OKÇU MİLLETİN TARİHİ

AKNERLİ GRİGOR

Çeviren

Hrand D. Anreasyan

OKÇU MİLLETİN TARİHİ

YEDİTEPE YAYINEVİ®

Yeditepe Yayınevi: 54

İnceleme-Araştırma: 34

OKÇU MİLLETİN TARİHİ

Aknerli Grigor

© Yeditepe Yayınevi

İç Düzen: Burhan Maden

Kapak: Sabahattin Kanaş

Yeditepe Yayınevi

Çatalçeşme Sk. No: 27/15

34410 Cağaloğlu-İstanbul

Tel: (0212) 528 47 53

Faks: (0212) 512 33 78

http://www.yeditepeyayinevi.com

e-mail: bilgi@yeditepeyayinevi.com

ÖNSÖZ

Moğol tarihine dair Ermeni kaynaklarından, Vardapet Vanagan[1], Gence’li Kiragos[2], Tarihçi Vardan[3] ve Stephanos Orbelyan gibi yazarların eserlerin yanı sıra, Akner’li Grigor’un, tercümesini sunduğumuz bu eseri, Yakın Doğu’daki Moğol istilası tarihi ile ilgili önemli bir boşluğu doldurmaktadır.

Okçu Millet’in Tarihi adını taşıyan bu eserin, yakın zamana kadar Rahip Mağakya adlı kimliği bilinmeyen bir şahsın eseri olduğu zannedilmiş ve 1870 yılında St. Petersburg’da yayınlanan metin ile K. Patkanian’ın Rusça (1871) ve Brosset’nin Fransızca[4] tercümeleri aynı isimle basılmıştır. Aynı yıl (1791) Kudüs’te yayınlanan metin ise, Müverrih Vardan’a atfedilmiştir. Fakat son yıllarda yapılan araştırmalar sonucunda, Okçu Millet’in Tarihi adlı bu eserin yazarının Mağakya veya Vardan değil, Kilikya’nın Akneri-Vank Manastırı’nda görevli rahiplerden Grigor olduğu ortaya çıkmıştır.

Okçu Milletin Tarihi adlı eserin yazarının Mağakya olduğunu ilk defa Çamiçyan söylemiştir[5]. Çamiçyan’ın tek nüsha olarak eline geçen bu eserin içinde yazarın Mağakya olduğuna dair Lirakayid görmüş ve ona dayanarak aynı neticeye varmış olduğuna şüphe edilemez. Okçu Milletin Tarihi’nin metni üzerinden daha sonraki dönemde Kudüs’te basılan (1870) eserin hiçbir yerinde Mağakya’nın adı geçmemekte ve kolofondaki şu satırlar bu eserin yazarının Grigor olduğunu açıkça göstermektedir: “Bu tarih, 720 (1271) yılında, Akantz Manastırı reisi şanlı peder Stephanos’un emri ve aynı manastırın hazinedarı Vardan ve bütün rahiplerin onayıyla mustarip Grigor tarafından yazıldı.” Bundan başka, aynı zamanda Süryani Mihail Vekayinamesi’nin Ermenice tercümesinin müstensihi olan Aknerli Grigor, adı geçen bu kitabın kolofonunda dahi: “Bu kitap, 1273 yılında, mustarip Grigor’un eliyle yazılmıştır. Biz de bunun kırk dört yıllık eksiğini Allah’ın iradesiyle yazacağız” ibaresini kaydetmiş bulunuyor. Gerçekten de kolofonda verilen bu söz yerine getirilmiş ve Mihail Vekayinamesi’nin tamamlandığı 1229/30 tarihinden sonraki 44 yıllık olayları içine alan Okçu Milletin Tarihi adlı eser kaleme alınmıştır.

Bu eserin yazarının kim olduğunun belirlenmesi konusunda tam bir profesyonellikle çalışmış olan Mıkhitaryan rahiplerinden alim P. N. Akinian, Mağakya ile ilgili şüpheleri şu yolla ortadan kaldırmıştır[6]: Kudüs Ermeni Patrikliği Kütüphanesi’nde 960 numarada kayıtlı olup Sokrat’ın Kilise Tarihi’nin özetini ve Mikael Kronolojisi’ni içeren ve 1602 yılında istinsah edilmiş olan bir yazma vardır ki bu yazmanın birinci kısmının müstensihi olan Barseğ bu işi Vardapet Mağakya’nın emriyle yapmış, yazmanın ikinci kısmını ise, bizzat Mağakya yazmıştır. Mağakya’nın sözü edilen yazmaya eklediği kolofon, isim farkı hariç, Okçu Milletin Tarihi’ndeki kolofonla hemen hemen aynıdır.

Vardapet Mağakya tam bir kitap kurduydu ve adı 12. yüzyılın ilk yarısında pek çok yerde zikrediliyordu. Venedik’teki Mıkhitaryan Kütüphanesinin 781 numaralı yazması bu yazmanın bir kopyası olsa gerektir. Bu yazma, Sokrat’ın ve Mikael’in eserlerini de ihtiva etmekte olup 1624 yılında İstanbul’da, rivayete göre Mağakya tarafından yazılmıştır. Patkanian, bu eserin bir kopyasını Venedik’ten almıştır.

Aknerli Grigor’un yaşamıyla ilgili pek bilgimiz yoktur. Onun hayatı hakkındaki yegane bilgileri bazı küçük notlar ve yazmış olduğu eserden çıkarılanlardan öğrenebiliyoruz. Bu bilgilerden onun Akner Manastırına bağlı bir rahip olduğu anlaşılmaktadır. Doğum tarihi bilinmemekle birlikte 1335 yılında öldüğü sırada yaklaşık 85 yaşında olduğu söylenebilir. Eserinde kullandığı üsluptan ve kullandığı şiveden Grigor’un Kilikya’lı olduğu sonucuna varılabilir.

Okçu Millet’in Tarihi’ni büsbütün Grigor’un eseri olarak kabul etmek mümkün değildir. Zira, Kilikya’dan hiç çıkmamış olan Grigor’un, eserini yazdığı 1273 yılında henüz 23 yaşında olduğu göz önüne alındığında, 1228-1273 yılları arasında özellikle Doğu eyaletlerinde meydana gelen olayların görgü şahidi sıfatıyla bir eser kaleme almasının imkansız olduğu söylenebilir. Zaten eserin dikkatli bir incelemesi yapıldığında da görüleceği gibi, 1228-1265 yıllarına dair ilk kısmının, Doğulu olan ve “hocamız” diye andığı Vardapet Vanagan’ın bir öğrencisinin ağzıyla yazıldığı anlaşılacaktır. Grigor’a ilham veren bu şahsın Doğu eyaletlerini ve özellikle de “memleketimiz” diye andığı Ağuvank (Arran)’ı çok yakından tanıdığı açıkça görülmektedir.

Bundan başka, eserde rastlanan şahıs isimleriyle idari, adli ve askeri teşkilata dair bazı Moğolca kelime ve tabirlerin nispeten doğru yazılmış olması, bunların, Moğolları yakından tanıyan bir şahsın ağzından çıktığını gösterir. Halbuki hiçbir Kilikya’lı yazar Moğollar hakkında bu kadar doğru bilgiler vermemiştir. Yazar, eserin sonunda, onun “özet olarak” yazıldığını söylemekle bu eserden daha ayrıntılı bir eserin varlığını ifade etmiş olmaktadır. Akner Manastırı Kilikya’nın en önemli ziyaret yerlerinden ve kültür merkezlerinden biri olduğu için, Doğu eyaletlerinden gelen önemli dini ve askeri şahsiyetlerin uğrak yerlerinden birisi olmuştur. Manastıra gelen ziyaretçilerin bu bölgede dönemin siyasi ve askeri durumu hakkında karşılıklı sohbet etmiş olmaları olağandır. Grigor’un eserinde de görüldüğü gibi, Kral Hetum da bu manastırı ziyaret ederek günlerce burada kalmış; tahttan çekildikten sonra yine bu manastırda inzivaya çekilmiş ve burada ölmüştür.

Manastır rahipleri, Manastıra gelen ziyaretçilerin ve Moğollarla yakın ilişki içerisinde olup da Karakurum’a kadar seyahat etmiş olan Kralın anlattıkları bilgileri dinlemenin yanı sıra, adetleri gereği kronolojik bir şekilde kayıt altına da alırlardı. Aknerli Grigor’un “özet halinde” yazdığı kitabın daha ayrıntılı kaynaklarını bu kayıtlar meydana getirmiş olsa gerektir.

Dolayısıyla, Okçu Millet’in Tarihi’ adı verilen bu eserin ilk kısmını yazara ait bilgiler olmaktan ziyade bir derleme olarak kabul etmek daha doğru olur. Eserde 1265 yılından sonraki döneme dair verilen bilgilerin yer aldığı son kızım ise, şive farklılığından da anlaşılacağı üzere, bizzat Grigor’un gözlemlerine dayanmakta olup onun kaleminden çıkmıştır[7].

Yaptığımız tercüme, metnin 1870 Kudüs neşri esas alınarak yapılmış ve yazarın ifadelerine ve üslubuna mümkün olduğunca müdahale edilmemiştir. İtalik harflerle yazılı olan kelimeler metinde de Türkçe olarak yazılmıştır. Dipnotlarda görüleceği gibi, bazı olaylar ve isimler, Vardan’ın, Kiragos’un, Hetum (Haython)’un ve Orbelyan’ın metinleriyle karşılaştırılmıştır. Ayrıca eserin İngilizce tercümesini[8] de göz önünde bulundurulmuş, şahıs isimleri için bilhassa F. W. Cleaves’in aynı tercüme dolayısıyla özel olarak yazmış olduğu bir makalesinden[9] faydalanılmıştır.

Hrant D. Andreasyan

BİRİNCİ KISIM

Okçu Millet’in[10] nereden veya hangi kavimden gelerek çoğaldıkları ve birçok ülke ve şehirlere ne şekilde hakim olduklarına dairdir.

Allah, yarattığı insana, yani Adem’e, cennetten çıktıktan sonra, kadın tarafından kandırılmasından ve menfur yılanın ihanetinden dolayı, hayatı boyunca, ekmeğini alın teriyle kazanmasını emretmişti. Çünkü Adem, Allah’ın yüksek emirlerini tutmamıştı. O andan itibaren insan, zevke ve cismani arzularına kapılmaya başladı. Aldatıcı şeytan ise, o kötü kıskançlığından dolayı, insanlara sürekli, Kabil’in kardeş katilliği ve imansız ifritlerin günahlara boğulmuş bir halde leş yemeleri gibi kötü işler yapmayı öğretiyordu.

Bu durumu gören Allah, insanların kötü işlerine gazap etti ve insan soyunu masum ve mübarek Nuh’un şahsında koruyarak, Tufan ile diğerlerini yok etti. Böylece, âdaletli Nuh’tan on nesil sonra, Terah’ın oğlu ve iman sahibi büyük İbrahim dünyaya geldi. İbrahim, “en yüksek baba” olarak adlandırılmıştır. Zira, Allah onu övmüş ve: “Senin çocukların ve torunların gökteki yıldızlar ve sahildeki kumlar kadar çoğalacaktır” demiştir ki bu irade aynen yerine gelmiş ve İbrahim’in soyundan birçok milletler ve kavimler türemiştir.

İbrahim’in hür karısı Sara’dan İshak, ondan da Esav ve Yakub doğmuştur. Yakub’dan da on iki nebi ve büyük peygamber Davud gelmişlerdir. Nihayet, Davud’un aile ve soyundan, Allah’ın Kelamı olan Efendimiz Hazreti İsa meydana gelmiştir.

İbrahim’in Hacer ve Ketura adlı iki cariyesinden Ketura, Zimran’ı doğurmuştur. Zimran, kahraman Arşak’ın[11] ve Ermenistan’ı aydınlatan Grigor’un[12] mensup oldukları Part’ların atasıdır. Hacer’den de İsmailîlerin ceddi İsmail, yani “Allah’ın sesini duyan” doğmuştur. İsmail doğduğu zaman Allah, İbrahim’e, İsmail’e ve onun ırkına toprak bereketi vermesini ve onun, büyük bir millet haline getirilerek, elleri daima düşmanlarının üzerinde olarak kılıç ve yayla diğer bütün milletlerin üzerinde bulunmasını emretmiştir.

İshak’ın oğlu Esav’dan Esavî’ler meydana gelmişlerdir. Bu Esavi’ler siyah, vahşi ve çirkin yüzlü İskitler’dir. İskitler’in soyundan da kovuklarda ve inlerde yaşayarak sürekli kötü fiiller işleyen Boramiler ve Lezgi’ler[13] türemişlerdir. Daha sonra Frenkler adı verilecek olan Edomilerin dahi bunlardan türedikleri söylenir. Hacer, Ketura ve Esav soyunun karışımından bir ırk türemiştir ki, bunlara keskin ve çevik anlamına gelen Moğol[14] adı verilmiştir.

Surp Nerses[15], Moğolların, Hacer soyundan gelen bazı toplulukların, İskit ülkesinin bir bölümüne hakim olup, kökeni Torgom’a[16] dayanan Gog[17] kavmiyle karışmak suretiyle türediklerini söyler. İskit ülkesi İtil Nehri’nden Emavon[18] dağına ve Hazar Denizi’ne kadar uzanır. Bu topraklarda, Khuj ve Duj[19] gibi barbar isimleriyle yaklaşık otuz farklı millet yaşamaktadır. Bu milletlerden başlıcasının adı Buşkh’dur[20]. Bir diğeri ise, Tugaik[21] olarak adlandırılır ki, bunlar zannımıza göre Moğollardır.

İKİNCİ KISIM

Bu milletin hayat tarzına, dinine, kanunlarına ve liderlerine dairdir

Okçu millete mensup bazı kimselerden duyduğumuza göre, bu kavim, kendi yurtları olan Türkistan’dan çıkarak doğu yönünde bir yerlere girmiş, orada vurgunculukla geçinip, uzun süre yoksulluk içerisinde yaşamlarını sürdürmüşlerdir. Kendilerinin, sihirbazlık için yanlarında gezdirdikleri keçeden yapılma putlardan başka hiçbir din ve ibadetleri yoktu. Bununla beraber, ilahi bir kudret olarak güneşe tapıyorlardı.

Sonra bir gün, birden bire akılları başlarına geldi. Sefil ve fakirlik içindeki hayatlarından sıkılıp, göğün ve yerin yaratıcısı Allah’tan yardım istediler, ve onun emirlerini yerine getirmeye söz verdiler.

Bunun üzerine, Allah’ın emriyle, melek, altın tüylü bir kartal şekline girmiş olduğu halde[22] onlara göründü ve onların diliyle konuşarak, Cengiz (metinde Çangız) adını taşıyan liderlerini çağırdı. Cengiz gidip, kartal suretindeki meleğin karşısında, bir ok atımı mesafede durdu. Kartal suretindeki melek, Allah’ın bütün emirlerini Cengiz’e kendi diliyle anlattı.

Allah’ın onlara verdiği ve kendilerinin yasakh[23] adını verdikleri emirler şunlardı: en başta, birbirlerini sevmek, ikinci olarak, zina yapmamak, hırsızlık yapmamak, yalan yere yemin etmemek, gammazlık yapmamak, yaşlı ve yoksullara saygı göstermek. Eğer bir kimse bu günahları işlerse cezası idamdır.

Melek bunları anlattıktan sonra, reislerine Ğayan[24] unvanını verdi ve O, Çangız Ğayan veya Çangız Khan adını aldı. Melek, onlara, bir çok ülkeleri ve şehirleri ele geçirerek, sınırsız bir şekilde çoğalmalarını da söyledi. Aynen söylediği gibi de oldu.

Böylece Allah’ın, Peygamberin ağzıyla söylediği “Nabukodonosor elimde bir altın kadehtir; onu kime istersem içiririm”[25] tehdit sözleri gerçekleşmiş oldu. Böylelikle, bu garip suratlı kavim, çeşitli günahlarımızdan dolayı, sadece kadeh olarak değil, aynı zamanda zehir halinde üzerimize geldi. Zira, yaptığımız işlerle sürekli Allah’ın öfkesini celbediyoruz. İşte Allah da, emirlerini yerine getirmediğimiz için, ders olsun diye, bunları üzerimize musallat etmiştir.

ÜÇÜNCÜ KISIM

Moğollarla İranlılar arasında ilk savaş. Ardından Ağuvanlar ve Gürcülerle yaptıkları savaş. Kılık kıyafetleri ve uzun ömürleri. Ermenilerin ve Gürcülerin Moğol Hakimiyetine girmeleri

O müthiş millet, dünyada bize hakim olacaklarına dair Allah’ın iradesine vakıf olunca, askerlerini topladı ve İranlılara karşı yürüdü. İranlılar’a ait küçük bir şehri ele geçirdiyse de İranlılar kısa sürede güçlerini toplayarak şehirlerini geri aldılar. Hatta düşmanlarına ait bazı şehirleri bile ele geçirdiler[26].

Moğollar, Okçu milletin yaşadığı her yere haber göndererek, İranlılara tekrar saldırdılar, bu defa onları yendiler ve şehirlerini, bütün mal ve mülklerini ele geçirdiler.

Bütün bunlar yapıldıktan sonra, Moğollar, Cengiz Han adı verilen hanlarından aldıkları yeni bir emirle Ağuvan’a[27] ve Gürcü ülkesine saldırdılar[28]. Gürcü kralı, Moğolların üzerine yürüdüğü haberini alır almaz, altmış bin atlıdan oluşan bir ordunun başına geçerek, Terunagan Kalesi’nin[29] karşısında yer alan ve Gotman[30] denilen büyük ovada savaş pozisyonu aldı. Savaş başladığı sırada, Manasagomk reisi Hamidavla[31], hak düşmanı şeytanın tahrikiyle, beslediği bir kinden dolayı, Atabeg İvane’nin atının diz sinirlerini kesti. Bu dönemde, Gürcü kralı Laşen ölmüş ve David adlı bir oğlu ile Uruzukan isminde bir kızı kalmıştı[32]. David, Rum Sultanı’nın elinde esir ve hapiste olduğu için, kız kardeşi Uruzukan, Atabeg unvanını almış olan İvane’nin naipliğinde krallığın başına geçmiş bulunuyordu.

Yukarıda belirtildiği gibi, Moğolların saldırı haberi duyulunca, İvane, Gürcü Krallığının atlı kuvvetini alarak Gag’a, Pılu Zakare’nin oğlu büyük ve zeki Prens Vahram’ın[33] yanına geldi ve onu da kendi askerleri ile beraber alarak Moğollara karşı yürüyüşe geçti. Kuvvetli ve büyük Prens Vahram sağ, İvane ise sol kanadı idare ediyordu. İşte iki tarafın tam da savaşa başladıkları sırada, yukarıda bahsedildiği üzere, hain Hamidavla’nın eliyle işlenen cinayet meydana geldi.

Okçu millet, Gürcü ordusunun içine düştüğü kargaşayı görünce daha da cesaretlendi; Gürcü süvarilerine hücum etti ve onları acımasızca kılıçtan geçirdi.

Sağ kanada kumanda eden Gag senyörü Büyük Prens Vahram, Moğolları acımasızca kıran hücumlarını akşama kadar devam ettirerek, Sağam Ovası Moğol askerlerinin cesetleriyle baştan aşağı doluncaya kadar onları kılıçtan geçirdi. Gag prensi Vahram, krallık ordusunun uğradığı hezimeti duyunca çok üzüldü ve savaş alanını terk ederek, Karherts[34] adı verilen kendi kalesine çekildi. Bu olay Ermeni takviminin 663. (1214) yılında meydana gelmiştir[35].

Üç yıl sonra, Moğollar tekrar gelerek Gantsag (Gence) şehrini ele geçirdiler. Şehir halkını hiç acımadan kılıçtan geçirdikten ve büyük miktarda ganimet, esirler ve servet ele geçirdikten sonra ülkelerine geri döndüler[36].

Şimdi, bölgeye ilk defa Moğolların eşkalini de tarif edelim. Çünkü ilk defa yukarı memlekete[37] gelenler insana benzemiyorlardı; korkunç ve tarifi mümkün olmayan bir görüntüye sahiptiler. Bunların başları öküz başı kadar büyüktü; gözleri kuş gözü gibi küçük, burunları kedinin ki gibi yassı, çeneleri köpek çenesi gibi çıkık, belleri karıncanınki gibi ince, bacakları domuzunki gibi kısaydı ve hiç sakalları yoktu.

Bunlar bir arslan kadar güçlüydüler; sesleri kartal çığlığına benziyordu. Moğollar hiç beklenmeyen bir yerde aniden ortaya çıkıverirlerdi. Kadınları, bir diba şal ile örtülmüş başlık[38] giyerler, geniş yüzlerini de zehirli bir zamkla sıvalarlardı. Bu kadınlar çok doğurgan olurlar, çocuklarını kurt gibi beslerlerdi. Ömürleri üç yüz(!) yıl sürdüğü için ölümü bilmezlerdi. Asla ekmek yemezlerdi. İşte ilk defa yukarı memlekete gelenler böyle insanlardı.

Cengiz Han’dan alınan yeni bir emirle, üç reis, tekrar Ağuvan ve Gürcü memleketleri üzerine yürüyerek birçok şehir ve kaleleri ele geçirdiler[39]. Bu reislerden ilkinin adı Çarma Han (metinde Çorman)[40], ikincisininki Benal[41], üçüncüsününki de Mular[42] idi. Bunlar, sayısız atlılarla kaleleri kuşattılar. Daha önce ele geçirdikleri Gantsag (Gence)’ın yakınında bulunan Şamkor’u ele geçirdiler. Sagam’ı, Karherts’i, Tereven’i, kral ikametgahı olan Gardman Şatosu’nu, Erkevank’ı ve Mıdzpınabert Kalesi’ni aldılar. Yine kuşatma ile, sultan makamı olan Tavuş Şatosu’nu, Terunakan ve Norbert (Yenikale)’i ele geçirdiler[43].

Büyük Vardapet’in bir çok eşya ile dolu mağarasını[44] da aldılar ve şanlı Vardapetimiz Vanagan’ı öğrencileriyle birlikte esir alıp götürdüler. Bu duruma çok üzülen şehir halkı fidye olarak birçok mal ve altın vererek Vardapet’i ve öğrencilerini kurtardılar[45].

Bu Moğol saldırılarından sonra, dirayetli Ermeni ve Gürcü prensleri, Allah’ın Moğollara ülkelerini fethetmeleri için kudret ve zafer nasip ettiğini anladılar ve barış imzalayarak Moğol hakimiyeti altına girmeyi kabul ettiler, vergi yani mal ve tağar[46] vermeyi ve atlılarıyla birlikte onların götürdükleri yerlere gitmeyi taahhüt ettiler. Moğollar yapılan bu anlaşma gereği katliama son verdiler ve tahribatı durdurdular. Ardından ülkeleri olan Muğan’a[47] geri döndüler. Ancak ele geçirdikleri bütün kaleleri yıkması için, Karaboğa (metinde Ğara Buğa)[48] adlı bir reisi geride bıraktılar. Karaboğa bir zamanlar Araplar tarafından büyük harcamalar yapılarak inşa edilmiş olan sağlam kaleleri temelinden yıktı. İşte olaylar bu şekilde cereyan etti

DÖRDÜNCÜ KISIM

Kuyruklu yıldız, Moğolların yeni bir saldırısı. İstila edilen ülkelerin tahribinden vazgeçmeleri. Ele geçirilen ülkelerin reisler arasında paylaşılması.

Bu sırada bir kuyruklu yıldız birkaç gün göründü, sonra gözden kayboldu. Aynı günlerde güneş de günün altıncı saatinden dokuzuncu saatine kadar tutuldu.

Yukarıda adları geçen üç reis, Gürcü ve Ağuvan ülkelerini ele geçirdikten sonra, bereketli toprağı ve güzel havası dolayısıyla otların yaz kış yeşil kaldığı Muğan ülkesine döndüler; burada bir süre kaldıktan sonra, Gürcistan ve Ağuvank Hıristiyanlarının ortadan kaldırılmaları veya esir edilmelerini hiçe sayarak tekrar Hıristiyanlara karşı yürümeye karar verdiler.

Moğollar, meşhur Şımeağa Kayası’nı[49] zapt edip buradaki binlerce insanı kılıçtan geçirdiler ve sayısız çocuk esir aldılar. Ancak hâlâ doymamışlardı. Gürcistan’a yeni bir saldırı daha düzenlemek ve bu ülkeyi tamamen tahrip edip, tarihten silmek niyetindeydiler.

Ancak sonsuz kudret sahibi olan Allah, kendisine güvenen ve ibadet edenleri ihmal etmez. Böylece, Allah Moğolların bu haksız arzularına engel oldu ve üç reisten ikisinin canını aldı.

Bu reislerin ne tasarlamış olduklarını kısaca anlatayım: Akşam khurultay yani meclis kurdular ve zapt edilen ülkelere tekrar giderek, bütün halkı kılıçtan geçirmeye karar verdiler. Bu üçü birden değil, sadece ikisi razı olmuştu. Çarma, Allah’ın emriyle, iyi niyetler besleyerek: “Memlekette yapılan bunca tahribat ve katliâm yeter. Bu ülke varlığını sürdürdüğü takdirde (halk) toprağı işleyebilir, bağ ve tarlalarından elde ettiği ürünün yarısını bize verir, yarısıyla da kendi geçinir” dedi.

Reisler böylesine düşüncelere dalmışken akşam oldu, kurultay dağıldı, kendileri de yatmaya gittiler. Sabah olunca, kötü niyetli iki reis ölü olarak bulundu. Ülkenin imar ve barış içinde huzurlu bir yaşam sürmesini istemiş olan Çarma adlı diğer reis ise sağ kalmıştı.

Bunun üzerine, Çarma olaya şahit olanlarla beraber, büyük reisleri olan Cengiz Han’ın huzuruna çıktı ve diğer reis arkadaşlarıyla yaptıkları konuşmaları, planlarını, onların aynı gece içinde öldüklerini, kendisinin ise sağ kaldığını anlattı[50].

Cengiz Han anlatılanları duyunca hayretler içinde kalarak Çarma’ya: “O reislerin düşüncesine Allah razı olmadı; onlar bu yüzden aniden öldüler. Sen ise, hayırlı düşüncelerin için sağ kaldın. Zira Allah’ın iradesi, ülkeyi ele geçirmek ve refah içerisinde yaşatmak, imar etmek, halkın bize itaat etmesine ve tızğu, mal ve tağar ve ğıpçur vermesiyle ilgili isteklerimizi bildirmek, emirlerimize uymayan ve vergi vermeyenleri ise, bunu duyan ve görenlerin korkarak aynı şekilde davranmamaları için öldürmek ve ülkelerini de tahrip etmektir” dedi.

Cengiz Han bunları söyledikten sonra, Çarma’ya, gidip sayesinde ölümden kurtulduğu iyi fikirlerini tatbik etmesini emretti. Ayltana Hatun[51] ismindeki yumuşak huylu karısını Çarma’ya verdi ve ona ayrıca Çarma Han ünvanını da verdi. Bundan sonra, Çarma Han, Cengiz Han’ın hayırsever ve sevimli karısı Ayltana Hatun’u alarak, yanına yüz on reis almış olduğu halde, Moğolların kışlağı olan Muğan’a gelerek oraya yerleşti.

Daha sonra, Çarma Han’ın emriyle kurultay ve büyük meclis kuruldu. Bu yüz on reis, ülkeleri aralarında paylaştılar. Bu reisler, ülkeyi üç kısma ayırdıktan sonra bir kısmı kuzeye, diğer bir kısmı güneye doğru, bir kısmı da, hâlâ ellerinde tuttukları ülkenin iç taraflarına gittiler.

Ülkenin iç taraflarına doğru giden reislerin isimleri şunlardır: Han’ın arkadaşı Asutu Noyan (metinde Nuin[52]), Han unvanını alan Çağatay[53], sonra Sanitay[54], diğer küçük Çağatay, bütün askerin başına getirilen Baycu[55] Noyan, Asar Noyan[56], Khocay[57] Noyan, Khurumçi[58] Noyan, Khunan[59] Noyan, Tenal[60] Noyan ve Engurek (metinde Angurag)[61] Noyan[62].

Bu on üç reis de, Gürcü ve Ağuvan ülkelerini dağ ve ovaları da dahil olmak üzere aralarında paylaştılar. Çarma Han’ın büyük mekanı da, önce tahrip edilip daha sonra yeniden imar edilen Gantsag (Gence) şehrine nakledildi.

BEŞİNCİ KISIM

Gürcü ve Ağuvan prenslerinin haraca bağlanması. Ermeni Vardapet’i Vanagan.

Büyük ve bağımsız Gürcü ve Ağuvan prensleri, isteyerek ya da istemeyerek Moğollar’ın haraçgüzarı oldular. Prensler, yukarıda da belirttiğimiz gibi kendileri için Moğollar tarafından belirlenen vergiyi düzenli olarak veriyorlar, güç ve yetenekleri oranında süvari askerleriyle Moğollarla beraber khalan’a[63] gidiyorlar, onlarla birlikte, Moğollara tâbî olmayan şehir ve kaleleri ele geçirip tahrip ediyorlar, halkını esir alıyorlardı. Erkekler, kadınlar, papazlar ve keşişler acımasızca kılıçtan geçiriliyorlardı. Moğollar esir aldıkları diyakosları kendilerine köle yapıyorlardı. Hıristiyan kiliselerini zerre kadar korku duymaksızın yağma ediyorlar, azizlerin kutsal emanetlerini, süslemelerini kopardıkları haçları ve kitapları sanki değersiz şeylermiş gibi yerlere atıyorlardı.

Bu dönemde çekilen sıkıntı ve musibetlerin hangi yazayım? Baba ve anaların çocuklarından ayrılmalarını mı? Sevgili ve akraba muhabbetlerinin ortadan nasıl kalktığını mı? Malların gasp edilip, güzel evlerin yıkılmasını mı? Analarının koynundaki çocukların kesilmelerini mi? Yakışıklı ve zarif gençlerle, kızların çırılçıplak ve yalın ayak bir şekilde esir edilmelerini mi? Vay benim fani başıma! Bütün bunlar günahlarımızdan dolayı başımıza gelmiş olmalı. Bağışlayıcı ve sabırlı Tanrı kendi mübarek kanıyla kurtardığı insanlara yardım etsin.

Bu ağır ve acılarla dolu zamanlarda, “ikinci tul’u” olarak adlandırılan aziz vardapetimiz Vanagan, Ruh ül-Kudüs’ün nuru ve üstün ilmiyle tanınmış birisi olarak, doğu bölgelerinde adeta güneş gibi parlıyordu. O, ilahi Vardapet Hazreti İsa gibi yumuşak başlı, alçak gönüllü, sakin ve sabırlı, ruhani gıdayı, yani Kutsal Ruh’un kelamını büyük bir gayretle yayıyordu. O, azizleri, kutsal değerleri, haçı ve kiliseyi, tapınakları ve ayin icra edenleri, papazları ve bütün ruhanileri severdi. O, kibirli olanlara karşı sert; fakir ve yoksullara karış son derece şefkatliydi. Günah işleyenlere anlayış gösterirdi; riyazetin ağırlığına dayanabilmeleri, bedenen ve ruhen yenilenip, hakiki imanda sabit kalmaları, “Ekânim-i Selâse”[64]ye hamd u sena ve ibadet etmeleri için, onlara hafif tövbe şartları tayin ederdi.

Kendisinin tanınmış öğrencileri olan Vardan, Kiragos[65], Arakel ve Hovsep[66] de, doğu diyarını, çobanların koyun sürüsünü paylaştıkları gibi aralarında paylaşarak, Ruh ül-Kudüs’ün hayat verici inancıyla aydınlattılar. Onlar, haç şeklindeki asayı hiçbir karşılık beklemeksizin yaymak suretiyle birçok insanı şan ve şerefe ulaştırdılar. Böylelikle, şanlı hocalarının yolunu takip ederek Allah’ın: “karşılıksız aldınız, karşılık beklemeden veriniz” emrini yerine getirmiş oldular. Hazreti İsa, kendi kilisesi için onlara uzun ömür versin, Amin.

ALTINCI KISIM

Baycu Noyan’ın Karin (Erzurum) şehrinde ve Rum ülkesinde yaptığı savaş ve tahribatlar

Ermeni takviminin 688. yılında[67] (1239), Moğol kumandanı Baycu Noyan[68], askerlerini topladı ve muazzam bir orduyla Erzurum şehri[69] üzerine yürüdü. Moğollar şehri iki ay kuşatma altında tuttuktan sonra ele geçirdiler. Zengin ve güzel şehri tahrip ettiler, halkını acımasızca kılıçtan geçirdiler. Yine, şehirdeki bütün manastırları ve muhteşem kiliseleri viraneye çevirdiler. Bunun üzerine, Ermeni ve Gürcü prensleri, şehitnâme, havariyun yazıları ve resullerin amelleri ve Yeni Sion’un inşa ve süslemesi için, güzel ve eşsiz altın yazılı İncil gibi pek çok kitabı alarak doğu diyarına götürüp, manastırları kilise süslemeleriyle ihya ettiler. Ertesi yıl, okçu millet Gürcü ve Ermeni Prensleriyle birlikte yeniden asker topladı ve muazzam bir orduyla[70] Rum ülkesine yürüdü�.

Ordunun başında bulunan Baycu Noyan, savaşlarda çok başarılıydı ve karşısına çıkan herkesi bozguna uğratıyordu. Ama bu başarılarının temelinde yatan asıl neden, ön saflarda yer alan ve şiddetli hücumlarla düşmana saldıran Ermeni ve Gürcü prensleriydi[71]. Moğollar, ok ve yaylarıyla onların arkasından geliyordu.

Bu şekilde Rum topraklarına giren Moğolları, yüz altmış bin askeriyle Sultan Kiatadin (Gıyaseddin) karşıladı. Büyük Şalue’nin oğlu[72] da uzun zamandan beri Sultan’ın yanında bulunuyordu[73]. Savaş düzeni alındı[74]. Moğol ordusunun sol kanadında yer alan Moğol askerleri Şalue’nin oğluna karşı savaştılar. Muzaffer Ermeni ve Gürcü prensleri ise sağ kanatta Sultan’ın askerlerine karşı savaşıyorlardı. Savaşın kızıştığı bir sırada, cesur ve ünlü Şalueoğlu ardı ardına yaptığı saldırılar sonucunda, Moğolların sol kanadını bozguna uğrattı ve pek çok Moğol askerini de kılıçtan geçirdi.

Büyük Vahram’ın oğlu ve Pılu Zakare’nin torunu olan Gag Kalesi senyörü Gürcü prensi Akbuğa[75], yanında bulunan diğer Ermeni ve Gürcü askeriyle birlikte, Sultan’ın askerlerine karşı kahramanca savaştı. Rum Selçuklu ordusunun sağ kanadını dağıtarak pek çok komutanın da başını uçurdu. Gürcü ve Ermenilerin bu saldırılarını gören Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev büyük bir üzüntüye kapılmıştı. Akşam olunca, taraflar savaşmayı bırakarak Erzurum ile Erzınka (Erzincan) arasındaki ovada karşılıklı ordugah kurdular[76].

Ertesi gün, sabah olunca, Moğol, Ermeni ve Gürcü askerleri, Sultan’ın ordusuna karşı yürümek üzere birleştikten sonra, büyük bir süvari kuvvetiyle harekete geçtiler. Ancak Selçuklu ordugahına vardıklarında; çok miktarda erzak ve eşya ile dolu çadırlardan başka bir şey bulamadılar. İçten ve dıştan bir çok kıymetli eşyalarla süslenmiş olan sultan çadırının kapısında leopar, aslan ve kaplan gibi vahşi hayvanların bağlı olduğunu gördüler[77]. Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev, Moğollara itaat etmek isteyen emirlerin muhtemel bir ihanetinden çekindiği için, geceleyin bütün ordusuyla birlikte kaçmıştı.

Sultan’ın savaşı bırakıp kaçtığını gören Moğollar, bunun bir tuzak olmasından şüphelenerek, çadırları korumaları için bir birlik görevlendirerek, ordunun büyük bölümüyle kaçan Sultan’ı takip etmeye koyuldular. Ancak, Sultan Gıyaseddin çoktan ülkenin iç kısımlarındaki güvenilir bölgelere varmıştı. Bu yüzden Moğollar bu takipten bir sonuç alamadan geri döndüler. Moğollar, Rum Sultanı’nın gerçekten kaçmış olduğunu öğrendiklerinde geri dönmeye karar vermişlerdi. Ordunun bütün erzak ve eşyasını ve korku içinde kaçarken bırakılmış olan güzel renkli büyük çadırları ele geçirdiler. Ertesi gün, büyük bir sevinçle Rum ülkesine hücum ettiler. İlk önce Erzincan’ı ele geçirip oraya bir şıhne (vali) tayin ettikten sonra Kayseri üzerine yürüdüler. Kayseri halkı Moğollara karşı direnmişler ve şehri teslim etmek istememişlerdi. Bu yüzden Moğollar burada birçok insanın kanını döktüler. Bu şehrin Moğollara karşı koymak istemesinin nedeni, şehirde bol miktarda erzak ve ayrıca bir de süvari gücünün bulunmasıydı. Bu nedenle şehri akit ile teslime yanaşmamışlardı. Kurnaz Moğol askerleri, büyük uğraşlar sonunda hile ile şehri ele geçirmeyi başardılar. Şehrin ileri gelenlerini öldürdüler, halkın malını mülkünü yağmaladılar ve çoğunu esir aldılar. İlerleyişlerine devamla Kon (Konya)’yı[78] ve Akhşar’ı[79] da büyük köy ve manastırlarıyla beraber zaptettiler. Sonra, Sivas üzerine yürüyerek kuşatma ile bu şehri de ele geçirdiler. Ancak, bu şehrin halkını kılıçtan geçirmeyerek, sadece mal ve mülklerini yağmalamakla yetindiler. Daha sonra burada nüfus sayımı yaparak, sayılarına göre halkı mal ve tağar vergisi ödemeye mecbur kıldılar. Moğollar, Rum ülkelerine şıhne ve reis tayin ettikten sonra, bu ülkeden aldıkları yüklü bir ganimetle, esirleri de yanlarında olduğu halde doğuya, kendi ülkelerine ve de başkentlerine döndüler.

YEDİNCİ KISIM

Dindar Ermeni Kralı Hetum’un, Moğollar hakkında toplantı yapması ve onlara tâbi olması.

Dindar ve Hazreti İsa tarafından taç giydirilmiş Ermeni Kralı Hetum, her açıdan çok akıllı bir insan olan babası, dindar kardeşleri ve prensleriyle bir araya gelerek, görüş alışverişinde bulunduktan sonra, Moğolları son derece gelişmiş olan ve Hıristiyanların yaşadığı ülkesinden uzak tutmak için, onlara itaat etmeye, vergi ve khalan’ı ödemeye karar verdi. Kral Hetum ve ailesi bu kararlarını aynen yerine getirdiler. İlk önce, Moğol kumandanı Baycu Noyan’la görüşüp onunla bir dostluk ve bağlılık antlaşması imzaladılar. Daha sonra da, Kral Hetum’un kardeşi olan Ermeni başkumandanı Baron Sımbat’ı, Cengiz Han’ın ölümünden sonra Moğol tahtına çıkmış bulunan Sayin Han’a gönderdiler. Sımbat, Allah’ın takdiriyle gidip, Hıristiyan dostu ve hayırsever Sayin Han’la görüştü. Aslında, kendi halkı bu vasıflarından dolayı hükümdarlarına Sayin[80] Han ismini vermişlerdi ki, bu, onların dilinde “faziletli ve ulu” anlamına geliyordu.

Sayın Han, Ermeni başkumandanını karşısında görünce, onun bir Hıristiyan olmasından ve daha ziyade onun söylediği sebatlı ve akıllı sözlerden son derece memnun oldu. Han, onu sığamiş yaptı ve ona büyük bir yarlıkh¸ altın payza[81]ve bokhtakh’lı[82] bir Moğol hatunu hediye etti. Çünkü Moğollar, sevdikleri ve hürmet ettikleri adamlara karşı en büyük memnuniyet göstergesi olarak kadınlardan birini eş olarak verirlerdi[83]. Han, Ermeni başkumandanını bu şekilde ödüllendirdikten sonra, onu kendi ülkesine, Hazreti İsa tarafından taç giydirilmiş Ermeni Kralı Hetum’un huzuruna uğurladı[84] ve ayrıca kendisini görmesi için Hetum’un da yanına gelmesini emretti.

Dindar Ermeni Kralı Hetum, kardeşi Baron Sımbat’ın mazhar olduğu takdiri ve Han’dan gördüğü iltifatı duyunca çok sevindi. Özellikle ülkesinin, manastırların ve bütün Hıristiyanların vergiden muaf tutulduklarına dair yazılardan dolayı son derece büyük bir sevinç duydu.

SEKİZİNCİ KISIM

Büyük Han’ın emriyle, Gürcü Kralı David’in oğlunun, Vahram’ın gayretleriyle hapisten kurtuluşu ve tahta çıkarılması.

Cesur ve şanlı Gürcü askerlerinin başlarında uzun zamandan beri bir kral bulunmuyordu. Laşa’nın kızı Uruzukan (Ruzukan) ölmüştü ve Gürcüler, çobansız bir sürü gibi sahipsiz kalmışlardı. Bunun üzerine, onlar, Allah’tan gelen bir ilhamla, Rum ülkesinde hapsedilmiş olan eski kralın oğlu David’i hatırladılar. Gürcü prensleri, Rum ordusunun bazı emirlerini yakalayarak, Moğol kumandanı Baycu Noyan’ın yanına götürdüler. Ardından bu emirlere işkence ederek David hakkında sorular sordular. Emirler, Moğolların adeti gereği uyguladıkları şiddetli dayak altında, sorulan sorulara cevap vererek David’in zincirlenmiş olduğu halde Kayseri’de bir zindanda bulunduğunu söylediler.

Aldıkları bu habere son derece sevinen Gürcü prensleri, Baycu Noyan’ın ve diğer bütün Moğol Noyanlarının emriyle, Gag senyörü zeki prens Vahram’ı oraya gönderdiler. Kendisine eşlik etmesi için, yüz atlı ile birlikte bir Moğol kumandanını da yanına vererek onları büyük siyasat[85]la Kayseri’ye yolladılar. Bunlar Kayseri’ye varınca, Allah’ın iradesiyle, kral oğlu David’i büyük ve derin bir zindanın içine hapsedilmiş olarak buldular. David, Allah’ın yardımı sayesinde, bu derin zindanda hayatta kalabilmişti. Moğol askerleri ve büyük Prens Vahram, onun sağ kalmasına çok şaşırdılar ve Allah’a şükürler ettiler[86].

Gürcü kralının oğlu David uzun boylu, güçlü kuvvetli, güzel yüzlü ve siyah sakallıydı; Allah’ın her türlü lütfuna nail olmuş, akıllı birisiydi.

Derhal onu tutulduğu hapisten çıkarak muhteşem elbiseler giydirdiler ve ata bindirerek Gürcistan’a götürdüler. Tıpkhis (Tiflis) şehrine varınca, Gürcü prensleri son derece sevindiler ve Baycu Noyan’dan ve Çarma Han’ın karısı olan Ayltana Hatun’dan emir aldılar. Çünkü o zaman Çarma Han ölmüş ve hanlık makamına karısı oturmuştu. Bu nedenle, büyük Prens Vahram’a ve süvarilere hatun emir verip onları doğuda oturan büyük Han’ın huzuruna gönderdi. Prensler, Allah’ın yardımıyla gidip büyük Han’ın huzuruna çıktılar, David ile ilgili olaylardan bahsettiler ve büyük Han’ın emri gereğince David’i getirip Tiflis’te babasının tahtına oturttular. Büyük bir sevinç içinde bulunan Gürcü prensleri, David’e “Kral Vahramul”, “yâni Vahram’ın nasb ettiği kral” ismini verdiler.

Böylelikle, Gürcü ve Ağuvan ülkeleri, yeni kralın tahta çıkmasıyla, bir süreliğine huzura kavuşmuş oldu.

DOKUZUNCU KISIM

Çarma Han’ın ölümü. Ermeni Katolikosu Der Kostantin. Eski Ermeni Kralı ve Hetum’un babası Baron Kostantin. Gürcistan Kralı David’in, kendi prensleri tarafından ele verilmesi. Vardapet Vanagan’ın ölümü.

İyi niyetli Çarma Han öldü. Onun Ayltana Hatun’dan doğmuş iki oğlu vardı. Birisinin adı Siramun[87], diğerininki Bora[88] idi. Siramun salih bir kimseydi. Çocukluğundan beri Hıristiyanları ve kiliseyi severdi. Kendisi Allah’ın iradesiyle başarılı bir savaşçıydı. Hanlar, büyük kahramanlıklarından ve kazandığı pek çok zaferlerinden dolayı ona “Altın sütun” adını vermişlerdi. Ancak kardeşi tam tersi bir karakterde olup, kötü huyları yüzünden Hülagü Han tarafından öldürülmüştür.

Bu dönemde, parlak ve faziletli karakteriyle Allah’ın sevdiği birisi olan ve insanların dostluğunu kazanmış bulunan Ermeni Katolikosu Kostantin[89] istihaze etmişti. Konstantin, Hazreti İsa tarafından taç giydirilmiş Kral Hetum’la birlikte gerek doğuda, gerekse batıda ve her yerde Ermeni kiliselerini doğru inanç ve parlak düzenlerle aydınlatmıştı.

Kral-babası Baron Kostantin de, diğer Allah vergisi oğulları ve prenslerle birlikte, yabancı askerlere ve Hazreti İsa’nın haçına düşman olanlara karşı acımasız olup, dindar Ermeni kralı Hetum’un güzel ve faziletli oğulları Levon ve Toros’la beraber daima mesrur ediyorlardı.

Hayırsever ve güzel Gürcü kralı David, krallığın bütün gösterişiyle, başkenti Tiflis’te zevk ve eğlence içinde şarap içerek vakit geçiriyordu. Günün birinde, kralın huzurunda büyük bir ziyafet veriliyordu. Daima gururlanmak ve büyük bir söz söylemek Gürcülerin âdetidir. Bu ziyafet sırasında da Gürcü prenslerinden biri, kralın huzurunda diğer prensleri sayarak onların adetini bine çıkardı ve bazısının bin, bazısının da beş yüz süvariye sahip olduğunu söyledi. Prensler yiyip içip eğlenirken bu sözler krallığın hüküm sürdüğü bütün topraklarda duyuldu. Prensler bu şekilde Ermeni ve Gürcü askerlerinin sayısını hesapladıktan sonra, Moğolları yenebilecek güçte olduklarını düşünerek bu iş için kumandan bile tayin ettiler.

Düşüncelerinin ve sözlerinin gerçek olmadığını, bu sözleri şaka olsun diye söylediklerini ileri sürüyorlardı, çünkü hiçbir tasa ve kederleri yoktu. Doğu ülkelerinde, Moğollar’ın haricinde hiçbir düşman bulunmuyordu. Moğollar ise, sık sık Gürcü ve Ermeni prenslerine gelerek yeni vergiler talep ediyorlardı. Kimisinden altın işlemeli kumaşlar, kimisinden doğan, kimisinden de iyi cins köpek ve at isteyerek, onları mal, tağar ve khalan’dan başka bu gibi talepleri yerine getirmek zorunda da bırakıyorlardı. Hal böyle olunca, Gürcü prensleri, bu durum dolayısıyla, sırf eğlence ve şaka kastıyla o sözleri sarf etmişlerdi.

Fakat bu mecliste bulunanlardan birisi, gammaz Yehuda gibi, Moğolların yanına gitti ve şakayı gerçekmiş gibi göstererek: “Gürcü kralı ve prensleri size saldırmayı planlıyorlar” dedi. Bu yalan sözlere inanan Moğollar, Gürcistan üzerine yürüdüler, her şeyi yağma ve hayvan sürülerini gasp ettiler. Fakat büyük Han’ın emri olmadığı için insanları öldürmediler; kralı ve bütün prensleri tutuklayarak ederek kumandanlarının makamına götürdüler; hatta, Atabeg İvane’nin oğlu büyük Gürcü Prensi Avak’ı da tutarak bir sedye ile götürdüler; çünkü o günlerde hastalanmış olup ata binemiyordu. Prensler ve kral pek çok sözler söyledilerse de Moğollar inanmadılar ve ülkeyi talan edip, halkı esir almaktan geri durmadılar. Avak sedye üzerinde Moğol noyanının önüne götürülünce, onun söylediklerine inanarak ülkeyi talan etmeyi bıraktılar ve korku içinde kalmış bulunan çaresiz Hıristiyanlara barış ve huzuru yeniden sağladılar[90].

O günlerde, büyük ve şanlı vardapetimiz Vanagan rahmete kavuştu ve bizleri derin bir acı içinde bıraktı. Sadece biz öğrencileri değil, bütün ülke yasa boğuldu. Hatırası mübarek olsun ve duası bütün memleket ve Hıristiyanların üzerinde bulunsun.

ONUNCU KISIM

Çekirge akını. Doğu’da nüfus sayımı. Ermeni Kralı Hetum’un, Mengü Kağan’ın yanına gitmesi ve ondan büyük iltifat görmesi. Yedi Han’ın yedi oğlu. Küstah Khul. Geretni-Vank Manastırı reisi Der Stephanos’un şehid olması. Khul’un hastalanması ve bu sebeple işlenen cinayetler. Khul’a, oğlu Miğan’ın halef olması.

Bu dönemde, şiddetli bir çekirge akını oldu; çekirgeler bütün doğu ülkelerindeki ürünü mahvetti. Afet o kadar büyüktü ki doğu ve batı ülkeleri, dehşet içinde kalarak, feryat ve figanla Allah’a sığındılar. Sonra, Allah’ın merhameti sayesinde, ülke bu korkunç beladan kurtuldu ve halk, kendilerini böyle bir afetten kurtaran Kadir-i mutlak’a hamd u sena eyledi. Bu olay Ermeni takviminin 700’üncü (1251) yılında meydana gelmiştir[91].

Bu afetten sonra, Mengü (metinde Mangu) Kağan’ın emriyle, Argun[92] adlı bir Moğol reisi geldi ve vergi için ülkede nüfus sayımı yaptı. Sayımdan sonra, vergi, defter’deki kayıt gereğince nüfus başına olarak alınmaya başladı. Moğollar doğu ülkelerini bu şekilde de yağma ettiler. Çünkü küçük bir köyde otuzdan elliye kadar adam saydılar. On beş yaşından altmış yaşına kadar olanları sayıyorlar ve her birinden altmış beyaz (akçe) alıyorlardı. Kaçan veya saklananları yakaladıkları zaman, ellerini ve ayaklarını bağlıyorlar ve vücutları hurdahaş olup kana bulanıncaya kadar, yaş çubuklarla hiç acımadan dövüyorlardı. Sonra da, insan eti yemeye alıştırdıkları azgın köpekleri üzerlerine saldırtarak aciz ve fakir Hıristiyanları yediriyorlardı[93].

Hazreti İsa tarafından taç giydirilmiş dindar kral Hetum, yukarı doğu ülkesinde yapılan bu zulmü duyunca, Hıristiyanların ve bilhassa kendi ülkesinin acısından duyduğu üzüntü neticesinde, değerli hediyelerle Mengü Kağan’ın ziyaretine giderek, huzuruna çıktı ve ülkeyi Moğolların ağır baskısından kurtarmak için girişimlerde bulundu. Kral Hetum, Allah’ın yardımıyla Mengü Kağan’ın yanına varınca, iyi kabul gördü. Kağan, Ermeni Kralı’na iltifat etti. Her şeyi onun istediği şekilde halletti ve onu çok sevindirerek ülkesine uğurladı[94].

Bundan sonra, Ermeni takviminin 706’ncı (1257) yılında[95] Büyük Han’ın bulunduğu şark tarafından yedi Han oğlu, her biri bir tümen-bir tümen otuz bindir- atlı ile beraber bu tarafa doğru hareket etti. Bunların isimleri şöyleydi: Birincisi ve en büyüğü olan Hülagü (metinde Hulau)[96] ki bu, Mengü Kağan’ın kardeşi idi; ikincisi, hiç çekinmeden kendisini Tanrı’nın kardeşi ilan eden Khul[97]; üçüncüsü Balakhen[98]; dördüncüsü Tutar[99]; beşincisi Tagudar[100]; altıncısı Ğatağan[101]; yedincisi de Bora Han[102]. Kendi aralarında ittifaksız olan bu reisler korkusuz ve acımasız insanlardı. Hepsi de arabalarla gelmişler ve daima araba ile seyahat ettikleri için arabaların yürümesini kolaylaştırmak amacıyla doğu ülkelerinin dağ ve tepelerini düzene sokmuşlardır.

Kendisini Tanrı’nın kardeşi ilan eden reis, ülkenin iç kısımlarına girdi ve çaresiz Hıristiyanları acımasızca ezdi. Moğollar, yollarda ve dağlarda dikili bulunan, ağaçtan yapılmış bütün haçları yaktılar. Hiçbir şeye doyamadıkları için, memlekette rastladıkları manastırları basıyorlar ve yiyip içiyorlardı. Saygıdeğer papazları asıyorlar veya acımadan dövüyorlardı.

Khul’un bir süvari kumandanı, denilen bir manastıra gitti. Manastır reisi, Stepanos isminde beyefendi, aziz ve son derece faziletli, çok yaşlı bir ihtiyardı. Moğol kumandanının manastıra doğru geldiğini görünce, bir kap şarap alarak onu karşıladı ve Moğol adetine göre tızğu (tuz) takdim etti. Daha sonra onu, yanındaki diğer atlılarla birlikte manastıra götürdü, koyun kestirdi, başka şaraplar açtı ve hepsini, ata binemeyecek bir hale gelinceye kadar yedirdi ve içirdi. Bu adamlar, akşam, sarhoş bir halde manastırın yakınındaki evlerine (karargahlarına) döndüler.

Moğollar karargahlarına vardıktan sonra gece sabaha kadar uyudular. Fakat sabah uyanınca, reislerinin ağır şekilde hastalanmış olduğunu gördüler. Ona hastalığının sebebini sorduklarında, reis: “Papaz dün akşam beni zehirledi”, dedi. Fakat bu olayda pazın bir suçu yoktu. Hastalığın nedeni onların doymak nedir bilmeksizin yiyip içmeleriydi.

Bunun üzerine, derhal adam gönderdiler ve mübarek ihtiyar Stepanos’u bağlayarak alıp götürdüler. Uzun uzadıya sorguya çektiler, fakat verdiği cevaplara inanmadılar. Yere dört kazık çaktılar ve suçsuz adamı, yerden bir metre kadar yüksekte olduğu halde, acımasızca kazıklara gerdiler. Sonra da altına ateş yakarak, mübarek ihtiyar Stepanos can verinceye kadar ağır ağır yaktılar. Hiçbir suçu olmadığı halde boş yere şehid edilen mübarek Stepanos’un vücudu üzerinde bazı belirtilerle bir ışık sütununu oluştuğunu gördüler.

O kahrolası, acımasız reis ise, müptela olduğu hastalıktan başka, cine çarpıldı ve delirip kendi vücudunu ısırarak yemeğe başladı; ve böylelikle dayanılmaz acılar içinde can verdi. Ardında orada bulunan askerler aynı kötü hastalığa yakalandılar ve içlerinden birçoğu telef oldu. Fakat bu afeti gördükleri halde yine de Allah’tan korkmayıp acı gözyaşları döktüren acımasızca işlere devam ettiler.

Büyük reisleri olan ve küstahçasına kendisini Tanrı’nın kardeşi olarak ilan eden Khul da nikkis (nikris) hastalığına tutuldu. Bu hastalık yüzünden, kelimelerle tarif edilemeyecek bir cinayet işlendi. Onlar gidip dinsiz bir çuhut (çıfıt) hekimi buldular ve Khul’a getirdiler. Dinsiz sahte hekim, hastayı gördükten sonra, hastalığına deva olarak reise, kızıl saçlı erkek bir çocuğun karnını diri diri yararak, ayağını onun içine koymasını söyledi. Derhal ülkenin dört bir yanına atlılar gönderildi. Adamlar ansızın Hıristiyan köylerine girerek sokakta buldukları çocukları yakalıyorlar ve kurt gibi kaçırıyorlardı. Çocukların ana ve babaları feryatlar ederek, acı acı ağlayarak arkalarından koşuyorlardı, fakat ellerinden alamıyorlardı, üzüntülü, bitkin bir halde evlerine dönüyorlardı. Çocuklarını zorla geri almayı başaranlar ise, Moğol askerleri tarafından okla öldürülüyordu. İşte dinsiz çıfıt’ın yüzünden bu acıklı olaylar meydana geldi. Bu şekilde yakalanıp karınları yarılan çocukların sayısı otuza kadar çıktı, ama hasta emir yine de iyileşmedi. Dinsiz Khul, bu kadar zulüm işledikten sonra iyileşmediğini anlayınca, çocuklara yapılan bu acımasızca hareketlerden dolayı çok öfkelendi ve bu işin sorumlusu olan çuhut hekimi getirterek karnının yarılması ve leşinin köpeklerin önüne atılması emrini verdi. Bu emir derhal yerine getirildi. Hastalığından kurtulamayan Khul, acılar içerisinde can verdi ve yerine oğlu Miğan[103] Kağan geçti.

ON BİRİNCİ KISIM

Bağdad’ın zaptı ve Halife’nin esir edilmesi. Şehitler şehri Meyyafarikin’in teslim olması. Aziz havari Barduğomeos’un (Barthelemy) sağ eli.

Moğollar, bundan sonra, Gürcü ve Ermeni süvarileri de dahil olmak üzere, eski ve yeni bütün süvarileri toplayarak kalabalık bir orduyla Bağdat üzerine yürüdüler ve pek çok insan, kıymetli hazineler, altın ve gümüşle dolu olan meşhur büyük Bağdat şehrini zaptettiler[104]. Şehri aldıktan sonra halkı merhametsizce kılıçtan geçirdiler, birçoğunu da esir aldılar. Bütün atlılar, elbiseler ve halifenin altınlarıyla adeta mest oldular.

Bağdat’ın hükümdarı olan Halife’yi de bütün hazinesiyle birlikte ele geçirdiler, gayet semiz, şişmiş ve gururlu tavrıyla onu Hülagü’nün önüne getirdiler. Hülagü onu görünce: “Bağdat’ın hükümdarı sen misin?” diye sordu. O da: “Evet, benim” cevabını verdi. Bunun üzerine, Hülagü onun susuz ve ekmeksiz olarak, üç gün hapsedilmesi emrini verdi. Üç gün geçtikten sonra, tekrar huzuruna getirilmesini emretti ve bu kez Halife’ye: “Sen nasıl bir adamsın?” diye sordu. O da, güya Hülagü’yü korkutmak istercesine hiddetle cevap vererek: “Sizin insanlık anlayışınız bu mudur ki beni üç gün aç bıraktınız” dedi. Çünkü daha önceden Bağdat halkına: “Moğollar’ın gelişine hiç aldırış etmeyin. Muhammed’in sancağını çıkardığım anda, Moğol süvarileri korkudan bir kişi bile kalmayacak şekilde kaçacak ve böylelikle biz de kurtulacağız” demişti.

Halifenin Moğollar hakkında söylediği bu sözleri duyan Hülagü çok öfkelenmişti. Şimdi huzuruna halifeyi çağırtan Hülagü, bir tabak kırmızı altın getirilip halifenin önüne konulması emrini verdi[105]. Emri yerine getirilince, Halife, “Bu nedir?” diye sordu. Hülagü: “bunlar altın, ye de açlığın ve susuzluğun gitsin, doy” dedi. Bunun üzerine Halife “İnsan altınla değil, ekmek, et ve içecekle doyar” dedi.

Halife’nin bu cevabına karşılık Hülagü, ona, “madem insanın kuru altınla değil de ekmek, et ve içecekle yaşadığını biliyordun da bana neden altın göndermedin?, Şayet istediğimi yapmış olsaydın, o zaman, gelip şehrini tahrip etmez, seni de yakalamazdım. Halbuki sen kaygısızca oturup yiyip içmene bakmışsın” dedikten sonra askerlerine Arap halifesini, ayakları altında çiğneyerek öldürmeleri emrini verdi[106]. Halife’nin ölümünden sonra da, büyük hazinelerle birlikte bol miktarda ganimet ele geçirmiş olduğu halde doğudaki ülkesine geri döndü.

Moğollar ertesi yıl Mufargin (Meyyafarikin) üzerine yürüdülerse de ele geçiremediler. Çünkü Aziz Maruta bu şüheda şehrini çok güçlü bir şekilde tahkim etmişti. Azizlere ait bütün kutsal kalıntıları toplamış, şehri de güçlü surlarla çevirmiş, ve ona “Şüheda şehri” adını vermişti. Öyle ki, Moğollar devrine kadar kimse bu şehri zaptedememiş, şehir ancak barış yoluyla alınabilmişti.

Şehri ele geçirmeyi başaramayan Moğol askerleri şehri uzun bir kuşatma altına aldılar ve sabırla şehrin teslim olmasını beklemeye başladılar. Halk açlık yüzünden birbirini yemeye başlamıştı. Rivayete göre, bir eşek başının fiyatı otuz dirheme kadar yükselmişti. Moğollar, Şüheda şehrini bu şekilde üç yıl kuşatma altında tuttuktan sonra zaptettiler[107]. Moğol ordusunda bulunan Ermeni askerleri, azizlere ait birçok kalıntıyı bulup ülkelerine götürdüler.

Bagratuni hanedanına mensup büyük Ermeni prensi Tağiadin[108], bir Süryani papazını yakalayıp, zorla onu konuşturarak Aziz Havari Barduğomeos’un[109] sağ elinin nerede olduğunu öğrendi, aradığını bulduktan sonra, büyük sevinçle doğu ülkesine götürüp kendi manastırına koydu. Fakat bir süre sonra, büyük Ardzruni prensi Sadun’un[110] ısrarı üzerine bu kutsal emaneti ona verdi. Büyük ve meşhur Hağbad Manastırı’nın senyörü olan Sadun, Aziz Havari Barduğomeos’un kutsal elini Hağbad Manastırı’na koydu. Bu el şimdi hâlâ orada bulunmaktadır.

ON İKİNCİ KISIM

Mengü Kağan’ın emriyle Hülagü’nün han tayin edilmesi. Yedi Hanoğlundan dördünün itaatsizliği ve cezalandırılmaları. İki pehlivan ve güreşleri.

Bağdat’ı zaptetmek suretiyle külliyetli miktarda altına ve inciye sahip olan Yedi Hanoğlu, birbirleriyle anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Her biri kendisinin diğer kardeşlerinden üstün olduğunu iddia ediyordu. birbirleriyle mücadele ederlerken aynı zamanda doğu ülkesini yağma ve tahrip ediyorlardı.

Kardeşlerin en büyüğü meşhur Hülagü idi. Mengü Kağan’ın kardeşi olan Hülagü, ona bir adam göndererek şu haberi gönderdi: “Biz, yedi tumanbaşı, Allah’ın ve sizin yardımınızla buraya geldik. Eski suvarileri, tamayçileri[111] buradan çıkardık, gidip Taciklerin (Arapların) şehri olan Bağdat’ı zaptettik ve yine Allah’ın ve sizin yardımınızla büyük miktarda ganimetle geri geldik. Şimdi başka ne emir buyurursunuz? Böyle yasakhsız ve başsız bir halde kalırsak bu ülke harap olacak, atamız Cengiz Han’ın emirleri yerine gelmeyecektir. Çünkü o, bize itaat eden ve bize bağlı kalan ülkeleri tahrip etmek değil, bilakis imar etmek emrini vermiştir. Şimdi emir sizindir. Siz ne buyurursanız onu yapacağız.” Elçiler, Hülagü’nün sözlerini iletmek amacıyla Mengü Kağan’a gittiler.

Elçiler huzuruna çıkınca, Mengü Kağan, onlara kardeşi hakkında sorular sordu. Elçiler de Hülagü’den aldıkları talimatlar doğrultusunda cevap verdiler. Mengü Kağan, Hülagü’nün elçiler vasıtasıyla ilettiği sözlerini duyunca, kendi arğuçlarına[112], yani hakimlerine emir vererek: “Gidip kardeşim Hülagü’yü o ülkeye Han tayin edin ve kendisine itaat etmeyenleri benim emrimle yasakh’a tabi tutun” dedi. Arğuçlar, Mengü Kağan’ın emri gereği geldiler ve büyük kurultay’ı topladılar. Kurultaya Hülagü ile birlikte gelmiş olan bütün reisler davet edildi. Hatta, Gürcü kralını, ve Baycu’yu süvarileriyle beraber çağırdılar ve bazı gizli kararlar aldılar.

Mengü Kağan’ın arğuçları, daha sonra, Han oğullarını, yani Balakhen’i, Tutar’ı, Kadağan’ı, Borakan’ı, Teküder’i ve Khul’un oğlu Miğan’ı da davet ettiler. Davetliler bir araya geldikten sonra, arğuçlar, Mengü Kağan’ın emirlerini tebliğ ettiler. Hanoğulları, Hülagü’nün Han olacağını duyunca, içlerinden dördü, yani Balakha, Tutar, Kadağan ve Miğan hiddetlenerek Hülagü’ye itaat etmeyi reddettiler. Teküder ve Borakan ise, Hülagü’ye itaat ettiler. Mengü Kağan’ın arguçları, bu dört kişinin itaat etmediklerini ve Hülagü ile savaşmak için hazırlık yaptıklarını anlayınca, Balakha’yı Tutar’ı ve Kadagan’ı yasakh’a maruz kılmaya, yani yay kirişi ile boğmaya karar verdiler. Çünkü onların âdetlerine göre hanlar bu şekilde idam edilirdi. Khul oğlu Miğan ise henüz çocuk denilecek yaşta olduğu için öldürülmeyip, Her ve Zaravard bölgeleri arasında yer alan denizde[113] hapsedildi.

Mengü Kağan’ın arğuçları, Ermeni ve Gürcü askerlerine ve bunun yanı sıra Hülagü’nün askerlerine, asi reislerin askerlerini acımaksızın kılıçtan geçirme emrini verdiler. Emir aynen infaz edildi. Savaşta o kadar çok insan öldürüldü ki, dağ ve ovalar Moğol askerlerinin cesetleriyle doldu. Fakat, Nukhakaun[114] ve Ardamur[115] isimlerindeki iki Moğol reisi, saldırıyı önceden haber aldıkları için, on iki bin atlı, taşıyabildikleri kadar servet, altın ve cins atları alarak kaçmayı başardılar. Bunlar, Kur denilen nehri geçtiler ve hiç durmadan, kendi ülkelerine gittiler. Orada, Sayin Han’ın kardeşi olan Berke Han’dan (metinde Berka)[116] yardım istediler. Berke Han’ın hizmetinde, on yıl boyunca yapmadıkları kötülük kalmadı[117].

Büyük bir yasakh’la gelmiş olan Mengü Kağan’ın arğuçları, büyük törenle Hülagü’yü Han ilan ettiler. Ülkede bir süreliğine barış ve asayiş hüküm sürdü. Çünkü Hülagü Han çok hayırsever bir kimseydi. Hıristiyanları, kiliseyi ve papazları severdi. Onun saygıdeğer karısı Tovus Hatun[118] da her yönüyle hayırsever olup, fakirlere ve yoksullara karşı şefkatliydi. Tovus Hatun Ermeni ve Süryani Hıristiyanları çok severdi. Yanında daima, çadırdan yapılmış bir kilise, çan ve çok sayıda Ermeni ve Süryani papazı bulundururdu[119].

Dindar Ermeni kralı Hetum, Hülagü’nün Han tayin edildiğini ve onun çok hayırsever ve Hıristiyan dostu bir kimse olduğunu duyunca, pek çok hediyeyle birlikte doğuya giderek Hülagü Han’la görüştü. Hülagü Han, Ermeni kralını görünce çok sevindi. Ona ihsanlarda bulunduktan sonra; krallığının ve özellikle ülkesindeki kiliselerin, din adamlarının ve bütün Hıristiyanların serbestiyetine[120] dair bir ferman verdi. Ermeni kralını, bu şekilde lütuflara mazhar kıldıktan sonra, ülkesine uğurladı.

Diğer pek çok kral ve sultanlar da kıymetli hediyelerle ona itaatlerini bildirmeye gittiler.[121] Hülagü Han o kadar güçlendi ki, atlılarının ve askerinin haddi hesabı yoktu. Kendisi, aynı zamanda çok büyük bir servetin de sahibi oldu. Altın ve gümüş eşyalar, sayısız at ve hayvan sürüleri bir yana, mücevherlerinin ve incilerinin miktarı sanki denizde kum gibiydi.

Hülagü Han, kendisine Allah tarafından, Hanlık, büyüklük, muazzam bir piyade ve atlı ordusu ve her türlü servet nasip edildiğini görünce, büyük meblağlar harcayarak, Darn ovasında kendisi için bir saray yapılmasını emretti. Bir zamanlar, büyük Ermeni krallarının, yâni Arşakunilerin yazlık yeri olan bu bölgeye Aladağ ismi verildi[122].

Hülagü Han çok akıllı, âlim bir insan ve adaletli bir hükümdardı. Böyle olmakla beraber, aynı zamanda çok kan da akıtmıştı. Fakat iyi ve hayırsever insanları değil, sadece kötü adamları ve düşmanlarını öldürürdü. Hıristiyanları Müslümanlardan daha çok severdi. Hıristiyanları o kadar severdi ki, Ermenilerin bir yıllık vergisini sadece yüz bin baş domuz olarak aldı. Bütün Tacik (Müslüman) şehirlerine iki yüz bin domuz gönderdi. Bu domuz sürülerinin başına Müslüman çobanlar tayin ettikten sonra, çobanlara bu domuzları her hafta bir kalıp sabunla yıkamaları emrini verdi. Buna ilave olarak, domuzlara ot haricinde, sabah akşam badem ve hurma yedirilmesini de emretti. Domuz eti yemeyen büyük küçük her Müslüman’ın başı kesiliyordu. Bu uygulama Ermeni ve Gürcü askerlerinin tavsiyesiyle yapılmıştır. Hülagü Han, savaşta gösterdikleri büyük kahramanlıklarından dolayı Ermeni ve Gürcü askerlerini çok seviyor, onlara Bahadır ismini veriyor ve isteklerini yerine getiriyordu. Büyük Ermeni ve Gürcü prenslerinin genç ve yakışıklı oğullarını seçerek onları Kesiktoy[123]yâni kılıçlı ve yaylı muhafız tayin etmişti.

Hülagü harabeleri imar ettirmeye başladı. İmar edilmiş köye mensup, biri küçük ikisi büyük olmak üzere üç aile reisi seçerek, onları Yam[124]tayin etti ve inşaat yapmak üzere harap yerlere gönderdi. Bunlar, Moğol seyyahlara ekmek ve ayran vermenin dışında herhangi bir vergiye tabi değillerdi. Hülagü Han, Hanlık makamını bu şekilde nizam ve intizamla kurduktan sonra, büyük rahatlık, zevk ve sefa içinde yaşadı.

Bu günlerde, Mengü Kağan tarafından, Muğal (Moğol) ırkına mensup bir adam geldi. Adam korkunç görünümlü birisiydi. Boyu çok uzun, omuzları geniş, boynu bir mandanınki gibi olup, elleri ayı pençesine benzeyen ve günde bir koyun yiyen bu adam, Mengü Kağan’ın bir mektubu ile kıymetli bir hil’at getirmişti. Mektupta şunlar yazıyordu: “Kardeşim Hülagü Han, bu boga[125]yanınıza geliyor. Onu yere serecek başka bir boga çıkarsa hil’atı ona giydir. Şayet benim bogam seninkini yere sererse o zaman hil’atı kendisine giydir ve büyük elçi ile bana gönder”.

Bunun üzerine, Hülagü Han bütün kumandanları çağırarak onlara; “Bu adamı yere serecek bir Moğol, Ermeni veya Gürcü tanıyor musunuz?” diye sordu. Kumandanlar bu adamı yenebilecek birisini araştırmaya başladılar. Ancak tüm aramalarına rağmen adamın karşısına çıkabilecek bir Moğol bulamadılar. Çünkü adamı kim görse, onun heybetli vücudundan ve korkunç manzarasından dehşete kapılıyordu.

Adamın karşısına çıkacak bir Moğol bulunamaması üzerine, Ermeni ve Gürcü prensleri: “Biz bu işi halledebilecek bir adam tanıyoruz” dediler. Hülagü Han derhal sözü edilen adamın getirilmesini emretti. Fakat prensler bu adamın yanlarında değil de kendi ülkelerinde bulunduğunu söylediler. Han, elçilere, derhal bu adamın getirilmesini, getirilirken de at değil araba kullanılmasını emretti. Ermeni ve Gürcü prenslerinin sözünü ettikleri bu adam, büyük Ardzruni hanedanına mensup Amir Kurd’un torunu Sadun[126] idi. Sadun uzun boylu, yakışıklı, gayet iyi yetişmiş, çocukluğundan beri kuvvetiyle tanınan ve bu işte de epeyce tecrübe sahibi birisiydi. Fakat daha önce Han’ın huzurunda hiç kimse ile güreşmemişti.

Bu yüzden, elçiler gelip Han’ın emrini ilettiklerinde, bir an tereddüde düştü. Zira, daha önce Han’ın huzurunda hiç güreşmemiş olmasının yanı sıra, rakibinin de korkunç görünümlü ve çok kuvvetli bir adam olduğunu duymuştu. Fakat Han’ın huzuruna gitmekten başka çaresi olmadığı için, manastıra giderek keşişlerden kendisi için dua etmelerini rica etti. Ardından bizzat Gag’a, Aziz Vardapet Surp Mesrop tarafından takdis edilmiş olan ve sıkıntı anında derhal imdada yetişen Surp Sargis’e[127] gitti. Orada Kutsal Haç’a adak ve kurban takdim ettikten sonra elçilerle birlikte Hülagü Han’ın huzuruna vardı.

Hülagü Han, güçlü kuvvetli ve uzunca boylu Sadun’u görünce çok memnun oldu. Daha sonra, iki boga’nın dokuz gün boyunca birlikte kalmalarını ve onlara yemek olarak, her gün birer koyun ve birer tulum şarap verilmesini emretti. Dokuz gün sonra, bütün reisleri huzuruna topladı ve iki boga’yı çağırarak güreşe başlamaları emrini verdi.

İki rakip güreşe başladıklarında saat üç’tü. Bunlar saat altıya kadar birbirlerine sarılı kaldıkları halde, hâlâ kimse galip gelememişti. İşte tam bu anda, Allah’ın inayetiyle kuvveti artan Sadun, ani bir darbeyle Mengü Kağan boga’sını yere serdi.

Hülagü Han, güreşi kazanan Sadun’a çok iltifat etti ve onu taltif etti. Moğollar devrinde, hiçbir ülkede Sadun kadar itibar ve iltifat gören kuvvetli bir adam görülmemişti. Hülagü Han, onun dokuz günaha kadar affedilmesine dair bir yarlıkh yazılmasını emretti[128].

ONÜÇÜNCÜ KISIM

Hülagü Han’ın Halep’e, Şam’a ve Kudüs’e karşı yaptığı savaşlar ve ölümü.

Hülagü Han, bundan sonra, ordusunun onda ikisinin toplanması emrini verdi. Ket Buğa Noyan’ı kumandan tayin ederek Halep ve Dımaşk üzerine gönderdi. Ket Buğa kumandasındaki Moğol ordusu gelip Haleb’i zaptettiler, merhametsizce katliam yaptılar, esirler aldılar ve büyük miktarda ganimet ele geçirdiler. Hülagü Han da bizzat gizlice süvarilerin arkasından gitmişti. Şamlılar, Halep’in zaptedildiğini duyunca, kendi istekleriyle şehirlerini teslim ederek, anahtarını Hülagü Han’a gönderdiler[129].

Kudüs şehri ve Rabbimiz Hazreti İsa’nın kutsal kabri, Sultan Selahaddin zamanından beri Tacik’lerin (Müslümanların) elinde bulunuyordu. Bunu duyan Hülagü Han Kudüs üzerine yürüyerek burayı da ele geçirdi. Ardından, bizzat Surp Harutiün (Kamame) Kilisesi’ne girerek, Mukaddes Kabrin önünde secde etti. Buradan ayrılırken, asker bıraktı, ve sağ salim şark ülkesine geri döndü.

Moğol ordusunun kumandanı olan Ket Buğa, gururlanarak, Kudüs’ten on günlük öteye kadar ilerledi. Fakat imansız Mısırlılar, Moğol ordusunun tedbirsiz bir vaziyette bulunduğunu duyunca, asker toplayarak sayısız bir kuvvetle onların üzerine yürüdüler, birçoğunu kılıçtan geçirdiler, birçoğunu esir ettiler, kalanların birçoğunu da kaçmak zorunda bıraktılar. İlerleyişlerine devamla Kudüs’ü, Halep’i ve Dımaşk’ı geri aldılar. Mısırlılar’ın bu başarısında, Frenk süvarilerinin büyük yardımı olmuştu. Çünkü Frenklar henüz Moğollarla dost olmamışlardı. Olay işte bu şekilde cereyan etmiştir[130].

O günlerde bir kuyruklu yıldız göründü. Yıldız, ilk defa, Kamış Bayramı Yortusu’na rastlayan Cumartesi gününün sabahı görüldü, daha sonra kuyruğu ve huzmeleri günden güne büyüdü. Yıldız önce sabah görünmüştü; sonra da azar azar gecikerek öğle vaktinde doğmaya başladı. Günler geçtikçe, yıldız akşamları saat on birde doğmaya başladı. Bu sırada yıldızın kuyruk huzmeleri doğudan başlayarak dünyanın ortasına kadar uzanıyordu. Huzmeler o kadar çoğaldı ki bütün memleket dehşete düştü; çünkü o zamana kadar dünyada böylesine hayret verici bir olayla karşılaşılmamıştı. Yıldız, şuaları genişlemek ve yayılmak suretiyle, kış aylarının başlangıcına kadar bu şekilde kaldı. Sonra, günden güne nasıl büyüdüyse, aynı şekilde günden güne küçülmeye başladı ve nihayet kuyruk huzmeleri kısala kısala gözden kayboldu.

Hülagü Han, bu yıldızın doğuşunun kendisiyle ilgili olduğunu düşünerek, yere kapandı ve Allah’a secde etti. Yıldız huzmeleri eksilmeye başlayınca çok korkmuştu. Bütün memleket, huzmelerin Hülagü Han’ın atının fetih için katettiği mesafe kadar uzadıktan sonra kaybolduğunu anlamıştı. Hülagü Han bir yıl daha yaşadıktan sonra, otuz oğlunu halef bırakarak bu dünyadan göç etti[131]. Hülagü Han ile aynı yıl onun hayırsever karısı Dovus Khatun da öldü. Bütün Hıristiyanlar onların ölümünden büyük üzüntü duydular[132].

ONDÖRDÜNCÜ KISIM

Ermeni Kralı Hetum’un babası Kostantin’in ölümü. Hülagü Han’a oğlu Abaka’nın halef olması. Ermeni katolikosu der Kostantin’in ölümü. Mısır Sultanı Fındukhtar’ın (Baybars) Hetum’a saldırısı. Kralın oğlu Levan’un esareti. Oğullarının gaybubeti üzerine Hetum’un duyduğu acı.

Bu günlerde, Ermeni kralının babası Baron Konstantin, çok ihtiyar bir yaşta ve günlerini doldurmuş olduğu halde vefat etti. Dindar kral Hetum ve diğer bütün oğulları ile Ermeni memleketi büyük yas içine düştüler. Çünkü Ermeni ülkesinin imarının ve Hazreti İsa tarafından taç giymiş Hetum’un krallığının kurulmasının amili Baron Konstantin olmuştu. Bu nedenle, kral Hetum, Baron babasını büyük ve parlak merasimle defnetti. Hazreti İsa ruhunu takdis etsin ve onu cennette aziz prensler safına ilhak eylesin.

Hülagü’nün ölümünden bir yıl sonra büyük khurultay toplandı. Kurultayda alınan kararla Hülagü’nün büyük oğlu Abaka, (metinde Abağa)[133] Han tayin edildi[134]. Abaka, otuz kardeşi içinde en sevimli ve yakışıklı olanıydı. Onun Hanlığı zamanında memleket her yönden refah içinde bulunuyordu.

Aynı günlerde, aziz ve afif Ermeni patriği Der Kostantin, iyi bir nam kazanmış ve çok yaşlı olduğu halde vefat etti. Hazreti İsa duası bereketiyle, kendisine inananlara sulh ve salah ihsan eylesin, onun doğru inanca ve kilise nizamlarına riayet eden ruhunu da: “Ey iyi ve sadık kulum, gel, efendinin ebedi hayatının süruruna iştirak et” diyerek kendi kilisesinin aziz patrikleri safına ilhak eylesin.

Âlimin: “Hayır ve hayır işleyenler eksildikçe fenalık selleri taşar” sözü işte şimdi bizim için iddia olundu. Zira, merhametsiz Mısır sultanı, büyük bir orduyla Dımışk’a geldi ve oradan Ermeni kralına elçiler göndererek sınıra dair bazı taleplerde bulundu[135]. Fakat Ermeni kralı bunu reddediyor ve Sultanı köle diye tahkir ediyordu.

Bunun sebebi şuydu: Moğollar Bağdat’ı zaptettikleri sırada, Mısır sultanının iki kölesi de orada bulunuyordu. Bunlardan birisinin adı Fındukhtar[136], diğerininki Sığur[137] idi. Bunlar, Moğolların Bağdat’ı zaptettiklerini duyunca, birer ata binerek, Mısır’a gitmek amacıyla kaçtılar. Moğollar onların kaçtığını görünce peşlerine düştüler ve dört nala takibe koyuldular. Fındukhtar sakallıydı ve atı da meşum bir şeydi. Sığur ise henüz bir çocuktu ve iyi bir ata binmişti. Onlar, Moğolların yetişeceklerini ve ikisini birden yakalayacaklarını anlayınca, Sığur Arap atından inip onu Fındukhtar’a verdi, kendisi de kötü ata binerek: “Sen iyi atın üzerine atla ve kaç. Ben bir çocuğum, beni yakalasalar bile öldürmeyip esir edeceklerdir. Eline fırsat geçince fidye verip beni kurtarırsın”, dedi. Bir süre sonra Moğollar yetiştiler ve Sığur’u yakalayıp götürdüler. Ancak Fındukhtar’ı yakalayamadılar. O, küheylanı sayesinde Moğolların önünden kaçarak Mısır’a gitti[138]. Mısır’a gittiği zaman ülkenin sultanı öldü ve yerine Fındukhtar sultan oldu. Bunu duyan Ermeni kralı, Baron babasının sağ olmasına ve prenslerinin ittifakına güvenerek, Fındukhtar’a köle demek suretiyle hakaret etmeye başladı. Çünkü onunla barış içinde olmak istemiyordu.

Ermeni kralının kendisine karşı beslediği düşünceleri anlayan Sultan, Mari[139] üzerinden Ermeni ülkesine büyük bir süvari ordusu gönderdi. Kendisi de Kharkhe’de karargah kurdu. Fındukhtar, askerlerine Ermeni ülkesine girebildikleri takdirde Hıristiyanları merhametsizce kılıçtan geçirme, kiliseleri yakma, şehir ve köyleri harap etme ve on beş gün boyunca bu ülkede kalarak Hıristiyan kadın ve çocukları esir etme emrini verdi. Onlar bu emri aynen infaz ettiler.

Ermeni kralı, Türklerin kendi ülkesi üzerine yürüdüklerini duyunca, askerlerini topladı ve veliaht oğulları Baron Levon ile Toros’u kumandan tayin etti. Kendisi de bir miktar askerle Ablıstin ve Kakson[140] arasına gelmiş olan Moğolların yanına gitti. Bu sırada kendi askerleri arasında çıkan ittifaksızlıktan haberi olmadığı için günlerce orada kaldı ve Moğol reislerini kendisine yardıma gelmeye ikna ettikten sonra, onlardan iki gün önce ordusunun başına geri döndü. Kral, geri döndüğünde, Türklerin gelip, aralarında anlaşmazlık bulunan askerlerini yendiklerini, veliaht oğullarını esir aldıklarını ve korunaklı kalelerinin de ele geçirilmiş olduğunu gördü. Düşman, yapılan savaş sırasında kralın güzel oğlu Baron Toros’u atından düşürerek öldürmüş, Baron Levon’u da yakalayıp esir olarak Mısır’a götürmüştü.

Çok akıllı bir zat olan kral Hetum bu olanlar karşısında dayanamayıp, ani darbenin de etkisiyle büyük bir üzüntüye kapıldı. Kral kendini tutamıyordu. Nihayet, kutsal ve pek meşhur Akantz Manastırı’na[141] gelerek, Türkler ülkesinden gidinceye kadar birkaç gün burada kaldı ve kardeş rahiplerin arasında bir az olsun teselli buldu.

Türk askerleri, Sultan’ın bütün emirlerini yerine getirdiler; Ermeni krallarının başkenti olan Sis şehrini yaktılar, Sis’in ortasında bulunan güzel ve büyük kiliseyi neft dökmek suretiyle ateşe verdiler, kral mezarlarını tahrip ettiler, şehir ve köylerdeki Hıristiyan halkın birçoğunu kılıçtan geçirdiler, birçoğunu da esir aldılar[142].

Birkaç gün sonra da, Ermeni ülkesini yarı harabe halinde bırakarak, büyük ganimetlerle ülkelerine geri döndüler. Baron Lavon’u esir alanlar, onun gerçekten kralın oğlu olduğunu anlayınca, büyük bir sevinçle Sultan’a götürdüler. Sultan onu gördüğüne çok sevindi. Fakat Baron Toros’un öldürülmüş olmasına da çok üzüldü. Bu yüzden onu öldürenleri azarlamaya başladı. Bunun üzerine, askerler; “Kralın oğlu olduğunu bilmiyorduk. O bizden bir çok kişiyi öldürdüğü ve çoğunu da yaraladığı için, büyük bir gayret sarf ederek kendisini öldürdük” dediler.

Sultan daha sonra, Levon’a dönerek: “Baban bana köle diyor ve sulh yapmıyordu. Şimdi, köle ben miyim, sen misin?” diye sordu. Sultan kralın oğluna mağrur bir halde daha pek çok sözler söyledikten sonra onu taltif etti, sevgi gösterdi. Ona teselli edici sözler söyleyerek; hiçbir şeyden korkmaksızın, gayet müsterih şekilde, bir süre beklemesini, çünkü kendisini kral olan babasına iade edeceğini söyledi. Sultan Fındukhtar bu sözlerden sonra Baron Levon’u Mısır’a gönderdi.

Dindar kral Hetum ise, hilekar ve ittifaksız prenslere karşı, bir süre bütün bu felaketlere hiç önem vermiyormuş gibi göründü. Bu sayede onların güven ve beğenisini kazanmayı başardı. Kralın başka küçük oğul ve kızları da vardı[143]. Kral, prenslerin güvenlerini ve desteklerini tatlılıkla kazanmak veya onların sahip oldukları art niyetleri anlamak amacıyla, güya bu çocuklarıyla teselli buluyormuş gibi davranıyordu. Prenslerden herhangi birisi, kaybolan oğullarıyla ilgili krala bir mektup yazdığı zaman, mektubu siyaha sarılmış bir halde gönderirdi. Kral, yazdığı cevabî mektubu kırmızıyla bağlar, öyle gönderirdi. Kral sadece görünürde bu şekilde davranıyordu. Halbuki yüreğinde yanan ateşi bir kendisi bir de Allah biliyordu. Çünkü, ne akşam, ne sabah, ne de yemek sırasında o güzel, çiçek gibi taze oğullarını artık karşısında görebiliyordu. Güzel yavrularının başlarına gelen bu teselli kabul etmez felaket aklından bir türlü çıkmıyordu. Zalim bir düşman kılıcıyla katledilen Toros’un güzel yüzü ve gayet heybetli yapısı gözlerinin önünden gitmiyor; yabancılar arasında korku ve azap içinde yaşayan Levon’un esaret hayatı kafasını daima meşgul ediyordu.

Dindar Ermeni kralı, bunları düşünerek, sanki sönmek bilmeyen bir ateşle yanıyor, göremediği evlatlarının sevgisi içini kavuruyordu. Acısına bir teselli bulamayan kral, yüreğinin yangınından dolayı kendini yerlere vuruyordu. Fakat, kıskanç ve katil prenslerin, krallarının üzüntüsünü görerek, gülüp sevinmelerine meydan vermemek için acısını gizliyor, bu üzüntülü halini onlara hissettirmemeye çalışıyordu. Bu olay, yazın son ayında yani, Uruc-ı Meryem Yortusu’nda meydana gelmiştir.

Kral Hetum, Aziz Havariyun Yortusu’na kadar, yüreğinin ateşine sabırla dayandı ve kendisini korkusuz prenslerinden gizledikten sonra, nihayet, su takdisi ayini bahanesiyle, uzakta ve yakındaki bütün prenslerin Misis şehrine davet edilmelerini emretti. Hakimiyeti altında bulunan bütün prensler Misis şehrinde toplandılar. Bütün prensler toplandıktan sonra, onları huzuruna çağırdı. Prensler hep birden huzura gelip oturduktan sonra, kral, adamlarına dönerek: “Gelmeyenler var, onları da çağırın” diye emir verdi. adamları: “Aziz kral, Prenslerin hepsi burada huzurunuzda bulunmaktadırlar” dediler. Fakat kral, ısrarla, eksik prenslerin ve baronların olduğunu söylüyor ve çağrılmaları konusunda ısrar ediyordu. Huzurda bulunanlar, kralın ne demek istediğini anlamamışlardı. Bu yüzden prensler hep bir ağızdan, krala hitaben: “Emir ve davet buyurduklarınız eksiksiz olarak huzurunuzdadırlar” dediler.

O zaman kral, hiddetli bir hareketle sağa sola baktıktan sonra yaşlı gözlerle ve kısık bir sesle; “Şayet hepsi buradaysalar, Levon ve Toros’u neden göremiyorum o zaman?” diye sordu.

Kral Hetum’un bu sözleri üzerine, huzurda bulunan bütün prensler, kralın, biri yabancıların elinde esaret çeken, diğeri de düşman kılıcıyla katledilen güzel oğullarını hatırladılar ve büyük bir üzüntüye kapılarak, elleriyle başlarına vurmaya, feryat figan etmeye başladılar. Acı acı ağlayan prenslerin yanı sıra, papazlar ve vardapetler de gözyaşı dökerek; peygamber Ermiya’nın: “Keşke başım kaynak, gözlerim pınar olsaydı da gece gündüz kavminin telef olmasına ağlasaydım” mersiyesini okudular. Vardapet, papaz ve prensler, kısacası oradaki herkes ağlaşıyordu. İçlerinde onları teselli edecek bir kimse bulunmadığı için, hepsi bu derin matemin altında ezilmiş ve yürekleri kırılmış bir halde bulunuyorlardı.

Yüksek ruhlu ve alicenab Kral Hetum, kırık ve kederli yüreğini kendi kendine sakinleştirdikten sonra, prenslere, papazlara ve vardapetlere teselli edici sözler söyleyerek: “Prenslerim, vardapetlerim ve papazlarım, hepinizin bildiği gibi, Vardan muharebesi[144], Hıristiyanlık uğruna yapılmış, o kadar asker Hıristiyanlık uğruna şehid düşmüş ve semavi taca mazhar olmuştur. Benim oğlum Toros da onlar gibi Hıristiyanlık uğruna savaştı ve öldü. O, Aziz Vardan kafilesine karışmış ve kendisini aynı taca layık kılmıştır. Onun için artık ağlamayın, bilakis ona rahmet okuyun; çünkü Hazreti İsa onu sevmiş ve kutsal taca kavuşturmuştur. O kendi kanını şehitlerin kanına katmış ve böylelikle onlarla beraber cennete girmiştir. Büyük oğlum Levon ise, Mısır’da yabancıların elinde esir bulunuyor. Benim için Levon’un esir edilmesi ve Toros’un da Hıristiyanlık uğruna öldürülmüş olması, bütün ülkenin, kanınızın ve vicdanınızın hakimi olmaktan daha gurur vericidir. Eğer, bu böyle olmasaydı, Ermeni ülkesinin başına neler geleceğini anlamayacaktınız”, dedi.

Kral buna benzer daha bir çok teselli verici sözler söyleyerek üzüntü içinde ağlayan prensleri sakinleştirdi. Böylelikle, krala karşı iyi niyet besleyen ve dost olan prensler ile Noel Yortusu dolayısıyla kralın huzurunda toplanmış bulunan papazlar, vardapetler ve piskoposlar, kralın oğulları için tuttukları matemde bizzat kral tarafından teselli edilmiş oldular. Onlar da birçok teselli verici sözler söyleyerek kralın yüreğini sakinleştirdiler ve daha sonra, memnuniyetle hep birlikte Noel yortusunu kutladılar.

Fakat Kral Hetum, Mısır’da esarette bulunan oğlu Levon için inleyip içini çekmekten kendini alamıyor, onu kurtarmak için çareler arıyor fakat bir türlü bulamıyordu. Bu yüzden, prensleri bir kez daha yanına davet etti ve onlara, oğlu Levon’un nasıl kurtarılabileceğini sordu. Fakat Prensler, gittikçe büyüyen tehlikenin farkında değillerdi. Bu yüzden kralı hatalı gördüler ve ona; “Şih’in[145] bize ne faydası vardı ki sen onun için oğullarını kaybedip, bize de vicdan azabı çektirdin? Cümle aleme alay konusu ve dillere destan olmaktansa, o köyü feda etseydik daha iyi olmaz mıydı?” dediler.

Fakat kral, prenslere, bu boş lafları bırakıp, Abaka Han’ın yanında bulunan Ermeni prenslerinin kendisine gizlice göndermiş olduğu bilgileri dinlemelerini söyledi. O günlerde, Han’ın müşavir ve bitikçileri Arap emirlerinden oluşuyordu. Bu emirler, gizliden gizliye Mısırlılarla dostluk bağı kuruyorlar, Ermeni kralına ve bütün Hıristiyanlara karşı da kötü niyetler besliyorlardı. Abaka Han’ın müşavirleri olan bu emirler, Mısır sultanına gizlice bir mektup göndererek: “Barış yoluyla Ermeni kralından bir köy kopar. Bu, kendisinin ve ülkesinin mahvolması için yeterli olacaktır. Biz Abaka Han’ı Ermeni kralına karşı tahrik etmeye gayret sarf eder ve süvarileri gönderip hepsini kılıçtan geçirmesini tavsiye ederiz” demişlerdir.

Fakat dindar Ermeni kralı, ülkesinin dostları olan doğudaki Ermeni prenslerinin kendisine gönderdikleri gizli mektupları sayesinde bütün olan bitenden haberdar olmuştu. Ermeni prensleri, dindar kral Hetum’a oğulları ve ülkesi için yazdıkları taziye mektuplarında: “Aziz kral, duyduğumuza göre, krallığın ortadan kaldırılmış, memleketin harabeye çevrilmiş ve Hıristiyanların kılıçtan geçirilmiş olmaktansa, bir oğlunun Hıristiyanlık uğruna ölmüş, diğerinin de esir edilmiş bulunması senin için daha iyi olmuştur. Zira bu Araplar, Han’a her gün, Ermeni kralı ve Mısır sultanı söz ve emelde müttefiktirler diyorlar; biz Ermeni prensler ise, Han’a yemin ederek, Arapların yalancı olduklarını, onların anlattıklarına kulak asmamasını söylüyorduk. Şimdi, Araplar olan biteni duyunca mahcup oldular. Abaka Han’ın kalbi sana daha fazla ısındı. Allah korusun; şeyet gaflet içine düşerek, onlara istedikleri Şen köyü şöyle dursun, boş bir ev bile vermiş olsaydın, krallığın tamamen mahvolacak, biz de mahcup kalacaktık” diyerek düşüncelerini bildirmişlerdi.

Prensler, bütün bunları kralın ağzından duyunca hayret içinde kaldılar ve olan bitenin sebeplerini bilmedikleri için kraldan af dilediler.

ONBEŞİNCİ KISIM

Hetum’un Baybars’la müzakerede bulunması. Ermeni Katolikosu Der Hagop. Levon’un esaretten dönüşü. Hetum’un bundan duyduğu sevinç, tahttan feragat etmesi, dünya işlerinden çekilmesi ve ölümü. Gürcistan Kralı David’in ölümü.

Ermeni kralı, prenslerle yaptığı görüşmeden sonra, oğlu Levon’dan haber almak, Sultan’ın niyetini anlamak ve oğlunu kurtarabilmesi için ne kadar bir fidye vermesi gerektiğini öğrenmek amacıyla, Mısır Sultanı’na elçiler gönderdi. Mısır Sultanı Fındukhtar, iyi yürekli ve alçak gönüllü bir zattı. Veliaht Levon’a gayet iyi davranmış; gerek günlük ihtiyaçlarının temininde, gerekse diğer konularda ona itina göstermişti. Sultan, Kral Hetum’un elçilerinin geldiğini duyunca, bundan çok memnun oldu ve: “Levon babasına ve krallığına iade edilecektir. Ancak, benim de, Moğolların yanında esir bulunan Sığur adında aziz bir arkadaşım var. Eğer onu Moğollardan siz isterseniz, sizi reddetmezler. Arkadaşımı Moğolların elinden kurtarıp benim yanıma getirin, sonra da Levon’u alıp götürün”, dedi.

Ermeni kralı elçilerinin getirdiği haberi öğrenir öğrenmez, derhal birçok hediye ve diğer kıymetli eşyalarla doğuya Abaka Han’ın yanına gitti. Mısırlıların kendisine ve ülkesine yaptıklarını bir bir anlattıktan sonra, Abaka Han’a yanında esir bulunan Sığur’la ilgili talebini iletti. Abaka Han, Kral Hetum’un isteğini kabul etmekle beraber, onu hemen oracıkta kendisine teslim etmedi. Kral Hetum ülkesine geri döndükten sonra, yeğenini tekrar Abaka Han’ın yanına gönderdi. Yeğeni, Allah’ın yardımıyla gidip esir Sığur’u ülkemize getirdi.

Bu günlerde, Mısır Sultanı Antak (Antakya) şehri üzerine yürüdü, şehri zaptederek[146] temelinden yıktırdı ve katliam yaptı. Bu sefer sırasında yapılan zulmü tasvir etmek imkansızdır.

Kral, Sultan’a haber göndererek Sığur’un getirildiğini bildirdi. Sultan aldığı bu haberden son derece memnun oldu ve birçok hediyelerle birlikte Levon’u geri gönderdi[147]. Ermeniler de aynı şekilde birçok hediye ile birlikte Sığur’u iade ettiler[148]. Baron Levon ülkesine geri dönünce, Kral Hetum, ülkedeki diğer prensler, ruhaniler ve bütün Hıristiyan halkı çok sevindiler.

Büyük Ermeni patriğinin ölümünden sonra, Ermeni ülkesi bir yıl boyunca patriksiz kalmıştı. Çünkü kral, oğullarının derdine düştüğü için bu işle ilgilenememişti ve kralın katılımı olmaksızın bu iş halledilemezdi. Bu yüzden, prensler, vardapetler ve piskoposlar, krala müracaat ederek Ermeni ülkesinin patriksiz ve katolikossuz kalmasının uygun olmayacağını söylediler. Bunun üzerine, kral, piskoposların, papazların ve vardapetlerin katılımıyla büyük bir meclis toplamak zorunda kaldı. Toplantıda, tam istediği gibi alim, faziletli, alçak gönüllü ve mükemmel bir vardapet olan Hagop adlı bir zat buldu ve büyük merasimle katolikos olarak takdis ettirip Surp Grigor Lusavoriç’in tahtına oturttu[149]. Hazreti İsa onu, Ekânim-i Selâse’ye tapan milletleri uzun yıllar idare etmek üzere aziz ve afif ve doğru inanç içinde hıfz eylesin.

Esaretten kurtulan Baron Levon geri dönünce, dindar ve aziz Kral Hetum derhal kendisini karşılamaya gitti. Daha sonra bütün krallık haklarını oğlu Baron Levon’a tevdi ederek, çok sevdiği manastır hayatına çekildi. Manastır hayatına çekildikten birkaç gün sonra, vücudunda, kendisine çok acı veren bir yara peyda oldu. Vaktini daima oruç ve dua ile geçiren kral, nihayet, ruhaniler silkine girdi ve Makar adını aldı. Aradan az bir zaman geçtikten sonra, Hazreti İsa tarafından taç giymiş dindar ve aziz kral Hetum Allah’a kavuştu[150]. Onu büyük merasimle ve tazimlerle, Dırazark[151] denilen meşhur manastıra defnettiler. Cenâb-ı Hak, ruhunu aziz krallarla beraber yüceltsin veya aynı taç ile taçlandırsın. Onu, azizlerin mekânı olan semavi meskenlere nail eylesin.

Dindar Ermeni kralının ölümünden sonra, zannımca aynı ayın içinde, Gürcistan kralı David de öldü. İki kral, sağlıklarında çok sevilmiş ve güzellikleriyle tanınmış kimselerdi. Onlar, semavi kralımız Hazreti İsa’nın huzurunda dahi böyle olsunlar.

ON ALTINCI KISIM

Tağudar’ın yaptığı zulüm ve tahribat. Onun, Abaka Han’ın emriyle hapsedilmesi.

Yukarıda da bahsettiğimiz gibi, yedi Han oğlundan dördü öldürüldü, ikisi itaat etti, biri de Tuzludeniz’de hapsedildi. İtaat edenlerden birisinin adı Tağudar (Neküder)[152] idi. Tağudar, atlılarının çoğalıp serveti büyüyünce çok güçlenmişti. Onun hazinesi ve mal’ı, sayısız beygir ve hayvan sürüleri hariç tutulursa, üç yüz deve ve yüz elli araba ile taşınabiliyordu. Namlı ve şiddetli muharipler olan atlılarının sayısı da 40.000 idi. Bunlar, geceleleri yol kesmek suretiyle eşkıyalık yapıyorlar; şehirler arasında seyahat eden kervanları soyarak her şeyi gasp ediyorlardı.

Bunlar aynı zamanda, küçük köyleri gece baskınına uğratıp bütün eşya ve hayvanları götürüyorlar, oklarıyla hiç acımadan insanları vuruyorlardı; keza, manastırlara giriyorlar ve ayin icra etmekte olan papazları baş aşağı asarak burunlarını tuzla karışık kurumla tıkıyor ve: “Bize deniz kadar şarap, dağ kadar da et getirin” diye emirler veriyorlardı. Bu hareketlerini diğer pek çok yerde de tekrarlıyorlar, şarabı olmayan biçare papazları tazyik ederek ağızlarına zorla köpek kuyruğu tıkıyorlardı[153]. Bu papazlardan, ya kendilerine içmek ve götürmek için çok miktarda şarap vermelerini istiyorlar ya da, söylediğimiz gibi onları köpek kuyruğu ısırmak zorunda bırakıyorlardı.

Bu kanun tanımaz reisin yüzünden doğudaki manastırlar, bu şekilde ıstırap içinde bulunuyordu. Bunu haber alan Ermeni ve Gürcü prensleri, hep birlikte Abaka Han’ın huzuruna gittiler, kılıçlarını onun önüne atarak: “ya Neküder’i atlılarıyla birlikte bizim elimize ver, ya da, kiliselerimize ve ruhanilerimize yapılan bu hareketleri görmemek için bizi huzurunda öldürt”, dediler. Diğer Moğol askerleri de şikayet ederek: “Neküder’in askerleri bizi de tutup dövüyorlar ve atlarımızı gasp ediyorlar”, dediler. Aslında bizzat Abaka Han da Neküder’den dertliydi. O da, Ermeni ve Gürcü prenslerinin ve diğer Moğol reislerinin önünde şikayette bulunarak: “Neküder güç ve servet sahibi olunca bizi dinlemiyor ve yasakhımıza itaat etmiyor. Yaptığı yasakhsız hareketleriyle ülkeyi kendi atlılarıyla tahrip etmek istiyor” dedi.

Daha sonra da, yukarıda bahsettiğimiz üzere “altın sütun” adı verilen Siremün’a, 100.000 kişiden oluşan Moğol süvarisinin başına geçmesini emretti ve eline de kendi nişanını verdi. Abaka Han, ayrıca, Ermeni ve Gürcü askerlerine de bütün kuvvetleriyle Neküder’in üzerine yürüyerek onun askerlerini merhametsizce kılıçtan geçirmeleri, her şeyini müsadere etmeleri ve Neküder’i sağ olarak yakalayıp kendisine getirmeleri emrini verdi.

Ermeni ve Gürcü askerleri bunu duyunca, ülkelerinin Neküder’in neden olduğu acılardan kurtulacağı için çok sevindiler ve cesaretle savaşmak için hazırlanmaya başladılar. Hıristiyanları çok seven Çarma Han’ın oğlu Siremün de, Abaka Han’ın nişanı da yanında olduğu halde 100.000 atlıyla aniden Neküder’in üzerine geldi. Neküder’in atlılarını acımasızca kılıçtan geçirip, servetine el koyduktan sonra, onu yakalayıp 700 adamıyla beraber Abaka Han’ın yanına götürdü. Abaka Han, Neküder ile alay etti. Ona, bir kadın ve ucu kırık bir bıçak verdi. ardında, yüz muhafızla birlikte, Her ve Zarvand bölgelerinin arasında yer alan Tuzludeniz’in ortasına gönderdi. Peygamberin: “Adem, hürmet ve itibar içindeydi fakat kendisi bunu anlamadı” sözü bu suretle yerine gelmiş oldu.

ON YEDİNCİ KISIM

Abaka Han’ın rızasıyla Levon’un babası Hetum’a halef olması. Levon’un, hain prenslere karşı hareket tarzı. Büyük Nerses’in kutsal bakiyesinin tecelli etmesi.

Ermeni kralı Hetum’un oğlu Baron Levon, Abaka Han’ın huzuruna giderek babasının ölümünü bildirdi. Levon, Abaka Han’ın sevgisine ve büyük iltifata mazhar oldu. Babasının yerine kral olmak için Abaka Han’ın onayını aldı. Daha sonra ülkesine geri dönen Levon, büyük prensleri, piskoposları, papazları ve vardapetleri meşhur ve muhteşem Tarsus şehrinde toplantıya çağırdı. Çağrılanlar arasında büyük Ermeni Katolikosu Der Hagop da vardı. Onlara, muhteşem Surp Sofi kilisesinde toplanıp ayin icra etmeleri ve kendisini kral olarak takdis etmeleri emrini verdi. Onlar da, semavi kral Hazreti İsa’nın iradesi gereği, kral oğlu Baron Levon’u kutsal yağla takdis ederek bütün Ermenilerin kralı ilan ettiler[154]. Ermeni halkı büyük bir sevinç ve memnuniyet içindeydi. Rubenyan hanedanı da ihya ve saadete kavuşmuştu.

Kral Levon, çocukluğundan beri derin bir zeka ve anlayış kabiliyetine sahipti. Bütün dost ve düşmanlarını tanır; fakat bunu açığa vurmaktansa, ıstırap içinde kendisine yöneltilen ithamın tam vaktinde doğmasını bekleyerek susmayı tercih ederdi. Çünkü, idaresi altındaki prenslerden bazıları aslen Rum’du. Bunlar büyük servet ve nüfuz sahibi olmuşlardı. Bunlar, Levon’un kral olmasının üzerinden üç yıl geçtikten sonra bir suikast düzenlediler. Amaçları, Ermeni krallığını devirip hakimiyeti kendi ellerine almaktı. Nefret duyulası ve kafir, aynı zamanda sahte Hıristiyan ve aslen Kalkedon’lu[155] olan Rum milleti, manastırları yıkmak, kendi mezheplerini kabul edenleri himaye etmek, reddedenleri ise mahvetmek niyetindeydi. Üstelik bunu düşünenler sadece kendileri değildi. Bazı tereddüt içindeki Ermeni vardapet ve papazları ile bazı Ermeni prensleri de aldanarak onların mezheplerine girmişler ve Ermenilere ihanet konusunda onlarla ortak hareket etme kararı almışlardı.

Fakat Cenâb-ı Hak, kullarının dualarına kayıtsız kalmayarak, Ermeniler kralı Levon’u, düşmanlarının planladıkları kötülüklere karşı, mutlak hakimiyetiyle, sarsılmaz bir surette himaye etti. Kötülük düşünenler kazdıkları kuyuya kendileri düştüler. Zira, Hazreti İsa tarafından taç giymiş olan kral Levon, zekası sayesinde hainlerin bazılarını yakaladı. Bu sayede suikastçılarla ortaklık kurmuş olan Rum ve Ermenilerin adlarını ihtiva eden bir yazı ele geçirdi. Sadık adamlarını göndererek bu hainleri yakalattı. Bunlardan bazılarını idam ettirdi, bazılarına müebbet hapis cezası verdi, bir kısmını da doğuya, Abaka Han’a getirdi ki bunlar da orada yasakh’a maruz bırakıldılar. Levon’un diğer bütün düşmanları da kendisine teslim edildi. Diğerleri gibi, bunlarında bir kısmı hapis, bir kısmı da idam cezasına çarptırıldı.

Ermeni kralı Levon, böylelikle, semavi hükümdar Hazreti İsa’nın yardımıyla güçlenerek düşmanlarını yendi. Rabbimiz Hazreti İsa, bütün azizlerin duasıyla, Ermeni kralı Levon’un hakimiyetini, onun hayırlı evlatlarıyla beraber, bütün düşmanlarına karşı daima muzaffer olarak korusun ve kendi Kilisesi hayrına ona uzun bir ömür ihsan eylesin.

Bu günlerde, büyük Ermeni Patriği Nerses’in aziz ve mukaddes bakiyeleri kendi kabri içinde tecelli etti[156]. Hazreti İsa, onun yüce dualarıyla bütün dünyaya barış ve selamet ihsan eylesin ve kendisi ebediyen yücelsin. Amin.

Moğolların kırk dört yıllık icraatıyla ilgili olan bu tarih kitabı, tam olmayıp ancak özet halinde sona erdi.

KOLOFON

Bu kolofonik yazıları Akantz Manastırı’nın aziz ve şerefli reisi Stephanos’un emri ve aynı manastırın hazinedarı Vardan’ın ve bütün rahiplerinin rızasıyla Kelam’ın kölesi zavallı kâtip Grigor tarafından Ermeni takviminin 720’inci (1271) yılında yazılmıştır.

İmdi, bu kronolojik yazıları okuma imkanı elde eden sizlerden Peder Stephanos ile atalarını ve onunla birlikte kutsal manastırımızın bütün rahip kardeşlerini ve ben günahkar kâtibi Rabbimiz İsa’ya ibadetinizde yad etmenizi diliyoruz; ta ki Rabbimiz İsa da sizleri rahmetliyle yad eylesin. Amin.

[1] Moğollar hakkında yazmış olduğu çok önemli bir eseri kaybolmuş olan bu alim vardapet için bak: H. D. Andreasyan, “Türk Tarihine Ait Ermeni Kaynakları”, Tarih Dergisi” I/1, s. 111.

[2] “Ermeni Müverrihlerine nazaran Moğollar”, Türkiyat Mecmuası, 1926, c. II, s. 189 207.

[3] “Ermeni Müverrihlerine Göre Moğollar”, Türkiyat Mecmuası, c. V, 1935. Vardan, Türk Fütuhatı Tarihi (889-1269), çeviren H. D. Andreasyan: “Tarih Semineri Dergisi”, İstanbul, 1937, sayı 2.

[4] Brosset, Ouvrage de Malakia-Abegha, ou Malakia-le Monie; “Additions et eclaircissement a Phistoire de la Georgie”, St. Petersbourg, 1961, s. 438-467.

[5] M. Çamyan, Patmutyun Hayotz (“Ermeni Tarihi”), c. I, II, III, Venedik, 1784-1786.

[6] P. N. Akinian’ın R. P. Blake’e yazdığı hususi mektubu, Harvard Journal of Asiatic Studies, vol. 12 (1949), s. 272-73.

[7] N. Akinian, Grigor kahana Aknertzi, Patmakir Moğolatz Patmutyan (1250-1335) (Moğol Tarihi Yazarı Aknerli Papaz Grigor), “Handes Amsorya”, Viyana, 1948, sayı 7-8, s. 387-403.

[8] History of the Nation of the Archers by Grigor of Akane, translated by Robert Blake and Richard N. Frye, Harvard Journal of Asiatic Studies, vol. 12, No. 3-4 1949.

[9] Francis Woodman Cleaves, “The Mongolian Names and Terms in the History of the Nation of the Archers, by Grigor of Akanc”; Harvard Journal of Asiatic Studies, vol. 12, No. 3-4, 1949, pp 400-443.

[10] Ermeni yazarları genellikle Moğolları “Okçu Millet” tesmiye ederler. F. W. Cleaves bunun, Orta Asya göçebe kabilelere verilmiş bir ad olduğunu, Selçukluların da “okçu” olarak isimlendirildiklerini söyler. (a.g.m., p. 400)

[11] Arşakuni (Arsacide) sülalesinden Kral Arşak II (35368).

[12] 4. yüzyılın başında, Ermenistan’da Hıristiyanlığı resmi olarak tanıtan ve Ermeni Kilisesinin kurucusu olan Grigor Lusavoriç (305-325).

[13] Boramiler’in hangi kavim veya ırk olduğu bilinmemektedir. Lezgiler ise, Dağıstan’da yaşayan bir kavimdir.

[14] Yabancı yazarlar genellikle Moğolları “Moğol” olarak adlandırırlarsa da, onlar için Vardan (s. 142), “Mugal”, Kiragos ise (s. 219) “Mugal veya Muğal Moğol” tabirlerini de kullanırlar.

[15] Ermeni Katolikosu Nerses Partev (353-372).

[16] Yafet’in oğlu Togarma. Ermenilerin bu Torgom’un soyundan geldikleri söylenir. Bak: Khorenli Moses, s. 28, 48, 50, 64; Vardan, s. 13-15.

[17] Magog.

[18] Kadim İamos, ya da bugünkü adıyla Himalaya Dağları.

[19] Bu iki isim, Tekvin’de geçen Uts ve Buz adlarının karşılığıdır. Ermenice’de gerek “khuj” gerekse “duj”, barbar, hoyrat anlamına gelir.

[20] Marquart’a göre, (Die chronologie der alltürküschen Insschriften, Leipzig, 1914, p. 35), Buşkhlar İtil Bulgarları’dır.

[21] Tuğark, Tokaryalıların aynıdır. (Eransalır, pp. 441, 157),

[22] Yazarımızın, kartal suretine girmiş melekle ilgili olarak anlatmış olduğu hikayeye başka bir kaynakta aynen rastlanmamaktaysa da, burada anlatılana benzer bir hikaye, Sağank-Seçen’in Moğolca metninde vardır. Bu efsaneye göre, Cengiz Han’a beş renkli bir tarlakuşu görünmüştür. I. J. Schmidt, Geschicte der Ostmongolen, St. Petersburg 1829, p. 71.

[23] Hakanın emri ve en yüce kanun anlamına gelen “Yasakh” kelimesinin Türkçe’de “yasa” anlamında kullanıldığı bilinmektedir.

[24] Moğol imparatorunun Hakan veya Kağan unvanının Ermenice okunuşudur ki Kiragos’da (s. 220) Khağan şeklinde rastlanır.

[25] Ermiya, 51. 7.

[26] Bilindiği üzere, Moğolların Harezm devletlerine karşı gerçekleştirdikleri saldırı 1219-20 yılında yapılmıştır.

[27] Ermeni tarihçilerinin “Ağuvan” dedikleri bu ülke, merkezi Bardav şehri olan ve Araplarca Arran olarak adlandırılan bölgedir. Ağuvan adı, Greklerin bu ülkeye ve halkına verdikleri “Alban” isminin Ermenice okunuşudur.

[28] Vardan’a (s. 142) ve Kirigos’a (s. 190) göre Moğolların Gürcülere ilk saldırıları 1220 yılında olmuştur.

[29] Bu kale, Uci eyaletinde Gence yakınında bugün Hasandere denilen bölgede yer alıyordu.

[30] Gotman Ovası, Tiflis’in güneyinde yer almaktaydı. Vardan (s. 142), savaş meydanını Gotman Çayı’nın kıyısı olarak gösterir. Kiragos (s. 191), burayı Khunan Ovası olarak adlandırır.

[31] Bu Arap ismini taşıyan Gürcü prensin kimliği bilinmemektedir. Kiragos (s. 277), Kraliçe Ruzudan’ın Hamatula adlı bir prensi elçi olarak Han’a göndermiş olduğunu zikreder.

[32] Gürcü kralı Giorgi Laşa, 1223 yılında ölmüştür. Yerine devletin başına geçen Ruzudan onun kızı değil, kız kardeşidir.

[33] Moğol istilasının ilk devirlerinde önemli bir rol oynayan Prens Vahram, Uti bölgesinde Gag Kalesi’nin senyörü idi. Vahram’ın babası Zekare aslen Kürt idi ve kardeşi İvane ile birlikte Gürcü kralının hizmetine girmişti. Bak: Vardan, s. 138, Kiragos, s. 154.

[34] Karherts, Uti eyaleti içinde Gardman’ın yanında müstahkem bir mevki idi.

[35] Vardan’a göre 671 (1222) yılında.

[36] Gence’nin zapt ve tahrip edilmesine hakkında bk: Kiragos, s. 221-224.

[37] Yazarın “yukarı memleket” dediği yer, Van ve Urmiye gölleri arasında bulunan bölgedir.

[38] Yazarın tarif ettiği başlık, Moğol dilinde “botağ” denilen başörtüsüdür ki bu başlığı kibar evli kadınlar giyerlerdi.

[39] Bu istila 1232 yılında meydana gelmiştir.

[40] İleride görüleceği gibi, yazar, bu adın, terfi üzerine “Çormağan” şeklini aldığını yazmaktadır. Vardan, aynı adı “Çarmağan”, Kiragos ise, “Çarmağan, Çarmağa, Çarmuğan, Çorma Nuin” olarak değişik şekillerde yazarlar. Birçok metinlerde bu isim “Çormakhan” şeklinde görüldüğüne göre, yazarımızın yaptığı “Çorman” ve “Çormağan” şeklindeki yazım doğru görülmektedir.

[41] Ermeni yazarlarından sadece Grigor’un bir kez ismini zikrettiği Benal Noyan, Barthold’un Moğol İstilasına Kadar Türkistan adlı eserinde görülen Baynal olsa gerektir. Bu ismin Moğollarda yaygın olarak kullanılıyor olmasının bir delili, Dr. Ahmed Temir’in Tarihte Kırşehri Gülşehri ve Babailer-Ahiler-Bektaşiler, İstanbul 1948, isimli eserinde bulunan Moğolca metinde Bimal isminin bulunmasıdır. Bak: Cleaves, a.g.m, s. 415-416.

[42] Vardan ve Kiragos, bu adı “Molar” şeklinde yazmışlardır. (Cleaves’e göre, “Molar” şeklindeki yazım doğru olmalıdır. Aynı yazara göre Moğolca’da Molar-Molur, “billur” anlamına gelen “bolar” kelimesinin diğer bir şeklidir. Zira Moğol dilinde b ve m harflerinin birbirinin yerini tutması çok sık rastlanılan bir olaydır. Mesela; beçin-meçin (maymun) kelimesinde olduğu gibi. (Bak: aynı makale, s. 424.) Kiragos, esir edildikten sonra Molar Nuin’nin nezdinde katiplik etmiştir. (Bak: Kiragos, s. 134-135.)

[43] Ermenistan’ın kuzeydoğusunda bulunup Moğollar tarafından ele geçirilen bu bölgelerden adları bilinenler: Şamkor, Uti eyaletinde-Gence şehrinin kuzeybatısında bulunurdu. Bugün harabe halindedir. Gardman, aynı eyalete bağlı bir şehirdi. Ergevank, Tavuş bölgesinde bir kaleydi. Yazarın Mıdzpınabert dediği kale, Vardan ve Kiragos’da “Madznabert”dir ki Çavuş bölgesinde, 12. yüzyılda Gürigyan prenslerinin merkeziydi. Tavuş veya Tayuş, Uti bölgesindeki şehirlerden birisiydi. Terunakan, Uti eyaletinde, bugün Hasandere adı verilmiş olan bölgede bulunan bir kaleydi. Norbert de yine aynı bölgedeydi.

[44] Vardapet Vanagan’ın mağarası, Tavuş kalesinin güneyinde, Lorut adı verilen köyün karşısındaki yüksek bir kayanın içindeydi (Bak: Kiragos, s. 129)

[45] Vardapet Vanagan’ın esareti ve kurtuluşu hk. bk: Kiragos, s. 129-135.

[46]Mal, mülk üzerinden, tağar da hububat ve erzak üzerinden alınan vergilerdi. “Mal” kelimesi Arapça ve Türkçe’de davar ve mülk anlamına gelmektedir; “tağar” da Türkçe’de eski bir hububat ölçüsüydü ama, burada hububat ve değişik toprak ürünleri üzerinden alınan bir çeşit verginin kastedildiği anlaşılmaktadır. Kiragos (s. 218-19), Moğolların topladıkları vergiler hakkında şu bilgileri verir: “Argun, mali ve khafçuri vergilerini koymuştu. Hülagü de tağar denilen vergiyi ilave etmiştir. Kütüğe dahil olanlardan, rüşvet hariç olmak üzere, yüz kilo buğday, elli litre şarab, iki kilo pirinç ve üç torba çeltik, iki adet ip, bir beyaz (gümüş bir para, akçe) bir ok, bir nal, yirmi hayvandan biri ve yirmi akçe isteniyordu. İstenilen vergiyi veremeyenlerden, bu verginin bedeli olarak oğul ve kızlarını alıyorlardı.”

[47] Muğan, bugünkü Rusya ile İran sınırının bir bölümünü oluşturur.

[48] Bu isim, Ermeni yazarlarından sadece Grigor’un eserinde bulunmaktadır. Eserin İngilizce tercümanına göre bu reisin ismi Kiragos tarafından (s. 141) Ğara Bahadur şeklinde yazılan adın aynısı olsa gerektir.

[49] Ermeni yazarlarından diğer hiç birinin ismini zikretmediği bu meçhul ad, metinden anlaşıldığı kadarıyla, büyük bir müstahkem mevki isminin bozuk bir şekli olsa gerektir.

[50] Çarma Han’a atfedilen ve diğer hiçbir kaynakta bulunmayan bu seyahat şayet doğruysa, bu takdirde Çarma Han’ın Cengiz Han’ı değil, olsa olsa Oktay Kağan’ı ziyaret etmiş olması gerekir. Çünkü Cengiz Han, Çarma Han’ın yaşadığı dönemden daha önce ölmüştür.

[51] Kiragos, Çarma Han’ın karısının ismini Eltina şeklinde yazar. Aynı ismin Mongolca’daki şeklinin Elteni (veya Altani) olması kuvvetle muhtemeldir. (Bak: Cleaves, a.g.m., s. 410).

[52] Ermeni yazarlarından sadece Grigor’un eserinde rastlanan bu ismin Moğolcası da Asutu Noyan olsa gerektir. (Cleaves, a.g.m., s. 409.)

[53] Vardan’da ve Kiragos’da “Çağata” şeklinde yazılı olan bu isim, Cleaves’e göre (aynı makale s. 417-18), Moğolca’da “beyaz” anlamına gelen çağan kelimesi ve dai edatıyla meydana gelmiş olmalıdır.

[54] Cleaves’e göre, bu adın Moğolca şekli “Sönitei”dir (aynı makale, s. 425).

[55] Baycu Noyan’ın adı, Ermeni kaynaklarında genellikle Baçu şeklinde yazılıdır.

[56] Yazarımızın zikrettiği bu isim diğer kaynaklarda yoktur. Moğolların Gizli Tarihi’nde Hasar şeklinde bir isme rastlanmaktadır.

[57] Kiragos’un “Khoca” şeklinde yazmış olduğu bu isme, Moğol kaynaklarında rastlanmamaktadır. Bu isim Farsça “hoca” olsa gerektir.

[58] Bu isim, Urunggaç’lı bir Müslüman Türk soyunun ismi olarak Gizli Tarih’te Khurumşi şeklinde görülmektedir (s. 185).

[59] Bu isim, Moğolca’da Ğunan şeklindedir (Gizli Tarih. S. 56).

[60] Bu ismin Moğolca’sının Taynal olması çok kuvvetli bir ihtimaldir. (Cleaves, a.g.m., s. 430).

[61] Kiragos’da (Tiflis tabı, s. 296) Anagurak ve (Venedik tabı, s. 174) Angan şekillerinde yazılı olan bu adın Moğolca’sı Engüreg’dir. Kowalewski bu kelimenin “sevgili, gözde” anlamında olduğunu söyler. (Bak: Cleaves, a.g.m., s. 404).

[62] Ermeni tarihçilerinin “Nuin” şeklinde yazdıkları Noyan, bilindiği gibi Moğollarda bey anlamına gelir.

[63] Bu kelimenin, İran’da savaş hizmeti anlamında kullanıldığı sanılmaktadır.

[64] Bu terimle Hıristiyan inancındaki Üç Gerçek, yani, Baba, Oğul ve Kursal Ruh kastedilmektedir. [y.n.]

[65] Vardapet Vanagan ve öğrencileri Kiragos ve Vardan hakkında bk: H. D. Andreasyan, “Türk Tarihine aid Ermeni Kaynakları”, Tarih Dergisi, I/1, s. 11-118; I/2, s. 401-407.

[66] Vardapet Vanagan’ın öğrencileri olarak isimleri verilen Arakel ve Hovsep’in kim olduğu hakkında bilgimiz yoktur.

[67] Vardan’a göre 691/1242, Kiragos’a göre, 692/1243 yılında.

[68] İran’da Çarma Han’a halef olan Baycu Noyan.

[69] Metinde, “Karin Kağak” yani Erzurum şehri. Arap kaynaklarında rastlanan, “Qualiqala” adı, “Karin Kağak”ın bozulmuş şeklidir.

[70] Baycu Noyan’ın ordusunun sayısı, Rubriquis’e göre, sadece 10.000; Hetum (Haython)’a göre ise (s. 88), 30.000 kişiydi.

[71] Kiragos (s. 155), Baycu Noyan’ın Rum Sultanlığı’na karşı yaptığı saldırı sırasında, Moğol ordusunda savaşan Gürcü ve Ermeni Prensleri arasında Avak, Şahınşah, Vahram ve oğlu Ağbuğa, Haçen’li Çalal ve Hasan, Çalal’ın teyzesinin oğlu Grigor Dufin’in olduğu ifade eder.

[72] Meşhur bir Gürcü kumandanı olan Şalue, 1225 yılında Sultan Celaleddin Harezmşah’a karşı yapılan savaşta esir düşmüş ve daha sonra öldürülmüştür. Yazarımızın, bu şahsın oğlu olarak bahsettiği şahsın ismi kaynaklarda Faradev olarak geçer. Faradev, Moğollara karşı alınan yenilgiden sonra, ihanet ettiği gerekçesiyle Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev tarafından idam edilmiştir. Bunun haricinde, Sultan Gıyaseddin ordusunun piştar kuvvetinin kumandanı da Dardan Sarvaşidze isimli bir Apkaz prensi olup bu savaş sırasında ölmüştür. (Bk.; Hoqorth, History of the Mongols, c. 3, London 1883, s. 45-46.)

[73] Hetum (Haython, Ermenice tercümesi, Venedik, 1842 s. 38-39), Sultan’ın ordusunda 2000 latin askeri ve bunların başında Kıbrıslı Jan ve aslen Cenovalı olan Vanifokios adlı iki kumandan bulunduğunu söyler.

[74] Burada sözü edilen savaş 1243 yılında yapılan ve Türkiye Selçukluları’nın Moğollar karşısında ağır bir hezimete uğradıkları Kösedağ Savaşı’dır. [y.n.]

[75] Prens Vahram’ın oğlunun adı olan Akbuğa’nın Türkçe bir isim olduğu göze çarpmaktadır.

[76] Kiragos’a göre, (s. 154), Sultan’ın ordugahı Çımangadak denilen bir kasabanın yakınlarındaydı. Sözü edilen yer Erzincan taraflarındaki Çimengedik olsa gerektir.

[77] Kiragos’a göre, (s. 154), Sultan “kadınlarını ve cariyelerini, büyük miktarda altın ve gümüş ve büyüklüğünün işareti olan diğer her türlü eşyayı karargaha getirmişti. Unlardan başka, fare ve kedilere varıncaya kadar birçok vahşi ve sürüngen hayvanı da eğlence için oraya getirtmiş bulunuyordu. Sultan, bunu, hiç korku duymadığını askerlerine göstermek amacıyla yapmıştı.”

[78] Moğolların Konya’ya kadar ilerleyip bu şehri ele geçirdiklerine dair verilen bilgi yanlıştır.

[79] Yazarın Akhşar ismiyle bahsettiği yer, Akşehir olsa gerektir.

[80] Türkçe’de “sayın”.

[81] Stepanos Orbelyan (Sünik Tarihi II, Paris, 1859, s. 231), payza’nın bir buçuk karış büyüklüğünde altın bir levha olup, üzerinde Allah’ın ve Kağan’ın isimleri ve diğer bazı kelimeler yazılı olduğunu söyler. Rubriguis’e göre ise, payza, bir avuç içi uzunluğunda ve yarım “cubit” genişliğinde altın bir levhadır ki buna sahip olan, emir verebilir ve her istediğini elde edebilirdi. (Bk: Howorth, aynı eser, s. 81).

[82] Moğolca bir kelime olup, kibar Moğol kadınlarının giydikleri başlığa verilen isimdir.

[83] Sımbat’ın, Kağan’a yaptığı ziyaretini yazan Kiragos, onun büyük iltifata mazhar olduğunu söylerse de, kendisine bir kadın hediye edildiğine dair herhangi bir bilgi vermemektedir.

[84] Başkumandan Sımbat’ın, 1248 yılında Büyük Han’a yaptığı ziyaret için ayrıca bk: Kiragos s. 178, 211. Sımbat’ın hayatı ve eserleri için bk: H. D. Andreasyan, “Türk Tarihine aid Ermeni Kaynakları”, Tarih Dergisi, I/2, s. 408-413. Simbat’ın, eniştesi olan Kıbrıs Kralı Henry de Lusignan’a yazdığı ve bu seyahatini kısaca anlattığı mektup için bk: Guillaume de Nangis, Gesta Saneti Ludov. Dom. Bouq, XX, 360-362. Ayrıca bk: Assises d’Antioche, Venise 1876, 0-1.

[85] Salâhiyet(?)

[86] Gürcü Kralı David’in esaret ve kurtuluş hikayesi oldukça karışık bir şekilde yazılmıştır. Kiragos bu konuda daha sağlıklı bilgiler vermektedir (s. 177-178).

[87] Kiragos, Siraman olarak zikretmektedir.

[88] Kiragos’da, Bora ve Bari şekilleriyle yazılıdır.

[89] Katolikos Kostantin I (1221-267).

[90] Gürcülerin isyan niyeti ve bu konunun ayrıntısı için bk. Kiragos, s. 179-180; Vardan, aynı olayın 698 (1249) yılında meydana geldiğini söyler (s. 148).

[91] Vardan’a ve Kiragos’a göre; 701 (1252) yılında. Ayrivanklı Mıkhitar (s. 67), ise tarik konusunda tarihçiyle aynı fikirdedir.

[92] “Argun”un bir Türk adı olduğuna dair bk: Cleaves, a.g.m., 406.

[93] Bu nüfus sayımı, Vardan’a, Kiragos’a, Orbelyan’a göre 703 (1254) yılında yapılmıştır. Ayrivanklı Mıkhitar ise, bu tarihi 1251 olarak verir.

[94] Vardan’a göre 1254’de yapılan Kral Hetum’un bu seyahatini Kiragos, bizzat kralın ağzından duyduğunu söyleyerek özet bir şekilde aktarır (s. 211-212). Hetum (s. 42), kralın ziyaretini 1253 yılında olarak kaydetmiştir.

[95] Vardan’a göre, 704 (1255) yılı.

[96] Türkçe’de Hülagü, şeklinde kullanılan bu isim, Vardan’da Hulağğu, Kiragos’ta da Holau olarak yazılıdır. Cleaves’e göre (a.g.m., s. 422). Yazarımızın kullandığı Halsu şekli, Moğolca Hüle’ü (Hülegü)’nün okunuşudur.

[97] Türkçe’de “kul” anlamına gelen bu kelime, Kiragos’da Ğuli şeklinde görülmektedir ki bu, Farsca “kuli” olsa gerektir.

[98] Yazarımızın ayrı ayrı yerlerde Balakhen, Belakhe ve Balakhay şekilleriyle yazdığı bu isim, Kiragos’da Balakhay ve Balaka olarak görülür. “Gizli Tarh”de, buna yakın telaffuzda olan Balabah adına rastlanmaktadır.

[99] Bu adın Moğolca’sına rastlanmamıştır.

[100] Reşideddin’de Nikudar (köle) şeklinde kullanılmış olan bu ismin mükemmel anlamına gelen Tegüder olması çok muhtemeldir. (Bk. Cleaves, s. 427).

[101] Kiragos’da: Gatağan Nuin, Vardan’da: Ğata Ğan. Moğolca şekli Qataqan olduğu tahmin edilebilir. (Bak: Cleaves, s. 421).

[102] Bu ismin, Moğolca’da “esmer” anlamına gelen “bora” kelimesinden türediği, şeklinden anlaşılmaktadır. (Cleaves s. 415).

[103] Kiragos’un Meğan şeklinde yazmış olduğu bu isim, Cleaves’e göre (s. 423), Moğolca’da “et” anlamına gelen “mikan”ın okunuşudur.

[104] Vardan, Kiragos ve Hetum, Bağdad’ın zaptı tarihini 707 (1258) olarak gösterirler.

[105] Hethum/Haython da, Hülagü’nün Halife’yi altın ve mücevherat yemeye zorladığını hikaye eder. (s. 46).

[106] Hethum (s. 46), Halife’nin aç bırakılmak suretiyle öldürüldüğünü söyler.

[107] Kiragos, Meyyafarikin’in ele geçiriliş tarihi olarak 709/1260 yılını vermektedir.

[108] Bagratuni hanedanından Gürike’nin oğlunun adı olan Tağiadin, Arapça’daki Takiyü’d-din’in değişiklik bir şekli olsa gerektir.

[109] Saint Barthelemy, birinci yüzyılda doğu ülkelerinde Hıristiyanlığı yayan havaridir.

[110] Kiragos’un verdiği bilgiye göre (s. 226), güçlü Sasun bölgesinin prensi ve aynı zamanda cesur bir savaşçı olan Sadun, Hülagü’nün takdirini kazanmış ve onun hizmetine girmiştir.

[111] Moğolca bir kelime olan “tamaçi” burada süvarilerden bir sınıfı ifade etmek için kullanılmıştır. (Bk: Cleaves, aynı makale, s. 439-442.)

[112] Moğolca bir kelime olan “yarğuçi”, Türkçe’de “yargıç” şeklinde kullanılmaktadır.

[113] Urmiye Gölü.

[114] Kelimenin Moğolcası, Noqai Kö’ün’dür. (bk: Cleaves, aynı makale, s. 424)

[115] Bu isim Türkçe olup Erdemir (demir adam)’in bozulmuş şeklidir.

[116] Berke Han, Sayın Han’ın yani Batu Han’ın kardeşiydi.

[117] Kiragos (s. 231-233), bu savaşın 1261-1266 yılları arasında, beş yıl boyunca sürdüğünü ayrıntılı bir şekilde anlatır. Bu meyanda, Hülagü Han ile Berke Han arasında var olan düşmanlığın nedeninin, Mengü Kağan’ın hilafeti meselesinde Berke Han’ın, Arıkboğa’yı, Hülagü Han’ın ise, Kubilay’ı desteklemelerinden ileri geldiğini söyledikten sonra, yine Hülagü Han’ın, Batu Han ve Berke Han’a taraftar olup kendi yanında bulunan büyük noyanlardan Khul’ı, Balaka’yı, Tutar’ı, Meğan’ı, Kadagan’ı ve diğer bazı noyanları askerleriyle birlikte acımasızca kılıçtan geçirdiğini ilave eder.

[118] Bu isim, Kiragos ve Vardan’da “Toğuz Khatun” şeklinde geçmektedir. Bu ismin anlamı “tavus kuşu” olsa gerektir. (Bk: Cleaves, s. 428-30).

[119] Hülagü Han’ın Hıristiyanlara karşı gösterdiği yakınlık Vardan’ın 1264 yılında kendisiyle yaptığı görüşmede gayet belirgin bir şekilde görülebilmektedir. (s. 155-59). Toğuz Hatun’un Hıristiyanlığı hakkında ayrıca bk: Vardan, s. 149; Kiragos, s. 223.

[120] Vergiden muaf tutulduklarını kastetmektedir.

[121] Vardan, yukarıda bahsettiğimiz görüşmesi sırasında, Kral Hetum’u, Gürcü kralı David’i, Antakya prensini ve “İran taraflarından gelmiş birçok sultanları” da orada gördüğünü yazar (s. 156).

[122] Eskiden Dorn veya Darin ismiyle bilinen, daha sonraki dönemde ise Aladağ adını alan bu bölge, Van Gölü’nün kuzey doğusunda bulunmaktadır. Reşideddin ve diğer bazı Arap ve İran tarihçileri Aladağ’a Muken Ovası ismini verirler. Alişan, Büyük Ermenistan Topoğrafyası isimli eserinde Hülagü’nün, Maraga Gölü civarında bir astroloji kulesi ve daha pek çok büyük inşaat yaptırdığına dikkati çeker. Stepanos Orbelyan (Sünik Tarihi, c. II, s. 161), Aladağ’da inşa edilen saray için çam ağacı temin etmek üzere, Orbelyan prensi Simbat’ın, Hülagü’nün emriyle Pasin’e gittiğini söyler.

[123] Moğolca “kesigtu” kelimesinin Ermenice transkripsiyonu olan bu kelimenin anlamı “hassa muhafızı”dır. (Bak: Moğolların Gizli Tarihi, s. 115).

[124] Bu kelime Moğolca’da “posta yedek atı” anlamında kullanılmaktadır.

[125] “Boğa”, yani pehlivan.

[126] Sasun Prensi, (Kiragos, s. 226).

[127] Burada, Surp Sargis adına dikilmiş olan ve özellikle hapistekilerin ve esirlerin koruyucusu olarak kabul edilen meşhur bir haç vardı. (Kiragos, s. 134.)

[128] Kiragos (s. 226), Sadun’un Hülagü tarafından birinci pehlivan mevkiine yükseltildiğini ve Sasun bölgesinin idaresinin kendisine verildiğini söyler.

[129] Vardan’a göre (s. 151) 1259 yılında.

[130] Vardan (s. 152) ve Kiragos (s. 228) bu tarihi 1260 olarak vermektedirler. Vardan, Ketbuğa’nın ordusuna mensup olan ve Mısır yenilgisinden kaçan askerlerin Ermeni kralı Hetum’un yanına gittiklerini; kralın da onlara at ve yiyecek vererek bu Moğol ve Hıristiyan askerlerini kendi hükümdarlarına iade ettiğini yazar.

[131] Vardan (s. 160), Hülagü’nün eceliyle değil de bir suikasta kurban gittiğine dair bir şayia çıktığını şu şekilde anlatır: “O, bizden kendisinin ölmemesi için değil, düşman eliyle öldürülmemesi için dua etmemizi rica etmişti. Böyle olup olmadığını yalnız Allah bilir, zira başta onun zehirlenmiş olduğu söylendi fakat sonra bu rivayet örtbas edildi.”

Stephanos Orbelyan ise, (Sünik Tarihi, Paris, 1859; c. II, s. 165). Hülagü’nün ve karısı “Donguz” Khatun’un Khoça Sahib tarafından zehirlendiklerini yazar.

[132] Kiragos’a göre (s. 234) Hülagü ve karısı “Dovuz” Hatun 1265 yılında ölmüşlerdir. Vardan (s. 161), Hülagü’nün ölüm tarihini aynı yıl içerisinde göstererek “Doğuz” Hatun’un da üç ay sonra öldüğünü söyler.

[133] İran’da 1265-1282 yılları arasında hakimiyet süren bu İlhan’ın adı tam bir transkripsiyonla doğru olarak yazılıdır. Aynı isim, Vardan’da (s. 161) Abağa, Kiragos’da (s. 379) Abağan ve Aba Ğan (382) şekillerinde yazılmıştır. Abağa, Moğol dilinde “amca” anlamına gelmektedir. (Bak: Cleaves, aynı makale, s. 403).

[134] Vardan (s. 161), Doğuz Hatun’un kendisine haber gönderip, Hülagü’nün, büyük oğlu Abağa’nın halef olmasını vasiyet ettiğini bildirmiş ve nasıl hareket edilmesini sormuş olduğunu, kendisinin de vasiyeti aynen yerine getirip büyük oğlunun halef yapılmasının lazım geldiğini bildirdiğini söyler.

[135] Vardan (s. 162) Mısır sultanının, Hetum’dan, Moğolların yardımıyla zaptettiği kaleleri geri istemiş olduğunu yazar.

[136] Baybars I. Bundukdari (1260-1277). Bu meşhur Mısır sultanının hayatı ve icraatına dair bk: Fuad Köprülü, Baybars I. İslâm Ansiklopedisi.”

[137] Sunkur. –Şemsettin Sunkur el-Akşar.

[138] Baybars’ın Bağdat’tan kaçışına dair olan bu hikayeden diğer hiçbir kaynak bahsetmemektedir.

[139] Kilikya ve Suriye arasında bulunan bölgenin eski adı Pylae Amanides idi.

[140] Ceyhan’ın iki küçük kolları olan Elbistan ve Göksü çayları.

[141] Yazarımızın mensup bulunduğu Akantz veya Akneri-Vank manastırı, Partsrabert kalesinin eteğinde bulunuyordu. Kilikya kralı Leon I tarafından kurulmuş olan bu manastır, din ve kültür bakımından önemli bir merkez ve kral ve prens gibi yüksek şahsiyetlerin bir ziyaretgahıydı. Birçok önemli kimseler arasında, Sis’de defnedilmiş olan kral Leon’un yüreği de oraya gömülmüştü. (Bak: Kiragos, s. 94.)

[142] Vardan (s. 162-163), 1266 yılının sonbaharında Memlukluların Kilikya’ya yaptıkları saldırıyı hikaye ederek, onların, başlarında Sim el-Maut adlı bir kumandanları olduğu halde payitaht Sis şehrini tahrip ettiklerini, yer altında saklı bulunan kral hazinesini bulup el koyduklarını ve Adana’ya kadar tahribat icra yaptıktan ve kralın oğullarından Tores’u öldürüp, Levon’u da esir ettikten sonra, Moğol askerinin yetişmekte olduğunu duyunca, ganimeti alarak, beraberlerindeki 40.000 esirle geri çekildiklerini yazar.

[143] Rahib Vahram’a göre, (s. 220), Kral Hetum’un Leon ve Toros’tan başka, Ruben adında küçük yaşta ölmüş diğer bir oğlu ve beş tane de kızı vardı.

[144] 451 yılında, Vardan Mamikonyan’ın kumandası altında İran’a karşı yapılan din savaşı kastedilmektedir.

[145] Şih veya Şah, Kral Hetum’un ile Mısır sultanlığı topraklarının sınırında bulunan ve Arab Yazarlarının Şih el Hadid adını verdikleri bir kaleydi. Baybars Hetum’dan bu kaleyi kendisine vermesini istiyordu. Alişan (Sisuan, Venedik, 1885, s. 427), Kilikya tarihine dair yazılmış anonim bir metne göre, Şih’in harap bir bölge olduğunu ve Mısır sultanının krala müracaat ederek: “Bu bölgeyi, gerek bizim ve gerekse sizin menfaatiniz için ticari bir merkez yapmak istiyorum. Bu yüzden bu bölgeyi bana geri ver demiş; fakat Kral Hetum bu teklifi kabul etmemiştir” der.

[146] Mısırlılar, Antakya’yı Bohemond VI’un elinden 1268 yılında almışlardır.

[147] Kumandan Simbat’a göre (Vekayiname, s. 125), Leon’un esaretten kurtuluş tarihi 1268 yılıdır.

[148] Ebu’l-Ferec’e göre, Baybars ve Hetum arasındaki anlaşma 1267 yılında Antakya’da imzalanmıştır. Anlaşma uyarınca, Şemsettin Sunkur el-Akşar’ın iadesinin yanı sıra, Behesni, Derbasak, Marzaban, Raban, Erkub ve Şih el Hadid kaleleri de Baybars’a verilmiştir.

Ketum (Haython), (aynı eser s. 52), Kralın, Hülagü zamanından beri elinde bulunan Haleb’i ve Darbasak Kalesini iade ettiğini; diğer iki kaleyi ise Sultanın talebi doğrultusunda yıktırdığını yazar.

[149] Katolikos Hagop I. (1268-1286).

[150] 1269 veya 1270 yılında.

[151] Kilikya krallarının mezarlarının bulunduğu bu meşhur manastır, Tarsus’un kuzeydoğusunda yer alıyordu.

[152] Raşideddin’de (Tarih-i Mubarek-i Gazani), Nikudar, yani Neküder (“köle”) şeklinde yazılmış olan bu ismin Ermeni yazılarında Tagudar şeklinde geçmesi, Arapça imlasındaki ufak nokta hatalarından kaynaklanmaktadır. (Cleaves, aynı makale, s. 427).

[153] Köpek kuyruğunu ağzına almak, Moğollara mahsus bir yemin tarzıydı.

[154] 1270 yılında.

[155] Burada kastedilen Kalketon Konsilidir. Ermeni Kilisesi bu konsile katılmamış ve konsilde alınan kararları da kabul etmemiştir.

[156] Meşhur Ermeni katolikoslarından Nerses Partev, 372 yılında ölmüştür.