eskisi kadar sakin ve huzurlu

no

Ormana Bakan Balkon 177/12 vordu. "Geliyorum!'’ di

¹

‘Alıııı E hane’: HııiM»y*n azizle tinin y»§vc eylcmlennı anlatan, «jok yaygın bir dinsel s.Jyictuc ki ulu. iÇev i

Orman geceleri artık eskisi kadar sakin ve huzurlu değildi. Moriarme’den, geceleri berkitilmiş evler arasına devriyeler çıkartılarak aradaki sınırların gizlice aşılmasının denetlenmesi yönünde emirler gelmişti ve Falizes koruganı da sabah gelen kamyonetle, devriye konusunda sık sık uyarılıyordu. Bu gece gezintilerine tüm personel gönüllüydü; görevin daba etkinleşip canlanması hoşlarına gidiyordu; fazla uyuşuk bir sakinlik hiç de iyiye alamet değildi, buna karşılık geceleri böyle tetikte bekleyiş onları zararsız bir savaşın içine yerleştirmiş olu yordu: içlerini rahatlatıyor, güvenlerini pekiştiriyordu. Fazla konuşmaktan hoşlanmaması ve sessiz bir kedi esnekliğine sahip olması yüzünden, Grange devriyeye çıkarken yanına Hervouet’yi almayı yeğliyordu. Koru-gandan dışarı süzüldükleri sırada gece o denli sakin oluyordu ki, uzaklaşırlarken vadideki uzak bir kilisede, uzaklığa karşın ağır ve kunt vuruşlarla, saatin on biri çaldığını; daha sonra da, çok daha yakından, bir Belçika çan kulesinin biraz çatlak sesini işitiyorlardı. Yarım fersah boyunca ormancı yoiunu izliyorlardı; bir dönemeci geçime ağaçlar birden yolun iki yanma ve üstüne üşüşüp onu sarıyor, karanlıkta içinde yosun ve durgun su kokularının dalgalandığı derin bir mahzene daldırıyordu, Bu karanlık koruluğun dış kenarı sınırı belirliyordu: orada durup birer sigara yakıyor ve izledikleri patika bir yarın kenarında sona erdiğinden durmak zorunda kalan gezinti meraklıları gibi, uyuyan Belçika’nın kenarında bir süre sessizce sigaralarını tüttürüyorlardı. Koruluğun içi zifiri karanlıklı; Grange’ın birkaç adım ötesinde her şey, gecenin içine daha da koyu bir gölge düşüren sık ağaç altlarında yitip gidiyordu; Grange yalnızca yanıbaşmda bir sigaranın kırmızı noktasını görüyor, Hervoııet’niii tabancasına sürdüğü şarjörün tıkırtısını işitiyordu. O zaman bulundukları yerin sessizliği neredeyse büyülü bir nitelik kazanıyor, Grange bu ücra orman diplerinde her sigara yakışında içini tuhaf bir duygunun kapladığını hissediyordu: sanki gerçek dünyadan palamarlarını çözüyor; kefareti ödenmiş, insandan arınmış, boş okyanusların kendinden geçmiş yükselişiyle yıldızlı göğüne yapışmış başka bir dünyaya giriyordu. Kendisini kapıp koyuverdiği bir yürek hafifliğiyle, “Dünyada benden başka kimse yok," diyordu.

Bazen orada hiç konuşmadan uzun süre kalıyorlardı. Sınırın ötesindeki ormandan -istemeyerek de olsa kulak verdikleri- bir takım hafif gürültüler onlara kadar süzülüyordu, denizin kumsala attığı ve gezinenlerin gözlerinin takıldığı, ne olduğu anlaşılamayan ufak tefek kalınlı vc artıklar gibi.., Savaşın devriye gezdiği ormanların soluk alan, kulak veren nıudu bir sessizliğe gelip dayandığı bu içten içe uyanık ve tetikte sınır bölgesi Grange’ı kendine çekiyor, merakını kurcalıyordu. Hervouet sigarasını atıp matarasından birkaç yudum içiyor, sonra ormancı yolundan ayrılıp sağa, sının yakından izleyen bir patikaya sapıyorlardı. O noktadan sonra artık konuşmuyor, ayak seslerini boğan yürümüş yapraklardan bir katmanla döşeli yumuşak bir zemin üzerinde, baltalık ormanların sık ve ince dalları arasında büyük bir yabani hayvan tarafından açılmış -ve açılalı jda hayli olmuş- gibi görünen belli belirsiz bir patikada sırtlarını biraz kamburlaştırarak yürüyorlardı. Grange elektrik fenerini bir an önüne tuttuğunda, ışık konisi patikanın üzerinde çalı çırpıdan bir kubbe gibi birbirine kaynamış sık alçak dalların oluşturduğu kemerleri şiddetle aydınlatıyordu; insan burada, bir kürkün kılları arasında tarak çizgisini izleyen bir böcek gibi ilerliyordu. Grange fenerini söndürünce, uzun ve hafifçe fosfor ışıl bir kuşak yavaş yavaş koyu karanlık gecenin göbeğinden süzülerek ve dalların uçlarına takılıp yırtılarak başının üzerinde beliriyordu. İlerledikçe gece de değişiyordu: geceyarısının uyuşukluğu yavaş yavaş ağaçların doruklarının üzerine yükseliyor, rüyaların daha hafif havası ağaç altlarına bir tütsünün mavimtırak buğusunu akıtıyordu; ay yükseliyor, yağmurdan sonra gelen güzel havanın yollan kurutması gibi bütün dünyayı göz alabildiğine geçilebilir kılıyordu. Grange arkasında yalnızca Hervouet’nin arasıra kuru dalları çatırdatan ayak sesleriyle, yürürken matarasından bir yudum almak için her bırakışmda yeniden başlayan, süngü kınının düzenli şıkırtısını işitiyordu. Fener sola, ağaç altlarının derinliklerine doğru tutulduğunda, zemini yalayarak geçen, üstlerine damlacıklar dizili parlayan teller ve sınır boyunca sürüp giden bu alçak ağı taşıyan kazıklar seçiliyordu. Işık demetine yapışıp kalan birkaç çift göz bir an parlıyor, sonra yaprakların arasından tavşanların yıldırım gibi fırlayışlarının küçük çatırtıları işitiliyordu. Göz, sağda Meuse’ün yan kollarının koyaklarına doğru inen uzun bir orman eteğinin üzerinden aşağı kayıyordu;

vabjı bir ay kara ormanların üstünde çok yükseklerde yüzüyordu; kömürcü ateşlerinden çıkan, gecenin soğuğunun bastırıp ağırlaştırdığı dumanlar, ağaçlarla kaplı diimdüz sirkin üzerinde yer yer kül rengi gerıig lekeler oluşturuyor; bunlar gecenin üzerinde ağır ağır dalgalanıp dönüyor ve kimi zaman, deııizanalarının o yumuşak ve çemberse! dalgalanmalarında olduğu gibi, kenarlan kalkıp iniyordu. Gıange, alnı dikkatten ve tuhaf bir gerilim duygusundan kırışmış, öylece bakıyordu. Yeryüzü kiliselerinde geceyarısının vuruşundan bu kadar sonra, ormanlardan ruhlar ve cinler gibi buharların yükseldiği saatte, sisten gölcüklerle yoğun biçimde ter-bıvelenmiş ve rüyaların karmakarışık teriyle sırılsıklam ıslanmış bu kepir toprak üzerinde öylece dururken güçlü bir büyünün etkisinde kalıyordu insan. Eliyle Her-vouet’ye işaret edip her ikisi de bir an nefeslerini tuttukları zaman, kendilerini çevreleyen ormanların açık deniz uğultusu, pes ve çırpınnaalı bir tür müzik üzerinden, kulaklarına kadar geliyordu. Fraitures taraflarındaki karaçam koruluklarından gelen, kıyıya vuran dalgaların pes ve ağır hışırtısını andıran bu solumanın üstünde, bazen ormanların tüten çanağından bir gece hayvanının geçerken kırdığı dalların çatırtısı, bir pınarın şırıltısı, ya da dolunayın kışkırttığı bir köpek havlaması yükseliyordu. Bu uçsuz bucaksız av koruluklarının üzerinde göz alabildiğine incecik mavi bir buhar dalgalanıyordu; ııykuıuın yavan dumanı değildi bu; tersine, beyni özgürleştiren vc önünde uykusuzluğun tüm yollarım dans ettiren duru vc uyarıcı, dürtükleyici bir soluktu. Sesli ve kuru gece, gözleri dört açık, uyuyordu; gizliden gizliye uyarılmış olan toprak, meşelerin dallarına kalkanların asıldığı zamanlardaki gibi, yine işaret ve belirtilerle doluydu.

Fraitures çamlıklarının arkasında, bir koyağın yamacından ana yola iniyorlar, kenardaki çimene oturup,

yolun kıvrımının ötesinden, Butt£s koruganından gelen devriyenin asfaltta yankılanan ayak seslerinin işitildiği saate kadar sessizce sigaralarını tüttürüyorlardı. Grange kafasında harika bir hafiflik, bir ayıklanmışlık hissediyordu; sabahın ilk saatleriyle birlikte topraktan iliklere işleyen bir soğuk çıkıyordu. Kaputuna sarınıp çimene yan gelmiş olan Grange, tedbirli bir adam olan teğmen Lavaud nun az sonra bir termostan kendisine sunacağı sıcak kahvenin kokusundan başka şey düşünmez oluyordu. Savaşın, ilk belirtilerini böyle çiğ ve ham duyguların tokuşmasıyla göstermesi onu çileden çıkarmıyordu. Bazen, beklediği devriye gecikince, açlığa karşın buz tutmuş çimenin üstünde biraz uyuduğu da oluyor, uyur uyumaz rüya görmeye başlıyordu. Rüyalarında hep yollar görüyordu; korugamn mazgalının önünde uzanan açıklıktan tankların kaleye doğru süzüldüğünü görüyordu. Olacak şeyleri görüyordu.

Gece aydınlık, yollar da kuru olduğu zaman, dönüşte ulu meşelerin altında, patikanın yoldan saptığı yerde Hervouet’den ayrılıyor, onu berkitilmiş eve gönderip kendisi genç bir karaçam korusundan geçerek kestirmeden Falizes’e çıkan başka bir patikadan dosdoğru yoluna devam ediyordu. Bu taraftan, köyün bulunduğu açıklığa kiraz bahçelerinden ve otların içine devrilmiş taş loğların ay ışığında kollarını göğe kaldırdığı yonca tarlalarından geçerek ulaşılıyordu. Grange avluların üzerinden atlayıp bahçelerden geçerek Mona’nın küçük evinin kapısına varıyordu. Açmadan önce, onu uyandırmamak için, köylü işi demir mandala mendilini sarıyordu; eşiği aşar aşmaz, mehtabın yer yer zırh parıltıları serptiği mobilyaların koyu karanlığında, yorgunluğunun üstüne taze taze esen uzun ve hafif bir soluma işitiyordu. Şişman dolaplardan lavanta kokusu geliyordu; açık kapıdan, bahçeyi geçen yolun kenarındaki, ay ışığında denizin dibindeki mercanlar gibi dallı budaklı ve donmuş gözüken ilk armut ağaçlan seçiliyordu. Grange Mona’nm yanına oturuyor ve yere sarkmış olan kırmızı yorganı gecenin soğuğuna karşı onun omuzlarına kadar çekiyordu, İkinci sabah uykusunda Mona’nm, rüyasında sepetine döşenmiş kumaşlarda pençelerini bileyen bir kedi yavrusu gibi, ancak yatak takımlarını darmadağın ederek rahat uyuyabildiğin! biliyordu. Karanlığa saklanmış, kinıbilir hangi yitik rehavete dalmış olan kızı uyandırmıyor, hatta ona bakmıyordu bile. Yalnızca dizinin dibindeki uzun hafif solumayı ve açık kapıdan artık uzaklık nedeniyle iyice hafiflemiş olarak gelen Fra-itures’ün o deniz gümbürtülerini dinliyordu. Hayatını bölmeleyen perdeler kalkmış gibi geliyordu Grange’a; sanki her şey, ııyku ve gündüz saatlerini birbirine karıştıran ve kendisini bu uyanık savaş gecesinin içinden Mona’ya fırlatan bu kapı yoluyla, orada hep birlikte ve karmakarışık duruyordu. Bir an gözlerini kapıyor, karanlıkta, birbirine karışmış iki soluğun, ormanın uzun ve pes hışırtısının üzerinden geçişini dinliyordu; kıyıda kınlan yüksek dalgaların çığlıklarının üstünde, bir mağaranın dibindeki dalgacıkların çıkardığı gürültü gibi bir şeydi bu; güçlü omuz atışıyla dünyayı süpüren koca gelgit dalgası onları da kaldırıyor, uykuyla uyanıklığı birlikte taşıyordu. Grange gitmeden önce yalnızca karanlıkta, Mona’nm uykusunda -Grange’m içindeki huzursuzluğu gideren kimbilir hangi körü körüne razı oluşun ifadesi olarak- açık ve avucu yukarı dönük olarak uzattığı hafifçe nemli elinin içine parmaklanyla dokunuyordu.

Orman yolundan korugana dönerken, yolun seyrelttiği ağaçların arasından Meuse vadisinin üstündeki güçlü projektör ışıklarının hâlâ şafağın ilk aydınlığı içinde pembeleştiğini görüyordu: çalışmalar gece gündüz durmuyor, betonlama işi ilerliyordu. Bir istihkâm öııcü birliği Bııttes yakınına yerleşmişti ve Moriarme’de gelecek ay orman yolunun tahrip edileceğini ve berkitilmiş evin çevresinde öngörülen mayın tarlasının oluşturulacağını haber veriyordu.

Ardenne e ilk kar aralığın sonlarına doğru yağdı. Grange uyandığı zaman, topraktan sızan beyaz ve saati belirsiz bir aydınlığın tavana pancurların gölgesini pamuk pamuk yansıttığım gördü. Ama ilk izlenimi bu alışılmadık aydınlıktan çok, zamanın anormal biçimde durmuş olmasıydı: önce çalar saatinin durduğunu sandı; odası, bütün ev, uzun bir sessizlik pistinde, artık hiç durmayacakmış gibi gelen yumuşacık ve tatlı bir sessizlik içinde, kayıyor, daha doğrusu süzülüyordu sanki. Kalktı, pencereden göz alabildiğine bembeyaz ormanı gördü ve sessiz odanın içinde, gözlerini kırpıştırtan bir memnunlukla, tekrar yattı. Çevresinde sessizlik, bu görkemli ışığın altında daha hafiften soluyordu. Zaman mola vermişti: Çan’da yaşayanlar için, yollan kapatacak olan bu biraz perili kar büyük tatil dönemini açıyordu.

Moriarme yönüyle bağlantılar çabucak ve hemen tümüyle kesildi. Sivilden el konmuş olan hasta kamyonet, tekerleklerine zincir takıldığı halde, bir-iki kez kara saplanınca, bir daha Eclaterie’nin buzlanmış rampalarını tırmanmayı göze alamadı. İki günde bir Gourcuff, çeyrek litre alkolünü yanına alıp sırtında bir sürü çantayla tabura ‘iniyor’; geç vakit kıpkırmızı, küfelik ve posta, konserve kutusu ve peksimet torbası dolu çantalarla yüklü olarak tekrar Çatı’ya çıkıyordu. Onun bastıran gecenin içinde zikzaklar çizerek gelişini uzaktan dürbünle gözetleyen kale personeli son yüz metrede kendisini, çeyreklik şişelerin mataralara vurulmasından oluşan bir açılış konseriyle yüreklendiriyordu. Siyah yuvarlak karın üzerinde iki yana gidip gelirken Her-vı>u£t:

- Hadi Gourcuff, mazota kuvvet! diye bağırıyor, bunun üzerine karaltı sihirli bir el değmiş gibi adımlarını hızlandırıyordu. Meuse ordusunda yalnız motorize birliklerin argosu geçerliydi.

Gourcuff’ü demir merdivenden koğuşa çekiyorlar, orada Olivon onun ‘buzunu çözüyordu'; yani sırtını sobaya verip, çaydanlıkta şimdi kahvenin yerini almış olan kaynar ‘grog’dan ikinci bir çeyrek litreyi yudum yudum boğazına akıtıyordu. Gourcuff’ün sandalyesinin altında bir gölcük oluşurken üstünden de kalın bir buhar yükseliyordu. Derken Gourcuff görkemli bir hapşırık salıyor, çeşit çeşit tuhaf kokulu maddeler buharlaşıp odanın havasına karışıyordu.

- Lokomotiften beter, herif buhar işiyor! diyordu Olivon, hayranlıkla ıslık çalıp Gourcuff’ün sinini okşayarak. Ama -doğrusu hiç diyecek yok- iyi içiyor kerata!..

Kar yüzünden, Moriarme'deki bürosunda Varin’in suratı gittikçe kararıyordu. Havaların bozması daha başlangıçta bu nefes darlığı çeken ordunun yaylarını sıkıştırıyor ve ancak yaz manevralarında işe yarayabilecek nitelikteki hantal araçlarının motorlarım pat diye durduruyordu. Karın kalınlığı otuz santimetreyi geçince, çalışmalar, konvoylar, eğitimler, taşıma işleri, yoklamalar, atışlar, koca mekanizmanın tüm günlük gacırtı gucurtuları sihirli bir değnek dokunmuşçasına duruverdi; bütün Çatı garnizonu bir ‘Grande Compagnie’nin kışhk ordugâhına dönüştü: kış uykusuna yatmış hay vanlaıın uyuşukluğu içinde, küçük gruplar halinde, ig-loo’larımn dibindeki sobalı ılık kovuklarına sinmiş bir insan sürüsü. Kapağı açılmaz olmuş yönetmelikler yüzbaşının masasının üstünde sessizce uyumaya bırakılıyordu. Bir süre, pek de fazla umutlanmadan, ‘kayak’ ve dağ malzemesi isteğinde bulunduktan sonra, Varin çaresizlikle kollarını göğe kaldırdı ve suratını asıp tiksintiyle, yerel kaynaklardan geçinmek’ lafı etmeye başladı. "Yüzbaşının ses tonunda Napolyon’un Rusya’dan geri çekilişi bütünüyle hissediliyordu. Erat ise yularının gevşetilmekte, uzamakta olduğunu hissettiğinden, mutluluktan dört köşeydi. Karşıdan gelmekte olan şeyin görüntüsünü sevmiyordu askerler: olasılıkla eninde sonunda karşılaşacakları bu vuruşmaya doğru, arabaya koşulu bir Perche kadanasının gevşek heyecanıyla yürüyorlardı; dizginlerin gevşediğini hisseder etmez burnunu yolun kenarındaki otlara daldırarak orada devekuşu-nun kumda aradığını arayan bir koşum atı gibi... Yerin tüm pürüzlerini giderip izleri örten bu yumuşak karın altında, kendilerini görünmez kılıp kaderi aldatabilirlermiş ya da atlatabilirlermiş gibi bir yanılsamaya kapılıyorlardı belli belirsiz.

Kar Ardenne’in bu kısa boylu ve kaba kıyım ormanlarına, ulu ağaçlı dağ ormanlarında, hatta buzdan şamdanlarının altında titreyen Vosges çamlıklarında bile görülmeyen bir çekicilik veriyordu. Baltalıkların rüz-gîr almayan kısa ve kırılgan ince dallarının üzerine yapışan beyaz tırtıllar, eriyip de tam düşecekken uzun gecelerin soğuğuna yakalanıp tekrar donan damlacıkların oluşturduğu ince şekerlemelerle ağacın kabuğuna kaynayıp haftalarca, düşmüyordu. Çatı günlerce, donla tüm tortusu çökelmiş havanın içinde, hafif ve ağır kar tabakaları, örümcek ağlan ve kırağılı bir sabahın uzun beyaz telkari örüntüleri altında, başı örtülü kalıyordu. Yoğun mavi bir gök, şenlik manzarasının üstüne parıltılarını saçıyordu. Hava ekşi ve hemen hemen ılık oluyor; öğleyin orman yolunda yürürken her yan patikadan, güneşin vurup karlan ışıldattığı yerlerde çözülen buzun, karın gurultusunu andıran boğuk gürültüsünün yükseldiği duyuluyordu; ama kısacık akşam üzeriyle birlikte Meuse’ün ufukları da pembeleşmeye başlar başlamaz soğuk yeniden Çatı'nın üstüne sihirli bir gerilim seriyordu: mühürlenen orman bir sessizlik tuzağı, kapalı demir parmaklıklarının yalnızca hayaletlerin gidiş gelişine teslim ettiği bir kış bahçesi olup çıkıyordu. Çünkü kar çok uzaktaki aydınlık belirtilerini bile yakalıyor, Meuse sırtları geceleyin canlanıyordu; beton şantiyelerinin oluşturduğu halenin ardında, açık gecelerde, şimdi arak hava savunmanın projektörleri de ormanın göklerini dörtlü ışık demetleriyle sınırın öte yakasına dek tarıyor; fosfor ışıl bir aydınlık da, bir tutam pamuğu ütüleyen ani ve yumuşak bir alev parlayışı gibi, kömür kesilmiş ağaç gövdelerinin arasında, karların kıvrımları üzerinde koşuyor ve uzaklarda sönüp gidiyordu. Bu kuzey ışıkları, bomboş gecenin içinde dönüp duran ve sanki soğuğu bilermiş gibi görünen bu buzdan ışık harikası, insana yerin ve mevsimin yanlış olduğu izlenimini veriyordu. Bazen perdesiz penceresinin önünden kayıp giden ışınlar, vaktiyle hiç uykusunu alamadığı Brötanya’nın o küçük adasında camlarına vuran deniz fenerlerinin çiğ ışın demetleri gibi, Grange’ı gece yarısı uyandırıyordu; kalkıp dirseklerini pencerenin kenarına dayayarak bir süre tuhaf ışık sütunlarının kış göğünde ağır ağır, sinsice dönüşünü seyrediyordu; o zaman çocukluğunda okuduğu kitapların derinliklerinden bir anı yüzeye çıkıyordu: Wel!s’in, şaşkın kırların üzerine anlaşılmaz anırmalarını salıveren, hastalanmış Mars’lı devleri.

Fakat sabahla birlikte gökte bu belirtiler söner sönmez Çatı yabani hayatına geri dönüyordu. Daha güneş bile doğmadan Grange penceresinin altında bir çalı ateşinin çıtırtılarını duyuyordu: Olivon bunu, çamaşır kazanında kar eritmek için yakıyordu; erat erkenden bu sıcaklığın çevresine toplanıyordu. Ara sıra, kesim yerine giden Falizes’li bir oduncu da geçerken berkitilmiş eve uğrayıp ellerini alevlere tutuyordu. Evinin bütün gün sürecek alışılmış gürültüsünün başladığı bu sabalı mırıltılarını seviyordu Grange: kar yağalı beri Moriar-me’yle ilişkileri giderek, şatosunun asma köprüsünü istediği zaman kaldırıp beyiyle arasına mesafe koyabilen bir vasal inkilere benzer olmuştu. Kale artık geçimini vadiden sağlamıyordu; Gourcuff’ün Moriarme’den ge-tırdiği konserve kutulan ve peksimetler korugamn içinde yığılıyor, Grange’la Olivon’un ara sıra gidip istiflenişim gözden geçirdikleri bir tür özel kuşatma stoku oluşturuyordu.

- Hazırlığımız tamam, diyordu Olivon, tel dolaptaki bu erzak yığını karşısında; ve bunu, buzlar arasında sıkışan bir geminin erzak ambarını kontrol eden şirket görevlisinin ses tonuyla söylüyordu. Söyleyişinde sihirli bir dilek, bulundukları yerde uzun zaman -sonsuza dek- unutulmaları dileği, seziliyordu.

Grange, Moriarme’ye cüzdanında oldukça bol parayla inmiş, korugandaki hayat ve biriken ücretleri bunu aydan aya daha da arttırmıştı; Falizes levazımın yerini aldı. Köyde ne fırın ne de bakkal vardı, ama yaylanın uzun kışına karşı erzaklarını depolamış olan ve hâlâ kendi ekmeklerini kendileri yapan çiftlikler gereken her şeyi sağlıyordu; şarap da eksik değildi. Para, şen şakrak parmaklarının arasından kayıp gidiyordu. "Boş ver biriktirmeye," diyordu omuzlarını silkerek. "İlerde duruma bakarız. İlkbaharda..." ve ensesinde, deriyle et arasında, -yarı kaygı yarı coşku şeklinde- lunaparkta ‘gezinti treni’ne binmiş ve önünde, hemen ilerisinde, rayların büyük yokuşun başlangıcına doğru kıvrıldığını gören yolcunun hafif gıdıklanışını duyuyordu.

Hayatım hiçbir zaman Çan’da geçen bu kıştaki kadar canlı ve ılık, bağlarından kurtulmuş, geçmişinden ve geleceğinden bir kitabın sayfalarını ayıran derin fay hatları gibi uçurumlarla yalıtılmış hissetmemişti. Kendini hayata ne denli yüzeysel biçimde angaje olmuş hissederse etsin, savaş hayatla arasında varlığını kabul ettiği çok az bağı da koparmıştı. Belki de ilk kez 1914're insanlar bag bozumuna dönmek düşüncesiyle savaşa gitmişlerdi; 1939’da ise yalnızca sinemayı kulübelerdeki uyanık gecelerle değiş tokuş ediyorlardı, ama geri dönmeksizin; içlerinden biliyorlardı ki, dönüşlerinde üzerinden ateş geçmiş bir toprak göreceklerdi; kendilerini sımsıcak sarmayı hiç kesmeyen hayat, daha ayrılır ayrılmaz hızlı ve çaresiz bir yaşlanmaya uğramış -daha yeşilken sapında kurumuş, hasada hazır olmuş- gibi görünüyordu. Gran-ge’ın önünde hâlâ inik, ama soluklarla dalgalanan ve arkasından ışıklar görünen, sahne ışıklarının da önden vurmak için beklediği o perde vardı. İki ışık arasında geçen zaman iyi ve yararlıydı. Toprak yeniden hafiflemişti; kışın gelmesiyle bakımevi boşaltılmış, onunla birlikte hastalar ve yaşhlar birbiri ardından ormandaki köylerden kirişi kırmışlar, Meuse’ün öksürüklü küçük trenlerinin dumanlan içinde gerilere doğru gözden kaybolmuşlardı. Çatı, bir kuşatmanın arifesinde işe yaramaz boğazlarını dışarı atmış bir kent gibi gençleşmişti. Grange kendini ne denli savaşçı ruhundan yoksun sayarsa saysın, toprağı anıklarından temizleyen bu amansız süpürme işleminde, içten içe ama güçlü bir biçimde, savaşın acı ama canlandırıcı baharının geçişini hissetmekten kendini alamıyordu. Artık cephenin bu ilk mevzilerini saran hava bir geminin baş üstünde solunandan daha diri ve uyarıcıydı..

Berkitilmiş evi Meuse’den koparan kar onu Fali-zes’e yaklaştırıyordu. Artık kabilenin ihtiyarları da savaşın daha önce eli silah tutan erkeklerini boşalttığı yayladan çekip gittiklerinden, şimdi sabahtan itibaren karlı dar sokaklarda kadınların daha özgür ve daha tiz gülüşleri işitilir olmuştu ve işler kendiliğinden ve kolayca yürüdü. Kaledekilerin eğilimleri daha ziyade sağlam ve istikrarlı ilişkilere doğruydu; bu Noel manzarası, uzun geceler, gelecek günlerin belirsizliği, ayrıca Olivon ve Hervouet’nin karakterlerinde belli olan köklü bir köylü ciddiyeti, bu adamlara bir tür evinin hanımı kadın özlemi veriyordu. Olivon Çınarlı Kafe’ye gidip geliyordu; Gourcuff de arasıra içkileri şişelemekte ona yardıma gidiyordu, ama bu iş çok seyrek yapılıyordu, çünkü kışla birlikte müşteri olarak aşağı yukarı bir Grange kalmıştı. Öğleden sonra kahvesini içmek üzere Çınarlı’ya girdiğinde, çevresinde mevsimin son sineklerinin uçuştuğu güzel salkımh Byrrh takviminin altında, sık sık Olivon’u jütten önlüğüyle (ölen patronun önlüğü, diye düşünüyordu Grange: kafenin sahibi kadm biraz tombulca, ama oldukça hoş ve güler yüzlü bir duldu) masaya oturmuş, madam Tranet’ye sabah gazetesini okuyup açıklarken yakaJıyordu; hiç de boşuna olmayan bir uğraştı bu, çünkü Olivon’un açıkladığı, -bu karışık dönemlerde içki alım satımının yollarına çeşitli tuzaklar kuran- ikinci sayfadaki Valilik Bildirileriydi. Hervouet bir çiftçi kadının evinde, dağ avcısı kocasının yerini almıştı; kadın o kadar solgun ve ince, kalabalık ailesinin ve zamanın tüm acımasızlığının altında o kadar ezilmişti ki, Falizes halkı aileye gelen bu yeni desteği hiç de kötü karşılamamızı; böylece Hervouet de Mazures çiftliğinde kendini dul ve yetimlerin korunmasına adamış gökten inme yiğit şövalyelerden biri gibi görülüyordu. Bu örnek yer doldurmanın bazen biraz tereddüde düşürdüğü Grange, aldığı emirlerin -hizmet dışında-adamlarını tarımsal amaçlarla olabildiği kadar serbestçe kullanmasını öngördüğünü düşünerek içini rahatlatıyordu. Onun sabah erkenden kuvvet gerektiren işlere

t

SO giriştiği, ev halkı daha kalkmadan gölcükte buzlan kırıp kapının önünden karları kürediği, sonra da o gün yakılacak odunları yardığı görülünce, işlevin -oldukça ciddî ve onurlu, büyük bir gereklilik damgası taşıyan bir i§-lev- akla gelebilecek daha hafif ve çapkınca düşüncelere Çok baskın çıktığı anlaşılıyordu; o kadar baskın ki, düzenin burada kendi kendine duruma uyduğu ve Her-voııet’nin de bütün yaptıklarında haklı olduğu söylenebilirdi. Küçük dünyasının girdiği bu çeşitli görüntüleri aklından geçirirken belli belirsiz yumuşayan Grange, adamlarının her ne olursa olsun iyi birer yer bulmuş olduklarını düşünmekten pek uzak sayılmazdı. Kaygılandırın olan onlar değil, Gourcufftü daha çok: Hervou-et'nin ayrılmasıyla pusulasını şaşırmış, alkolik ve hırçın tuhaf bir kadınsızlık içinde, berkitilmiş evin çevresinde dolaşır olmuştu. Serbest zamanlarında hep tek başına, hep biraz terli ve hep suratı kıpkırmızı, karla kaplı patikalardan birine daldığı görülüyordu; miğferini öfkeli bir yumrukla başına geçiriyor, kaputunun kalkık yakasının ardından Brötonca küfürlerini homurdanıyordu. Olivon, Grange’a doğru gizemli gizemli göz kırparak, ununu eleyip eleğini asmış bir aile babasının üzgün ve acımaklı ses tonuyla, Avlanıyor...” diyordu.

Grange’ın asıl şaştığı, rastlantı sonucu oluşan bu çiftlerin verdiği görüntünün, ahlakça gevşekliğin tam tersi olması ve berkitilmiş evdeki iç düzenin, yani kurulu olan oldukça serbest disiplinin, bundan hiç zarar gör-meınesiydi. Kale yörede bir boşluğu dolduruyordu; yumuşak başlı kadın sürüsünün keyfince dolaştığı bir yer olmuş olan köye bir tür erkeçe düzen getiriyordu; davranışlarda alışılmadık bir ciddiyet de eksik değildi bu düzende, çünkü içinde yatak vardıysa da, akşam gazetesinden ve terliklerden önce kesiliyordu. Kışın çabucak gelen günbatırm ilk belirtilerini verir vermez küçücük birlik palaskasını bağlıyor, kadınların eşiklerinde kapu-

Ornıans* Bak jn Balkon    81 /6 tunun tozunu silkiyor ve bir Karaip yerli köyündeymiş gibi, geceyi geçirmek üzere, her şeyin -dil, mizaç, sözler, şakalar- tamamen başka bir düzeyde seyrettiği erkekler evine dönüyordu. Orada kırılgan, dört köşesinden boşluğun üzerine asılı, ama çarkları tuhaf biçimde birdenbire dönmeye başlayan bir dünya vardı. Gran-ge’ın aklına ara sıra, durmuşken bir depremle yeniden çalışmaya başlayan, ama artık yalnız çeyrekleri çalan duvar saati geliyordu: içlerinde rastlantının bir an için zorunluluğu yeniden çiçeklendirdiği bir paralık veya bir günlük o narin ve saçma mekanizmalara hep ilgi duymuştu. Tamamen gıllıgışsız ve içten olduğu zaman, kuluçkaya yatmış olan kışın altında, evlerin tatlı sıcaklığında kendi kendilerine yumurtadan çıkmış olan ve hayvansı denebilecek bu garnizon aşklarının onu rahatlattığını içinden itiraf ediyordu: bunlar onun Mona’ya olan bağlılığını sakin ve huzurlu bir düzeye yönlendiriyor, bu ilişkiye bir sağlamlık, bir tür gelecek sağlıyordu.

Kalenin iyice yavaşlamış yaşantısının kendisine bıraktığı ufak tefek işleri savmak için artık çok erken, güneşin doğmasından uzun zaman önce toprak gibi, hatta daha boz, çamurlu su renginde bir aydınlığın ormanların arasından sızmaya başladığı saatten de önce kalkıyordu; henüz karanlık sabahın içinde homurdanmaya başlayan ev, keyfini yerine geçiriyordu. Olivon’a emirleri aktarıp yola koyuluyordu: artık bütün gün serbestti. Beyaz zemin donmuş kabuğunun altında yeniden çıtırdıyor; gece, bir esinti bile duyulmadan, kar tarafından içiliyormuş gibi, ormandan çekiliyordu; Falizes yoluna varmadan, önü sıra, yolun uzun persjjekcifi içinde, kızgın demirden koca bir güneş yerin hemen tütünde beliriyordu. Bu an Grange’a hep yeni ve görkemli görünüyordu: hava, uyanışın dirilttiği kandan da daha canlı ve kamçılanmış oluyordu; sanki ışık dünyaya o ana dek hiç böyle genç doğmamıştı. Kuvvetli bir içkinin erkenden tekrar forma soktuğu buzlu av sabahlarının keyfiyle, demirli değneğinin ucuyla Mona’nm kapısını çalıyordu. Koyun postundan astarlı kısa ceketi, kocaman kauçuk çizmeleri, sanki yıldızların altında geçmiş bir gecenin karıştırdığı, hâlâ üstünden biraz saman silker görünen sabahlık saçları ile Mona, tüm kırmızı karolarıyla yıkanıp durulanmış ev gibi, ayrık kökünden fırça, kaşağı ve yalakta bol suyla sabah temizliği çağrıştıran taze ve aksi, güzel bir köylü pazar günü gibi kokuyordu. Dışarıda yalnızca, eriyen buzlardan gelen iri damlaların bütün damların kenarlarındaki tef çalışları ile güneş dolu sabahı şenlendiren horoz sesleri duyuluyordu. Mona hep saatinde hazırdı; her sabah geceden, üstünden sel suları çekilmiş bir çakıl gibi, tertemiz ve aydınlık çıkıyordu.

- Kaç yaşındasın? diye soruyordu bazen Grange, kaşlarının üzerinde parmağını gezdirerek; güzelliğiyle rüzgâr yemişten beter pusulayı şaşırmış durumda, fazla parlak bir ışık altındaymış gibi gözlerini kırpıştırarak; bu sırada Mona da o derinden gelen gülüşüyle gülüyor ve parmaklarıyla onun saçlannı dağıtıyordu. Fakat Grange sorusunun anlamsız olduğunu, burada gençliğin yaşla ilgisi bulunmadığını hemen anlıyordu. Daha çok masalsı bir tür söz konusuydu, tek boynuz filan gibi. "Ormanlarda buldum onu," diye düşünüyordu ve tan-sıklı bir sivri uç yüreğine batıyordu; Mona bir işaret taşıyordu üzerinde: deniz onu kendisine kadar bir taş çeşme yalağında yüzdürerek getirmişti; onun kendisine ne denli güvencesiz olarak ödünç verilmiş olduğunu hissediyordu; getiren dalga mutlaka bir gün geri alacaktı.

Çıplak bahçelerin ve donmuş lahana evleklerinin arkasından, Censes des Fraitures denen yere kadar bir patikayı izliyorlardı. Falizes’den biraz uzaklaşılınca manzara açılıyordu; orman patikası deniz kıyısını izleyen bir yol gibi, yamaçlardan aşağı Belçika’ya doğru koşan geniş korulukların kenarını izliyordu. Ne bir eve ne de bir dumana rastlanmadan ufka kadar yayılan karın üstünde kapkara eğsilerden oluşan ormanın ta ucunda, bir boğaza bakan sivri bir kayaya yapışmış, evlerinin tüm beyazlığıyla güneşte pırıl pırıl parlayan, çözülen buzlardan çıkan soluk mor sisin içinde yüzen küçük bir kasaba seçiliyordu. Kardan yansıyan ışık ona bir yasak kentin ve vaat edilmiş toprağın fosfor ışıl parlaklığını veriyordu. Güneş yükseliyor ve her daldan damlalar yağdırmaya başlıyordu; fakat Fraitures’e doğru yürürlerken, ufukta gediğin kenarındaki küçük kent daha uzun zaman beyazla mavi arasında görkemli parıldayışını sürdürüyordu. Mona buranın Spa olduğunu inatla öne sürüyordu: kendisini büyüleyen bu adı bekleme salonlarındaki afişlerde .okuduğundan beri, Belçika Ar-denne’lerinde başka kentler de olabileceğini düşünmüyordu bile.

— Neden beni götürmüyorsun? diyordu, her defasında dünyayı yeniliğine geri verirmiş gibi gelen o ani ve sabırsız arzu patlayışıyla Grange’ın kolunu sarsarak. Ve erken gelişmiş bilgiç bir ev hanımı edasıyla ekliyordu:

- ... Julia da bizimle gelirdi. Hem biliyor musun, Belçika’da fazla para da gerekmez bunun için...

Fraitures koyağının ardında, terk edilmiş bir kömürcü kulübesinin kapısının önündeki karı küreyip kızağı çıkarıyorlardı. Kızak gerçekte, olasılıkla kışın ormanda çalı çırpı demetlerinin çekilmesinde kullanılmış oldukça kaba bir şey, bir tür scblitte idi. Falizes'de elektrikli aletlerden kırık fayansların tamirine kadar elinden her şey gelen, Tahtabacak lakaplı oğul Bihoreau buna sazdan bir oturma yeri uydurmuştu. Grange’la Mona sağlam ve biraz da ağırca olan kızağa koşulup onu çamların arasından sırtın üstündeki açıklıkta yükselen, Fra-İUtres’itn Nişanı denen kabuğu soyulmamış ağaç gövdelerinden yapılma kuleye kadar çekiyorlardı. Saat on sularının güneşi donmuş karın üzerine pırıl pırıl pullar saçıyor, her ikisi de aynı zamanda önlerine birer koca demet sıcak nefes püskürdüklerini görüp gülüşüyorlardı. Nişan’a varınca, Julia’nın hazırladığı ve Mona’nın bir kamp çantasında taşıdığı yiyecekleri paylaşıyorlardı. Mona hep kızağı bir at gibi Nişan’a bağlıyordu; -kapısını açık bırakmak ve durup dururken baş parmağıyla haç çıkarmak gibi âdetleriyle birlikte- onun tuhaflıklarından biriydi bu; Grange bu konuda ona soru sormaya cesaret edemiyordu; coşkulu anlarında, onun vahşi hayattan kalma birtakım yarı sihirli uygulamaların sırrını bildiğine inanmaktan bile kendini alamıyordu. Mona'mn özel yaşamına girmekle onun hakkında tüm kozlar ele geçmiş olmuyordu: sık sık öyle anlar oluyordu kî, Grange çekiniyor, korkuyordu.

Tepenin dik yamacında, ağaçların kesilmesiyle yamaçtan aşağı dümdüz inen uzun bir açıklık, bir tür pist oluşmuştu. Kızak taze karın üzerinde yavaşça kaymaya başlıyor, sonra bir çığ gibi ivme kazanarak, ağaç kökleri tam sökülmemiş olan yokuşun siyah poçuklarının arasından, karnıyla bunları biçercesine, aşağı doğru dalıp gidiyordu; güneş, uçuşan kar tozları, önlerine çıkan ıslak ağaç kökleri, yakındaki kara çamlardan oluşmuş dik yar, her şey, o zaman Grange’ın gözünde, kulaklarını ısıran ve dünyayı ağırlığından arındırıyormuş gibi gelen yıldırım gibi bir rüzgârın diimensuyu içinde birbirine karışıp gidiyordu. Kendisine yaslanmış olan Mona’nm göğüslerinin sırtında tatlı tatlı ezildiğini, sonra kızağın her hoplayışında yükünün hafiflediğini hissediyordu. Mona, sudan geçirmek için omuzlara alman ve tam suyun ortasında kurşun gibi ağırlaşıp bacakları felç eden peri çocukları gibi, hem hafif hem ağır, omuzlarına yapışıyor, bazen oyun daha da tuhaf bir hal alıyordu: Grange Mona’nın ağzının, ensesine dişlerini geçirdiğini ve ellerinin de kolları boyunca aşağı kayarak kızağın dümenini idare eden bileklerini tuttuğunu hissediyordu. Kızak, koyağın dibinde derenin oyduğu yatağın tatlı meyilli yamacına toslayıp takla atıyor, ikisi birden karların içine yuvarlanıyordu; orada birbirine sarılmış durumda, sinirli kahkahalar atarak, elleriyle ve dizleriyle boğuşmaya başlıyorlar, derken tekrar Mona’nm dişleri Grange’m ensesini arıyordu; birden bir gevşeme, ensesinden tutulup yerden kaldırılan bir kedi gibi, Grange’m bütün vücudunu sarıyor, omuzlarının arasından ve kolları boyunca içeri kayan kar da tenini tatlı tatlı yakıyordu. Silkinip, biraz soluklanmak üzere kızağın üstüne oturduklarında, Grange kıza -dar montunun altında beli ne kadar da inceydi!- biraz ürküntüyle bakıyordu; avı felç edecek iğneyi nereye batıracaklarını içgüdüsel olarak bilen sarıcaarılar geliyordu aklına. Susar susmaz, gözlerini kapayınca ormanda göz alabildiğine çözülen buzların ve eriyen karların hafif gargarasını duyuyorlardı; arasıra da, çok uzaklarda, tek başına bir horozun, ötüşüyle sabah güneşini bilediği oluyordu; Grange, başı Mona’nın omzuna dayalı, dünyanın sevecen duygularla dolup taşarak kendisine geldiğini hissediyordu.

Kulübeye dönüp kızağın üstünde yan yana kalan azıklarını yemeye koyuldukları zaman, öğle sonrası bayağı ilerlemiş oluyor, ormanın ufukları soluk mor bir haleyle koyulaşmaya başlıyordu. Soğuk biraz kırılıyor, eğimli gelen ışıkta kaygılı bir hüzün belirtisi seziliyordu. Mona kısa kapitone montunun içinde titriyor, birdenbire, mevsimin ve saatin tüm uyarılarına tamamen açık bir dağ göğü gibi çabucak sislere bürünüyordu. Grange sorduğu zaman:

— Gündüz sonlarını sevmem, diyordu başını sallayarak.

Ne düşündüğünü sorduğunda da:

— Bilmem ki, diyordu, ölümü belki de...

Bazen başım Grange’m omzunda sağa sola çevirerek, nisan yağmuru gibi aniden gelen o aceleci ve tuhaf hıçkırıklarını saldığı da oluyordu. O zaman Grange birden soğuğun kendisini kavradığını hissediyordu. Birdenbire geceyle dolu gözüken bu çocuk Bilici’ııin ağzından çıkan sözcükler hoşuna gitmiyordu. Falizes’e geldikleri zaman, soğuk mavi bir gölge evlerin duvarlarını yarı yerlerinden kesiyordu; çatı oluklarının kenarlarında eriyip yeniden donmuş buzdan telcıkler dar sokakları sessizlikle dolduruyordu. Daha güneş batmadan kar kül rengine bürünüyordu. Çevrelerinde toprak birdenbire öylesine sönmüş, öylesine buz tutmuş görünüyordu ki, Mona’nm önsezileri Grange’ı da etkisine alıyordu: gündüzün bir anda simsiyah bir kuyuya devrildiğini; içinde, yavan tadını ağzında çalkalayıp durduğu kül rengi ve soğuk bir suyun yükseldiğini hissediyordu. Julia çayı getirir getirmez kaygılı bir ivecenlikle soyunuyorlar, karanlığa bürünmüş, akşamm köylü hüznüyle dopdolu koca odada, hiç konuşmadan birbirlerine sarılıyorlardı. Grange bazen soğuk çarşafların arasında yarı doğrulup yastığa dayanıyor ve Mona’mn parmaklarını bırakıp gözlerini iri iri açarak bakışlarını odayı dolduran mobilyaların koyu gölgeli kütleleri üzerine kaydırıyordu. "Neyim var benim?” diyordu dertli denli. "Kim bilir? Giinbatımı bunaltısı herhalde..." ama o ana dek bunu hiç hissetmemiş olmasına da şaşıyordu. Gece bastırırken kaleye döndüğü sırada, yalnızlık omuzlarına çöküyor, çoğu kez Mazures çiftliğine uğrayıp Hervou-et’yi de alıyordu. İkisi birlikte, gürültüleri sünger gibi emen yumuşak karla kaplı yolu tutuyorlardı. Orman yoluna çıkar çıkmaz, batan güneşin yerini alan Meuse şantiyelerinin ışıklarının, kar tabakalarının üzerinde hasta bir tan aydınlığı, bir tür sahte şafak gezdirdiğini görüyorlardı. Grange’a öyle geliyordu ki, s.ıııki toprak bile sararıp solmuştu ve zaman onu yüksek ateşiyle için için kemiriyordu: sanki toprakta, kokmaya başlamış bir ceset üzerinde yürür gibi yürünüyordu.

Odasına çıktığında sık sık masasında Gourcuff’ün, ya da bazen kamyonetin, taburdan getirdiği postayı buluyordu ve bu olasılık da dönüşleri tatsızlaştırıyordu: haberleri sevmiyordu Grange; arkalarında çok yaşlı bir anne veya kızkardeş bırakmış olan ve günlük gezintileriyle çaktırmadan postacıyı atlatan, dünyadan yalıtık insanlara benziyordu. Geç döndüğü günler, Moriar-me’den yazı geldiğini daha odasına bile girmeden, önünden geçtiği koğuşun sessizliğinden anlardı; uyku sessizliği değildi bu; nitekim aradan bir-iki dakika bile geçmeden Oiıvon gelip kapısını çalardı: görünüşte tekmil vermek içindi bu (beklenmedik ve Cizvitçe, Grange’ın komiğine giden bir topuk vuruşu bunun kanıtıydı), ama gerçekte, tüm koğuşa ‘teğmenin keyfi yerinde görünüyor’ gibilerden rahatlatıcı bir haber vermek amacını güdüyordu.

Görünüşe göre kaygılanacak bir şey de yoktu gerçi. Resmî yazılarda, anlaşıldığı kadarıyla, Çatı kesiminde herhangi bir değişiklik öngörüldüğüne dair hiçbir şey yoktu. Hatta zaman zaman, biraz iyimser bir bakışla, düpedüz güven verici bazı belirtiler bile seçiiebiliyordu; örneğin, Istihkâm’dan gelen ve karların erimesinden sonra -ki bu ifade şimdiden uzun bir bahar havası müjdesi verir gibiydi- tanksavar mayınların elden geçirilmek üzere çıkarılıp yol kenarlarına stoklanmasını öngören yazı gibi. Ama haftadan haftaya daha bollaşan bu renksiz ve yavan laf kalabalığının içinden, huzur ortamını biraz bulandıran bazı bilgiler de süzülüp geliyordu: sanki uykuda dünyayla bağlantıları kesilmiş, ama o durumda bile hâlâ ağır bir saplantıyı içinden atamamış

bir beyin, zaman zaman sinirlerin uçlarına kadar hafif karıncalanmalar gönderiyordu. Kışın iyice ilerlediği şu günlerde Grange’ı kaygılandıran, siivarı birliklerinin hareketiydi; herkes biliyordu ki, (süvarilerin kendileri de saklamıyorlardı) bir Alman saldırısı durumunda bunlar Belçika’dan geçerek cephe hatlarının ilerisine doğru yayılmak üzere hazırlanmışlardı. Fakat Faiizes’e kadar ulaşan bölük pörçük emir ve talimatların elden geldiğince çözülmesine kalkışılınca, Grange’m merakını kurcalayan başka bir olasılıklar şeması belirmeye başlıyordu: süvarilerin hatların ilerisine doğru ilerleyişinden çok, ne şekilde geriye, hatların içine çekileceklerine kafa yorulduğu belliydi. Karların içinde uyuklayan Meuse birliklerinin komutanlarını uyaran; geri çekilme yollarını, kolların akış hızlarını, tahrip etme yetkisiyle donatılan birlik komutanlarını belirleyen ayrıntılı yönergeler her hafta dolu gibi yağıyordu. Berkitilmiş evlerin, geri çekilen ve gerisin geri sınırı geçen süvarilerin emrine girecekleri, özellikle manyakça bir kesinlikle belirtiliyordu. Ana planlar üzerinde kırmızı kalemle, ilerdeki topçu birliklerinin süvarilerin Meuse berisine çekilişlerini korumak üzere dövecekleri bölgeleri gösteren krokiler Grange’a kadar geliyordu. Meuse mü? diyordu Grange v<^ sanki uzun bir fırça gelip karanlıkta ormanının kuytusuna sığman berkitilmiş eve dokunuyor ve onu tehlikeli bir fosfor ışıllıkla parlatmaya başlıyordu. -Meuse mü? Bu nokta onları da biraz ilgilendiriyordu!..

Oldukça kafası karışık, masasına dirseklerini dayıyor ve karanlık pencerede parmaklarıyla tef çalmaya başlıyordu. Bu tatsız şokun ardından, kalabalık bir yedek düşünceler sistemi refleks halinde devreye giriyordu. Savaşın bir gün gelip berkitilmiş evi de dövmesini pek iyi tasarlayanı 1 yordu: bütün kramponlarıyla toprağa sımsıkı kenetlenmiş ağır bir makine olan bu orduda birliklerin hareketi, hayal gücü için, uzun zaman önce-

den planlanmış anormal bir taşınma görünümü alıyordu. "Zaten kimin aklına gelir ki bundan bahsetmek?" diyordu Grange omuzlarını silkerek. "Kimse bunu ciddî olarak düşünmüyor. Hatta Moriarme'deki sohbetlerde bile..." ve düşüncelerinin burasında birden duraklıyordu, çünkü aklına Varin geliyordu (Ama Varin, ohoo!,. diyordu kendi kendine). Ne var ki omuz silkmek her şeyi çözmüyordu; bir şey kalıyordu içinde: ne tam belirlenebilen ne de susturulabilen bir tür iç sıkıntısı; masasında ‘yazılar’ olduğu akşamlar adamlarının uykusunu geciktiren sıkıntıyla aynı şey, diyordu Grange... Petıt Ardennais’yi ve berkitilmiş eve kadar gelebilen Paris gazetelerini okuyup bitirdikten sonra, bazen ‘gazetelerin bu denli kötü olduklarına’ dair inatçı izlenimin nereden geldiğini soruyordu kendi kendine. Onlara bakılırsa hiçbir şey olmuyordu. Finlandiya savaşının sonuna yaklaştığı belliydi. Bir ara çok sözü edilmiş olan Doğu cephesinde ise her şey sakin görünüyordu: görünüşe göre Kafkasya’nın petrol kuyuları hâlâ alev almaya karar ve-remiyorlardı. Asıl yangını denetlemek için yakılan, ufukları bir an dalgın dalgın kızarttıktan sonra şimdi kömüre kesen ve yavaş yavaş sönmekte olan küçük kar şt ateşler... Ve işte şimdi de kuzeydoğu cephesinde biraz gürültülü bir sessizlik yayılmaya başlıyordu: sofrada davetlilerin, ordövrlerle asıl besleyici yemekler arasındaki zamanın hiç de yakışık almayacak kadar uzadığını, dikkat çekmeden kendi kendilerine açığa vurmakta kullandıkları, hafif öksürmeler ve sandalye gıcırtılarıyla döşeli, bazen bir meleğin geçtiği söylenen, o bilinen sessizlik... Çünkü anık kulakları tırmalamaya başlamış olan bu sessizlik bir açlıktı ve görülen esnemeler de can sıkıntısından çok, artık bu açlığın dışa vurulmasını tamamlayan, çenelerin o korkutucu açılışını düşündürüyordu. Kış yaşlanıyordu; sakinliğinin, Juies Verne’in buzların erimesiyle günden güne küçülen yüzer adası gibi, her yanından çatladığı hissediliyordu.

Gecenin korugana üşüştürdüğü bu iç açıcı olmayan ve Kurtçuklarım dediği düşüncelerle bir süre al takke ver külah boğuştuktan sonra, Grange yatmadan önce bazen gidip yatağının baş ucuna asılı Belçika haritasına bir göz atıyordu; ‘Petit Ardennais’ gazetesinin, Fransa, Almanya ve Belçika bayraklarıyla çevrili, sırası gelince noktalı çizgilerden kesilmek üzere hazırlanmış parasız ilavesi idi bu. Grange her defasında sarsılarak, "Sanki bir peynir parçasının çevresinde halka olup üstündeki kapağın kalkmasını bekleyen sinek sürüsü," diye düşünüyordu. Haritanın kenarındaki ölçeği ve kendi tırnak törpüsünü kullanarak ciddî ciddî bazı uzaklıkları ölçüyordu. Hesap meydandaydı: Belçika döşeği kalınlıktan yana yufkaydı. Almanya sınırından Meuse’e kadar yüz kilometre bile tutmuyordu: kendini hiç sıkmadan üç saatte alınacak yol. Bereket versin, ordulara karşı alerjik Ardenne kilometreleriydi bunlar, kim olsa bilirdi bunu. 1914’te Joffre burada boyunun ölçüsünü almış, bu ders boşa gitmemişti. Mcuse’ün Liege kesiminin ötelerine dek kollarını atan uçsuz bucaksız ormanın kocaman yeşil lekesine bir tür ferahlama duygusuyla bakıyordu; gerçekten orman olarak, rastlanabilecek en ciddî ağaç deniziydi bu; ayrıca bu denizin hiçbir kesimde Falizes hizasındaki kadar sık ve yoğun olmadığını da fark ediyordu. "Tek bir açıklık bile yok!" diyordu kendi kendine, ağzını kulaklarına vardıran gizli bir memnunlukla. Zaten güvenilir tanıklıklar da vardı. "Küçük ağaçlardan uçsuz bucaksız bir orman," diyordu Michelet: hiçbir ordu kör gibi bu apaçık ve sakin tuzağın içine girip kay-bolamazdı. Başka deyişle, ormandan da beterdi burası, bir cengeldi. Üstelik Belçika ordusunu da hesaba katmak gerekiyordu: tam on yedi tümen!.. Hazırladığı tahrip planları doğrusu etkileyiciydi. "Orman yolları mı, diyordu Grange kendi kendine yüzünü buruşturarak; birkaç ağaç devirdin mi tamamdn!.." Ne var ki sorun da -bu nokta sık sık kafasını kurcalıyordu- ağaçların bu kadar küçük olmasıydı. Ama bütün şansları kendinden yana çekemezdi ki insan. Battaniyelerinin arasında bir süre Belçika ordusunu, planlanan yıkımları, tarihten çıkan dersleri düşünüyordu. Birisi Meuse ordusunu ayraç içine alan bu tuhaf unutkanlığına dikkatini çekse, onu hayli şaşırtmış olurdu. Bu konu aklına bile gelmiyordu, işte o kadar; tuhaf bir durumdu bu, ama nedenlerini fazla kurcalamayı hiç istemeyeceği de belliydi. Yarı uykusunda, sakinleşmiş olarak, ormanın boy atışını dinliyordu.

Ocak ayının ortalarına doğru, yolları tümden geçilmez hale getiren yoğun kar yağışlarından sonra, hava açtı ve öğle yemeği saatinde bir Alman keşif uçağı Meuse vadisi üzerinde göründü: uzaklıktan dolayı çok yavaşlamış görünen, ara sıra güneşte parıldayan minicik bir pul gibiydi. Ardısıra yumuşak bir ‘plop!’ sesiyle birbiri ardından patlayan bir dizi yuvarlak pamuk topağı da onu oldukça uzaktan izliyordu. Manzara hiç de savaş sahnesi gibi gelmedi Grange’a; daha çok zarif ve süsleyici bir yanı vardı; patlamaların arası gittikçe açılmakla birlikte, sanki duru sabahın mavi göğüne göksel bir bahçıvan çivisiyle sıra sıra çiçekler dikiliyordu. Uçak bir hafta boyunca her gün geldi. Grange Meuse mevzile-rindeki hafriyat ve inşaat çalışmalarının kar yüzünden daha iyi görülebilir hale geldiğini ve Almanların da bundan yararlanarak fotoğraf çekmeye çalıştıklarını sanıyordu. Koruganda, kahve saatinde, uçağın tuhaf düzensiz homurtusu duyulunca bir anda bütün başlar pencereye çevriliyordu.

- Bu kez tamam işte!., diye homurdanıyordu Gourcuff, uçağa doğru yan yan bakıp gözlerini kırpıştırarak. Gözlerini komik bir biçimde miğferinin arkasına saklıyordu: sorarlarsa güneşten, ama gerçekte bazen ev-ceğizin damındaki arduvazian tıkırdatan küçük şarapnel parçacıklarından korumak için. Fakat uçaksavarlar biç isabet kaydedemiyoriardı; son savaşta taıtbe’lara ateş etmiş okn eski küflü 75’lik namlulardı bunlar.

- Eski malzeme !.. diyordu Olivon tarafsızca ve tiksintiyle ve tekrar fincanına yapışıyordu. Bir süre daha pencereden, kulağa hoş gelen yumuşak ‘plop’ seslerinin bir tören salvosunun ağır temposuyla durgun maviliğe tohum saçtığı işitiliyordu.

- Varin küplere biniyordur şimdi, diye düşünüyordu Grange. Keşiflerin ardından bugünlerde saldırı bekliyordur mutlaka. Yüzbaşıyı, burun kanatlarını oynatıp ağzını biraz çarpıtarak birdenbire muhatabının karşısına dikildiği o küstahça tavrıyla, ("Hâlâ anlamadınız mı?") elleri arkasında, bürosunun içinde enitıe boyuna dolaşırken gözünün önüne getiriyordu. Kimi günler berkitilmiş evin gerisindeki bölge Grange için tümüyle sisler içinde eriyip gidiyordu, ama Varin, asla: o hep ür-künç bir biçimde canlı kalıyordu. Belki de masasının üzerindeki nikelajlı telefon ve kulaklığın üstüne konarak çalışı daha ilk vuruşunda kesen kedi pençesinden bile hızlı ö sabırsız eli yüzündendi bu. Zorlu kapışma anını kafasında tasarlamaya çalıştığında, Grange’ın gözünün önüne hep birtakım bulanık ve karmakarışık görüntüler geliyordu, ama olağanüstü bir açık seçikiik gösteren bir tanesi bunun dışındaydı: telefonun üzerinde Varin’in kuru kemikli eli ile, âletin üstüne eğilmiş yüzde tek kımıldayan yer olan dudakların o sinirli ve açgözlü tiki. Acaba neden, diyordu kendi kendine, bu görüntü benim için hem bu kadar açık ve belirgin hem de böyle olağanüstü derecede sevimsiz?.. Bazen bir ço-

cuk kaygısızlığıyla, bir gün uzaklarda, hayaletlere ve süı prizlere teslim olmuş bir dünyanın ucunda yitip gitmiş olan berkitilmiş evin arkalarında -ne de olsa savaştı bu, bomba yağacağını düşünmek mantıkdışı olamazdı elbette- Varın in telefonu kesılseydi neler olacağını hayal etmeye çalışıyordu.    '

Haftanın sonuna doğru, buzların çözülmesi kokan kalın bir sis Çatı yi sardı; Alman keşif uçuşları da durdu. Sonra hava yeniden açtı; kuru ve duru, dondurucu bir soğuk iki gün yaylanın üzerine çöktü; hemen tümüyle buzlanan yol berkitilmiş evin Falizeş’le tüm bağlantısını kesti. Küçük kalede rüzgârsızlıktaıı yelkenleri sarkmış bir gemi mürettebatının hırçınlığı ve huysuzluğu için için kaynıyordu. Üçüncü gün erkenden, soğuktan kakırdayarak giyinmeye çalışan Grange penceresinden, Butt6s koruganmdan bir erin, karnına kadar kar içinde, yan patikalardan birinden çıktığını görerek şaşırdı. Butt£s’dekiler ulaşılamayan Falizes’e Moriarme’den gelen bir bildiriyi aktarıyorlardı: alarm emriydi bu - bir numaralı alarm...

"Oysa radyoda hiçbir şey yok..." diye tekrarlıyordu kendi kendine, inanamayarak. "Hem sonra bu karda!.." Fakat masanın üzerindeki küçük dört köşe kâğı-dn yanında birdenbire karın hiç hükmü kalmıyor, radyonun sessizliği de burunlara bir tuzak kokusu getiriyordu. Savaşta bir emir, bir haber, basit bir söylenti birdenbire her şeyin üzerine bir tutulma başlangıcının kuşkulu ışığım yayar, dünyayı yeni bir mevsimin içine devirir. Aradaki tahta perdenin arkasından (Grange her olasılığa karşı silahların elden geçirilmesini emretmişti), sökülen mekanizmaların beyaz tahtaya vuruşları, kafası iyice bozulmuş adamlarının hırçınlığını Grange’m sinirlerine kadar iletiyordu. Alarmlara pek inanmazlardı gerçi, ama son derece sinir olurlardı gene de, Kızma birader oyunundaki ‘kuyu’ hanesi gibi: haftadan haftaya biriktirilip sağlama bağlanmış huzurlu ve rahat hayallerden, güvenlik öngörülerinden oluşan koskoca bir sermaye bir anda duman olup uçuyor, her şey yeniden sıfırdan başlıyordu. Sonra ordu Meuse’ün ardındaki en ücra köşelerine dek silkiniyor, bilgi toplamaya çalışıyor, uyanan bütün antenleriyle sınır boyunca tepinmeye başlıyordu. Öğleye doğru yüzbaşı Varin’in berkitilmiş evin önüne çıkageldiği görüldü.

- Olivon size kahve ısıtır şimdi, dedi Grange, oturdukları zaman.

- Les Buttds’dekiler alarm emrini bana bu sabah iletti, diye ekledi hafifçe öksürüp, aşırı çekingenlik göstermeden burnunu biraz kaldırarak.

Yüzbaşı omuzlarını silkti.

- Ben de sizden fazlasını bilmiyorum azizim. Ama gene de bu kez bir şey olursa şaşarım. Eclaterie’yi tırmanırken üç kez yolda kaldık.

Yola doğru tiksinti belirten bir jest yaptı. Hemen hemen dalgın ve ilgisiz bir tavırla:

- Sizin burada her şey yolunda mı? diye bıraktığı yerden devam etti.

- Bildiğiniz gibi, mazgal kapakları hâlâ gönderilmedi...

Yüzbaşı gene omuzlarını silkti. Uç aydan beri bir türlü bulunup gönderilemeyen malzeme ve parçalar için ortalığı birbirine kattığını Moriarme’de herkes biliyor-, du. Koruganlarının ‘gözkapaklarınm’ eksik olması bir sakatlık gibi ona acı veriyordu.

■ - Biliyorum, dedi buruk bir ifadeyle ağzını çarpıtarak. Ama n’aapayım, bunları kendim imal edemem ki...

Kahvesini arada bir sessiz kalarak, küçük yudumlarla içiyordu. Ağzında bir bakla var ama... diye düşündü Grange. Çıkarmakta tereddüt ediyor. Yüzbaşı fincanını bıraktı ve bütün ziyaretçilerin ister istemez yaptıkları gibi pencereden dışarı bir göz attı. Bir an için ornıa-nın kovulsa da gitmeyen sessizliği odaya doluverdi: deniz dibinde yatan gemi enkazına suyun gürültüsüzce dolması gibi.

— İnelim, dedi Varin aniden, sert bir tavırla. Eriyen karların keskin soğuğu korugamn içinde hemen hemen dayanılmaz oluyordu. Tünel kapağmm yanında birkaç boş şişe betonun üstünde sürünüyordu. Bir bodrum penceresinin toz renkli zavallı aydınlığı, karlı gökten düşen yavan ve boz bir ışık, mazgal deliğinden çıplak betonun üstüne vuruyordu.

— Daha karlar erimeden cephane sandıklarının altına ızgaralar uydurmak gerek, dedi yüzbaşı alçak bir sesle. Kışın betonlar pas yuvası oluyor. Bu alarmın ardında gerçekten birşeyier varsa, Tanrı bilir ne yaparız!..

Mazgaldan yola bakarak, yüksek sesle hayal kuru-yormuş gibi devam etti:

— Herkes uyuyor. Yapmadıkça yapmayacakları geliyor kerataların. Yağlamalar dedin mi: Olur, olur, görürsem söylerim! Bu pis karın ardından, konuşlanmış silahların yarısı bile korugan hattına ateş açacak durumda olmayacak.

Grange tanksavar topunun mekanizmasını açıp kapadı; mekanizma nazik ama sert bir klak! sesiyle yerine oturdu.

— Sizin için söylemiyorum, dedi Varin düşünceli düşünceli. Zaten, keşke paslanan yalnız toplar olsaydı...

Yüzbaşı parmaklarının ucuyla yumuşak eldivenlerini dolaklanna vurup şaklattı ve çenesinr kaldırarak burun kanatlarını Grange’a doğru küstahça oynattı.

— Boktan bir ordu azizim; ve bana çok geçmeden boku yiyecek bir ordu olmaya istekli gibi görünüyor. Her neyse, bu bizim işimiz değil, diye kesti birden, sözlerine bir hava veren o yırtıcı neşeye geri dönerek,

— Başka bir konu, Grange, diye devam etti kısa bir sessizlikten sonra, gözleri yerde, eldivenlerini giyerken: Alaya atanmaya ne dersiniz?

- Alaya mı?

- Kadroları yeniden tamamlanmakta olan rütbe dışı bölüğe. Sizin gelişinizden beri asteğmen bakımından yeni zengin gibiyim. Harakiri için de seçimi bana bırakmak lütfunda bulunuyorlar.

Grange yüzbaşıya baktı ve birden kızardığını hissetti. Bu ‘rütbe dışı’ bölük en ünlü ‘torpil’ yerlerinden biriydi.

- Ne diyeceğimi pek bilemiyorum, dedi bir an sustuktan sonra ve hiç de mutlu görünmeden. Hiç olmazsa bu onura neden layık görüldüğümü bilseydim...

- Yoo, Grange, dedi yüzbaşı, bir an için elini onun omzuna koyarak. Demek istediğimi herhalde iyi anlatamadım. Seçimi ben yapsam sizi burada alıkoyardım.

- Öyleyse cevabım hayır, diye devam etti Grange ve parmaklarının ucuyla kestirip atan bir hareket yaptı.

- Kesin kararlı mısın?

- Kesin kararlıyım.

Yüzbaşı kaşlarını çattı ve hafifçe öksürdü. Ayağının ucuyla boş bir şişeyi tünel kapağına doğru yuvarladı. Sıkılmış ve kararsız görünüyordu.

- Bu işte onur sorunu yapacak bir şey yok, dedi aniden Grange’a doğru dönerek. Onurla filan hiç ilgisi yok. Yönetmeliğe uygun sıradan bir atama, hepsi bu. Burası size göre bir görev değil. Yerinize bir astsubay gelir.

- Hayır, dedi Grange yeniden, biraz alçak sesle.

Tekrar bir sessizlik oldu.

- Bir kadın mı yoksa? dedi Varin. Yüzünde soğuk bir buruşma belirir gibi oldu. Libidosu kendini böyle ifade ediyor herhalde, diye düşündü Grange ve bir an durduktan sonra ekledi:

- Hayır. Pek öyle sayılmaz.

- Ee, öyleyse?

97/7

Ormana Bakan Balkon

— Sizin emrinizde kalmayı yeğlerini.

— Yoo, dedi yüzbaşı, parmaklarını tabancasının kılıfı üzerinde tıklatarak, Grange’a alaycı bir merakla bakıyor, buzları biraz çözülüyordu.

— Yoo, hayır, bunu söyleme bana... Hiç sanmıyorum.

Koruganı gezdikten sonra bir süre Grange’ın odasına çıktılar. Yüzbaşı bazı belgeler verdi; Grange kâğıtlara kısaca bir göz âttı: aşağı yukarı her zamanki vırvır-dan ibaretti, Grange’ın ‘gümrük’ adını verdiği şeyler. Koruganlardaki malzemenin bakımı, sınırda gözetimin sıklaştırılması, tahrip kalıplarının ve dikenli tellerin yerleştirilmesi... Fakat bu kez bir yenilik de vardı: Alman zırhlı araçlarının siluetlerini gösteren bir defter. Birden düşünceli bir tavır alan Grange defteri şöyle bir karıştırdı. Bu kez Siegfried hattından söz edilmiyordu. Savaş hiç değişmeyen resmî cümlelerin ardında göynü-yor, yumuşuyordu; yeni yılla birlikte, hiç fark edilmeden öbür yamaca atlamıştı işte.

— Ya, evet! dedi Grange'ın omzunun üstünden bakan yüzbaşı. Biraz ciddî olmaya başlıyorlar nihayet... Yüzbaşının dilinde bu adlandırılmayan üçüncü kişiler hiçbir zaman Almanlar olmazdı. Onlar deyince yalnızca güç ve yetkinin fırtınalı üst bölgelerini; kendilerinden zihniyetçe kopmuşluğunu için için bilediği biiyiik şefleri kastederdi. - Aslında bu adam "düşmüş Meleğin takımından," diyordu-Grange zaman zaman, kendisini yüzbaşıya yakınlaştıran duygudaşlığa şaşıp kalarak.. Ama uzmanlaşmış bir Lucifer’ci bu: Tanrısını yıldızlı omuzlarda görüyor.

— Eminim saati biliyorsunuz, dedi. Zoraki gülümsüyordu. Aralarındaki eski küskünlük bir anda yeniden doğuyor ve yeniden Grange’a batmaya başlıyordu.

— Aşağı yukarı... dedi yüzbaşı, yapmacık bir telaşsızlıkla sigarasını yakarak. Eldivenlerinin ucunu defterin üzerinde gezdirdi.

— ...Ve inanın bana, riske girmiyorum. Şunlar var va, kırlangıçlarla birlikte geldiklerini göreceksiniz.

Bir süre aylak aylak pencereden baktılar, tekrar kahve içtiler. Öğle güneşi biraz dirilmeye başlamıştı; orman yolu yer yer kahverengi lekelerle alacalanıyordu. Eriyen karların saçaklardan damla damla kümesin üstüne düştüğü işitiliyordu.

— Niçin burada kalmak istiyorsunuz? diye birden söze girdi Varin. - Hayır, diye eliyle durdurdu Gran-ge’m yanıt girişimini. - İzin verin. Ben gönüllüleri sevmem, ne olduklarını bilirim. Şimdi tutup da bana ilk saflarda çarpışmak için kalmak istediğinizi söylerseniz gözümden düşersiniz ve size inanmam.

— Hayır, dedi Grange. Neden bu değil. Burası hoşuma gidiyor işte..

Kendi ağzından çıkanları dışarıdan, başkasıymış gibi dinliyordu sanki ve kalış nedenleri hakkında birden- ' bire bu kadar bilgiç kesilmesine de şaşıyordu.

— Evet, evet, herhalde sebep bu olmalı, dedi yüzbaşı bir an sessizlikten sonra. Gene sabit gözlerle önünde uzanan yola bakıyordu. Amma da tuhafsınız! diye ekledi, biraz zoraki bir gülüşle.

Veda etmek üzere ayağa kalktı ve miğferinin kayışını sıktı. Yüzü bir anda, büyük kartal burnu ve gözlerini çevreleyen ağır halkalarla, yorgunluktan incelmiş o sert ve yakışıklı maskesini takındı.

— Demek son söz söylendi, dedi, ilk kez içtenliğe ve candanlığa benzer bir ifadeyle elini Grange’a uzatarak. ‘...tekrar okuduğu halde ifadesinde ısrar ediyor’, soruşturma tutanaklarında söylendiği gibi.

— İsrar ediyor, dedi Grange da. Bunun sizin pek hoşunuza gittiğinden emin değilim.

— Yanılıyorsunuz azizim, dedi Varin ciddiyetle, sigarasını yakarken. Savaşı, kendi firar biçimlerini kendi-

leri seçmiş olan adamlarla birlikte yapmaktan hiç de gocunmam ben.    '

Akşam geç vakit Grange kısa bir gezintiye çıktı. Yüzbaşıyla konuşması huzurunu kaçırmıştı, hava almaya ihtiyacı vardı. Onu asıl şaşırtan, durup dururken içinde beliren sanki hayvanca orada kalmak arzusunda Mona nın ne kadar az yer tuttuğunu yüzbaşıyla konuşurken birdenbire anlamış olmasıydı.

— Burada yaşamak için mi? diye neredeyse yüksek sesle söylendi. Çıplak ağaç gövdelerinin arasından, beton duvardan gözyaşları gibi süzülüp dikenli tellere dek ulaşan pas sızıntılarıyla pek zavallı görünen şalesine, konserve kutuları dikilmiş küçük bahçeye, kümes dedikleri derme çatma kulübeye baktı ve omuz silkti. Ha orası olmuş ha başka yer, hiçbir kışla onun için fark etmezdi. Hayır, başka şey vardı işin içinde. Falizes’de yaşadığı coşku ye heyecanı ona en iyi hatırlatan ve içinde hiçbir yerde olmadığı kadar rahat soluk aldığı izlenimini duyduğu anı, küçük bir çocukken tatil için rüzgârda savrularak deniz kıyısına inişleriydi.. Kıyıdan daha birkaç kilometre uzaktayken trenin penceresinden ağaçların yavaş yavaş küçülüp eciş bücüş fidanlara dönüştüğünü görür görmez benliğini saran heyecan... Otel odasının pencerelerinin doğrudan doğruya dalgalara bakmaması olasılığını düşünür düşünmez boğazından yukarı tırmanan korkulu sıkıntı... Ve ertesi gün plajda kuracağı kumdan şatolar... Bunlarda yalnızca durmakla bile yürek başka yerlerdekiııden daha hızlı çarpıyordu, çünkü az sonra gelgitte suların yükselip her şeyi süpüreceği biliniyordu, ama aynı zamanda buna inanılmıyordu da.

Akşam, birkaç mektup yazdıktan -bu iş gittikçe bir angarya halini almıştı, derdini anlatmak için bir sürü duvarı aşmak gerekiyordu- ve günlük raporu imzaladıktan sonra, erkenden yattı. Uzun kış akşamlarında, ince bir tahta perdeyle ayrılmış koğuştan gelen gürültülü soluklan dinleyerek kitap okumayı seviyordu. Yatağının başucuna asılı korugamn anahtarıyla, çevresini saran berkitilmiş evin, tamamen yalıtılmış ve kendi üzerine kapanmış, tüm ambar kapaklarını kapatıp seyir durumuna geçmiş bir gemi gibi, gecenin içinde sürüklendiğini hissetmekten hoşlanıyordu. Fakat o akşam kitap yerine rafa uzanıp yüzbaşının bıraktığı siluet defterini aldı ve uzun uzun karıştırdı. Daha önce hiçbir yerde görmediği bu ağır, hantal şekiller egzotik, tekniğin gerekleri arasında her nasılsa Fafnir’in anısını saklamanın da yolunu bulan Alman savaş makinelerine özgü o barok, dramatik ve ürkütücü yönleriyle sanki başka bir dünyaya ait, gibi görünüyordu, "y/eird,"' dedi içinden: Fransızcada bunu anlatacak kelime yoktu. Tiksinmeyle karışık tuhaf bir büyülenme içinde, gözlerini defterden ayıramıyordu Grange. Dışarıda, Ardenne’in ağır yağmuru geceyle birlikte yağmaya başlıyor; kar, damlaların trampet çalışını yumuşatıyor, boğuyordu. Grange zaman zaman istemeden kulak kabartıyor, sanki açık saçık fotoğraflara bakıyormuş gibi yakalanmaktan korkarak, koğuştan gelen gürültüleri dinliyordu.

Kış sonuna doğru Grange izne çıktj. Paris, yeni ağaran ıslak tanyeriyle, kirli boz, pis ve itici görünüyordu, indiği otelde maviye boyanmış lambalar yatağın üzerine, dokunma duyusunu yanıltan, el yordamına dönüştüren soğuk ve çöllük bir hastane aydınlığı serpiyordu. Sıcaklık yalnızca vücutların birbirini kucakladığı yerlerde, barların ve tiyatroların aydınlık mağaralarında geri geliyordu; sanki yaşam bölgesi buzul çağlarında olduğu gibi, yeraltına sığınmıştı. Grange o kahveden bu kahveye dolaşarak birkaç eski dostluğu canlandırdı, ama artık candan yürekten istemiyordu böyle şeyleri; aslında ek-

‘Tuhaf, alışılmadık. (Yay.)

sik olan, kentin kalbiydi: Paris artık bir gardan, iki tren «ısında açılıp kapanan kapılardan başka bir şey değildi; geceleri taşkömürü renginde ev sıralarının arasındaki hendeklerde lambaların küçük isli sinyalleri yanıp sönü-' yordu. Baharın ilk günlerinin hâlâ süren soğuğuna karşın, gezintiye çıkanlar gene de parklarda oturuyor; ellerini kavuşturup, taşınma öncesinde hem aylak hem kaygılı bakışlarım evlerinin üzerinde son kez gezdiren insanlar gibi kente bakıyorlardı. Üzerine düşen ışıklar azalınca, kent yumuşak tüyden kılıfını yitirmiş, artık içindeki sert çekirdeğe dokuııulur olmuştu: Öteden beri taşıdığı, yolların düğüm olduğu yer niteliği meydana çıkmıştı. Şimdi, Roma imparatorluğunun geç dönemindeki bir kent gibi, ordu ile kırsal kesimin ‘villaları’ arasında zayıflıyor, küçülüyordu; kalbi yalnızca devletçe el konmuş kadro dışı yedek personelle çarpıyor, zaman zaman boş sokaklarının dibinden, sınırlardan doğru yükselen belli belirsiz fırtınanın gümbürtüsünü dinliyordu.

Grange iti canı sıkılıyordu; yeniden trene binip taşraya gitti. Birden çözülen buzlar, eriyen karlar yüzünden Vienne taşmış, ekşi, bulanık, salya gibi sular yeşermeğe başlayan alçak cayırları basmıştı. Ama Chinonna-is bölgesinin vadilerinde, Touraine’in hafif mavisi her yerde tepelerin üzerine oturmuştu bile: gözenekli kalker yamaçları kaplayan soyunmuş baltalık korularda, kışın bıraktığı kuru çalı çırpı arasından yer yer sarı alev-cıkler gibi taze bitki filizleri uç veriyordu. Grange sabah erkenden otelinden çıkıyor, henü'z çıplak kavakların ara&ından görünen, sisten uzun eşarplara sarınmış Vienne'i sağma alarak yürüyordu. Vadinin bir dönemecinde birdenbire, beyaz tozdan unlara bulanmış değirmenci yollarının ortasında, güneşle birlikte kalkmış, sık mavi pullarla örıülü damlarıyla sabah sisinin içinden bir lüfer sürüsünü aratmayacak sedef parıltılarıyla çıkan, dua kitaplarındaki minyatürleri andıran tertemiz şirin bir kasaba, küçük köprüsünün ucunda alçakgönüllü tepeciğine yaslanmış duruyor; evlerinin üzerinde, çok yukarılarda, şatonun geniş ve yüksek duvarı iki elle tutulup boylu boyunca açılmış bir krallık baş bağı gibi yayılıyordu. Grange pazara gelen ilk köylü arabalarıyla birlikte köprüyü geçiyor; taflan saksılarının arkasına sığınmış minicik kahvede, dar ve yokuşlu sokaklarda demir çemberli arabaların ve arnavut kaldırımlarında yuvarlanan fıçıların gürültüsünü dinleyerek, erkenden, hatta bazen aç karnma, Vienne tepelerinin o hafif pembe şarabından içiyordu.

Kasaba ona boğucu gelmiyordu: tersine, zamandan koparılmış, efsanevî bir Epinal resminde tazelenmiş gibi geliyordu. O zamana dek görülmedik tuhaf bir ışık, on beşinci yüzyılın bir köşesinde bir an kuşkuyla geziniyor. Chinon şatosunun demir parmaklıklı kapısı kalkıyor; kemerlerin altından, ‘şatosu elinden alınmış Aki-tanya Prensi'nin,¹ bir yanında Orleans’lı Bakire² öbür yanında Mavi Sakal olduğu halde, boru sesleri arasında törenle çıktığı görülüyor. Düııya başlıca eklemlerinden birkaçını gevşetmiş; birden yürek şaha kalkıyor, olabilirlik patlama yapıyor: büyük yollar bir an için ‘büyük koyulmuşlara’ açılıyor...

Bu yörede hoşuna giden başka bir şey de buraların taşıydı: güneşte kuru ve kırılgan kalan; içinden yer yer kamışlıkların fışkırdığı sudan aynaların nemliliğinde yumuşayan ve pul pul, yaprak yaprak dökülen; incecik gri füme çizgilerle damarlanan ve yer yer kurutma kâğıdı gibi topaklı taneli bir yapı gösteren; girimi çıkıntılarında Rokfor peynirininkilere benzeyen ince ve sertleşmiş küfler tarafından kenıirilen, tebeşir gibi beyaz ve gözenekli, volkanik bir kalkerdi bu. Havadan aldığı ince duyum ve izlenimleri hav gibi üstünde taşıyan derin ve duygun bir deriye sahip, özsuyu bol, kadınca bir yapı malzcsnesiydi. ‘Rillettes’* ve şarapla yaptığı başa vuran kahvaltıyla keyfi iyice yerine gelmiş olan Grange, Vien-ne’in evlerin bulunduğu yakasında oyalanarak Chi-notı'â dönerken, kapalı demir parmaklıklarının ve yer yer sarmaşık güllerinin örekeleri andıran çiçeksiz gövdelerinin göründüğü eski tarz çiçek tarhlarının arkasında rahatlarına bakan gizli taşra evlerini seyrediyordu: şu sıralar, ötekilerden daha fazla ‘evlenmiş’ evlerdi bunlar; tatlı köpüklü ışıkta, bahçede kadınlar gibi sessizce yayılıyorlardı...

Zaten burada insanlar da savaştan hiç söz etmiyor, bana bu konuyla özellikle ilgileniyormuş gibi bile davranmıyorlardı. Paris’in oldukça boğucu atmosferi, fazlaca belirgin ve ağır iç bunaltısı, buralarda köylü bilgeliğinin deneyimle bildiği ve ölçüsünü aldığı, vadesi dolunca nasıl olsa başa gelecek doğal hava olayları kategorisine doğru sapıyordu. Hiçbir zaman bir topluluk heyecanı yaratmamış olan; her bireyin içinde gizlice hep ben diyen ve asla biz, insanlar demeyen ve insanları sayıları kadar küçük özel evrenlere kilitleyen bu ruhsuz ve şarkısız savaş, kırları kentten çok daha az etkiliyor ve şaşırtıyordu; çünkü onların zihinsel alışkanlıklarına -bencil ve kısa hesaplar; doğası gereği belirsiz ve baştan savı-cı bir geiecckle kurulan, kaderine razı ve biraz sihirli bir ilişki ters düşmüyordu. Sanki buralarda hiçbir şey değişmemişti, el emeği kaynaklarının biraz tuhaf bir biçimde azalması dışında. Silah başında ölümcül bir çarpışmanın beklendiği değil de, uzun vadeli bir güçlenme amacıyla, gençlerini kürle halinde, yavaş yavaş, bastıra bastıra, fazlaca savunmasız bulunan hudut bölgelerine taşıyıp yerleştiren bir ülke geliyordu insanın aklına, "İlginç," diyordu Grange kendi kendine. "Bu yıldırım harbi çağında sınırlara bir ordu değil de bir koloni yerleşiyor!.. Bir iki yıl daha geçerse bu ‘ordu’ kök salacak buralarda. Yeniliğin belirtisi, şimdiden hem Moriarme’de hem de başka yerlerde subayların üçte birinin eşlerini de getirmiş olması; ben bile..." Vienne kıyısındaki kavaklara bakan iç açıcı aydınlık odasında küçük hasır masasının başında aylak aylak oturup Çatı'ya ilişkin en sevdiği hayallerinden birine dalıyordu. Bu savaşta hiçbir şey ötekilere benzemiyordu; barışın gevşeye gevşeye yozlaşıp çürümesi, sonsuza dek uzayacak ölürcesine bir günbatı-mıydı bu; öylesine uzun ki, insan istemeyerek de olsa, bu tuhaf ara mevsimin, uykusuz gecelerin ışığına bu dalışların ardından, yeni bir günün hiç kesintisiz öncekine kaynayıvermesinin hayalini bile kurabilirdi. Belki de ülke hudut bölgelerine, uzun yıllar kalmak üzere, bir ‘lüks’ nüfus, tembel ve şiddete teşne bir askeri sınıf salgılayıp yerleştirecekti: günlük ekmeği için sivillere güvenen, sonra da, çölün silahlı göçebelerinin kenarlardaki ekip biçen yerleşik halktan haraç alması gibi, bunu hak olarak isteyen zorba bir kast. Kendilerine alıştırdıkları uçurumlarının kıyısında maddî kaygılardan uzak yaşayan; deniz kıyılarında görülen eski gözetleme kulelerindeki gibi, yalnızca işaretler ve belirtilerle ülfetleri olan, felaket üstüne birkaç büyük ve bulutlu yuvarlak sözden başka şeyle ilişki sürdürmez olmuş bir tür sınır serserileri, ya da gezintiye çıkmış kıyamet seyircileri. Öyle de olsa, diyordu Grange, gittikçe hayalciliğe vurarak, bu da bir yaşam biçimi olmaz mıydı pekâlâ?..

Zaman zaman Mona’ya kısa kısa, biraz çocukça, mektuplar yazıyordu. Onun bıı kadar açıkça görülen, güneşe kendini vermiş bitki havası; yaşam boyunca böyle dosdoğru ve gürbüzce boy atış biçimi, istemeyerek de olsa, Grange’ın ruhunu da ltaı kat açıyordu: güneş altında bir ağacın eğri büğrü dallarından utanmaması gibi, o da Moııa’nın ışığı altında ruhunun gizli köşelerini açmaktan utanmıyordu. Yalnız o tuhaf serbest düşüş duygusu, kötü huy gibi içine yerleşen ve dalga dalga inip çıkan o bulantı vaıdı ki, bundan Mona’ya hiç söz etmiyordu; ama belki de asıl önemli olan buydu. Üstüne o hafif başdönmesi geldiğinde ‘korugana inmek’ dediği olaydı bu. Bunun dışında, askerî sansürün mektuplarını uluorta açtığı düşüncesinin bile kendisini ne derece felce uğrattığını hissettikçe, Moııa’yla çırılçıplak yaşadığını daha iyi anlıyordu.

Yola çıkmadan bir gün önce, Mona’ya ilişkin oldukça tuhaf kösnül bir rüya gördü. Bir darağacına, ya da yüksek bir dala asılmıştı; dal mıydı başka şey miydi, çıkaramıyordu, ama çok yüksekti -hava da güneşliydi-; en azından rahatsız edici sayılabilecek bu konum ilk bakışta hiç de sakınca yaratmıyor olmalıydı ki, aydınlık manzarayı ve altında, çok uzaklarda, top top yayılan ağaçların doruklarını büyük bir zevkle seyrediyordu. Fakat içmi dolduran kösnül sevincin asıl odağı çok daha yakındı. Altında Mona da, onun ayak bileklerine sıkıca bağlanmış bir ipe boynundan asılıydı -hem de ip o kadar kısaydı ki, ayaklan zaman zaman Mona’mn sarı saçlarına değiyordu-. Rüzgâr her ikisini de taze ve ferahlık verici havada yavaş yavaş sallıyordu. Mona’yı boğan ipten, özellikle hafif çırpınma ve kasılmalarla omuzlarını oynattıkça, Grange’ın sıkıca bağlı ayak bileklerine ve ayrıca üstteki ipin gittikçe sıktığı boynuna, kendi canlı ve çıplak ağırlığından gelen, bedenini çekip uzatan, delip geçen ve mutluluğa doyuran öylesine hoş ve tatlı bir duygu ulaşıyordu ki, Grange o zamana dek hiç duymadığı bir kösnül zevk duyuyordu. Ve bu tehlikeli cambazlık, asılanlarda görüldüğü söylenen o son yüz kızartıcı olayla son buldu.

Rüyada gelen bu tuhaf buluşu izleyen bütün gün, Grange yorucu, bitirici bir tur sıcaklık içinde yüzdü. Ne olursa olsun, diyordu kendi kendine, duygulan gerçekten altüst eden bir yakınlık ve birliktelik sahnesi, tuhaf ve dokunaklı bir aşk rüyası bu... Sessizlik, yükseklik, denizin mırıltısı, rüzgârın ağaçların tepelerini yontmaya başladığı taşlık doruklarda, ya da gözün yukardan aşağı bir kentin göbeğine daldığı yüksek yarların üzerinde duyulan izlenimlerdi.

Moriarme’ye indiği zaman Çatı ona artık eskisi gibi görünmedi. Meuse boyunca yeni beton yapıların kalıpları sökülmüştü; ötede beride çıplak duvarların taze boz rengi göze takılıyor ve bir daha bırakmıyordu. Küçük kent her zamankinden çok asker kaynıyordu. Meuse cephesinin nüfusu artıyordu: Çatı’nm ıssızlığı içine dağılmış irili ufaklı birliklerin bulunduğu her yerde Süvari kuvvetleri nehri geçmiş, berkitilmiş evler hattına dek ilerlemişti. Touraine yöresine göre hayli gecikmeyle bile olsa, Çatı’ya da bahar gelmişti, hem de şimdiden pırıl pırıl bir bahar. Küçük kaleye çıkan yolda, batı yelinin yıkadığı havanın tazeliğine doyum olmuyordu; etrafa yaprak ve kuş saçarak kırma taş kaplı yolu bile istila etmeye çalışan yeni fışkırmış çimenlerle kaplı iki banketin arasına dalıyordu insan. Ama sağlıksız, tuhaf bir bahardı bu gelen: onun böyle, eriyen karların ıslaklığından yeni kurulanmış olan Çatı’nın üzerine hızla çullandığı görülünce, ardında kendisini dürtükleyen ve itip kakan, kavrulmuş toprağı kemiklerine dek bitkiden arındıran alevler içindeki ormanların çatırtılarıyla dolu o sıcak yazlardan birinin bulunduğu hissediliyordu. Hâlâ soğuk göğün altında yabancı, erken Paskalya gibi vaktinden önce gelen bir bahardı bu. Grange mevsimin bu paniklemiş, fırtınalı ivecenliğine şaşarak etrafına bakıyordu; sanki telaş içinde tüm balkonlarını çiçeklerle donatan ve daha şafaktan itibaren sokaklarına halılar seren bilmediği bir kente gelmişti. Sanki önemli biri bekleniyordu.

Adamlarını somurtur buldu. İlkbahar biraz fazla hareket getirmişti. Meuse’ün arkasında hemen hemen lüks bir tümen atış alanı düzenlenmişti; küçük vagon-cuklar üzerinde giden hareketli hedefler bile vardı. Her-vouet’yle Gourcuff, korııganlardaki tanksavar toplarmı kullanacak ekiplerle birlikte, haftada iki kez orada eğitim yapmaya başlamışlardı.

— Cephe hareketleniyor! diyordu Olivon, kasıntılı bir sesle. Grange daha yeni dönmüştü ki sınırda birkaç gün için tekrar alarm verildi; Almanlar Norveç’i işgal ediyorlardı; bu kez buzlar gerçekten çözülüyordu demek. Artık berkitilmiş eve ulaşabilen telefon Grange'ı Moriarme’ye daha sık çağırıyordu. Vakit öğleyi geçer geçmez, sarı evlerin duvarları boyunca bekleyen sıcak, yaya kaldırımlarından buram buram yükseliyordu; kasaba, vadisinin dibinde, ekşimiş ve acımış bir nemlilik içinde pişiyordu. Artık arı kovanı gibi uğuldamaya başlamış karargâhları ve dolaşan kötü söylentileriyle, Mori-arm£ Grange’a çekilmez geliyordu; vebanın üstüne kuluçkaya yatmış bir kentti. Grange ancak Çatı’ya çıkan yokuşlarda, ağaçların gölgesinin bir anda yolu yuttuğu yerlerde, biraz taze hava bulabiliyordu. Eclaterie’ye va-nrıca bir an yolu bırakıp yarın kenarına kadar ilerliyordu. Tekrar yola düşmeden önce, sararmaya başlamış ışıkta, oradaki bankta bir süre oturuyordu. Ormanlarla kaplı, kurşun gibi bir sıcaklıkla, perdeden süzülen bir akvaryum aydınlığıyla dolu koskoca sirkin ortasında, vadinin ta dibinde, yalnızca gri taşlarının sıcaklığına yumulup çöreklenmiş küçük kasaba ile, yeşil loşluğun içinde havuzda bir sazan gibi hafifçe kımıldayan Meuse görünüyordu. ‘Ne bekleniyor burada?’ diyordu kendi kendine ve o yavan, ıhmış ve mide bulandırıcı su tadı geliyordu ağzma. Dünya aniden anlatılamayacak kadar yabancı, kayıtsız ve kendisinden fersahlarca uzaklıkla ayrılmış gibi geliyordu. Sanki gözlerinin önündeki her şey sıvılaşıp yok oluyor; henüz olduğu gibi duran görünüşünü hinoğluhince, netameli ve yağh nehir boyunca akıtıp boşaltıyor ve umutsuzcasma, tükenmezcesine, gidiyor, gidiyordu.

Derken mayıs geldi; ilk sıcaklar hemen çatlayıp, sık yapraklı ormanlara yapışıp kalmış gibi günlerce öğleden akşama kadar Çatı’nın üstünde dolaşan yumuşak ve kuru gUrüitülü fırtınalar doğurdu, Varin’in ikide bir kendisini telefona çağırmasına karşın (yüzbaşı artık emrindeki birlik komutanlarını, oltaya takıldıktan sonra çekilmeyip gezmeye bırakılan balık gibi telinin ucunda tutuyor, hatta arasıra misinayı gevşeterek biraz serbestlik bile tanıyordu), Grange koruganda kalmayı sevmiyordu. Ev sanki üstüne çöküyor, ancak açık havada keyfi yerine geliyordu. Öğleden sonra çoğu kez, dikenli tel çekme işinin bitmek üzere olduğu Fraitures’e gidip çalışmalara bir göz atıyordu. Son çamlıklara hâkim sırtı tırmanıp da çevresinde ıssız fagnes’hnn çalkantılı hava ve bulut dolu açık alanım hissedince, ambardan güverteye çıkan denizcinin o ani neşesini duyuyordu. Fagne, turba yosunları ve bataklık çayı bitkileriyle kaplı, yerin biraz yükseldiği kenar kesimleri akdiken çiçeklerinin kısa san aleviyle kemirilen verimsiz ve kepir bir toprak parçasıydı; Arktika tundraları gibi liken ve çürümüş saman rengindeki bu grimtırak alçak tepeciklerin derisini yer yer ürküntü veren ve yüzeylerinde kırışıklar gezinen su birikintileri kalaylıyordu. Fagne’m ta ucunda, henüz yükselmemiş ağaç perdesinin kapandığı yerde, ceketlerini atmış birkaç asker tenha araziye yayılmış, kazıklar çakıyor ve hiç acele etmeden dikenli telleri geriyorlardı. Yaz akşamları kasabaların çevresindeki kü-çiik bahçelerde çapa, lailek ve makasların açık gecelerde geç vakitlere kadaj süreıı yorgun ve telaşlı işleyişleri, uzaklıktan dolayı zayıflamış olarak, burada da işitiliyordu. Ağır buharlarla kazanlaşan dilsiz ve ezici kocaman bir °ök, bu sabb.it toprağında boş zamanlarında omca sıralarına çaııgal çakmakla uğraşan bu minicik acemi ustaların çevresinde bir boşluk, tuhaf bir sessizlik yaratıyordu. Grange uzunca bir süre, gözkapaklarının altından, içi sıkılarak, bu uyduruk şantiyede hüküm sûren kaygıstz avareliği seyrediyor; bu uçsuz bucaksız göğün ve bu geniş ormanlık ufukların karşısında, karanlık, hayvanca bir kuşku gelip karın boşluğuna oturuyor; ve sanki şimdi, burada, birdenbire, anlaşılmaz ve vahim bir hesap hatası, bir ölçek yanlışı yapılmış gibi, onu sarsıyor, kemiriyordu. "Al^sia kuşatması¹ başlıyor galiba," diyordu tereddütle. "Vakti de gelmişti zaten!.." Bunun üzerine omuzlarım silkiyordu, ama Varin’i düşünmekten de kendini alamıyordu; o zaman içinde, midesinin altında, nahoş önsezilerin yumaklandığı yerde, kötü bir kasılına yeniden kendini gösteriyordu: binlerine haber vermek, bir alarm düzeneğini harekete geçirmek ivedilik kazanmış gibi geliyordu. Şantiyenin biraz ötesinde, çıplak arazinin ortasına dikilfrıiş bir kazıkta bir makineli tüfek asılıydı; tüfeği kullanmakla görevli, Değnek Jim diye çağırılan er, elleri ensesinin altında, ayaklarını yelpaze gibi açmış sırt üstü yatıyor, ıslıkla keyifli keyifli havalar çalıyordu. "Durumun farkında değiller," diye düşünüyordu Grange, somurtkan ve öfkeli. Ve bir an Varin, süvari teğmeni, Norveç, bir türlü gelmeyen mazgal kapaklan karmakarışık biçimde, sifon çekilince suyun şarıltıyla boşanması gibi, kafatasının içinde yuvarlanıp gidiyordu.

' M.O. 52 yı'.mda jul i us Gttaar. V«rcutjtwnx komutasındaki son Galyalı kuvvetlerini bugünkü doğu Frama’da bulunan Alfoıa kalesinde kujaup yenmij ve Gatya’yı Koma topı jk'jıms katmeri. (Çev.)

¹

’Ur Princc d’Aquiuinc i la tour abolie‘: Gcrard de Nerval'in ünlü El Dadischada adlı |iirinden. (Çev.)

²

konusu bölgenin ılnfü yerel yemeği: kıyılıp yağda pişirileni; domuz veya, kaz eti. (Yay.)

no

Mayısın i!k haftasının sonlarına doğru bir akşam yemeğin erken bitmesinden yararlanarak, Hervouet’yle birlikte, istihkâmcıların yeni bir kesim yeri açtıkları 403 rakımlı tepeyi denetlemeye gitti. Hava açık ve aydınlık fakat ağırdı; ormanda küçük bir esinti bile yoktu, Kenarlan yaban çileği bitkileriyle dolu kıvrımlı bir patikayı izliyorlardı; konuşmaya ara verildiği anlarda her ikisi de istemeden etrafa kulak kabartıyordu; hayvanlar bile yattığı halde hâlâ ortadan çekilmeyen, bir ölü gözünün bebeği gibi sonuna dek açık bu içi boşalmış aydınlık onları şaşırtıyordu. Hervouet zaten fazla konuşmazdı; buralarda çok yüksek ağaçlardan oluşan, iri iri ve ağır yıldızların şimdiden kararmaya başlayan çimenlere düştüğü uyuşmuş ormandan geçerken, içgüdüsel olarak, dizlere sürtünen soğuk otların bitmez tükenmez hışırtısından başka sesin duyulmadığı devriye saatlerinin uzun adımlarına ve sessizliğine geri dönüyorlardı. Grange'm zihninde tuhaf bir filjır uç veriyordu: sanki bu sıra dışı ormanda, kendi yaşamının içinde yürür gibi yürüyordu. Dünya korkmaktan ve ön sezmekten bıkmış, bunaltı ve yorgunlukla kafayı bulmuş, bir Zeytin Bahçe-si’ndeymiş gibi uykuya yatmış olduğu halde, gün de onunla birlikte sönüp gitmemişti; o soğuk ve duru, görkemli ışık insanların kaygılarına yenilmemiş hâlâ önada duruyor, yalnızca kendisi için boşaltılmış dünyanın üstünde yanar görünüyordu: vaktinden önce aralanan ve bir yere bakıyormuş gibi görünen bir yırtıcı gece kuşunun gözbebeği gibi. Korkudan Ve arzudan arınmış tuhaf bir alacakaranlık kuşağı aydınlığı, ölü bir Ay’ı ısıtmak-sızın aydınlatan ışığa benzer masum bir ışıktı bu.

Kesimin baltalık ormanı kemirmeye başladığı sırta yaklaştıklarında ortalık henüz oldukça aydınlıktı. Eğimli gelen ışık, son günlerde yağan fırtınalı yağmurların doldurduğü tekerlek izleri boyunca, sanki yola bulanık sudan iki ray döşemişti. Yeni banketlerden gençleş

m

iniş bir toprak kokusu, bir tere bahçesi tazeliği yükseliyordu. Açıklığın ta dibindeki ağaç perdesinden, aralıklı olarak, bir guguk kuşunun yalnız çağrısı duyuluyordu; Hervouet Grange’a çok yükseklerde, iri bulutların yuvarlandığı bir gökyüzü fonunun önünde, yanmış kâğıdın ateş üzerinde havada kalması gibi ormandan yükselen soluklar tarafından taşınarak sanki canlı değilmişçesine ağır ağır dönen bir şahin gösterdi. Kuşun bu hareketsiz gözcülüğü ormanın ezilen sessizliğine bir tür zehir katıyordu. Grange Hcrvouet’nin, bir omuz hareketiyle tüfeğinin kayışını eline kaydırdığını gördü.

— Sersemlik istemez! dedi, koluna dokunarak. Ormanda, avcılık gerekçesiyle de olsa, bir silah sesi duyuldu mu, Moriarmf’den bir yığın kâğıt anında üstlerine boşalıyordu.

Hervouet gene bir omuz silkişiyle tüfeğini düzeltti ve ciddiyetle tekerlek izine tükürdü.

~ Orman bekçileri! dedi küskünce yüzünü buruşturarak,

— Savaştan sonra istediğin kadar avlanırsın. Burada bizi rahat bırakmadıklarını söyleyemezsin, değil mi?

— Orası öyle, dedi Hervouet. Şaşkın, ne yapacağını bilemez bir hali vardı, dayak yemiş köpek gibi bakıyordu. Hana tersini söylemek bile mümkün.

-- Ne o? Dövüşmek mi istiyorsun yoksa?

— Acelemiz yok teğmenim. Omuzlarını silkti ve Grange’m yüzüne baktı. Hiç acelemiz yok. Ama burada, böyle... Bir tuhaf oluyor insan...

Boş ormana doğru bir el hareketi yaptı ve başını salladı.

— ... Desteklemiyorlar bizi...

Ağaç kesim yerini üstünkörü şöyle bir dolaştılar. Kesimin yapıldığı baltalık koru çok genç ağaçlardan meydana gelmişti; daha önce yontulmuş kazıkların hiçbiri ölçülere uygun kalınlıkta değildi; zaten işin de son derece gevşek ve baştan savma yürüdüğü açıkça görülüyordu. Henüz yontulmamış incecik tomruk kümelerinin yanında, derme çatma bir kulübe koruluğa yaslanmıştı; girdiler, içerde oturak görevi yapan kabaca yontulmuş üç dört kütük vardı; birinin üzerine, sanki amblem gibi, bir deste oyun kâğıdıyla iki boş şişe konmuştu: şimdi güneş altında kışlayan bu savaşın bir natürmort tablosuydu sanki. Grange ellerini ceplerine soktu ve oturmaksizm, perişan kulübeye Varin’i aratmayan bir bakış fırlatarak suratını buruşturdu.

- Ulusal Atölyeler’ ... diye tısladı dişlerinin arasından. Ama ödedikleri ücrete göre daha ne beklenirdi ki?..

Eliyle süpürür gibi bir hareket yaptı. Bu ‘Ormanda Uyuyan Ordu’nun yaptığı şekerlemenin kendisini de ilgilendirdiğini ancak şöyle böyle hissedebiliyordu. Hatta zihninin karanlık ve ücra bir köşesinde kendini de bu uykunun suçortağı gibi duyuyor, görüyordu. Önce dümenini sonra da küreklerini denize atmış bu ‘Sarhoş Gemi’nin içinde yan gelip yatmakta bulanık ve ürkütücü ama güçlü bir çekicilik, bir büyü vardı: akıntıyla birlikte gitmenin tuhaf büyüsü.

Kütüklerin üzerine oturdular ve hiç konuşmadan sigaralarını yaktılar. Güneşin kaybolmakta olduğu batı yönünde ağır ve uzun bir fırtına bulutu kütlesi birikmişti. Kulübeden yalnızca, arasıra, yavrulanna dönmekte olan bir karatavuğun kamçıladığı yaprakların hışırtısıyla, bazen hemen diplerinden, çalılıkların içinde bir tavşanın kaçışı işitiliyordu. Belçika’ya doğru, uzak ufukların mavimsi tülü geceye dönmüştü bile. Ağır bulutlardan bir kubbe gökte yavaş.yavaş ilerliyordu; or-

J ‘Ateliers Nationau.\’: Fransa’da 1848 devrımınİn ardından kurulan İkinci Cumhuriyetin, ayaklanmalarıyla rejimi tehdit eden işsiz kütlelerini meşgul etmek İçin kurduğu politik ve sosyal amaçlı işyerleri. Girişim ekonomik bakımdan doğal olarak fiyasko olmuş, rejim de zaten 1852 de başkanın hClkümet darbesiyle İkinci İmparatorluk’» dönüşmüştür. (Yay-)

113/8

Ormana Bakan Balkon man ufkunun kenarında, sıcaklık şimşekleri yükselen karanlığı yutmaya başlamışlardı bile. Akşamüstünüıı bu sakinliği uyku değildi: bu uzak çarpıntıların esintisi altındaki toprak, sanki gökte dakika dakika yükselen ağır kapaktan başka şeye dikkatini veremez olmuştu. Sac damın üstünde birkaç damla tıkırdadı ve sustu; yerden, sıcağın tüm yoğunluğunu genizlere kadar taşıyan kavrulmuş bir toz kokusu yükseldi.

- Anıma da ballar ha! dedi Grange, montunun kopçalarını çözerek. Neredeyse çimende yatılıp uyunacak.,,

Hc y.ı! dedi Hervouet. İnsanın eve dönesi gelmiyor.

- Oenscs de Bvayc’e kadar uzanalım. Şebekeye bir göz atarız.

Sınııa kadar giden şöyle böyle çiğnenmiş patikaya -tanı bir kaçakçı yolu- sapar sapmaz, yaklaşan gecenin toprağa bastırıp ezdiği, yeni biçilmiş çayır kokusundan daha sarhoş cdici, gök ve acı bir kokunun içine genizlerine dek dalıverdiler. Zaman zaman bir serinlik dalgası yüzlerine kadar çıkıp aniden şakaklarını soğutuyordu: voiun bütün çukurlan hâlâ son fırtınalardan kalma su birikintileriyle doluydu. Üstlerinde, iki yandaki ağaç duvarlarının arasında, fırtına bulutlarının hızla kemirdiği sarımsı bir aydınlık şeridi görünüyordu. Bu kıvrım kıvrım patikada ilerledikçe yön duygusu çabucak kayboluyor, iyi tanıdığı bir rahatlık ve huzur duygusu Grange’ııı benliğini kaplıyordu; her defasında, orman gecesine sanki bir tür özgürlüğe girer gibi giriyordu Grange.

- Geldik herhalde teğmenim.

Bir konserve kutusunun çıngırdamasını işittiler. Dikenli tel ağı bir dönemeçte patikayı kesiyordu: uyarı telim önceden fark edememiş, takılmışlardı. Sınırın öte yanında yamaç pek derin olmayan bir koyağa doğru iniyordu; koyağın dibinde ise bir puro dumanı gibi pürüzsüz ve yapışkan uzun bir sis kütlesi akrpaya başlamıştı bile. Koyağın Belçika yamacı, öteye beriye serpilmiş birkaç genç köknar dışında ağaçsız, otlarla kaplı dikçe bir sırt halinde yükseliyordu. Yeni doğan ve bulutların henüz örtmediği ayın zayıf ışığı bu düz yamaca vuruyor ve hafif bir gün ışığı kalıntısıyla da karışarak, sis gölünün öte yakasında, yoğun koyu renkli köknar konilerinin arkasındaki açıklığı biraz sihirli ve girilmesi yasak bir yere -yarı ağaç perilerinin gezinti, yarı cadıların toplantı yerine- dönüştürüyordu. Tırmanan çayırın yöneldiği doruğun ardında, ağaçların arasında, çok alçak bir damın sırt kısmı görülüyordu: herhalde bir oduncu ya da kömürcü kulübesi...

— İşler şimdi daha usulca yapılıyor anlaşılan, dedi Hervouet, çenesiyle damı işaret ederek. Ne de olsa şebeke yüzünden eskisi gibi rahat değiller.

— Ha? Kulübeyi mi diyorsun?

— Sınırdan kaçak adam geçirenler. Burası bir kaçakçı saklanma yeri...

Grange gece devriyeye çıkarken neden yanına Her-vouet’yi aldığını yavaş yavaş anlamıştı. Sınır bölgesi bu adamı sanki büyülüyordu. En kabasından en kurnazcasına kadar oradaki tüm saklanma yerlerini, gece kuşlan nın karanlık geceyi, tazıların küçük av hayvanlarını bildiği gibi, ayrıntılarıyla biliyordu. Grange hiçbir şeyin kendilerini, arasıra sessizlik anlarıyla kesilen bu fısıltıh konuşmalardan, birlikte devriyede, dikenli tel ağının karanlıkta görülmeyen uyarı telini eldivenli elleriyle bir merdiven tırabzanı gibi yoklarken, uzun uzun geceyi dinleyişlerinden daha iyi birbirine bağlamadığını hissediyordu. Onları bağlayan, ezici gecenin içine tek başına gerilmiş bir yaşam hattıydı bu tel...

- Bu işte artık (azla para yok, diye devam etti Hervouet yüziinü buruşturarak. Hem sonra başka yerde de işleri var artık.

- Askere ini çağrılıyorlar yoksa? dedi Grange, pek dc şaşırmadan başını kaldırarak. Sınırdan geçişlerin tuhaf biçimde seyrelmiş olduğunu Moriarme’den gelen bilgilerden öğrenmişti.

- Evet, dedi Hervouet. Sınır bölgelerindekileri, ayrıta başkalarını da çağırıyorlar. Tehlike kokusu almış olabilirler. Son günlerde pek çok yedeği askere aldılar. Yalnızca Wareignies'de...

- Ama hâlâ alarm verilmedi, dedi Grange inançsızca.

- Bana sorarsanız gene de birşeyler biliyor olmalılar teğmenim. Hervouet başını salladı. Ne de olsa bizden daha yakındalar. Hem bu zorunlu da. Mevsimi geldi,

Bir an sessizce sigaralarını tüttürdüler. Keyifleri yerine gelmişti. Bulutlar dağılıyordu; Belçika ufkunun ardında gök bir fit tına kabntısınuı yatışmış homurtusuyla bir iki kez gürledi. Ay bulutlardan iyice sıyrılmıştı; çimene mürekkep lekesi gibi oturmuş genç köknarlarla gö? göz. soğuk ve madensel bir ışık, ağaçsız açıklığın öte yakasındaki yamaca bir kırağı gibi düşüyordu. Graııge bir masal ormanında yaşamak duygusunu hiç bu akşamki kadar derinden duymamıştı; uçsuz bucaksız Ardenne bürün genişliğiyle, sihirli bir ormanın yüreğinin kendi sihirli pınarının etrafında atması gibi, bu hayaletler çayırında soluk alıyordu. Yüksek ağaçlı ormanın bu boşluğu, bu uyuklayan korunma düzeneği Gran-ge'ın huzurunu kaçırıyordu Hervouet’nin sarf ettiği tuhaf bir söz aklına geldi: "Bizi desteklemiyorlar." Arkada bırakılmış olanlar, savunmalarının yüklenilmiş olduğu varsayılanlar arlık gerçekten önemli olmaktan çıkmış, aradaki bağ kopmuştu; önsezilerle dolu bu karanlıkta varlık nedenleri’nm dişleri körelmişti. Belki de ilk kez -diyordu Grange- hayalci bir orduda seferber durumdayım. Burada hayal kuruyorum, hepimiz hayal kuruyoruz, ama neyin hayalini?.. Çevresinde her şey bulanık ve sallantılıydı, bir türlü ele avuca gelmiyordu. Sanki insanların dokumuş olduğu dünya ilmik ilmik sökülüyor, kala kala, yıldızlı gecenin, yitik ormanların, ufkun ardından kabarıp yükselen dev gece dalgasının insanı içinde hoyratça soyduğu kör ve katışıksız bir bekleme kalıyordu: kum tepelerinin ardında çağlayan dalgaların insanda birden çıplak olma isteği uyandırması gibi...

Bir süre, sırası yaklaşan Hervouet’nin izine ayrılışından söz ettiler. Briere’den sular çekilmiştir herhalde, diye düşündü Grange; arkların ve kanalların arasındaki, kızıl boz bir halıyla kaplı, turba ateşlerinin hiçbir zaman tümüyle kalkmayan hafif sisi içinde sonsuzca genişleyen büyük mavna çekme yollarını tuhaf bir netlikle hatırlıyordu. Otların altında alevsiz ve ısısız yanan sıcak yaz gelir gelmez toprağı can evinden kavrayan gizemli sayrılığı, usulca seyreden o ateşlenmeyi anımsıyordu; turbalığın kabuğu bir değnekle biraz kazındı mı, dürtüklenince dişlerini gösteren bir köpek gibi, sıçrayan kıvılcımların çıtırtısı duyuluyordu.

— Bütün bunlar işte!., diye sözü bağladı Hervouet, bir tür umursamazlıkla. Farkına varmadan, memleketlerinden, gidip gezmenin hoş olacağını tasarladıkları, fakat gerçekten gidebileceklerini ciddî olarak düşünemedikleri, Afrika’da bir yerli ülkesinden söz eder gibi konuşmaya başlamışlardı.

— Peki, Mazures çiftliğini hiç özlemeyecek misin? dedi Grange, Hervouet’nin omzuna hafifçe dokunarak.

— Mazures’de artık kimse kalmadı, dedi Hervouet başını çevirmeden. Dün herkesi tahliye ettiler.

Omuzlarını silkerek ekledi:

— Böylesi daha iyi. Artılı kadınlarla ilgilenme zamanı değil.

Konuşmadan kesim yerme döndüler. Sisi buharlaştıran ay burayı belli belirsiz bir cengel haline getiriyordu: genişlemiş olan ağaçsız alanın öte yakasındaki orman duvarı soğuk ışığın altında bir adam gibi ayakta ve hareketsiz duruyordu.

-- Sen eve döıı, dedi Grange. Benim Falizes’e uğramam gerek.

Mona’nın küçük evinde hâlâ ışık vardı. Grange gıcırdayan kapı mandalını iki üç kez gürültüyle oynattı; Mona'imi henüz uyumadığı durumlarda gelişini haber verme biçimi buydu. Mona, üstünde yalnızca mavi bir bez pantolonla Julia’mn bluzlarından biri olduğu halde yalınayak yatağına yüzü koyun uzanmış, kitap okuyordu.

— Gel otur... Kalkmadan yan döndü ve karnım içeri çekerek divanın üstünde Grange’a yer açtı. Hiçbir şey onu Mona'ya, kendisiyle birlikteyken yaptığı, birbirine sıkıca uyan bu kör insan jestlerinden daha iyi bağlamıyordu.

— ... Neyin var gelinciğim? dedi, dirseğinin üzerinde yükselip biraz kaygılanmış gibi Grange’ın yüzüne bakarak.

— Savaş... dedi Grange, bir yorgunluk soluğuyla, miğferini alışılmış bir jestle dolabın kocaman anahtarına ısarak. Birdenbire yüreğinde hafif bir şok hissetti: her asılışta kayışının ucunda biraz sallanan miğfer cilalı tahtaya sürtüne sürtüne orada yay biçiminde bir iz açmıştı.

— Ne kadar şapşalsın! dedi, Grange’ı tutup dudaklarına doğru çekerek. Fakat çabuk ayrıldılar: dudakları, Mona’nın dudaklarının üzerinde, üzücü bir yüksek ateş duygusu, ekşimiş ve şenmiş bir tat bırakıyordu.

- Sen hastasın küçük kuşum. Kesinlikle bataklık humman olmuşsun, dedi, Grange’m bileğini tutup o bilgiç edasıyla başını sallayarak. Julia her zaman söyler: senin yaptığın gibi geceleyin gidip o bataklık fagne’larda devriye gezmek o kadar kötü bir şey ki.

- Hayır Mona, inan ki öyle değil. Savaş sahiden kapıda. Buradan gitmen gerek, dedi Grange, istediğinden daha az inançlı bir tavırla başını çevirerek.

- Ne kadar da can sıkıcısın sevgilim!.. Hafifçe içini çekti. Grange’m iyi bildiği o haberci hareketti bu iç geçirme: kum satıcısı’nm saati gelmişti. Böyle anlarda birden bastıran uyku onu, dört ayağı bağlanmış bir oğlak gibi tamamen savunmasız biçimde yatağa atıveriyordu. Ve bu uyku kimi zaman ince ve kurnazca bir kaçma, bir sığınma yoluydu: tehlike karşısında ölü taklidi yapan zararsız hayvancıklar gibi.

Grange kızı omzundan tutup biraz sarstı.

- Gitmen gerek Mona, anlıyor musun? diye yineledi ciddî bir tonla.

- Ne var, ne oluyor?..

Bir hamlede doğruldu ve kötü düş görmüş gözlerle Grange’a baktı.

- Julia’ya da haber ver... Mekanik bir hareketle Mona’nm parmaklarını avuçlarına aldı. - Yarından tezi yok... Gözleri sert ve dalgın bakıyordu; zamanın kendisini omuzlarından ittiğini hissediyordu; sabahın erken saatlerinde, vedalaşmanın yokluk tadı verdiği, ama sabah rüzgârının serin serin yüzleri okşadığı o istasyon peronlarını düşünüyordu. Mona’nın tüy gibi hafif de olsa yaşamında gereğinden fazla yer tuttuğunu ve kendisinin artık yalnız kalmaya acıkmış olduğunu söylemeye cesaret edemiyordu.

Mona uzun süre ağladı. Hıçkırıklarla sarsılan, Grange’m omzuna dayalı küçük ve ağır başı gözyaşla-nyla yapış yapış olmuştu, ama o bundan dolayı büyük bir üzüntü ya da kaygı duymuyordu: bu gözyaşlarında, babında kavak yellen esen bir gençliğin gücünü kanıtladığını hissediyordu; nisan yağmuru gibi bir şeydi bu, genç ağacın kendi özsuyuyla yapış yapış olması gibi... Hıçkırıklar durunca, açık kapıdan gelen, uyanmış ormanın gürültüsünü birlikte dinliyorlar; Grange yanıba-şında onun, üzerinden fırtınanın son damlalarının süzülüp gittiği bir bitkiyi anımsatan tatlı, gecelik soluk alışlarının yeniden başladığını hissediyordu. "Tam bir mevsim. diye düşünüyor, onu sevmiş olup olmadığını kendi kendine soruyordu. Sevmek kadar değilse de sevmekten daha iyiydi: yalnızca Mona'ya yer olmuştu yanında.

Dokuz mayısı on mayısa bağlayan gece asteğmen Grange iyi uyuyaıııadı. Başında bir ağırlıkla, orman gecesinin bile bastıramadığı erken sıcaklara karşı bütün pencerelerini açarak yatmıştı. Sabah erkenden uyanınca, önce çok rüya görmüş olduğunu sandı: kafası anormal, matçı bir uğuldamayla doluydu. Yambaşmdaki pencereden serin ve ıslak taze bir hava akımının üzerine geldiğinin bilincindeydi; ama bu akım, böceklerin km kanatlarının çıtırtısından örülmüş gibi, yüzünü çok özel, mü-rikli ve titreşimli bir dokunuşla yalayıp geçiyordu. Karışık rüyasında bir an, saatlerin birbirine girdiği ve ormanın şafağının ağustosböcekleriyle elektriklenen yakıcı bir öğleye karıştığı duygusuna kapıldı; çok hoş bir duyguydu bu. Sonra bu izlenimin kaynağı belirginleşti ve Grange penceresindeki macunu düşmüş bir camın, yanağının dibinde, çerçevesinin içinde titreşip hopladığını anladı. "Penceremin camıymış," dedi, başını tekrar yastığına gömerek. "Bir ara Olivon’a haber vereyim de." Fakat aynı zamanda, yarı uykusunun arasında, sabah havasında, camın hoplamasıyla bağlantı kurmaksı-zın, saniye saniye kabarıp genleşen tiz ve paııikli bir âcil durum notası, günün yıldırım gibi gelişen gebeliği türünden bir şey de hissediyor; ayrıca, tuhaf bir biçimde, üstünden uçup gidiyormuş gibi görünen damın gülünç inceliğinin de bilincine varıyordu. Gökten akan ve gittikçe genişleyen gümbürtünün göbeğinde, rahatsız, çıplak ve korunmasız, yatağında kıvrılıp büzülüyordu. Kapışma iki kez vurulunca iyice uyandı.

- Geçiyorlar teğmenim, dedi Olivon kapının arkasından.

Genizden gelen tuhaf bir sesi vardı; biraz boğulur gibi, inanamazhkla paniğe kapılmışlık arasında bir yere rastlayan.

Adamlar yalınayak, saç baş dağınık, külotlarının kemerlerini bağlamaya çalışarak pencerelere üşüşmüş-lerdi bile. Güneş henüz doğmamıştı, ama doğuda gece yavaş yavaş ağarıyor, Belçika ormanlarının geniş deniz ufuklarına külrengi bir kenar suyu işliyordu. Islak şafak çok soğuktu; çıplak betonun üzerinde insanın tabanları donuyordu. Yavaş yavaş başucu noktasına yaklaşan dev bir uğultu açık pencerelerden içeri doluyordu. Bu gürültü yerdenmiş gibi gelmiyor, göğün her yeriyle aynı derecede ilgiliymiş gibi görünüyordu: sanki koca kubbe bir andı katı bir kapak, gerçek bir gökkubbe haline gelip sacdan yapılmış gibi titremeye başlamıştı. İnsanın akima önce tuhaf bir atmosfer olayı, anlaşılmaz biçimde aydınlığın yerini sesin aldığı yeni bir tür 'kuzey ışığı’ geliyordu. Bu izlenimi güçlendiren bir etmen de, hâlâ geceyle örtülü olan yelden gelen karşılıktı: henüz üzerinde insanla ilgili hiçbir kıpırtı görülmemesine karşın toprak kaygılanıyor ve öteden beriden, hayvanlarının sesleriyle yarım yamalak da olsa bilgi toplamaya çalışıyordu: seslerin çok uzağa erişebildiği soğuk gecede, Buttes taraflarında köpekler dolunay varmış gibi durmadan uluyor, bazen de monoton uğultunun pes fonu üzerine, yakın-lavdaki ağaç altlarından boğukça ve sinsi bir gıdaklama yükseliyordu. Derken ufuktan yeni bir uğultu dalgası sızmaya, görkemle gökte kaymaya ve telaşsızca başucu noktasına doğru yükselmeye başladı; bu kez köpekler birdenbire sustu: artık yalnızca bu dalga vardı etrafta. Sonra gümbürtü yavaş yavaş hafifledi, o güçlü ve pürüzsüz dalga tekdüzeliğini yitirdi, ardında aksırıklar, tıksırıklar, kesik kesik homurtular bırakarak uzaklaştı. Bir fırtına sonrası gibi ıssız ve afallamış toprağın üzerinde, boş ormanın içlerinde, horozlar ötmeye başladı: güneş doğuyordu.

Birdenbire buz kesmij olduklarını hissettiler, ama pencereleri kapamak akıllarına bile gelmiyordu; kulak kabartarak rüzgârın orman üzerinde gezdirmeye başladığı hafif gürültüleri yakalamaya çalışıyorlardı. Olivon kahve yaptı ve hararetli bir tartışma açıldı. Olivon, tek başına, geçenlerin Almanya’dan dönen Ingiliz uçakları olduğunu savunuyordu.

- Hitler’in filosunun peşindeler teğmenim. İngiliz-ler için yalnız bu önemlidir; gerisine boş verirler...

Ingiliz politikası söz konusu olduğunda askerlerin birbirlerine kurnazca göz kırpmaları Grange’m hep dikkatini çekiyordu. Onlara göre bu, kalleşçe vuruşun en yetkin biçimi, sinsi bir üçkâğıtçılığın en tipik ve gizemli örneğiydi.

— Gazetelerde görürüz, diye sözü bağladı Goucuff. İkircimde kaldığından erkenden bir şişe kırmızı şarap açmıştı.

Fakat günün hemen yeniden şirazesine girmeyeceği açıkça belli oldu. Ufuktan yeni, ama bu kez daha az güçlü ve oldukça kuzeye doğru kaymış bir uğultu daha yükseldi. Daha da aydınlanmış olan gökte, ormanı sanki yalayarak kaymakta olan siyah noktalar dizisi birden hoplayıp sıçramaya başladı. İki, üç, dört şiddetli patlama sabahı derinden sarstı ve uzaklardaki süvari birliklerinin mevzilerinden doğru, silkelenen toprağın böğrün-

den makinelilerin öfkeli hıçkırıklar! işitildi. Bu kez koğuşta bir sessizlik oldu. Gri, ince ve bu kadar gürültüden sonra sanki düş kırıklığı yaratan bir duman sütunu çok uzaklarda ormanın üstünde kıvrılıp bükülüyor, yavaş yavaş çözülüp dağılıyordu. Uzun süre hiçbir şey söylemeden ona baktılar. Nihayet Gourcuff:

— Giyinmek lazmı, diye ciddiyetle sözü bağladı.

Telefon çaldı.

— Sen misin Grange?

Ses kalındı, biraz perdelenmiş gibi geliyordu ve Grange’ın beklediğinden daha az alaycıydı, Arka planda alışılmadık birtakım gürültüler duyuluyordu: bu sabah yüzbaşının bürosunda bayağı koşuşturma vardı anlaşılan.

— Size bir numaralı alarm emrini aktarıyorum...

Varin’in sesi numarayı oburca bir mizah duygusuyla vurguluyordu.

— ... Ayrıca yazıyla da teyit edilecek.

Ses daha senli benli, daha alaycı bir nitelik kazandı: yüzbaşı herhalde resmî bir ziyaretçiyi başından savmış-I «•

— Birinci diyorum, dikkat edin, ikinci değil; çünkü biz sıra ve düzen adamlarıyız. Ve hep vaka mahalline polisler gibi geliriz. Ama tabii bu bir avanstı yalnızca, alacakları olsun. Radyonuz var mı?

— Hayır, bozuk.

— Yazık azizim, çok yazık, çünkü bu sabah çok ilginç şeyler oldu. Hollanda, Belçika ve Lüksemburg’a girmişler.

Yüzbaşı öğüt verir gibi bir tonla sözüne devam etti:

— ... İki adamınızı sınıra kadar gönderin. Alet eda-vat da alsınlar. Belçikalılar bu sabahtan itibaren barikatlarını kaldırıyorlar. Belki yardıma filan ihtiyaçları olur.

— Hemen gönderiyorum.

Yüzbaşı telefonu kapatmıyordu.

— Ee, işler nasıl? iyi yürüyor mu? diye devam etti, biraz çekingenlik sezilen yeni bir sesle.

— Neden yürümesin?..

— Şey, yani demek istiyorum ki... Yüzbaşı birdenbire sıkıntılı, ne diycccğini bilmez görünüyordu... Her neyse, sizin için ilginç olmalı ııc de olsa...

Grange haberin adamlarını pek o kadar etkilemediğini fark etti. Şimdi düzmece savaşın sisi kalkıyor, boş olmasa da çoktandır öngörülen ve beklenen bir perspektif varı yarıya açılıyordu. Ama gene de bir belirsizlik bölgesi kalıyordu ki, daha bir süre için oraya her şey doldurulabilir, yumuşatılabilir, bir süre de bununla ge-çinilebilirdi. Belçika ve Hollanda Norveç’e göre çok daha yakındaydı gerçi, ama biraz aklını kullanmakla hâlâ belirsizlik imal etmek mümkün olabilirdi.

— Ne olursa olsun, biz burada şanslıyız, dedi Olivon, iyi kalpli evsahibi bakışlarını koğuşta gezdirerek. Süvariler gibi değiliz, diye de ekledi ikiyüzlü bir tonla. Onların halı fena...

Günün ilk saatleri geçtikçe koğuşun ateşi hissedilir biçimde yükselmeye başladı. Hervouet'yle Gourcuff, mataraları cin, cepleri sigara ve küçük Belçika bayraklarıyla dolu, sınırdan döndüler. Waregnies belediye başkanı barikatı açmak için sınıra bizzat gelmişti. Birçok da kadın vardı. Belçikalıların perişanlığı adamları derinden etkiliyordu. Uzaklardaki büyük sarsılmanın haberini uyuşukluk içinde karşılamışlardı, ama şimdi neredeyse anında gelip sınıra dayanan karşı şok dalgasından, işin büyüklüğünü anlıyorlardı.

— Kıçlarına tekmeyi yiyince görecekler, namussuz Boş’Iar?¹ diye olacakları ilan ediyordu Gourcuff. Şimdiden kızarıp tcı e batmış ve birden iyimser kesilmişti.

Sekize doğru orman yolu canlanmaya başladı. İkisi sepetli üç motosiklet son hızla sınıra doğru geçip gitti.

'Alnun!»< lY-ıy.)

i    Sonra flamalı bir arabayla bir istihkâm müfrezesi geçti.

Berkitilmiş evin arkasında, süvari mevzilerinin bulunduğu taraftan, gittikçe şiddetlenen bir motor uğultusu yükselmeye başladı. Grange, Olivon, Gourcuff ve Hervouet bir 14 Temmuz¹ sabahındaymış gibi, pencerelerin kenarlarına oturup bacaklarını sallandırmalardı. Hava :    bulutsuz, güneş yakıcıydı. Dokuza doğru batıdaki bü-

j    yük homurtunun şiddetli motor patlamalarıyla bir an

parlayıp sonra tekdüzeleştiği ve yavaş yavaş kaim ve boğuk bir uğultuya dönüştüğü işitildi; ve süvari birlikleri yolun başından sökün etti.

Her şeyi bastıran korkunç bir gürültüydü; sarsılan sac, zincir, bidon, palet ve zırh tangırtılarından oluşan; insanı ensesinden yakalayıp bir daha bırakmayan, ağır, sağır edici bir gümbürtü. Geçit alayının sanki sihirli çekimine kapılarak ıssız koruların diplerinden çıkıp yol kenarında beliren küçük sivil grupları, ilk arabalar geçerken bağırıp alkışlamışlar, ama çok geçmeden cesaretleri kırılarak vazgeçmişlerdi; şimdi sessizce bu biraz fazla uzun marşandiz treninin sonunu bekliyorlardı. Araçların üstündeki askerler de, merdivenleri boyunca sıra sıra oturmuş itfaiyeciler gibi, dilsiz ve kayıtsız, biraz alegorik, bunların önünden geçiyorlardı. Güneş zırhları kızdırıyordu; araçlardaki ekipler ceketlerini atmış, bazıları da belden yukan soyunmuştu; siperliksiz miğferlerin ağır yumruları altından görünen terli yüzler çok gençti; ama yıpranmış, hummalı, içerden kemirilen, maden ocaklarının cevher yığma ve ayırma yerlerinde yapıldığı gibi kürek kürek koca makinenin ağzına atılan tuhaf bir gençlikti bunlarınki. 1914 ün ‘namlusu çiçekli’ erlerini değil, koca gözlüklerini çukur ve fazla parlak gözlerinin üzerine kaldıran ekspres makinistini, kömür deposundaki yükleme boşaltma işçisini akla getiriyordu. Yağ lekeli ateşçi tulumları içinde, yarı beline dek çeliğe batmış bu tuhaf insan ırmağı karşısında yol kena-

' Fransız ulusal bayramı. (Çev.)

rıııdaki dilsiz grupları [îirdcn oldukları yerde donduran da, korkunç gürültü kadar, bu kasvetli ve ürkütücü işçi sessizliğiydi.

Kervan düdük seslen, duraklamalar, tutukluk yapmalar, araçları şiddetle önden arkaya sarsan ani sinirli fren darbeleri arasmda, gri tozunu ormanlar üzerinde kaim kalın gezdirerek, uzun süre geçti, geçti. Kalenin mürettebatı çoktandır susmuştu; artık yalnızca yakıcı güneşin, tozun boğazda bıraktığı yavan kuruluğun, kızmış çeliğin gıcırtısının ve kırma taşın ezilişinin bilincin-deydiler. Saat ona doğru arabalar seyrekleşti; ikmal ve bakım servisleriyle cephe gerisindeki her türlü etkinlik, daha kolay geçilebilir durumdaki ana yolları izliyordu besbelli. Hâlâ tek tük birkaç sepetli motosikletin geçtiği oluyordu; bunlar artık boşalmış olan yolda daha hızlı gidebiliyorlardı. Seyirliğin bittiği hissediliyordu: seyirci grupları dağılıyor, hâlâ miskin ve uyuşuk, yol boyunca uzaklaşıyor; gecikmiş araçlar geçerken, gruptan kopup geride kalmış koşuculara yapıldığı gibi, durmaya bile gerek görmeden yalnızca küçük bir el hareketi yapıyorlardı.    '    '

Bunun ardından iki uzun ve boş saat geçti. Öğleye doğru bir piyade bölüğü yoldan Belçika yönüne gitti. Askerler ağaç gölgelerine yapışmış gibi, çok aralıklı müfrezeler halinde, yolun bir kenarından tek sıra ola-r;k yürüyorlardı: buradaki izlenim her şeyden çok bir serüven aramaya çıkış izlenimiydi. Uçak, piyadeyi çağların merdiveninde geri götürüp, bir ‘tuz kaçakçısı’ konvoyu, ‘çitler savaşının’ yolunu şaşırmış bir ‘Chou-an’ birliği¹ derekesine indiriyor, ‘Mohikanların Sonuncusundaki savaşın patikalarına getirip bırakıyordu.

Grange son takımla birlikte geçen asteğmenle ter içinde kalmış adamlarına içecek ikram etti. Onların önünde birdenbire mahzeninin fazla dolu olmasından biraz utanç duyuyordu. Zaten bu sabah yoldan kim geçerse geçsin durdurup biraz laflamak geliyordu herkesin içinden: yol, gürültüsüyle insani vantuz gibi çekiyordu. Piyade taburu süvari tümenini desteklemek için cepheye gidiyordu; asteğmenin dediğine göre, Belçika’da köprülerin korunmasını tümenden devralacaktı. Pembecik ve güler yüzlü asteğmen:

- Şu var ki, onlar motorlu, biz ise yalnızca tabana kuvvet, diye yorum yaptı kadehini kaldırarak. İnanın bana, her şey karmakarışık. Konuşlanma yerlerimize ulaşmaya daha çok var bu gidişle.

Askerler yollarına gitti. Meuse boyundaki mevzileri sabahleyin makineli tüfekle taranmıştı. Tuhaf bir yürüyüşle, ormana sanki sürtünerek, boyunlarını biraz çarpıtıp miğferin bir yanını hafifçe kaldırarak ve ara sıra yol boyunca üstlerinde uzanan açık gök şeridine kaçamak bir gö2 atarak ilerliyorlardı.

Öğleden sonra yolda aksi yönde giden başka bir alay belirdi: Meuse üzerindeki istasyonlara ivedilikle tahliye edilen Falizes’in son sakinleri. Kafilede kasvetli ve neredeyse askerî bir düzen vardı; tüm yırtık yastıklarından avluya tavuk tüyü yağdıra yağdıra panik içinde terk edilmiş çiftliklerin o zavallı duygusallığından eser yoktu. Falizes köyünde zaten pek az insan kalmıştı: çocuklarla yaşlılar, büyük bagajlarla birlikte, daha kıştan gitmişlerdi. Bu sınır insanlarının, takvimin kendileri için yedekte don ya da doludan başka belalar da sakladığı, eski bir ‘uc’un halkı olduğu da hissediliyordu. İzin verilince, askerî yetkililerin kendilerine bir atış alanında bir süre için birkaç parça toprak bağışlamış olduğu ve kısa bir uyarıyla buradan çıkmaya ahşık insanlar gibi, homurdanmadan ve Tanrıyı tanık tutmadan haysiyetle-riyJe çekiliyorlardı. Henıeıı hepsi de genç olan kadınlar arabalarda, bir çarşafla tertemiz bağlanmış çamaşır bohçalarının fecrine oturmuş, pek ses çıkarmadan ağlıyorlar, erkekler hiç konuşmadan, ama oldukça kararlı bir tavırla arabalarının yanında yürüyorlardı. Oğul Biho-reau bile tahta bacağıyla savaşçı gibi yola saldırmış, hayvanının yanında topallaya topallaya gidiyordu. Arabasında, saçlarını kırmızı bir mendille toplamış Bayan Tranet vardı; brandaya dayanmış, ter ve yoldaki sarsıntılar yüzünden tazeliğini yitirmiş, bir Rus baba’ sına (‘niııe’) benzemişti. Yol rengi cılız kafileyi bir sefalet ve toz örtüsü sarıyordu ve yüzleri aniden yaşlandıran da yalnızca koıku ve kaygı değildi; güçlü bir el kâğıtları karıyor, kısa vedalaşmalar ve belirsiz ayrılıklar dünyasına giriliyordu; kafile, seyredenlerin gözleri önünden, bir anının yavan ve yıprak rengiyle kayıyordu bile. Oli-von, Bayan Trantt’yi kucakladı, fakat çevreden ve bakışlardan sıkılıyordu; son anda yanağına kocaman bir kövlü öpücüğü kondurmakla yetindi.

— Anahtarı kapıda bıraktım, dedi kadın bir ara, eliyle bir işaret yaparak. Bir kafe alt tarafı... Ne olacak...

Sessizce birbirlerinin ellerini sıktılar.

- Savaştan sonra. Hitler'i astıktan sonra!., diye bağırdı Gourcuff, dediğine kendi de pek inanmış görünmeyerek, Fakat sözü müstehcen bir söz gibi ortaya düştü, ne yankı uyandırdı ne de gülmeye neden oldu. Kafile uzaklaştı. Bayan Tranet saçındaki mendili çözmüştü; arabanın brandasına asılmış, uzaktan uzağa hâlâ işaretler yapıyordu. Erkekler, omuzları düşmüş, uzun yollara özgü tutumlu adımlarıyla, arkaya dönmeden yürüyorlardı.

Falizes’in boşalması, sabah süvari birliklerinin gösterişli geçişleriyle oldukça heyecanlanmış olan koruga-nın birden keyfini kaçırdı. Akşama doğru, güney taralında, çok uzaklardan boğuk ve yeraltından gelir gibi bir dizi patlama duyuldu; gürültü bu kez camlan sarsacak yerde, ayakların altında bir örs gibi titreyen beton zeminden yükseliyordu sanki; hallaç pamuğu gibi atılan toprağın derinliklerinde gizemli ve anlam yüklü mesajların rastlaştığı, karşılaştığı hissediliyordu. Adamlar koğuşta, vakit öldürmek için abur cubur yiyor, ekmek veya çikolata kemiriyorlardı. Gerçek savaşın başlamış olduğu, sessizlik anlarında artık bütün çenelerden yükselen öğütme gürültüsünden anlaşılıyordu. Fakat patlamaların şoku gelince yemeyi bırakıp, yüzlerinde aptalca bir kaygı ifadesiyle, aniden başını çayırdan kaldırıp kulaklarını diken huysuz bir at gibi, başlarını gürültüye doğru kaldırıyorlardı. Küçük depremin ardından tekrar sessizlik olunca, pencerelerin tam karşısında, ormanda kuşların cıvıltıları, ayakların altında da sarsıntının korugamn beton zemininde yuvarladığı boş şişelerin şıngırtısı işitiliyor; insan daha hayli zaman, kendi içinde, toprağın derinliklerindeki kaygılı kaynaşmayı daha uzaklara dek yakalayan yeni kulağı dinliyordu.

Öğleden sonra, istihkâmcıların depoladığı dikenli tel rulolarını aramak üzere Grange’m Falizes’e kadar uzanması gerekti: Moriarme koruganm çevresindeki küçük ağın da güçlendirilmesini emrediyordu. Son hava bombardımanları durmuştu; akşamda aylak bir tatlıhk vardı, sanki gündüz de gizlice zırhının kopçalarını çözüyor, yaşadığı, aşırı gerginliği üstünden atıp gevşiyordu. Çok uzaktan, ağaçkakanın meşe gövdelerini çekiçlemesi ve havalanırken dalların altında salıverdiği kişneme duyuluyordu. Savaşın dalgası geri çekilmiş, ama arkasında çalılıklara takılı boz bir köpük bırakmıştı; Falizes yolunun kenarlan öteye beriye saçılmış boş şişeler, yağ bidonları, konserve kutularıyla doluydu; yol da ince parlak izlerle kaplıydı: yumuşak asfaltı ezen tırtıllı araçlar

Ormana Bakan Balkon    129/9

oraya paletlerinin kalıbını çıkarmıştı. Grange, yoldan açıklığa çıkağında, meraların üzerine ormanın kenarının 117.1111 gcilgesi düşüyordu; bal rengi aydınlıkta, taflan çitinin ardındaki huzur evinin pencereleri bütün camlarıyla alev alev yanıyordu. İlk ambarların hizasına gelince Grange huzursıızlandı, bir an durdu; yolun kenarın-    .

rı gezdirdiği küçücük sokağa bakıyordu. Huzur evinin pencereleri söndü ve aydınlık da birden azalır gibi oldu; incecik bir toz duvarların bozluğunu, kiremitlerin, pan-curların ve kapıların zaten atmış renklerini iyice matlaştırıyordu.

Grange yoldan ayrılıp evlerin arkalarından dolaşan küçük ara sokağa saptı; lahana bahçeleri, arpa kavuzu yığınakları ve nohut kurutma sergileri arasından geçerek Mona’nm evine kadar yürüdü. Onun gidişinden beri Filizes’e gelmemişti; mekanik bir jestle demir mandalı birkaç kez oynattı. Daha yoğun bir iç sıkıntısıyla ar-    j

kasma döndü: yarım düzine tavuk, arpa kavuzlarını eşe-    ;

tenteyi bırakmış, bir ayakları havada, kırmızı gözlerini ! yandan üzerine dikerek, peşten bir gıdaklamayla onu

seyrediyorlardı. Sanki bu hayvancıklar, alacakaranlıkta, fısıltılı ve temkinli bir dedikoduya dalmış, adamın dul kalışından yakınıyorlardı. Mandalı kaldırıp itince kapı yavaşça açıldı. Vaktin geç ve pancurların kapalı olması yüzünden oda çok karanlıktı; loşlukta yalnızca küçük bakır orta,masası ile, daha az belirgin olarak, aralanan kapıdan süzülen ışının canlandırdığı, dolabın cilalı panoları görülüyordu. Oda o akıl almaz dağınıklığından kurtulmuştu; hamak ile karmaşık çamaşır ipi ağı toplanıp katlanmıştı. Sade gösterişsiz mobilyalardan; uzun kışın, dürülüp dolaplara kaldırılmış sert bezlerin mum-su parfümüyle karışan soğuk bir küf kokusunu damla damla sızdırdığı çıplak duvarlardan, yaşı belirsiz, kapalı kalmış bir hüzün akıyordu. Bir perdenin üstünde iri mavi bir sinek uyandı, yoğunlaşmış havada vızıldamaya başladı.

— Eveet! İşte burasıydı... diye düşündü Grange, ürkek ürkek. İçinden çekip gitmek geliyor, sessizlik tuhaf bir biçimde şakaklarını sıkıyordu. Bu mahpus kalmış hava, pancurlardan ve kapının üstündeki küçük pencereden süzülen alçı rengi yaşlı aydınlık, midesini bulandırıyordu. Eşikte bir tavuk belirdi, boynunu uzatıp içerdeki alacakaranlığı şöyle bir denetledi; hah yabancı gelmiş olmalı ki, bir an kararsız kaldıktan sonra, küçümseyici bir gıdaklamayla arpasına doğru uzaklaştı. Sıvı gibi yoğun havanın içinden, şimdi daha aralıklı olarak, geceyi geçirmek üzere Çınarlı Kafe’nin önündeki kestane ağacına toplanan kuşların çığlıkları duyuluyordu. Grange düşünceli düşünceli bir an yatağa oturdu, karyola alışık olduğu bir gıcırtıyla hafifçe yaylandı. Birden içini, tüm düşünce ve hayallerinden boşalmış olarak yüzünü duvara dönüp oracığa uzanmak arzusu kapladı. Bir saate kalmadan ormanın gecesi, yabani kokusuyla gürültüsü ve hayvanlarıyla açık kapıdan girecek, humma kokan bu dünyanın günahını bağışlayacaktı. Grange geceyle birlikte kapalı evin içine girecek olan dinginlik gölünü, serin siyah kuyuyu, istek ve beklentiyle kafasında canlandırıyor; içindeki bir şeyin orada umutsuzca susuzluğunu gidereceği izlenimine kapılıyordu. Boğazının daraldığını hissetti, sinirli sinirli omuzlarını silkti. Anahtar iç tarafta, kapının üzerinde kalmıştı; çıktı, kapıyı iki tur kilitledi ve anahtarı cebine attı. Dışarıda hava hâlâ aydınlıktı, ama serinlemişti; incecik, narin ve yumuşak bir ışık filesi, şeftali ve kiraz ağaçlarının dalları arasından süzülerek, sebze tarhlarına vuruyordu.

Huzurevinin arkasında, asma kilitli bir ambarda depolanmış olan dikenli telleri kolayca buldu. Artık Fali-zes’de yapacak işi kalmamıştı, ama dönmek gelmiyordu içinden: gecenin ağır ve belirsiz olacağı anlaşılıyor, Varin’in korugana telefon etmesi olasılığı da keyfini kaçırıyordu. Yeniden yan sokağa girdi ve kararsız adımlarla Çınarlı Kafe’ye doğru yürümeye başladı. Sokağa bakan kimi pencerelerde pancur yoktu; bu pencerelerin dilsizce bakışları Grange’ı hem sıkıyor hem çekiyor, o da boş sokakta birinden ötekine zikzaklar çiziyordu. Pencereye gözünü dayayınca, şişe camından iri süslerle buzlanmış küçük camların ardında, zemini kaplayan çıplak kırmızı karoları, yatak takımlarından boşanmış ceviz karyolayı, isli duvarlarda, sinek lekeli aynaları ve indirilmiş aile fotoğraflarından kalan daha açık renkli dikdörtgenleri seçebiliyordu. Bazen bu açık renkli leke, yatağın başucunda, bir haç biçimindeydi; kutsanmış şimşir dalı, hâlâ taze, ya çivisine asılı kalmıştı ya da gri çubuklu bez kaplı somyartm üzerinde sürünüyordu. Evlere asıl, özel bir yıpranmışlık, bir mezbelelik görüntüsü veren de duvarlardaki bu lekelerdi: bu yüzden evler, içerde güpegündüz küçük bir gece lambası sönmüş gibi, daha bir teslim edilmiş, düşmanın insafına daha çok bırakılmış görünüyordu. Grange, zaman zaman istemeden kulak kabartıp çevreyi dinliyordu: kuşların cıvıltıları yavaj yavaş susuyor; yalnızca Çmarh’nm kestanesinde geceleyenlerin keyifli gürültüsü ile uzakta, evlerin ardında, ormanın kenarında çağrışan karatavukların ötüşleri duyuluyordu. Küçük bahçelerin önünde, artık hiçbir şeyin kımıldatmadığı havada akzambak, leylak ve morsalkım kokuları, ayrı ayrı, sanki yola yatmışlardı. Çınarlı Kafe’ye varınca Grange, Bayan Tranet'nin sözünü hatırladı.

— Bu bir davetti pekâlâ, diye düşündü cesaretlenerek. Güneşlik ortada yoktu, ama bahçe masasıyla koltuklar yerli yerindeydi. Sönmekte olan kuş sesleriyle taçlanmış kestane ağacı avluya koyu bir gölge salıyordu; yüksekçe küçük teras, dipteki kapının aralanmak için yalnızca mehtabın işaretini beklediği bir tiyatro sahnesine benziyordu. Grange kapıyı itti ve elektrik feneriyle dolabı gözden geçirerek, bir şişe konyak bulup çıkardı. Birden, çok susadığını hissetti ve gidip meydandaki kuyudan bir kova su çekti. Çöl sessizliğinde kuyunun çıkrığı kuvvetli, alışılmadık bir anırtı kopardı; kestanenin dallarından da kınayıcı gıdaklamalar geldi, ama bunlar artık hayli sönük ve uykuluydu. "Burada kalırsam hayvanlarla konuşmak isteyeceğim galiba," diye düşündü Grange. Batan güneş hâlâ ışıklı ve sapsarıydı; okul görevi yapan demirhanenin camlarının ardında, sınıfın sıraları bu yalayıp geçen ışıkta sanki tutuşup küçük aynalar gibi parlıyordu. Grange, gel keyfim gel dercesine koltuğuna iyice yerleşip bacaklarını masanın üzerine uzattı. Bir kara kedi yanlamasına sokağa girdi; temkinli bir biçimde bir patisini ötekinin önüne büyük bir dikkatle koyarak yürüyordu; bir an alttan alta Grange’ı süzdü, sonra ciddî bir düşünme sonunda kararını vermiş gibi terasa doğru yöneldi. Grange hayvanı ensesinden yakaladı; kaçmaya çalışır gibi yapan kedi dizlerine yerleşir yerleşmez, fethedilmiş küçük bir kent gibi utanmazca, keyfinden mırıldanmaya başladı. Grange, pek bulanık ve belirsiz bir coşku içinde, konyağım küçük yudumlarla içiyordu; bu coşkuda, ‘her şevi yapabilirsin’ duygusunun biraz sarhoşça ve ürkütücü sevinci; denetimde tutulan bir kap kacak kırma ve geceleyin patırtı çıkarma isteği ve serin akşamdan akıp gelen duru ve yeğin bir rahatlık ve keyif vardı; ama ta diplerde de, Kıyamet Borusunun hayalini kuran bu sessizliğin beslediği, sessiz ama diri, hayvanca bir tedirginlik yatıyordu. Fakat dizlerinin üstünde uyuyan küçük sıcak canlılık yumağı Grange a güven veriyordu.

- Teğmeniiim!..

Köyün girişinden, Hervouet’mn karanlık bir ormanın dibinden seslenir gibi kendisini çağırdığını duydu, ikisi birlikle, ilerleyen alacakaranlıkta bazen el fenerlerini kullanarak, ambarları aradılar; sonunda eski bir el arabası bulup dikenli tel rulolarını yüklediler. İki kişi olunca hayalet köyün ıssızlığı çok hoş geliyordu: kendilerini yürekli, serüvene hazır, yanlarındaki her şeyi taşımaktan memnun hissediyorlardı. Yola çıkmadan önce kestanenin altında son birer konyak yuvarladılar. Sakin ve gsvet aydınlık bir gece bastırmiştı; başlarının üstünde kestane ağacı göğe karşı kenarlan kıvırcık, karanlık terasa daha da koyu bir gölge salan ağır bir mürekkep bulutu oluşturuyordu; fakat kenar yapraklarının, hatta dallarının arasından bir yığın yıldızın parladığı görülüyordu. Grange’la Hervouet sakin sakin, arada bir susa-nk, alçak sesle konuşuyorlardı; yalnızlık, ormanın rayihası, koca ağacın kadife gölgesi, bu ölü köyün hayalet-lik görkemi Grange’» alışılmadık bir lüks duygusu veriyordu. Gür çimen ve gece kampı kokusuyla iyice gençleşmiş olan toprak yabansı! aşı yor, eski barbar karakterine yeniden kavuşuyordu: insandaki birşeylerin öcünün alındığı ve dirildiği, kulağa serin gelen taze bir sessizlik çöküyor, sanki gök yepyeni yıldızlarla doluyordu. Grange’la Hervouet, içinde yalnızca sigaralarının kırmızı uçlarının kımıldadığı ağaç gölgesine saklanmış, mavi geceyle dolu dar sokağın perspektifi boyunca, ayıcığıyla ıslanmaya başlayan damlan seyrediyorlardı. Yarasalar kestanenin etrafında uçuşmayı kesmişlerdi; Kemen yakındaki ormanın kenarından, kukumavın tuhaf tehlike sinyalinin yükseldiği işitiliyordu.

Ertesi gün öğleye kadar her şey çok sakindi. Falizes volu ıssızlaşmış, orman da yalnızlığına geri dönmüştü. Fakat Çatı’nın dinginliği artık eskisi gibi değildi. Zaman insanların üzerine çöküyordu; midenin altında sanki bir demir çubuk peyda olmuştu, eller ve ayaklar da tuhaf bir titremeye kapılıyordu. Yemekleri bile ayakta ve burunlar pencereye dayalı yemek arzusu uyanıyordu. Gün sıcak ve ağırdı. Bir gün öncesinin tozu, kımıldamayan yaprakların üzerinde birikmişti; taşların üstündeyse yalnız bir sıcaklık buharı titreşiyordu.

Öğleden sonra, öğleyle akşam arası, dekor birden değişti. Meuse taraflarından tüm sıcaklıkla birlikte boğuk bir uğultu yükseldi ve hemen hemen tüm batı ufkunu kaplayan yarım çember boyunca üst üste, neredeyse aynı anda, demet halinde büyük patlamalar fışkırdı. Külrengi dumanlar bu kez ormanla kaplı ufuklardan yavaş yavaş yükseliyordu: önce üç, sonra yedi, sekiz, on, on beş... Pek duygulandırıcı, hatta uğursuz bile görünmüyorlardı. Ama oradaydılar işte ve yeni bir mevsim gibi, manzarayı onarılanıayacak biçimde yemden düzenliyorlardı; istense de istenmese de artık onlarsız yaşanamayacağı hissediliyordu. Çatı’nın bütün kenarları boyunca hızlı bir el dolaşıp sahne ışıklarını yakmıştı.

— Savaş sahnesi... diye düşündü Grange. Bu ‘sahne’ kelimesi iyi yakıştırılmış doğrusu... Onu asıl şaşırtan, bu ani ve şiddetli kabarış, bu aşırı gümbürttilü dekor yerleştirme tarzı ile hemen ardından gelen unutkanlık

ve boşluktu; önce masaya yumruğunu vurup kıran, sonra da kafasının dumanları arasında kime kızmış olduğunu hatırlamaya çalışan sarhoş gibi.

- Ne var yani, alt tarafı Meuse’ün oralarda bir bombardıman işte!., diye söyleniyordu biraz sonra, ama huzuru kaçmış olarak. Gayet sıradan bir bombardıman.

Ası! bom balam asalardı tuhaf olurdu. Belçika’nın kara ve demiryolları... Her şey oradan geçiyor... Pencereden, ne düşüneceğini bilmeyerek, ufku kaplayan ve birkaçı seyrelip dağılmaya başlamış olan dumanları seyrediyordu. Bir yandan bakarken bir yandan da kafasında bir düşünce, koku gibi başa vuran küçük kötü bir fikircik, kımıldanıp duruyordu. Bir piyade taburundan başka hiçbir birliğin Belçika yönünde yoldan geçmemiş olduğunu fark etmişti; bu onu oldukça şaşırtıyordu. Önceki akşamdan beri orman yolu boştu: galiba piyade, bindirilmiş kıtaları izlemiyordu.

— Tuhaf... diyordu düşünceli düşünceli. Ne bekliyorlar acaba? Sonra... Ama belki de Varin ve tabur da bombalardan nasibini almış olabilir. Pusulasıyla, ormanların ardında en semiz duman sütunlarından birini besler görünen Moriarme yönünü bulmaya çalıştı; ama    j

meşini de sağlıyordu, çünkü düşünmeyi engelliyordu. Tahta tokmağın vuruşları arasında Gourcuff dişlerinin t arasından homurdanıyordu. Zaten tellerde doğru dürüst diken bile yoktu; istihkâmcılar Faüzes’e ancak kırık dökük süprüntülerini bırakmışlardı; Brun ağıydı bu: akordeon gibi açılan kalın nikelajlı rulolarıyla, berkitilmiş evin çevresinde sanki bebekler için bir oyun yeri oluşturuyordu.    i

— Bir şey eksik teğmenim, ne dersiniz? dedi Olivon iş bitince. Yapılan işi bütün olarak değerlendirmek için birkaç adım geri çekilmiş, uyduruk tel kafese tuhaf bir tavırla bakıyor ve gözlerini kırpıyordu, - Bir de tabela asmak gerek: Dikkat! Köpek var.

Akşama doğru Moriarme’den telefon geldi; karargâh tellerin çekildiğini doğrulattı ve cephane stoklarının, füze takımlarının ve yedek erzakın tamam olup olmadığının kontrol edilmesini emretti.

— Kamyonetle size bir yedek işaret tabancası yolluyorum, diye ekledi Varin. Bu tabancalar asla çalışmaz. As-la!.. ■

Grange telin öbür ucunda, burun kanatlarının o benzersiz oynayışını zihninde canlandırmaktan kendini alamıyordu. Fakat t a :u bu sırada yüzbaşının başka işi çıkmış olmalı ki, ahizeyi çavuş Prinet aldı.

— Sizin oraya da düştü mü? diye sordu Grange kibarca.

— Fazla hasar yok teğmenim. Birkaç at. Birkaç da ev. Les Verreries’de ise...

— Haber var mı?

— Açık bir şey yok, dedi Prinet biraz tereddütten sonra. Radyo Almanların Albert kanalını geçtiklerini söylüyor.

Adların ne derece ağır ya da hafif olmaya başladıklarını hissetmek çok ilginçti. Albert kanalı kuzeyde, çok uzaklardaydı. Escaut’nun aşağı çığırında... Yani biz değil başkaları.

— Peki, bizim tarafta neler oluyor?

— Kimse bilmiyor, dedi Prinet. Süvariler Belçika’daymış...

— Kendi başlarına mı?

— Ee...evet, galiba, teğmenim. Prinet biraz şaşırmış gibiydi. Pek hareket yok gibi görünüyor... En azından burada. Bekliyoruz işte.

Prineı'tıin sesinin arka planında, bürodaki bir radyo hafiften Belçika millî marşı Brabançonne’-a çalmaya başladı. Gezegenin tüm çırpınışı birden, gizemli biçimde. dalga dalga oraya vuruyordu şimdi: kulağa bir deniz kabuğu tutulunca duyulan denizin gürültüsü gibi. Dışarıda, açık pencereden, kiıçlik bir bulutun tüylü gölgesinin yolu geçerek çevik bir hayvanın esnek silkinişiyle koruluk yamacı tırmanmaya başladığı görülüyor; kuşların telaşsız gevezelikleri işitiliyordu.

Yemekten sonra akşam çökerken, küçük kalenin mürettebatı sigara tüttürüp havadan sudan laflamak için yolun kenarındaki çimenliğe yerleşti: kapalı odalarda anık kendilerini kıyıya atılmış balık gibi hissediyorlardı. Grange 2 Ağustos 1914’te henüz küçük bir çocukken, tüm kâsaba halkının kucaklarında tabaklarıyla istasyona toplanıp dev bir piknik yaptıklarını hatırlıyordu. Bütün evler sandalyelerini pencerelerden dışarı kusuyordu. Belirtilere daha yakın olabilmek içindi bu. Kimileri avda bayrak görüyor, kimileri nehirden yukarı gelen dev bir dalgadan söz ediyorlardı; gizemli bir patlar yıcınm, Turpin barutunun, denemesi yapılıyordu. Yaşamı boyunca bu olaydan büyüleyici bir anı saklamıştı Grange. O akşam insanlar yatmayı unutmuştu; dünya yeniden bir çocuk beynine benzer oluyordu.

Konuşmalar o günkü bombardımanlarla ilgiliydi. Hervouet öğleden sonra Mense tarafından dönen But-ttîs’ü bir adama rastlamıştı. Hasar sanıldığından daha büyüktü. Nehir kıyısındaki koruganlar da saldırıya uğramıştı. Buttes’li adam uçakların bombalarını bırakmak için hedeflerine pike yaptıklarım ve bu sırada bir canavar düdüğü sesi salıverdiklerini söylüyordu. Özellikle bu sıreıı sesi adamları gözle görülür biçimde etkiliyor, Hatla öfkelendiriyordu. Bu enayi tuzağı, tam her şeyi toz edeceği anda korkuyu bile aldatıp oyalayan bu pis oyun, içlerindeki onur duygusunu yaralıyordu. İnsan-

Iıkıan çıkmış bir dehanın simgesi, kalleşçe vuruşun, kural dışı yasak hareketlerin daniskasıydı bu onlara göre.

— Kötülük bunların ciğerine sinmiş, dedi Gourcuff başını sallayarak.

Gece bastırırken uçaklar Meuse’ün üzerine tekrar geldiler; bu kez bomba atmıyor, acelesiz bir gezintiyle herhalde öğleden sonra başlayan yangınların resimlerini çekiyorlardı. Adamlar kararmış ve şimdiden nemlenmiş otların üzerine uzanıp dirseklerine dayanarak birer sigara yaktılar ve bir süre sessizce çarpışmayı seyrettiler. Bir panayır şenliğinin ufukta, çok uzaklarda, soğuk yıldızların altında sönen son fenerleri gibiydi manzara. Vadiden, işaret fişeklerinin dev bir değirmen çarkından fırlar gibi art arda yükseldikleri, acelesizce birbirini izleyip ağır ağır akan gece tarafından yutuldukları görülüyordu. Sonra da, bir piyango çarkının tıkırtıları gibi, makinelilerin kısa kısa tarayışları duyuluyordu.

Kaleye dönerlerken, Moriarme’den gelen kamyonetin tüm farları sönük olarak yolun kenarında durduğunu gördüler. Sürücü, süvarilerin geçişiyle delik deşik olmuş yola lanet yağdırıyordu Öğleden sonraki bombardımanlardan pusulası hâlâ biraz şaşırmış görünen şoförün laf arasında salıverdiği bölük pörçük haberlerden. Moriarme’de havanın daha ağırlaşmış olduğu anlaşılıyordu. Istihkâmcılar kayık ve mavnaları Meuse’ün sol kıyısına getiriyorlardı; köprüyü tahrip etmekle görevli ekip yerini almıştı; sığınmacı siviller istasyonda ve sokaklarda, şimdiden yarı aç, kamp kurmuşlar, bir türlü gelmeyen treni bekliyorlardı.

— Siviller gidince... dedi şoför yüzünü buruşturarak. Aslında, bir bakıma, sorun siviller de değil. Siz burada pek farkında değilsiniz teğmenim. Süvarilerin yaralılarının geçişini görmüyorsunuz

Kamyonet yo! boyunca uzaklaştı ve farlarını yakarak, hoplayıp zıplamalar ve fren gıcırtıları arasında But-t£s’ye giden patikaya saptı. Dingin geccde sesinden bile çok uzaklara kadar izlenmesi mümkün oluyordu. İçinde bu küçük ışığın hoplayıp zıpladığı ormanın karanlığı birden daha da geniş ve kuşkulu, deniz gibi bulanık ve yo! şaşırtıcı görünüyordu.

Grange yatmak üzereyken Moriarme telefon etti. Berkitilmiş evlerdeki bütün garnizonların artık süvari tümeninin emrine verildiğini ısrarla vurguluyorlardı.

- Biliyorum, dedi, biraz şaşırmış olarak. Elbette...

- Henüz emir almadınız mı?

— Hayır.

Telin öbür ucunda şaşkın bir sessizlik oldu.

— Anlaşıldı, dedi ses, pek kaygılı ve durumu istemeyerek kabullenir gibi. Bir haber çıkmazsa yarın erkenden telefon edin. Sakın unutmayın.

Grange yatağına uzandı; ne yapacağım bilemiyordu. Telefondaki tanımadığı seste soyunmamasını öğütleyen birşeyler sezmişti. "Neler oluyor acaba?" diyordu içinden. "Moriarme’nin uykusunu kaçıran ne?" Bir yandan da kafasının içinde bir söz dönüp duruyordu, ağızda zehir tadı bırakan kurşun gibi yakıcı bir söz; 'Süvarilerin yaralıları’. Ne uçaklar ne de bombalar Grange’m hayal gücünü hiç sarsmamıştı; çevresi birden dumanlarla çiçeklenen Çati’da bile doğal bir manzaranın bazı özelliklerini görebilmişti. Fakat bu ‘süvarilerin yaralıları’ sözü ile artık her şey elle tutulur hale geliyordu; bu kelimeler bir tetiğe basıyor, yeni bir toprağa açılan bir kapıyı itiveriyordu. "Acaba o şey şuradan mı gelecek?" diye düşündü hem sersemlemiş hem de kızmış olarak. Ormana doğru bir bakış fırlattı, sonra omuz silkti. "Ar-denne’den mi?" diye tekrarlıyordu inanamayarak, "sanki bu ad güven veriyor, tehlikeyi savuyormuş gibi. "Ar-denne ba!.," Bunun için deli olmak gerekti.

Sabahın ikisine doğru uyandı. Bir serinlik vücudunu ürpertiyordu; pencereyi kapamak için kalktı. Gece dingin mi dingindi, ama tamamen uyumuyordu da: ufukta ormanın sınırını çizen gökten azıcık daha koyu çizgiye dikkatle bakılınca, üzerindeki göğün, uzun aralıklarla, hızlı ve belli belirsiz bir parlamayla uyandığı görülüyordu. Kjsa kısa ve tek tek, sıcaklık şimşeklerinin yumuşak yamp sönmesiyle ilgisi olmayan göz kırpmalarıydı bunlar. Daha çok, ufkun altında ağır bir çekicin düzenli aralıklarla dev bir örste kızgın demiri dövmesini düşündürüyorlardı. Grange birkaç dakika gecenin gürültülerine kulak kabarttı: tembel bir rüzgâr ağaçların yalnızca yüksek dallarını kımıldatıyor, Meuse taraflarından, uzaklardan, yürüyüş halindeki bir askerî birliğin hafif gürültüsü geliyordu. Derken, adamakıllı sağa kaymış bir başka göz kırpma öncekinin yerini aldı. Grange, yüreğinin bulanık ve korkulu bir beklentiyle çarpmasına engel damadan, artık pembeleşmeye başlayan ve ışıklarını sakin sakin ormanın üstünde kırpıştıran tuhaf gece istasyonu göğüne gözlerini dikmişti. Elektrik fenerini yaktı, kaba tahta merdivenden küçük evin çatı arasına çıktı. Küçük pencereden, bakış ağaçların yüksek dallarının üzerinden kayıp gidiyor, ufuktaki ışıkların kaynağı birden algılanabilir oluyordu: görünen alanın en ucunda, tembel bir ritimle sönüp canlanan minicik ama son derece parlak bir ateş noktasıydı bu. Ritimdeki gevşeklik, havadaki durgunluk ve sessizlik, karanlık kubbeden aralıklarla hep aynı yere düşen bir damlayı -bir dikitin ucuna isabet edip dağılan ve dikiti yaralayan bir damlayı- akla getiriyordu; dikkatle bakılınca, parlak sivri ucun çevresinde bir an için pembemsi hafif bir köpük seçiliyordu. Gecenin dinginliği ağır ve hamursuydu; Grange açık pencerenin kenarına dayanmış, artık soğuğu hissetmiyor, çenesi ellerinde, büyülenmiş gibi, gizcnıü bir hiçimde toprağı döven ateş sızıntısını seyrediyordu.

— Çok uzakta, diyordu içinden, Bouillon taraflarında... Belki dc Florenville... Ama ne bu?..'¹ Zaman zaman battaniyenin bir ucunu omuzlarına çekiyordu. İki buçuğa doğru ateş noktalan seyrekli, sonra tuhaf meteor olayı tamamen durdu; gece aniden üzgün ve mahpus, burnuna dek bitki kokularının içine sinmiş gibi göründü. Grange da birdenbire soğuğu hissetti; beyni uyuşmuş olarak inip yatmaya gitti. Koğuşun aralık kapısının önünden geçerken bir an adamlarının soluk alışlarını dinledi. Bıı solunum ona, içinde uğursuz ışıkların dolaştığı bu fazla sakin geceyi daha taşınır kılıyormuş gibi geliyordu. Onların böyle rahat uyudukları düşüncesi kendisini âc mutlu ediyordu.

Öyle saatler vardır ki, ağır ve gece dolu bir el, çekici indirmeden önce hayvanın alınlığını¹ yoklayan kasabın yumiigak ve iğrenç eli gibi, bir anda toprağın üzerine çöker ve bu dokunmayla toprak bile olacakları anlayıp irkilir ve tiksinir; sanki ışığı bile bayatlar; sabah onun üzerine, iğrenç bir hayvanın burun deliklerinden ûfienivi ırmu§ gibi cıvık ve sıcak eser. Çözülebilecek hiçbir jifre, hiçbir işaret gelmemiştir, ama kaygılı bunaltı oradi, aniden yoğunlaşan hasta odası havasmdadır. Birdenbire insan ne açlık ne de susuzluk hissetmez olur; yalnızca cesaretinin karnından boşaldığını duyar; ve sanki, dünya yüreğinin üstünde döııüyormuş gibi, burnundan soluduğu işitilir.

•- Bugün pazar, diye düşündü Grange, keyifsiz bir esnemeyle, camlarında yavan bir şafağın söktüğünü gö-

Mjyvinlsr Fıartu’dı birdeki gtbi bog-ızlanmıyor, -kanları ziyan olmasın diye- ba$ları-ıv omunda yıyiı bir bulunan bir ‘alınlık' geçirilip çiviye bir çekiçle vurularak kabı»! dtlınip brynı jrJrlcurnck jureriyiı* ansızca öldürülüyor. (Yay.) rerek. İyi uyuyamamıştı. Kalede boğucu bir ölüm sessizliği, bir manastır vc bataklık, suyu sessizliği, hüküm sürüyordu. Issız yola dalgınca bir göz attı. İçinde bir tedirginlik vardı. Bu boşluk, çarpışma hattının gerisindeki tutulmamış yolların böyle uyuması tuhaf, olasılık dışı, hatta biraz sihirli bir şeydi: Ormanda Uyuyan Güzel’in şatosuna giden bir ağaçlıklı yol gibi. Demir merdivenden inerken bir sigara yaktı. Sabahın tadı sulu, cıvık bir şeydi, ama ot kaplı banketlere çiğ şimdiden soğuk soğuk düşüyordu. Oüvon’un sıcak kahvesi aklına gclince bir an dönmek geçti içinden, ama kahvaltıdan önce orman yolunun ııçuntlması için istihkâmcıların korugamn biraz ilerisinde hazırlamış oldukları mayın yuvasına kadar uzanmayı kafasına koymuştu. Orada mayıncılardan bir nöbetçi postası bulacağını sanıyordu; belki de haber filan alabilirdi.

Kimseçıkler yoktu. Yuvanın üstünde toprak biraz göçmüştü: çukuru fazla yumuşak toprakla doldurmuşlardı. Tırtıllı araçların paletlerinin kazdığı izlerde, yeşil ormanın kararttığı küçük su birikintileri oluşmuştu. Patlatıcıya giden telin topraktan çıkan iki çıplak ucu biraz ötede, bir çakıl kümesinin üzerinde sürünüyordu.

"Tuhaf...” diye düşündü, kararsız kalarak. Keyifsizce taş yığınının üstüne oturdu. Çevrede, bir fersah uzaklığa kadar, ormanda çıt çıkmadığına yemin edilebilirdi; insanın böyle kuşkulu biçimde ortadan kaybolmasından, genel grev düşü gören bu şantiyeden belli belirsiz tedirgin, kuşsuz korulara kulak kabartıyordu. Sigarasını yeniden yakarken birdenbire başının üstünde, çok yükseklerde, havada tuhaf biı yırtılma oldu: raylarına sürtünen ve makaslarda takırdayan bir gök ekspresinin uzun ve görkemli gürültüsüydii sanki: Meuse cephesindeki ağır topçu birlikleri Belçika’ya doğru ateş açıyorlardı.

Sonra Grange';ı her şey çok çabuk oluyormuş gibi geldi. Kale yolımıı ancak yarılamıştı ki, kuvvetli bir motor uğultusu, av kovalayan bir gıup avcının kabalığı ve umursamazlığıyla ornıanı dört bir yanından esmeye, delik deşik etmeye başladı; Çatı büyük bir bomba ve mitralyö2 gürültüsü içinde kendinden geçti. Grange şaşkın. bir an öylcce kalakaldı; orman, bir havalı beton delicinin takırtısıyla sarsılan bir sokak gibi titriyordu. Hem tabanlarından hem de kulaklarından içine giren şiddeti, ve anlaşılmaz titreşimlerin kendisini tokatladığını. itip kaktığını hissediyordu. Kendini yana, yapraklı dallardan oluşmuş kemerlerin yukarda ancak daracık bir beyaz gökyüzü parçası gösterdikleri b^r patikaya attı. Itısan kendini gözlerden saklar saklamaz gürültü de artık o kadar kuvvetli gelmemeye başlıyor, patlamalardan çok motorgüriiltüsünden oluşmuş olduğunun far-kvna varılıyordu; uzun sessizlik anları oluyordu. Güveni venrıe gelen Grange gürültü kubbesinin altında bir an kaleve gitmek üzere tekrar yola bile koyulduysa da, on metre kadar ilerisinde, yolun bu tarafını kaplayan yıpranmış asfaltın tuhaf biçimde sanki cazır cazır kızardığını gördü; mitralyözle tarandığını anlamak için bir iki saniye gerekti: koşar adım patikasının girişine seyirt-tı. Çok etaba rahatlamış, tekrar sigara içmeye başlamıştı; gürültü kendisini rahatlatıyordu. Zaman zaman patikanın göğünden, yankılanan motor gürültüleri arasında, büyük (ıir siyalı yelkenin hızla geçtiği oluyor, başka bir şey seçilemiyordu, Grange birşeyler görmek için yola kadar gitmeyi göze aldığında, yolun daha açık olan gö-ğııne oldukça seyrek, yüksek ve şaşılacak kadar yavaş, akıntıya karşı yüzüyormuş gibi sanki hareketsiz, uçak-Unıı yapıkmış olduğunu görüyordu. Grange’ı etkileyen, bunların sudaki balıklar gibi sakin davranışları; yükseklerde, karşılaşınca birbirini görmemezlikten gelip kendi yollarına giden balık sürüleri gibi, rahatça dağılışları ve birbirlerine aldırış etmeyişleriydi, İçinde yaşadıkları ortama telaşsız ve aldırışsızca egemen olduklarını akk getiriyordu. Yalnızca ara sıra bulutlar ekspresinin ani ve şiddetli gümbürtüsü başucu noktasına doğru kuvvetle atılıyor ve bu yumuşak takımyıldızların yüzdüğü hava tabakalarını bir ipekli kumaş cızırtısıyla yırtıyordu.

Uçaklar, ani bir rüzgâr alıp götürmüşçesine, geldikleri gibi ortadan kayboldular. Ormanın üstünde yavan bir toz kokusu dalgalanıyordu. Kırbaç siniri gibi incecik bir izin kazılmış olduğu yolda Grange beyaz ve parlak bir madenden parçalanmamış bir mermi bııldu. Ateş altında kalmış olduğu fikri ona rahatsız edici ve biraz da tuhaf geliyordu. Berkitilmiş ev saldırıya uğramamıştı; adamlarını korugamn içinde buldu: biraz solgun, bardaklar ellerinde, sandıkların üzerinde oturuyorlardı.

— Vay be! Vay be! diyordu Gourcuff başını sallayarak. Olivon bir şey söylemeden Grange’m bardağını doldurdu; mitralyöz kurşunu elden ele dolaştı. Parlak merminin avuçta ağırlığı hissediliyordu. Grange telefonu açtı: Moriarme cevap vermiyordu. İnanamıyormuş gibi, ses vermeyen âleti bir, an. kulağının dibinde salladı, sonra hemen yerine astı, çünkü adamları tuhaf tuhaf bakmaya başlamışlardı. Hat kesikti.

- Hadi bakalım, temizliğe! dedi sert bir sesle. Aşağı taşınıyoruz...

Yangına karşı dayanıklı olmak üzere inşa edilen küçük evde yakacak diye fazla bir şey yoktu. Korugana iki saman döşekle birkaç yatak takımı taşıdılar, sonra derme çatma mobilyalarını demir merdivenden indirmeye başladılar; ama bu işten çabuk bıktılar: masalar, sandalyeler, hatta çam tahtasından küçük bir dolap pencerelerden, tel örgünün üstünden, dışarı savruldu. Kırılan tahtaların çatırtılarını duydukça işe daha sıkı sarılıyorlardı.

Ormana Bakan Balkon    145/ÎO

— Tertemiz oldu işte, diye yorunı yaptı Olivon, işten anlayan biri gibi. Zaten, bir bakıma kamuflaj açısından da bu daha doğal. Sanki koruganı tahliye etmişiz gibi görünüyor.

Koruğuna yerlerince konserve kutularını açıp iştahsızca biraz bireyler yediler. Ara sıra başlarını kaldırıp, yabana bir yerdeymiş gibi, mahzenin yavan nemliliğini, kaldırılan tünel kapağından yükselen derin toprak ve kök kokularını kokluyorlardı. Grange’m Falizes'den getirdiği kara kedi iğrenir gibi yalnız patilerinin uçlarını yere basıyor, sonra birden sıçrayıp bir sandığın üstüne sığmıyordu. Çok geçmeden zırhlı kapıyı açıp temiz havaya çıktılar. Yolun kenarına yerleşirlerken, Belçika tarafından bir sepetli motosiklet çıkageldi; ardından da um gaz bir araç fırtınası yolu süpürdü: piyade kamyonları, çekili toplar, tırtıllı araçlar, oto mitralyözler... Kazınmış boyaların üzerinde kurşun izleri seçiliyordu; tüm araçların çamurluklarına pensli paçalarıyla tozun üzerinde ayakta deli gibi pedal çevirir görünen bir bisikletli .ilayı asılmış, tüm marşpiyelere de salkım salkım sığınmacılar yüklenmişti. Çılgın konvoy araya bir et arabası sıkıştırmanın yolunu da bulmuştu: iğrenç gri bir hardalla sıvanmış bir sergi dolusu iri et parçası da tangır tungur gidiyordu. Bütün kafile tozdan tünelinin içinde tek paf çaymış gibi kayarak; sonra da orman yangınının sıkıştırdığı, deli gibi ırmak geçidine doğru koşan bir manda sürüsünün toprakla karışık gümbürtülü akışına kapılmış gibi, Meuse’e doğru seğirtiyordu.

~ Hayrola, süvariler tüyüyor galiba? diye bağırdı Hcrvouît renksiz bir sesle. Araçlarda adamların hiçbir îey söylemeden, bağlarını bile çevirmeden, iplere dayanmış bir boksör gibi yavaş ve yaşlı, ağızlarının bir kenarını çarpıttıkları görülüyordu.

Sel bir anda kurudu; sonra, toz daha yatışmadan, tek başına, daiıa yavaş, namlusu geriye çevrili bir oto micralyöz sarsıla sarsıla berkitilmiş evin önünden geçti. Tam korugamn hizasına gelince ani bir fren yapıp durdu; taretten kenarı deri kaplamalı bir miğfer uzanıp ellerini boru gibi ağzına koyarak, küçük eve doğru şaşkın şaşkın bağırdı:

— Şaklabanlık edip durmayın orada! Koç’lar on dakika ötede...

Araç hareket etti. Grange adamlarına döndü: sanki yanakları külrengine kesmişti. Birden arkadan ensesine ağır bir şaplak indirildiğini hissetti; adamın sesine karşılık mekanik bir hareketle bileğini kaldırarak sersemce sordu: "Saat kaç? On bir mi?" Ve o gün ilk kez kol saatine baktı.

Saat öğleden sonra dörttü. Ormanın arkasında, sigortalar atıyormuş gibi sert şakırtılarla, Meuse köprüleri art arda havaya uçmaya başlamıştı.

Bir sıçrayışta korugana girip zırhlı kapıyı arkalarından kapadılar. Kısa bir panik oldu: parmaklan titriyor, sandıkların kilitlerine takılıp acıyordu. Yağlanmış çelik şıkırtıları bir an kesilince, yalnızca sıcak çorbaya üfler gibi burundan gelen uzun soluklar duyuluyordu. Grange’m biraz başı dönüyor, gözleri yaşarıyordu; aynı zamanda kaburgalarının altından kıs kıs gülen, ona hava veren, şeytanca ve batıcı bir alaycılığın yükseldiğini de hissediyordu.

— Tam bir kışla komedisi yaşıyoruz, diye homurdanıyordu kendi kendine ve bunun içinde rahatız da. İstemeden yüzünde beliren hüzünlü bir gülüş yanaklarını buruşturuyordu. Hem de et arabasıyfa!.. Peki, benim burada ne yapmamı bekliyor bunlar? Yumruklarını beline dayayıp çıkışası geliyordu. Uç vaftiz kaçkını adamımla!.. Üstelik tahrip kalıplan da hiçbir şeyi tahrip etmemiş!.. Bu patlamayan mayın olayı, nedendir bilinmez, özellikle kafasını bozuyordu. Yukarıdan, bürosundan indirdikleri kâğıt tomarlarına öfkeli, öc alıcı bir tekme attı: - Gerzekler! diye düşündü gene, geniş ve iğrenmiş bir yansızlıkla. Gerzek oğlu gerzekler! Ne düşündüğünü kendisi de açıkça bilemiyordu; daha çok, dünyanın başvurusunu geri çevirip onu bütünlüğü içinde kaosuna geri yollayan bunak bir bağışlamaydı bu.

Silahlar hazırlanınca Gourcuff matarasından bardakları doldurdu. Grange bir sigara yakıp Hervouet’nin sönmüş izmaritine uzattı. Her ağız ötekinin, dumanı açgözlü yudumlarla oburcasına içine çektiğini hissediyordu. Sonra blokun bir köşesine yığılmış kum torbalarıyla tanksavar topunun penceresini iyi kötü kalafatladılar. Daracık bodrum birden karanlık oldu; artık ormanın gürültüleri de gelmiyordu; yalnızca dar ve beyaz bir ışın, topun mekanizmasına vurup dağılıyordu; sanki ko-rugan bütün ağırlığıyla yavaş yavaş toprağa gömülüyordu. Grange kapıyı ardına kadar açtı: karanlık, korkulu bekleyişten daha boğucu oluyordu; ormanın cıvıltıları yeniden duyulmaya başladı.

— Bekleyip görecek vaktimiz var gene de, dedi birden gelen aydınlıkta gözlerini kırpıştırarak. Bir an, kapıdan içeri süzülen ve yüze vuran taze hava gibi kulağa hoş gelen, tembel orman gürültülerine kulak kabarttılar.

— Hiçbir şey duyulmuyor, dedi Gourcuff başını sallayarak. Hiç, ama hiçbir şey.

Işık biraz sararmaya başlamıştı. Dört köşe kapı açıklığından, bu tarafta neredeyse eve yapışık olan ağaç altları görülüyordu: kıvırcık ve nemli sık bir ot ormanı, tatlı tatlı pırıltılar.

— Kartallı eğreltiler, diye düşündü Grange, kartallı eğreltiotu bunlar. Otları ilk kez görüyormuş gibiydi; türlerini tanımış olması da ona tuhaf bir zevk veriyordu: sanki bir hayvanı adıyla çağırmış gibi. Yeniden uzun uzun, kapıdan giren, yağmur sonrası havanın açmasından daha ılıtıcı sessizliğe kulak verdiler.

— Geri çekilmemiz gerekiyor, diye düşündü, kararsızlıktan başı dönerek. Emir bekleyecek olursak!.. Beni buradan toplamakla görevli süvariler emri yutmuş, açıkça görülüyor." Fakat içinden gitmek gelmiyordu; güneşli sessizlik hoşuna gidiyordu; Moriarme, kafasında canlandırdığı kan ter içinde bitkin asker kargaşası, tüm mekanizmanın o kasvetli gıcırdayışı, düşündükçe midesini kaldırıyordu. Şimdi, korkulu beklenti sisi biraz dağılmaya başlarken, kafasında sıcacık, diri bir fikircik de uç vermeye başlıyordu: Ne şanstı -gerçekten de ne büyük şanstı- telefonun kesik olması!..

- Öyle ya da böyle, durum çok açık, diye kestirip attı; içi birden rahatlamıştı. Emir yok: onlar bana emir ulaştırmanın yolunu bulsunlar. Emir yoksa çekilme de yok.

Vicdanım iyice rahatlatmak için, biraz ikiyüzlülükle ilave etti:

- Kaldı ki, emir filan gelmediğini görürsem pekâlâ Gourcuff’ü Moriarmc'ye gönderebilirim.

Tekrar saatine baktı. Beşe geliyordu. Şimdi adamlar da birer birer korugandan çıkıp sıcak betonun üstünde güneşte kertenkele keyfi yapıyorlardı. Öğleiien sonranın bu son saatleri pek tatlıydı; olgunlaşan meyve kıvamında bir ışık yolun boşluğuna gölgeleri sermeye başlamıştı bile.

— Süvariler bize iyi kazık attı, dedi Hervouet, yere tükürerek.

Grange havayı koklayarak yolda birkaç adım attı. Gerek Moriarme gerek Belçika taraflarına doğru yol tamamen ıssızdı. Aııcak, küçük evin hizasını geçince sanki bir sessizlik kuşağından çıkmış gibi oluyordu insan: birden çok uzaklardan, ama açık seçik biçimde topçu ateşinin ağır gümbürtüsü algılanabiliyordu. Gürültü ar-«alarmdan, biraz kuzeye doğru, vadi tarafından geliyordu. Belçika taralında tam, neredeyse sihirli bir sessizlik vardı; giineş, basamak basamak ufka doğru yükselen orman dalgalarının yuvarlak doruklarını portakal rengi bir ışıkla göz alabildiğine yaldızlıyordu. Grange eliyle eve doğru bir işaret yaptı: dört adam uzunca bir süre yolun ortasında birbirine yapışıp başlarını yavaşça çevirerek kulaklarıyla rüzgârın yönünü saptamaya çalıştılar.

— Meuse üzerinde, dedi sonunda Hervouet, apaçık bir şeyi ister istemez kabul eden bir sesle. Braux taraflarında.

Korkulu bekleyiş şimdi geri geliyordu. Az önce onları konıganııı betonuna yapıştıran, paniğin sıcak ve amansız havvan soluğu değildi. Grange’a çocukluğun ve masalları» derinliklerinden gelen, biraz tansıklı, bemen hemen çekici bir korkuydu: gün battıktan sonra ormanda kaybolan çocukların, uzaktan meşe gövdelerinin Parmak Çocuğun yedi fersahlık çizmeleri altında çatırdayı-şını dinlerken duydukları korku.

Beklemeye başladılar. Topların gürlemesi bir kez algılanınca, nereye gidilirse gidilsin, bir daha kulaktan çıkmıyordu; artık yalnız o vardı; sanki dünyanın bu köşesinin tüm yaşan» bu biricik uyanık bölgeye doğru akıyordu. Yoiun ormanda açtığı hendeğin iki yanındaki ağaç duvarlar zaten seyrek olan dumanları gözden saklıyordu; Grange bir an kulaklarını parmaklarıyla tıkayınca, bütün yol, uzak mavi ufuklara doğru görkemle koşan, altın sisinin içinde şimdiden ılık ve tatlı bir ilkbahar ırmağı oluveriyordu. Zaman geçtikçe Grange içinde, nshaf bir biçimde, kendi üzerlerinden atlayıp geçmiş olan savaşın dev adımlarından doğan gerçeklik dışı bir güvenlik duygusunun büyüyüp güçlendiğini hissediyordu. Havaya çok tatlı bir serinlik geliyordu; yalarcasma gtlen ışığın akşam ormanları üzerinde pul pul ışıldaması öylesine zengin, o kadar benzersizdi ki, birdenbire oraya dalmak, banyo yapmak, yeniden güçlenmek arzusu doğuyordu içinde.

- Kim engel olacak? dedi henüz anlayamadığı hayli bulanık bir sevinç jestiyle. Köprüler atılmış. Burada yalnızım. istediğimi yaparım...

Bir sigara yaktı ve elleri ceplerinde yolun ortasında yürümeye başladı. "Orada kalın," diye bağırdı konıgana doğra. "Ben gidip bir bakacağım." Topların gürlemesi hafiflemeye başlamıştı; şimdi, meşelikte kargaların patırtısının duyulduğa uzun suskunluk anları oluyordu. "Bglki de Meuse’ün doğusunda hiç Fransız kalmamıştır," diye düşünüyordu yolda giderken. "Neler olduğunu kim bilebilir? Belki de artık hiçbir şey yoktur?" ; ama kendisine akla yakın gelen bu fikri düşündükçe yüreği bastırmaya çalıştığı bir heyecanla çarpıyordu; ruhunun kuş gibi hafif, felaketin suları üzerinde yüzdüğünü hissediyordu. "Belki de hiçbir şey yoktur?" Toprak ona Tufandan sonraki gibi güzel ve arınmış görünüyordu. Hemen önünde, iki saksağan, masallardaki hayvanlar gibi, birlikte yolun kenarına kondular ve çimenin üzerinde dikkatle uzun kuyruklarım tarayıp düzeltmeye koyuldular. "Böyle nereye kadar yürünebilir acaba?" diye düşündü; sanki taş kesiliyor, gözleri ağrı verircesine yuvalarının dibine bastırılıyordu. Dünyada baz,t kusurlar, içine bir kez süzüimenin yeterli olduğu bilinmeyen damarlar olmalıydı. Zaman zaman durup kulak kabartıyordu: dakikalar boyunca hiçbir ses duyulmadığı oluyordu; sanki dünya tembelce bir omuz hareketiyle insanı silkip attıktan sonra tekrar uykusuna dalıyordu. "Belki de ben öte taraftayım," diye düşündü arı bir rahatlık ve mutluluk ürperişiyle; kendini hiçbir zaman kendisiyle bu denli senli benli hissetmemişti. Islık çalmaya başladı, miğferini çıkarıp eline aldı; kayışından tutarak sepet gibi sallıyor, ara sıra da tokasını çözdüğü kılıfında tabancasının sapına dokunuyordu. Her türlü tciılıkc duygusu uçup gıımijti, .ima silahın dokunuşu parmaklarını serinletiyor, birden içinde bclircıı tuhaf kendin*' yeterlik duygusunu, gereken her şeyi yanında taşıma duygusunu, keskin!eştiriyordu. "Elinde bastonuyla!.." Neşeli bir fıkırdamayla Varin’i düşündü, sonra Mona’nm anısı mayıs dallarının kokusuyla aklından geçti. Variıı’in kendi usulünce tahmin ettiği şeyi, Mo-ııa’mn bilmeden gelip de hayatında dizginlerini, çözdüğü o şey: anlamaya başlıyordu: o palamarları birer birer çözmek ihtiyacı; yüreği hoplatan, koyuver gitsin anlamındaki o hafiflik ve safra atma duygusu... "Ben zaten hep çürük bir iple bağlandım," dedi kendi kendine, kıs kıs güierck. Zaman zaman yoldaki taşlara tekme savuruyordu. "Orman ." diye düşündü yeniden. "Ormandayım işte." Daha uzun konuşamazdı bu konuda; içinde İlîşûaee dff, daha iyi bir ışık yararına, uykuya yatıyor-i);i,\* g;bı geliyordu. Yürümek yetiyordu Grange’a: gittiği yo! boyunca dünya önünde bir ırmak geçidi gibi açı-iıvordü.

~ Alman filan yok işte, dedi birden, başını sallayarak vc sarhoşların bilgiden olgunlaşmış sesiyle işaret parmağını öne doğru kaldırarak, Kendini de biraz sar-hof gibi, yalnızca birdenbire bütün eksenler aynı zaman d,ı kendisinden geçmeye başladığı için sendeleyen bir sarlıtış gibi hissediyordu: silah işlemeyen, kefareti ödenmiş bir yasakoyucu ve yargıç.

Tahnp hslünntn yanından geçip sınıra doğru devam eni. 'tösün yokuş aşağı gitmeye başlamasıyla koruganı gufcden kaybetmişti. Topların gürleyişi durmuştu, sessizlik tamdı. Ağaçların daha yüksek olduğu beri tarafta gölgeler yolu kaplamaya başlamıştı, fakat yüksek ormanın ötesinde .ı|açl> yo!, güneş altında pırıl pırıl, görkemli ve ufka doğru usul usul kaçışıyla dünyada her şeyden daha çekici görünüyordu. Bir çimen şeridi yolun tekerlek i/jeruun arasındaki kısmını da istila etmişti; orman kendi üzerine daha sıkı kapanır görünüyordu. Grange, gecenin rüyalarından daha açık bu kuşkulu ve yasasız topraklarda esen bilinmez bir rüzgâr tarafından omuzlarından itildiğini hissediyordu. Başında bir ağırlık vardı.

— Çekip gidiversen ne lazım gelir ki!., diye düşündü, eliyle hemen hemen razı oluş anlamında bir hareket yaparak. Bakışları tekrar yolun perspektifine daldı ve bu kez uzakta küçük bir gölgenin kımıldadığını ve hemen yok olduğunu görür gibi oldu: bir insan ya da bir hayvan, bir an gözüküp korkulu ve çevik bir sıçrayışla ağaçların arasında kayboluvermişti.

Tabancasının emniyetini açtı ve ilerledi. Korkusu da cesareti de tükendiği için olacak, adanı fazla uzağa kaçamamıştı: bir dişbudak gövdesinin arkasına sinmiş, çenesi dizlerinde, neredeyse yolun kenarında duruyordu. Kendisini yarı yarıya gizleyen ağacın öte tarafından, yolu gözlemek için başını biraz uzatmıştı; kaçmaya bile yeltenmeden, bir sincabın ateşli delici bakışlarını Gran-ge’ın gözlerine daldırıyordu. Gözkapakları yokmuş gibi görünen bu kırmızı ve yuvarlak gözlerde öylesine çıplak bir korku vardı ki, adamın kendisi küçücük, üflesen uçacakmış gibi hafif görünüyordu; sanki ağacının altından mantar gibi elle toplanabilirdi.

Suratından adamın işsiz güçsüz bir gezgin ya da bir kaçak avcı filan olduğa anlaşılıyordu; ya da Picardie yöresinin pancar tarlaları boyunca, azıkları heybelerinde iş arayan Flaman gündelikçilerinden biri akla gelebilirdi; ne olursa olsun, çantası, yamalı ceketi ve kabaralı potinleri, adamın yollarda pek yabancılık çekmediğini gösteriyordu. Grange bozgunun, -yağmurun salyangozları dışarı uğratması gibi- açıkta kalmayı fazla dert etmeyen bir yığın küçük ve önemsiz insanı da inlerinden çıkarmış olduğunu anlıyordu. Üstündeki Fransız üniforması Belçikalının korkusunu gidermeye yetmemişti; adamda düşman korkusunun, daha eski ve köklü bir duygu olan jandarma korkusunun kalıbına döküldüğü görülüyordu. Bu biraz ürkütücü sis kaçkınını doğrusu sevmişti Graııge: şu anda ağlama sırlanma dinleyecek havada değildi.

Adam bir gün önce sabahleyin Marche taraflarındaki köyünden kaçmıştı. Bir Alman zırhlı müfrezesi erkenden köyü ateşe vermişti.

- Döner namlulu toplarla, diye vurguluyor, kuruyan boğazında âdemelmasının inip çıktığı görülüyordu. Böyle akıl almaz bir savaş aracının kullanılması sanki soluğunu kesiyordu. Fakat kaçışının bundan sonraki kısmı siste kayboluyordu; ‘mesleğine özgü’ bu ağzı sıkılığın ardında, av dolu uzunca bir özel gezintinin, sağa sola tavuk tüyleri saçılarak yapılan bir kır koşusunun varlığı seziliyordu. Anlattıklarına bakılırsa hiç kimseye rastlamamıştı.

- Fantastik! diyordu Grange içinden, büyülenmiş gibi. Çevresinde gittikçe genişleyen anlaşılmaz boşluğa parmağıyla dokunmaktan coşkuya kapılıyor, kendini bunun içine atıyordu. Aslında, bilincinin diplerinde bir yerde, biraz da işine geldiği için durumu böyle gördüğünü hissediyordu; ama ne yapsmdı? Bunaltıya dönüşen korkuyu duyulmadıkla, görülmedikle bastırmaya çalışıyordu işte.

Sakin sakin konuşarak korugana geri döndüler. Güneş batmış, gece ağaçların gölgesinde sürünmeye başlamıştı bile, Grange’ın yakaladığı Belçikalıyı bırakmaya attık niyeti yoktu; damdan düşer gibi, adama gece için yemek ve barınak önerdi. "Buralar son derece sakin," diyordu gittikçe daha içtenleşen bir inanmışlıkla. "Tanrıya şükür hiçbir peyimiz eksik değil. Hem hava da kararıyor...” Yolda Belçikalıya, gayet rahat, hatta biraz sayıklamaya çalan bir iyimserlikle dolu sözler söylüyordu: savaşın elbette türlü türlü hali vardı ona göre, ama ne olursa olsun, önemli olan ‘neyi alıp neyi bırakacağım’ bilmekti; en azından buralarda hiç kimse keyfine keder getirmiyordu...

- Eski tüfekleri silkelemek için daha fazlası gerekir, dedi sonunda adamın kulağına eğilip göz kırparak ve kolunu çimdikleyerek. Belçikalı Grange’a çaktırmadan, alttan alta, tuhaf bakmaya başlamıştı. Bastıran karanlıkta yürürlerken Grange, bir serseri kurşundan çekinerek, korugana doğru mendilini sallıyordu; yolun ucunda, gemi direğinden ufka bakan gözlerden daha keskin üç çift gözün üstlerine dikildiğini seziyor, bu düşünce içini ısıtıyordu. "Bir şey getiriyorum getirmesine," diyordu içinden, "ama bu ne güvcrcin ne de karga." Etraflarındaki karanlık, toprağı iyiden iyiye silmeye başlamıştı. Ara sıra yol arkadaşına bir göz atıyordu: adam hiç soru sormadan yanıbaşında, yolun üzerinde, olağanüstü hafif adımlarla, yürümekten çok yüzer gibi görünüyordu, İnsan olduğu bile şöyle böyle anlaşılıyor, daha çok topraktan yükselen alacakaranlıkta kanat çırpan silik bir yarasayı anımsatıyordu. Bu yarasa Graııge’ı yatıştırıyordu. Dünya artık yalnızca, bataklıkların üstünde uçuşan küçük alev dillerine benzer, tüy gibi hafif küçük ölü ruhlarla meskûn gibi geliyordu; somlar sona ermişti, gün tümüyle sönüyordu artık. "Sahiden de geç olmuş," diye düşündü birden, hemen hiç telaşsızca. "Kurtla köpek arasında... Ama bu o kadar da kötü bir saat değil. İnsan sanıldığından daha iyi görüyor."

Korugamn garnizonunu sinirliden çok, acıkmış buldu; Gourcuff ona şimdiden neredeyse kafayı bulmuş gibi geldi. Akşam yemeği için, ağaçların altında hâlâ oyalanmakta olan aydınlık kalıntısından yararlandılar. Bir ayağı topal kalmış beyaz bir tahta masa ile küçük evin 'temizlenmesi' sırasında her nasılsa sağlam kalmış iki üç sandalyeyi ormandan toplayıp korugamn arkasına taşıdılar; orada, ağaçların gölgelediği küçücük bir çimenlik, yola kadar uzanıyordu. Ormanın sessizliği bir hayalet sessizliğine dönüşmüştü -topların gürlemesi tamamen susalı hayli zaman olmuştu- ve yukarıdaki yapraktan kubbe, gittikçe daha koyu ve ağır, üstlerine çöküyordu. Fakat sağdan, çakıi kaplı yüzeyinin, hâlâ çok açık renkli bir şerit halinde, bitmekte olan alacakaranlığa daldığı görülen yolun oluşturduğu hendekten, boz ve yumuşak, taş rengi, tuhaf bir ışık sızıyordu. Gece olunca masanın üzerine iki boş şişe yerleştirip ağızlarına birer mum diktiler; karanlık o derece dingindi ki, mum alevlerinin üstündeki dallara doğru ancak incecik bir duman dimdik yükseliyordu; alttan aydınlanan yaprak kütleleri hafifçe gecedcn sıyrılıyordu; ağaçlı yolun üstündeyse, kuzey ülkelerindeki geceyarısı güneşine benzeyen külrengi bir aydınlık kalıntısı hâlâ dalgalanıyordu. Yemek bitince bir süre boş bardaklarının önünde sigaralarını içtiler. Yalnız Belçikalı hâlâ birşeyier bulmak umuduyla tabağım eşeliyordu; arada sırada, sessizlikten biraz şaşkın, sinsi sinsi gelecek tekmeyi gözleyen hırsız köpek gibi, gözlerini yandan onlara doğru kaldırıyor, bu arada ağzı da kendi işiyle meşgul oluyordu. Grange Meuse’e kadar tüm ormanda tek bir ışık bile olmadığını düşündü; sönen mumlardan birini çakmağıyla yaktı; küçük alevden zeytin tekrar oluştu ve siyah göbeğinin çevresinde genişledi. Işık yol boyunca çok uzaklardan görülebilir -diye düşündü- dolayısıyla karanlık daha güvenli olurdu: artık gerçekten kimseyi beklemiyorlardı. Fakat söndürmek de içinden gelmiyordu. Mumların ışığı ancak, perdeleri rüzgârda sallanan uzun bir koridorda hızla kayıyoriarmjş gibi üstünde kömürlü gölgeler oynaşan dört suratı geceden çekip çıkarmaya yetiyordu; ve bu yüzler Grange’ın hoşuna gidiyordu. "Umurumda bile değil..." diye tekrarlıyordu içinden, artık iyice kaygısız bir tavırla. Uzakta, ötelerde, derinden gelen bir dalganın az önce toprağı süpürdüğünü pekâlâ biliyordu; ama o yalnızca, bu dalganın, altından gürültüsüzce kayan yuvarlak ve pürüzsüz sırtı ile kendi hafifliğini hissediyordu; dalganın ardında insan, biraz afallamış olarak, bir yasak bahçe sessizliğinin içine düşüyordu. Şakaklarının kenarında hemen hemen kösnül bir bulantı duyuyordu. "Artık hiçbir şeye ait değilim," diyordu kendi kendine ve göidkapakları birkaç kez kırpıştı. Elini cebine sokup Mona’nın evinin anahtarına doğru yokladı. İri, solgun bir ayın ormanın üstünde yükselişine bakıyordu; ayın yanlamasına aydınlattığı yolda, pürüzlü kırma taş şeridi keskin gölgelerle alalanıyor ve yeniden bir sel yatağına dönüşüyordu: anık hiçbir şey Grange’a, toprağın altüst oluşunun göbeğinde, bu selin kenarında oturmaktan daha önemli görünmüyordu. Karırı boşluğunda, çıplak ayakların aşırı serin bulduğu çakıldan bir plajda denize koşarken duyulana benzer hoş olmayan bir tiksinti duymuyor da değildi: bunun öldürülmek korkusu olduğunu anlıyordu; ama benliğinin bir parçası ayrılıp hafif gecenin içinde dalgalanıyordu; Nuh’un gemisindeki yolcuların, sular yükselmeye başladığı sırada duymuş olabileceklerine benzer bir şey duyuyordu,

Grange nöbetini sabahın üçüne doğru devraldı; gündoğumunun kritik an olacağını düşünüyor ve bu ana kadar önünde biraz zaman kalmasını istiyordu. Ko-ruganın kapısı aralık bırakılmıştı; bu taraftan, koca kaıa beton küp, duvara boyanmış gibi görünen küllenmiş bir gece parçasına açılıyordu. Gourcuffle Olivon saman döşeğin üstünde yan yana uyuyorlardı; tünel kapağının bulunduğu köşede, hemen hemen yer hizasında, yeni yatmış olan Hervouet’nin sigarasının ateşböceğt parıltısı seçiliyordu; görünmez bir parmağın hafif tıktıkları düzenli aralıklarla ucundaki külden çıkıntıyı silkeliyor, bu da Grange’ın sinirine dokunuyordu: hakkı yeniyormuş gibi geliyordu ona; başka birinin de kendisi gibi karanlıkta düşüncelere dalınasım çekemiyordu. Sessizlik, bir gece treninin, sesli bir ayazın buza kestiği bir istasyonda durmasına benziyordu: hava çok soğuktu. Omzuyla yaslanarak kapı blokunu itti, blok gürültüsüzce zıvanasında döndü ve Grange boğazının diplerinde sisin taze çamaşır tadını duydu: bu ağır buğuda demlenen gece yavaşça, kımılttsızca, yaklaşan sabaha doğru çürüyüp ayrışıyordu. Bir fişek sandığının üstündeki termosu açıp biraz sıcak kahve aldı; elektrik fenerinin ışığı, bir sepet şişe oraya boşaltılmış gibi topun kundağının yanıbaşma dik olarak sıralanmış olan tanksavar mermilerinin uzun parlak lobut biçimlerine takıldı. Grange ışın demetini bir süre alçak tavanda, tozlarda, sızıntılı duvarlarda gezdirdi. Ağaç altlarından içeri süzülen ekşi sis, zayıf ışığı gümüşlüyordu; ağzında dili bir küf tadını evirip çeviriyordu. "Amma da matrak bir oda ha\" diye düşündü sersemlemiş gibi ve içinde kımıldamaya başlayan bulantıyla birlikte gözlerini kısıp ağzını yumdu; midesi kalkıyor, karnında tatlımsı ve çamurlu bîr tortunun şapırdadığını duyuyordu: cesaretin alçalan sularıydı bu. Feneri söndürdü; içindeki sıkıntı hemen biraz dağıldı; içgüdüsel olarak, korugamn çevresindeki gecenin, kaim bir kar tabakası gibi, faâlâ dayandığını fark erti; ama kuru soğuk dişlerini takırdatıyordu. Gourcuff’Ie omuz omuza ılık ct yatağa gömülüvermek için ölçüsüz, panik derecesinde bir istek duydu, "Doğrusu iyi başladık!.." diye mırıldandı ve el yordamıyla bir sandığın üzerine oturdu; beyninin üzerinden göz kamaştırıcı yumuşak harelerin geçtiğini hissediyordu. "Önemli olan iki üç kez derin nefes almak,” dedi, budalalara özgü çok bilmişlik havasıyla başını sallayarak ve idmanına başladı; fakat yeni, çıldırtıcı bir fikir kafasında cirit atmaya başlamıştı: On iki kilometre. Meuse’ün on iki kilometre iierisindey3i!,. Kendim, bir geminin direklerini kıracak kadar şiddetli bir sallantıya kapılmış hissetti; olamazdı bu\ Manyakça bir titizlikle bir gün öncesinin olaylarını zihninden geçirdi: mutlaka bir yerlerde bir boşluk, bir atlama olmalıydı; yanlış anladığı bir emir, kaybettiği bir kâğıt filan... "Üstüne üstlük bir dc divanı harbe çıkarsak," diyordu çırılçıplakmış gibi titreyerek. "Doğrusu tadından yenmezi." İçinden ağlamak ve çekip gitmek geliyordu. Ama işin bu kadar basit olmadığını da hissediyordu. Benliğinin derinliklerinde, kışa girerken yollarda kuru yaprakları dans ettiren yele benzer küçük, kuru, şen ve küstah bir rüzgârın esişini dinliyordu.

Fenerini tekrar yaktı ve konıganı çabucak gözden geçirdi. Her şey yerli yerinde görünüyordu: top gece nirengilerine göre hedefe yönelikti; makineli tüfeğin yanında, küçük bir sandığın üstüne otuz kadar dolu şarjör yığılmıştı; bir köşede, el arabasından boca edilmiş gibi rasgele yığılmış fişekler parlıyordu. Tahliye tünelini son bir kez kontrol etmek aklına geldi; girdi ve kapağı gürültüsüzce kapadı: toprak basamaklar senti; sağlamlaştırmak için kullanılan sandık tahtaları kenarlardan taşıyor, topuklara takılıyordu; küçük merdivenden inilince, tahta kalıbının içinde tertemiz kısa ve dar bir galeriye ayak basılıyordu; yirmi metre kadar ilerde bir eğik düzlem başlıyor, ağaçların altında, dallarla kamufle edilmiş bir çukurdan açık havaya çıkıyordu. Orada bir süre, bir kütük yığınının üstüne oturdu; soluk alışverişlerin sıkıntı veren ıslığı artık kendisini izlemiyor, hava da hafiflemiş gibi geliyordu. Arkasındaki tünelden, taze odun kokusu getiren hafif nemli bir soluk yükseliyordu; karanlıkta henüz bir şey seçilmiyordu, ama gece yavaş yavaş açılmaya başlıyordu. Grange gidip korugamn kapısını kilitledi ve dönüp çukurun başındaki yerini aldı; şafağın yaklaştığı bu saatlerde yalnız kalmaya ihtiyacı vardı. "Yirmi dakikaya kadar Olivon’u da uyandırmam gerek," diye düşündü keyifsizce. "Nöbette iki kişi fazla sayılmaz bu durumda: Almanların erkenden gelmeleri olasılığı yüksek." Bununla birlikte, savaş imgesi zihnini fazla etkisine alamıyordu; kendini daha çok, beyaz peçelerin hışırtısı ve buzlu camların gerçekdışı sisi içinde uyanmakta olan sakın bir manastırın göbeğinde sanabilirdi; bu ücra kovuğun girişine çömelmiş, yaklaşan şafağın yavaş yavaş ormanın karanlığını soldurmasını seyreden bir adamdan başkası değildi artık; ve yalnızca orada durmanın bile neden bu kadar olağanüstü bir önem taşıdığını kendi kendine tekrar soruyordu. "Ne var sav^şlatbenim aramda?” diye düşünüyordu ve bir an tuhaf bir dalgınlığa düştüğünü hissetti. "Ama sorun bu değil." Kafasının içinde sabaha özgü taze bir mırıltı oluşuyor ve bir daha susmuyordu: sanki bir fon gürültüsü, çok alışıldığı için fark edilmez olmuş bir tür gıcırtı kesilmiş, hayatını karıştırmaktan vazgeçmişti. "Bu dün akşam oldu,” diye düşünüyordu. Eller cepte yolun ortasında yürümeye başladığım zaman. "Almanlar yakında gelecek, ama ben gerçekte hiç kimse için burada değilim. Kim derdi ki bir insanın yeniden denize açılması için bu kadar az şey yeterli olacak?..” Isıran soğuğa karşı kaputunun yakasını kaldırdı: dallardan yağan damlacıklar ensesinden içeri akmaya başlamıştı. "Yine de, özetle, durum apaçık kaygı verici," diye mırıldandı dudaklarını biraz kısarak. Serüveninin son aşamasının, sis perdesinin ardında hızla olgunlaşmakta olduğunu; ormanın sessizliğinin dakikadan dakikaya olasılık dışına çıktığını pekâlâ anlıyordu. Korkusu geçmemişti. Yalnız, yoldan yukarı bir askerî birlik gözükseydi, birileri yardıma gelseydi, kendini hakkından yoksun bırakılmış gibi hissedecekti.

Çukurdan çıktı ve küçük budakların kamçılamasından korunmak için sırtını kamburlaştırarak, yolun kenarına kadar birkaç adım gitri. Ağaç altlarında gece yavaş yavaş ceviz boyası rengini kaybediyordu; önünde uzanan ormancı yolu, zemini aydınlatmadan ağaç dorukları arasında dalgalanır görünen yumuşak bir saman-volunu da birlikte götürüyordu. Yolun ortasında durunca sessizlik ağaçların altındakinden daha kavrayıcı oluyor, dipsiz ve görkemli bir yokluğun üzerine asılıymış gibi geliyordu. Grange yolunu kaybeden bir birliğin neden içgüdüsel olarak top sesine yöneldiğini anla maya başlıyordu: savaş alanının boşluğu, bir kulak bozukluğu gibi, insanın dengesini bozuyordu; haber alınamayan dünya ipini koparıyor, aşınıyor, kör ve sağır,

' yumuşak sargasso yosunlarının içinde kayboluyordu.

"Meuse!" diye düşündü birden. "Meuse kıyılarında neler oluyor? Almanlar şimdi herhalde Moriarme’yi geçmişlerdir!" Hayalinde, savaş aldığı hızla, bozgun halindeki süvarilerin çılgın koşusuyla, devam ediyordu. "Galiba burada bir tür adadayız... Belki de savaş bitmiştir?" dedi içinden. Bütün olasılıklar kafasında tepişiyordu, ama fazla gürültü yapmadan. Sanki bütün bunlar kendisini pek az ilgilendiriyordu; gözleriyle, sisin bembeyaz pamuğundan ayrılmaya başlayan sigarasının incecik sarımsı dumanını izliyordu. "Gündüz olmuş galiba," diye düşündü, bir tür zevk duygusuyla: askerlerin gününün, ak iplik kara iplikten ayırdedilince başladığını hatırladı. Toprak henüz, adam boyu yüksekliğe kadar, yeşilimsi bir ağır yağ gölünde yüzüyordu; fakat ağaç dorukları daha açık tondaki gökte siluet halinde belirmeye başlamışlardı bile. Birkaç adım ötesinde daha toplu, daha yoğun bir karanlık lekesi seçiyordu: küçük evin siluetiydi bu. Dinginlik mutlaktı; alacakaranlığın sessizliği ve yürek üşüten soğuğu, yaklaşan şafağa tuhaf bir sıradı-şılık, bir resmiyet havası veriyordu: sanki bu, toprağa işleyen gün değildi de bu dünyaya ait olmayan arı bir beklentiydi; içinde anlaşılabilir bir anlamın belli belirsiz dalgalandığı aralık bir gözün bakışlarıydı. "Bir ev," diye

Ormana Bakan Balkon    161/11 düşündü, evi ilk kez görüyormuş gibi, "bireylerin geleceği bir yolun karşısında tek başına bir pencere...”

"Saat beşe geliyor olmalı," diye düşündü Grange, saatine bile bakmadan. Küçük meşe korusunun gölgesi şimdi yolun tüm genişliğini kaplıyordu. Günün ilk serinlik ürperişi, hâlâ ekşimiş nemliliğinin içinde yüzen beton bodruma kadar sızamıyordu; fakat güneş ağırlaşıyor, ancak inişe başlama anında biraz tereddüt ediyordu. Mazgal deliğinden bakılınca, ufka uzanan boş yol, iyice uzamış gölgelerin düştüğü kırma taş kaplı uzun sert şerit görülüyordu. Ormana yeniden sessizlik çökmüştü; ara sıra esen tembel bir rüzgâr dalları hışırdatıyordu.

— Sanki rayları sökülmüş bir demiryolu, diye düşündü Grange. Katardan ayrılmışız...

Açlıktan daha güçlü bir ihtiyacın itkisiyle mağarala-ıından gazete almak için çıkıp kendilerini yakalatan kaçakları hatırlıyordu. Saatlerden beri adanılar korugamn içinde, kafesteki hayvanlar gibi dönüp duruyorlardı.

- Komutayı al, dedi Olivon’a, dürbünün kayışını boynuna takarak. Ben dönene kadar kimse dışarı çıkmayacak. Houches taraflarına bir göz atacağım.

Betondan çıkar çıkmaz, havada uyarılmış, hummalı bir kıpırdanış -dar mazgal deliğinden içeri giremeyen bir telaş-kendini duyuruyordu. Grange dalların kemerleri altında iki büklüm, çimen ve yosundan bir yolluğun üzerinde, çıtırtı çıkarmamaya çabalayarak yürüyordu; ama gene de gittikçe hızlanmaya başladı. Güneşli öğle sonrası koruganda sanıldığından çok daha az uykudaydı; ormanın kendisi bile, patikanın kuzeye doğru aştığı alçak sırtın ötesinden gelen uzak bir gürültüye kulak kabartıyordu; zemin, yosunla yasaklanmış olmasına karşın, ara sıra derinden derine bir sarsılışı yankılandırıyordu. Grange on metrede bir durup geriye doğru, boş ormanın içlerine bir bakış fırlatıyordu: çevresindeki bu ışıklı gölgeli, alacalı dinginlik adası, ‘ölüm ağacı’nın gölgesi gibi zehirli olmuştu.

— Hiç olmazsa etrafı görebilseydim! diyordu içinden Bu kuşatılmış ıssızlık aniden ateşini yükseltmişti. Dal budak perdesini yırtmak, çevresinde toprağın tutuştuğu yeşil kafesin demir parmaklıklarını aralayabilmek için ömründen seve seve bir yıl verebilirdi.

Patika Houches'a doğru inişe geçmeden önce, yüz metre kadar, Buıtes’ye kavuşan sırtın kamburunu izliyor, burada ağaçların az çok seyreldiği, henüz genç bir köknar koruluğundan geçiyordu. Ufuk hâlâ dalların arkasında saklıydı, ama kuzeyden esen oldukça sen ve serin bir rüzgâr sırtı süpürüyor ve sesleri taşıyordu. Çevre güneşe karşın loş ve hüzünlüydü; bir çamın dibinde, şurada burada tek başlarına Shakespeare’in çapkın ormanlarının anısını yaşatan ve Çatı’yı daha melankolik bir yabansılığa düşüren, yosundan kabuk bağlamış taş yalaklardan birinden ince bir su sızıyordu. Düzlüğe çıkar çıkmaz, çamların arasından esen rüzgâr yaygın ve boğuk bir çeşit homurtuyu sanki insanın suratına çarpıyordu: delik deşik yollarda durup dinlenmeden sarsıla sarsıla ilerleyen ve tüm kuzeybatı ufkunu yarıp geçecekmiş gibi gelen, ağır araçların tokuşması, tangırtısı gibi bir §ey...

- Korugana sanıldığından daha yakınmış, diye düşündü Grange. Hatta galiba...

Tuhaf bir sarsıntıya tutulmuş kulak kabartıyordu. Açık alan; dallardan kubbenin ardında -varlığı sezilen, düzlüğün kuzeye doğru yayılarak inen uzun yamacı, çarpışmaya ilk kez. panoramik bir olay niteliği veriyor du: tehlike duygusu, ıssızlık korkusu, yeni bir ölçeğe geçiş izlenimi içinde silinip gidiyordu: dünyanın bir ülkesi göğün ateşine hedef olmaktaydı. Bu konuda ne düşünüldüğü önemli değildi. Ancak, boğuk bir kemirme kıtırtısını, dalgaların dövdüğü bir yarm yıkılışını andıran, arka plandaki kalın ve pes gümbürtünün önünde, kulak verilince, Houches yolu hizasında ormana sanki yanlamasına kılıç çalan, daha yakın bir gürültü de ayırdedile-bîliyordu: zorlanan motorların aralıklarla genleşen ve hiç kesilmeyen homurtusu ile bunun ardında bir tür sarsıntı, koca koca teneke levhalar bozuk bir kaldırımda sürükleniyormuş gibi madenî bir hoplayıp zıplama tangırtısı. Tırtıllı araçlar geliyordu.

— Oradalar, geliyorlar! dedi Grange kendi kendine. Beti benzi attı ve bir köknarın arkasına sindi. Biraz başı dönüyor, çevresinde zavallı ormanın kurduğu opera dekorunun kımıldayışına inanamazcasına bakıyordu. İnsanı toprağından kökleyen bir hesaba katılmamıştık duygusu Grange’ı elden ayaktan kesiyordu. Demir ırmağı boylu boyunca- sakin, uyutucu, sonu gelmez, akıp gidiyor, o da sersem sersem trenin geçişini seyrediyordu.

Korugana yaklaşırken bir işaret ıslığı çaldı. Sırttan iner inmez konvoyun tangırtısı, çarpışmanın gürültüsü sihirli bir biçimde kesiliveriyordu. Hafif bir sıcaklık sisi öğle sonrası güneşinin kızdırdığı yolun üzerinde hâlâ titriyor, bir düzine karga, dalların yırtmaya başladığı gün ışığında, orman yolunu eşeliyorlardı. Sihirli şato, koruma altındaki ada düşünceleri, istemeye istemeye de olsa yeniden filizleniyor, çılgın bir umut gibi Grange’m bilincine sızıyordu.

— Fazla bir şey anlaşılmıyor, dedi korugana girince. Meuse kıyısında bombardıman var. Her neyse, diye ekledi biraz aceleyle, omuzlarını silkerek; gece bastırmadan ne olduğunu anlarız.

Gourcutf’ün matarasından, büyük bir ciddiyetle, sırayla birer yudum aldılar ve görev yerlerine geçtiler. Olivon hiçbir şey söylemeden mataradaki son damlaları betonun üzerine silkn. "Biliyorlar," dedi Grange içinden, biraz şaşkınlıkla. "Ya da tahmin etmişler. Sesimden olacak." İstemine karşın, yüreğindeki ağırlığın biraz azaldığını hissediyordu,

Yarım saat daha geçti. Korugamn içine tuhaf ince bir sessizlik, -kabartılmış kulakların sessizliği gibi ezici olmayan- bilenmiş gözlerin sessizliği; nazik iğne işlerine dalmış bir nakış atölyesinin sessizliği çöktü. Mazgalın darlığı yüzünden dürbününü kullanamayan Grange ikide bir Hervouet’yi koluyla itip gözünü topun nişan alma dürbününe yapıştırıyordu; beton koraganm loşluğunda artık bu sinsi ve çocukça dirsek güreşinden başka kımıldayan bir şey yoktu. Işık sararmaya başlamıştı. Öğleden sonraları dar mazgaldan bakılınca gözkapakla-rını pişiren yolun kırma taşlan, uzaklara doğru bakıldıkça deniz kumu gibi yumuşuyor, göze rahatlatıcı geliyordu; akşamın ince ayrımları, karanlık odada gölge tiyatrosu figürlerinin Çin işi narinliğiyle, birer birer, fazla ışıktan korunmuş gözlerin dibine yerleşiyordu. Çevik bir elyazısıyla çizilen incecik titrek bir çizgi beyaz orman yolunun üzerinden atlayıp kenardaki otların içinde kayboldu: bir zerdevaydı bu. Sessizlik bir süre daha devam etti. Sonra birdenbire tüm kargalar Wo-tan’ın kuşlan gibi havalandı; tatlı, okşayıcı öğle sonrasında yayılmaktan memnun saf yürek bir mırıltı, tombul yanakh bir homurtu, yolun ucundan yükseldi.

- Dikkati diye bağırdı Gourcuff Hervouet’ye, havlar gibi.

Homurtu ortaya çıkmakta acele etmiyor, rahat davranıyordu. Sırtın ardındaki görünmeyen yokuşa sarınca sürücünün vites değiştirdiğini açıkça işittiler; ve bu fazla hafif, fazla hızlı vızıltıda algdadığı beklenmedik bir nitelik, Grange’a elini cebine attırıp sinirli sinirli, düşman araçlarının siluetlerinin bulunduğu defteri yoklattı.

Araç birden sanıldığından çok uzakta, yolun başında belirdi: yolun üstündeki havanın titreyişiyle yarı yarıya kemiriien dar, siyah bir siluet. Dar ve narin... Narin ve kırılgan. Önce hiç kımıldamıyormuş gibi olduğu yerde büyüdü, sonra, belli belirsiz sırttan inmeye başlarken aynı zamanda yolun kenarına yanaştı ve tahrip kalıbının kasisi önünde, üstünde yürüdüğü tahtanın kenarına geldiğini sezen bir karıncanın biraz komik ikircimi içinde, zınk diye durdu.

- Köylü bunlar! dedi Olivon alçak sesle, soluğunun arasından.

- Nah köylü! diye kesti Hervouet. Gözü dürbüne dayalı, nişan alma vidasını kötü kötü okşuyordu, - Baksana,}'?^/.

Araç engeli kokladıktan sonra gayet yavaş tekrar kaymaya başladı ve kasiste birdenbire, sanıldığından çok daha ağırmış gibi hopladı. "Turizm değil," diye düşündü Grange: "bir kamyonet bu." Artık düze çıkmış olan araç şimdi kapkara, bir tür boğa saldırganlığı -le-vantado- içinde dikilmiş, burnundan buhar püskürü-yormuş gibi, hızla büyüyordu. Tam şimdi! diye düşündü Grange. Son bir tereddüt geçirdi, karnı korkunç bir acıyla burkuldu; fakat yanağından on santimetre ötede Hervouet'nin atış eğitim yerindeymiş gibi yavaşça açılan ağzını görünce kendini topladı.

— Hadi! ıliye fısıldadı.

Merminin fırlayışı o kadar sert ve şiddetli oldu ki, namlu boyunca uzanmış olan Grange, hedefe vuruşun kendi omzunu incittiğini sandı. Araç boğuk bir hıçkırıkla sarsıldı; birdenbire havaya serpantin gibi uzun kâğıt şeritlerinden bir demet kustu; sonra burun üstü sağ bankete daldı, biraz yan yattı, fakat devrilmeden ağaçlığın dibinde hareketsiz kaldı.

- Tam suratına! diye havladı Gourcuff dişlerini sıkarak ve dar bir garajda kalkış yapan bir motosikletin insanı hoplatan çılgın takırtısıyla, enkazın üzerine yarım şarjör boş.ılttı.

Dürbünün yuvarlak alanında, dağılmış ön camın arkasında kimse yoktu, araç boşalmış görünüyordu; fakat ağaçlardan uzanan dallar açık görüşü engelliyordu. On lastiklerden biri patlamıştı. Aslında ilk bakış hiçbir somya yer bırakmıyordu: araç ölüydü, bir insan ne kadar ölebiiirse o kadar ölmüştü; yabani otlara karışmış, silinmiş, yıpranıp rengini atmış -belki de un ufak olmuş ön camın tozuna bürünüp— solmuştu; örümcek ağlarıyla sarılmış gibi görünüyordu. Yaptıkları kıyımdan Grange'm avuçları ter içindeydi; sanki ensesinden demir bir çubuk bastırıyordu; yambaşında, Hervouet’nin ceketinden çıkan yeni, ekşi ter kokusunu duyuyordu. Barut kokusu insanın genzini yakıyordu; ve basmakalıp deyimler yalan söylemiyordu: bu koku gerçekten sarhoş ediciydi.

— Git bak, dedi Olivon’a. Tüneli kullan, ağaç altlarından geç. Seni koruyoruz.

Tekrar doldurdukları silahların arkasında hiç ses çıkarmadan dalların arasından süzülen Olivon’un siluetini izliyorlardı, insanı çıldırtacak kadar yavaş gidiyordu; başarabilseler elleriyle arkasından iteceklerdi. Hava şimdi daha serindi; yoldaki güneş lekeleri bir bir sönüyordu. Geri gelen sessizlik, patlayan bir tokadı izleyen taş kesilmiş sessizlikti: bir yerlerde soğuk ve ölçüsüz bir öfkenin, öldürücü bir niyetle toplanıp patlamaya hazırlandığı hissediliyordu.

— ‘Öldürüleceğiz’ korkusu değil bu, diye düşündü Grange, kurumuş dişetlerini diliyle nemlendirerek. İlginç ama, daha çok, ‘cezalandırılacağız’ kaygısına benziyor.

Dürbünüyle, Olivon’un kamyonetin arkasından atlayıp yoldan koşa koşa korugana döndüğünü gördü.

— İki kişi var, dedi Olivon soluyarak. İki genç...

Ftşek sandığının üstüne zeytin yeşili iki apolet, eski model iki toplu tabanca ve ambalaj mukavvasını andıran sarımsı gri birkaç plaka attı: ekşimtırak yavan bir tatla ağızda kıtırdayan knackebrot, yani çavdar bisküvileri. Oldukça kötü bir azık.

. - Yoo, diye ekledi, suçluymuş gibi; kâğıt filan yoktu.

— Peki yük neydi?

— Askerlik cüzdanları olacak herhalde teğmenim, dedi Olivon, sıkılmış bir tavırla. Sandıklar dolusu kimlik cüzdanı vardı.

Ve biraz tereddütle ekledi:

— Bir tümene yetecek kadar vardı sanırım.

Afallayarak bakıştılar. Sonunda Hervouet, kafasına

bir topuz yemiş gibi:

— Vay anasını be! dedi. Karanlık ve ürkütücü bir kutsallık hayaleti ormanın ortasında kışlanın derinliklerinden tekrar yüzeye çıkıyordu: yetkileri dışındaki gizlere el kaldırmışlardı. Sonuçları tahmin etmek olanaksızdı.

Rezervden bir şişe açıp tekrar görev yerlerine geçtiler. Hava ağırlaşmıştı; şimdi kırmızı şarap mideye lök gibi oturuyordu. Bayatlayan barut kokusu, soğuk ve ekşi, nemli betona iniyordu. Güneşin son yatık ışınları da yolun solundaki orman duvarına tırmanıp söndü ve birden bütün perspektif, soğuktan titriyormuş gibi, akşamın içine devriliverdi. Sonra, yolun iki orman duvarı arasında bir mazgal girintisini andıran uzak ucu yeniden, geç uyanan bir sarıca arı yuvası gibi aceiesizce ikinci bir homurtu salıverdi. Ve bu kez kötü bir ürperme adamların tenlerini yalayıp geçti. Gözle görülmeyen homurtu bütün akşamı istila ediyordu; çevrelerindeki ormanlar bile güven vermez, hatta düşmanca gelmeye, aniden bir sürü gizli yollarla kaynaşmaya başlıyordu.

Motor gürültüsü sırtın doruğuna ulaşmadan söndü, fakat hemen ardından başka bir gürültü ondan nöbeti devraldı. Orman yolunun uzantısında, sırtın ardındaki kısa yokuşta, tizden peşten, ağır çabuk, başbaşa vermiş homurtuların zehirli konuşmaları artık hi£ kesilmiyordu.

- Belki de ağaçların arasından yeni bir yol açmışlardır. Evet, mutlaka orman içinden bir yan yol belirleyip oraya sapmışlardır... Grange kulak kabartıyor, budalaca, umutsuzca, uğultunun sola doğru kaymakta olduğuna kendini inandırmaya çalışıyordu. Derken birdenbire ağır ve şiddetli bir dolu sağanağı, beton korugana tam cepheden vurdu; mazgaldan bakmakta olan Grange birdenbire yerden bir demet ateşböceğinin fışkırdığını ve ardından pençeli ve umutsuz bir miyavlama sürükleyerek, dalların arasına çılgın gibi saçıldığını gördü.

- Aman Tanrım! dedi Olivon renksiz bir sesle. İşaret fişekleri... Ve yeniden beton odada burnundan soluyan bir ahırın keskin nefesinden başka bir şey duyulmaz oldu. Grange:

- Bir avuç leblebi gönder! dedi Gourcuff’e, sinirli sinirli,

Gourcuff başını salladı. Işığa karşı, makineli tüfeğinin yanında, yaşlı bir aı gibi kafa sallıyordu aşağı yukarı.

- Görülmüyor ki!..

Sesi korku dolu, çocukça bir inleyişti.

- Dipteki koruluklara doğru... Tara!

Gourcuff tarayacak vakit bulamadı. Çok yakından gelen, göğüslerin içine dek yankılanan ağır bir şok; kuru ve çatırtılı bir patlamalar dizisi, korugana cepheden çarptı; ardından da, dalgalar halinde, akarsu şırıltısını andıran kırık cam şangırtıları koptu. Mazgal deliğini kapatan kum torbaları bir anda dağıldı, beton odayı ta diplerine dek kirli ve uğursuz bir beyazlıkla süpüren bir gedik açıldı. Delikten fışkıran çıplak ve çiğ aydınlığa karşı Grange’m gördüğü son şey, sanki bir melek tarafından omuzlarından itiliyormuş gibi istemeye istemeye, gayet yavaş, adını adım, dipteki duvara doğru gerileyen Hervouet oldu.

- Kirişi kırmanın tam za...

içerde! diye düşündü Grange. Hayır, dışarda... Yoo, içerde... Fazla duman yoktu. Baldırına ve uyluğunun üst kısmına yediği oldukça şiddetli kamçı darbelerinin altında, içgüdüse! olarak yavaşça, yumruğu yiyince yuvarlanan bir boksör gibi, yere kaymıştı. Pek ağır yaralanmış hissetmiyordu kendini. Boğaza yapışan çimento tozunun içinden, üstündeki beton tavana bakıyordu; doğru çizgi halindeki kalıp sızıntılarının arasında, küs-küyle parçalar koparılmış gibi daha açık renkli yuvarlak çukurlar vardı. Ne kafasında boşluk ne de şakaklarında serinlik hissediyordu; bayılmanın neredeyse insana çekici gelen kıyışıydı bu ve bunun ötesinde de bir rahatlama, bir hafifleme: sayfanın çevrildiği, günün bittiği duygusu.

Grange Gourcuff’ü tünelin girişine doğru itti; kendisi de basamakları yan beline kadar inmişken geri dönüp korugamn içine son bir göz attı. Obüs odanın içinde patlayalı beri hiç iveccnlik göstermemişti; kendisini, açıklanamaz biçimde, korunmuş, esirgenmiş hissediyordu. Öîivotı'k Hervouet’mn cesetleri saman döşeğin üzerine yan yana uzatılmıştı; üstlerine atılan kaput kısa gelmişti; yüzleri örtüp ayakları açıkta bırakmaktansa -Grange’da bu nedense acıklı bir saygısızlık etkisi uyandırıyordu- kaputu aşağı çekip yüzleri açmışlar, ancak görmemek için de cesetleri yan üstü yatırıp yüzleri betona çevirmişlerdi. Grange cebinde, bileklerinden çıkarmış olduğu iki künyeyi yokladı; bunların ağırca bir metal nesneye çarparak tıngırdadığını duydu: Mona’nm evinin anahtarıydı bu. Biokun içi, ayakların eğri büğrü demirlere takıldığı, kirli boz moloz dolu bir yıkıntı yeriydi; yatıjmakta olan toz ağır ağır kaputun üzerine çöküp küllendirnıeye, kunıajın katlarına iğrenç bir kardan kenar suyu çekmeye başlamıştı bile. Bu toz Gran-ge’ın sinirine dokunuyordu. Çukurun içinden yükselerek kaputu öfkeyle silkeledi ve yeniden yüzlerin üzerine doğru çekti. Sonra arkasına bakmadan tünele girdi ve kapağı başının üstüne çekti.

Tünelden çıktıklarında ağaç altları henüz aydınlık görünüyordu. Grange’ın pusulasıyla yönlerini belirlediler ve batıya doğru ormana daldılar. Yolda motor gürültüleri tekrar başlamıştı; arkalarında, berkitilmiş ev yönünde insanlar, sürek avı bitiminde birbirini çağıran avcılar gibi ağaçiann arasından yüksek sesle birbirlerine sesleniyorlardı. Grange’la Gourcuff sık ve esnek mayıs fışkınlarından oluşan ormanda iki büklüm ilerliyor, arkalarında da kırılan çalı çırpıdan oldukça gürültülü bir iz bırakıyorlardı. Fakat buna pek aldırış etmiyorlardı; arkalarındaki sesler yavaş yavaş sönüyor, yaralılara ve tutsaklara gelen o tuhaf bağışıklık duygusu, neredeyse sarhoş edici niteliğiyle, hâlâ devam ediyordu. Ara sıra duruyor ve soluk soluğa, ayakta, Gourcuff’ün matarasından birer yudum alıyorlardı. Bütün düşünceler bir anda kendiliğinden başka bir çığırda akmaya başlamıştı. Savaş sürüyordu gerçi, ama bir dolu sağanağının camlardan kurulanan son damlaları gibi, çok uzaklardan geçip gidiyordu artık.

— Savaştan sonra ne yapacaksın? diye sordu Grange birdenbire, sanki dalgınlıkla.

Bir garın peronundaymışlar, lokomotif takılmış ve aktarma treni az sonra kalkarak gönülsüz vedalaşmayı kısa kesecekmiş gibi, kafalar başka yerde, konuşuyorlardı.    ,

Önlerindeki arazi hafifçe inişe geçmeye başladı: yaylayı tırmalayan pençe izleri berkitilmiş evin biraz arkasında sona eren Braye koyaklarına gelmişlerdi. Bu tarafta orman, genç ve gürbüz kestane ağaçlarından oluşuyordu; elleriyle kenara itmek zorunda kaldıkları sert ve diri dallar yüzünden yürüyüş çok yorucu oluyordu. Gourcuff’ün tüfeği ikide bir birbirine girmiş dallara takılıyor, oğlan küfürler savuruyor, kaputunun uçuşan etekleri de bu kez çalılara takılıyordu. Süngüsünün kını ile mataralar ağaçlığın içinde, yayladan inen bir sürünün çatlak sesli çıngırakları gibi çınlıyordu.

— Varamayacağız, diye düşündü Grange, hemen hemen umursamazca. Hem zaten...

Bacağı şişmeye ve ağırlaşmaya başlamıştı. Pansumanı yenilemek için durdu; eski kirli tamponu ağaçların arasına fırlattı. Topuğunu yere basınca şiddetli, dayanılmaz bir ağrı ok gibi ta beline dek giriyordu; gözleri kapalı, şakakları soğuk, eliyle alnındaki kötü teri silerek, durup uzun uzun soluklanıyordu. Orman kararmaya başlamıştı; solgunlaşan gökte, iki üç akışkan yıldız şimdiden dallann ucunda parlıyordu. İnsan sesleri ve motor gürültüleri kesilmişti. Grange kaybettiği kan yüzünden, başında bir tür hafiflikle, sanki ilerleyen sakin gecenin içinde yüzüyordu. Meuse’e doğru gidiyorlardı, ama Meuse’e varmak artık o kadar önemli değildi. Hiçbir yere v.ırmak artık o kadar önemli değildi. Derisini tahriş eden kaba kumaca dokunan bileğinde, yüksek ateşin henüz neredeyse kösnül, kadife gibi, hafif ürperişini duyuyordu.

- Dur, diye fısıldadı Gourcuff’e, tıngırtısından dehşete düştüğü süngüsünün kınından tutup çekerek. Susadım.

Mataralarında yalnızca kırmızı şarap vardı; bu kez buruk sıvıyı daha tadar tatmaz karnı, testere tozu yutmuş gibıt ani bir bulantıyla altüst oldu. Ayağa kalkmaya çalıştı, ama bacağı, binlerce iğne batıyormuş gibi, ağırlığının altında büküldü. Paçasını dizinin üstüne kadar kıvırdı: dizi sert ve şişkindi, hafif morluklarla da-marianmıştı. "Herhalde yassı bir parça gelmiş, o zaman fark etmemişim," diye düşündü. Bir kestane sürgününe sırtını dayayıp bacağını önüne, yosunların üzerine uzattı. Soğuk ter dalgası yeniden vücudunu yaladı, şakaklarından karnına dek indi. Palaskasını gevşetmek için arkadan elini altına sokup çıkarınca kandan yapış yapış olduğunu gördü: böğründen de yara almıştı.

- Olmayacak, dedi kısaca, hafif bir sesle. Beni bu rada bırak.

Önüne dikilmiş, bacakları açık, dudakları aralık, matarasını kapatan Gourcuff e bakıyordu; ne yapacağını bilmez haliyle o kadar komikti ki, Grange üzerinden, uzaktan geçer gibi, yüzü kımıldatmadan üstünden kayan bir gülüş hayaletinin geçtiğini hissetti. Erkeğin yara karşısındaki acemiliği, beceriksizliği birden Grange’a çok çarpıcı geldi. Ama gene de şu anda yanında bir kadın bulunmasını istemezdi.

— Hadi git! diye üsteledi, sinirli sinirli. Bak, gece bastırıyor.    .

Pusulasım uzam. Gourcuff, başı eğik, önünde dikilip duruyor, kararsız bir tavırla, postalının ucuyla- yerde, yosunun üstündeki çöpleri eşeliyordu. Karanlık hızla çöküyor, yüz çizgilerini silmeye başlıyordu.

- Kalsam daha iyi olacak herhalde, dedi nihayet, ağlama isteğine benzer bir yüz buruşmasıyla. Pusulayı beceriksizce, kahve fincanının altındaki tabak gibi, elinin ucuyla tutuyordu.

— Aptallık etme. Kaç. Burada boş yere kendini enseleteceksin. Bit bir emirdir, diye de ekledi Grange, hafifçe parodiye çaldığını hissetmekten kendini alamadığı bir tonla. Bir kez daha, bu savaşın ayrıntılara dek bir şeyi, ne olduğu tam bilinemeyen bir şeyi taklit ettiği izlenimi doğdu içinde.

Birkaç saniye tereddütten sonra Gourcuff başını salladı, mataranın birine çeyrek litre şarap doldurup Grange’ın yanma, yosunların üzerine koydu; bir gazete parçasına çantasından bir avuç peksimet döktü. Sonra Grange’ı kestanenin gövdesine rahat edecek biçimde yasladı, battaniyesini de bacaklarına örttü. Grange onun bile bile oyalandığını anlıyordu. Yapacak iş kalmayınca ağacın yanına bağdaş kurup oturdu. Gourcuff’ün kavli çakmağıyla birer sigara yaktılar. Karanlık iyice basmıştı; önlem olarak, karanlıkta kor gibi belli olmaya başlayan küçük kırmızı noktaları miğferleriyle kapatıyorlardı.

- Demek böyle, teğmenim, madem ki siz böyle istiyorsunuz... dedi Gourcuff, birbirlerine şans diledikten sonra. Orada hâlâ birilerini bulursam sizi aramaya geleceğiz mutlaka, diye de ekledi saygılı bir tavırla.

Ağaçların arasından, sanki ayak sürür gibi, uzaklaşmaya başladı: gövdeler ve dallarla becelleşerek yavaş yavaş genç sürgün ormanının içine dalan hantal bir kütle. Zaman zaman durup geriye dönüyordu; Grange onun kendisine doğru, evinden kaçan, geri dönmeye çalışan ve çağrılmadığını fark edince birden korkuya kapılan köpeğin paniklemiş bakışlarını fırlattığını tahmin edebiliyordu.

Uzun süre, ağaçların arasında gittikçe uzaklaşan, zayıflayan, bir taşın suya batması gibi ormana gömülen çatırtıları dinledi. Tamamen hareketsiz durunca bacağının acısını pek az duyuyordu. Geceyle birlikte bastıran serinlik henüz rahatsız edici değildi. Mekanik bir hareketle bir parça peksimet k.emirdi, sonra da tükürdü: alçı tadındaki un diline yapışıyordu; tekrar susamıştı. Üstünde, dalların arasında, hâlâ yeşilimsi bir aydınlık kalıntısı sürünüyordu; ormanın üzerine, gece yaratıklaıı-nm geçişleri başlamadan önce, gecenin ilk anlarının uyuşturucu dinginliği çöküyordu. Bu saatlerde hayvanlar değil yalnızca orman yaşıyordu: korulukta ara sıra gündüzün sıcağında gerilmiş bir dal gevşeyip boşanıyor, ardısıra -yağmur sonrası bahçelerdekine benzer- baygın ve tüylü bir hurma dalı sürtünüşü de getiriyordu.

— Nasıl bir yokluk! diye düşündü Grange. Kalasında anılar döniıp duruyordu; insansız bir dünyanın anılarıydı bunlar: kışın örtüsü altındaki ormanda yapılmış uzun gezintilerin; penceresinden yalnızca, sisli güneşin altında, eriyen kardan süzülen ılık damlaların birer birer dalların uçlarını tombullaştırdığı görülen berkitilmiş evde geçirilmiş öğle sonralarının anıları. Savaş bütün bunların üzerinden, yabancı, uygunsuz, akıp gidiyordu: gürültüsü gittikçe şiddetlenen, bir süre ufukta kayan, sonra da kırlarda sönüp giden bir gece ekspresi gibi. Soğuk, hemen hemen boylu boyunca yere uzanmış olan Grange’ı pençesine almaya başlıyordu; fakat dile gelmez bir dinginlik de bütün benliğini istila ediyordu.

— Buradayım işte... dedi kendi kendine. Bir an yitirilmiş savaşı düşündü, ama sakince, dalgınca. "Terhis oldum," diye düşündü ayrıca. Birdenbire akima Falizes köyünün çok yakında olduğu geldi. Kapalı, korunaklı yer, in, yuva düşüncesi tekrar saplantı haline geliyordu; bütün yaralıların bir eve doğru sürünmeye çalıştıklarım anımsıyordu. Mona’nın evinin hemen dibinde derin, soğuk su dolu bir kuyu vardı. Bu kara suyun tadı şimdiden boğazını kurutuyor, ağzında onun soğuk ve lezzetli dokunuşunu hissediyordu.

— Birazdan denerim, dedi kendi kendine. Ama hemen değil. Biraz güç kuvvet toplamam gerek.

Bu kadar iyi us yürütmüş olmaktan memnun, karanlıkta bir iki kez başını salladı. Falizes’e giden patika hemen yakından, doğuda bir yerden, geçiyor olmalıyds Ama doğu ne taraftı? Birden pusulasını Gourcuff’e ver-eliğini hatırladı; kısa, çılgın, inatçı bir öfkeyle gövdesini birkaç kez yaslandığı ağaca vurdu; iki üç damla kızgınlık gözyaşı yanaklarına aktı. Fakat düşüncesi, istemine karşın, yolundan sapıyor, demir tarıyordu. Olivon’Ia Hervouet’nin belki de madalya alacaklarını düşündü: kimse -hiç kimse- onların koruganı savunmadıklarını söyleyemezdi.

Öldükten sonra, diye düşündü. Bu nokta kafasında mekanik olarak dönüp duruyor, ona biraz karmaşık ama önemli, etkileyici geliyordu: eski parşömenlerde rastlanan, kenarından bir kurdele parçası sarkan mumdan mühürler gibi. Ateşi yeniden yükselmişti; gecikirse bir daha ayağa kalkamayacağını anladı. Gourcuff’ün bıraktığı mataradan bir yııdum şarap içti, peksimetleri cebine tıktı, sonra başının üstünden çakısıyla bir dal kesip kendine bir değnek yonttu. Birkaç dakikalık çabadan sonra ayağa kalkmayı başardı; dizini kırmamak koşuluyla, yaralı bacağından hemen hemen bir tahta bacak gibi yararlanabiliyordu. Oldukça aydınlık gecede, sağa doğru aralıklarla bir köpek havlaması duyuluyordu; ağaçların altından bu yöne doğru yürüdü ve yüz adım sonra Falizes patikasına çıktı. Şimdi çocukça bir heyecan, bir ivecenlik, onu ileri doğru çekiyor, yaralı bacağını adım adım siyah patikanın çukurlarından çekip çıkarmasına yardım ediyordu: eve doğru sanki orada bir bekleyen varmış gibi gidiyordu. Kan ter içinde, yüksek ateşten şakakları zonklayarak durduğunda, yeniden ormanın sessizliğine kulak veriyor, adamı bir kum yığınının suyu kaçırması gibi elinden kaçıran bu dünyaya şaşıyordu. Bir halsizlik ensesinden yakalamıştı; miğferini attı; boynunun çevresindeki serin hava iyi geldi. "Kimse yok!" diye tekrarlıyordu. "Hiç kimse!.." Yeniden kendine ağlamak geldi içinden; yüreğinde bir şey düğümleniyordu. "Belki de öleceğim burada," diye düşündü tekrar. istemine karşın zihni bu düşüncelerden zevk almaya başlıyordu: şimdi iltihaplanan yaraların neden olduğu kangreni düşünüyordu; birdenbire bacağının gittikçe siyahlaşmakta olduğu düşüncesi bir saplantı, bir sayıklama gibi aklına yerleşti. Durdu, yere uzandı ve pantolonunun paçasını kıvırmaya koyuldu. "Elektrik fenerimi unutmuşum," diye düşündü birden ve tekrar çılgın ve çaresiz bir öfkeyle, hıçkırıklarla sarsıldı. Koyu karanlıkta, bir öküz inadıyla, ağrıyan böğürlerini zorlayarak, gözünü bacağına yaklaştırmaya çalışıyordu. Bayılmak üzere olduğunu hissetti; soğuk ter akıntısı alnından beline kadar süzülüyordu; yan yatarak, içtiği kırmızı şarabı ve yediği birkaç parça peksimeti yudum yudum çimene kustu. Uzanıp hareketsiz durunca tekrar ağrısı azalıyor, kuvveti yerine geliyordu; adımları karanlıkta, boş bir odadakilere benzer geniş ve boğuk yankılar uyandırıyordu; farkına bile varmadan kendini köyde buldu. Bu tarafta, ambarların uzun kör duvarları ormana sıkıca yapışıyordu. Mona’nm evinin baktığı sokağın girişinde son bir kez durup etrafı dinledi. Burada, duvarların ve evlerin katı beşik damları, kesip biçtikleri geceyi sanki daha duru, daha içi boş kılıyordu. Sessizlik mutlaktı, ama artık ormanın sessizliği gibi değildi. Sokağa taşan taş duvarların geceye verdiği kederli ve içedönük nüansla dopdolu, du! bir sessizlikti. Yalnız sağa doğru, köyle orman arasına küçük bir açıklığın sokulduğu yerde, mayıs köpüğünün itip kaktığı bahçeler kara evlere doğru, geceyi yerden kaldıran ve yıldızlı göğün altında kımıldamadan şişer görünen, yumuşak ve soluk alıcı bir gelgit dalgası gönderiyordu. Köyün öbür ucunda, aralıklarla, köpek tekrar havlamaya koyuluyordu; yolda içine yayılan tatlı, sihirli dinginlik duygusu Grange’ı yeniden kavramaya başladı. Dar sokakta birden gücünün kesildiğini hissetti; değneğini atmış, bir eliyle avlu kazıklarına tutunuyordu; öbürüyle de mendiline sarılı anahtarı kavramıştı bile. Bahçelerden yükselen koku başına vuru-

¹

'ive* uıılnıeı*' (tüi kı^JİcçtİAiı): 1/89 devriminden hcnıcn önce vc devrim sırasında. fiyatı çc*fc j'üJac/cn M'P taçafc ti.*reüni yapan vc devlet güçlerim çok uğf.ifrııan k«-‘ClıoiMn'fol' uefl«ri Jar^m*s Chouan'ın adından dolayı): Devrim sırasında CıtmİMiıiyctV kaı*ı ayaklanun, dıjan kaçmış soylular ve İngilizlerce desteklenen, batı .cfsawı'tıın fcıakı Itoylûlen. Hu iç 5i' aj, yârenin çalılar ye çeşidi bitkilerden oUışan sık 'tartlı utlcfls⁻’ bililin il? arazisinde yapılmıştır. (Ya y.)

Ormana Bakan Balkon    177/12 vordu. "Geliyorum!'’ diye düşünüyordu. Eve dönüyorum!" Yüksek ateşten çok çılgınca bir ivecenlikten dişleri takırdıyor, anahtar elinde titriyordu; arada bir sağ bileğini sol eliyle kavrayıp bu delice sarsılışları yatıştır-' maya çalışıyordu. "Kapıyı açamayacağını," diyordu içinden, ağırlaşmış başını eliyle desteklemeye çalışarak. "Beceı emeyeceğim." Gene de girdikten sonra arkasından kapıyı iki tıır kilitlemeyi bile başardı ve koyu karanlıkta, ellerini önüne uzatarak odanın dibine doğru yürüdü; dizini karyolanın kenarına çarptı ve bacakları açık durumda, yatağa sinüstü devrildi.

Uzun süre bu durumda kımıldamadan yattı; soluğu yavaş yavaş düzeliyor, yüreğinin çırpınışı yatışıyordu. Kapının üstündeki küçük pencerenin dörtgenini ve pan-curlardaki deliklerin yürek biçimlerini belirginleştiren çok hafif vc gri bir aydınlık, şimdi odada erimeye başlamıştı. Gövdesi yumuşak yatak örtüsüne gömülen Grange, kemiim orada atıa karnında gibi rahat ve güvende hissediyordu; hafif bir mum kokusuyla cilalanmış, lavantanın keskin ve sağlıklı parfümüyle arıtılmış olan sessizlik ona harika bir şey gibi görünüyordu. Vücudu bu karanlık sessizlikte yavaş yavaş kendini topluyor, gıicü kuvveti yerine geliyordu.

— Ne serüven ama!,, diye düşündü. Kendini hâlâ biraz sersemlemiş hissediyor, ama kafasını toparlamaya çalışıyordu; üstüne çarpılan kapının her şeye bir çizgi çektiğini, bir sondeyiş üzerine kapandığını anlıyordu: kısa savaş serüveni sona ermişti. Ona ilginç gelen, çevresinde meydana gelen boşluktu: kocaman, hayalet gibi, tatsız, kendisini içine çeken bir boşluk. Mona’yı geri göndermişti. Olivon’la Hervouet ölmüşlerdi. Gourcuff gitmişti. Yemden çıkıp gelen ve dört bir yana sinen bu ağır, toprak rengi gölgeler tarafından kemirilen savaş da. artık tüm önemini yitirmiş olarak çok uzaklara doğru kayıyordu. Grange, yarasının şokundan hâlâ kafası dağınık, etrafına bakıyor; ayışığı altında ayakta uyuyan, kırların sessizliği altında ezilen, dört bir yanı kapalı odadaki ağır suyun dalgalandım seyrediyordu. "Ne taşınma ama!.." diye düşündü. Alnını buruşturarak, bütün kış bu ateşle, bu marazı merakla, penceresinden yolun uzak ucunda neyi gözlediğini hatırlamaya çalışıyordu. "Hem korkuyor hem de istiyordum," dedi kendi kendine. "Bir şey olmasını bekliyordum. Bir şeye yer açmıştım yanımda..." Birşeylerin olduğunu biliyordu, ama ona sanki bu gerçek değilmiş gibi geliyordu: savaş hâlâ kendi hayaletlerinin ardına saklanmaya, çevresindeki dünya da sessizce boşalmaya devam ediyordu. Ormanda, dilsiz sınır boylarında gezdikleri gece devriyele-rinin anısı canlanıyordu şimdi de: oralardan kaç kez bu yatağa, Mona’ya, doğru koşmuştu. Hiçbir şey somutlaşmamış, vücut bulmamıştı. Dünya hâlâ kaçak güreşiyor, ele gelmiyor; kasvetli mavi ışığın altındaki otel odalarının yumuşak, pamuksu dokunuşunu koruyordu. Boş evin göbeğinde, karanlıkta yatağa uzanmış yatan Grange, bütün kış yaşamış olduğu kör serseri kişiliğine tekrar kavuşuyordu; geceleyin plaj kıyısında yürür gibi, alacakaranlık, belirsiz bir kıyıda kaymayı sürdürüyordu. "Ama artık dibe vurdum,” dedi bir tür güvenle. "Beklenecek başka şey yok. Başka hiçbir şey yok. Geri döndüm."

- Işığı açmamam gerek, diye düşündü. Kalktı, el yordamıyla tuvalet masasını aradı, küvetin ortasına konmuş olan ibriği buldu ve kana kana içti; arada bir dilinin üzerinden ince ve tatsız bir toz zannın kaydığını hissediyordu; Mona’dan ayrılalı sekiz gün bile olmadığını düşündü. Sonra yere, halının üzerine uzanıp yarasını temizledi. Su sessizce yere akıyor, aktıkça kalın halı tarafından emiliyordu. Soğuk sıvı etini yakıyordu, ama yara temizlenince ağrı da biraz yatışmış gibi geldi; ayağa kalkıp tekrar biraz su içti. Odanın dip tarafından hafif gri bir gölge ona doğru geliyor ve eliyle işaret ediyor gibiydi; elmi kaldırdı: aynadaki gölge de, kalın su katmanları arasında yüzüyormuş gibi bitkin bir yavaşlıkla aynı jesti tekrarladı. Neredeyse burnunu aynaya yapıştıracak kadar öne eğildi; ama her yanından karanlığın kemirdiği görüntü bir türlü netleşmiyordu: yaşam kendi kendisine kavuşmuyordu. Suratına bile bakamadığı perdelenmiş bir gölgeyle biraz, daha yakın bir başbaşalıktan başka hiçbir şey yoktu. Ama bir yandan da, ona birden çok uzakmış gibi gelen birtakım düşünceler zaman zaman kafasında dalgalanıp duruyordu: Acaba Gourcuff Meuse’e varmış mıdır? diye sordu kendi kendine. “Mazgal kapakları konusunda Varin haklıydı," dedi tarafsızlıkla. Fakat bütüıı bunların artık onun için önemi kalmamıştı. Hiçbir şey olmuyordu. Hiç kimse yoktu. Yalnızca belirsiz dünyasından ona doğru yüzen ama ulaşamayan o inatçı, bulanık, ürkütücü gölge vardı; o beyin uyuşturucu sessizlik vardı.

Şimdi bir tür yorgunluk başını sanki kurşunla doldu! maya, uyuşturmaya başlamıştı; ağır bir uyku isteğinin bütün benliğini sardığını duyuyordu. Yeniden, so-yunmidan, bir bacağı çıplak, yumuşak pamuklu yatak örtüsünün üzerine boylu boyunca uzandı: sessizlik, durgun bir su gibi üstüne kapandı. Eskiden ara sıra, uyuyan Morıa’nm yanında yatarken, bu sessizliği dinlediğini hatırladı; bir an için tekrar onu düşündü: Mo-na’yı. yağmurun altında ona rastladığı, ‘Dulum’ dediğinde birlikte o kadar güldükleri zamanki haliyle gözünde canlandırdı. Ama bu düşünce bile kafasında tutunamıyor, sanki daha hafif sulara doğru çıkmaya, kaçmaya çalışıyordu. "Daha aşağı," diyordu içinden, "çok daha aşağı..." Daha iki üç kez köpeğin havladığını, sonra çok yakındaki orman kenarından baykuşun öttüğünü duydu; daha sonra artık hiçbir şey duyulmaz oldu: çevresinde toprak karla kaplı bir ova gibi ölüydü artık. Bu

tatlımsı sessizliğe; kanın kulaktaki -asla erişilemeyen denizin sedeften bir kabuğun dibindeki çağıltısını andıran- hafif hışırtısıyla dolu bu çirişotu çayırı sessizliğine, yaşam yeniden yağıyordu. Yatakta ağır ağır dönerken, ezilen cebinde künyelerin birbirine sürtünüp gıcırdadığını duydu; Olivon’la HervouSt’nin bu uğursuz parayla ne ödemiş olduklarını sordu kendi kendine. "Galiba hiçbir şey..." diye düşündü. Bir süre daha karanlıkta, gözleri açık ve tavana dikili, hareketsiz kaldı; duvarlara ve camlara çarpan mavi sineğin vızıltısını dinledi. Sonra battaniyeyi başına çekip uykuya daldı.

SON