MUTLULUK

GUY DE MAUPASSANT

ÇEVİREN: SEMİH ATAYMAN

DÜNYA KLASİKLERİ

ÖYKÜ

MUTLULUK

GUY DE MAUPASSANT (1850-1893): FRANSIZ ÖYKÜ VE ROMAN YAZARI. KÜÇÜK YAŞLARDA DİNİ EĞİTİM GÖRDÜ; PARİS’TE HUKUK OKUDU. GUSTAVE FLAUBERT’İN DESTEĞİYLE, DÖNEMİN ÜNLÜ EDEBİYATÇILARIYLA SIK SIK BİR ARAYA GELME FIRSATINI BULDU. 1880-1890 ARASINDAKİ 10 YILLIK SÜREDE 300’E YAKIN ÖYKÜ, ALTI ROMAN, ÜÇ GEZİ KİTABI VE BİR ŞİİR KİTABI YAYIMLADI. YAŞAMI 43 YAŞINDA, BİR AKIL HASTANESİNDE SON BULAN MAUPASSANT’IN ÖNEMLİ ESERLERİ ARASINDA MADAM TELLIER’NİN EVİ, KARTOPU, BİR HAYAT, YASAK AŞK VE AY IŞIĞI BULUNUR.

EDİTÖR

VEYSEL ATAYMAN: 1941’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ’NDE ALMAN DİLİ VE EDEBİYATI VE FELSEFE ÖĞRENİMİ GÖRDÜ. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ MÜTERCİM TERCÜMANLIK BÖLÜMÜNDE UZUN YILLAR DERS VERDİ. HALEN AYNI BÖLÜMDE YÜKSEK LİSANS DERSLERİNE GİRMEYE DEVAM ETMEKTEDİR. FELSEFE, SİNEMA VE EDEBİYAT ALANINDA ÇOK SAYIDA MAKALE, DERLEME VE TELİF KİTABI YAYINLANDI. ÖZELLİKLE SİNEMA HAKKINDAKİ ÖNCÜ DEĞERLENDİRMELERİ NEDENİYLE HATIRI SAYILIR BİR HAYRAN KİTLESİNE SAHİP OLAN ATAYMAN, ÇEŞİTLİ YERLERDE VERDİĞİ SEMİNERLERLE OKURLARIYLA TEMASINI HEP SICAK TUTTU. BORDO SİYAH YAYINLARI’NIN DÜNYA KLASİKLERİ EDİTÖRLÜĞÜ GÖREVİNİ YÜRÜTTÜĞÜ SIRADA ÇOK SAYIDA DÜNYA KLASİĞİNE EDEBİYAT SOSYOLOJİSİ ÇERÇEVESİNDE ÖNSÖZLER VE NOTLAR YAZDI. YÜZE YAKIN ÇEVİRİSİ YAYINLANDI. 2009 YILINDA DİL DERNEĞİ TARAFINDAN TÜRKİYE’NİN EN PRESTİJLİ ÇEVİRİ ÖDÜLLERİNDEN BİRİ OLAN ÖMER ASIM AKSOY ÖDÜLÜ’NE LAYIK GÖRÜLDÜ.

ÇEVİREN

SEMİH ATAYMAN: 1943’TE İSTANBUL’DA DOĞDU. SAINT BENOIT LİSESİ’Nİ BİTİRDİKTEN SONRA MARMARA ÜNİ-VERSİTESİ İKTİSAT FAKÜLTESİ’NDEN MEZUN OLDU. FRANSIZCA ORİJİNALİNDEN ÇEVİRDİĞİ ESERLERİN BAZILARI ŞUNLARDIR: GUY DE MAUPASSANT, MUTLULUK; ANDRÉ GIDE, ISABELLE VE KADINLAR OKULU; VICTOR HUGO, SEFİLLER; CHODERLOS DE LACLOS, TEHLİKELİ İLİŞKİLER; HONORE DE BALZAC, EUGENE GRANDET.

REDAKSİYON

SÜLEYMAN ASAF: 1950’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. SAINT BENOIT LİSESİ’Nİ BİTİRDİKTEN SONRA FRANSA’DA ÖĞRENİM GÖRDÜ. ODA YAYINLARI İÇİN FRANSIZCA ÇEVİRİ YAPTI. GELİŞİM HACHETTE ANSİKLOPEDİSİ YAYIN KURULU ÜYELİĞİ GÖREVİNDE BULUNDU. RADİKAL VE CUMHURİYET GAZETELERİ VE AYRINTI, CAN, İNKILAP VE BORDO SİYAH YAYINEVLERİ İÇİN REDAKSİYON VE DÜZELTİ YAPTI.

TÜRKÇE REDAKSİYON

FİLİZ GÖVER: 1947’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. REMZİ VE YENİ ALAN YAYINEVLERİ İÇİN UZUN YILLAR REDAKSİYON VE DÜZELTİ YAPTI.

TASHİH

ESEN GÜRAY: 1961’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ESKİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜNDEN MEZUN OLDU. 1978 YILINDAN BERİ YAYINCILIK SEKTÖRÜNDE DÜZELTMEN OLARAK ÇALIŞMAKTADIR. GELİŞİM YAYINLARI, SABAH KİTAPLARI VE TURGUT YAYINCILIK’TA UZUN YILLAR ÇALIŞTI. BORDO SİYAH DIŞINDA İŞ-KÜLTÜR YAYINLARI VE CUMHURİYET KİTAPLARINA DA DIŞARIDAN DÜZELTMENLİK YAPMAKTADIR.

BS YAYIN BASIM DAĞITIM REK. ORG. SAN. TİC. LTD. ŞTİ.

FATİH CADDESİ ALAYBEY SOKAK NO: 28/B ZEMİN KAT

MERTER – GÜNGÖREN – İSTANBUL / TÜRKİYE

TEL: (0212) 505 99 70 (pbx) FAKS: (0212) 505 99 75

MERTER V. D. 187 061 1123 e-mail: bs.yayin@gmail.com

TÜM HAKLARI BS YAYIN BASIM DAĞITIM REKLAM

ORGANİZASYON SANAYİ TİCARET LTD. ŞTİ’NE AİTTİR.

İZİNSİZ KOPYALANAMAZ, ÇOĞALTILAMAZ, KULLANILAMAZ.

HENRI RENE ALBERT GUY DE MAUPASSANT

(D. 5 Ağustos 1850, Dieppe yakınları – Ö. 6 Temmuz 1893, Paris, Fransa)

Fransız öykü ve roman yazarı. Normandiya kökenli, aristokrat bir ailenin oğluydu. On üç yaşında ilahiyat okuluna gönderilen Maupassant, dini eğitime ayak uyduramadı ve kendini okuldan kovdurdu (1868); ertesi sene lise eğitimini Le Havre’da tamamlayarak Paris’te hukuk okumaya başladı. Fransız-Alman Savaşı, okula ara vermesine neden oldu, gönüllü olarak savaşa katılan Maupassant, 1871’de terhis oldu ve hukuk öğrenimine devam etti. Okulu bitirince bir süre Donanma Bakanlığı’nda çalıştı, ardından Halk Eğitim Bakanlığı’na geçti.

Maupassant’ın annesi, yazar Gustave Flaubert’in yakın dostuydu. Flaubert Paris’e geldikçe, onun yazdıklarını okuyor, üslup konusunda kendisine yardımcı oluyordu. Bu destek sayesinde Maupassant, Emile Zola, Ivan Turgenyev, Henry James ve Edmond de Goncourt gibi ünlü yazarlarla tanışma fırsatı buldu. Flaubert’in 1880’deki ani ölümü, Maupassant’ı derinden etkiledi.

1880-1890 arasında oldukça verimli bir on yıl geçiren Maupassant, boş zamanlarında Seine Nehri’nde kayıkla gezilere çıkıyordu. Bu gezilerde kendisine genellikle sokak kadınları eşlik ediyordu. Yakalandığı frengi hastalığı, sonradan sağlığını olumsuz etkileyecekti. Flaubert’in rehberliğinde yazdığı öyküleri takma adla bazı taşra dergilerinde yayımladı. Ancak, edebiyat yaşamındaki dönüm noktası, Boule de suif (Kartopu) adlı öyküsünün, Zola’nın da aralarında bulunduğu altı yazarın birer savaş öyküsünü içeren Les Soirées de Médan (Médan Akşamları; 1880) adlı kitapta yer alması oldu. Kartopu’ndan hemen sonra gazeteler Maupassant’dan yazı istemeye başladılar; bunun üzerine bakanlıktaki görevinden ayrılan yazar, iki yıl boyunca Le Gaulois ve Gil Blas’ya makaleler yazdı. Bu on yıl boyunca üç yüze yakın öykü, altı roman, üç gezi kitabı ve bir şiir kitabı yayımladı.

Maupassant, yapıtlarıyla birçok ülkede en çok satanlar listesine girdi ve kendisine büyük bir gelir sağladı. Bu dönemde Kuzey Afrika, İtalya ve İngiltere’yi dolaşan yazarın beden ve ruh sağlığı giderek bozuluyordu. Erkek kardeşinin akıl hastanesinde ölmesinden üç yıl sonra Maupassant da 1892’de gırtlağını keserek intihara kalkıştı; bir akıl hastanesine yatırıldı ve 43 yaşında öldü.

Maupassant’ın önemli yapıtları arasında, sanrı gören bir adamı konu alan Le Horla (Cinnet; 1887), genelevlere ve fahişelere düşkünlüğünü yansıttığı Kartopu ile La Maison Tellier (Madam Tellier’nin Evi; 1881) ve Paris’in basın çevresini ve gazeteler arasındaki sonu gelmez çekişmeyi konu aldığı Bel Ami (Güzel Dost; 1885) yer alır. Dilimize çevrilmiş diğer yapıtlarından bazıları: Aşk Başkadır (1973), Ay Işığı (1943), Bir Hayat (1947), Denizde (1960), Pierre ile Jean (1947), Ölüm Kadar Acı (1937), Kazazede (1938), Kadın Ne Yapmaz (1973) ve Yasak Aşk (1975).

ÖNSÖZ

Maupassant’ın, büyük burjuva kökenli bir aileden gelen annesi, G. Flaubert’in[1] çocukluk arkadaşıdır; Flaubert ünlü Duygusal Eğitim’ini yazdığında, Maupassant 15 yaşına bile basmamıştır henüz; genç Maupassant, 1870 Prusya-Fransa savaşından önce “hocası” Flaubert’in yönlendirmesiyle şiir ve öyküler dener. “Hoca” öğrencisinin yazarlık eğitimini tamamen eline almıştır: “Bir ağacı, bu ağacı öteki her ağaçtan ayıran (karakteristik) yanlarını keşfedene kadar incele, sonra da bu belirli ağacın biricikliğini (aslına uygun) ifade edecek sözleri bul!” Ya da, gidip bir kafeye oturmasını tavsiye eder Flaubert ona; caddeden geçen at arabalarını sayacak ve onuncu arabayı öyle bir betimleyecektir ki, bu araba öteki dokuz arabadan kesinkes ayırt edilebilsin. Nesneyi ya da kişiyi betimlemek için izlenmesi gereken bu yola ilişkin açıklama, bir ressamın, natürmort çizmek isteyen öğrencisine verdiği öğütten farklı değildir.

Flaubert “düş kırıklığı romantizmi” tanımının karakteristik özelliklerini temsil eden bir yazar olarak da yorumlanabilir. Flaubert’i değerlendirirken kapitalizmin sermaye birikim süreçlerinin Fransa’da yol açtığı büyük umutlarla birlikte gelen büyük sarsıntıların ve 1820’lerden itibaren gittikçe artan düş kırıklıklarının girdabını gözden kaçırmamak gerekir. Bu dönemde 1830’un işçi ayaklanmalarının, 1848 devrimlerinin sonuçlarının burjuva entelektüelleri üzerindeki olumsuz, yıkıcı etkileri, edebiyata da yansır; bir karamsarlık, bir ucu nihilizme[2] uzanan bir dünyaya küskünlük ve umutsuzluk hali kendini belli eder edebiyatta. Gerçekçiliğin temsili, Avrupa’nın doğusundaki büyük bir ülkenin, Çarlık Rusyası’nın yazarlarına (örneğin Tolstoy[3]) geçerken, özellikle Schopenhauer’in[4] karamsar felsefesinde, daha 1818’de dile gelen hayata küskünlük hali, yüzyılın ikinci yarısında, farklı dışavurumlar biçiminde, edebiyatta da kendini gösterecektir.

Maupassant, 1850 doğumludur; bir başka deyişle, 1848’in[5] ardından, bu karamsarlık ikliminde dünyaya gelmiş, hocası Flaubert’in düş kırıklıklarını miras almıştır. Bu bağlamda, hocanın öğrencisine öğüdü, ilk bakışta göründüğünden çok daha önemli, gerçeklik ile edebiyat ilişkisini belirleyici boyutlara açmaktır. Bir nesneyi, öteki aynı sınıf nesnelerin hepsinden ayırt edici karakteristik yanları, ayrıntıları yakalayıp en uygun dille betimlemek. Ne yansıyacaktır buradan hayatın gerçekliğine? Veyahut gerçekliğin parçaları ya da bütünü karşısındaki yazarın (sanatçının) tavrı, onu hangi konuma itecektir?

1848’in ardından, “önceki büyük gerçekçiliğin” öznel koşullarının yıkılması, bu yeni gerçekçi yazarlar açısından bakıldığında, önemli bir farklılığa yol açmıştır; önceki yazarlar toplumsal gelişim süreçlerini ruhlarında, kafalarında yaşamış, onlara katılmışlarken, bu “yeni” yazarlar, gittikçe artan ölçüde toplumsal süreçlerin salt gözlemcisi konumunu seçmişlerdir. Bir yandan da, yaşamda ayakta kalma mücadelesi veren “büyük gerçekçiliğin” yazarlarının gözlemleri, bu süreçler içinde doğmuş; “gözlem”, gerçekliği edebiyat yoluyla alt etme mücadelesinin yalnızca bir bölümünü oluşturmuştu. Şimdi ise “iyi” gözlem yapmak, edebiyatın amacı olup çıkıyordu sanki. Peki, bakıp gözlemleyecek olan yazar, sadece gözlemleyici olmakla yetinebilir miydi? Kuşkusuz, bu soruyu estetik düzlemin kendine özgü bir sorusu olarak anlayamayız; süreçlere katılma ya da onları dıştan gözlemleme tutumu, yazarın bütün bir toplumsal gerçeklik ile ilişkisini belirler. Önceki gerçekçi yazarlar, yazılarıyla toplumsal mücadeledeki yerlerini almış, çağın büyük sorunları ile zihinsel-entelektüel-edebi bir hesaplaşma yoluna gitmişlerdir. (Swift,[6] Defoe,[7] Goethe,[8] Balzac,[9] Stendhal[10] vb. örneğinde olduğu gibi.)

1848 döneminin ardından dürüst, yetenekli yazarlar, ait oldukları sınıfın (burjuva/büyük burjuva zümrenin) gelişmesini ve geçirdiği süreçleri artık öyle yoğun ve büyük heyecanlarla yaşamamışlardır bir daha; tersine, iğrenerek ve nefretle yaklaştıkları hayata küsmüş, sırtlarını dönmüş, kendi sınıflarının gelişmesine ilgisiz kalmış ve toplumsal gelişmede katılabilecekleri bir alan bulamayınca da, toplumsal gelişmenin sadece gözlemcisi olma görevini seçmekten başka çare bulamamışlardır.

Yazarın toplumsal gerçeklik karşısındaki bu tavrı, tutumu bağlamında çeşitli edebiyat-sanat teorileri ortaya çıkmıştır. Bunlardan biri Flaubert’in “impâssibilité”[11] teorisi, bir başkası, E. Zola’nın, natüralizm akımına bağlanabilen, görünürde bilimsel insan yorumunu içeren görüşleridir. Natüralizm akımı, dönemin bilimlerinin büyük heyecan yarattığı, pozitivist anlayışın, her olgunun bilimsel yoldan açıklanabileceği tezinin büyük destek bulduğu 19. yüzyılın ikinci yarısında, insanı, a) sosyal çevresinin, b) döneminin, c) kalıtsal [genetik] biyolojik zincirinin bileşkesinde “bilimsel” olarak kavrayabileceğine inanıyordu. Bu anlamda natüralizm [doğalcılık], bir tür sözde-bilimsel bir edebiyat teorisi ya da yüzeysel gerçekçi bir kavrayıştı. Ancak bütün gerçekçilik ve bilimsellik iddiasına rağmen, natüralizm, bu kısa açıklamadan da anlaşılacağı gibi, daha çok, gözlemleyici, belli yasalardan insana, hayata bakan, psikolojiyi yüzeysel olgulara bağlayan bir akımdı.

Bu ve benzeri tezlerin temelindeki “gerçeklik” anlayışını özetlemek istersek şöyle diyebiliriz: Yazarın gerçeklik karşısındaki gözetleyici konumu, hayat ile arasına, eleştirel, ironik, çoğu zaman iğrenme, nefret ve kinle dolu bir mesafe koyma ilişkisine karşılık gelmekteydi. Hayata sırtını dönmüş bu yeni sanatçı tipi, edebi ifade konusunda bir uzman (Flaubert’in öğüdünü hatırlayalım!), bir virtüözdü; bir çatı katı bilgini, hatta bohemdi; bir ucunda da estetikçi akımın yer aldığı bu hayata mesafeli durma eğilimi, 20. yüzyılın başında “sanat için sanat” akımının uzantılarına kadar genişletilebilir.

Bu gözlemleyici konumuna çekilme, konu alanının da daralmasına yol açtı. Bu yeni gerçekçi yazar, bir hayat fenomenini betimlemek istediğinde, onu en başta yazarlık görevlerinin gerektirdiği biçimde, apayrı bir gözle izlemek durumundaydı. Bu da o olgunun, nesnenin (kişinin ve olayın) ilk bakışta göze çarpan yanlarını yakalaması ve göz önünde tutması demekti. Söz konusu olan gerçekten yetenekli, iyi bir yazarsa, gözlemlediği olgu ya da nesnedeki ayrıntıların özgünlüğünü keşfetmeye çalışacak ve edebi ifadeyi, bu gözlemlediği nesnenin kendine özgü yanlarının en uygun ifadesi olarak yoğunlaştırmayı deneyecektir. Demek ki, Flaubert’in, öğrencisi Maupassant’a öğüdü de böylece tarihsel-sosyal bağlam içinde bir açıklamaya kavuşmuş oluyor. Aralarındaki farklılık hangi düzlemlerde olursa olsun, “usta ile çırağı” önlerine konmuş görevi birer virtüöz gibi çözmüşlerdir, diyor Lukács,[12] “Ama çözülmesi gereken görevin konuluş biçimi, sanatın görevlerinin de daraltılması anlamına gelmektedir, gerçekçilik sanatı bakımından bir çıkmaz sokak anlamındadır. Çünkü (…) Flaubert’in verdiği görev, ağacı doğadan ve insanların onunla olan ilişkilerinden yalıtır; bu görev gerçi ağacın o dolaysız ortaya çıkış tarzının biricikliğini keşfeder, ama biriciklik bir natürmortun orijinalliğinden başka bir şey değildir.” Lukács burada (Probleme des Realismus) Tolstoy’un Savaş ve Barış’ı ile bir karşılaştırma yapar: Orada, umutsuz, çaresizlik içindeki Andrey Bolkonskiy, budaklı, çiçeksiz bir meşe ağacını incelemiş, ama kısa bir süre sonra, Rostov’daki çiftliğinden geri döndüğünde, önce yapraklarla kaplı olduğu için onu tanıyamamıştır. Tolstoy ağaca, Flaubert-Maupassant anlamında bir özelliği vermemiş, onu bir resim çizer gibi, kılı kırk yaran ayrıntılarıyla betimlememiştir, ama çok karmaşık, çok girift bir gelişme sürecini bir çırpıda görünür kılmış ve edebi bir ustalıkla anlatmıştır.

19. yüzyılın ikinci yarısındaki sanat, edebiyat gelişmesinin bütününü kapsayacak açıklamalar yapmak, elbette burada söz konusu olamaz; gerçeklikten uzaklaşmanın ya da ona yakınlaştığını sandıkça, ayrıntıda, gözlemin büyüsünde yitip gitmenin binbir hali bulunduğuna hiç kuşku yok. Gerçekçiliği sanatın (dilin) araçlarıyla anlatan ve sarsıntıları ruhlarının derinliklerinde hisseden sanatçıların, ister istemez önceki gerçekçilik mirasını da sarstıklarını söylemek gerekiyor. Örneğin Flaubert, nauveau novel’in, “yeni roman”ın modernizme, hatta 20. yüzyılın ortasına kadar uzanagelecek bir edebiyat, sanat eğiliminin başlatıcısı olarak da görülür. İçeriğin, tematik düzlemin yanı sıra anlatmanın aracı olan dilin, doğrudan gerçekliğin kendisi olarak yazarın karşısına çıkması durumudur bu. Öyleyse gözlemleyici eğilimiyle birlikte, dilin “neyi” anlattığı değil de “nasıl” anlattığı da, doğrudan edebiyatın merak odağına girmeye başlar. Anlatmanın aracı, anlatılanın hem nesnesi hem aracı olup çıkar; gerçeklik ile ilişkinin bir anlamda kopmasının mantıki sonucudur bu; edebi şıklığın öne çıkması, ağırlığın dile, estetik kaygılara kayması, eksik olan o özün yerine özsel olmayanın geçmesi, modernizme yönelik sanatın da tanımlamalarındandır artık. Flaubert bu durumu çok iyi tarif eder, Maupassant’ın doğum yılı olan 1850’de gençlik arkadaşı Bouillet’ye yazdığı bir mektupta, “Çok sesli bir orkestramız var, zengin bir paletimiz; çok çeşitli kaynaklarımız. Tarihsellik ve sanatsal hileler bakımından belki de şimdiye kadarkinden çok daha fazlasına sahibiz. Ancak eksiğimiz, o iç ilke. Şeylerin ruhu, süje’nin idesidir,” der. Bu, bir anlık bir duyuşun, ruhsal bir çalkantının ifadesinden çok, bu yeni gerçekçiliğin çarpıcı bir ifadesi olarak anlaşılabilir. Örneğin Maupassant’ın, Tolstoy tarafından sadece yazarın değil, yeni edebiyatın da en iyi örneği olarak övülen Une Vie (Bir Yaşam) romanı, tematik olarak geçmişe döner. Aristokratik bir çevrede geçen romanın konusu, Fransa’da kadim düzenin yeniden kuruluşu anlamındaki restorasyon süreci içinde başlayıp 1848 öncesinde son bulur. Bildiğimiz gibi bu dönemin büyük “tarihçisi” (anlatıcısı) Balzac’tır. Ne var ki bu romanın okuru, tarihsel toplumsal tayin edici olayların farkına bile varmaz. Oysa ünlü Temmuz Devrimi[13] yaşanmış, Fransız aristokrasisi 19. yüzyılın ilk yarısının sonunda bambaşka bir konuma geçmiştir.

“Maupassant’ın bu romanda, toplumsal altüst oluşları, değişmeleri değil de kadın kahramanının, evlilik, çocuklar konusundaki kişisel düş kırıklıklarını anlatmayı hedef aldığını ileri sürmek romanın temel aksaklığını açıklamaz, çünkü tarihsel, toplumsal düzlem ile kadın kahramanının evliliği, çocukları, hayat konusunda yaşadığı kişisel düş kırıklıklarını birbirinden ayırmak imkânsızdır; kişisel sorunları olanca somutluğuyla yakalamak zaten ancak bu tarihsel-toplumsal çerçeve içinde mümkündür. Maupassant psikolojik sorunları, toplumsal sorunlardan yalıtmıştır. Toplum, onun gözünde, insanlar arasında canlı, çelişkili bir ilişki olmaktan çıkar; ölü bir ortam (sosyal çevredir) toplum. Aristokratların, Balzac’ta, büyük, renkli, değişikliklerle dolu, tragedyalara ve komedilere kadar uzanan bir süreç oluşturan (toplumsal) varlığı, burada bir natürmort olup çıkmıştır. Maupassant büyük bir ustalıkla, aristokratların yaşadıkları parkları, sarayları, tesisleri, binaları vb. betimler, ama bütün bunların onun tematik içeriğiyle canlı bir bağı bulunmamaktadır. Bu olmadan, asıl tematik yan da, yoksul, eksik, tek yönlü kalmaya mahkûmdur.” [Lukács, Probleme des Realismus (Gerçekçiliğin Sorunları) s. 60]

Elbette elimizdeki öyküler, Maupassant’ın büyük romanı Bir Yaşam’dan farklı sularda geziniyor. Çok sayıda hayatın resmi geçidi var burada. Öyküler, sınırlı bir hayat dilimini ele alsalar da, bazen bütün bir hayatın yitikliğini, düş kırıklıklarını, yer yer ironikliğini ve saçmalığını, kimileyin de vazgeçilmez güzelliğini anımsatıyorlar bize; ama sonuçta, zamanında söylenmemiş bir söz, gözden kaçmış bir ayrıntı; bir anlık yanlış karar, gene de hayatı, onu yaşayanın öznel yaşantısı olarak kendi içine kapıyor. Ama hayatı tamamen karamsarlığa gömmekten kurtaran bir ironi, saf duyarlılık, hafif bir erotizm, okuru yazarın memleketi olan Normandiya’nın tatlı esintilerinde gezdiriyor. Dr. Winfried Engler, Fransız Romanı adlı küçük el kitabında, “İnsanın, Maupassant keşke hep Normandiya memleket öykülerinin yazarı olarak kalsaydı diyesi geliyor,” yorumunu yapmış (s. 78). Maupassant geç dönem çalışmalarında eleştirel bir edebiyatın arayışına girmiş, Rus edebiyatından etkilenmiş, Zola’nın[14] programını izlemeye çalışmış, ama asıl kendi özelliklerini kaybetmiştir, diyor aynı yazar.

Tolstoy Bir Yaşam’ı överken Maupassant’ın sanatına şu üç noktada eleştiri getiriyordu: «a) Yazarın konusu ile kendisi arasında, doğru, yani ahlaki bir ilişki; b) ifadenin açık seçikliği ya da biçimin güzelliği (bu ikisi özdeştir) ve c) dürüstlük (içtenlik), yani sanatçının anlattığı (canlandırdığı, betimlediği) şey konusunda dürüstçe bir sevgi ve nefret duygusu.» Tolstoy’a göre onun eksiklikleriydi bunlar. Tolstoy sanatın bütün bir halkın meselesi olmaktan çıkmasını da genel bir eksiklik olarak belirler. Sanat işsiz güçsüz asalakların haz aracı olup çıkmıştır ona göre bu yeni dönemde, sanatçılık da bunların ihtiyaçlarını karşılayan uzmanlaşmış bir meslek. Sonuç, biçimlerin içi boş ustalığı, öze ilişkin olmayan, önemsizi ifade eden lüzumsuz ayrıntıların ortaya çıkması, yüzeysel yaşam fenomenlerinin taklidi (anlatılması), hayatın büyük sorunlarına ilişkin duyarlılığın yitip gitmesidir büyük ustaya göre.

Maupassant “dünyasını” sosyal-tarihsel çerçeve ile hayatı birbirinden yalıtma anlayışı üzerinden değerlendirişimiz, elbette edebiyata, sanata bakışımızın bir sonucu. Bu iki düzlemin kopartılamazlığına gene bizzat Maupassant’ın hayatından örnek verilebilir. Kimi kaynaklarda onun Schopenhauer’e duyduğu ilgiden söz ediliyor. Schopenhauer, ünlü eseri İrade ve Tasarım Olarak Dünya’yı, 1818’de ilk haliyle tamamlamış, nihilizmin klasik düşünürünün bu eseri, 1848 devrimlerinin ardından gelen ve özellikle burjuva aydınlarını saran umutsuzluk, çaresizlik atmosferi içinde, doğuşundan tam otuz yıl sonra bir anda ünlenmiştir. Ne Schopenhauer’in bu ani yükselişi bir rastlantıdır öyleyse, ne de Maupassant’ın ona yönelik ilgisi. Biri Alman öteki Fransız bu iki kişilik, kendileri kavramamış olsalar da, tarihsel-toplumsal koşulların ve büyük altüst oluşların ekseninde, tarihsel dinamiklerin savurduğu karamsarlığın çukurunda buluşmaktadırlar.

Veysel Atayman

Mart 2005, İstanbul

MUTLULUK

Akşamüstü çay saati, henüz ışıklar yanmamıştı. Bahçe içindeki ev denize hâkim bir yerdeydi. Güneş pembeleşerek batıyor, bu arada görünen her şey sanki altın tozuna bulanmış gibi oluyordu.

Karşımızda Akdeniz, giden günün altında berrak, kıpırtısız, ürpertisiz, dümdüz madeni bir plaka gibi sonsuzluğa doğru uzanıyor; uzakta, girintili çıkıntılı dağlar, gün batımının solgun erguvan kırmızılığı içinde siyah kesitler oluşturuyordu.

Aşktan söz açılmıştı: Yine bu insanlık tarihi kadar eski konu tartışılıyor, daha önce defalarca söylenmiş olan sözler tekrarlanıyordu. Üstümüze alacakaranlığın tatlı hüznü çökmüş, duygusallaşmıştık; kâh tok bir erkek sesinde, kâh bir kadının dudaklarından dökülen bir fısıltıda dile gelen aşk sözcüğü küçük salonu dolduruyor, bir kuş hafifliğiyle havada uçuyor, kanatlarını gererek bir ruh gibi boşlukta salınıyordu.

İnsan, uzun süre tek bir kadını ya da tek bir erkeği sevebilir miydi? İşte tartışılan konu buydu. Bu soruyu bazıları “Elbette sevebilir,” bazıları da, “Buna imkân yok,” şeklinde cevaplıyorlardı.

Her iki taraf da, iddiasında haklı olduğunu göstermek için kanıtlar gösteriyor, örnekler veriyordu. Dillerinin ucuna kadar gelen, ama dudaklarından dökülmeyen anılarının heyecanına kendilerini kaptırmış görünüyorlar, iki ayrı cinsi birbirine bağlayan bu esrarengiz ve güçlü bağdan derin bir içtenlikle söz ediyorlardı.

Bu arada içlerinden uzaklara bakan birisi, “Bakın, şuraya bakın!” diye haykırdı. “Bu da ne?”

Denizde, ufkun derinliklerinden belli belirsiz kül renkli, muazzam bir kütle yükseliyordu.

Kadınlar ayağa kalkmışlar, ilk kez gördükleri bu garip kütleye, büyük bir şaşkınlıkla bakıyorlardı. Biri:

“Korsika Adası’dır[1] bu,” dedi. “Uzak mesafeleri örten sis bulutları kaybolur ve hava tamamen berrak bir hale gelirse Korsika yılda üç dört kez böyle buradan da görünür.”

Adadaki dağların dorukları, hatta buralardaki karlar bile seçilebiliyordu. Herkes, denizden fırlayan bu heyula karşısında hayret ve heyecana kapılmıştı: Kolomb[2] gibi meçhul denizlerde dolaşanlar belki buna benzer heyulalar görmüşlerdir...

O zamana kadar pek az konuşmuş olan yaşlı bir kişi, “Bakın,” dedi, “sanki hem tartışmalarınıza cevap vermek, hem de bana garip bir anıyı hatırlatmak amacıyla karşımıza çıkan bu adada ben, bir zamanlar inanılamayacak kadar mutlulukla, tutkuyla dolu, şaşırtıcı bir aşk hikâyesine tanıklık ettim.

Beş yıl önce bu Korsika Adası’na gitmiştim. Bu vahşi ada, Fransa sahillerinden ara sıra görünür görünmesine, ama bizler için Amerika kadar uzak ve bilinmedik bir yerdir ve sanki hâlâ dünyanın ilk yaratılış günlerindeki kargaşanın sürdüğü bir toprak parçasıdır burası; birbirinden derin ve dar vadilerle ayrılan; üzerlerinden çağlayanlar akan düzensiz bir dağ silsilesi. Ova yok, ama bitmez tükenmez granit dalgaları, Korsika haydutlarına sığınaklık eden sık çalılıklar ya da çam ve kestane ağaçlarının oluşturdukları gür ormanlarla kaplı heybetli toprak dalgaları.

Bir bayırın tepesinde, bazen bir yığın çakıl taşını andıran bir kasabacık çarpar gözünüze; ama buraları işlenmemiş bakir, ıssız topraklardır; ne tarım, ne sanat, ne zanaat vardır buralarda; yontulmuş bir ağaç parçasına, oyulmuş bir taşa, nefis eserlere dedelerimizin duydukları sevgiye ve bu sevgiyle yaşattıkları anıtların hiçbirine rastlayamazsınız. Bu azametli, sert iklimde üstünüzde etki yaratan neyse onunla yetinmek zorunda kalırsınız. Korsika’da sanat yapıtı aramak boşunadır, Korsika ve Korsikalılar sanata tamamen ilgisizdirler.

Her sarayı başyapıtlarla dolu olan İtalya ise zaten başlı başına bir şaheserdir; orada mermerler, ağaçlar, tunçlar, demirler, taşlar ve madenler, insanoğlunun dehasına tanıklık ederler. İtalya’nın eski zaman evlerinde yer alan eski eserlerin en sıradan olanı bile, zarafete duyulan tutkuyu dile getirir. İtalya, yaratıcı zekânın kudret ve azametini bütün dünyaya kabul ettirmiştir.

Gelgelelim İtalya’nın karşısında yer alan Korsika Adası ise ilk çağların basitliği içinde kalmış, bu çerçevenin dışına çıkamamıştır. İnsan bu adada, bu adanın kaba yapılı evlerinde aile kavgalarına, kıskançlıklara, geçimsizliklere rastlayamaz; bu evlerde sanki hayat donmuş kalmıştır. Korsikalılar, despot ruhlu, kinci, gözünü kan bürümüş insanlardır; ama aynı zamanda eli açık ve konukseverdirler; kapıları herkese açıktır; içten gelen samimiyetlerini hemen dışavururlar.

İşte ben bir ay bu muhteşem adada dolanıp durdum. O adadayken dünyanın sonundaymışım gibi bir gariplik çökmüştü içime: Ne bir han, ne bir otel, ne bir bar, ne bir cadde, hiç, hiçbir şey yoktu. İnsan burada, dar keçi yollarından, geceleri içlerinden çağlayanların derin, boğuk uğultularının yükseldiği eğri büğrü dağların bir kenarında adeta asılı gibi ufak köylere doğru tırmanır; rastgele bir evin kapısını çalar, geceyi geçirecek sığınacağı bir dam arar. Alçakgönüllü bir sofraya oturur, ıslak bir çatı altında uyur ve sabahleyin sizi ağırlamış olan adamın elini sıkar, çıkıp gidersiniz.

Bir akşam, on saatlik bir yürüyüşten sonra yaklaşık bir kilometre ötede denize ulaşan dar bir derenin dibinde çevresi tamamen ıssız bir kulübeye varmıştım. Dağın, çalılıklarla ve üst üste yığılmış kayalarla örtülü iki dik eğimini devasa ağaçlar adeta bir duvar örmüştü burada.

Bu garip, insana hüzün veren kulübenin çevresinde bir iki asma çubuğu, küçük bir bahçe ve daha ötede birkaç büyük kestane ağacı vardı.

Beni yaşlı bir kadın karşıladı, odadakilerden farklı olarak sade ve temiz giyimliydi. Bir sandalyeye çökmüş olan erkeği, beni selamlamak için ayağa kalktı ve tek kelime söylemeden tekrar oturdu.

Kadın:

“Onun kusuruna bakmayın,” dedi, “sağırdır, seksen iki yaşında.”

Mükemmel Fransızca konuşuyordu. Hayretle:

“Siz Korsikalı değil misiniz?” diye sordum.

“Hayır,” dedi, “biz Avrupalıyız, elli yıldır burada oturuyoruz.”

İnsanların yaşadığı kentlerden bu kadar uzakta, bu ıssız kulübede geçen elli yılı düşünmek bile içimi daraltmıştı.

Kulübeye girdik, yaşlı adam da bizimle beraber girdi; sofraya oturduk, bir tek kaptan oluşan ağır akşam yemeğine; domuz yağıyla pişirilmiş patatesli lahana çorbasına kaşık sallamaya başladık.

Yemek bitince dışarıya çıkıp kapının önündeki tahta bir sandalyeye çöktüm. Gurbet ellerde akşam çökünce bir gariplik duygusu, bir hüzün kaplar ya insanın içini, ben de o an böyle duygular içindeydim.

Varlık, hayat ve evren; her şey, her şey bana içi boşalmış, silinmiş görünüyordu. Birdenbire hayatın o müthiş sefaleti, boş ümitlerle kendini aldatan kalplerin kara yalnızlığı içime çökmüştü.

Yaşlı kadın dışarı çıkarak yanıma geldi. Dünyada kendilerini kaderin hükmüne terk etmiş insanların ruhlarında yaşayan bönlükle, ama heyecandan titreyen bir sesle:

“Demek,” dedi, “Fransa’dan geliyorsunuz, öyle mi?”

“Evet,” dedim, “zevk olsun diye geziyorum.”

“Paris’li misiniz?”

“Hayır, Nancy’denim.”

Bu, Nancy kelimesinin onu heyecanlandırdığını sezdim. Ağır bir ses tonuyla:

“Nancy,” diye tekrarladı.

Bu sırada erkeği, bütün sağırlar gibi sakin ve duygusuz haliyle kapıda belirdi. Kadın:

“Bir şey duymaz o,” dedi, “devam edebiliriz. Nancy’den olduğunuza göre, herkesi tanırsınız orada herhalde?”

“Hemen, hemen,” dedim.

“Saint-Allaize ailesini tanır mısınız?”

“Çok iyi tanırım, babamın dostlarındandılar.”

“Adınız?”

Adımı söyledim. Gözlerini gözlerimden ayırmıyordu.

Anıları canlandıran yavaş ve boğuk bir sesle:

“Evet, hatırlıyorum,” dedi, “çok iyi hatırlıyorum. Ya Brisemarelar ne oldular?”

“Hepsi öldü!”

“Vaaah vah, hepsi öldüler ha? Peki ya Sirmontlar... Sirmontları tanıyor muydunuz?”

“Tanımaz olur muyum, en gençleri general olmuştur.”

Heyecanından titremeye başlamıştı. Bilmem hangi belirsiz, hangi güçlü, hangi kutsal içtenliğin itkisiyle o zamana kadar kalbinde kilitli kalmış olan bu anılardan, ruhunu titreten bu isimlerden söz etmek ihtiyacıyla:

“Evet,” diye mırıldandı, “Henri de Sirmont, benim kardeşimdi.”

Şaşkınlık ve dehşet içinde donakalmış, bütün bir geçmiş bir anda gözlerimin önünde canlanmıştı:

Bir zamanlar bu Lorraine’li soylu Sirmontlar ailesi içinde büyük bir rezalet patlamıştı. Güzel, zengin bir kız, Suzanne de Sirmont, babasının kumanda ettiği tümende görevli genç bir süvari teğmenine gönül vermiş, aile ocağını terk ederek onunla kaçmıştı.

Güzel çocuktu bu teğmen; gürbüz, yakışıklı bir köy çocuğuydu. Ayrıca mavi süvari üniforması ona pek yakışırdı. Bu iki özelliğiyle kumandanının kızının gönlünü çalmış, aklını başından almıştı. Kız onu bir geçit töreninde görmüş ve hemen âşık olmuştu. Ama nasıl konuşmuş, aşkını nerede itiraf etme fırsatı bulmuş, onunla nasıl anlaşmıştı? Bunlar hiçbir zaman açığa çıkmadı.

Kimseye bir şey sezdirmemişlerdi. Bir akşam, nöbetini bitiren teğmen, sevdiği bu kızla birlikte ortadan kayboluvermişti.

Her yeri aradılar, taradılar, ama bulamadılar. Kendilerinden bir daha hiçbir haber alınmadı ve her ikisine de öldü gözüyle bakıldı.

Şimdi ben, elli yıl sonra onu bu korkunç vadide buluyordum.

Bunu kendisine söyledim:

“Şimdi iyice hatırladım, siz Bayan Suzan’sınız.”

Başıyla “evet” işareti yaptı. Ağlıyordu.

Viranenin eşiğinde hareketsiz oturan ihtiyarı bana gösterdi:

“İşte o,” dedi.

Anladım ki, onu hâlâ seviyordu.

Bakışlarından çıkartmıştım bunu.

“Mutlu oldunuz mu bari?” diye sordum.

İçten gelen bir sesle cevap verdi:

“Ooooh, evet, çoook, çok mutlu oldum; beni çok mutlu etti o, hiçbir zaman pişman olmadım yaptığıma.”

Bu aşkın kudreti karşısında ona hem hayran hayran, hem de mahzun mahzun bakıyordum. Bu zengin kız, bu adamın, bir köylünün peşine düşmüş; onun yanında o da bir köylü karısı olmuştu; her türlü incelikten, süsten, zarafetten yoksun bir köylü kadın işte. Onun hayatına katılmış, onun basit, sıradan âdet ve geleneklerine katlanmıştı. Ve hâlâ onu seviyordu. Adi bezden elbise giyen, başörtüsü bağlayan bu köylü kadın, hasır sandalyelere oturuyor, tahta bir masada, toprak tencere içinde lahana haşlaması ve domuz yağıyla pişirilmiş patates çorbası içiyor; kendi köşesinde kıvrılıp bir saman yığınında uyuyordu.

Ondan başka bir şey düşünmemişti hayatında: Mücevherlerini, kumaşlarını, zarif eşyasını, yumuşak sandalyelerini, kâğıt kaplı odalarını, bu odaların tatlı havasını, kuştüyü yastıklarını kaybettiğine asla yanmamış, en küçük bir üzüntü bile duymamıştı. Sevdiği adamın varlığı dışında hiçbir istek, hiçbir özlem onu sarmamış, onunla beraber; yalnız onunla beraber olmak ona yetmiş, bundan fazlasını istememişti.

Gençlik çağında, en körpe yaşında kendisini büyütenleri, sevenlerini, dünyayı ve hayatı terk etmişti. Onunla, yalnız başına onunla bu vahşi, ilkel çukura gelmişti. Onun her arzu ettiğine, her hayal ettiğine, her umduğu, her beklediği şeye bedenini, ruhunu kapamış, bütün bu fedakârlıklara karşılık genç adam, onun hayatını mutlulukla doldurmuştu.

Hayır, Matmezel Sirmont bundan fazlasını isteyemezdi.

Bütün gece, bu kadar uzak yerlerde kendisini izlemiş olan kadının yanı başında, kötü ve pis yatağında uyuyan ihtiyar askerin boğuk horultusunu dinledim ve bu garip, bu basit, ama ender görülen olayı, bu aşk serüvenini, bu harikulade mutluluk örneğini düşünerek sabahladım. Şafak sökerken iki ihtiyarın ellerini sıkarak yanlarından ayrıldım.”

Adam sustu. Onu dinleyen kadınlardan biri:

“Bu olayda olağanüstü hiçbir yan yok,” dedi. “Suzânne Sirmont, basit, idealleri olmayan, kısacası ilkel yaratılışta bir kadınmış. Bence, bir budaladan başka bir şey değil.”

Bir başka kadın içini çekerek ağır bir sesle:

“Ne önemi var,” diye mırıldandı, “mutlu olmuş ya!”

Uzakta, ufkun derinliğinde Korsika karanlığa gömülüyor, yavaş yavaş denize dalıyor, sahillerine sığınmış iki yoksul sevdalının hikâyesini, sanki bizzat anlatmak için ortaya çıkan muazzam silueti siliniyordu.

16 Mart 1884

SEVGİLİNİN ÖLÜMÜ…

Onu deli gibi sevmiştim. İnsan niçin sever? Dünyada tek bir varlığı istemek, kafamızda tek bir düşünce, kalbimizde tek bir arzu, dudaklarımızda tek bir isim yaşatmak. Garip bir şeydir bu; öyle bir isim ki, kaynaklarından fışkıran su damlaları gibi, ruhumuzun derinliğinden dudaklarımıza kadar yükselir; bu ismi her yerde, her an bir dua gibi yavaş sesle fısıldar ve sürekli tekrarlarız.

Burada serüvenimizi anlatacak değilim ben; aşkta tek bir serüven vardır zaten; hep aynı şeydir o; tanıştık, anlaştık, seviştik; hepsi bu kadar. Tam bir yıl onun sevgisiyle, onun kollarının arasında, onun okşayışlarıyla, onun bakışlarıyla, onun sözleriyle sarhoş, onun varlığından kopan her şeye o kadar bağlı, o kadar sarılıp sarmalanmış, öylesine hapsolmuş yaşadım ki, vakit gece miydi, gündüz müydü, ben diri miydim, ölü müydüm, bu dünyada mı, başka âlemlerde mi yaşıyordum, bilmiyordum.

Ama öldü işte. Nasıl öldü? Niçin öldü? Bunun da pek farkında değilim.

Yağmurlu bir akşam, iliklerine kadar ıslanmış olarak döndü eve; ertesi gün öksürmeye başladı; bir hafta öksürdü, sonra yatağa düştü.

Ne olmuştu? Başından neler geçmişti? Bilmiyordum.

Doktorlar geldiler, yazdılar, çizdiler, çeşit çeşit ilaçlar verdiler, hiçbiri kâr etmedi.

Bir kadın tutmuştum. Bu kadın, doktorun verdiği ilaçları içiriyordu. Ben boğazım hıçkırıklarla düğümlenmiş halde konuşuyordum onunla. Alnı terliydi, avuçları ateşler içinde yanıyordu; bakışları parlak ve mahzundu. Kesik kesik bir şeyler söylemeye çalışıyordu. Neler söyledik birbirimize? Unuttum artık bunları; hepsini, hepsini unuttum.

Bir sabah şafak sökerken son nefesini verdi. Titrek dudaklarından uçup giden bu hafif, bu ölgün nefesi çok iyi hatırlıyorum. Hastabakıcı kadın hıçkırmaya başlamıştı ve ben, her şeyi anlamıştım.

Ondan sonrasını hatırlamıyorum artık. Bir papaz gördüm: “Metresiniz,” diye konuşmaya yelteniyordu. Bunu söylemeye hakkı yoktu. O, benim metresim değildi; anam, babam, kardeşim, sevgilim, Tanrım, her şeyimdi. Bu kaba herifi kovdum, onun yerine bir başkası geldi. İyi kalpli, iyi huylu bir adamdı; bana ‘sevgilimden’ söz açınca acı acı ağladım.

Gömülme işi için binbir şey soruyorlardı; hiçbiri hatırımda kalmadı; yalnız tabutu ve tabutu çivileyen çekiçlerin tok seslerini hatırlıyorum. Ahhh, Tanrım!

Onu bir çukura gömdüler. Birkaç kişi, birkaç dost mezarlığa kadar gelmişlerdi. Daha fazlasını görmek istemedim. Kaçtım, deliler gibi, serseriler gibi dolaştım sokaklarda. Bir otelde sabahladım o gece ve ertesi sabah uzun bir yolculuğa çıktım.

Dün tekrar Paris’e döndüm.

Tekrar evimize gittim. Her şey bıraktığım gibi yerli yerinde duruyordu. Panjurlar kapalıydı; mobilyaları hafif bir toz tabakası kaplamıştı; yatak odasının duvarında bir kombinezon asılıydı; baş yastığında bir çukur vardı. Onun hayatından geriye kalan bu eşyayı görünce, öylesine yırtıcı, öylesine kahredici bir acıya kapıldım ki, pencereyi açıp kendimi boşluğa fırlatma arzusunu güçlükle yenebildim.

Bu ev bizim aşkımıza, bizim mutluluğumuza yuva olmuştu. Bu evin duvarlarına, bu evin eşyasına, bu evin her köşesine onun teninden zerreler karışmıştı; onun nefesi, kokusu sinmişti her yana. Sokak kapısına yöneldim ve büyük boy aynasının karşısında durdum. Sokağa çıkarken o, bu boy aynasında kendisini süzer, üstünün başının eksiksiz ve derli toplu olup olmadığını uzun uzun incelerdi. Ayakta, tüylerim ürpererek bakıyordum bu aynaya; ona benden daha fazla sahip olmuş bu bomboş, dümdüz, derin cam parçasına bakıyordum. Elimle dokundum, buz gibi soğuktu. Acı veren, hüzün veren ayna. Yakıcı ayna. Yaşayan, yaşatan korkunç ayna. Üzerinde yansılarının kayarak silindiği aynalar gibi; kalplerinde yaralar açan olayları, gönüllerinde fırtınalar koparan yaşantıları kolaylıkla unutanlara ne mutlu.

Evden çıktım. Mezarlığa gittim. Onun mezarını buldum; gösterişsiz mermer bir haç; haçın üstünde şu kelimeler:

Sevdi, sevildi, öldü...

Alnımı toprağa koydum, hıçkırmaya başladım. İşte o buradaydı, bu toprağın altında çürüyüp gitmişti. Bu ne korkunç şeydi Tanrım!

Uzun süre, uzun bir süre kaldım orada. Hava yavaş yavaş kararıyordu. Birdenbire çılgınca bir arzuya kapıldım: Bu son geceyi sevgilimin yanında geçirmeliydim. Ama beni görürlerse çıkarırlardı mezarlıktan; çünkü mezarlıkta gecelemek yasaktı. Bir hileye başvurmak zorundaydım; başladım bu kayıp gitmiş hayatlar dünyasında başıboş dolaşmaya.

Yürüyor, yürüyordum. Bu diyar, öteki diyardan, yaşayanların diyarından ne kadar da küçüktü; oysa ölüler, yaşayanlardan çoktu. Hayatta olan bizlere; kaynakların sularını, bağların şaraplarını içen, tarlaların ekmeğini yiyen bizlere yuvalar dar geliyordu; ölülere, toprağa düşen insana ise basit bir mezardan başka hiçbir şey kalmıyordu. Toprak onları alır, unutulmak onları örter ve her şey orada biter.

Bakımlı mezarların bir ucunda bulunan bakımsız mezarlar çarptı gözüme. Burada mezarlar çökmüş, haçlar eğri büğrü olmuş ve çürümüştü. Bu mezarlığa yarın, üst üste başka ölüler gömülecekti. Yaban gülleriyle dinç, kara servilerle süslü bir yerdi burası; insan etiyle beslenen muhteşem, hüzünlü bir bahçe.

Ve ben burada yalnızdım: Ölüler diyarında yaşayan tek canlı. Gür bir ağacın sık dalları arasına gizlendim; gemi kalıntısına sarılmış kazazedeler gibi ağacın gövdesine sarıldım ve havanın iyice kararmasını bekledim, sonra tekrar toprağa indim, bir gölge gibi ağır, sessiz adımlarla tekrar yürümeye başladım.

Uzun süre yürüdüm. Onun mezarını bulamıyordum artık. Ellerimin ve dizlerimin üstünde sürünerek, başımı mezarlara çarpa çarpa ilerliyor, ama mezarı bulamıyordum. Yolunu bulmaya çalışan körler gibi, taşlara, haçlara, parmaklıklara dokunuyor, çiçeklere, çelenklere sürtünüyor, parmaklarımı kitabelerin üstünde gezdirerek karışık isimler okuyordum.

Nasıl bir geceydi bu Tanrım, nasıl korkunç bir geceydi. Ay ışığı yoktu; zifiri karanlık koyu bir perde gibi yeryüzüne abanmıştı. Bu eğri büğrü, daracık yollar, sıra sıra serviler, mezarlar arasında aldı beni bir korku, bir dehşet: Sağımda, solumda, önümde, arkamda mezarlar, mezarlar, mezarlar. Mezarlardan birinin üstüne çöküverdim, çünkü bacaklarımda bedenimi taşıyacak güç kalmamıştı artık.

Kalbimin çarpıntısını dinliyordum. Kulağıma acayip sesler geliyordu; belirsiz, anlaşılmaz uğultulardı bunlar; derin geceden mi, insan kadavraları saçılmış toprağın altından mı, yoksa doğrudan doğruya bilincini yitirmiş kafamın içinden mi geliyorlardı? Bilmiyordum. Karanlık çevreme bakınıyordum.

Böyle ne kadar kaldım orada? Korkudan felç olmuş gibiydim; sarhoş gibiydim; köpekler gibi ulumak, uluya uluya gebermek istiyordum.

Birdenbire sarsıldım: Bana, üstünde oturduğum mezarın kapağı kımıldıyormuş gibi geldi; evet, evet, yanılmıyordum; birisi içerden sırtıyla kapağı kaldırıyordu. Bir sıçrayışta kendimi karşıdaki mezarın üstüne attım ve olan biteni gördüm: Kapak taşı dimdik doğrulmuştu, içindeki ölü dışarıya çıkmaya, kambur sırtıyla hâlâ mezar kapağını kaldırmaya çalışıyordu. Karanlık geceye rağmen görüyordum bunu; çok iyi görüyordum. Mezar taşındaki yazıyı okudum:

Burada Jacques Olivant gömülüdür.

Elli bir yaşında öldü. Herkesin

sevgisini kazanmış, namuslu,

temiz bir insandı. Tanrı’nın

rahmetine kavuştu ve mekânı

cennet oldu.

Şimdi, mezarından çıkan ölü de mezar taşına yazılmış olan bu satırları okuyordu. Uzun uzun okudu, sonra yerden sivri bir taş aldı, yazıları dikkatle kazımaya başladı. Çukur gözlerini harflere dikerek, teker teker, yavaş yavaş hepsini kazıdı, sonra, vaktiyle işaret parmağı vazifesini gören kemiğinin ucuyla, fosfor gibi parıldayan harflerle şu satırları yazdı:

Burada Jacques Olivant gömülüdür.

Elli bir yaşında öldü. Kaba

davranışlarıyla, mirasına

konmayı tasarladığı babasını

öldürdü. Çoluk çocuğuna çok

eziyet etti. Çalabildiği kadar

çaldı ve sersefil öldü.

Yazısını bitiren ölü, kendi eserine hayran hayran baktı. Bense çevreme bakınca dehşete kapıldım. Gördüm ki, bütün mezarlar açılmış, ölülerin hepsi dışarı çıkmıştı. Jacques Olivant gibi onlar da mezar taşlarına yazılan yalanları silmişler, onların yerine gerçek kimliklerini, gerçek karakterlerini gösteren şeyler yazmışlardı.

Gördüm ki, hepsi de hayatları boyunca yakınlarına, çoluk çocuklarına karşı gaddar, kinci, namussuz, iftiracı, yalancı, hilekâr, gammaz, kıskanç, hoyrat davranan yaratıklar olmuşlardı; lekesiz sayılan o iyi huylu babalar, sadık eşler, itaatkâr oğullar, bakir kızlar, namuslu tüccarlar çalmışlar, çırpmışlar, aldatmışlar; en iğrenç, en karanlık, en yüz kızartıcı işlere karışmışlardı. Ve şimdi, hep birden mezar taşlarına, yaşayanların bilmedikleri ya da bilmez göründükleri gerçekleri yazmışlardı.

Acaba o ne yazmıştı? Melekler kadar masum ve temiz olan o, ne yazabilirdi ki? Bir şüphe kalbimi burktu ve bu kez, artık onun mezarını kolaylıkla bulacağıma inanarak, yarı açık sandukalar, kadavralar, iskeletler arasında koşa koşa yürüdüm.

Kefeninin ucuyla güzel yüzünü yarı yarıya örtmüş olmasına karşın uzaktan tanıdım onu.

Mermer haçın üstünde az önce okuduğum

Sevdi, sevildi, öldü...

kelimelerini silmişti. Onların yerine şu satırları okudum:

Sevgilisini aldatmak için

evden çıktı, yağmura tutuldu,

soğuk aldı ve öldü.

Beni, gün doğarken, bir mezarın üstünden yarı cansız kaldırmışlar.

31 Mart 1887

MEKTUPLARIMIZ

Sekiz saatlik tren yolculuğu boyunca kimi yolcular uyumuş, kimileri uyuyamamıştı. Bana gelince bütün bir yolculuk boyunca gözümü bile kırpmamıştım.

Saat beşe doğru dostlarım Muret d’Artus’ların Abelle’deki malikânesine vardım. Her yıl olduğu gibi üç haftalık tatilimi burada geçirecektim.

Geçen yüzyılın sonlarında Muret d’Artus’ların büyükbabalarından birinin yaptırdığı ve ondan aileye kalan hoş bir yapıydı bu malikâne. İçinde sürekli oturulan o canlı, o hareketli evlerden biriydi; hani o hiç değişmeyen, hiçbir şeyi yok olmayan, hiç insansız ve misafirsiz kalmayan evlerden. Bunlar hep tıklım tıklım eşya ile doludurlar; bu eşyalar hep aynı yerde durur; renkleri atmış ve yer yer bozulmuş olsalar da, asla atılmaz, ancak çocukların kaldığı odalarda, yeni doğan bir kardeşin yatak vb. eşyaları için bir yer açılırdı.

Bina, yuvarlak taştan yapılmış bir köprüyle ulaşılan, nehre kadar eğimli doğal bir parkın ortasında, küçük bir tepenin üstündeydi. Irmağın arka tarafındaki çayırlarda taze ot yiyen gözleri çiy damlalarıyla dolmuş ıslak kocaman inekler ağır ağır salınırdı.

Ben severim bu evi, nedense pek severim. Bir insan bir şeyi mutlaka kendine mal etmek ister, ona karşı nasıl dayanılmaz bir heves ve istek duyarsa ben de bu eve karşı aynı sıcak duyguları taşırım. Her sonbaharda buraya büyük bir sevinçle gelir, buradan büyük bir kederle ayrılırım.

Muret d’Artus’lar bir akraba gibi ağırlarlardı beni. Akşam yemeğinde dostum Paul Muret’ye:

“Eee, bu yıl hangi odayı veriyorsunuz bana?” diye sordum.

“Rose Hala’nın odasını veriyoruz,” dedi.

Bir saat sonra Bayan Muret, iki yetişkin kızı ve iki haylaz oğluyla beraber cümbür cemaat Rose Hala’nın odasına çıktık. Şimdiye kadar hiç kalmadığım bu odaya yerleşecektim.

Yalnız kalınca, kendimi alıştırmak için başladım çevremi incelemeye. Duvarları, mobilyaları gözden geçirdim. Bu odaya birkaç kez girip çıkmışlığım, bir göz atmışlığım vardı, hepsi o kadar. Bu odaya adını veren Rose Hala’nın yağlıboya portresini şöyle böyle hatırlıyordum.

Zamanla silikleşmiş bu portredeki buruşuk yüzlü yaşlı Rose Hala beni pek az ilgilendiriyordu. İyi bir kadın olduğu her halinden belli oluyordu. Mutfak işlerinde becerikli olduğu kadar ahlaki yönü sağlam, güvenilir; tutarlı bir kadın; taşralı aileler arasında buruşuk yüzü, titiz huyu, mızmız karakteriyle çevresindeki şenliği az da olsa olumsuz yönden etkileyen kadınlardan biri olmalıydı.

Bununla beraber ondan söz edildiğini hiç duymamıştım; ne nasıl bir hayat sürdüğünden, ne de nasıl öldüğünden haberim vardı. Bu yüzyılda mı, yoksa geçen yüzyılda mı yaşamıştı? Sade, sıradan ya da heyecan dolu bir hayattan sonra mı ayrılmıştı bu dünyadan? Öteki dünyaya, yaşlı, bakire bir kız, evli bir kadın, şefkatli bir ana ruhu mu, yoksa aşk tutkusuyla sarılmış günahkâr bir ruh mu götürmüştü? Hiçbirini bilmiyordum; benim için Rose Hala sadece ismen vardı ve itiraf etmeliyim ki bu isim bana gülünç, kaba, hatta bayağı geliyordu.

Bir şamdan aldım; şamdanın ışığını, onun yüksekte duran yaldızlı eski bir çerçeve içindeki, hiçbir özelliği olmayan yüzüne doğru tuttum. Sonra bu yüzü, anlamlı bir ifadeden yoksun, çirkin, hatta itici bularak şamdanı indirdim.

İçinde birçok insanın yaşadığı, pek çok yüreğin çarptığı, acı çektiği buna benzer evlerin hepsinde olduğu gibi; tahtaların, kumaşların, sandalyelerin, boyaların esrarengiz kokularıyla dolu bu oda bana sıkıcı gelmeye başlamıştı.

Yattım, ama uyuyamadım, bir iki saat sağa sola döndükten sonra kalkıp mektup yazmaya karar verdim.

İçinde kâğıt, kalem bulacağımı umarak pirinç çubuklu, akaju[3] bir yazı masasını açtım; ama kirpi oku gibi ucu körelmiş, kullanıla kullanıla aşınmış bir kalemle, perişan, eski püskü kâğıtlardan başka bir şey bulamadım. Yazı masasının kapağını kapamak üzereyken parlak bir şey gözüme çarptı. Bu, bir rafın köşesinde küçük bir çıkıntı yapan, sarı, çivi başı gibi bir şeydi. Parmağımla itince kımıldadı. Ucunu iki tırnağımın arasında tutarak çekebildiğim kadar çektim. Yavaş yavaş dışarı çıkıyordu. Tahtanın içindeki bir deliğe sokularak saklanmış, uzun, altın bir iğneydi bu. Acaba ne işe yarıyordu? Aklıma ilk gelen bazı sırları saklayan bir çekmecenin zembereği ya da anahtarı olabileceğiydi. Aradım, taradım; epey uğraştım; en az iki saat uğraştırdı beni. İki delik keşfettim, ama bunlar bir yarığın içindeydi. İğneyi oraya soktum, küçük bir tahta parçası düştü. İki paket mektup gördüm: Mavi kurdeleyle bağlı, sararmış mektuplar. Bu mektupları okudum ve içlerinden ikisini aynen buraya alıyorum:

Sevgili Rose,

Mektuplarınızı geri istiyorsunuz. İşte hepsini gönderiyorum. Çok üzgünüm. Niçin korktunuz acaba? Mektuplarınızı kaybederim diye mi? Oysa kilit altında gözüm gibi saklıyorum onları. Çalarlar diye mi korktunuz yoksa? Buna imkân var mı hayatım? Bu değerli hazinelere kim dokunmaya cesaret edebilir?

Evet, üzüntü içindeyim. Soruyorum size; bu mektupları benden isterken hiç acı duymadınız mı? Beni sevmiş olmaktan bu kadar mı pişmansınız? Biliyorum; beni hâlâ seviyorsunuz, ama belki kalbinizi bana vermekle kalmayarak aşkınızı da bu kâğıtlara dökmüş olduğunuz için kendinizi suçlu sayıyorsunuz. İnsanlar seviştikleri sürece, her fırsatta aşklarını birbirlerine tekrarlamak isterler. Söyleyemediklerimizi kalemlerimize söyletmek en büyük zevkimizdir. Çünkü sözler uçucudur; havayı yumuşak, ılık, hafif bir musikiyle dolduran sözler anılarda kalır; ama yazılar öyle midir? Onları gözlerimizle görürüz, okuruz, istediğimiz zaman, istediğimiz kadar ellerimizle, parmaklarımızla, dudaklarımızla okşayabiliriz de.

Anlayacağınız, mektuplarınızı geri gönderiyorum. Anlaşılan, her şey olup bittikten sonra siz de ötekiler gibi, bütün kadınlar gibi, bu artık geri çevrilmez, silinmez bağlılıkların tatlı utancına kapılmışsınız; sevdiğiniz adama mektuplar yazmış olmaktan ruhunuz örselenmiş, anılarınız incinmiş; bu cümleleri tekrarladıkça, bir gün bunlar beni lekeleyebilir diye düşünmüş ve korkmuş olmalısınız.

Artık içiniz rahat edebilir, çünkü mektuplarınıza kavuştunuz.

Sizi seviyorum.

Dostum,

Hayır anlamadınız, keşfedemediniz. Ben hiç de üzgün değilim; size aşkımı yazmış olmaktan pişmanlık duymuyorum; duymayacağım da. Her zaman da yazacağım, ama siz mektuplarımı okuduktan sonra geri vereceksiniz. Bunun nedenini söylersem sizi gücendirebilirim; bundan da korkuyorum.

Bu neden, sandığınız gibi şairane değil, sadece pratiktir. Korkuyorum; ama sizden değil, tesadüften, tesadüflerden korkuyorum. Ben suçluyum; bu suçun başkalarının başlarını derde sokmasını istemem. İyi anla bunu; sen, ben, ikimizden biri günün birinde ölecek.

Mademki her gün ata biniyorsunuz, attan düşüp ölebilirsiniz; bir kavgada, bir düelloda, bir kazada, bir kalp sektesiyle; ne bileyim, bir yığın nedenden dolayı ölebilirsiniz; çünkü dünyada kaçınılmaz tek şey ölüm.

Peki, ne olacak o zaman? Kız kardeşiniz, erkek kardeşiniz, yengeniz mektuplarımı bulacaklardır. Onların beni sevdiklerine inanıyor musunuz? Ben inanmıyorum. İnansam bile, böyle bir sırrı saklayacaklarına ihtimal verilebilir mi?

Kendimden önce senin ölebileceğini düşünmekle, üstelik aile bireylerinin ağızlarını sıkı tutacaklarından şüphe etmekle kabalık ettiğimi biliyorum, ama bugün yarın hep ölecek değil miyiz? İkimizden birimiz mutlaka diğerinden önce toprak altına girecek; o halde tehlikeleri önceden hesaplamak ve ona göre önlem almak gerekmez mi?

Sizin mektuplarınızı ben, küçük yazı masamın gizli gözünde benimkilerle yan yana saklayabilirim; aynı mezarda yatan sevgililer gibi. İpek muhafazalarında baş başa uyuyan bu mektupları, istediğiniz zaman size gönderebilirim. Okursunuz, iade edersiniz.

Diyeceksiniz ki, ya ilk önce siz ölürseniz, ya kocanız bu mektupları bulursa?

Oh, ben hiçbir şeyden korkmuyorum. Bir kez o, zaten benim çekmecemin sırrını bilmez; bu sırrı arayıp bulmak zahmetine de katlanmaz; ben öldükten sonra tesadüfen onları bulacak olsa bile, artık korkacak durumda olmayacağıma göre, bunun da bir önemi kalmayacaktır.

Ölenlerin gizli çekmecelerinde bulunan aşk mektupları hakkında hiç kafa yordunuz mu siz? Ben uzun uzun düşündüm bunları. Beni mektuplarımı sizden istememe zorlayan, işte bu düşüncelerdir.

Siz de düşününüz, bunu anlıyor musunuz? Bir kadın kendisine duyulan sevgiyi anlatan mektupları asla yırtmaz, yakmaz, yok etmez. Bizim ümidimiz, bütün bekleyişlerimiz, hayallerimiz, bu mektuplardan ibarettir. Adımızı taşıyan, bizi hoş sözcüklerle okşayan bu küçük kâğıt parçaları bizim kutsal hazinelerimizdir. Biz bu küçük tapınaklara taparcasına saygı duyarız; çünkü onların içindeki tanrıçalarızdır biz.

Sizin aşk mektuplarınız, bizim güzelliğimizin, zarafetimizin, cazibemizin kanıtları, bizim samimi kadın gururumuzdur. Onlar bizim kalbimizin bir parçasıdır. Hayır, hayır, hiçbir kadın, hiçbir zaman bu mektupları yok edemez.

Evet dostum, herkes gibi biz de öleceğiz ve mektuplarımızı biri bulacaktır. Kim bulacak? Kocalarımız mı? Ne yaparlar bu mektupları bulunca? Ne yapacaklar? Hiç; yırtıp atacaklardır.

Düşünün: Her gün sevilen kadınlar ölüyor; her gün bunların günah ve ihanet kanıtları kocalarının eline geçiyor; öyleyken hiçbir zaman rezalet çıkmıyor, hiçbir düello yapılmıyor.

Düşünün: Bir erkek kalbi nedir? Sizler ancak yaşayan bir kişiden öç almayı bilirsiniz; namusunuza gölge düşüren adamı vurup öldürürsünüz. Niçin? Yaşadığı için. Oysa eşiniz öldükten sonra bir ihaneti belgeleyen kanıtları yakar, rakibinizle ilgili, ihanetle ilgili hiçbir şeyi öğrenmek istemezsiniz; üstelik rakibinizin elini sıkmaya devam eder, hatta ve hatta bu ihanet belgeleri, yabancı ellere geçmeden ortadan kalktığı için memnun bile olursunuz.

Ohh, tanıdığım aileler arasında bu günah belgelerini rahatça yakmış, yaktıktan sonra da rahatlayıp derin nefes almış nice kocalar tanıdım ben; oysa bu aldatılan kocalar, karıları hayattayken bu belgeleri ele geçirselerdi küplere biner, intikam peşinde koşarlardı.

Namus kavramı çok değişti dostum. Ölüm, ailede işlenen günahlar için bir zamanaşımı kuralı atmıştır ortaya ve kocalarımız bu kurala seve seve boyun eğmektedirler.

Kısacası ben, sizin elinizde bulunan ve her ikimiz için tehlike yaratan mektupları, işte bu bakımdan, rahatlıkla saklayabilirim. Şimdi haksız olduğumu bir kez daha söylemeye cesaret edin bakalım.

Sizi seviyor ve saçlarınızdan öpüyorum.

Rose

29 Şubat 1888

AY IŞIĞI[4]

Papaz Marignan görevini layıkıyla, savaşımcı bir ruhla yerine getiren, oldukça uzun boylu, ince yapılı bir adamdı. Bağnazdı, coşkuluydu, ama aynı zamanda da çok dürüsttü.

İnandığı şeylerden zerre kadar kuşku duymaz, düşüncelerinde en ufak bir değişiklik olmazdı. İnançlarında son derece samimiydi. Tanrı’nın amaçlarını, niyetlerini iyi kavradığını düşünürdü.

Küçük köy kilisesinin yanındaki papaz evinin bahçesinde geniş adımlarla dolaşırken zaman zaman kendine, “Tanrı bunu niye böyle yaptı, bunu niye şöyle yaptı?” diye sorular sorar, ancak sofuca bir alçakgönüllülükle, “Tanrım, senin iradene akıl sır ermez,” diye kestirip atacak biri olmadığı için, “Ben Tanrı’nın hizmetkârıyım, ben onun niyetlerini bilmek, eğer bilmiyorsam sezip çözmek zorundayım,” derdi.

Tabiattaki her şeyin mutlak ve hayranlık verici bir iradeyle yaratıldığına inanırdı. Ona göre “niçin”lerle “çünkü”ler hep birbirini dengelerdi. Şafaklar insanların mutlulukla uyanmasını sağlamak, günler ürünleri olgunlaştırmak, yağmurlar ekinleri sulamak, akşamlar uykuya hazırlanmak, gecenin karanlığı uyumak için yaratılmıştı. Örneğin dört mevsim tam da tarımsal üretimin gereklerine göreydi. Tam tersine, doğanın kendi başına bir iradesi olmadığını, aslında her şeyin iklim değişikliklerinin, çağların, maddenin katı kurallarına uyduğunu aklına bile getirmezdi.

Papaz Marignan karısından nefret ederdi. Ondan nedenini tam bilmeden nefret eder, içgüdüsel olarak küçümserdi. İsa Peygamber’in sözlerini tekrarlar, “Kadın, ikimizin arasında ortak olan ne var?” diye sorar; sonra da, “insanın Tanrı bile eserinden pek memnun değil diyeceği geliyor,” derdi. Papaz için kadınlar şairin dediği gibi on iki kere karışık ve uygunsuz çocuktu.[5] İlk erkeği felakete sürüklemişti. Zayıf, tehlikeli, cehennemlik edici, baştan çıkarıcı, şaşırtıcı bir yaratıktı. Onların sevgi dolu ruhlarından, insanı doğru yoldan çıkaran vücutlarından daha fazla nefret ederdi. Zaman zaman bu sevginin kendisine de yöneldiğini hisseder, bundan rahatsız olurdu.

Papaz Marignan’a göre Tanrı kadını yalnızca erkeği sınamak, denemek için yaratmıştı. Savunma önlemleriyle, tuzağa düşme korkusuyla yaklaşılmalıydı onlara. Kadın, gerçekten de yarı açık dudaklarıyla uzanmış kollarıyla tam bir tuzaktı erkek için.

Kendini Tanrı’ya adayan rahibelere karşı hoşgörülüydü yalnızca. Ama yine de katı davranırdı onlara. Çünkü bir papaz olmasına rağmen, bu rahibelerin zincire vurulmuş ve bu tür duyguları bastırılmış yüreklerinin derinliğinden kendisine doğru o ebedi sevginin geldiğini hissederdi.

Keşiş gözlerine göre dindarlıktan yaşarmış gözlerinden; işin içine cinsiyetlerinin karıştığı vecde gelişlerden; İsa’ya karşı duydukları coşkun aşktan anlardı bunu. Bu aşk sinirlendirirdi onu. Kadınlara özgü bir aşktı bu, tensel bir aşktı... Kendisiyle konuştukları zamanki yumuşak ses tonlarında yere dikili gözlerinde, kendilerine sert davrandığı zaman boyun eğmişlikten kaynaklanan gözyaşlarında, son derece itaatkâr tavırlarında bile hissederdi bu kahrolası sevgiyi.

Manastırdan çıkarken cüppesini silkeler, adeta kaçarcasına uzaklaşırdı oradan.

Küçük bir komşu evde annesiyle birlikte yaşayan bir yeğeni vardı.

Marignan, öteden beri yeğenini rahibe yapmayı düşünürdü, ama kız güzel, hoppa, kuş beyinli ve alaycıydı; kendini Tanrı’ya adayıp dünya nimetlerinden yoksun kalmayı aklının ucundan bile geçirmiyordu.

Kız gelir gelmez amcasının boynuna atıldı:

“Aslan amcacığım, yeğenini öpmeyecek misin?”

Rahip onu eliyle itti:

“Sen artık öpülecek çağı geçtin.”

“Ama ben seni öpmek istiyorum.”

“Öpemezsin! Öpmek günahtır!”

“Aaa, o da ne demek öyle?”

“İşte o demek. Tanrı öpmeyi yasaklamıştır.”

Kız somurttu önce, ama bir fırsatını bulup amcasına sarıldı, kocaman bir öpücük konduruverdi yanağına.

“Ben yasak masak tanımam, sevdiğim insanı böyle öperim işte.”

Rahip, bir çift taze ılık dudağın yanağına değmesinden aldığı hazzı yenerek, irkildi ve:

“Eğer bu da onlardansa, bunun da ruhu şeytanın pençesine takılmışsa, yemin ederim tatlı canına acımam, kuş gibi koparırım kafasını,” diye düşündü.

“Darıldın mı bana amcacığım?”

“Darılmadım, ama bir daha bunu yapma.”

“Tamam, tamam yapmam. Ama bana söyler misin lütfen; insanın, anasını, babasını, amcasını öpmesinde ne kötülük olabilir ki? Doğal bir ihtiyaç değil mi bunlar?”

“Değildir. Öpmek, öpüşmek şeytanın insanlara öğrettiği kötü bir iştir; baştan çıkarıcı bir davranıştır. Saf, temiz bir sevgi, insanın davranışlarıyla belli eder kendini; bunu belli etmek için öpüşmeye ihtiyaç yoktur.”

Böyle bir mantık Henriette’i güldürmekten başka bir işe yaramamıştı. O yine bildiğini okumaya devam etti.

Kız gençlik çağına girince kısa zamanda köyün sevgilisi olup çıktı. Delikanlılar arasında kızı elde etmek için bir yarıştır başladı; kıyasıya bir yarış. Ama Henriette bunların hiçbirine yüz vermiyor, biraz da amcasının korkunç tutuculuğundan ve öfkesinden korkuyordu.

“Bak amcacığım,” diyordu, “şu kelebeğin kanatlarındaki ince nakışlara bak, şu çiçeklerin renklerine, kokularına, güzelliklerine bak; insan bunları sevmez, öpmez de ne yapar yani? Bunları da mı sevmek günah? Bunları da mı öpmek günah?”

“Öpmek günahtır,” diye homurdanıyordu papaz.

“Neden günah olsun?”

“Tanrı babamız öyle buyurmuş.”

“Amaaan, ööööf; bu Tanrı Baba da ne yaptığını bilmiyor demek ki!”

“Sus kız, daha beter günaha giriyorsun.”

Henriette kıkır kıkır gülüyor, amcasını büsbütün kızdırmamak için daha ileri gitmiyordu.

Bir sabah papaz tıraş olurken, kilise bekçisinin karısı:

“Papaz efendi, papaz efendi,” dedi, “sana bir şey söyleyeceğim, ama korkuyorum.”

“Münasebetsiz bir şeyse hiç söyleme!”

“Söylemeye mecburum.”

“Öyleyse söyle!”

“Yeğeniniz var ya... Bayan Henriette... Tanrım, nasıl söylemeli, bilmem ki...”

“E, ne olmuş yeğenime?”

“Bayan Henriette’in bir sevgilisi var!”

Papaz bu “sevgili” sözcüğünü duyar duymaz heyecanından yanağını boydan boya kesti.

“Evet, saygıdeğer peder, bir sevgilisi var yeğeninizin; her akşam siz yattıktan sonra dere boyunda buluşup sabahlara kadar fink atıyorlar. Bütün köyün dilinde. Nasıl olsa bu rezaleti öğrenecektiniz, bari benden öğrenin dedim.”

“Yalan söylüyorsun Mélanie.”

Kadın istavroz çıkardı:

“Yalan söylüyorsam Hazreti İsa beni çarpsın! Saat on birde uyumayıp düşün peşlerine, kendi gözlerinizle görün!”

Papaz taş kesilmişti.

Bütün gün yemedi, içmedi, öfkesinden baygınlıklar geçirdi.

Akşam sofrasında Henriette:

“Ne oldun amcacığım?” dedi, “hasta mısın? Yüzün sapsarı.”

“Bir şeyim yok, sen yemeğini ye!”

Rahip erkenden odasına çekildi, güçlü köylü yumruğuyla kalın bastonunu kavradı ve bir sandalyenin arkalığına indirdi, sandalye paramparça oldu.

“Sizin kafalarınızı işte böyle kıracağım alçak namussuzlar!” diye homurdandı.

Saat tam on birde paltosuna büründü, bastonunu aldı ve evden fırladı.

Ama fırlamasıyla duraklaması bir oldu. Ay, yusyuvarlaktı. Ağaçlar, nefti gölgelerini yerlere seriyor, ıhlamurlar, insanın içini bayıltan, nefis kokularını havaya yayıyorlardı. Bu öyle muhteşem bir tabloydu ki, papazı bir anda mest edip kendinden geçirmeye yetti. Papaz, Tanrı’nın bu güzel eserini seyretmek için adımlarını daha da yavaşlattı.

Dereye yaklaştığında yeğenini de, yeğeninin sevgilisini de unutmuştu.

Vecd içinde yüzüyor gibiydi.

Derenin hafif şırıltısı, akan, köpüren, çağlayan sular. Ay ışığıyla yakamozlanan dalgacıklar. Mavimtırak gökte göz kırpan binlerce yıldız, dağılan bulut parçaları ve madeni sesleriyle durmadan vraklayan kurbağalar.

Rahip Marignan iyice kendinden geçmişti.

“Tanrım,” diye mırıldandı, “yağmuru yarattın, toprağı sulamak için; güneşi yarattın, dünyayı aydınlatmak için; geceyi yarattın, insanları huzura kavuşturmak için. Peki de bu kokuları, bu sesleri, bu müziği, bu ışıkları, bu güzellikleri, kimin için, ne için yarattın?”

Bir kayanın üstüne çöktü, gözlerini gökyüzünün derinliklerine çevirerek cevap bekledi.

Birdenbire, yüz adım ötede, ağaçların dalları açıldı, iki gölge belirdi. Sarmaş dolaş bir çift, sanki Tanrı’nın ona fırlattığı canlı bir cevap gibi rahibe doğru geliyordu. Göklerin derinliklerinde sanki Tanrı dile gelmişti:

“İşte bunlar için. O dediklerini bunlar için yarattım. Senin işin ne burada! Defol buradan, defol!”

Rahip utancından titredi, paltosuyla yüzünü örttü ve oradan hemen ayrıldı.

19 Ekim 1882

KÜTÜK

Küçük salonun duvarları kalın halılarla kaplı, odanın içi ferahlatıcı bir kokuyla doluydu. Geniş şöminede odunlar alev alev yanıyor; şöminenin üstündeki abajurdan yayılan tatlı ışık, karşılıklı oturan iki kişinin yüzlerini aydınlatıyordu.

Bunlardan biri ev sahibesiydi. Yaşlı bir kadındı bu; yaşlıydı, ama yüzü buruşmamıştı, adeta pürüzsüzdü. Uzun yıllar en seçkin esanslarla yıkanmış, kokular sürmüştü. Her sabah banyo yaptığı için, ıtırla yoğurulmuş gibi beyaz cildi, en hafif dokunuşlara karşı hâlâ olanca duyarlılığını koruyor; elini öpecek olsanız, içiniz Floransa’nın süsen çiçeği pudrasına özgü o tatlı, sarhoş edici kokuyla doluyordu.

Diğeri, onun bekâr bir dostuydu; o da en az onun kadar yaşlıydı ve onun da saçları bembeyazdı. Bir yolculukta tanışmışlar, dost olmuşlar, birbirlerine duydukları yakınlıktan ötürü bu dostluğu sürdürmeye başlamışlardı. Adam, her hafta kadının ziyaretine gelmeyi alışkanlık haline getirmişti.

Bir dakikadır susuyorlardı. İkisinin de gözleri şöminedeki ateşe dikilmişti. Karşı karşıya oturmanın tadını çıkarmak için durmadan konuşmaktansa, tatlı bir sessizlik içinde kendilerini hayallere kaptırmayı tercih ediyorlardı.

Tam bu sırada şöminedeki kökü tutuşmuş iri bir odun, demir ızgarayı devirerek yere düştü ve kıvılcımlar saçarak halının üstüne yuvarlandı.

Yaşlı kadın hafif bir çığlıkla geriye doğru sıçradı; ama adam soğukkanlılığını kaybetmedi; bir tekmeyle meşe odununu şömineye geri iteledi ve ayağıyla halının üstündeki kıvılcımlara basarak söndürdü.

Tehlike ucuz atlatılmış, odada yalnızca bir yanık kokusu kalmıştı.

Erkek, tekrar yerini alırken gülümseyerek kadına baktı:

“Korktunuz, değil mi?”

“Çok... Siz olmasaydınız ne yapardım ben?”

Yaşlı adam hâlâ gülümsüyordu. Kadın, bu gülümsemenin altında bir şeyler gizlendiğini sezdi.

Adam:

“Bana daima neden evlenmediğimi, niçin bekâr kalmayı tercih ettiğimi sorardınız. İşte ben, tıpatıp bu ocaktan düşen odun gibi bir olay yüzünden evlenmedim,” dedi.

Kadın, gençliğe özgü parlaklığını çoktan kaybetmiş olmasına karşın, yine de her şeyi bilmek, her şeyi öğrenmek isteyen kadınlar gibi merakla bakışlarını adama dikmişti:

“Yaaa, öyle mi?” dedi.

“Canınızı sıkmazsam anlatayım size; zaten kısa bir öyküdür.”

“Zevkle dinlerim!”

“Efendim, genç yaşımda Julien adında çok sevdiğim bir arkadaşım vardı. Birbirimize yürekten bağlıydık, adeta içtiğimiz su ayrı gitmezdi. Ancak bir gün bu arkadaşımla aramıza beklenmedik bir soğukluk girdi ve bir daha hiç bir araya gelmemek üzere ayrıldık. Hiç kopmayacakmış gibi görünen bu bağ nasıl olmuştu da böyle birdenbire kopmuştu? Neden kopmuştu? Bunu kimse anlayamamış, kimse bu ayrılığa bir anlam verememişti. Ben size işin içyüzünü anlatacağım:

Julien’le okullarımızı bitirdikten sonra bir pansiyonda beraber kalıyorduk. O kadar iyi anlaşıyorduk ki hiçbir şeyin bu birlikteliği bozamayacağına inanıyorduk.

Bir akşam Julien, pansiyona biraz sarhoş geldi ve bana evlenmeye karar verdiğini söyledi. Bu haber karşısında sarsıldım. Bir şeyi çalınmış ya da ihanete uğramış bir adam gibi içimde bir şey kırılmıştı. Neydi bu? Bilmiyorum. Birbirine perçinli denecek kadar bağlı iki dosttan biri evlendi mi, bütün bu perçinler, bütün bu bağlar çözülüverir. Kıskanç bir kadın sevgisi iki erkek arasına girdi mi, bunların birbirlerine karşı besledikleri güven ve sevgi de sarsılır; çünkü kadının aşkı, iki erkek arasındaki bu güven ve sevgiye anlayış göstermez.

Julien nişanlısıyla tanıştırdı beni. Tanrı biliyor ya güzel bir genç kızdı Berthe. Harika, çekici biriydi diyebilirim. Kaşlar, gözler, saçlar, boy bos kusursuzdu. Suluboya resimler gibi insanın içini sarıveren tatlı bir güzellik. Bir tek şeyini beğenmemiştim: Gözlerini. Bu kapkara, pırıl pırıl tutkulu gözler Julien’ciğin başına çok çoraplar öreceğe benziyordu.

“Kısa zamanda evlendiler. Önceleri pek uğramıyordum semtlerine. Ne olur ne olmaz, belki yeni evlileri rahatsız ederim diye hani. Dünyada aralarındaki üçüncü bir kişinin varlığına en az tahammülü olanlar yeni evlilerdir. En çok yalnız kalma ihtiyacı duyanlar onlardır çünkü.

Julien ikide bir bana:

‘Canım,’ diyordu, ‘ne işin var o karanlık pansiyonda? Akşamları bize gel; burada yemeğini yer, sonra pansiyona dönersin!’

Karısı da aynı fikirdeydi, hatta daha ileri gidiyor, davetlerini ısrar derecesine vardırıyordu.

Gerçekten de tek başıma pansiyon hayatı benim için çok sıkıcı olmaya başlamıştı. Bir aralık evlenmeyi bile düşünmedim değil.

Karlı, fırtınalı bir gecede erkenden pansiyona geldim. Kapının altından içeri atılmış bir mesaj buldum. Julien şöyle yazıyordu:

‘Bu akşam yemekten sonra saat on bire kadar büroda kalmak zorundayım, Berthe’i yalnız bırakmak istemiyorum. Bize gel, beraber yemek yiyelim. Sonra ben dönünceye kadar Berthe’e arkadaşlık edersin!’

Mesajın altında bir not: ‘Sakın atlatmaya kalkma ha, kafanı kırarım.’

Çaresiz kalktım, gittim. Beni karşıladıkları sırada Berthe:

‘Bu fikri ben verdim Julien’e,’ dedi, ‘kötü mü yaptım?’

Elimi ona uzatarak:

‘Çok naziksiniz,’ dedim, ‘sizi sıkmamaya çalışacağım.’

Avuçlarımda kadının parmaklarının asabi basıncını duydum. Bu ne demekti şimdi?

Yemek yedik, sonra Julien:

‘Hadi çocuklar, bana müsaade, güle güle oturun,’ diyerek çıktı, gitti.

İlk kez yalnız kalıyorduk Berthe’le. Çok yeni bir şeydi bu benim için. Aldı mı beni bir sıkıntı, çöktü mü üstüme bir pısırıklık; ne yapacağımı, ne söyleyeceğimi bilmiyordum. İlk önce havadan sudan söz açtım, sonunu getiremedim bir türlü. Aksiliğe bakın ki o da benimle konuşmuyordu. Ocağın yanında karşı karşıya oturuyorduk. Berthe, ayaklarını ateşe uzatmış, hareketsiz duruyordu. Sözün gerisini getiremeyince ben de ona uydum; sustum. İnsanlar niçin bazen söyleyecek söz bulmakta zorluk çeker ya da hiç bulamazlar?

Dışarıda fırtına gümbürdüyor, rüzgâr camları sarsıyor. Oturduğumuz oda ılık. Ocakta odunlar korlaşıyor; beyazımtırak, kızıl korlar.

Berthe:

‘Ocağa biraz daha odun atsanız; görüyorsunuz ki ateş sönmek üzere,’ dedi.

Hay Tanrı razı olsun, bana iş çıkarmıştı. Odunluğu açtım, sağlamından iri bir kütük aldım, diklemesine korların üstüne oturttum, ocağın ızgarasını kapadım, tekrar yerime oturdum.

Kütük biraz sonra alevlendi, alevler bütün kütüğü yavaş yavaş sardı; sonunda sıcaklık uzaktan yüzümüzü yakmaya başladı.

Berthe:

‘Şimdi de pek sıcak oldu,’ dedi, ‘şu kanepeye geçelim!’

‘Şu kanepe’ diye gösterdiği, iki kişinin zar zor sığacağı daracık bir kanepeydi. Diz dize sıkışarak oturduk. Berthe, bir bacağını öteki bacağının üstüne attı. Birbirine sürten ipek çoraplarının ve iç çamaşırlarının tatlı hışırtısını duydum. Yarı açık göğsünün tam ortasında derin bir çizgi görünüyor, saç buklelerinin uçları hafiften yüzüme sürtünüyordu. Bana biraz daha yaslandı. Vücudunun ılık teması ve taze kadın kokusu başımı döndürüyordu. Tanrım, sen bilirsin!

Kara gözlerinin tutkulu, biraz da alaylı bakışlarıyla yan yan beni süzüyordu. Birdenbire damdan düşer gibi:

‘Kuzum Bay Paul,’ dedi, ‘siz hiç âşık olmadınız mı?’

Afalladım ve kekeledim:

‘Ben mi?.. Ne demek?.. Her erkek gibi ben de âşık oldum elbette...’

‘Canım, söyleyecek hiçbir şey bulamıyorsunuz, işte size ilginç bir konu, anlatsanıza!’

Emir ahlak, kural tanımaz derler ya, ben de eskiden bir kitapta okuduğum macerayı şipşak kendime mal ederek anlatmaya başladım.

Beni dikkatle dinler görünüyordu, ama okuduğum maval onu hiç sarmamıştı. Bunu yüzünün ifadesinden anlıyordum. İkide bir sözümü keserek:

‘Bu anlattığınız da aşk mı yani? Siz buna aşk mı diyorsunuz?’ diyordu.

‘Pekâlâ; nasıl olmalı aşk sizce?’

‘Aşk, güçlü, tutkulu olmalı... Yakıcı, yıkıcı olmalı... Aşk dünyada hiçbir engel tanımaz, her şeyi kırar geçirir. Kanun, ilke, aile bağlılığı, namus, şeref, onur, her şeyi hiçe sayar, çiğner geçer. Ben aşk diye böylesine derim.’

‘Siz öyle düşünebilirsiniz, ben böyle bir aşk anlayışına katılamıyorum.’

Bana doğru dönmeden, sesini alçaltarak yavaşça:

‘Bir kadın,’ diye mırıldandı, ‘güzel, genç, ateşli bir kadın, size, sizi sevdiğini söylerse ne yaparsınız örneğin?’

‘Bu, söyleniş şekline bağlı,’ dedim, ‘ne şekilde söylenirse ona göre...’

‘Saçma,’ diye sözümü kesti; ‘söyleniş şekli dediğiniz şey saçma.’

Sonra sesini biraz daha alçaltarak:

‘Örneğin ben,’ dedi, ‘ben sizi çılgınca sevdiğimi söylersem ne yaparsınız?’

Eeeeh, saygıdeğer hanımefendi, artık oyun oynamıyorduk. Berthe’in kolları boynuma dolanıvermişti. Dudakları, dudaklarımın üstünde dolaşıyor, vereceğim cevabı değerlendirmeye hazırlanıyordu.

Julien’e ihanet etmek ve bu yoz, güzel mahlûkun tutkusuna alet olmak? Hayır, hayır, böyle şeyleri düşünecek halde değildim artık. İş çığrından çıkmış, ok yaydan fırlamıştı; ben ona, o bana, birbirimizi parçalayıp yok etmek ister gibi bir şiddet ve öfkeyle sarılmıştık. Bu melodram sahnesinin, birkaç dakika içinde utanç veren perdesiyle üstümüze kapanması kaçınılmazdı. Ama, o kütük yok mu, az önce ocağa diklemesine koyduğum kütük, en kritik anımızda ızgarayı devirerek –anlaşılan mandalını iyi kapatmamıştım– alev alev odanın ta ortasına yuvarlanmaz mı? Birbirine sarılmış yumaklar, birdenbire nasıl çözülüverirlerse, Berthe’le ben deliler gibi çözüldük birbirimizden. Demin yaptığım gibi, bir tekmede meşe kütüğünü ocağa fırlattım; halının üstüne düşen kor parçalarını ayağımla ezdim. Tam bu sırada kapı açıldı, Julien içeriye girdi:

‘Oh, oh,’ diyordu, ‘görüyorum ki hiç kötü vakit geçirmemişsiniz. Ama üstünüz başınız neden karmakarışık böyle? Hem bu oda niye yanık kokuyor?’

Berthe, kocasının boynuna atıldı, yatıştırılamamış bir tutkunun öfkesiyle ağlar gibi:

‘Ah, kocacığım, sorma başımıza gelenleri,’ dedi, ‘Paul burada olmasaydı her şeyimiz yanıp kül olacaktı.’

Ve şömineden düşen odun olayını anlattı.

Ben, sonunu beklemeden kaçtım. Sonra bu olup bitenin huzursuz edici etkisi altında onlardan yavaş yavaş uzaklaştım. Belki de Berthe’in, Julien’in kalbine bir kuşku soktuğu duygusuydu bu uzaklaşmanın nedeni.

Nihayet düşündüm madam, çok düşündüm. Hadi ben de evleneyim, diyordum, ben de evleneyim, ama ya şömineden odun düşmez de namusum iki paralık olursa ne yapardım? Siz söyleyin, lütfen ne yapardım?”

26 Ocak 1882

İKİ ARKADAŞ

1870 Fransası.

Hava kan, duman, barut kokularıyla doluydu. Almanlar Paris kapılarına dayanmış; Fransa’nın kalbi durmak üzereydi. Serçeler, saçaklara pek ender konuyor. Paris günden güne boşalıyor, herkes ne bulursa onu yiyordu.

Berrak bir aralık sabahı esas mesleği saatçilik olan, ama bir tesadüf sonucu terlikçilik yapmaya başlayan Morissot, elleri pantolon ceplerinde, midesi boş, bulvarlarda kederli kederli dolaşıyordu. Birdenbire, karşı yönden gelen birisiyle karşılaştı, bir sevinç çığlığı kopardı:

“Bay Sauvage?..”

“Bay Morissot!..”

İki adam kucaklaştılar.

İyi kalpli, dürüst bir insandı bu Sauvage; özüne, sözüne güvenilir candan bir dost.

Morissot savaştan önce her pazar gün doğarken av takımlarını yüklenir, balık avlamaya giderdi. Argenteuil’den trene binerek Colombes’a ulaşır, bir süre yürür, sonra sandalla Marante Adası’na geçerdi. Marante, onun hayallere dalmasını sağlayan güzel manzaralı sessiz bir adacıktı; pek severdi burasını; gelir gelmez hemen avlanmaya koyulur, akşama kadar avlanırdı.

Bir süredir orada başka bir av meraklısıyla, Bay Sauvage’la karşılaşmaya alışmıştı. Sauvage, Notre-Dame-de-Lorette Sokağı’nda ufak bir tuhafiyeci dükkânı işletiyordu. Kısa boylu, şişman, neşeli bir adamdı. İki adam kısa süre içinde güçlü bir dostlukla birbirlerine bağlandılar. Hemen hemen bütün günlerini, ellerinde balık oltaları, ayakları suda yan yana geçirir olmuşlardı.

Avlanırken pek az konuşurlardı; düşünceleriyle, duygularıyla birbirlerine çok benzediklerini sezerler, birbirlerini takdir ve hayranlıkla süzerlerdi.

İlkbahar sabahları güneş Marante Adası’nda pırıl pırıl doğar, iki av meraklısının ayaklarının dibinden akan nehrin üstüne altından nakışlarını işlerdi. Her taraf bahar sabahlarının mis gibi taze kokularıyla dolar, manzarayı hayran hayran seyreden ve bu kokuları derin derin içine çeken Morissot, arkadaşına:

“Ne şahane bir sabah, değil mi?” diye sorar, Sauvage’dan da:

“Gerçekten öyle,” cevabını alırdı.

Bu kadar basit düşünce alışverişi bile birbirlerini anlamalarına, takdir etmelerine yetiyordu.

Sonbaharda güneş batarken gökyüzü baştan başa kırmızılara boyanır, suların yüzeyinde erguvan kırmızısı şekiller uçuşur; daha o zamandan kışın yaklaştığını haber veren serin rüzgârlar ağaçları sallar, ince dalları koyu erguvan renginde hâle hâle tüllerle sarar, bu tabloyu gülümseyerek seyreden Sauvage, arkadaşına:

“Ne eşsiz manzara,” der, gözlerini oltasından ayırmayan Morissot’dan da:

“Gerçekten öyle,” karşılığını alırdı.

Şimdi iki eski ahbap, birbirlerini görüp tanıyınca, ilk kez birbirlerini, çok değişmiş bulduklarını saklamadılar. Sauvage:

“Nedir bu başımıza gelenler dostum?” diye yüksek sesle sordu.

Morissot bitkin durumdaydı:

“Alınyazımız çok karaymış,” diye konuştu, “şu havanın güzelliğine bak dostum, şu gökyüzünün berraklığına bak, sanki aralık ayında değil de ilkbahardayız.”

Gerçekten de gökyüzü tertemiz, masmaviydi. Yan yana yürümeye başladılar. İkisi de düşünceli, ikisi de kederliydi.

Morissot:

“Balık avladığımız günleri hatırlıyor musun?” dedi. “Ne tatlı günlerdi onlar.”

Sauvage, şiir okur gibi içten bir sesle:

“Hatırlamaz olur muyum,” dedi, “çıkar mı hatırımdan o tatlı günler?”

Küçük bir meyhaneye uğrayarak birer kadeh apsent[6] içtiler. Aç karnına alkol çabucak başlarına vurdu. Tekrar bulvara çıkınca Morissot:

“Bu bir kadeh bana pek iyi geldi, birer tane daha içsek mi ne dersin?” diye sordu.

“Hay hay...”

Başka bir şarapçıya uğrayarak kadehlerini tazelediler.

İkişer kadeh içtikten sonra hemen hemen çakırkeyif olmuşlardı.

Bulvardaki ağaçları hışırdatan tatlı meltem iki kafadarın yüzlerini okşuyordu. Sauvage durdu, arkadaşına baktı:

“Şeeey,” diye kekeledi, “bugün oraya gitsek mi yine? Ne dersin? Ha?”

“Nereye?”

“Balık avına.”

“Balık avına mı?”

“Evet, Marante Adası’na. Fransız ileri karakolları Colombes’a yakındır. Alay kumandanı benim dostumdur. Bizi kolayca sınırdan geçirir sanıyorum.”

Morissot heyecanından tıkanır gibi olmuştu. Titrek bir sesle:

“Mesele yok öyleyse,” dedi, “ben hazırım.”

Derhal av takımlarını almak için birbirlerinden ayrıldılar. Bir saat sonra geniş bulvarda yan yana yürüyorlardı.

Karargâha varınca Albay Dumoulin, iki dostun ricasını gülümseyerek dinledi ve sınırı geçebilmeleri için gereken izni verdi.

İki ahbap, ellerinde izin kâğıdıyla, sevinçlerinden uçarak hemen yola çıktılar. İleri karakolları geçtikten sonra düşmanın işgali altında bulunan araziye girdiler. Seine Nehri boyunca uzanan bağların kenarına vardılar. Saat on bir olmuştu. Argenteuil kasabasının karşısındaki geniş toprakların harap bir görünüşü vardı. Orgemon ve Sannois tepeleri bu toprakları çevreliyordu. Nanterre’e kadar genişleyen ova, çıplak kiraz ağaçları ve hüzünlü tarlalarıyla göz alabildiğine uzanıyordu.

Sauvage, tepeleri göstererek mırıldandı:

“İşte oradalar.”

“Kim?”

“Kim olacak, Almanlar!”

Bu tek kelime onları tepeden tırnağa titretti. Gerçi Almanlar o zamana kadar oralarda görülmemişlerdi, ama bütün bölgeyi kontrol altında tuttukları biliniyordu.

İki arkadaşın içine şüphe ve korku düşmüştü: Bu barbar millete karşı duydukları kin ve nefretle karışık garip bir korku.

Morissot tutuk tutuk:

“Ya karşımıza çıkıverirlerse?” dedi.

Sauvage, Parislilere özgü şakacılığı elden bırakmayarak:

“Boş ver,” dedi, “kendilerine bir balık tavası ikram eder, geçer, gideriz.”

Ne var ki, çevrenin derin sessizliği kuşku ve endişelerini artırıyordu; köyde dolaşmaya cesaret edemediler.

Morissot:

“Canım,” dedi, “niye korkuyoruz ki, yola çıktık bir kez, artık devam edeceğiz!”

İki büklüm yerlerde sürünerek, büyük fundalıklar arkasına saklanarak, gözleri endişe dolu, kulakları tetikte yol almaya başladılar. Şerit gibi uzayan çıplak bir yol, nehir kenarına iniyordu. Koşar adım yolu geçtiler. Sahile ulaşınca uzun sazlıkların arasına gizlendiler. Morissot, kulağını toprağa yapıştırıp etrafı dinledi. Hiçbir ayak sesi duymadı; anlaşılan buralarda in cin top oynuyordu. Avlanmak için hazırlığa başladılar.

Tam karşılarında bulunan Marante Adası, onları öteki sahilden gizliyordu. Adanın küçük lokantası ve motelin panjurları kapalıydı. Ada yıllardır terk edilmiş gibi görünüyordu.

Sauvage ilk oltada bir tatlı su kayabalığı çekip aldı, Morissot bir ikincisini yakaladı. Artık kamışlarını her sudan çıkarışlarında küçük gümüş renginde bir balığın çırpındığını görüyorlardı. Hiç böylesine verimli bir parti yapmamışlardı.

Tuttukları balıkları büyük bir sevinçle sık delikli bir file torbaya dolduruyorlardı. Uzun süredir yoksun kaldıkları balık avlama zevkine kendilerini kaptırmış, gittikçe artan bir hırs ve heyecanla avlanıyorlardı.

Birdenbire, sanki yeraltından gelen derin bir gümbürtü havayı sarstı. Top atılıyordu. Morissot başını çevirince, solda Valérien Dağı’nın beyaz bir kuş başını andıran tepesinden kara bir duman bulutunun kopup dağıldığını gördü. Bu dumanı ikinci bir duman ve patlama izledi, sonra bir üçüncüsü, bir dördüncüsü.

Dağın tepesindeki istihkâmlar ölüm ve ateş püskürtmeye başlamışlardı. Yükselen dumanlar, berrak gökyüzünde kül renkli ufak bulut parçaları oluşturuyorlardı.

Sauvage omuzlarını silkerek:

“Yine başladılar,” diye mırıldandı.

Gözlerini oltasından ayırmayan Morissot, tedirgin ve hiçbir neden olmaksızın sağa sola saldıran bu görünmez düşmana karşı, yumuşak huylu adamlara özgü bir öfkeyle:

“Ne elde edecekler yani,” diye homurdandı, “bu tür bilinçsizce saldırılar karşısında insanın ölmesi için gerçekten budala olması gerekir.”

Bir tatlı su kefali yakalamak üzere olan Sauvage:

“Bu herifler,” dedi, “ille de bir şey elde etmek için değil, gösteriş için bile saldırabilirler!”

“Ne kadar sürecek bu şuursuz gösteri?”

“Orası bilinmez. Ayrıca bizimkilerde de suç var; Fransa, bugünkü haliyle bu savaşa girmemeliydi!”

“Bunda haklısın.”

Konu politikaya dökülünce, her şeyde olduğu gibi hemen görüş birliğine vardılar ve derhal, kendi sade dünyalarından çıkıp çetin politika sorunlarını eleştirmeye koyuldular.

Valérien Dağı bu sırada korkunç patlamalar altında inliyordu.

Sauvage içini çekti:

“Her savaşta mutlaka bir galip, bir de mağlup vardır. Bu bir hayat mücadelesi.”

Morissot acı acı güldü:

“Ölüm mücadelesi demek daha doğru olur.”

Birdenbire arkalarında ayak sesleri duyarak titrediler. Başlarını çevirince, hemen hemen omuz başlarında tepeden tırnağa silahlı adamlar gördüler; iri yarı, sakallı dört Alman askeri çevrelerini sarmıştı.

Oltaları ellerinden düştü, nehre atlamak istediler, ama geç kalmışlardı. Kıskıvrak yakalandılar, bir kayığa bindirilip Marante Adası’na götürüldüler.

Kimsenin yaşamadığı sanılan Marante Adası’nın arkasındaki bölgede Alman silahlı birliği kamp kurmuştu. Bir sandalyeye, ata biner gibi oturmuş, porselenden kalın pipo tüttüren dev cüsseli bir subay, iki arkadaşı görür görmez mükemmel bir Fransızca ile:

“Oh, oh,” dedi, “iyi avlandınız mı bakalım sayın baylar?”

Bir asker, balık dolu file torbayı komutanın ayaklarının ucuna bıraktı. Subay gülümsedi:

“Hiç de fena gitmediği anlaşılıyor, ama sizinle daha önce başka şeylerden söz edeceğiz. Beni dinleyin ve paniğe kapılmayın. Bence siz, bizi gözetlemek için gönderilmiş iki casustan başka bir şey değilsiniz. Balık avı sadece göz boyamaca. Planınız sökmedi, elime düştünüz. Bu durumun hiç de lehinizde olmadığını takdir edersiniz; çünkü sizinle savaştayız. Yalnız bir nokta var; ileri karakollardan geçmek için bir şifre aldığınız muhakkak, bu şifreyi bana söylerseniz size karşı insaflı davranabilirim.”

İki dost, mosmor kesilmiş, ayakta duruyorlardı. Elleri titriyordu. Subay devam etti:

“Bu mesele tamamıyla aramızda kalacak ve hiç kimse bilmeyecek. Sessiz sedasız buradan çekip gideceksiniz. Bu sır benimle birlikte gömülecek, ama reddederseniz ölüm fermanınızı imzalamış olursunuz. İkisinden birini tercih edin!”

İki arkadaş heykel gibi hareketsiz kalakalmışlardı. Subay elini nehre doğru uzattı:

“Düşünün ki,” dedi, “beş dakikada bu nehrin dibini boylamanız ya da çoluk çocuğunuza kavuşmanız sizin elinizde.”

Valérien Dağı korkunç homurtularını sürdürüyordu.

İki avcı ayakta, büyük bir sükûnetle sonucu bekliyorlardı. Komutan Almanca bazı emirler verdi. Bir manga asker, hizaya gelerek silahlarını yere dayadılar.

Subay:

“Size bir dakika izin veriyorum,” dedi, “bir saniye bile fazlası yok, karar verin!”

Sonra ayağa kalktı, Morissot’yu kolundan tutarak bir kenara çekti:

“Çabuk bana parolayı söyle,” diye fısıldadı, “arkadaşın farkına bile varmaz, ben merhamet etmiş görünür, sizi salıveririm!”

Morissot hiç cevap vermedi.

Subay aynı denemeyi Sauvage üstünde de yaptı, ondan da bir sonuç alamadı.

Bunun üzerine iki arkadaşı yan yana getirdiler. Kumandanın bir işaretiyle askerler silahlarını kaldırdılar.

Bu sırada Morissot’nun gözleri birkaç adım ötede, çimenler üstünde duran balık torbasına ilişti. Güneş ışını hâlâ çırpınan balıkların üstüne düşüyordu. Terlikçinin gözleri yaşla doldu, arkadaşına dönerek:

“Hoşça kal Bay Sauvage,” dedi, “hakkını helal et!”

Sauvage metanetle karşılık verdi:

“Hoşça kal, Bay Morissot, sen de helal et!”

Birbirlerinin ellerini sıktılar.

Subay:

“Ateş!” diye bağırdı.

On iki silah birden patladı.

Sauvage sallanarak yüzükoyun düştü; daha iri yapılı olan Morissot bir an dimdik durdu, sonra iki eli kan fışkırmaya başlayan göğsüne gitti, gözleri havaya dikildi ve arkadaşının üstüne devrildi.

Erler koşuştular, ip ve taş getirdiler, taşlar iplere, ipler de iki ölünün ayaklarına bağlandı, sonra ikisini de sahile sürüklediler.

Valérien Dağı baştan aşağı duman ve ateş kesilmişti.

İki asker Morissot’yu, diğer ikisi Sauvage’ı kaldırdı, sağa sola birkaç kez salladıktan sonra var güçleriyle suya fırlattılar. Tok bir cumburtu işitildi, ayaklarındaki taşlarla ağır çeken iki ceset dimdik doğrularak battı. Su köpürdü, açılıp kapandı, sonra tekrar düzeldi, küçük dalgalar sahile kadar geldiler, bir parça kan, suyun üstüne çıkmıştı.

Alman dişleri arasından homurdandı:

“Şimdi de avlanma sırası balıkların.”

Sonra ayağa kalktı, balıkla dolu torbaya baktı:

“Şunları güzelce kızartın!” emrini verdi, “iki enayi parolayı söylemediler, hiç olmazsa balıklarını yiyelim, bu da bir kazançtır!”

5 Şubat 1883

KURT

İhtiyar Marki d’Arville, bu öyküyü bize Saint Hubert’de, Baron de Ravels’in evinde, akşam yemeği biterken anlatmıştı.

O gün şatoda avcılar bir geyik kovalamışlardı. Bu takibe katılmayan tek misafir ihtiyar markiydi, çünkü, o hiçbir zaman avlanmazdı.

Enfes akşam ziyafeti boyunca hep av hayvanlarının öldürülmesi konuşuldu. Kadınlar bile bu inanılması güç, kanlı öykülerle ilgileniyorlardı. Konuşanlar, insanların hayvanlara nasıl saldırdıklarını –suratlarını türlü mimiklerle buruşturarak– taklit ediyor, kollarını kaldırarak gürleyen bir sesle anlatıyorlardı.

Marki d’Arville, biraz ölgün, biraz uyuşuk bir sesle konuşmaya başladı; ama sesi üzüntülü, anlatışı şiirseldi. Bu öyküyü çoğu kez tekrarlamış olmalıydı; çünkü anılarını hızla canlandırmak için ustalıkla seçilmesi gereken sözcükleri büyük bir ustalıkla seçiyordu.

“Ben hayatım boyunca avlanmadım. Babam, büyükbabam da avlanmazlardı. Dedemin babası da... O, av hastası bir adamın oğluydu. 1764’te öldü; nasıl öldüğünü size anlatacağım:

Adı Jean’dı; evliydi, küçük kardeşi François d’Arville, Lorraine’de, ormanlar arasındaki şatomuzda oturuyordu.

François d’Arville, av düşkünlüğü yüzünden bekâr kalmıştı.

İkisi de bütün yıl durup dinlenmeden avlanırlardı. Avdan başka bir şeyden anlamaz, yalnız avdan söz eder, yalnız bunun için yaşarlardı. Av tutkusu benliklerini öylesine sarmıştı ki, kafalarında, kalplerinde başka hiçbir şeye yer bırakmamıştı.

Avlandıkları sürece, herhangi bir nedenle asla rahatsız edilmek istemezlerdi; bunu şiddetle yasaklamışlardı. Dedem dünyaya geldiği zaman babası bir tilkinin peşinde koşuyormuş. Doğum olayı Jean d’Arville’i yolundan alıkoyamamış; sadece bir küfür savurmuş: ‘Bu piç kurusu avın sonunu bekleyemez miydi yani!’ diye bağırmış.

Kardeşi François, ağabeyinden daha tutkulu bir av delisiymiş. Her sabah şafakta kalkar, atlarını ve köpeklerini görmeye gider, sonra herhangi bir av hayvanını ininden çıkartmak için asıl ava çıkana kadar şatonun civarında uçan kuşları vururmuş.

Rivayete göre d’Arville kardeşler, son derece iri yarı, kalın kemikli, güçlü kuvvetli, kıllı kimselermiş. Ağabeyinden daha uzun boylu olan küçüğü, öylesine gür sesliymiş ki, haykırdığı zaman ormandaki ağaçların yapraklarını titretirmiş. Bu iki heybetli devin, ava çıkarken hayvanlarını mahmuzlayıp tırısa kaldırmaları tüyler ürpertici bir manzara oluştururmuş.

1764 yılında kış çok şiddetli geçmiş ve kurtlar çok azgınlaşmışlar.

Yollarda geç kalan köylülere saldırıyorlar, geceleri evlerin çevresinde dolaşıyorlar, bütün gece acı acı uluyorlar ve mandıralara girerek hayvanları parçalıyorlarmış.

Ortalıkta heyecanlı rivayetler dolaşmaya başlamış, beyaza çalar, boz renkte ve dana kadar büyük, çok iri, çok heybetli bir kurdun yerleşim yerlerine saldırdığı söyleniyormuş. Bu canavar, iki çocuğu yemiş, bir kadının kolunu koparmış, çok sayıda çoban köpeğini boğmuş. Hatta evlerin kapılarına kadar sokulmaktan bile çekinmiyormuş. Köylüler, canavarın mum alevini titreten soluklarını duyduklarını yeminlerle anlatıyorlarmış. Bütün kasabayı dehşetli bir korku sarmış. Akşam bastırınca kimse evinden dışarı çıkmaya cesaret edemiyormuş. Karanlıklar sanki bu canavarın hayaliyle doluymuş.

d’Arville kardeşler onu yakalayıp öldürmeye karar vermişler ve bütün av meraklılarını bu büyük ava çağırmışlar.

Ama araştırmalar sonuçsuz kalmış. Ormanlar, fundalıklar tek tek boşu boşuna araştırılmış, canavarı yakalamak şöyle dursun, izine bile rastlanamamış. Aksine hayvan, her araştırma gününün gecesinde, sanki peşine düşenlerden öç almak ister gibi yeni saldırılarda bulunuyor, hiç umulmadık bir yerde ya bir insanı ya da bir büyükbaş hayvanı parçalıyormuş.

Nitekim bir gece d’Arville şatosunun domuz ahırına girerek, en gözde iki domuz yavrusunu yemiş.

Bu, sanki d’Arville kardeşlere, canavarın açıkça bir meydan okumasıymış; hakaret gibi bir şeymiş; artık bıçak kemiğe dayanmış; bu hayvanın pis vücudunu dünya yüzünden mutlaka kaldırmak gerekiyormuş. Derhal en iri, en korkunç köpeklerini alarak, göğüsleri öfkeyle kabarmış olarak atlarına atlayıp ormanların yolunu tutmuşlar.

Sabahtan akşama, parlak güneşin çıplak ağaçlar ardına kavuştuğu ana kadar ormanları, vadileri, fundalıkları hallaç pamuğu gibi atmışlar, ama kurdun izine rastlayamamışlar.

Her ikisi de son derece öfkeliymiş; sinirden deliye dönmüşler. Etrafı çalılıklarla örtülü bir yoldan atlarını sürerek dönüyorlarmış. O kadar usta avcı olan kendilerine, bu kurdun böyle oyun etmesini bir türlü hazmedemiyor, ruhlarını kaplayan esrarengiz bir korkuyla bu işe biraz da şaşıyorlarmış.

Büyüğü, küçüğüne:

‘Bu canavar hiç de tekin bir mahluk değil; bir insan gibi düşünüyor, bir insan gibi planlar yaparak saldırıyor,’ demiş.

Küçüğü:

‘Ben de aynı kanıdayım. Acaba rahibe gidip kurşunlarımızı kutsal suya batırmamız mı gerekiyor? Yoksa piskopostan bizim için dua etmesini mi rica etsek?’ diye yanıtlamış onu.

Sonra susmuşlar.

Jean:

‘Bak,’ demiş, ‘batan güneşe bak, ne kadar kızıl bu akşam. Galiba büyük kurt başımıza yine bir bela getirecek.’

Sözünü daha bitirmeden, atı birdenbire şahlanmış; François’nınki de acı acı kişneyerek ileriye atılmış; tam karşılarına rastlayan sık yapraklarla örtülü bir fundalık, parçalanır gibi iki yana ayrılmış ve baştan başa boz renkte iri bir canavar görünmüş; görünmesiyle de yıldırım gibi ormana dalması bir olmuş.

İki kardeş bir sevinç çığlığı atmışlar; atlarının üstüne abanarak; onları mahmuzlarıyla, gürleyen sesleriyle, tepinmeleriyle öylesine canlandırmışlar, öylesine öfkelendirmişler ki, atlar ok gibi ileri atılmışlar. İki dev süvari, bacaklarının arasına kıstırdıkları iki dev hayvanla adeta uçuyorlarmış.

Atların karınları, yerdeki çalıları parçalıyor, kurumuş dere yataklarını geçiyor, yamaçlara tırmanıyor, dar geçitleri aşıyor, kardeşler sık sık ciğerlerinin var gücüyle köpeklerini ve adamlarını çağırıyorlarmış.

İşte bu çılgınca koşu sırasında büyükbabam Jean, birdenbire başını kalın bir ağaç dalına çarpıp cansız bir halde yere düşmüş.

François hemen durmuş; yere atlamış, ağabeyini kollarının arasına almış; başındaki yaradan kanla beraber beyninin de aktığını görmüş.

Cesedin yanına çökmüş, şeklini kaybetmiş ve kanlı bir harita halini almış olan bu başı dizlerinin üstüne koymuş, hayranlıkla bakmaya başlamış. Bu arada yavaş yavaş bir korku, o zamana kadar hiç duymadığı garip bir korku, ıssız ormanın korkusu ve kendilerinden öç almak için kardeşini öldürmüş olan esrarengiz kurdun korkusu içini kaplamış.

Karanlık iyice artıyor, hızla esen buz gibi bir rüzgâr ağaçları çatırdatıyormuş. François artık burada kalamayacağını anlamış; gücü tükenmiş, bayılacak hale gelmiş. Titreyerek ayağa kalkmış. Ne boruların seslerini, ne köpeklerin havlamalarını işitebiliyormuş artık. Her şey susmuş, karanlığa gömülmüş. Bu dondurucu gecenin gamlı sessizliğinde korkunç şeyler saklıymış.

François d’Arville, dev kollarıyla kardeşinin ağır cesedini kucaklayıp kaldırmış, atın sırtına yüklemiş, hayallerle pençeleşerek şatoya doğru yola koyulmuş. Sarhoş gibiymiş ve hiçbir şey düşünemiyormuş.

Tam bu sırada bir keçi yolunda korkunç bir heyula belirip hızla aksi yöne geçmiş. Bu, boz renkli canavar kurtmuş. François dehşetli bir ürpermeyle sarsılmış; soğuk su damlası gibi bir şey belkemiğinden aşağı inmiş. Kafasında şeytan korkusu uyanan bir keşiş gibi, korkunç canavarın geri dönmesiyle yarı çıldırmış bir halde kocaman bir istavroz çıkarmış; ama gözleri kardeşinin cesedine takılınca, birdenbire korkusu sevince dönüşmüş, dev gibi cüssesi tarif edilemez bir öfkeyle titremiş, atını mahmuzlayarak canavarın peşinden atılmış.

Hiç tanımadığı ormanlardan geçiyormuş. Gözleri, ağaçlara değil, önünden kaçan beyaz lekeye odaklanmış.

Onu böylece fundalıklarda, balta görmemiş korularda, kurumuş dere yataklarında kovalamış. Atı da kendisi gibi kudurmuş; bilinmeyen, esrarengiz bir güç onu geriyor, yay gibi ileriye fırlatıyormuş. Boynu dimdik uzanmış, ağaçlara, kayalara çarpıyor, dörtnala koşuyor, koşuyormuş. Ölünün başı ve ayakları eyerden aşağı sarkmış. Dikenler saçlarına takılıyor, başı ağaç kütüklerine çarptıkça etrafına kan pıhtıları sıçratıyor, hayvanın üzengilerini de ağaç kabukları parçalıyormuş.

Birdenbire ormandan çıkmışlar. Dağların üstünden ay yükseliyormuş. Bir vadiye dalmışlar. Bu vadi, simsiyah kayalarla çevriliymiş. Her yönü baştan başa taş yığınlarıyla doluymuş ve hiçbir yönden geçit vermiyormuş. Kaçacak yer bulamayan kurt ister istemez geri dönmüş.

François, kayalarda gök gürültüsü gibi yankılar yapan bir sevinç narası atıp, elinde bıçağıyla atından yere atlamış.

Kurt, sırtı kamburlaşmış, tüyleri diken diken olmuş bir halde onu bekliyormuş; gözleri bir çift yıldız gibi parlıyormuş. Ama dev avcı, canavara saldırmadan önce kardeşini kucaklayarak bir kayanın üstüne oturtmuş, bir kan yığınından ibaret başına taş parçalarından destek yapmış, sonra gür sesiyle kulağına:

‘‘Bak Jean! Bak! Şu kurda bak!’ diye seslenmiş.

Ve şimşek hızıyla canavarın üstüne atılmış. Bir dağı devirecek, taşları avuçlarında eritecek güçte hissediyormuş kendini. Kurt, onu ısırmak ve karnını deşmek için saldırmış, ama François, bıçağını kullanmaya bile gerek görmeden kurdu boğazından yakalamış ve yavaş yavaş boğmaya başlamış. Hem boğuyor, hem de sevinç naraları atarak kardeşine sesleniyormuş:

‘Kurdu görüyor musun Jean? Nasıl geberttiğimi, nasıl boğduğumu görüyor musun?’

Kurt çok fazla direnememiş, hareketsizleşip ölmüş.

François, canavarın leşini sürükleyip getirerek, kardeşinin ayaklarının dibine fırlatmış:

‘İşte!’ diye bağırmış, ‘bütün dünyayı velveleye veren canavarın sonu! Doya doya bak Jean!’

Sonra, kardeşinin cesediyle kurdun leşini atına yükleyip, şatonun yolunu tutmuş.

Şatoda, canavarın ölümünü anlatırken zafer naraları atıyor, kardeşinin nasıl öldüğünü açıklarken saçını sakalını yoluyormuş. Tepine tepine gülüyor, inleye inleye ağlıyormuş.

Biraz kendini toplayınca gözyaşlarına boğularak şöyle demiş:

‘Bu zavallı Jean, hiç olmazsa kurdu nasıl boğduğumu görseydi, eminim ki mutlu ölürdü.’

Büyükbabamın dul karısı, o gün oğluna avdan nefret etme duygusunu aşılamış ve bu, babadan oğula aktarıla aktarıla bana kadar geldi.”

Marki d’Arville susmuştu. Dinleyenlerden biri:

“Bu bir efsane değil mi?” diye sordu.

Marki:

“Hayır,” dedi, “baştan başa gerçek!..”

Bir kadın tatlı bir sesle söze karıştı:

“Efsane ya da gerçek, ne olursa olsun, insanın bu tür tutkuları olması çok hoş bir şey...”

14 Kasım 1882

BAYAN KOKOT[7]

Akıl hastanesinden çıkmak üzereydik. Avlunun köşesinde uzun boylu, zayıfça bir adam gördüm. Hayali bir köpeği çağırır gibi, ellerini kalçasına vurarak işaretler yapıyor, şefkat dolu tatlı bir sesle sürekli olarak:

“Kokot, Kokotçuğum, buraya gel benim güzel Kokotum!” diye bağırıyordu.

Doktora sordum:

“Bu da kim?”

“İlginç biri değil,” dedi doktor, “François adında bir arabacı. Köpeğini suya attıktan sonra çıldırmış.”

Israr ettim:

“Önemsiz, basit şeyler bazen yüreğimizi etkiler, anlatın!” dedim.

“Bize bir seyis arkadaşı anlatmıştı, herkes de olayı biliyor:

Paris civarında, Seine Nehri kıyısında etrafı ormanla çevrili bir villada oturan zengin bir ailenin yanında arabacıydı bu François. İyi kalpli ve saf bir adamdı.

Bir akşam, eve dönerken François’nın peşine bir köpek takıldı. Önce aldırmadı, ama hayvan, ayağının dibinde yürümeye devam edince, dönüp baktı. Bu köpeği bir yerden tanıyıp tanımadığını anlamaya çalıştı. Hayır, onu hayatında ilk kez görüyordu.

Hayvanın kocaman sarkık memeleri vardı; açlıktan bir deri, bir kemik kalmıştı. Kuyruğunu apış arasına kıstırmış, kulaklarını kısmış, François’nın peşinden geliyor, o yürürse yürüyor, durursa duruyordu.

François, bu canlı iskeleti kovdu:

‘Hoşşşt, defol, defol!..’

Köpek birkaç adım geriledi ve oturarak bekledi; sonra arabacı tekrar yürümeye başlayınca yine peşine takıldı.

Bu kez, arabacı durdu; yerden taş alır gibi yaptı, hayvan, memelerini sallayarak biraz daha uzağa kaçtı, ama adam arkasını döner dönmez tekrar geldi.

Sonunda arabacı François’nın merhamet damarı kabardı. Köpeği çağırdı. Hayvan korka korka yaklaştı. François bu iskelet gibi bedeni eliyle okşadı; onun perişan halinden duygulanarak:

‘Hadi, gel bakalım,’ diye söylendi.

Hayvan, kabul edildiğini anlamıştı; kuyruğunu sallayarak yeni efendisinin önünden koşmaya başladı.

François onu, ahırdaki samanlığın üstüne yatırdı, hızla mutfağa gitti, ekmek getirdi. Hayvan tıka basa karnını doyurduktan sonra tostoparlak olup uyudu.

Ertesi gün François, olayı efendilerine anlattı; anlayış gösterdiler; köpeğe bakmasına izin verdiler. Gerçekten de bu köpek, uysal, zeki ve sevimli bir hayvandı.

Ama kısa zamanda büyük bir kusuru ortaya çıktı. Aşk konularında çok ateşliydi; derhal civardaki köpeklerle ilişki kurdu ve bu köpekler, gece gündüz villanın çevresinde serserilik etmeye başladılar.

O, erkek dostlarının yaltaklanmalarını, kendisini ağıra satmak isteyen bir kız havasıyla karşılıyor, aralarında ayrım yapmayarak hepsiyle iyi geçiniyor, havlayan hayvan cinsinin çeşitli cinslerini peşinden sürüklüyordu. Aralarında şişmanları, zayıfları, eşek kadar iri olanları vardı. Bunları bitmez tükenmez koşullarla yollarda gezdiriyor, kendisi çimende dinlenirken öteki köpekler, etrafını çember yapıp sarıyor, dilleri bir karış dışarıda onu seyre dalıyorlardı.

Halk bu köpeğe bir garabet gözüyle bakıyordu: Bu dolaylarda böylesine bir şey görülmemişti. Kasabanın veterineri bile bu kadar azgın bir köpeğe hiç rastlamadığını söylüyordu.

Bizimki, akşamları ahırdaki yuvasına dönünce köpek sürüsü de gelip villaya yerleşiyordu; parkı çeviren çitin deliklerinden usul usul içeriye akıyor, çiçeklikleri talan ediyor, sepetleri deliyor, bahçıvanı çileden çıkarıyorlardı. Bütün gece evin çevresinde dolaşıp havlıyor, sevgililerinin barınağından uzaklaşmak niyetinde olmadıklarını ilan ediyorlardı.

Gündüzleri bile pervasızca evin içine kadar sokuldukları oluyordu. Bu, bir istila, bir bela, bir felaketti. Evdekiler, her an merdivenlerde, odalarda, sarı renkte, tüylü, kuyruklu, küçük köpeklerle, av köpekleriyle, yeri yurdu belirsiz pis sokak köpekleriyle, buldoglarla, çocukların ödlerini patlatan iri terre-neuve[8] köpekleriyle burun buruna geliyorlardı.

Kasabada on kilometrelik çevre içinde nereden geldikleri belirsiz, kimin malı oldukları meçhul köpekler görülmeye başlandı. Bunlar, hayal gibi, ortaya bir çıkıp bir kayboluyorlardı.

Bütün bu münasebetsizliklere rağmen François, Kokot’una tapıyordu. Her ne kadar köpeğin adı, huyuna suyuna tam uyan bir anlam taşıyorduysa da[9] o, aklına hiç kötülük getirmeden bu adı takmıştı sevgili köpeğine. İkide bir:

‘Bu Kokot, köpek değil, insan; tek eksiği konuşamaması,’ diyordu.

Ona, kırmızı meşinden bir tasma yaptırmış, üstüne şu sözcükleri kazıtmıştı: Arabacı François’nın Bayan Kokot’u.

Kocaman bir köpek olmuştu Kokot; eski durumunun tam aksine, semirmiş ve güzelleşmişti; karnının altında iri dolgun memeleri yine sallanıyordu; şişman adamlar gibi bacaklarını aça aça yürüyordu. Koşmak zorunda kaldığı zaman nefesi kesiliyor, dili bir karış dışarı fırlıyordu.

Görülmemiş bir doğum bereketi gösteriyordu. Yılda dört kez yavruluyor, adeta köpek cinsinin her renkte, her boyda canlı örneklerini sunmakta kusur etmeme çabası içinde çırpınıyordu. François, sütü kaçmaması için bu yavrulardan yalnız bir tanesini alıkoyuyor, diğerlerini önlüğüne doldurarak nehre atıyordu. Sevgili Kokot’unun sağlığı bozulur kaygısıyla hiç acıma duymuyordu bu işi yaparken.

Serseri köpekler yüzünden aşçının şikâyeti, bahçıvanın şikâyetlerine katıldı. Aşçı kadın, mutfaktaki fırının altında, büfenin içinde, kömürlükte çeşit çeşit köpeklerle karşılaştığından yakınıyordu. Bu muzır hayvanlar rastladıkları her şeyi çalıp götürüyorlardı.

Ev sahibi durumdan tedirgindi; François’yı çağırarak köpeğin icabına bakmasını emretti. François çok kederlendi bu emir karşısında; Kokot’u başka bir yere yerleştirmenin çarelerini aradı, ama hiç kimse buna yanaşmadı. Tek bir çare kalıyordu: Kokot’u çiftlikten uzaklaştırmak. Bir arabacı, ufak bir ücret karşılığında bunu yapmayı kabullendi: Köpeği, Paris’in karşı yakasında Joinville-le-Pont’a götürüp bırakacaktı.

Aynı gece Kokot geri geldi.

Onu daha uzak yerlere, dönüp gelemeyeceği bir yere göndermek gerekiyordu. François, Havre’a giden trenin şefiyle anlaştı. Bu adam Kokot’u Havre’a götürecek, orada salıverecekti.

Üç gün sonra köpek, bitkin, perişan bir halde, sürüne sürüne çiftliğe döndü.

Çiftlik sahibi merhamete geldi ve köpeğin icabına bakılması için bundan böyle ısrar etmedi.

Ama, bunun hemen ardından serseri köpekler, görülmemiş bir azgınlıkla köşkü istila ettiler. Bir gece büyük bir ziyafet veriliyordu. Bir buldog köpeği, aşçının gözleri önünde muhteşem bir tavuk kızartmasını kapıp götürdü. Kadıncağız bu canavarla baş edemezdi elbette.

Patron, fena bozuldu bu kez. François’yı çağırdı, öfkesinden titreyerek:

‘Bana bak!’ diye bağırdı, ‘ya bu baş belası köpeği yarın sabah nehre atarsın ya da tası tarağı toplayıp buradan defolursun, anlaşıldı mı?’

François, bitkin bir halde odasına çıktı, köpeğini öldürmektense buradan gitmeyi tercih ederdi. Eşyasını toplamaya başladı. Sonra düşündü: Bu köpeği peşinde sürükledikçe, başka bir yerde iş bulabileceği şüpheliydi: Burada iyi para alıyor, istediği gibi yiyip içiyordu. Bir köpek için bu rahatı tepmek doğru olabilir miydi? Bunları düşüne düşüne kesin kararını verdi: Bu köpekten yakasını kurtaracaktı.

Kötü bir gece geçirdi. Gün ağarırken ayaktaydı. Sağlam bir ip alıp Kokot’un yanına gitti. Köpek efendisini görünce yavaşça kalktı, gerindi ve hafiften havlayarak ayaklarına süründü.

O zaman François, birdenbire cesaretinin kırıldığını hissetti: Köpeğini kucakladı, uzun kulaklarını çekiştirip çenesini okşayarak, bildiği bütün şefkat ve sevgi kelimeleriyle onu öpücüklere boğdu.

Civarda bir saat, sabahın altısını çalıyordu. Artık tereddüt edemezdi. Kapıyı açtı, ‘Kokot, gel,’ dedi, hayvan kuyruğunu salladı: Efendisiyle dışarı çıkması gerektiğini anlamıştı.

Nehrin dik sahiline vardılar. François suyun derin bir yerini seçti. Beraberinde getirdiği ipin bir ucunu köpeğin tasmasına bağladı, yerden büyük bir taş aldı, ipin öteki ucunu sıkı sıkıya taşa sararak düğümledi. Sonra Kokot’u kollarının arasına aldı, terk edilen bir insan gibi uzun uzun öptü, öptü. Köpeği göğsünde tutuyor, hafiften sallıyor, ‘Kokot, benim güzel Kokot’um, benim bir tanem,’ diyerek öpüyor, okşuyordu.

Köpek, kesik kesik sevinç homurtularıyla karşılık veriyordu.

Belki on kez onu fırlatıp atmak istedi, ama atamadı.

Sonunda kararını verdi, bütün gücüyle köpeği mümkün olduğu kadar uzağa fırlattı. Köpek şaşırmıştı, bunu efendisinin bir şakası sanmıştı, galiba efendisi ona vakitsiz bir banyo yaptırmak istiyordu. Yüzmeye çalıştı, çırpındı, yapamadı, çünkü taş onu dibe çekiyor, yavaş yavaş batıyordu. Efendisine şaşkın şaşkın, insan gibi bakıyor, sanki bu garip, bu gaddarca davranışının nedenini soruyordu. Ama cevabını almaya vakit bulamadan boğulmaya başlamıştı. Başı suya gömüldü, arka ayakları bir süre suyun dışında çılgınca tepindi, sonra onlar da kaybolup gitti.

Su kabarcıkları suyun yüzeyinde patlıyor, nehrin bu noktasında sanki hafif bir kaynama oluyordu. François, dehşete kapılmış, taş kesilmiş bir durumda bu kaynamaya bakıyor, suyun içinde Kokot’un kıvrılarak boğulduğunu görür gibi oluyordu. Kalbinin tüm saflığıyla hıçkırarak mırıldandı:

‘Zavallı Kokot, şu anda benim için ne düşünmüştür acaba?’

Köpeğini boğduktan sonra François saçma sapan konuşan tuhaf bir adam olmuştu. Bir ay hasta yattı. Her gece rüyasında köpeğini görüyor, Kokot’un ellerini yaladığını hissediyor, havladığını duyuyordu. Bir süre sonra doktor kontrolü altına girmesinin gerekli olduğuna karar verildi. Biraz kendini toparladı. Haziran sonunda efendileri onu, Rouen civarındaki malikânelerine götürdüler.

Burası, Seine Nehri sahiliydi. Her sabah bir seyis arkadaşıyla nehre iner, onunla beraber yüzerek karşı sahile geçerlerdi.

Yine bu sabahların birinde suda oynaşıp şakalaşırlarken arkadaşı François’ya:

‘Hele şu gelen şeye bak, bundan sana güzel bir kotlet[10] yaptırmak isterdim!’ diye seslendi.

Suyun üstünde ağır ağır kendilerine doğru gelen şey, tüyleri dökülmüş, bacakları havaya kalkmış, suda şişmiş kocaman bir hayvan leşiydi. François kulaç atarak leşe yaklaşırken beriki şakasına devam ediyordu:

‘Pek taze değil, ama hiç önemi yok, eti budu yerinde...’

François çürümüş, şişmiş kadavranın çevresinde dönüyordu. Birdenbire sustu, garip bir dikkatle leşe baktı. Dokunmak ister gibi bir hareket yaptı, biraz daha yaklaştı. Gözleri, hayvanın boynundaki tasmaya dikilmişti. Kolunu uzattı, leşi boğazından kavrayarak çevirdi, kendisine doğru çekti. Tasmanın üstündeki yazıyı okudu: Arabacı François’nın Bayan Kokot’u.

Kokot’un ölüsü, altmış kilometre uzakta tekrar efendisini bulmuştu.

François’nın ağzından insan sesine benzemeyen bir çığlık çıktı; var kuvvetiyle sahile doğru yüzmeye başladı. Ayakları toprağa basınca meydana doğru koşmaya başladı.

Çıldırmıştı.”

20 Mart 1883

AŞK

Bir Avcının Anı Defterinden
İki Üç Sayfa

Az önce gazetede bir aşk faciası okudum: Erkek kadını öldürmüş, sonra da kendi canına kıymış. Öldürmeyi göze aldığına göre bu kadını gerçekten seviyormuş demek. Ölen kim? Öldüren kim? Bunlar hiç ilgilendirmedi beni; sadece aşkları önemli göründü bana bu talihsiz çiftin. Beni içten etkilediği, düşündürdüğü ve biraz da şaşırttığı için değil, bana bir gençlik anımı, garip bir av anımı hatırlatması bakımından... Öyle bir anı ki, haç işareti gökyüzünde ilk Hıristiyanlara nasıl görünmüşse, aşk, bu faciada bana öyle görünmüştü.

Ben ilkel insanın içgüdüleriyle doğdum. Yazmaya yetenekliyimdir, insanlarla birlikte olmaya bayılırım. Ava müthiş tutkunum: Kana bulanmış ay, kan bulaşığı kuştüyü ve kan bulaşığı kendi ellerim beni kendimden geçirircesine zevklendirir.

O yıl sonbaharda soğuklar birden bastırmıştı. Amcamın oğlu Karl, de Rouville beni gündoğumunda bataklıkta ördek avlamaya çağırdı.

Kırk yaşlarında kızıl saçlı, kızıl sakallı, güçlü kuvvetli bir adamdı bu Karl; köy kibarı; yani yarı yarıya medenileşmiş hayvan; bununla beraber son derece neşeli oğlandı; eskilerin ‘şen şakrak’ dedikleri tipten. Sevimli kafası kusurlarını örter, onu sempatik gösterirdi. Ortasından ufak akarsu geçen bir vadide yarı şato yarı çiftlik, köhne, geniş bir evde oturuyordu.

Vadinin tepeleri, sağlı sollu ormanlarla örtülüydü. Bu ortaçağ ormanları görkemli ağaçlarla doluydu; nice yüzyıllar görmüş ağaçlar ki, doğanın başlangıcıyla beraber varolmuş sanılırdı. Bu ormanlarda, yılın her mevsimi en seçkin av kuşlarını bulmak ve vurmak mümkündü. Kalabalık şehirlerimizin semtine uğramadan geçen göçmen kuşlar bile, bu dallar ve ağaçlar ülkesinde uzun zaman öncesinden belki bize bir sığınak, bir köşe kalmıştır umuduyla burada dinlenirlerdi.

Vadi, çepeçevre arklarla sulanan geniş bir otlaktı. Daha uzakta kanallara ayrılan akarsu, geniş bir bataklık halinde vadiyi kaplıyordu. Ben ömrümde bu kadar bereketli bir av alanı görmedim. Karl bütün işini gücünü bu alanda görüyor, burasını bir avlanma parkı gibi kullanıyordu.

Bataklığı sıkı sıkıya örten, onu hareketli, canlı ve dalgalı hale getiren bitmez tükenmez saz kalabalığı şurada burada dar alanlar oluşturuyordu. Uzun boylu, kuru kemikli sandalcıların ite kaka yürüttükleri yassı kayıklar, durgun suların üstünde sazlara, kamışlara sürüne sürüne ilerler, telaşlı telaşlı yüzen küçük balıkları ürkütüp kaçırırlar, kara tepeli yabantavuklarını suya dalmaya mecbur ederlerdi.

Ben akarsuları çok, pek çok severim. Gerçi deniz daha büyük, daha hareketlidir, ama akarsuların güzelliği bambaşkadır. Akarsular, durmadan, dinlenmeden akıp geçip giderler. Bataklıklardaysa suda yaşayan hayvanların esrarengiz hayatının tümü çalkalanır. Bataklıklar, yeryüzünde başlı başına bir dünyadır; bataklıkların değişen bir hayatı, hiç değişmeyen sakinleri, geçici yaratıkları, kendilerine özgü sesleri, kıpırdanışları, gürültüleri ve tılsımları vardır. Bataklık ve sulak bir alan kadar, insana heyecan, korku ve hatta dehşet veren başka bir yer var mıdır yeryüzünde? Bu korku ve dehşet nereden gelir? Kımıldayan saz dalgaları mı, bu dalgalarda uçuşan garip ateşler mi, kamışların üstünde sürüklenen ve ölülerin kefenlerine benzeyen garip buharlar mı, yoksa, zaman zaman top seslerinden ve gök gürültülerinden çok, insana korku salan –bu öylesine hafif, öylesine hoş, öylesine içine girilmez ve anlaşılamaz– su şıpırtıları mı, bu bataklıkları ve rüya gibi alanları bilinmez ve tehlikeli tılsımlar saklayan alanlar haline getiriyor?

Hayır, daha başka bir şey, daha değişik, daha derin, daha koyu bir tılsım, belki de hayatın yaradılış sırrı bu kalın sislerin içinde gizlendiği için. Gerçekten de bu hareketsiz, çamurlu bataklık sularında, ıslak toprağın ağır rutubeti içinde güneşin ısısıyla ilk hayat tohumu kımıldamış, titremiş ve açılmış değil midir?

Bir akşam vakti kuzenimin evine gittim. Taşları çatlatacak şiddette bir don, ortalığı kasıp kavuruyordu.

Akşam yemeğini büyük salonda yedik. Salonun duvarları, büfeleri, tavanları baştan aşağı ağaç dallarına gerilmiş, çivilerle tutturulmuş, kanatları gergin, içleri saman dolu, türlü türlü acayip kuşlarla kaplıydı: Atmacalar, balıkçıllar, baykuşlar, çobanaldatan kuşları, aladoğanlar, şahinler, akbabalar, vb. Kuzenim, fok derisi kıyafetiyle soğuk ülkelerin garip hayvanlarından birine benziyordu. Bana o gece için yapılan av hazırlıkları hakkında bilgi verdi:

Sabahın saat üç buçuğunda ayakta olmalıymışız; bize ayrılan pusu yerine ancak bir saatte varabilirmişiz. Şafaktan az önce korkunç bir rüzgâr esmeye başlarmış; bu rüzgâr insanın cildini testere gibi yırtar, kılıç gibi keser, zehirli iğne gibi deler, ateş gibi yakarmış; bu rüzgârdan bizi biraz olsun korumak için, pusu kurulan yerin yakınında buzdan bir kulübe inşa edilmiş.

Karl ellerini ovuşturarak konuşuyordu:

“Ben ömrümde böyle sert don görmedim: Akşamın henüz altısı, soğuk, sıfırın altında on iki.”

Yemeği yer yemez kendimi yatağa attım, ocakta yanan büyük ateşe karşı hayallere daldım. Uyumuşum.

Saat üçte uyandırdılar. Hemen koyun derisinden kalın av kürkümü giydim ve bir ayı postuna bürünmüş olan kuzenimin yanına gittim.

Üst üste iki fincan sıcak kahve içtik, ardından da ikişer kadeh nefis şampanya yuvarladık; sonra bir rehberin öncülüğünde, Plongeon ve Pierrot adındaki köpeklerimizi alarak yola koyulduk.

Daha ilk adımda soğuğun iliklerime kadar işlediğini hissettim. Toprağın ölü hale geldiği gecelerden biriydi bu. Donmuş hava, neredeyse avuçlanabilecek kadar sertti; en hafif bir rüzgâr yoktu; her şey kaskatı kesilmişti. Soğuk, insanın içine işliyor, ısırıyor, kurutuyor, ağaçları, bitkileri, böcekleri, küçük kuşları öldürüyordu: Bu zavallıcıklar, tünedikleri dallardan pıtır pıtır sert toprağa düşüyor ve hemen, düştükleri toprak kadar sertleşiyorlardı.

Son yuvarlağını yitiren ay, ufka sarkmış, iyiden iyiye solmuştu. Öylesine zayıf, öylesine halsizdi ki, kıpırdayacak hali kalmamıştı. O da soğuktan donmuş gibi, adeta sert havanın etkisi altında felç olmuşçasına hareketsiz duruyor, yeryüzüne hüzünlü, kuru bir ışık gönderiyordu: Her son yuvarlakta bize gönderdiği solgun, ölgün ışığını.

Biz, tüfekler koltukta, eller cepte, eğilmiş, avcı adımıyla yürüyoruz. Buz tutmuş suyun üstünde kaymamak için çizmelerimizi yünlerle sardıktan sonra hiç gürültü çıkarmadan ilerliyoruz. Köpeklerimizin, ağızlarından beyaz soluklar püskürüyor.

Kısa zamanda bataklığın kıyısına vardık ve bodur saz ormanı boyunca uzanan bir yola saptık.

Dirseklerimiz kamışlara sürünüyor, ardımızda hafif bir hışırtı bırakıyoruz. İçimde, bataklıkların, o ana kadar bana yabancı kalmış güçlü heyecanını duyuyorum. Bir yol dönemecinde, birdenbire karşımıza bizim için inşa edilmiş sığınak çıkıyor. Kulübeye giriyoruz.

Karl:

“Göçmen kuşların uyanmasını bekleyeceğiz,” dedi, “daha bir saate yakın vaktimiz var.”

Battaniyeme sarılarak sırtüstü uzandım, bir taraftan ısınmaya çalışıyor, diğer taraftan, bu belli belirsiz şeffaf kutup evinin duvarlarının arasından acayip bir şekil alan Ay’ı seyrediyordum.

Donmuş bataklığın keskin soğuğu, kulübenin duvarlarının soğuğu, gökten yere inen bu parçalayıcı soğukla birleşerek içime işlemişti: Başladım acı acı öksürmeye.

Karl telaşlandı:

“Bugün fazla bir şey vurmasak da hiç önemi yok; ama senin üşütüp zatürree olmana dayanamam,” dedi.

Adamlarına, hemen saz toplayıp getirmelerini emretti. Sazlar toplanıp getirildi ve büyük bir ateş yakıldı. Dumanın çıkması için kulübenin tepesinde bir delik açılmıştı. Alevler, kristal parıltısı veren buzdan bölmelere vurunca kulübede bir buğulanma oldu ve duvarlar hafiften terledi. Karl dışarıdan bağırıyordu:

“Gel de manzarayı gör kuzen!”

Dışarıya çıkıp baktım; az daha küçük dilimi yutacaktım: Kulübemiz, donmuş bataklıktan fırlamış, göbeği ateşten dev bir elmasa benziyor; köpeklerimizin gölgeleri bu elmas muhafaza içinde fantastik iki hayal gibi kımıldıyordu.

Birdenbire başımızın üstünden çığlığa benzer acayip bir ses yükseldi: Kaybolmuş meçhul dünyalardan gelen serseri bir kuş sesi. Anlaşılan sığınağımızın ateş parıltısı vahşi kuşları uyandırmaya başlamıştı.

Bu donmuş, bu ölü, bu sessiz dünyada, tepemizden uçan bu hayat belirtisi kadar beni etkilemiş, bana heyecan vermiş olan başka bir şey hatırlamıyorum. Kış günlerinin sabah aydınlığında bir kuşun kanatlarında sürüklenip giden bu çığlık, bana dünyanın bir iç çekişi gibi geldi o anda.

Karl:

“Ateşi söndürün,” dedi, “şafak söküyor.”

Gerçekten de gökyüzü solmaya başlamıştı. Ördek sürüleri, hareketli siyah benekler halinde süratle tepemizden geçiyor, bir görünüp bir kayboluyordu.

Bir parıltı, alacakaranlığı yırttı: Karl tüfeğini ateşlemişti. Köpekler ileriye atıldılar. Ben de Karl’ın yaptığını tekrarladım.

Pierrot ve Plongeon sevinç havlamalarıyla sağa sola seğirtiyor, topladıkları avları bize getiriyorlardı. Sıcak kana bulanmış kuşlar yüzümüze bakıyor gibiydiler.

Gün iyice ağarmaya başlamıştı. Mavi ve parlak bir güneş, vadinin derinliğinden fışkırıyordu. Artık dönmeyi düşündüğümüz sırada, birdenbire boyunları dimdik uzanmış, kanatları alabildiğine gergin bir çift kuş, başımızın üstünden kaydı. Ateş ettim. Biri ayaklarımın ucuna düştü. Gümüş karınlı bir bağırtlak kuşuydu[11] bu. O vurulup düşünce tepemizde bir çığlık koptu: Sağ kalan öteki kuşun çığlığı. Bir inilti gibi kısa kısa, kesik kesik tekrarlandı bu yürek paralayıcı ses. Elimde tuttuğum ölü arkadaşına bakarak mavi gökte deli gibi dönüyordu.

Karl, diz çökmüş, eli tetikte onu izliyor, biraz daha yaklaşmasını bekliyordu:

“Dişisini öldürdün, artık kaçamaz,” dedi.

Gerçekten de kaçmıyordu: Durmadan dönüyor, dönüyor, sanki tepemizde ağlıyordu.

Eşini kaybetmiş bu zavallı hayvanın, bir sitem gibi bize fırlattığı kederli feryadını, acı inlemelerini hâlâ unutamam.

Bazen tüfeğin tehdidiyle biraz uzaklaşıyor, yoluna devam edecek gibi oluyor, sonra tekrar dönüp eşini aramaya koyuluyordu.

Karl:

“Dişiyi yere bırak,” dedi, “hemen gelir.”

Elimdeki kanlı kuşu yavaşça toprağa bıraktım. Gerçekten de yaklaşıyordu. Dişisinin aşkıyla deliye dönen erkek kuş artık tehlikeden korkmuyor, çok alçaktan uçarak benim öldürdüğüm kuşun çevresinde pervane kesiliyordu.

Karl:

“Onun daha fazla acı çekmesine izin vermemeliyiz,” dedi ve nişan alıp ateş etti.

Havada asılı duran ipliğin kopması gibi bir şey oldu: İpliğe bağlı siyah bir cisim sazlıklar arasına düştü. Pierrot, onu ağzında tutarak bana getirdi.

Her ikisini av çantama yerleştirdim ve hemen o gün Paris’in yolunu tuttum.

7 Aralık 1886

BİR GECE

Kléber adındaki gemimiz limanda demirlemiş karşımda duran nefis Bougie Körfezi’ne hayranlıkla bakıyorum. Yüksek dağlar ormanlarla kaplı; uzakta kumsal, altın tozu serpilmiş gibi pırıl pırıl; güneş, küçük şehrin beyaz evlerinin üstüne ateşten şelalesini döküyor.

Sıcak Afrika meltemi sahra kokuları getiriyor; kuzey insanına büsbütün yabancı büyük bir ülkenin bu esrarlı kokusu ciğerlerime doluyordu.

Üç aydan beri bu hayal âleminde avare avare dolaşıyordum; develerle, devekuşlarıyla, ceylanlarla, suaygırlarıyla, gorillerle, zencilerle içli dışlı oldum; üstlerindeki uzun, beyaz giysiler nedeniyle beyaz bayraklar gibi uçup giden Arap atlıları gördüm; siyah çadırlarda ve sahra kuşlarının tünedikleri ıssız sığınaklarda gecelediğim çok oldu; sonsuz gökkubbenin hayalleri ve rüyalarıyla baş başa yaşadım.

Şimdi son durak yeri Bougie’den ayrılıp Paris’e dönmek bana ağır geliyor: Paris, güzellikler şehri, gürültü, patırtı, dedikodu şehri. Burada bir bulup bir kaybettiğim ve daima derin özlemle arayacağım güzel şeyleri bırakıp Paris’e dönmek bana hüzün veriyor.

Bir kayık filosu gemimizin çevresini sardı; bunlardan birine atladım. Siyahi küçük bir çocuk küreklere asılarak kısa zamanda beni sahile çıkardı. Rıhtım, eski Bougie’nin girişindeydi; kabile mahallesinin giriş noktasında kül renkli harabeler, antika bir asalet arması gibi duruyor.

Valizim elde ayakta duruyor, limanda demirli gemimize bakıyorum. Bu harikulade güzel sahil manzarası, etekleri mavi dalgalarla yıkanan dağ silsilesinin meydana getirdiği daire biçimi –ki bence Napoli’ninkinden daha güzel, Korsika’nın Ajaksiyo ve Porto’su kadar güzel– beni büyülemiş gibiydi. Bu sırada ağır bir el omzuma kondu.

Dönüp baktım: Yanımda uzun boylu, uzun sakallı, hasır şapkalı, beyaz fanilalı bir adam duruyordu:

“Siz,” dedi, “benim okul arkadaşım değil misiniz?”

“Olabilir,” dedim, “adınız nedir?”

“Trémoulin canım, Trémoulin’i ne çabuk unuttunuz.”

“Vaaay, Trémoulin’ciğim.”

“İlk bakışta nasıl da tanıdım, değil mi?”

Süpürge sakalı yanaklarıma sürtünmeye başlamıştı. Beni görmekten öylesine mutlu ve sevinçli görünüyordu ki, onun bu sevgisi beni de etkiledi, ben de süpürge sakala yanaklarımı sürttüm.

Okul sıralarında tam dört yıl arkadaşlık etmiştik Trémoulin’le. Dal gibi ince uzun bir delikanlıydı. Kocaman bir kafası vardı. Bu dar omuzların ve ince bacakların bu ağır kafayı nasıl taşıyabildiğine hep şaşardık.

Çok zekiydi; bir o kadar uysal; harika denecek kadar güçlü bir uyum ve seziş yeteneği vardı. Edebiyat derslerinde daima sınıfın birincisiydi. Şiirler yazardı. Günün birinde onun ünlü bir şair olacağına inanırdık. Babası eczacıydı, geçimleri iyiydi, ama zengin de sayılmazlardı.

Okuldan sonra onu bir daha görmedim.

“Eee,” dedim, “yıllardır kayıpsın. Ne yapıyorsun burada?”

Gülerek cevap verdi:

“Çiftçilik yapıyorum.”

“Yani?”

“Ekip biçiyorum, ürün alıyorum.”

“Ne ürünü?”

“Üzüm, üzümden de şarap elbette.”

“İşler yolunda desene.”

“Tanrı’ya şükür.”

Koluma girdi:

“Otele mi gidiyorsun?”

“Evet.”

“Beni bulduktan sonra da mı?”

“Ama...”

“Aması maması yok. Bize gideceğiz, itiraz kabul etmem.”

Bizi gözleriyle izleyen siyahi çocuğa:

“Ali, beyefendinin valizini al, bizim eve götür,” dedi.

“Başüstüne efendim.”

Çocuk valizimi kaptığı gibi tozu dumana katarak uzaklaştı.

Yolda giderken Trémoulin, yolculuk hakkında ne düşündüğümü inceden inceye sordu, verdiğim heyecanlı cevaplardan çok duygulanmış görünüyordu.

Eski bir Fas eviydi oturduğu ev: Sokağa bakan tek bir penceresi yoktu; buna karşılık geniş bir avlusu ve çatıda şahane bir terası vardı. Buradan komşu evlerin terasları, körfez, ormanlar ve dağlar görünüyordu.

“Benim için ideal bir ev!” diye bağırdım, “böyle bir evde insan bütün Doğu’yu kucaklayabilir. Şanslı adamsın.”

“Teşekkür ederim.”

“Kimbilir, bu terasta ne güzel geceler geçirmişsindir.”

“Bütün yaz süresince hemen hemen her gece burada sabahlarım.”

Yemekten sonra limanda sandalla uzun bir gezinti yaptık.

Dönüşte Trémoulin:

“Uykun var mı?” diye sordu.

“Yok.”

“O halde terasta biraz çene çalabiliriz.”

“Hay hay.”

Terasa çıktığımız zaman ay dağların ardından yükseliyordu. Nefes kadar hafif ve ılık rüzgâr, sahra kokuları getiriyor, bütün bir gün sıcaktan cayır cayır yanmış bu esrarengiz beldenin tatlı serinliğini ortalığa yayıyordu.

Çevremizde dört köşe çatılı evler, beyaz bir şelale gibi denize doğru akıyor, teraslarında küçüklü büyüklü, kadınlı erkekli insanlar, yünden yapılmış uzun yerel giysilerine bürünmüş, ayakta ya da yere uzanmış yıldızlara karşı hayal kuruyorlardı.

İçimde bütün Bağdat ve Binbir Gece Masalları canlanıyordu: Peygamberlerin mucizeler haber verdiklerini duyuyor, saray teraslarında ipek şalvarlı sultanların sere serpe uzandıklarını, buhurdanlardan tüten dumanların cin, peri şekillerini alıp havada dağıldıklarını görür gibi oluyordum.

Tekrar ettim:

“Böyle bir evde oturduğun için seni tebrik etmiştim, şimdi sana gıpta ettiğimi söylemekten çekinmeyeceğim.”

Hüzünlü bir sesle cevap verdi:

“Tesadüf sürükledi beni buraya dostum.”

“Tesadüf mü?”

“Evet, tesadüf ve felaket.”

“Mutsuzsun demek?”

“Hem de nasıl.”

Ayakta duruyordu. Bornozuna sarınmış, uzaklara bakıyordu. Sesinde bir hıçkırık sezinledim ve ürperdim:

“Bana anlatamaz mısın?”

“Seni boş yere üzmek istemem.”

“Anlatırsan içini dökmüş, ferahlamış olursun.”

“Mutlaka anlatmamı istiyor musun?”

“İstiyorum.”

Bir iki saniye sustuktan sonra:

“Pekâlâ,” dedi, “dinle öyleyse.”

“Okuldayken ne kafada bir adam olduğumu hatırlarsın! Ecza dolabında yetişmiş bir şair taslağıydım. Kitaplar yazmayı hayal edip dururdum. Doktora tezimden sonra denemedim değil bunu! Bir şiir kitabımla bir romanım basıldı, ama satılmadı. Bir piyes yazdım, oynanmadı.

Derken bir kıza tutuldum: Bizim eczanenin yanında bir terzi dükkânı, dükkân sahibinin de bir kızı vardı. Bu kızı sevdim. Yüksek öğrenim yapmıştı; zeki kızdı; çok canlı ve hareketliydi. Fiziği, kafası ve kabiliyetiyle bağdaşıyordu: Yirmi yaşını aşkın olduğu halde on beşinden fazla göstermiyordu. İnce yüz ve vücut çizgileriyle bir suluboya resmi kadar tatlı ve çekiciydi. Ağzı, burnu, maviş gözleri, kumral saçları, gülüşü, elleri, boyu posu, bütün bunlar sanki açıkta değil bir vitrinde sergilenmek için yaratılmıştı. Bununla beraber inanılmayacak kadar dinamik ve canlıydı. Fena tutulmuştum. İki üç kez Luxembourg Bahçesi’nde, Medici Çeşmesi çevresinde tur attık; hayatımın en mutlu günleriydi. Bir erkek, bir kadına tutulunca, dünyada ondan başka varlık tanıyabilir mi? Başka varlık şöyle dursun, gözüm dünyayı görmüyordu.

Nişanlandık. Ona ileriye dönük tasarılarımı açıkladım. Bunları küçümseyen bir tavırla dinledi; benim bir şair, bir romancı, bir piyes yazarı olabileceğime inanmıyordu. ‘Bunları bırak da tüccar olmaya bak,’ diyordu, ‘para ve mutluluk ticaretle gelir.’

Onun öğüdünü dinledim: Kitap yazmaktan vazgeçerek kitap satmaya karar verdim.

Evlendikten sonra Marsilya’ya taşındık. Bir kitapçı dükkânı açtım ve işe başladım.

Üç yılımız pek mutlu geçti. Dükkânımız edebiyatla ilgilenenlerin uğrağı olmuştu. Şehrin bütün aydınları burada toplanıyordu. Kitaplar üstüne tartışmalar yapılıyor, bol bol da politikadan söz ediliyordu.

Satışı idare eden karım, şehirde iyi bir şöhret yapmıştı. Bana gelince çoğunlukla bu işlere karışmıyordum: Edebiyatçılar ve politikacılar dükkânda çene çalarlarken ben döner merdivenle çıkılan birinci kattaki odamda çalışırdım. Onların seslerini, tartışmalarını, gülüşmelerini dinlerdim. Çok ilginç konularda merdivenden sarkarak konuşulanlara kulak verirdim. Karımdan gizli yeni bir romana başlamıştım. Bitirmek kısmet olmadı.

Dükkâna sık sık gelenler arasında şunlar vardı: Montina: Uzun boylu, güneyli, cıva gibi bir delikanlı. Esmer güzeli, tatlı bakışlı bir zampara. Rivayete göre mallarının geliriyle geçiniyormuş. Mösyö Barbet: Yargıç. İki tüccar: Faucil ve Labarrègue ile General Marki de Flèche. Bu sonuncusu Kralcılar Partisi’nin başkanıydı; nüfuzlu adamdı. Altmış altı yaşındaydı.

Kısacası işler tıkırındaydı ve ben mutlu, çok mutluydum.

Bir gün öğleden sonra saat üçe doğru Saint-Ferréol Caddesi’nden geçiyordum. Bir kadının bir kapıdan çıktığını gördüm. Karıma o kadar benziyordu ki, şayet onu bir saat önce dükkânda baş ağrısıyla yarı hasta vaziyette bırakmamış olsaydım, hiç tereddütsüz ‘odur’ diyecektim. Önümde hızlı hızlı yürüyor, hiç arkasına bakmıyordu. İster istemez ben de adımlarımı açtım. Bir taraftan da düşünüyordum! Ben aldanıyorum. O olamaz bu, imkânı yok olamaz. Bir saat önce başı ağrıyordu. Bu durumda dükkândan çıkamazdı. Hem hiç tanımadığım bu evde ne işi olabilirdi?

Ama merakım üstün geldi, ona yetiştim. Ayak sesimi mi tanıdı, yaklaştığımı mı hissetti, ne, birdenbire döndü: Yanılmamıştım! Karım karşımda duruyordu. Beni görünce hafiften kızardı, durdu, gülümseyerek:

‘Aa, sen misin,’ dedi.

İçim sıkılmıştı:

‘Evet, ne zaman dışarı çıktın? Baş ağrın geçti mi?’ dedim.

‘Tamamen geçmedi, biraz dolaşıp hava alayım dedim.’

‘Nereye gittin?’

‘Lacaussade’a kadar uzandım. Hem bir kurşunkalem siparişi vardı da.’

Açık açık yüzüme bakıyordu. Yüzünün kızartısı geçmiş, bu kez hafiften sararmıştı. Gözleri –ah bu kadın gözleri– masum masum parlıyordu, ama o gözlerin belli belirsiz ve acı acı yalanla dolu olduklarını hissettim. Karşısında mahçup, sıkılgan ve tutuk duruyordum. Hiçbir şeyden şüphelenmeye cesaret edemiyordum, ama yalan söylediğinden emindim. Niçin? Bilmiyordum. Sadece:

‘Baş ağrının hafiflediğine memnun oldum,’ diyebildim. ‘Eve mi dönüyordun?’

‘Evet.’

Ondan ayrıldım, yalnız başıma yoluma devam ettim. Ne oluyordu? Kesinlikle yalan söylediğini düşünüyordum. Ama şimdi bu yalana inanmak istemiyordum. Öyle ki, akşam yemeği için eve döndüğüm zaman, bir an onun samimiyetinden şüphe ettiğim için kendi kendimi suçlamaya başlamıştım.

Sen hayatında kıskanç oldun mu hiç? Bu zehri tattın mı bir kez? Ben tattım işte! Kıskançlık damlası kalbime düşmüştü. Bunlar ateşten damlalardır. Karımın o evden çıkışını hiçbir geçerli nedene bağlayamıyor, hiçbir varsayımda bulunamıyordum. Yalnız yalan söylediğini biliyordum. Düşün ki, her akşam el ayak çekilince dükkânda baş başa kalıyordum onunla! İster iyi havalarda limana kadar uzanalım, ister kötü havalarda eve kapanıp çene çalalım, mutlaka baş başa kalıyorduk. Baş başa kalınca hemen o an kalbimin içindekileri dökmeye alışmıştım. O benim hayatımın bir parçası, en büyük parçasıydı; tek zevkim, tek neşem, tek mutluluğumdu. Küçücük avuçları içinde benim varlığımı, kendisine tapınan kalbimi sımsıkı tutuyordu.

Şüphelerimin henüz kesinleşmediği ilk günlerde kendimi hasta, yıkılmış ve donmuş hissediyordum. Üstüme garip bir üşüme gelmişti. Hiç durmadan üşüyor ve ürperiyordum.

Niçin yalan söylemişti? O eve ne yapmaya gitmişti? Bu sorunu çözmek için kalktım, o eve gittim, soruşturmalar yaptım! Birinci katta bir yorgancı oturuyordu, bana diğer kiracılar hakkında bilgi verdi. Ne çare ki bir ipucu bulamadım. İkinci katta bir ebe, üçüncüde bir terzi ve manikürcü, çatı kadında da aileleriyle birlikte iki arabacı oturuyordu.

Niçin yalan söylemişti? Oysa terziye ya da manikürcüye gittiğini pekâlâ söyleyebilirdi. Bu terziyi ve manikürcüyü sorguya çekmek istedim, ama onları da şüphelendirmekten çekindim.

Uzun lafın kısası bu eve girmişti ve girdiğini benden gizlemişti. Niçin? Kendi kendime açıklamalar yapıyor, makul nedenler arıyordum! Acaba bu gizlilikte, kötülükle hiç ilgisi olmayan bazı nedenler bulunamaz mıydı? Örneğin, birisi hakkında bilgi almaya gitmiş olamaz mıydı? Yok yere kendisinden şüphe ettiğim için kendi kendimi suçluyordum. Hepimizin buna benzer ve iç dünyamızla ilgili küçük, masum sırlarımız yok mudur? Bu sırlar kimseyi ilgilendirmez ki. Bir erkek, bir genç kızla evlenir, bu kızın evlenmeden önce ya da evlendikten sonra yapacağı her şeyden kendisini günü gününe, saati saatine haberdar etmesini ne hakla isteyebilir? Evlilik, tüm özgürlükleri, bağımsızlıkları silmek, ortadan kaldırmak anlamına gelebilir mi? Kadın, kocasına haber vermeden bir terziye gidemez mi? Çatı katına sığınmış fakir bir arabacı ailesine gizlice yardım edemez mi? Kocasının bilmediği bir eve mutlaka kötülük için mi gider? Gittiği için mutlaka suçlu olması mı gerekir?

Benim kinci ve şüpheci huyumu bildiği için, belki de herhangi bir tartışmadan kaçınmak amacıyla bu ziyareti benden gizlemişti. Elleri çok güzel, çok düzgündü; bu düzgünlük kafamda bir şimşek çaktırdı! Tamam, tamam, mutlaka manikür yaptırmak için gitmişti o eve; evet, manikürcüye gitmişti ve... ev ekonomisinde çok tutumlu olduğu için, gereksiz ve tutumluluğuna aykırı olan bu masrafı, bu ufak lüksü benden gizlemişti. Belki de gözümden düşeceğinden korkmuştu. Kadınların ruhlarında buna benzer nice ufak hileler, incelikler saklıdır.

Onu haklı ve masum çıkarmak için yaratmaya çalıştığım bütün bu nedenlere rağmen kıskançlığımı yatıştıramıyordum, çünkü kıskanmıştım bir kez; kıskançlık zehri içimi kemiriyor, beni yiyip bitiriyordu. Henüz bir şüphe değildi bu, ama yine de şüpheydi. Korkunç, yırtıcı bir acı burkuyordu içimi; henüz üstü örtülü bir düşünceydi ve ben bu örtüyü kaldırmaktan korkuyordum; altında dehşet verici bir gerçek bulabilirdim! Bir âşık... Evet bir sevgili, bir flört. Düşün be hey budala, bu kadar güzel, bu kadar çekici bir kadının bir flörtü olmaz mı yani? O kadar imkânsız bir şey mi bu? Eee, sonra?

Montina, gözümün önüne geliyordu: Bu parlak saçlı, iri cüsseli, yakışıklı, ama soğuk oğlanın sürekli karımın yüzüne güldüğünü düşündükçe ‘Belki de flörtü budur,’ diyordum.

Böyle diyor ve nasıl başladıklarını hayalimde canlandırıyordum. Önce bir kitabın üzerine eğilmişler, bir aşk konusunu tartışmışlar, sonra bu aşk konusundan kendilerine bir pay çıkararak bunu kendi aralarında uygulamaya başlamışlardı.

Bir erkeğin taşıyabileceği en büyük dayanıklılık ve en ağır işkencelerle her ikisini yakalayıp parçalayacağım bir av gibi göz hapsine almıştım. Ses çıkarmadan kendilerini izleyebilmek için lastik ayakkabılar giyiyordum. Artık bütün günlerim, döner merdiveni inip çıkmakla geçiyordu. Onları suçüstü bastırmak istiyordum. Bazen, ne yaptıklarını görmek için merdivenin tırabzanından aşağı sarkar, sonra anormal bir şey yapmadıklarını görünce geri çekilirdim.

Kitaplıkta çalışan memurlar, işlerini bitirip çıkınca Montina da karımı gülümseyerek selamlıyor, sessiz sedasız çekilip gidiyordu.

Benim için yaşamak değildi bu artık, her an ıstırap çekmekti. Hiçbir şeyle uğraşacak halim kalmamıştı. Sokağa çıksam, yüz adım uzaklaşmadan, Montina mutlaka gelmiştir diyerek geri dönüyordum. Gelmediğini görünce tekrar çıkıyor, ama yine, artık daha fazla geç kalamaz, şimdi herifi dükkânda bulacağım, düşüncesiyle ikinci kez dönüyordum. Bütün günlerim bu bekleyişlerle, bu işkencelerle geçiyordu.

Gece hayatım daha da işkenceli oluyordu! Karım yanı başımda yatıyordu. Uyuyor, ya da uyur gibi görünüyordu. Gerçekten uyuyor muydu? Hayır, bu da yalandı.

Yatakta sırt üstü uzanarak hareketsiz duruyor, onu gözlüyordum. Ah, nasıl iğrenç ve nasıl güçlü bir istekle kavrulduğumu bir bilsen. Yavaşça kalkmak, bir çekiç alıp gelmek, kafasını yarıp içindekileri görmek. İçindekileri görmek mi? Kanla kaynayan bir beyinden başka ne görebilirdim ki? Hiç. Bu sır onun beyninde değil, gözlerindeydi, gözlerinin içindeydi. Bu gözlere bakarken çıldırmaktan korkuyordum. Bana saf saf, masum masum bakan, yalancı gözlere. İnsan bu kadın gözlerinin ardında neler gizlendiğini keşfedebilir mi? Ben onların içine iğneler batırmak istiyordum, yalancı parlaklıklarını yok etmek için.

Ah, engizisyon[12] işkencelerinin ne demek olduğunu şimdi anlıyorum! Ellerini demir kıskaçlar içine kıstırarak bükecek, bükecek, ‘Anlat!’ diye bağıracaktım, ‘konuş, itiraf et, yoksa!’ Konuşmadığını görünce de bu kez, demir kıskaçtan daha sertleşmiş parmaklarımı boğazına geçirip sıkmaya başlayacaktım; hırıldadığını, boğulduğunu, geberdiğini göre göre sıkacaktım. ‘Konuş, konuş, itiraf et! Hâlâ konuşmayacak mısın? Dur öyleyse!’ Ve parmaklarını, kızgın bir ızgaraya bastıracak ve parmaklarının uçlarını ağır ağır kebap yapacaktım, ‘Konuş! Konuş diyorum! İtiraf et!’ Nihayet bu işkenceye dayanamayacak, dili çözülecekti.”

Trémoulin yumruklarını sıkarak doğrulmuş, avaz avaz bağırıyordu. Komşu teraslarda gölgeler kımıldanıyor, uyuyanlar uyanıyor, bağrışmalardan tedirgin olanlar, homurdanmaya başlıyorlardı.

Bu feci öykü beni de derinden etkilemişti. Bu küçük kumral kadın, bu hilekâr yaratık gözlerimin önünde canlanıyordu. Kitap sattığını, erkeklerle gülerek, cilveleşerek konuştuğunu, onları tahrik ettiğini, heyecanlandırıp baştan çıkardığını görüyordum. Benim de erkeklik damarlarım kabarmıştı! Ben de Trémoulin gibi onun boğazını sıkmaya, parmaklarını ateşte kebap yapmaya hazırdım.

Trémoulin, daha sakin bir sesle devam etti:

“Niçin anlatıyorum sana bunları, bilmem. Şimdiye kadar hiç kimseye açılmadım, çünkü iki yıldır hiç kimseyle sohbet etmedim bu diyarda. Acılarımla baş başa yaşadım. Bu olay bir çamur gibi kaynıyordu içimde, lağım gibi kokuyordu; ilk kez içimi boşaltıyor, ilk kez sana açılıyorum, anla beni.

Kısacası aldatılmıştım, kelimenin tam anlamıyla benimle oynanmıştı. Artık bu işin su götürür yanı yoktu, hiçbir yanı. Dinle... Aldatılan kocaların formülüne başvurdum. Başladım evden uzaklaşmak için nedenler icat etmeye. Karım, meydanı boş bulunca daha serbest, daha ölçüsüz davranacaktı elbette. Ben evde yokken dışarda yemek yediğini biliyordum. Nerede yemek yediğini tespit ettim ve lokanta garsonunu parayla satın aldım. Herif, olanı biteni saati saatine bana haber verecekti.

Bu tuzağı böylece kurduktan sonra kafam yine çalışmaya başladı. Satılmış garson tam zamanında, karımla flörtünün kapandıkları odanın kapısını açacaktı bana. Onları gebertmek için şimşek hızıyla odaya dalacak; üstü kadehlerle, şişelerle, tabaklarla dolu küçük bir içki masası görecek; onları karşı karşıya içer ve cilveleşirken yakalayacaktım; beni görünce şaşkınlıklarından donakalacaklardı. Ben beraberimde getirdiğim demir bastonu var gücümle adamın kafasına indirecektim. Bu darbe öylesine öldürücü olacaktı ki, adam ‘gık’ bile demeden masaya kapanacaktı. Karımı temizlemeden önce ona birkaç saniyelik bir zaman bırakacaktım. Korkusundan deli gibi olacaktı, suratı mosmor kesilecek, boğazından hırıltıya benzer boğuk bir ses çıkacak, yuvarlanıp fırlayan gözleriyle, uzanmış kollarıyla bana doğru atılmak isteyecekti. Ben birkaç saniye onun bu yıkılışını derin bir hazla seyredecek, sonra bastonu kafasına indirerek onun da işini bitirecektim. Beni vahşi ve gaddar buluyorsun, değil mi? Sen bilmezsin bunu, bilemezsin. Sevilen bir kadının –eş ya da metres– bir başkasına kendisini vermesinin, sana teslim olduğu gibi bir başkasına teslim oluşunun, senin dudaklarını öptüğü gibi bir başka erkeğin dudaklarını öpmesinin ne demek olduğunu anlayamazsın. Korkunç bir şeydir bu; insan bu işkenceye tutulunca her şeyi yapacak hale gelir. İhanete uğrayan erkeklerin daha sık katil olmamalarına şaşarım ben. Öldürmek ve ihanete uğrayanların çıldırıp sayıklaması aynı zamanda en vahşi zevktir de.

Plan eksiksiz uygulandı. Lokantaya geldim, ‘Buradalar mı?’ diye sordum. Satılmış garson, ‘Evet,’ dedi, beni bir merdivenden çıkardı, bir kapı gösterdi, ‘Burası,’ dedi, bastonumu kavradım, içeriye daldım.

Tam zamanında gelmişim! Sarmaş dolaş öpüşüyorlardı. Ama erkek Montina değildi, General de Flèche’ti. Altmış altı yaşındaki General de Flèche.

Ben ötekini, Montina’yı beklerken bu karşılaşma kanımı dondurdu.

Beynimde nasıl bir şey oldu bilmiyorum. Şayet Montina ile karşılaşsaydım bir ölüm kasırgası esecekti bu odada; ama bu yanakları sarkık, göbekli ihtiyarın karşısında sadece iğrençlik kasırgası boğdu beni. Karım, on beş yaşında görünen körpe karım, bu kokmuş adama, bu leş herife kendisini teslim etmişti. Neden? Çünkü o bir markiydi, bir generaldi, tahtlarından kovulmuş kralların dostu ve onların temsilcisi. Hayır, neler hissettiğimi bilmiyorum, neler düşündüğümü bilmiyorum; ben bu ihtiyarı dövemezdim, öldüremezdim. Aman Tanrım, ne iğrenç, ne utanılacak bir durum. Hayır, artık karımı öldürme isteği de yok olmuştu içimde. Sadece, ona benzeyen ve buna benzer çirkef işlere karışan bütün kadınları öldürmek, parçalamak hırsıyla titriyordum. Artık kıskanç değildim; bir deli, bir çılgın, bir kudurgandım...

Namussuz bir kadının yaşlı kocası veya flörtü hakir görülür, ama genç, güzel bir kadının yaşlı flörtü, sadece ve sadece iğrençtir. Bu orospular herkesin malıdırlar; yaşlı, genç, güzel, çirkin, kimi bulurlarsa, karşılarına kim çıkarsa kendilerini teslim ederler, çünkü meslekleri budur, sattıkları şey bir metadır,[13] cebinde parası olan herkes bu metaya istediği an sahip olur.”

Trémoulin, yıldızlı gökkubbe altında, eski çağlardaki bir peygamber gibi bağırıp çağırıyor, kudurgan bir öfkeyle, yaşlı hükümdarların kutsanmış rezaletlerini, yaşlı kocalara varan bakirelerin saygıyla karşılanan namussuzluklarını, pörsümüş dudaklardan öpücükler toplayan kaldırım yosmalarının hoşgörüyle karşılanmış rezilliklerini haykırıyordu.

Dünya dünya olalı gelmiş geçmiş bütün düşkün kadınların adları dile geliyordu onun ağzında. Hayvanlar gibi erkeğin yaşlısını gencini ayırt etmeden kendilerini teslim eden düşük, pespaye dişiler kafilesi. Agar, Ruth, Lut kızları, esmer Abigail, Davut Peygamber’i ölüm halindeyken okşamalarıyla canlandıran Sunnam ve bütün diğerleri! Zayıf, şişman, beyaz, esmer, soylu, pespaye, her boydan, her tabakadan efendilerin kapatmaları, gözdeleri, karıları, sevgilileri hayalimde resmi geçit yapıyordu.

Sordum:

“Ne yaptın sonra?”

“Hiç,” diye mırıldandı, “kaçtım, buraya geldim.”

İkimiz de sustuk, uzun uzun hayallere daldık.

Bu geceden bende unutulmaz bir anı kaldı. Bütün gördüklerim, duyduklarım, dinlediklerim ve özellikle komşu çatılarda kımıldayan hayaletler arasında dinlediğim acı bir öykü.

İnsan uzun yolculuklarda nelerle karşılaşıyor.

19 - 26 Ocak 1889

ÇOCUK

Jacques Bourdillère, uzun zaman önce ben hiç evlenmeyeceğim diye yemin etmiş, ama bir gün, birdenbire fikrini değiştirmişti. Bu fikir değişikliği de, bir yaz plajdayken, aniden oluvermişti.

Bir sabah kumlar üzerine uzanmış, sudan çıkan kadınları seyrederken, küçücük bir ayak vücuduna dokunur gibi oldu. Gözlerini yukarıya kaldırınca, karşılaştığı biri anında aklını başından aldı. Plaj havlusuyla sıkı sıkıya sarılmış olan bu kişinin yalnızca başıyla topukları görünüyordu. Jacques, zevkine ve iyi yaşamaya düşkün bir insandı. Onu böyle hemen ilgilendiren önce vücut güzelliği, sonra da, yanakları ve dudakları taptaze olan bir genç kızın saflığı ve şirinliğiydi.

Kızı ailesiyle tanıştırmış, aile ondan hoşlanmış ve Jacques da çok kısa bir zaman içinde çılgın bir âşık olmuştu. Berthe Lannis’i uzaktan, sarı kumlu uzun plajda gördüğü zaman, yüreği oynuyor, saçlarının ucuna kadar titriyor, çok heyecanlanıyordu. Onun yanında olunca sessizleşiyor; kalbinde bir çeşit çalkalanma, kulaklarında uğultu ve beyninde de korkuyla hiçbir şey söyleyemediği gibi, hiçbir şey de düşünemiyordu. Acaba, aşk denilen şey bu muydu?

Bunu bilmiyor ve bundan da hiçbir şey anlamıyordu; ama, ne olursa olsun, bu genç kızla mutlaka evlenmeyi aklına koymuştu.

Kızın ailesi, delikanlının kötü şöhretini bildiği için evlenme konusunda uzun süre kararsız kalmıştı. Çünkü delikanlının eski bir metresi vardı ve ona son derece güçlü bağlarla bağlıydı. Zaman zaman bu ilişki bitti deniyor, ama bir zincirle birbirlerine bağlıymışlar gibi hiç kopmuyorlardı.

Delikanlı kısa ya da uzun süreli, bir sürü kadınla dostluk etmiş ve o kadınların hiçbirine bağlanmamıştı. İşin aslına bakılacak olursa, o bütün kadınları seviyordu.

Uzun zaman birlikte yaşadığı o kadından da, kadının hiç değilse bir kez olsun tekrar görüşmek isteğine karşın hemen ayrılmış ve ortadan kaybolmuştu. Bir arkadaşın aracılığıyla, kadının geçimini sağlayacak parayı ödemiş, ama buna karşılık, artık onun lafını bile duymak istemediğini, kendisini tamamen unutmasını ve ismini bile ağzına almamasını söylemişti. Kadın sürekli mektup yazıyor, ama o bu mektupların hiçbirini açmıyordu. Her hafta düzenli gelen mektuplardan, terk edilmiş kadının kargacık burgacık yazısını tanıyor, ona karşı duyduğu tiksinti her geçen hafta daha büyüyor; zarfı hiç açmadan içindeki mektupla birlikte yırtıyor, mektuptaki yalvarma ve şikâyetleri tahmin ettiği için, tek bir satırını bile okumaya gerek görmüyordu.

Almış olduğu ayrılma kararına bağlılığı konusundaki azmine pek inanılamadığı için, bütün kış boyunca beklenilmiş ve evlenme teklifi ancak baharda kabul edilmişti.

Düğün, mayısın ilk günlerinde, Paris’te yapılacaktı.

Yeni evlilerin klasik balayı yolculuğuna çıkmamalarına karar verilmişti. Genç evliler, verilecek küçük bir balodan sonra, ilk gecelerini ailenin yanında geçirecekler, daha sonra da, ertesi günün sabahı, birbirleriyle tanışıp seviştikleri yer olduğu için, çok hoşlandıkları o plaja gideceklerdi.

Gece olmuştu; büyük salonda dans ediliyordu. Her ikisi de, parlak ipeklilerle döşenmiş ve muazzam bir yumurta gibi tavana asılmış çok iri renkli fenerin soluk, loş ışığında Japon tarzı bir kanepeye oturmuşlardı. Yarı aralık duran pencereden, ara sıra dışarının serin havası gelir gibi oluyor; bu hava, yüzlerini adeta okşuyordu. Gece ılıktı ve sakin geçiyordu ve havada baharın nefis kokuları duyuluyordu.

Konuşmuyorlar, bir şey söylemiyorlar; bazen, birbirlerinin ellerini sımsıkı tutuyorlardı. Berthe hayatındaki bu büyük değişiklikten şaşırmış, gözleri dalgın bir halde sessizce duruyor; heyecanla gülümsüyor, neredeyse ağlayacakmış gibi görünüyor, ama aynı zamanda nedenini pek kavrayamadığı için tedirginlik duyduğu bu değişiklik sonucunda, dünyanın da değiştiğini sanarak, bütün bedenine, bütün ruhuna anlatılması olanaksız ve zevkli bir yorgunluğun çöktüğünü hissederek, taşkın bir sevinç göstermeye de hazır bir durumda bulunuyordu.

Jacques, yüzünde sabit bir gülümsemeyle dikkatle ona bakıyordu. Konuşmak istiyor, söyleyecek bir şey bulamıyor ve bütün vücudunu sarmış olan aşk ateşi ile onun elini sıkarak orada öylece duruyordu. Arada sırada, hafifçe “Berthe,” diye mırıldanıyor ve genç kız da, her defasında, gözlerini kaldırarak ona tatlı tatlı, sevgi dolu gözlerle bakıyor, bir süre birbirlerini böylece seyrediyorlardı.

Birbirlerine söyleyecek hiçbir şey bulamıyorlardı. Davetliler, onları sanki tek başlarına bırakmışlardı; ama, bazen dans edenlerden bir çift, onların yanından geçerken, sanki gizli bir duruma tanık olmuş ya da gizli bir şey keşfetmiş gibi, onlara göz ucuyla şöyle bir bakıyorlardı.

Yan taraftaki bir kapı açılmış ve bir hizmetkâr, üzerine, ‘acele’ notu yazılmış bir mektup bulunan tepsiyle içeri girmişti. Jacques, titrek bir elle zarfı aldı, derin bir korkuya kapıldı. Bu korku, hiç beklenmedik bir zamanda gelen felaketlerin o bilinmeyen korkusuna benziyordu.

Yazısını hiç tanımadığı zarfa uzun uzun baktı. Okumamak, hiçbir şey öğrenmemek için zarfı açmak istemiyor, buna cesaret edemiyordu. Sonunda, zarfı cebine koyarak, kendi kendine, “Yarın. Yarın uzakta olacağım, bunun ne önemi var?” diyordu. Ama, zarfın bir köşesindeki altı çizilmiş, iri harflerle yazılı, “çok acele” yazısı onu düşündürüyor ve ürkütüyordu. Sonunda, karısına, “İzin verir misin?” dedi ve zarfı yırtarak mektubu okudu. Okuduktan sonra da, yüzü sapsarı kesildi. Mektubu önce bir hamlede, sonra yavaş yavaş ve adeta heceler gibi okumuştu.

Başını kaldırdığında, yüzü tamamen değişmiş ve çok bozulmuştu. Kekeler gibi:

“Sevgilim,” dedi, “çok iyi bir arkadaşımın başına büyük, çok büyük bir felaket gelmiş... Bana ihtiyacı olduğunu bildiriyor... Bir ölüm kalım meselesi için hemen gitmem gerekiyor... Yirmi dakika kadar yanından ayrılmama izin verir misin? Hemen dönerim.”

Berthe titreyerek ve korkulu bir sesle:

“Gidebilirsin, canım!” dedi.

Henüz ona soru sormaya, kendisine bilgi vermesi için onu zorlamaya cesaret edecek kadar karısı olmamıştı. Jacques ortadan kaybolmuş ve Berthe de yalnız kalınca salonda dans edenleri seyredip müzik dinlemeye başlamıştı.

Jacques, eline geçen ilk şapkayı başına yerleştirdi, herhangi bir pardösüyü üstüne geçirdi ve koşarak merdivenden indi. Tam sokağa çıkacağı sırada, antredeki havagazı lambasının altında durdu, mektubu bir kez daha okudu.

Mektupta şunlar yazılıydı:

“Bayım,

Anlaşıldığına göre, eski metresiniz olan Ravet adlı kadın, sizden olduğunu iddia ettiği bir çocuk doğurmuş bulunmaktadır. Anne, ölüm döşeğinde ziyaretinizi rica etmektedir. Pek mutsuz görünen ve merhamete layık bulunan bu kadının son arzusunu yerine getirmenizi sizden istemek için bu mektubu yazıyorum. Saygılarımla,

Dr. Bonnard.”

Jacques, ölüm döşeğindeki kadının odasına girdiği zaman, kadın gerçekten son saatlerini yaşıyordu. Jacques önce onu tanıyamadı. Doktorla iki hastabakıcı, kadına gereken özeni gösteriyor, odada, büyük bir karışıklık ve perişanlık göze çarpıyordu. Karyolanın arka tarafında, bir beşik içinde yatan çocuğun ağlaması duyuluyor ve çocuğun her ağlayışında, buz kompresi altında titreyen acılı annenin doğrulmaya çalıştığı görülüyordu.

Kadın sürekli kan kaybediyor; doğumun neden olduğu bu durum onu ölüme sürüklüyor, bütün hayatı akıp gidiyor, buzla yapılan komprese, tedavi ve gösterilen özene rağmen, o bir türlü dindirilemeyen basur kanaması devam ediyor, artık hızla son ana yaklaşıyordu.

Kadın Jacques’ı tanımış ve kollarını kaldırmak istemişti. Çok halsiz ve bitkin olduğu için bunu yapamadı; ama, çökük yanaklarından aşağı gözyaşları akmaya başladı.

Jacques, yatağın yanında diz çöktü; kadının yataktan sarkan elini tutarak, titreye titreye öptü; sonra yavaş yavaş, o kuruyup küçülmüş yüze eğildi. Hastabakıcılardan biri elinde bir şamdanla ayakta duruyor, kadının yanından uzaklaşmış olan doktor ise, odanın iç tarafına bakıyordu.

Kadın, sesi sanki çok uzaklardan geliyormuş gibi, soluyarak:

“Ölüyorum artık sevgilim,” dedi. “Ben ölene kadar burada kalacağına söz ver. Beni şimdi bırakman doğru olmaz! Son anımda beni bırakma!”

Jacques hıçkıra hıçkıra ağlayarak kadının alnından ve saçlarından öpüyordu. Hafif bir sesle cevap verdi.

“Sakin ol, kalacağım.”

Kadın biraz konuşabilmek için birkaç dakika kadar bekledi ve sonra:

“Küçük senindir,” dedi. “Senin çocuğun olduğuna Tanrı huzurunda, ruhum üzerine, şu ölüm anının kutsallığı üzerine yemin ederim. Ben, senden başka bir erkeği sevmedim. Çocuğu bırakmayacağına dair bana söz ver.”

Jacques, bir damla kan kalmamış o kupkuru bedeni kollarının arasına almaya çalışıyordu. Vicdan azabıyla, üzüntüden çılgına dönmüş bir halde kekeledi:

“Yemin ediyorum, onu büyüteceğim ve seveceğim. Yanımdan kesinlikle ayrılmayacak.”

Kadın, bu söz üzerine Jacques’ı öpmek istedi. Bitkin başını kaldırmaya gücü olmadığı için, bir öpücük istiyormuş gibi, bembeyaz kesilmiş dudaklarını uzattı.

Biraz rahatlayıp sakinleşince, çok hafif bir sesle mırıldandı:

“Onu kucağına al, sevip sevmediğini göreyim.”

Jacques, çocuğu beşiğinden alarak kadınla kendisi arasında yavaşça yatağa yatırdı ve çocuk o anda ağlamayı kesti.

Kadın:

“Artık kıpırdama!” dedi.

Jacques bu söz üzerine hareket etmez oldu ve son titreyişlerle sarsılan eli, ateş gibi yanan kendi elinin içinde tutarak, öylece kaldı. Arada sırada, kaçamak bir bakışla saate bakıyordu; gece yarısının geçtiğini, saatin bire, daha sonra ikiye geldiğini gördü.

Doktor çekilmişti; iki hastabakıcı da, odanın içinde yavaş adımlarla bir süre dolaştıktan sonra, iskemleler üzerinde uyuklamaya başlamışlardı. Çocuk da uyuyor; gözleri kapalı olan anne ise dinleniyormuş gibi sakin görünüyordu.

Soluk sabah aydınlığının çaprazlamasına asılmış perdelerden içeri sızmakta olduğu bir sırada, kadın, çok ani ve çocuğunu karyoladan yere düşürecek kadar şiddetli bir hareketle kollarını uzattı. Boğazından hırıltıya benzer bir ses çıktı; sonra, sırt üstü, hareketsiz kaldı. Ölmüştü.

Koşuşan hastabakıcılar:

“Artık bitti!” dediler.

Jacques bir zamanlar sevmiş olduğu kadına son bir kez baktı. Saat sabahın dördünü gösterirken, pardösüsünü unutarak üzerindeki siyah elbiseyle dışarı fırladı ve kollarının arasına aldığı çocukla birlikte oradan uzaklaştı.

Yalnız başına kalmış olan genç karısı, Japon tarzı küçük kanepede, önce sakin sakin onu beklemişti. Geciktiğini fark edince, sözde kayıtsız bir tavırla, ama oldukça endişeli ve sıkıntılı olarak salona girmişti. Annesi onu yalnız görünce:

“Kocan nerede kızım?” diye sormuştu.

O da şu cevabı vermişti:

“Odasında, neredeyse gelir.”

Ama, aradan bir saat geçince, herkesin ona kocasının nerede olduğunu sorması üzerine nihayet, mektuptan ve Jacques’ın o mektubu okuduktan sonra darmadağın olan yüzünden ve bir felaket ihtimalinden söz edip endişelerini belirtmişti.

Uzun bir süre beklemekle geçmiş; davetliler birer birer gitmişler; yalnız her iki tarafın ailesiyle en yakın dost ve akrabalar kalmıştı. Gece yarısı olunca, bütün bedeni sarsılarak hıçkıra hıçkıra ağlayan gelini yatağına yatırmışlardı. Annesi ile iki teyzesi yatağın yanında oturmuş, sessiz ve üzgün bir halde onun ağlayışını dinliyorlardı. Baba, araştırma yapılması için polise gitmişti.

Saat beşte koridordan, hafif ve ürkek bir ayak sesi gelir gibi oldu. Bir kapı açılıp yavaşça kapandı; sonra, bir kedi miyavlamasını andıran ince bir çığlık, sessizliğe bürünmüş olan evin içinde yankılar yaparak dolaştı.

Bütün kadınlar ayağa fırladılar ve Berthe, annesi ile teyzelerinin engellemelerine rağmen, sabahlığını sırtına geçirerek hemen odadan dışarıya fırladı.

Öteki odanın ortasında, bitkin ve soluk soluğa bir halde ayakta duran Jacques, kollarının arasında bir çocuk tutuyordu.

Dört kadın da, delikanlıya dehşetle baktılar; ama Berthe birdenbire kendini toparlayıp, kocasına doğru koştu:

“Ne oldu, söyle, ne oldu?”

Jacques deli gibi görünüyordu. Boğuk bir sesle, kesik kesik cevap verdi:

“Oldu... Şey oldu... Bir çocuğum oldu... Annesi de biraz önce öldü.”

Jacques, bu sözü söylerken, ellerinin arasında beceriksizce tuttuğu küçük çocuğu gösteriyordu.

Berthe tek kelime söylemeden çocuğu kucağına alarak öpüp bağrına bastırdı; sonra, yaşlı gözlerini kocasına doğru kaldırarak:

“Annesi öldü mü dedin?” diye sordu.

Jacques cevap verdi:

“Evet... Az önce... Kollarımın arasında... İlişkimizi bu yaz kesmiştim... Hiçbir şeyden haberim yoktu... Beni doktor çağırdı.”

Bu sırada, Berthe hafifçe mırıldandı:

“O halde, bu küçüğü biz büyüteceğiz.”

24 Temmuz 1882

MÜCEVHERLER

Bay Lantin, genç kızla, çalıştığı dairenin şef yardımcısının evinde düzenlenen bir toplantıda tanışmış, görür görmez de çılgınca âşık olmuştu.

Bu genç kız, yıllar önce ölmüş bir taşra vergi tahsildarının çocuğuydu. Kız, babasının ölümünden sonra, annesiyle birlikte Paris’e gelmiş ve annesi, onu, uygun bir gençle evlendirme umuduyla, bazı burjuva aileleriyle dostluk kurmaya başlamıştı. Ana kız fakirdiler; ama sayılıp sevilen, sakin ve iyi huylu insanlardı. Genç kız bir delikanlının bütün hayatını bağlamak için hayalinden geçirdiği o namuslu kadın örneği gibiydi. Mütevazı güzelliğinde, meleksi bir saflığın sihri bulunuyor; dudaklarından hiç eksik olmayan o hafif gülümseme, kalbinin bütün güzelliğini yansıtıyordu.

Onu herkes övüyor; tanıyan herkes, sürekli olarak, “Bu kızı kim alırsa çok mutlu olur. Bundan daha iyisi can sağlığı,” diyordu.

O sıralarda, İçişleri Bakanlığı’nda başmemur olup yılda üç bin beş yüz frank maaş alan Bay Lantin, genç kızla evlenmeye talip olmuş ve isteğinin kabul edilmesi üzerine evlenmişti.

Onunla inanılmaz derecede çok mutlu olmuştu. Kadın, evini öyle becerikli bir tutumlulukla idare ediyordu ki, sanki lüks içinde yaşıyorlardı. Hele kocasına gösterdiği ilgi, sözlerindeki incelik ve tavırlarındaki zarafet görülmeye değerdi. Bay Lantin, karısının bu çekici haline pek bağlıydı; tanışmalarından bu yana altı yıl geçtiği halde, onu, ilk günlerin sevgi ve heyecanı ile seviyordu.

Yalnız, onun iki tutkusundan pek hoşlanmıyordu. Bu tutkulardan biri tiyatro, diğeri ise sahte mücevherlerdi.

Kadının arkadaşları, (mütevazı devlet memurlarının karılarından bazılarını tanıyordu) seyrettikleri piyesleri ona her zaman ballandıra ballandıra anlatıyor ve hatta ilk temsilleri bile övmekten geri kalmıyorlardı. Akşam işten feci şekilde yorgun dönen kocasını bu piyeslere sürüklüyordu. Adam bu durum karşısında bazen, tanıdığı herhangi bir kadınla tiyatroya gitmesini ve kendisinin kusuruna bakılmamasını rica ederek onun gönlünü almaya çalışıyor; kadın da, böyle bir davranışı, görgü kurallarına pek uygun bulmamasına karşın, kocasının teklifini kabul etmek zorunda kalıyordu.

Tiyatroya duyduğu bu şiddetli tutku, kısa bir süre sonra kadında süslenme ve mücevher takma ihtiyacını doğurmuştu. Elbiseleri çok sadeydi; ama sade olmakla beraber, daima zarif ve mütevazıydı. Çekici güzelliği, daima sakin, daima güleryüzlü hali, elbiselerinin sadeliğine yepyeni bir tat, yepyeni bir zevk katıyordu. Bütün bu gösterişten uzak sadeliğe karşılık, kulaklarına elması andıran iki taş takmayı âdet edinmişti; yalancı inci kolyeler, altın suyuna batırılmış bilezikler, kıymetli taşları andıran çeşitli cinsteki camlarla süslü taraklar kullanıyordu.

Karısının bu sahte mücevherlere böylesine tutku duymasından biraz canı sıkılan kocası, genellikle:

“Sevgilim,” diyordu, “hakiki mücevherler alamayan bir kadının bütün süsü, güzelliği ve zarafetidir. Bu da, muhakkak ki, mücevherlerin en nadidesidir.”

Kadın ise, tatlı tatlı gülümsüyor ve:

“Ne yapayım, seviyorum bunları,” diye tekrarlıyordu. “Bu da benim kusurum. Haklı olduğunu çok iyi biliyorum. Ama ne bileyim, sahte de olsa, mücevherlere bayılıyorum!”

İnci gerdanlıkları parmaklarına doluyor; birtakım yontulmuş kristaller pırıl pırıl parlarken:

“Şunlara bak, ne kadar da güzel yapılmış,” diyordu. “İnsan, neredeyse, hakiki olduğuna yemin edecek.”

Bay Lantin, gülümseyerek:

“Ne diyeyim, sende Çingene zevki var,” diye yanıtlıyordu onu.

Bazı akşamlar, baş başa kaldıkları bir sırada kadın, Bay Lantin’in “hırdavat” dediği sahte mücevherleri koyduğu maroken kaplı kutuyu getirip çay içtikleri masanın üzerine yerleştiriyor; sanki, gizli ve derin bir zevki tadıyormuş gibi, bütün o sahte mücevherleri adeta tutkuyla inceliyor; gülmek ve şakalaşmak için herhangi bir kolyeyi kocasının boynuna zorla taktıktan sonra, “Aman ne kadar gülünç oldun!” diye kahkahalar atıyordu. Daha sonra, kocasının kollarının arasına atılıp onu çılgıncasına, kendinden geçercesine öpüyordu.

Bir kış gecesi, kadın operaya gitmiş ve soğuktan tir tir titreyerek eve dönmüştü. Ertesi gün öksürmeye başlamış, sekiz gün sonra da zatürreeden ölmüştü.

Lantin de karısı ile birlikte mezara girmek istemişti. Adam, o kadar müthiş bir ümitsizliğe ve kedere kapılmıştı ki, saçları bir ay içinde ağarmıştı. Ölen eşinin anısıyla, onun gülümseyişiyle, tatlı sesiyle ve nihayet onun bütün büyüsüyle sürekli tazelenen o dayanılmaz acının etkisiyle, sabahtan akşama kadar durmadan ağlıyordu.

Zaman, onun acısını kesinlikle dindiremiyordu. Bürodaki çalışma saatleri sırasında, genellikle arkadaşları yanına gelip günün olaylarından biraz konuşup söz açmaya kalkışacak olsalar, derhal yüzü asılıyor, gözleri yaşlarla doluyor, tuhaf bir hal alıyor ve hıçkıra hıçkıra ağlamaya başlıyordu.

Düşünmek için her gün kapandığı hayat arkadaşının odasını hiç değiştirmeden olduğu gibi tutuyor; bütün eşyalar, hatta elbiseler, son günde nasıl kalmışlarsa, öylece oldukları gibi duruyorlardı.

Ama hayat ona çok zor gelmeye başlamıştı. Karısının eline teslim ettiği ve evin bütün ihtiyaçlarına yeten maaşı, şimdi, bir başına kaldığı halde, kendine bile yetmiyordu. Şimdi artık hiç içemediği o nefis şarapları o güzel yemekleri karısının nasıl bulup buluşturduğunu o mütevazı gelirle evi nasıl bu kadar iyi yönettiğini düşündükçe şaşırıyordu.

Bu yüzden biraz borçlanmış ve para bulmak için türlü çarelere başvuranların durumuna düşmüştü. Sonunda, bir sabah, daha ay sonuna tam bir hafta olmasına karşılık cebinde metelik bulunmadığını görünce, bazı şeyleri satmayı düşündü ve karısının pek sevdiği o “hırdavat” kutusunu hemen tasfiye etmeyi kafasına koydu. Bunu mutlaka yapacaktı; çünkü, vaktiyle sinirlerine pek dokunan o “göz boyayıcı” şeylere karşı kalbinin derinliğinde adeta bir tür kin beslemişti. Zaten, her gün karşısında gördüğü bu şeyler, sevgili karısının tatlı anısını lekeliyordu.

Sahte mücevherler içinden bir seçme yaparak, büyük kolyeyi elden çıkarmaya karar verdi; iyi işlenmiş olan bu sahte kolyenin altı ya da sekiz frank edebileceğini hesapladı.

Kolyeyi cebine koydu ve kendine güven veren bir kuyumcu dükkânı arayarak bulvar boyunca bakanlığa doğru yürüdü.

Nihayet bir dükkân gördü; sefaletini böylece açığa vurmasından, oldukça değersiz bir şeyi satmaya kalkışmasından biraz utanarak dükkândan içeri girdi.

Kuyumcuya:

“Şu parçaya ne değer biçeceğinizi öğrenmek istiyorum,” dedi.

Adam, sahte kolyeyi eline aldı, inceledi, evirdi çevirdi, eliyle tartar gibi yaptı, eline bir büyüteç aldı, çırağını çağırdı, ona hafifçe bazı şeyler söyledi, kolyeyi tezgâhın üzerine koydu, nasıl parladığını görmek için de kolyeye uzaktan baktı.

Bütün bu merasimden fevkalade canı sıkılan Bay Lantin, “Canım efendim, hiçbir değeri olmadığını biliyorum,” demek için ağzını açmak üzereyken, kuyumcu konuştu:

“On iki binle on beş bin frank arasında bir değeri var. Elinize nasıl geçtiğini bana belgeleyebilirseniz, ancak o zaman sizden satın alabilirim.”

Adam gözlerini iri iri açtı; hiçbir şey anlamaksızın ağzı açık kaldı. Sonunda, kekeler gibi:

“Ne diyorsunuz siz?” dedi. “Bundan emin misiniz?”

Kuyumcu, onun bu şaşkınlığına karşı sert bir sesle:

“Daha fazlasını veren bulursanız, ona satabilirsiniz,” dedi. “Bana göre, en fazla on beş bin eder. Eğer, daha iyi fiyat veren bulamazsanız, tekrar bana gelebilirsiniz.”

Bay Lantin, tamamen ahmaklaşmış bir halde kolyeyi aldı; yalnız başına kalma, ihtiyacı duyarak dışarı çıktı.

Sokakta, kendisini bir gülme tuttu ve, “Hay budala herif!” diye söylendi. “Ya, teklifini hemen kabul etseydim, sonrası ne olacaktı? İşte, gerçeği ile sahtesini ayırt edemeyecek kadar acemi bir kuyumcu!”

Paix Caddesi’nin başındaki başka bir kuyumcu dükkânına girdi. Adam, kolyeyi görür görmez, yüksek sesle:

“Tamam,” dedi, “tanıdım bu kolyeyi; ben sattım.”

Bay Lantin, hayli şaşkın bir halde:

“Ne eder?” diye sordu.

“Ben, bu kolyeyi yirmi beş bine sattım, bayım. Sizin de bildiğiniz gibi, yasal yükümlülüklere uymak için, bu kolyenin elinize nasıl geçtiğini bana bildirdiğiniz takdirde, on sekiz bine geri almaya hazırım.”

Bay Lantin, bu kez, şaşkınlıktan eli ayağı tutmaz bir halde sandalyenin üzerine çöküverdi.

“Ama, ama,” diye tekrarladı, “iyice incelediniz mi? Ben bunu, şimdiye kadar sahte zannediyordum.”

Kuyumcu:

“İsminizi lütfeder misiniz, bayım?” dedi.

“Hay hay. İsmim Lantin’dir. İçişleri Bakanlığı’nda memurum. Martyrs Caddesi 16 numarada oturuyorum.”

Kuyumcu defterini açtı, araştırdı:

“Bu kolye, gerçekten 20 Temmuz 1876 tarihinde, Martyrs Caddesi 16 numarada oturan Bayan Lantin’in adresine gönderilmiştir,” dedi.

Bunun üzerine iki adam, birbirlerinin gözlerinin içine baktılar. Lantin, şaşkınlıktan bitkindi, kuyumcu ise, bir hırsızla karşılaştığını zannediyordu.

Kuyumcu sözüne devam ederek:

“Bu kolyeyi sadece yirmi dört saat için bana bırakabilir misiniz?” dedi. “Size bir makbuz vereyim.”

Bay Lantin:

“Elbette,” diye cevap verdi. Kendisine uzatılan kâğıdı katlayarak cebine koydu.

Sonra caddeden karşıya geçti, yukarıya doğru çıktı, yolunu şaşırdığını anlayarak tekrar Tuileries’ye indi, Seine’i geçti, yanıldığını anladı ve kafası allak bullak Champs-Elysées’ye döndü. Düşünmek, muhakeme etmek, anlamak için kendini sürekli zorluyordu. Karısı, bu kadar değerli bir şeyi nasıl satın alabilirdi! Elbette alamazdı! Şu halde, bu bir hediyeydi! Bir hediye! Ama kimin hediyesi? Neden?

Duraklamıştı; caddenin tam orta yerinde ayakta duruyordu. Korkunç bir şüphe beynini kemiriyordu. Ama nasıl olurdu? O kadın ki!.. Demek, mücevherlerin hepsi de hediyeydi! Üzerine bastığı yer çöker gibi oluyor, karşısında bir ağaç devriliyor, kollarını uzatıyor ve sonunda her türlü duygudan yoksun bir halde, olduğu yere yıkılıyordu.

Yoldan geçenlerin kendisini götürdükleri bir eczanede kendine geldi. Evine götürüldü; eve kapanıp kaldı.

Bağırmamak için bir mendili ısırarak, gece oluncaya kadar feci şekilde ağladı. Sonra yorgunluk ve kederden bitkin bir halde kendini yatağına atıp derin bir uykuya daldı.

Odaya giren güneş ışığıyla uyandı; işe gitmek için yavaşça kalktı. O kadar üzüntü ve sarsıntıdan sonra çalışmak çok zordu. Şefine bir mazeret mektubu yazmayı düşündü ve yazdı. Sonra, kuyumcuya gitmek gerektiğini de düşündü ve duyduğu utanç hissiyle yüzü kıpkırmızı kesildi. Uzun süre düşünür gibi durdu. Bununla beraber, kolyeyi o adama bırakamazdı. Sonunda, giyinip dışarı çıktı.

Hava güzeldi; masmavi gökyüzü gülümser gibi şehrin üzerini kaplıyordu. Bay Lantin’in önü sıra elleri cebinde, birtakım işsiz güçsüzler yürüyordu. Onların yürüyüşlerine bakarken, “İnsan, servet sahibi olunca kendini mutlu hissediyor!” diyordu. “Para oldu mu, kederlere, ıstıraplara bile dayanılabiliyor! Para olunca, istenilen yere gidiliyor, seyahat ediliyor, eğleniliyor! Ah, bir zengin olsaydım!”

Lantin, iki günden beri ağzına bir şey koymadığı için, birdenbire açlığını hissetti. Ama meteliği yoktu. Bir anda tekrar kolyeyi hatırladı. On sekiz bin frank! On sekiz bin frank! Ama bu bir servet demekti!

Paix Caddesi’ne çıktı ve kuyumcu dükkânının karşısında, kaldırımın üzerinde bir aşağı, bir yukarı dolaşmaya başladı. On sekiz bin frank! Belki yirmi kez dükkâna girmeye yeltendiyse de duyduğu utanç onu engelledi.

Ama karnı açtı hem de çok açtı. Cebinde de tek metelik yoktu. Birdenbire kararını verdi; düşünmeye zaman bulmamak için, caddenin bir tarafından diğer tarafına koşarak geçti ve hızla kuyumcu dükkânına girdi.

Kuyumcu, onu görünce hemen harekete geçti ve nazik bir gülümseyişle oturacak yer gösterdi. Kuyumcuda çalışanlar da gözleri ve dudakları neşeyle dolu, Lantin’in oturduğu yana bakarak mağazanın ön tarafına geldiler.

Kuyumcu:

“Bilgi aldım, bayım,” dedi. “Eğer, satış teklifinde bulunacaksanız, söylemiş olduğum bedeli ödemeye hazırım.”

Lantin, şaşkın bir halde:

“Pekâlâ,” dedi.

Kuyumcu, bir çekmeceden on sekiz adet iri boyda kâğıt para çıkardı; bunları sayarak Lantin’e uzattı. O da, küçük bir makbuz imzalayarak, titrek bir elle paraları cebine koydu.

Sonra, dışarı çıkmak üzereyken, sürekli gülümseyen kuyumcuya döndü ve gözlerini yere dikerek:

“Aynı şekilde elime geçmiş başka mücevherler de var,” dedi. “Acaba satın alabilir misiniz?”

Kuyumcu eğilerek:

“Elbette, efendimiz,” diye cevap verdi.

Dükkân çalışanlarından biri, rahatça gülebilmek için dışarı çıktı; bir diğeri de, gürültüyle burnunu sildi.

Tavrı sakin, ama yüzü kızarmış olan Lantin:

“Pekâlâ getiririm,” dedi.

Ve gidip mücevherleri almak için bir arabaya bindi.

Bir saat sonra, kuyumcu dükkânına döndüğünde hâlâ yemek yememişti. Kuyumcu ile birlikte, bütün parçaları birer birer elden geçirip incelemeye başladılar.

Lantin, şimdi, mücevherlerin değeri hakkında münakaşa ediyor, kızıyor, satış defterlerinin kendisine gösterilmesini istiyor ve meblağlar yükseldikçe onun sesi de gitgide yükseliyordu.

Yapılan hesaplamaya göre, iri pırlanta küpeler yirmi bin frank, bilezikler otuz beş bin, broş, yüzük ve madalyonlar on altı bin, zümrüt ve gök yakuttan bir iğne on dört bin, altın zincire bağlı bir gerdanlık oluşturan tek taş elmas kırk bin: Hepsi yüz doksan altı bin frank ediyordu.

Kuyumcu, sözde safiyane bir şakayla:

“Bir kimsenin bütün tasarrufunu mücevherata yatırması tuhaf şey,” dedi.

Lantin vakur bir tavırla cevap verdi:

“Bu da, parayı değerlendirmenin bir yolu.”

Lantin, ertesi gün için, ikinci bir ekspertiz yapılmasını kararlaştırdıktan sonra dükkândan çıktı.

Caddede yalnız başına kalınca, Vendome sütununa sanki basit bir sırıkmış gibi tırmanma arzusuyla baktı. Gökyüzüne kadar yükseliyormuş gibi görünen imparator heykelinin üzerinden atladı ve birdir bir oynayacak kadar kendini hafif hissetti.

“Voisin” lokantasına yemek yemeye gitti ve şişesi yirmi frank olan şaraptan içti.

Sonra, bir araba tutarak ormanda bir gezinti yaptı. Çalışanlara küçümseyerek bakıyor ve yoldan geçenlere de, “Ben de zenginim. İki yüz bin frankım var!” diye bağırmamak için kendini zor tutuyordu.

Bir ara, görevi, çalışmakta olduğu bakanlık aklına geldi. Arabasını o tarafa doğru çektirdi ve şefinin karşısına çıkınca:

“İstifamı vermeye geldim, efendim,” dedi. “Üç yüz bin franklık bir servete kondum da...”

Eski mesai arkadaşlarının birer birer elini sıktı ve onlara yeni hayatında neler yapmayı düşündüğünü anlattı; sonra, İngiliz kahvesinde akşam yemeği yemeye gitti.

Kendisine çok kibar gibi görünen bir adamın yanında otururken, dört yüz bin franklık bir servete konduğunu bir tür hafiflikle söyleyerek, özel hayatını yabancı bir adama anlatma arzusuna karşı koyamadı.

Hayatında ilk kez, tiyatroda sıkılmadı ve geceyi kızlarla geçirdi.

Altı ay sonra tekrar evlenmişti. İkinci karısı oldukça namuslu görünüyordu, ama huysuz bir karakteri vardı. Onu pek üzüyor, pek sıkıyordu.

27 Mart 1883

BAYAN BAPTISTE

Loubain garının yolcu salonuna girdiğim zaman, ilk işim saate bakmak oldu. Paris ekspresine binmek için iki saat on dakika kadar beklemem gerekiyordu.

Kendimi, birdenbire, on saatlik bir mesafeyi yürüdükten sonra yorulmuş biri gibi hissettim; zaman öldürmenin çaresini duvarlarda bulacakmışım gibi çevreme bakındım. Salondan çıktım ve ilgilenecek bir şeyler bulmak ümidiyle garın kapısının önünde durdum.

Küçük şehrin evleri, birbirinden farklı iki sıra binalar arasındaydı, çelimsiz akasyaların dikili olduğu bir tür bulvar olan cadde, bir tepeye kadar yükselerek uzayıp gidiyor; caddenin sonunda, sanki bir park varmış gibi, ağaçlar görünüyordu.

Zaman zaman, su birikintilerinin üzerinden hafifçe atlayan bir kedi, şoseyi karşıdan karşıya geçiyor; yerinde duramayan bir fino köpeği yemek artıkları arayarak, bütün ağaç diplerini kokluyordu. Ortalıkta hiç kimseyi göremiyordum.

Kasvet verici bir cesaretsizlik bütün benliğimi sarmıştı. Ne yapmalıydım? Garın küçük kahvehanesinde, önümde içilemeyecek kadar kötü bir şişe bira ve o yörenin sıkıcı bir gazetesi olduğu halde, o bitmek tükenmek bilmez ve geçirilmesi çok zor zamanı düşünürken, benim bulunduğum caddeye girmek için yan taraftaki sokaktan dönen bir cenaze alayı gördüm.

Cenaze arabasının görünüşü, beni biraz oyaladı. Hiç olmazsa, on dakikalık bir zaman kazanmıştım.

Ama, birdenbire dikkat kesildim. Cenazeyi yalnızca sekiz erkek takip ediyordu, biri ağlıyor, diğerleri ise aralarında dostça konuşuyorlardı. Cenazede papaz yoktu. “İşte, papaz olmayan bir cenaze merasimi” diye düşündüm ve sonra, Loubain gibi bir şehirde, böyle bir görevi yerine getirebilecek en aşağı yüz kadar özgür düşünceli insan bulunması gerektiğini aklımdan geçirdim. Ama tuhaf bir durumla karşılaşmıştım. Alayın süratli yürüyüşü, ölünün hiçbir tören yapılmadan; kısacası; dini bir tören yapılmaksızın gömüleceğini gösteriyordu.

Yapacak bir işim olmadığı için, bir sürü karışık varsayımla da merakım büsbütün arttı. Cenaze alayı önümden geçerken aklıma garip bir fikir geldi. Bu fikir de, o sekiz adamla birlikte cenazenin peşinden yürümekti. Bu şekilde kendime oyalanacak en aşağı bir saatlik bir iş bulmuş olacaktım. Böylece kederli bir tavırla en geridekilerin arkasından yürümeye başladım.

Arkadaki iki kişi, başlarını şaşkınlıkla geriye çevirdiler; sonra, aralarında sessizce konuştular. Herhalde şehirden olup olmadığımı birbirlerine soruyorlardı. Daha sonra, önlerinden yürüyen iki kişinin fikrini almak istedikleri sırada, o iki adam da kim olduğumu anlayabilmek için yüzüme dikkatle baktı. Bu dikkatli ve meraklı bakışlar canımı sıkıyordu. Buna bir son vermek için yakınımda yürüyenlere sokuldum. Kendilerini selamladıktan sonra:

“Konuşmanıza engel olduğum için affınızı rica ederim,” dedim. “Papaz olmadığını görünce, taşıdığınız cenazenin kim olduğunu bilmememe rağmen, sizi hemen takip etmek istedim.”

Adamlardan biri:

“Ölen bir kadın,” dedi.

Şaşkınlıkla sordum:

“Ama bu, papaz olmayan bir cenaze töreni, öyle değil mi?”

Bana açıklama yapmak isteyen diğer bir adam söz alarak:

“Hem evet, hem de hayır,” dedi. “Papazlar, cenazenin kiliseye sokulmasını kabul etmediler.”

Ben, bu kez şaşkınlık ve hayretle, “Yaa!” dedim. Ama, yine de hiçbir şey anlamadım.

Yakınımdaki adam, kısık bir sesle beni aydınlatmak istedi:

“Bu, başlı başına bir hikâyedir. Bu genç kadın kendini öldürdü; dini tören yapılmamasının nedeni bu. Şu önden yürüyen ve ağlayan da kocası.”

Bunun üzerine kararsız kalıp:

“Beni merakta bıraktınız ve bu ölüm olayı ilgimi çekti, bayım,” dedim. “Şu hikâyeyi anlatmanızı sizden rica etsem, acaba bir münasebetsizlikte bulunmuş olur muyum? Eğer, canınızı sıkıyorsam, hiçbir şey söylemediğimi varsayabilirsiniz.”

Adam dostça bir hareketle kolumdan tuttu:

“Hiç sıkılmam, ne münasebet!” dedi. “Yalnız, biraz geride kalalım. Size söyleyeceğim şeyler son derece hazin. Şu yukarıda ağaçlarını gördüğünüz mezarlığa varıncaya kadar bir hayli zamanımız var.”

Ve adam anlatmaya başladı:

“Bayan Paul Hamot adlı bu genç kadın, ülkenin zengin tüccarlarından Bay Fontanelle’in kızıydı. Bu kızcağız, daha on bir yaşında bir çocukken, başından müthiş bir macera geçti. Uşak ona tecavüz etti. Sefil herifin bu işi yaptığı anlaşılınca, korkunç olay mahkemeye intikal etti ve yabani herifin zavallı kıza üç ay boyunca bu rezaleti sürdürdüğü ortaya çıktı. Sonuçta adam, müebbet hapse mahkûm edildi.

Küçük kız, namussuzluk damgasını yemiş olarak, yalnız başına, arkadaşsız bir halde ve alnına dokunduklarında dudaklarının kirleneceğini sanan birtakım büyükler tarafından istemeden öpüle öpüle büyüdü.

Şehir için bir çeşit canavar, bir yaratık haline geldi. Ondan söz edilirken, yavaşça ‘Şu bildiğiniz küçük Fontanelle,’ deniliyor, o geçerken, sokaktaki herkes sırtını dönüyordu. Onu gezmeye götürecek dadı bulmak için bir hayli zahmet çekiliyor; başka ailelerin hizmetçileri, sanki yaklaşanlara bir hastalık bulaştıracakmış gibi bu çocuktan uzak duruyorlardı.

Bu zavallı küçüğün, her gün öğleden sonra oyun oynamaya çıkan çocukların bulunduğu bahçedeki halini görünce insanın içi sızlıyordu. Oynayıp eğlenmekte olan diğer çocuklara kederle bakarak, dadısı yanında, ayakta, yalnız başına duruyordu. Bazen, çocukların arasına karışma isteğine kendisini kaptırarak, ürkek hareketlerle korka korka ilerliyor ve sanki, aralarında bulunmaya layık olmadığını biliyormuş gibi, çekingen adımlarla bir grubun arasına karışıyordu. Bu sırada, bahçenin banklarında oturan anneler, dadılar ve teyzelerin, kimi çocuğunu, kimi de kendisine emanet edilmiş olan kızı derhal elinden tutarak oradan uzaklaştırıyordu. Küçük Fontanelle, bu hareketin anlamını pek anlamıyordu, ama şaşkın bir halde yalnız başına kalıyor; üzülerek ağlamaya başlıyordu. Hıçkıra hıçkıra ağlarken, yüzünü dadısının göğsüne gizlemeye çalışıyordu.

Büyüdü; ama durum daha da kötüleşti. Aileler, genç kızlarını, sanki veba hastalığı varmış gibi, ondan uzak tutuyorlardı. Düşünün bir kez, bu kızcağız hiçbir şey bilmiyordu; başından geçen olayın o korkunç anlamı hakkında da herhangi bir fikri yoktu.

Yeni ve korkunç bir maceranın gerçekleşmesinden korkuluyormuş gibi yanında dadısıyla birlikte sokaktan geçerken, üzerine çöktüğünü hissettiği o esrarengiz utancın etkisi altında gözlerini yere dikiyor ve sanıldığı kadar saf olmayan diğer kızlar, belli etmeden ona bakarlarken aralarında fısıldaşıyorlar ve eğer o, bu kızların bakışlarını tesadüfen yakalayacak olursa, hepsi de başlarını hemencecik çeviriyorlardı.

Ona zoraki selam veriyorlardı. Yalnızca, bazı erkek çocuklar onunla görüşüyor, anneler ise onu görmezlikten geliyorlardı. Birkaç küçük serseri, kendisini bu hale sokmuş olan uşağın isminden dolayı ona, “Bayan Baptiste” adını takmıştı.

Hiç kimse onun ruhundaki gizli ıstırabı bilmiyordu, çünkü hiç konuşmuyor, asla gülmüyordu. Ailesi bile, sanki onarılmaz bir hata işlemiş de bu hataya son derecede kızmışlar gibi, onun karşısında canları sıkılmış bir halde duruyorlardı.

Öyle ya, şerefli bir insan ağır hapisten çıkmış birine, o biri oğlu bile olsa, gönül rahatlığıyla elini uzatabilir miydi? Bay ve Bayan Fontanelle, kızlarını, hapisten çıkmış bir oğul gibi görüyorlardı.

Uzun boylu, soluk benizli, ince ve zarif yapılı, güzel bir kızdı. O olay olmasa, benim de muhakkak ki, çok hoşuma giderdi.

On sekiz ay önce, buraya yeni bir ilçe kaymakamı atandı ve bu kaymakam, görünüşe göre Latin Mahallesi’nde yaşayan tuhaf bir genci, özel sekreteri olarak yanında getirdi.

Delikanlı, Bayan Fontanelle’i görünce ona âşık oldu. Kendisine her şey anlatıldı. O da şu cevabı vermekle yetindi: ‘Adam sen de, ne önemi var! Bu durum, gelecek için bir garanti demektir. Sonradan olacağına önceden olması daha iyi. Hiç olmazsa, bu kadınla rahat bir uyku uyurum.’

Nitekim, kıza kur yapmaya başladı. Evlenme teklifinde bulundu ve onunla evlendi. Cüretkâr bir genç olduğu için, sanki ortada hiçbir şey yokmuş gibi, evlenmesi nedeniyle birtakım ziyaretler yaptı. Bazıları bu ziyaretleri iade ettiler; bazıları da bundan çekindiler. Nihayet, olay unutulmaya başlandı ve genç kadın, herkesin arasında yerini aldı.

Size şunu söylemek isterim ki, kocasına bir ilaha tapar gibi tapıyordu. Düşününüz bir kez, bu adam, ona şerefini iade ettirmiş, onu toplumun içine sokmuş, herkesin ne düşündüğünü bir kenara koyarak, hakaretlere göğüs gererek, pek az erkeğin cesaret edebileceği bir şey yapmıştı. Kadın, kocasına karşı son derece büyük bir sevgi ve bağlılık sergiliyordu.

Hamile kalmıştı ve bu öğrenildiği zaman, sanki anne olursa artık kesinlikle tertemiz biri olacakmış gibi, en katı düşünenler bile ona kapılarını açmışlardı. Bu, çok tuhaf bir şeydi, ama böyleydi işte.

Geçen günkü mahalli müzik bayramına kadar her şey iyi ve yolunda gitmişti. Kaymakam, çevresinde şehrin ileri gelenleri ve resmi memurlarla birlikte, gösterilere başkanlık ediyor, nutkunu söylüyordu. Ayrıca özel kâtibi Paul Hamot madalyaların dağıtılmasında ona yardım ediyordu.

Çok iyi bilirsiniz ki, bu gibi işlerde, insanların ölçüyü kaybetmelerine neden olan kıskançlıklar ve rekabetler vardır.

Şehrin bütün bayanları, orada, tribünde oturmuşlardı.

Mormillon Mahallesi’nin müzik şefi de sırası gelince ilerledi. Onun takımı, ikincilik madalyası kazanmıştı. Öyle ya, herkese birincilik madalyası verilemezdi ki!

Özel kâtip madalyayı uzatırken, adamın, madalyayı almasıyla kâtibin yüzüne fırlatması bir oldu ve, ‘Sen şu madalyayı Baptiste için saklasan iyi olur. Birincilik madalyasını benden daha çok, ona vermen gerekir,’ diye bağırdı.

Bu sırada, halkın arasında bir gülüşme başlamıştı. Bu gibi durumlarda merhamet ve nezaket nedir bilmeyen halk, bakışlarını zavallı kadına dikmişti.

Ah, bayım, siz bir kadının nasıl delirdiğini hiç gördünüz mü? Herhalde görmemişsinizdir. İşte, biz böyle bir manzara karşısında kaldık! Kadın ayağa kalktı; oradan kaçıp kurtulmak istiyormuş gibi, bulunduğu yerde üç kez kalkıp oturdu ve çevresindeki kalabalığı yaramayacağını anladı.

Kalabalık, bir taraftan, ‘Hey, Bayan Baptiste!’ diye bağırıyor; bir taraftan neşeyi, bir taraftan da tepkiyi gösteren büyük bir kargaşa yaratıyorlardı.

Bu, tam bir kargaşaydı; her kafadan bir ses çıkıyordu. Herkes, bu mutsuz kadının feci bir şekil almış yüzünü görmek için ayaklarının ucuna basarak kafasını uzatıyor; kocalar, onu göstermek için karılarını kucaklayıp havaya kaldırıyor; bazıları, ‘Hangisi, şu mavili mi?’ diye soruyorlardı. Küçük çocuklar, horoz sesleri çıkarıyor; yer yer gürültülü kahkahalar her yanı çınlatıyordu.

Kadın, bulunduğu koltukta, sanki herkesin görmesi için oturtulmuş gibi, şaşkın ve bitkin bir halde hiç kımıldamıyordu. Ne ortadan kaybolabiliyor, ne yerinden kımıldayabiliyor ne de yüzünü gizleyebiliyordu. Sanki, kuvvetli bir ışık gözlerini kamaştırıyormuş gibi, gözkapaklarını sürekli açıp kapıyor; yokuş tırmanan bir beygir gibi soluyordu.

Onu bu halde görmek, insanın yüreğini parçalıyordu.

Bay Hamot, o kaba adamı boğazından yakalamıştı; korkunç bir dövüş başlamış, yerde yuvarlanıyorlardı.

Tören durmuştu.

Bir saat sonra, Hamot’lar evlerine dönerken, kendisine edilen hakaretten sonra tek kelime bile konuşmamış olan, ama, sanki kurulmuş bir zemberek gibi bütün sinirleri birden boşalan genç kadın, kocasının yakalamasına fırsat vermeden köprünün korkuluğunun üstünden kendini nehre atmıştı.

Köprünün kemeri altındaki sular derindi. Kadın ancak iki saat sonra bulunabildi. Bulunduğu zaman, ölmüştü.”

Hikâyeyi anlatan adam sustu. Sonra:

“İçinde bulunduğu durumu düşünürsek, belki de en iyi hareketi yapmış oldu,” dedi. “Bazen silinmeyen öyle şeyler vardır ki. Kilisenin neden dini tören yapmayı reddettiğini şimdi artık anladınız mı? Eğer, dini bir tören yapılmış olsaydı, bütün şehir katılırdı. Ama ne çare ki, bir taraftan intihar, diğer taraftan öteki olay olunca, aileler gelmeye çekindiler. Esasen, burada, papaz olmadan defin töreni yapmak çok zordur.”

Mezarlığın kapısını geçiyorduk. Hıçkıra hıçkıra ağlayan zavallı delikanlıya yaklaşıp elini sıkmak ve baş sağlığı dilemek için tabutun mezara indirilmesini bekledim.

Gözleri yaşla dolu olan genç adam bana şaşkınlıkla baktı:

“Teşekkür ederim, teşekkür ederim,” dedi.

Ve ben, böyle bir cenazenin arkasından gittiğim için hiç de pişman değildim.

28 Kasım 1882

MEZAR

1883 yılının 17 Temmuz günü, sabahın iki buçuğunda, mezarlığın bir köşesindeki küçücük bir evde oturan Béziers Mezarlığı’nın bekçisi, mutfağa kilitli köpeğin havlamalarıyla uyandı.

Hemen aşağı indi; sanki, evin etrafında bir serseri dolaşıyormuş gibi, hayvanın acıyla havlayarak kapının altını kokladığını gördü. Bekçi Vincent tüfeğini aldı ve dikkatli adımlarla dışarı çıktı.

Köpek, General Bonnet yolu yönünde koştu ve Bayan Tomoiseau’nun mezarının yanında durdu.

Bekçi, ihtiyatla ilerlerken, Malenvers yolu tarafında hafif bir ışık gördü. Mezarlar arasında kayar gibi yürüdü ve kutsallığa karşı korkunç bir şey yapıldığına tanık oldu.

Bir gün önce gömülmüş genç bir kadının cesedini mezardan çıkarmakta olan bir adam, cesedi mezarın dışına koymaya çalışıyordu.

Bir taş yığını üzerine konulmuş küçücük ve soluk ışıklı bir fener, bu iğrenç sahneyi aydınlatıyordu.

Bekçi Vincent, sefil adamın üzerine atıldı ve onu yere yıktı, ellerini bağlayıp en yakındaki polis karakoluna teslim etti.

Bu adam, Courbataille adlı, güngörmüş, zengin bir genç avukattı.

Adamın mahkemesi başlamıştı. Savcı, iddianamesini okurken, çavuş Bertrand’ın zamanında canavarca yaptığı şeyi hatırlatıyor ve bu şekilde dinleyicileri coşturuyordu. Herkesin vücudunu bir titremedir sarmıştı.

İddianamenin okunması bittikten sonra, “İdam! İdam!” haykırışları yükselmeye başlamış ve mahkeme başkanı, düzeni korumakta bir hayli zorluk çekmişti.

Sonra, kalın bir sesle:

“Sanık,” dedi, “kendinizi savunmak için bir diyeceğiniz var mı?”

Avukat tutmaya gerek görmemiş olan Courbataille ayağa kalktı. Uzunca boylu, esmer, temiz yüzlü, enerjik tavırlı ve cesur bakışlı güzel bir gençti.

Mahkemeyi dolduran kalabalıktan ıslık sesleri yükselmeye başlamıştı.

Adam soğukkanlılığını kaybetmedi; önce biraz hafif, ama sonra perdesi yavaş yavaş yükselen bir sesle konuşmaya başladı:

“Sayın başkan,

Sayın jüri üyeleri,

Söyleyeceklerim çok az ve kısa. Cesedini mezarından çıkardığım kadın metresimdi. Onu seviyordum.

Onu şehvetli bir aşkla, ruhun ve yüreğin sadece bir yakınlığıyla değil, tam ve mutlak bir aşkla, çılgın bir tutkuyla seviyordum...

Şimdi beni dinleyin:

Ona ilk kez rastladığım zaman, garip bir heyecana kapıldığımı hissettim. Benim bu heyecanımın, ne şaşkınlık, ne hayranlık ne de öyle vurulma diye tabir edilen ani bir tutkunlukla ilgisi vardı. Bu heyecan hissi, sanki ılık bir banyo içine girilmiş gibi, oldukça zevkli bir rahatlıktı, bir huzurdu. Hareketleri beni büyülüyor, sesi beni mest ediyor ve nihayet bütün varlığı, bende, kendisine bakmakla doyamadığım sonsuz bir zevk oluşturuyordu. Onu sanki uzun zamandır tanıyormuşum gibi bir hisse kapılıyordum. Onda sanki, benim ruhumdan kopmuş bazı şeyler vardı.

Kendisini tanıdıkça, içimden onu daha fazla görmek geliyordu. Elinin elime dokunmasından öyle bir haz alıyordum ki, ben böyle bir zevki hiçbir zaman tadamaz, hayal bile edemezdim. Hele gülümsemesi, bana öyle çılgıncasına bir neşe veriyordu ki, bu neşenin taşkınlığıyla koşmak, dans etmek, yerlerde yuvarlanmak istiyordum.

Metresim olmuştu.

Bunun da ötesinde, o benim bütün hayatım olmuştu. Artık dünyadan hiçbir şey beklemiyor, hiçbir şey istemiyordum. Hiçbir arzum olmadığı gibi hiçbir şeye karşı hırsım da kalmamıştı.

Bir akşamüstü, nehir boyunca yürüyüşe çıkmış, biraz uzağa gitmiştik, yağmura yakalandık. Soğuk aldı.

Ertesi gün hastalandı ve zatürree olduğu anlaşıldı. Sekiz gün sonra, durumu büsbütün kötüleşti.

O can çekişirken ben de neye uğradığımı şaşırmış, adeta yıkılmıştım. Sağlıklı düşünemiyordum.

Ama o ölünce, hissettiğim ani ümitsizlik beni o kadar sarstı ki, artık hiçbir şey düşünemez oldum. Ağlıyor, sürekli ağlıyordum.

Cenaze töreninin o korkunç aşamalarında, yüreğimi dağlayan öyle bir acı vardı ki, bu acı, kesinlikle bir delinin ıstırabından başka bir şey değildi. O gittikten ve toprağa gömüldükten sonra, aklım birden başıma geldi. O müthiş ıstırapla kıvranmaya başladım.

İşte, o zaman, kafama şöyle bir fikir saplandı:

Onu artık hiç göremeyecektim.

Bir insan, bütün gün aynı şeyi düşündü mü, mutlaka aklını yitirir! Düşünün bir kez! Taparcasına sevdiğiniz bir varlık hem de bütün dünya üzerinde bir ikincisinin bulunmasına imkân olmayan bir varlık artık yoktur. Oysa, bu varlık hayatınıza girmiştir; sizinle aşk denilen o esrarengiz bağı oluşturmuştur. Onun gözleri, size uzaydan daha geniş, dünyadan daha hoş, daha sevimli gelmektedir. Konuşurken, sesi, tatlı bir müzik gibi, sizi mutluluğun en yüksek düzeyine çıkarmaktadır.

Ve bu varlık, birdenbire ortadan yok oluyor! Düşünün bir kez! Kayboluyor, sonsuza dek kayboluyor, tamamen yok oluyor. Ölüyor. Bu kelimenin ne demek olduğunu anlıyor musunuz? Bu varlık, artık hiç yok ve asla var olamayacaktır. Artık o gözler bakmayacak; insan sesleri arasında benzerine rastlanması asla mümkün olmayan o ses, hiçbir şey söylemeyecek, konuşmayacaktır.

Onun yüzüne benzer hiçbir yüz bir daha doğmayacaktır. Asla! Asla! O vücut ve o yüz, bir daha dünya üzerinde görünmeyecektir. Binlerce, milyonlarca, milyarlarca kadın doğacaktır; ama bütün doğacak kadınların arasında o bulunmayacaktır; hiçbir zaman bulunmayacaktır. Ama bu nasıl olur? İşte, insan bunu düşünürken deliriyor.

Ancak yirmi yıl yaşadı; fazla yaşayamadı ve sonsuza dek yok oldu!

Düşünüyor, gülüyor ve beni seviyordu. Vücudu, o taze, ılık, tatlı, beyaz, güzel vücudu, toprak altında, bir tabut içinde çürüyecekti. Ama ruhu, acaba ona ne olacaktı?

Artık onu görememek, hiç görememek vardı! O bedenin çürümesi düşüncesi beynimi kemiriyordu. İşte, bu düşünceyle onu bir kez daha görmek, yüzüne bir kez daha bakmak istedim!

Bir kürek, bir fener, bir de çekiç alarak yola çıktım. Mezarlığın duvarından içeri atladım ve mezarını buldum. Üstündeki toprak, henüz tamamen basılmamıştı.

Tabutu gördüm. Bir tahtasını kaldırdım. Burnuma ağır bir koku geldi. Oysa, onun yatağı ne güzel kokardı!

Buna rağmen tabutu açtım; lambamı aşağı indirdim ve onu gördüm. Mosmor olmuş ve şişmiş yüzü korkunçtu. Evet, oydu. O anda bütün varlığımı bir dehşet kapladı. Ama yine de kolumu uzattım; o korkunç yüzü kendime çekmek için saçlarından tuttum!

İşte, tam bu sırada yakalandım.

O çürümeye yüz tutmuş bedenin hiç hoşa gitmeyecek kokusu, sevgilimin kokusuymuş gibi beynimi sardı ve bütün geceyi bu kokuyu duyarak geçirdim.

Hakkımda dilediğiniz kararı verebilirsiniz.”

Mahkeme salonuna acayip bir sessizlik çökmüş gibiydi. Jüri karar vermeye çekilmişti.

Jüri birkaç dakika sonra döndüğünde sanık, oldukça korkusuz ve hatta hiçbir şey düşünmüyormuş görünüyordu.

Hâkim, kararı okumaya başlayarak, sonuçta, sanığın masum olduğunu bildirdi.

Adam hiç tepki vermezken dinleyiciler kararı alkışladılar.

29 Temmuz 1883

KRALLAR

Yüzbaşı Kont de Garens anlatmaya başladı:

“Ah, o krallar sofrasını hiçbir zaman unutamam, sık sık hatırlarım. O zamanlar, gözcü alayı süvari çavuşuydum. On beş gündür, bir Alman öncü kuvveti karşısında keşif görevindeydim. Bir gün önce, Almanların o mızraklı süvarilerinden birkaçını kılıçtan geçirmiş, bu sırada üç arkadaşımızı da kaybetmiştik. Bunların arasında o zavallı küçük Raudeville de vardı. Joseph de Raudeville’i herhalde gayet iyi hatırlarsınız.

O gün yüzbaşım, yanıma on süvari almamı ve üç hafta içinde tam beş kez bombalanmış olan Porterin kasabasını işgal etmemi, kasabayı bütün gece kontrol altında tutmamı emretmişti. Kasabada sağlam duran ancak yirmi kadar ev ve bir düzine insan kalmıştı.

On süvari alarak saat dörde doğru hareket ettim. Akşam üzeri, saat beşte, Porterin’in surlarına vardık. Süvarileri durdurdum ve Marchas’a, gayet iyi tanıyacaksınız, hani Marki de Martel-Auvelin’in küçük kızı ile evlenmiş olan şu Pierre de Marchas’a, kasabaya yalnız başına girmesi ve bana bilgi getirmesi emrini verdim.

Yanıma seçerek aldığım süvariler, yüksek ailelere mensup birtakım gönüllülerdi. Bir görevi yaparken, yanıma esaslı ve zeki insanlar alırım. Bu Marchas, açıkgöz, tilki gibi kurnaz, yılan gibi kıvrak bir askerdi. Bir av köpeği bir tavşanı nasıl ortaya çıkarırsa, o da, Prusyalıları öyle ortaya çıkarmayı, açlıktan ölecek bir hale geldiğimiz sırada bize yiyecek bulmayı çok iyi biliyor, aklın almayacağı bir beceriklilikle her şey hakkında bilgi ediniyor ve getirdiği bilgiler de kesinlikle doğru çıkıyordu.

Nitekim, on dakika sonra döndü:

“Asayiş tamam,” dedi. “Üç günden beri buradan hiçbir Prusyalı geçmemiş. Ne uğursuz bir kasaba bu! Terk edilmiş bir manastırda dört beş hastaya bakan bir hemşireyle konuştum.”

Bu bilgiyi aldıktan sonra hareket emrini verdim ve kasabanın ana caddesine girdik. Gecenin koyu karanlığı içinde, zorlukla seçilebilen çatısız duvarlar sağda ve solda hayal meyal göze çarpıyordu. Ara ara, bir pencere camının gerisinden sızan bir ışık parıldıyor; ışığın geldiği yerde, ya çok cesur ya da çok fakir bir ailenin, ayakta zar zor durabilen evini korumak için kaldığı anlaşılıyordu. Yağmur başlıyor ve bu yağmur, daha kaputlarımıza temas edip bizi ıslatmadan donduracak kadar üşütüyordu. Hayvanlarımız, birtakım taşlara, molozlara çarparak sendeleye sendeleye yürüyor, bazen de yere kapaklanıyorlardı. Marchas, yaya olarak önümüzden giderek bize rehberlik ediyor ve hayvanını yularından tutarak peşi sıra çekiyordu.

“Yahu, bizi nereye götürüyorsun?” diye sordum.

“Güzel bir yere,” diye yanıtladı beni.

Ve biraz sonra, tek başına kalmış, her tarafı kapalı ve cadde üzerinde olmasına karşın bahçeleri arka tarafta bulunan küçük bir burjuva evinin önünde durdu.

Marchas, demir parmaklıkların yakınında yerden iri bir taş parçası alarak, bu taşla kilidi kırdı ve girişi aştı, omzuyla kapıya yüklenerek açtıktan sonra hep cebinde taşıdığı bir mumu yaktı. Hayatında ilk kez gördüğü bu evde sanki uzun zamandan beri yaşıyormuş gibi, şaşılacak bir rahatlıkla bize rehberlik ederek, hepimizi, gayet konforlu bir görünüşü olan zengin mobilyalı evin içine soktu.

Dışarıda kalmış olan iki adam, atlarımıza göz kulak oluyorlardı.

Marchas, kendisini takip eden uzun boylu Ponderel’e:

“Ahırlar herhalde sol tarafta olacak,” dedi. “İçeri girerken görür gibi oldum. Haydi, hayvanları oraya yerleştir; şimdilik onlara ihtiyacımız yok.”

Sonra, bana dönerek:

“Emirleriniz?” dedi.

Bu çocuk gerçekten beni hayrete düşürecek kadar ataktı.

Gülerek cevap verdim:

“Ben, nöbetçileri kasabanın çevresine yerleştirmeye gidiyorum. Sonra gelir, seni burada bulurum.”

Marchas:

“Ne kadar adam alacaksın?” diye sordu.

“Beş. Diğerleri, gece saat onda kalkacaklar.”

“Pekâlâ. Öyleyse, dört kişiyi yiyecek bulmak, yemek ve sofra hazırlamak için bana bırakıyorsun demek... Ben de, şu şarap mahzenine bir bakayım.”

Kırlık alana varana kadar bütün ıssız sokakları dolaştım ve nöbetçileri yerleştirdim.

Yarım saat sonra döndüm. Marchas’ı, kendi ifadesine göre, lüks olsun diye, kılıfını çıkarıp attığı koltuğa gömülmüş bir halde buldum. Ayaklarını şömineye tutarak ısınıyor ve kokusu bütün salonu kaplamış olan nefis bir puro tüttürüyordu. Dirsekleri, koltuğun kenarlarına dayanmış, başı omuzlarının arasına gömülmüş, yanakları al al olmuş, gözler pırıl pırıl parlar ve halinden memnun bir durumda, yalnız başına oturuyordu.

Bitişik odadan, tabak çanak gürültüsü geliyordu.

Sakin bir şekilde gülümseyen Marchas, bana:

“Bordo şaraplarını kümeste, şampanyayı giriş basamaklarının altında, elli şişe kadar şarabı da bir armut ağacının dibinde, sebze bahçesinde buldum. İki tavuğumuz, bir kazımız, bir ördeğimiz ve kafes içinde de üç güvercinle bir karatavuğumuz var. Şu anda, hepsi pişiyor. Burası çok güzel, pek harikulade bir yer doğrusu,” dedi.

Tam karşısına oturdum. Şöminedeki alevler burnumu ve yanaklarımı kızartıyordu.

“Odunu nereden buldun?” diye sordum.

Mırıldanır gibi:

“Efendinin arabasından,” dedi. “Şu alevlerin manzarasına bak, ne hoş değil mi?”

Gülüyor ve onun bu halini pek tuhaf buluyordum.

Devam etti:

“Bu krallara özgü bir gündür!.. Hepsi güzel, hepsi iyi, ama kraliçe yok, tatsız, sıkıcı bir durum bu!”

Yankılar gibi tekrarladım:

“Sıkıcı bir durum bu! Peki, ne istiyorsun daha? Yani, ne yapalım?”

“Artık onu da kendin bul, keşfet!”

“Neyi keşfedeyim?”

“Kadınları.”

“Kadınları mı? Delirdin mi sen?”

“Bir armut ağacının dibinde şarabı buldum, şampanyayı da giriş basamaklarının altından çıkardım. Bütün bu işleri yaparken kimse bana rehberlik etmedi. Oysa, senin işin basit, hem de çok basit. Bir eteklik, belirgin ve kesin bir işarettir. Ara, bul dostum.”

O kadar ağır, o kadar ciddi bir tavrı vardı ki, şaka yapıp yapmadığını anlamakta güçlük çekiyordum.

Cevap verdim:

“Bırak bu sözleri, Marchas. Biliyorsun ki, şakanın sırası değil!”

“Görev başında şakalaşmam, bilirsin!”

“Ama, ben kadınları nereden bulabilirim? Olur şey mi bu?”

“İstersen bulursun, istemen yeter. Kasabada herhalde iki üç kadın kalmıştır. Ara, bul ve getir.”

Ayağa kalktım. Şöminenin karşısı çok sıcaktı.

Marchas devam etti:

“Bir fikir ister misin?”

“Söyle, bakalım.”

“Git, rahibi bul.”

“Rahibi mi bulayım? Ne yapmak için?”

“Kendisini yemeğe çağır ve yanında bir kadın getirmesini de rica et.”

“Rahip! Bir kadın!”

Marchas olağanüstü bir ciddiyetle:

“Ben gülmüyorum,” dedi. “Git, papazı bul, durumumuzu ona anlat. Herhalde feci şekilde canı sıkıldığı için mutlaka gelecektir. Ama ona, hiç olmazsa bir kadına, şöyle derli toplu, eli ayağı düzgün kibar bir kadına ihtiyacımız olduğunu, çünkü hepimizin kibar insanlar olduğumuzu söylersin. Papaz, burada herkesi tanır. Eğer gerçekten uygun bir kadın bulunursa, sana mutlaka söyler.”

“Sen neler söylüyorsun, Marchas? Bütün bunlar olacak şey mi?”

“Azizim Garens, sen bu işi çok iyi başarabilirsin. Hatta çok tuhaf kaçacak. Bizler yaşamasını bilen insanlarız! Ne yaparsan yap, papazı kendine çekmeye, onu kandırmaya, ikna etmeye çalış!”

“Hayır, olamaz, imkânsız.”

Benim en zayıf taraflarımı bildiği için:

“Düşün bir kez,” dedi, “bu, ne harikulade bir şey olacak ve anlatıldığı zaman ne kadar hoşa gidecek. Bütün orduda bu olaydan söz edilecek ve bu olay sana büyük bir şöhret kazandıracak.”

Tereddüt ediyordum; o, hâlâ ısrar ediyordu:

“Haydi, aslanım, haydi benim küçük Garens’im. Sen takımın komutanısın; bu kasabanın papazını ancak sen görüp konuşabilirsin. Yakışık alan da budur. Rica ederim, haydi git, sana söz veriyorum, savaştan sonra, ben bu macerayı Revue des deux mondes’da yayımlattıracağım. Bu görevi yapman gerekiyor; çünkü adamlarına karşı böyle bir yükümlülüğün var. Bir aydan beri onları yeterince yürütüp yordun.”

Ayağa kalkıp:

“Kilise ne tarafta?” diye sordum.

“Soldaki ikinci sokaktan gir, sokağın sonunda bir cadde çıkacak karşına, caddenin ucunda kiliseyi göreceksin. Papazın evi kilisenin yanında.”

Dışarı çıkarken arkamdan seslendi:

“İştahını kabartmak için yemek listemizden de söz etmeyi unutma!”

Çok şekilsiz bir tarzda inşa edilmiş olan kilisenin yanındaki papazın evini kolayca buldum. Ne tokmak ne de çıngırak olduğu için kapıyı yumrukladım ve içeriden gür bir ses yükseldi:

“Kim o?”

Cevap verdim:

“Süvari çavuşu.”

Kapı tokmağının oynadığını, anahtarın döndüğünü işittim ve biraz sonra kendimi, pehlivan göğüslü, kocaman karınlı, kocaman elli, kırmızı yüzlü, mert tavırlı, uzun boylu bir papazın karşısında buldum.

Kendisine asker selamı verdim.

“Günaydın, papaz efendi.”

Adam önce şaşırır gibi oldu ve gülümseyerek cevap verdi:

“Günaydın dostum, buyurun içeri.”

Marchas’ın o muazzam şöminesindekinden çok farklı bir ateşin hafif hafif yanmakta olduğu küçük bir odaya girerek papazın peşinden yürüdüm.

Bana bir sandalye gösterdi.

“Size ne gibi bir hizmette bulunabilirim?” diye sordu.

“Papaz efendi, müsaade buyurunuz da, önce kendimi tanıtayım.”

Kendisine kartımı uzattım.

Adam kartı aldı ve yarım ağızla okudu:

“Kont de Garens.”

Devam ettim:

“Biz, burada on bir kişiyiz, rahip efendi. Bu on bir kişinin beşi nöbette, altısı da kimin olduğu bilinmeyen bir eve yerleşmiş durumda. Altı kişi şunlar: Şimdi karşınızda bulunan Garens ile Pierre de Marchas, Ludovic de Ponderel, Baron d’Etteillis, ressam oğlu Karl Massouligny ve genç bir müzisyen olan Joseph Herbon. Hem bu arkadaşlar adına hem de kendi adıma, akşam soframıza şeref vermenizi rica etmeye gelmiş bulunuyorum. Bu sofra, bir krallar sofrası olacaktır rahip efendi ve bizler, bu yemeğin biraz neşeli geçmesini istiyoruz.”

Rahip gülümsüyordu:

“Bana öyle geliyor ki, neşenin, eğlencenin hiç de sırası değil, galiba!”

Cevap verdim:

“Her gün savaşıyor ve çarpışıyoruz, rahip efendi. Bir ay içinde, arkadaşlarımızdan on dördünü kaybettik. Daha dün, üçü savaş meydanında kaldı. Ne yapalım, savaş bu. Her an, hayatımızla oynuyoruz. O hayatı biraz da neşeli geçirmek hakkına sahip değil miyiz? Bizler, Fransızız, gülmeyi sever ve her yerde gülmeyi biliriz. Hatta dedelerimiz, idam sehpasında bile gülüyorlardı! Bu akşam biraz eğlenmek, neşelenmek ve kendini bilen insanlar gibi biraz coşmak istiyoruz. Bizler, öyle kaba saba askerler değiliz, rahip efendi. Elbette, ne demek istediğimi anlıyorsunuz. Nasıl, haksız mıyım?”

Adam hemen cevap verdi:

“Haklısınız dostum ve ben de sizin bu davetinizi memnuniyetle kabul ediyorum.”

Rahip bağırdı:

“Hermance!”

Yüzü buruşmuş, vücudu iki büklüm olmuş ihtiyar bir köylü kadın ortaya çıktı ve sordu:

“Ne var?”

“Bu akşam, burada yemek yemeyeceğim, kızım.”

“Peki, nerede yiyeceksiniz?”

“Süvari askerleriyle beraber olacağım.”

Marchas’ın yüzünü görmek için neredeyse, “Hizmetçinizi de getirin,” diyecektim, ama buna cesaret edemedim.

Tekrar konuşmaya başladım:

“Bilginiz dahilinde, kasabada yaşayan, soframıza davet edebileceğimiz herhangi bir bay ya da bayan biliyor musunuz?”

Papaz tereddüt etti; şöyle bir düşünür gibi yaptı ve sonra:

“Hayır, hiç kimse yok,” dedi.

Israrla:

“Hiç kimse yok mu!” dedim. “Nasıl olur, papaz efendi? Bir düşünün bakalım. Hele davetlilerimiz bayanlar olursa, bu çok hoş, çok zarif bir şey olur. Ne diyeyim bilmem ki! Örneğin, fırıncı bayan ile bakkal, saatçi, kunduracı ve eczacı, eşleriyle gelebilirler... Yemeklerimiz fevkalade, çok güzel şarabımız var. Ne bileyim, buradaki halk arasında, iyi bir etki bırakmak bizi çok memnun edecektir.”

Rahip uzun uzadıya düşündü; sonra kesin olarak:

“Hayır, hiç kimse yok,” dedi.

Ben gülmeye başladım:

“Soframızda bir kraliçe bulunmaması, çok can sıkıcı olacak, rahip efendi. Aramak, bulmak gerekir. Örneğin, burada evli bir belediye başkanı, evli bir belediye başkan yardımcısı, evli bir belediye meclisi üyesi, evli bir okul müdürü yok mu?..”

“Hayır, yok; bütün kadınlar gitti.”

“Şu diyarda, soframıza şeref verecek bir köylü kadın da mı yok? Kocası ile gelebilir ve bu davet, içinde bulunduğumuz durum göz önüne alınırsa, onlar için büyük bir zevk olur sanırım.”

Tam bu sırada papaz gülmeye, bütün vücudunu sarsacak derecede katıla katıla gülmeye başladı.

“Tamam!” diye bağırdı, “işinizi halledeceğim. Güleceğiz çocuklarım, çok güleceğiz. Onlar da pek memnun kalacaklar! Neredesiniz?”

Evin yerini tarif ettim; papaz neresi olduğunu hemen anladı.

“Çok iyi,” dedi, “o ev, Bertin-Lavaille’ın evidir. Yarım saate kadar dört bayanla gelirim!.. Dört bayan!”

Rahip sürekli gülerek, benimle beraber dışarı çıktı ve yanımdan ayrılırken:

“Yarım saate kadar Bertin-Lavaille’ın evindeyim,” dedi.

Şaşkın, papaza pek de inanmamış bir halde hemen eve dönmüştüm.

Marchas beni görünce:

“Soframızda kaç kişi olacak?” diye sordu.

“On bir. Altı kişi bizleriz, rahiple dört bayanı da ekleyince...”

Marchas şaşırmış gibi görünüyor; ben ise, başarmanın gururuyla azametli bir tavır takınıyordum.

“Dört bayan, dört bayan dedin, değil mi?”

“Evet, dört bayan,” dedim.

“Bunlar gerçek kadın mı?”

“Gerçek kadın.”

“Tuhaf şey! O halde tebrik ederim seni!”

“Tebriğini kabul ederim. Zaten bunu hak etmiştim.”

Marchas koltuğundan kalktı, kapıyı açtı ve ben, önlerine mavi önlük takmış üç süvari askerinin, tabakları ve bardakları sıralamakla uğraştıkları uzun bir masanın üzerine yayılmış beyaz örtüyü gördüm.

Marchas askerlere:

“Soframızda kadınlar da bulunacak!” diye seslendi.

Üç adam, bu haberi alır almaz, olanca kuvvetleriyle alkışlayarak yerlerinde zıplamaya başladılar.

Artık her şey hazırdı. Bekliyorduk. Bir saate yakın bir süre bekledik. Kızartılmış olan kümes hayvanlarının nefis kokusu bütün eve yayılmıştı.

Pencerenin kanadına vurulan bir yumruk, hepimizi birden ayağa kaldırdı. İri Ponderel, kapıyı açmaya koştu. Henüz bir dakika bile geçmeden, kapının eşiğinde ufak tefek bir rahibe göründü. Çok zayıf, buruşuk yüzlü, çekingen tavırlı rahibe, kendisine hayretle, ürkmüş gibi bakan dört süvari askerine ayrı ayrı selam veriyordu. Kadının arkasından, antrenin zeminine çarpan birtakım sopaların gürültüsü geliyor ve rahibenin salona girmesiyle birlikte onun peşi sıra yürüyen ve biri sağa, diğeri ise sola doğru kaykılır gibi belli belirsiz hareketlerle sallanan beyaz boneli üç yaşlı kadın görünüyordu. Sendeleyerek, bacağını sürerek, hastalıktan yürüyemez hale gelmiş, yaşlılıktan vücutlarının şekli bozulmuş üç kadın içeriye girmişti. Bu üç hasta kadın, Rahibe Saint-Benoit’nın yönetmekte olduğu düşkünler evinin yürüyebilecek durumdaki üç pansiyoneriydi.

Rahibe, sürekli bir ilgi gösterdiği üç hasta kadına doğru döndü ve çavuş şeritlerimi görerek bana hitap etti:

“Şu zavallı kadınları düşünmüş olduğunuz için size teşekkür ederim, subayım. Bu kadınlar, hayatın zevkini pek az tatmış insanlardır. Onları davet etmekle kendilerine hem büyük bir mutluluk hem de onur vermiş oluyorsunuz.”

Geride, koridorun gölgesinde kalmış olan rahip, muhakkak ki kıs kıs gülüyordu. Marchas’ın yüzüne bakınca, ben de gülmeye başlamıştım. Sonra hemşireye oturacak yer göstererek:

“Oturun, rahibe hanım,” dedim, “bu önemsiz davetimizi kabul etmenizden dolayı çok gururlu ve pek mutluyuz.”

Kadın üç sandalye alarak, bunları ateşin karşısına sırayla yerleştirdi; üç kadını bu sandalyelere götürdü; birer birer oturttu, bastonlarını, şallarını alıp bir köşeye bıraktı. Sonra zayıf, ama muhakkak ki, vücudunun bazı kısımları su toplamış olan gayet iri karınlı bir kadını göstererek:

“Şu bayan, Paumelle Anne’dir,” dedi. “Kocası bir çatıdan düşmüş, oğlu da Afrika’da ölmüştür. Yetmiş iki yaşındadır.”

Sonra, uzun boylu ve başını sürekli sallayan ikinci kadını eliyle gösterdi:

“Bu bayan da, altmış yedi yaşındaki Jean-Jean Anne’dir. Gözleri pek iyi görmez. Yüzü bir yangında yanmış, sağ bacağı da yarı yarıya kavrulmuştur.”

Rahibe, en son olarak bize sağa sola kayan patlak gözleriyle bön bön bakan ve bir çeşit cüceyi andıran üçüncü kadını göstererek:

“Saf bir kadındır. Henüz kırk dört yaşındadır,” dedi.

Sanki bana, kraliyet ailesine mensup şahsiyetler tanıtılıyormuş gibi, üç kadını da büyük bir saygıyla selamladım ve papaza dönerek:

“Böyle bir tanışmaya aracı olduğunuz ve bu zemini bizzat hazırladığınız için size minnettarız,” dedim.

Herkes için için gülüyor; yalnızca Marchas gülmüyor, son derecede kızgın görünüyordu.

O sırada, Karl Massouligny’nin haykırır gibi yükselen sesi duyuldu:

“Sofra hazır, Rahibe Saint-Benoit!”

Papazla birlikte kadını öne aldım; sonra, Paumelle Anne’yi ayağa kaldırdım; kolundan tuttum ve bir hayli zorluk çekerek bitişik odaya götürdüm.

Bizim uzun boylu Ponderel de, Jean-Jean Anne’yi kaldırıp yürüttü ve küçük Joseph Herbon, et kokularının doldurduğu yemek salonuna doğru saf kadını götürdü.

Sofraya geldiğimizde tabaklar önümüzde duruyordu. Bu sırada rahibe, eliyle masaya üç kez vurdu ve kadınlar, askeri disiplin almış kimselerin düzeniyle derhal istavroz çıkardılar. Ondan sonra papazın, Latince duasını alçak sesle okuduğu duyuldu.

Sofraya oturulmuş ve bu gülünç yemek ziyafetine kesinlikle katılmamak için hizmet etmek isteyen Marchas’ın getirdiği iki tavuk, sofranın ortasına konulmuştu.

Hemen bağırdım:

“Şampanya!”

Ateş eden bir tabancanın gürültüsüne benzer bir patlama sesi çıktı mantardan ve üç hasta kadının yanına oturmuş olan üç süvari, papazın ve rahibenin direnmelerine rağmen, doldurulmuş olan üç kadehi kadınlara içirdiler.

Sanki kendi evindeymiş gibi hareket etmeye alışık ve herkesle çabucak sıkı fıkı dost olan Massouligny, pek tuhaf bir şekilde, Paumelle Anne’ye kur yapmaya başlamıştı. Başından bir sürü felaket geçmiş olmasına rağmen, keyfi daima yerinde kalmış ve neşesinden hiçbir şey kaybetmemiş olan şişik vücutlu kadın, yapmacık olduğu anlaşılan nazlı bir sesle karşılık veriyor ve sofra arkadaşı olan askerin şakalarına o kadar gülüyordu ki, iri karnı kalkıp iniyor ve sofranın üzerine yuvarlanacakmış izlenimini veriyordu. Küçük Herbon, saf kadını sarhoş etmeye çalışıyor ve öyle hiç de cin fikirli bir insan olmayan Baron d’Etteillis ise, Jean-Jean Anne’ye, hayatı, alışkanlıkları ve düşkünler evinin yönetimi ve düzeni hakkında sorular soruyordu.

Bu içki olayından çok ürkmüş olan rahibe, Massouligny’ye:

“Yapmayın, kadını hasta edeceksiniz!” diye yalvarıyordu. “Rica ederim, onu böyle güldürmeyin!..”

Rahibe ayağa kalkıyor; Herbon’un, saf kadının dudaklarının arasından ağzına boşaltmaya çalıştığı kadehi, elinden almaya çalışıyordu.

Katıla katıla gülen papaz, rahibeye:

“Bırakın canım, bir kereden bir şey olmaz, bırakın,” diye engel olmaya çalışıyordu.

İki tavuktan sonra, yanında üç güvercin ile karatavuk bulunan ördek kızartması yenmiş ve bunlardan sonra da, dumanı tüten kaz kızartması sofraya gelmişti.

Canlanmış ve hareketlenmiş olan Paumelle Anne ellerini çırpıyordu; Jean-Jean, Baron’un o sonu gelmez sorularına artık cevap vermiyor, saf kadın ise, kendilerine şeker gösterilen küçük çocukların yaptığı gibi, yarı haykırma, yarı iç çekmeye benzer neşeli sesler çıkarıyordu.

Bu sırada, papaz:

“İzin verirseniz, şu kazın parçalanması işiyle ben ilgileneyim,” dedi.

“Hay hay, nasıl isterseniz, papaz efendi.”

Rahibe de:

“Pencere biraz açılsa iyi olacak,” dedi. “Kadınlar çok kızardılar. Hastalanacaklarından eminim.”

Ben, Marchas’a doğru döndüm:

“Pencereyi bir dakika kadar açık tut.”

Marchas pencereyi açtı; dışarının soğuk havası içeri girerek mumların alevlerini titretmeye ve boynuna bir peçete takmış olan papazın, kanatlarını büyük bir ustalıkla ayırmakta olduğu kazın üzerinden çıkan dumanları savurmaya başladı.

Şimdi hiç konuşmuyor; birer birer ayrılmakta olan parçaları, büyük bir tabak içindeki salçaya yatırılan iri hayvanın iştah açıcı manzarasını, papazın hiç durmadan devam eden o ilgi çekici çalışmasını seyrediyorduk.

Bizi son derecede dikkat kesilmiş bir hale getiren o oburluk sessizliği içinde sakin sakin dururken, birdenbire, açık pencereden bir silah sesi geldi.

Ben hemen ayağa fırladım ve kalkarken sandalyemi arkaya devirdim.

“Atlara binilecek!” diye bağırdım. “Marchas, sen iki kişi alıp gideceksin ve durumu öğrenip haber getireceksin. Beş dakikaya kadar burada olmanı istiyorum!”

Üç süvari, geceleyin dörtnala uzaklaşırlarken, ben de, evin girişi önünde, diğer iki süvariyle birlikte at üstünde bekliyordum. Bu sırada, papazla rahibe ve diğer üç kadın, korkudan yüzleri allak bullak olmuş bir halde penceredeydiler.

Kırda, bir köpek havlamasından başka hiçbir ses işitilmiyordu. Yağmur dinmişti. Hava soğuk, hem de çok soğuktu. Kısa bir süre sonra, bir atın, yalnız bir atın tırıs yürümekte olduğunu sezdim.

Gelen Marchas’dı. Bağırdım:

“Ne haber?”

Adam cevap verdi:

“Hiçbir şey yok! François, ‘Kimsin?’ sorusuna cevap vermeyen bir köylüyü yaralamış. Adam, dur uyarısına rağmen yoluna devam etmiş. Getiriyorlar. Ne olduğunu anlayacağız şimdi.”

Hayvanların tekrar ahıra sokulması emrini verdim ve iki askeri, diğerini karşılamaya göndererek eve girdim.

Bu sırada papaz, Marchas ve ben, yaralıyı üzerine yatırmak için salona bir şilte indirdik. Rahibe, bir peçete yırtarak hazırlık yaptı ve üç kadın da, şaşkına dönmüş bir halde, bir köşede oturup kaldılar.

Biraz sonra, yol üzerinden kılıç şıkırtıları geldi; dönmekte olan adamlara ışık tutmak için elime bir şamdan aldım; insan şekline benzer, hareketsiz ve cansız birini taşıyan askerler göründüler.

Yaralı, kendisi için hazırlanmış olan şiltenin üzerine yatırıldı. Ben, ilk bakışta adamın ölmek üzere olduğunu anladım.

Yaralı adam hırıltılı sesler çıkarıyor ve inledikçe, dudaklarının arasından kanlar sızıyordu. Yanakları, sakalı, saçları, boynu, elbisesi hırpalanmış ve kırmızı şarap fıçısı içinde yıkanmış gibiydi. Üzerindeki, çamurla karışarak pıhtılaşmış kanın manzarası, insana çok korkunç görünüyordu.

Geniş bir çoban kebesine[14] bürünmüş olan ihtiyar, artık hiçbir ifadesi kalmamış, feri tamamen kaçmış gözlerini ara sıra açıyor; kendisini vuran avcının ayakları dibinde can çekişen hayvanlar gibi, şaşkın şaşkın bakınıyordu.

Papaz birdenbire bağırdı:

“Aaa!.. Bu Placide Baba, bizim ihtiyar çoban! Zavallı adam sağır, hiçbir şey işitmez! Ah, Tanrım, bu zavallı adamı vurdunuz!”

Rahibe, adamın ceketi ile gömleğini açmıştı; tam göğsünün üzerinde artık kanamayan, morlaşmış küçük bir deliğe bakıyordu.

“Yapılacak bir şey yok,” dedi.

Çoban, feci şekilde soluyor, her soluğunda ağzından kanlar boşanıyor; ciğerlerinden, devamlı bir hırıltı yükseliyordu.

Yaralının karşısında ayakta duran papaz, sağ elini kaldırarak, bir haç işareti yaptı ve ruhları yıkayan Latince sözlerle, ağır ağır duaya başladı.

Papaz duasını bitirmeden önce, ihtiyar adam, sanki içinde bir şey kırılıyormuş ve parçalanıyormuş gibi, bir sarsıntı geçirdi. Bu sarsıntıdan sonra nefes almaz oldu. Ölmüştü.

Geri döndüğüm zaman, o zavallı, sefil adamın can çekişmesinden daha müthiş, daha korkunç bir manzarayla karşılaştım. Üç ihtiyar kadın ayakta, birbirine sokulmuş bir halde, korku ve dehşetten yüzlerini buruşturuyor ve bu durumlarıyla son derece çirkin görünüyorlardı.

Yanlarına yaklaştım; sanki kendilerini öldürecekmişim gibi, kaçıp kurtulmayı deneyerek, bağırmaya başladılar.

Yanmış bacağı, artık kendisini taşıyamayan Jean-Jean, boylu boyunca yere uzanmıştı.

Rahibe Saint-Benoit, ölüyü bırakarak kadınlara doğru koştu ve bana tek kelime söylemeden, yüzüme hiç bakmadan, kadınları atkılarıyla örttü, bastonlarını ellerine verdi; hepsini kapıya götürdü ve onlarla birlikte gecenin zifiri karanlığında gözden kayboldu.

Yanlarına bir asker bile veremeyeceğimi anlamıştım; çünkü, bir kılıç şıkırtısı onları çılgına çeviriyor, müthiş bir şekilde ürkütüyordu.

Papaz, sürekli ölüye bakıyordu.

Sonunda, bana doğru dönerek:

“Ah, ne feci bir olay bu!” dedi.

23 Ocak 1887

BAYAN HARRIET

Arabanın içinde, biri sürücünün yanında olmak üzere dördü kadın, üçü erkek, yedi kişiydik ve yolun dolambaçlı bir şekilde uzandığı büyük yokuşu çıkıyorduk.

Tancarville harabelerini görmek amacıyla Étretat’tan şafakla hareket ettiğimiz için, sabahın serin havasında, üzerimizde hâlâ bir uyku mahmurluğu vardı. Avcılar gibi her an uyandırılmaya pek o kadar alışık olmayan kadınların her an gözkapakları iniyor, başları önlerine düşüyor, doğmakta olan günün heyecanına karşı duyarsız bir halde esniyorlardı.

Mevsim sonbahardı. Yulafların kısa gövdeleri ve iyi tıraş edilmemiş bir sakal gibi araziyi kaplayan biçilmiş buğdayların sararmış saplarıyla çoraklaşmış tarlalar, yolun her iki yanında uzayıp gidiyordu. Toprağın üzerinde hafif bir sis tabakası vardı; tarla kuşları ötüyor, diğer kuşlar ise çalılıklarda ve korularda cıvıldaşıyorlardı.

Güneş nihayet ufukta, kıpkırmızı bir renge bürünerek doğdu. Her geçen dakika biraz daha yükseldikçe kırlar, yatağından kalkan bir kız gibi, beyaz buharlardan gömleğini atarak, gülümser gibi uyandılar.

Arabacının yanında oturan Kont d’Étraille:

“İşte bir tavşan!” diye bağırdı ve kolunu sol tarafa uzattı.

Tarlanın içinde gizlenen ve yalnızca iri kulakları görülen tavşan koşuyor, kaçıyordu. Sonra, bellenmiş toprağın içine doğru fırlayarak durdu; müthiş bir süratle tekrar yol aldı, yön değiştirdi; her türlü tehlikeyi gözleyerek, nereye gideceği hakkında kararsız ve endişeli bir halde yine durdu. Daha sonra, arka ayaklarının bütün gücüyle koşmaya başladı ve büyük bir pancar tarlasında gözden kayboldu. Hayvanın bu hareketlerini izleyen herkes sabah mahmurluğunu üzerinden atmıştı.

René Lemanoir:

“Bu sabah, hiç de nazik değiliz,” dedi.

Ve yanında, uykuyla mücadele etmekte olan genç Barones de Sérennes’e bakarak kısık bir sesle:

“Kocanızı düşünüyorsunuz, herhalde, barones,” dedi. “Gönlünüzü ferah tutun, ancak cumartesiye gelebilecek. Daha dört gününüz var.”

Kadın, uykulu bir gülümsemeyle cevap verdi:

“Ne kadar da tuhafsınız!”

Sonra, sersemlikten kurtularak ekledi:

“Haydi bakalım, bizi güldürecek bir şeyler söyleyin. Hele sizin Bay Chénal, aşk maceralarınız, Dük de Richelieu’den daha fazladır herhalde. Başınızdan geçen bir aşk macerasını bize anlatsanıza.”

Vaktiyle çok yakışıklı bir erkek olan ve çok da sevilmiş olan yaşlı ressam Léon Chénal, uzun ve beyaz sakalını eliyle sıvazlayarak gülümsedi ve bir süre düşündükten sonra birdenbire ciddileşti.

“Hoş bir şey olmayacak, bayanlar,” dedi. “Size anlatacağım olay, hayatımın en acıklı aşk macerasıdır. Böyle bir maceranın, dostlarımın başından geçmesini dilemem.”

I

“O zamanlar yirmi beş yaşındaydım ve Normandiya kıyıları boyunca resim alıştırmaları yaparak vaktimi geçiriyordum.

Doğa üzerinde araştırmalarda bulunup, resim yapmak bahanesiyle, çanta sırtta, handan hana başıboş bir şekilde dolaşmaya “resim öğrenciliği yapmak” diyorum. Tesadüflere bağlı olan bu serseri hayattan daha mükemmel bir şey olduğunu da düşünemiyordum. Hiçbir engel olmaksızın, kaygısız, işsiz ve hatta yarını bile düşünmeye gerek görmeden özgürce yaşamak... Keyfinizden başka bir kılavuza, gözlerinizden başka bir öğüt verene gereksinim duymadan, hoşlandığınız yolu tutup gidersiniz. Durursunuz, çünkü bir dere sizi çekmiştir; çünkü, bir hanın kapısının önünde kızarmış patateslerin kokusu burnunuza gelmiştir. Bazen, bir çiçeğin kokusu ya da bir handa çalışan bir kızın anlamlı ve ürkek bakışı size bu kararı verdirir. Bu köy güzellerine karşı kesinlikle ilgisiz kalamazsınız ve onları hor göremezsiniz. O kızların bir ruhları ve hisleri olduğu gibi, gergin yanakları ve taze dudakları da vardır. Onların sert ve kaba öpücükleri, ham bir meyve gibi kütür kütür ve lezzetlidir. Nereden gelirse gelsin, aşk onlar için her zaman değerlidir. Ortaya çıktığınız zaman çarpan bir kalp, ayrılıp gideceğiniz zaman da ağlayan gözler bulursunuz. Bütün bunlar, o kadar nadir, o kadar tatlı, o kadar değerlidir ki, bunları kesinlikle basit ve önemsiz görmemek gerekir.

Ben, bahar çiçekleriyle dolu çukurlarda, ineklerin uyumakta olduğu ahırların arkasında ve günün sıcaklığı dolayısıyla ılıklığını hâlâ koruyan samanlıkların otları üzerinde verilmiş nice randevular bilirim. O kabalıkları içinde, güzel ve olgun kadınların verdiği ince zevklerden daha nazik olan o çekingen ve içten okşayışların anısını hâlâ içimde taşırım.

Ama, bütün bu macera yarışlarında özellikle sevilen şey; kır hayatı, ormanlar, güneşin doğuşu, alacakaranlıklar ve mehtaplardır. Bütün bunlar, ressamlar için, yeryüzüyle birlikte yapılan balayı yolculuklarıdır. O uzun buluşma zamanlarında, insan doğayla baş başa yalnız kalmaktadır. Papatyalar ve gelincikler içinde, bir çayırda yatılır ve güneş ışığı altında gözler açıldığı zaman, uzakta, öğle vaktini haber veren sivri çan kulesi ile küçücük köye doğru bakılır.

Saç gibi kıvrılmış narin, uzun ve hayat fışkıran otlar arasında, bir meşe ağacının dibindeki bir kaynak kenarında oturulur. Diz çökülür, kaynağın üzerine doğru eğilip, insanın bıyığını ve burnunu ıslatan o soğuk ve berrak sudan içilir. O su, sanki, dudak dudağa öpüşülüyormuş gibi, iç açıcı bir zevkle içilir. Bazen, bu güzel su yolları boyunca kuytu bir yere rastlandı mı, burada çırılçıplak sulara dalınır ve insan, haz verici bir okşama gibi, tepeden tırnağa kadar, bütün bedeninde hafif ve zevkli bir ürperme hisseder.

Tepenin üzerinde neşe, küçük göl kenarında ise hüzün hissedilir ve güneşin, kanlı bulutların oluşturduğu bir okyanus içinde boğulduğu, derelerde kızıl yansımalar meydana getirdiği anlarda coşulur. Hele akşam olup da, ay gökyüzünde belirdi mi, gündüzün yakıcı aydınlığında akla gelmeyen her türlü garip şeyler düşünülür.

Bu yıl geldiğimiz şu diyarda, yine böyle başıboş bir şekilde dolaşırken, bir akşam üzeri, Yport ile Étretat arasındaki falez[15] üstündeki küçük Benouville kasabasına vardım. Denize dimdik inen kayalardan oluşan çıkıntılarıyla bir duvar gibi düz olan yüksek kıyıları takip ederek Fécamp’dan geliyordum. Uçurum kenarında, engin denizin tuzlu rüzgârı altında bir halı gibi uzanan narin ve yumuşak çimenlerin üzerinde sabahtan beri yürümüştüm. Haykıra haykıra şarkı söyleyip, uzun adımlarla yürüyerek, kâh gökyüzünün mavi zemininde beyaz kanatlarını açarak dolaşan bir martının ağır gidişine ve dönerek süzülüşüne bakarak, kâh yeşil deniz üzerinde bir balıkçı kayığının yelkenini seyrederek tam bir kaygısızlık ve özgürlük içinde mutlu bir gün geçirmiştim.

Etrafı iki sıra kayın ağaçlarıyla çevrili bir ormanın ortasında, köylü bir kadının işlettiği bir tür han olan ve içine yolcuların yerleştirildiği küçük bir çiftliği daha önce bana göstermişlerdi.

Falezden ayrılarak, iri ağaçların arasındaki köye vardım ve Lecacheur Ana’nın karşısına çıktım. Yabancıları bir tür kuşkuyla daima istemeyerek kabul ediyormuş gibi görünen, buruşuk yüzlü, sert karakterli, yaşlı bir köy kadınıydı.

Mayıs ayındaydık; bahçeyi kokulu çiçeklerden bir çatıyla kaplayan elma ağaçları, insanların ve otların üzerine ardı arkası kesilmez bir şekilde düşen küçücük pembe yapraklarını hiç dinmeden bir yağmur gibi serpiyorlardı.

“Benim için bir odanız var mı, Bayan Lecacheur?” diye sordum.

İsmini bilmeme hayret eden kadın:

“Duruma bakılacak olursa hepsi kiralanmış gibi, ama bir bakalım,” diye cevap verdi.

Beş dakika içinde anlaştık ve ben, bir yatak, iki sandalye, bir masa ve bir küvetle döşeli bir köy evinin odasında, çantamı yere koydum. İçi dumanlı olan büyük mutfakta, pansiyonerler, çiftlik adamlarıyla birlikte yemeklerini yiyorlardı. Patron, dul bir kadındı.

Ellerimi yıkadım; sonra odadan dışarı çıktım. İhtiyar kadın, isten kararmış çengelin asılı olduğu geniş şöminede akşam yemeği için tavuk kızartmakla meşguldü.

Kendisine:

“Şu sıralarda müşteriniz çok mu?” diye sordum.

Kadın, hiç hoşnut değilmiş gibi bir tavırla cevap verdi:

“Bir bayan var, yaşlı bir İngiliz. Öteki odayı kullanıyor.”

Günlük ücreti artırarak, hava güzel olduğu zaman, bahçede yalnız başıma yemek yeme hakkını elde etmiştim.

Sofram kapının önüne kurulmuş ve ben, berrak elma şarabını içerek, bayatlamış, ama lezzetinden hiçbir şey kaybetmemiş olan has ekmekten kopardığım iri bir lokmayı çiğneyerek, butları pek sıska olan tavuğu, dişlerimin arasında kopara kopara yemeye başlamıştım.

Yol üzerindeki tahta perde birdenbire açıldı ve acayip bir insan eve doğru yürüdü. Bu bir kadındı, o kadar zayıf, o kadar uzun boylu ve kırmızı kareli bir ekose şala o kadar sıkı sıkıya sarınmıştı ki, beyaz turist şemsiyesini tutan uzun eli, kalçalarının yukarı kısmında görünmemiş olsa, insan neredeyse, bu kadının kolsuz olduğunu sanırdı. Her adım atışında sallanan kır saçlarla çevrelenmiş mumya gibi yüzü beni düşündürüyor, onu bir şeye benzetmeye çalışıyordum. Gözlerini yere dikerek önümden hışımla geçti ve köy evine girdi.

Bu acayip kadının görünüşü beni düşündürmüştü. Bu kadın, herhalde, hancının söz etmiş olduğu yaşlı İngiliz olacaktı.

O gün, onu bir daha görmedim. Ertesi gün, sizin de bildiğiniz, o Étretat’ya kadar inen küçük vadide resim yapmak için kendime bir yer bulduğum sırada, gözlerimi birdenbire yukarıya doğru kaldırınca, tepenin üst kısmında, dimdik duran acayip bir şey gördüm. Sanki oraya bir sırık dikilmişti. Oydu. Beni görünce ortadan kayboldu.

Öğle yemeği için hana döndüm ve bu yaşlı kadınla tanışmak amacıyla, toplu halde yemek yenen sofraya oturdum. Ama kadın, nazik sözlerime cevap vermediği gibi, göstermiş olduğum ilgiye de tamamen duyarsız kaldı. Bardağına su koydum, yemek tabaklarını değiştirmekte acele ettim. Hemen hemen hiç belli olmayan gayet hafif bir baş işareti, gayet kısık bir sesle söylendiği için hiç duyamadığım bir İngilizce kelimenin mırıldanılması, onun bütün teşekkürü oldu.

Beni etkilemiş olmasına rağmen, onunla ilgilenmekten vazgeçtim.

Aradan üç gün geçmiş ve ben, Bayan Lecacheur’den kadın hakkında birçok şey öğrenmiştim.

Adı Bayan Harriet’ti. Yaz mevsimini geçirmek için göz önünde olmayan bir köy arayarak, aşağı yukarı altı hafta önce Benouville’de konaklamış ve oradan kalkıp gitmeye hiç de niyetli değilmiş gibi görünmeye başlamıştı. Sofrada kesinlikle konuşmuyor, bir Protestan propagandası olan küçük bir kitabı okuyarak yemeğini çok çabuk yiyor ve bu kitaplardan hemen hemen herkese dağıtıyordu. Köyün rahibi bile, iki metelik bir komisyon karşılığı çalışan bir çocuk tarafından getirilen bu kitaplardan dört tane almıştı. İngiliz bayan, bazen ortada hiçbir neden yokken, birdenbire hancı kadına: “Tanrı’yı her şeyden fazla severim; yarattığı âlem için de ona hayranım; ona her zaman tapıyorum; onu daima kalbimde taşıyorum,” diyordu. Ve bunu söyledikten sonra, şaşırmış olan köylü kadına kâinatı değiştirmeye tahsis edilmiş olan broşürlerinden bir tanesini sunuyordu.

Bu kadın, köyde hiç sevilmiyordu. Köy öğretmeni onun hakkında, “Bu kadın, bir ateist,[16] bir heretik”[17] kararını vermiş ve herkeste bir hoşnutsuzluk baş göstermişti. Bayan Lecacheur’un fikrini almak için ziyaret ettiği papaz ise, “Bu, doğru yoldan ayrılmış bir kadındır; ama Tanrı, günahkârın ölümünü istemez ve zannedersem ahlaki bakımdan mükemmel bir insan,” cevabını vermişti.

Bu söylentiler herkesin kafasında birtakım kuşkular uyanmasına neden olmuştu. Başka bir iddiaya göre, bu İngiliz kadın zengindi ve hayatını bütün dünyayı dolaşarak geçiriyordu; çünkü ailesi onu evden kovmuştu. Acaba, ailesi onu neden kovmuştu? Bunun nedeni herhalde dinsiz olmasıydı.

Bu İngiliz kadın gerçekte, ilkelerine çok bağlı ve İngiltere’de fazlasıyla bulunan o inatçı Püritenlerden[18] biri; İtalya’da karışıklık çıkararak, İsviçre’yi zehirleyerek, Akdeniz’in o güzel şehirlerini yaşanmaz hale getirerek, acayip tavırlarını, hareketlerini ve âdetlerini, anlatılması imkânsız garip tuvaletlerini her tarafa götürüp yayarak, Avrupa’nın bütün konuksever sofralarını dolaşan o tahammül edilmez yaşlı ve saf kızlardan biriydi.

Bir otelde bu tiplerden birini gördüğüm zaman, tarladaki korkuluğu gören kuşlar gibi oradan uzaklaşıyor, kaçıyordum.

Bununla beraber bu kızcağız bana o kadar garip görünmüştü ki, üzerimde hiçbir kötü etki bırakmamıştı.

Köylü olmayan her şeye elinde olmadan düşman kesilen Bayan Lecacheur, bu yaşlı kıza acayip tavır ve hareketlerinden dolayı, o dar kafası içinde bir çeşit kin besliyordu. Onu tanımlamak için, dudaklarından nasıl döküldüğünü pek kavrayamadığım, kafasının karmakarışık ve esrarengiz çalışmasının nasıl oluşturduğunu pek bilemediğim bir deyim bulmuştu. “Bu kadın cinlere karışmış, bir büyücü,” diyordu. Bu ciddi ve hassas yaratığa yapıştırılan bu etiket, bana çok komik geliyordu. Onu görünce, bu büyücü deyiminin hecelerini yüksek sesle söyleyerek ona aynı şekilde hitap etmek için tuhaf bir zevkin ve isteğin etkisi altında bulunuyordum.

Lecacheur Ana’ya, “Bizim büyücü ne yaptı bugün?” diye soruyordum.

Köylü kadın, canı sıkılmış olarak cevap veriyordu:

“Ne yapsa beğenirsiniz bayım, ayağı zedelenmiş bir kurbağayı alarak odasına götürdü; hayvanı küvetin içine koydu ve bir insana yapar gibi pansuman yaptı. Ne saçma bir iş bu!”

Bir keresinde, falezin eteğinde dolaşırken, henüz yeni tutulmuş bir balığı satın almış ve bunu, sadece balığı tekrar denize salıvermek için yapmıştı. Balığın bedelini fazlasıyla almasına rağmen, bu durum, balıkçıyı fena halde kızdırmış ve adamın bir küfür savurmasına neden olmuştu. Adamın cebinden parası alınmış olsa belki bu kadar içerlemezdi. Aradan bir aylık zamanın geçmiş olmasına rağmen, balıkçı öfkesini hâlâ yenemiyor ve sürekli bu olaydan söz ediyordu. Evet, evet, Bayan Harriet bir büyücüydü ve Lecacheur Ana’nın ona bu ismi takması gerçekten de dâhiyane bir buluştu.

Gençliğinde askerliğini Afrika’da yaptığı için Kazmacı ismi verilen seyisin de başka fikirleri vardı. Adam, muzip bir tavırla, “Zamanını doldurmuş eski bir insan,” diyordu.

Zavallı kız, bunları bir bilmiş olsa?

Genç hizmetçi Céleste, ne olduğunu pek bilemediğim bir nedenle, ona hiç de canı gönülden hizmet etmiyordu. Belki de, bir yabancı, başka bir milletten olduğu, başka dil konuştuğu ve başka bir dine mensup olduğu için böyle yapıyordu. Bu kadın, sonuçta bir büyücüydü!

Tanrı’yı doğada arayarak, ona karşı bu şekilde hayranlık duyarak, kırlarda gelişigüzel dolaşarak vaktini geçiriyordu. Onu, bir akşam, korulukta yere diz çökmüş buldum. Yapraklar arasında kırmızı bir şeyi görür gibi olduğum için dalları ayırdım; Bayan Harriet, bu şekilde görüldüğü için utanç duymuştu. Gündüzleri ne yapacağını şaşıran baykuşlar gibi ürkerek, gözlerini üzerime dikti ve ayağa kalktı.

Bazen kayalıklarda çalışırken, onu falezin kenarında, bir semaforu[19] andıran şeklini birdenbire görüyordum. Bol ışıklı pırıl pırıl parıldayan denize, ateş gibi kızıllaşmış gökyüzüne zevkle, heyecanla bakıyordu. Onu bazen de, küçük vadide, o atletik yapılı İngiliz adamla beraber hızlı hızlı yürürken görüyordum. Neden kaynaklandığını pek bilemediğim bir kuvvetin etkisiyle, sırf onun aydınlık, kuru, ne ifade ettiği anlaşılmaz, içten gelen derin bir sevinçle memnun görünen yüzüne bakmak için ona doğru yürüyordum.

Ona, genellikle bir çiftliğin köşesinde, bir elma ağacının gölgesinde, dizlerinin üzerinde küçük kutsal kitabı ve gözleri uzaklara dalmış bir halde, otlara oturmuş olarak rastlıyordum.

Ben de, geniş ve çok güzel manzaraları ile pek sakin görünen bu ülkeye bağlanmış olduğum için, artık bir tarafa gidemiyordum. Kimsenin bilmediği ve her şeyden uzak olan bu çiftlikte, bir gün, kendi bedenimizle daha çok kuvvetlendireceğimiz o iyi, sağlıklı, güzel ve yeşil toprakla baş başa, gayet sakin, gayet rahattım. İtiraf etmek gerekirse, beni Lecacheur Ana’nın evinde tutan şey, belki de bir meraktan başka bir şey değildi. Herhalde, o acayip Bayan Harriet’i biraz tanımak ve bu başıboş dolaşan yaşlı, köşesine çekilip, kimseyle görüşmeyen İngiliz kadınlarının ruhsal dünyalarında neler olup bittiğini öğrenmek istiyordum.

II

Birbirimizle pek tuhaf bir şekilde tanışmıştık. Bana oldukça iddialı gibi görünen bir çalışmayı henüz tamamlamıştım. Nitekim bu tablo, on beş yıl sonra on bin franka satıldı. Tablo, iki kere ikinin dört etmesi kadar basit ve akademik kuralların dışında bir şeydi. Tuvalin büyük kısmı, bir kayayı, esmer, sarı, kırmızı yosunlarla kaplı, üzerine güneşin zeytinyağı gibi aktığı muazzam bir kayayı temsil ediyordu. Arkamda olduğu için görünmeyen güneşin ışığı taşın üzerine düşüyor ve kayayı yaldızlı bir şekilde parıldatıyordu. İşte hepsi bu kadardı. Birinci plan, çok aydınlık, alevli ve gayet hoştu.

Sol tarafta deniz vardı; ama bu bildiğimiz renkteki deniz değil, arduvazdan, koyu renkteki gökyüzü altında yeşil renkte, yeşim taşı gibi bir denizdi.

Çalışmamdan o kadar memnundum ki, tabloyu hana götürürken, sevincimden ne yapacağımı bilemiyordum. Herkesin bu tabloyu hemen görmesini istiyordum. Hatta, hatırladığıma göre, tabloyu yol kenarındaki bir ineğe göstermiş ve hayvana bağırmıştım: “Haydi yavrum, bak şuna! Böyle tabloları öyle her zaman göremezsin!”

Evin önüne geldiğim zaman, avaz avaz bağırarak, Lecacheur Ana’yı hemen çağırdım:

“Hey patron, gel de şuna bir bak!”

Köylü kadın geldi; hiçbir şeyi ayırt edemeyen, tablonun bir öküzü mü, yoksa bir evi mi temsil ettiğini bile göremeyen gözleriyle eserime baktı, durdu.

Tam bu sırada, kolumu kaldırmış tabloyu tutarak hancı kadına gösterirken, Bayan Harriet eve dönmüş arkamdan geçiyordu. Bayanın bunu görmemesine imkân yoktu; çünkü tabloyu o şekilde tutuyordum ki, onun gözlerinden kaçması imkânsızdı. Nitekim hemen durdu, ilgilendi ve şaşırdı. Tablodaki kaya onun kayası, hayallere dalmak için üzerine çıktığı kendi kayasıydı.

Gayet güçlü İngilizvari bir, “Oooo!” sesi çıkardı ve ben de gülümseyerek kendisine döndüm.

“En son çalışmam, bayan,” dedim.

Kendinden geçmiş gibi, komik ve dokunaklı bir halde mırıldandı:

“Ah, bayım, siz doğayı anlıyorsunuz, hem de çok heyecan verici bir şekilde...”

Ne yalan söyleyeyim kızardım ve sanki iltifat eden bir kraliçeymiş gibi heyecanlandım. Tutulmuş, büyülenmiş ve mağlup edilmiştim. Şerefim hakkı için söyleyeyim ki, onu kucaklayıp öpmek istiyordum!

Her zaman olduğu gibi, yine sofrada onun yanına oturdum.

İlk kez yüksek sesle konuştu:

“Ah, doğayı çok severim!”

Kendisine ekmek, su, şarap verdim. Şimdi, bütün bu ikramlarımı hafif bir mumya tebessümüyle kabul ediyordu. Resim hakkında konuşmaya başladım.

Yemekten sonra sofradan beraber kalktık; bahçede yürüyüş yaparak dolaştık; daha sonra, herhalde denizin üzerinde batan güneşin o müthiş yangınına kapılmış olarak, faleze doğru açılan tahta perdeyi araladım ve yan yana, birbiriyle anlaşan ve birbirine nüfuz eden iki insan gibi, gayet memnun bir halde yola çıktık.

Ilık ve yumuşak bir akşamdı; ruhun ve bedenin huzur içinde olduğu o akşamlardan biriydi. Her şeyde bir zevk, her şeyde sanki bir büyü vardı. Otların ve yosunların kokusuna tamamen bulanmış olan ılık hava, yabani çiçek kokusuyla koku duygusunu, deniz tadıyla damağı ve insanın içine işleyen yumuşaklığıyla ruhu okşuyordu. Şimdi uçurumun kenarında yürüyorduk. Biz, böyle engin deniz üzerinde, ona hâkim bir durumdayken, yüz metre kadar aşağımızda olan deniz de, küçük dalgalarını kıyılara yuvarlıyordu. Ve biz, ağzımız açık, göğsümüz genişlemiş bir halde, okyanustan gelen, bedenimize ve yüzümüze çarpan o serin, hafif dalgalarla uzun uzun öpüşmüş olan tuzlu meltemi içiyorduk.

Kareli şalına sarınmış olan İngiliz, muazzam güneşin denize doğru inişine bakıyordu. Karşımızda, uzakta, gözlerin görebildiği en uzak noktada, bütün yelkenlerini açmış üç direkli bir geminin silueti, tutuşmuş gibi görünen ufukta beliriyor; başka bir gemi, bütün ufku kapayan sonsuz bir bulutu arkasında bırakıp dumanlarını çıkararak, daha yakın bir mesafeden geçip gidiyordu.

Kızıllaşmış küre, yavaşça ufka iniyordu. Kısa bir süre sonra, hareketsiz gibi görünen geminin tam arkasından suya değiyor; yavaş yavaş sulara dalıyor ve okyanus tarafından yutuluyordu. Daldığı, küçüldüğü, nihayet gözden kaybolduğu görünüyordu. Artık bitmişti. Yalnız, küçük gemi, gökyüzünün uzaktaki yaldızlı zemini üzerinde profilini hâlâ gösteriyordu.

Bayan Harriet, günün alevli sonunu tutkuyla seyrediyordu. Gökyüzünü, denizi, bütün ufku kucaklamak için, taşkın bir istek duyduğundan hiç kuşku yoktu.

“Ah!.. Seviyorum... Seviyorum... Çok seviyorum,” diye mırıldandı. “Küçük bir kuş olmak isterdim... Gökyüzüne doğru uçmak için...”

Kadın, genellikle gördüğüm gibi, kırmızı şalı içinde, yüzü kızarmış bir halde falezin üzerine dikilmiş, ayakta duruyordu. Albümüme onun bir krokisini çizmek istiyordum. Onun bu haline bir hayranlık karikatürü denebilirdi.

Gülmemek için geri döndüm.

Sonra, bir arkadaşımla konuşuyormuşum gibi, mesleğin terimlerini kullanarak renklerin tonları, değerleri, sertlikleri üzerinde durarak ona resimden söz ettim. Konuşmadan bir şeyler anlamaya ve kelimelerin karanlık anlamlarını sezmeye çalışarak, düşüncelerimi anlamaya çalışan bir insan gibi beni dikkatle dinliyordu.

Arada sırada:

“Ah, evet, anlıyorum, anlıyorum, çok heyecan verici,” diyordu.

Hana dönmüştük.

Ertesi gün, beni görünce neşeyle gelerek elini uzattı ve derhal dost olduk.

Gayet iyi kalpli ve son derece heyecanlı biriydi. Elli yaşında olduğu halde, kız kalmış bütün kadınlar gibi çelişki doluydu: Mayhoşlaşmış bir masumiyet içinde tohuma kaçmış gibi görünüyorsa da; kalbinde, iç âleminde, çok genç ve gayet coşkun bazı duyguları muhafaza ettiği anlaşılıyordu. Çok eskimiş ve bir hayli dinlenmiş sert bir içki gibi, coşkun bir sevgiyle, erkeklere hiçbir zaman göstermediği şehvetli bir aşkla, doğayı ve hayvanları seviyordu.

Yavrularını emziren bir köpek, bacakları arasında dolaşan tayıyla birlikte çayırda koşan bir kısrak, gagalarını açmış olan başları iri, vücutları tüysüz yavru kuşlarla dolu bir yuva manzarasının onun kalbinde abartılı bir heyecan uyandırdığı kesindi.

Münzevi yaşayan, avare dolaşan ve hazin bir şekilde yalnız başına yemek yiyen zavallı insanların, gülünç ve acınacak bir halde olan zavallı mahlukların hepsini, bu kadını tanıdıktan sonra sevmeye başlamıştım.

Kısa bir süre sonra, bana söyleyecek bir şeyi olduğunu fark etmiştim; ama hiç cesaret edemiyor, ben de, onun bu çekingenliğiyle eğleniyordum. Sabahları, kutum sırtımda yola çıktığım zaman, konuşmaksızın, gözle görünür derecede sıkıntılı bir durumda söze başlamak için kelimeler arayarak, bana köyün sonuna kadar eşlik ediyordu. Sonra, beni birdenbire terk ediyor; seker gibi yürüyerek, çabucak uzaklaşıyordu.

Nihayet bir gün cesaretlendi:

“Sizi görmek istiyorum, nasıl resim yapıyorsunuz? İzin verir misiniz? Çok merak ediyorum,” dedi.

Bunları söylerken sanki son derece cüretkâr sözler söylemiş gibi kıpkırmızı kesilmişti.

Onu, büyük bir çalışmaya başladığım Petit-Val’ın iç tarafına doğru götürdüm.

Bütün dikkatini bana verip her hareketimi takip ederek, arkamda ayakta durdu.

Sonra, birdenbire belki de beni sıkmaktan çekinerek:

“Teşekkür ederim,” dedi ve uzaklaştı.

Ama, çok az bir zaman içinde, daha samimi oldu ve her geçen gün, daha çok belli olan bir zevkle bana eşlik etmeye başladı. Elinden almama kesinlikle izin vermediği açılır kapanır sandalyesini koltuğunun altında taşıyor, yanı başıma oturuyordu. Fırçamın bütün hareketlerini gözleriyle takip ederek, saatlerce hareketsiz ve sessiz duruyordu. Hiç umulmadık bir etki yapan bir rengi boyadığım zaman, kendini tutamayarak, şaşkınlıktan, sevinçten ve hayranlıktan ibaret hafif bir, “Ah!” sesi çıkarıyordu. Tuvallerime derin bir saygı duyuyor, ilahi eserin küçük bir parçasıymış gibi insan elinden çıkmış bir kopya için, hemen hemen dini bir saygı besliyordu. Çalışmalarım ona, kutsallığı tasvir eden tablolar gibi görünüyor ve bazen de telkinde bulunmayı deneyerek, bana Tanrı’dan söz ediyordu.

Onun tuhaf bir Tanrısı vardı. Bu Tanrı, öyle büyük imkânları ve büyük kudreti olan bir Tanrı değil, bir tür köy filozofuydu. Çünkü Harriet, kötülüklere engel olmayan bu Tanrı’yı, daima pek üzgün bir halde tasvir ediyordu. Tanrı’ya ait bilinmeyenlerin esasını biliyormuş gibi görünüyor, “Tanrı böyle istiyor” ya da, “Tanrı istemiyor” tarzında konuşuyordu ki, bu ifadede, bir çavuşun bir askere, “Albay böyle emretti,” deyişi gibi bir hal vardı.

Bana anlatmak için kendini pek zorladığı o yüce düşüncelerle ilgili cehaletime için için üzülüyor ve ben, her gün; ceplerimde, şapkamın içinde, boya kutumda, sabahları odamın kapısının önüne bıraktığım boyalı ayakkabılarımın içinde o küçük dini broşürlerini buluyordum.

Çok samimi bir rahatlıkla ona eski bir arkadaş gibi davranıyordum. Ama, kısa bir zaman sonra, tavırlarının biraz değişmiş olduğunu gördüm ve ilk zamanlarda bu konuya pek önem vermedim.

İster küçük vadimin içinde olsun, isterse herhangi bir yolda olsun, çalıştığım bir sırada, onun hızla gelerek, aniden ortaya çıktığını görüyordum. Ya koşmuş olmasından ya da herhangi derin bir heyecanın etkisinden nefes nefese kalmış bir halde, birdenbire oturuyordu. Yüzü kızarıyor; hiçbir millette görülmeyen o İngiliz kırmızılığına bürünüyor; sonra toprak rengini alıyor ve neredeyse bayılacakmış gibi oluyor, daha sonra, yavaş yavaş, yüzünün eskisi gibi doğal halini aldığını görüyordum. Bu sırada konuşmaya başlıyordu.

Sonra gene, birdenbire, bir sözü yarıda bırakarak ayağa kalkıyor ve o kadar acele, o kadar acayip bir şekilde gidiyordu ki, hoşuna gitmeyen ya da canını sıkan bir şey yapıp yapmadığımı düşünüp kendi kendime soruyordum.

Nihayet, tanışmamızın ilk zamanlarında biraz değişmiş olan bu tavır ve hareketleri normal karşılamak gerekeceğini düşünüyordum.

Rüzgârın kırbaçladığı sahil boyunca saatlerce yürüdükten sonra çiftliğe döndüğü zaman, helezon şeklinde örülmüş saçları çoğunlukla çözülmüş oluyor ve sanki yayı kırılmış gibi sarkıyordu. Önce, bu halinden dolayı bir endişe duymuyor ve kız kardeşi olan rüzgârın bozmuş, dağıtmış olduğu saçlarından hiç sıkılmayarak, sofraya oturup yemeğini yiyordu.

Oysa, şimdi, saçlarını düzeltmek için odasına çıkıyor, kendine özen gösteriyor ve onu daima utandıran teklifsiz bir iltifatla, “Bugün bir yıldız gibi güzelsiniz, Bayan Harriet,” dediğimde, yanaklarına o anda kan hücum ediyor ve bu yanaklar, bir genç kızın, hem de on beş yaşındaki bir kızın yanakları gibi kızarıyordu.

Ondan sonra, yine tamamen vahşileşiyor ve resim yaparken beni görmeye gelme alışkanlığını bırakıyordu. “Bir kriz bu, herhalde,” diye düşünüyordum. Ama, o kriz hiç geçmiyordu. Kendisiyle konuşurken, ya yapmacık bir kayıtsızlıkla ya da asabi bir şekilde bana cevap veriyordu. Ani hareketleri, sabırsızlıkları oluyordu. Kendisini ancak yemeklerde görüyordum, artık aramızda hiç konuşmuyorduk. Bilmeyerek yaptığım herhangi bir kaba hareketle onu kendimden soğuttuğumu düşünüyordum.

Bir akşam, ona sordum:

“Benimle neden eskisi gibi samimi değilsiniz, Bayan Harriet? Hoşunuza gitmeyen bir şey mi yaptım acaba? Bu haliniz beni çok üzüyor?”

Tamamen tuhaf bir sinirlilikle cevap verdi:

“Eskiden nasılsam, yine öyleyim. Bu doğru değil, doğru değil.”

Ve koşarak odasına kapandı.

Zaman zaman bana garip bir şekilde bakıyordu. O zamandan beri çoğunlukla kendi kendime söylemişimdir ki, ölüm mahkûmları da son saatlerinin geldiği kendilerine haber verildiğinde, herhalde böyle bakarlar. Gözlerinde bir tür çılgınlık, mistik ve haşin bir çılgınlık vardı ve daha başka şeyler de vardı ki; bir heyecan ateşi, öfkeli, hırslı, sabırsız, açığa çıkmamış, çıkması da imkânsız olan şey karşısında aciz bir arzuydu bu! Ve bana öyle geliyordu ki, onun benliğinde, zaptetmek istediği meçhul bir kuvvete ve belki de bambaşka bir şeye karşı kalbinin boğuşmakta olduğu bir mücadele de vardı... Bilemem ki?.. Ne bileyim?

III

Bir süreden beri, her sabah, şafakla kalkıyor, konusu şöyle olan bir tablo üzerinde çalışıyordum:

Böğürtlen ve ağaçlarla örtülü iki yamacın hâkim olduğu derin ve sarp bir uçurum, bazen gün doğarken, vadicikler üzerinde uçuştuğu görülen o pamuklar içinde kaybolmuş, boğulmuş gibi uzayıp giden süt gibi beyaz bir buhar tabakası. Bu kalın ve aynı zamanda şeffaf sis tabakasının derinliğinde, bir çift insanın geldiği görülüyor ya da seziliyordu. Bu çiftin birbirleriyle sarmaş dolaş olmuş bir oğlanla bir kız olduğu, kızın başını oğlana doğru kaldırdığı, oğlanın da ona doğru eğildiği ve her ikisinin de dudak dudağa oldukları görülüyordu.

Güneşin ilk ışığı, dallar arasından süzülerek, bu sabah sisinin içinden geçiyor; âşıkların arka tarafını pembe bir yansımayla aydınlatıyor; onların belli belirsiz gölgelerini gümüşi bir aydınlık içine geçiriyordu. Ne yalan söyleyeyim, tablo güzel, çok güzeldi.

Küçük Étretat Vadisi’ne giden yokuşta çalışıyordum. O sabah, şans eseri ortalıkta hafif bir sis vardı ki, bu sis benim için pek gerekliydi.

Karşıma bir şey, hayalet gibi bir şey dikildi. Bu Bayan Harriet’ti. Beni görünce kaçmak istedi. Ama, ben, bağırarak kendisini çağırdım:

“Hemen gelin bayan, küçük bir tablom var. Size göstermek isterim.”

İstemiyormuş gibi nazlı bir şekilde yaklaştı. Tablomu kendisine uzattım. Hiçbir şey söylemedi; ama uzun bir süre resme bakarak hareketsiz kaldı ve sonra birdenbire ağlamaya başladı. Gözyaşlarını tutmak için nefsiyle mücadele eden kimseler gibi kasılıyor, kendini tutamıyor ve tamamen boşalmış, bir çocuk gibi ağlıyordu. Nedenini pek anlayamadığım bu kederden ben de heyecana kapılmış ve çok üzüntü duymuştum, birden ayağa kalktım. Hiç düşünmeden hızla hareket ederek tam bir Fransız gibi, ani bir şefkat hissine kapılarak onun ellerini tuttum.

Ellerini birkaç saniye ellerimin içinde bıraktı. Elleri, sanki bütün sinirleri gerilmiş gibi ellerimin içinde titriyordu. Sonra, ellerini birdenbire çekti; daha doğrusu, onları ellerimin arasından söktü.

Hissetmiş olduğum o titremenin ne olduğunu anlamıştım; yanılmama imkân yoktu. İster on beş, isterse elli yaşında olsun, ister basit tabakadan, isterse kibar sınıfından olsun, bu titreme, bir kadının aşk titremesiydi ki, doğrudan doğruya kalbime etki ediyor ve onu anlamakta kesinlikle yanılmıyordum.

Bütün zavallı varlığı titremiş, sarsılmış, perişan olmuştu. Bunu biliyordum. Bir kelime bile söylememe fırsat bırakmadan, bir mucize karşısındaymışım, sanki bir suç işlemişim de üzgünmüşüm gibi, beni şaşkın bir durumda bırakarak çekip gitti.

Öğle yemeği için çiftliğe dönmedim. Macerayı hem komik hem de üzüntü verici bularak, gülünç bir durumda olduğunu düşünerek, onun çılgınlık derecesinde mutsuz olduğuna hükmederek, gülmekten daha çok ağlama ihtiyacını duyarak falez kenarında bir tur atmaya gittim.

Ne yapmanın daha iyi olacağını kendi kendime soruyordum.

Bana göre, kalkıp gitmekten başka yapılacak bir şey yoktu ve bu konudaki kararımı da hemen verdim.

Biraz üzüntülü, biraz da hayallere dalmış, akşam yemeği vaktine kadar ötede beride serseri gibi dolaştıktan sonra yemek saatinde çiftliğe dönmüştüm.

Her zamanki gibi sofraya oturulmuştu. Bayan Harriet de oradaydı. Hiç kimseyle konuşmadan, gözlerini kaldırmaksızın ağır ağır yemeğini yiyordu. Yüzü ve tavrı her zamanki gibiydi.

Yemeğin bitmesini bekledim ve ev sahibesine dönerek:

“Eee, Bayan Lecacheur,” dedim, “artık yakında sizden ayrılacağım.”

İyi kalpli kadıncağız hem hayret ederek hem de üzülerek, o güçlü sesiyle bağırdı:

“Ne diyorsunuz? Bizi bırakacak mısınız? Ne kadar da alışmıştım size!”

Bayan Harriet’e göz ucu ile bakıyordum; yüzünde hiçbir değişiklik olmamıştı. Ama, küçük hizmetçi Céleste, gözlerini kaldırarak bana bakıyordu. On sekiz yaşında, al yanaklı, körpe, bir at gibi kuvvetli, üstelik de gayet temiz ve iri yapılı bir kızdı. Hep hanlara uğrayıp oralarda yatıp kalktığım için, alışkanlıktan, kızı bazen gizli köşelerde sıkıştırarak kucaklıyor ve öpüyordum. Yaptığım bütün iş bundan ibaretti.

Akşam yemeği yenmiş ve sofradan kalkmıştık.

Ben bahçeyi bir baştan bir başa dolaşarak, elma ağaçları altında pipomu içmeye gitmiştim. Bütün gün boyunca kafamda toplanmış olan düşünceler, sabahki o tuhaf keşif, benimle ilgili o gülünç ve tutkulu aşk, bu belirtiden sonra aklıma gelen birtakım hoş ve üzücü anılar, gideceğimi haber verince hizmetçinin üzerime dikilmiş olan o bakışları, kısacası bütün bu karmakarışık his ve fikirler, şimdi bana neşe veriyor; beni taşkınlığa sevk edecek ve şaşkınca hareketler yaptıracak kadar hafifliğe düşürüyordu.

Gece bastırıp da ağaçların altı iyice karardıktan sonra, avlunun öte tarafındaki kümesi kapamaya giden Céleste’i gördüm. Onun kesinlikle duyamayacağı hafif adımlarla koşarak, kızın bulunduğu tarafa gittim ve tavukların girip çıktıkları kümes kapısının kapağını indirdikten sonra, ayağa kalkmak için doğrulduğu bir sırada, kollarından tutarak o tombul yüzünün hemen hemen her tarafını öpmeye başladım. Kız, bu yaptığıma alışık olduğu için hem bir taraftan gülüyor hem de ellerimden kurtulmaya çabalıyordu.

Onu neden bıraktım? Neden hemen geri döndüm? Arkamda birinin bulunduğunu nasıl hissettim? Hiç bilmiyorum.

Bayan Harriet eve dönüyordu. Bizi görmüş, bir hayalet görmüş gibi hareketsiz donakalmış, sonra gecenin karanlığında gözden kaybolmuştu.

Sanki kötü bir şey yapıyormuşum gibi, bu şekilde onun tarafından yakalanmaktan dolayı çok mahçup, pek şaşkın ve gayet ümitsiz bir halde içeri girdim.

Haddinden fazla sinirli bir durumdaydım, kafam kötü düşüncelerle sarsıldığından, uykum kaçtı. Kötü bir gece geçirdim. Birinin ağladığını işitir gibi oluyordum. Herhalde yanılıyordum. Hatta birçok kez, evin içinde dolaşıldığını ve dış kapının açıldığını da sandım.

Sabaha karşı halsiz düştüm ve nihayet uyku beni ele geçirdi. Geç uyandım ve hâlâ mahçup bir halde ve nasıl bir tavır takınacağımı bilmeksizin yemek vaktinde ortaya çıktım.

Bayan Harriet’i hiç kimse görmemişti. Kendisi yemeğe beklendiyse de, ortalıkta görünmedi. Bayan Lecacheur, odasına girmiş ve İngiliz’in dışarı çıkmış olduğunu anlamıştı. Herhalde çoğunlukla yaptığı gibi güneşin doğuşunu görmek için yine şafakla dışarı çıkmıştı.

Bu duruma hiç kimse şaşmamıştı; yemek sessiz sedasız yenilmeye başlandı.

Hava sıcak, hem de çok sıcaktı; tek yaprağın bile kıpırdamadığı o yakıcı ve ağır günlerden biriydi. Dışarıda, bir elma ağacının altına masa çekilmişti. Seyisin zaman zaman kilerden doldurup getirdiği elma şarabından bol bol içiliyordu. Céleste, mutfaktan yemekler taşıyordu. Yemek, patatesli koyun yahnisi, tavşan kızartması ve salatadan ibaretti. Sonra, önümüze mevsimin turfanda ürünü olan bir tabak kiraz koydu.

Hizmetçi kıza, kirazları yıkamak için, kuyudan bir kova su çekip getirmesini rica ettim.

Kız beş dakika sonra gelerek, kuyunun kurumuş olduğunu haber verdi. Bütün ipi salıverdiği ve kova da kuyunun dibine vardığı halde, boş olarak yukarı çıkmıştı.

Bayan Lecacheur, bu işi bizzat kendisi yapmak isteyerek, kuyunun başına gidip aşağıya baktı. Ama, geri dönerek kuyunun dibinde bir şeyler gördüğünü ve bu gördüğü şeylerin hiç de normal olmadığını söyledi. Komşulardan biri, sırf öç almak için, hiç şüphesiz kuyunun içine saman atmış olacaktı.

Daha iyi görebileceğimi umarak, kuyuya ben de bakmak istedim ve kuyunun ağzına kadar gidip aşağıya doğru baktım. Belirsiz bir şeyi görür gibi oldum. Ne olabilirdi ki? Bunun üzerine, bir ipin ucuna fener bağlayarak, aşağı sarkıtmayı düşündüm. Fener yavaş yavaş aşağıya indikçe, sarı ışığı kuyunun taş duvarlarında titrek yansımalar yapıyordu. Dört kişi, kuyunun ağzından aşağıya doğru eğilmiştik. Seyisle Céleste de yanımıza gelmişlerdi. Fener, beyazlı siyahlı, acayip ve ne olduğu anlaşılmayan bir cisim üzerinde durdu.

Seyis bağırdı:

“Bu, bir at! Tırnağını gördüm. Çayırdan kaçtıktan sonra, bu gece düşmüş olacak!”

Ama ben, birdenbire iliklerime kadar titredim. Bir ayak, sonra dikilmiş bir bacak görüyordum. Bedenle diğer bacak sular içindeydi.

Dilim dolaşır gibi oldu ve o kadar kuvvetli şekilde titremeye başladım ki, fener sarsılmaya, sallanmaya başladı.

“Aşağıda bulunan şey... şey... bir kadın... Bayan Harriet,” dedim.

Seyis hiç şaşırmadı. Çünkü, Afrika’da böyle şeyleri çok görmüştü.

Bayan Lecacheur ile Céleste, hıçkırarak koşup oradan kaçtılar.

Ölünün kuyudan çıkarılması işiyle ilgilenmem gerekti. Uşağı belinden sağlamca bağlayarak, kuyunun makarası vasıtasıyla kuyudan aşağıya yavaşça salıverdim ve adam karanlığa dalarken, ona dikkatle baktım. Adamın bir elinde fener, diğer elinde ise bir ip vardı. Kısa bir süre sonra, arzın merkezine varmış gibi gür bir sesle:

“Durdurun!” diye bağırdı.

Onun sudan bir şey çıkardığını, diğer bacağı da tuttuğunu ve iki ayağı yan yana getirerek bağladığını gördüm. Uşak tekrar bağırdı:

“Çekin!”

İpi çekmeye başlamıştım; ama, kollarımın kesildiğini, adalelerimin gevşediğini hissediyor; ipi bırakıvermekten, adamı da aşağı düşürmekten korkuyordum. Uşağın başı kuyunun ağzında görününce, sanki kuyunun dibinde olan şeyin ne olduğunu bilmiyormuşum da bir haber bekliyormuşum gibi:

“Neymiş?” diye sordum.

Her ikimiz de, kuyunun taştan kenarının üzerine çıkarak, karşılıklı durarak eğildik ve cesedi yukarı çekmeye başladık.

Bayan Lecacheur ile Céleste, evin duvarının arkasına gizlenmiş, bizi uzaktan gözlüyorlardı. Suda boğulmuş kadının siyah ayakkabılarıyla beyaz çoraplarının kuyudan dışarıya çıktığını görünce, ortadan kaybolmuşlardı.

Seyis topuklardan tuttu; zavallı hafif kızı, gayet biçimsiz bir durumda kuyudan dışarı çekti. Başı ve yüzü mosmordu, zedelenmişti, çok korkunçtu. Tamamen çözülmüş olan uzun kır saçları ıslak ve çamurlu bir halde sarkıyordu.

Seyis şaşırmıştı:

“Tanrım, amma da zayıfmış!..” dedi.

Odasına götürdük ve iki kadın hiç ortaya çıkmadıklarından, seyisle ben, onu cenaze için hazırladık.

Yara bere içinde olan hazin yüzü yıkayıp temizledim. Gözlerinin biri, parmağımın temasıyla biraz aralandı; hayatın diğer tarafından geliyormuş gibi görünen o kadavraların soluk, soğuk ve müthiş bakışıyla bana baktı. Elimden geldiği kadar onu temizledim, üstünü başını düzelttim, saçlarını topladım. Çok büyük bir günah işliyormuş gibi, utanç içinde ve çaresiz bir durumda, üzerindeki ıslak elbiseleri çıkardım. Zavallı kızcağızın uzun kolları dal gibi zayıftı.

Sonra, dışarı çıkarak gelincik, papatya ve diğer kokulu çiçeklerden demetler yapıp bunlarla yatağı süsledim.

Bundan sonra da, ölüyle yalnız başıma kaldığım için, usulen yapılması gereken formalitelerle ilgilendim. Cebinden çıkan ve herhalde son anlarında yazmış olduğu bir mektupta, son günlerini geçirmiş olduğu bu köye gömülmesini istiyordu. Çok kötü bir düşünce yüreğimi sıkıyordu. Bu yörede kalmak istemesi benim yüzümden miydi acaba?

Akşama doğru, civarın bütün geveze kadınları ölüyü seyretmek için geldilerse de, içeri girmelerine engel oldum. Yalnız başıma kalmak istiyordum. Nitekim, bütün geceyi ölünün başında beklemekle geçirdim.

Mumların ışığında, ülkesinden çok uzakta ölen, hem de feci şekilde ölen ve hepimiz için meçhul olan kadına bakıyordum. Acaba, bir tarafta dostları, akrabası, ailesi var mıydı? Çocukluğunu nerede geçirmişti? Evinden kovulmuş bir köpek gibi yapayalnız, başıboş, şaşkın bir halde nereden gelmişti? O biçimsiz vücutta, bütün hayatı boyunca utanç duyulacak bir yük gibi taşınan o bedende, bütün ilgiyi, bütün sevgiyi kendinden uzaklaştırmış olan o gülünç kalıp içinde nasıl bir ıstırabın ve ümitsizliğin sırrı vardı?

Hayatta, muhakkak ki, birçok mutsuz insanlar vardı. Acımasız doğadaki o ebedi adaletsizliğin bu insanın üzerine nasıl çökmüş olduğunu hissediyordum! Belki de, dünyada en kısmetsiz insanların bile sahip oldukları şeyleri hiçbir zaman göremeden, bir kez bile olsa sevilme ümidini besleyemeden onun için her şey bitmişti artık. Bunun için mi gizleniyor, bunun için mi başkalarından kaçıyordu? İnsanlar dışındaki her şeyi, bütün canlıları bunun için mi o kadar çok seviyordu?

Onun, Tanrı’ya tam bir inancı olduğunu ve dünya üzerindeki sefaletinin mükâfatını öteki tarafta göreceğini umduğunu anlıyordum. Şimdi artık o beden dağılacak ve bitki olacaktı. Güneşte gelişecek, inekler tarafından koparılıp yenilecek, kuşlar tarafından tane olarak götürülecek ve bu hayvanların eti, gene, insan eti haline gelecekti. Ama, ruh denilen şey o karanlık kuyunun dibinde sönmüştü. Artık ıstırap çekmeyecekti. Doğmasını sağlayacak başka hayatlara karşılık kendi hayatını değiştirmişti.

Saatler, bu acı ve sessizlikle baş başa kalmış, geçip gidiyordu. Soluk bir aydınlık, günün doğmakta olduğunu haber verdi; sonra, kızıl bir ışın yatağa kadar yansıdı; yatak çarşafları ve ellerin üzerine bir hat çekti. Bu, onun çok sevdiği bir zamandı. Uyanan kuşlar ağaçlarda cıvıldaşıyorlardı.

Pencereyi ardına kadar açtım; bütün gökyüzünün bizi görmesi için perdeleri çektim. Buz gibi olmuş cesedin üzerine eğilerek, zedelenmiş olan başı ellerimin arasına aldım; sonra, yavaşça, hiç korkmaksızın, hiçbir tiksinti duymaksızın, asla dudak değmemiş olan o dudakların üzerine bir öpücük, uzun bir öpücük kondurdum.”

Léon Chenal susmuştu. Kadınlar ağlıyorlardı. Arabacının yanında oturan Kont d’Étraille’ın sürekli burnunu sildiği işitiliyordu. Yalnız arabacı uyukluyordu. Artık sırtlarında kırbacı hissetmeyen atlar ise, yürüyüşlerini yavaşlatıyorlar, arabayı gevşek çekiyorlardı. Ve araba, sanki hüzün yüklenmiş de birdenbire ağırlaşmış gibi zorlukla ilerleyebiliyordu.

9 Temmuz 1883

SORUN YARATAN GÜZELLİK

I

Gayet güzel iki yağız atın koşulu olduğu zarif fayton, konağın önünde bekliyordu. Haziran sonlarına doğruydu ve saat beş buçuğa geliyordu. Avluyu kaplayan çatılar arasından görünen gökyüzü, parlak, sıcak ve ışıl ışıldı.

Kontes de Mascaret, eve dönen kocasını, tam arabaya bineceği sırada gördü. Adam, karısına bakmak için birkaç saniye kadar durdu ve biraz sarardı. Kadın, fidan gibi boyu, oval yüzü, fildişi gibi teni, iri kara gözleri ve simsiyah saçlarıyla pek güzeldi. Adamın yüzüne bakmayarak, hatta onu görmemiş gibi yaparak, kendine özgü gayet vakur bir tavırla arabasına bindi. Bu tavır, uzun zamandan beri, içini zaten kıskançlık kurdu kemiren adamı, gene yüreğinden sarstı. Adam yaklaştı ve karısını selamlayarak:

“Gezintiye mi çıkıyorsunuz?” diye sordu.

Kadının, kibirli dudaklarının arasından zorla bir iki sözcük çıktı:

“İşte, görüyorsunuz!”

“Ormana mı?”

“Belki.”

“Sizinle gelmeme izin var mı?”

“Siz bilirsiniz.”

Adam, karısının cevabındaki mesafeli tavıra hiç şaşmaksızın, arabaya bindi, karısının yanına oturdu ve:

“Ormana!” diye emir verdi.

Uşak, arabacının yanına geçti ve atlar, her zaman yaptıkları gibi başlarıyla selam vererek yola doğru tırısa kalktılar.

Karı koca, hiç konuşmadan yan yana oturuyorlardı. Adam, laf açmaya fırsat yaratacak bir konu arıyor; ama kadının yüzündeki memnuniyetsiz ifadeden dolayı konuşmaya cesaret edemiyordu.

En sonunda, elini usulcacık kontesin eldivenli eline doğru kaydırdı. Ama, kadının kolunu çekişi o kadar sert, o kadar tiksinti doluydu ki, adam, bütün otoritesine ve zorbalığına rağmen, çok zor bir durumda kaldı:

“Gabrielle!” diye mırıldandı.

Kadın, başını çevirmeksizin, “Ne istiyorsunuz?” diye sordu.

“Sizi harikulade buluyorum.”

Kontes cevap vermedi ve arabasının içinde, öfkelenmiş bir kraliçe havasıyla istifini hiç bozmayarak tavrını korudu.

Şimdi, Champs-Elysées’den Étoile’deki Zafer Takı’na gidiyorlardı. Uzun caddenin sonundaki muazzam anıt, büyük kemeriyle, kızıllaşmış gökyüzüne doğru yükseliyordu. Güneş ise, ufka bir ateş tozu serper gibi, bu kemerin üzerine doğru iniyordu.

Orman ve kent yönünde arabalardan oluşmuş bir nehir, sanki birbirine zıt iki akıntı oluşturuyordu.

Kont de Mascaret:

“Sevgili Gabrielle!” dedi.

Kadın bu seslenişe hiç önem vermeyerek, sinirli bir sesle:

“Beni rahat bırakın, rica ederim. Hiç olmazsa, arabamın içinde yalnız başıma kalma özgürlüğüm olsun,” diye yanıtladı onu.

Adam işitmemiş gibi görünerek devam etti:

“Hiçbir zaman bugünkü kadar güzel olmadınız.”

Kadının sabrı tükenmişti ve zaptedemediği bir öfkeyle karşılık verdi:

“Farkına varmanızın artık bir anlamı yok; çünkü, şunu bilin ki, bundan sonra artık size ait olmayacağım.”

Adam şaşırmış, adeta yıkılmıştı, ama eski, sert haline dönerek, âşık bir erkekten daha çok, kaba bir insanı andıran bir ifadeyle:

“Bu da ne demek?” dedi.

Kadın, araba tekerleklerinin çıkardığı gürültü içinde, sürücülerin hiçbir şey duymamasına rağmen, yine de temkinli davranarak kısık bir sesle tekrarladı:

“Ne demek mi? Size söylememi mi istiyorsunuz?”

“Evet.”

“Her şeyi mi anlatayım?”

“Evet.”

“O kötü bencilliğinizin kurbanı olduğumdan beri hissettiğim her şeyi anlatayım mı?”

Adam, şaşkınlık ve sinirden kıpkırmızı kesilmişti. Dişlerini sıkarak:

“Evet, anlatın!” diye homurdandı.

Kont de Mascaret, uzun boylu, geniş omuzlu, yakışıklı bir erkekti; tam bir koca, mükemmel bir baba olarak da kibar bir adamdı.

Kadın konaktan ayrıldıklarından beri, ilk kez kocasına doğru döndü ve yüzüne dikkatle bakarak:

“Ne yazık ki, tatsız şeyler işiteceksiniz,” dedi. “Ama, şunu iyi bilin ki, her şeye karşı hazırlıklıyım, her şeye meydan okuyacağım ve hiçbir şeyden de korkum yok. Siz bugün, benim için alelade, sıradan birinden farklı değilsiniz.”

Adam, kadının gözlerinin içine bakıyor ve öfkeden kudurmak üzere olduğunu hissediyordu. Mırıldanır gibi:

“Siz çılgınsınız!” diye söylendi.

“Hayır, değilim. Artık bana on bir yıldan beri çektirdiğiniz o annelik eziyetinin kurbanı olmak istemiyorum! Şimdi, bir sosyete kadını olarak yaşamak istiyorum. Bütün kadınlar gibi, benim de buna hakkım var.”

Adam birdenbire sapsarı oldu, kekeledi:

“Anlamıyorum.”

“Pekâlâ anlıyorsunuz. Son çocuğumu doğuralı üç ay oldu. Beni girişte gördüğünüz sırada, hâlâ güzel ve gösterdiğiniz bütün çabalara rağmen hâlâ hiç bozulmamış olduğumun farkına vararak, tekrar hamile kalmamın tam zamanı olduğunu düşünmüşsünüzdür herhalde.”

“Saçmalıyorsunuz!”

“Hayır, saçmalamıyorum. Otuz yaşındayım ve yedi çocuğum var. On bir yıldan beri de evliyiz. Belki, bunun böyle daha on yıl devam edeceğini ve ondan sonra da kıskançlığa son vereceğinizi ümit ediyorsunuz.”

Adam, karısının kolunu tutup sıkarak:

“Benimle bu şekilde konuşmanıza daha fazla izin veremem,” dedi.

“Ben ise, sonuna kadar konuşacağım, söylemem gereken her şeyi söyleyip bitirinceye kadar konuşacağım. Bana engel olmaya kalkarsanız, şu iki adamımızın duyacağı şekilde sesimi yükselteceğim. Arabaya binmenizi bunun için istedim; çünkü şu tanıklar, kendinizi tutmaya ve beni dinlemeye sizi mecbur edeceklerdir. Şimdi beni dinleyin: Siz, bana daima sevimsiz ve itici davrandınız ve ben de sizi hep böyle gördüm. Kesinlikle yalan söylemiyorum. İstemediğim halde benimle evlendiniz; pek zengin olduğunuz için, beni size vermeleri için, zaten sıkıntılı bir durumda olan ailemi zorladınız. Onlar da, ağlamama, sızlamama rağmen, beni bu evliliğe mecbur ettiler.

“Beni böylece satın aldınız. Bir kez egemenliğiniz altına girip sadık bir eş olmak ve mümkün olduğu kadar sizi sevmek zorunda olduğumu unutmamak suretiyle, her şeye ayak uyduran, her şeye boyun eğen bir hayat arkadaşı olmaya başlayınca, hiçbir erkekte görülmemiş şekilde kıskanç biri oldunuz ve bu kıskançlık, sizin için küçük düşürücü, benim için de utanç verici olacak şekilde, bayağı, iğrenç bir ispiyonculuğa varacak kadar ileri gitti. Evleneli henüz sekiz ay olmamıştı ki, feci bir şekilde benden şüphelendiniz. Bu şüphelerinizi bana duyurmaktan da çekinmediniz. Ne çirkindi bu! Güzel olmama, hoşa gitmeme, salonlara davet edilmeme, Paris’in en güzel kadınlarından biri olarak gazetelere geçmeme engel olamayınca gösterilen bütün iltifat ve ilgiyi benden uzaklaştırmak için aklınıza gelen her çareye başvurdunuz ve benim artık yaşlanıp bütün erkeklerden tiksinti duyacağım yaşa kadar hayatımı sürekli hamile kalarak geçirmem gibi çok çirkin bir yönteme başvurdunuz. Hayır inkâr etmeyin! Ben, uzun zaman bunun farkına varmadım, ama sonraları anladım. Hatta bu hareketinizi övünerek kız kardeşinize anlattınız; o da bana söyledi. Çünkü beni çok sever ve sizin bu kaba saldırganlığınıza o da isyan etti.

“Kavgalarımızı, kırılan kapıları, zorlanan kilitleri hatırlayın! Bana on bir yıldan beri yaşattığınız o hayat, adeta haraya kapatılmış bir kısrak hayatıydı! Sonra, hamile kalınca, beni istemiyor ve yanımdan uzaklaşıyordunuz. Ben ise, aylarca yüzünüzü görmüyordum. Yazlıktaki şatoya gidiyor ve yavrumu orada büyütüyordum. Sonunda yeniden eski gençlik ve güzelliğine kavuşmuş, hiç bozulmamış, çekici, etrafı erkeklerle çevrili olarak ortaya çıkıp sosyeteye mensup genç ve zengin bir kadın gibi yaşamaya başlayacağımı ümit ederken, kıskançlık yine sizi sarıyor ve şu anda bile yine ıstırabını çektiğiniz o kötü ve çirkin huyunuzun pençesine düşerek yine beni takibe başlıyordunuz. Asıl niyetiniz ise, bana sahip olmak değil, sadece benim görünüşümün bozulmasını sağlamaktı.

“Bu iğrenç ve o oranda da anlaşılmaz durumu uzun süre kavrayamadım; ne olduğunu anlayamadım. Ama şimdi anlıyor ve çirkin bir şey olduğunu düşünüyorum. Karnımda taşıdığım süre boyunca size verdikleri bütün huzurla çocuklarınıza bağlı kaldınız. Bana duyduğunuz nefret ve aniden yatışan bütün o iğrenç korkularınız ve hamile olduğumu görünce duyduğunuz sevinçle de, onlara hep şefkat gösterdiniz.

“O sevinci sizde kaç kez gördüm, hissettim, gözlerinizden okudum ve keşfettim! Çocuklarınızı kanınız gibi değil, zaferleriniz gibi seviyorsunuz. Onlar gerçekten, varlığım, gençliğim, güzelliğim, cazibem, şahsınıza karşı gösterilen ilgi ve edilen iltifatlar, bana söylenmeden etrafımda fısıldaşılan bütün gizli şeyler üzerinden kazanılmış zaferlerdir. Onlarla iftihar ediyorsunuz. Onlarla resmi geçit yapıyor, onları arabayla Boulogne Ormanı’nda gezdiriyor ve Montmorency’de eşeklere bindiriyorsunuz. Aralarında bulunduğunuzun görülmesi, ‘Ne mükemmel baba’ denilmesi için onları tiyatrolara götürüyorsunuz.”

Kont, bu anda, kadının bileğini vahşi bir hoyratlıkla tuttu ve o kadar şiddetli sıktı ki, kadın sustu ve canı acıdığından acı bir ses çıkardı.

Adam kısık bir sesle:

“Çocuklarımı severim, anlıyor musunuz?” dedi. “İtiraf ederek bana söyledikleriniz, bir anne için utanç duyulacak şeylerdir. Şunu bilin ki, bana itaat etmek sizin göreviniz. Bana bağlısınız. Ben, sizin efendinizim. Evet, efendinizim. İstediğim şeyi size yaptırabilirim. Bu, benim hakkım.”

Kont bu sözleri söylerken, bir taraftan da karısının parmaklarını kendi iri ve kaslı elinin arasında bir mengene gibi sıkıyordu. Canının yanmasından bitkin düşen kadın, elini bu mengeneden kurtarmak için boşu boşuna uğraşıyor; duyduğu acıdan nefes nefese kalıp gözlerinden yaşlar boşanıyordu.

“İşte görüyorsunuz ki, sizin efendinizim ve daha kuvvetliyim.”

Kont mengeneyi biraz gevşetince, kadın:

“Benim dindar olduğuma inanıyor musunuz?” diye sordu.

Adam hayretle, kekeler gibi:

“Elbette,” dedi.

“Tanrı’ya inandığımı kabul eder misiniz?”

“Evet, elbette.”

“Bir mihrap önünde yemin ederek yalan söyleyebileceğime ihtimal verir misiniz?”

“Hayır.”

“Bir kiliseye kadar benimle gelir misiniz?”

“Ne yapmak için?”

“Görürsünüz. Gelmek ister misiniz?”

“Pekâlâ.”

Kadın sesini yükselterek:

“Philippe!” diye bağırdı.

Arabacı, gözlerini hayvanlardan ayırmaksızın, hanımına döndü.

“Saint-Philippe-de-Roule Kilisesi’ne gideceğiz.”

Boulogne Ormanı’nın girişine varmakta olan fayton yeniden Paris’e doğru döndü.

Gezintinin bu yeni kısmı süresince, karı koca hiç konuşmadılar. Araba, kilisenin kapısının önünde durunca, Bayan de Mascaret yere atlayarak, kendisini birkaç adım arkadan takip eden kontla birlikte kiliseye girdi.

Hiç durmadan, dua edilen bölüme kadar ilerledi; bir sandalyenin üzerine diz çökerek, yüzünü ellerinin arasına gizledi ve duaya başladı. Dua uzun sürdü ve arkasında duran kocası, onun ağlamakta olduğunu gördü. Kontes çok derin acılar çeken kadınlar gibi sessiz sedasız ağlıyor, ama bütün vücudu sarsılıyordu.

Kont de Mascaret, bu durumun fazla uzadığını görünce, kadının omzuna dokundu.

Bu dokunuş, bir yanık acısı gibi kadını irkiltti. Ayağa kalkarak gözlerini adamın gözlerine dikti.

“Size söyleyeceğim şu: Hiçbir şeyden korkmuyorum, istediğinizi yapın. Canınız isterse, beni öldürebilirsiniz. Çocuklardan biri sizin değil. Beni burada dinleyen Tanrı’nın huzurunda size yemin ederim. Şahsınıza, o iğrenç erkek zulmüne, beni mahkûm ettiğiniz o çocuk doğurma cezasına karşı tek intikamım bu olmuştur. Âşığım kim mi? Bunu asla öğrenemeyeceksiniz! Herkesten şüpheleneceksiniz, ama hiçbir şey öğrenemeyecek, hiçbir şey keşfedemeyeceksiniz. Sırf sizi aldatmak amacıyla kendimi o adama, aşk ve zevk olmaksızın verdim. O da beni anne yaptı. Çocuğu hangisidir acaba? Bunu da kesinlikle öğrenemeyeceksiniz. Yedi çocuğum var, bunların içinden kim olduğunu arayıp bulun. Bunu, size sonra, daha sonra söylemeyi düşünüyorum. Çünkü, bir erkeği aldatırken, o erkek bunu bilecek olursa, o aldatmaya aldatma denemez. Bugün beni itirafta bulunmam için zorladınız; ben de söyleyeceğimi söyledim.”

Kadın, caddeye açılan kapıya doğru yöneldi ve acı içinde olan kocasının peşinden hızlı adımlarla gelmesini ve onun şiddetli bir yumruğuyla kaldırımın üzerine yıkılmayı bekleyerek, kiliseden hızla dışarı çıktı.

Ama hiçbir şey olmadı. Arabasına bindi. Sıkıntıdan büzülmüş, yaşadığı korkudan nefes nefese kalmıştı. Arabacıya:

“Konağa!” diye seslendi.

Hayvanlar tırısa kalktılar.

II

Odasına kapanmış olan Kontes de Mascaret, infaz vaktine hazırlanan bir ölüm mahkûmu gibi yemek saatini bekliyordu. Kocası ne yapacaktı? Acaba eve dönmüş müydü? Her türlü kabalığı yapmaya alışkın bir zorba olan, her türlü taşkınlığı yapan bu adam, acaba ne tasarlıyor, neye hazırlanıyor, neye karar vermiş bulunuyordu? Konağın içinde çıt çıkmıyordu ve kontes, her an, duvar saatinin akreple yelkovanına bakıyordu. Oda hizmetçisi, akşam yemeği hazırlığı için gelmiş ve sonra çekilip gitmişti.

Saat sekizi çaldı ve hemen arkasından odanın kapısı iki kez vuruldu.

“Girin.”

Uşak göründü ve:

“Sofra hazır, Sayın kontes,” dedi.

“Kont geldi mi?”

“Evet efendim, sayın kont, yemek salonundalar.”

Kadın birkaç saniye durakladı, hazırlanmakta olan dramı önceden sezinliyordu, bir süre önce satın aldığı küçük bir tabancayı yanına almayı düşündü. Ama bütün çocukların orada olacağını düşündüğünden yanına hiçbir şey almadı.

Salona girdiğinde, kocasının her zaman oturduğu yerin yakınında ayakta beklemekte olduğunu gördü. Birbirlerini hafifçe selamladılar; sofraya oturdular ve bundan sonra, çocuklar da, sırayla yerlerini aldılar. Üç oğul, bakıcıları rahip Marin’le birlikte annenin sağ tarafında, üç kız ise, İngiliz bakıcıları Bayan Smith’le beraber sol tarafta oturuyorlardı. Henüz üç aylık olan son çocuk ise, sütnine ile birlikte odasında yalnızdı.

Hepsi de kumral ve en büyüğü on yaşında olan üç kız, mavi elbiseleri, küçük beyaz dantelli süsleriyle, gayet hoş bebekleri andırıyorlardı. En küçüğü henüz üç yaşında yoktu. Hepsi de güzel olan bu kızların, gelecekte anneleri gibi güzel olacağı belliydi.

İkisi kumral ve biri esmer olan en büyüğü dokuz yaşındaki üç oğul ise, uzun boylu, geniş omuzlu ve sağlam yapılı erkekler olarak yetişeceklerini şimdiden belli ediyorlardı. Bütün aile, aynı kandanmış gibi, canlı ve sağlıklı görünüyordu.

Papaz, her zamanki gibi, duasını etti. Davetli biri olmadığı zaman bu dua yapılıyordu; çünkü, misafir olduğu zaman, çocuklar sofraya alınmıyorlardı.

Yemeğe başlanmıştı.

Kontes, daha önceden pek kestiremediği bir heyecanın baskısı altında, gözlerini önüne dikmiş duruyor; kont ise, müthiş bir sıkıntının şaşkınlığı içinde dalgın gözleriyle, bir yüzden diğer bir yüze, kâh üç erkek çocuğa, kâh üç kıza bakarak onları inceliyordu. Bardağını hızla masaya koyarken kırdı ve kırmızı şarap örtünün üzerine döküldü. Bu küçük kazanın hafif gürültüsü, kontesi sandalyesinden sıçrattı. İlk kez birbirlerinin yüzlerine baktılar. O andan itibaren, zaman zaman, ister istemez, gözlerin her karşılaşmasında sarsılan vücutlarının ve kalplerinin bütün kasılmasına rağmen, gözlerini bir top namlusu gibi birbirlerine çevirmekten geri kalmadılar.

Papaz, nedeninin ne olduğunu anlayamadığı sıkıcı bir durum olduğunu hissederek, konuşacak bir konu bulmayı düşündü. Birtakım konuları birer birer denediyse de, bu çabası bir sonuç vermedi, aklına bir şey gelmiyor, bir konu bulamıyordu.

Kontes, kadınlık zarafetiyle, papaza iki üç kez cevap vermeye çalıştı. Ama, kafasının karışıklığı içinde konuşacak kelimeleri bulamıyor ve sesi, yalnız gümüş takımların ve tabakların birbirine temasından oluşan seslerin titrettiği büyük salonun sessizliği içinde onu hemen hemen korkutuyordu.

Kocası, birdenbire, ileriye doğru eğilerek:

“Bana söylemiş olduğunuz şeyin doğruluğuna şurada, çocuklarınızın önünde yemin eder misiniz?” dedi.

Damarlarında birikmiş olan kin, kadını birdenbire ayağa kaldırdı. Bakışına nasıl cevap veriyorsa, bu soruya da aynı enerjiyle cevap vererek, sağ eli oğullarının alnına, sol eli de kızlarının alnına doğru olmak üzere, iki elini kaldırdı; sert, kesin, kararlı ve pervasız bir tavırla:

“Çocuklarımın üzerine yemin ederim ki, söylediğim gerçektir,” dedi.

Kont ayağa kalktı; peçetesini masanın üzerine fırlatarak öfkeli bir tavırla, sandalyesini duvara doğru itip geri döndü ve tek kelime söylemeden salondan çıktı.

Ama kontes, o sırada, kazanmış olduğu ilk zaferinden sonra derin bir nefes alarak, sakin bir sesle:

“Merak etmeyin, yavrularım,” dedi. “Babanızın büyük bir kederi var. Çok canı sıkılıyor. Birkaç gün bizimle birlikte olmayacak.”

Bundan sonra papaz ve Bayan Smith’le konuştu; bütün çocuklarına müşfik, zarif ve küçük yürekleri okşayan bir annenin o tatlı sözlerini söyledi.

Yemek bitince, bütün ev halkıyla oturma salonuna geçti. Büyük çocuklarla gevezelik etti; küçüklere masallar anlattı ve herkesin yatma zamanı gelince, çocukları uzun uzun öptü. Hepsini odalarına gönderdi ve kendisi de yalnız başına odasına girdi.

Bekledi; çünkü kocasının geleceğinden şüphe etmiyordu. Bu sırada çocukları yanında olmadığı için, kendini nasıl koruyup, savunduysa, bir insan olarak kendini de savunmaya karar verdi ve dolu tabancasını elbisesinin cebine koyarak gizledi.

Vakit ilerledikçe konağın bütün sesleri kesilmişti. Yalnız sokaktan geçen arabaların tekerlek gürültüleri işitiliyor ve bu sesler, ara sıra çoğalıp azalarak devam ediyordu.

Kontes şimdi, hiçbir korkusu olmaksızın ve hemen hemen savaşı kazanmış birinin tavrıyla her şeye hazırlıklı olarak, enerjik ve sinirli bir halde bekliyor; zafer gururu duyuyordu; çünkü kocasını bütün zamanlarının, bütün hayatının bir işkencesine sokmuş bulunuyordu.

Ama günün ilk aydınlığı perdelerin alt saçaklarından içeri sızarken, kont eve dönmemişti ve kontes şaşkınlıkla kapısını kilitledi ve daha emniyette olmak için sürgüyü sürdü; nihayet yatağına uzandı. Düşünceye dalarak, ne yapacağını bilemeyerek, gözleri açık bir halde kalakaldı.

Çayını getirmiş olan oda hizmetçisi ona kocası tarafından gönderilmiş bir mektup uzattı. Oldukça uzun sürecek bir yolculuğa çıkacağını haber veriyor ve mektubun altında not olarak da, noterinin, bütün masrafları karşılayacak parayı sağlayacağını bildiriyordu.

III

Operada, Robert le Diable temsilinin perde arasıydı. Orkestranın yakınında, şapkaları başlarında, altın ve kıymetli taştan düğmeleri pırıl pırıl parıldayan beyaz gömleklerinin üstündeki yeleklerin önü açık, ayakta duran erkekler, müzik ve insan sesleri içinde, güzel yüzleri ve parlak omuzlarıyla, serada aydınlatılmış ve açılmış çiçekleri andıran dekolte kadınlarla dolu localara bakıyorlardı.

Sırtlarını orkestraya dönmüş iki arkadaş da, aralarında konuşarak, bütün bu zarafet galerisini, mücevherleri, lüksü ve gösterişli kalabalığı; bütün bu gerçek ya da sahte sergiyi seyrediyorlardı.

İki arkadaştan ismi Roger de Salins olanı, arkadaşı Bernard Grandin’e:

“Kontes de Mascaret’ye bak,” dedi. “Her zamanki gibi ne kadar güzel.”

Diğeri, tam karşılarındaki locaya baktı. Hâlâ çok genç görünen bir kadın, harikulade güzelliği ile tiyatro salonundaki gözleri üzerine çeker gibiydi. Fildişi renkli mat cildi, ona bir taraftan heykel şekli verirken, diğer taraftan, bir gece gibi simsiyah olan saçlarının üzerinde gökkuşağı şeklinde elmaslarla süslü zarif bir taç, bir samanyolu gibi pırıl pırıl parıldıyordu.

Bernard Grandin, bir süre baktıktan sonra, samimi bir ifadeyle cevap verdi:

“Gerçekten çok güzel.”

“Şimdi acaba kaç yaşındadır?”

“Bekle. Sana işin doğrusunu söyleyeyim. Onu çocukluğundan beri tanırım... Kendisini daha genç kızken görmüştüm. Şimdi, herhalde, otuz... otuz... otuz altı yaşında olsa gerek.”

“Mümkün değil.”

“Eminim.”

“Olsa olsa yirmi beş.”

“İyi ama, yedi çocuğu var.”

“İnanılacak gibi değil.”

“Yedi çocuk da hayatta. Çok iyi bir anne olduğu gibi, çok hoş, çok sakin ve çok da kibar bir kadındır. Harika bir aile kadını.”

“Garip şey! Bu kadının hiçbir zaman adı çıkmadı.”

“Hiçbir zaman.”

“Peki, kocası? Garip bir adam galiba?”

“Hem evet, hem de hayır. Aralarında belki de küçük bir olay geçmiştir, asla bilinemeyecek, ama aşağı yukarı tahmin edilebilecek küçük bir karı koca anlaşmazlığı olmuştur herhalde.”

“Ne gibi?”

“Pek bir şey bilemiyorum. Mascaret, mükemmel bir koca olmasına rağmen iyi yaşamasını bilen bir erkektir. İyi bir koca olmasının yanı sıra, müthiş bir karakteri vardır, titiz ve huysuzdur. Bir süredir karısına gayet ilgisiz davranıyor. Söylendiğine göre, bir üzüntüsü, bir kaygısı, içini kemiren bir kurt varmış. Bu yüzden adeta ihtiyarlamış, çökmüş deniyor.”

İki arkadaş, daha sonra aile içinde başlangıçta pek fark edilmeyen, ama sonraları doğan o bir türlü anlaşılmaz ve gizli sıkıntılar, birbirine zıt karakterler ya da fiziki uygunsuzluklar üzerine birkaç dakika kadar filozofça konuştular.

Bayan Mascaret’ye bakmaya devam eden Roger de Salins:

“Bu kadının yedi çocuğu olması, akıl almaz bir şey!” dedi.

“Evet, hem de on bir yılda. Öyle kolay kolay bitmeyecekmiş gibi görünen parlak dönemine girmek için, üretim dönemini otuz yaşında kapamıştır sanırım.”

“Zavallı kadınlar!”

“Neden acıyorsun ki onlara?”

“Neden mi? Aman dostum, düşünsene bir kez! Böyle bir kadın için on bir yıl hamilelik ne demektir! Ne cehennemi bir hayattır o! Normal bir kadını, sürekli çocuk doğuran, basit bir makine haline getiren o çirkin üretim yasasına bazı şeyler feda edilmektedir. Bu feda edilen şeyler de, bütün gençlik, bütün güzellik ve başarılı olma idealleridir.”

“Ne demek istiyorsun? Doğanın gereği bu!”

“Evet, doğrudur; ama ben, doğanın düşmanımız olduğunu ve bizi hiç durmadan hayvanlığa doğru sürüklediği için, o doğayla mücadelenin şart olduğunu söylemek istiyorum. Dünya üzerinde temiz, güzel, zarif ve ideal olan ne varsa Tanrı değil, insan zekâsı yapmıştır. Doğayı dile getirip, anlatarak, şairler gibi hayranlıkla seyrederek, sanatkârlar gibi bir amaç kazandırarak; yanılmakla beraber doğa olaylarında yine de birtakım nedenler bulan bilginler gibi, onu yorumlayarak, yaratılışa güzellik, sihir, büyü katarak esrarengiz hale getiren bizleriz. Tanrı ancak, hastalık tohumlarıyla dolu olup hayvani gelişmesinden birkaç yıl sonra, bütün çirkinliklerle, düşkünlüğün bütün zaaflarıyla, birtakım hastalık ve sakatlıklarla ihtiyarlayan kaba saba mahlûklar yaratmaktadır. Görünüşe bakılacak olursa, onları pis bir şekilde çoğaltmak ve sonra da, yaz akşamlarında, ömürleri bir günlük olan böcekler gibi öldürmek için dünyaya getirmektedir. ‘Pis bir şekilde çoğaltmak’ diyorum ve bu sözümde ısrar ediyorum. Gerçekten, canlının çoğalmasını sağlayan bu çirkin ve gülünç çiftleşme eylemi kadar anlamsız, iğrenç hiçbir şey yoktur. İnce ruhlar, bu ilişkiye her zaman isyan etmişlerdir ve sonsuza dek de isyan edeceklerdir. Mademki, o eli sıkı yaratıcı tarafından icat edilmiş olan bütün organlar, (yaşama ve çoğalma gibi) iki amaca hizmet etmektedir; şu halde, o yaratığın acaba neden bireysel fonksiyonların en soylusu olan bu kutsal görevi yerine getirmesi için, hiç de pis olmayan diğer organları seçmemiştir? Gıdalarla bedeni besleyen ağız, aynı zamanda söz ve düşünceyi yaymaktadır. Ciğerlere yaşamamız için gereken havayı sağlayan burun; çiçeklerin, ormanların, ağaçların, denizin kokusu gibi dünyanın bütün güzel kokularını beyne ulaştırmaktadır. Benzerlerimizle bağlantı kurmamıza aracı olan kulak, bize müziği bestelemek, hayal kurmak, mutluluğu, sonsuzluğu, hatta seslerle birlikte maddi zevki bile yaratma imkânını vermektedir. Hani insanın neredeyse, yaratıcının, erkekle kadının karşılaşmasını soylulaştırmaya, güzelleştirmeye ve ideal bir şekle sokmaya kesinlikle engel olmak istediğini söyleyeceği geliyor. Bununla beraber insan, aşkı bulmuştur ki, bu da, Tanrı’ya verilen bir cevap olarak hiç de kötü değildir. Bu aşk, şiirle öyle süslenmiştir ki, kadın çoğunlukla nelere katlandığını, ne gibi ilişkiler kurmaya mecbur edildiğini bu aşk sayesinde unutmaktadır. Aramızda, heyecanlara boğularak kendilerini aldatmaya gücü yetmeyenler eğlence ve zevke düşmüşler ve bunu nezih bir hale sokmaya çalışmışlardır ki, bu da, bir çeşit Tanrı’ya karşı gelmek, güzelliğe ahlaksızca saygı göstermek demektir.

“Ama (bunlar gibi davranmayan) normal bir insan, doğanın yasasına bağlı hayvan gibi, çocuklar dünyaya getirmektedir.

“Şu kadına bak bir kez! Güzel olmak, hayranlıkla seyredilmek, sevilmek, tapılmak için doğmuş olan bu elmasın, bu incinin, hayatının on bir yılını Kont de Mascaret’ye vâris yetiştirmek için geçirdiğini düşünmek acı bir şey değil midir?”

Bernard Grandin, gülerek:

“Bütün bu düşüncelerde gerçek payı çok,” dedi, “ama seni anlayacak insan da pek az.”

Salins canlandı:

“Benim Tanrı’yı nasıl kavradığımı bilir misin? Dur da sana anlatayım: O, yalnızca, bir balığın denize yumurta bırakması gibi, uzaya milyarlarca dünyalar serpen, bizim için meçhul ve muazzam bir yaratıcı organ gibidir. Yaratır, çünkü işi yaratmaktır. Ama, her çeşit yaratıklarının birbiriyle olan ilişkilerinden ve birbirlerine uygun olup olmadığından habersizdir. İnsan zekâsı, yaratıcının, bol miktarda yaratıklarının tesadüflerinden üremiş, hayırlı küçük bir arızadır. Bu arıza, kalıcı olmayan, önceden kestirilemeyen bir şeydir ve dünya ile beraber kaybolmaya mahkûmdur. Bununla beraber o zekâ, ebedi başlangıçların yeni konumlarıyla ya aynen ya da değişik olarak, bu dünyada ya da başka bir âlemde tekrar ortaya çıkabilecektir.”

Arkadaşını dikkatle dinlemekte olan Grandin, onun bu varsayımsal düşüncelerini uzun zamandır biliyordu.

“O halde sen, insan zekâsının ilahi doğuşun körlüğü içinde, kendiliğinden oluşmuş bir ürün, beklenmedik bir araz olduğu düşüncesindesin?”

“Elbette! Biz buna zekâ, beynimizdeki sinir merkezlerinin bir işlevi diyebiliriz; yeni karışımlardan oluşmuş, ne olduğunun önceden bilinmesi mümkün olmayan kimyevi faaliyetleri andıran, hatta sürtünmelerden ya da umulmayan yakınlıklardan meydana gelmiş bir elektrik üretimine ve yaşamakta olan maddenin sonsuz ve bereketli çoğalmasıyla doğan bütün doğa olaylarına benzeyen tesadüfi bir işlevi.

“Ama, azizim, bir kimse çevresine şöyle bir baktı mı, mesele kendiliğinden bütün açıklığı ile ortaya çıkar. Eğer insan zekâsı, yaratıcının yarattığı gibi kalarak, isteyen, araştıran, daima hareket eden ve acı duyan zekâdan tamamen farklı olarak, hayvani bir yazgıya boyun eğerek var olsaydı, biz, herhalde bugünkü durumumuzda bulunmaz; mağaralar içinde, ağaçlar altında, öldürdüğümüz hayvanların ve kardeşlerimizin etiyle ya da güneş ve yağmur altında yetişmiş çiğ sebzelerle beslenerek çırılçıplak yaşardık.

“Ama, bütün bu âlemin yalnız bizim gibi yaratıklar için yaratılmadığını anlamak için bir saniyecik düşünmek yeter. Kafamızdaki hücrelerin bir sinir mucizesiyle gelişmiş olan tamamen güçsüz ve cahil olan zekâ, bizleri birer bilgili, aydın insanlar yapmaktadır.

“Şu dünyayı, Tanrı’nın, üzerindeki canlıya hayat verdiği zamanki gibi seyret. O dünyanın özellikle hayvanlar için hazırlandığı, bitkilendirildiği ve ağaçlandırıldığı açıkça görülmüyor mu? Orada bizler için ne var? Hiçbir şey yok. Oysa, hayvanlar için mağaralar, ağaçlar, yapraklar, kaynaklar, yuvalar, inler, gıdalar, içilecek şeyler ve nihayet her şey var. Benim gibi titiz insanlar, bu dünya üzerinde kendilerini hiçbir zaman rahat hissedemezler. Oysa, cahiller, hayatlarından memnundurlar ve tatmin edilmiş durumdadırlar. Ama, şairler, ince ruhlu insanlar, hayalciler, araştırmacılar kuruntucular için durum hiç de öyle değildir! Ah, zavallı insanlar!

“Lahana, havuç, soğan, şalgam ve turp yerim; çünkü, bunlara alışmaya mecbur edilmişimdir; çünkü, başka bir şey yetişmemektedir. Ama, at ile ineğin gıdası nasıl ot ile yonca ise, bu bitkiler de tavşanların ve keçilerin de gıdasıdır. Bir buğday tarlasındaki başaklara baktığım zaman, bütün o buğdayların yalnız benim ağzım için değil, serçelerin ve tarla kuşlarının gagaları için de toprakta filizlenmiş olduğundan şüphe etmiyorum. Ekmeği çiğnerken, gelinciğin ve tilkinin tavukları yemesi gibi, kuşların hakkını yiyorum gibi geliyor bana. Bıldırcın, güvercin ve keklik, atmacanın avları; koyun, karaca ve öküz de, et yiyen büyük vahşi hayvanların kısmetleri değiller midir?

“Azizim, hayvanların bu dünya üzerinde yaşamaktan başka yapacak hiçbir işleri yoktur. Kendi evlerinde gibi barınmakta ve beslenmektedirler. İçgüdüleri gereğince, geviş getirmekten, avlanmaktan, birbirlerini yemekten başka marifetleri yoktur; çünkü, Tanrı, bu hayvanlar için huzur, sükûnet ve sakinlik diye bir şeyi hiç düşünmemiştir. Azgın mahlûkların birbirlerini yok etmelerini ve parçalayıp yemelerini böyle buyurmuştur.

“Bizlere gelince, durumumuz büsbütün başkadır. Şu bitki köklerinden ve taşlardan ibaret olan toprak üzerinde iyi kötü yaşayabilmek için bizlere çalışma, çaba, sabır, icat etme, düşünme, sanayi, erdem ve deha gerekmektedir. Ama, kendimize hiç de layık olmadığımız halde, iyi kötü yaşamamızı düzenlemek için doğanın gerektirdiklerine karşı neler yaptığımızı bir düşün.

“Ne kadar uygar, ne kadar zeki ve yontulmuş isek, o kadar da, Tanrı’nın iradesini benliğimizde temsil eden hayvani içgüdüyü mağlup edip zaptetmeye zorunluyuz.

“Düşün ki, çoraptan telefona kadar her şeyi, her alanda birçok şeyi içeren uygarlığı icat etmemiz gerekmiştir. Her gün gördüğün ve kullandığın bütün şeyleri ve her şekil ve çeşitte bize yarayan bütün bunları düşün bir kez.

“Hayvani hayatımızın kaderini yumuşatmak için evlerden başlayarak nefis gıdalar, bonbonlar, pastalar, içkiler, kumaşlar, elbiseler, ziynet eşyası, yataklar, somyalar, arabalar, demiryolları ve bir sürü makine icat edip imal ettik. Bunlardan başka, bilimi, güzel sanatları, yazıyı ve şiiri bulduk. Evet, sanatı, şiiri, müziği, resmi yarattık. İdeal olan her şey bizden gelmektedir. Hayatın bütün zarafeti, kadınların süsü, erkeklerin hüner ve erdemleri hep bizim icadımızdır.

“Şu tiyatroya bak. Burada, bizim tarafımızdan yaratılmış, insana ait bir dünya yok mu?

“Bayan de Mascaret denilen şu kadına da bak. Tanrı onu, bir mağara içinde çıplak ya da hayvan postu örtünmüş olarak yaşamak üzere yaratmıştır. Böylesi daha iyi değil mi? Şunu da söyleyeyim ki, kocası olacak o kaba adamın, böyle bir hayat arkadaşına sahip olduktan, onu yedi kez anne yapacak kadar bir köylü gibi hareket ettikten sonra, böyle birdenbire ortaya çıkarıvermesinin nedeni bilinebilir mi?”

Grandin cevap verdi:

“Bu işte, yalnız bir neden olabilir, dostum. Adamcağızın, sürekli evinde yatıp kalkmasının kendisine pahalıya mal olduğunu düşünmesi ve bu nedenle, tasarruf kaygısıyla, senin felsefe yapıp aşağıladığın aynı ilkelere uyması mümkündür.”

Son perdenin gongu üç kez vurdu. İki arkadaş, yerlerine döndüler, şapkalarını çıkardılar ve oturdular.

IV

Operadan sonra kendilerini evlerine götürmekte olan arabanın içinde yan yana oturmuş olan Kont ve Kontes de Mascaret hiç konuşmuyorlardı. Ama kont, bir ara birdenbire:

“Gabrielle!” dedi.

“Ne istiyorsunuz?”

“Bu işin oldukça uzun sürdüğünü görmüyor musunuz?”

“Hangi işin?”

“Altı yıldan beri bana çektirdiğiniz işkencenin.”

“Ne istiyorsunuz? Ne yapabilirim ki?”

“Söyleyin bana, hangisi?”

“Asla.”

“Düşünün bir kez. Artık çocuklarımı göremiyor, içimdeki o şüpheyi atmadan onları etrafımda hissedemiyorum. Söyleyin bana hangisi? Yemin ederim ki, sizi affedeceğim, onu diğerlerinden ayırt etmeyeceğim.”

“Bunu söylemeye hakkım yok.”

“Görmüyor musunuz ki, bu hayata artık tahammül edemiyorum. Bu düşünce beni kemiriyor; onlara her bakışımda bana acı veren o soruyu sürekli soruyorum. Deli olacağım.”

Kadın sordu:

“Çok mu ıstırap çektiniz?”

“Feci şekilde. Yanınızda yaşama felaketi, daha da beteri, çocukların arasında tanıyamadığım ve diğerlerini sevmeme engel olan birinin olduğunu hissetmek, bunu bilmenin dehşeti beni mahvediyor!”

Kadın tekrarladı:

“O halde, gerçekten çok acı çekmişsiniz.”

Adam, bastırılmış çok ıstıraplı bir sesle cevap verdi:

“Size tekrar edeyim ki, bu, benim için tahammül edilmez bir işkence. Bu durum olmasaydı, geri dönecek, evde yatıp kalkacak, sizin ve çocukların yanında olacaktım. Bana karşı çok iğrenç bir harekette bulundunuz. Gayet iyi bilirsiniz ki, çocuklarıma düşkünüm. Ben onlar için bir eski zaman babasıyım; nasıl ki, sizin için de eski ailelerden bir kocaysam. Ben, içgüdüleriyle hareket eden bir insan, bir doğa insanı, eski zamana ait bir erkeğim. Evet, itiraf ederim, siz beni vaktiyle çok iğrenç, kıskanç bir insan yaptınız; çünkü siz, başka ihtiyaçları olan, başka bir ırkın, başka bir ruhun kadınısınız. Bana söylemiş olduğunuz şeyleri hiçbir zaman unutmayacağım. Zaten, bugünden itibaren artık sizinle ilgilenmeyeceğim. Sizi öldürmedim; çünkü, öldürmüş olsam, çocuklarımızdan, çocuklarınızdan hangisinin bana ait olmadığını ortaya çıkaracak tek aracı da ortadan kaldırmış olurdum. Bekledim; ama inanamayacağınız kadar acı çektim; çünkü iki büyük çocuk dışında, artık onları sevmeye cesaret edemiyorum; hatta yüzlerine bakmaya, onları çağırmaya, kucaklayıp öpmeye de cesaret edemiyorum. İçlerinden birini alıp ‘Acaba bu mu?’ diye kendi kendime sormadan onları dizlerimin üzerine oturtamıyorum. Altı yıldan beri, size karşı dürüst oldum, hatta yumuşak ve ince davrandım. Bana gerçeği söyleyin ve size yemin ederim ki, hiçbir kötülük yapmayacağım.”

Kont, arabanın karanlığı içinde, kadının üzgün ve heyecanlı olduğunu sezdi ve nihayet konuşacağını hissederek:

“Rica ediyorum, yalvarıyorum,” dedi.

Kontes mırıldandı:

“Ben, belki sizin tahmin edemeyeceğiniz kadar suçluyum. Ama, o berbat gebelik hayatına artık devam edemezdim. Sizi yatağımdan kovmak için ancak tek çarem vardı. Tanrı huzurunda yalan söyledim; çocuklarımın başı üzerinde elimi kaldırarak yalan söyledim; ama ben sizi kesinlikle aldatmadım.”

Kont, karanlıkta karısının kolunu yakaladı ve ormanda gezinti yaptıkları o müthiş günde olduğu gibi, kolunu sıkarken dili dolaştı:

“Doğru mu?”

“Doğru.”

Ama adam, sıkıntılı bir halde, inler gibi:

“Şu halde, artık sonu gelmeyecek olan yeni şüphelere düşeceğim,” dedi. “Ne zaman yalan söylediniz acaba? O zaman mı, bugün mü? Şimdi, size nasıl inanırım? Bu kadar şeyden sonra bir kadına nasıl inanılır? Artık ne düşüneceğimi kesinlikle bilemiyorum. Bana: ‘Jacques’tır ya da Jeanne’dır’ derseniz, buna daha çok memnun olurum.”

Araba konağın avlusuna giriyordu. Durunca, önce kont arabadan indi ve her zaman olduğu gibi karısına kolunu verdi.

Sonra, birinci kata varır varmaz, kont:

“Sizinle birkaç saniye daha konuşabilir miyim?” dedi.

Kadın cevap verdi:

“Hay hay, konuşabilirsiniz.”

Küçük bir salona girdiler. Bu durumu görünce biraz şaşıran bir uşak mumları yaktı.

Yalnız başlarına kalınca, kont devam etti:

“Gerçek nasıl öğrenilecek? Konuşmanız için size bin kez yalvardım; fikrinizden dönmeden sessiz kaldınız, hiçbir şey söylemediniz ve şimdi yalan söylediğinizi bana anlatıyorsunuz. Altı yıl boyunca, beni böyle bir şeye inanmış durumda bıraktınız! Hayır, asıl bugün yalan söylüyorsunuz, bunun da nedenini pek bilemiyorum. Belki de bana acıdığınız için böyle yapıyorsunuz?”

Kadın, samimi bir tavırla cevap verdi:

“Böyle yapmasaydım, son altı yıl içinde dört çocuğum daha olurdu.”

Adam bağırdı:

“Bir anne bu şekilde konuşur mu?”

“Doğmamış olan çocukların annesi olduğumu sanmıyorum; mevcut çocuklarımın annesi olmak ve onları bütün kalbimle sevmek bana yetiyor. Ben, bizler, medeni dünyanın kadınlarıyız, bayım. Dünya üzerinde yaşayan sıradan dişiler olmayacağız ve olmayı da reddediyoruz.”

Kadın ayağa kalktı; ama, kocası onun ellerini tuttu.

“Bir kelime, yalnız bir kelime, Gabrielle. Bana gerçeği söylemeyecek misin?”

“Size gerçeği söyledim. Sizi kesinlikle aldatmadım.”

Kont, karısının o güzel yüzüne dikkatle bakıyordu. Başındaki, o siyah saçlarıyla üzerindeki taç, donuk gece karanlığında, bir samanyolu gibi elmaslarla bezenmiş, pırıl pırıl parıldıyordu. Kont bu sırada, bir çeşit sezgiyle, bu yaratığın, yalnızca ırkını devam ettirmeye yarayan bir kadın değil; aynı zamanda, mistik ve hissedilmeyen bir güzelliğe karşı ilk amaçtan ve ilahi eğiliminden saparak, yüzyıllar boyunca varlığımızda birikmiş bulunan o ne olduğu anlaşılmaz arzularımızın acayip ve esrarengiz ürünü olduğunu hissetti. Kadın denilen bu yaratıkların bazıları, böylece, şiir, zarafet, estetik ve cazibe olmak üzere, uygarlığın verdiği her şeyle hazırlanmış olarak, özellikle hayallerimiz için açmış çiçekler gibidirler.

Eski kıskançlığının nedenine belli belirsiz değinen ve her şeyi yanlış kavrayan bu gecikmiş ve karanlık keşiften dolayı şaşırmış bir durumda olan koca, kadının önünde ayakta duruyordu.

Nihayet:

“Size inanıyorum,” dedi. “Şu anda, yalan söylemediğinizi hissediyorum. Zaten önceden de bana, yalan söylüyormuşsunuz gibi gelmemişti.”

Kadın elini kocasına uzattı:

“O halde, dostuz, değil mi?”

Adam eli tutarak öptü ve:

“Dostuz,” diye cevap verdi. “Teşekkür ederim, Gabrielle.”

Kont, hâlâ pek güzel olan karısının güzelliğine karşı duyduğu hayranlıkla ona bakarak ve o eski basit aşktan belki de daha çok tehlikeli olan garip bir heyecanın varlığında doğduğunu hissederek odadan dışarı çıktı.

2-7 Nisan 1890

[¹] Korsika Adası: Akdeniz’de Fransa’ya bağlı bir ada.

[²] Kristof Kolomb (1451-1506): Yenidünya’nın keşfine öncülük etmiş ünlü İspanyol denizci.

[³] Tespihağacıgillerden, Honduras’ta ve Hindistan’da yetişen, kerestesinden yararlanılan büyük bir orman ağacı.

[⁴] Bu hikâye ilk kez 1882 Temmuzunda yayımlanmış, yazarın ölümünden sonra toplu eserleri arasına alınmıştır.

[⁵] Maupassant’ın, hikâyelerinde sık sık söz ettiği bu şairin Alfred de Vigny (1797-1863) olduğu sanılıyor.

[⁶]Pelin yapraklarının alkol içinde özelliklerini verinceye değin bırakılması ve sonra bu alkolün damıtılması yoluyla elde edilen sıvıya anason özü ve renk verici bir madde katılarak yapılan sert bir içki.

[⁷]Kokot: Fr. Cocotte. Oynak, hafifmeşrep kadın, yosma.

[⁸] Terre-neuve: Koyu renkli, koca kafalı, parlak ve uzun tüylü bir cins köpek.

[⁹] Burada bir sözcük oyunu var. Fransızca’da cocotte sözcüğü canikom anlamına da gelebilir, ama köpeğin davranışlarına yosma sözcüğü daha uygun düşüyor.

[¹⁰]Pirzola.

[¹¹] Bağırtlak kuşu: Orta büyüklükte, eti sevilen bir cins ördek.

[¹²] Ortaçağda Batı ülkelerinde, Katolikliğin katı inançlarına karşı gelenleri sapkın sayarak cezalandırmak için kurulan kilise mahkemesi.

[¹³] Meta: Mal, ticaret malı.

[¹⁴] Kısa kepenek.

[¹⁵] Falez: Yar. Su kıyılarında dik yer, uçurum.

[¹⁶] Ateist: Tanrıtanımaz.

[¹⁷] Heretik: Sapkın mezhepli, yoldan sapmış, aykırı düşünceli.

[¹⁸] İngiltere’de sert bir Protestan mezhebi üyesi. İlkelerine sıkı sıkıya bağlı olmalarıyla, katı ahlakçılıklarıyla tanınırlar.

[¹⁹] Semafor: Demiryollarında yolun kenarında bulunan ve yolun kapalı ya da açık olduğunu gösteren aygıt.

[¹] Gustave Flaubert (1821-1880): Fransız romancı. Fransız edebiyatında gerçekçiliği başlatan yazar olarak kabul edilir. En ünlü eseri, burjuva yaşamını gerçekçi bir anlatımla sergileyen ve ahlak dışılık suçlamasıyla dava konusu olan Madam Bovary’dir.

[²] Nihilizm: Hiççilik olarak da bilinir. 19. yüzyılda Rusya’da ortaya çıkan, şüpheci temellere dayalı bir felsefe anlayışıdır.

[³] Lev Nikolayeviç Tolstoy (1828-1910): Dünyanın en büyük romancılarından sayılan Rus yazar. Başyapıtları arasında yer alan Savaş ve Barış ve Anna Karenina ilk anda akla gelen romanlarıdır.

[⁴] Arthur Schopenhauer (1788-1860): Yapıtlarıyla varoluşçuluğu ve Freudcu psikolojiyi etkilemiş olan Alman filozof.

[⁵] 14 Temmuz’da eski rejimin (ancien régime) sembolü olarak görülen Bastille’in ele geçirilmesi nedeniyle Temmuz Devrimi diye de adlandırılan 1789 Fransız Devrimi sonrasındaki süreçte Temmuz Devrimi’nin yarıda kalmasına büyük tepki duyan cumhuriyetçilerin ayaklanması sonucu, sokak çatışmalarının yaşandığı, iç savaş tehlikesi karşısında kralın yurt dışına kaçtığı, İkinci Cumhuriyet’in başladığı dönem.

[⁶] Jonathan Swift (1667-1745): İngiliz edebiyatının en büyük düzyazı yergi ustalarından İrlandalı yazar. En tanınmış yapıtı Gulliver’s Travel’dır (Gulliver’in Serüvenleri).

[⁷]Daniel Defoe (1660-1731): İngiliz romancı ve gazeteci. Robinson Crusoe ve Moll Flanders’in yazarı olarak tanınır.

[⁸] Johann Wolfgang von Goethe (1749-1832): Alman şair, oyun yazarı, romancı. Evrensel boyutlara ulaşmış ünüyle dünya edebiyatının en büyük yazarlarından biridir.

[⁹] Honoré de Balzac (1799-1850): En ünlü Fransız yazarlarındandır. İnsanlık Komedisi başlığı altında topladığı roman ve öyküleriyle tanınır.

[¹⁰] Marie-Henri Beyle Stendhal (1783-1842): 19. yüzyılın önde gelen Fransız romancılarındandır. Kırmızı ve Siyah ve Parma Manastırı adlı romanları psikolojik ve siyasal alanlardaki derinlikleriyle dikkat çeker.

[¹¹] Impâssibilité: Fr. kaygısızlık, tasasızlık.

[¹²] György Lukács (1885-1971): Macar Marksist düşünür ve edebiyat eleştirmeni.

[¹³] 1789 Fransız Devrimi.

[¹⁴] Émile Zola (1840-1902): Edebiyatta natüralizmin (doğalcılığın) kurucusu Fransız romancı. Bir fahişenin yaşamını anlatan Nana, madencilerin yaşam koşullarını anlatan Germinal (Jerminal) ilk anda akla gelen eserleridir. Zola, romanlarının yanı sıra Alfred Dreyfüs’ü savunan J’accuse’ (İtham Ediyorum) adlı denemesiyle de ünlüdür.