Osman Gazi

Yavuz Bahadıroğlu

Jenerik

Yayın Yönetmeni: Ali Erdoğan

Yayın Danışmanı: Metin Karabaşoğlu

Editör: Mehmed Paksu

Tashih: Orhan Güler

İç Tasarım: Said Demirtaş

Kapak Tasarımı: Mesut Sarı

ISBN: 978-975-269-174-2

Sanayi Cad. Bilge Sk. No: 2 Yenibosna

34196 Bahçelievler / İstanbul

Tel: (0212) 551 32 25

Faks: (0212) 551 26 59

www.nesilyayinlari.com

nesil@nesilyayinlari.com

twitter.com/nesilyayinlari

facebook.com/nesilyayinlari

© Fikir ve Sanat Eserleri Yasası gereğince bu eserin yayın hakkı anlaşmalı olarak Nesil Basım Yayın Gıda Tic. ve San. A.Ş.’ye aittir. İzinsiz, kısmen ya da tamamen çoğaltılıp yayınlanamaz.

Dijital Medya Direktörü: Mahmut Güleç

Dijital Edisyon Editörü: Uğur Turan

Dijital Yayın Tarihi: Kasım 2011

Bu eserin e-kitap çevrimi Nesil Digital tarafından yapılmıştır.

www.nesildigital.com

Yavuz Bahadıroğlu

yavuzbahadiroglu@moralfm.com

Yavuz Bahadıroğlu 1945 yılı başında Pazar (Rize) kazasına bağlı Hisarlı köyünde dünyaya geldi. 1971’de İstanbul’da gazeteciliğe başladı. Muhabirlik, araştırma-inceleme, röportaj ve fıkra yazarlığı yaptı. Gazete, dergi ve şirket yöneticisi olarak çalıştı.

Gazeteciliğini muhabir ve röportajcı olarak sürdürürken, Niyazi Birinci adıyla çocuklara yönelik eserler üretti. Yüzlerce çocuk romanı, hikâyesi yayınladı. Aynı dönemde bir günlük gazetede Şeref Baysal ve Veysel Akpınar isimleriyle köşe yazarlığı yaptı.

Asıl çıkışını tarihi romanlarıyla gerçekleştirdi. İlk romanı Sunguroğlu ve ardından yazdığı Buhara Yanıyor romanı ülkenin en çok satan kitapları arasına girdi. Genelde Osmanlı Devleti’nin çeşitli dönemlerini ele alan otuzu aşkın roman kaleme aldı. Yavuz Bahadıroğlu, roman, çocuk kitapları, hikâye, araştırmalar, oyunlar, film yapılmış senaryolar ve fikrî eserler olmak üzere yüzlerce çalışmaya imza attı. Yurt içinde ve yurt dışında çeşitli konularda binlerce konferans verdi, çeşitli kurum ve kuruluşlardan ödüller aldı, iki kitabı Kültür Bakanlığı tarafından yayınlandı. Halen ulusal çapta yayın yapan Moral FM radyosunda günlük yorumlar yapmakta ve bir günlük gazetede köşe yazarlığını sürdürmektedir.

Yazar, evli ve üç çocuk babasıdır.

YAYINLANAN KİTAPLARI

Tarihi Romanları

• Malazgirt’te Bir Cuma Sabahı

• Çakabey

• Selâhaddin Eyyûbî

• Buhara Yanıyor

• Elveda Buhara

• Merhaba Söğüt

• Cengâver

• Turgut Alp

• Sunguroğlu/10 Cilt

• Binatlı

• Topal Kasırga

• Sahipsiz Saltanat

• Mavi Yıldız

• Cem Sultan/1-2

• Endülüs’e Veda

• Şehzade Selim

• Şirpençe

• Mısır’a Doğru

• 4. Murat/1-2

• Ağalar Saltanatı

Yakın Tarih Romanları

• Dağlı

• Barla’da Diriliş

• Zindanda Şahlanış

• Kirazlımescit Sokağı

• Avukat Bekir Berk

• Sel

• Köprübaşı

• Kırım Kan Ağlıyor

Güncel Romanları

• Yolbaşı

• Boşlukta Yürümek

• Keşmekeş

• Yürek Seferi

Fikri Eserleri

• Hayatı Aşkla Yaşamak

• Eşim Çocuğum ve Ben

• Yaşam Bir Avuç Gül

• Bir Tutam Diken

• Gülü Arayan Adam

• Hayata Dilekçe

• Biz Osmanlıyız

Biyografiler

• Canım Peygamberim

• Fatih Sultan Mehmed

• Yavuz Sultan Selim

• Kanuni Sultan Süleyman

• Bediüzzaman Said Nursî

• Osman Gazi

• Orhan Gazi

• I. Murad

• II. Murad

• Yıldırım Bayezid

• Çelebi Mehmed

Kayı Aşireti’nin Anadolu’ya Yerleşmesi

Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşu, beşer tarihinin en hayrete değer ve en büyük vakıalarından biridir.

Grenard

Bir atlı doludizgin Kayı Han Aşireti’nin içine daldı. Ardında yumak yumak bir toz bulutu bırakarak doğru Ertuğrul Bey’in önüne gitti. Gırtlağına sığmayan yorgun soluğunu bir cümleye sığdırdı:

“Tepenin ardındaki yazuda [düzlük] cenk var beyim!”

Ertuğrul Gazi’nin bir tarafında Yahşi Hoca, bir tarafında kardeşi Dündar Bey vardı. Sohbet ede ede yürüyor, sanki uzun süren göçün tadını çıkarıyorlardı. Karşısında duran Gazi Abdurrahman’ın kavruk yüzü tozdan büsbütün kararmış, gözlerindeki zekânın şavkı büsbütün artmıştı.

“Kimler olduğu belli mi Gazi Abdurrahman?”

“Belli Ertuğrul Beyim.” dedi. Atından aşağı inip dizini yere vururken göğsünü de yumruklayarak aşiret beyini selamladı: “Bir taraf ‘Lu, lu, lu!’ şeklinde savaş narası atarken, diğer taraf ‘Allah, Allah!’ zikriyle cenk eder. Belli ki bir yanda Selçukîler, öbür yanda Moğollar var. Bunun tedbiri n’ola?”

Ertuğrul sağ elini havaya kaldırdı:

“Göç dursun! Çadırlar kurulsun!”

Çadırı kurulur kurulmaz aşiretin ileri gelenleri toplandı. Gazi Abdurrahman, Samsa Çavuş, Turgut Alp, Saltuk Alp, Akça Koca, Konur Alp, Yahşi Hoca diz dize bağdaş krurp oturdular. İlk söz Yahşi Hoca’ya verildiğinde, ak bulaşık sakalını çekiştire çekiştire söze başladı:

“Bu cenk işidir Ertuğrul Beyim. Cenk işi cenk adamlarıyla konuşulur, iş ehline sorulmalı, buyrulmuştur. Biz bu mevzuda ehil sayılmayız.”

Yahşi Hocanın mütalaasını böylece alan Ertuğrul Gazi, Akça Koca’ya döndü.

“Koca yiğit, sen ne dersin?”

“Beyim, evvela malûmatı bir tamam almalı değil miyiz? Gazi Rahman kardaşım cengi ne cihette görmüştür? Galip ile mağlûp belli midir?”

Gazi Abdurrahman “Bellidir,” diye cevap verdi, “Mongol kötü yüklenir. Çingiz takımı, Selçuklu’nun soluğunu kesmiş görülür. Zafer Mongol hesabına yakın görülür.”

“Bu hesapça,” diyerek tekrar söz aldı Akça Koca, “bizim 400 kılıçtan ibaret olduğumuzu da düşünürsek, mağlûp tarafa, yani Selçuklu’ya kuvvet verirsek onlarla Mongol bizi dahi silip süpüreceğinden, ben, cengi görmemiş gibi yapıp yola devam edelim, derim!”

“Ya senin reyin ne cihette Saltuk Alp?”

Saltuk Alp rahatsızlıkla kımıldadı. Omuzları sualin ağırlığı altında ezilmiş gibi çökmüştü:

“Göçüp gidersek Mongol bir gün bunu anlayıp, ‘Vay ki siz müşkül vaktimizde ırak duranlardansınız!’ demesiyle bizi de kılıca lokma etmesi bir olmaz mı? Celâlüddin Harzem Şahına yardım ederken zaten Mongol’u fena kızdırmışız. Celâlüddin’in ölümüyle buralara gelip İklim-i Rum’da [Anadolu] yurt tutmaya niyetlenmişiz. Görünen o ki, Mongol, Harzem’i silip süpürdüğü cihetle Selçuklu’yu da silip süpürmekte. Bu kargaşa bizi de yutmadan Mongol’un gözüne girmenin çaresini bulmalıyız!”

“Yani?” diye sordu Ertuğrul Gazi.

“Yani beyim, cenkte Mongol tarafını tutmalıyız!”

Ertuğrul Gazi, sabırsızlıkla elini dizine şaplattı:

“Bre siz ne dersiniz? Biz Müslüman oğlu Müslüman’ız. Hem de Oğuz’un Günhan kolundan olmağılen Selçuklu kadar Türkmen’iz. Dinimizden ve dahi soyumuzdan biri Mongol putperestinin kılıcına lokma olurken bize ne çekip gitmek yaraşır, ne de Müslüman dururken Mongol’a yardım etmek... Yerimiz Selçuklu’nun yanıdır. Kader bu yolda yok olmak yazmışsa alnımıza, şerefle, izzetle yok oluruz. Bizi vatanımızdan sürüp çıkaran, yeryüzünde Müslüman, hele hele Türkmen bırakmamaya andı olan Çingiz askerine yardımda dinin gayreti yoktur. Din gayreti, Müslüman’ın Müslüman’a yardımında vardır. Cenk davulu vurulsun. Kadınlar, çocuklar ve kocalar burada kalsın. Allah nasip ederse döner alır, göçümüze devam ederiz.”

Karar böylece çıktı ve çıkan karara herkes uydu.

Dört yüz kişi tek bir kılıç gibi birleşip tepeyi aştı. Savaşın kanlı bir biçimde devam ettiği ovaya uçtu. Selçuklular, arkadan taze Moğol kuvvetleri geldiğini zannedip ümitlerini büsbütün kaybederken, Kayılar yalınkılıç Moğol saflarına hücum ettiler. Selçuk Sultanı Birinci Alâüddin Keykûbâd (1220-1237), cıva gibi akıcı, ateş gibi yakıcı Kayı cengaverlerinin maharetle kılıç salladıklarını görünce etrafındakilere sordu:

“Kim bunlar?”

“Bilmeziz,” dediler, “fakat bize dost oldukları yardımlarından bellidir.”

“Belli olan bir şey daha var. Cenk ediş biçimlerine bakarsanız görürsünüz. Bunlar bizim din ve soy kardaşlarımızdır. Allah’ın izni ve bunların yardımları sayesinde cenk zaferle neticelendiğinde, beylerini huzurumuzda isteriz, aklınızda bulunsun!”

Ve cenk Selçukluların zaferiyle bitti (1231). İki tarafın da çok yorgun ve bitkin olduğu bir zamanda harp meydanına dalan 400 Kayı Hanlı (bir rivayete göre de tam 444), savaşın gidişatını değiştirdi.

Keykûbâd çok memnundu. Teşekkür için otağına çağırdığı Kayı Beyi Ertuğrul Gazi’ye samimiyetle soruyordu:

“Bir dileğin, bir arzun var mı?”

“Sultanım, önce sağlığınızı dilerim, lakin göç vurgunuyuz. Pederimiz Gündüz Alp’i yol aldı. Beşelerimiz [büyük kardeşler] Sungur Tekin’le Gündoğdu, Caber’den geriye döndü. Aramıza katılmış bazı boylar, pederimizin vefatı üstüne dağılıp her biri bir başka tarafa gitti. Biz 400 çadır kaldık. Hamiyetinize sığınmak için topraklarınıza girdik. Yazın kalabilecek bir yaylağa ve kışın hayvanlarımızı otlatabilecek kışlağa muhtacız. Konduğumuz yeri imar eder, gavur ve putperest şerrinden hudutlarınızı koruruz.”

“Nereden gelirsiniz?”

“Tey Horosan civarında Merv denir, Mahan denir yerlerden, Sultanım. Bir zaman Celâlüddin Harzem Şah’la bile olup Mongol’a set tuttuk. Celâlüddin babasına çekmedi. Onun gibi Mongol şerrinden korkup kaçmadı. Birçok zafer de kazandı. Lakin kader, bir gün sizinle karşılaşıp yenildikten sonra dağlarda sırtından hançerlenip şehit edildi!”

“Böyle bitmesini istemezdik. Hakikaten Celâlüddin Mengübirti, İslam’ın kahraman bir evladıydı. Askerî bir deha olduğunda şüphem yok; lakin siyasî hataları bu neticeyi doğurdu. Ve böylece Harzem seti yıkıldığından, Mongol topraklarımıza girdi. Tarih belki de, Celâlüddin’le cenk edişimizi iki tarafın büyük bir hatası olarak kaydedecek.”

Buruk bir iç çekişten sonra devam etti:

“Sana ve aşiretine Söğüt kışlasıyla Domaniç yaylağını dirlik verdik. Bizans hududuna uç beyimizsin. Göreyim topraklarımızı Bizans sergerdesinden, Mongol çudarından ve Katalan eşkıyasından koru. Hacetin oldukta da bize müracaatta gecikme. Ordumuzla Karaca-Hisar Tekfuru’nun [bey, kale muhafızı] isyanını kırmak üzere Karaca-Hisar’a giderdik. Mongol yolumuzu kesti, bizi ziyadesiyle yordu. Fethi sana ısmarladık. Yanına bir miktar da asker vereceğiz. Allah muinin olsun!”

Ertuğrul Gazi, Karaca-Hisar’ın nerede olduğunu dahi sormadan huzurundan çıktı. Kendi emrine verilmiş Selçuklu askerlerini alıp yola düştü. Zaten muhasara altında bulunan Karaca-Hisar’ı vurdu, aldı. Fakat konmadı. Selçuklulara terk edip yeni yurdunun yolunu tuttu.

Göç artık bir meçhule gidiş değildi. Hedef belliydi. Aşiret Söğüt’e gidiyordu-Arapların “Saf saf,” Acemlerin “Bîd,” Bizanslıların “Tebazyon” ve Selçukluların “Söğüt” dediği beldeye. Belki kendisi dahi farkında olmadan, Kayı aşireti, bir “devlet-i ebed müddet”in çekirdeğini atmaya gidiyordu. Yok, Ertuğrul farkındaydı. Devlet olacağını rüyasında görmüştü. Belki bu yüzden pervasız, belki bu yüzden o kadar emindi...

O gece gökyüzü küme küme yıldızdı. Dolunay altın bir tepsi gibi gök kubbenin ortasına çakılmıştı. Ertuğrul Gazi çadırında uyuyordu.

Rüyasında, bir kazanla su kaynatmaktaydı. Sular önce fokurdamaya, ardından taşmaya durdu. Taştı, taştı, derya oldu. Dağları aştı, ovaları sardı, dünyaya yayıldı. Bütün dünya Ertuğrul’un kazanından taşan deryanın altında kaldı.

Sabah uyanır uyanmaz, isabetli rüya tabiriyle meşhur birine rüyasını tabir ettirdi.

“Devlet görünür, Ertuğrul Beyim. Kuracağın devlet Allah’ın izniyle dünyanın yarısına hâkim olup, uzun yıllar şan ü şerefle yaşayacak. Torunların devletin hudutlarını genişletecekler, büyük cenkler yapıp muazzam zaferler kazanaraktan yürüyecekler ve bir gün Bizans’ın hudutlarını söküp atmak suretiyle ‘Onu fethedecek kumandan ne güzel kumandan, onu fethedecek asker ne güzel askerdir!’ hadis-i şerifinin müjdesine mazhar olacaklar. Yürü, yol senindir, Ertuğrul Beyim...”

Bir zaman sonra Ahi erenlerinden birine misafir gitmişti. Tatlı sohbetin sonunda buzlu şıralar içip serinlediler. Nihayet yatmaya çekildiler. Dergahın hizmetlisi dervişlerden biri, Ertuğrul Gazi’ye odasını gösterdi. “Allah rahatlık versin!” deyip çekildikte, Ertuğrul Gazi bakındı. Yatağının başının ucundaki rafta bir Kur’an-ı Kerim gördü. Dayanamayıp aldı. Niyeti birkaç sayfa okumaktı. Ama satırlar gözlerini mıknatıs gibi çekiyor, okudukça okumaktan kendini bir türlü alamıyordu. Sabah ezanı verilip dergahın hizmetlisi derviş, Ertuğrul Gazi’yi namaza kaldırmaya geldikte, onu, diz çökmüş, Kur’an-ı Kerim okur, yatağını ise bozulmamış görünce hayretini yenemeyerek sordu:

“Hiç uyumadınız mı?”

Ertuğrul Gazi, ezanı dahi duyamayacak kadar dalmıştı. Şaşkın şaşkın bakındı. Sabahın alacalı şafağını pencerede görünce, sabahı ettiğini anlayabildi. Kalktı. Kur’an-ı Kerim’i üç defa öpüp başına koyduktan sonra:

“Allah Kelâmı karşısında uzanıp yatmaya gönlüm elvermedi, biraz olsun okumak üzere çöktüm ya, vakit çabuk geçti!” dedi.

Derviş görüp şaştığı hadiseyi şeyhine anlatmak için acele savuşur savuşmaz, odayı zangır zangır sarsan ve Ertuğrul Gazi’nin tüylerini diken diken eden bir ses duyuldu: “Mademki Benim Kelâm-ı Kadimimi o kadar hürmetle okudun, çocuğun, çocuğunun çocuğu nesilden nesile şanlı ve şerefli olacaklardır.” (Hammer, c. 1, s. 61. Âli ve Neşrî aynı rüyayı Osman Bey’e hamlederler.)

Avusturyalı bir diplomat ve oryantalist olan Hammer’in alaycı bir üslûpla naklettiği bu rüya aynen tahakkuk edecek ve Söğüt’te atılan inanç çekirdeği kısa denebilecek bir müddet zarfında neşv ü nema bulup, Ertuğrul Gazi’nin torunları hakikaten tarihe şan ve şeref kazandıracaklardır. Ama bir Garplıdan “Şark tefekkürünü idrak etmesi, hele hele Kur’an-ı Kerim’in mucizelerini kavramasını beklemek” elbette mümkün değildir.

* * *

Ol vakit ki Ertuğrul 400’e yakın erle Rûm’a [Anadolu] azm itdiler, Sultan Alâüddin-i Evvel bazi a’dâsıyla cenk sadedinde idi. Bunlar dahi göçmel gelüp ittifak Sultan Alâüddin’ün şol hâline yetişürler ki, Tatar, Sultan Alâüddin’i bunaldub sıyayürür. Ertuğrul’un yanında birkaç yüz yarar yoldaş var idi. Ertuğrul eytdi: “Hay yârenler, cenk tuş geldük. Yanımızda kılıç götürürüz. Avret gibi geçüb gitmek erlik değildür. Elbette şunlarun birine muavenet etmek gerek. Galibe mi muavenet idelüm, yoksa mağlûba mı?” Eytdiler: “Mağlûba muavenet asîrdür. Âdemimüz azdur ve hem yeğine kuvvet dimişlerdür.” didiler. Ertuğrul eytdi: “Bu söz merdaneler kelâmı değildür. Erluk oldır kim, mağlûba yardım idevüz. Hızır gibi bun deminde bîçarelere medet yetişe. Dest-gîr olavuz.” didi.

Beyt:

Bin hac iderse bulmaya kes ol sevabı kim,

Vaktinde çâresüzden ide def’i iztırâb.

Pes heman Ertuğrul etbâiyle el kılıca urub bir taraftan ki Sultan Alâüddin’ün mukabelesinde idi, Tatar’a kılıç koydılar. Şahin kargaya girer gibi girüb fî’l-hâl aduvvi münhezim kıldılar. Sultan Alâüddin anı görüb Ertuğrul’a istikbal gösterdi. Ertuğrul dahi etbâiyle inüb Sultan Alâüddin’ün elin öpdi. Sultan Alâüddin dahi Ertuğrul’a hil’ât-i fâhir giydirüb tevâibine ve levâhikine atâlar ve ihsanlar eyledi. Andan Söğüt nam yiri halkına kışlak ve Tomanîci ve Ermeni tağlarını yaylak virdi.

Neşrî

* * *

Osman Gazi-Şeyh Edebâli Beraberliği

1258 yılının 9 Mayıs’ı...Gecenin alacalı hüznü çekilip günün ilk ışıkları pembe pembe Söğüt’e gülümserken, Söğüt’ün daracık sokaklarını sevinç çığlıkları doldurdu:

“Müjdeler olsun! Müjdeler olsun!”

Kayı Han Aşireti’nin beyi Ertuğrul Gazi’nin Sarıyatı Savcı ve Gündoğdu’dan başka bir oğlu daha olmuştu. Bu güzel haberi herkes bekliyordu. İmam sabah namazının duasını daha da uzattı. Bereketli topraklarda, neslin de bereketine dua edildi. Sonra topluca bey evinin avlusuna gidip kümelendiler. Dünyaya henüz gözlerini açan bey oğlunu selamladılar.

Daha sonra çocuğu kundaklayıp, aşirette bulunan Âhi şeyhlerinden birinin kucağına verdiler. Adının Osman olması kararlaştırılmıştı. Unvanı ise “Fahreddin” olacaktı. Şeyh efendi, bebeğin sağ kulağına ezan, sol kulağına kamet okudu. Asının Osman olduğunu fısıldadı. Bir hayli de dua etti.

Sıra yeni dünyaya gelen bey oğlunun şerefine toy kurulup şenlik düzmeye gelmişti. Herkes bunu bekliyordu.

Bey evi arı kovanından farksızdı. Aşiretin kadınları hem bebeği görmeye hem de yemek yapmaya geliyorlardı. Gözlemeler açılmış, semiz toklular kesilmiş, yahniler ocağa vurulmuştu. Bir yandan da çorbalar pişiyor, helvalar kaynıyordu.

Araya yıllar girdi. Osmancık büyüdü, gelişti, serpildi. Kayı aşireti yazları Domaniç yaylağına çıkıyor, kışlarını Söğüt’te geçiriyordu. Civara kendilerini kabul ettirmişlerdi. Dostluk gösterenin hatırını hoş tutuyorlar, düşmanlıkla üzerlerine geleni yıldırıp kaçırtıyorlardı. Ertuğrul Bey, Selçuk Sultanı’ndan ne zaman bir davet alsa yiğitlerini peşine takıp koşuyor, ne vazife verilse sual sormadan yapıyordu. Kayılar gün geçtikçe güçleniyorlar, Moğol zulmünden yılan Türkmen obalarına barınak oluyorlar, bu katılmalarla büyüyorlardı.

Osmancık da büyüyordu. Düzenli bir eğitim görememiş, diz çöküp ders talim edememişti ya, büyüklerin sohbetini de kaçırdığı görülmemişti. Kendi yaşıtlarıyla oynamaktan ziyade, şeyhlerin, dervişlerin sohbetini dinlerdi. Hele hele Eskişehir yakınlarındaki İtburnu mevkiinde dergahı bulunan Âhi şeyhlerinden Edebâli’ye çok sık giderdi. Feyzinden feyiz alır, ilminden faydalanırdı.

Babasının silah arkadaşlarından kılıç kullanmayı, kargı savurmayı, ata binmeyi eksiksiz öğrenmişti. Zekiydi, öğretileni unutmamakla kalmaz, yeni şeyler ekleyip daha da mükemmelleştirirdi.

Evlilik çağına geldiğinde babasının arzusuyla, Kayı Han ileri gelenlerinden Ömer Bey’in kızı Mal Hatun’u aldı. Bu izdivaçtan Orhan Gazi dünyaya geldi (1285-1286).

Bâlâ Hatun

Devrin en kuvvetli dinî, içtimaî ve hatta askerî müessesesi Âhiliğin şeyhlerinden Edebâli Hazretleri, Karaman’ın (o zamanki adı) Adana şehrinde dünyaya gelmiş, Suriye’de fıkıh tahsil ettikten sonra Sultanönü Sancağı’nın merkezi olan Eskişehir’e yakın İtburnu Köyüne gelip orada bir dergah kurmuştu. Dervişleri ve ölesiye sevdiği kızı Bâlâ (yahut Malhun) Hatun’la birlikte yaşayıp gidiyordu.

Osman Bey dergaha geldiği günlerden birinde şeyhin kızını görüp pek beğendi. Kızın gönlü de Osman Bey’e akmıştı. Osman Bey araya mutavassıtlar koyup Âhi şeyhi Edebalî’den kızını istedi. Fakat Edebâli’den beklenmedik bir cevap geldi:

“Ben kızımı beylere layık bulmam, kendim gibi bir dervişe münasip bulurum!”

Bu, ret cevabıydı. Osman Bey kalbinden vurulmuştu. Güçlüydü. İstese, bir gece birkaç silah arkadaşıyla dergahı basar, zaten kendisinde gönlü olan Bâlâ Hatun’u atının terkisine attığı gibi Söğüt’e getirirdi. Bunu yakın arkadaşlarından Turgut Alp söylediği zaman:

“Hayır,” dedi, “bize bir gönlü şenlendirmek için gönüller kırmak yaraşmaz. Biz dua peşindeyiz, bedduaya el tutmayız. Derdimizi içimize gömüp yine Şeyh Efendi’nin elini öpmeye, ondan feyiz almaya gideriz.”

Tam üç sene aşkını kalbinde sakladı. Nihayet çocukluk arkadaşı Eskişehir Beyi Alişir’i ziyaret ettiği bir gece dayanamayıp ona açtı. Şeyh Edebâli’nin dergahı, Alişir Bey’in hüküm sürdüğü toprakların içindeydi. Belki Kayı Han Beyi’nin oğlu Osman’ın hatırını kıran Edebâli, Eskişehir Beyi Alişir’in hatırını kırmazdı...

“N’olur Şeyh Hazretleri’ne vaziyeti anlat; ola ki rıza gösterir. Bunu benim için yapabilsen ömrümce minnettar kalırım!”

Alişar Bey öteden beri Osman Bey’in başarılarını kıskanır, yüksek ahlakını, seciyesini, askerlikteki ustalığını çekemez, fakat bunu hiç belli etmeyerek, Osman Bey’e zoraki bir dostluk gösterirdi.

Bu teklif canına minnetti. Bu yolla Osman Bey’e büyük bir darbe indirebilir, onu can evinden vurabilirdi...

“Hay hay,” dedi, “Şeyh Efendi hele bir razı olmasın!”

“Sakın zor kullanayım deme. Maksadımız Şeyh Efendi’nin hatırını kırmak değil, rızasını almaktır.”

“Hiç merak etme. Yarından tezi yok, İtburnu’na gidiyorum.”

Ve gitti. Şerbet sunarken Bâlâ Hatun’u gördü. Şeyhin hatırı sayılır miktarda serveti olduğunu zannediyordu. Herhâlde servetinin bir kısmını kızına cihaz olarak verirdi. Oysa Edebâli Hazretleri’nin dünyada tek dikili ağacı mevcut değildi. Servet gibi görünen, onun sayılan şeylerin tamamı dergaha aitti. Sürülerin sütünü dervişler sağıyor, bir kısmı fakirlere dağıtılıp kalanı dergahta kullanılıyordu. Topraktan ve sürülerden ne çıkarsa bütünü hizmet yoluna sarf olunuyordu. Servet bahsinde Şeyh Edebâli’nin de herhangi bir dervişten farkı yoktu. Kendisine sadece yiyebileceği kadarını, giyebileceği kadarını ayırıyordu.

Fakat maddeperest Alişar Bey’in böyle ulvî hisleri anlayabilecek hâli yoktu. Hem Osman Bey’den intikam almak hem de tamamını Edebâli’nin sandığı servetin bir kısmına konmak maksadıyla, kızı kendisi için istedi. Çok şaşıran Edebâli ret cevabı verince, bir gece adamlarıyla dergahı basıp Bâlâ Hatun’u kaçırmaya kalktı. Fakat başaramadı...

Şimdi içini büyük bir korku sarmıştı. Herhâlde Osman Bey haberi duyacak, gözünü budaktan sakınmaz arkadaşlarını yanına aldığı gibi konağını basacak, yahut bir tenha yerde kıstırıp yaptıklarının hesabını soracaktı. İyisi mi, Osman bastırmadan Osman’ı bastırmalıydı! Ancak o zaman rahat uyuyabilir, dilediği şekilde avlanabilirdi. Fakat bu planını nasıl gerçekleştirecekti? Müsait bir fırsat kollamaya karar verdi.

Eskişehir Beyi Alişir müsait fırsat beklerken, Şeyh Edebâli Eskişehir Beyi’nin toprakları içinde canını ve namusunu emniyette görmediğinden Ertuğrul Bey’in arazisine göçtü. Bu göçüşün sebebini Osman Bey de duydu. Fakat bir türlü inanamıyor, çocukluk arkadaşı Alişir Bey’in böyle bir kahpelik yapmasını mert yaradılışına sığdıramıyordu.

Baskın

İnönü Tekfuru bu sırada Osman Bey’i hisarına davet etti. Şerefine bir ziyafet veriyordu. İnönü tekfuruyla Osman Bey iyi dosttular. Yanına ağabeyi Gündüz Alp’le birkaç can dostunu alıp İnönü Hisarı’na gitti. Bundan anında haberdar olan Alişir, Keşişdağı [Uludağ] eteğinde bulunan Harmankaya (eski adı Prminios olan Harmankaya, bugün Bilecik vilayetinin Söğüt kazasına bağlı bir köydür ve Mihal Gazi adıyla anılmaktadır) Hisarı hâkimi Köse Mihal’den (Mihail Kosses) yardım talep etti. Köse Mihal yardım etmeye râzı oldu. Bir miktar adamıyla Alişir Bey’e katıldı. Hep birlikte İnönü Hisarı’nın önüne geldiler. Adam gönderip İnönü Tekfuru’ndan Osman’ı teslim etmesini istediler. Fakat umduklarını bulamadılar. İnönü Tekfuru şu cevabı verdi:

“Bizim aramızda misafir teslim etmek yazmaz. Aranızda bir mesele varsa Osman Bey buradan rahatça çıkıp gittikten sonra görürsünüz. Ben misafirimi kimseye vermem!”

Misafirler yemekteydi. Fısıldaşmalardan şüphelenen Osman Bey, dostu İnönü Tekfuru’na neler olduğunu sordu.

“Osman Bey, Alişir ile Harmankaya Tekfuru Köse Mihal birleşip geldiler. Seni vermezsem hisarımı yıkacaklarını söylüyorlar! Bir cenge hazırlıklı değilim, adamlarımın çoğu hisar dışında; ama seni kimseye vermeyeceğimi söyledim. Cesedimi çiğnemeden kılına dokunamazlar. Telaşa hacet yok.”

Oysa telaşlanan, kendisiydi. Osman Bey ve arkadaşları çok sakindiler. Sükûnetle yemeklerini yiyorlardı. Hiç konuşmamışlar, sadece bakışıp gözleriyle anlaşmışlardı. Ölüm mukadderse ölecekler, ama asla teslim zilletine katlanmayacaklardı.

Yemek bitince ayağa kalktılar.

Ve hisar kapılarının açılmasını istediler.

Hep hep iki elin parmakları kadardılar. Düşman ise kat kat kalabalıktı. Üstelik de hazırlıklıydı. Atlarını bile zırhla kaplamışlardı. Osman Bey ve arkadaşlarının yalın kılıçtan başka silahları yoktu.

Göz kırpmadan ölüme yürüdüler.

Osman Bey şimşek gibi çaktı:

“Bismillâh! Kayı yiğitleri, baskıncıyı basıp şaşırtmaktan gayrı yol yok, Hak aşkına ileri!”

Bütün yerli ve yabancı müverrihler, bu şahlanışı anlata anlata bitiremezler.

Gerçekten de manzara, kalemin tasvirden âciz kaldığı bir manzaradır. Zamanın en güçlü iki beyi birleşip atları pusatlarıyla gelmişler, fakat Osman Bey’le birkaç arkadaşının hurucu karşısında şaşırıp kalmışlardı.

O şaşkınlık deminde devran ters döndü. Osman Bey’in cenk dehası rakiplerini bastırdı. Cesareti, şecaati, ustalığı dosta da düşmana da parmak ısırttı. Harmankaya Tekfuru Köse Mihal esir olmaktan kurtulamadı. Eskişehir hâkimi Alişir Bey ise canını zor kurtarabildi.

Bu savaşta Osman Bey’in en büyük kazancı, Köse Mihal oldu. Osman Bey’i yakından tanıyınca hayran kalan Köse Mihal, ona hep dost kalacak, düşman tekfurların planlarını daima Osman Bey’e bildirecek, Osman Bey’den “Kardeşim!” hitabını görecek ve nihayet Müslüman olup, nesli “Mihaloğlu” adı altında birkaç yüzyıl Osmanlı Devleti’ne şanla şerefle hizmet edecek, tarihimizde “Mihaloğulları” saygıyla anılacaktı.

Bu hadiseyi Şeyh Edebâli de duymuştu. Fakat hâlâ içinde tereddütler kımıldıyordu. Osman Bey’i beğenmediğinden değil, fakat kızını gerçekten de kendisi gibi bir din adamına vermek arzusunda olduğundan, bir zaman daha susacaktı.

Nihayet bir gece...

Osman Bey o geceyi yine Şeyh Edebâli ile sohbet ederek yarılamış, canlara karışıp “hû” çekmişti. Gece yarısı odasına ayrılıp uyudu. Bir rüya gördü. Rüyasında Şeyh Edebâli’nin yanında yatıyordu. Edebâli’nin göğsünden bir hilâl çıktı. Gittikçe büyüyerek dolunay hâlini aldıktan sonra kendi göğsüne girdi. Göğsünde bir ağaç bitti. Büyüdükçe büyüdü. Dallarının gölgesi, bütün karaları ve denizleri kuşattı. Kafkas, Atlas, Toros ve Hemos Dağları, göz alabildiğine yükseliyordu. Kökünden gemilerle dolu olan Dicle, Fırat, Nil ve Tuna kaynıyordu. Sahralar yemyeşil ekinlerle doluydu. Uzaktan kubbeler, ehramlar, dikili taşlar, sütunlar, lâtif kulelerle süslü koca şehirler görünüyordu. Büyük binaların hepsinin tepesinde birer hilal parladığı gibi, minarelerden ezan sesleri yükseliyordu. O sırada kuvvetli bir rüzgar çıkıp ağacın dallarındaki yaprakları dünyanın şehirleri üzerine, bilhassa iki deniz ile iki karanın birleştiği yerde, iki yakut ve iki zümrüt arasına yerleştirilmiş bir cevhere benzeyen ve bütün dünyayı kuşatan bir halkanın en kıymetli taşı yerinde olan Kostantiniye’ye (İstanbul) doğru dağıttı. Osman, halkayı parmağına geçirmek üzere iken uyandı. (Belli başlı bütün müverrihlerle birlikte Hammer de rüyayı tafsilatlı bir şekilde anlatır.)

Rüya Şeyh Edebâli’ye anlatılınca,

“Devlet müjdesidir.” dedi, “Osmancık’ın kuracağı devlet kısa zamanda cihanın yarısına hâkim olacak. Kostantiniye’yi feth ile Peygamber Efendimiz Muhammed Mustafa’nın (a.s.m.) müjdesini tahakkuk ettirecek. Bu şereften kızımı ve soyumu mahrum edemem...”

Düğün toplantısı, sultanların düğünlerindeki şatafatla değil, Peygamber kanununa ve gösterdiği örneğe göre yapıldı (Hammer, c. 1, s. 65). Nikâhı, Edebâli Hazretleri’nin dervişlerinden Turud kıydı. Bu birleşmeden ileride Alâüddin Bey dünyaya gelecek, ayrıca Osman Bey’i bir Ahî şeyhine damat yapıp, Ahî teşkilatını Osmanlı Devleti’nin temel taşı hâline getirecektir.

* * *

Tekfurların Korkulu Rüyası

1281 yılının bir sonbahar gecesinde koca çınar yıkıldı. Ertuğrul Gazi 90 küsur yaşındaydı. Fakat bütün aşiret onu hâlâ genç görür, daha yıllar yılı yaşayacağını düşünürdü. Hele Osman Bey, kendini bomboş hissediyordu. Bir kenara çekilip sabaha kadar hıçkırdı durdu, çocuklar gibi gözyaşı döktü...

Nihayet sabah ezanıyla doğruldu. Hayat devam ediyordu. Şu anda ona çok manasız görünse de hayat devam ediyor, öncekilerden çok yanık, âdeta feryada benzeyen sabah ezanıyla birlikte yeni bir gün başlıyordu. Kendini toparlamalıydı. En bedbin, en küskün anında, babasının son nefes misali fısıldadığı sözlere dayandı:

“Oğul Osman, aşiretimi devlet yapmalısın!”

En büyük korkusu ise aşiretin parçalanma ihtimaliydi. Bu ihtimalle uykuları kaçıyor, dedesi Gündüz Bey’in vefatıyla meydana çıkan ihtilafa benzer bir ihtilafın zuhur etmemesi için bazı geceler sabahlara kadar dua ediyordu.

Fakat yalnız dua ile yetinmeyip, fiilî dua sayılan hareketleri de ihmal etmiyordu. Bir gün cumadan sonra babasının silah arkadaşlarını evinde topladı.

“Beyliğe kimi düşünürsünüz?” diye sordu.

Bu suali pek tuhaf buldular. Akça Koca:

“Senden başka kim olabilir?” diyerek oradakilerin hislerine tercüman oldu.

Fakat Osman, amcası Dündar Bey’in el altından çalıştığını, aşirete bey olmak istediğini, hatta bu uğurda civardaki Bizans kalelerinin beyleriyle [tekfur] görüşmeler yaptığını biliyordu.

“Aşiret başsız kalamaz. Beyliğe getirilirsek cennetmekan pederimizin devlet ve ila-yı kelimetullah davasını Peygamber Efendimizin nurlu yolundan ayrılmadan götürürüz. Bu meseleyi halletmek üzere yarın akşam koca söğüdün altında içtima olalım. Amcamız Dündar Bey’e de haber salınsın.”

Ve Osman, büyük bir ekseriyetle Kayı Han Aşireti’ne baş seçildi.

İlk iş olarak, yakınlardaki bütün Bizans kalelerine haberciler gönderdi. Babasının yaşlılığından faydalanıp bulaştıkları serkeşliğe devam etmeleri hâlinde onları kılıçla yola getireceğini duyurdu.

Yine de ilk yıllar ufak tefek savaşlarla geçti.

Ermeni-Beli Savaşı

1284 yılı ilkbaharı...

Vaktini asla boşa harcamayan Osman Bey, silah arkadaşlarıyla geleceği konuşuyor, muhtemel gelişmeleri nazara verip şimdiden bazı tedbirler alınmasını istiyordu:

“Mongol, Diyar-ı Rum [Anadolu] içine yayılır. Selçuk Sultanı İkinci Gıyâsüddin Me’sud (ilk saltanatı 1284-1296, ikincisi 1302-1310) gün geçtikçe takatten düşüyor.

Selçuklulara bağlı beyler istiklal peşinde. Biz Mongol karşısında Selçukluları ayakta tutabilmek için elimizden geleni yaptık. Lakin görünen odur ki, Selçuklu Sultanlığı ömrünü bitirmek üzere. Anadolu’nun taze kuvvetlere, taze devletlere ihtiyacı var. Etrafımızdaki Bizans kaleleri bizi söğüt ile Domaniç arasına hapsetmiş gibi. Kostantiniye’ye açılabilmek için Bursa, İznik ve İzmit’in ele geçirilmesi lazım. Allah’a şükür ki geldiğimiz gibi değiliz. Yeni katılmalarla biraz daha kuvvetlendik. Dinimizden olmayanlar bile İslam’ın adaletine sığınmak için aramıza katılıyor. Her şeye hazırlıklı bulunmak mecburiyetindeyiz.”

Sözlerinin burasında evlerin arasından bir uğultu koptu. Kadınlı erkekli gruplar bir noktaya doğru koşmaya başladı. Osman Bey, değirmi sakalını avuçladı:

“Hayırdır inşallah!”

Az sonra dört Kayı yiğidi, aralarına aldıkları bir Rum’u huzuruna getirdiler. Osman Bey, adamı görür görmez gülümsedi:

“Bırakın, yabancı değil.” dedi.

Adamın kollarını bıraktılar. Serbest kalır kalmaz Osman Bey’in ellerine atıldı:

“Beyim, Angelocoma’dan [İnegöl] haberler getirdim. Muradımız yalnız konuşmaktır.”

Osman Bey arkadaşlarına baktı. Akça Koca, Abdurrahman Gazi, Konur Alp, Turgut Alp, Aykut Alp, Gazi Derviş, Saltuk Alp, Targal, Yahşi Hoca ve diğerleri; hepsi de kendisi kadar kendinden olan Kayı yiğitleri... Onlardan ne gizlisi olabilirdi?

“Burada konuşabilirsin.” dedi adama, “Aratos, bize ne haberler getirdin bakalım... İnşallah hayırdır!”

“Pek hayırlı yanı yok beyim. Angelocoma Tekfuru Nikola, Ermeni-Belinde pusuya yatmış, geçişinizi bekler. Yaylaya çıkarken nasılsa oradan geçeceğinizi biliyor...”

“Anladık, lakin biz Belocoma Tekfuru Nikola’ya iyilikten gayrı ne yaptık ki?”

“Orasına aklım ermez beyim. Konuşurlarken duydum; senin biraz daha kuvvetlenmenden endişe ediyor ve ‘Aslanı ininde öldürmeli!’ diyor. Gerisi senin bileceğindir...”

“Sağol Aratos, bu iyiliğin unutulmayacak. Aratos’un istirahati temin olunsun!”

Aratos gittikten sonra arkadaşlarına:

“Niyetleri bizi kendi hâlimize bırakmamaktır.” dedi.

“Belocoma Beyi, akıbet, başına gelecekleri sezdi. Ne yapalım, biz de kurduğu tuzağa düşeriz!”

Turgut Alp heyecanla atıldı:

“Tuzağı başına yıkarız. Hemen üstüne varalım!”

“Hayır,” dedi Osman Bey, “varsın onlar bir şeyden haberimiz olmadığını düşünüp rahatça basacaklarını zannetsinler. ‘Ava giden avlanır.’ diye bir atasözümüz var...”

Bir müddet sonra Osman Bey, hiçbir şeyden haberi yokmuş gibi Domaniç’e göç emri verdi. Fakat hazırlıklıydı. Birden pusudakileri vuracaktı. Kendilerinden kat kat kalabalık düşmanla savaşacaklardı. Bütün Kayı yiğitleri bunu biliyor, fakat kimse perva etmiyordu. Horasan’dan Söğüt’e gelene kadar çekmedikleri kalmamıştı. Her türlü güçlüğe alışıktılar, her şeyi göze almışlardı. Horasan’dan kalkıp teey Söğüt’e boşuna gelmemişlerdi. Ya devlet kuracaklar veya bu yolda yok olup gideceklerdi...

Nikola keyifliydi. Osman Bey’i nasıl mahvedeceğini düşünüyor, deliler gibi gülüyordu.

Fakat netice umduğu gibi olmadı. Derbent’e giren Kayı yiğitleri birden kılıçlarını sıyırıp “Allah, Allah!” zikriyle taarruza geçtiler. Nikola afalladı. Bütün planı, Osman Bey’i gafil avlama esasına göre yapmıştı. Şimdi ne olacaktı?

Adamlarıyla birlikte can derdine düştü. Ardına bakmadan kaçtı. Fakat Osman Bey’in yeğeni ve Sarıyatı Savcı Bey’in oğlu gencecik Bayhoca şehit düşmüştü. Derbent’te upuzun yatıyor, batan güne gülümsüyordu.

Osman Bey ağlıyordu. Hisarlara bedel yeğenini kaybetmişti... Kendisine de yalnız ağabeylik değil, aralarındaki büyük yaş farkı dolayısıyla aynı zamanda babalık eden ağabeyi Sarıyatı Savcı Bey’e ne diyecekti, bu acı haberi ona nasıl verecekti?

Bayhoca’yı kucaklayıp atına bindirdi. Öylece kucağında Söğüt yolunu tuttu. Kimseyle konuşmuyor, âdeta konuşulanları duymuyordu. Bayhoca çok gençti. Cenge gelmesine önceleri müsaade etmemiş, fakat yalvarmalarına dayanamayarak sonunda razı olmuştu. Şimdi çok pişmandı. Ne çare, Bayhoca’yı geri getirmek mümkün değildi. Vuslat, cennet bahçelerine kalmıştı.

Ağabeyine acı haberi bizzat verdi. Sarıyatı Savcı Bey, babasından miras kalan soğukkanlılıkla bir zaman oğlunun gülümseyen yüzüne baktı. Saçlarını okşadı. Sonra alnına bir öpücük kondurdu. Sakin bir sesle Osman Bey’e,

“Nasip!” dedi, “Devlet olacaksak harcını canımız kanımızla yoğuracağız Osman, buna alışmalıyız.”

“İnan ağam, bu kahpeliği Belocoma Tekfuru’nun yanına bırakmayacağım!”

“Kendine gel Osmancık; biz intikam peşinde değil, devlet peşindeyiz.”

Babası tarafından azarlanmış bir çocuk gibi, tevazuun şahikasında sustu. Ancak kendi duyabileceği kadar hafif bir sesle:

“Kulaca-Hisar’ı almalıyız.” diye fısıldadı.

Sonuna kadar kimseye bir şey söylemedi. Etraf casus kaynıyordu. Niyetini kimsenin bilmemesi lazımdı. Çünkü Kayıların kuvveti hâlâ müstahkem bir kaleyi muhasara edip alacak seviyede değildi. İşi bir baskın suretinde halletmeliydi. Başarabilirse, bu ilk kale fethi olacak ve arkası gelecekti.

1285 yılının bir gece yarısı Osman Bey, yanına aldığı 300 kadar silahlı yiğitle Kulaca-Hisar’ı bastı. Kaleyi aldı. En büyük kilisesini camiye çevirdikten sonra bir miktar asker bırakarak İznik Gölü istikametinde şimale doğru akınlara başladı.

“Bizans tekfurlarıyla iyi geçinme taraftarıydık. Sulhü onlar bozdu. Böylece Kayı Han Aşireti’ne Kostantiniye yolu açıldı. Gayri durmak olmaz. Göynük ve Mudurnu’ya gidiyoruz.”

Samsa Çavuş ve kardeşi Sülemiş’in idaresinde bulunan bazı Türkmen boyları daha önce Mudurnu taraflarına yerleşmişlerdi. Osman Bey onların da yardımıyla düşüncelerini gerçekleştirdi. Sakarya’nın Karadeniz’e döküldüğü mevkiin yakınlarına kadar olan toprakları fethetti. Hendek’i de zapt eden Osman Gazi, böylece Karadeniz’e 20 kilometre yaklaştı.

Bütün bu fetih hareketleri Bizans tekfurlarını çileden çıkarmaya yetmişti. Hele de Kulaca-Hisar’ın fethi, sıranın diğer Bizans hisarlarına da er veya geç geleceğini işaretliyordu. Osman Bey daha fazla büyümeden, karşı durulamayacak şekilde güçlenmeden sindirilmeliydi.

Tekfurların korkusu

Büyük bir telaş içinde bulunan İnegöl Tekfuru Nikola, dostu Melanciya [Karaca-Hisar] Tekfuru’ndan yardım istedi. İkisi Osmanoğullarına karşı birleşip Bilecik’le İnegöl arasında bulunan Ekizce’de Osman Bey’i kendileriyle cenge mecbur ettiler. Yine kuvvetler arasında bir muvazene yoktu. Fakat Osman Bey’in arkadaşları tam bir inançla kılıç sallıyor, sadece yaşamak için mücadele etmiyor, devlet kurup yaşatma uğruna savaşıyorlardı. Alp erenler coşkundu. Gazi dervişler ölüme seve seve atılıyorlardı. İki tekfurun şahsî menfaatiyle bir boyun, yalnız boyun değil, bir soyun devlet olma azmi çatışır da menfaatçilerin kazanması olur muydu?

İlerlemiş yaşına rağmen Sarıyatı Savcı Bey fırtına gibi esiyordu. Osman Bey’in arkasına sinsice geçen Karaca-Hisarlı askeri tam zamanında fark etti. Atını deli gibi üstüne sürerken:

“Kolla Osmancık!” diye bağırdı.

Osman Bey’in hayatını kurtardı. Fakat onun derdine koşarken kendini unutmuş, ardını boş koymuştu. İnegöl Tekfuru’nun kardeşi Philatos (yahut Kalanos), koca yiğidi sırtından vurdu. Osman Bey, ağabeyinin çığlığına dönünce atının üstünde sallandığını gördü. Atını hırsla tepikledi. Ağabeyini yıkılmak üzereyken kendi atına çekti. O sırada yetişen Akça Koca’ya:

“Savcı Bey, ağamı kıyıya al.” diye buyurdu, “Bana da atını ver.”

Gözleri Philatos’un üzerindeydi. Öfke soluyordu. Muhtemelen en sevdiği varlıklardan biri daha ölmüştü. Kanını yerde bırakmayacaktı. Kayı yiğitleri, affetmesini bildikleri kadar cezalandırmasını da bilirlerdi. Bunu bütün düşmanlarına ispat edecekti.

Philatos’un ardından at kopardı. Önüne çıkanı devire devire yanına ulaştı. Philatos, gümüş çivili zırhı içinde pek gösterişliydi. Fakat o da diğerleri gibi savaşın kaybedildiğini anlamış, canını kurtarmanın derdine düşmüştü. Kılıcıyla kendine yol açıp kurtulma sevdasındaydı. Önünü Osman Bey kesince durakladı. Kısa bir tereddütten sonra atının başını başka tarafa çevirdi. Fakat önünde yine Osman Bey duruyordu. Geriye döndü. Hayret! Yine karşısında Osman Bey duruyordu.

“Şeytan!” diye bağırdı.

Hamle etti. Bu an Osman Bey’in beklediği andı. Arkadan kahpece saldırmanın hesabını soracak sandı. Dağlanan yüreği şimdi buz tutmuş, hiçbir şey hissedemez olmuştu.

Hamleyi savuşturduktan sonra:

“Kolla bre kafir!” diye gürleyerek hamleye kalktı.

Philatos’un kılıcını çeldi. Bir çekişte atından yuvarladı. Beyini korumak için yanına seğirten Abdurrahman Gazi’ye:

“Şu leşi kıyıya çek Abdurrahman Gazi,” dedi, “sonra hesaplaşacağız!”

Daha fazla dayanamayıp kaçtılar. Arkalarında bir sürü maktul bırakmışlardı.

Osmanlı Devleti’nin ilk meydan muharebesi sayılacak İkizce Savaşı (bazı kaynaklarda Eğrice yahut Ekinci diye anılır) büyük bir zaferle neticelenmiş (1286), fakat Osman Bey canı gibi sevdiği ağabeyi Sarıyatı Savcı Bey’in şehit düşmesi (bazı kaynaklar Osman Bey’in diğer kardeşi Gündüz Alp’in, bazıları her ikisinin bu savaşta şehit düştüğünü yazar) yüzünden zaferin tadına varamamıştı. Bulut bulut öfkeliydi. Philatos’un huzuruna getirilmesini emretti. Philatos, kolları arkasında bağlı olarak getirildiğinde, tercüman vasıtasıyla sordurdu:

“Ben sana esir düşseydim ne yapardın?”

Philatos’un karşılığı pervasızdı:

“Derhal gebertirdim!”

Cevabın arkasından da bir sürü sövüp saydı. Öyle galiz küfürler etti ki, Osman Bey’in tercümanı, Philatos’un sözlerini tercüme etmeyerek sadece “Galiz küfürlerle sövüyor!” demekle yetindi. Gazapla yerinden fırlayan Osman Bey:

“Şu itin karnını deşin, yeri eşin, gömün!” diye emretti. (İdris, yaprak 43; Hoca Sadüddin, yaprak 10.)

O tarla o günden sonra “İt Eşeni” yahut “Kokar Tarla” adıyla anıldı. (İdris, yaprak 43; Hoca Sadüddin, yaprak 10; Cihannüma, sayfa 677)

Ağabeyi Sarıyatı Savcı Bey’i ise, şehit olduğu çamın altına gömdürdü. Gaziler o gece gökyüzünden süzülen nur kümesinin Sarıyatı Savcı Bey’in kabrine indiğini gördüler. Ve buraya “Kandilli Çam” dediler. (İdris, yaprak 43; Hoca Sadüddin, yaprak 10; Neşrî, yaprak 28) Osman Bey daha sonra ağabeyinin nâşını Söğüt’e nakledip babasının türbesine gömdürdü.

* * *

Selçuklu’nun Uç Beyi

Kayı Han aşireti artık “Osmanoğulları” yahut “Osmanlılar” adıyla anılıyordu. Osman Bey’in dehası, cesareti, şecaati ve adaleti bu Türkmen boyuna kendi damgasını vurmuş, adını vermişti. Biraz daha büyüyüp yeni iltihaklarla kuvvetlenen Osmanoğulları, Söğüt’le Domaniç arasına sığmayacak kadar cevval, daha geniş ufuklar arayacak kadar azim sahibiydiler. Bu sırada yerinde saymanın yok olmak demek olduğunu, Osman Bey ve silah arkadaşları çok iyi biliyorlardı. Gazi dervişlerin, Horasan erenlerinin irşatlarıyla İslam dininin bilhassa “cihat” emrini çok iyi kavramış, varacakları nihaî hedefi “Bizans” olarak tespit etmişlerdi. Hiçbir fetih tesadüfün kollarında gitmiyor, her adım İstanbul’a doğru atılıyordu. Ve her hareket Osmanoğullarını nihaî hedeflerine biraz daha yaklaştırıyordu.

Sıra, büyük azmin yolu üstüne dikilen Melanciya [Karaca-Hisar] Hisarı’na gelmişti.

Bazı kaynaklara “Kara-Şehir” olarak da geçen bu hisar, Eskişehir civarında Porsuk çayı üzerindeydi. Kayı Han Aşireti’nin Anadolu’ya ilk geldikleri sıralar Ertuğrul Gazi’nin himmetiyle bu hisar bir kere fethedilmiş ve kumandası Selçuklulara bırakılmıştı. Fakat sonradan tekrar Bizans’ın eline geçmişti. Daha fazla bu hisar Bizans’ta kalamazdı. Fetih yalnızca bir kalenin fethi olmayacaktı; Karaca-Hisar’ı asker kalabalığı, savunma tertibatı ve surlarının sağlamlığı yüzünden alınamaz zanneden Bizans valilerine [tekfur] büyük bir darbe de indirilecekti. Bu moral yıkıntısının altından herhâlde kolayca kalkamazlardı...

Silah arkadaşlarından bazıları, Karaca-Hisar’ın yalnız kendi kuvvetleriyle fethinin mümkün olamayacağını, Selçuklu Sultanı Gıyâsüddin’den yardım istenmesi gerektiğini savununca, Osman Bey:

“Kendi kendimize yetmeyi bilmeliyiz. Kaleler ne kadar sağlam olursa olsun, içinde onu koruyacak yürekli yiğitler olmadıktan sonra yıkılır gider. Azmin önünde hiçbir şey duramaz.” diyerek reddetti.

Nihayet uzun bir muhasara sonunda kaleyi ele geçirmeye muvaffak oldu (1288). Cuma günü şehre girdi. Yağma ve tahribe izin vermedi.

“Biz dönmeye değil, kalmaya geldik. Kaleye de, kalenin içindekilere de ihtiyacımız var. Kimsenin malına canına dokunulmasın. Sadece Karaca-Hisar’ın en büyük kilisesi camiye tahvil edilsin, heykel ve tasvirlerden temizlensin. Bu cumayı kiliseden tahvil edilecek camide kılmayı murat ettik. Geceler boyu duamız bu cihette idi. Rabbim kabul buyurdu. Şükürler olsun!”

Karaca-Hisar’ın bütün burçlarından ezan okunuyor, sala veriliyordu. Dalga dalga dağılan tekbir ve ilahiler gazileri şevklendirmiş, yeni bir güçle doldurmuştu. Şimdiye kadar kazanılan zaferler Karaca-Hisar’ın fethi yanında sönük kalırdı. Düşmanı kalbinden vurmuşlar, küffara büyük bir korku vermişlerdi. Karaca-Hisar Tekfuru’nu da esir etmişlerdi. Osman Bey, yeğeni Aktimur’un başkanlığında bir heyet teşkil etti. Ganimetten bir miktar ayırıp katırlara yükletti. Bunları fetihnameyle birlikte Selçuklu Sultanı’na gönderdi. Sonra silah arkadaşlarını ve dervişleri istişareye çağırdı:

“Allah’ın izni ve yardımı ile Karaca-Hisar’ı fetheyledik. Bu, hedefe doğru atılmış en büyük adımdır. Devlete giden yolun ışığı önümüzde parlamaktadır. Hamd olsun ki Söğüt’e geldiğimiz gibi değiliz. Artık kaleleri töreyle idare edemeyiz. Bu yüzden şeriatın hükümlerini tatbik edecek bir kadı ve Karaca-Hisar’ın inzibatını temin için bir muhafızla bir miktar da asker bırakmak istiyoruz. Dursun Fakıh kardaşımıza Karaca-Hisar hatipliği ve kadılığını münasip gördük. (Hacı Kalfa, Cihannüma, s. 677; Neşrî, yaprak 37.) Biraz sonra cuma namazını birlikte eda edeceğiz. Hutbede Selçuk Sultanı’nın adından sonra adımızı zikretmek münasip midir?”

Turgut Alp, heyecanla fırlayıp herkesten önce bağırdı:

“Zamanı bile geçmiştir! Hatta yalnızca sizin isminiz okunmalıdır. Osman Beyim. Selçuklu Sultanı’ndan asker istediğimiz hâlde göndermediğini unutmayalım...”

Ahî ulemasından Şeyh Edebâli’nin talebesi, Karamanlı Dursun Fakıh aynı görüşte değildi:

“Sultan bize karşı vazifelerinde ihmalkar davransa bile, biz vazifemizi yapmakla mükellefiz. Aramızda ihtilafa medar olacak hareketlerden kaçınmamız iktiza eder. Etrafımız Katalonlarla, Turkopollarla, Mongollarla ve Bizanslılarla çevriliyken, aramızda fitne körüklemenin âlemi yoktur. Osman Beyimizin adı hutbede Selçuk Sultanı’ndan sonra okunursa, herhâlde kıyamet kopmaz. Herkes bilir ki, biz şan peşinde değil, ila-yı kelimetullah davasında ve devlet peşindeyiz.”

Böylece karar verilip kiliseden tahvil edilen camiye gidildi. İçi dışı mahşer kalabalığındaydı. Tekbirler kubbelerde çınlıyor, pencerelerden taşıp bütün şehri kuşatıyordu. Bugün Karaca-Hisar’ın alnına İslam’ın tevhit mührü çakılmıştı. Bugün Kostantiniye’nin fethine doğru büyük bir adım daha atılmıştı. Bugün şanla şerefle dolu bir gündü. Aşiretten devlete geçişin birinci günüydü. Çünkü o zamana kadar kurulan Türk devletlerinden hiçbirinde kadılık müessesesi yoktu. Her türlü ihtilafa beyler bakıyor, sadece ulemayla istişare ediyorlardı. İslam öncesinden kalma bazı alışkanlıklar ise yer yer sürüyordu. İlk defa bir kadı tayiniyle hukuk işleri de İslam’a göre tanzim edilmiş ve İslam şeriatı devlet idaresine hâkim hâle getirilmişti. Osmanlı Devleti yıkılana kadar bu böyle sürüp gidecekti...

Bu muvaffakiyet Osman Bey’i “büyük uç beyi” yaptı. Selçuk Sultanı İkinci Gıyâsüddin Mes’ûd, Osman Bey’e o yıl büyük uç beyi tayin edildiğini, bütün vergilerden muaf tutulduğunu bildirir bir fermanla, talbhane [mehter takımı], tuğ, alem, murassa, kılıç, gümüş koşumlu at, silah, 100 bin dirhem para ve çeşitli hediyeler gönderdi.

* * *

“Ve şayet ihtiyaç çekile diye zat-ı şütüde sıfatına mahsus gönderilen iki bohça cübbe ve diba-yı Rumî ve alaca-i Mısrî ve çatma kadife-i pelengî ve bir kabza altunlu kılıç ve bir bedevî sümend-i dil-pesend i cündiyâne simî ve çomağiyle, 100 bin dirhem nakdiyeden gayri bin neferlik cebe ve cevşen ve hud ve bergeste van ve iki bin kabza keman 50’şer okule memlüv cebeleri birle ve bin 500 kubbe siper ve üç bin kabza kılıç ve hançer ve iki katar deve yükü sinan-i hasm-stanla merbut gönder irsal olunup ümdet-ül-ayan Karaca Balaban çavuş zide kadrühû bermoceb i defter ahz edüp lazım oldukta guzat-i nusrat-ayat dan diriğ etmeyüb sebili cihâdı meftuh kılasun.”

Mecmua-i Münşeât-i Feridun Bey

* * *

Selçuk Sultanı’nın armağanlarını getiren heyetin içinde Osman Bey’in bir müddet önce Konya Sarayı’na elçi gönderdiği, kardeşinin oğlu Aktimur da bulunuyordu. Heyet geldiğinde ikindi vaktiydi. Mehter vurduğunda Osman Bey ayağa kalktı ve sonuna kadar ayakta dinledi. O günden sonra, her ikindi vakti mehter padişah huzurunda nevbet vurdu ve padişahlar cenk havalarını daima ayakta dinlediler. Ancak Fatih tarafından kaldırıldı...

Düğün

Turgut Alp, gözcülüğe oturduğu yerden toz bulutunu fark edince:

“Hele hayrolsun!” diye söylendi, “Gelenler var, hem de aceleyle... Hayrolsun bakalım...”

Yanındaki altı yiğitle beraber tepeciği dolanıp düze indi, yol kavşağını tuttu, beklemeye koyuldu.

Etraf düşman doluydu. Osman Bey’in üst üste kazandığı zaferler hasımlarının başlarını döndürmüştü. Olmadık işlere kalkışabilirlerdi. Her ihtimali göze alıp hazırlıklı bulunmalıydılar. Bitinya’yı göze göz, dişe diş korumalıydılar. Vatanlarını kaptırmanın acısını yıllarca yaşamışlardı. Bir daha o acıyı yaşamak istemiyorlardı.

Atlılar yolu dolanıp altı Osmanoğlu ile burun buruna gelince en öndeki:

“Hayt bre!” çekti.

Sonra dizginlere asılmasıyla hayretlenmesi bir oldu:

“Vay ki Turgut Alp Gazi ile yiğitleri imiş. Hay koca yiğit!”

Turgut Alp de karşısındakini görür görmez tanımıştı:

“Köse Mihal Bey, bu geliş nasıl geliştir böyle!”

“Hayret ve dehşet gelişidir, kardaşlık. Osman Bey’e haberimiz var.”

“Hayrolsun, bize demek yok mu?”

Harmankaya hâkimi Köse Mihal’in arkasında 10 muhafız vardı. Onları göz ucuyla işaretleyip gülümsedi:

“Sizinkilere güvenim var da Turgut Alp Gazi, benimkilere pek güvenmeye gelmez. Neden dersen, Osmanoğulları bir maksada hizmet ederler. Altın şangırtısı duymaz, yüzünü görmek istemezler. Lakin benim adamlarım başkadır; kim fazla verirse ona koşarlar! Bu yüzden mazur gör. Osman Bey’le birlikte sen de öğrenirsin.”

“Bari hayır mıdır, şer midir, o kadarını öğrensek...”

“Pek hayır tarafı yoktur iki gözüm!”

“Yeni bir tuzak mı ha!”

“Eh!...”

Omuzlarını silkince Turgut Alp sustu. Bir zaman yan yana at sürdüler. Neden sonra Turgut Alp:

“Şu senin Müslüman olma işin...” diye söze başlayınca Köse Mihal Bey ters ters baktı:

“Siz beni bir türlü Müslüman kabul etmezsiniz ya, tekfurlar da kendilerinden saymaz pek. Kızımın düğün günü benim hisarda toplanıp fiskoslaştılar. Osman Bey’in fazlaca ululaştığından, topraklarını filan genişlettiğinden yakındılar. Yakında Harmankaya’ya da taarruz edip hisarımı elimden alacakmış.”

“Lafı yine dolambaç yollara sürdün ya, neyse; ne cevap verdiğini söyle bari.”

Güldü:

“Osman Bey kadim dostum olur.” dedi, “Aklımız olsa ona karşı çıkacağımıza kuvvetine kuvvet katardık. Bunu söylememle ithamlar başladı. Müslüman olduğumu iddia ettiler. Gizli Müslüman’mışım. Değilse imişim, kendileriyle anlaşmalıymışım...”

“Ne anlaşmasıdır bu?”

“Şimdilik bu kadar yiğidim. Merakını heybene koy da sabrı ele al. Osman Bey’i bulana kadar bekle. Zaten Söğüt’e varmaya pek bir şey kalmadı. Sahi, Osman Bey’in gönderdiği hediyeler de adamları fena çarptı! Kızımın düğününe, bütün tekfurların getirdiği hediyenin toplamından fazlası Osman Bey’den geldi... Bunu da az daha iddialarına mesnet yapıyorlardı. Zor savuşturup maksatlarının aslını faslını öğrendim. Niyetleri iyi değil! Dediğin gibi, tuzak kuruldu bile...”

Turgut Alp atına bir tepik vurup azıcık hızlanırken:

“Nasılsa anlatmayacaksın, ne diye durmadan merakımı mıncıklamaktasın, bre Mihal Bey? Geldik de kurtulduk, hamd olsun!”

Meydanda at tımar eden genç karavaşa [köle] seslendi:

“Var beyimize haber et, Mihal Bey geldiler.”

Osman Bey, kapının önündeydi. Harmankaya Tekfuru Köse Mihal’i samimî bir sevgiyle kucakladı. Ayakta dikilirken dizlerini döven uzun kolları, Mihal Bey’i iki kat sarmış gibiydi. Hâl hatırdan sonra içeri girdiler. Sunulan şerbetleri karşılıklı içtiler.

“Habere geldim, Osman Beyim.” diye söze başladı Köse Mihal, “Haberin de zorlusuna geldim! Tekfur milleti yekvücut olup kuyunu eşmekte, bilesin...”

Osman Bey hayretlenir gibi:

“Kimin tavuğuna kışt demişiz?”

“Orasını bilen yok, lakin hepsi korku tutuğu. Karaca-Hisar’ı fethetmen gözlerini fena yıldırdı. Endişeye gömüldüler. Bir gün sıra bize de gelir, diyerek tedbire oturdular.”

“Tedbir buldular mı bari?”

“Hem de yamanını akılları sıra, en yamanını ve kalleşcesini! Bunları söylemekle dindaşlarıma ve soydaşlarıma ihanet ettiğimi düşünebilirsin. Fakat Osman Beyim, hepsinden bıkkınım! Yiğitlenirler, ama yiğitçe bir iş tuttuklarını bir kere olsun gören yok. Hep desise, hep hile, hep yalan dolan! Tiksindim! Kendi adamlarına dahi köle muamelesi ederler. Sana can borcumuz var. Dahası Kayı Hanlıya kanımız kaynamıştır bir kere. Her şeyiniz dininiz gibi doğru. Yalanınız yok, riyanız yok, hileniz yok; dostluk gösterene dostsunuz, yeri geldikte can düşmanınızı dahi affedebilecek kadar âlicenapsınız. Bilirim, bu hasletler sonradan bulma değil, dininizin yüceliğinden gelme. Adalet anlayışınıza hiç diyecek yok. Karaca-Hisar pazarındaki hadise var ya, bizim canipte dile destan söylenir. Hani şu ihtilaf: Germiyanoğullarından bir Müslüman’la Hristiyan bir tüccar arasında çıkan ihtilafı, Hristiyan’ın lehine neticelendirmişsin. Germiyanlı’dan alıp bizimkine vermişsin...”

“Adam Hristiyan’dı, ama haklıydı. Dinimiz, hak sahibinin dinini, inancını sormaz; hakkını teslim eder kim olursa olsun.”

“İşte o, dile destan söylenir. Bu yüzden de Karaca-Hisar pazarı Bizanslılarla dolup taşar. Bizimkileri gocunduran hadiselerin içinde bu da var. Pazarı kaptırmanın acısıyla yanıyorlar!”

“Şu işe bak Mihal kardaş! O hadise bize hem Germiyan Beyi’ni düşman etti, hem tekfurları... Öğrenmek istediğim şu: Acaba kumpasın içinde dostumuz Belecoma [Bilecik] Tekfuru da var mı?”

Köse Mihal acı acı gülümsedi:

“Yalnızca içinde olsa neyse, Belecoma Tekfuru oyunun başında bulunuyor! Yakında Yarhisar Tekfuru’nun minicik kızı Holofira (yahut Nilüfer) ile evlenecek. Düğün Belacoma’da olacak. Bir zaman seni kandırıp kendilerine teslim etmem için yalvardılar. Böyle bir şeyin olmayacağına akılları kesince de bana anlatıp anlatacaklarına pişman oldular. Endişelerini izale için onlara uymuş göründüm. Seni düğüne davet edecekler Osman Bey kardaşım. Davet edecekler ve ilk müsait fırsatta üstüne çullanıp, Allah göstermesin, hançerleyecekler! Böylece başsız kalan Osmanoğulları dağılacak...”

Osman Bey sükûnetle dinliyor, itidalini muhafazaya çalışıyordu; ama kuyu ayranıyla dolu tası tutan elinin titremesinden belliydi ki sinirlenmişti.

“Diğerlerini anlarız,” diye söze başladı, “lakin Belecoma Tekfuru’nun bu hareketi bizi sinirlendirir. Hep iyilik etmişiz. Babamıza dostluk göstermiş, dostluk görmüş. Domaniç yaylağına çıkışta ağırlıklarımızı Belecoma Hisarı’nda bırakır, dönüşte Belecoma Tekfuru’na tulum tulum peynir, yağ, süzme armağan eyleriz. Anlaşılan yine de yaranamayız!”

Ellerini iki yana açtı, kararlı bir sesle:

“Sağol Mihal Bey!” dedi, “Tuzağa nasıl düşülür, onlara göstereceğiz! Etrafımız düşmanla çevrili olarak yaşamaktan gına geldi. Biz Bizans’ın böğrüne hançer gibi girelim, diyen gazilerimizi zor zapt ederdik. Gayrı yol görünmüşe benzer. Bozgunculuk onlardan geldiğine göre, eh, kim olduğumuzu göstermenin sırasıdır. Basarken nasıl basınılır, öğrensinler!”

Gözleri çakırlaşıp bir noktaya dikildi:

“Selçuklu can çekişir Mihal Bey! İlhanlılar desen kalıcı değil, gidici. Yakında buralar kaynamaya başlayacak. O vakit geldikte dim dik olmak isteriz. Biz vaktiyle erenlerden fetih müjdesi almışız. Dinimiz hak, maksadımız hak, vasıtamız hak oldukta, dünyadan perva edici değiliz. Var ol, haberinle bizi ihya ettin. Bütün bütün seni içimizde görürsek daha büyük bir sevinç duyacağız.”

Veda için kucaklaştıklarında Köse Mihal:

“Yakında,” diye fısıldadı, “çok yakında bütün bütün aranıza katılacağım. Şimdilik tekfurların itimadını sarsmayalım...”

Köse Mihal çıkar çıkmaz, Osman Bey meşveret heyetini topladı. Meseleyi bütün teferruâtıyla anlatıp tedbir sordu:

“Ne buyrulur?”

Herkes düşündüğünü açıkladıktan sonra sözü kendisi aldı.

“Davete icabet edeceğiz. Belecoma Tekfuru’nun düğününe katılacağız.”

Biraz durdu. Yumruklarını sıkıp boşluğa salladı:

“Ama kendi usulümüzle katılacağız. Öyle bir katılacağız ki, akılları başlarından uçacak ve bir daha Türkmen’i tuzağa düşürmeye tövbe edecekler! En seçme kuzulardan 50 tane hazırlansın, 10 da toklu ayrılsın. Gelin için esvaplıkla Taraklı’da yapılmış namlı kaşık ve taraklar, Mudurnu’nun meşhur iğleriyle denklensin. Tamamı katırlara yüklenip Belecoma Tekfuru’na düğün hediyesi gönderilsin. Abdurrahman Gazi, hediyelerimizi yanına alacağın birkaç kişiyle sen götüreceksin. Ve Belecoma Beyi’ne diyeceksin ki: ‘Osman Bey düğün davetine iştirakten şeref duyacak. Yalnız mevsim Domaniç yaylağına çıkmak mevsimi olduğundan her zamanki gibi ağırlıklarımızı hisarında bırakmak isteriz. Yola dayanamayacak kadar yaşlı kadınlarımızın bir kısmını da hisarında misafir ederse sevincimiz sonsuza çıkar. Yaşlı kadınlarımızın sayısı 40 civarındadır. Bir ricamız daha var: Belecoma Beyi lütfedip düğünü hisar dışındaki Çakır-Pınar’da yaptırsın. Biz göçerevlü olduğumuzdan hisar içinde pek rahat edemeyiz. Mazeret sorarsa bunu ileri sür. Bir de Osman Beyimin düşmanları çokçadır. Vakıa sizin dostluğunuza sonsuz güveni vardır, ama ne olur ne olmaz diyerek bir miktar muhafızla gelecektir de, hoş karşılasın.”

Gazi Abdurrahman hemen kalktı. Dizini yere koyup elini göğsüne çaktı:

“Hemen hazırlanayım Osman Beyim, destur ver.”

“Destur senin. Göreyim, isteklerimizi Belecoma Tekfuru’na kabul ettirmeye bak.”

Sonra planını açıklamaya koyuldu:

“İhtiyar kadınlardır diyerek kadın kıyafetine sokacağımız 40 kadar yiğidi Belecoma’ya sokacağız! Onlar vakti geldikte kaleyi içten fethedecekler...”

“Ya Belecoma Tekfuru’nun askerleri ne olacak?”

“Kumandanlar Çakır-Pınar’daki düğünde sefada bulunacaklar, yahut bizi katletme peşinde. Askerlerin çoğu da düğün şerefine içip sarhoşluğa yatacaklar. Allah’ın yardımıyla fetih kolay olacak. Biz de Çakır-Pınar’da bulunacağız. Bir miktar yiğitle sofraya oturacağız. Yiğitlerimizin bir kısmı da yol boyunca pusuya yatacaklar. İşaret verdikte, harekete geçip ortalığı bir birine katacağız! Peşimize düşecekler, peşimize düşmeleriyle yoldaki tuzağa tutulacaklar...”

Turgut Alp keyifle söylendi:

“Kazdıklar kuyuya yallah!”

Osman Bey, Turgut Alp’e gülümsedi:

“Evet Turgut, yallah! Sormak istediğiniz bir şey var mı?”

Yoktu. Herkes meseleyi anlamıştı. Sıra harekete geçmeye gelmişti.

Hazırlıklar hemen başladı.

Ve plan tıkır tıkır işledi. Belecoma kadın kılığına sokulmuş 40 yiğit tarafından gece yarısı baskınıyla fethedilirken, Çakır-Pınar’da kargaşa çıktı. Osman Bey, arkasına geçen eli hançerli katilin gölgesini fark eder etmez ayağa fırlayıp bir tekmede sofrayı devirmesiyle atına atlaması ve “Hayda!” çekmesi bir oldu. Kargaşada Yarhisar Tekfuru’nun kızı, Belecoma Tekfuru’nun nişanlısı Holofira [Nilüfer] Gelin de esir alınarak kaçırıldı (1298). Söğüt’e getirilip Osman Bey’in oğlu Orhan Bey’e nikahı kıyıldı. Şehzade Süleyman Paşa ile Sultan Murad Hüdavendigar’ın anası bu hatundur. Bursa Ovası’ndaki Odryses Çayı üzerine bir köprü yaptırdığı için, çay o günden bugüne “Nilüfer Çayı” olarak anılır. (1333’te İznik’e de uğrayan meşhur seyyah İbn-i Batuta, İznik’te Nilüfer Hatun’la görüşmüştür.)

Bilecik ve Yarhisar Kaleleri düşmüş, yol İnegöl fethine doğru açılıp uzamıştı. Düşmanlar şoku atlatamadan yeni bir şok yemeliydiler. Osman Bey sıcağı sıcağına bu işi de halletmeyi düşünüyordu. Turgut Alp’e bir miktar asker verip İnegöl üstüne gönderdi. Kendisi de işleri yoluna koyar koymaz hareket etti. İnegöl önlerinde Turgut Alp’le birleşen Osman Bey, şiddetle kaleye hücum edip kaleye girdi. Kalenin idaresini Turgut Alp’e bıraktı. Fethedilen yeni kalenin adı bu yüzden “Turgut-ili” olarak değişti. Daha sonra da “Turgutlu” oldu...

* * *

Bir İslam Devleti Doğuyor

Bir yandan Osmanoğulları büyürken, öte yandan Selçuklular küçülüyorlardı. İlhanlı Sultanlığı’na bağlı büyük bir beylik hâline gelmiş, iç işlerinde bile hürriyetini kaybetmişti. Sülemiş isyan edince, İlhanlılar bunu bahane ederek Selçukluların üstüne gittiler. Daha beter sıkıştırdılar. Öldürüleceğini yahut hapsedileceğini anlayan Selçuk Sultanı Üçüncü Alâüddin Keykûbad (1298-1302) kaçtı. Selçuklu tacı ve tahtı ortada kaldı. Bu yüzden Osman Bey daha serbest hareket etme imkanına kavuştu.

Kaderin cilvesi ki, Anadolu’nun bir yerinde büyük bir İslam devleti yıkılırken, Anadolu’nun diğer bir yerinde büyük bir İslam devletinin temelleri atılıyordu. Âdeta güneş bir yandan batıp diğer yandan doğuyor ve dünyanın karanlıkta kalması İlahî bir tecelli ile önleniyordu.

Hedef İznik

“Yiğitlerim, silah arkadaşlarım! Asıl maksadımız Kostantiniye olmakla birlikte, İznik’in fethi de onun kadar mühimdir. Bu şehir Malazgirt Zaferi’nden üç sene sonra Oğuzların taht şehri olma vasfını kazanmış ve hayli zaman ehemmiyetini koruduktan sonra elden çıkmıştır. Hristiyan âlemi için de büyük değeri haizdir. Hristiyanlığın akidelerini tespit eden iki büyük cemiyet burada akdolunmuştur. Bu cihetten Hristiyanlarca şehrin kutsiyeti vardır. Şehre hâkim olabilirsek, Hem Bizans’ı Diyar-ı Rum’dan tart eder, hem de yüreğinden yaralarız. Ne buyrulur?”[1]

Osman Bey’i dinledikten sonra fikir beyan eden silah arkadaşları, İznik fethinin dediği sebepler yüzünden zarurî olduğunda birleştiler. Ancak Bursa geçit yeriydi. Hatta Bursa’dan önce alınması acilen icap eden yerler vardı. Büyük bir herekata girişmeden etrafı iyice temizleyip Bursa ve İznik abluka altına alınmalıydı.

Osman Bey tek tek silah arkadaşlarına baktı. Hepsi cesur, hepsi yiğit, hepsi de mertti. Allah’ın adını yüceltmek, emrini yaymak mevzuubahis olduğunda kimse gözünü budaktan sakınmaz, gerekirse ateşe dalar, o uğurda can vermeyi canına minnet sayardı. Onları iyi tanıyordu. Sadakatlerini de biliyordu. “Hayır, ufak tefek işler kalsın; zaman büyük işlerin zamanıdır, İznik’i sizden isterim.” dese, alamayacaklarını bilseler bile ölüme giderlerdi. Fakat kendisi de biliyordu ki, İznik’in fethi için vakit henüz erkendi.

“Nereleri vurmak münasiptir?” diye sordu.

Ahi Hasan:

“Yondhisar’ı ve dahi Yenişehir’i vurmak evladır.” diye cevap verdi. “Merkezi Söğüt’ten Yenişehir’e taşır, böylece bölgeye daha rahat göz kulak oluruz. Ardından Koyunhisar, Köprühisar gelir. Derken güzelce Bursa’ya...”

“Daha ardından?” diye sordu Osman Bey, gözlerinin içi gülerek, “Sıra nereye gelir?”

Ahi Hasan da keyfince güldü. Zevkle ellerini ovuşturarak,

“Elbet ki İznik’e!” dedi, “Kostantiniye’nin yumuşak karnı, buruk yüreği İznik’e...”

Osman Bey, silah arkadaşlarına döndü:

“Böylece muvafık bulunmuş mudur?”

Eller kalktı. Reyler izhar edildi. Karar ittifakla çıktı. Ahi Hasan’ın teklifi kabul olunmuştu.

Ve Yondhisar üstüne yüründü. Alındı. Yenişehir üstüne yüründü. Orası da alındı. Merkez yapılıp işler yoluna konulduktan sonra, Bizanslıların “Baphaeon” dedikleri Koyunhisar muhasara edildi.

Osmanoğullarına bizzat Osman Bey kumanda ediyordu. Ama tek hâkim değildi. Daima âlimlerden ve silah arkadaşlarından meydana gelen bir heyetle istişare ediyordu. Yanında bunlardan kimseyi bulamadığı zamanlar sırada, birkaç yiğitle konuşup kararını ondan sonra veriyordu. “Beş insan, bir insandan daha iyi düşünür!” diyordu.

Koyunhisar önlerinde beklenmedik bir sürprizle karşılaştı: Osman Bey’in zafer üstüne zafer kazanması, Bizans İmparatoru’nu ve civardaki Rum beylerini harekete geçirmişti. Başta Bursa Tekfuru Atranos olmak üzere, Ketsel, Kite Tekfurları, hatırı sayılır bir kuvvetle Koyunhisar önlerine gelmişlerdi. Ve Bizans İmparatoru İkinci Andronikos Paleologos’un hassa kumandanı, namlı Musalon’un emrindeki, tepeden tırnağa silahlı iki bin Bizans askerine katılmışlardı. Koca bir haçlı ordusu, Osmanoğullarını bekliyordu. Sürpriz karşısında tereddüde düşen bazı arkadaşlarına Osman Bey:

“Biz bu topraklara kendiliğimizden gelmedik. Bir lütf-u İlahî, bir sevk-i İlahî ile geldik. Kostantiniye’nin fethi bize müyesser olacaksa, değil küffarın beş bin silahlısı, cihan üstümüze yıkılsa yenilmeyiz! Bugüne kadar bizden kat kat üstün düşmanla çarpıştık ve Allah’ın izniyle, yardımıyla hepsini yenip şanlı zaferler kazandık. Şimdi küffarın önünden kaçarsak, torunlarımız tarafından lanetleniriz. Gayret bizden, tevfik Allahü Tealâ Hazretleri’nden. Havf etmeden düşman üstüne savlete kalkalım.”

Osman Bey’in müteessir hâli hepsinin yüreğini yarmıştı. Tereddütlerini yenip şaha kalktılar:

“Uğruna ölürüz!” diye bağırdılar.

“Uğruma değil,” dedi Osman Bey, “benim de uğruna ölmek istediğim ila-yı kelimetullah uğruna ölün!”

Hücum başladı...

Öyle müthiş bir atılmaydı ki, tecrübeli savaşçı Musalan bile apışıp kalmış, yanındakilere, “Korkunç bir fırtına yaklaşıyor, bunun karşısında nasıl durulur!” demek mecburiyetini hissetmişti.

Nitekim duramadılar... İnançlı bir avuç kahraman, niçin savaştığını dahi doğru dürüst bilemeyen koca orduyu yendi. Koyunhisar fethedilmişti (1300). Fakat savaş bu sefer de Osman Bey’in sevgili yeğenlerinden Aydoğdu Bey’i (Gündüz Alp Bey’in oğludur) almıştı. Her seferinde bir şeyler alınıp bir şeyler veriliyordu. Ve böyle böyle devletin örgüsü tamamlanıyordu...

Osman Bey, fethedilen yerleri silah arkadaşlarına dirlik olarak veriyordu. Kardeşi Gündüz Bey’e Eskişehir, oğlu Orhan Bey’e Sultanönü (Karaca-Hisar), Hasan Alp’e Yarhisar, Turgut Alp’e İnegöl mıntıkalarını vermiş, Bilecik taraflarının öşür ve resmini de kayınbabası Şeyh Edebâli ile zevcesine terk etmişti.

Bu seferinde Osman Bey, İznik Hisarı’na dayanmıştı. Fakat fetih için vakit erkendi. Kararlaştırıldığı üzere evvela etraf temizlenmeliydi. Yiğitlerinden Targal’ı çağırdı. Germia [Katırlı] Dağı eteklerine parmağını dikerek:

“Targal,” diye konuştu, “şuraya bir hisar yapıp adını ver ki, ebediyen seni yaşatsın. Oradan her gün, her gece İznik’i gözetle. Sık sık baskınlar verip onları rahatsız eyle. Bu kale sonradan çok işimize yarasa gerektir...”

Targal (bazı kaynaklara göre Taz Ali) emri ikiletmeden bir miktar askerle gösterilen istikamete gitti.

Koyunhisar fethinin gerçekleşmesiyle İznik’e yaklaşılmakla kalınmıyor, aynı zamanda da Bursa’nın üç yandan yolu kesilmiş oluyordu. Ayrıca İzmit yolu da Osmanoğullarına açılıyordu. Sıra bir gün onlara da gelecekti.

Bursa İttifakı

Bizans tekfurlarının telaşı her geçen gün biraz daha artıyordu. Bilhassa Bursa Tekfuru korku içindeydi. Hedefin ortasında bulunduğundan emindi. Osman Bey ne yapıp yapıp Bursa’ya mutlaka taarruz edecekti. Bir kere geldikten sonra ise geri göndermek mümkün değildi. Ya ölür, ya alırdı...

Atranos [Orhaneli], Madenos, Kete ve Ketsel tekfurlarını Bursa’ya çağırdı. Osman Bey’e karşı bir ittifak meydana getirdi. Ellerinden geldiğince iyi hazırlanıp Osman Bey’e harp ilân ettiler.

İki ordu Dimboz mevkiinde karşılaştı. Kanlı bir boğuşma cereyan etti. Osman Bey’in müthiş harp dehası sayesinde harp zaferle bitti. Ketsel ve Madenos Tekfurları savaşta maktul düştü. Kete Tekfuru ise esir alındı. Kalelerine girildi. En büyük kiliseler camiye çevrilip şükür namazı kılındı, dualar edildi (1306).

Osman Bey, “Bu zafer, şimdiye kadar kazandığımız zaferlerin en büyüğüdür.” diye konuştu. Çünkü fetih yollarını açmıştır. O yollardan şanla şerefle, imanla yürüyüp Bursa’ya, İznik’e, İzmit’e gidecek ve nihayet hasreti soluğumuzu kesen Kostantiniye’yi kucaklayıp Peygamber Efendimizin müjdesine nail olacağız!”

Gazilerin sevinç yüklü tekbirleri, kiliseden henüz çevrilmiş camilerin kubbelerinde uğulduyordu.

“Kimsenin malına canına kastolunmayacak. Maksadımız gelip geçmek değil, kök salıp yurt tutmak ve buraları atlama taşı olarak kullanmaktır. Kale muhafızı olarak kalacak kardeşlerime söylüyorum: Bulunduğunuz beldeleri imar ediniz, ahalinin ihtiyaçlarını gideriniz, hilm ile muamele ediniz, adalet üzere olunuz ki, sizi sevsinler. Sizi sevince dininizi de severler; çünkü iyi hasletlerimizin tamamı yüce dinimizin ebedî hükümlerinden gelmektedir. Asıl maksadın ila-yı kelimetullah olduğunu unutup vasıtaları maksat ittihaz etmeyiniz...”

Yollar açılmıştı. Fatih ordu, açılan yollardan hızla geçip maksada yaklaşıyordu. Harmankaya hâkimi Köse Mihal, kendi arzusuyla resmen Müslüman olmuş (1313), varıyla yoğuyla Osman Bey’in maiyetine girmişti.

Bizans kaleleri arka arkaya düşüyordu...

Akhisar, Geyve, Lüblece, Lefke, Hisarcık, Tekfur-Pınarı, Yenikale, Karagöz ve Yanıkçahisar fethedilmişti. Dünün Kayı Han aşireti, sivrilmiş bir kılıç gibi Bizans’ın böğrüne uzanmıştı. Artık büyük hedeflere teveccüh zamanıydı. Osman Bey işaretini vermişti bile:

“Bursa’ya!”

Bursa ancak uzun bir muhasarayla fethedilebilirdi. Devrin savaş aletleri kale düşürmeye elverişli değildi. Bunu çok iyi bilen Osman Bey, biri Uludağ taraflarında, diğeri Kaplıcalar mevkiinde olmak üzere iki kale inşa ettirdi. Kaplıca tarafındaki kalenin kumandanlığına yeğeni Aktimur’u, Uludağ tarafındaki kalenin kumandanlığına ise Balaban Bey’i tayin etti. Vazifeleri, Bursa’ya dışardan gelecek her türlü yardıma mâni olmak ve sık sık Bursa’ya akınlar düzenleyerek, şehri taciz edip teslime zorlamaktı. Bunu başarıyla yapacaklarından emindi.

Öte yandan oğlu Orhan Gazi ile silah arkadaşlarından Konur Alp’i Karacabey, Karatekin, Ebesuyu, Tuzpazarı, Kapucuk ve Keresteci kalelerinin fethine gönderdi. Bir yandan bu kaleler düşerken, öte yandan Akça Koca şimdi kendi adıyla anılan Kocaeli’yi fethetti (1317).

* * *

Bursa’nın Fethinden Kostantiniye’ye Doğru

Osman Bey, ismini verdiği hanedana miras kalacak ve bazı padişahların ne verimli yıllarında ölümüne sebep olacak nikris illetinden mustaripti. 1320 yılında hastalığı artmış, ağrıları çoğalmıştı. Zaman zaman yürüyemeyecek kadar hastalanıyor, ata binemiyordu.

Bu durumda fetihlere çıkması imkansızdı. Ama hakikati kabul etmek Osman Bey için pek zor oldu. Hâlâ direniyor, ağrılarına aldırmamaya çalışıyor, sefere çıkmakta ısrar ediyordu.

“Koca beylik, yataktan idare edilemez.” diyordu, “Biz at üstünde doğduk, at üstünde ölmeliyiz!”

Serhatlerin şanlı kartalı, kafese girmiyor, kafese sığmıyordu. Onu yatakta ilk gördüğünde Turgut Alp dayanamamış, dışarı koşup bir kenara çömelerek çocuklar gibi ağlamaya başlamıştı. O sıra yanına yaklaşan Gazi Abdurrahman’a:

“Koç yiğidim, şanlı beyim bu hâllere mi düşmeliydi!” diye yakınmıştı.

Gazi Abdurrahman biraz daha yaşlı, tabiatıyla Turgut Alp’e kıyasla biraz daha olgun ve soğukkanlıydı:

“Sana ağlamak değil, gürlemek yaraşır, hay Turgut Alp!” diye çıkıştı, “Osman Beyim insandan başka bir şey midir ki hastalanmasın? Bizler şahıslara değil, davaya bağlanmalıyız. Şahıslara bağlananlar, şahıslar ölünce boşlukta kalır; davaya bağlananlar, davanın ebedîliğinde abideleşir. Kalk, Osman Bey’e gidiyoruz. Gözlerindeki yaşı fark ederse hâlini sen düşün!”

Eyvanı geçip odasına girdiklerinde Osman Bey’i oğullarıyla konuşur buldular. Başta Orhan Bey olmak üzere, Alâüddin, Savcı, Melik, Çoban, Hamid ve Pazarlı Beyler, yatağın etrafına çökmüşlerdi. Dikkatle babalarını dinliyorlardı. Osman Bey’in gözleri Orhan Bey’in gözlerindeydi:

“Oğul Orhan! Muradımız Bursa, İznik, İzmit ve nihayet Kostantiniye’nin fethidir. Bu illetin buna müsaade edeceğini zannetmiyorum. Yaş kemali devirip zevale erdi. Günlerimiz sayılı. Bazen iyileşip bazen kötüleşiyoruz. Anlaşılan bizden gaza geçmiştir. Yolumuzda el ele verip yürüyesiniz. Birbirinizle çekişmeyesiniz. Selçuklu çöktü. Taze beylikler türedi. Beyliklerden hangisi İslam adaleti ve şeriatı üzere olursa, inanıyorum ki, Hak Teâlâ ona devlet nasip edecektir. Sizden dileğim, gazalara devam etmenizdir. Sen, Orhan, cenk yiğidi olarak yetişen oğlum, Bursa’nın senin elinle fethini görmek isteriz. Bu bizi ziyadesiyle mesrur edecektir. Bundan böyle vekilimiz sensin. Oğullarım, Orhan’a itaat üzere olun ki Allah’ın rahmeti üstünüzde tecelli etsin...”

Yorulmuştu. Gözlerini hafifçe yumdu. Orhan Bey sevgi ve hürmetle babasının elini avuçlayıp öptü. Sonra kardeşleri aynı şekilde davrandılar. Orhan Bey:

“Baş üstüne!” diye fısıldayarak odadan çıktı.

Kardeşleri de arkasından odayı terk ettiler. Onlar çıkarken Kara Mürsel Gazi girdi. Gözleriyle Gazi Abdurrahman’a hastanın nasıl olduğunu soruyordu. Gazi müphem bir işaret yapmakla yetindi. Turgut Alp ise sırtını dönmüş, pencereden dışarısını seyreder gibi yapıyordu. Osman Bey’in, oğullarına söyledikleri yine gözlerini doldurmuştu.

Osman Bey:

“Kara Mürsel’im geldi mi?” diye sordu.

Kara Mürsel yatağa yaklaştı:

“Geldim, kurban beyim, emret!”

“Emir ne demeye gelir Koca Gazi, biz kardaş değil miyiz? Birlikte ata binmeyi öğrenmedik mi? Çadır aralarında çocukluğumuzu birlikte yaşamadık mı? Yaklaş hele... Gazi Abdurrahman’ım, Samsa Çavuş’um, Aykut Alp’im, Akça Koca’m, Turgut Alp’im... Hep burada mısınız? Bütün alplerim yiğitlerim burada mı?”

“Biz geldik, buradayız!” diye karşılık verdi Kara Mürsel, “Ben, Gazi Turgut ve Abdurrahman; diğerleri de gelir neredeyse. İyice misin beyim?”

Güçlükle gülümsedi:

“Bizden iyilik geçti hay Koca Gazim, geçti. İhtiyarlık bel kemiğimize çöreklenip çökertti. Gayri ata dahi binemeyiz. Ağrılarımız arttı. Lakin Allah’ımıza bin şükür, düşündüklerimizden fazlasını yaptık. Hamd olsun, Kayı Han Aşireti, devlete doğru kanat çırpmakta. Az önce Orhan’a söylediklerimi duydunuz mu? Bursa’yı istedim ondan. Muavenet edin kardaşlar. Orhan’ımı kollayın; gençtir, yanlış yapmasına mâni olun. Beylik denen ateşten gömlek onu yakmasın.”

Bu sırada diğer çağrılanlar da içeri girmişti. Osman Bey ilk defa bir meşverete yatakta çıkıyordu. Bunun yakıcılığını yüreğinin en derin yerinde hissetmekle birlikte sezdirmiyor, tabiî görünmeye çalışıyordu.

“Silah arkadaşlarım, kardaşlarım!” diye söze başladı, “Gayri beylik naibimiz, oğlumuz Orhan’dır. Göreyim sizi, itaat üzere olun. Bursa’yı ondan istedik. Muradımız, Bursa’da Gümüşlü Kümbet’e gömülmek. Vakitsiz ölürsek mezarımızı oraya taşırsınız.”

“Acı söyleme beyim!”

Akça Koca’nın ihtiyar sesiydi. Ona döndü:

“Koca Gazim, koca baba yadigarım benim! Ölümün acısı tatlısı n’ola; dünyada dur otur bilmedik, rahat yüzü görmedik; istirahat bizim de hakkımız değil mi? Allah bilir ya, maksadımız cihat farizasını ihya idi. Allah’ın adını Kostantiniye’nin burçlarından ezanla haykırtmak idi. Biz göremezsek torunlarımız görür. Yahut onların torunları... İnanç tohumu toprağa düşmüştür, nasılsa yetişecek. Onu yeşertecek olanlar nasılsa gelecek. Kara Mürsel’im, ‘Pronektus’ (şimdiki Karamürsel) denen beldeyi senden isteriz. Pronektüs’ü al ve Karamürsel yap, kıyamete kadar böylece anılsın. Akyazı da fethedilmeli. Ondan sonra Bursa’ya yürünüp alınmalı. Nicedir sıkıştırırız da bir türlü düşmez! Bizim ölmeye acelemiz var diye, besbelli Bursa Tekfuru’nun vermeye acelesi yok...”

“Alırız evvelallah beyim, tasan olmasın!”

Turgut Alp’in sesi titrekti. Ağlamamak için dudaklarını ısırıyordu. Osman Bey’i ak öttüler içinde gördü göreli yüreği kabarmıştı. Kendini tutmak istiyor, yine de sesinin titremesini engelleyemiyordu. Osman Gazi gözleriyle Turgut Alp’i yakaladı:

“Irak kalma, hele gel aslanım, atak yiğidim, pervasız koçum, hele yaklaş! Alırız mı dedin?”

Turgut Alp yaklaştı yatağa, diz çöktü:

“Evvelallah beyim, alırız elbet.”

Osman Bey gözlerindeki bütün sevgiyi Turgut Alp’in üstüne boşalttı. Sonra kalabalığa döndü:

“Turgut alırız dediyse alırız! Atranos [Orhaneli] bile alınır. Hepinizden bir istirhamım var: Aranıza nifak girmesine müsaade etmeyin. Ve ben sizinle berabermişim gibi akınlara devam edin. Zafer haberlerinizi bekleyeceğim.”

“Zafer haberiyle döneceğiz beyim. Döndüğümüzde de inşallah seni at üstünde bulacağız...”

Osman Bey başını yastığa gömdü:

“İnşallah!” diye fısıldadı.

Söğüt’ten Bursa’ya

Osman Bey yatıyor, ama fetihler sürüyordu. Mudanya ve Gemlik alınmış, 18 ay müddetle Trakya üzerine akınlar yapılmıştı. Ardından Akyazı, Ayanköy, Karamürsel, nihayet Adranos da alınmış, adı “Orhaneli”ne çevrilmişti. Osman Bey’in bütün emirleri bir vasiyet gibi yerine getirilmiş bulunuyordu.

Koca Gazi memnundu. Zafer haberlerini dinlerken yaşaran gözlerini saklamak için göz kapaklarını indiriyordu. Kendi yokluğunda beyliğin parçalanması ve fetihlerin inkıtaa uğraması endişesini bütünüyle içinden söküp atmıştı. Artık beyliğin geleceğinden emin bulunuyordu.

1326 yılı başlarında oğlu Orhan Bey’i yanına çağırdı. Yaptıklarından ötürü tebrik ettikten sonra:

“Şimdi tam sırasıdır!” dedi, “Bursa’yı daha fazla bekletmeyelim Orhan. Zaten vaktiyle etrafında yaptığımız kalelerle muhasara vaziyetinde. Kalelerimize yerleştirdiğimiz yiğitler, Bursa’nın gırtlağına basmış gibi. Gelebilecek bütün yardımların yolu kesilmiş, sık sık düzenlenen akınlarla ahali bıktırılmış... Sıra fethe gelmiştir. Yanına Köse Mihal ile Turgut Alp’i al, cenk sırasında onlarla istişare et, hatırlarını kırma. Ahî Hasan kardaşımızla Şeyh Mahmud Hocamızı da her vakit yanında bulundur. Şeriat işlerinde hükmü Şeyh Mahmud Hocamıza havale eyle. Şimdi vasiyetimi sükûnetle dinle: Daha önce söylediğim gibi, Bursa’nın Gümüşlü Kümbet mevkiine gömülmek isterim. Orhan, öleceğim için üzülmüyorum; çünkü senin gibi bir halef bırakıyorum. Adil ol, merhametli ol, dininin emirlerinden sapma, istişareye ehemmiyet ver; ama ehliyle istişareye dikkat göster. İslam dinini yaymak için Allah’ın emr-i mucibinde cihat eyle. Din adamlarını, âlimleri dervişleri koru, onlara yardım et, onların dualarını al. Rahatı düşünme, güçlüklerden yılma, emeklerini cihat uğruna harca. Dünya malına değer verme, çünkü dünya malı geçicidir. Bütün beşerî lezzetler biter, sen ebedî güzelliklere talip ol, mükafatını Allah’tan bekle. Bizim kavgamız mihnetle kuru kavga değil, davamız cihana hükmetme davası değil; davamız bütün bunlardan çok daha mukaddes olan ila-yı kelimetullah davasıdır. Zaferlerimiz, büyük davamızın zaferleridir. Bu davada insanlar sadece vasıtadan ibarettir. Nöbet senin Orhan, biz göçer olduk. Göreyim seni, ilminin de kılıcının da hakkını ver. Yolun açık olsun. Var git Bursa’yı aç, gülzar eyle...”

Orhan Bey, babasının elini öpüp çıkarken omuzları sarsılıyor, genzine çıkan hıçkırıkları zor tutuyordu.

Bursa düştü

Orhan Bey, ordusuyla Bursa önlerine geldi.

Bir tarafında kılıç kuvvetini temsilen Turgut Alp ile Köse Mihal, diğer tarafta manevî kuvvetin sembolü Ahî Hasan’la ( Şeyh Edebâli’nin yeğeni olur) Şeyh Mahmud vardı. Sanki bir elinde kılıç, bir elinde kalemle yürüyordu. Osmanlı Devleti bu mükemmel dengeyi asırlar boyu muhafaza edecekti. Denge muhafaza edildiği müddetçe kalemle kılıcın ittifakı gerçekleşip, devlet ikisinin ucunda yüksele yüksele üç kıt’aya kök salacaktı. Ama gün gelip mükemmel denge bozulmaya başlayınca, hemen arkasından yıkılış da başlayacaktı.

Bursa’nın fethi sırasında Osman Bey hasta olmaya hastaydı, fakat sağlığında oğlu Orhan’ı kendisine naip seçmesinin ve Bursa gibi devrin en muhkem kalelerinden birini fethe göndermesinin bazı siyasî sebepleri de vardı. Neşrî ile Oruç Bey şu tespitte ittifak ederler:

“Ama ayağı ağrırdı, nikris zahmeti vardı; anınçün Bursa Gazası’na gelmedi. Ve hem sebep dahi bu idi kim; Orhan benim zamanımda şevket bulsun, il ve memleket ona dönsün, derdi. Anınçün varmadı.”

Bu tespit, Osman Bey’in askerî ve siyasî dehasının da bir yerde tespitidir ve tarz olarak Osman Bey’e uygundur. Bazı endişeleri vardı. Osman Bey gibi cihangir bir fatihin sevk ve idaresi altında dövüşmeye alışmış kumandanların, genç Orhan Bey’i lider olarak kabullenmeleri zordu. Bu yüzden ihtilaf dahi çıkabilir, beylik parçalanabilirdi. Oysa Bursa gibi son derece muhkem ve güç bir kaleyi fethedip “fatih” unvanını alacak bir Orhan Bey’in peşinden, bütün beylik göz kırpmadan yürüyecekti. Osman Bey bunu düşünmüş, belki de bu yüzden hastalığını bahane ederek Bursa’nın fethinde bizzat bulunmamıştı. Ve silah arkadaşlarını Orhan Bey’le göndermişti. Belki de Orhan Bey’i yakinen görsünler, tanısınlar ve neler yapabileceğini anlasınlar istiyordu. Gerçekten de Bursa’nın fethiyle bunu anlayacaklar, askerî dehasının yanı sıra siyasî gücünü de görüp etrafında kenetleneceklerdi. Hatta kardeşlerinden hiçbiri beylik davasına düşmeyecek, sadece Orhan Bey’e yardımcı olmayı en büyük şeref telakki edip, kendilerine verilen her türlü işi canla başla yapacaklar, sıradan bir fert gibi ideallerine hizmeti tercih edeceklerdi.

Ne büyüklük...

* * *

Bursa yakınına 1315 yıllarında inşa edilen iki kaleyle fiilen muhasara edilmişti. Bursa’ya hiçbir yerden yardım gelmiyordu. Etraf Osmanlıların elindeydi ve onlardan izinsiz kuş dahi uçmuyordu. Şehirde yokluk kol geziyordu. Ahali bıkkındı. Sarıklı mücahitlerin Bursa önlerinde karargah kurmasıyla maneviyatları büsbütün bozuldu. Asker için için kaynıyordu. Bazı namlı kumandanlar, Bursa Tekfuru Atranus’u[2] (yahut Burus/Barsuk/ Bursuk) teslime zorluyordu. Bu arada sarıklı mücahitlerin, Orhan Bey’in kumandasında giriştiği birkaç akın hareketi, umulan neticeyi temine yetti. Köse Mihal’in de gayretleriyle, Bursa Tekfuru teslim şartlarını görüşmeye razı oldu. Bir anlaşma yapıldı. Buna göre tekfur, Osmanlılara 31 düka altını fidye verecek, buna mukabil askerleriyle birlikte Gemlik üzerinden İstanbul’a gidecekti. Çanlar susmuş, burçlardan ezan-ı Muhammedî okunmaya başlanmıştı (1326).

Fakat bundan birkaç gün sonra Osmanoğulları, muhteşem beyleri “Kara Osman”ı kaybetmişlerdi. Sevinçle acının böylesine iç içe girdiği demler azdı.

Osman Bey’in vefatıyla evlatlarına bıraktığı maddî miras, adını etmeye değmeyecek kadar azdı. Fakat ibret için zikredilmesi lazım gelir: Bir kaşık, bir tuzluk, bir işlemeli kaftan, yeni bir sarık, birkaç ipekli kırmızı sancak, birkaç at ve birkaç koyun sürüsü (Hammer, c. 1, s. 100). Başka hiçbir şey -ne altın, ne gümüş, ne yakut, ne de konak...

Hâlbuki aynı devirde hüküm sürmüş Türk ve Rum beylerinin her birisinin hatırı sayılır servetleri vardı. Lakin Osman Bey dünya metaına sırt dönmesiyledir ki, sonsuz ufuklara teveccüh edebilmiş, ötekiler yok olurken aşiretini devlet yapabilmiştir.

Osman Bey’in bıraktığı manevî miras

Vaktiyle Ertuğrul Bey’e, Selçuklu Sultanı Birinci Alâüddin Keykûbad tarafından verilen toprak parçası, bin ilâ iki bin kilometrekare civarındaydı. Ertuğrul Gazi, 4 bin 800 kilometrekare civarına çıkardı. Osman Bey öldüğü zaman ise Osmanlı Beyliği’nin toprakları 16 bin kilometrekareyi bulmuştur. Kırk üç yıl süren amansız mücadele ancak bu kadarına kafi geldi. Ama fethettiği topraklar sıradan toprak parçaları değil, İznik, İzmit ve nihayet İstanbul fethinin işaret taşlarıydı. Her şey Osman Bey’in dehasında şekillendiği biçimde tatbik edilmişti. Önce civar temizlenmiş, düşmana gözdağı verilmiş, büyük uc beyleriyle ve bilhassa İlhanlılarla iyi geçinmeye dikkat edilerek hedefe ağır ağır yürünmüştü. Fetihler rastgele yapılmamıştı. Hepsi de asıl maksada hizmet ediyordu. Civarın temizlenmesinden sonra Mudanya ele geçirildi (1321). Böylece Osmanoğulları hem Marmara’ya çıkmış oldu; hem de Bursa, iskelesinden mahrum edilmek suretiyle düşmeye mahkûm bir hâle getirildi. Bütün bunlar Osman Bey’in askerî ve siyasî dehasının nişanlarıdır. Faziletini ise düşmanları bile inkar edememiş, Osmanlılar hakkında çok kere peşin hükümlü olan Hammer bile, “Osmanlı İmparatorluğu Tarihi” isimli eserinde, “Fazileti teşkil eden manevî vasıfları olduğu inkar edilemez.” demek zorunda kalmıştır.

* * *

Osman Gazi ve İla-yı Kelimetullah

Müverrihlerin ittifakına göre Osman Bey uzuna yakın orta boylu, esmer benizli, değirmi sakallı, yuvarlak yüzlü, çatık kaşlı, geniş göğüslü idi. Ayakta durduğu zaman kolları dizlerine kadar inerdi. Bu da ona ata rahat binme ve iyi kılıç kullanma üstünlüğü sağlardı.

Giyimi, İslam’ın ilk muhariplerinin elbiseleri gibi, sade idi. Onlar gibi, kırmızı, yuvarlak külahının üzerine, ön tarafında genişçe bir kabarıklık meydana getiren beyaz bir sarık sarardı. Yaka ve astarı kendi renginde geniş bir kaftan giyerdi ki, uzun yenleri kolları arasından sarkarak, elbisesinin aşağı kısmını örterdi (Hammer, c. 1, s. 101).

Karakteri

Osman Bey, dostları ve düşmanlarının müttefikan beyan ettikleri üzere, iyi ahlak sahibiydi. Yerine ve zamanına göre cezalandırmasını bildiği kadar bağışlamasını da bilirdi. Düzenli bir eğitim görmemesine rağmen, ilmî sohbetlerde bulunmayı pek sever, hiçbirini kaçırmamaya çalışırdı. Âlimleri, dervişleri, şeyhleri korur, ilim tahsil edenlere bizzat kendi kesesinden yardımda bulunurdu.

Muhtaçlara yine kendi elleriyle yemek dağıtmaktan zevk duyardı.

Savaşta kaplan, barışta yumuşaktı. İslam dinine aykırı hiçbir şey yapmazdı.

Bir gün Osman Bey’in huzuruna bir adam çıktı. Devrin en iyi iş gören pazarlarından Karaca-Hisar pazarının belediye gelirlerini büyük para karşılığında kendisine satmasını teklif etti. Osman Bey şaşırmıştı:

“Belediye geliri ne demektir?” diye sordu.

“Pazara mal getiren ahaliden bir miktar akçe almaktır.” cevabını alınca hiddetle yerinden fırladı:

“Ahalinin pazara getirdiği mal senin midir ki ondan ücret alasın? Bu nasıl teklif!”

“Ama beyim, beyliğin akçeye ihtiyacı var.”

Adama kapıyı gösterdi:

“Zulümle elde edilecek gelire beyliğimin ihtiyacı yok!”

Herhâlde Osman Bey’in modern iktisat ilminden haberi olamazdı. Ancak devletlerin halka fazla vergi yükü yüklemekle değil, daha az vergi sayesinde zenginleşeceğini, ileri görüşlülüğü ve feraseti sayesinde biliyordu. Bir miktar vergi almak mecburiyetinde kaldığı zaman bile, şimdiki gibi, pazara mal getiren herkesten bunu almak yoluna gitmemiş, vergi için pazara getirilen malın satılmasını şart koşmuştu. Malını satan da bunu seve seve ödüyor, bu yüzden Karaca-Hisar pazarı her ırktan, her dinden tüccarla dolup taşıyordu.

Osman Bey, hedefini çok iyi tespit etmiş, bütün planlarını buna göre yapmıştı. “Er veya geç İstanbul fethedilecek.” hadis-i şerifinin müjdesi tahakkuk edecekti. Bunu kendisi gerçekleştirmeyi umacak kadar hayalperest değildi. Yalnız davaların şahıslarla kaim olmadığını çok iyi biliyor, kendisinden sonra gelecek fatihlere yol açmaya çalışıyordu. Kısacası o, büyük fetih hareketinde üstüne düşenin tamamını yapıyordu.

Hadiseleri o günkü hâlleriyle değil, maziden istikbale giden sebepleriyle tahlil ederdi. Bir kere karar verildikten sonra, tehlike ne kadar büyük olursa olsun kararı tatbikten vazgeçmedi. Nitekim Ermeni-Belinde pusu kurulduğu bildirildiği zaman yolunu değiştirmediği gibi, düğünde öldürüleceği bildirilince de gitmemezlik etmemiş, ustalığı ve dehası sayesinde bunları ve benzerlerini lehine çevirmeyi bilmişti.

Bu üstün meziyetleri iledir ki, dünyanın öteki ucundan 400 çadırla gelen atalarının aşiretini bütün Bitinya ve civarına hâkim bir devlet yaptı. Bu devlet iki yüzyılda hemen hemen dünyanın en büyük devleti hâline geldi. Nüfusu yüz milyona, toprakları 22 milyon kilometrekareye ulaştı.

Manevî temeller

Bu teşekkülde maneviyat ehlinin rolü hiç şüphesiz çok büyüktür. Malazgirt Zaferi’yle birlikte (26 Ağustos 1071) Anadolu’ya akan Türk boyları, çeşitli mevkilerde yerleşik bir düzen kurmuş, Anadolu büyük ölçüde Müslümanlaşmıştı. Ama bu kafi değildi. Bazı bölgeler hâlâ Ermeni ve Rumların hâkimiyetindeydi. Onların büsbütün atılmasıyla Anadolu’nun “ebedî yurt” hâline getirilmesi için daha taze, daha cevval, daha mefkûreci bir topluluğa ihtiyaç vardı. İşte Kayı Han Aşireti, Anadolu’nun bu ihtiyacına cevap veriyordu.

Kayılar, ana vatanlarını Cengiz müstevlilerine bırakmanın yakıcı duygusu içinde ellerine geçen yeni toprakları canla başla korudular. Cihat bayrağını açtılar. Doğu’dan gelen “Horasan erenleri” ve Anadolu’nun çeşitli bölgelerinde faaliyette bulunan tarikat mensupları, bu meyanda Ahîler, Kayı Han Aşireti mensuplarını cihat farizası etrafında organize ettiler. Bir yerde mecbur bulundukları savaşın farz olduğunu öğrenmeleri, Kayılara yeni bir kuvvet ve azim verdi. Gazi dervişler, alp erenler, hem savaşta Kayı yiğitleriyle omuz omuza bulunuyor, hem de dergahlardan, tekkelerden, zaviyelerden, camilerden ila-yı kelimetullah fikrini aşılıyor, bunun tahakkuku için lazım gelen bilgi ve tecrübeyi verip yol göstericilik vazifesini bihakkın ifa ediyorlardı.

Kayılar gazi dervişlere gönülden bağlanmışlar, İslam tefekkür ve tasavvufunu idrakten âciz kaldığından sapıtmış birtakım akımları ayıklamışlar, onlara iltifat etmemişlerdir.

Osmanlı Devleti’ni kuranlar, bu tarikatlerle içli dışlı idiler. Bu yüksek ahlak, dine bağlılık ve ila-yı kelimetullah umdelerine bağlılıklarından da bellidir. Jouannin ile von Graver, Osmanoğulları Hanedanı için, “Küre-i arz üzerinde hüküm sürmüş bütün ailelerin büyük adam yetiştirme bakımından en feyizlisidir.” derken, bu hakikati açıkça teslim etmektedirler.

Osman Bey’in oğulları

Osman Bey’in, Orhan, Alâüddin Ali, Pazarlu, Çoban, Melik, Hamid isimli altı oğluyla Fatma adında bir kızı olmuştur. Alâüddin Ali Bey, Şey Edebâli’nin kızı Bâlâ Hatun’dan, Orhan Bey ise Ömer Bey’in kızı Mal Hatun’dan dünyaya gelmişlerdir. Osman Bey’in kaç hanımı olduğu, diğer oğullarının bu iki zevcesinden mi, yoksa başka zevcelerinden mi dünyaya geldikleri malûm değildir.

Alâüddin Ali Bey, Orhan Bey’den küçüktü. İlme meraklıydı. Osman Bey’in sağlığında, dedesi Edebâli Hazretleri ile önce Bilecik’te ve daha sonra Yenişehir’de otururdu.

Rivayete göre Osman Bey vefat ettiği zaman Orhan Bey, Alâüddin Ali’ye bey olmasını teklif etmiş. Fakat o, tasavvufla meşgul olacağını, ama istediği anda yanına koşacağını söylemiş, beyliği Orhan Bey’e bırakmıştır (Âşık Paşazade Tarihi, Neşrî ve İbn-i Kemal).

Bu şehzade, Osman Gazi’nin son ve Orhan Gazi’nin ilk veziri Alâüddin Paşa ile aynı ismi taşıdığından bazı müverrihler birbirine karıştırmışlar, kardeşi Alâüddin Ali’nin, Orhan Bey’e vezirlik ettiğini yazmışlardır. (İ. Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, c. 1, s. 116).

* * *

Osmanlı Hâlâ Arşivlerde

Osman Bey’i anlayabilmek, onu hazırlayan şartları biraz olsun bilmeye bağlıdır. Bu ise sinesinden bir cihan imparatorluğu çıkaran 400 çadırlık Kayı Han Aşireti’ni, üstünkörü de olsa bir tahlilden geçirmeyi icap ettirir.

Gerçi Osmanlıların menşeinin Kayı Han Aşireti olup olmadığı bir hayli tartışılmış, Osmanlı padişahlarının -ilk birkaçı müstesna- Anadolu’nun hemen her tarafına yayılmış olan Kayı Han Aşireti mensuplarına sahip çıkmamaları bu tartışmalara zemin teşkil etmiştir; ancak son tarihî belgeler, tereddüde yer bırakmayacak şekilde, Osmanlıların menşeinin Kayı Han Aşireti olduğunu ortaya koymuş bulunmaktadır.

Hakikaten de Osmanlı padişahları, Kayı Han Aşireti mensuplarına saltanatları müddetince sahip çıkmamışlardır. Avrupa krallarının, imparatorlarının, hanedana uzaktan yakından mensup olanlara tanıdıkları imtiyazlara benzer hiçbir imtiyaz tanımamışlardır; ancak bu, Osmanoğullarının Kayı Han Aşireti’nden gelmediklerini göstermez. Çünkü Osmanlı Devleti’nin içtimaî bünyesi Avrupa devletlerinden çok farklı unsurlar arz etmektedir. Şayet Osmanlı padişahları Avrupa’daki krallar, imparatorlar gibi bir hanedan politikası takip etselerdi, tıpkı Avrupa’daki gibi Osmanlı Devleti içinde de bir imtiyazlı zümre doğardı. Ahali bu imtiyazlı zümrenin yarı kölesi olurdu. Bu vaziyet Avrupa’nın tarihî şartlarına uysa bile -ki, “Hayat cidaldir.” felsefesinden hareket ederek güçlünün zayıfı sömürmesi esasına dayanır- Osmanlı Devleti’nin tarihî şartlarına uymaz. Zira İslam tefekkürünün temeli, hayatı kavgadan dövüşten ibaret sayan Avrupa felsefesinin aksine, hayatı muavenet sayan bir anlayışa sahiptir. Böyle bir sistemde elbette sömüren ve sömürülen sınıflar, zümreler olmayacak, herkese başarılı, hizmetleri nispetinde değer ve yer verilecektir. İslam inancı da esasen bunu icap ettirmektedir. Osmanlı padişahlarının bu takdire şayan tavrı olmasaydı, Osmanlı Devleti’ndeki göz kamaştırıcı muvazene kurulamayacaktı. Batı’da gördüğümüz kontlar, dükler, kontesler, lordların benzerleri Osmanlı Devleti’nde de meydana çıkacak, o takdirde Osmanoğullarının dile destan adaleti imtiyazlı zümre lehine bozulup, İslam şeriatının imtiyazsızlık kaidesi zedelenecekti. Belki de zaman zaman bunlar Osmanlı tahtında hak iddia etme noktasına bile gelip, devletin başına büyük gaileler açabileceklerdi. Devletin bütünlüğü uğruna en sevdiklerini kurban etmekten çekinmeyen Osmanlı padişahları, elbette bu riski göze alamazlardı. Kaldı ki, Müslüman olmayan unsurları, hukuk önünde Müslümanlardan ayırt etmeyen hassas bir adalet anlayışından bir zümreye imtiyaz tanıması beklenmemelidir. Nitekim bu ölçü titizlikle tatbik edilmişti. Saltanat dışındaki bütün makamlar ancak layık olduğunu ispat edenlere verilmiş, devşirmeler, hatta hizmetkar olarak saraya alınanlar bile kendilerini ispat şartıyla Osmanlı Devleti’nin en yüksek makamlarına kadar çıkabilmişti. Aşiretten “devlet-i ebet müddet”e geçişte bu ve benzeri hassasiyetin rolü büyük olmuştur.

Batı’nın en büyük tarihçilerinden Lorga diyor ki: “Osmanlı Devleti, her ferdin sadarete [başbakanlık] kadar yükselmesine imkan veren geniş bir demokrasi içinde, eski görüş yerine yeni bir görüşle kurulmakta idi.” (Hist. des Etats Balcaniques, s. 1. )

Demek oluyor ki, Osmanlı padişahlarının, kendi aşiretlerine imtiyaz tanımayıp sadece dine, devlete ve millete hizmet edenlerin önlerine bütün imkan kapılarını ardına kadar açmaları, rastgele bir hadise değil, devletin ve saltanatın temel prensibidir. Bu prensibe sadık kalındığı müddetçe devlet büyüyüp kemale erecek, sonra prensipten taviz verilmeye başlandığında adım adım zevale gidilecektir.

Herhâlde tarih sosyolojisi cihetinden konunun daha teferruatlı incelenmesi icap eder. Cevdet Paşa’dan bu yana, yeni belgelerin ışığında bir tarih sosyolojisinin yazılamamış, yapılamamış olması, geçmişimiz açısından talihsizliktir.

Bir başka talihsizliğimiz de, tarihimizi, hâlâ Hammer gibi -ki müsteşriklerin en namuslularından sayılabilir- yabancılardan öğrenmek mecburiyetinde bulunuşumuzdur. Hâle bakın ki, biz ecdadımızın lisanından, alfabesinden fellik fellik kaçar, kütüphanelere, arşivlere mezarlık muamelesi yaparken, Avrupalı, ecdadımızın alfabesini, lisanını öğrenip kütüphane ve arşivlerimizi taramaya yıllarını vermekte, ama Avrupa’nın peşin görüşü çerçevesinden sıyrılamadığından hükümde çok kere yanılmaktadır. Biz de kendi temel kaynaklarımıza eğilmediğimizden o hükümleri tercümeye “ilim” adını vermekteyiz! Tabiatıyla ortaya yanlış değerler üstüne bina edilmiş yanlış bir tarih çıkmaktadır. Ve çocuklarımız o yanlışların ortasında yetişmektedir. Tabiî, tarihimiz de bir gün, yanlışlıkları ayıklayıp doğruları gün ışığına çıkaracak hakikî ilim adamlarını bekleyip durmaktadır.

Bir Alman tarihçinin şu hükmü ne kadar manidardır:

“Türk arşivlerinin tasnifi, tetkiki ve neşri neticesinde, bir gün gelecektir ki, bütün dünya, Türk milletinin hayatındaki vukuatın hakiki çehresini görecektir.” ( H. H. Scheel, 11. Türk Tarihi Kongresi Zabıtları, s. 673.)

Bir gün bu tetkikat yapılır da yurt içi ve yurt dışı arşivler taranıp ilim dünyasına armağan edilirse, belki o zaman Namık Kemal’in:

“Biz ol nesl-i kerîm-i Osmaniyanız kim,

“Muhammerdir serapa mayemiz huni şehadetten;

“Biz ol âli-himem erbab-ı ciddu içtihadız kim,

“Cihangirane bir devlet çıkardık bir aşiretten.”

şiirinin kuru bir övünme olmadığı önce bizim tarafımızdan, sonra da bütün dünya tarafından idrak edilecektir.

* * *

Osmanlı’nın Şeceresi Kayı Han Aşireti ve Osmanlı Hanedanı

Belki farkında olmadan koca bir imparatorluğun hamurunu ideal teknesinde imanıyla yoğuran Kayı Han Aşireti, Sultan Alpaslan’ın şanlı Malazgirt Zaferi’yle fethe açılan Anadolu’ya (o zamanki ismiyle Diyar-ı Rum) fevç fevç akıp gelen bir Türkmen boyudur. Oğuzların sağ kolu olan Günhan koluna mensuptur. Kayı’nın manası, Yazıcızade’nin Selçukname’sinde öğrendiğimize göre, “kuvvet ve kudret sahibi” demektir. Ongunu [işaret] şahin kuşu, damgası IYI şeklindeki ok ile bir yaylı oktur. Bunlar şekillerini az çok değiştirerek Osmanlı sikkelerinde de yer almışlardır.

Bazı tarihçiler, bu arada İbn-i Kemal, Kayı Han Aşireti’nin menşeini, Hz. Nuh’un (a.s.m.) oğlu Yafes’e dayandırırlar. İbn-i Kemal’in Karamanî Mehmed Paşa’dan naklen Tevarih-i Âli Osman’ında çıkardığı şecere şöyledir:

Yafes bin Nuh

Oğuz Han (21. ata)

Kayık Alp (yahut Kayı Alp)

Sarkuk Alp

Gündüz Alp

Ertuğrul...

Kayı Han Aşireti hakkında elde pek fazla vesika ve bilgi yoktur. Bu münasebetle şunu da kaydedelim ki, 1402’ye kadar toplanan Osmanlı Devleti arşivi, Bursa’nın Timur tarafından işgalinde şehrin tamamıyla birlikte yakılıp mahvedilmiştir. Mevcut vesikalar ise hâlâ izbe bodrumlarda kağıt kurtlarının insafına terk edilmiş bulunmaktadır...

Yalnız İstanbul arşivlerinde bulunan, tahminen 150 milyon civarındaki vesikanın ise, çok acıdır, ama ancak yüzde biri kadarı tasnif edilebilip gözden geçirilebilmiştir. Ayrıca 1931 yılında değeri parayla ölçülemeyecek kıymette vesikalar vagonlarla Bulgaristan’a nakledilip hurda kağıt fiyatına satılmıştır. Bütün bunlar, Osmanlı Devleti’nin bilhassa kuruluş safahatını alaca bir karanlığa, bulanıklığa itmektedir. Tabiatıyla, vesikadan çok tahminler konuşmaktadır ve rivayetler birbirini tutmamaktadır.

En kuvvetli rivayetlere göre, Oğuzların sağ kolu Günhan koluna mensup olan Kayı Han Aşireti, Anadolu’nun fethiyle birlikte Ceyhun’u geçip İran’da Merv ve Mahan’a (Horasan civarında) yerleştiler.

Bir Moğol kervanının Otrar Valisi İnalcık Hayr Han taraftarlarınca basılıp kervancıların öldürülerek mallarının yağmalanması hadisesini bahane eden Moğol Hakanı Cengiz Han, önce Otrar üzerine yürüyüp, zamanla bütün Harzem’i (yahut Harizm) yakıp yıkmaya başlayınca, Kayılar, Harzem askerleriyle birlikte Moğollarla savaştılar. Harzem Şahı Alâüddin Muhammed (?-1220) bir türlü Cengiz Han’a karşı çıkmayı göze alamadı. Sonunda kaça kaça o zamanki adı Abiskün Denizi olan Hazar Denizi’ndeki ıssız bir adaya saklandı ve orada öldü. Yerine geçen oğlu Celâlüddin Harzem Şah, bir enkazdan ibaret ordusunu derleyip toparladı. Kayı Han ve diğer Türkmen boylarının da yardımları sayesinde Moğollara yer yer kan kusturdu. Birçok savaşı kazandı. Sonunda, bir bahaneyle kendisine ihanet eden Kıpçak hanlarının, askerlerini alıp çekilmesiyle güçsüz düştü. Yeni bir ordu toplamak için Hindistan’a geçmek zorunda kaldı.

Bir müddet sonra topladığı orduyla birlikte geri döndü. Tekrar Moğollarla amansızcasına savaşmaya başladı. Bütün Müslümanlardan, tabiî bu arada Selçuklu Sultanı Alâüddin Keykûbâd’dan yardım istedi. Lakin kader, aynı dinden, aynı soydan gelme iki büyük İslam devleti yekvücut hâlde Moğol putperestlerine karşı çıkacakları yerde, küçük anlaşmazlıkları devleştirip birbiriyle savaşa tutuldular. Moğollara karşı zaferler kazanmış büyük askerî deha Celâlüddin Mengübirti, Selçuk Sultanı Alâüddin Keykûbâd’a yenildi. Bunda kendi dininden ve soyundan olanlara karşı kılıç çekmenin gönülsüzlüğü vardı belki. Belki de yıllar süren savaşlardan bîzardı. Yassıçemen mevkiinde cereyan eden kanlı savaş neticesinde Harzem ordusu yenik düştü. Celâlüddin Harzem Şah canını zor kurtarabildi. Bir avuç fedaîsinin de yardımıyla savaş sahasını terk edip dağlara çekildi. Yine kader, Celâlüddin Harzem Şah, hayatını kurtarmak için çekildiği o dağlarda hayatından oldu. Kalleşçe arkadan hançerlenerek (yahut oklanarak) şehit edildi (1231).

Artık Kayı Han için yapacak bir şey kalmamıştı. Kahraman başbuğlarını kaybetmişlerdi. Geriye dönmek demek, Moğol hâkimiyetini kabul ile köleleşmek demekti. Buna razı olmadılar. Doğu Anadolu’da Van Gölü kıyısındaki Ahlat’a yerleştiler.

Celâlüddin Harzem Şah’la beraberlikleri sırasında Kayı yiğitleri çok şey öğrenmiş, savaş tecrübelerini artırmışlardı. Artık derme çatma bir göçer aşiret değil, belki küçük, ama son derece disiplinli, son derece akıcı ve yerine göre de yakıcı bir kuvvet idiler. Ahlat’a bu hâlleriyle yerleştiler ve Ahlat’ı kendilerine muvakkat yurt yaptılar.

Meşhur Süleyman Şah vak’asına gelelim:

Bazı tarihçiler, Ertuğrul Gazi’nin babası olarak Süleyman Şah’ı kaydetmektedirler (An başta Âşık Paşazade, Neşrî, Oruc Bey, Konyalı Mehmed bin Hacı Halil, İdris Bitlisî, Bayatî, Lütfi Paşa, Muhyiddin Cemalî, İbn-i Kemal, Cenabî, Hoca Sadettin ve Geisi). Ve Süleyman Şah’ın göç sırasında Caber mevkiinde Fırat’ı geçerken boğulduğunu anlatmaktadırlar. Delil olarak da Caber mevkiinde hâlâ “Türk Mezarı” olarak anılan ve bayrağımız dalgalanan meşhur türbeyi göstermektedirler. Buna mukabil Tevkiî Mehmet Paşa, Enverî, Ruhî, Yazıcızade Âli, Bizanslı müverrih Halkondil ve daha başkaları, Ertuğrul Gazi’nin babasının Gündüz Alp olduğunu belirtirler. Son vesikalar da bu cihette olup, “Türk Mezarı” adıyla maruf menzilde, Ertuğrul Gazi’nin babası Süleyman Şah’ın değil, Anadolu fatihi Kutalmış Oğlu Süleyman Şah’ın yattığı (büyük ihtimalle) anlaşılmıştır. Gündüz Alp, Kızılcasaray mevkiinde medfundur.

Gündüz Alp’in vefatından sonra Kayı Han Aşireti belki de tarihinin en büyük ihtilafına düştü. Gündüz Alp’in büyük oğulları Sungur Tekin ile Gündoğdu, geriye atalarının topraklarına dönmeye karar verdiler. Ertuğrul ile Dündar ise Batı Anadolu’ya doğru yola devam kararı aldılar. Horasan’dan gelen din uluları, gazi dervişler, alp erenler, Ahiler de Anadolu içlerine yürünmesinden taraftılar. Ertuğrul’u tutuyorlardı. Büyük bir meşveret kuruldu. Meşverette iki fikir çarpıştı. Eski topraklara dönmek isteyenlerle, Batı Anadolu’ya yürüyüp yıkılan bir İslam devleti (Harzem) yerine yeni bir İslam devletinin (Osmanlı) çekirdeğini atmak isteyenler, yahut en azından Selçuklu Devleti’nin hudutlarını korumakta vazife almak isteyenler kıyasıya dilleşti. Sonunda ittifak olmadı. Aşiret en büyük darbeyi yedi ve birkaç parçaya bölündü. Ertuğrul’un yanında kala kala 400 çadır halkı kaldı.

Anadolu topraklarında ilerleyen Kayılar, Selçuklu Sultanı Alâüddin Keykûbâd’dan yerleşmek için bir miktar toprak talep ettiler. Selçukluların o zamanki en isabetli siyaseti, Müslüman Oğuzları Anadolu’da iskan edip, Anadolu’yu tamamıyla Müslümanlaştırmak şeklindeydi. Kayıtlara göre Selçuk Sultanı Alâüddin Keykûbâd’a (1220-1237) Ertuğrul’un büyük oğlu Sarı Yatı Savcı Bey gönderildi. Kayı Aşireti’nin namını duymuş bulunması gereken Keykûbâd, Ankara civarında bulunan Karacadağ’ı Kayı Hanlılara yurt verdi.

Kayı Han Aşireti’nin Anadolu’nun doğusunda kalmayıp hususen batısına gitmeleri herhâlde bir tesadüfe bağlanamaz. Kayı Hanlı ta o günden başlayıp İstanbul’un fethine kadar bir fetih rüyasının peşinde koşuyordu. Ahî dervişleri, alp erenler, Hazret-i Peygamber’in “İstanbul bir gün elbet fetholunacaktır.” mealindeki hadisini Kayı Boyu’na ulaştırmışlar, sağlam imanlı Kayı beyleri bunu idrak ettikleri günden beri bu müjdeye yürümüşlerdir. Başlangıçta organize bir devlet kurmaktan ziyade, ne pahasına olursa olsun bu fethi gerçekleştirip Peygamber (a.s.m.) methine mazhar olmak ideali vardı. Bunun ancak ve ancak organize bir kuvvet, yani devlet çapında bir teşkilat ve ordu sayesinde gerçekleşebileceğini anladıktan sonra, aynı ideali hakikate tahvil etmenin yüzü suyu hürmetine göçerlikten cayıp yerleşmişler ve devlet olmaya çalışmışlardır. Batı Anadolu’ya yürümelerinden itibaren her adımlarında İstanbul’a biraz daha yaklaşmak isteğini başka türlü izaha imkan yoktur...

Göç sırasında Kayı Han Aşireti’ne devlet kapısını açan ilgi çekici bir hadise cereyan etmiştir: Bir ovada çarpışan iki orduya rastladılar. (Sivas dolaylarındaki Hafik Kalesi yakınlarında) Taraflardan biri Selçuklu, diğeri Moğol’dur. Moğollar galip gelmek üzeredirler.

Söğüt’e açılan yolda bu tevafukun bir talih olduğunu, Allah’ın bir ihsanı nazarıyla bakılması icap ettiğini söyleyelim. Zira Kayı Aşireti’nin müdahalesiyle Selçuklular yenilmekten kurtulmuş, Ertuğrul Gazi, büyük Alâüddin Keykûbâd’la görüşme imkanını elde etmişti. Kendisine Söğüt ve Domaniç verilmiş, böylece Osmanlı Devleti’nin çekirdeği atılmıştır.

İşte Osman Bey’in mensubu bulunduğu aşiret böyle bir aşirettir. Dört yüz kişi oluşuna bakmadan “Ya devlet başa, ya kuzgun leşe!” diyebilmiş, yol yorgunluğuna aldırmadan, Neşrî’nin de söylediği üzere “şahin kargaya girer gibi” Moğol içine girmiş ve savaşın akıbetine tesir etmiştir.

Öte yandan bu aşiret, savaşlar ve çeşitli entrikalar yüzünden bölüne parçalana, Horasan’dan Ahlat’a, oradan Söğüt’e gelmiştir. Her bölünme belki onda bir ıstırap kaynağı olmuştur. Ama bölünmeden, yıpranmadan çelikleşmenin de imkansız olduğu hatırlanırsa, Söğüt’e gelişin, Bizans’ın içine çifte su verilmiş Türkmen kılıcı gibi bir girişten farksızlığı ortaya çıkar. Yalnızca Aral Havzası’ndan Söğüt’e gelene kadar yedi bin kilometre yol yürüyen bir ecdadın torunları için bir gün Viyana kapılarına dayanmak, türlü güçlüklere sıkıntılara göğüs germek fazla göz yıldırmayacaktır. Aşiret bölünme acılından bölünmenin çarelerini çıkarmış, göç sırasında çektiği sıkıntılarla bilenmiş, devletini kaybetmiş olmanın acısı devlet kurma aşkına inkılap etmiştir. Osman Bey’in devlet ninnileriyle büyütüldüğüne şüphe yoktur. Gerçi Osman Bey 1258’de Söğüt’te dünyaya gelmiştir, ama göç derdini çekmişlerin elinde büyümüş, devletsizliğin derdine yananların sohbetlerinde bulunmuş, Horasan’dan Söğüt’e, ardında mezar taşlarından bir iz bırakarak yürüyen aşiretin ancak bir devlet olması hâlinde rahat yüzü göreceğine inandırılmıştı. Ve hiç şüphe yok ki, aklı ermeye başladığı günden beri “Kostantiniye bir gün mutlaka fetholunacaktır.” hadis-i şerifi mukaddes bir muska gibi beynine ve kalbine takılmıştır. Ve müjdenin tahakkuku için kendine düşeni yapmaya canla başla çalışmıştır.

* * *

Kaynaklar

Ahmedî. Dâstân ve Tevarih-i Mülûk-i Âl-i Osman (İskendername). İstanbul: Nihad Sami Banarlı, 1939.

Ahmed Mithat Efendi. Mufassal. İstanbul.

Asrar, Ahmet. Osmanlıların Dinî Siyaseti ve İslam Âlemi. İstanbul: Büyük Kitaplık, 1972.

Âşık Paşazade. Tevarih-i Âl-i Osman. İstanbul: Ali Bey, 1915.

Enverî. Düstûrname. İstanbul: TTE, 1928-30.

Danişmend, İsmail Hami. İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi. İstanbul: Türkiye Yayın Evi, 1971.

Demirtaş, Faruk. “Osmanlı Devrinde Anadolu’da Kayılar.” Belleten, 47. sayı.

Hadidî Çelebi. Şehname-i Âl-i Osman. Süleymaniye Kit., Esad Efendi Kit., No: 2081.

Hammer, von Joseph. Osmanlı İmparatorluğu Tarihi. Müt. Zuhûri Danışman. İstanbul: 1972.

Hayrullah Efendi. Tarih-i Devlet-i Âliyye-i Osmaniye. İstanbul: 1272.

Hoca Sadüddin. Tacü’t-Tevarîh. İstanbul: MEB, 1974.

İbn Battuta. Seyahatname. Müt. Mehmed Şerif Paşa. 1917-19.

İbn Kemal. Tevarih-i Âl-i Osman. 1. Defter. Ankara: TTK Basım Evi, 1970.

İdris Bitlisî. Heşt Behişt. Müt. Vanlı Abdülbaki Sâdi. Murad Molla Ktb., No: 928.

Kâtip Çelebi. Fezleke (Tarih-i Osmanî). İstanbul: 1869-70.

Köprülü, Fuad. Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluşu. Ankara: Beşnur Matbaası, 1971.

Lütfî Paşa. Tevarih-i Âl-i Osman. İstanbul: 1341.

Namık Kemal. Osmanlı Tarihi. İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1971.

Neşrî Mehmet Efendi. Cihannüma. Ankara: TTK Basım Evi, 1949.

Nişancı Damad Ahmed Feridun Paşa. Mecmua-i Münşeâtü’s-Selâtîn. İstanbul: 1896.

Orkun, Namık. Türk Tarihi. Ankara: Akba Kitabevi, 1946.

Oruç bin Adil [Oruç Bey]. Tevarih-i Âl-i Osman. F. Babinger, 1925.

“Osman I.” İslam Ansiklopedisi. 1964.

“Osman Gazi.” Meydan Larousse. 1972.

Öztuna, Yılmaz. Büyük Türkiye Tarihi. İstanbul: Ötüken Yayın Evi, 1979.

Reşidüddin. Lâmiu’t-Tarih. Topkapı Sarayı Ktb., No: 1653.

Sümer, Faruk. Oğuzlar. Ankara: DFCF Yayınları, 1972.

Tevarih-i Âl-i Osman. Braslau: Fr. Giese, 1922.

Turan, Osman. Selçuklular Zamanında Türkiye. İstanbul: Neşir Yurdu, 1971.

Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. Osmanlı Tarihi. Ankara: TTK Basım Evi, 1972.

Wittek, Paul. Osmanlı İmparatorluğu’nun Doğuşu. Müt. Fahriye Arık. İstanbul: 1947.

Yazıcızade Ali, Selçukname. Topkapı Sarayı Ktb. No: 1390.

Yinanç, Mükrimin Halil, Anadolu Fethi. İstanbul: 1944.

Elinizdeki eser sıradan bir biyografi değil, aynı zamanda bir tarih sosyolojisidir. Osmanlı Devleti’nin temelinde bulunan mananın gözler önüne serilmesidir. Osmanlı Devleti’nin tarihî misyonunu anlamak için Osman Gazi’yi anlamak gerekir. Tarihî romanlarıyla yakından tanıdığınız Yavuz Bahadıroğlu, eserinde bunları anlatıyor. Bir roman gibi, zevkle ve heyecanla okuyacaksınız.

* * *

[1]. İznik, Hristiyanlar için “kutsal şehir” idi. Zira vaktiyle burada Hristiyanlık akidelerini tespit eden iki büyük konsül toplanmıştı. Bütün Hristiyanlık dünyasının umumî akidelerini tespit için toplanan konsüllerin ilki, miladın 325. senesi Haziran ayının 19. günü, İmparator Büyük Konstantin’in başkanlığında toplanmaya başlanmıştır. İznik’te toplanan ikinci konsül ise, Hristiyanlık tarihinin yedinci konsülüdür. Bu yedi konsül hem Katolikler hem de Ortodokslarca muteber addedilir. İznik konsüllerinin ikisi de muteber sayılan konsüllerdir. Birinci konsül, Arius isimli papazın neşrettiği “Arianisme” mezhebine karşı, “teslis akidesi”ne bugünkü kat’î şeklini vermiştir. Mîladın 787. yılında toplanıp “iconoclazme” yahut “iconoclasie” denilen resim düşmanlığına karşı “tasvirperestlik” esasını bir akide haline getiren ikinci konsül, en sağlam rivayete göre, İznik’in en büyük kilisesi olan Ayasofya Kilisesi’nde içtima etmiştir. Orhan Bey tarafından İznik fethedilince ilk işlerden biri, bu kilisenin camiye tahvili olmuştur.

[2]. Bursa Tekfuru’nun Evranos olduğu (Osmanlı tarihinin meşhur Evranos Beyi) ve İslamiyet’e girdiği yolunda da zayıf bir rivayet vardır...