ADALET

Allah adaleti, ihsanı, akrabaya vermeyi emreder, fahşâ(edepsizlikten)dan, münker(fenâlık)den ve bağy(azgınhk)den meneder. Öğüt almanız için size böyle öğüt verir. (Nahl: 70/90)

Bu âyette, dünyâ ve âhiretin düzenini sağlayan üç güzel şey emre-dilmekte; dünyâ ve âhiretin düzenini bozan üç kötü şey menedilmektedir: Adalet: Her şeyi tam yerine koymak, her hususta ölçülü hareket etmek, hakkı yerine getirmek demektir ki, zulmün karşıtıdır. Allah bunu emrediyor. Fahşâ: özellikle aşırı derecede şehvetlere uyarak, zina gibi yasaklara saparak ölçü dışına taşmaktır. Bunu da yasaklıyor. İhsan: güzellik, iyilik demektir. Güzel iş yapmak ihsan olduğu gibi, başkasına iyilikte bulunmak da ihsandır. İhsan, ibâdette en yüksek mertebedir. "Allah'ı görüyormuş gibi ibâdet etmek" ibâdette ihsan derecesidir. Bunun karşıtı olan münker kötü görülen şeyler, çirkin işlerdir. Öfkeye kapılarak hareket etmek ihsanın zıddı olan münkerdir. Allah, ihsanı emrederken zıddı olan £agy(insanlara saldırmak, onların hakkını gasbetmek, zorbalık yapmak)ı yasaklamıştır. Kapsamlı anlamından ötürü Abdullah ibn Mes'ûd: "Eğer bundan başka âyet olmasaydı dahi bu âyet, Kur'ân'ın, her şeyi açıklayıcı ve âlemlere hidâyet ve rahmet olmasına yeterdi!" demiştir

ADAVET

 {Onların) Allah'tan başka yalvardıklanna sövmeyin ki, onlar da bilmeyerek taşkınlıkla Allah'a sövmesinler! Biz, her ümmete yaptıkları işi böyle süslü gösterdik; sonunda dönüşleri Rablerinedir. O, onlara ne yaptıklarını haber verecektir. (En'âm: 55/108)

Adv: tecâvüz, saldırmak, dostluğa yanaşmamak demektir. Kalb ile olursa adavet ve mu'adat; yürümekte olursa adv; davranışta olursa udvân ve adv denilir.

Durulmaya uygun olmayan yere mekAanun zû adva" denilir. Mu'âdât düşmanlık demektir. Aduvv düşman demektir.  

  Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytânlarını düşman yaptık. (Bunlar), aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi onu yapamazlardı. Artık onları, uydurdukları şeylerle baş başa bırak. ( En'âm: 55/112)

Aduwxm çoğulu da ve a1 da gelir.

 Allah'ın düşmanları ateşe sürüldükleri gün toplanıp bir araya getirilirler. (Fussilet: 61/19)

Râğıb'ın izahına göre aduvv iki türlüdür. Bir kısmı bilinçli düşmanlıktır.

  Biz böylece her elçiye suçlulardan bir düşman var ettik." (Furkan: 42/31); ikincisi ise bilinçli olmaz, ancak kendisine aynen düşmandan gelecek eziyet gibi bir incinme, rahatsızlık hasıl olur. Meselâ Onlar benim düşmanımdır. Yalnız

âlemlerin Rabbi (benim dostumdur)." (Şu'arâ: Alili), 

 Ey inananlar, eşlerinizden ve çocuklarınızdan bazıları size düşmandır. Onlardan sakının. (Teğâbün: 107/14).

Burada eşleri veya çoluk çocukları yüzünden iyi işlerden geri kalan kimselere, kendilerini Allah'a itaatten alıkoyan bazı eş ve çocuklarından sakınmaları emredilmektedir. Burada dikkat edilecek bir husus vardır: 

harfi, bazı anlamınadır. Yani eşlerin ve çocukların hepsinin değil, bazılarının insana düşman olduğu bildirilmektedir. Gerçekten bilerek veya bilmeyerek kocasına çok kötülük eden, onun üstüne dost tutan, hattâ dostuyla birlik olup kocasını öldüren kadınlar vardır. Çocuklardan da öylesi var ki babasının yolundan ayrılır, onu üzer, onun malını kötü yollarda harcar, hattâ onu döver, kapı dışarı eder. İşte bunlar insana düşman olan çoluk çocuktur. Kişi kendisine dikkat etmeli, yolunda olmayan kadın ve çocuklarının kötülüklerinden sakınmalıdır.

Aynı şekilde karısına kötülük ve zulmeden kocalar da vardır. Fakat aile reisi koca olduğu ve çocukların durumundan baba sorumlu bulunduğu için âyette hitâb babalara yapılmıştır. İnsan karısının ve çocuklarının hareketlerine dikkat etmelidir ama onlardan bütün bütün de uzaklaşmamalıdır. Onların dine zarar vermeyecek hatâlarını affetmelidir. Aksi takdirde ailede dirlik ve düzenlik kalmaz. İşte yüce Allah, âyetin sonunda bu noktayı vurgulamak için: "Eğer affeder, hoşgörür, bağışlarsanız, Allah da bağışlayan, esirgeyendir, affedenleri affeder" buyurmaktadır.

Adv: harekette aşırı gitmek, yani koşmak demektir.  birbiri ardınca koştular, demektir.

İ'tidâ, \e te'addîût hakkı aşmak, başkasının hakkına saldırmaktır.

 Haklarına tecâvüz edip zarar vermek için onları (yanınızda) tutmayın. (Bakara: 92/231),

 Kim Allah'a ve Elçisi'ne karşı gelir, O'nun sınırlarını aşarsa, Allah onu, sürekli kalacağı ateşe sokar. (Nisa: 98/14)

 İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın bunları aşmayın. Kim(ler) Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zâlimlerdir. (Bakara: 92/229)

Ey inananlar, Allah'ın size helâl kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram etmeyin, sınırı aşmayın. Çünkü Allah, sınırı aşanları sevmez. (En'âm: 55/87)

 Sizinle

 savaşanlarla Allah yolunda savaşın; fakat haksız yere saldırmayın, çünkü Allah, saldırganları sevmez. (Bakara: 92/190)

Haram ayı, haram aya karşılıktır. Hürmetler, karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, onun size saldırdığı kadar siz de ona saldırın. (Bakara: 92/194)

İsm \e udvâm. yardımcı olmak haramdın Buradaki I'tidâ, düşmanlık saldırısına misliyle karşılık vermektir. Bu, adâletinr gedeğidir. Ama zâlimlerden başkasına

düşmanlık yapılmaz  Zâlimlerden başkasına düşmanlık olmaz." (Bakara: 92/193)

 Sizi Mescid-i harâm'dan çevirdiklerinden dolayı bir topluma karşı beslediğiniz kin, sizi suç işlemeğe itmesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın, Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. (Mâide: 110/2)

Müfessirlerin sözlerinden ,

 Beyt-i harâm'a doğru gelenlere saygısızlık etmeyin. Sizi Mescid-i Ha-

ram'dan çevirdiklerinden dolayı bir topluma karşı beslediğiniz kin, sizi saldırganlık yaparak suç işlemeğe sevk etmesin." cümlelerinin, ayrı ayrı olaylar üzerine indiği anlaşılır. Âyetin inişinden önce, rivayet edilen olaylar vukubulmuş olabilir. Fakat bunlardan, bu cümlelerin ayrı ayrı zamanlarda inmiş olması gerekmez. Çünkü bu cümleler, bağımsız âyetler değil, aynı âyetin cümlecikleridir. Âyet bölünmez. Bu cümleler ayrı ayrı inmiş olsaydı, her biri bağımsız birer âyet olarak yazılırdı.

Birinci cümle ile ikinci cümle arasında zaman ve konu ilişkisi vardır. Birinci cümle, Harem'de avlanmaktan, ikinci cümle de duygularına kapılıp haksızlık yapmaktan müslümanlan menetmektedir. İkinci cümlenin iniş sebebi olarak anlatılan olayların gösterdiği gibi bu âyetlerin, Hudeybiye Barışından biraz sonra indiği anlaşılmaktadır. Demek ki Hudeybiye'yi müteâkib inen Fetih Sûresinin ardından bu âyetler inmiştir. Bunların Mekke'nin Fethinden sonra inmiş olma ihtimali daha kuvvetlidir.

İyilik ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. " Yüce Allah, kullarına iyi işlerde yardımlaşmayı, günah ve düşmanlık olan şeylerde yardımlaşmamayı buyuruyor. İsm, Allah'ın buyurduğunu yapmamak, 'udvân Allah'ın koyduğu sınırları aşmaktır. Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurmuştun "Zâlim de olsa, mazlum da olsa kardeşine yardım et. Denildi ki: Ya Resulâllak, kardeşim mazlum ise yardım edeyim,ama zalim olursa  ona nasıl yardım edeyim ? Buyurdu ki: Onu zulümden alakor (zulmüne

engel olur)sun, işte bu, ona yardım etmektir."

ÂDET-AVDET

27- Onların, ateşin başında durdurulmuş iken: "Âh ne olurdu keşke biz (dünyâya) geri döndürülseydik de Rabbimizin âyetlerini yalanla-masaydık, inananlardan olsaydık!" dediklerini bir görsen! 28- Hayır, daha önce gizlemekte oldukları, onlara göründü. Geri gönderilselerdi yine meno-lundukları şeyi yapmağa dönerlerdi, çünkü onlar yalancılardır. (En'âm: 55/27-28)

Rabbimiz, bizi bundan çıkar. Eğer bir daha (yaptığımız kötü işlere) dönersek artık biz gerçekten zâlimleriz." (Mü'minûn: 74/107)

Bu âyetlerde çekimli fiil olan 'udnâ  ve 'âdû kelimeleri, 'avd  kökünden yapılmıştır. 'Avd ve 'avdet, ilk yere geri dönmektir.

Bu âyetlerde, Allah'ın âyetlerini inkâr edenler, ateşin karşısında durduruldukları zaman dünyada yaptıklarına pişman olup: "Keşke geri dön-dürülsek de bir daha Rabbimizin âyetlerini inkâr etmesek ve inananlardan olsak!" diyecekleri; fakat istedikleri gibi geri döndürülseler bile yine eski alışkanlıklarına devam edecekleri anlatılmaktadır. 55/27'nci âyet, onların bu psikolojik durumlarını canlandırmaktadır.

55/28'nci âyet de bu âteşin mâhiyetini ve onlar tekrar dünyâya gönderilmiş olsalar ne yapacaklarını anlatmaktadır. Bu âyete iki mânâ verilmiştir: Kâfirler bu sözü, yani dünyâya geri dönme isteklerini samimî olarak söylemezler. İçlerinde küfür gizlidir. Fakat duydukları korku yüzünden böyle söylerler. Yoksa dünyâya döndürülseler, eskiden olduğu gibi yine inkâr ederler.

İçlerinde gizlediklerinin ortaya çıkması, dünyâda gönüllerinde taşıdıkları küfrün gerçek yüzünün ortaya çıkmasıdır. Orada küfrün gerçek yüzü ortaya çıkınca o korkunç manzaradan kurtulmak için dünyâya döndürülmek isterler.

Bu mânâdan şu sonuç çıkan Dünyâda içlerinde taşıdıkları küfür, âhirette ateş, azâb şeklinde karşılarına çıkar. Demek insanın içinde taşıdığı temel düşünceler, inançlar bu hayattan sonra bir şekle girerek insanın karşısına çıkmaktadır. İnsan, içinde sürekli taşıdığı, benimsediği inançlarının gerçek yüzünü, hakiki bir varlık gibi görür. Bu şekil, ya cennet nimeti veya cehennem azabıdır. Nitekim insanın amelleri de birer şekle bürünüp kendisine görünür.

İnsanın düşünceleri, düşünceye dayalı eylemleri, ruhsal alemde birer şekle bürünmektedir. Âhiret nimeti veya azabı, dünyâdaki düşünce ve davranışlarının timsâlidir. Bunlar ruhanîdir, dünyâdaki nimet ve azâblara benzese de mâhiyetleri onlardan ayrıdır. Çünkü ma'nevîdir, maddî değildir. Şekilli göründüğünden dolayı biz bunlara maddî diyoruz. Fakat bunları, dünyadaki maddeler gibi sanmak hatalı olur. Nitekim Onlara, dünyâdakilere benzer (nimetler) verilmiştir."

AHLÂK

Esas itibariyle biçim verme, düzgün biçime koyma anlamında olan (halk), bir şeyi örneksiz, yoktan, en güzel biçimde var etme anlamında kullanıldığı gibi, bir şeyi başka bir şeyden icâdetme anlamında da kullanılır.

 gökleri ve yeri halk etti"

'AKIB

Ve bu sözü  ardında kalıcı bir söz yaptı ki (insanlar Allah'a kulluğa) dönsünler. (Zuhruf: 63/28) âyetinde Hz. İbrahim'in, tevhîd çağrısını, kendisinden sonra gelecek kuşaklara kalıcı bir söz olarak bıraktığı vurgulanmaktadır. Yani her peygamber, sadece Allah'a tapmaya çağıracak, sadece Allah'a tapma dininin hükümran olmasına çalışacaktır. Peygamberlerin görevi tevhidi yerleştirmektir.

Akıb   veya akb ayağın arka kısmı, topuktur. Çoğulu a'kâb gelir. İstiare olarak çocuğa, toruna da akib denilir.

 De ki: "Allah'tan başka, bize ne yarar, ne zarar vermeyen şeylere mi yalvaralım? Ve Allah bizi doğru yola ilettikten sonra, ökçelerimiz üzerinde (geri) döndürülüp; şeytânların ay artarak şaşkın bir halde çölde bıraktıkları; arkadaşlarının ise "Bize gel!" diye doğru yola çağırdıkları kimse gibi (şaşkın bir duruma) mı düşelim?" De ki: "Yol gösterme, ancak Allah'ın yol göstermesidir. Bize, âlemlerin Rabbine teslim olmamız emredilmiştir." (En'âm: 55/71)

55/71 'nci âyette, Allah'ı bırakıp, ne yarar, ne de zarar verme gücüne sahibolmayan varlıklara tapılamayacağı, güçlü bir ifade ile belirtilmektedir.

Bu âyette inkarcı insanın durumu, şöyle bir temsîl ile anlatılmaktadır: Adam arkadaşlarıyla beraber yola çıkar ama yolu şaşırır, çıkmaza girer. Şeytânlar onu şaşırtıp yoldan çıkarmışlardır. Doğru yolda bulunan arkadaşları ona: Yol burada, buraya gel!" diye bağırırlar. Ama onları dinlemez, başka yol da olmadığı için vahşî çölün içinde şaşkın kalakalır.

Şimdi mü'minler, Hakk'ın yolunda yürümektedirler. Müşriklerin sözlerine kanıp Hak yolundan ayrılan kimse, yolunu yitirip çölde şaşkın kalanın durumuna düşer. Nereye gideceğini bilemez. Hidâyette, yani doğru yolda olan arkadaşları onu yola çağırırlar, onlara da gitmez, helake mahkûm olur. Çünkü kurtuluş çaresi yoktur. Çölde yolunu yitiren, açlık ve susuzluktan ölür.

 Bu temsil ile, îmâna geldikten Sonra tekrar putataparhğa dönmenin, büyük bir şaşkınlık olduğunu anlatan yüce Allah, gerçek hidâyetin, ancak Allah'ın hidâyeti olduğunu ve yalnız Allah'a teslim olmanın emredildiğini söylemesini, Elçisine buyurmaktadır.

Âyetlerim size okunuyordu da siz arkalarınıza dönüyordunuz. (Mü'minûn: 74/66)

O zaman şeytân onlara yaptıkları işi süslemiş: "Bugün insanlardan sizi yenecek kimse yoktur, (korkmayın), ben sizin yanınızdayım!" demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce iki ökçesi üzerine (geriye) dönüp: "Ben sizden uzağım, ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım, zira Allah'ın cezası çetindir!" demişti. (Âl-i İmrân: 94/48)

94/48'nci âyette kâfir Kureyş ordusunun durumu çizilmektedir. Şeytan, onların yaptıkları kötü işleri gözlerine süslü göstermiş, kalblerine kendilerini kimsenin yenemeyeceğini telkin etmiş, kendisinin de onlarla beraber olduğunu söyleyerek onları aldatıp savaşa sürmüş, fakat iki topluluk karşılaştığı zaman kâfirlerin göremediği şeyleri: mü'minlerin sarsılmaz durumunu, Allah'ın onlara yardımını görünce aldattığı insanları bırakıp dönmüş, onların hareketlerinden uzak olduğunu, Allah'tan korktuğunu söyleyip gitmiş.

Muhammed, sadece bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse siz ökçelerinizin üzerinde geriye mi döneceksiniz? Kim ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir ziyan veremez. Allah, şükredenleri mükâfâtlandıracaktır. (Âl-i İmrân: 94/144)

94/144'ncü âyette, Uhud Savaşındaki kritik duruma işaret edilmektedir. Kâfirlerin: "Muhammed öldürüldü" diye bağırmaları ve bu haberin müslüman-lar arasında da yayılması, müslümanların savaş azmini çok kırmış, onları şaşkına çevirmişti. İşte yüce Allah bu duruma işaretle diyor ki: Muhammed, insanlar arasından seçilmiş bir elçidir. Gerçi elçidir ama yine insandır. Her insana ölüm nasıl mukadder ise Muhammed'e de mukadderdir. Şimdi Muhammed ölür veya öldürülürse siz yine şirke mi döneceksiniz?

 Kur'ân düşüncesine göre Hz. Muhammed, fizik yapısıyla değil, mef-kûresiyle önemlidir. Başka deyişle Hz. Muhammed, kişi değil, ülküdür, idealdir. Onun, prensiplerini koyduğu din devam etmektedir. Fizik bedeni dünyadan ayrılsa da ideali devam edecektir. Tevhîd dâvasını onun kişiliğiyle özdeşleştirmek doğru değildir. Çünkü bu, putçuluğa yol açar.

Hz. Peygamber (s.a.v.), vefat ettiği zaman insanlar şaşkına dönmüşlerdi. Hz. Ömer ne yapacağını şaşırmış: "Kim Muhammed öldü derse onu öldürürüm." demişti. Fakat serin kanlılığını kaybetmeyen Hz. Ebubekir: "Kim Muhammed'e tapıyorsa bilsin ki Muhammed ölmüştür, kim Allah'a tapıyorsa Allah diridir, ölmez!" demiş ve 144'ncü âyeti okumuştur. Âyet, ashâb üzerinde öylesine etkili olmuşutur ki herkes sanki âyeti daha önce hiç duymadıklarını, o anda nazil olduğunu sanmışlardır.

AKÎM

49- Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. (O) Dilediğini yaratır. Dilediğine dişiler bahşeder, dilediğine de erkekler bahşeder. 50- Yahut onları çift yapar: Hem dişi, hem erkek (verir). Dilediğini de kısır yapar. O (her şeyi) bilendir, (her şeye) gücü yetendir. (Şûra: 62/49-50)

49-50: Göklerin ve yerin hükümdarı Allah'tır. O dilediğini yapar, dilediğini yaratır. Dilediğine kız çocuk, dilediğine erkek çocuk, dilediğine ikiz, dilediğine üçüz, beşiz, hem erkek, hem kız verir, dilediğini de kısır bırakır. İşlerin içyüzünü bilen Allah, herkesin haline uygun olanı verir. O dilediğini yapar.

Gerçi âyetler genel insan karakterini çizmektedir, insanlar genellikle böyledir ama âyetlerin ilk muhatabı Mekke müşrikleridir. Onun için burada herkesten önce müşrik insanların karakteri okunmaktadır. Mü'minler böyle olmazlar. Onlar bollukta da, darlıkta da Allah'a dayanırlar, varlıkla şımarmazlar, yoklukla umutsuzluğa düşmezler, nankörlük etmezler. Allah'ın takdirine razı olur, kızı da oğlanı da Allah vergisi bilip sevinir, Allah'a şükrederler. Peyğam-ber(s.a.v.)in buyurduğu gibi mü'min: "Bolluğa çıkarsa şükreder, bu kendisine hayırlı olur. Darlığa düşerse sabreder, bu da kendisine hayırlı olur. Bu (bolluğun da darlığın da hakkında hayırlı olması) sadece mü'mine mahsustur."

'AKR-'UKR

28- Onlara, suyun aralarında paylaştırılacağını, (bir gün devenin ve bir gün de kendilerinin su içme nöbeti olacağını) haber ver; içme sırası kiminse o gelip suyunu alsın. 29- Bir arkadaşlarını çağırdılar, o da bıçağı çekip (deveyi) kesti. (Kamer: 37/28-30)

Kamer: 37/28-30'ncu âyetlerde, Peygamberleri Salih'i yalanlayan ve ona bir mu'cize olarak verilen dişi deveyi 'esen Semûd kavminin, helak edildiği anlatılmaktadır. 29'ncu âyette geçen  (fe'akara), 'akr kökünden

dili geçmiş zamandır. 'Akr  yaralamak, kesmek anlamına gelir. 'Ukr   bir şeyin aslı, kökü demektir.   ('ukru'1-havz): havuzun dibi,  ('ukru'd-dâr): evin içidir. Harîm-i ismet anlamına gelir. Araplarda:

  Kendi harîm-i ismetinde (topraklan içinde) çarpışılan millet yenilir" şeklinde bir söz vardır

ÂL

(Ehl-i Beyt maddesine ektir)

Âl   ehilden dönüşmüş bir sözcüktür. Ancak âl sadece şahıslara muzâf olur (tamlama yapılır). Zamanlar, mekânlar ve belirsiz şeylerle tam-lanmaz. "Âl-u fulân" denilir ama, "Âlu recul" ve "Âlu zaman" denilmez.

Âlu İbrâhîm, Âlu Fir'avn: 39/141, Mü'min: 60/28,46,92/50,93/52, 54, Âlu İbrâhîm, Âl-u İmrân: 94/33, Âl-u Lût: Kamer: 37/34, Nemi: 48/56, Hicr: 54/59,61

Hz. Peygamber'in âli (Âlu'n-Nebiyy) akrabası, ya da onun bilgisine vâris olanlardır. Çünkü din ehli iki çeşittir. Bir kesim kesin bilgi ve sağlam amel (eylem) sahibidir. Bunlara Peygamber'in âli ve ümmeti denilir. Bir kesimi de taklîd yoluyla bilgi sahibidirler. Bunlara "Âlu Muhammed: Mu-hammed'in âli" denmez, ama "Muhammed(s.a.v.)in ümmeti" denilir. Ca'-fer-i Sâdık'a

- Müslümanların hepsi Hz. Peygamber'in âli'dir, diyorlar diye sormuşlar. Şöyle yanıtlamış:

- Hem yalan, hem doğru söylemişler. "Ümmetin hepsinin, onun âli olduğu" sözü yalandır, Ama "Onun şerîatinin gereklerini yerine getirenler, onun âlidir" sözü doğrudur.

Keza âl kişinin işinin varacağı haldir

AMD

Amüf: Bir şeyi yapmayı düşünmek, bir şeye dayanmak, imâd dayanılacak şey, direk demektir.

 6- Görmedin mi Rabb'in ne yaptı Ad(kavmin)e? 7- Yüksek sütunlu İrem'e? 8- Ki ülkeler arasında onun eşi yaratılmamıştı. (Fecr: 10/6-8) âyetlerinde ülkelerde benzeri yaratılmamış 'imâdlı İrem'in, Allah'ın hışmıyla yıkılıp mahvedildiği anlatılmaktadır. Zâtu'l-'imâd, direkler, sütunlar sahibi de-mektir. Bu sıfat, ya sütunlar üzerine kurulu evlerden oluşan İrem kentinin sıfatı veya direklerle kurulmuş çadırlarda yaşayan İrem oğlu 'Âd kabilelerinin sıfatıdır. Onların çok güçlü, ya da uzun boylu kimseler olduğunu ifade eder.

İmâd,    ('amd) kökünden yapılmış bir kelimedir. 'Amd, bir şeyi kasdetmek, ona dayanmak demektir.   ('imâd) ise dayanılacak şey, yani direk demektir.   ('amûd) çadırın dayandığı direktir, çoğulu   ('umud) ve   ('amed) gelir.

  8- O (cehennem zindanı), onların üzerine kapatılıp kilitlenecektir. 9- (Kendileri,) Uzatılmış direkler arasında (bağlı) olarak (kalacaklardır. Tıpkı ahıra bağlanan, üzerlerine ahır kapısı sürgülenen hayvanlar gibi). (Hümeze: 32/8-9) âyetlerinde suçluların, âhirette, kapıları direklerle sürgülenen ateş zindanı içine kapatılacakları belirtilmektedir. Bu âyette imâdın veya amudun çoğulu olan 'amed, dayaklar, direkler anlamlarına gelir.  Ülkelerde benzeri yaratıl-mamıştı" âyetinden, Zâtu'l-'imâd'ın, bu kabilelerin oturdukları kentin vasfı olduğu anlaşılmaktadır. Bu âyet, İrem kentinin benzeri görülmemiş dere-cede güzelliğini anlatır. Bu kent, sulan, bahçeleri ile güzellik numunesi olarak dillere destan olmuş "Bâğ-ı İrem" deyimiyle şiirlere dahi girmiştir.

 Vetedler sahibi Firavun 'u da (helak etti)!" âyetinde de vetedler sahibi Firavun'un da helak edildiği anlatılmaktadır. Firavun'un, bu sıfatla anılması, çeşitli biçimlerde yorumlanmış ise deVetedler ile yere kazık gibi çakılan, sağlam temelli harika pramitlerin kasdedildiği anlaşılmaktadır. Böyle sağlam binalar yaptırmış olan Firavun da Allah'ın azabından kurtulamamış, sarayları, köşkleri, pramitleri onu azâbdan koru-yamamıştır.

Toplumun işlerini yürüten lidere, askerin komutanına, insanın omurga kemiğine 'amûd denir. Bu anlamlar düşünülünce ateşin gönül-le-rini sardığı kimselerin bedenlerine veya onları saran zebânîlerin iriliklerine işaret de olabilir

AMEL         

Biz, her ümmete yaptıkları işi böyle süslü gösterdik; sonunda dönüşleri Rablerinedir. O, onların ne yaptıklarını haber verecektir. (En'âm: 55/108) âyetinde her milletin, amelinin, yani yapageldiği eylemin, uyguladıkları geleneklerin kendilerine cazip geldiği; yaptıklarını beğendikleri bildirilmekte ve Allah'ın, hesap gününde onlara, neler yapmış olduklarını haber vereceği, yani yaptıkları kötü işlerin hesabını onlardan soracağı vurgulanmaktadır.

'Amel canlı varlığın, kasıtlı olarak yaptığı eylemdir. Fiilden özeldir.

Çünkü kasıtsız olarak yapılan işlere fiil dendiği gibi, cemâdât(inorganik maddelerden çıkan işlere de fiil denilir.

'Amel, iyi ve kötü olabilir. İyi 'amel, sâlih olarak nitelenir:

 Ancak inanıp iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler ziyanda değillerdir. (Asr: 13/3)

13/3'ncü âyette, inanıp güzel ameller yapan, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye edenlerin ziyanda olmadıkları, ömürlerini boşa geçirip heder etmedikleri belirtilmektedir.

"Sâlih 'amel" tabiri, ibâdet ve ahlâka ilişkin bütün güzel işleri kapsar. Allah'a ibâdet salih amel olduğu gibi, muhtaçlara iyilik, yardım, Allah yolunda cihâd, zulme ve zalimlere karşı mücâdele etmek, hak, adalet, doğruluk, emânet, iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmak; helâl kazanmak; ailesine, akrabasına ve toplumuna karşı görevlerini yerine getirmek; insanlara karşı güzel davranmak, hep sâlih amel kapsamındadır. İşte sûrenin mânâsı böyle kapsamlı olduğundan İmâm-ı Şafii, Asr Sûresi için: "Eğer insanlar bu sûreyi düşün-selerdi bu onlara yeterdi" demiştir.

"et-Tevâsî   müşareket için kullanılan bir fiildir. Karşılıklı hvtbuleriıve tavsiye etmek anlamına gelir. İnanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye ederler. Gerçek, doğru anlamına gelen hak, Allah'ın isimlerindendir. Kişinin kendisine âit bir şeye de hak denir. Sabır ise olaylara dayanma, olaylar karşısında umutsuzluğa düşmeyip tahammül etmedir. İşte inanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı, doğruyu, gerçeği,

hak dini, başkalarının hakkına saygıyı, doğruluktan ayrılmamayı, olaylar karşısında yılmamayı, umutsuzluğa düşmemeyi, azim ve irade ile Allah'a tevekkül ile hak uğrunda sabretmeyi tavsiye ederler.

Jl: İnanan ve iyi işler yapan kimseler için de altlarından ırmaklar

akan cennetler vardır. İşte büyük başarı budur. (Bürûc: 27/11) âyetinde inanıp güzel işler yapanların, altından ırmaklar akan cennetlerle ödüllendirilecekleri, bunun büyük bir başarı olduğu vurgulanmaktadır.

Yalnız inanıp iyi işler yapanlar hariç. Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır. (Tîn: 28/6)

Tîn Sûresi'nin 1-5'nci âyetlerinde: Tîn'e, Zeytûn'a, Tûr-i Sînîn'e ve Beled-i Emîn'e yemîn edilerek insanın en güzel biçimde yaratıldığı; sonra aşağıların aşağısına döndürüldüğü belirtilmekte; 6'ncı âyetinde inanıp güzel işler yapanlar, bundan istisna edilerek onlara kesintisiz ödül verileceği

vurgulanmaktadır.

 (Dâvûd) dedi ki: "And olsun (o) senin, koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir. Zâten (mallarını birbirine) karıştıran(ortak)ların çoğu birbirine zulmederler. Yalnız inanıp iyi işler yapanlar bunun dışındadır ki, onlar da ne kadar azdır!" (Sâd: 38/24) âyetinde Hz. Davud'un ağzından, çoğu ortakların, birbirlerinin hakkına tecâvüz ettikleri, yalnız inanıp sâlih amel yapanların böyle yapmadıkları, ancak onların da çok azınlıkta olduğu vurgulanmaktadır.

  42- İnanıp iyi işler yapanlar, -ki hiç kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemeyiz- İşte onlar cennet halkıdır, onlar orada ebedî kalacaklardır... 153- Ama kötülükler yaptıktan sonra ardından tevbe edip inananlarla karşı), muhakkak ki Rabbin, o(tevbe ve ımâ)ndan sonra, elbette bağışlayandır, esirgeyendir. (A'râf: 39/42,153)

39/42'nci âyette inanıp iyi işler yapanların cennet halkı oldukları, orada ebedî kalacakları belirtilmektedir. Bu âyetteki "Biz kimseye, gücünün üstünde bir şey önermeyiz" cümlesi de, cennete götüren iyi işlerin, herkesin yapabileceği kolay işler olduğunu anlatıyor. Cennete götüren güzel işler, Allah'ın, yapılmasını emrettiği işlerdir. Allah, kimseye gücünün yetmeyeceği işler yapmayı buyurmaz. Demek ki Allah'ın buyurduğu bu güzel işler, herkesin yapabileceği güzel işlerdir, zor şeyler değildir.

39/153'ncü âyet de, yaptıkları hatâ ve günâhların ardından tevbe edip inananların affedileceği bildirilmektedir.

 İnkâr edenler için çetin bir azâb var; inanıp iyi işler yapanlara da

mağfiret ve büyük bir mükâfat vardır. (Fâtır: 43/7) âyetinde, kâfirlerin çetin bir azaba uğrayacakları, inanıp iyi iş yapanların da mağfirete ve büyük bir mükâfata erecekleri belirtiliyor.

 inanıp faydalı işler yapanlar için Rahman, (gönüllerde) bir sevgi yaratacak(onları herkese sevdirecek)tiır. (Meryem: 44/%)

44/96'ncı âyette, inanıp iyi işler yapanlar için Rahmân'ın bir sevgi yaratacağı bildiriliyor. Yani Allah, o kimseleri sevdiği gibi başka kullarına da sevdirir. Başka kullarının gönlünde o sâlih kişilere karşı sevgi uyandırır. Görenler, gayri ihtiyarî onları severler. Bu konuda Hz. Peygamber'den de şu Hadîs nakledilmiştir:

"Allah bir kulu severse CebrâîVe: 'Ben onu sevdim, sen de onu sev' diye seslenir. Cebrail, gök halkına ünleyerek (Allah'ın buyruğunu) duyurur. Sonra dünyâ halkının gönüllerine onun için sevgi indirir. İşte yüce Allah'ın (inanıp yararlı işler yapanlar için Rahman bir sevgi yaratacaktır) sözünün anlamı budur."

ARD

Yere ve onu yuvarlayıp döşeyene andolsun. (Şems: 26/6)

30- Bundan sonra da Yeri dahvetti, 31- Ondan suyunu ve otlağını çıkardı, 32- Dağları oturttu; 33- Sizin ve hayvanlarınızın geçimi için. (Nâzi'ât: 81/30-33)

Şems: 26/6, Nâzî'ât: 81/30'ncu âyetlerde Allah'ın, arzı dahvettiği belirtilmektedir. Bir şeyi bir yerden bir yere götürmek anlamına gelen dahv ve dahy   köklerinde bir yuvarlaklık anlamı vardır. Çocukların topu, yerde eşilen bir çukura düşürmelerine dahv denir. Deve kuşunun yuva yapmasına, yatacağı yerdeki taşları temizlemesine idhâ   dendiği gibi,

yumurtladığı yere ve yumurtasına da udhiyy denir. Lisânu'1-arab sahibi İbn Manzûr, bu kelime hakkında şu bilgiyi veriyor.

" deve kuşunun, kumda yumurtladığı, udhiyy" civcivlerini çıkardığı yerdir. Dahv: Taş atıp bir çukura düşürme yarışıdır. Ceviz oynamaya da dahv denir. Hasan'la Hüseyin (Allah ikisinden de razı olsun) de bu oyunu oynarlardı. Bir çukur eşerler, yuvarlak taşlar atıp o çukura düşürmeğe çalışırlardı. Taşı çukura düşüren kazanır, düşüremeyen kaybederdi. İşte dahv,

taş, ceviz ve sâireyi o çukura düşürme oyunudur. Medâhiyy (^l-u»), yufka biçiminde yuvarlak taşlardır

‘ARİ

 118- "Şimdi burada acıkmayacaksın, çıplak kalmayacaksını. 119- Ve sen susamayacaksın, kuşluk vakti(güneşinin ısısı)ndan etkilenmeyeceksin." (Tâ-hâ: 45/118-119)

Bu âyetlerden Âdem ve eşinin bulunduğu cennette acıkma, susama, çıplak kalıp üşüme, yahut güneşin altında sıcaktan bunalma gibi sıkıntıların olmadığı anlaşılmaktadır. Bu durumda insan sıkıntı diye bir şey bilmez, güçlük çekmez. Çünkü güçlük ve sıkıntı, yiyecek içecek bulma zorluğundan, üşüme ve sıcakta yanmadan doğar. Bunların olmadığı bir durumda bulunan insan tabii sıkıntı ve güçlük çekmez.

Bu hal, ya insanın henüz bu zorlukları duyamayacak ilkel bir safhasını veya eşiyle birlikte bulundukları cennette —ki bu cennet, dünyanın yüksek dağlarından birindeki ormanlıktır— kendilerine gerekli besinlerin bol bulunduğu, ağaçların altında üşümeden, sıcakta bunalmadan rahatça yaşadıkları bir durumu işaretlemektedir.

 Ury  soyunmak, çıplak olmak,  ('uryân) ve  ('ârî) çıplak, (arâ') açık alan demektir. ('aruvvun mine'z-zenb):

günâhtan uzak kimsedir. Me'ârî  normalde açık kalan, giysi ile örtülmeyen organlara denilir

ASB

Elçilerimiz Lût'a gelince onlar yüzünden kaygılandı, onlar için arşını daraldı (ne yapacağını şaşırdı): "Bu, çetin bir gündür!" dedi. (Hûd: 52/77)

52/77'nci melekler Lût'un evine gelmişler; güzel delikanlılar biçiminde gelen melekleri Lût, insan sandığı için sıkılmağa başlamış, oğlanlara düşkün olan kavminin bu genç konuklarına saldıracaklarından korkmuş.

Âyette geçen 'aşîb  asb   kökünden gelir. Eldeki mafsal boğumlarının her birine 'aşab dendiği gibi vücutta duyum ve iletişimi sağlayan sinirlerin her birine de 'aşab denilir. Çoğulu a'sâb'dır. 'Usbe (i . .fi. e) de birbirine bağlı, dayanışmalı cemâat demektir.

(Kardeşleri) Dediler ki: "Biz bir topluluk olduğumuz halde onu kurt yerse, o zaman biz tamamen beceriksiz kimseleriz, demektir!" (Yûsuf: 53/14)

53/14'ncü âyette Yûsuf u kıra götürmek isteyen kardeşlerinin, babalarına kendilerinin dayanışmalı bir topluluk olduklarını, onu koruyacaklarını söyledikleri anlatılmaktadır.

 Karun, Musa'nın kavminden idi. Onlara karşı azgınlık etti. Biz kendisine öyle hazineler vermiştik ki onun (hazinelerinin) anahtarlarını (taşımak), güçlü bir topluluğa ağır geliyordu. Kavmi ona demişti ki: "Şımarma, Allah, şımarıkları sevmez." (Kasas: 49/76)

49/77'nci âyette Kaarûn'un, anahtarlarını neredeyse güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok hazinesi olduğu bildiriliyor.

Aynı kökten 'işâbe  başa sarılan örtü, sarıktır

ASR

Asr sıkıp suyunu çıkarmak demektir. Asîr: sıkılmış meyva, sebze suyudur, 'usare ise sıkılmış meyva veya sebzenin tortusudur.

 36-Onunla beraber iki genç daha zindana girdi. Onlardan biri dedi ki: "Ben düşümde şarap sıktığımı görüyorum." Öteki de: "Ben de, görüyorum ki başımın üstünde ekmek taşıyorum, kuşlar ondan yiyor. Bunun yorumunu bize haber ver, zira biz seni güzel davranan(iyi rüya yoranlardan görüyoruz" dedi.... 47- (Yûsuf) Dedi ki: "Siz, âdetiniz üzere yedi yıl (ürün) ekersiniz. Biçtiğinizi başağında bırakırsınız, ancak yiyeceğiniz az bir mikdar(ı alırsınız, gerisini depolarsınız)" 48- "Sonra onun ardından yedi kurak (yıl) gelir ki (tohumluk olarak) sakladığınız az miktar dışında, o yıllar için önceden biriktirdiklerinizi yeyip bitirir." 49- "Sonra onun ardından bir yıl gelir ki, o yılda insanlara bol yağmur verilir ve insanlar o yıl (bol bol meyva) sıkarlar (hayvan sağarlar)." (Yûsuf: 53/36,47-49)

53/36: Yûsuf la beraber iki genç de zindana atılır. Bunlardan biri düşünde, şarap yapmak için üzüm sıktığını, diğeri de başının üzerinde ekmek taşıdığını, kuşun gelip o ekmekten yediğini görür; Yûsuf tan düşlerinin yorumunu sorarlar.

53/47-49: Nihayet kral, düşünde yedi cılız ineğin, yedi semiz ineği yediğini; yedi yeşil ve yedi kuru başak görür ve yorumculardan düşünün yorumunu sorar. Ve Yûsuf, bu düşü yorumlar: Yedi bolluk yılın ardından yedi kıtlık yılı gelecek, ardından da insanların bol meyva sıkacakları, ürün alacakları bir bolluk yılı gelecektir.

Âyetlerde ta'bîr kelimesi geçer. Ta'bîr, ırmak kıyısı anlamına gelen 'abr'den alınmıştır. 'Ubûr bir kıyıdan diğer kıyıya, bir kenardan diğer kenara geçmek demektir. Ta'bîr ise görülen düşteki şekillerin nelere delâlet ettiğini

 düşünüp misâlî şekillerden dünyâ kavramlarına geçmektir ki biz buna yorum diyoruz.

Yorumcular, yormaktan âciz kaldıkları bu düşe adğas-ü ahlâm derler. Adğâs dığs'ın çoğuludur. Çeşitli bitkilerden oluşan demete dığs denir. Adğâs-ü ahlâm düşlerin birbirine karışması, karmakarışık ru'yâlar anlamınadır. Düşler birbirine karışınca çeşitli bitkilerden oluşan demete benzetilmiştir. Çünkü yedi semiz, yedi cılız inek, yedi yeşil ve yedi kuru başak aynı türden olmayan şeylerdir. Yorumcular, birbirine karışmış bu düşü yormaktan âciz olduklarını söylemişlerdir.

Râzî, ta'bîr ilmini şöyle izah ediyor: Yüce Allah, nefs-i natıka cevherini felekler âlemine çıkabilecek, Levh-i Mahfûz'u okuyabilecek kabiliyette yaratmıştır. Buna engel olan, nefsin, bedeni yönetmekle meşgul olmasıdır. Uyku halinde bedenle uğraşması azalır, Levh-i Mahfuzu okuma gücü artar. Ruhun aldığı bir ruhsal algı, hayal âleminde kendine özgü izler bırakır. İşte yorumcu, bu hayal izlenimleri ile o ruhsal algıları çıkarır, bu izlerin hangi ruhsal algıya delâlet ettiğini sezer

AŞER

 (aşre),   (uşr),  ( işrûn), on sayısıyla ilgilidir. Aşr on, uşr onda bir, işrûn yirmi demektir. Aşağıda, aşr on sayısının anıldığı âyetler bulunmaktadır:

 103- Kendi aralarında gizli gizli, "(dünyâda) On günden fazla kalmadınız" derler. 104- Onların dedikleri(kalış süresi)ni biz daha iyi biliriz. En akıllıları ise: "Siz yalnız bir gün kaldınız," der. (Tâhâ: 45/103-104)

13- Yoksa "O'nu uydurdu" mu diyorlar? De ki: "Öyleyse siz de onun benzeri on uydurulmuş sûre getirin; eğer doğru iseniz Allah'tan başka, çağırabildiklerinizi de (yardıma) çağırın (da bunu yapın)!" 14- Eğer size cevap veremedilerse bilin ki (o) Allah'ın bilgisiyle indirilmiştir ve O'ndan başka tanrı yoktur. Nasıl, artık Müslüman oldunuz mu? (Hûd: 52/13-14)

Allah sizi  yemînlerinizdeki lağv(kasıtsız olarak yaptığınız yemînler)den ötürü sorumlu tutmaz. Fakat bilerek yaptığınız yeminlerden ötürü sizi sorumlu tutar. Bu(geleceğe bağlı yemini bozma)nın keffâreti: ailenize yedirdiğinizin orta derecesinden on fakiri yedir(ip doyur)mak, yahut onları giydirmek, ya da bir boyun(köley)i hürriyete kavuşturmaktır. Bunu bulamayan kimse, üç gün oruç tutsun. İşte yemîn ettiğiniz zaman, yeminlerinizi i bozman)ın keffâreti budur. Yeminlerinizi koruyun. Allah, âyetlerini size böyle açıklıyor ki, şükredesiniz. (Mâide: 110/89)

Allah için haccı ve umreyi tamamlayın. Eğer (engellenmiş olursanız kolayınıza gelen kurbanı (gönderin); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden hasta olan, ya da başından bir rahatsızlığı bulunan (bundan ötürü tıraş olmak zorunda kalan) kimse, oruçtan, sadakadan veya kurbandan (biriyle) fidye (versin). Güvene kavuştuğunuzda, hac (zamanın)a kadar umre ile faydalanmak isteyen kimse, kolayına gelen kurbanı keser. (Kurban) Bulamayan kimse üç gün hacda, yedi gün de döndüğünüz zaman (olmak üzere) tam on gün oruç tutar. Bu, ailesi Mescid-i Haram (civarın)da oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve Allah'ın cezasının çetin olduğunu bilin. (Bakara: 92/196)

Kim iyilik getirirse, ona o(getirdiğinin on katı vardır. Kim kötülük getirirse, sadece onun dengiyle cezalandırılır, onlar haksızlığa uğratılmazlar. (En'âm: 55/160)

 45-Bunlardan önceki(millet)ler de yalanlanmalardı. Bunlar, onlara verdiklerimizin onda birine bile erişmemişlerdir. (Onlara o kadar ni'met verdiğim halde yine) elçilerimi yalanladılar. Ama benim de (onları) inkârım nasıl oldu, (onları nasıl mahvettim)!? 46- De ki: "Size bir şeyi öğütleyeyim: 'Allah için, ikişer ikişer ve teker teker durup düşününüz! Arkadaşınızda delilikten eser yoktur. O, çetin bir azabın arefesinde sizin için bir uyarıcıdır." (Sebe': 58/45-46)

 Hani bir zaman Yûsuf, babasına: "Babacığım, ben (rü 'yâda) on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm, bunların bana secde ettiklerini gördüm." demişti. (Yûsuf: 53/4)

Biz onları (Ya'kûb'un oniki oğlundan gelen) oniki torun kabileye ayırdık. Kavmi kendisinden su isteyince, Musa'ya: "Asanla taşa vur!" diye vahyettik. Taştan oniki göze fışkırdı. Her kabile içeceği yeri bildi. (Ayrıca) Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvasıyle bıldırcın eti indirdik: "Size verdiğimiz güzel rızıklardan yiyin!" (dedik). Ama onlar (saptılar, haksızlık ettiler. Böylece onlar) bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı. (A'râf: 39/160)

 Biz  zaman da Mûsâ, kavmi için su istemişti; "Asanla taşa vur," demiştik. Bunun üzerine taştan on iki göze fışkırmıştı. Her bölük, kendi içecekleri pınarı bilmişti: "Allah'ın rızkından yiyin, için ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak (başkalarına) saldırmayın." (demiştik.) (Bakara: 92/60)

 Allah  İsrâîloğullarından söz almıştı ve içlerinden on iki başkan göndermiştik. Allah demişti ki: "Ben sizinle beraberim, eğer namazı kılar, zekâtı verirseniz; elçilerime inanır, onlara yardım eder ve Allah'a güzel borç verirseniz, elbette sizin günâhlarınızı örterim ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Bundan sonra sizden kim nankörlük ederse, düz yoldan sapmış olur. (Mâide: 110/12)

 65- Ey peygamber, müzminleri savaşa teşvik et. Eğer sizden sabreden yirmi kişi olursa, iki yüz(kâfır)i yenerler. Sizden yüz kişi olursa, kâfirlerden bin kişiyi yenerler. Çünkü kâfirler, anlamaz bir topluluktur. 66- Şimdi Allah sizden hafifletti, sizde zayıflık bulunduğunu bildi. Bundan böyle sizden sabreden yüz kişi olsa, iki yüz(kâfir)i yenerler. Ve eğer sizden bin kişi olsa Allah'ın izniyle iki bin(kâfir)i yenerler. Allah, sabredenlerle beraberdir. (Enfâl: 93/65-66)

 Gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısına göre Allah'ın katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü harâm(ay)lardır. İşte doğru din budur. O aylar içinde (konulmuş yasağı çiğneyerek) kendinize zulmetmeyin ve (Allah'a) ortak koşanlar nasıl sizinle topyekün savaşıyorlarsa, siz de onlarla topyekün savaşın ve bilin ki Allah, korunanlarla beraberdir. (Tevbe: 113/36-37)

Musa ile otuz gece (bana ibâdet etmesi için) sözleştik ve buna on gece daha kattık. Böylece Rabbinin tayin ettiği vakit, kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Harun'a dedi ki: "Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et, bozguncuların yoluna uyma." (A'râf: 39/142)

Bu âyetlerin açıklaması için Sayı Boyutu maddesine bakınız.

‘AVL

Şayet öksüz(kızlarla evlendiğiniz takdirde on)lar hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkarsanız, size helâl olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder alın. O(kadı)nlar arasında da adalet yapamayacağınızdan korkarsanız bir tane alın; yahut ellerinizin altında bulunan(câriye)lerle yetinin. Cevr (ve haksızlık) etmemeniz için en uygun olan budur. (Nisa: 98/3)

98/3'ncü âyet, yetîm kızlara karşı adaletli davranamama endişesi olduğu takdirde yetîm olmayan kadınlarla evlenmeyi öğütlemektedir. Ayetin anlamı şudur: "Yetim kızlarla evlendiğiniz zaman onlara karşı adaletli davranama-yacağınızdan korkarsanız onlarla evlenmeyiniz, size helâl olan başka kadınlarla evleniniz."

Bu âyette Müslümanların her birinin, ikişer, üçer, dörder kadın alabileceği bildirilmiştir. Âyetin maksadı kaç kadın alınacağını belirtmek değil, yetimlere zulmü önlemek için başka kadınlarla evlenme yolunu göstermektir. Buradaki "evleniniz" emri, vücub değil, ibaha ifade eder. Yani bu emrin hükmü, farz değil, mubahtır. Âyet, mutlaka 2,3,4 kadın almayı emretmiyor. Ancak buna müsaade ediyor. Bu müsaadeyi de kadınlar arasında adalet etme şartına bağlıyor. Son bölümünde ise: "Eğer adalet yapamamaktan korkarsanız bir tane alınız" buyuruyor.

Müfessirlerin çoğunluğuna göre   kısmındaki te ‘ülü kelimesi, cevr anlamındaki ‘avl’den gelir. Mâna: "Cevr ve zulüm etmemeniz için en uygun olan, bir tane olmanızdır" şeklinde olur. Tabiîlere atfedilen bir tefsîre göre te'ûlû kelimesi,fakirlik anlamındaki 'ayl kökünden gelir. O takdirde mânâ: "Fakirlik çekmemeniz için en uygun olan bir tane olmanızdır." şekline girer. Tevbe Sûresi'nin 28'nci âyetinde kullanılan 'ayle kelimesi, bu anlamı güçlendirmektedir. Zeyd ibn Eşlem, Süfyân ibn 'Uyeyne ve İmâm-ı Şafiî de bu mânâyı tercih etmişlerdir

AVN

İnkar  edenler: "Bu, yalandan başka bir şey değildir. (Muhammed) Onu uydurdu, başka bir topluluk da kendisine yardım etti." dediler ve kesin bir haksızlığa ve iftiraya vardılar. (Furkan: 42/4)

42/4'ncü âyette, Hz. Muhammed(s .a.v.)e inanmayanların sözleri naklediliyor. Onlara göre Kur'ân, Allah'ın vahyi değil, Hz. Muhammed'in uydurduğu sözlerdir. O, başkalarının da yardımıyla bu sözleri uydurup Allah'ın vahyi diye öne sürmektedir. Bu sözler, öncekilerin üstûreleri yani satır satır yazdıkları destan ve hikâyeleridir. Bu sözler Hz. Muhammed'e imlâ (dikte) ettirilmektedir.

Bu konuda ayrıntı için Kur'ân maddesine bakınız.

 Dedi ki: "Rabbimin, beni içinde bulundurduğu imkânlar, (sizin vereceğinizden) daha hayırlıdır. Siz bana (insan) güc(üy)le yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım." (Kehf: 69/95)

69/95'nci âyette, Ye'cûc ve Me'cûc'un saldırısına uğramakta olan bir kavmin, Zu'1-Karneyn'den, kendilerini saldırıdan koruyacak bir baraj yapmalarını istedikleri, bunun için Zu'1-Karneyn'e bir ücret önerdikleri, fakat Zu'l-Karneyn'in, paraya ihtiyacı olmadığını, sadece kendilerine bedensel olarak yardım etmelerini istediği anlatılmaktadır.

Aynı kökten te'âvün  de, yardım etmek, destek olmaktır.

 İyilik ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın, Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. (Mâide: 110/2)

110/2: İnsanlar, iyilik ve takvada birbirlerine yardımcı olmalı, fakat günâh ve düşmanlıkta yardımcı olmamalı, Allah'tan korkmalıdırlar. Allah'ın yasaklarını çiğneyen, günâh ve düşmanlıkta birleşenler, Allah'ın cezasının çetin olduğunu, haddi aşanları cezalandıracağını unutmamalıdırlar. İnsanların yaptıkları haksızlıklar, er geç ayaklarına dolaşır.

'Avn kökünden istif âl vezni olan isti'âne  yardım talebetmek veya fazlasıyla yardım fetmektir:

 (Ya Rabbi) Ancak sana kulluk eder, ancak Senden yardım isteriz! (Fatiha: 5/5)

Ey inananlar, sabır ve namazla (Allah'tan) yardım isteyin, muhakkak ki Allah, sabredenlerle beraberdir. (Bakara: 92/153)

el-Müste'ân  yardım istenen zâttır.

(Yûsuf un) Gömleğinin üstünde yalan kan getirdiler. (Ya'kûb): "Herhalde, dedi, nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürükledi. Artık tek çarem güzelce sabretmektir. Dediğinize (dayanmak için) ancak Allan'tan yardım istenir!" (Yûsuf: 53/18)

53/18'nci âyette Hz. Ya'kub'un, Yûsuf un kanlı gömleğini görüp, kurt tarafından parçalandığı haberini getiren diğer oğullarına: "Hayır, nefisleriniz size bir iş düzenledi" dediği belirtilir. Bu söylemden Hz. Ya'kub'un, Yûsuf u kurdun parçaladığı haberine inanmadığı, fakat anlatılanlara göre Allah'tan sabır beklediği anlaşılmaktadır. Çünkü Yûsuf'u kurt parçalamasa da kardeşleri tarafından ona bir tuzak kurulduğu bellidir. Oğlunun akıbetinden endîşeye düşen Hz. Ya'kûb, bu üzüntüden kurtulup oğluna kavuşması hususunda veya bu üzüntüye dayanma hususunda Allah'tan yardım estemiştir. Ancak Allah'ın yardımıyla bu olayın acısından kurtulabileceğini söylemiştir.

Aynı kökten 'avân  seneler arasında kalan orta senedir. Kinaye olarak yaşlı kadına da 'avân denilir.

 "Bizim için Rabbine dua et, onun ne olduğunu bize açıklasın." dediler. Dedi ki: "O diyor ki: 'O (inek), ne yaşlı, ne de körpe, ikisinin ortasında (bir inek)dirV Haydi, size emredileni yapın!" (Bakara: 92/68) âyetinde bir inek kesmeleri emredilen İsrâîloğullan, Hz. Musa'dan ineğin vasfını sordukları, Hz. Musa'nın da, Allah'ın vahyiyle, kesilecek ineğin ne yaşlı, ne de körpe olmayıp ikisi arasında bir yaşta bulunması gerektiğini söylediği anlatılmaktadır.

'Âne, vahşî hayvanlardan bir kesimdir. Çoğulu 'ânât gelir, Ayrıca cinsel organda biten kıla da 'âne denilir

'AYŞ-MA'ÎŞET

 O, memmun edici bir hayât içindedir. (Kari'a: 30/7, Hakka: 78/21)

30/7: Âhirette eylemlerinin tartıları ağır gelen, yani işlerinde bir değer bulunan, iyilikleri kötülüklerinden çok olan kimseler, cennette hoş bir yaşam içerisinde bulunurlar.

 Ama kim beni

anmaktan yüz çevirirse, onun için de dar bir geçim var. Kıyamet günü onu kör olarak (Yüce Dîvâna) süreriz. (Tâhâ: 45/124) âyetinde Allah'ın Zik-r'inden yüz çevirenin, dar, sıkıntılı bir hayât süreceği, âhirette de kör olarak İlâhî Mahkeme'ye götüreleceği anlatılmaktadır.

Biz refah içinde şımarmış nice kenti helak ettik. İşte şunlar, onların meskenleri, onlardan sonra oralarda pek az oturuldu. Onlara hep biz vâris olduk (hepsi bize kaldı). (Kasas: 49/58)

49/58'nci âyette, refah ile şımarmış nice kentlerin bir belâ ile helak edildikleri; onların harabeye çecrilen konutlarında kendilerinden sonra ancak pek az oturulduğu; bütün mallarının, evlerinin barklarının hep Allah'a kaldığı belirtilmektedir. Onları öyle nimet ve güven içinde besleyen Allah'tır. Allah nice milletlere öyle nimetler verip, onları refah içinde yaşatmış, fakat onlar nimet içinde şımarıp Hak'tan gelen hidâyete uymayınca Allah onların yurtlarını bir daha oturulmayacak biçimde yıkmıştır. Onların harabeleri herkesin gözü önündedir. Şimdi oralarda yaşayan pek azdır. Allah o kentlerin en büyüğünde bir peygamber gönderip halkı uyarmadıkça onları helak etmez. Allah, ancak haksız insanların ülkelerini yıkar.

Fikirler genellikle ana kentten, büyük şehirlerden yayılır. Bundan dolayı Allah, peygamberleri böyle ana kentlerden çıkarır. Genellikle büyük âlimler, liderler, büyük kentlerde yetişir. İnsanların yetişmesinde sosyolojik ve bilimsel yapının önemi vardır. "Balık deryada büyür" derler.

Bu âyet, Mekkelileri uyarmaktadır. Mekke, o zaman Yanmada'nın ortasında, ticaret yollarının kavşak noktasında bir ana kent idi. Kendisine "Um-mu'1-Kurâ: Kentlerin anası" denilirdi. İşte Allah, bu ana kentte, çevredeki

tüm Arapları uyarmak üzere Hz. Muhammed'i göndermiştir. Şayet Araplar ona inanmazlarsa artık Allah'a karşı ileri sürebilecekleri bir bahaneleri kalmaz. Çünkü gelen elçinin sözünü dinlememişler, böylece haksızlık yapmış ve azabı hak etmişlerdir. Allah nasıl daha önceki zâlimleri cezâlandırmışsa bunları da cezalandıracaktır.

Rabbinin rahmetini onlar mı bölüştürüyorlar? Dünyâ hayâtında onların geçimliklerini aralarında biz taksim ettik ve onlardan kimini ötekine derecelerle üstün kıldık ki biri, diğerine iş gör dür ehilsin. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır. (Zuhruf: 63/32)

63/32'nci âyette Allah'ın, rahmetini taksime kimsenin hakkı olmadığını, dünyâ hayâtında onların geçimlerini taksim etmiş olan Allah'ın, peygamberliği de dilediğine verdiği belirtiliyor. Rahmet gerçi geneldir ama burada rahmet ile daha çok peygamberlik ile gelen vahy kasdedilmiştir. Herkesin içini bilen Allah, kimin peygamberliğe layık olduğunu bilir. Allah nazarında ululuk mal veya soy ile değil, ruh temizliği iledir. Kaldı ki Hz. Muhammed(s.a.v.) en şerefli bir soydan gelmişti. Yalnız babadan anadan yetîm kaldığı için zengin değildi. Yüce Allah vahyine onu lâyık görmüştür. Bu, Allah'ın lûtfudur. O dilediğine rahmetini lütfeder. O'nun rahmetini O'ndan başkası bölüştü-remez. "Allah insanları malca, kuvvetçe, kabiliyetçe, akılca birbirinden farklı yaratmıştır." Kimini güçlü, kimini zayıf, kimini zengin, kimini yoksul, kimini daha akıllı, kimini belli bir yönde daha kabiliyetli yaratmıştır ki insanlar birbirine muhtâcolup birbirine iş görsünler. Eğer insanlar arasında hiçbir fark olmayıp hepsi her bakımdan eşit, aynı derecede güçlü, aynı derecede akıllı, aynı derecede zengin olsaydı, artık kimse kimseye muhtacolmaz ve ihtiyacı olmayınca da kimse kimseye iş görmez, ekonomi gelişmez, toplumda ilerleme olmazdı. Bu malî farklar dünyâ işlerinin görülmesi içindir. Yoksa malca zenginlik, Allah katında insanın üstün olduğunu göstermez. Allah'ın rahmeti, insanların yığdıkları dünyâ malından çok daha hayırlıdır.

Burada dünyâ malının insana bir üstünlük sağlayamayacağı, sadece dünya düzeninin yürümesi, işlerin görülmesi için insanlar arasında farklar bulunduğu, zengin olmakla insanın ötekilerden üstün olamayacağı, Allah'ın rahmetinin —en büyük rahmet olan peygamberlik ve vahyin— dünyâ malından çok daha hayırlı olduğu anlatılıyor.

Toplum bireyleri birbirlerine muhtaçtır. Kiminin parası vardır, kiminin zekâsı daha çoktur. Kimi güçlüdür, kimi zayıf. Kiminin ilmi, kiminin sanatı vardır. Böyle farklı meziyetlere sahibolan insan oğulları birbirlerine muhtaçtırlar. Bu farkların bulunması, toplum düzeninin gereğidir. Ama para, mal, beden gücü insana ma'nevî bir üstünlük sağlamaz. Dünyâ malıyla zengin, fakirden üstün olamaz. Üstünlük takva iledir. Allah katında dünyâ malının hiçbir değeri yoktur.

Doğrusu biz sizi yeryüzünde yerleştirdik, orada size geçimlikler verdik; ne kadar da az şükrediyorsunuz! (A'râf: 39/10)

39/10'ncu âyette Allah'ın, insana olan lütüfları anımsatılmaktadır: Allah insanı yaratmış, yeryüzüne yerleştirmiş, orada ona yaşama imkânları bahsetmiştir. Bunlar, teşekkürü gerektiren büyük lütuflardır. Ama insan çok az şükreder.

 Orada sizin için ve (beslediğinizi sandığınız, fakat aslında) sizin beslemediğiniz kimseler için geçimlikler var ettik. (Hicr: 54/20) âyetinde de Allah'ın, yeryüzünde insanların hem kendilerine, hem de beslediklerini sandıkları, gerçekte kendilerinin değil, yine Allah'ın beslediği varlıklara (hizmetçilerine, hizmetlerinde çalıştırdıkları hayvanlarına) yaşama imkânları verdiği vurgulanmaktadır. Gerek insanların, gerek diğer canlıların geçimlerini, rızıklarını var var eden Allah'tır.

'Ayş  canlıya özgü yaşamdır. Hayâttan özeldir. Çünkü hayât, Allah, melekler ve canlı yaratıklar için kullanılır. Ama ma 'âş, hayvanlara (canlılara) özgü yaşamdır.

Hz. Peygamber (s.a.v.), asıl yaşamın, âhiret yaşamı olduğunu söylemiştir. ' Âhiret yaşamı üstüne yaşam yoktur."

AYN

Kızkardeşin ona bakacak birini size göstereyim mi? diyordu. Böylece seni annene geri verdik ki gözü aydın olsun, üzülmesin. Sen bir de adam öldürmüştün. O zaman da seni tasadan kurtarmış ve seni iyice denemiştik. Medyen halkı arasında yıllarca kaldın. Sonra belirlediğimiz bir vakitte bize geldin ey Mûsâ! (Tâhâ: 45/40)

Bu âyette geçen müennes zamirine muzâf 'ayn kelimesi, göz dediğimiz görme organıdır. Âyette: Fıravun'un emriyle İsrâîloğullarının doğan erkek çocukları öldürülüyordu. Allah, Musa'yı kurtarmak için annesine, çocuğu doğurunca bir sandığa koyup Nil ırmağına veya denize atmasını, hem Allah'ın, hem de İsrâîloğlu Musa'nın düşmanı olan Firavun'un onu alıp yetiştireceğini ilham etmişti. Allah'ın gönlüne attığı düşünce ile, annesinin sandığa koyup suya attığı Mûsâyı, Firavun ailesi görüp çıkarmış ve onu evlât olarak büyütmeğe karar vermişler, onu emzirmek için bir süt anne aramışlardı. Uzaktan Musa'nın durumunu gözetleyen kız kardeşi, onlara onu emzirecek bir kadın gösterebileceğini söylemiş ve Firavun ailesi, bilmeden Musa'nın annesini, Musa'ya süt annesi olarak tutmuşlardı. Böylece Allah'ın hikmetiyle Mûsâ, tekrar annesine kavuşturulmuş, Firavun'un evinde kendi annesinin sütünü emmiş ve şehzade gibi büyümüştü.

Aşağıdaki âyetlerde de tekil olarak 'ayn kelimesi geçmektedir:

Karşılaşan şu iki toplulukta sizin için bir ibret vardır: Bir topluluk Allah yolunda çarpışıyordu, öteki de nankördü, onları, gözleriyle kendilerinin iki katı görüyorlardı. Allah dilediğini yardımıyla destekler. Elbette (bunda) gözleri olanlar için bir ibret vardı. (Âl-i İmrân: 94/13)

O(Hak Kitâbı)nda onlara, cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılıklı kısas (ödeşme) yazdık. Kim bunu bağ iş lar( kısas hakkından vazgeçer)se o, kendisi için keffâret olur. Ve kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, işte zâlimler onlardır. (Mâide: 110/45)

110/45'nci âyet, Yahudilere emredilen etraf (vücud organları) kısasını hikâye etmektedir. Acaba Tevrat'tan nakledilen bu hükümler, Müslümanlar için de geçerli midir? Âlimlerin bir kısmına göre bu âyet ile daha önceki Kitâbların neshedilmeyen hükümlerinin, Müslümanlara da farz olduğunu gösterir. Çünkü yüce Allah, Tevrat'ta nûr ve hidâyet bulunduğunu söylemiştir. Eğer Tevrat, tamamen neshedilmiş olsaydı, onda nûr ve hidâyet bulunmazdı. Bu konuda ayrıntı için Kısas maddesine bakınız.

'Ayn'ın çoğulu 'uyun  ve a'yun dıır, Aşağıda her iki çoğul biçiminin geçtiği örnekler verilmiştir:

 (Şeytâna uymaktan, küfür ve isyandan) korunanlar ise cennetlerde, pınar başlarındadırlar. (Hicr: 54/45, Zâriyât: 67/15)

Bu âyetlerde de şeytanın sözüne uymayan, şirk ve küfürden korunanların cennete girecekleri; o bahçelerde şarıl şarıl akan su başlarında güven içinde yaşayacakları vurgulanıyor.

(Kendisine karşı) Nankörlük edilen(kulumuz)a (bizden) bir mükâfat olmak üzere (gemi), gözlerimizin önünde akıp gidiyordu. (Kamer: 37/14)

Nûh, kavminin yalanlaması karşısında bunalarak Allah'tan yardım isteyince Allah'ın yardımı yetişmiş, Nûh ve kendisine inananlar, bindikleri gemi ile kurtarılmış, onu yalanlayanlar, gökten boşalan ve yerden fışkıran sularla boğulmuşlardır.

Dilesek gözlerini silerdik de yola dökülürlerdi, ama nasıl görecekler? (Yâsîn: 41/66)

Gözlerimizin önünde ve vahyimiz gereğince gemiyi yap ve zulmedenler hakkında bana hitâbetme (onların kurtuluşu için bana yalvarma); onlar mutlaka boğulacaklardır!" (Hûd: 52/37)

37/37'nci âyette, Nuh'un yaptığı ve inananların bindiği geminin, Allah'ın gözetimi ve kontrolü altında akıp gittiği belirtilmektedir.

37'nci âyetin son cümlesinden anlaşılıyor ki Nûh, kavmini cezalandırmaması, onları affetmesi için Allah'a çok yalvarmıştır. Allah da Nuh'a, cezayı hak etmiş o imansızlar için yalvarmasının, bir yararı olmayacağını vahyetmiştir.

Biz de ona vahyettik ki: "Gözlerimizin önünde ve vahyimiz(öğretimimiz)le o gemiyi yap. Bizim buyruğumuz gelip de tandır kaynayınca her cinsten iki çift ve aileni de alıp ona sok. Yalnız onlar içinde alehylerine söz geçmiş (azabımıza uğrama hükmü giymiş) olanları bırak. O zulmedenler hakkında bana yalvarma; onlar, mutlaka boğulacaklardır! (Mü'minûn:

74/27)

74/27'nci âyette, yüce Allah'ın, Nuh'a, kendi gözetimi ve vahyi (ilhamı) ile bir gemi yapmasını, Tanrısal buyruğu gelip iş ciddîleşince her çeşit hayvandan birer çift ile, ailesi içinde azaba uğramayacakları gemiye bindirmesini, fakat haksızların kurtarılması için boş yere duâ etmemesini, çünkü onların boulacaklarını bildirdiği anlatılmaktadır.

 48- Rabbinin hükmüne sabret, çünkü sen, gözlerimizin önündesin (korumamız altındasın), Kalktığın zaman Rabbini övgü ile an. 49- Gecenin bir kısmında ve yıldızların ardından da O'nu teşbih et. (Tûr: 76/48-49)

76/48-49'ncu âyetlerde Hz. Muhammed(s .a.v.)e hitaben müşriklerin hareketlerine sabretmesi; kendisinin, Allah'ın gözleri önünde yani gözetimi altında bulunduğu; namaza durduğu veya öğle uykusundan uyandığı, yahut oturduğu yerden kalktığı zaman, gecenin bir kısmında ve yıldızların ardından Allah'ı överek tesbîh etmesi buyuruluyor.

 Elçi’ye indirilen(Kur'ân)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: "Rabbimiz, inandık, bizi şâhidlerle beraber yaz!" (Mâide: 110/83)

 110/83'ncü âyette, bir Hıristiyan topluluğunun, Allah'ın Elçisinin huzurunda Kur'ân dinleyip ağladıkları ve gerçeği kabul edip inandıkları anlatılmaktadır.

Acaba bunlar kimlerdir ve nereden gelmişlerdir? Medine'de bir Hıristiyan topluluğu yoktu. Bunlar, Allah'ın Elçisi ile görüşmek için başka yerden gelmiş Hıristiyanlardır. Sa'îd ibn Cübeyr'in anlattığına göre bunlar, Habeşistan'dan gelmişlerdi. Habeş Kralı Necâşî tarafından, Hz. Peyğamber'le görüşmek üzere gönderilmişlerdi. Hûdeybiye Barışından sonra, Ca'fer ibn EbîTâlib'le gelmişlerdi. Başka rivayetlere göre bunlar, Habeşistan'a giden Müslümanları görüp Kur'ân dinleyince Müslüman olmuş Habeş Hıristi-yanlarıdır, Hz. Peygamber'in yanına gelmemişlerdir. Kur'ân, onların Habeşistan'da, Kur'ân karşısındaki güzel tutumlarını anlatmaktadır

Adalet

Adavet

Adet

Ahlak

AkIb

Akım

Akr Ukr

Al

Amd

Amel

Ard

Ari

Asb

Asr

Aşer

Avl

Avn

Ayş Maişet

Ayn

BATN

 Allah her canlıyı sudan yarattı; onlardan kimi karnı üzerinde (sürünerek) yürür, kimi iki ayak üstünde yürür, kimi de dört (ayak) üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Çünkü Allah her şeye kadirdir. (Nûr: 102/45)

102/45'nci âyette Allah'ın, yeryüzünde deprenen her canlıyı sudan yarattığına, sudan yaratılan bu canlılardan kiminin batnı üzerinde süründüğüne, kiminin iki, kiminin dört ayak üzerinde yürüdüğüne dikkat çekiliyor. Ve Allah'ın, her şeyi yaratabilecek kudrette olduğu vurgulanıyor.

Hayvanların hepsinin bünyesinde su vardır. Daha önce bulutların oluşumu ve onlardan yağmurun nasıl yağdırıldığı anlatıldıktan sonra hayvanların da sudan yaratıldığı; böylece suyun, gerek bitkilerin, gerek hayvanların en önemli hayat kaynağı olduğu belirtiliyor. Keza canlıların çoğu nutfeden yaratılır. Hepsi demiyoruz, çünkü bölünme ile üreyen canlılar da vardır. Gerek nutfe ile, gerek bölünme ile üreyen canlıların temel elemanı sudur.

Karnı üzerinde yürüyen hayvanlar, tek hücrelilerden sürüngenlere kadar bütün canlıları kapsar. İki ayaklı, dört ayaklı hayvanlar yanında pek çok ayakları olan hayvanlar da vardır. Âyette, insanların en çok karşılaştıkları hayvanlara işaret edilmiştir. Bunların anılması, Allah'ın yaratma gücüne dikkati çekmek içindir.

 Mekke'nin göbeğinde, sizi onlara galip getirdikten sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi onlardan çeken O'dur. Allah, yaptıklarınızı görmektedir. (Fetih: 109/24)

109/24'ncü âyet, Hûdeybiye'deki bir vak'aya işaret ediyor: Allah'ın, Mekke'nin eteğinde müşriklerin ellerini Müslümanlardan, Müslümanların ellerini de müşriklerden çektiğini; her şeyi bilen ve gören Allah'ın, müşriklerin, Müslümanlara baskın yapıp onları yenmelerine fırsat vermediğini buyuruyor.

Âyetlerde geçen battı   görünenin karşıtı, gizli, kapalı olan, canlının karnıdır. Her şeyin görünen üst kısmına zahr, görünmeyen alt kısmına batn denilir. Zahir ve bâtın da açık ve gizli anlamında iki sıfattır. Duyularla algılanan şeye zahir, onlarla algılanmayan, gizli kalana da bâtın denilir:

BEDL-TEBDİL

Bedl, ibdâl, tebdil, tebeddül ve istibdâl: bir şeyi başka bir şeyle değiştirmek, bir şeyi başka bir şeyin yerine koymak demektir. Şimdi bu konuda bazı âyetlerden örnekler görelim:

BEDR

Nikâh çağına varıncaya kadar öksüzleri deneyin, eğer onlarda bir olgunluk görürseniz, mallarını kendilerine verin. Büyüsünler diye alıkoyup israf ile tez elden onların mallarını yemeğe kalkmayın. Zengin olan, çekinsin; yoksul olan da (malın muhafazası için gösterdiği çabaya ve ihtiyacına) uygun şekilde yesin. Onlara mallarını geri verdiğiniz zaman da yanlarında şâhid bulundurun. Hesapçı olarak da Allah yeter (O, her yaptığınızı hesâbet-mektedir). (Nisa: 98/6)

Bedr, bidâr: çabuk, sür'atli, hemen anlamlarına gelir. Dolunaya da bedr denilir. Bedr Medîne ile Mekke yolu üzerinde bulunan bir kasabanın adıdır. Büyük İslâm zaferinin kazanıldığı büyük savaş burada geçtiği için bu savaş, bu kasabanın ismini almıştır.

98/6'ncı âyette ise yüce Allah, yetimlerin, nikâh çağına varıncaya kadar denenmelerini, bu çağda aklî seçim gücüne erdikleri takdirde mallarının kendilerine verilmesini, ergenliğe ererler de malları elimizden gider düşüncesiyle bir an önce onların mallarını yemeğe kalkmamalarını, israf etmemelerini; zengin kişinin, himayesinde bulundurduğu yetimin malına hiç dokunmamasını, fakır kişinin ise temiz niyetle, aşırı gitmeden, israf etmeden, baktığı yetimin malından bir miktar yiyebileceğini; yetimlerin mallarının şahidler huzurunda onlara teslim edilmesini emretmekte ve en güzel hesapçının Allah olduğuna, Allah'ın herşeyi, görüp hesab ettiğine dikkati çekmektedir.

Nikâh çağına ermek, ergenliğe ermek demektir. Ergenliğe ermek de cinsel yeteneklere kavuşmaktır.

Bu âyeti kerîme, ergenlik çağına varıncaya kadar yetimlerin denenmesini, ergenliğe erdiklerinde rüşde yani iyiyi kötüyü seçme gücüne kavuşmuşlarsa mallarının kendilerine verilmesini emrettiğine göre yetîmin, kendi malında tasarruf hakkına sahib olması için yalnız ergenliğe ermesi yetmez, temyîz gücünü de kazanmış olması lâzımdır. Gaye, yetimlerin haklarını korumak, onların mallarının telef olmasını önlemektir. Yakınları olan velilerinin himayesindeki yetimlerin malları, velilerinin mallariyle karışık bulunabilir. Velî, kendi ekinleri, hayvanları ve ürünleriyle karışık bulunan yetimin hayvan ve ürünlerini kendi tarafına geçirebilir, onun hakkına tecâvüz edebilir. İşte yetîm malının tecavüzden korunması için bu âyetler indirilmiştir.

Âyetin belirttiği rüşd (olgunluk) yaşı konusunda çeşitli görüşler vardır.

İbn Abbâs ve Saîd ibn Cübeyr'e atfedilen bir görüşe göre dinini ve malını koruyacak düzeye gelmiş olan kimse rüşde ermiştir. Bazılarına göre fuhşiyattan ve israftan kaçınan da rüşde ermiş sayılır. Bu görüşler güzel olmakla beraber kesinlik belirtmez. Rüşd yaşının Kur'ân ve Sünnette açıkça belirtilmemiş olması, bunun müslüman müctehid ve yöneticilerinin takdirine bırakıldığını gösterir.

İbn Mâce'nin, Hz. Âişe (r.a.) yoluyla rivayet ettiği bir hadîse göre Allah'ın Resulü (s .a.v.) şöyle buyurmuştur: "Üç kişiden kalem kaldırılmıştır: (şu üç kişinin işlediği hatâ yazılmaz): Uyuyan kimse uyanıncaya kadar, küçük büyüyünceye kadar, deli akıllanıncaya yahut şifa buluncaya kadar."

BEKA

26- (Yer) Üzerinde bulunan her şey yok olacaktır. 27- Yalnız Rabbinin celâl ve ikram sahibi yüzü baki kalacaktır. (Rahman: 89/26-27)

Beka bir şeyin ilk hali üzere kalması, yok olmaması, kalıcı olması demektir. Fenâ'mn karşıtıdır. Beka kökünden fail ismi (sıfat) olan bakî, kalıcı demektir. Bakî  iki çeşittir: Biri kendi kendine var olan, varlığı ve bekası kendisine dayanandır ki yüce Allah'tır. Başkasıyla bakî, varlığı başkasına dayanandır ki Allah'tan başka her şey bakî biğayrih  tir. Her şeyin varlığı, ve bekası Allah'a dayanır.

Bâkîbillâh (Allah ile bakî) olan da iki çeşittir: Allah yok edinceye kadar kişisel varlığı devam eden. Göksel cisimler gibi. Kişisel varlığı değil, fakat türü, veya cüz'ü devam eden varlıklar. İnsan ve diğer canlılar gibi. Dünyada kişisel varlıkları kalıcı olmayıp âhirette kalıcı olanlar âhiret halkıdır.

89/26-30'ncu âyetlerde, yeryüzü halkının hep öleceği, yalnız celâl ve ikram sahibi Rabbin yüzünün kalacağı, Allah'ın ebedî dirilik, celâl ve ikram sahibi olduğu vurgulanmaktadır.

O'nun yüce vechi (yüzü) celâl ve ikram sahibidir. Yani O'nun zatının tebcîl edilmesi, O'na saygı gösterilmesi, isyan edilmemesi gerekir. O'nun keremi sonsuzdur. O çok ikram eder, dileyeni mahrum bırakmaz. Yalnız O'na tapmak, yalnız O'ndan dilemek lâzımdır. O'ndan başkasından dilemenin bir yararı olmaz. Çünkü kudret, haşmet ve ikram sahibi yalnız O'dur. Yalvaranların muradını verecek, dileğini kabul edecek O'dur. Baksanıza göklerde ve yerde bulunan bilinçli varlıklar, muratlarını hep O'ndan isterler, O'na yalvarırlar. O, her ân başka bir iş görür: Ya bir darda kalmışı kurtarır, ya tutsak ve köleyi özgürlüğe kavuşturur, ya hastaya şifa verir, ya bunalmışların imdadına yetişir.

26'ncı âyette yeryüzünde bulunan bütün canlıların öleceği bildirilmiştir. Fakat ölüm, hayâtın tamamen yok olması değil, başka bir hayatın başlangıcıdır. Ölüm ile yeni bir hayâta geçilir. Geçilir ki burada yapılan işlerin sonucu görülsün, herkes burada yaptığının hesabını versin.

 26- Bir zaman İbrahim babasına ve kavmine demişti ki: "Ben sizin taptıklarınızdan uzağım." 27-"Ben yalnız beni yaratana (taparım). Çünkü O, bana doğru yolu gösterecektir." 28- Ve bu sözü ardında kalıcı bir söz yaptı ki (insanlar Allah'a kulluğa) dönsünler. (Zuhruf: 63/26-28)

63/26-28'nci âyetlerde, peygamberlerin en büyüğü ve özellikle son üç din peygamberinin atası olan İbrahim örnek olarak anlatılıyor: İbrahîm, babasına ve kavmine, taptıkları şeylerden uzak olduğunu, kendisini yaratıp doğru yola ileten yüce Allah'tan başkasına tapmayacağını söylemiş ve bu tevhîd sözünü yerleştirmiş, ardından kalıcı bir söz ve inanç olarak bırakmıştı. Kendinden sonra gelen insanların bu inanca dönmelerini, şirki bırakıp Allah'a ibadet etmelerini istemişti.

Size verilen şeyler, dünyâ hayâtının geçimidir. İnanıp Rablerine dayananlar için Allah'ın yanında bulunan ödül ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır. (Şûra: 62/36)

62/36'ncı âyette de, dünyâ nîmetlerinin geçici olduğu, Allah'ın yanında bulunanların ise daha hayırlı ve kalıcı olduğu belirtilmektedir.

Mal ve oğullar dünyâ hayâtının süsüdür. Kalıcı olan güzel işler ise Rabbinin katında sevapça da daha hayırlıdır, umutça da daha hayırlıdır. (Kehf: 69/46)

69/46'ncı âyetlerde şu dünyâ hayâtının geçiciliği, mal ve çocukların, şu hayâtın bir süsü olduğu, asıl kalıcı olanın bunlar değil, iyi işler, güzel davranışlar, ibadetler olduğu belirtilmektedir.

Önceki âyetlerde mal ve çocuklarının çokluğu ile övünen inançsız insanın durumu ile, malı olmayan, fakat Allah'a son derece bağlı, inanmış insanın durumu anlatılmıştı. İşte o temsilin ardından burada da dünyâ varlıklarının övünmeğe değer olmadığı, çünkü bunların kısa bir süre sonra elden çıkacağı, bedenden ayrılan ruhla beraber âhirete gelmeyeceği, asıl insana yararlı, insanla beraber kalacak olan şeyin, insanın yaptığı güzel işleri, davranışları olduğu belirtilmekte ve dünya malına kapılan insan, güzel işlere, iyi ahlâka yöneltilmektedir.

Sizin yanınızda bulunan (dünyâ malı) tükenir. Allah'ın yanında bulunan ise kalıcıdır. Biz sabredenlerin karşılığını yaptıklarının en güzeliyle vereceğiz. (Nahl: 70/96)

70/96'ncı âyette de insanların yanında bulunan mal, mülk, bütün imkânlar tükenici, fakat Allah'ın katında bulunan nimetlerin kalıcı olduğu vurgulanmaktadır. İnsanların vereceği dünyâ malı tükenir, ama Allah'ın vereceği ödül tükenmez, süreklidir.

6- 'Âd (kavmi) ise uğultulu, azgın bir kasırga ile helak edildiler. 7- (Allah) Onu, yedi gece, sekiz gün ardı ardına onların üzerine saldı. O kavmi orada, içi boş hurma kütükleri gibi serilmiş görürsün. 8- Onlardan hiç geri kalan görüyor musun? (Hakka: 78/6-8)

78/6-8: 'Âd kavmi, yedi gece, sekiz gün birbiri ardınca esen gayet soğuk, gürültülü bir fırtına ile, içi çürüyüp boşalmış hurma kütükleri gibi devrilip öldürülmüşler, ardları kesilmiş, geriye onlardan hiç kimse kalmamıştır.

Rîh-i sarsar: Şiddetli sesle gürleyen veya çok soğuk fırtınadır. Bu fırtına, '"âtiyeh" yani azgın, karşı konulmaz bir fırtınadır. Hüsûm da masdar olabileceği gibi hâsim'in çoğulu da olabilir. Hasm, bir şeyi kökünden kesmek ve bir yarayı kurutmak için ardı ardına dağlamaktır. Rüzgârın hüsûm ile nitelendirilmesi, o kavmin kökünü kesmek için sürekli estiğini gösterir. Kamer Sûresi'nde  Sürekli, uğursuz bir gün" şeklinde geçmiştir. Hâmîm ve Secde Sûrelerinde  Uğursuz günlerde" buyurulmasına uygun olarak bazı müfessirler in, uğursuzluk anlamına geldiğini söylemişlerdir. Bu da köklerini kesecek, hiç hayırlarını bırakmayacak derecede uğursuz anlamına gelir. Bazıları da  in masdar olarak mef ulun leh olduğunu, köklerini kesmek için anlamına geldiğini söylemişlerdir. Berdu'l-'aceze, Husûm Fırtınası, Eyyâm-i Husûm tabirleri dilimizde de yaygındır

BELÂ     

Belâ': eskimek, çürümek demektir.  yolculuk onu çürüttü, perîşan etti" denilir.

 Nihayet şeytân ona fısıldayıp: "Ey Âdem, sana ebedilik ağacını ve yok olmayacak bir hükümranlığı göstereyim mi?" dedi. (Tâhâ: 45/120) âyetinde belâ, çürümek anlamındadır. Şeytân, çürümeyecek, yok olmayacak, ebedî bir hükümdarlık vâdederek Adem'i kandırmağa çalışmıştır. Aynı zamanda belâ, sınamak, denemek anlamına da gelir. İşte  orada her can, geçmişte yaptıklarını dener (yaptıklarının yararını ve zararını görür). Gerçek sahipleri olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler, kendilerinden kaybolup gider." (Yûnus: 51/30) âyetinde her canın, yaptığı işleri deneyeceği, sonucunu göreceği belirtilmektedir.

 Gerçekten bu, apaçık bir sınav idi. (Sâffât: 56/106)

 Biz  yeryüzündeki şeyleri, kendisine süs olsun diye yarattık ki onların, hangisinin daha güzel iş yaptığını deneyelim. (Kehf: 69/7)

 Bir topluluk, diğer bir topluluktan (sayıca ve malca) daha çok olduğu için, yeminlerinizi aranızda bozucu bir vasıta yaparak, ipliğini kuvvetli büktükten sonra çözen kadın gibi olmayın! Çünkü Allah, sizi bununla dener. Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri kıyamet günü size açıklayacaktır. (Nahl: 70/92)

Andolsun, sizi korku, açlık, mallar(ınız)dan canlar(ınız)dan ve ürünler(iniz)den eksiltmek gibi şeylerle deneriz; sabredenleri müjdele. (Bakara: 92/155)

Mallarınız ve canlarınız hususunda deneneceksiniz; sizden önce kendilerine Kitâb verilenlerden ve ortak koşanlardan çok incitici (sözler) duyacaksınız. Ama sabreder, korunursanız; işte bunlar, yapmağa değer işlerdendir. (Âl-i İmrân: 94/186)

Sâffât: 56/106, Kehf: 69/7, Nahl: 70/92, tbrâhîm: 72/6, Bakara: 92/155, Âl-i İmrân: 94/186. âyetlerde, belâ ve türevleri, denemek, sınamak anlamındadır.

ÂI-i İmrân: 94/186'ncı âyette, inananların, mallan ve canları hususunda denenecekleri, Kitâb ehlinden vu putataparlardan birçok incitici şeyler işitecekleri vurgulanmakta, bunlara sabredip korunmaları öğütlenmektedir.

Dünya, bir sınav evidir. Zaten Mülk Sûresi'nde ifade buyurulduğu üzere Yüce Allah, hayatı ve ölümü insanları sınamak için yaratmıştır. İnsanların, malları ve canları konusunda imtihan edilecekleri, bazı âyetlerde açıklanmıştır. Gerektiği zaman malını veya canını Allah yolunda feda etmeyen, imtihanı başarmış olmaz. Allah'ın hükmünün hakim olması için inananların daima cihad etmeleri, bu uğurda mallarını ve canlarını feda etmekten çekinmemeleri gerekir. Allah'ın dininin yayılması için yapılan mücadelede müslumanlar hem puta tapan, maddî dünyâdan başka hiçbir şey kabul etmeyen maddeci dinsizlerden, hem de Kitâb ehlinden birçok incitici söz, olumsuz, kinci propaganda işitecekler, birçok işkence de göreceklerdir. Ama mü'minler, sabrettikleri, günâhlardan korundukları, Allah'ın buyruklarına uydukları takdirde eninde sonunda zafere ulaşacaklardır. Bu ulvî dava, sabır ister, fedakârlık ister, hattâ kurban ister. Her şeyi göze alıp hak dâvayı canla başla savunanlar zafere ulaşırlar. Bunlar, yapılması gereken önemli işlerdir.

Yüce Allah, bu âyetlerle Müslümanları dünyadan el etek çekmeğe değil, cihad ederken başa gelen olaylara katlanmağa, iradelerini gevşetmemeğe, daima tahammül göstermeğe, sabretmeğe sevk etmektedir. Çünkü irade ve sabır, her güçlüğü yenebilecek iki önemli unsurdur.

Râğıb'a göre teklifler birkaç bakımdan belâ(smav)dır.

1) Evvelâ yapma açısından bedene güç geldiği için teklifler belâ(sı-nav)dır.

2) Allah'ın, insanları tekliflerle sınadığı belirtilmiştir .

Andolsun biz sizi deneyeceğiz ki içinizden cihâdedenleri (güçlüklere) sabredenleri bilelim ve söylediğiniz sözlerin (doğru olup olmadığını) sınayalım." (Muhammed: 99/31)

3) Allah Taâlâ, kullarını kâh sevindirici, kâh da üzücü şeylerle dener:

Onları yeryüzünde topluluklara ayırdık. Onlardan kimi iyi kişilerdi, kimi de alçak! Belki dönerler diye onları iyiliklerle de, kötülüklerle de sınadık." (A'râf: 39/168),

Her nefis, ölümü tadacaktır. Biz sizi sınamak için şerre de hayra da müptelâ kılıyoruz. Ve (sonunda) bize döndürüleceksiniz."(Enbiyâ: 73/35),   

 Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek, onun halkını -yalvarıp yakarsınlar diye- mutlaka yoksulluk ve darlıkla sıkmışızdır." (A'râf: 39/94),

 Senden önce de ümmetlere elçiler gönderdik. (İnkârlarından dönüp bize) Yalvarsınlar diye onları darlık ve sıkıntı ile yakalayıp cezalandırmıştık." (En'âm: 55/42),  

Yoksa siz, sizden önce geçenlerin durumu başınıza gelmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? Onlara öyle yoksulluk ve sıkıntı dokunmuştu, öyle sarsılmışlardı ki, nihayet peygamber ve onunla birlikte inananlar: "Allah'in yardımı ne zaman?" diyecek olmuşlardı. İyi bilin ki, Allah'ın yardımı yakındır." (Bakara: 92/214)

Gizlilerin (ortaya dökülüp) yoklanacağı gün. (Tank: 36/9)

36/9'cu âyette, âhirette serîre'lerin, yani gizlilerin, ruhların yoklanacağı, gizli düşüncelerin ortaya çıkacağı belirtilmektedir.

Belâ kökünden ifti'âl vezni ibtilâ  da imtihan etmek anlamına geldiği gibi, bir belâya tutulmak, kötü bir şeye alışmak, ondan kurtulamamak anlamına da'gelir. Mübtelâ, belâ ile, sıkıntılarla denenmekte olan kişidir.

Râğıb, şöyle diyor: "Mihnet (Allah'ın belâ ve sıkıntılarla sınaması) sabrı, minha (lütuf ve nimetlerle sınama) şükrü gerektirir. Sabrın gereklerini yerine getirmek, şükrün gereklerini yerine getirmekten kolaydır. Bundan

dolayı minha, mihneden daha büyük bir sınavdır. Bunun içindir ki Hz. Ömer: 'Darrâ' (ıkıntı, güç şeyler) ile sınandık, sabrettik. Ama serrâ' (sevindirici şeyler) ile sınandık, şükredemedik.', 'Kim, kendisine dünyâ bol verilir de onun Allah'tan bir sınav olduğunu bilmezse aldanmıştır' demiştir.

, kavmine demişti ki: "Allah'ın üzerinizdeki nimetini hatırlayın, O sizi Firavun soyundan kurtardı. Onlar sizi işkencenin en kötüsüne koşuyorlar, oğullarınızı kesiyorlar, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda Rabbinizden size büyük bir imtihan vardı. (İbrâhîm: 72/6) âyetinde her iki sınava da işaret bulunmaktadır.

 Onlar sizi işkencenin en kötüsüne koşuyorlar, oğullarınızı kesiyorlar, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı." kısmında mihnete (belâya, sıkıntıya);  O sizi Firavun soyundan kurtardı." kısmında da minhate (lütuflara) işaret vardır.

İnsanın birini ibtilâsı, önce onun dayanıklılığını ölçmek, sonra bilinmeyen bir şeyi öğrenmek içindir. Allah için bu mânâda imtihan söz konusu değildir. Allah'ın bilmediği, imtihanla öğreneceği bir şey yoktur. Allah'ın ibtilâsı (sınaması), kişinin iç durumunu ortaya çıkarmak içindir. İşte

Bir zaman Rabbi İbrahim'i birtakım kelimelerle imtihan etti, o da onları tamamladı." (Bakara: 92/124) âyeti, Allah'ın, İbrahim'in iyi halini ortaya çıkarmak üzere onu imtihan ettiğini bildirmektedir

 1-Allah ve Elçisinden, andlaşma yaptığınız müşriklere ihtardır.2- Dört ay daha yeryüzünde dolaşın, bilin ki siz, Allah'ı âciz bırakamazsınız ve Allah, kâfirleri rezil, perişan edecektir! 3- En büyük Hac günü, Allah ve Elçisinden insanlara duyurudur: Allah ve Elçisi puta tapanlardan uzaktır. Eğer tevbe ederseniz, bu sizin için daha iyidir. Ve eğer dönerseniz bilin ki siz Allah'ı âciz bırakacak değilsiniz! (Ey Muhammed) Kâfirlere acı bir azabı müjdele. (Tevbe: 113/1-3)

113/1-2'nci âyetlerde yüce Allah, Müslümanlara, Allah ve Elçisinin, müşriklerden uzak olduğunu; andlaşma yapmış oldukları müşriklerle Allah ve Elçisinin bir ilişkisi kalmadığını bildirmekte; Müslümanlarla andlaşması bulunan müşriklere dört ay süre tanımaktadır. Onların dört ay yeryüzünde güven içinde gezebileceklerini, fakat Allah'ı âciz bırakamayacaklarım (O'nun buyruğunun yerine gelmesine engel olamayacaklarını), Allah'ın, inkâr edenleri perişan edeceğini bilmelerini buyurmaktadır. Böylece müşriklere dört ay düşünme payı verilmektedir. Bu süre içinde ya gerçeğe dönecekler veya savaşı göze alacaklardır.

3'ncü âyette de En Büyük Hac günü, Allah ve Elçisi'nin, müşriklerden uzak olduğunun; tevbe etmedikleri takdirde acı bir şekilde cezalandırılacaklarının duyurulması emredilmektedir.

Bür', berâ ve teberrî  kötü şeyden uzak olmaktır. Berî': suçsuz demektir, çoğulu bure'â' (rfıjd ve berî'ûn (dy^dur.  

Güneşi doğarken görünce: "Budur Rabbim, bu daha büyük!" dedi. (O da) batınca dedi ki: "Ey kavmim, ben sizin (Allah'a) ortak koştuğunuz şeylerden uzağım." (En'âm: 55/78) âyetinde, çeşitli kanıtlarla Allah'ın birliğine ulaşan Hz. İbrahim'in, putatapar kavmine, onların Allah'a ortak koştukları şeylerden uzak olduğunu söylediği anlatılmaktadır.

  (Onların durumu) Tıpkı şeytânın durumuna benzer ki insana "İnkâr et" dedi. (İnsan) İnkâr edince de: "Ben senden uzağım, ben âlemlerin Rabbi Allah'tan korkarım!" dedi. (Haşr: 95/16)

95/16'ncı âyette, Yahudilere yardım va'deden münafıklar ile onların yardımına güvenen Yahudilerin durumu, tıpkı insanı kandırıp inkâra yönelten, insan inkâr edince de âhirette ondan el çekip: "Ben senden uzağım, ben âlemlerin Rabbi Allah'tan korkarım" diyen şeytânın durumuna benzetilmektedir. Nasıl şeytân, sonuçta ayarttığı insandan uzak durur, onu yapayalnız bırakırsa bu münafıklar da ayarttıkları insanlardan uzak durmuş, onları yapayalnız bırakmışlardır.

Kim bir hatâ, ya da günâh işler de sonra onu bir suçsuzun üstüne atarsa, muhakkak ki büyük bir iftira ve açık bir günâh yüklenmiş olur. (Nisa: 98/112) âyetinden anlaşıldığı üzere berV suçsuz, masum kimsedir.

Eğer onlar seni yalanladılarsa de ki: "Benim yaptığım bana, sizin yaptığınız size. Siz benim yaptığımdan uzaksınız, ben de sizin yaptığınızdan uzağım!" (Yûnus: 51/41)

Suçsuz anlamındaki beri kelimesinin hem tekil, hem de çoğul şeklinin geçtiği 51/41'nci âyette Hz. Muhammed Aleyhisselâm'a, kendisini yalanlayanların hareketlerine üzülmemesi, "Benim yaptığım bana, sizin yaptığınız size. Siz benim yaptığımdan sorumlu değilsiniz, ben de sizin yaptığınızdan sorumlu değilim" demesi emrediliyor. Hz. Muhammed'in görevi duyurmaktır. O duyurma görevini yaptıktan sonra fısk ve fücurunda direnen inatçıların yaptıklarından sorumlu değildir.

ibrahim'de ve onunla beraber bulunanlarda sizin için güzel bir örnek vardır Donlar kavimlerine "Biz sizden ve sizin Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi(n taptıklarınızı) tanımıyoruz. Siz, bir tek Allah'a inanıncaya kadar sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve nefret belirmiştir" demişlerdi. Yalnız İbrahim'in babasına: "Senin için mağfiret dileyeceğim, fakat Allah'tan gelecek bir şeyi senden savamam" demesi hariç. "Rabbimiz, sana dayandık, sana yöneldik. Dönüş(ümüz) sanadır!" (Mümtehine: 111/4)

111/4'ncii âyette, Allah uğrunda kavim ve kabilesini terk etmiş olan İbrâhîm ailesinin örnek alınması emredilmektedir. Çünkü onlar inkarcılardan uzak durmuşlar ve yalnız Allah'a inanıncaya dek onları sevmeyeceklerini söylemişlerdi. İbrâhîm ve kendisine inananlar hep Allah'a dayanmış, O'na yönelmiş, Allah'a niyaz ederek kendilerini kâfirlere fitne yapmamasını, yani kendilerini kâfirlerin işkencesine ma'ruz bırakmamasını, onların baskı ve işkencesiyle kendilerini imtihan etmemesini dilemişlerdir.

  İşte uyutanlar, uyanlardan uzak durdular; azabı gördüler, aralarındaki bağlar kesildi. (Bakara: 92/166)

92/166'ncı âyette, Allah'tan başka şeylere tapanların, âhiretteki durumları canlandırılmaktadır. Orada kendilerine tanrı diye yalvarılanlar, kendilerine yalvaranlardan teberrî edecek, yani uzak duracaklar; tapılanlarla tapanlar arasındaki bütün bağlar kopacaktır. Âyetin asıl esprisi, âhirette Allah'tan başka hiç kimsenin bir yararının olmayacağını vurgulamaktır. Tapılan şey insan olsun, put olsun, melek olsun, peygamber olsun değişmez. İnsan, kendi eylemleriyle değerlendirilir. İnsanı kurtaracak olan yalnız yüce Allah'tır. O'ndan başka hiç kimse insana yardım edemez. Çünkü âhiret, mutlak adalet yeridir, orada kayırma, iltimas yoktur. Hak Taâlâ, her kulunu eylemleriyle değerlendirir. Dilerse kulunu bağışlar, dilerse azâbeder. Kulları için O'ndan daha merhametli biri de yoktur, olamaz. Eğer kul, korunacak, acınacak tipten ise Allah ona zaten acır. Eğer azabı kesin hak etmiş ise, günâh kirlerinden temizlenmesi gerekiyorsa onu bir çeşit olgunlaştırma süreci olan azâb aşamalarından geçirir. O, her şeyi bilir, her şeyi yerli yerince yapar. O'nun huzurunda kimse ağzını açıp bir şey söylemeğe veya birine yan çıkmağa cesaret edemez

37- Göklerin, yerin ve ikisi arasında bulunanların Rabbi, çok merhametli (Rab). O'nun (izni olmadan) huzurunda konuşamazlar. 38- O gün Rûh ve melekler, sıra sıra dururlar. Ancak Rahmân'ın izin verdiği konuşabilir, o da doğruyu söyler." (Nebe': 80/37-38),

 109- O gün Rahmân'ın izin verip sözünden hoşlandığı kimseden başkasının şefâ'ati fayda vermez. 110- O, onların önlerindekini ve arkalarındakini (geçmişlerini ve geleceklerini) bilir; onlar ise bilgice O'nu kavrayamazlar. 111- Bütün yüzler, o diri ve yöneticiye boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen perişan olmuştur. 112- Kim inanarak iyi olan işlerden yaparsa artık o, ne zulümden, ne de hakkının çiğnenmesinden korkar." (Tâhâ: 45/109-112)

Bari'  Allah'ın sıfatlarındandır.

Mûsâ kavmine demişti ki: "Ey kavmim, sizler, buzağıyı (tanrı) edinmekle kendinize zulmettiniz; gelin Yaratıcınıza tevbe edin de nefislerinizi öldürün. Bu, Yaratıcınız katında sizin için daha iyidir. (Bu suretle O,) Sizin tevbenizi kabul buyurmuş olur. Çünkü O, öyle bağışlayıcı, öyle merhametlidir. (Bakara: 92/54) âyetinde Hz. Musa'nın, kendi gıyabında buzağıya tapmış olan kavmine, Bâri'lerine, yani kendilerini yaratan Allah'a tevbe etmelerini öğiit-lediği anlatılmaktadır.

 O, yaratan, var eden, (varlığa getirdiklerine) biçim veren Allah'tır. En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde bulunanların hepsi O'nun ululuğunu anarlar. O, aziz (mutlak galip), hakim(hükümdar, her şeyi hikmetle yapan)dır. (Haşr: 95/24)

95/24'ncü âyette Allah'ın beş sıfatı anılmaktadır. Halik, Bari', Musavvir, Aziz ve Hakim. Allah Hâlik tir: Halik iki anlama gelir: Biri takdir

etmek, yani eşyanın bütün ayrıntılarıyla miktar ve mertebelerini belirlemektir. İkincisi yok olan şeye varlık vermek, örneği, benzeri olmadan bir şeyi yaratmaktır. Bazen bir şeyden, başka bir şeyi icâdetmek anlamında da kullanılır. Fakat buna daha çok inşâ denilir. Yaratıklara nisbet edilen en yüksek sanatlar gerçekte Allah'ın onlara nasip ve takdir ettiği keşif ve inşâ'dan ibarettir.

Allah, müşriklerin ortak koştukları şeylerden, çocuk, yardımcı sahibi olmaktan, eksik sıfatlardan uzaktır.

Bâri' dir: Yoktan var edendir. Yaratıklara beriyye, yaratana da

bari' denir. Yahut halik takdîr eden, bari' takdir ettiğini (tasarladığını) yapan, yerine getirendir. Her düşündüğünü yapabilen yalnız Allah'tır.

Musavvir dir: Suret verir, yaratıklarını, istediği biçime sokar, dilediği biçimde yaratır.

En güzel isimler O'nundur. Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nu tesbîh eder, O'nun sânının eksik sıfatlardan uzak olduğunu söyler. "O'nu teşbih etmeyen, yüceliğini anmayan hiçbir şey yoktur, ama siz onların

teşbihini anlamazsınız."

BEREKET

(O) Ülkelerin halkı inanıp (kötülüklerden) korunsalardı, elbette üzerlerine gökten ve yerden bolluklar açardık; fakat yalanladılar, biz de onları kazandıklarıyla yakaladık. (A'râf: 39/96)

39/96'ncı âyette ülkeler halkının, cezalara uğramasının nedeni açıklanmaktadır İnanmadıkları, Allah'a yönelmedikleri için Allah onları sıkıştırmıştır. Eğer onlar inanıp Allah'a yönelselerdi, Allah onların üzerine gökten ve yerden bolluklar açardı. Bol, bereketli yağmurlar verir, bol ürünler bitirirdi. Fakat Allah'ın âyetlerini yalanladıkları için Allah onları cezalandırdı.

Dediler ki: "Allah'ın işine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizdedir, ey ev halkı! O, övülmeğe lâyıktır, iyiliği boldur." (Hûd: 52/73)

52/73'ncü âyette, ileri yaşında bir çocuğunun olacağı müjdelenen Hz. İbrahim'in karısının, bu yaşta çocuğu olacağına hayret etmesine meleklerin verdiği yanıt anlatılmaktadır: Melekler Allah'ın, rahmet ve bereketlerine erdirdiği bu ev halkına, Allah'ın işine şaşmamalarını, O'nun dilediğini yapacağını söyleyerek İbrâhîm ve karısını, çocukları olacağına inandırmışlardır.

Bu âyetlerde geçen bereket , berk  kökünden bir isimdir. Berk, devenin dizlerini yere koyup çökmesidir. Bir yerde birikip durmak anlamına da gelir. Su birikintisine birke  denilir. İşte bu kökten gelen bereket bir şeyde İlâhî hayrın bulunması, bolluk demektir.

Şimdi bu kelimenin çeşitli türevlerinin geçtiği âyetleri inceleyelim:

 Hor görülüp ezilmekte olan milleti de içini bereketlerle

donattığımız yerin, doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbinin İsrâîloğullarına verdiği güzel söz, sabretmeleri yüzünden tam yerine geldi.

Firavun'in ve kavminin yapageldiği şeyleri ve yükseltmekte oldukları sarayları (ve bahçeleri) de yıktık. (A'râf: 39/137)

39/137'nci âyette, Mısır'da ezilmekte olan İsrâîloğullannı, Allah'ın, bereketli kıldığı ülkenin doğularına ve batılarına egemen kıldığı, onları ezen Firavun ve adamlarını da yaptıkları haksızlıklar yüzünden yıkıp mahvettiği bildirilmektedir. Bu âyetin tefsiri konusunda ayrıntı için İsrâîloğulları maddesine bakınız.

9- Eksiklikten uzaktır O (Allah) kigecenin bir vaktinde kulunu, âyetlerimizden bir bölümünü, kendisine göstermemiz için, Mescid-i Harâm'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya yürüttü. Gerçekten O, işitendir, görendir. (İsrâ: 50/1)

Bu âyette, Allah'ın, âyetlerinden bir kısmını kulu Muhammed'e göstermek için geceleyin onu, Mescid-i Harâm'dan, çevresi bereketli kılınan Mescid-i Aksâ'ya götürdüğü bildirilmektedir. Mescid, secde, ibâdet edilecek yerdir. Mescid-i Haram, Ka'be'dir. Ka'be'nin kendisine Mescid-i Haram dendiği gibi, Harem denen çevresine de Mescid-i Haram denir. Ayetten, Hz. Mu-hammed'in, Ka'be'nin yanında bulunduğu sırada olayın vukubulduğu anlaşılır.

 Onlarla, içinde bereketler yarattığımız kentler arasında, açıkça görünen kentler var ettik ve bunlar arasında yürümeyi takdir ettik: "Oralarda geceleri ve gündüzleri güven içinde yürüyün" (dedik). (Sebe': 58/18)

58/18'nci âyette geçen "bereketli kentler" Arzı Mukaddes veya San'â (Yemen) kentleri olarak tefsir edilir. Buraların San'â kentleri veya Mekke olması daha muhtemeldir. Çünkü Şâm ve Kudüs, Yemen'e çok uzaktır. Yemen'den Kudüs'e sefer güçtür. Oysa Me'rib ile San'â arasında çok kasaba olduğu gibi Me'rib'le Mekke arasında Kızıldeniz şeridi boyunca meskûn bölgeler çoktur. Yüksek sıradağların dizildiği bu şeritte bahçeler, ormanlar boldur. Gerek Hac, gerek ticâret amaciyle Yemen'den Mekke'ye, Mekke'den Yemen'e seferler yapılırdı. Hicazlılar kış aylarında daha çok Yemen tarafına giderlerdi. Bu hususa Kureyş Sûresi'nde de işaret edilmiştir.

Sebe’ Yemen'deki San'â yöresinde bulunan bölgenin adıdır. Esasen bir kabile adı iken bu kelime, zamanla kabilenin oturduğu bölgenin adı olmuştur. Bu bölgenin başkenti Me'rib idi. Vaktiyle bu kavmin başında Şurahîl kızı Belkîs Kraliçe idi. Gerek bu kavmin, gerek ülkenin adı Tevrat'ta Hz. Süleyman ve Seba Melikesi öyküsünde birkaç kez geçmektedir: I. Krallar, onuncu bab.

Seba ülkesinin çekirdeğini oluşturan bölge ikiye ayrılmıştı. Orta Ye-men'in dağlık bölgesini kaplayan yüksek bölge ve bu bölgenin doğu ve güney doğusunda uzanan Edne Vâdîsi. Çevreye yağan yağmur suları, içinden bir derenin de aktığı, denizden 1100 metre yüksekliğindeki bu vadiye toplanıp alçak bir araziden geçer, Balak Dağı kayalarının arasından akar, Rub'u'1-Hâlî çölünün batı uzantısı olan Ramlat Sabatain'de kaybolur. Irmağın Balak Dağı kayalıklarında açtığı yolun ağzında Seba başkenti Me'rib bulunur. Irmağın, Balak Dağı'na girdiği noktanın, baraj yapımına çok uygun olması, hemen gerideki vadinin sulanmasına imkân veriyordu.

Rivayete göre Belkis zamanında buraya yapılan ve vadinin suyu ile beslenen ve otuz çıkışı bulunan baraj ile vadinin sağ ve solundaki tepeciklerde bahçeler yetiştirilmişti. Bu bölge o kadar güzel, havası o kadar latifti ki insanı rahatsız edecek sivri sinek, karasinek gibi haşerat yoktu. Çünkü denizden içeride, oldukça yüksekte bulunup iklim mu'tedil idi. Hattâ İslâm kaynaklarına göre bahçeler o kadar verimli idi ki başındaki sepetiyle bahçelere giren kadının, hiç elini ağaçlara değdirmeden, ağaçlardan düşen meyvalarla, başındaki sepeti dolardı

BERZAH

 99- Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman: "Rabbim, der, beni geri döndürünüz! 100- Ki terk ettiğim dünyâda yararlı bir iş yapayım." Hayır, bu onun söylediği bir sözdür. Ötelerinde tâ diriltilecekleri güne kadar bir berzah vardır. (Mü'minûn: 74/99-100)

74/99-100'ncü âyetlerde haktan yüz çeviren insanlardan birine ölüm

dünyâya dönmeyi temenni edeceği, fakat kıyamete kadar arkalarında bir berzah (engel) bulunduğu, geri dönemeyeceği belirtiliyor.

Berzah, iki şey arasında bulunan engel, perde demektir,  

19-  İki denizi salıverdi, birbirine kavuşuyorlar, 20- Aralarında bir engel vardır, birbirine geçip karışmıyorlar."

Bizden bir insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içine düşmüş oluruz" dediler. (Kamer: 37/24)

Beşere   üst deridir. Alt deriye edeme denilir. Beşere'nin çoğulu beşer ve ebşâr'dır. Öteki hayvanların aksine, kıllarının altından derisi göründüğü, derisi öteki hayvanlar gibi fazla kıllı olmadığı için insana beşer

denmiştir. Beşerin tekili ve çoğulu birdir. Ancak ikili beşereyndir.

 Şu iki adamın kavmi bize kölelik ederken, şimdi biz kalkıp bizim gibi iki insana mı inanacağız?' dediler. (Mü'minûn: 74/47) âyetinde Firavun ve adamlarının, kendileri gibi bir beşer olan Mûsâ ve kardeşine inanmayacaklarını söyledikleri belirtilmektedir.Kur'ân-ı Kerîm'de insanın görünen bedeni beşer kelimesiyle ifade edilmiştir.

 25-"Bu, sadece, bir insan sözüdür." 26-Onu Sekar'a sokacağım. 27-Sekar'ın ne olduğunu sen nereden bileceksin? 28-(Geride bir şey) Komaz, bırakmaz (her şeyi yakıp yok eder). 29-Durmadan deriler kavurur. (Müddessir: 4/25-29)

4/25-29'ncu âyetlerde, düşünüp taşınıp Hz. Muhammed(s.a.v.)e vah-yedilen sözlere, eskiden gelen bir büyü veya etkili bir büyü deyip Peygamberi yalanlayan adamın; önüne gelen her şeyi yakan, geriye hiçbir şey bırakmayan, derileri kavurarak insanın biçimini bozan, değiştiren, ondokuz acımasız muhafızın yönetimindeki Sekar'a yani, cehenneme atılacağı vurgulanıyor.

Rabbin meleklere demişti ki: nBen çamurdan bir insan yaratacağım." (Sâd: 38/71)

Kur'ân-ı Kerîm'in iniş sırasına göre ilk defa burada insanın yaratılış öyküsüne işaret edilmiştir. Allah, meleklere, çamurdan bir beşer yaratacağını söylemiştir.

Ve O, sudan bir insan yarattı da onu nesep ve sıfır kıldı. Rabbin, her şeye gücü yetendir. (Furkan: 42/54)

42/54: Sudan, yani menîden insan yaratıp onlar arasında kan ve hısımlık bağları kuran Allah'tır. İnsanlar birbirine ya neseb veya hısımlık bağıyla bağlıdırlar. İnsanın usul ve fiirûu ile kan akrabası, nesebidir. Evlenmek ile kurulan akrabalık da hısımlıktır. İşte insanlar bu nesep ve hısımlık bağlarıyla birbirine bağlıdırlar. Onlar arasında bu ilişkileri yaratan Allah'tır.

 (Kentliler) Dediler ki: "Siz de bizim gibi insandan başka bir şey değilsiniz. Rahman bir şey indirmemiştir. Siz sadece yalan söylüyorsunuz" (Yâsîn: 41/15)

41/15'nci âyette, dini tebliğ için giden havarilere, gittikleri kent halkının: "Siz de bizim gibi insanlarsınız" deyip onları kabul etmedikleri anlatılmaktadır.

 Çünkü onlara elçileri, açık deliller getirirlerdi, fakat onlar, "Bir insan mı bize yol gösterecek" deyip inkâr ettiler ve yüz çevirdiler. Allah da (hiçbir şeye) muhtaç olmadığını gösterdi. Allah zengindir, övülmüştür. (Teğâbün: 107/6)

107/6'ncı âyette, inkâr edenlere, geçmiş milletlerin sonuçlanndan ibret almaları öğütlenmektedir. O milletler de kendilerine gelen peygamberleri: "Bunlar da bizim gibi insandır. Bir insan mı bize yol gösterecek?" diyerek reddetmişler, onlardan yüz çevirmişler, Allah da onları kendi hallerine bırakmıştı. Zaten Allah'ın, onların inanmalarına, ibâdetlerine ihtiyacı yoktur, O zengindir. Bütün kâinat O'na hamdetmektedir.

 De ki: "Ben de ancak sizin gibi bir insanım. Bana, tanrınızın bir

tek Tanrı olduğu vahyediliyor. O'na doğrulun (O'na yönelerek işlerinizi düzeltin), O'ndan mağfiret dileyin. (O'na) Ortak koşanların vay haline!" (Fussilet: 61/6, Kehf: 69/110) âyeti, insanların beşerlikte eşit olduğunu anlatmaktadır. Ancak ilim ve güzel eylemler gibi manevî açıdan beşer bireyleri arasında farklar vardır. İşte peygamberleri diğerlerinden ayıran, vahiy ile ma'nevî ilimlerin onlara akmasıdır.

Oruç gecesi, kadınlarınıza yaklaşmak, size helâl kılındı. Onlar sizin elbisenizdir, siz de onların elbisesisiniz. Allah, sizin kendinize yazık etmekte olduğunuzu bildi de tevbenizi kabul edip sizi affetti. Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için yaz(ıp takdir etmiş ol)duğunu arayın; şafağın beyaz ipliği siyah iplikten ayırdedilinceye kadar yeyin, için; sonra tâ gece oluncaya dek orucu tamamlayın; mescidlerde ibâdete çekilmiş iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar, Allah'ın (yasak) sınırlarıdır, bunlara yaklaşmayın. Allah, insanlara âyetlerini böyle açıklar ki korunup sakınsınlar. (Bakara: 92/187)

92/187: İlk zamanlarda oruçlu, akşam iftar ettikten sonra uyumamak ve yatsıyı kılmamak şartıyla gece yiyip içebilirdi. Ama iftardan sonra uyur, ya da yatsıyı kılarsa artık yiyip içemez, münâsebette bulunamazdı. Müslümanlardan bir kısmı, yorgunluk dolayısıyla gece bir şey yemeden uyur, ertesi akşama kadar aç kalır, perişan olurdu. Öyle anlaşılıyor ki bazı müs-lümanlar, zaman zaman uyuduktan sonra yeme yasağı dışına çıkmışlar, yüce Allah onlara acıyarak bu şartlan hafifletmiştir. Âyetin iniş sebebi hakkında şöyle bir olay anlatılır:

Ensârdan bir adam (Ebu Sırma veya Kays ibn Sırma), akşamleyin Hz. Peygamber'in yanma gelir. Orucun hayli yıpratmış olduğu bu adama Hz. Peygamber, perişan durumunun sebebini sorar. Adam der ki:

—Ya Resûlallah, gündüzün akşama kadar hurma topladım. Akşam karım bana yemek versin diye eve geldim, fakat o da yemek yapmakta gecikti. Öyle uyumuşum. Uyandırdılar, fakat artık bir şey yemek haram olmuştu.

Orada bulunan Ömer de ayağa kalkıp:

—Ya Resûlallah, dedi, ben de buna benzer bir şeyden dolayı sana özür dileyeceğim. Son yatsıyı kıldıktan sonra karıma yaklaştım. Hz. Peygamber:

—Yapmamalıydın ey Ömer, dedi.

 Başka adamlar da kalkıp buna benzer şeyler yaptıklarını itiraf ettiler. İşte bunun üzerine bu âyet indi

BETK

Betk (kiAül), bett ile yakın anlamlı bir sözcük olup kesmek anlamındadır. Ancak bu kelime, betten farklı olarak organ ve saç kesmek anlamında kullanılır.  (seyfun batik organ kesmede kullanılan bıçağa denilir. Bett  ise ipi ve bağı kesmek anlamındadır.

 117- O(Allah'a ortak koşa)nlar, O'nu bırakıp birtakım dişilerden başkasına yalvarmıyorlar ve onlar, (hayırsız) âsi şeytândan başkasına yalvartılıyorlar. 118- (O şeytân) Ki Allah ona la'net etti ve o da, "Elbette senin kullarından belirli bir pay alacağım" dedi. 119- "Onları mutlaka saptıracağım, mutlaka onları boş kuruntulara sokacağım ve onlara emredeceğim: hayvanların kulaklarını yaracaklar; onlara emredeceğim Allah'ın yaratışını değiştirecekler!" Kim Allah'ın yerine şeytânı dost tutarsa, muhakkak ki açık bir ziyana uğramıştır. (Nisa: 98/117-119)

98/119'ncu âyette işaret buyurulan hayvanların kulaklarını yarma, Allah'ın yaratışını değiştirme şöyle olurdu: Araplar, bir dişi deve beş defa doğurur, beşincisi erkek olursa Bahire dedikleri o hayvanı putlarına adarlar, kulağını yarıp salıverirler, artık onu hizmette kullanmazlar, su ve otlaktan menetmezler, kesmezlerdi.

Hayvanın kulağını yarmak, Allah'ın yarattığı tabii biçimini bozmak, onu çirkinleştirmektir. "Allah'ın yaratışını değiştirecekler" cümlesi, Allah'ın yarattığı doğal şekli değiştirecekler, demektir. Bu, fıtratı değiştirme, bozma, çirkinleştirmedir. Tek Allah'a kulluk etmek demek olan İslâm da tabiî, insanın yaratılışına uygun dindir. Buna şirk karıştırmak da fıtratı bozmak anlamına gelir. Yüce Allah: "Sen yüzünü, Allah'ı birleyici olarak doğru dîne çevir: Allah'ın, insanları yarattığı fıtrata (yaratılış yasasına) uygun olan dine. Allah'ın yaratması değiştirelemez. İşte doğru din, odur."

BİNÂ-MESKEN

Allah O’dur ki arzı size durulacak yer, göğü de bina yaptı; sizi biçimlendirdi, biçimlerinizi de güzel yaptı. Ve sizi güzel rızıklarla besledi. İşte Rabbiniz Allah budur. Bütün âlemleri yaratan Allah, ne yücedir! (Mü'min: 60/64)

60/64: Şu dünyâyı insanların ve canlıların üzerinde durup yaşamalarına uygun yapan Allah'tır. Gök de bir binanın tavanı gibi canlıları korumaktadır. Bilindiği gibi dünyâmız ekseni çevresinde döner, eğer üzerinde bulunan cisimleri Dünyâya bağlayacak bir güç olmasaydı insanların ve canlıların Dünyâ'nın üstünde durmaları mümkün değildi. Cisimler uzaya savrulurlardı. Ama Allah'ın, Dünyâ'ya koyduğu emir (çekim gücü), üzerinde yaşayan varlıkları Dünyâ'ya bağlamakta, onları Dünyâ üstünde tutmaktadır. Dünyâ'ya bu gücü veren, onu canlıların yaşamasına uygun hale getiren Allah'tır.

Gök yüksek anlamına gelir. Yerden yüksek olan her kâinat cismi gök sayılır. Yeri bir kılıf gibi saran atmosfer tabakası da göktür. Yerin tavanı durumunda olan bu tabaka, uzaydan gelen ışınları süzer, canlılara yararlı hale getirir. İşte bu tabaka bir tavan gibi Dünyâ üstünde yaşayan canlıları korumaktadır. Bunları yapan, anne karnında döllenmiş yumurtayı (zigotu) üreterek biçimlendiren, bir tek hücreden çeşitli karakterde hücreler üretip el, ayak, göz, kulak, kalb, mide, akciğer, karaciğer gibi iç ve dış organları, milyarlarla, trilyonlarla ölçülen sinir ağlarını gayet meharetle birbirine bağlayıp düşünce ve duyular sistemini kuran, her canlıyı kendine özgü karakter ve şekliyle yaratan, sonra bütün canlıları ve insanları güzel rızıklarla besleyen Allah'tır. İşte tapılması gereken Allah budur. "Âlemlerin Rabbi Allah, ne yüce, ne kutludur!" cümlesinde Allah'ın, yalnız insanları değil, bütün canlıları yaratıp beslediğine, yalnız bir kavmin, bir ümmetin değil, bütün insanların ve canlıların sahibi olduğuna işaret vardır.

O (Rabb) ki yeri, sizin için döşek, göğü de bina yaptı. Gökten su indirdi, onunla size rızık olarak çeşitli ürünler çıkardı. Öyleyse siz de, bile bile Allah'a eşler koşmayın. (Bakara: 92/22)

92/21: Allah, muhteşem yıldızlar içinde dünyayı, yaratıkların en şereflisi kıldığı insanlara arzı (yer yuvarlağını) yatak gibi rahat bir ikamet yeri, göğü de tavan gibi onu koruyan, besleyen hârika bir eser yapmıştır. İnsan için yer taban, gök tavan, tüm yeryüzü onun için konuttur. İnsanları beslemek için gökten indirdiği yağmur ile, çeşit çeşit meyvalar, ürünler çıkarmıştır. O halde bizi yaratan, şu dünya evine yerleştiren ve bizi çeşitli rızıklarla besleyen Allah'a neden başkasını ortak koşalım? Oturduğumuz dünya evi O'nun, yediğimiz rızık O'nun, varlığımız O'nun. Bizi besleyen, yaşatan, yöneten başka bir yaratıcı yoktur. Kâinatta ne varsa hep O'nun yaratıklarıdır. O'nun yaratıklarını O'na ortak koşmamız, akıl alır şey değildir. Kulluk yalnız Allah'a yapılır, yalnız O'na tapılır.

92/22'nci âyette geçen "endâd", eş, zıdd anlamındaki nidd'in çoğuludur. Masdar olarak nedd ise kaçmak, dağılmak, bâ harfi cerriyle kullanıldığı zaman birinin kötülüğünü söylemek anlamlarına gelir. Âyette bile bile Allah'a benzerler, eşler, ortaklar koşmak yasaklanmaktadır. İnsanlar, kendilerinde birtakım gizli güçler bulunduğunu sandıkları insanlara, canlı ve cansız varlıklara tapmak, onlardan meded ummak suretiyle onları tanrılaştırmalar; tanrılıkta Allah'a eş yapmışlardır. Arap müşrikleri arasında bu, açıkça görüldüğü gibi Uzeyr'i veya İsa'yı Allah'ın oğlu sayan Yahûdî ve Hıristiyan mezheplerinde de kapalı olarak görülmüştür. Kapalı şirk denen bu tanrılaştırma, şeyhlerini Allah'ın yardımcısı, gaybı bilir, dünyâyı yönetir telakki eden bazı cahil tasavvuf tarikatlerinde de bol bol görülmektedir. Bu kimselerin, şeyhlerine karşı tutumları ve inançları, câhiliyye Araplarının şirkinden pek farklı değildir. Çünkü Kur'ân, Allah'tan başkasının gaybı bilemeyeceğini ve O'ndan başkasından yardım beklenmeyeceğini vurgularken bazı insanlar, tıpkı Allah'a duâ eder gibi yatırlara duâ edip dilek dilemekte, bazı tarikat mensupları da şeyhlerine her şeyin ayan olduğuna, müridin her halini bileceğine, isterse mürîdi büyük nimetlere ulaştıracağına inanırlar; Allah ile beraber şeyhlerine de yalva-rırlar."Destûr! ya pîr!" derler. Hattâ bunlar arasında Allah'ın, dünyânın yönetimini şeyhinin eline verdiğini söyleyenlere dahi rastladım. Şimdi bu adamın, Hz. Peygamber'in mücadele ettiği müşrik ile ne farkı vardır?

İnsanların, kendi düşünceleri, akıl yürütmeleri ile koydukları helâl ve haramı Allah'ın hükmü olarak kabul etmek de, bu hükmü koyanı tanrılaştırmak, Allah'a nidd yapmak demektir. Nitekim Peygamber (s.a.v.) kendisini ziyarete gelen Adiy ibn Hâtem'e: "Hahamlarını ve râhiblerini, Allah'tan ayrı rabler edindiler, Meryem oğlu Mesîhi de."

BUĞZ

Kim o gün savaşmak için bir tarafa çekilmek, ya da başka bir birliğe katılmak dışında arkasını döner(kaçar)sa o, Allah'tan bir gazaba uğrar, onun yeri cehennemdir, o ne kötü varılacak bir yerdir! (Enfâl: 93/16)

93/ 16'ncı âyette, savaş taktiği gereği veya başka bir birliğe katılıp çarpışma amacı olmadan korkaklıkla düşmanın önünden kaçanların, Allah'ın gazabına uğrayıp cehenneme gidecekleri bildiriliyor.

Gazab, kalbin bir şeyden nefret etmesi, tiksinmesi, uzak durması, ona kızmasıdır. Gazab, sevginin tam karşıtıdır. Çünkü sevgi de kalbin bir şeye eğilim duyması, ona doğru çekilmesi demektir. Bağda' gazab kökünden yapılmış sıfat isimdir. Bu da aşırı kızmak anlamına gelir. Aşağıdaki âyetlerde gazab ve türevlerinin kullanılışını göreceğiz:

Hani siz demiştiniz ki: "Ey Mûsâ, biz bir yemeğe dayanamayız, bizim için Rabbine du'â et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden, soğanından çıkarsın." (Mûsâ): "İyi olanı, daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Bir şehre inin, orada size istediğiniz var," demişti. Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu; Allah'ın gazabına uğradılar. Öyle oldu, çünkü onlar, Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. İsyana daldıkları, sınırı aştıkları için bunu hak ettiler. (Bakara: 92/61)

  Allah'ın, kullarından dilediğine lütfuyla (vahiy) indirmesini çekemeyerek, Allah'ın indirdiğini inkâr etmek için kendilerini ne alçak şeye sattılar da gazab üstüne gazaba uğradılar. İnkâr edenler için alçaltıcı bir azâb vardır. (Bakara: 92/90)

 Nerede olsalar, onlara alçaklık (damgası) vurulmuştur (ezilmeğe mahkûmdurlar). Meğer ki Allah'ın ahdine ve (inanan) insanların ahdine sığınmış olsunlar. Allah'ın gazabına uğradılar ve üzerlerine miskinlik damgası vuruldu (yoksulluk içinde ezildiler). Böyle oldu, çünkü onlar Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar, haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı ve çünkü isyan etmişlerdi, haddi aşıyorlardı. (Al-i İmân: 94/112)

92/61, 90; 94/112'nci âyetlerde de Yahudilerin, Allah'ın âyetlerine karşı nankörlük etmeleri, haksız yere peygamberleri (din büyüklerini) öldürmeleri, isyan etmeleri ve sınırı aşmaları, dünyâ çıkarı için dinlerinin özünden ayrılmaları yüzünden Allah'ın gazabına uğradıkları belirtilmektedir.

ibrahim'de ve onunla beraber bulunanlarda sizin için güzel bir örnek vardır; onlar kavimlerine "Biz sizden ve sizin Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi(n taptıklarınızı) tanımıyoruz. Siz, bir tek Allah'a inanıncaya kadar sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve nefret belirmiştir" demişlerdi. Yalnız İbrahim'in babasına: "Senin için mağfiret dileyeceğim, fakat Allah'tan gelecek bir şeyi senden savamam" demesi hariç. "Rabbimiz, sana dayandık, sana yöneldik. Dönüş(ümüz) sanadır!" (Mümtehine: 111/4)

111/4'ncü âyette yüce Allah, Müslümanlara, Allah uğrunda kâfir kavim ve kabilesinden ayrılan ve onlara karşı yüreklerinde sevgi beslemeyen Hz. İbrahim ile beraberindekileri örnek almalarını bildirmektedir. Onlar: "Biz sizden ve Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız, sizi tanımıyoruz. Yalnız Allah'a inanıncaya kadar sizinle bizim aramızda düşmanlık ve nefret belirmistir" demişlerdi. İşte onların bu davranışları ve sözleri Müslümanlara örnektir. "Yalnız İbrahim'in, babasına, ' Ben senin için Allah'tan mağfiret dileyeceğim' demesi örnek değildir". O, çok şefkatli İbrahim'in, babasının inanmasını umarak söylediği bir sözdü. Söz verdiği için babasına mağfiret dilemiş: "Ya Rabbi, sapıklardan olan babamı bağışla!"

BURHAN

A- Burhan

Burhan, fu'lân vezninde masdar olup bir şeyi kanıtla açıklamaktır. Bürhe de bir zaman sünesidir. Burhan, bir şeyin varlığını veya sözün doğruluğunu ispat eden en güçlü delildir. Çünkü deliller beş çeşittir: Birincisi kesin doğruluğu; ikincisi kesin yanlışlığı belirtir. Üçüncüsü doğruya daha yakın olanı, dördüncüsü yalana daha yakın olanı belirtir. Beşincisi de yarı yarıya doğru ve yanlışı gösterebilen delildir.

Yahut yaratmağa kim başlıyor, sonra onu (kim) iade ediyor (ölüp ortadan kalkan şeyleri yeniden yaratıyor)? Sizi gökten ve yerden kim rızıklandırıyor? Allah ile beraber başka bir tanrı mı var? De ki: "Eğer doğru iseniz delilinizi getirin." (Nemi: 48/64)

48/64: Yaratmağa ilk defa başlayan, sonra onu eski haline koyan ve yeniden yaratan O'dur. Her şeyi ilk defa O yaratmıştır. Yaratılanlar ölünce onları yeniden yaratır. Bu kâinatı ilk defa yaratan Allah, âhirette yeni bir âlem, bir düzen yaratacaktır. O'nun için zorluk söz konusu değildir. Eğer böyle bir şey varsayılsa, bir şeyi ilk defa yaratmak, onu ikinci kez yaratmaktan zordur. Bir şeyi ilk defa yaratanın, onu bozup yeniden yaratması daha kolaydır. Çünkü yaptıkça alışkanlık kazanır. Ama Allah için zorluk söz konusu olamaz. Âhirette yeniden dirilmeyi kabul etmeyenlere bir cevap olan 64'ncü âyet, bu kâinatı ilk defa yaratanın, insanları yeniden yaratacağını vurgulamaktadır.

İnsanları ve diğer canlıları gökten ve yerden besleyen Allah'tır. Daha önceki âyette Allah'ın, rüzgârları, yağmurun habercisi olarak gönderdiği belirtilmişti. Bu âyette de Allah'ın, yağmur aracılığı ile ölü toprağa can verdiğine işaret edilerek gökten yağan yağmurla bitkiler, meyvalar yaratıp insanları ve öteki canlıları beslediği bildiriliyor. Gökten verilen rızık, Allah'ın rahmeti olan yağmurdur. Çünkü gıda, su ile topraktan olur. Ekilen dânenin, toprak ve su ile beslenmesi suretiyle meydâna gelir. Demek ki Allah, canlıları gökten yağan yağmurla, yerdeki toprağın yetiştirdiği ürünlerle beslemektedir. Yahut Allah'ın, gökten bizi beslemesi, üstümüzden sarkan ağaçların meyvaları ve yeryüzündeki bitki ürünleriyle beslemesi anlamına gelir.

 Allah'ın yaptığı bu işler, sorular şeklinde insanlara yöneltiliyor ve her âyetin sonunda Allah ile beraber başka bir tanrının olamayacağı, inkâr tarzındaki bir soru ile vurgulanıyor. Son âyette de Allah'a ortak koşanlar, söyediklerini kanıtlamağa çağırılıyor.

Daha önce de söylediğimiz gibi Araplar, kâinatı Allah'ın yarattığını, hastalara, bunalmışlara O'nun yardım ettiğini, yağmuru O'nun yağdırdığını, yaratıkları O'nun beslediğini biliyorlardı. Bundan dolayı onlara, bu işleri kimin yaptığı soruluyor. Onların cevâbı, "Bu işleri yapan Allah'tır" olacaktır. Çünkü böyle inanıyorlardı. Nitekim 'Ankebût Sûresi'nin 61-63'ncü âyetlerinde onların, bu işleri Allah'ın yaptığını söyledikleri anlatılmaktadır. İşte onlara, bu işlerin hepsini Allah yaptıktan sonra O'nun yanında başka tanrılara tapmanın anlamsız olduğu vurgulanıyor.

 Elini  koynuna sok, kusursuz olarak bembeyaz çıksın. Ve kanadını korkudan kendine çek. İşte bunlar, Firavun'a ve onun adamlarına (göstermek için) Rabbinden sana verilen iki delildir. Çünkü onlar yoldan çıkan bir kavim olmuşlardır. (Kasas: 49/32)

49/32'nci âyette, Allah'ın buyruğuyla Musa'nın koynuna sokup çıkardığı elinin, parıl parıl parlamağa başladığı, ejderha olan asâ ile birlikte iki mu'cizenin, peygamberliği açık biçimde ispat eden iki kanıt olduğu belirtilmekte ve bu kanıtlarla birlikte Firavun'a ve adamlarına gidip o yoldan sapmışları hak yola çağırmasının Musa'ya emredildiği vurgulanmaktadır.

 \y\£: Her ümmetten bir şâhid çıkarırız: "Delilinizi getirin!" deriz.

Gerçeğin Allah'a âidolduğunu bilirler ve uydurdukları şeyler kendilerinden sapıp gider. (Kasas: 49/75)

49/75'nci âyette de müşriklerin halini tasvir eden bir kıyamet sahnesi sunulmaktadır

Yüce Allah, suçluları duruşmaya almıştır. Bütün milletler bu duruşmada mevcuttur. Her millete de kendi içinden bir şahid (tanık) getirmiştir. Çünkü şâhidsiz mahkeme âdil olmaz. Ümmetlerin tanıkları, onlara gönderilen peygamberlerdir. Her milletin peygamberi, o millete tanıklık edeceği gibi Hz. Muhammed (s.a.v.) de kendi ümmetine tanıklık edecektir: "Her ümmetten bir şâhid, seni de bunlara şâhid getirdiğimiz zaman (halleri) nice olur?'

Batn

Bedl Tebdİl

Bedr

Beka

Bela

Beraet

Bereket

Berzah

Beşer

Betk

Bİna Mesken

Buğz

Burhan

 CAR, CİVAR

(Bkz. Komşu)

Allah'a kulluk edin, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya, akrabaya, öksüzlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yan(ınız)daki arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara iyilik edin. Allah, kurumlu, böbürlenen insanları sevmez. (Nisa: 98/36)

Câr  civâr dan yapılmış bir isimdir. Civar, çevre, yöre, bir şeyin yanı, etrafı demektir. Bu kökten gelen câr sözcüğünün birçok anlamı vardır. Asıl temel anlamı, kişinin yanına, himayesine girip güvence içinde yaşamaya hak kazanan kimsedir. Çöl yasasına göre yabancı biri, bir ülkede güven içinde yaşayabilmesi için birinin himayesine sığınmak, koruması altına girmek, beraberinde bulunmak zorunda idi. İşte bu anlamdan hareketle kişinin yanında, beraberinde oturan kimseye câr denmiştir. Câr, ev komşusu, iş komşusu, ortak, yardımcı, kadının cinsel organı, erkeğin poposu anlamlarına da gelir. Fakat câr deyince ilk akla gelen, komşu anlamıdır.

Âyette gerek akraba olan komşuya, gerek ev komşusuna iyilik edilmesi emredilmektedir. İbn Manzûr'un açıklamasına göre el-câru zî'l-kurbâ: aynı yerde beraber oturduğunuz akrabânızdır. Akrabanız, başka bir şehirde de yaşamış olsa, onun akrabalık civarına saygı göstermeniz gerekir. el-Câru'l-cunub ise akraba olmayan, kişinin yanında oturan kimsedir. Civar hakkına saygı ile o insanı korumak, kişinin görevidir

CEDEL

57- Meryem oğlu, bir misâl olarak anlatılınca hemen kavmin, ondan ötürü yaygarayı bastılar: 58-"Bizim tanrılarımız mı hayırlı, yoksa o mu?" dediler. Bunu sâdece tartışma için sana misâl verdiler. Doğrusu onlar, kavgacı bir toplumdur. (Zuhruf: 63/57-58)

Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerde anlattık. Ama insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür. (Kehf: 69/54)

63/57-58'nci âyetlerde Hz. îsâ, bir öğüt (ibret) olarak anlatılınca müşriklerin, gürültü koparıp yüz çevirdikleri, kendi tanrılarının ondan hayırlı olduğunu söyledikleri anlatılıyor. Bu misâli sırf tartışmak için öne attıkları, çünkü onların kavgacı bir toplum oldukları vurgulanıyor.

69/54'ncü âyette de bu Kur'ân'da insanlara her türlü benzetmelerle, temsillerle gerçeğin anlatıldığı, fakat insanın bir türlü gerçeği kabul etmediği, Kur'ân'a itiraz için tartışıp durduğu belirtiliyor ve insanın çok cedelci (tartışmacı) olduğu vurgulanıyor.

Cedel karşıdaki ne üstün gelmek amacıyla tartışmak demektir.

Cedel kelimesinin temel anlamı, ipi güçlendirmek için bükmektir. Cidal tartışma demektir. Bu anlam da yine kelimenin temel anlamıyla ilgilidir. Çünkü tartışmacılardan her biri, kendi ipini büküp sağlamlaştırmaya (kendi düşüncesini üstün getirmeğe) çalışır. Ya da kelimenin kök anlamı sura' (güreşrne)dir. Nasıl güreşçilerden her biri rakibini yenmeğe çalışırsa,

tartışmacılardan her biri de söz düellosunda rakibini yenmeğe çalışır. Bundan dolayı tartışmaya cidal denmiştir.

Şimdi kelimenin çeşitli türevlerinin geçtiği âyetlerden örnekler üzerinde duralım:

Dediler ki: "Ey Nûh, bizimle mücâdele ettin. Hem bizimle mücâdelede çok ileri gittin. Eğer doğrulardan isen haydi bize, bizi tehdîdettiğin şeyi getir!" (Hûd: 52/32)

ibrahim'den korku gidip kendisine sevinç gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmağa başladı (onlardan azabı kaldırmamızı veya hafifletmemizi rica ediyordu). (Hûd: 52/74)

Hûd: 52/32'nci âyette kavminin, Nuh'a, kendileriyle çok tartıştığını, eğer doğru ise kendilerini tehdîdettiği azabı getirmesini söyledikleri; 74'ncü âyette de İbrahim'in, Lût kavmine azâbetmemeleri için meleklerle tartıştığı anlatılmaktadır.

Görmediniz mi Allah, göklerde ve yerde bulunan şeyleri size boyun eğdirdi ve size zahir ve bâtın (dış ve iç; görülen, görülmeyen; bildiğiniz ve bilmediğiniz) ni'metlerini bol bol verdi? Yine de insanlardan kimi var ki ne bilgisi, ne yol göstereni ve ne de aydınlatıcı bir Kitabı olmadan Allah hakkında tartışır (durur). (Lokman: 57/20)

57/20'nci âyette göklerde ve yerde bulunan varlıkları insanlara boyun eğdiren, onlara açık ve gizli olarak bol bol nimetler veren Allah olduğu halde hâlâ bazı insanların hiçbir esasa dayanmadan körü körüne Allah hakkında tartışmaları kınanmaktadır.

 Onlardan önce Nûh kavmi ve onlardan sonra gelen kollar da yalanladı. Her millet, elçisini yakalamağa yeltendi; hakkı gidermek için boş şeyler ileri sürerek tartıştılar. Bu yüzden onları yakaladım. (Bak işte) Azabım nasıl oldu?! (Mü'min: 60/5)

60/5: Onlardan önce Nûh kavmi ve daha sonra gelen milletler de peygamberlerine karşı koymuşlardı. Her millet, gelen peygamberi engellemeğe, onun getirdiği gerçeği batıl ile yok etmeğe çalışmıştı ama onlar peygamberlere engel olamadan Allah onları yakalayıp helak etmişti. Allah'ın onları nasıl çetin bir cezaya çarptırdığı bilinmektedir.

Hikmetle ve güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve onlarla en güzel biçimde mücâdele et. Kuşkusuz Rabbin, işte yolundan sapanları en iyi bilen O'dur ve O, yola gelenleri de en iyi bilendir. (Nahl: 70/125)

70/125: Allah yoluna hikmet ve güzel öğütle çağırmayı ve en güzel biçimde mücâdele etmeyi emreden bu âyet, İslâm davet prensibini ortaya koymaktadır. Konu itibariyle yine kendi kendine helâl ve haram hükümler koymayı kınayan âyetlere bağlıdır. Bu tür yasaklar koyan müşrikleri, Allah yoluna, yani yalnız Ofnun koyduğu helâl ve haram hükümlere uymaya çağırırken hikmet ve güzel sözle çağırmayı emretmektedir. Çünkü bilgisiz, hik-metsiz, kaba davetle, taassupla hareket etmenin bir yararı olmaz. Ancak hikmet, tatlı dil gönülleri etkiler, insanları yumuşatır, yoldan çıkmışları yola getirir.

Burada dikkat edilecek husus şudur: Allah yoluna sadece hikmetle, güzel öğütle davet edilmesi emredilmiştir. Çünkü mücâdele, davet metodu değildir. Mücâdelenin amacı karşıdakini susturmaktır. Hasım cevap vermeyip susabilir ama gönlü kabul etmez. Onun için âyette mücâdele, yani cedel, davet metodu yapılmamış, Allah yoluna sadece hikmetle ve güzel öğütle çağırılması ve en güzel biçimde mücâdele edilmesi buyurulmuştur.

CEM’

A- Cem Kelimesinin Kur'ân'daki Anlamı:

Cem': toplamak, bir araya getirmek, biriktirmek demektir. Şimdi cem' kökü ve türevlerinin geçtiği âyetlere bakalım:

İnsan kendisinin kemiklerini bir araya toplamayacağımızı mı sanıyor? 4-Evet, toplarız, onun parmak uçlarını düzenlemeğe gücümüz yeter. (Kıyamet: 31/3-4)

31/3'ncü âyette Allah'ın, insanın kemiklerini bir araya toplamaya, 4'ncü âyette de onun parmak uçlarını düzenlemeğe kadir olduğu, yemîn ifadesiyle vurgulanmaktadır. İnsanın daha büyük uzuvları varken Allah'ın, parmak uçlarını düzenlemeğe kadir olduğunu söylemesinde elbette bir hikmet vardır. Parmak uçlarındaki çizgiler her şahsa göre değişir. Hiçbir insanın parmak ucu çizgileri, diğerininkine uymaz. Bundan dolayı cinayet ve hırsızlık gibi olaylarda parmak izleri, failin tesbiti konusunda önemli bir delildir. Âyette Allah'ın, parmak uçlarını düzenlemeğe kadir olduğu belirtilmekle her insanı ötekinden ayıran en belirgin özelliklerden birine işaret edilmiş ve bu izlerin nasıl bir incelik ve özellik taşıdığına, nasıl mehâretle yaratıldığına dikkat çekilmiştir.

İlmin tesbitine göre insan, henüz annesinin karnında üç aylık cenîn iken cildin üzerine bu çizgiler çizilmektedir. Karakter belirtileri olan bu çizgiler, üçüncü ayın başında cenînin derisine çizilmeğe başlar, sonunda tamamlanır. Bütün deride bulunan bu çizgiler, insandan insana farklıdır. Milyarlarca insan, her biri ayrı çizgilere sahip. İkiz kardeşlerin dahi çizgilerinde fark vardır. İnsanlar görünürde birbirine benzerler, hele ikizler birbirinin aynı gibi görünürler.

Ama mutlaka birini diğerinden ayıran özellikler, başkalıklar vardır. İnsanda, hayvanda ve bitkide bu kadar benzeme ve bu kadar başkalık. Aradaki kan ve hücre bağlarına karşın, kardeş kardeşinden, baba oğlundan, kız annesinden farklı çizgiler taşır. "Biçim verenlerin en güzeli Allah'ın şâni yücedir!"

3 ve 4'ncü âyetlerin açık anlamından, âhirette insanların, cisimleriyle birlikte diri İtilecekleri anlaşılır. Kur'ân'ın zahirinde hasrın cisimle olacağına dair kanıtlar daha çok olmakla beraber ruhanî olacağına dair kanıtlar da vardır. Bundan dolayı bu mesele, kelâmcılar arasında tartışma konusu olmuştur.

Bazılarına göre ölen cesed çürür, başka maddelere dönüşür. Âhiret yaratılışı, hesap ve azabı ruhadır, cesede değildir. Bazılarına göre de Allah herşeye kadirdir. Allah ruhları tekrar cesedlere sokup cesedleri diriltecektir

CENH-CÜNÂH      

Elini böğrüne sok; bir hastalık olmadan, ayrı bir mu'cize olarak bembeyaz bir durumda çıksın. (Tâhâ: 45/22)

Elini koynuna sok, kusursuz olarak bembeyaz çıksın. Ve kanadını korkudan kendine çek. İşte bunlar, Firavun'a ve onun adamlarına (göstermek için) Rabbinden sana verilen iki delildir. Çünkü onlar yoldan çıkan bir kavim olmuşlardır." (Kasas: 49/32)

Tâhâ: 45/22, Kasas: 49/32'nci âyetlerde yüce Allah'ın, Hz. Musa'ya, elini cenahına soktuğu takdirde, bir mu'cize olarak elinden bir ışık parlayacağını buyurduğu anlatılmaktadır.

Cenah kanat, bir şeyin yanı, yan tarafıdır. Geminin iki kanadı, askerin iki kanadı, vâdînin iki kanadı söylemleri, anılan şeylerin iki tarafını, kıyısını gösterir. Herhangi bir şeyin veya canlının çabuk hareket etmesi de mecaz olarak kanat ile ifade edilir. Meselâ "Deve kanatlandı, at kanatlandı" denilir. Bu söylem, devenin ve atın uçarcasına koştuğunu belirtir.

23- Rabbin, yalnız kendisine tapmanızı ve anaya babaya, iyilik etmenizi emretti. İkisinden birisi, yahut her ikisi, senin yanında ihtiyarlık çağına ulaşır(ihtiyarlık zamanlarında senin yanında kalırlar)sa sakın onlara "Öf!" deme, onları azarlama! Onlara güzel söz söyle. 24- Onlara acımadan dolayı, küçülme kanadını indir, (onlara karşı alçak gönüllü ol) ve: "Ey (her varlığı terbiye edip yetiştiren) Rabbim! Bunlar, beni küçükken nasıl (acıyıp) yetiştirdilerse sen de bunlara (öyle) acı!" de. 25- Rabbiniz içlerinizdekini daha iyi bilir. Eğer siz iyi kişiler olursanız şüphesiz O, tevbe edenleri bağışlayandır. (İsrâ: 50/23-24)

 50/23-24: Allah insana yalnız kendisine tapmasını, anne ve babaya da iyilik etmesini, ihtiyar annesi veya babası, yahut her ikisi yanında bulunan kimsenin, onları incitmemesini, onlara "öf!" dahi dememesini, tatlı söz söylemesini, alçak gönüllü, itaatli davranıp acımasını ve onların sağlık ve mutluluğu için duâ etmesini emretmiştir.

"Öf!" usanç belirten bir kelimedir. İnsan üzerine konan tozu, veya külü üfleyerek elbisesinden uzaklaştırır. İşte "öf" sözcüğü buradan doğmuş, sonra hoşa gitmeyen şeyleri belirtmek için kullanılmıştır.

50/24'ncü âyette  Acımadan oluşan alçalma kanadını indir" ifadesi, istiaredir. Kuş, iki kanadıyla uçar. Kanatlar yükselip alçalmak suretiyle kuşun uçmasını sağlar. Züll de ikiye ayrılmaktadır Biri insanı alçaltır, diğeri yükseltir. Burada kasdedilen, insanı alçaltan züll değil, yükselten züll'dür. İşte istiare olarak insanı yükselten züll için cenah (kanat) kullanılmış, şöyle denmiştir: Rahmete erebilmen için, ya da ana babana acımandan dolayı, Allah katında seni yükseltecek olan zülFü kullan, alçakgönüllü, saygılı ol!.

Bu âyette Allah'a kulluktan sonra ana babaya iyilik emir veya tavsiye edildiği gibi Lokman Sûresi'nin 14'ncü âyetinde de Allah'a şükürden sonra ana babaya iyilik tavsiye edilmiştir. Allah'a kulluk veya şükürden sonra ana babaya iyiliğin tavsiye edilmesi, insan üzerinde Allah'ın hakkından sonra ana baba hakkının geldiğini gösterir. Allah'ı bir bilip O'na kulluk etmek ne kadar önemli ise, ana babaya iyilik etmek de o kadar önemlidir. Çünkü Allah insanın yaratıcısıdır, ana baba da yaratmanın sebepleridir. Bu bakımdan her şeyin başında Allah'ın birliğini tanıyıp O'na kulluk etmek, sonra da ana babaya iyilik etmek lâzımdır. Hz. Peygamber (s.a.v.) üç defa: "Burnu yerde sürünsün!" demiş. "Kimin yâ Resulallah?" diye sormuşlar. "İhtiyar ana babasından biri, yahut her ikisi yanında bulunduğu halde onların rızâsını kazanarak cennete giremeyenin!" demiştir

CESED       

Andolsun Süleyman'ı denedik: Tahtının üstüne bir ceset bıraktık, sonra (bize) yöneldi. (Sâd: 38/34)

38/34'ncü âyette Allah'ın, Süleyman'ı imtihan ettiği ve kürsüsünün üstüne bir cesed bıraktığı anlatılmaktadır.

Cesed, cisim, özellikle insan cismi demektir. Ancak cisimden özeldir. Râğıb'ın açıklamasına göre cesed renkli cisimdir.

Bu âyette işaret edilen Süleyman'ın imtihan edilmesi hakkında tefsirlerde çok acaib rivayet yer almıştır. Herhalde bunlar, İslâm'ın ilk asırlarında Müslüman olmuş Kitâb ehlinin anlatımlarına dayanır. Bir peygambere yakışmayan bu İsrailiyattan sarfı nazar ediyoruz.

Fahreddîn Râzî, haşvîlerin anlattığı bu hikâyeleri naklettikten sonra bunların doğru olamayacağını çeşitli delillerle ispata çalışıyor ve bu imtihanı birkaç ihtimalle yorumluyor:

Bunlardan birine göre Hz. Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Süleyman: 'Bu gece yetmiş kadınla yatacağım, her biri Allah yolunda cihâdedecek bir savaşçı doğuracak' dedi, fakat inşâallâh demeyi unuttu. Kadınlarla yattı, ama yalnız birisi hamile kaldı, o da yarım bir çocuk doğurdu. İşte o yarım çocuk getirilip tahtta oturmakta olan Süleyman'ın kucağına konuldu. Nefsimi elinde bulunduran Allah'a andolsun ki eğer Süleyman inşâallâh deseydi, (kadınların hepsi çocuk doğurur ve o çocukların) hepsi Allah yolunda at üstünde savaşırlardı."

CİLD

Allah, sözün en güzelini, (Kur'ân'ın âyetlerini güzellikte) birbirine benzer, ikişerli bir Kitâb halinde indirdi. Rablerinden korkanların, ondan derileri ürperir, sonra derileri ve kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu (Kitâb) Allah'ın rehberidir. Dilediğini bununla doğru yola iletir. Ama Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona yol gösteren olmaz." (Zümer: 59/23)

59/23'ncü âyette mü'minlerin, Kur'ân karşısındaki saygıları ve Kur'-ân'dan nasıl etkilendikleri anlatılmaktadır. Müteşâbih bir Kitâb olarak indirilen bu sözlerin en güzelini duyan mü'minlerin derileri ürperir, onların derileri ve gönülleri yumuşayarak Allah'ın Zikrine yönelir.

Cild, bedenin kabuğu, yani deri demektir. Çoğulu culûd'dur  (celd), deriye vurmaktır.

 (celed), huvâr(yeni doğmuş deve yavrusun)dan soyulmuş cilttir. Celd ve celîd kuvvetli anlamına gelir(mücelled at), dövmeden korkmayan, dövmenin etkilemediği, acı vermediği at demektir. Cild'in çoğulu cülûddm.

Râğıb'ın izahına göre bu âyette cülûd (deriler) ile bedenler, kulûb (kalbler) ile de ruhlar kasdedilmistir.

Müteşâbih: Burada güzellikte, belâğatte birbirine benzer demektir. Me-sânî de ya tesniye'den veya senâ'dan gelen mesnâ'nın çoğuludur. Allah, sözlerin en güzeli olan Kur'ân'ı, bütün âyetleri güzellikte, belâğatte, düzende, kapsamda birbirine benzer, övgüye lâyık bir Kitap olarak indirdi. Yahut ikişerli, tekrarlı olarak, her şeyi çiftiyle, karşıtıyla açıklayan ve anlatımları birbirinden güzel bir Kitâb olarak indirdi, demektir.

Kur'ân, olayları hep ikili, karşıtlı olarak anlatın Gök, yer; cennet, cehennem; melek, şeytan; emir, nehiy; va'd ve vatd. Bunlar birbiri ardından anlatılır. MU'minlerin hali anlatıldıktan sonra kâfirlerin hali; Allah'ın gökteki kudret işaretlerinin ardından yerdeki kudret işaretleri; zamandaki kanıtların ardından mekândaki kanıtları anlatılır. Ve her şey zıddıyla anlatılınca daha iyi kavranır.

 Kur'ân'daki bu karşıtlık üslûbu, ruhta derin etki yapar. Allah'tan korkanlar, Kur'ân'i dinleyince o kadar etkilenirler ki derileri diken diken olur. Allah'ı anmakla gönülleri yumuşar, ruhları duygulanır. İşte Allah insanı böyle hidâyete ve olgunluğa ulaştırır. O'nun şaşırttığını da kimse doğru yola götüremez.

Âyetin son cümlesi, kendi başına düşünüldüğünde sanki Allah'ın bazı insanları şaşırttığı, doğru yoldan çıkardığı anlaşılır. Fakat Kur'ân'm kasdı bu değildir. Başka âyetlerde Allah'ın kimleri şaşırtıp saptıracağı açıklanmıştır. Allah ancak kötü niyetli, aklını iyi yolda kullanmayan, kibirli, kıskanç, fasık ve zâlimleri saptırır. Daha doğrusu onları doğru yola iletmez, bulundukları halde bırakır. Ancak kendisine yönelmek isteyenleri doğru yola iletir. "Allah sapıklar toplumunu doğru yola iletmez"

CÜHÛD

İşte 'Ad (kavmi), Rablerinin âyetlerini inkâr ettiler, peygamberlerine karşı geldiler ve her inatçı zorbanın emrine uydular. (Hûd: 52/59)

Cühüd (i>*f i): gönülde (kafada) bulunan şeyi inkâr, gönülde bulunan düşüncenin tersini söylemek, yani bildiği bir gerçeği kasten inkâr etmektir.

52/59'ncu âyette Rablerini inkâr eden, peygamberlerine baş kaldıran, inatçı zorbaların emirlerine boyun eğen Âd kavminin de Allah'ın lanetine uğrayarak mahvolup gittiği vurgulanmaktadır.

Vicdanları, onlar(ın doğruluğun)a kanâat getirdiği halde, sırf haksızlık ve böbürlenme yüzünden onları inkâr ettiler. Bak işte o bozguncuların sonu nasıl oldu. (Nemi: 48/14)

Ad  (kavmi), yeryüzünde haksız olarak büyüklük tasladılar ve: "Bizden daha kuvvetli kim var?" dediler. Onları yaratan Allah'ın kendilerinden daha güçlü olduğunu görmediler mi? Bizim âyetlerimizi de inkâr ediyorlardı. (Fussilet: 61/15)

Onlara size vermediğimiz servet ve kuvveti vermiştik, onlara kulaklar, gözler ve gönüller yaratmıştık. Fakat ne kulakları, ne gözleri ne de gönülleri kendilerine bir yarar sağladı. Zira (düşünüp ibret almıyorlar, tersine) bile bile Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlardı. Ve alay edip durdukları şey, kendilerini kuşatıverdi. (Ahkaf: 66/26) âyetlerinde Âd kavminin ve benzerlerinin, bile bile gerçeği inkâr ettiklerinden dolayı sonunda bir belâ ile helak edildikleri vurgulanmaktadır.

33- Biliyoruz, onların dedikleri seni üzüyor, gerçekte onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zâlimler bile bile Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar. 34- Senden önce de elçiler yalanlanmıştı. Yalanlanmalarına ve eziyet edilmelerine sabrettiler, nihayet onlara yardımımız yetişti. Allah'ın kelimelerini değiştirebilecek kimse yoktur. Sana da elçilerin haberinden bir parça gelmiştir. (En'âm: 55/33-34)

55/33-34'ncü âyette müşriklerin olumsuz tutumlarına üzülen Hz. Mu-hammed'e moral vermek üzere kendisini yalanlayanların, gerçekte onun kişiliğini değil, Allah'ın âyetlerini inkâr ettikleri vurgulanıyor. Daha önceki peygamberlerin de yalanlanmış oldukları, fakat onların sabr ede ede sonunda Allah'ın yardımının gelip onları zafere kavuşturduğu; hiçbir şeyin, Allah'ın kelimelerini, yani kararlarını, yasalarını, değiştiremeyeceği; peygamber kıssalarının da bunu kanıtladığı belirtilerek Hz. Muhammed 'e sabretmesi öğütleniyor.

55/33: Yüce Allah, inkarcıların ısrarlı inatları karşısında üzülen Elçisi'ni teselli için buyuruyor ki: Onların sözlerinin, seni üzdüğünü biliyoruz. Fakat sen üzülme. Onlar gerçekte seni değil, Allah'ın âyetlerini yalanlıyorlar. Onların seni yalanlamaları, sana gelen âyetler yüzündendir. Allah'ın âyetlerini kabul etmek istemedikleri için seni yalanlıyorlar. Yalanlamaları, gerçekte sana değil, Allah'a yöneliktir.

Ebûcehl'in, Hz. Peygamber'e: "Biz seni yalanlamıyoruz, fakat senin getirdiğin şeyi yalanlıyoruz" dediği rivayet edilir

CÜRM

Cerm   ağaçtan meyvayı kesmek demektir. Cürâme kalitesiz burmadır. Temel anlamı bu olan kelime, daha sonra kötü iş, suç anlamında kullanılır olmuştur. Cürm suç; icram suç işlemek demektir. Cirm ise ses anlamındadır.

Car Cİvar

Cedel

Cem

Cenh

Cesed

Cİld

Cühud

Cürm

DAĞLAR

Görüp de donuk sandığın dağlar, bulutun yürümesi gibi yürümektedir. (Bu), herseyi gayet iyi yapan Allah'ın yapısıdır. O, yaptıklarınızı haber almaktadır. (Nemi: 48/88)

Tekvîr7/73, Nemi: 48/88, Kehf: 69/47, Tûr: 76/10, Nebe': 80/20'nci âyetlerde Kıyamet olayında dağların yürütüleceği; Müzzemmil: 3/14, Mür-selât 33/10, Tâhâ: 45/105, Vâkı'a: 46/5, Hakka: 78/14, Me'âric: 79/9'ncu âyetlerde Kıyametin dehşetli depremiyle dağların yerinden kaldırılıp sav-rulacağı; parçalanıp un ufak olacağı; atılmış yün gibi gevşeyip uçuşacağı anlatılıyor. Nebe': 7'de dağların, yere kazık gibi çakıldığı; Nâzi'ât: 81/32'de dağların yere irsâ edildiği belirtiliyor. Mürselât: 33/10, Enbiyâ' 74/79'da dağların, Davud'un sesini yankılayarak Allah'ı tesbîh ettikleri belirtiliyor.

Nebe': 80/7. âyette dağların Yere birer kazık olarak çakıldığı belirtilmektedir. Veted kazık, evtâd kazıklar demektir. Bu âyette dağların dünyâ üzerine kazık gibi çakıldığı buyurulmaktadır. Dağlar düz bir alana çakılmış birtakım kazıklar görünümü verdiği için kazıklara benzetilmiştir. Kazık, çadırın sağlam durması için temel görevi yapar. Dağların da arz binasının korunması için böyle bir temel görevi yaptığı anlaşılmaktadır, Ver, onları sarsar diye yeryüzünde yüksek dağlar yarattık" âyetiyle de Yer'in, üzerindeki canlıları sarsmaması için üzerine yüksek kazıkların çakıldığı belirtilmiştir. Dağlar, arzın merkezinden dışa doğru patlamaların oluşturduğu yükseltilerdir. Bu yükseltiler de bir ölçüde arzın patlamalarını baskılar. Bu patlamaların daha çok sarsıntı yapmasını önler. Aynı zamanda deniz sularının yeryüzünü istila etmesini engeller. Rüzgârların, bulutların, yağmurların çeşitli akımlarla dağılımını da sağlar. Bunlar yanında dağların daha birçok yararı vardır.

Haşr: 95/21'de de Kur'ân dağa indirilmiş olsa, Allah'a saygıdan dağın parçalanacağı; Ahzâb: 97/72'de de emânetin, dağların dahi taşımaktan çekindiği ölçüde ağır bir sorumluluğunun bulunduğu belirtilmektedir.

Dağların yürütüldüğünü anlatan âyetler, aslında Kıyamet olayının dehşetini tasvîr etmektedir.

Hareketsiz, sabit gibi görünen dağlar, Kıyamet olayında bulutlar gibi yürür, dağılır. "O gün dağlan yürütürüz, arzı açık görürsün"

DALÂLET

De ki:”Ey insanlar, işte size Rabbinizden gerçek geldi. Artık yola gelen, kendisi için gelir; sapan da kendi zararına sapar. Ben sizin üzerinize vekil değilim!" (Yunus: 51/108)

doğru yoldan sapmak demektdtir, karşıtı hidâyettir. Kasden

veya yanılarak, az veya çok yoldan ayrılmağa dalâlet denilir. Allah'ın razı olduğu müstakim yol, cidden güçtür. Peygamber (s.a.v.)

Doğru olunuz, ama ihsâ edemezsiniz (bütün doğruluk kurallarını

tam anlamıyla bir bir yerine getiremezsiniz)/" buyurmuştur. Hekimlerden biri: "Bizler, bir bakımdan doğru olsak da birçok bakımdan yanlışlar içindeyiz. Çünkü istikamet ve savâb hedefin tam ortası (12)sidir. Hedefin yanında kalanlar hep sapıklık(yanlış)tır. Salihlerden biri rüyasında Peygam-ber(s.a.v.)i görmüş,

-  Yâ Resûlallah, demiş, bize senin "Hûd Sûresi ve kızkardeşleri beni ihtiyarlattı" dediğin rivayet olunuyor. Sûrenin neyi seni ihtiyarlattı.

Emrolunduğun gibi doğru ol!" âyeti beni ihtiyarlattı, demiş.

Dalâlet, bilerek veya yanılarak az veya çok doğru yoldan şaşma olduğundan dolayı herhangi bir yanılgı içine düşene dedalâl sözü nisbet edilebilir (ona da sapık denilebilir). Bundan dolayı dalâlet, kâfirler hakkında kullanıldığı gibi, peygamberler hakkında da kullanılmıştır. Her ne kadar iki sapıklık arasında çok büyük mesafe, büyük fark varsa da. Nitekim Peygamber (s.a.v.) için " Seni şaşkın bulup doğru yola iletmedi mi?"

DARRÂ'

 Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek,onun halkını -yalvarıp yakarsınlar diye- mutlaka yoksulluk ve darlıkla sıkmışadır. 95- Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik getirdik de (insanlar) çoğaldılar ve: "Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu (onlar da üzüntülü ve sevinçli günler geçirmişlerdi)." dediler (de olaylardan ibret alıp şükretmediler). Biz de onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakaladık. (A'râf: 39/94-95)

'jlbi\ (durr): zarar, kötü durum demektir. Râğıb'ın tanımına göre bu,

ya ilim, erdem ve iffet azlığından ileri gelen psikolojik, ya bir organ eksikliğinden veya sakatlığından ileri gelen bedensel veya mal ve mevki eksikliğinden ileri gelen maddî bir hal olabilir. Onun zararını kaldırdık" (Enbiyâ: 73/84) âyetinde üç türlü zarar (kötü hal) de kasdedilmiş olabilir. ı\J^S\ ise serrâ ve na'mâ'nın karşıtıdır. Serrâ' bolluk, bereket na'mâ da bol ni'met demek iken darrâ' büyük zarar, sıkıntı, huzursuzluk demektir.    (darîr) görme duyusunu yitirmiş (a'mâ) insandır. Suyun zarar verdiği vâdî kıyısına darınıl-vâdî denilir.

DA'VET ETMEK

Allah esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru yola iletir. (Yunus: 51/25)

 41- Ey kavmim, neden ben sizi kurtuluşa çağırdığım halde siz beni

ateşe çağırıyorsunuz? 42- Siz beni Allah'a nankörlük etmeğe ve bilmediğim şeyleri O'na ortak koşmağa çağırıyorsunuz. Ben ise sizi, o aziz ve çok bağışlayana kulluğa çağırıyorum. 43- Sizin beni çağırdığınız şeye, kesinlikle ne dünyâda, ne de âhirette du'â edilemez. Bizim dönüşümüz Allah'adır. Aşırılar ateş halkıdır. (Mü'min: 60/41-43)

  De ki: "İşte benim yolum budur: Allah'a basiretle da'vet ederim.

Ben ve bana uyanlar...Allah'in sânı yücedir, ben ortak koşanlardan değilim!" (Yûsuf: 52/108)

 Hikmetle ve güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve onlarla

en güzel biçimde mücâdele et. Kuşkusuz Rabbin, işte yolundan sapanları en iyi bilen O'dur ve O, yola gelenleri de en iyi bilendir. (Nahl: 70/125)

 Sen onları doğru yola çağırıyorsun. (Mü'minun: 74/73) -

Yunus 51/25. âyette Allah'ın, elçisi aracılığı ile insanları selâmet yurduna çağırdığı; Mü'min 60/ 41-43. âyetlerde Tanrı Elçisinin, insanları kurtuluşa, selâmet yurduna çağırdığı halde ona karşı çıkan müşrik toplumun, yalnız halkı değil, Allah'ın Elçisini dahi Hak yolundan çıkıp cehennem ateşine varan şirk yoluna çağırdıkları belirtiliyor ve ne dünyada, ne de âhirette şirk yoluna çağırılamayacağı, çünkü Allah'tan başkasına du'â edip yalvarmanın hiçbir yararının olmayacağı vurgulanıyor.

Yûsuf: 53/108. âyette Allah Elçisinin ve ona inananların, körü körüne hareket etmedikleri, Allah'ın yoluna hikmetle ve kanıtla da'vet ettikleri vurgulanıyor.

Mü'minun 74/73. âyette de Peygamber'in, insanları dosdoğru bir yola da'vet ettiği vurgu ile belirtiliyor.

Nahl: 70/125. âyette Peygamber'e, Rabbinin yoluna hikmetle da'vet etmesi ve muhalifleriyle en güzel biçimde tartışması emrediliyor. Allah yoluna hikmet ve güzel öğütle çağırmayı ve en güzel biçimde mücâdele etmeyi emreden bu âyet, İslâm da'vet prensibini ortaya koymaktadır. Konu itibariyle, insanların, kendiliklerinden helâl ve haram hükümler koymalarını kınayan âyetlere bağlıdır. Bu tür yasaklar koyan müşriklerin, Allah yoluna, yani yalnız O'nun koyduğu helâl ve haram hükümlere uymaya çağırırken hikmet ve güzel sözle çağırmayı emretmektedir. Çünkü bilgisiz, hikmetsiz, kaba da'vetle, taassupla hareket etmenin bir yararı olmaz. Ancak hikmet, tatlı dil gönülleri etkiler, insanları yumuşatır, yoldan çıkmışları yola getirir.

Burada dikkat edilecek husus şudur: Allah yoluna sadece hikmetle, güzel öğütle da'vet edilmesi emredilmiştir. Çünkü mücâdele, da'vet metodu değildir. Mücâdelenin amacı, karşıdakini susturmaktır. Hasım cevap vermeyip susabilir ama gönlü kabul etmez. Onun için âyette mücâdele, yani cedel, da'vet metodu yapılmamış, Allah yoluna sadece hikmetle ve güzel öğütle çağırılması ve en güzel biçimde mücâdele edilmesi buyurulmuştur.

DÂVÛD (Aleyhisselâm)

M. Ö. 1010-970 yılları arasında hüküm sürmüş, ikinci İsrâîl kralı ve Kur'ân'a göre Mûsâ ve Harun'dan sonra üçüncü İsrâîl peygamberidir. Yahuda soyundan Yesse'nin oğlu olanDâvûd, Filistin kralı Câlut(Golyat)'ı öldürmüş, Saul'dan sonra kral olmuştur. Yahûdî devletini güçlendirmiş, Orşelim'i başkent yapmıştır. Tevrat'a göre adaleti yanında, komutanlarından Urya'nın karısı ile yatmış ve gebe kalan kadınla evlenmek için de, onun kocası Urya'yı cephe önüne sürerek öldürtmek za'fını da göstermiştir.

DECCÂL

Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmadanAllah'ın âyetleri hakkında tartışanlar var ya, işte onların göğüslerinde erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen Allah'a sığın, çünkü işiten, gören O'dur. (Mü'min: 60/56)

Hâzin ve Beğavî, bu âyetin, Medine'de indiğini söylerler. Rivayete göre Yahudiler, Hz. Peygamber'e: "Bizim adamımız Dâvûd oğlu Mesîh, yani Deccâl son zamanda çıkacak, karaya ve denize egemen olacak, hükümranlığımızı bize geri verecek" demişler. Onun üzerine bu âyet inmiş.

DEĞİŞİM İÇİN DEĞİŞİM GEREKİR

Bir mileî kendi durumlarını değiştirmedikçe Allah onların durumlarını değiştirmez- Allah da bir kavme kötülük istedi mi artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten onların, O'ndan başka koruyucuları da yoktur. (Ra'd: 87/11)

Buböyledir, çünkü bir millet kendilerinde bulunan(güzel meziyetji değiştirmedikçe Allah onlara verdiği ni'meti değiştirmez,. Allah işitendir, bilendir. (Enfal: 93/53)

87/11, 93/53. âyetlerde bir millet kendilerinde bulunan iyi ahlâk ve meziyetlerini kötüye değiştirmedikçe, daha genel ta'biriyle bir millet kendi kendini bozmadıkça Allah'ın, onlara verdiği ni'metleri değiştirmeyeceği vurgulanmaktadır. Bir millet ahlâkını bozar, serlere, kötülüklere, fesatlara dalar, isyan ederse Allah da onlara lütfettiği ni'metleri ellerinden alır, onları perişan eder. Böylece güçlerini kaybeder, felâketlere uğrar, küçülürler. Bu, Allah'ın sosyal yasalarındandır. Sağlam karakter sahibi milletler kuvvetli, müreffeh olmuşlar; karakterleri bozulunca zayıflamış, perişan olmuş, başka milletlerin egemenliği altına girmişlerdir. Böyle kimseler, Allah'ın cezasını hak ederler. Bu, onların mahvı, egemenliklerini kaybetmeleri demektir. Allah bir milleti cezalandırmak dilerse O'nun cezasını kimse engelleyemez.

Âyetlerde anlatılan mânânın tersi de doğrudur. Yani bir millet kötü ahlâkını düzeltmedikçe Allah onları düzeltmez. Ama millet gittiği yanlış yoldan döner, doğru yola girer, ahlâkını düzeltirse Allah da onların durumunu düzeltir, kötü hallerini iyiye, sıkıntılarını mutluluğa, refaha çevirir.

Allah'ın yasaları, toplumun davranışlarına göre kendisini gösterir. Kötülük edenler, yaptıklarının kötü sonuçlarıyla karşılaşırlar. Kuvvetleri, servetleri bir gün elden gider. Ni'metleri, yurtları başkalarının eline geçer. Kenditerini düzeKip us\anav\\aîm h&Ue-Ymi de Allah düzeltir, işlerinin iyi gitmesine yardımcı olur. Hasılı Allah'ın yasaları, iyiye yönelenlere o yönde yardımcı olur; kötüye yönelenlere de o yönde tecellî edip onları bozar.

 Her ikisi de Allah'ın yasaları gereğidir.

Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ındır. Sizden önce Kitâb verilenlere de, size de 'Allah'tan korkun!' diye tavsiye ettik. Allah zengindir, övgüye lâyıktır. 132- Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ındır. Vekîl olarak Allah yeter. 133- Ey insanlar, (Allah) dilerse sizi götürür ve başkalarını getirir. Allah bunu yapabilir. 134- Kim dünyâ sevabını isterse (bilsin ki) dünyâ ve âhiret sevabı Allah katındadır. Allah işitendir, görendir. (Nisa: 98/131-134)

Nisa: 98/131-133. âyetlerde Allah'ın, bütün kâinatın hükümdarı olduğu ve bütün dinlerde takvây'ı (Allah'tan korkup kötülüklerden sakınmayı) öğütlediği hatırlatılmakta, insanların küfür ve isyanlarının, Allah'a zarar vermeyeceği; Allah'ın hiçbir şeye muhtacolmadığı; bütün övgülerin O'na özgü olduğu belirtilmekte; Allah dilese bütün insanları götürüp yeni halklar getireceği; bunun Allah'a çok kolay olduğu vurgulanmaktadır.

Allah dilerse isyan eden bir topluluğu götürür, yok eder; onun yerine yeni bir topluluk getirir. Zaten hep götürüp getirmektedir. Bâzı toplumları yükseltirken bazılarını alçaltmakta; yıpranan vücutları götürüp yeni canlar, yeni bedenler yaratmakta; her an hayatı tazelemekte; her ân yaratmaktadır. O, her ânda başka bir şandadır. Herşeyi yapmaya gücü yeter.

 134: Dünyayı isteyen ve bunun için Allah'tan başka varlıklara yalvarıp duran bilsin ki dünyâ ve âhiret ni'metlerinin hepsi Allah katındadır. O, dilediğine bunu veya ötekini, yahut her ikisini de verir. Allah herşeyi işiten ve görendir. Kimin ne istediğini bilir, ne yaptığını görür.

Nisa: 98/126. âyetten 133. âyete kadar üç defa göklerdp ve yerde bulunan herşeyin Allah'a âidolduğu, Allah'ın hiçbir şeye muhtaç bulunmadığı anımsatılmaktadır. Bu demektir ki herşeyi yaratan Allah, evrenin ve insanların nasıl bir düzenle mutlu olacaklarını en iyi bilendir. O'nun, sizin için indirdiği bu hükümler, sizin mutluluğunuz içindir. Eğer siz, bu hükümlere uyarsanız mutlu olur, güçlenirsiniz. Dünyada şeref ve izzet içindeyaşarsınız,. Ama bu hükümlerden şaşarsanız, o zaman gücünüzü yitirirsiniz. Allah dilerse sizi mahveder, yerinize, yasalarına uyacak toplumlar getirir. Allah herşeyi yapabilir.

DEHR

24- Dediler ki: "Ne varsa dünyâ hayatımızdır, başka bir şey yoktur. Ölürüz, yaşarız. Bizi zamandan başkası helak etmiyor." Fakat onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur. Onlar sadece zannediyorlar. 25- Onlara açık açık âyetlerimiz okunduğu zaman: "Doğru iseniz, babalarımızı getirin" demeler iden başka bir delilleri olmamıştır. 26- De ki: "Allah sizi yaşatıyor, sonra sizi öldürüyor. Sonra sizi, toplayıp Kıyamet gününe getirecektir. Bunda asla şüphe yoktur, ama insanların çoğu bilmezler. (Câsiye: 65/24-37)

Câsiye: 65/24: Ölümden sonraki hayattan, Kıyametten ve âhiret sorumluluğundan söz edildikçe müşrikler, bu dünyâdan sonra bir hayât olmadığını söylerlerdi. Onlara göre bütün hayât, bu dünyâ yaşamından ibarettir. Ölürüz, yaşarız. Yani kimimiz ölür, kimimiz yaşar. Biz ölürüz, yerimize başka kuşaklar gelir. Yahut biz dünyâya gelmezden önce baba-larımızın belinde ölü idik, dünyâya gelip yaşarız. Dehr (zaman) bizi yıpratır, öldürür. Artık bu dünyâdan sonra bir hayat yoktur.

Gerçekte onlar bir bilgiye dayanmıyor, sadece böyle olduğunu zannediyorlar. Bu, basit bir düşüncedir. Eğer hayât sırf bu dünyâ hayâtından ibaret ise şu kâinat ve üzerindeki sayısız hayât tecellîleri boş;yere yaratılmış olur. Milyarlarca yılda meydana gelmiş şu muntazam hayât, 50-60 yıllık kısa bir görünümden ibaret ise bu yaratılış ve bu kadar emek anlamsız kalır. Oysa dünyâ hayâtı, büyük bir evrimin ilk aşamasıdır. Asıl olgunluk âlemi, bu hayâttan sonraki hayâttır.

(dehr), aslında başlangıcından sonuna dek dünyanın süresidir.

İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılan bir şey olmadığı bir dehr geçmedi mi?" (İnsan: 90/1) âyetinde dehr bu anlamdadır. Sonra bu kelime, uzun süre anlamında kullanıla gelmiştir. Zamandan farklıdır. Çünkü zaman, az, çok her türlü süre için kullanılır. Oysadehr deyince çok uzun süre anlaşılır. Türkçedeki

felek kelimesi, dehr'in karşılığı olabilir.  (falan kişiye bir felâket erişti) cümlesinde olduğu gibi dehr, felâket zamanı anlamında da kullanılır.

DENİZİN AÇILMASI

(Bkz.Mûsâ maddesi)

DENİZLERİN KAYNATILMASI

Denizler kaynatıldığı zaman..(Tekvîr: 7/6)

 Tescîr edilmiş (kaynatılmış, yahut akıtılmış) denize and-olsun. (Tur: 76/6)

 lilj: Denizler fışkırtıldığı zaman, (Infitâr: 82/3)

Tescîr. Yakmak, kaynatmak, ateşle doldurmak ve püskürtmek anlamlarına geldiği gibi suyunu boşaltmak, kurutmak anlamlarına da gelir. Birinci mânâya göre âyette denizlerin fokur fokur kaynatılıp sularının birbirine karıştırılacağı, yahut sularının ateş kesileceği; ikinci ve üçüncü anlama göre denizlerin suyunun boşaltılıp kurutulacağı ifade edilmektedir.

Denizlerin tefcîri, fışkırtılması da, aradaki engellerin kaldırılıp sularının akıtılması, püskürtülmesi yahut kuvvetli sıcaktan kaynayan suların kuruması anlamına gelir. İki âyet de Kıyamet olayında denizlerin kaynayıp püskürtüleceğini, denizler arasındaki engellerin, dağların kaldırılarak sularının birbirine akıtılacağını, karıştırılacağım ifade eder.

anlamı hakkında birkaç mânâ muhtemeldir:

1) el-bahru'1-mescûr" Kızdırılmış deniz demektir.

DEVENİN İĞNE DELİĞİNDEN GEÇMESİ

40- Bizim âyetlerimizi yalanlayan ve onlara inanmağa tenezzül etmeyenler var ya, işte onlara gök kapıları açılmayacak ve deve, iğne deliğinden geçinceye kadar onlar cennete giremeyeceklerdir! İşte suçluları böyle cezalandırırız. 41- Onlar için cehennemden bir döşek ve üstlerinde de (yine ateşten) örtüler vardır, işte zâlimleri böyle cezalandırırız! (A'râf: 39/40-41)

39/40-41. âyetler de Allah'ın âyetlerini yalanlayıp onları kabule tenezzül etmeyenlere, gök kapılarının açılmayacağını, deve iğne deliğinden geçinceye kadar onların cennete giremeyeceklerini, onlar için cehennemde bir yatak bulunduğunu ve üstlerine de ateşten yorganlar örtüleceğini bildiriyor.

 Deve iğne deliğinden geçinceye kadar onlar cennete gidemeyeceklerdir!'": 40. âyetteki "cemel" kelimesi, deve demektir. Ancak bu kelimeyi İbn Abbâs; cîmin zammı, mîmin şeddesiyle cummel şeklinde okumuş, Saîd İbn Cübeyr de bu kıraati tercih etmiştir. Cummel, kalın ip ve gemi halatı anlamına gelir.

DİKKATLİ OLMA

£y inananlar, siz kendinize bakın, doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse, size zarar vermez- Hepinizin dönüşü Allah'adır. O, size ne yaptığınızı haber verecektir. (Mâide: 110/105)

110/105. âyette mü'minlere, kendilerine dikkat etmeleri, kendileri doğru yoldan ayrılmadıkça başkalarının yoldan çıkmasının, kendilerine zarar veremeyeceği bildirilmektedir.

Âyetin iniş sebebi olarak bazı olaylar zikredilirse de bu rivayetler tutarlı şeyler değildir. Bu âyetin, önceki âyetlerle veya onların ardından inmiş olması daha doğrudur. Önceki âyetlerde, Arapların uydurdukları bazı geleneklere değinilmiş, bunların sapıklık olduğu belirtilmişti. Burada da mü'minlere, kendileri doğru yolda yürüdükleri takdirde o sapıkların kendilerine zarar veremeyeceği bildirilmektedir.

Müfessirlerden bazılarına göre bu âyet, Müslüman olmayanlara karşı, bütün mü'minlere hitâbdır. Yani: "Ey mü'minler, siz doğru yolda olursanız, sizin dışınızdaki milletlerin sapması, size zarar vermez. Siz kendinizi sapıklıktan korumağa bakınız" buyuruluyor.

Bazı müfessirlere göre de âyet, Müslümanlar içinde dine bağlı kalan gerçek mü'minlere hitâbetmektedir. Bu takdirde mânâ şöyle olur: Ey mü'minler, siz, kendinize dikkat eder, doğru yolda yürürseniz, içinizde sapık yollara düşenler size zarar vermez.

Her iki mânâ da muhtemeldir. Yüce Allah, emirlerini uygulayan mü'minlere, doğru yolda yürüdükleri sürece gerek kendi içlerinden, gerek başka topluluklardan sapık insanların, kendilerine zarar veremeyeceğini bildirmektedir. İbn Abbâs, bu âyetin tefsirinde şöyle demiştir: "Yüce Allah buyuruyor ki: 'Kulum, kendisine emrettiğim helâl ve haram hususunda bana itaat ederse sapık yolda olanlar, kendisine zarar vermez'."

Bu âyet, iyiliği emir ve kötülükten menetmeyi bırakma anlamını taşımaz. Hz. Ebubekir (r.a.) bir hutbesinde: "Ey insanlar, siz 'Ey inananlar siz kendinize bakın, siz doğru yolda olduğunuz takdirde sapan kimse size zarar vermez' âyetini yanlış anlıyorsunuz. Ben, Allah'ın Elçisi(s.a.v.)in, şöyle buyurduğunu işittim: 'İnsanlar bir kötülük işlendiğini görür de bu kötülüğü değiştirmezlerse (yani kötülüğe engel olmazlarsa) Allah'ın, onların tümüne birden azâbetmesinden korkulur'!"

DİKMELER

Size leş,...ve nusub üzerine kesilmiş hayvanların eti harâmkılındı. (Mâide: 110/3)

Ey inananlar, muhakkak hamr, meysir, ensâb ve ezlâm şeytân işi birer pisliktir, bundan kaçınınız ki felaha eresiniz. (Mâide: 110/90)

Mâide 3'ncü âyette nusub üzerine kesilen hayvan etlerinin haram kılındığı. 90'ncı âyette de hamrın, meysirin, ensâbın ve ezlâmın şeytân işi birer pislik olduğu vurgulanmakta ve bunlardan kaçınılması emredilmek-tedir.

Nasb bir şeyi dikine koymak, nasîb: bir şeyin üstüne konulan işaret

taşıdır. Çoğulu nusub  gelir.

Arapların taptıkları ve üstünde kurban kestikleri dikme taşları vardı.

 Onlar nasblara (dikilenputlara, yahut hedeflere) doğru koşar gibidirler."

DİLENME

(Sadakalar) Şu fakirlere mahsustur ki Allah yolunda kapanıp kalmışlardır. Yeryüzünde gezip dolaşamazlar. Bilmeyen, utangaçlıklarından dolayı onları zengin sanır. Onları simalarından tanırsın. Yüzsüzlük edip insanlardan istemezler. Yaptığınız her hayrı Allah bilir. (Bakara: 92/273)

 es-su'l: Kişinin çok arzu ettiği ihtiyaçtır.  

 Ey Mûsâ, senin istediğin sana verildi." (Tâhâ: 45/36)

Tesvîl: Nefsin, arzu ettiği şeyi, çirkin dahi olsa güzel göstermesidir: Herhalde nefisleriniz sizi aldatıp bir işe sürükledi."  Kendilerine doğru yol belli olduktan sonra geri dönenlere, şeytân, hatâlarını süslemiş ve onları umutlara düşürmüştür." (Muhammed: 99/25) âyetlerinden, su'lün ümniyye(hay&l, kuruntu)ya yakın bir anlam taşıdığı anlaşılmaktadır.

Hemzeli olan suâl, bilgi, ya da bilgiye ulaştıracak şeyi istemek; mal, ya da mala ulaştıracak şey istemektir. Ma'rifet (bilgi) suâli, kâh bilgi almak, kâh da azarlamak ve reddetmek için olur.  

 Diri diri gömülen kıza sorulduğu zaman, hangi günâhından ötürü katledildi? diye." (Tekvîr: 7/8-9)

Ma'rifet suâli iki ma'mûl (tümleç) alır. Kâh yalın, kâh cer harfiyle kullanılır.  yahut   gibi.

 Sana Zu'l-karneyn'i soruyorlar." (Kehf: 69/83),  

 Sana ganimetleri soruyorlar." (Enfal: 93/1),  Bir soran, kâfirlerin başına gelecek azabı sordu." (Meâric: 79/1)

Mal talebi için olan su'âl, ya yalın olarak veya min cer harfiyle geçişli yapılır  Onlardan bir eşya istediğiniz zaman, perde(kapı)nin ardından isteyin." (Ahzâb: 97/53), "

Siz harcadığınız malı isteyin, onlar da harcadıkları malı istesinler." (Mümtehine: 111/10) âyetlerinde eşya ve mal talebi için kullanılan su'âl kökünden yapılmış fiiller, yalın halde geçişlidirler.  Allah'tan, O'nun lütuf ve keremini isteyiniz." (Nisa: 98/32)

Bir eşya veya mal istemeği âdet haline getiren yoksula sâil (dilenci) denilir:  

Dilenciyi azarlama." (Fecr: 11/10),  

 Mallarında dilencinin ve yoksulun belli bir nasibi vardır." (Meâric: 79/24-25)

Konunun başına yazdığımız âyette, Peygamber Mescidinin yanındaki sofada oturduklarından kendilerine ashâb-ı suffa (sofa halkı) denilen fakir sahâbîlerin durumu anlatılmaktadır. Kendilerini Kur'ân öğrenmeğe, gazalara katılmağa adamış olan bu yoksul sahâbîler kimseden bir şey istemezlerdi. Hz. Peygamber onların geçimini, hali vakti yerinde olan diğer sahâbîlerine havale etmişti.

Âyette sadakaların, asıl ihtiyaç sahibi yoksullara verilmesi öğütlen-mektedir. Asıl ihtiyaç sahibi, fakat iman ve insanlığın onurunu da taşıyan insanlar,yüz kızartıp kimseden bir şey isteyemezler. Utandıkla-rından kimseye durumlarını belli etmezler. Bilmeyen onları zengin sanır. İşte öyle yoksulları bulup sadaka vermek, onların ihtiyaçlarını karşılamak gerekir. Peygamber (s.a.v.): "Asıl fakir, ortalıklarda dolaşıp dilenen, kendisine bir iki hurma veya lokma veya bir ekmek parçası verilen kimse değil, kendisine yetecek kadar nzık bulamayan, hali bilinmediği için sadaka da verilmeyen, kimseden de bir şey istemeyen fakirdir."

DÎNÂR-KINTÂR

Kitap ehlinden öylesi var ki ona kantar(lar)ca emânet bıraksan onu sana öder. Onlardan öylesi de var ki, ona bir dînâr emanet versen, sürekli olarak başına dikilmedikçe onu sana ödemez. Onlar: "Ümmîlere karşı bize bir sorumluluk yoktur "dedikleri için böyle yapıyorlar ve bile bile Allah'ın üstüne yalan atıyorlar. (Âl-i İmran: 94/75)

Burada kıntâr ve dînâr kelimeleri geçmektedir. el-Mu'cemu'1-Vasî-t'in izahına göre İslâm devletinde dînâr, bir İngiliz sterlini değerinde olan altın paradır.

DİN BİRLİĞİ

 Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o ElçVye, o ümmî peygambere uyarlar. O peygamber ki kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri harâmkılar; üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. O'na inanan, destekleyerek ona yardım eden ve O'nunla indirilen nura uyanlar, işte felaha erecek olanlar, onlardır. (A'râf: 39/157)

Bu âyette, Mûsâ devrinden beri Allah'a inananlar, Hz. Muhammed Aleyhisselâm devrindeki mii'minlerle birleştirilmektedir. Allah'ın âyetlerine inananlar, yalnız Tevrat âyetlerine inanmakla kalmaz, bütün peygamberler aracılığı ile gönderilen âyetlere inanırlar. Onlar, niteliklerini Tevrat ve İncil'de gördükleri, iyiliği emreden, kötülükten meneden, güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılan, üzerlerindeki ağırlıkları, ellerini kollarını bağlayan ma'nevî zincirleri kaldırıp atan Peygamber'e tâbi olurlar.

Bu âyetlerde Hz. Muhammed(s.a.v.)in, Yahûdî dininde bulunan birçok ağır hükmü kaldırıp insanları bu bağlayıcı zincirlerden kurtardığı anlatılıyor. Kur'ân'ın bağlayıcı zincirler olarak nitelediği hükümler, aslında Allah'ın koyduğu hükümler değil, Yahudilerin zaman içinde dine kattıkları şeylerdir. Hz. Muhammed Aleyhisselâm, din diye ortaya atılan bu insan katmalarını, asıl dinden ayıklayıp kaldırmış, Kur'ân ile bütün dinlerin özü ortaya çıkmıştır. Ama ne yazık ki insan kafası, basit düşünceler, Kur'ân'ın bu geniş ufuklarını da daraltacak, akli spekülasyonlarla (kıyaslarla), Kur'ân'ın getirmediği birçok şeyi dine katacak, Allah'ın geniş yolunu daraltacaktır.

İşte insanları hurafe, bâtıl düşünce zincirlerinden kurtaran ümmî Peygambere inanıp onu destekleyen, ona yardımcı olan, onunla indirilmiş bulunan Kur'ân nurunu izleyenler, kurtuluş ve başarıya ererler. Böylece İsrâîloğulları, Tevrat yanında Kur'ân'a da inanmaya da'vet edilmektedir. Çünkü Allah'ın âyetleri bir bütündür. Bir peygambere gelen vahyi kabul edip ötekine geleni inkâr etmek, dinle bağdaşmaz. Zira Allah'ın lütfü kimsenin tekelinde değildir. Allah, dilediği ulustan, dilediği kulunu peygamber seçer. Peygamberlik, tek bir ulusa veya özel bir aileye mahsus değildir.

Bu âyette Hz. Muhammed'in vasfının, Tevrat ve İncil'de yazılmış olduğu bildirilmektedir. Bugün mevcut Tevrat ve İncil'de Hz. Muhammed'in geleceğine dair bazı işaretler vardır. Ancak bunların, ancak yorum sonucu Hz. Muhammed'e işaret olduğu anlaşılır. Fakat onu daha açık niteleyen bazı parçaların, Peygamber devrinden sonra kaybolmuş olması kuvvetle muhtemeldir.

Her peygamberin getirdiği din, dil itibarıyla özel, içerik itibarıyla geneldir. Hz. Muhammed'e gelen vahiyler de, dil olarak ilk muhatabı olan Araplara hitabetmektedir. Fakat içeriği geneldir, bütün insanlığa şamildir. Aslında her Tanrı peygamberinin dininin içeriği özel değil, evrenseldir, nasyonal değil, enternasyonaldir. Zaten bütün İlâhî dinler, temelde aynı inanç ve temel yasaları taşırlar. Sonradan gelen peygamberler, kendinden önceki peygamberlerin şerîatini kaldırmaz, onu destekler; ancak zamanla o şerîate katılan zorlaştırıcı hükümleri, hurafeleri kaldırırlar.

İşte bütün insanlığın peygamberi olan Hz. Muhammed'in Kur'ân'ı da önceki Kitâbları kaldırıp atıcı değil, onları doğrulayıcı, onlara sahip çıkıcı ve onları kollayıcıdır. Ancak o Kitâbların dinine katılmış zorlaştırıcı, bâtıl inanç ve hükümleri düzeltir. İnsanları, Kitâblarının özüne dönmeğe çağırır. Âyette Kitâb ehlinden istenen, Kitâblarını ve şerîatlerini tümüyle bırakmaları değil, Hz. Muhammed'e gelen vahiylerin de Tanrı'dan geldiğini kabul edip, onun tanımladığı biçimde İlâhî dinin özüne dönmektir. Hz. Muhammed'e karşı çıkmadıkları, onun dinine engel olmadıkları takdirde, kendi Kitâblarının ve şerîatlerinin hükmüyle amel etmekte serbesttirler. Zaten ileride izah edeceğimiz üzere Kur'ân, şerîatlerin uluslara göre değişeceğini, bu konunun tartışılmayacak kadar net bir gerçek olduğunu vurgulamıştır.

Allah'ın gönderdiği dinlerin özü birdir. Tevrat, İncîl ve Kur'ân. Bunların üçü de birbirini destekleyen vahiylerdir. Yahudilik, Hıristiyanlık ve Müslümanlık, özde bir oldukları için Kur'ân, kendinden önceki Kitâbdan saygı ile söz eder ve Kitâb sahiplerini, Kitâblarının hükümlerini gereğince uygulamağa çağırır. Kitâblarını gereğince uygulamayıp sadece işlerine gelen bazı kısımlarını uygulayan, işlerini gelmeyen kısımlarını unutan, terk eden Kitâb ehlini, kâfir, zâlim ve fâsık olarak nitelendirirken; Müslümanlarla birlikte Kitâblarını güzelce uygulayan Yahudilerin, sâbiîlerin veHıristiyanların da korku ve üzüntü çekmeyeceklerini, cennete gireceklerini vurgular:

 65- Eğer Kitâb ehli inanıp korumalardı, onların kötülüklerinden geçerdik ve onları ni'meti bol cennetlere sokardık. 66- Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, muhakkak ki üstlerinde(ki ağaçların meyvelerinde)n ve ayaklarının altın(daki ürünler)den yerlerdi. İçlerinde tutumlu (ılımlı) bir ümmet var, ama onlardan çoğu, ne kötü işler yapıyorlar?...68- De ki: "Ey Kitâb ehli, siz Tevrat'ı, İncil'i ve Rab-bi'nizden size indirileni uygulamadıkça bir esas üzerinde değilsiniz..." 69- İnananlar, Yahudiler, Sabitler ve Hıristiyanlar (dan) Allah'a ve âhiret gününe inanan ve iyi işler yapanlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Mâide: 110/65-69)

Arabistan'da çıkan bu üç dinin özde birliğini vurgulamak üzere Kitâb ehlinin kesip pişirdiklerinin Müslümanlara, Müslümanların yiyeceklerinin de öteki Kitâb ehline helâl olduğu; Müslümanların, Kitâb ehli kadınlarıyla evlenebilecekleri bildirilmiştir (Mâide: 110/5).

Ancak Yahûdî ve Hıristiyanların velî edinilmemesi de emredilmiştir (Mâide: 110/51). Burada yasaklanan, Yahûdî ve Hıristiyanlarla dostluk kurmak değil, onları velî edinmek, onların himayesine girmektir. Dostluk başka, velî edinmek başka şeydir. Müslümanlar, önce kendilerine, kendilerinden olana güvenmelidirler.

Yahûdî ve Hıristiyanlarla sıkı dostluk kurmayı yasaklayan âyetten birkaç âyet sonra gelen 57-58. âyetler, onlarla sıkı dost olma yasağının, genel değil, İslâm ile alay eden, Müslümanların inancını küçük gören Yahûdî ve Hıristiyanlar hakkında olduğu anlaşılır: "Ey inananlar, sizden önce kendilerine Kitâb verilmiş olanlardan ve kâfirlerden, dininizi eğlence ve oyun yerine koyanları dost tutmayın; inanıyorsanız, Allah'tan korkun. Namaza çağırdığınız zaman onu eğlence ve oyun yerine koydular. Düşüncesiz bir topluluk oldukları için böyle yaptılar."

Mümtehine Sûresinde de şöyle bıryuruJmakradjr: "Allah sizi, din hakkında sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmekten, onlara adaletli davranmaktan menetmez. Çünkü Allah adalet yapanları sever. Allah sizi, ancak sizinle din hakkında savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanız için yardım eden kimselerle dost olmaktan meneder. Kim onlarla dost olursa işte onlar zâlimlerdir'" (Mümtehine: 111/8-9)

Hiçbir milletin veya kişinin, kendisini Allah'ın seçkin kulu saymaya, başkalarından üstün görmeğe hakkı yoktur. Allah âlemlerin Rabbidir. İnsanların hepsi Allah'ın kuludur. Her toplumda iyiler de vardır, kötüler de. Yahudilerin de kötüleri yanında iyileri de vardır: "Onların içinde de ılımlı, Qrta yolda giden bir toplum vardır ama çokları ne kötü işler yapıyorlar!" (Mâide: 110/66)

Bu âyetler, İslâmın özünü ortaya koymaktadır. Kâh İbrahim milleti, kâh hanîf olarak tanımlanan İslâmın üç temeli vardır: Tevhîd, âhirete iman ve sâlih amel. Kur'ân, Allah'ı birleyen, yalnız O'na kulluk eden herkesi, sözde Müslüman olmasalar bile, özde Müslüman kabul etmekte ve cennetlik saymaktadır.

Kur'ân-ı Kerîm, insanlar arasında bozgunculuk yapmağa, savaş çıkarmağa çalışan Yahudileri kınarken, dinlerinin ruhuna bağlı kalan ılımlı insanları da övmekte, bütün bir milleti kötü sıfatıyla damgalamamakta, Kitâblarının hükümlerini doğru uyguladıkları takdirde bolluk içinde yaşayacaklarını bildirmekte ve onları, Kitâblarını gereğince uygulamağa çağırmakta, Kitâblarının hükümlerini uygulamadıkça bir temel üzerinde olmayacaklarını belirtmektedir (Mâide: 110/63-70).

İnananlar, hangi dinden olursa olsun, Allah'a inanıp O'na tapanları, Allah'a inanmayanlara tercih ederler. İnananların, Allah'ı tanımayanları, Allah'a inananlara tercih etmesi, gerçek imanla bağdaşır şey değildir (Mâide: 110/81).

Allah'ın, bütün peygamberler aracılığı ile insanlara gönderdiği din İslâm, yani sadece Allah'a tapma dinidir. Allah, İslâmdan başka bir dine razı olmaz. İslâm Allah'ın nurudur. Allah, nurunu tamamlamayı üzerine almıştır: "Allah'in nurunu ağızlarıyla söndürmek istiyorlar. Halbuki kâfirler hoşlanmasa da Allah, mutlaka nurunu tamamlamak ister. O Elçisini, hidâyet ve hak dinle gönderdi ki ortak koşanlar hoşlanmasa da Hakk'ın dinini bütün dinlerin üstüne çıkarsın (yalnız kendisine tapılmayı egemenkılsın)." (Tevbe: 113/32-33, Saf: 108/9 ve Fetih: 109/28)

Ra'd 87/23'de belirtildiği üzere Kitâb ehli, kendi Kitâblarını doğrulayan Kur'ân'ın inmesinden sevinç duymuşlardır. Çünkü yeni vahyin, Kitâblarını doğrulaması, kendi durumlarını güçlendirir. Tevhide bağlı olan Kitâb ehli, ibâdetin yalnız Allah'a yapılacağını, yalnız O'nun yasalarına uyulacağını söylüyorlardı. Ancak onların Kitabı ibranice olduğu için Araplar onu anlamıyorlardı. Şimdi o Kitabın içeriği, son derece vecîz bir üslûb ile Hz. Muhammed'e vahyedilmekte, böylece Araplar da şirki bırakıp yalnız Allah'a kulluk etmeğe çağırtmaktadır.

Kendilerinin inandıkları temel prensipleri Araplara ve bütün pu-tataparlara inandırmak üzere indirilen ve İlâhî Kitabı doğrulayan; onları reddetmeyen, tersine koruyan, gereğinin yapılmasını isteyen Kur'ân'ın inmesinden, insaflı her Kitâb sahibinin elbette sevinç duyması gerekir.

Özü bir olan İlâhî dinler, insanları birbirine düşürüp düşman etmek, kırdırmak için değil, aynı ülkü ve idealde birleştirip kaynaştırmak için gönderilmiştir. Dinlerdeki ayrılık, insan egoizminin ürünüdür.

A'râf: 39/59-93'ncü âyetlerde bir dizi peygamberin da'vet kıssaların-daki ortak noktalar anlatılır:

Bütün peygamberler insanları bir tek Allah'a kul olmağa, Allah'tan başka tannlaştırdıkları şeyleri bırakmağa da'vet etmişler; kavimlerinin, özellikle servet ve mevki ile şımarmış zengin takımı onları engellemeğe çalışmışlar. Peygamber ne kadar öğüt vermiş, ne kadar uyarmış ise uyarıları kâr etmemiş, nihayet azabı hak eden inkarcı kavim İlâhî azâb ile yıkılıp gitmiştir.

 51- Ey elçiler, güzel şeylerden yerin ve yararlı iş yapın. Çünkü ben yaptıklarınızı bilmekteyim. 52- Ve işte sizin bu ümmetiniz, bir tek ümmettir; ben de sizin Rabbinizim; benden korkun! (Mü'minun: 74/51-52)

Bu âyetlerde bütün peygamberlere yöneltilen hitap, iki şekilde yorumlanmıştır:

1)  Her peygambere, kendi devrinde böyle emir ve tavsiye edildiği anlatılmaktadır.

2)  Hitap bütün peygamberlere ise de asıl kasdedilen, Hz. Muham-med'dir. Ona böyle çoğul olarak hitabedilmekle bütün peygamber-ler aynı kategoriye sokulmakta, aynı görevle görevlendirilmiş oldukları; bütün peygamberlere helâl, güzel, temiz şeyleri yemelerinin; iyi ve güzel işler yapmalarının emredildiği anlatılmaktadır. Yani bütün peygamberlerin getirdikleri dinin esası, helâl, temiz şeyleri yemek, güzel işler yapmaktır. "Ey Muham-med, her peygambere verilen emir bu olduğu gibi, sana verilen emir de budun. Ey peygamberler siz, o putataparların, câhillerin uydurduk-ları hükümlere, geleneksel dine bakmayın; güzel, temiz şeyleri yeyin ve güzel işler, ibâdetler yapın!" buyurulduktan sonra bütün elçilerin aynı prensipleri öğütlediklerini belirtmek üzere: "işte sizin bu ümmetiniz, bir tek ümmettir: Allah'a teslim ve O'na kul olma şeriatıdır. Ben de sizin Rabbinizim; benden korkun!" buyurulmuştur. Burada ümmet toplumsal din anlamınadır. Aynı ülkü ve prensiplere bağlı olan din toplumunu belirtir.

Ayrıntılar değişik olsa da bütün peygamberlerin da'vet kıssalarında ortak noktalar bunlardır. Peygamber kıssalarının ortak noktalarının anlatıl-masındaki hikmet, onların getirdikleri dinlerin birliğini, peygamberlerin, birbirinin misyonunu sürdürdüğünü ve tamamladığını vurgulamaktır.

Üç İlâhî Kitâb dikkatle okunursa, bunların özünün bir olduğu, hepsinin de insanları Allah'a kulluğa, güzel işler yapmağa, hümanizme çağırdığı anlaşılır. Ya bu düşmanlıklar, sürtüşmeler, kavgalar? Bunların kaynağı İlâhî Kitâblar değil, onları istedikleri gibi yorumlayan din adamlarının yorumlarıdır. Halkı bu yorumlarla şartlandırmakla din adamları veya din âlimleri  , İlâhî irâdenin tersine, insanlar arasına düşmanlık tohumlarını ekmişlerdir. Tarihte haçlı seferleri bunun örneği olduğu gibi Bosna Hersek ve Kosova'da Sırp katliamları bunun ürünüdür. Hattâ bu yanlış yorumlar o kadar kışkırtıcı olmaktadır ki kardeş milleti mezheplere bölmekte, kardeşi kardeşe dahi kırdırmaktadır. İşte İrlanda'da yıllardan beri süren Katolik ve Protestan kavgaları ve çok yakın zamanda meydana gelen Sivas olayları.

Peygamberlerin mesajları dil bakımından ayrı ise de anlam ve ruh bakımından birdir. Çünkü hepsinde vurgulanan temel prensip, Allah'a ve âhirete iman ile sadece Allah'a ibâdet etmek ve salih ameller yapmaktır. Her peygamber ümmetine bunları anlatmağa çalışmıştır. Bundan dolayı herhangi bir peygambere tabi olan, -ötekilerini de inkâr etmemek şartıyla-diğerlerine de tabi olmuş sayılır: "Biz, O'nun elçileri arasında bir ayırım yapmayız (hepsine inanırız)." (Bakara: 92/285),

"Onlar ki Allah ‘a ve elçilerine inandılar, onlar arasında bir ayırım yapmadılar; işte onların da Allah, pek yakında mükâfatlarını verecektir. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir." (Nisa1: 98/152)

"Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sâbüler, bunlardan her kim Allah'a ve âhir et gününe inanır, iyi iş yaparsa elbette onlara Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. " (Bakara: 92/62, Mâide: 110/69)

"Kendilerine bilgi verilmiş olanlar, Rabbinden sana indirilenin gerçek olduğunu, galip ve övgüye layık Allah'ın yoluna ilettiğini görür(bi-lirjler."(Sebe: 58/6)

Bu âyetler, Kitâb ehlinden iyi niyetli bilginlerin, Hz. Muhammed'e gelen âyetlerin vahiy olduğuna inandıklarını belirten âyetlerdendir. Kitâb ehli bilginlerinin, Kur'ân'ın vahiy olduğunu bilmeleri, Kur'ân'da anlatılan* kıssa ve prensiplerin, kendi Kitâblanndaki kıssa ve prensiplere uygun olmasındandır. Hz. Muhammed'in okur yazar olmadığını, İbrânîce bil-me-diğini düşünen Kitâb sahipleri, ona gelen bu sözlerin, kendi sözleri olamayacağını, bunların ona vahiy yoluyla verildiğini anlayıp kabul etmişlerdir. İşte Kur'ân, gerçeği itiraf eden böyle insaflı dinbilimcilerini övmektedir. Aşağıdaki âyetler, iyi niyetli dinbilimci Kitâb ehlinin, Kur'ân karşısında olumlu tutumlarını anlatmaktadır:

"De ki: 'Siz ister ona inanın, ister inanmayın. O, daha önce kendilerine bilgi verilenlere okunduğu zaman onlar, derhal çeneleri üstüne secdeye kapanırlar. Rabbimizin sânı yücedir, gerçekten Rabbimizin sözü mutlaka yerine getirilir!' derler. Ağlayarak çeneleri üstüne secdeye kapanırlar ve Kur'ân, onların derin saygısını artırır." (İsrâ: 50/107-109)

"De ki: 'Hiç düşündünüz mü: Eğer bu Kur'ân, Allah katından olduğu halde siz onu tanımamışsanız; İsrâîloğullarından bir şâhid de bunun benzerin(in Tevrat 'ta bulunduğun)a tanık olup inandığı halde siz inanmağa tenezzül etmemişseniz durumunuz nice olur?' " (Ahkaf: 66/10)

"Kendilerine Kitâb verdiğimiz kimseler, ona indirilen(Kur'ân)dan sevinirler....De ki: 'Benimle sizin aranızda Allah'ın ve yanında Kitâb bilgisi bulunanların tanık olması yeter.'" (Ra'd: 87/36,43)

"Kitâb ehlinden öyleleri var ki Allah'a inanırlar, size indirilene ve kendilerine indirilene inanırlar; Allah'a karşı saygılıdırlar; Allah'ın âyetlerini birkaç paraya satmazlar. Onların mükâfatı da Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir." (Âl-i İmran: 94/199)

"Fakat içlerinde ilimde derinleşmiş olanlar ve mü'minler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve âhiret gününe inananlar var ya, işte onlara büyük mükâfat vereceğiz!" (Nisa': 98/162)

"Resule indirilen(Kur'an)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: 'Rabbimiz, inandık, bizi şâhidlerle beraber yaz! Biz Rabbimizin bizi iyiler arasına katmasını umarken neden Allah'a ve bize gelen gerçeğe inanmayalım?' Bu sözlerinden dolayı Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetler verdi. Güzel hareket edenlerin mükâfatı işte budur!n (Mâide: 110/83-85)

Bu âyetler Kur'ân vahyini kabul eden Kitâb ehlini övmekte ve onlara da ebedî saadeti, cenneti va'detmektedir. Peygamber Aleyhisselâm'ın devrinde Kur'ân'in Hakk'ın vahyi olduğunu kabul eden insaflı dinbilimcileri  olduğu gibi,bugün de Kut'ân'ı okuyan insaflı dinbilimciJer çıkmaktadır. Bunların hemen dinlerini bırakacaklarını beklemek fazla iyimserlik olur. Ama bunların, Kur'ân'm vahiy olduğunu, onu getiren insanın peygamber olduğunu kabul etmeleri, inançlarını da Kur'ân'ın tanımladığı biçimde tevhîd esasına göre düzeltmeleri, ebedî saadetleri için yeterlidir. Kur'ân, Allah'ın birliğine inanan ve yalnız O'na tapan insanların, birbirlerine destek olmalarını, tek Allah'a iman ve ibâdette birleşmelerini istemektedir:

"De ki: 'Ey Kitâb ehli, bizim ve sizin aramızda eşit olan söze gelin: Yalnız Allah'a tapalım, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım; birbirimizi Allah'tan başka rablar edinmeyelim." (Âl-i İmran: 94/64)

Bakara: 92/62'nci âyetin tefsirinde İmam Kuşeyrî şöyle diyor:

 Asıl bir olunca yolun ayrılığı, güzel kabul görmeğe engel olmaz.

Her kim yüce Allah'ın âyetlerini doğrular, O'nun kendi zâtı ve sıfatları hakkında söylediklerine inanırsa; şerîatin farklı olması, isim ayrılığı, rızâyı kazanmaya zarar vermez. Bundan dolayı (Allah ta'âlâ): 'İman edenler, Yahudi olanlar...' dedi. Sonra da: 'Bunlardan her kim inanırsa...' dedi. Yani ma'rifet(gerçek bilgi)lerde ittifak ederlerse, hepsine de güzel gelecek ve bol sevâb vardır. Mü'min Hakk'in güvencesinde olandır. Kim yüce Hakkın güvencesinde bulunursa, elbette onlara korku olmaz ve onlar üzülmezler."

DİNDE AŞIRILIK

Ey Kitap ehli,dininizde taşkınlık etmeyin ve Allah hakkında gerçek olmayan şeyleri söylemeyin. Meryem oğlu İsâ Mesîh, sadece Allah'ın elçisi, O'nun Meryem'e attığı kelimesi ve O'ndan bir ruhtur. Allah'a ve elçilerine inanın, "Üçtür" demeyin. Kendi yararınıza olarak buna son verin. Çünkü Allah, yalnız bir tek tanrıdır. Hâşâ O, çocuk sahibi olmaktan yücedir. Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur. Vekil olarak Allah yeter. (Nisa1: 98/171)

Ey Kitap ehli, dininizde haksız yere aşırı gitmeyin ve önceden sapmış, birçoğunu da saptırmış, düz yoldan şaşmış bir toplumun keyiflerine uymayın!" (Mâide: 110/77)

Bu âyetler, Kitâb ehli Hıristiyanların aşırılıklarına temas etmekte ve onlara,dinde aşırı gitmemelerini, peygamberleri İsa hakkında tevhîde aykırı sözler söylememelerini emretmektedir. Hz. İsâ, diğer peygamber kardeşleri gibi insanları sadece Allah'a kulluğa çağırmış iken, onun dünyâdan kaybolmasından sonra, mu'cize yaratılışını da bahane ederek onu Allah'ın oğlu derecesine yükseltmişler, hattâ bununla da yetinmemiş, İsa'yı, Allah'ı oluşturan üç elemandan biri saymışlar, İsa'yı Tanrı içinde düşünmüşler ve İsâsız Tanrı inancını yitirmişlerdir. Bunlar dinde aşırı gitmektir, peygambere sevgi ve saygının zamanla putataparlığa dönüştü-rülmesidir. İsâ yokken Tanrı vardı, İsâ öldükten sonra da Tanrı vardır. Tanr'ının varlığı İsa'ya bağlı değil, tersine İsâ'nm ve tüm yaratıkların varlığı Tanrı'ya bağlıdır. Sevgi ve saygı, tevhîde aykırı bir biçim alınca artık saygı sınırını aşar, şirke dönüşür, haram olur. Bundan dolayı Peygamber (s.a.v.): "Siz beni, Hıristiyanların Meryem oğlu İsa'yı övdükleri gibi övmeyin. Çünkü ben, Allah'ın kuluyum. Sadece 'Allah'ın kulu ve elçisi' deyin."

DİNDE AYRILIKÇILIK, BÖLÜNMELER

 168- Onları yeryüzünde topluluklara ayırdık. Onlardan kimi iyi kişilerdi, kimi de alçak! Belki dönerler diye onları iyiliklerle de, kötülüklerle de denedik. 169- Onların ardından, yerlerine geçip Kitaba vâris olan birtakım insanlar geldi ki onlar, şu alçak(dünyân)ın menfaatini alıyorlar: "Biz nasıl olsa bağışlanacağız"diyorlar. Kendilerine benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Peki Allah hakkında gerçekten başkasını söylememeleri hususunda kendilerinden Kitâb mîsâkı alınmamış mıydı? Ve onun içindekini okuyup öğrenmediler mi? Âhir et yurdu, Korunanlar için daha hayırlıdır. Düşünmüyor musunuz? (A'râf: 39/168-169)

Bu âyetlerde Yahudilerin gruplara, bölüklere ayrıldığı; içlerinde iyilerin de, kötülerin de bulunduğu; yola gelmeleri için Allah'ın, onları iyiliklerle ve kötülüklere, ni'metlerle ve belâlarla sınadığı; fakat onların yerine gelip Kitaba vâris olan neslin, yani Hz. Muhammed devrindeki Yahudilerin, "Biz bağışlanacağız" diyerek âhiret sorumluluğunu düşünme-den dünya menfaatini aldıkları; aldıkları kadar bir kat daha olsa onu da alacak kadar menfaat düşkünü oldukları; yalnız gerçeği söyleyecekleri hakkında Kitâb-larında kendilerinden söz alındığı ve bu hükmü Kitâblarında okudukları halde sözlerinden cayıp dünyâ malını aldıkları; oysa korunanlar için âhiret yurdunun daha hayırlı olduğu bildirilmektedir. Burada Yahudilerin rüşvet ile hüküm verdiklerine işaret olduğu gibi, dünya tutkularına da işaret vardır.

Esasında Kur'ân, bir ırk olarak Yahudileri kötülemiyor, onların içinde de iyilerin bulunduğunu söylüyor. Âl-i İmran: 94/110,113-115,119; Mâide: 110/13, 66'ncı âyetlerde de Yahudiler içinde sâlih, ılımlı kişilerin bulunduğu, ama çoklarının yoldan saptığı belirtilmektedir. Demek ki asırların birikimi ve şartlanması olarak Yahûdîye dünyâ tutkusu yerleşmiştir. Bu da onun başına belâlar açmıştır ve açacaktır. Çünkü bir avuç insan hesabına kütleleri sömürmek, parayı altun buzağı gibi tanrılaştırmak, başlarına Allah'ın hışmının inmesine neden olur. Yahudilerin altun buzağıya tapmaları, onların para tapıcıhğını, pintiliklerini ve dünyâ tutkularını sembolize eder.

Fakat İsrâîloğulları, düzeltilmesi imkânsız bir toplum değildir. Allah onlar arasından nice peygamber göndermiştir. Onların içinde de kendini Allah'a vermiş âlimler, habrler, zâhidler vardır (Mâide: 110/44). Allah'ın buyruklarını dinleyip uyguladıkları takdirde onlar da diğer insanlar gibi Allah'ın lütfuna ererler. İşte: "Kitaba sarılan, namazı kılanlara gelince, biz iyiliğe çalışanların ecrini zayi etmeyiz" (A'râf: 39/170) âyetinde Kitâblarının hükmüne bağlı kalanların ödüllendirileceği vurgulanmaktadır.

Açıkladığımız bu âyetlerde İsrâîloğulları arasında Kitabın özünden ayrılıp çeşitli gruplara bölünenler, böylece hak yoldan sapanlar kınanmaktadır. Bu bölünme, yalnız İsrâîloğullarına özgü bir şey değildir. Hemen her toplumda menfaatçiler vardır ve genelde bunlar çoğunluktadır. Men-faatçi oldukça da bölünme olur. Çünkü menfaatçi, Kitabı da, yasayı da kendi çıkarına göre yorumlar ve hep çıkarını düşünür. Çıkarların çatışması, bölünmelere yol açar. Böylece zamanla toplumlar dinin özünden, ruhundan sapar, bölünür, bozulurlar. Ama asıl dinin kurucusu peygamberlerin amacı insanları bölmek değil, aynı ülkü ve idealler çevresinde toplayıp birleştirmektir. Bu özden ayrılanların, gerçekte o dini kuran peygamberle bir ilişkileri kalmaz:

 Dinlerini parça parça edip, grup grup olanlar var ya,senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah'a kalmıştır. Allah, onlara, yaptıklarını haber verecektir. (En'âm: 55/159)

Bu âyette de dinlerini parçalayıp bölünenlerin, Peygamberle bir ilişkilerinin kalmadığı, Allah'ın, onları bu yaptıklarından ötürü hesaba çekeceği bildiriliyor. Kur'ân'ın indiği çağda dinlerini parçalayanlar, Kur'ân'ın ilk muhatabı olan Araplardır. Âyet, Mekkelileri kasdetmektedir. Onlar din birliğini bozmuşlar, çeşitli inançlar ortaya çıkarmışlardı. Kur'ân indiği zaman Arap kabilelerinin dinî görünümü, onlar arasında din birliğinin olmadığını gösterir. Her kabilenin, her boyun ayrı putu ve tapınağı vardı.

Müfessirler, âyetin, ileride ortaya çıkacak çeşitli İslâm fırkalarına,sürtüşmelere işaret olduğunu söylerler.

DİNDE ZORLAMA YOKTUR

1-De ki:Ey nankörler, 2- Ben sizin yaptığınız ibâdeti yapmam. 3- Siz de benim yaptığım ibâdeti yapmazsınız. 4- Ben asla sizin yapmış olduğunuz ibâdeti yapıcı değilim; 5- Siz de benim yapmakta olduğum ibâdeti yapıcı değilsiniz. 6- Sizin dininiz size, benim dinim banadır. (Kâfinin: 18/1-6)

18/1-6: Bu âyetlerde Hz. Muhammed'e, muarızlarına şöyle demesi emrediliyor: Ben sizin yaptığınız gibi Allah ile beraber başka tanrıların adını da anarak karışık ibâdet yapmam. Yalnız Allah'a ibâdet ederim. Benim ibâdetim böyle hâlis ve temizdir, sizinki gibi karışık, çeşitli tanrılar arasında dağılmış değildir. Benim ibâdetim yani kulluğum tek Allah'a yöneliktir, sizin ibâdetiniz gibi değildir. Ben, ne şimdi sizin yaptığınız ibâdet gibi ibâdet ederim, ne de gelecekte böyle bir şey yaparım. Siz de belli ki şimdi olduğu gibi gelecekte de benim yaptığım kulluk gibi kulluk yapmazsınız, benim tapmam gibi tek Tanrı'ya değil, O'nun yanında başka tanrılara da tapatsmvz.. Svzm tapmanız, ibâdetiniz, dininiz size, benim ibâdetim, dinim banadır.

Sûrede ibâdet fiillerinin başında bulunan , ya mevsûl, ya masdariyye veya sıfat bildiren  dır. (mâ ) mevsûl ise sûrenin anlamı:"Sizin taptığınız şeylere ben tapmam, benim taptığım şeye de siz tapmazsınız.." demek olur. Bu takdirde Hz. Peygamber'in ibâdet ettiği Allah için, akılsız şeylere mahsus olan   kullanılmış olur. Halbuki kullanılması gerekirdi. Ancak söz düzeninin bozulmaması için   yerine  kullanılabilir.

Fakat bu izah âyetin ruhuna uygun değildir. Çünkü, eğer  ile,tapılan şey kasdedilmiş olsaydı, son âyette   Sizin dininiz size, benim dinim banadır" yerine   Sizin rabbiniz size, benim Rabbim banadır" denmesi uygun olurdu. Bundan dolayıların,

masdariyye veya sıfat bildiren  olması sûrenin ruhuna daha uygundur.

Masdariyye olduğu takdirde mânâ: "Ey nankörler ben sizin şimdi yapmakta olduğunuz ibâdeti yapmam. Siz de benim yapmakta olduğum ibâdeti yapmazsınız- Ben sizin eskiden yapmış olduğunuz ibâdeti yapıcı değilim. Siz de benim şimdi yapmakta olduğum ibâdeti yapıcı değilsiniz. Sizin

dininiz size, benim dinim banadır. Şayet  lar sıfat bildiren  ise,

mânâ yine buna yakındır: "Artık ben sizin yaptığınız ibâdet gibi ibâdet yapmam, siz de benim yapmakta olduğum ibâdet gibi ibâdet yapmazsınız-Ne ben sizin eskiden yapmış olduğunuz gibi ibâdet yaparım, ne de siz benim şimdi yapmakta olduğum ibâdet gibi ibâdet yaparsınız. Sizin dininiz size, benimki banadır."

DİNE VE DİN KURALLARINA SAYGI

30-İşte böyle,kim Allah'ın yasaklarına saygı gösterirse, Rabbinin yanında kendisi için iyi etmiş olur. Size okunup bildirilenler dışındaki hayvanlar sizin için helâl kılınmıştır. Artık o pis putlardan ve yalan sözden kaçının. 31- Allah'a ortak koşmadan, hâlis olarak O'nu birleyenler olun. Kim Allah'a ortak koşarsa o, sanki gökten düşmüş de kendisini kuş kapıyor veya rüzgâr onu uzak bir yere sürüklüyor gibidir. 32- İşte böyle. Kim Allah'ın şeâirine (nişanlarına) saygı gösterirse bu, kalblerin takvâsındandır. (Hac: 88/30-32)

Allah'ın yasaklarına saygı göstermenin, Allah katında büyük mükâfata vesile olduğunu, Allah'ın Kitabında yasaklananlar dışındaki hayvanların helâl kılındığını bildiren birinci âyette çirkef putlardan ve zür sözlerden kaçınılması emrediliyor. İkinci âyette de şirk koşmadan, Allah'ı birleyici olarak dinin gereklerini yerine getirmenin önemi vurgulanıyor ve Allah'a ortak koşanın, havada uçuşan, kuşun kapacağı, rüzgârın uzak yerlere sa-vuracağı bir nesne gibi köksüz, bağsız, istikrarsız olduğu belirtiliyor.

Zûr:gerçekten sapma, yalan, uydurma, iftira demektir. Burada Allah'a iftira olan sözler, zûr ile nitelendirilmiştir. İnsanların Allah'a ortaklar uydurmaları, bazı hayvanların etlerini helâl, bazılarını haram saymaları, kendi hayalleriyle koydukları gelenekleri, Allah'ın buyruğu sanmaları hep zûr deyimi içine girer. Böyle uydurma inanç ve sözlerden kaçınmak gerekir.

En'âm: 55/145, Nahl: 70/115, Bakara: 92/173 ve Mâide: 110/3'ncü âyetlerde yasak olduğu bildirilenler: Üzerlerine Allah'ın adı anılmadan kesilenler, leş, domuz eti ve akıtılmış kandır. Bunlardan başka hayvanları yasak kılmak, Allah'a iftiradır. Çünkü Allah'ın yasaklamadığı şeyi yasaklayıp bunu din hükmü diye göstermek, Allah'a iftira olur. İşte birinci âyette böyle şeylerden kaçınılması emredildiği gibi Nahl: 70/116'ncı âyette de: "Dillerinizin yalan nitelendirmesinden ötürü şu helâldir, şu haramdır demeyiniz; sonra Allah'a iftira etmiş olursunuz!" buyurulmaktadır.

 Şirk de zûr söz türündendir. Zira müşrik, putun veya taptığı tanrının ibâdet edilmeğe lâyık olduğunu sanır. İşte öyle insanlara: zûr'un başı olan putlara tapmaktan ve her türlü yalan sözden kaçınılması emredilmiştir.

Yalancı tanıklık yapmak da zûr söze girer. Hz. Peygamber'in, hutbesinde iki kez: "Ey insanlar, yalancı şâhidlikyapmak,şirke denktir." dedikten sonra: "Artık o pis putlardan ve zûr(yalan)sözden kaçının!"

DİN VE VİCDAN ÖZGÜRLÜĞÜ

1-De ki: Ey nankörler, 2- Ben sizin yaptığınız ibâdeti yapmam. 3- Siz de benim yaptığım ibâdeti yapmazsınız. 4- Ben asla sizin yapmış olduğunuz ibâdeti yapıcı değilim; 5- Siz de benim yapmakta olduğum ibâdeti yapıcı değilsiniz. 6- Sizin dininiz size, benim dinim banadır. (Kâfirim: 18/1-6)

Vicdanlar üzerinden baskının kalkmasını isteyen Kur'ân, daha ilk sûrelerinden olan Kâfırûn Sûresinde din ve vicdan özgürlüğünü şöyle vurgulamıştır: "Sizin dininiz size, benim dinim banadır."

Kur'ân'ın getirdiği din ve vicdan özgürlüğü prensibi, çeşitli sûrelerde vurgulanmaktadır. Hz. Muhammed'in görevi, insanları dini kabul etmeğe zorlamak değil, gerçeği anlatmaktır:

"Sen onların üzerinde zorlayıcı değilsin."

DÎNÎ HÜKÜMLER

101- Ey inananlar, açıklandığı zaman hoşunuza gitmeyecek şeyleri sormayın. Eğer Kur'ân indirilirken onları sorarsanız, size açıklanır. Halbu ki Allah onlardan geçmiştir. Allah bağışlayandır, halimdir. 102- Sizden önce gelen bir toplum da onları sormuştu da sonra onları tanımaz olmuşlardı. (Mâide: 110/101)

Bu âyetler, Kur'ân vahyedilirken gereksiz yere soru sorulmasını yasaklamaktadır. Çünkü Kur'ân'ın, hakkında bir açıklamada bulunmadığı şey mubahtır. Hakkında bir hüküm indirilmeyen şeyler serbest bırakılmıştır. Onları yapmakta bir sakınca yoktur. Kur'ân'ın amacı, insanları ayrıntılarla uğraştırmak değildir. Daha önceki milletlerden bir topluluk da gereksiz yere ayrıntılara ilişkin sorular sormuşlar, sordukları konularda kendilerinin işlerine gelmeyen hükümler açıklanınca da bunları uygulamayarak Allah'a karşı nankörlük etmişlerdir. Demek ki dinde ayrıntılara dalmak doğru değildir. Vahiy ile ne emredilmişse o kadarını yapmak yeterlidir.

Bu âyetlerin iniş nedeni hakkında başlıca iki rivayet vardır. Buhârî veTirmizî'nin, İbn Abbâs'tan aldıkları rivayete göre:. "Bazı kimseler, alay maksadıyla Allah'ın Elçisine sorular sorarlardı. Bundan dolayı Allah bu âyetleri indirdi."

DİNİ KEYFÎ YORUMLAMA

41Benim âyetlerimi az bir paraya satmayın ve benden sakının. 42- Bile bile gerçeği bâtılla bulayıp hakkı gizlemeyin. (Bakara: 92/41-42)

 Allah 'in indirdiği Kitaptan bir şey gizleyip, onu birkaç paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey koymuyorlar. Kıyamet günü Allah ne onlarla konuşacak ve ne de onları temizleyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır! (Bakara: 92/11'4)

Bakara 92/41 -42'nci âyetlerde Yahudilere, Allah'ın âyetlerini birkaç paraya satmamaları, hakkı bâtıla beleyerek bile bile gerçeği gizlememeleri emredilmektedir. Bakara: 92/174'ncü âyette de Allah'ın indirdiğini gizleyip onu az bir paraya satanlar, şiddetle uyarılmakta; böylece onların, karınlarına sadece ateş doldurdukları, kıyamet gününde Allah'ın onlara konuşmayacağı ve onları yüceltmeyeceği; acı azaba uğrayacakları vurgulanmaktadır.

Allah'ın âyetlerini az, birkaç paraya satmak, dünyâ çıkarı için âyetleri çarpıtmak, yanlış yorumlamak demektir. Her çağda mevki ve menfaat için dini bile bile yanlış yorumlayanlar, dinin gerçeklerini gizleyenler vardır. Bir mevki elde edebilmek veya mevkiini koruyabilmek için âyetleri, iktidardaki idarecilerin hoşuna gidecek biçimde yorumlayan, icabında haram olan bir şeyi helâl gösteren, üç beş kuruşluk menfaat karşılığında dinlerini satan sözde din adamları vardır. İşte Kur'ân, böylelerine: "Birkaç paraya Allah'ın âyetlerini satmayınız!" diyor. Zira dünya geçicidir. Bu geçici hayat bitip de ruh, âhirete doğunca dinini verip dünyayı alan adamlar, aslında cevher verip ruhlarını yakacak ateş satın aldıklarını; kendi elleriyle kendilerini ateşe attıklarını anlarlar ama o zaman iş işten geçmiş olur.

Bazı bilginler, bu âyetlere dayanarak Kur'ân öğretimi karşılığında para alınamayacağını ileri sürmüşlerse de bu, doğru değildir. Herkes uğraştığı iş karşılığında bir ücret alır. Bilginlerin çoğunluğu bu kanâattedir. Buhârî'deki bir hadîste bunun caiz olduğu, şöyle belirtilmektedir:

Aldığınız en güzel ücret, Allah'ın Kitâbı(nı öğretme) karşılığında aldığınız ücrettir."

DÎNİN RUHU

Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir. Asıl iyilik, o(kimsenin iyiliği)dir ki, Allah'a, âhiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere inandı; sevdiği malını yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, dilencilere ve boyunduruk altında bulunan(köle ve esimlere verdi; namazı kıldı, zekâtı verdi. Antlaşma yaptıkları zaman antlaşmalarını yerine getirenler; sıkıntı, hastalık ve savaş zamanlarında sabredenler, işte doğru olanlar onlardır, (Allah'ın azabından) korunanlar da onlardır. (Bakara: 92/177)

Bu âyette de İslâmın temel îman ve amel konuları, yani dinin ruhu özetlenmiştir: Allah'a, âhiret gününe, meleklere, Kitâblara îmân ki bunlar İslâmın îmân esaslarıdır. Sevdiği malından yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, dilencilere, özgürlüğe kavuşmak için çalışanlara maddî yardımda bulunmak, namaz kılıp zekât vermek; verilen sözde durmak; darlıkta ve bollukta sabretmek ki bunlar da îmânın gereği olan güzel eylemler, ibâdetlerdir.

Bu âyette sayılan bu esaslar, Bakara Sûresinin sonunda ve Nisa Sûresinde de başka bir üslûb ile yinelenmiştir:

 Resul, Rabbinden kendisine verilene inandı, mü'minler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, Kitaplarına ve peygamberlerine inandı. "Onun elçilerinden hiçbiri arasında bir ayırım yapmayız" ve "İşittik, itaat ettik, Rabbimiz, bağışla, dönüş sanadır!" dediler.(Bakara: 92/285)

inananlar, Allah'a, Elçisine ve Elçisine indirdiği Kitâb'a ve daha önce indirmiş bulunduğu Kitâb'a inanın. Kim Allah'ı, meleklerini, Kitâblarını, peygamberlerini ve âhiret gününü inkâr ederse o, bir sapıklığa düşmüştür. (Nisa: 96/136)

Bunlar içinde Allah'a ve âhirete îman, dinin en önemli iki temelidir. Üçüncü temel olan sâlih amel (eylem), bu iki temele dayanır. Bundan dolayı bu iki îmân temeli, hemen her sûrede çeşitli üslûplarla vurgulanmaktadır.

Kuvvetli rivayete göre kıblenin çevrilmesini bahane edip Müslümanların yüreklerine kuşku sokmağa çalışan Yahudiler hakkında inmiş olan Bakara: 92/177. âyet, İslâmın özünü, dinin ruhunu açıklamaktadır:

İbâdette yüzü sağa, sola çevirmek sembolik bir harekettir, Allah'a yönelmenin simgesidir. Bu hareketin asıl amacı, insanın bütün ruhu ile Allah'a inanması, O'nun buyruklarını tutması, elinden geldiğince Allah'ın yaratıklarına iyilik etmesi, sözünde durmasıdır. Allah'a yürekten inanmadıktan, sözünde durmadıktan, başkalarına iyilik etmedikten sonra insan, sadece yüzünü sağa sola çevirmek, şeklen ibâdet yapmakla iyilik yapmış olmaz, olgunlaşmaz. Allah insanın görünüşüne değil, kalbine; sözüne değil, özüne, işine bakar. Onun için herşeyin başında niyet ve ihlâs gelir. Bundan dolayı Peygamber (s.a.v.): "Ameller niyetlere göre değerlendirilir"

DİNİN TAMAMLANMASI

Bugün sizin için dininizi olgunlaştırdım, size nimetimi tamamladım ve size din olarak İslama razı oldum.... (Mâide: 110/3)

Müfessirler, Mâide 3'ncü âyetin bir bölümü olan bu âyetin, Veda haccında inmiş olduğunu yazıyorlar. Taberî şöyle diyor: " Ka'bu'l-ahbâr:

- Eğer şu âyet, bu ümmetten başka bir ümmete inmiş olsaydı, onun indiği günü bayram edip şenlik yaparlardı; demiş, Ömer ibn el-Hattâb ona sormuş:

- Hangi âyet ey Ka'b? Ka'b:

-"Bugün sizin için dininizi olgunlaştırdım, size nimetimi tamamladım ve size din olarak İslama razı oldum..." âyeti, deyince Ömer:

- Ben onun indiği günü biliyorum. O gün Cuma ve arefe günü idi. Allah'a hamdolsun, her ikisi de bizim bayramımızdır, demiş."

DİNİN ÜÇ TEMELİ

123- (İş,) Ne sizin kuruntularınızla, ne de Kitap ehlinin kuruntulanyla olur. Kötülük yapan, onunla cezalandırılır ve kendisine Allah'tan başka ne dost, ne de yardımcı bulamaz (hiç kimse onu Allah'ın cezasından kurtaramaz). 124- Erkek veya kadından her kim inananarak güzel işler yaparsa , işte onlar cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. 125- Hangi insan, din bakımından, iyilik edici olarak yüzünü (özünü) Allah'a teslim edip dosdoğru İbrahim milletine (dinine) tâbi olandan daha güzel olabilir? Allah İbrahim'i dost edinmiştir" (Nisa: 94/123-125)

Bu âyetler, Allah katında makbul ve sevilir olmanın, öyle kuru iddia ile olamayacağını, kötülük yapanların cezalandırılacağını, İlâhî dinlerin özüne uyan her erkek ve kadının da cennete gireceğini açıkladıktan sonra bütün İlâhî dinlerin özünün, Allah'a teslimiyet olduğunu, Allah'a teslimiyetin de üç İlâhî din peygamberinin atası olan İbrâhîm'in dininde sem-bolleştiğini vurgulamaktadır. Hem Hz. Musa'nın, hem Hz. İsa'nın, hem de Hz. Muhammed'in atası olan İbrâhîm (selâm ona), putçuluktan, şirkten tamamen uzak olarak Allah'a teslim olmuş, yalnız O'na kulluk etmiş, tâbi'lerinin gönlüne tevhîdi yerleştirmiş, Allah kendisini halîl edinmiştir.

Hanîf, bâtıl inançların hepsinden ayrılır/yalnız Hakk'a yönelen kimse demektir. Halîl ise insanın bütün gizli şeylerini bilen; sevgisi, insanın yüreğinin içine işleyen dost demektir. Allah'ın İbrahim'i halîl edinmesi, onu sevip kendisinin bazı sırlarına vakıf kılmasındandır.

125'nci âyette geçen millete İbrâhîm,İbrâhîm'in dini demektir. Bütün dinlerin özü olan Tevhidin sembolü olduğu için İbrâhîm dini, bütün insanlığın uyması gereken fıtrat dini (doğal din) olarak tanıtılır ve insanlar bu dine yöneltilir.

Bu âyetler, İslâmın özünü ortaya koymaktadır. Kâh İbrâhîm milleti, kâh hanîf olarak tanımlanan İslâmın üç temeli vardır: Tevhîd, âhirete iman ve sâlih amel. Kur'ân, Allah'ı birleyen, yalnız O'na kulluk eden herkesi, sözde Müslüman olmasalar bile, özde Müslüman kabul etmekte ve cennetlik saymaktadır. İbn Kesîr  (İş,) Ne sizin kuruntularınızla, ne de Kitap ehlinin kuruntularıyla olur. " âyetinin tefsirinde Allah'ın insanları dinler arasında serbest bıraktığını söyledikten sonra şöyle diyor: "Bu âyetin anlamı şudur: Dîn, tehallî (bezenme, gösteriş) ve temenni (hayal) ile değildir. Fakat gönüllere yerleşen ve eylemlerin de doğruladığı şeydir. Bir şeyi iddia eden, sırf kuru iddiasıyla onu elde edemez. Lâf ile hak üzerinde olduğunu söyleyen herkesin kuru sözü dinlenmez. Ancak Allah'tan bir burhana (açık kanıta) sâhibolmak gerekir."

DİNLE ALAY EDENLER

Ayetlerimiz hakkında (münasebetsizliğe) dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir; eğer şeytân sana unutturursa, hatırladıktan sonra, o haksızlarla beraber oturma! (En'âm: 55/68)

Bu âyette Hz. Peygamber'e, Allah'ın âyetleri hakkında münasebetsizliğe dalan kimselerle beraber bulunmaması, onlar konuyu değiştirmedikçe onların aralarında oturmaması, şayet unutarak oturmuş ise hatırlayınca hemen kalkması emrediliyor.

Âyetten anlaşılıyor ki Hz. Peygamber ve Müslümanlar, Mekke'de iken zaman zaman müşriklerle beraber otururlar, söz arasında müşrikler, Peygamber'e vahyedilen Kur'ân âyetleriyle alay ederlerdi. Elbette Allah'ın Elçisi de, Müslümanlar da onların bu lâflarından rahatsız olurlardı.

Burada Allah'ın Elçisine, Allah'ın âyetleri hakkında münasebetsiz laflar söyleyenlerle beraber oturmaması emrediliyor ama hitab, Pey-gamber'in kişiliğinde bütün inananlaradır. İnananların; dine, îmâna aykırı sözlerin söylendiği bir yerde oturmamaları gerekir. Çünkü küfre razı olmak insanı küfre götürür.

Daha sonra inmiş olan Nisa Sûresinde de bu konuya dikkat çekilmiştir:

 (Allah) Size Kitapta indirmişti ki: Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah, bütün ikiyüzlüleri ve kâfirleri cehenneme toplayacaktır. (Nisa: 98/140)

Nisa Sûresinin bu âyetinde, daha önce Allah'ın âyetleriyle alay edilen yerde oturulmaması emrinin indirilmiş olduğu belirtilmektedir. Sözü edilen emir, işte biraz önce izahına çalıştığımız En'âm: 55/68. âyettir. Çünkü En'âm Sûresi Mekke'de inmiştir ve 55. sırayı alır. Nisa Sûresi ise hayli sonra,Medine'de inmiştir, 98. sırayı alır.

Bu âyetin, Yahûdî hahamlarının yanında oturup onların Kur'ân ile alay etmelerini dinleyen münafıklar hakkında indiği rivayet edilir. Anlaşılıyor ki münafıklar içinde bazı kimseler vardı ki tam münafık değil-lerdi. İnanan, fakat zaman zaman içine kuşku düşen kimselerdi. Kur'ân-ı Kerîm bunları Kalblerinde hastalık bulunan" olarak tanımlar.

Asıl münafıkların çevresinde bulundukları için onların etki alanı içinde idiler. Bu Müslümanlar, özel meclislerinde Yahûdî ve münafıklarla beraber oturur, onların Hz. Muhammed ve Kur'ân ile alaylı konuşmalarını dinlerlerdi. İşte onlara hitaben inen bu âyetler, İslâm ile alay edilen meclislerde oturmamalarını emretmiştir.

Müslümanlar, henüz Mekke'den hicret etmeden önce Mekke müşrikleri, Hz. Muhammed ve Kur'ân ile alay ederler, aynı mecliste bulunan Müslümanlar da çok azınlıkta oldukları için ses çıkaramazlardı. İşte orada inen En'âm 55/68'nci âyet, Müslümanlara, Allah'ın âyetleriyle alay eden müşriklerin yanında oturmamalarını, onlar alay etmeğe başlayınca kalkıp gitmelerini emretti. Müslümanlar da öyle yapıyorlardı. Medine'ye geldiklerinde Müslümanlar, Yahûdî ve münafıklarla oturur, konuşurlardı. Yahûdî ve münafıklar da, özel toplantılarında Hz. Muhammed ve Kur'ân ile alay niteliğinde sözler söylerler, onlarla beraber oturan bazı samimi, fakat etki altında kalan zayıf Müslümanlar da onların bu alaylı sözlerini dinlerlerdi. İşte Nisa Sûresinin bu âyeti, daha önce, Allah'ın âyetleriyle alay edilen yerde oturulmaması emredildiği halde böyle yerlerde oturanları uyarmakta, Allah ve Elçisiyle alay edilen yerde oturup o sözleri dinleyen kimselerin de, o sözleri söyleyenlerin günâhına katılmış olacaklarını vurgulamaktadır.

Hicretin beşinci yılına kadar bütün Yahûdîler Medine'den çıkarılmıştı. Demek ki bu âyet, hicrî beşinci yıldan önce inmiştir. Nisa 139'ncu âyet, münafıklarla Yahûdîler arasında bir dostluk ve antlaşma olduğunu, münafıkların Yahudileri dost tutup onlardan onur ve çıkar beklediklerini gösterir.

Allah ve Peygamberiyle, din ile alay edilen bir mecliste gönül isteğiyle oturmak haramdır. Oturan da o alay edenler gibi olur, yani küfre gider. Fakat bu konuşmaları istemeyerek, gönülden ikrah ederek dinleyen küfre gitmez. Bundan önceki âyette, Mekke'de kâfirleri dinleyen Müslümanlara:   Eğer onları dinlerseniz, siz de onlar gibi olursunuz!"

denmemiştir. Çünkü Mekke'de bu sözleri dinleyenler, istekle değil, istemeyerek dinliyorlardı. Ama Medine'de durum öyle değildi. Orada Yahûdî ve münafıklarla beraber oturup onların alaylı sözlerini dinleyenler, bunu dinlemeğe mecbur değillerdi. İsteseler itiraz edebilirler, oraya gidip oturmazlardı. Demek ki bu sözlerden hoşlanıyorlardı. Bunlardan hoşlanan da bizzat Allah ve Elçîsiyle alay etmiş olur. Bundan dolayı Medine'deki Müslümanlara:  Eğer onları dinlerseniz, siz de onlar gibi olursunuz!" uyarısı yönelmiştir. Bir mecliste Allah ve Elçisiyle, Kur'ân ile alay edildiğini işiten mü'min, ya itiraz edecek, yahut hemen oradan kalkıp gidecektir.

Nisa Sûresinin bu âyeti ile, En'âm 68'nci âyetin neshedildiğini ileri sürenler olmuştur. Fakat cumhurun ifade ettiği üzere aynı anlamı vurgulayan iki âyet arasında nesih söz konusu olamaz. Aslında Kur'ân âyetlerinin hiçbiri diğerini neshetmez. Çünkü Kur'ân'da çelişki yoktur, çelişki olmayınca nesih de olmaz. Nisa Sûresinin 140'ncı âyeti, geçmişte vukubulan bir olayı haber vermektedir. Haberlerde nesih olmaz.

DİNLERİN BİRBİRİNİ ETKİLEMESİ

Hiç şüphesiz, Allah'tan gelen dinlerin hepsi birbirini etkilemiştir. Çünkü hepsini gönderen Allah birdir. Bütün Tanrısal dinlerin ruhu, insanları yaratıklara kulluktan kurtarıp Allah'a kul yapmaktır. Bunların temeli üçtür:

1) Allah'ın varlığına ve birliğine, 2) Âhiret hesabına, ödül ve cezasına inanmak ve 3) Bu inancın gereği olarak güzel işler yapmak, Allah'a kulluk etmek. Güzel iş (amel-i sâlih) dünyâ ve âhirete ilişkin bütün eylemleri kapsar. İnsanların birbirine dürüst davranmaları, iyilik etmeleri, işlerini düzgün yapmaları da Allah'a kulluk sayılır.

İşte bu üç prensibi kendisinde taşıyan her din, İslâmdır, Hz, Âdem'den Hz. Muhammed'e kadar bütün peygamberlerin getirdikleri dinin ruhu İslâm (yani Allah'a kulluk) dinidir. Öyle ise zaman aralıklarıyla gelen dinler, aslında bir tek İlâhî dinin evriminden ibarettir. Dini, daha önceki dinlerden etkilenmemiş hiçbir insan topluluğu yoktur. Son İslâm Dini de daha önceki İbrâhîm dininin olgunlaştırılmasından ibarettir: "Bugün sizin dininizi olgunlaştırdım, size olan ni'metimi tamamladım ve sizin için din olarak İslama razı oldum"

DİNLEŞTİRİLEN GELENEKLER

 136- Allah'ın yarattığı ekinlerden ve hayvanlardan Allah'a pay ayırdılar. Zanlarınca "Bu Allah'a, bu da ortaklarımıza" dediler. Ortakları için ayrılan, Allah'a ulaşmıyor, fakat Allah için ayrılan ortaklarına ulaşıyor. Ne kötü hüküm veriyorlar! 137- Yine ortakları, müşriklerin çoğuna evlatlarını öldürmeyi süslü gösterdiler ki hem onları mahvetsinler, hem de dinlerini karıştırıp bozsunlar. Allah dileseydi bunu yapmazlardı. Öyle ise onları uy durduklar ly la baş başa bırak! 138- Zanlarınca dediler ki: 'Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir. Bunları bizim dilediğimizden başkası yiyemez. Bunlar da sırtı yasaklanmış hayvanlar." Bir kısım hayvanların da üzerine Allah'ın adını anmazlar. Bütün bunları Allah'a iftira ederek ortaya çıkardılar. Allah onları iftirâlarıyla cezalandıracaktır! 139- Dediler ki: 'Bu hayvanların karınlarında olanlar, yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza haramdır.' Eğer ölü doğarsa o zaman hepsi onda ortaktır. Bu nitelendirmelerinden dolayı Allah onların cezasını verecektir. Çünkü O, hüküm ve hikmet sahibidir, bilendir. 140- Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, Allah'a iftira ederek harâmkılanlar muhakkak ki ziyana uğradılar, saptılar; yola gelici değiller! (En'âm: 55/136-140)

 136'ncı âyet, müşriklerin,Allah'ın yarattığı ekinlerden ve hayvanlardan Allah'a ve tanrılarına pay ayırdıklarını; Allah'ın ortakları sandıkları tanrılarının payından, Allah'ın payı tarafına bir şey geçirmediklerini; fakat Allah'ın payından, tanrılarının tarafına geçirdiklerini söylüyor.

Câhiliyye Araplarının bazıları, ekinlerinden ve hayvanlarından bir kısmını, Allah ile putları arasında bölüştürürlerdi: "Şu Allah'ın payı, şu da tanrılarımızın payı", derlerdi. Allah için ayırdıklarını konuklara, fakirlere harcarlar; tanrıları için ayırdıklarını da onların önünde yapılacak âyîn ve törenlere harcarlardı. Eğer Allah'ın payından putların payına bir şey geçerse onu öyle bırakırlardı. Putların payından Allah'ın payı tarafına bir şey geçerse onu alıp tekrar putların payı tarafına katarlardı. Putlara ayrılan, sonunda yine kendilerine kalacağından, o paydan Allah'ın payı tarafına bir şey geçirmezlerdi. İşte âyet, onların bu geleneklerine değinmektedir.

DİYET

Yanlışlık dışında bir mü'min, bir mü'mini öldüremez. Yanlışlıkla bir mWmini öldüren kimsenin, mü'min bir köle âzâdetmesi ve onun ailesine de bir diyet vermesi gerekir. Eğer bağışlarlarsa başka. (Öldürülen) Mü'min, düşmanınız olan bir topluluktan ise sadece mü'min bir köle âzâdetmek gerekir. Ve eğer sizinle kendileri arasında antlaşma bulunan bir topluluktan ise, ailesine verilecek bir diyet ve mü'min bir köle âzâdetmek lâzımdır. Bunları bulamayan kimsenin, Allah tarafından tevbesinin kabulü için iki ay ardı ardına oruç tutması gerekir. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/92)

Diyet: öldürülen kişinin ailesine ödenecek kan bedelidir. Âyet, bir Müslümanın, diğer Müslümanı kasden öldüremeyeceğini, ancak yanlışlıkla öldürdüğü takdirde cezasının şöyle olacağını bildirmektedir:

1)  Öldürülen kimse, Müslüman bir topluluktan ise öldüren, ceza olarak mü'min bir köleyi özgürlüğe kavuşturur, öldürdüğü kimsenin ailesine de diyet verir. Ancak maktulün ailesi diyetten vazgeçerse diyet düşer.

2)  Öldürülen kimse, inanmayan, düşman bir topluluğun mensubu ise öldürenin, sadece mü'min bir köleyi özgürlüğe kavuşturması ve günâhından da tevbe etmesi gerekir. Düşmana diyet verilmez.

3)  Öldürülen kimse, Müslümanlarla antlaşmalı bir topluluktan ise yine köle âzâdı ve maktulün ailesine diyet verilmesi gerekir.

4) Öldüren kimse, keffâret için âzâdedecek köle bulamaz veya buna gücü yetmezse iki ay üst üste oruç tutar. Bu diyet ve keffare ti erden sonra da tevbe eder, Allah'tan af ve mağfiret diler.

Öldürülen kimse Müslüman ise tam diyet, gayri müslim ise bazı bilginlere göre yine tam, bazılarına göre de yarım diyet verilir. Beyhakî'nin Zührîden nakline göre Allah'ın Elçisi (s.a.v.) ve dört Halîfe zamanında Y^hûdî ve Hıristiyanın diyeti, Müslümanın diyetinin aynı idi. Fakat Muâviye, gayri müslimin diyetinin yarısını ödeyip yarısını da Beytu'l-mâl'e bıraktı. Ömer ibn Abdu'1-Azîz de gayri müslim diyetinin yarım olmasına hükmetti.

DOĞA TASVİRİ

(Bkz. Tabiat tasviri)

DOĞRULUK

Doğruluk anlamına gelen sıdk, o kadar önemlidir ki Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'ın sıfatı olarak anılmıştır:

 Allah'tan daha doğru sözlü kim olabilir? (Nisa: 98/87, 122)

Allah elçilerinin en belirgin sıfatlarından biri de doğruluktur:

 Kitap'taki İbrahim'i de an; gerçekten o, çok doğru bir peygamberdi. (Meryem: 44/41)

 Kitap'taki İdrîs'i de an; gerçekten o çok doğru bir peygamberdi. (Meryem: 44/56)

Doğruluk, peygamberlik makamının hemen altında yer alan bir makamdır:

 Kim Allah'a ve Elçi'ye itaat ederse işte onlar,

Allah'ın nimet verdiği peygamberler, sıddîkler, şehîd(gerçeği söyleyen bilgin)ler ve sâlihlerle beraberdir. Onlar da ne güzel arkadaştırlar! (Nisa: 98/69)

Hz. İsa'nın annesi Meryem de sıddîka sıfatıyla anılmıştır:

Meryem oğlu Mesih, bir elçiden başka bir şey değildir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğru idi... (Mâide: 110/75)

Kur'ân, Allah'tan korkmayı, sâdık(doğru)larla beraber olmayı emreder:

 Ey inananlar, Allah'tan korkun ve sâdıklarla beraber olun! (Tevbe: 113/119)

Bu âyetten önce, Allah'ın, doğru insanları affettiği bildirildikten sonra hemen doğrularla beraber olmanın emredilmesi, doğru mü'minlerin, Allah'ın af ve rahmetine erişecekleri umudunu aşılamaktadır. Abdullah ibn Mes'ûd, bu âyetin sonunu:  Doğrulardan olunuz!"

şeklinde okur ve bu cümlenin, yalanı yasakladığı hükmünü çıkarır: "Ne ciddî, ne de şaka tarzında yalan helâl değildir. İsterseniz: Ey inananlar, Allah'tan korkun ve sâdıklardan olun!' âyetini okuyunuz!" dermiş.

DOĞRU YOL (Sırât-ı Müstakîm)

Bizi doğru yola ilet! (Fatiha: 5/5)  Öyle ise, dedi, beni azdırmana karşılık, and içerim ki ben de onlar(ı saptırmak) için senin doğru yolunun üstüne oturacağım! (A'tM: 39/16)

 İşte benim doğru yolum budur, ona uyun, çeşitli yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasın! Korunmanız için (Allah) size böyle tavsiye e£fer.(En'âm: 55/153)

 114- Andolsun, Musa'ya ve Harun'a da lütuflarda bulunduk. 115- Onları ve kavimlerini büyük sıkıntıdan kurtardık. 116-Onlara açık ifadeli Kitabı verdik. 118- Ve onları doğru yola ilettik. (Sâffât: 56/114-118)

 Kuşkusuz sen gönderilmiş elçilerdensin; dosdoğru bir yol üzerindesin! (Yâsîn: 41/3-4)

 52- Şüphesiz sen, doğru yola götürüyorsun. 53- Göklerde ve yerde bulunan herşeyin sahibi Allah'ın yoluna. (Şûra: 62/52-53)

 Sana vahyedilene sımsıkı sarıl, çünkü sen doğru yol üzerindesin. (Zuhruf: 63/43)

 O, Kıyametin kopacağını gösterir bir ilimdir. O saatin geleceğinden hiç şüphe etmeyin, bana uyun. Doğru yol budur. (Zuhruf:63/61)

(İsâ ) "Allah, işte benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz O'dur. O'na tapın, doğru yol budur" dedi. (Zuhruf: 63/64)

66- Ama kendilerine öğütleneni yapsalardı, elbette kendileri için daha iyi ve daha sağlam olurdu. 67- O zaman kendilerine katımızdan büyük ödül verirdik. 68- Ve onları doğru bir yola iletirdik. (Nisa: 98/66-68)

Allah'a inanıp O'na yapışanları (Allah), kendisinden birrahmetin ve lütfün içine sokacak ve onları kendisine varan doğru bir yola iletecektir. (Nisa: 98/175)

1 -Biz sana apaçık bir fetih verdik. 2- Ki Allah,senin geçmiş ve gelecek günâhını bağışlasın (bütün tasalarını gidersin), sana olan nVmetini tamamlasın ve seni doğru bir yola iletsin. (Fetih: 109/1-2)

 Allah size elde edeceğiniz birçok ganimetler va'detti. Şimdilik size bu(Hudeybiye barışı)nı verdi. İnsanların ellerini sizden çekti ki bu, inananlara bir ibret olsun ve (Allah), sizi doğru bir yola iletsin. (Fetih: 109/20)

Yol olarak dilimize çevirdiğimiz kelime, âyetlerde sırat   olarak geçer. Genellikle sâd ile   okunmakla beraber, sîn ile şeklinde de de okunan sırat kelimesi, yol anlamındadır. Sırât'ın Rumcadan Arapçaya geçtiği söylenir. Sırât-ı müstakim doğru yol demektir. Kur'ân'ın kasdettiği doğru yol, insanı Allah'ın rızâsına ileten, dolayısıyla cennete götürecek olan tevhîd yoludur. Bu yol, Allah'ın nimetine ermiş olan peygamberlerin, sıddîklerin, sâlihlerin ve şehîdlerin (gerçeğin tanığı olan değerli âlimlerin) yoludur. Allah'ın birliğine, âhirete iman ve sâlih amel olmak üzere üç temel şeridi olan bu ana yol, bütün peygamberlerin hedef gösterdiği İslâm yoludur. Hz. Peygamber: "Doğru yol, İslâmdır" demiştir.

DOMUZ ETİ

 "Bana vahyolunanda, yiyen kimse için şunlar dışında

harâmedilmiş bir şey bulamıyorum: Leş, yahut akıtılmış kan, yahut domuz eti -ki pistir- ,ya da Allah'tan başkası adına boğazlanmış birfısk (murdar hayvan). Ama kim çaresiz kalır da başkasının hakkına saldırmamak ve sınırı aşmamak üzere (bunlardan yerse) muhakkak ki Rabbin bağışlayandır, esirgeyendir." (En'âm: 55/145)

En'âm 55/145'nci âyette Allah'ın Elçisine vahyedilenler arasında leş, kan, domuz eti, ya da Allah'tan başkası adına kesilmiş hayvanların etleri dışında haram bir şey bulunmadığı, darda kalanın ise başkasının hakkına saldırmamak şartıyla bu haram olan şeylerden de yiyebileceği belirtilmekte, Allah'ın bağışlayan, esirgeyen sıfatları da vurgulanarak çaresiz durumlarda bunlardan yemek zorunda kalanları Allah'ın affedeceği anlatılmaktadır.

İslâmda genişlik, kolaylık vardır. Allah nimetlerini kullarına helâl kılmıştır. Güzel olan şeylerin hepsi helâldir. Yalnız Allah, bazı şeyleri zararlarından dolayı yasaklamıştır. Bu yasaklamanın amacı da kullarının maddelerini ve ruhlarını zararlı şeylerden korumaktır.

Hz. Peygamber (s.a.v.) yağ, peynir ve yaban eşeğinin helâl olup olmadığı sorusuna şöyle yanıt vermiştir: "Helâl, Allah'ın Kitabında helâl kıldıklarıdır. Haram da O'nun, Kitabında haram kıldıklarıdır. Hakkında bir şey söylemeyip sustuğu şeyler de affettiklerinden(serbest bıraktığı mübâh şeylerden)dir."

DOSTLUK, KARDEŞLİK

 İnanan erkekler ve inanan kadınlar, birbirlerinin velîsidirler. İyiliği emrederler, kötülükten men'ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Elçisine ita'at ederler. İşte onlara Alah rahmet edecektir. Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/71)

Bu âyette ve benzerlerinde inanan erkek ve kadınların, birbirlerinin evliyâsı(koruyuculan) oldukları vurgulanmaktadır. Koruyanlar, dostlar anlamına gelen evliya, velVnm çoğuludur. Bunun karşıtı a'dâ'dır. Şimdi her iki terimin izahını yapalım:

A-Velî: velayet: Dostluğun Arapçası velayet, mahabbet, meveddet, sadâkat ve hullet'ir. Bunların hepsi Kur'ân-i Kerîm'de geçer.

Herşeyin aslı sevgidir, Allah sevdiği için kâinatı yaratmıştır. Yaratma isteği olmasa, yaratmazdı. Demek ki yaratılışın temelinde sevgi vardır, yaratılış sevgi üzerine kurulmuştur.

Dinlerin temel amaçlarından biri de insanlar arasında barışı, dostluğu kurmak ve pekiştirmektir. Bunun için Kur'ân: Ey inananlar, hepiniz barışa girin, şeytânın

adımlarını izlemeyin!"

DÖVMEK (KADINI)

Allah insanları birbirinden üstün kıldığı ve mallarından harca(yıp kadınların geçimini sağlajdıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler. Bundan dolayı iyi kadınlar itaatkâr olup Allah'ın, kendilerini korumasına karşılık gizliyi korurlar (kocalarına asla ihanet etmezler). Hırçınlık etmelerinden korktuğunuz kadınlara öğüt verin, yataklarından ayrılın ve (bunlarla yola gelmezlerse), onları dövün. Eğer size itaat ederlerse artık onların zararına başka bir yol aramayın. Çünkü Allah yücedir, büyüktür. (Nisa: 98/34)

Bu âyet, aile yuvasının mutlulukla devamı için gerekli tedbirleri getirmektedir,  Kavvâm, kıyamdan mübalağa ismidir. Yönetici, kollayıcı, âmir demektir. Ayette, erkeklerin, kadınlar üzerinde yönetici, koruyup kollayıcı, ailenin âmiri oldukları bildiriliyor. Erkeklerin, kadınlar üzerinde yönetici olmaları, biri yaratılıştan gelmiş, diğeri de sonradan kazanılmış iki sebebe bağlıdır:

Önce Allah, yaratılıştan bazı kimseleri, diğer bazılarından birtakım özelliklerle üstün kılmıştır. Vücut yapıları bakımından erkekler, kadınlardan daha dayanıklıdırlar. Kadınların yapamayacakları güç işleri erkekler yapabilirler.

Erkek bazı bakımlardan üstün olmakla beraber kadına böbürlenmeğe, ona baskı yapmağa hak sahibi değildir. Çünkü kadınla erkek, bir vücudun organları gibi, birbirinin tamamlayıcısıdırlar. Nitekim âyette, "Allah, erkekleri kadınlara üstün kıldı" denmeyip, "Bazı insanları, diğer bazı-lanndan üstün kıldı" denmesinde bu noktaya işaret vardır. Vücutta baş ne kadar değerli ise kalb de o kadar değerlidir. Erkek baş durumunda ise, kadın da kalb durumundadır. Bunlardan birinin daha çok fonksiyona sahibolması, daha üstün yaratılması, diğerinin değerini azaltmaz.

Âyet-i kerîme, erkek cinsinin, kadın cinsine üstünlüğünü ifade eder; tek tek her erkeğin, her kadından üstün olduğu anlamını taşımaz. Nice kadınlar vardır ki bilgide, iş görmede, beden gücünde çok erkekten üstündür. Fakat tüm cins olarak erkek cinsinin kadın cinsinden üstün yaratıldığı bir gerçektir. Tabiatta genellikle bütün canlıların erkekleri, dişilerinden daha tam, daha üstün yaratılmıştır. Meselâ horoz, tavuktan; koç koyundan; erkek arslan dişisinden daha güzel ve daha güçlüdür. Erkeğin yüzünde bıyık ve sakal bitmesi de kadına göre daha bir mükemmeliyet sayılır. Nitekim erkekte köselik bir kusur kabul edilmiştir. İşte çalışmaya daha dayanıklı, tedbir ve yönetimde daha üstün, yahut yetenekli olan erkek, kadını himaye etmekle yükümlü tutulmuştur.

Şunu da unutmamak lâzımdır ki kadınların da erkeklerden üstün oldukları meziyetler vardır. Çocuk yetiştirmede, merhamet ve şefkatte, duyarlılıkta kadın, erkekten üstündür. "Allah, bazı insanları, diğer bazılarından üstün kılmıştır" cümlesinde buna da işaret vardır. Allah, hikmeti gereği, aileyi idare etsin, çalışıp çoluk çocuğunu geçindirsin, toplumunu düşmandan korusun diye erkeği, vücut gücünde daha üstün yaratmış; çocuklarını emzirsin, güzel yetiştirsin, şefkatiyle aileyi huzur ve sükûn ile doldursun diye kadına da duyarlılıkta üstünlük vermiş, anne olma imkânını bahsetmiştir.

Yönetici olmalarının ikinci sebebi de erkeklerin, çalışıp kazanmaları, mallarıyla kadınların mehirlerini vermeleri, geçimlerini sağlamalarıdır. Kadının geçimini temin etmek, erkeğin üzerine farzdır. Kendilerini himaye edip geçimlerini sağlamalarına karşılık, kadınların da kocalarına itaat etmeleri gerekir. İşte iyi kadınlar, kocalarına itaat ederler, Allah'ın kendilerini koruması, başarılı kılmasıyla Allah'ın verdiği koruma yeteneğiyle kocalarının ardından hem kendi namuslarını, hem de onların bütün haklarını korurlar. Karı koca arasında gizli kalması gereken şeyleri saklar, kocalarının sırlarını yaymazlar. Hasılı, üzerlerine düşen görevleri yapar, onlara hiyanet etmezler.

Kocasına itaat eden kadınları öven Allah Elçisi şöyle demiştir: "Kadınların en hayırlısı, şu kadındır ki kendisine baktığın zaman seni sevindirir; kendisine bir şey emretsen, sözünü tutar; bir yere gitsen, arkanda kendi namusunu ve senin malını korur." Sâliha kadını bu şekilde öven Allah'ın Elçisi, daha sonra: "Allah, bazı insanları diğerlerinden üstün kıldığı ve mallarından harcayıp kadınların geçimini sağladıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler..." âyetini okumuştur.

DU'Â

29- De ki"Rabbim bana adaleti emretti." Her mescidde yüzlerinizi O'na doğrultun ve dini yalnız Kendisine has kılarak O'na yalvar in. İlkin sizi yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz... 55- Rabbinize yalvar arak ve gizlice du'â edin, çünkü O, haddi aşanları sevmez. 56- Yeryüzü düzeltildikten sonra onda bozgun-culukyapmayın, korkarak ve umarak O'na du'â edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti, iyilik edenlere yakındır.... 180- En güzel isimler Allahındır. O halde O'na, onlarla du'â edin ve O'nun isimleri hakkında eğriliğe sapanları bırakın; onlar yaptıklarının cezasını çekeceklerdir.(A'râf: 39/55-56, 180)

A'râf: 39/29'ncu insanlara, âyette, her mescidde, yani ibâdet yerinde Allah'a yönelerek, yalnız O'na taparak gönülden du'â etmeleri; 55-56'ncı âyetlerde de saygı ve alçak bir sesle, yalvararak, korkarak ve umarak Rablerine du'â etmeleri; düzeltilmiş olan yeryüzünde düzeni bozmamaları emredilmekte; Allah'ın rahmetinin, güzel davrananlara yakın olduğu vurgulanmaktadır.

Du'â, korku ve umud içinde yapılmalıdır. Du'â eden, Allah'tan korkmalı, ama du'âsmın kabul edileceğini ummalı, buna güvenmelidir. Çünkü böyle du'â etmek Allah'ın emri olduğu gibi peygamberlerin ve salihlerin de du'â yöntemidir.

Bu âyetler, du'ânın âdabını da öğretmektedir. Du'âyalnız Allah'a yapılır, fakat bağıra çağıra değil, alçak sesle, saygı ile, gönülden, korku ve umut içinde yapılır. Allah, insanın içinden geçen herşeyi bilir. O'nun huzurunda bağırıp çağırmağa gerek yoktur. Allah'a huşu' ile du'â edilir. Nutuk atar gibi bağırıp çağırmak, insanların beğeni ve takdirini toplamak niyyetiyle du'â etmek, haddi aşmaktır. "Allah, haddi asanları sevmez.”

KUR'AN DUALARI

1-Rahman ve Rahim Allah'ın adiyle. 2- Âlemlerin Rabbi Allah'a hamdolsun. 3- O Rahmandır, Rahimdir.

4- Din (ceza) gününün sahibidir. 5- Ancak sana kulluk ederiz, ancak senden yardım isteriz. 6- Bizi doğru yola ilet. 7- Ni'met verdiğin kimselerin yoluna, kendilerine gazabedilmiş olanların ve sapıkların yoluna değil (yâ Rabbi)! (Fatiha: 5/1-7)

 Rabbimiz kendimize zulmettik; eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan, ziyana uğrayanlardan oluruz! (A'râf: 39/23)

 Rabb'imiz, bizi şu zalim toplulukla beraber bulundurma! (A'râf, 7/47)

 Rabbimiz, bizimle kavmimizin arasınfdaki iş)i gerçek ile aç(ığa çıkar)! Muhakkak ki sen, gerçekleri açığa çıkaranların en hayırlısısın! (A'râf: 39/89)

 Rabbimiz, üstümüze sabır boşalt ve müslüman olarak canımızı al! (A'râf: 39/126)

Ya Rabbi senin şanın yücedir, sana tevbe ettim, ben inananların ilkiyim. (A'râf: 39/143)

 Rabb'im, beni ve kardeşimi bağışla, bizi rahmetinin içine sok, merhametlilerin en merhametlisi sensin! (A'râf: 39/151)

 Rabbim, içimizden bazı beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mi edeceksin? Bu iş, senin sınavından başka bir şey değildir. Sınavınla dilediğini şaşırtırsın, dilediğini doğru yola iletirsin. Sen bizim velîmizsin, bizi bağışla, bize acı! Sen bağışlayanların en iyisisin! (A'râf: 39/155)

 65-Rabbimiz, Cehennemin azabını bizden uzaklaştır, doğrusu onun azabı sargindir. 66- Orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir makamdır! 74-Rabbimiz, bize gözler sevinci (gönüller açan) eşler ve çocuklar lutfeyle ve bizi korunanlara önder yap! (Furkan: 42/65-66,74)

25- Rabbim, göğsümü aç (gönlümü ferahlandır), 26- İşimi kolaylaştır, 27- Dilimdeki düğümü çöz, 28- Ki sözümü anlasınlar. 29- Bana ailemden bir vezir (yardımcı) ver, 30- Kardeşim Harun'u. 31- Onunla arkamı kuvvetlendir, 32- Onu da işime kat , 33- Ki seni çok teşbih edelim, 34- Ve seni çok analım.. 35- Sen bizi(m halimiz)i görmektesin (ya Rabbi)!... 114 - Rabbim bilgimi artır! (Tâhâ: 45/25-35,114)

 > Rabbim, bana hüküm (iktidar) ver ve beni salihler arasına kat! (Şu'arâ: 47/83) O^JUkj il* ^jJÛÎj ^ii-ü i-jj : Rabb'im beni ve ailemi bunların yaptıklarından

kurtar7. (Şu'^arâ, 47/169)

 Rabbim, bana ve anama babama lütfettiğin ni'mete şükretmemi, senin beğeneceğin faydalı bir iş yapmamı gönlüme ilham eyle ve rahmetinle beni iyi kullarının arasına sok! (Nemi:

48/19)

16- Rabbim, ben nefsime zulmettim, beni bağışla! ... 21- ... Rabbim, beni şu zâlim kavimden kurtar! (Kasas:49/16, 21)

 Rabbim! Bunlar (anam-babam), beni küçükken nasıl (acıyıp) yetiştir dilerse sen de bunlara (öyle) acı! (İsrâ, 17/24)

 Rabbim, beni doğruluk girdirişiyle girdir ve beni doğruluk çıkarışiyle çıkar. Bana katından yardımcı bir güç ver. (İsrâ: 50/80)

 Rabbimiz, bizi o zâlim kavme fitne yapma (bizi onların işkencesine uğratma)/ (Yunus: 51/85)

Rabb'im, bilmediğim bir şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz, bana acımazsan ziyana uğrayanlardan olurum. (Hûd:52/47)

Rabbim, Sen bana bir parça mülk verdin ve bana düşlerin yorumunu öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratıcısı! Dünyada da, âhirette de benim velîm sensin! Beni müslüman olarak öldür ve beni iyilere kat!. (Yûsuf: 53/101)

 Rabb’im, bana salihlerden olacak (bir çocuk) lutfeyle!." (Sâffât 56/100)

 7- Rabbimiz, senin rahmetin ve bilgin herşeyi kapsamıştır. Tevbe edip senin yoluna uyanları bağışla, onları cehennem azabından koru! 8- Rabbimiz, onları ve babalarından, eşlerinden ve çocuklarından iyi olan kimseleri onlara söz verdiğin adn cennetlerine sok. Şüphesiz üstün olan, hüküm ve hikmet sahibi olan ancak sensin! 9-Onları kötülüklerden koru! O gün sen kimi kötülüklerden korursan, ona acımışsındır. İşte o büyük başarı budur! (Mü'min: 60/7-9)

 Rabbimiz, bizden azabı kaldır, biz artık inanıyoruz. (Duhân: 64/12)

 Ya Rabb'i, beni, bana ve anama, babama verdiğin nimete üşkretmeğe, razı olacağın yararlı işler yapmağa ilet. Benim için zürriyetim içinde de salahı sürdür (benden gelecek olanları da iyi insanlar yap). Ben sana yöneldim ve ben sana teslim olanlardanım. (Ahkaf: 66/15)

Rabbimiz, bize katından bir rahmet ver ve bu işimizde bize bir kurtuluş yolu hazırla! (Kehf: 69/10)

IjG : Rabb'im, yeryüzünde kâfirlerden tek kişi bırakma. Çünkü sen onları

bırakırsan, kullarını şaşırtırlar ve sadece ahlaksız, nankör (insanlar) doğururlar. Rabbim beni, babamı-anamı, inanarak evime gireni, inanan erkek ve kadınları bağışla; zâlimlerin de sadece helakini artır (onların

köklerini kurut). (Nuh: 71/26-28)

35- İbrahim demişti: "Rabbim, bu şehri güvenli kıl, beni

ve oğullarımı putlara tapmaktan uzak tut! 36- Rabbim, onlar insanlardan birçoğunu şaşırttılar. Artık bundan böyle kim bana uyarsa o bendendir. Kim bana karşı gelirse (o da senin merhametine kalmıştır), kuşkusuz sen bağışlayansın, esirgeyensin! 37- Rabbimiz, ben çocuklarımdan bazısını senin Haram Ev'inin yanında, ekinsiz bir vâdîye yerleştirdim. Rabbimiz, namazı kılsınlar diye (böyle yaptım). Artık sen de insanlardan birtakım gönülleri, onları sever yap ve onları çeşitli meyvalarla besle ki şükretsinler. 38- Rabbimiz, sen bizim gizlediğimizi ve açığa vurduğumuzu hep bilirsin. Ne yerde, ne de gökte hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz! 39- İhtiyarlık çağımda bana İsmail'i ve İshâk'ı lütfeden Allah'a hamdolsun! Şüphesiz Rabbim, duayı işiten(kabul buyuran)dır. Rabbim, beni ve zürriyetimden bir kısmını, namazı kılan yap; Rabbimiz, duamı kabul buyur! 40- Rabbimiz, hesabın görüleceği gün beni, anamı, babamı ve inananları bağışla!" (İbrahim: 72/35-41)

Bu dert bana dokundu, Sen acıyanların en acıyanısın! (Enbiya: 73//83)

Senden başka İlah yoktur. Senin şanın yücedir, ben zâlimlerden oldum!..(Enbiyâ: 73//87)

Rabbim, beni tek bırakma (bana birçocuk ver), sen vârislerin en iy isisin! (mirasım senindir veya mirası uygun kimselere ulaştıranların en iyisi sensin, bana hayırlı bir mirasçı ihsan eyle de sonum kesilmesin)! (Enbiyâ: 73/89)

26- Rabb'im, beni yalanlamaları karşısında bana yardım eyle...

29- Rabbim, beni mübarek bir inişle indir; sen konuklayanların en iy isisin!... 93- Rabbim, eğer onların uyarıldıkları azabı bana göstereceksen, 94-Beni o zâlim toplumun içinde bırakma!.. 97- Rabbim, şeytânların dürtük-lemelerinden sana sığınırım. 98- Ve onların yanıma uğramalarından sana sığınırım Rabbim!... 109- Rabb'imiz inandık, bizi bağışla, bize acı, sen acıyanların en hayırlısısın... 118- Rabbim, bağışla, acı, sen acıyanların en hayırlısısın! (Mü'minun: 74/26, 29, 93-94, 97- 98, 109, 118)

 Rabb'im, şu bozguncu kavme karşı bana yardım eyle. (Ankebût: 85/30)

 126- İbrahim demişti ki: "Rabbim, bu şehri güvenli bir şehir yap, halkından Allah'a ve âhir et gününe inananları çeşitli ürünlerle besle!" 127- İbrahim, İsmail'le beraber (Allah) Ev'in(in) temellerini yükseltirken şöyle di)yor(du): "Rabbimiz, bizden kabul buyur, kuşkusuz sen işitensin, bilensin. 128- Rabbimiz, bizi sana teslim olanlar yap, neslimizden de sana teslim olan bir ümmet çıkar; bize ibâdet yerlerimizi göster, tevbemiz'ı kabul et; zira tevbeleri kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin, sen! 129- Rabbimiz, onlara, kendi içlerinden, senin âyetlerini kendilerine okuyacak, onlara Kitâb'ı ve Hikmet'i öğretecek, onları arındırıp yüceltecek bir elçi gönder. Her zaman üstün gelen, herşeyi yerli yerince yapan yalnız sensin, sen! (Bakara: 92/126-129)

 Rabbimiz, bize dünyâda da iyilik ver, âhirette de iyilik ver, bizi ateş azabından koru! (Bakara: 92/201)

 Rabbimiz, üzerimize sabır dök! Ayaklarımızı sağlam tut ve kâfir millete karşı bize yardım eyle! (Bakara: 92/250)

 :… İşittik, itaat ettik, Rabbimiz, bizi bağışlamanı dileriz. Dönüş(ümüz) sanadır!... Rabbimiz, unutur, ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma! Rabbimiz, bize, bizden öncekilere yüklediğin gibi ağır ağır yük yükleme! Rabbimiz, bize gücümüzün yetmediği şeyleri yükleme! Bizi affet, bizi bağışla, bize acı! Sen bizim mevlâmız(sahibimiz, efendimiz)sin! Kâfirler U rlumuna karşı bize yardım eyle! (Bakara: 92/285-286)

 8- (Onlar derler ki): "Rabbimiz, bizi doğru yola ilettikten sonra kalblerimizi eğriltme, bize katından bir rahmet ver, kuşkusuz sen çok bağış yapansın. 9- Rabbimiz, sen mutlaka insanları, asla şüphe olmayan bir günde toplayacaksın."

Allah sözünden dönmez. (Âl-i İmrân: 94/8-9)

Rabbimiz, inandık, bizim günâhlarımızı bağışla, bizi ateş azabından koru! (Âl-i İmrân: 94/16)

 Rabbim, bana katından temiz bir zürriyet ver. Sen duayı işiten(k&bu\ buyuranım/' (Âl-i İmrân: 94/38)

 Rabbimiz, indirdiğine inandık, Elçiye uyduk, bizi şâhidlerle beraber yaz! ((Âl-i İmrân: 94/53)

Rabbimiz, günâhlarımızı ve işimizde taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı (yolunda) sağlam tut, kâfir topluma karşı bize yardım eyle! (Âl-i İmrân:94/147)

191-Rabbimiz, bunları boş yere yaratmadın, sen yücesin, bizi ateş azabından koru! 192- Rabbimiz, sen birini ateşe soktun mu, onu perişan etmişsindir. Zâlimlerin yardımcıları yoktur. 193- Rabbimiz, biz, "Rabbinize inanın" diye imana çağıran bir da'vetçi işittik, hemen inandık. Rabbimiz, bizim günâhlarımızı bağışla, kötülüklerimiz ört, canımızı iyilerle beraber al! 194- Rabbimiz, bize, elçilerine vazettiğini ver, kıyamet günü bizi rezil, perişan etme. Zira sen, verdiğin sözden caymazsın! (Âl-i İmrân: 94/191-194)

 Rabbimiz, bizi ve bizden önce inanmış olan kardeşlerimizi bağışla, kalblerimizde inananlara karşı bir kin bırakma! Rabbimiz, sen çok şefkatli, çok merhametlisin! (Haşr: 95/10)

 Rabbimiz, nurumuzu tamamla, bizi bağışla. Doğrusu senin her şey e gücün yeter! (Tahrîm: 106/8)

  Allahım, Rabbimiz, bizim üzerimize gökten bir sofra indir ki bizim için, önce ve sonra gelenlerimiz için (o gün) bir bayram olsun ve (o olay), senin bir mu'cizen olsun. Bizi rızıklandır; sen rızık verenlerin en hayırhsısın! (Mâide: 110/114)

  4- Rabbimiz, sana dayandık, sana yöneldik.Dönüş(ümüz) sanadır! 5- Rabbimiz, bizi kâfirlere fitne yapma (bizi onların işkencesine uğratma)! Bizi bağışla! Rabbimiz, doğrusu, tek galip ve hükümdar yalnız sensin, sen! (Mümtehine: 111/4-5)

PEYGAMBER(S.A.V.)IN DU'ASI:

Kul ile Allah arasında en güçlü bir bağ olan du'âyı ibâdetin beyni sayan Peygamber (s.a.v.), Allah'a gönülden du'â ederdi. Allah Elçisinin du'âsı kabul edilirdi. Peygamberliğinin ilk yıllarında bir gün Ka'be yanında namaz kılıyordu. Orada oturan Ebû Cehil ve adamları, bir rezili gönderip secdeye varmış olan Peygamber'in üzerine hayvanların işkembesini attırmış ve durumu seyrederken katıla katıla gülmüşlerdi. Henüz çocuk olan Hz. Fâtıma, babasının sırtından işkembeyi almış, başını secdeden kaldıran Peygamber (s.a.v.), üç defa: "Allahım, Kureyşi sana havale ediyorum!" dedikten sonra: "Ebû Cehl'i, Ukbe ibn Rebî'ayı, Şeybe ibn Rebî'a'yı, Velîd ibn Ukbe'yi, Ümeyye ibn Halefi, Ukbe ibn Mu'ay t'ı sana havale ediyorum!" demiş ve bu adamların hepsi Bedir'de müslümanların kılıçları altında can verip bir çukura atılmışlardı

DUHÂ SURESİ

 (Duhâ): aslında Güneş ışığı demek olan sabah vakti olmakla

beraber, Güneşin iyice yükselip her tarafı aydınlattığı kuşluk vakti anlamında kullanılır. Bütün gündüz anlamına da gelir. Bayram günü Güneş doğduktan sonra kesilmeğe başlayan kurbanlara da  (dahiyye), (udhiye) denmiştir. İnsanın bir dâva uğruna kendini feda etmesine veya bir olay sonunda ölmesine de dahiyye denilir ki Türkçede "Falan bu işin kurbanı oldu" deriz.

Kuşluk vaktine yemîn ile başladığı için bu adı almış olan sûrede, Peygamber(s.a.v.)e, sonunun başından iyi olacağı, Rabbinin kendisini memnun edeceği bildirilerek yetîme ve yoksula iyi davranması ve Rabbinin ni'metini söylemesi emrediliyor.

Duhâ'ya and içilmesi, ma'nevîGüneş olan Kur'ân'ın inmeğe başlamasıyla insanlığın kararmış ufuklarının aydınlanmakta olduğuna işarettir.

Mekke'de, Fecr Sûresinden sonra inmiştir, 11 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 93., iniş sırasına göre 11. sûredir. Abdullah ibn Abbâs ve İkrime'nin, Duhâ Sûresinden itibaren Kur'ân'ın sonuna dek olan sûreleri okurken sûreden önce tekbîr getirilmesini emrettikleri rivayet edilir. Tekbîr de ya "Allahu ekber" veya "Allahu ekber lâilâhe illâllâhu vAllahu ekber" şeklinde getirilir.

DUHÂN

9- De ki : Siz mi arzı iki günde yaratana karşı nankörlük ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. Arza, üstünden ağır baskılar yaptı, onda bereketler yarattı ve onda -arayıp soranlar için- gıdalarını tam dört günde takdir etti (düzene koydu). 11- Sonra duman halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve arza, "Gönüllü veya gönülsüz olarak (buyruğuma) gelin" dedi. "Gönüllü olarak buyruğuna geldik" dediler. 12- Böylece onları iki günde yedi gök yaptı ve her göğe emrini (yasalarını) iki günde vahyeîîi. Biz en yakın göğü lambalarla ve koruma (güçleri) ile donattık. İşte bu, o güçlü, büen(Allah)ın takdiridir. (Fussılet:61/11-12)

 Fussılet: 61/9-10'ncu âyetlerde Yeri iki günde yaratan Allah'a karşı nankörlük edip O'na ortaklar, benzerler tasarlayan insanlara, inkâr tarzında bir soru ile bu yaptıklarının, şaşılacak bir şey olduğu belirtiliyor ve aslı iki günde yaratılmış olan Dünyânın üzerine yüksek dağların birer baskı gibi atıldığı, bitki ve ürünlerinin yaratıldığı, Dünyânın yaratılmasından itibaren dört gün içinde canlıların yaşamasına elverişli hale getirildiği anlatılmaktadır.

11-12 ‘nci âyetlerde de: Allah'ın, duman halinde bulunan göğe yönelip, hem göğe, hem de Yere, gönüllü veya gönülsüz, (isteyerek veya istemeyerek) buyruğuna uymalarını buyurduğu; onların da isteyerek Rablerinin buyruğuna uyduklarını söyledikleri; bunun üzerine Allah'ın, duman halinde bulunan gökleri yedi gök halinde düzenleyip, her göğe buyruğunu vahyettiği, yani yönetim yasalarını belirleyip, onların içine koyduğu; göğü de lambalarla ve koruyucu güçlerle donattığı; bunun o yüce ve güçlü Allah'ın takdiri olduğu belirtilmektedir.

 Duhân, duman, yani gaz demektir. Bu âyetlerden, gök cisimlerinin gaz halinden yoğunlaştırılarak katı duruma getirildiği anlaşıfîr. İlim de evrenin, gaz halinden yaratıldığını, enerji demek olan gazın, kütle kütle yoğunlaşarak galaksilerin ve yıldızların oluştuğunu söylüyor.

Bilim adamları, evrenin oluşumunu, Big-bang teorisiyle izah etmektedirler. Big-bang, uçan bir cismin hava içinde yaydığı ve ses hızı ile hareket eden her çeşit dalgalanmaların, bazı noktalarda yoğunlaş-masından oluşur. Cisim hareket halinde olmadığı zaman bu dalgalanmalar küreler biçiminde olur. Hareket halinde ise küreler ileriye doğru gelişir ve ses hızına ulaşıldığı an küreler ileriye doğru teğet olur. Bu da ses enerjisinin birikmesiyle karakteristik bang sesinin duyulmasına yol açar.

DUHÂN SÛRESİ

Duhân, duman, yani gaz demektir. Adını 10. âyetinde geçen duhân kelimesinden alan Sûrede, Kur'ân'ın vahyedilmeğe başladığı gecenin önemi vurgulandıktan sonra 10-12. âyetlerde, gök cisimlerinin gaz kütlesi haline geleceği bir günün korkunçluğuna dikkat çekilir ve Hz. Peygamber(s.a.v.)in hak peygamber olarak görevlendirildiği belirtilir, onun peygamberliğini kabul etmeyen inkarcılar uyarılır.

Musa'yı inkâr eden Fir'avn ve kavminin boğulup İsrâîloğullarının, Fir'avn'ın zulmünden kurtarıldığı anlatılarak peygamberleri inkâr edenlerin sonunun mutlaka hüsran olacağına işaret edilir. Öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere; âhiret hayatı olmadığı takdirde dünyâ yaşamının anlamsız kalacağı belirtilir ve inkarcılarla inananların sonuçlarını vurgulayan âyetlerle sûre son bulur.

59 âyeti içeren sûre, Mekke'de, Zuhruf Sûresinden sonra inmiştir. Bölümlerinin birbirine sıkı bağlılığından ötürü, bütün âyetlerinin bir defada, ya da birbiri ardınca indiği söylenebilir. Resmî tertipte 44., iniş sırasına göre 64. sûredir.

DURUMLARI BİLİNMEYENLER

Başka birtakımları da var ki Allah'ın emrine bırakılmışlardır. (Allah) Ya onlara azâb eder, ya da onları affeder. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/106)

Bu âyette, işleri Allah'ın buyruğuna kalmış, mü'min mi, kâfir mi oldukları belli olmayan bazı kimselerin bulunduğu, Allah'ın, ya bunlara azâb edeceği veya bunları affedeceği bildirilmektedir. Âyetin sözgeliminden, bu kimseler hakkında kesin bir hüküm verilemeyeceği, bunların içyüzünü Allah'ın bileceği, kendi bilgisine göre bunlara dilediği işlemi yapacağı anlaşılmaktadır. Yani halleri belli olmayan kimseler hakkında kesin hüküm vermekten, onları kâfir veya münafık damgasıyla damgalamaktan kaçınmak lâzımdır. Çünkü onların içyüzünü Allah bilir.

Aslında müşrikler hakkında dahi kesin hüküm verilemez. Zira Allah dilerse onları da affeder. Nitekim, bu sûreden çok önce, Mekke'de inmiş bulunan İsrâ Sûresinde, müşriklere hitaben şöyle buyurulmaktadır:

Rabbiniz sizi daha iyi bilir. Dilerse size acır, dilerse size azâbeder. Biz seni onların üzerine vekîl göndermedik. (İsra: 50/54)

Âyette Allah'ın acımasının, azabından önce anılması, Allah'ın, bu insanları bağışlamasının daha ağır bastığını; rahmetinin, gazabından çok önce ve geniş olduğunu gösterir. Hiç kimse, Allah'ın herhangi bir kulu hakkında "Şu mutlaka cehennemliktir, mutlaka azâb içindedir..." şeklinde kesin hüküm verme hakkına sahip değildir. Çünkü Allah, kulları hakkında hükmü ancak kendisinin vereceğini, dilediği kulunu affedip, dilediğini cezalan-dıracağını, kendisinin herşeyi yerli yerince ve hikmetle yaptığını vurgula-maktadır. Esasen Allah'ın kula cezası, bizim anladığımız anlamda ondan intikam almak değil, kulun ruhunu arındırmak içindir. Allah Taâlâ, kulunu, kulun kendisini düşünüp korumasından daha çok düşünür ve korur. Zaten O'nun koruması, şefkat ve merhameti olmasa, hiçbir canlının nefes alması mümkün değildir.

Her kuluna her ânda,     

Geh kahr-u geh ihsanda

Her ânda O bir sânda,    

Mevlâ görelim neyler,

Neylerse güzel eyler!

DÜĞÜMLERE ÜFLEYENLER

 Düğümlere üfleyen büyücü kadınların şerrinden, aydınlığı ortaya çıkaran Allah'a sığınırım. (Felak: 20/4)

  Düğümlere üfleyen kadınlar demektir ki bununla büyü yapmak için bağladıkları düğümlere üfleyen kadınlar kasdedilmiştir. en-Nefs (c.j;\\) tükürmeden üflemektir. Neffâse nın çoğulu olan

  üfürükçü kadınlar demektir. Büyü işleriyle daha çok kadınlar uğraştığı için âyette düğümlere üfleyen büyücü kadınlar anılmıştır. Yahut en-Neffâsât  büyü yapan nefisler veya cemâatler anlamında

kullanılmış olabilir.

Ebû Müslim'in tefsirine göre nefs ipteki düğümü çözmek için onu tükrükle ıslatıp yumuşatmaktır. en-Neffâsâtifî'l-ukad, erkeklerin kadınlara düşkünlüğünden yararlanıp naz ve işve ile erkeklerin akıllarını çelen, onları istedikleri görüşe döndüren kadınlar demektir. Bunlar düğüm gibi zor, açılması güç erkekleri naz ve işveleriyle fikirden fikre döndürürler. İşte bunların, erkeklerin akıllarını çelmek için döktükleri dil, yaptıkları işve, erkeklerin düğüm gibi kapalı düşüncelerini üfleyerek çözmektir

DÜNYÂNIN GEÇİCİLİĞİ

 16-Ama siz, dünyâ hayatı yeğliyorsunuz.17- Oysa âhiret daha hayırlı ve daha kalıcıdır. 18- Bu (hükümler), elbette ilk sahîfelerde de vardır: 19- İbrahim'in ve Musa'nın sayfalarında. (A'lâ: 8/16-19)

İniş sırasına göre ilk defa bu âyetlerde insanların dünyâ hayatını yeğledikleri, oysa âhiret yaşamının daha hayırlı ve daha kalıcı olduğu vurgulanmaktadır.

 (dünyâ) kelimesi, yJt ıjiJa 4 Ua (denâ, yednû dunuvv) kökünden gelen bir sıfattır. Yası, vâv'dan dönüşmedir. Dunuvv yaklaşmak, yakınlık demektir. ed-Dünyâ: îsm-i tafdîl olan ednâ'mn dişilidir. Daha yakın, en yakın anlamına gelir. Şu görünen, mevcut hayatın adıdır. Âhirete göre dünyâ, insana daha yakın göründüğü için dünyâ yaşamına el-ha-yâtu'd-dunyâ: yakın hayat denmiştir. Genelde ta'rîf lamıyla birlikte kullanılır, seyrek olarak lamının kaldırıldığı da olur.

Kur'ân-ı Kerîm'de dünyâ hayatın kendisi kötülenmez, çünkü dünyâ âhiretin okuludur. Ruhun olgunlaşma alanıdır. Ruh olgunlaşmak için buraya gelir. Bu yaşam kötü değildir, fakat bu hayatta insanın, asıl amaç olan ruhsal olgunlaşmayı bırakıp geçici zevkler peşine düşmesi, böylece ruhunu olgunlaştıracağı yerde iyice köreltmesi ve geriletmesi kötüdür, ebedi hayatının zararınadır. İşte Kur'ân, insanı, dünya yaşamının temel amacı olan ruhsal olgunlaşmaya, iyi, temiz, dürüst insan olmağa, geçici dünyâ varlıklarına takılıp oyalanmamağa iletmek üzere dünyâ hayatının geçiciliğini, aldatıcılığını; âhiret hayatının güzelliğini ve sürekliliğini vurgular. Aslında aldatan dünyânın kendisi değildir. Ancak insan, hayatı sadece bu yaşamdan ibaret sanıp ölmeyecekmiş gibi dünyâya bağlanır, bunun ötesinde bir hayat olduğunu düşünmez veya o hayat için kendisini hazırlamağa çalışmazsa aldanır; dünya onun için aldatıcı olur. Bunda kusur, dünyânın değil, insanın kendisinindir. Şimdi şu geçici hayata aldanmamayı öğütleyen, insanı asıl gaye olan ruhsal olgunlaşmaya ve âhirete hazırlanmaya yönelten

âyetleri gözden geçirelim:

Onlardan bazı zümrelere, kendilerini denemek için verdiğimiz dünyâ yaşamının süsüne gözlerini dikme. Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha süreklidir. (Tâhâ: 45/131)

Bu âyette de Peygamber'e hitaben, bazı insanlara verilmiş olan dünya varlığına göz dikmemesi, bunun bir sınav olduğu, Allah'ın verdiği helâl ve temiz rızkın daha hayırlı ve kalıcı olduğu belirtilmektedir.

Allah'a ortak koştukları halde bazı insanların zenginlik ve refah içinde yaşamaları, bazı zamanlar Peygamber ve sahâbîlerine tuhaf gelmiş olabilir. İşte âyette, dünya malının, süsünün, debdebesinin, gerçekte mutluluk işareti olmadığı, Allah'ın dünya varlıklarıyla insanları denediği; Allah'ın nasîb-ettiği rızka razı olup, başkasının malına, mevkiine, durumuna göz dikilme-mesi, nimetin başkalarından değil, Allah'tan beklenmesi ve Allah'ın verdiğine razı olunması öğütlenmektedir.

 Doğrusu onların âhir et hakkındaki bilgileri, ar d arda gelip bir araya toplandı. Fakat onlar (hâlâ) ondan bir kuşku içindedirler. (Nemi: 48/66)

Bu âyete birkaç anlam verilebilir. Özet olarak âyetin anlamı şudur: Onların, âhiret hakkındaki bilgileri birbiri ardınca bir araya gelip toplandı. Toplanan kanıtlar, âhiretin mutlaka vukubulacağını göstermektedir. Ama yine onlar âhiretten kuşkulanıyor, onun gerçekliğine inanmıyorlar.

DÜNYÂNIN BİÇİMİ

37- Gece de onlar için  bir âyettir. Gündüzü ondan soyup alırız, birden

onlar karanlıkta kalıverirler. 38- Güneş de kendi müstekarrı (istikrar bulacağı yer) için akıp gider. Bu, üstün ve bilenin takdir(plan)ıdır. 39-Aya da konaklar belirledik. Nihayet o, eski urcun(hurma salkımının sapın)a benzer bir hal aldı. 40- Ne Güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir felekte (yörüngede) yüzmektedirler. (Yâsîn: 41/37-40)

 41/37: Yüce Allah, geceden gündüzü soyup alınca yaratıklar karanlıkta kalırlar. Allah'ın yasası gereğince dünyâ döndükçe Güneşin karşısında bulunan yüzü arkaya geçer ve orası karanlıkta kalır. Önceden karanlık olan bölgelere Güneşin ışıkları yayılır. Gerçekten dünyâ döndükçe, üstündeki Güneş ışıkları bir yandan adetâ dünyânın üstünden soyulup alınmakta, öte tarafın üstüne sarılmaktadır. Dünyâyı böyle düzenli döndüren, her ân bir yanından ışığı alıp öbür yanına saran o yüce Yaratıcının kudreti ve planıdır. Allah'tan başka hangi kudret, bu koca kâinatı yaratıp böyle düzenli yönetebilir?

 41/38: Güneşin deduracağı zamana, ya da yere kadar yürümesi, o kudretli, herşeyi bilen Allah'ın takdiri ile, ince hesabı ve planı iledir. Âyette Güneşin sür'atle akıp gittiği belirtiliyor. Âyet, önce insanların algı biçimine hitâbederek onlara Allah'ın kudretini, görülen bu harika şeylerin Allah tarafından planlanıp yapıldığını anımsatıyor. Biz, Güneşin gökte yürüdüğünü görürüz. Gerçi Güneşin görünen hareketi, bizim duyularımızın aldanmasından ibarettir. Dünyâ dönüp üzerinde bulunduğumuz nokta, Güneşten uzaklaştıkça biz, Güneşin hareket ettiğini sanırız. Tıpkı kıyı boyunca giden gemideki yolcunun, karanın hareket ettiğini; veya trendeki yolcunun, karşıdaki ovaların, dağların, ağaçların yürüdüğünü görmesi gibi. Biz, dünyâmızın hareket ettiğini göremediğimiz için Güneşi hareket ediyor sanırız. İşte bizim algılamamıza göre Güneşi o şekilde hareket ettirenin, Allah olduğu belirtiliyor.

 Ayetteki müstekarr kelimesi, mîmli masdar, ism-i zaman ve ism-i mekân olabilir. Lâm ile de birkaç anlam kazanır. Onun için bu ifade, birkaç anlama gelir: Önce Güneş kör bir raslantı eseri değil, sabit bir yasa ile hareket eder, demektir. Güneş bir istikrar için, yani kendi sisteminde bir düzen meydana getirmek için akıp gider mânâsı da vardır. Müstekarr, zaman ismi olduğuna göre mânâ: Güneş kendine özgü bir istikrar, yani durma zamanına kadar akıp gider demek olur ki bu durma zamanı, Güneşin söndürüleceği Kıyamet zamanıdır. Kıyamette kâinatın düzeni bozulunca Güneş de parçalanır, artık hareket etmez. Maamâfîh İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İkrime, Ali Zeyne'l-âbidîn, oğlu Muhammed Bakır ve torunu Ca'fer ibn Muhammed es-Sâdık, li-mustakarrin   kelimesini, lâ-mustekarre

 şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde âyetin anlamı: "Güneş kendi konumunda durmadan akıp gider" demek olur.

Müstekarr mekân ismi olursa, Güneş kendisine özgü bir istikrar yerinde akıp gider anlamı çıkar. Keza Güneş, istikrar bulacağı yer için hareket eder mânâsı da vardır ki bu takdirde Güneşin, başka bir merkeze doğru hareket ettiği de anlaşılır.

Güneşin bizce görünen hareketi, bizim duyularımızın aldanmasından ibaret ise de esasen Güneş sabit değildir. Kendi ekseni çevresinde yaklaşık yirmibeş günde döndüğü gibi, sistemiyle, yani uydularıyla birlikte bir yöne doğru hareket etmektedir. Ansiklopediden aldığımız fotoğraf, Güneşin, uydularıyla birlikte belli bir doğrultuda hareket ettiğini göstermektedir.

 41/39'ncu âyet, Ayın, dünyâçevresindeki yörüngesinde dolanıp ay sonunda aldığı hilâl görünümüne işaret ediliyor. el-'Urcûn: hurma salkımının sapına denir. el-Kadîm de eski demektir. Hurmanın sapı eskidikçe incelir, eğrilir ve sararır. İşte ay sonunda Ay, tıpkı eski hurma sapı gibi ince, eğri ve sarımtrak bir görünüm verir. Bu benzetme hilâlin ilk ve son şeklini göstermekle kalmıyor, aynı zamanda Ayın, yörüngesinde yürürken Dünyâ çevresinde bir ayda dolandığı yolun biçimini de göstermiş oluyor. Ayın yolu tam dairesel olmayıp bir tarafı konkav bir eğrilik arz eder.

41/40: Ne Güneş Aya ulaşıp onunla birleşir, ne de gece, gündüzün önüne geçer. Her biri kendi vaktinde hükmünü yürütür. Burada gece ve gündüz, Güneş ve Ay, birbiriyle yarışan ikişer canlı varlığa benzetilmiştir. EğerGiines Avın önüne geçse yani   Ayın doğacağı  zaman Güneş de doğsa dünyânın bir yanında hep gündüz olur, gece olmaz; öbür yanında da hep gece olur, gündüz olmaz. Oysa insanların istirâhati için gece lâzım olduğu gibi, çalışıp kazanmaları için gündüz de lâzımdır. Bütün canlıların, özellikle bitkilerin Güneş ve Ay ışığına ihtiyacı vardır. Hâsılı düzenli hayât için gece de, gündüz de lâzımdır. Bundan dolayı Allah, Güneşe ve Aya ayrı zamanlarda doğup batmayı belirlemiştir. Hiçbiri ötekinin hakkına tecavüz etmez.

Güneş, Ay, bütün yıldızlar birer felekte yüzer. Fâ'nın ve lamın fethiyle felek, yuvarlak cisim veya daire demektir. Burada kasıt, Güneşin ve Ayın, uzaydaki yörüngeleridir. Bunlar tıpkı balığın suda yüzmesi gibi uzayda yüzmektedirler. çoğuldur, "yüzerler" demektir. Güneş ve Ay zikredildikten sonra tesniye (ikil) yerine çoğul fiil kullanılması, yalnız Güneşin ve Ayın değil, bütün yıldızların uzayda yüzdüğünü anlatır.

Ayetteki belagat noktalarından biri de Güneş için idrâk, gecenin simgesi olan Ay için sebkat ta'bîrinin kullanılmasıdır. İdrâk, (arkadan gelip yetişmek) ta'bîri, sür'atli bir hareketi gerektirir. Sebkat (geçmek) ta'bîrinde de sür'at vardır ama idrâkteki sür'at daha fazladır. Bu da Güneşin hareketinin, Ayın hareketinden sür'atli olduğu anlamına gelir.

Ay, bir ayda Dünyânın çevresini, Dünyâ da kendisine tabi Ay ile birlikte bir yılda Güneşin çevresini dolanır. Güneş de kendisine tabi gezegenlerle birlikte bulunduğu yörüngede hareket eder. Eski gökbilimi, yıldızların, feleğe çakılı, sabit olduğunu söylerdi. O zamanın anlayışına göre yıldızın kendisi yürümez, onu taşıyan biri gerekirdi. İşte felek, yıldızı yürüten uzay paçasıydı. Halbuki Kur'ân, bunun tersine, yıldızların felekte yüzdüğünü söylüyor. Modern gökbilimi de bütün yıldızların uzaydaki yörüngelerinde dolandığını söylemektedir. Demek ki Kur'ân'ın söylediği, modern gökbilimine uygun düşmektedir. Maamâfîh Kur'ân, Allah'ın yaratma kudretine dikkati çekmek için bu kâinat harikalarına işaret eder. Yoksa amacı, yaratılış yasalarını, astronomi kurallarını izah etmek değildir. Çünkü Kur'ân'ın temel amacı, insanları Allah'a kulluğa, güzel ahlâka, adalete,

doğruluğa yöneltmektir.

 (Allah), Gökleri ve yeri hak ile yarattı. Geceyi gündüzün üzerine dolar, gündüzü de gecenin üzerine dolar. Güneşi ve Ayı buyruğu altına almıştır. Her biri, belli bir süreye kadar akıp gitmektedir. İyi bil ki O, azizdir, çok bağışlayandır!

 (Zümer: 59/5)

Allah, gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Bu varlık, öyle amaçsız, hikmetsiz değildir, bir hikmet uyarınca yaratılmıştır. Âyetin bu ilk cümlesi, kâinatın gerçekten var olup olmadığından kuşku duyan bazı filozofların düşüncelerini de reddetmiş oluyor. Âyet, kâinatın bir hayal değil, hakikat olduğunu, ayrıca boş yere değil, bir amaçla yaratıldığını belirtiyor. Kâinatın boş yere değil, gerçek olarak ve bir amaçla yaratıldığı, Sâd: 38/27., Duhân: 64/38-39. âyetlerinde de vurgulanmaktadır.

Bu bağlamda bizi asıl ilgilendiren, âyetin: 

Geceyi gündüzün üzerine tekvîr eder (dolar), gündüzü de gecenin üzerine tekvîr eder (dolar)." cümlesidir. Tekvîr: ip yumağı gibi bir şeyi, bir şeyin üzerine sarmak, dolamaktır. "Allah geceyi gündüzün üzerine dolar, gündüzü de gecenin üzerine dolar" cümlesi gayet açık olarak Dünyânın yuvarlaklığını ve ekseni çevresinde döndüğünü gösterir. Çünkü dolama ve sarma işi, yumak gibi top şeyler üzerinde olur. Dünyâ ekseni çevresinde dönerken Güneş karşısında kalan yüzü gündüz, arkada kalan yüzü gecedir. Dünyâ döndükçe bir yandan karanlık (yani gece), aydınlık (yani gündüz) olan yüzün üstüne sarılıp onu gece yaparken; diğer yandan da aydınlık, karanlık olan yüzün üstüne sarılıp onu gündüz yapmaktadır. Bunu yapan, Allah'ın kudretidir. O, bu kâinatı böyle yaratmış, bu yasaları koymuştur. Güneş ve Ay da O'nun buyruğu uyarınca belli bir süreye kadar akıp gider.

 Gece de onlar için bir âyettir. Gündüzü ondan soyup alırız, birden onlar karanlıkta kalıverirler. "(Yâsîn: 41/37) âyeti gibi bu âyet de başka bir vecîz üslûb ile dünyânın yuvarlaklığına ve kendi ekseni çevresinde döndüğüne işaret etmiştir.

 30- Bundan sonra da Yeri dahvetti, 31-Ondan suyunu ve otlağını çıkardı, 32- Dağları oturttu; 33- Sizin ve hayvanlarınızın geçimi için. (Nâzi'ât: 81/30-33)

Bir şeyi bir yerden bir yere götürmek anlamına gelen dahv   ve dahy  köklerinde bir yuvarlaklık anlamı vardır. Çocukların topu, yerde eşilen bir çukura düşürmelerine dahv  denir. Deve kuşunun yuva yapmasına, yatacağı yerdeki taşlan temizlemesine idhâ (>L_*ol ) dendiği gibi, yumurtladığı yere ve yumurtasına da udhiyy  denir. Lisânu'1-arab sahibi İbn Manzûr, bu kelime hakkında şu bilgiyi veriyor: 

 deve kuşunun, kumda yumurtladığı,  civcivlerini çıkardığı yerdir. Dahv: Taş atıp bir çukura düşürme yarışıdır. Ceviz oynamaya da dahv denir. Hasan'la Hüseyin (Allah ikisinden de razı olsun) de bu oyunu oynarlardı. Bir çukur eşerler, yuvarlak taşlar atıp o çukura düşürmeğe çalışırlardı. Taşı çukura düşüren kazanır, düşüremeyen kaybederdi. İşte dahv, taş, ceviz ve sâireyi o çukura düşürme oyunudur. Medâhiyy , yufka biçiminde yuvarlak taşlardır.

DÜŞMANA KARŞI DA ÂDİL DAVRANMA

Kur'ân-ı Kerim saldırıyı ve aşırılığı menederek, daima ölçülü ve insaflı davranmayı emreder:

 lj: Yürüyüşünde tutumlu ol (orta yürü,

ne çok yavaş, ne de çok çabuk yürü), sesini de kıs (bağırarak konuşma, her konuda ölçülü davran)! (Lokman: 57/19)

Düşmana karşı da ölçülü ve âdil davranmayı emretmiştir:

 Vaktiylesizi Mescid-i Harâm'dan geri çevirdiklerinden dolayı bir topluma karşı beslediğiniz kin, sizi saldırıya sevk etmesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın; Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. (Mâide: 110/2)

 Ey inananlar,Allah için adaletle şahidlik edenler olun. Bir topluluğa karşı duyduğunuz kin, sizi adaletten saptırmasın. Âdil davranın, takvaya uygun olan budur. Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Mâide: 110/8)

DÜŞMANA SIR VERMEME

1- Ey inananlar, benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olan kimseleri dost edinmeyin. Onlar size gelen gerçeği kabul etmedikleri, Rabbiniz Allah'a inandığınızdan dolayı Elçiyi ve sizi sürüp çıkardıkları halde siz onlara sevgi iletiyorsunuz. Benim yolumda cihâdetmek ve benim rızâmı kazanmak için çıktığınız halde içinizde onlara sevgi (mi) gizliyorsunuz? Oysa ben sizin gizlediğiniz, ve açığa vurduğunz herşeyi bilirim. Sizden kim bunu yaparsa doğru yoldan sapmış olur. 2- Onlar sizi ele geçirseler, size düşman olurlar; size ellerini, dillerini kötülükle uzatırlar ve inkâr etmenizi isterler. 3- Kıyamet günü akrabanız ve çocuklarınız size fayda vermez, (Allah) aranızı ayırır. Allah yaptıklarınızı görmektedir. 4-Ibrâhîm'de ve onunla beraber bulunanlarda sizin için güzel bir örnek vardır: Onlar kavimlerine: "Biz, sizden ve sizin Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi tanımıyoruz. Siz bir tek Allah'a inanıncaya kadar sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve nefret belirmiştir" demişlerdi. Yalnız İbrahim'in, babasına: "Senin için mağfiret dileyeceğim, fakat Allah'tan gelecek bir şeyi senden savamam" demesi(nden başka, inanmayanlarla bir ilişkisi kalmamıştı). "Rabbimiz, sana dayandık, sana yöneldik. Dönüş sanadır. 5- Rabbimiz, bizi inkâr edenler için bir sınav yapma (bizi onların baskı ve işkencesi altına düşürme), bizi bağışla. Rabbimiz, yegâne gâlib, hüküm ve hikmet sahibi, ancak Sensin, Sen!" (Mümtehine: 111/1-5)

Bu âyetlerde mü'minlere hitaben hem Allah'ın, hem de kendilerinin düşmanı olan, Allah'tan gelen gerçeği inkâr edip, Elçi'yi ve mü'minleri, Allah'a inandıklarından dolayı yurtlarından çıkarmış bulunan insanları dost tutmamaları, onlara sevgi beslememeleri; şayet onlar mü'minlere galip gelseler, yaman düşman kesilip elleriyle, dilleriyle mü'minlere zulmedecekleri ve onların inkâr etmelerini isteyecekleri; âhirette akrabanın veya çoluk çocuğun bir yararı olmayacağı; yapılan her işi Allah'ın gördüğü belirtilmekte; Allah uğrunda kavim ve kabilesini terk etmiş olan İbrâhîm ailesinin örnek alınması emredilmektedir. Çünkü onlar inkarcılardan uzak durmuşlar ve tek Allah'a inanıncaya dek onları sevmeyeceklerini söylemişlerdi. İbrâhîm ve kendisine inananlar hep Allah'a dayanmış, O'na yönelmiş, Allah'a niyaz ederek kendilerini kâfirlere fitne yapmamasını, yani kâfirleri kendilerine tebelleş ettirerek kendilerini zorla dinlerinden çevirmelerine fırsat vermemesini, kâfirler vasıtasiyle kendilerine azâbetmemesini dilemişlerdi .

Bu âyetler şu münâsebetle inmiştir: Allah'ın Elçisi (s.a.v.), Mekke'nin fethine hazırlanıyor, fakat Hayber'e gideceğini söylüyor, niyetini gizli tutuyordu. Yalnız bazı yakın sahâbîlerine niyetini söylemişti ki bunlar arasında Hâtıb ibn Ebî Belte'a da vardı. Hâtıb; Mekkelilere, Allah'ın Elçisinin, Mekke'ye saldırmak için hazırlanmakta olduğunu bildiren bir mektup yazdı ve bunu Mekke'ye giden bir kadınla gönderdi. Hz. Alî şöyle anlatıyor: "Allah'ın Elçisi (s.a.v.), beni, Zübeyr"i ve Mikdat'ı gönderdi:

- Ravdatu Hâh'a varıncaya dek yürüyünüz, orada yolcu bir kadına rastlayacaksınız, onda bir mektup vardır, onu ondan alıp bana getiriniz, dedi.

Yola çıktık, Ravda'ya varınca yolcu kadını gördük

- Mektubu çıkar! dedik.

- Bende mektup yok, dedi.

- Ya mektubu çıkarırsın, ya da seni soyar, çırılçıplak ederiz, dedik. Kadının, saç örüklerinin arasından çıkardığı mektubu Allah'ın Elçisine getirdik. Bir de ne görelim? Hâtıb ibn Ebî Belte'a'dan Mekke'deki bazı müşriklere yazılmış olan mektup, Allah Elçisinin yapmakta olduğu bazı şeyleri, Mekke müşriklerine haber veriyor. Peygamber (s.a.v.) Hâtıb'a:

- Bu nedir Hâtıb? dedi. Hâtıb:

- Ey Allah'ın Elçisi, benim hakkımda acele karar verme, ben Kureyşe yamanmış bir adamım, Kureyşten değilim. Senin yanında bulunan muhacirlerin, Mekke'de akrabası var. Onlar, yakınları vasıtasıyla Mekke'deki ailelerini ve mallarını koruyorlar. Benim Kureyş ile bir soy bağım bulunmadığı için ben de bu suretle yakınlarımı koruyacak bir el (dost) edinmek istedim. Bunu küfürden veya dinimden dönmekten dolayı yapmadım, (ben samimi bir müslümanım) dedi. Peygamber (s.a.v.):

- Hâtıb bize doğru söyledi, dedi. Ömer:

-  Bırak beni yâ Resûlâllâh şu münafığın boynunu vurayım, dedi. Peygamber (s.a.v.):

-O Bedir'e katıldı. Belki Allah Bedir ehline bakmış da: "Dilediğinizi yapınız, ben sizi bağışladım!" demiştir, buyurdu.

İşte: "Ey inananlar! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olan kimseleri dost edinmeyin..." âyeti bu münâsebetle inmiştir.

DÜŞÜNCELERİN AÇIĞA ÇIKMA ZAMANI

9-Bilmez mi o,kabirlerde olanlar dışarı atıldığı, 10- Göğüslerde bulunanlar devşirildiği zaman (Âdiyât 14/9-10)

Bu âyetlerde insan "kabirlerin içindekilerin dışarı atıldığı, göğüslerde bulunanların derlendiği veya ayırdedildiği zaman"ı bilmiyor (düşünmüyor) mu?" diye soruluyor. Bu iki âyet arasında çok güzel bir uyum vardır: Kabirlerdeki şeyler gizli olduğu gibi gönüllerdeki düşünceler de gizlidir. İşte âhirette bütün gizlilikler ortaya dökülecek, kabirlerde gizli olanlar dışarıya çıkarılacak, gönüllerde gizli olan düşünceler de derlenecek, toplanacak, ortaya konacaktır. Ve o zaman Allah insanlara, dünyâda neler yapmış olduklarını haber verecektir. Zaten insanlar, işledikten sonra bilinç altına yerleşmiş olan, belki de kendilerinin unuttukları işleri, içlerinde gizledikleri düşünce ve niyetleri karşılarında açık göreceklerdir. Onuncu âyetteki " fi'li, sülâsî olarak fetha ile   şeklinde de okunmuştur. Bu takdirde gönüllerdekiler açığa çıktığı, göründüğü zaman anlamını verir.

  105- Sana dağlardan soruyorlar. De ki:"Rabb'im onları ufalayıp savuracak! 106- Yerlerini boş, dümdüz bırakacaktır. 107- Orada ne bir eğrilik, ne de bir tümsek görmeyeceksin." (Tâhâ: 45/105-107)

Dağların ufalanıp savrularak yerin dümdüz edileceğini, yeryüzünde çukur ve tümsek kalmayacağını bildiren bu âyetlerde asıl anlatılan şey, İlâhî Mahkeme'de bütün gizlilerin ortaya çıkacağı, ruhun derinliğinde veya kafanın içinde gizli kalan düşüncelerin açığa çıkıp görüneceğidir. Nasıl dağlar, tümsekler arkalarında bulunan şeylerin görünmesine perde ise, dünyada maddî beden de ruhtaki düşüncelerin görünmesine perdedir. Dağlar, tümsekler, çukurlar kalkınca nasıl gizliler ortaya çıkarsa, şu maddî beden kalkınca ruh cismine kayıtlı bütün düşünceler de öyle ortaya çıkar. O zaman insanın ruhu bütün çıplaklığı, içeriği ile görünür. İşte:daha önce gizlemekte oldukları, onlara göründü. Geri gönderilselerdi yine men'olundukları şeyi yapmağa dönerlerdi, çünkü onlar yalancılardır. (En'âm: 55/28)

 47- £ğer yeryüzünde bulunanların tümü, ve onun bir misli daha zulmedenlerin olsaydı, Kıyamet günü o kötü azâbdan {kurtulmak için) onu mutlaka fidye verirlerdi. (Çünkü) Hiç hesabetmedikleri şeyler, Allah'tan karşılarına çıkmıştır. 48- Yaptıkları işlerin kötülükleri kendilerine görünmüş ve alay edegeldikleri şey onları kuşatmıştır. (Zümer: 59/47-48)

 Yaptıklarının kötülükleri onlara göründü ve alay edip durdukları şey onları kuşattı. (Câsiye: 65/33)

 Hepsi Allah'ın huzurunda göründüler. Zayıflar, büyüklük taslayan(önder)ler(in)e: "Biz size tâbi idik. Şimdi siz, bizden Allah'ın azabından (en ufak) bir şey savabilir misiniz?" dediler. (Büyüklük taslayanlar kendilerini ma'zur göstermek için: "Ne yapalım?") dediler: "Allah bize yol gösterseydi, biz de size yol gösterirdik. Artık biz sızlansak da, sabretsek de birdir; kaçıp sığınacak bir yerimiz yoktur!" (İbrâhîm: 72/21) âyetlerinde de anlatılan, bu gerçektir.

DÜŞÜNCE BİRLİĞİ VE MESLEKTAŞLIK DOSTLUĞU

Işte kazandıkları(günâhlarından ötürü zâlimlerin bir kısmını diğer bir kısmının peşine böyle takarız. j(En'âm: 55/129)

Âyette Allah'ın, zâlimleri yaptıkları işlerle birbirinin ardına taktığı, aynı işleri yapan kimseleri birbirine dost yaptığı belirtiliyor. Bu, toplumdaki sosyolojik bir kuralın ifadesidir. Aynı işi yapanlar, meslekleri ve karakterleri aynı olanlar, birbirlerini sever, dost olurlar. Sıfatları birbirini tutan, ortak yanlan bulunanlar, birbirleriyle ülfet eder, kaynaşırlar. Hakseverin, şeytânseverle gönül birliği kurup kaynaşması olağan değildir. Ama aynı vasıfta ve aynı işi yapanlar, arkadaş, hattâ candaş olurlar. Zânî zânî ile, fâcir fâcir ile dostluk kurar. Dervişler birbirleriyle, ayyaşlar da birbirleriyle kaynaşırlar. Hakseverler birbirlerinin velîsi olurlar; şeytân-severler de yine birbirleriyle ülfet ederler. Kötü insanlarla habîs ruhlar arasında da yine böyle dostluk kurulur. Mü'minler iyi ruhlarla dost olurken, fâcirler de habîs ruhlarla, cin şeytânlarıyla dost olurlar.

Meslek ve düşünce birliğinin, ortak yanın uyandırdığı dostluk ve sevgi, Ankebut Sûresinde de çarpıcı bir ifade ile belirtilmiştir:

 (İbrahim kavmine) Dedi ki: "Siz dünyâ hayâtında birbirinizi sevmek için Allah'ı bırakıp birtakım putlar edindiniz. (O putlara tapmanız, dünyâda aranızda bir sevgi meydana gelmesine sebep olsa bile) Daha sonra Kıyamet gününde birbirinizi inkâr eder ve birbirinizi la'netlersiniz. Varacağınız yer de ateştir ve hiçbir yardımcınız da yoktur . (Ankebut: 85/25)

Bu âyette de bâtıl da olsa aynı inanca bağlı insanların birbirlerini sevecekleri; inanç ve din birliğinin, insanları yaklaştırıp bağdaştırdığı belirtilmektedir. Âyet, Hz. İbrahim'in, putatapar kavmine söylediği sözleri aktarmaktadır. İbrâhîm, toplumuna diyor ki: Allah'tan başka taptığınız putlar, hiçbir yarar sağlamaz. Yahut o taptığınız putlar, sadece bu dünya hayatında birbirinizi sevmenize sebebolabilir. Aynı inancı benimsemekle dünyada birbirinizi seversiniz. Ama Kıyamet gününde gerçeği görünce birbirinizi inkâr eder, lanetlersiniz. Yanlış yola sapmanızın sorumluluğunu birbirinize yüklemeğe çalışırsınız. Varacağınız yer ateştir. Orada sizi kurtaracak bir yardımcı da bulamazsınız.

59- Şimdi siz bu söze mi hayret ediyorsunuz? 60- Ve gülüyorsunuz da ağlamıyorsunuz? 61- Ve siz baş kaldırıyorsunuz? 62-Haydi Allah'a secde edin ve kulluk edin! (Necm: 23/59-62)

Dahik gülmek demektir. Gülme esnasında ön dişler göründüğü için ön dişlere dâhikenın çoğulu olarak davâhik  denilir.

Kahkasız, hafifçe gülmeğe yani gülümsemeye tebessüm denilir.

Bunun karşıtı 'ubûs tur.

23/59-62: Şimdi siz, sizi uyaran bu söze hayret mi ediyorsunuz, bunun doğruluğundan mı kuşkulanıyorsunuz? Bu, türedi bir uyarı değildir. Nasıl daha önce peygamberler, uyarıcılar gelmiş ise bu da öyle bîr uyarıcıdır. Bunda hayret edilecek ne var ki siz buna hayret ediyorsunuz, halinize ağlayacağınız yerde gururlanıp yüz çeviriyorsunuz? Hiç bu söze hayret edilir mi? Bu söze gülünür, bununla alay edilir mi? Bu kibir ve gururunuzu bırakınız da yalnız Allah'a secde ediniz ve yalnız O'na tapınız, O'ndan başkasına tapmayınız.

70- Ellerinin buzağıya uzanmadığını görünce durumlarını beğenmedi ve onlardan ötürü içinde bir korku duydu. "Korkma, dediler, biz Lût kavmine gönderildik." 71- Ayakta durmakta olan karısı, güldü. Biz de ona İshak'ı müjdeledik. İshak'ın ardından da Ya'kûb'u. (Hûd: 52/70-71)

52/70-71: İbrahim insan şeklinde gelen melekleri misafir sanarak onlara yemek hazırlar, önlerine kızartılmış buzağı sunar. Fakat misafirlerin ellerini yemeğe uzatmadıklarını görünce içinden korkmağa başlar. Çünkü eve gelen kişinin, önüne konulan yemeği yememesi, genellikle düşmanlık anlamına gelir. Tanımadığı kişilerin bu tutumlarından acaba bir kötülük yapmak için mi geldiler diye düşünmüş, tasası bu düşünceden kaynaklanmış olabilir.

İbrahim'in tasalandığını gören melekler, ona korkmamasını, kendilerinin Lût kavmini helak etmek için gönderildiklerini söylerler. Konuklarının karşısında gülümseyerek ayakta duran ihtiyar karısına da, İshâk isimli bir çocuğunun olacağını müjdelerler.

46- Andolsun biz Musa'yı da âyetlerimizle Firavun'a ve ileri gelen adamlarına gönderdik: "Ben âlemlerin Rabbinin elçisiyim" dedi. 47- Onlara âyetlerimizi getirince onlar o âyetlerle alay edip gülmeğe başladılar. 48- Onlara gösterdiğimiz her mu'cize, mutlaka kızkardeşinden (ötekinden) büyüktü. Belki dönerler diye onları (kıtlık, tûfân, çekirge gibi türlü) azâb(lar) ile cezalandırdık. (Zuhruf: 63/46-48)

63/46-48: Allah, Musa'yı peygamberliğini kanıtlayan mu'cizelerle birlikte Firavun'a ve adamlarına gönderdi. Mûsâ onlara, alemlerin sahibi Allah'ın Elçisi olduğunu söyledi. Fakat Firavun ve adamları, kendilerine mu'cizeler getirmiş olan Mûsâ ile alay etmeğe başladılar. Mûsâ onlara birbirinden büyük mu'cizeler gösterdi. Fakat yine onlar sapık yollarından dönmediler. Allah, akıllarını başlarına alıp yola gelmeleri için başlarına belâlar verdi. Onlar Musa'nın, kendilerine büyü yaptığını, onun büyüsü yüzünden bu olayların başlarına geldiğini sandılar. "Ey büyücü, bizim içip, Rabbine duâ et, eğer şu azabı başımızdan kaldırırsa senin dediğin yola geleceğiz" dediler. Gösterilen her mu'cizeyi kabul etmedikçe başlarına be\&geldi. Her belâ geldikçe de Musa'dan Allah'a duâ etmesini, başlarından bu belâ kalkarsa kendisine inanacaklarını söylediler ama Allah o belâyı kaldırdıktan sonra sözlerinden caydılar, inkârlarına devam ettiler.

109- "Zira kullarımdan bir zümre 'Rabbimiz inandık, bizi bağışla, bize acı, sen acıyanların en hayırlısısın' dedikleri için 110-"Siz onlarla alay ettiniz, (sürekli onlarla uğraştığınız için onlar) size beni anmayı unutturdular. Siz dâima onlara gülüyordunuz. 111-Bugün ben, onlara sabretmelerinin karşılığını verdim; onlar (evet) işte kurtulup murada erenler onlardır." (Mü'minûn: 74/109-111)

74/109-111: Yüce Allah, Yüce Dîvân'ında suçluları azarlar: Ve merhametlilerin en merhametlisi Allah'a yalvararak O'ndan mağfiret dileyen mü'min kullanyla alay ede ede Allah'ı unuttuklarını; dünyâda müşriklerin işkencelerine, türlü belâlara sabreden o mü'min kullan, sabrettiklerinden dolayı bugün ödüllendirdiğini, onların başarıya ulaştıklarını söyler.

29- Suç işleyenler, inananların üstüne gülerlerdi. 30-Onların yanından geçtikleri zaman birbirlerine kaş göz eder(ek onları küçümserlerdi. 31- Ailelerine döndükleri zaman da (yaptıklarıyla övünüp) eğlenmeye başlarlardı. 32- İnananları gördüklerinde: "Şunlar sapık insanlar" derlerdi. 33- Oysa kendileri, onların üzerine bekçi gönderilmemişlerdi. 34- İşte bugün de inananlar kâfirlerin üstüne gülerler. 35- Divânlar üzerinde (oturup) bakarlar: 36- "Kâfirler, yaptıklarıyla cezalandılar mı?" diye. (Mutaffifîn: 86/29-36)

86/29-36'ncı âyetlerde, İlâhî Mahkeme'de çetin azaba çarptırılan suçluların, dünyâda iken mü'minlerin üstüne güldükleri, kaş göz işaretleri yaparak, özellikle fakir müslümanlarla alay ettikleri ve gururlu gururlu evlerine gidip yaptıklarıyla övündükleri, eğlendikleri; mü'minleri gördüklerinde: "Şunlar sapık insanlar" dedikleri anlatılıyor. "O suçlular, o müzminlerin üzerine bekçi gönderilmediler. Onların her hareketini gözleyip onları kınamak, kötülemek kendilerinin görevi değildi" buyuruluyor.

Bu dünyâda onlar mü'minleri e alay ediyorlar ama işlerin iç yüzünün ortaya çıkacağı, herkesin yaptığı işlerin gerçek yüzünün görüneceği, herkesin sonucunun belli olacağı âhiret gününde de cennette yüksek döşekler, divanlar üzerinde oturan mü'minler, cehennem azabı içinde kıvranan kâfirlerin üstüne gülecekler ve: "Şunlar yaptıklarının cezasını buldular mı?" diyeceklerdir.

Ayetlerin asıl amacı, kâfirlerin, mü'minlerle alay etmelerinin kötülüğünü anlatmak; zayıf insanların üstüne gülenlerin, bir gün kendilerinin de gülünecek bir duruma düşeceklerini belirterek bu çirkin hareketten sakındırmaktır. Dünyâda kâfirler, mü'minlerin üstüne gülüyorlardı. Âhirette de mü'minler kâfirlerin üstüne gülerler. Ve ceza, yapılan işin dengi olur. Herkes yaptığına tam uygun cezayı bulur "Kâfirler, yaptıklarıyle cezalandılar mı?"

81- Allah'ın Elçisinin arkasından oturmakla sevindiler, mallarıyle ve canlarıyle cihâdetmekten hoşlanmadılar: "Sıcakta sefere çıkmayın." dediler. De ki: "Cehennemin ateşi daha sıcaktır!" Keşke anlasalardı! 82- Artık kazandıkları işlere karşılık az gülsünler, çok ağlasınlar! (Tevbe: 113/82)

113/81-82: Hilaf, arka veya muhalefet anlamlarına gelir. 81'nci âyette Allah'ın Elçisinden geri kalan, onunla beraber sefere katılmayan veya ona aykırı davranarak sefere çıkmayan ve bununla da sevinen kimselerin, dünyâ sıcağından çok daha fazla olan cehennem ateşine düşecekleri belirtilmektedir. Münafıkların: "Bu sıcakta sefere çıkmayın!" sözlerinden, Tebuk Seferi'nin sıcak yaz günlerine rastladığı anlaşılmaktadır. 82'nci âyette bu hareketlerine sevinmek, gülmek yerine üzülüp ağlamaları gerektiği bildirilmektedir. Çünkü ma'nevî halleri, ağlanacak durumdadır.

Dahik   karşıtı karşıtı '«bos   surat asmak, asık surat-lılık)tur.

1- Surat astı ve döndü; 2- Kör geldi diye. 3- Ne bilirsin belki o arınacak? 4- Yahut öğüt dinleyecek de öğüt, kendisine yarayacak. 5- Kendisini zengin görüp tenezzül etmeyene gelince; 6- Sen ona yöneliyor sun. 7- Onun arınmamasından sana ne? 8- Fakat koşarak sana gelen, 9- Saygılı olarak gelmişken, 10- Sen onunla ilgilenmiyorsun. 11- Hayır (olmaz böyle şey); o (âyetler), bir hatırlatmadır. 12- Dileyen onu düşünüp öğüt alır. (Abese: 24/1-12)

24/1-12: Hz. Muhammed(s.a.v.)in, söz dinleyip arınmak, verilen öğütlerden yararlanmak üzere gelen köre surat asıp; arınmak istemeyen, kibirli zenginle uğraşmasını kınayan bu âyetlerin, şu münâsebetle indiği rivayet edilir:

Hz. Peygamber (s.a.v.), Kureyşin ileri gelenlerinden 'Utbe ibn Rebî'a, Ebucehl ibn Hişâm,'Abbâs ibn Abdi'l-Muttalib ile özel olarak sohbet ederken gözleri görmeyen 'Abdullah ibn Ümmi Mektûm geldi, söze karıştı ve Peygamber'den, kendisine Kur'ân okumasını istedi ve:

—  Ey Allah'ın Elçisi, Allah'ın sana öğrettiklerinden bana da öğret, dedi. Ve bu sözünü bir iki defa tekrar etti.

Kureyş ileri gelenleri, kendilerinin yanında fakir kişilerin bulunup söze karışmalarından hoşlanmazlardı. Bundan dolayı 'Abdullah ibn Ümmi Mektûm'un, ikide bir söze karışması, Allah'ın Elçisi'nin canını sıktı. Peygamber, bundan memnun olmayarak yüzünü 'Abdullah'tan öteye çevirdi, öteki adamlarla meşgul oldu. Onlar da kalkıp gittiler.

Hz. Peygamber'in böyle yüzünü fakirden öteye çevirmesi, gerçekte kendisinin ruhuna ağır gelmişti. İşte bu olay üzerine 'Abese Sûresi indi

DÂR

Dâr  dolanmak anlamındaki devr  kökünde gelen dâr, çevresi duvarla çevrilen ikamet yeridir. Dâre de denilir. Çoğulu diyarda. Darın ilk mânâsı ev olmakla beraber mahalleye, kente ve ülkeye de dâr denilir. Bu «lamda dâr Türkçe'de yurt kelimesinin karşılığıdır.

Öğüte ve her şeyin açıklamasına dair ne varsa hepsini Mûsâ için levhalara yazdık: "Bunları kuvvetle tut, kavmine de emret, bunların en güzelini tutsunlar (bu en güzel buyruklar gereğince amel etsinler)'; size, yoldan çıkmışların yurdunu (nasıl tarumar ettiğimi) göstereceğim!" Onların ardından, yerlerine geçip Kitâb'a vâris olan birtakım insanlar geldi ki, onlar, şu alçak(dünyân)ın menfaatini alıyorlar: "Biz nasıl olsa bağışlanacağız!" diyorlar. Kendilerine, ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Peki "Allah hakkında, gerçekten başkasını, söylememeleri" hususunda kendilerinden Kitap misâkı alınmamış mıydı? Ve onun içindekini okuyup öğrenmediler mi? Ahiret yurdu, korumanlar için daha hayırlıdır. Düşünmüyor musunuz? (A'râf: 39/145,169)

39/145,169'ncu âyetlerde yüce Allah'ın, Musa'ya verilmiş olan Lev-aaJardaki buyrukların en güzelini uygulamalarını emrettiği, kendilerine fâ-sıkların yurdunu göstereceğini bildirdiği; Mûsâ neslinin ardından gelen bir neslin, dünyayı âhirete yeğlediği; oysa korunanlar için âhiret yurdunun daha hayırlı olduğu belirtilmektedir.

Allah;esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru bir yola iletir. (Yûnus: 51/25)

51/25'nci âyette de Allah'ın, esenlik, kurtuluş yurduna çağırdığı ve dilediğini doğru yola ileteceği bildirilmektedir. Felâketlere maruz kalan bu dünyâ hayâtı yerine Allah, felâketlerden uzak, esenlik yurduna, cennete çağırmaktadır. Ne mutlu o yurda yönelenlere!

 Senden önce de kentler halkından, yalnız kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başka, (elçi) göndermedik. Yeryüzünde hiç gezmediler mi ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Korunanlar için âhiret yurdu daha iyidir. Aklınızı kullanmıyor musunuz? (Yûsuf: 53/109)

53/109'ncu âyet, "Eğer Allah, elçi göndermek isteseydi melek gönderirdi" diyen kimselere cevaptır. Yüce Allah'ın, Hz. Muhammed'den önce gönderdiği elçiler de melekler değil, uyarmak istediği halklar arasından seçtiği insanlardı. Onların uyarılarına uymayanların, sonunda nasıl mahvedildikten, o halkların yaşadığı kentlerin harabelerinden bellidir.

Alimlerin çoğunluğuna göre peygamberlerin hepsi erkektir. Fakat bazıları, Hz. İbrahim'in karısı Sara'nın, Musa'nın annesinin ve îsâ'nın annesi Meryem'in de peygamber olduklarını iddia etmişlerdir. Delilleri: Melekler Sara'ya İshâk'ı, onun ötesinden Ya'kub'u müjdelemişlerdir. "Musa'nın annesine, onu emzir diye vahyettik"

DAYF

Dayf  Konuk demektir, Kelimenin asıl anlamı, meyletmek, bir yana doğru eğilmek, yönelmektir. İzafet bir şeyi bir şeye eklemek, bağlamak anlamına gelir. Bir kimseye yönelip giden, oria konuk olan kimseye de dayf denilir. Türkçe ziyafet dediğimiz dıyâfet (îiL-jaJl) konuk acğırlamak, konuklara yemek vermektir.

33- Lûfun kavmi de uyanları yalanladı. 34- Biz de üstlerine (taşlar savuran) bir fırtına gönderdik, yalnız Lût ailesini seher vakti kurtardık; 35- Katımızdan bir ni'met olarak. Biz şükredeni böyle mükâfatlandırırız. 36- Lût, onları bizim yakalamamıza karşı uyarmıştı, fakat uyarılara karşı kuşku duydular. 37- Onun (güzel delikanlılar şeklinde görünen melek) konuklarından murâd almağa kalkıştılar. Biz de gözlerini siliverdik: "Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!" 38- Sabah erken, onları kararlı bir azâbyakaladı. (Kamer: 37/33-38)

37/33-37'nci âyetlerde, Peygamberleri Lût'u yalanlayarak çirkin işler yapan: kadınları bırakıp eşcinsellik yapan Lût kavminin, delikanlılar şeklinde Lût'a gelmiş olan melek konuklara da tecavüz etmek isteyince helak edildikleri anlatılmaktadır.

Hz. İbrahim'in ve Lût'un konukları öyküsü, Hûd: 52/77-78, Hicr: 54/51-60, Hicr: 54/51 -75, Zâriyât: 67/24-30'ncu âyetlerinde anlatılmaktadır. Konukseverlik maddesine bakınız.

 77- Yine yürüdüler. Nihayet bir kent halkına varıp onlardan yemek istediler (kent halkı) onları konuklamaktan kaçındılar. Derken orada yıkılmağa yüz tutan bir duvar buldular; hemen onu doğrulttu. (Mûsâ): "İsteseydin buna karşılık bir ücret alırdın," dedi. 78- "İşte, dedi bu, benimle senin aramızın ayrılmasıdır. Şimdi sana sab-redemeğin şeylerin içyüzünü haber vereceğim," (Kehf; 69/77-78)

69/77-78'nci âyetlerde de Hızır'ın, kendilerini misafir etmeyen bir kentte, yıkılmaya yüz tutan bir duvarı ücretsiz onardığı, Musa'nın buna itiraz ederek istese bunu ücretle onarabileceğini söylediği, işte bu itirazın, ikisinin yollarının ayrılmasına neden olduğu anlatılmaktadır.

DENİZ

Denizin Önemi

Kaynatıldığı zaman, (Tekvîr: 7/6)

6- Kaynatılmış denize (bunlara andolsun ki), 7- Rabbinin azabı mutlaka vukubulacaktır. (Tûr: 76/6)

IÎJ y Denizlerfişkırtıldığı zaman, (İnfıtâr: 82/3)

Tekvîr: 7/6, Tûr: 76/6 ve İnfıtâr: 82/3'neti âyetlerde denizlerin kayna-tılacağı, yataklarından taşıp karaları istîla edeceği dehşetli kıyamet olayına and içilerek o olayın dehşetine dikkat çekilmektedir. Ayrıca âyetlerde üstüne yemîn edilmekle denizin, üstüne yemîn edilecek kadar önemli bir eleman olduğu anlatılmıştır.

DERECE

Derece  mesafe boyutudur. Mekânda konak, mesafe anlamına gelir ise de menzile (konak) ile derece arasında fark vardır. Konak, yatay alandaki mesafe, derece ise dikeyleme, yukarı doğru çıkıştaki mesafedir. Yükseğe doğru giden merdiven basamakları, binanın katları anlamına gleir. Derece manevî yücelik, mertebe anlamını da verir. 

Erkeklerin kadınrlar üzerinde bir derece daha hakları vardır." âyetinde derece manevî yükseklik, hak anlamına gelir.

 Kim de iyi işler yapmış bir mü'min olarak O'na gelirse, işte onlar için de yüksek dereceler vardır. (Tâhâ: 45/75)

45/75 âyetinde, inanıp iyi işler yapmış olarak Rabbine gelenlerin yüksek derecelere erecekleri vurgulanmaktadır.

 Bak, (rızık bakımından) nasıl onların kimini kiminden üstün yaptık. Elbette âhiret, dereceler bakımından da daha büyük, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (İsrâ: 50/21)

50/21: Nasıl bu dünyâda insanlar birbirinden farklı derecede iseler, âhirette de öyle birbirinden farklı derecelerde bulunacaklardır. Çünkü âhiretin dereceleri daha fazladır. Kimi cennet nimetleri içinde mutlu olacak, kimi cehennemin derekelerinde ızdırap çekecektir. Cennetliklerin dereceleri birbirinden farklı olacağı gibi cehennemliklerin dereceleri de birbirinden farklı olacaktır. Bir hadisi şerifte: "Siz nasıl ufuktaki yıldızı görürseniz, yüksek dereceler ehli de, 'illiyyîn (yüceler) ehlini öyle görürler"

DERK-İDRAK

Doğrusu iki yüzlüler, ateşin en aşağı tabakasındadırlar. Onlar için hiçbir yardımcı bulamazsın. (Nisa: 98/145)

98/145'nci âyette, dıştan mü'min gözüküp içten tam kâfir olan gerçek münafıkların, cehennemin en alt derekesinde olacaklarını haber vermektedir. Derk dere gibidir. Ancak dere yukarıya doğru çıkmak, derk ise aşağıya, çukura gitmektir. Bundan dolayı cennetin yüksek katları için dereceler, cehennemin gittikçe derine inen çukurları için derekeler denilir. Derk denizin en dibidir.

Derece yüksek için, dereke alçak için kullanılır. Âyette ikiyüzlülerin, cehennemin en aşağısında olacakları bildirilmektedir. Ancak tevbe edip uslananlar, yola gelenler, yalnız Allah'a kulluk edenler, gerçek mü'minlerle beraber büyük ödüllere nail olacaklardır.

Kuyudaki suya ulaşmak için urgana bağlanan ek urgana da derek dendiği gibi, insana gelen sorumluluğa da derek denilir. Râğıb, Andolsun biz Musa'ya: "Kullarımı geceleyin (Mısır'dan çıkarıp) yürüt; (asanla suya) vur, denizde onlar için kuru bir yol (aç). (Firavun'un sana) yetişme(sin)den korkma, (boğulmaktan) endişe etme." diye vahyetmiştik." (Tâhâ: 45/78) âyetindeki derekin, tebe'at (sorumluluk) anlamına geldiğini söylüyor

DERS

37-Yoksa sizin  bir Kitabınız var da onda mı (bu hükümleri) okuyorsunuz? 38- Onda istediğiniz her şeyi buluyorsunuz? (Kalem: 2/37-38)

2/37-38'ci âyetlerin bulundukları kontekstte, dünyâ malıyla övünüp Rabbine karşı nankörlük edenlerin ürünlerinin nasıl mahvedildiği, dünyâ malının sürekli olmadığı belirtildikten sonra Rablerinin buyrukları dışına çıkmaktan korunanlara nimet cennetlerinin verileceği; Allah'ın, buyruğuna teslîm olan müslümanları, suçlularla bir tutmayacağı bildiriliyor ve yalanla-yıcılara hitaben: "Size ne oluyor; nasıl hüküm veriyorsunuz? Yani nasıl bizim, müslümanları, suçlular gibi yapacağımızı düşünüyorsunuz? Yoksa sizin bir kitabınız var da o kitapta size istediğinizin verileceğini mi okuyorsunuz? Bir İlâhî Kitaba dayanarak mı böyle iddialarda bulunuyorsunuz? Yoksa sizin, bizim üzerimizde, kıyamete kadar dilediğinizi yapacağınıza, dilediğiniz hükmü vereceğinize dair yeminleriniz mi var? Size böyle yemîn edip bir söz mü verdik, teahhütte mi bulunduk, ne yaparsanız yapın, serbestsiniz mi dedik?" buyurul uyor.

Onların ardından, yerlerine geçip Kitaba vâris olan birtakım insanlar geldi ki, onlar, şu alçak(dünyân)ın menfaatini alıyorlar: "Biz bağışlanacağız!" diyorlar. Kendilerine, ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Peki "Allah hakkında, gerçekten başkasını, söylememeleri hususunda kendilerinden Kitap mîsâkı alınmamış mıydı? Ve onun içindekini okuyup öğrenmediler mi? Âhiret yurdu, korunanlar için daha hayırlıdır. Düşünmüyor musunuz? (A'râf: 39/169)

39/169'ncu âyette, sâlih İsrâîloğuliannın yerine gelip Kitabı miras alan neslin, yani Hz. Muhammed (s.a.v.) devrindeki Yahudilerin "Biz affedileceğiz" diyerek bu alçak dünyâ malını aldıkları, aldıkları kadar bir daha olsa onu da alacakları; gerçeği söyleyeceklerine dair kendilerinden yazılı söz alındığı, ellerindeki Kitapta bu hükmü okudukları halde dinlemeyip dünya malını aldıkları, oysa korunanlar için âhiret yurdunun daha hayırlı olduğu bildirilmektedir. Burada Yahûdîlerin rüşvet ile hüküm verdiklerine işaret olduğu gibi, dünya tutkularına da işaret vardır.

Esasında Kur'ân, bir ırk olarak Yahudileri kötülemiyor. Onların içinde de iyilerin bulunduğunu söylüyor. Âli İmran Sûresi'nin 110, 113-115, 119'ncu, Mâide Sûresi'nin 13, 66'ncı âyetlerinde de onların içinde sâlih, ılımlı kişilerin bulunduğu, ama çoklarının sapık olduğu belirtilmektedir. Demek ki asırların kalıntısı olarak Yahûdîye dünyâ tutkusu yerleşmiştir. Bu da onun başına belâlar açmıştır ve açacaktır. Çünkü bir avuç insan hesabına kütleleri sömürmek, parayı altun buzağı gibi tanrılaştırmak, başlarına Allah'ın hışmını indirir. Yahûdîlerin, altundan yapılmış buzağıya tapmaları, onların para tapıcı-lığını, pintiliklerini ve tutkularını sembolize eder.

İbn Kesîr, 169'ncu âyetteki:"Bizbağışlanacağız derler, onlara benzeri bir dünyâ malı daha gelse onu da alırlar." cümlesi üzerine Süddî'den şu tefsîri naklediyor: "İsrâîloğullarının yargıçları, rüşvet almadıkça hüküm vermezlerdi. İsrâîloğullarının iyileri toplanıp rüşvet almamak için birbirlerine söz verdiler. Sonra içlerinden biri hakim olup da rüşvet alınca, ona:

—  Ne yapıyorsun, rüşvetle mi hüküm veriyorsun? denildiğinde;

—  Ben bağışlanacağım (Allah beni affedecek) derdi.

Diğer İsrâîloğulları onu kınarlardı. Fakat o ölür veya azledilir de kınayanlardan birisi onun yerine atanırsa, yeni atanan da rüşvet alırdı: 'Dünyâ malı, ötekilerine de gelse alırlar' derdi."

DEVLET

Allah'ın, o kent halkından, Elçisi'ne verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın. Elçi size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı şiddetlidir. (Haşr: 95/7)

95/7'nci âyette geçen "dûlet" kelimesi, dal'ın dammıyla dûlet  ve fethiyle devlet   okunur. Dal'ın fethiyle devlet masdar olup güzel, sevilen, hoşa giden bir şeyin ardına dolaşmak veya güzel şeyin ele geçmesi; dalın dammıyla dûlet ise isim olup elden ele dolaşan güzel şey demektir. Tedavül halk arasında dolaşmak, yürürlükte olmaktır. Du'lûl   belâ demektir.

Çoğulu dealildir.

Kullarıma söyle: En güzel sözü söylesinler (kırıcı olmasınlar).

Çünkü şeytân aralarına girer (onları tartışmaya ve kötülüğe dürtükler). Zira şeytân, insanın apaçık düşmanıdır. (İsrâ: 50/53)

50/53'ncü âyette Peygamber(s.a.v.)e, Allah'ın kullarına, güzel konuşmalarını, en güzel olan şeyleri söylemelerini emretmesini; zira insanlara açık düşman olan şeytanın, aralarını katmağa çalışacağını bildiriyor.

Bu âyette tatlı sözün, iyi konuşmanın önemi belirtiliyor. Bir çift söz, büyük kavgalara sebebolur. Bir çift söz de düşmanları dost eder. Yüce Allah, söylenecek söze dikkat edilmesini, insanları birbirine düşürecek, yanlış anlamalara, kavgalara neden olacak kaba, çirkin sözlerden kaçınılmasını, en güzel biçimde konuşulmasını emretmektedir.

Zemahşerî bu âyetin, Hz. Ömer'le kâfirlerden biri arasında çıkan bir tartışmada Hz. Ömer'in, ağzını bozan kâfiri dövmeğe kalkması üzerine indiğini söylüyor. Tabresî'nin rivayetine göre de Müslümanların, kendilerine eziyet eden müşriklere karşı koymak için izin istemeleri üzerine inmiştir.

İniş sebebi ne olursa olsun, âyet, inananları, başka düşünce ve inanç sahipleriyle konuşurken veya tartışırken güzel, kibar konuşmalarını, kırıcı olmamalarını, şeytânın kendilerini kavgaya sürüklemesine fırsat vermemelerini emretmektedir.

 32- Dediler ki: "Ey Nûh, bizimle mücâdele ettin. Hem bizimle mücâdelede çok ileri gittin. Eğer doğrulardan isen haydi bizi tehdîdettiğin şeyi bize getir!"... 74- İbrahim'den korku gidip kendisine sevinç gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmağa başladı (onlardan azabı kaldırmamızı veya hafifletmemizi istiyordu). (Hûd: 52/32,74)

52/32'nci âyette Hz. Nuh'un, dâvasını anlatmak üzere kavmiyle tartıştığı, onları inandırmaya çalıştığı, fakat inkârda direnen inatçı kavmin, Nuh'un uyarılarıyla alay edip "Doğru söylüyorsan bizi tehdîdettiğin azabı getirsene" dedikleri; 52/74'ncü âyette de ihtiyar yaşında bir çocuğunun olacağına sevinen, yüreğinden de tasa gitmiş olan İbrahim'in, bu kez Lût kavmine azâb etmemeleri için Allah'ın melekleriyle tartışmağa başladığı, yani konuşarak onları azâbet-mekten vazgeçirmeğe çalıştığı anlatılmaktadır. Bu tartışma meleklere veya Allah'a itiraz değil; yalvarma, onlara fırsat vermeyi dilemedir.

Yüce Allah, insanların affı için kendisine yalvaran İbrahim'i: "Çünkü o, halîm ve evvâh, munîb idi" diyerek övmektedir. Halım, yumuşak huylu, cezalandırmakta acele etmeyen, teennî ile hareket eden; evvâh, başkalarına çok acıdığından âh çeken, yalvaran, içi yanan; munîb, Allah'a yönelen, tevbe eden demektir. İşte kendisinde bu vasıflar bulunan İbrâhîm, meleklerden, o kavmi cezalandırmakta acele etmemelerini, tevbe etmeleri için onlara fırsat vermelerini, dilemiştir.

Yüce Allah, melekleri vasıtasıyla İbrahim'e, onların affı için uğraşmaktan vazgeçmesini, Allah'ın buyruğunun geri döndürülemeyeceğini, onlara mutlaka azabın ulaşacağını söyler.

Bu âyetler de insanlığın ikinci atası sayılan Hz. Nûh ve son üç tevhîd dini peygamberlerinin atası sayılan Hz. İbrahim'in ana davet metotlarının, güzel konuşma, diyalog yoluyla dâvalarını anlatmak olduğunu gösterir.

25- (Onlar) Her mu'cizeyi görseler de yine ona inanmazlar. Hattâ sana geldiklerinde seninle tartışırlar, o kâfirler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derler... 80- Kavmi onunla tartışmaya girişti. (O onlara) Dedi ki: "Beni doğru yola iletmiş iken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Ben, sizin O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam. Ancak Rabbimin dilediği olur! Rabbim, bilgice her şeyi kuşatmıştr. Hâlâ öğüt almıyor musunuz?.- 121- (Kesilirken) Üzerine Allah'ın adı anılmayan(hayvanlardan yemeyiniz! Çünkü o murdardır. Şeytânlar, dostlarına, sizinle mücâdele etmelerini fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de ortak koşanlar(gibi olur)sunuz... 153- İşte.benim doğru yolum budur, ona uyun, (başka) yollara uymayın ki, sizi O'nun yolundan ayırmasın! Korunmanız için (Allah) size böyle tavsiye etti... 159-Dînlerini parça parça edip, grup grup olanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah 'a kalmıştır, sonra (Allah) onlara yaptıklarını haber verecektir... 164- De ki: "Allah, her şeyin Rabbi iken ben O'ndan başka Rab mı arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Kendi (günâh) yükünü taşıyan hiç kimse, bir başkasının (günâh) yükünü taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; (O) ayrılığa düştüğünüz gerçeği size haber verecektir." (En'âm: 55/25,80,121,153,159,164)

55/25'nci âyet Kur'ân çağrısını inkârda kararlı olanların, Peygamber'le tartışmalarında ne kadar önyargılı olduklarını anlatmaktadır. Onların önyargıları, anlayış yetilerini kapatmıştır. Bu, yalnız o zamanki cahil insanlar için değil, bugün de ve her zaman da geçerlidir. Bir fikre saplanmış olan insanların, düşüncelerinin tersine olan bir gerçeği ne kadar kanıtla anlatsanız da sözüm ona aydınlar reddederler. Bu fakirin aynı şey başıma gelmişti. 2000 yılı Ramazan ayında verdiğim bir konferansta söz laiklik üzerine gelince, laikliğin bir devlet yönetim sistemi olduğunu, devletlerin laik olabileceklerini, ama kişilerin özel hayatlarında laik olmadıklarını söyledim. Çünkü laiklik, din yönünden tamamen yansız olmak, dini hayatına karıştırmamak demektir. Dünyada hayatına hiç dini karıştırmayan insan yok gibidir. Allah'ı inkâr eden insan bile, zaman zaman Allah'a duâ eder. Dininde günâh sayılan bazı şeyleri yapmaz. Hemen her insan az çok dininin etkisinde yaşar. Özel hayatına dinin karıştığı insan, dinden bağımsız değildir, dolayısıyla özel hayatında laik değildir.

Bu sözlerimi, bir televizyon kanalında sözüm ona spiker çarpıtarak verdi: "Süleyman Ateş herkesi şok eden sözler söyledi. 'Ben laik değilim, laikler dinsizdir'" dedi şeklinde sunmuş. Tabii bu, hakkımda bir komplo idi. Bu haberi, ertesi gün Star Tv.'de Orhan Uğuroğlu'nun düzenlediği " Söz Hakkı Programına taşıdılar." Katılanlar malûm kişiler. Yaşar Nuri Öztürk, Fahri Demir (Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı(!)ndan emekli) ve Anayasa Mahkemesi Başkanlığından emekli Yekta Güngör Özden.

Programın yöneticisi Orhan Uğuroğlu, beni de telefonla arayıp bu sözlerimin anlamını sordu. Dedim ki:

"Laiklik din işlerinin, devlet işlerinden ayrılması, devlet işlerine dinin karıştırılmaması, devletin dinden bağımsız olması demektir. Laik devlet, bütün dinlere yansız bakar ve vatandaşlarına din ve vicdan özgürlüğü tanır.

Tanımından da anlaşıldığı üzere laiklik devlet yönetimiyle ilgili bir olgudur. Devleti yönetecek insanların, düzen olarak uygulayacakları bir sistemdir. Birey bazında laiklik olmaz. Çünkü özel hayatında laik olmak, hayatına dini karıştırmamak demektir. Bu ise din ile tüm ilgiyi kesmek anlamına gelir ki dünyada böyle insanlar çok değildir. Zaman zaman Allah'ı düşünen, O'nun huzurunda sorumluluğa inanıp bunun gereklerini yapan, ibâdet eden veya evinden besmele ile çıkan, Cuma ve bayramlarda olsun namaz kılan, ara sıra Kur'ân okuyan, hasılı hayatının bazı aralıklarında da olsa dinî iş yapan kimse, hayatına dini karıştırmaktadır.

Toplumun, İlâhî yasalarla yönetilmesini isteyen Kur'ân'ın, adem-i ikrah (dinde zorlama yok) prensibi de vardır.

Öyle ise en akıllı çözüm, tüzelkişi olan devlet düzeninin dinler üstü kalması, her dini şemsiyesi altına almasıdır. Bu da ancak laiklikle olur. Aslında çağlar önce yaşamış olan bazı İslâm büyüklerinde de bu laiklik anlayışı mevcuttur. Muhyi'd-din İbn Arabî ve talebesi Sadre'd-din Konevî, eserlerinin bir yerinde bu anlayışı benimsemişlerdir. Meselâ Sadre'd-din Konevî, İ'câzu'l-Beyân adlı Fatiha Tefsî-ri'nde "Büyükler zatî tecellîye mazhar olmuş, cemi' makamına ermiş oldukları için ismin her iki yüzündeki hükmü görürler ve bir zevke, bir inanca bağlanıp kalmazlar. Her zevk sahibinin zevkini, her inanç sahibinin itikadını kabul ve tasdik ederler. Hepsindeki doğruluk yönünü ve hepsindeki nisbî hatâyı bilirler. Bu, zatî tecellîye erenin işidir." der.yûnus Emre de "Bire iki demeyi kimden fetva tutarsın" sözüyle bu düşünceye işaret etmiştir.

Toplumun büyük kesimi laik düzenden yana ise bu, toplumun kendi seçimidir. Zorla bu düzeni değiştirmeğe kalkmak, anarşi olur, baskı olur.

Esasen din, tüzelkişilere, kurumlara değil, özel kişilere gelmiştir. Kurumların dini olmaz. Din gerçek kişilere aittir.

Toplum içinde Müslümanlar yanında gayri müslimler; Sünnîler yanında alevîler de vardır. Şimdi toplumun bu çeşitli din ve dünyâ görüşüne sahip insanlarına, sadece belli bir kesimin benimsediği şeriat yasalarını uygulamak,

 baskı, dayatma ve zorlama olur. "Dinde zorlama yoktur." (Bakara: 256) Çünkü baskı toplumu mutlu etmez, huzursuzluğa sokar.

Öyle ise devletin, çeşitli dünya görüşüne sahip insanların din ve inançlarına eşit mesafede olacağı modern bir rejim benimsemiş olması, belki de en akıllı yoldur ki bu da laiklikten başkası değildir.

(Ancak laikliği, din düşmanlığı şeklinde algılamak ve uygulamak son derece yanlıştır. Çünkü o zaman laiklik de bir çeşit baskı dini oluverir. Din düşmanlığı biçiminde algılanan laiklik, Avrupa'da çağın gerisinde kalmıştır. Herkesin, kendi özgürlük alanı içinde inancına göre yaşamasını garanti eden bir laiklik sistemi, modern devletin gereği görülmektedir.)

Bu sözlerim gayet açık olduğu halde orada bulunan her üç kişi de sözlerimde çelişki olduğunu, insanın özel hayatında da laik olması gerektiğini, benim sözlerimin çelişkili olduğunu söylediler. Yekta Güngör'e bir şey denilemez. Kendisi bir yıl önce verdiği bir demeçte laikliğin bir devlet sistemi olduğunu, şahısların özel hayatında laik olmadıklarını söylemişti. Bundan birkaç ay önce de Türkiye Cumhurbaşkanı sayın Süleyman Demirel de laikliğin bir devlet düzeni olduğunu, şahısların özel hayatlarında laik olmadıklarını söylemişti. Ben de aynı şeyleri söylüyorum. Benim sözlerim çelişkili oluyor(!) Çünkü zaten bu programda bana sorumluluk getirecek sözler söyleterek beni sorumlu duruma düşürmek istiyorlardı. Orhan Uğur-oğlu ikide bir:

- Sayın Ateş, ben laikim, aynı zamanda dindarım. Bir insan hem laik, hem dindar olamaz mı? Siz "Laikler dinsizdir" demişsiniz.

-  Hayret ediyorum, gerçekten hayret ediyorum, dedim, sözlerimin neresinde çelişki var? Ben laiklik, devlet düzenidir, devlet düzeniyle bir sorunumuz yoktur. Devlet benim inancıma müdahale etmedikçe devlete bağlıyız. Devleti yıkmağa, düzeni bozmaya çalışanlara fırsat vermeyiz. Din adamlarını potansiyel devlet düşmanı ve tehlike görmek yanlıştır. Ama insanlar özel hayatlarında dine göre yaşıyorlarsa, zaman zaman da olsa Kur'ân okuyor, namaz kılıyor, oruç tutuyorlarsa hayatlarına dini karıştırıyorlar, din onları etkiliyor, öyle ise özel hayatlarında laik değillerdir. Bunda anlaşılmayacak ne var? Ben "Laikler dinsizdir" demedim. Özel hayatında laik olmak, hayatına hiç dini karıştırmamak demektir. Böyle insan olamaz, dedim.

- "Laikler dinsizdir"sözü ile, "Laik insan, hayatına hiç dini karıştırmayan, dinden uzak yaşayandır" sözü arasında ne fark var?

- Efendim "Laikler dinsizdir" sözü, hakaret taşır. Ben böyle demedim.

 Laik insan, hayatına hiç dini karıştırmayan insandır, böyle insan pek yoktur, dedim. Bunda anlaşılmayacak ne var? Eğer din size müdahale ediyorsa laik değilsiniz.

- Ben laikim, din benim hayatıma nasıl müdahale ediyor?

-  Biraz önce siz dindar olduğunuz söylediniz. Oruç tutuyorsanız, günah olduğu için alkollü içki içmiyorsanız, günâh olduğu için yalan söylemiyorsanız, din sizin hayatınıza müdahale ediyor. Yani sizi yönlendiriyor, etkiliyor. Öyle ise özel hayatınızda laik değilsiniz.

- Sayın Ateş söyleyin, siz laik misiniz, değil misiniz?

- Gayet açıkça söyledim. Ben laik devlet sistemi içinde yaşıyorum. Devlet sistemi ile bir sorunum yok. Halkın çoğunluğunun benimsediği sisteme bağlıyız ve devletin yasalarına saygılıyız. Devlet sistemiyle bir sorunum yok. Ama ben sekiz yaşımda Kur'ân'ı ezberlemiş bir insanım. Kur'ân ile iç içe yaşıyorum. Her sabah Kur'ân okurum. Kur'ân'ı yaşamaya, hayatıma uygulamaya çalışırım. Kur'ân beni yönetiyor. Öyle ise ben özel hayatımda laik değilim.

Fahri Demir'e söz düştü. Diyanet İşleri Başkan Yardımcılığı yapmış, vaktiyle de bizim talebemiz olmuş bu zat, laiklikle dindarlığın birbirine aykırı olmadığını, bunları birbirine karşı imiş gibi göstermenin doğru olmadığını söyleyerek sözü kanalından saptırdı. Yazıklar olsun!

Tekrar söze müdahale ederek dedim ki:

- Bu iki zatın konuşmaları hakkında söyleyecek çok şeyim var. Ama ben programa katılacağım sırada şahıslara dokunmamak, kimseyi kırmamak üzere söz vermiştim. Onun için bu konuşmalara dokunmayacağım. Ancak Fahri Demir'e söyleyeceğim bir şey var. Kendisi konuşmasında "Din ne derse desin, önemli değil" demişti. Eğer dinin söylediği önemli değilse kendisi ne diye din hakkında orada konuşuyor?

Benimle bağlantıyı kestiler. Yekta Güngör Özden, sözlerimin büyük kısmına katıldığını, ama kişinin özel hayatında laik olamayacağı sözüme katılmadığını söyledi. Öteki iki biiyük(!) din fetvacısı ise Yekta'dan daha laik idiler. Yaşar Nuri: "Ben bu konuda bir şey söylemek istemiyorum. Bu zat, geçenlerde Show Tv.'deki bir programda bana saldırdı. Şimdi konuşsam yine saldıracak. Oysa o kadar da hukukumuz var" dedi. Tabii bunlar hep yargısız infaz idi. Ben Yaşar Nuri 'ye değil, onun dine aykırı sözlerine dokundum. Çünkü bu zat, dini konuları çarpıtarak, bizim kitabımızdaki görüşlerimizi istediği biçime sokup aktararak bizi de kendi çizgisinde gösteriyordu. Oysa ben onun ne bir kitabını okudum, ne de herhangi bir cümlesini aktardım. Halbuki onun kitapları, benim kitaplarımdan alıntılarla doludur. Ama kimi yerde ismimizi anar, kimi yerde anmaz, düşünce kendisininmiş gibi yazar. Sözü edilen Tv. programında -ki aslında bu program, Yaşar Nuri'nin Kitâ-b'ının reklamı için düzenlenmişti, işte o programda kendisinin "İslâm Nasıl Yozlaştırıldı" adlı yeni yazdığı Kitapta- Namazda Kur'ân'ı aslından okumayı Araplık, Arapçılık olarak tanımladığı için dinim için gayretimden ötürü bu sözün doğru olmadığını söylemek zorunda kaldım ve tutumunu değiştirmesi için hafif yollu eleştirdim. Fazla da üstüne gitmek istemedim. Çünkü şahıslarla dalaşmak benim tabiatıma aykırıdır. İnsanları kırmak istemem. Fakat orada biraz dokunmak, dini gayretimin bir gereği idi. Belki o zat da tutumunu değiştirir, iyi kötü İslâm'/ yaşayan insanlan saldırı hedefi yapmaktan vazgeçer. Ama bu son program gösterdi ki bu arkadaş, taraflı tutumunu değiştireceğe benzemez. Zira beni mahkûm etme amacına yönelik olan o gece yarısı programında, benimle telefon bağlantısı kesildikten sonra sayın Öztürk: "Eğer ruhban sınıfından iseniz laik değilsiniz, ama ruhban sınıfından değilseniz, laiksiniz" demiş. Gerçek öyle midir? Dinine göre yaşayan insan, özel hayatında laik değildir. Hangi din olursa olsun. Kişi kendi inancına ve dininin hüküm ve kurallarına göre yaşıyorsa özel hayatında din ile iç içedir ve özel hayatında laik değildir. Ama çeşitli inanç ve din sahipleri, laik devlet sistemi içinde birlikte yaşarlar. Devlet düzeni olarak laikliği benimsemiş ve oylarıyla bu sistemi desteklemişlerdir. Çeşitli din ve inançların olduğu ülkede herhalde en uygun devlet sistemi, bütün dinlere eşit mesafede olan ve her bireye inancına göre yaşama özgürlüğü tanıyan ve kişilerin inancına müdahale etmeyen laik devlet sistemidir. Gerçek bu iken, sözlerim gayet açık ve net iken o tartışmada resmi tafsilin en üst düzeyine çıkmış olan insanların da nasıl önyargı ile gerçeği kabul etmedikleri, bir kez daha ortaya çıktı. Demek ki önyargı, insanların gerçeği anlamasına engel olmaktadır.

Allah'ın, kalblerinin üzerine perdeler koyması, onların gerçeği anlama kabiliyetlerinin kapalı olduğunu gösterir. Bu kabiliyetlerini kapatan da kendi tutumları, cehaletleridir. Kur'ân, onların hakka karşı isteksizliklerini bu üslûp içinde anlatmıştır. Hakikati bir türlü kabul etmeyen, görmeyen kimseye: "Allah gözünü kör etmiş, gerçeği görmüyor" deriz. Kur'ân da aynı anlamı kasdetmiştir. Allah'ın, müşriklerin gönüllerine perdeler koyması, kendi cehaletlerinin, şehvet ve ihtiraslarının, anlayış ve kabiliyetlerini köreltmesi anlamına gelir. Gerçeği görmüyorlar, sırf keyiflerine, heveslerine kapılıp itiraz ediyorlar, vi, k\b\rttri, taraf sız, olarak, dinlemelerine, salim kafa ile düşünüp anlamalarına engel oluyor. Cehalet ve taassup, anlayışlarını kısırlaştırıyor. Böyle kimselere Kur'ân tesir etmez. Allah'ın ne kadar âyeti varsa hepsini görseler yine inanmazlar. Çünkü onlar inanmamakta kararlıdırlar.

Kendileri inanmadıkları gibi başka insanların da Kur'ân dinlemelerine, inanmalarına engel olurlar. Böylece hem kendilerini saptırırlar, hem de başkalarını şaşırtırlar. Ne kendileri yararlanırlar, ne de başkalarının yararlanmasına fırsat verirler. Böylece farkında olmadan kendi kendilerini mahvettikleri gibi etkileri alanına giren kimseleri de mahvederler.

55/80'nci âyetin ifadesinden anlaşılıyor ki Hz. İbrahim'in sunduğu tevhîd kanıtlarını önyargı ile reddeden kavmi, onu tanrıların gazabıyla teh-dîdederler. Fakat Hz. İbrâhîm, Allah, kendisini tevhîd yolu olan gerçeğe ilettikten sonra onların tanrı diye taptıkları şeylerden korkmayacağını, Allah'ın dilediğinden başka hiçbir şeyin olamayacağını söyler. "Siz hiçbir esasa dayanmadan Allah'a ortak koşmaktan korkmadıktan sonra ben sizin ortak koştuğunuz tanrılardan nasıl korkarım?" der ve delilsiz olarak Allah'a ortak koşanların mı, yoksa delîl ile bir tek Allah'a tapanın mı daha güvencede olduğunu onlara sorar.

55/121 'nci âyette şeytanların, dostlarına, Allah'ın bu yasağına karşı çıkmalarını öğütledikleri; onlara itaat ettikleri takdirde mü'minlerin de onlardan olacağı bildirilmektedir. Herhalde müşrikler, bazı îmânı zayıf müslümanlara telkinlerde bulunarak bu yasağı çiğnetmek istemişlerdir.

Müşrikler, kendi kendine ölmüş hayvanın etini yerler ve kestikleri hayvanın üzerine Allah'ın adını değil, Allah ile kendileri arasında aracı kabul ettikleri tanrılarının adını anarlardı. Kur'ân, kendi kendine ölmüş veya üzerine Allah'tan başkasının adı anılarak boğazlanmış hayvanın etini yemeği haram kılınca dediler ki: "Hayvanın üzerine Allah'ın adı anılsın, anılmasın; yahut kesilerek veya kendi kendine ölsün, sonuç aynıdır. İkisi de ölmüş olduğuna göre arada fark yoktur." İşte müşrikler, bu tür sözlerle bazı Müslümanları kandırıp Allah'ın yasağını çiğnemeğe sevk etmek istemişlerdir. Henüz câhiliyye geleneklerinden tam sıyrılmamış olan bazı Müslümanların da ilk anda bu yasağın hikmetini kavrayamayıp biraz tereddüdetmiş olmaları da olasıdır.

"Şeytanlar, dostlarına, sizinle mücâdele etmeyi fısıldarlar" cümlesinde, bazı Müslümanların bu tereddüdü sezilmektedir. Burada dostlarına mücadele etmeyi telkîn eden şeytânlar, muhakkak ki İslâm'ın düşmanı olan inkarcı müşriklerdir. Bunların dostları da kendileri gibi müşrikler olabileceği gibi, henüz gönüllerinden câhiliyye izleri tam silinmemiş olan bazı zayıf müslümanlar da olabilir.

55/153'ncü ayette de mü'minlere, Allah'ın dosdoğru yolunun bu olduğu ve bu yolda yürümeleri, ayrılığa düşürecek yollara girmekten kaçınmaları vurgulanmaktadır. Allah'ın gösterdiği yol, birlik yoludur. Buna uyanlar, birlik içinde olurlar." Ama kendi kafalarından emirler, yasaklar koyanlar ayrılığa düşerler. Çünkü herkesin ayrı bir düşüncesi vardır. Her toplum başka bir inanç geliştirir. Kimi yıldızlara tapar, kimi ateşi, kimi herhangi bir insanı veya hayvanı tanrılaştmr. Kimi bir şeyi helâl, kimi haram sayar. Bu çeşitli düşünceler, birbirine zıd inançların, mezheplerin doğmasına, yolların ayrılmasına, insanlar arasında kavgalar, savaşlar çıkmasına neden olur. Ama Allah'ın yolu birlik yoludur. Sağa sola sapmadan dosdoğru Allah'ın yolunda yürüyenler, birlik ve dirlik içinde bulunurlar. Câbir ibn Abdillâh diyor ki: "Biz, Allah Elçisi'nin yanında idik. Önüne bir hat çizdi:

—Bu, Allah'ın doğru yoludur, dedi. Sonra sağına ve soluna ikişer hat çizdi:

—Bu yolların her biri üzerinde insanları çağıran bir şeytân vardır, dedi. Sonra: 'İşte bu, benim doğru yolumdur, buna uyunuz, başka yollara uymayınız, yoksa sizi Allah'ın yolundan ayırır.' âyetini okudu."

DİRAYET

Dery, dirayet :bir çeşit hüner ve kurnazlık ile elde edilebilen bilgidir. Fakat bilmek, kavramak, anlamak, bellemek mânalarında kullanılır. Avcının, avlamak için gizlenerek kandırdığı, sonra fırsat bulunca ok (silâh) atarak avladığı deveye dirye  denilir. Midrâ  koyunun kendisini savunduğu boynuzu demektir. İstiare olarak tarak anlamında da kullanılır.

 Bilmem belki de o (azabın ertelenmesi) sizi denemek ve bir süreye kadar yaşatmak içindir. (Enbiyâ: 73/111)

De ki: "Ben türedi bir elçi değilim. Bana ve size ne yapılacağını da bilmem. Ben sadece bana vahyedilene uyuyorum ve ben apaçık bir uyarıcıdan başka bir şey değilim." (Ahkaf: 66/9)

66/9'ncu âyette, Hz. Muhammed(s.a.v.)e, kendisinin türedi yani uydurma, yalancı bir peygamber olmadığını, yahut peygamberliği kendisinin ortaya çıkarmadığını, kendisinden önce de peygamberler geldiğini, kendisinin de onlardan biri ve sadece bir uyarıcı olduğunu; kendisine karşı gelen kimselere ileride ne yapılacağını bilmediğini, sadece kendisine vahyedilen sözlere uyduğunu söylemesi emrediliyor.

Çünkü müşrikler "İnsan elçi olmaz. Eğer Allah elçi gönderse melekler gönderir" diyorlardı. İşte böyle diyen müşriklere, Hz. Muhammed'in şöyle cevap vermesi emrediliyor: "Peygamberliği ilk defa ben ortaya çıkarmış değilim. Benden önce de insan elçiler gelmişti. Onların da hiçbiri melek değildi. Ve yanlarında melek dolaşmıyordu. Onlar da benim gibi yemek yiyor, sokaklarda geziyorlardı."

De ki: "Eğer Allah dileseydi, onu size okumazdım ve onu size hiç bildirmezdi. Ben ondan önce aranızda bir ömür boyu kalmıştım (böyle bir şey yapmamıştım), düşünmüyor musunuz?" (Yûnus: 51/16)

İşte sana da böyle emrimizden bir ruh (gönüllere can veren bir söz) vahyettik. Sen Kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi, doğru yola ilettiğimiz bir nur yaptık. Şüphesiz sen, doğru yola götürüyorsun: (Şûra: 62/52)

62/52'nci âyette Allah'ın, nasıl daha önceki peygamberlere vahyetmiş ise Hz. Muhammed'e de "Emrinden bir ruh" vahyettiği, bu vahiyden önce Hz. Muhammed'in Kitâb'ı ve İmanı bilmediği, Allah'ın bu vahyi kullarından dilediği kimseleri doğru yola götürecek bir ışık yaptığı, Muhammed'in de bu vahiyle insanları göklerin ve yerin sahibi Allah'ın yoluna götürdüğü buyuru-luyor.

Bu âyetten açıkça anlaşılıyor ki Peygamber (s.a.v.), vahyin ne olduğunu, Allah'a nasıl inanılması gerektiğini bilmezdi. Önceki İlâhî Kitâblan okumamıştı; çünkü onların dilini bilmiyordu. "Allah seni sapık buldu da doğru yola iletti"

DÜBÜR

Dübür kubul (JJül)ün karşıtıdır. Kubul: ön, dübür: arka anlamına gelen bu sözcüklerle daha çok insanın bilinen iki organı kasdedilir.

25- Kapıya doğru koşuştular. Kadın, Yûsuf un gömleğini arkadan yırttı. Kapının yanında kadının bey'ine rastladılar. Kadın: "Senin ailene kötülük yapmak isteyenin cezası nedir? Zindana kapatılmak veya acı bir biçimde işkence edilmek değil midir?" dedi. 26- (Yûsuf): "O benden murâd almak istedi!" dedi. Kadının ailesinden bir şâhid de şöyle şâhidlik etti: "Eğer Yûsuf un gömleği önden yırtılmışsa kadın doğrudur, o yalancılardandır." 27-"Ve eğer onun gömleği arkadan yırtılmışsa kadın yalancıdır, o doğrulardandır!" 28- (Kadının kocası, Yûsuf un) gömleğinin arkadan yırtılmış olduğunu görünce (kadına): "Bu, sizin düzeninizdendir, dedi, gerçekten sizin düzeniniz büyüktür!" (Yûsuf: 53/25-28)

53/25-28: Yûsuf, kendisini yakalamak isteyen hanımının elinden kurtulmak için kapıya doğru koşar, hanım da ardından koşup gelir, arkadan gömleğini yakalayıp çeker ve yırtar. Tam bu sırada kocasıyla karşılaşan hanım, durumunu kurtarmak için Yûsuf un kendisine saldırdığını, cezalandırılması gerektiğini söyler. Yûsuf da kendisini savunur. Kadının ailesinden bir tanık; gömlek önden yırtılmışsa kadının haklı, arkadan yırtılmışsa Yûsuf un haklı olduğuna hüküm verir. Gömleğin arkadan yırtıldığını gören aziz, bunun, kadının bir tuzağı olduğunu anlar ve kadınların tuzağının yaman olduğunu vurgular.

15- Ey inananlar, inkâr edenlerle toplu halde karşılaşırsanız, onlara arkalar(ınız)ı döndür(üp kaç)mayın. 16- Kim o gün savaşmak için bir tarafa çekilmek, ya da başka bir birliğe katılmak dışında arkasını döner(kaçar)sa o, Allah'tan bir gazaba uğrar, onun yeri cehennemdir, o ne kötü varılacak bir yerdir! (Enfâl: 93/15-16)

93/15-16: ez-Zahf, çocuğun emeklemesi demektir. Ağır ağır yürümek, sürünmek anlamlarına da gelir. Burada ez-zahf düşmanın yaklaşması demektir. Âyet, düşmanın önünden kaçmayı yasaklıyor. Bir savaş taktiği veya başka bir birliğe katılıp düşmanla çarpışmak için geri çekilmeğe veya kaçar gibi görünmeye müsâade ediyor. Savaş taktiği gereği veya başka bir birliğe katılıp çarpışma amacı olmadan korkaklıkla düşmanın önünden kaçanların, Allah'ın gazabına uğrayıp cehenneme gideceklerini bildiriyor.

Abdullah ibn Ömer'in şöyle dediği rivayet edilir: Kendisinin de dahil olduğu birkaç kişi bir seriyyeden kaçmışlar. Sonra demişler ki:

—  Şimdi biz ne yapacağız? Düşmanın önünden kaçmakla Allah'ın gazabına uğradık. Medine'ye gidelim, bir gece yatalım, sonra gidip durumumuzu Allah'ın Elçisine arz edelim. Tevbemiz makbul ise ne a'lâ, değilse çekip gidelim.

Bunlar öğle namazından önce Allah'ın Elçisine gelmişler. Allah'ın Elçisi dışarı çıkmış, elini öpmüşler.

— Topluluk kimdir? demiş.

—  Biz firar edenleriz, demişler. Buyurmuş ki:

—  Hayır siz, hamle edicilersiniz. Düşmana saldırmak için geldiniz. Ben de sizin katılacağınız birliğinizim. Ben müslümanların, dönüp katılacakları birliğim, demiş ve yukarıdaki âyeti okumuş

DÜHN-MÜDÂHENE

 (Yağan yağmurla) Tûr-i Sina'dan çıkan, (meyvası) yağlı olarak biten, yiyenlerin (yağına ekmeklerini) bandıracakları bir (zeytin) ağac(ı) yetiştirdik. (Mü'minûn: 74/20).

74/20'nci âyette, gökten belli bir ölçü ve miktarda indirilen yağmur ile Tûr-i Sînâ'da biten, yiyenlerin ekmeklerine katık yaptıkları yağlı zeytin yetiş-tiriliği bildirilmektedir.

Bu âyette zeytin ağacının yetiştiği bölge olarak Tûr-i Sînâ'nın gösterilmesi, Mısır'a sefer yapan Arap tacirlerinin geçtikleri bölgede bu ağaçlarla karşılaşmalarından ötürüdür. Belki de zeytin, buradan Güney Batı Arabistan'a getirilmiştir. O zamanki Arapların gördükleri ülkeler içerisinde en çok zeytin yetiştiren yer, Tûr-i Sînâ yöresi olduğu için âyette burası, zeytin bölgesi olarak anılır.

Duhn yağ demektir. Çoğulu edhândır.

Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül olduğu zaman (Rahman: 89/37)

89/37'nci âyette âhiret gününde göğün parçalanıp yağ gibi kızaracağı belirtilmektedir. Verde. Gül anlamına geldiği gibi vurûd kökünden ismi-merre olarak bir kere anlamına da gelebilir. ed-Dihân da yağ veya el-edîmu'l-

ahmer(kırmızı deri)dir. O gün gök, mühl gibi olur"

DÜLÛK

 Güneşin sarkmasından (aşağı kaymasından) gecenin kararmasına (yatsı vaktine) kadar namaz kıl ve sabahın Kur'ân'ın(ı, uzunca Kur'ân okunan sabah namazını) da (unutma). Çünkü sabah Kur'ân (okuması) görülecek şeydir. (İsrâ: 50/78)

50/78'nci âyette, Peygamber(s.a.v.)e, güneşin sarkmasından gecenin karanlığına değin ve bir de tan yeri ağarırken namaz kılması emrediliyor; sabah vakti kılınan namazın, yapılması gereken, görülmeğe değer bir ibâdet olduğu vurgulanıyor. Gecenin bir kısmında da uyanıp kendisine özgü bir nafile olarak namaz kılması, bu suretle Allah'ın, kendisini makâm-i mahmûda (yüce bir mevkie) ulaştırabileceği belirtiliyor.

Dülûk sarkmak, kaymak, ovalamak anlamlarına gelir (dülûku'ş-şems) güneşin batmaya yüz tutması demektir    (delek-tu'ş-şemse: İstirahat ederek güneşin yorgunluğunu üstümden attım) demektir. Dulûku'ş-Şems: Güneşin eğilmesi, iki anlama gelebilir: Ufkun altına doğru sarkması; günün ortasında göğün orta noktasından sağa Kayması. Birinci anlamda dulûku'ş-şems akşam vaktini belirler. Hz. AIî.Abdullâh ibn Mes'ûd, Saîd ibn Cubeyr, NehaT, Mukatil, Dahhâk ve Süddî bu görüştedirler. İkinci anlamda dulûku'ş-şems öğle vaktini belirler. İbn Abbâs, İbn Ömer, Câbir, Atâ, Katâde, Mücâhid ve Hasen bu görüştedirler. Maamâfîh İbn Abbâs ile Mücâhid'in birinci görüşte olduklarına dair de rivayet vardır

DAĞLAR

Delalet

DARRÂ

Davet Etmek

davut as

deccal

Değİşİm İçİn Değİşİm Gerekİr

Dehr

denİzİn açılması

DEVENİN İĞNE DELİĞİNDEN GEÇMESİ

Dİkkatlİ Olma

Dİkmeler

Dİlenme

DÎNÂR-KINTÂR

Dİn Bİrlİğİ

Dİnde Aşırılık

Dİnde Ayrılıkçılık Bölünmeler

DİNDE ZORLAMA YOKTUR

Dİne Ve Din Kurallarına Saygı

Dİn Ve Vicdan Özgürlüğü

Dİnİ Hükümler

Dİnİ Keyfİ Yorumlama

DÎNİN RUHU

Dİnİn Tamamlanması

Dİnİn Üç Temelİ

Dİnle Alay Edenler

Dİnlerİn Birbİrlerİnİ Etkİlemesİ

Dİnleştİrİlen Gelenekler

dİyet

doğa tasviri

Doğru Yol

Domuz Etİ

Dostluk Kardeşlİk

Dövmek

Dua

Kuran Duaları

Peygamber Duaları

Duha Suresi

Duhan

Duhan Suresi

Durumları Bİlİnmeyenler

Düğümlerİ Üfleyenler

Dünyanın Geçİcİliğİ

Dünyanın Bİçİmİ

Düşmana Karşı Adİl Davranma

Düşmana Sır Vermeme

DÜŞÜNCELERİN AÇIĞA ÇIKMA ZAMANI

Düşünce Bİrlİğİ

Dahik

Dar

Dayf

Denİz

Derece

Derk İdrak

Ders

Devlet

Dİnler Arası Dİyalog Ve Tartışma

Dİrayet

Dübür

Dühn Müdahene

Dülük

EBÂBÎL

1-Rabbinin, Fil sahiplerine ne yaptığını görmedin mi? 2-Onların tuzaklarını boşa çıkarmadı mı? 3- Üzerlerine sürü sürü kuşlar gönderdi, 4-Onlara çamurdan sertleşmiş taşlar atan (kuşlar). 5- Nihayet onları, kurt yeniği ekin yaprağı gibi yaptı. (Fil: 19/1-5)

Ebabil, deve anlamındaki ibl kökünden gelir  Devenin suya sabrına benzeterek sudan uzak durmak anlamını verir.   Ayrıldı, uzak durdu, yaklaşmadı  Bir demet odun, demektir. İşte bu kökten Ebîl in çoğulu olan ebabil   deve sürüleri gibi birbirinden ayrı topluluklar veya kalabalık topluluk anlamındadır. Büyük demet anlamındaki İbâle'nın çoğulu olması durumunda da demet gibi birbirine sıkışmış kalabalık, öbek öbek kuşlar anlamına gelir.   birbiri ardınca gelen küme küme kuşlar demektir

EBREHE

Ebrehe: Habeşistan'ın uyruğu olan Yemen'de Habeş vâlîsi Ebrehe ibn el-Eşrem'dir. Arapları Ka'be'den Yemen'e çekerek Yemen'i Yarımadanın din merkezi yapmak için Kulleteyn denilen bir kilise yaptırmış, sonra da Ka'be'yi yıkmak üzere ordusuyla Mekke üzerine yürümüş, fakat Ebâbîl denilen kuşların attığı taşlarla, belki sineklerin bulaştırdığı salgın bir çiçek hastalığına yakalanarak ordusuyla birlikte helak olmuştur.

Bu konuda İslâm Ansiklopedisinde F. Buhl tarafından kaleme alınan maddeyi, biraz tasarrufla aşağıya almayı uygun buldum:

Ebrehe, Habeşçede İbrâhîm demektir. Altıncı asrın ortalarına doğru Yemen'de Habeşistan vâlîsi olup el-Eşram lakabıyla tanınmıştır. Prokop'a göre önce Adulis'te bir Romalının kölesi olan Ebrehe, Habeşistan Kralı Ela Aşbeha karşı yapılan bir isyanın başına geçti ve o zamanlar Yemen vâlîsi olan Esimiphâus(Hins el-Ğurâb kitâbesindeki Sumeyfa')'u esir etti. Kendisine karşı gönderilen orduyu birkaç kez yendi; fakat kralın ölümünden sonra halefine vergi vermeyi kabul etti ve kral naibi tanındı. 531 yılında yönetime geçtiği söylenir ki bu tarihte Esimiphâus henüz vali idi. Prokop'un verdiği bilgi, Ebrehe'nin, Habeş generali Aryât ile savaşlarda bulunduğu ve sonunda kral ile barıştığı yolundaki Arap menkıbelerine uymaktadır.

XX. asır başlarında E. Glaser tarafından bulunmuş ve daha sonra basılmış olan bir baraj kitabesi, Ebrehe hakkında daha fazla bilgi sahibi olmamızı sağlamıştır: Bu kitâbe'ye göre Ebrehe, "Habeşistan kralının tâbi prensi ve Saba, Raydan, Hadramut, Yamanat, dağ ve sahil Araplarının kralı" olarak anılmaktadır. Hükümdarlığının en önemli olayı 657 yılında (genel kanıya göre 542'de ve Glaser'e göre de, 539'da) Ma'rib'de birçok sefaret hey'eti bulunuyordu ki bunlar arasında birbirine rakip iki büyük devlet olan İran ve Bizans sefaret hey'etleri de vardı. 540 yılında bu iki devlet arasında savaş başladığı zaman Bizans imparatoru, Ebrehe'nin de kendi safında savaşa katılmasını sağlamağa çalışmasına rağmen önce savaşa karışmayan Ebrehe, daha sonra İranlılara saldırmağa razı olmuş, fakat bundan çabucak vazgeçmiştir.

Arap menkıbelerinde anlatılan, Ebrehe'nin Mekke'ye ve Ka'be'ye karşı başarısız saldırısı, 570 yılından önce vukubulmalıdır. O zamanlar bir çiçek salgını olduğu rivayetleri vardır ki herhalde Ebrehe'nin geriye

dönmesine, hiç değilse bu seferden vazgeçmek için bahane bulmasına bu salgının sebebolduğu tahmin edilebilir.

Ebrehe'nin beraberinde götürdüğü file izafetle genellikle Fil Senesi adı verilen bu olayın vukubulduğu tarih, sonraki yazarların hesaplarına göre Peygamberin doğduğu yıl olan 570 yılıdır. Fakat bu tahmine karşı Nöldeke, bu tarih kabul edildiği takdirde Mekke saldırısı ile, İranlıların 57O'te güney Arabistan'ı işgal etmeleri arasında, Ebrehe'nin ve çocuklarının saltanatı için zaman kalmamış olacağını söylüyor. Ayrıca Wellhausen, bir Tubba' (Yemen krallarına verilen unvan) tarafından Medine'ye yapıldığı hikâye edilen saldırının, gerçekte Ebrehe'nin aynı seferinin daha önceki bir olayı olabileceğini tahmin ediyor.

Ebrehe'nin Hıristiyan olduğu hakkında Yunan ve Arap yazarlarının sözleri, adı geçen, teslis ile başlayan kitabe ile pekişmektedir. Kitabede açılışı anlatılan Ma'rib kilisesi, Ebrehe tarafından yaptırılan San'â kilise-sidir. Araplara göre San'â kilisesi, hâriku'l'âde bir bina imiş.

EBTER

 Ebter olan, sana buğzedendir. (Kevser: 15/3)

Ebîer:betr kökünden sıfat-ı müşebbehedir. Dişili betrâ'dn. Betr, betk gibi kesmek anlamına gelir. Ancak betk organ kesmek, betr ise kuyruk kesmek demektir. Fakat sonunu, ardını kesmek anlamında kullanılır. Ebter: sonu kesik, zürriyetsiz, uzantısı yok demektir. Allah'ın adı anılmayan konuşmaya, hayırsız anlamında betrâ denilir. Çünkü hadîste: "Allah'ın adıyla başlanmayan işin sonu kesiktir, onda hayır yoktur"

EBÛLEHEB VE KARISI

 Ebûleheb'in iki eli kurusun (yok olsun o), zâten yok oldu ya. Ne malı, ne de kazandığı ora/(AUah'ın kahrından) kurtaramadı. Alevli bir âteşe girecektir (o). Karısı da, odun hamalı olarak, boynunda hurma lifinden bir ip olacaktır! (Mesed: 6/1-5)

Tebâb   kökünden gelen tebbet   mâzî fi'li, du'â olarak kullanılınca helak olsun, ziyana uğrasın demektir. Cîd    boyun, gerdan;

Mesed  lifli bitkilerin biikülmesiyle yapılan kalın ip, urgan, yahut demir veya ateş anlamlarına gelir.

Birinci tebbet fi'li beddu'âdır: Ebûleheb'in elleri kurusun, kendisi helak olsun, kahrolsun demektir. İkinci tebbet fi'li bir durumu haber vermekte, adamın gerçekten kahrolduğunu bildirmektedir. İki e/den maksat, ellerin sahibidir. Bir kişinin parçasını söyleyip kendisini kasdetmek, Arapçanın belagat üslûplarındandır. Yüz, eller, ayaklar, kişinin kendisinden kinaye olur. "İki elinin arasında" deyimi, önünde anlamına gelir.

Sûrede Ebûleheb ve karısının helaki isteniyor, ikisinin de ateşe gireceği belirtiliyor. İniş sırasına göre ilk defa bir müşrik ve karısı ismen anılarak kınanmakta ve bunların ateşe girecekleri belirtilmektedir ki bundan İslâm dâvasına ilk cephe alanın, aslında Peygamber'in amcası olan bu müşrik ile karısı olduğu anlaşılmaktadır. Kendisinin asıl adı 'Abdu'l-'Uzzâ ibn 'Abdi'l-Muttalib'dir. Heybetli, cüsseli, kaba, çabuk kızan bir adam idi.

Ona Ebûleheb (alev babası) denmiş olması, şöyle izah edilir: İbn Cuzey'in kaydına göre güzelliğinden ateş gibi parladığı için 'Abdu'l-'Uz-zâ'ya Ebûleheb denmiştir.

ECEL

Ecel : Bir şey için belirlenen süre, insan başta olmak üzere her canlının yaşama süresi, ömrü demektir. Önce ecel kelimesinin geçtiği âyetleri gözden geçirelim:

11- Elçilere vakit belirlendiği zaman; 12- Ertelenmiş oldukları gün için. (Mürselât 33/11-12)

Bu âyette ecel kökünden yapılmış te'cîl'den uccilet ertelendikleri gün, belirlenmiş gün demektir.

28- Mûsâdedi: "Bu, seninle benim aramızda((bir sö'zleşme)dir. Demek hangi süreyi yerine getirsem, bana düşmanlık yok. Allah dediğimize vekildir." 29-Mûsâ, süreyi bitirip ailesiyle yola çıkınca Tûr'un (sağ) yanında bir ateş gördü... (Kasas: 49/28-29)

Ve Rabbinizden mağfiret dileyesiniz, sonra O'na tevbe edesiniz ki sizi belirtilmiş bir süreye kadar güzelce yaşatsın ve her lütuf sahibine (lütfeden herkese) lütfetsin. (Hûd:

52/3)

 O(hayva)nlarda bellibir süreye kadar sizin için yararlar vardır. Sonra onların varacakları yer, Eski Ev(Ka'be)dir. (Hac: 88/33)

 Kadınları boşadığınız zaman bekleme sürelerini bitirdiler mi, kendi aralarında güzelce anlaştıkları takdirde, (eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın... (Bakara: 92/ 232)

 Kadınları boşadığınız zaman, bekleme sürelerini bitirdiler mi, ya onları iyilikle tutun, ya da iyilikle bırakın... (Bakara: 92/231, Talak: 100/2)

234- İçinizden ölenlerin, geriye bıraktıkları eşleri, dört ay on gün (bekleyip) kendilerini gözetlerler. Sürelerini bitirince artık kendileri için uygun olanı yapmalarında size bir günâh yoktur. Allah yaptıklarınızı haber alır. 235- Böyle (iddetini bekleyen) kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı biçimde bildirmenizden, yahut içinizde tutmanızdan dolayı size bir günâh yoktur. (Çünkü) Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Sakın, iyi söz söylemeniz dışında onlarla bir gizlı(buluşma)ya sözleşmeyin ve farz olan bekleme süresi dolmadan nikâh bağını bağlamağa kalkmayın ve bilin ki Allah, içinizden geçeni bilir. O'ndan sakının ve yine bilin ki

Allah bağışlayandır, halimdir. (Bakara: 92/234-235)

 Ey inananlar, belirli bir süreye kadar birbirinize borç verdiğiniz zaman onu yazın... (Bakara: 92/282) âyetlerinde ve benzerlerinde ecel süre, belli bir zaman birimi anlamını verir.

 (Yaşlılıklarından ötürü) Âdetten kesilen kadınlarınızın (bekleme süresinden) şüphe ederseniz, (bilin ki) onların bekleme süresi üç aydır. Henüz âdet görmeyenler de böyledir. Gebe olanların bekleme süresi, yüklerini bırakmalarına kadardır. Allah, kendisinden korkana, işinde bir kolaylık yaratır. (Talak: 100/4) âyetinde ecel, boşanan kadınların, yeniden evlenebilmek için beklemeleri gereken iddet süresidir.

Bütün doğa varlıklarının belli bir ömrü, bir işlev süresi vardır:

Allah geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin için sokar; Güneşi ve Ayı buyruğu altına almıştır. Her biri belirtilmiş bir süreye kadar akıp gider... (Fâtır: 43/13, Lokman: 57/29, Zümer: 59/5, Ra'd: 87/2)

 Biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları, ancak gerçek ile ve belli bir süreye göre yarattık. İnkâr edenler, uyarıldıkları şeyden yüz çevirmektedirler. (Ahkaf: 66/3)

 Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi ki Allah, göklerde, yerde ve bu ikisi arasında bulunan herşeyi ancak hak olarak ve belirtilmiş bir süre ile yaratmıştır? İnsanlardan çoğu, Rablerine kavuşmayı inkâr etmektedirler. (Rûm: 84/8) âyetleri, bütün yaratıkların bir ömrü olduğunu vurgulamaktadır.

Bütün doğa varlıklarının olduğu gibi, insanların ve tüm canlıların da belli bir yaşama süresi vardır. O süreden ne az, ne de çok yaşamak mümkündür.

çamurdan yaratıp, sonra (da hayâtınıza) bir süre koymuştur. Belirli bir süre de kendi kalındadır. Böyle iken siz hâlâ kuşkulanıyorsunuz. (En'âm: 55/2)

 Ey insanlar, eğer öldükten sonra dirilmekten kuşkuda iseniz (biliniz ki) biz sizi topraktan, sonra nutfe(sperm)den, sonra ala-ka(embriyo)dan, sonra biçimlenen ve biçimlenmeyen bir çiğnem et parçasından yarattık ki, size (kudretimizi) açıkça anlatalım. Dilediğimizi belirtilmiş bir süreye kadar rahimlerde tutarız, sonra sizi bir bebek olarak çıkarırız. Sonra güç( ve kabiliyet)nize ermeniz için (sizi büyütürüz). İçinizden kimi henüz çocukken ölür, kimi de ömrün en kötü çağına itilir ki bilirken bir şey bilmez hale gelsin.. .(Hac: 88/5)

En'âm: 55/2'nci âyette Allah'ın, önce insanı çamurdan siize süze mükemmel insan biçimine getirdiği, dünyâda yaşaması için ona bir ecel (ömür, yaşama süresi) belirlediği, kendi katında da belli bir sürenin bulunduğu belirtilmekte; Hac: 88/5'nci âyette de insanın yaratılma aşamaları daha ayrıntılı olarak anlatılmakta, annesinin karnında Allah'ın dilediği kadar bir süre kaldığı vurgulanmaktadır.

En'âm 55/2 de iki ecel'den söz edilmektedir. İlk ecel ile Allah katındaki ecel çeşitli biçimlerde tefsir edilmiştir:

Bazılarına göre birinci ecel, yaratılmışların ecelidir, Allah katındaki ecel de henüz varlık âlemine gelmemiş, fakat gelecek olan yaratıkların ecelidir. Çünkü yaratılmış, gelip geçmiş olanların süresi bellidir; fakat henüz varlık âlemine gelmemiş olanların süresi belli değildir, onu yalnız Allah bilir.

Bazılarına göre de birinci ecel, insanın dünyâdaki ömrü, Allah katındaki ecel de ölümünden, yeniden dirilinceye kadar geçecek olan süredir ki buna berzah denilir.

Başka bir yoruma göre birinci ecel, insanın yaşayıp geride bıraktığı süre, Allah katındaki ecel de insanın geri kalan ömrüdür.

Başka bir yoruma göre birinci ecel uyku, ikinci ecel de ömürdür.

İslâm filozoflarına göre her insanın iki eceli vardır. Birisi tabii ecel, ikincisi ihtirâmî (kaza ile olan) eceldir. Tabii ecel, normal olarak insanın yaşayıp doğal ölüm ile ölmesidir. İhtirâmî ecel de boğulma, yangın, kaza, haşerât ısırması gibi dış etkenlerle olan ölümdür.

EHL-İ BEYT

Ehl  esas itibariyle kişinin, aynı evde birlikte yaşadığı kimselerdir. Daha sonra mecaz olarak kişiyi başkalarıyla bir arada tutan neseb, din, meslek, köy kent gibi şeylere de ehl denmiştir. Ehl denilince ilk akla gelen anlam ailedir. Ehlu'l-beyt: ev halkı demektir. Ehl aile anlamında kullanılırsa da daha ziyade bu kelime ile kişinin karısı anlaşılır. Ehl-i İslâm, İslâm dinine mensup insanlardır. Meskûn yere me'hûl denilir. Bir yere alışan, evcil hayvanlara da ehil ve ehli denilir. Te'ehhül ehillenmek, yani evlenmek demektir. Keza ehl, bir şeyde uzmanlık için de kullanılır. Falan bu işe ehil'dir, yani bu konuda yeterlik sahibidir, uzmandır, demektir. Ehl'in çoğulu  ve gelir

EKONOMİ

Allah'ın, o kent halkından, Elçisine verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, akraba olanlara, yetimlere, yoksullara, yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın... (Haşr 95/7)

Bu âyette geçen (ajjâ) kelimesi, dâl'ın zammesiyle dûlet, fethasiyle

devlet okunur, ikisi de aynı anlama gelir. Bazılarına göre ikisi arasında fark vardır: Devlet, mal elde etmek, dûlet ise savaş kazanmak anlamına gelir. Kimine göre de devlet, elde dolaşan şeyin adıdır. Dûlet ise masdardır, mal ve diğer güzel şeyi elde etmek anlamındadır. Aynı kökten müdâvele elden ele dolaştırmak demektir.

O günleri biz insanlar arasında dolaştırırız." (Âl-i İmran: 94/140) âyetinde zafer günlerinin insanlar arasında dolaştırıldığı, kâh bir topluma, kâh ötekine zafer verildiği belirtilmektedir.

Şimdi bu âyette Nadîr Oğulları savaşında ele geçen fey' mallarının, sadece zenginler arasında dolaşan-, geniş halk kütlesine yayılmayan bir şey olmaması için bunların Allah Elçisinin yönettiği devlet harcamalarının yanında Allah Elçisinin akrabasına, yetimlere, yoksullara, yolda kalmış yolculara dağıtılması emredilmektedir.

Allah Elçisi (s.a.v.), bu maldan kendi ailesinin bir yıllık nafakasını ayırır, gerisini Allah yolunda savaş için at ve silâha harcardı. Buhârî, Hz. Ömer'in şöyle dediğini rivayet eder: "Allah, Nadîr Oğullarının mallarını, Müslümanlar at ve deve koşturmadan Elçisine verdi. Bu mallar, Allah'ın Elçisine has idi. Allah Elçisi, ondan, kendi ailesinin bir yıllık geçimini aldıktan sonra gerisini Allah yolunda cihâd için harcardı."

ELEST

172- Rabbin, Âdem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve: "Ben sizin Rabinizdeğil miyim?"diye onları kendilerine şâhidtutmuştu. "Evet, (buna) şahidiz" dediler. Kıyamet günü "Biz bundan habersizdik" demeyesiniz, 173- Yahut: "Daha önce babalarımız ortak koştu; biz de onlardan sonra gelen bir nesil oldu(ğumuz için öyle yapt)ık" demeyesiniz diye (sizin Rabbiniz olduğum hakkında sizi kendinize şahit tutmuştuk). (A'râf: 39/172-173)

Bu âyetlerde Allah'ın, Âdem oğullarının zürriyetlerini, kendi bellerinden aldığı ve onları, kendisinin, onların Rabbi olduğu hakkında kendi canlarına tanık yaptığı belirtilmektedir.

Birinci âyette müfessirler, âyetin ruhu ile hiç ilgisi olmayan açıklamalar yapmışlardır: Bir kısmına göre bu âyet, dünyâya gelmeden önce insanların, ruhlar âleminde Allah'ın, kendilerinin Rabbi olduğuna şâhidlik ettiklerini bildirmektedir. İşte bu tefsirden Elest Bezmi veya Elestu birab-bikum denen bir terim doğmuştur. Buna göre Allah, bedenlerden önce ruhları yaratmıştır. Ruhlar, bu bedenlere girmeden kendilerine özgü bir âlemde bulunmaktadır. İşte bu âlemde iken Allah onlara: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" demiş. Onlar da: "Evet, sen bizim Rabbimizsin." diye cevap vermişler. Âyet, ruhlar alemindeki bu tanıklık durumunu hikâye etmektedir.

Gerçekte müfessirler, kendi kafalarındaki düşünceyi âyete uygulamışlardır. Zira âyette ruhlar âlemine işaret yoktur. Kur'ân-ı Kerîm'de insanın ruhunun, bedeninden önce yaratılmış olduğuna dair bir ifade de yoktur. Tersine Kur'ân'm ifadesinden, insanın ruh ve bedeninin birlikte yaratıldığı anlaşılmaktadır. Ancak bedenden sonra ruhun yaşadığı ve tekrar bedenlen-dirileceği (ba's edileceği) hususu, Kur'ân'ın birçok âyetinde vurgulanır. Kur'ân'ın bas (yeniden bedenlendirme) ifadesinden ilk anda anlaşılan mânâ, âhirette insanın diriltilmesidir. Fakat yine bazı âyetlerden bu ba's'in, bedeninden ayrılmış olan ruhun, yeni beden içinde dünyâya getirileceği mânâsı da anlaşılabilir. Eğer o âyetlerdeki kasıt bu ise, o zaman müfessir-lerin ruhlar âlemi açıklamaları uygun olabilir. Ancak ruhlar âlemi, bedenden ayrılan canların oluşturduğu berzah âlemidir. O âlemdeki olgunlaşmamış ruhların tekrar bedenlenerek dünyâya gönderilmesi veya âhiret için diriltilmesi sorunu ayrı bir sorundur. Burada o konuya dokunulmamaktadır.

Âyette bedenlerden önce ruhlar âleminin bulunduğunu ve Allah'ın, oradaki insan ruhlarına, kendisinin, onların rabbi olduğuna dâir tanıklık ettirdiğini belirten en ufak bir işaret yoktur. Ayet, insan nesillerinin, atalarının bellerinden alındığını; daha tohum halinde iken içine Allah'ı tanıma duygusu verilen insanın, yaratılışından gelen bu duygu ve sezgi ile Allah'ın varlığını ve birliğini kabul ve itiraf ettiğini anlatmaktadır. Her insanda Allah inancı vardır. Bu inanç, sonradan kazanılmış değil, yaratılışından kaynaklanan bir duygudur. "Her çocuk İslâm (yani Allah'ı tanıma ve O'na teslim olma) yaratılışı üzerinde doğar."

ELYESA'

İsmâ'îl'i, Elyesa'ı, Zû'l-Kifl'i de an. Hepsi de iyilerdendi. (Sâd: 38/48)

İsmâ'îVe, Elyesa'a,Yûnus'a ve Lâfa da (yol gösterdik). Hepsini âlemlere üstün kıldık. (En'âm: 55/86)

Elyesa' ismi, yabancı bir kelimedir, kıyasa aykırı olarak Arapçada ta'rîf lamı almıştır. Hamza ve Kisâî, kelimeyi dayğam vezninde Leysa' okumuşlardır. Kimine göre de kelime aslen Arapça kökenlidir, vasi'a'nm muzâri'i olan Yesa'u'dan alınmıştır

EMÂNET

 Ve o(mü'mi)nfer, emânetlerine ve ahidlerine özen gösterirler (Mü'minuri: 74/8, Me'âric: 79/32)

İki sûrede yinelenen bu âyette gerçekten inanmış insanların emânetlerine va ahidlerine özen gösterdikleri belirtilir.

Emânet: emn ve emân gibi masdardır. Emn: iç huzuru, korkunun gitmesi, güvencedir. Emân: insanın güvencede olması ve güvence vermek anlamlarına gelir. îmân kökünden âmene fi'li geçişli ve geçişsiz olabilir.

 ona güven verdi; geçişsiz olursa güvene erdi, demektir. Güvenmek ve inanmak anlamlarına gelen îmân, dinin adı olarak da kullanılır, "jjü ûj

 Elçi sizi Rabbinize inanmağa (güvenmeğe) çağırdığı halde neden Allah'a güvenmiyrosunuz?'" (Hadîd:

112/8) âyetinde îmân, güvenmke anlamında,   Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir." (Bakara: 92/143) âyetinde de îmân, inanç anlamındadır.

İşte emn ve îmân kökünden gelen emânet, birisinin yanına bırakılan şeydir. 'Ahd ise bir şeyi yapmak için verilen sözdür. İkisi de önemlidir. Gerek Allah'ın, gerek insanların emânetine riâyet etmek, Allah'a ve insanlara verilen sözde durmak, dinin temel prensiplerindendir. Hayâtımız, sağlığımız, Allah'ın bize emânetidir. Bunu muhafaza etmek görevimizdir. İnsanların yanımıza emânet bıraktıkları eşyayı muhafaza etmek, kimsenin hakkını gizlememek, gördüğümüz olayı, gerektiği zaman doğru anlatmak, görüşümüze hiyanet etmemek, yalan şâhidlik yapmamak hep emânete ri'âyet gereğidir. Allah birçok âyette emânete ri'âyeti, verilen sözde durmayı emreder:

 Birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse, emâneti (borcunu) ödesin, Rabbi olan Allah'tan korksun. Şâhidliği gizlemeyin, onu gizleyenin kalbi günahkârdır. Allah, yaptıklarınızı bilir. (Bakara: 92/283) âyetinde birbirine güvenen taraflardan, kendisine güvenilip yanına bir emânet veya hak bırakılan kimsenin, üstündeki

hak ve emâneti ödemesi, bir şeyi gizlememesi, Allah'tan korkması emre-dilmektedir.

 Ey inananlar, bile bile emânetlerinize hiyanet etmek suretiyle Allah'a ve Elçisine hiyanet etmeyin. (Enfal: 93/27)

Bu âyette de emânete hiyanet, Allah'a ve Elçisine hiyanet sayılmaktadır. Bu âyette asıl kasdedilen emânet, Bedir'de mücâhidlerin aldıkları ganimet mallandır. Bunların birer emânet olduğu, bunları yanında tutup gizlemenin, kendine özgü yapmanın, Allah'a ve Elçisine hiyanet olacağı belirtilmekte ve derhal bunların, Allah'ın Elçisine teslim edilmesi vurgulanmaktadır.

EMÂNİYY

  Senden önce hiçbir resul ve nebî göndermemiştik ki o, temenni ettiği zaman şeytân onun temennisine bir şey (düşünce) atmasın. Fakat Allah, şeytânın attığını siler, sonra kendi âyetlerini sağlamlaştırır. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sabidir. (Hac: 88/52)

TemennTnin kökü takdîr etmek anlamındaki .Takdir eden, sana bunu takdir etmiş) demektir,  de hayvanların takdîr

edildiği, kendisinden oluştuğu tohum(sperm)dir. çoğulu  canlılara verilen ecel(yaşam süresi)dir.

İşte bu kökten gelen temenni  de bir şeyi kafada tasarlamak, ölçmek, biçmek, düşünmektir. Bu düşünce ve tasarı çoğunlukla zan ve tahmine, bazen de gerçeğe dayanır. Ancak çoğunlukla tahmine dayandığından genelde yalan kabul edilir. Çünkü temennî'nin çoğu, gerçek olmayanı düşünmek, hayâl kurmaktır. Belki ütopya sözcüğü temenninin anlamını daha iyi karşılar.

 Yoksa insan, her temenni ettiğini elde eder mi?"

(Necm: 23/24) âyetinde ve Bakara: 92/94-95, Cum'a: 96/6 âyetlerinde temenni, arzu, istek, bir şeyi kurmak, son derece istemek anlamlarında kullanılmıştır.

Aslı üf ûle vezninde ümnûye    olan ümniyye nin çoğul dir. Ümniyye'nin iki anlamı vardır. Biri, gerçeği bilmeden ezbere okumak, kulaktan dolma sözleri yinelemek; diğeri hayâl kurmak, büyük arzu ve istektir. Bazen ideal anlamında da kullanılır.

Şimdi Hac: 88/52'nci âyette geçen bu kelimenin birinci anlamı göz önünde tutulursa âyette "Her resul veya nebî, kendisine verilen vahiyleri ezbere okuduğu zaman, şeytânın, onun okuduğu vahiylere birtakım sözler atıp onu bozmağa çalışacağı, fakat Allah'ın, şeytânın attığı sözleri silip, kendi âyetlerini sağlamlaştıracağı "; ikinci anlamı göz önünde tutulursa:

 "Her elçi veya nebinin arzu ve ideallerine şeytânın bir düşünce, vesvese atacağı; fakat Allah'ın, şeytânın, peygamberin zihnine attığı düşünce ve vesveseleri silip kendi âyetlerini sağlamlaştıracağı" ifade edilmiş olur.

Peygamberin en büyük ideâli, kavminin kendisine inanması, da'veti-nin yayılması, inananlardan oluşan bir dünyâ toplumu kurmak idi. "Demek onlar bu söze inanmazlarsa onların peşinde üzüle üzüle kendini helak edeceksin ha?"

EMİR

 O'nun emri, bir şeyi(n olmasını) istedi mi ona, sadece "Ol!" demektir, hemen oluverir. (Yâsîn: 41/82)

Emr: iş, durum, buyurmak, bir görev yüklemek, çoğaltmak, artırmak anlamlarına gelir. Çoğulu umûr'dur. Allah'ın emri, Allah'ın yaptığı iş, O'nun buyruğu demektir. Yoktan var etmek ibda' anlamına da gelir. Râğıb'a

göre   Halk ve emir O'na aittir." (A'râf: 39/54) âyetinde emir, yoktan var etme anlamındadır. Hattâ bazı bilginlere göre," 

 Deki Ruh Rabbimin emrindendir." (İsrâ: 50/85) âyetindeki emir de ifo/â" anlamındadır. Âyette ruhun, Allah'ın hârika yaratıklarından olduğu belirtilmektedir.

EMR-İ BİL-MA'RÛF

Yavrum, namazı kıl, iyiliği emret, kötülükten vazgeçir ve başına gelene sabret. Bunlar, yapılması gereken işlerdendir. (Lokman: 57/17)

Lokman: 57/17. âyette Hz. Lokman'ın ağzından, ma'rûf un emrdeilip münkerden nehyedilmesi vurgulanmaktadır.

 Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o Elçi'ye, o ümmı Peygamber'e uyarlar. O Peygamber ki kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder... (A'râf: 39/157)

A'râfi 39/157. âyette de Hz. Muhammed'in, iyiliği emredip kötülükten meneden ümmî bir peygamber olduğu belirtilmektedir.

  Affı al, 'örfü (iyiliği)emret, câhillere aldırış etme. (A'râf: 39/199) âyetinde de Peygamber(s.a.v.)e, afv\ alması, örfü emretmesi, câhillere aldırış etmemesi emredilmektedir.

'Afv. malın fazlası, zekât, yahut hatâyı bağışlamak anlamlarına gelir. Burada iki anlam da olasıdır. Eğer 'afv ile malın fazlası kasdedilmiş ise o zaman Allah Elçisine, mü'minlerden bütün mallarını değil, ihtiyaçlarından fazla olan mallarını alması emredilmektedir. Ancak 'afvı izleyen 'örf ile uygunluk bakımından burada 'afvm bağışlamak, affetmek anlamında olması daha güçlüdür. Allah'ın Elçisine, sert davranmaması, hoşgörü ile hareket etmesi, hatâları bağışlaması, iyiliği emredip câhillere aldırış etmemesi buyurulmaktadır.

'Örf: ma'rifet ve 'irfan bir şeyi eseriyle inceden inceye düşünüp anlamak demektir. 7/m'den özel olan ma'rifet'in karşıtı inkâr'dır. 'İlm'in karşıtı ise cehl'dir. "Falan Allah'ı 'ariftir (biliyor)" denilir ama "Falan Allah'ı 'âlimdir" denilmez. Çünkü insanlar Allah'ın kendi zâtını bilemezler; ancak eserlerini düşünerek varlığını anlarlar. İşte bir varlığı, eserlerinden bilip anlamak ma'rifettir. Beri yandan Allah falanı şöyle 'âlimdir, denilir ama Allah falanı şöyle 'ariftir denilmez. Çünkü ma'rifet, bir şeyin eserlerini düşünerek onun hakkında bir yargıya varmaktır. Allah bundan münezzehtir. Ma'rifetln aslı: aşabtu 'arfehû   kokusunu aldım; yahut yanağını buldum »özünden gelir. 'Arif: Allah'ı, melekûtunu ve O'nun güzel mu'âmelesini (dâima güzel yaptığını) bilen kişidir. Te'âruf: tanışmak, ta'rîf: 'arf (güzel koku) vermek, ya da bir şeyi ayırıcı özellikleriyle tanıtmak anlamlarına gelir.

'Örf de bilinen, tanınan iyilik, güzel; insanların birbirleriyle ilişkilerinde güzel, hoş gördükleri şeydir. 'Arife: iyiliktir, çoğulu'a vân/ gelir. 'Arrâf: gelecekten haber veren müneccim (astrolog), ve geleneksel Arap doktoru. Kâhin ise geçmişten haber veren kişidir. 'Arif insanları bilen kişi; tanınmış lider demektir. Ma'ârif: güzel işaretler, "Ma'ârifı güzel" sözü, yüzü ve görünüşü güzel anlamını verir. İ'tirâf: günâhı söylemektir ki bunun karşıtı cuhûddur.

Aynı kökten gelen ma'rûf: akıl veya dînin güzel gördüğü, münker de akıl veya dînin çirkin gördüğü şeydir.

EN'ÂM

27- Toprakta bitirdik: Dâne,28- Üzüm ve yonca, 29- Zeytin, hurma. 30- İri ve gür bahçeler, 31-Meyva ve çayır. 32- Sizin ve hayvanlarınızın geçimi için. (Abese: 24/27-32)

71- Görmediler mi ellerimizin yaptıklarından kendilerine nice hayvanlar yarattık da kendileri onlara malik olmaktadırlar. 72- Onları kendilerine boyun eğdirdik, onlardan bazıları binekleridir ve onlardan bazılarını da yerler. 73- Kendileri için onlarda daha birçok yararlar ve içecekler var.

Hâlâ şükretmiyorlar mı? (Yâsîn: 41/71-73)

Bu âyetlerde Allah'ın, insanların kendileri ve hayvanları için toprakta çeşitli meyvalar, bitkiler, ürünler yarattığı; bizzat elleriyle yarattığı hayvanları insanlara boyun eğdirdiği, onların kimine bindikleri, kimini de kesip etini yedikleri ve onlardan daha birçok yararlar sağladıkları, Allah'ın insanlara lütuf ve nimetleri arasında anılmaktadır.

143-Sekiz çift: Koyundan iki, keçiden iki. De ki: " (Allah,)

İki erkeği mi harâmetti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı? Eğer doğru iseniz, bana bilgi ile haber verin." 144- Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: "İki erkeği mi harâmetti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı? Yoksa Allah'ın size böyle vasiyyet ettiğine tanıklar mı oldunuz?" Öyle bilmeden insanları saptırmak için Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir? Allah o zâlim topluluğu doğru yola iletmez.' (En'âm: 55/143-144)

 Bu âyetlerde koyunun, keçinin, devenin, sığırın erkeğini de, dişisini de Allah'ın yarattığı; Allah'ın, yarattığı bu hayvanlardan hiçbiri üzerine bir yasak koymadığı; bu hayvanların gerek kendilerinin, gerek yavrularının etlerinin helâl olduğu; bunlardan kimini haram sayanların, Allah'a iftira ettikleri; Allah'ın öyle haksız toplumu doğru yola iletmeyeceği vurgulanmaktadır. 143'ncü âyetteki: "Yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı harâmetti?" cümlesi, Arapların: "Bu hayvanların karınla-rında olanlar, yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza haramdır"

EN'ÂM SÛRESİ

136, 138-143'ncü âyetlerinde Arapların, hayvanlara uyguladığı gelenekleri, yasaklamaları kınandığı için Sûreye En'âm, yani Hayvanlar Sûresi adı verilmiştir.

Sûrede Peygamber (s.a.v.) ile kâfirler arasında geçen tartışmalara, inançsızların ters tutumlarının, Allah'ın Elçisini üzdüğüne işaret edilir. Kibir ve inatlarına kapılıp inkârda direnenler uyarılır. Allah'ın kudretine, birliğine ve büyüklüğüne, kâinatta yürürlükte bulunan yasalarının incelik ve hikmetine dikkat çekilir. Allah'ın birliğini kabul edip yalnız O'na tapılması ve üstün ahlâk ilkelerine uyulması öğütlenir; hevâ ve heves peşinde koşanlar yerilir.

Mekke devrinin sonlarına doğru ve bir anda inen Sûrenin, sânının yüceliğinden dolayı inişine bin meleğin eşlik ettiği rivayet edilir. Tertibe göre 6'ncı, iniş sırasına göre 55'nci sûre olup 165 âyeti içermektedir.

ENBİYÂ SÛRESİ

Dizilerinin büyük kısmında geçmiş peygamberlerin öyküleri ve Allah'a bağlılıkları anlatıldığı için peygamberler anlamındaki enbiyâ adıyla anılan sûrede Hz. Peygamber'i küçümseyen inkarcılar, çevirdikleri entrikalar yüzünden şiddetle kınanır; Allah'ın birliğine, çocuk edinmekten münezzeh olduğuna, peygamberlerin insanlar arasından seçilmesi gerektiğine dair kanıtlar sunulur. Allah'a kulluk ile meşgul olan melekler övülür ve ibret için gözler, Allah'ın göklerdeki ve yerdeki kudret sahnelerine çevrilir. Yine ibret için bazı peygamberlerin öykülerinden kesitler sunulur, iyi huylu kâfirlerin âhiretteki durumları açıklanır, peygamberin görev ve amaçları anlatılır.

Konuları arasındaki sıkı bağlılık, âyetlerinin birbiri ardından indiği yargısını doğurur. Mekke döneminin ortalarında ve İbrâhîm Sûresinden sonra indiği anlaşılan bu sûrede. 112 âyet vardır. Buhârî, Abdullah ibn Mes'ûd'un: "Benî İsrâîl, Kehf, Meryem, Tâhâ ve Enbiyâ İtâk-ı evveldendir. Onlar benim tilâdımdan (Mekke'de ilk öğrendiğim sûrelerdendir." dediğini rivayet etmiştir

ENFÂL

 Sana neel’den sorarlar; de ki: "Nefel'ler, Allah'a ve Elçisine aittir. Allah'tan korkun, uzlaşın; gerçekten inanan insanlar iseniz Allah'a ve Elçisine itaat edin. (Enfâl: 93/1)

Bu âyette enfâl'in, Allah'a ve Elçisine âidolduğu bildirilmekte ve inananlara, Allah'tan korkup uzlaşmaları, Allah'a ve Elçisine itaat etmeleri emredilmektedir. Enfâl: nefel'in çoğuludur. Nefel: nafile, asla ilâve edilen şeydir. Ayrıca, üstelik anlamlarına gelir. Bir kişinin, üzerine farz olmadığı halde kendiliğinden yaptığı iyiliğe nefel veya nafile dendiği gibi, farza ek olduğundan dolayı fazla ibâdete de nafile denilir. Nefel'in çoğulu olan enfâl ise savaş ganimetleri anlamındadır. Allah'ın, lütfuyla bunları düşmanlardan alıp Müslümanlara vermesinden ötürü ganimete nefel denmiştir. Ganimet de aynı anlamdadır. Ancak ganimet ile nefel arasında şu fark vardır: Nefel: savaşta öldürülenin üzerinden alınan şeydir. Ganimet ise ne suretle olursa olsun, savaşta elde edilen maldır

ENFÂL SÛRESİ

Bu sûrede Bedir Savaşının aşamalarına ve sonuçlarına temas edilir. Ganimet mallarının taksim biçimine, Müslümanların Peygamberle, birbirleriyle ve inançsızlarla ilişkilerine ve Allah'ın dininin yerleşmesi için gerekli tedbirlere ilişkin prensipler getirilir.

Sûrede başlıca üç konu işlenmiştir: Bedir Savaşı, Kaynuka Oğulları Yahudilerinin sürülmesi ve Müslümanların kuvvet kazanıp güçlü olmağa çalışmaları buyruğu.

Olayları öylesine birbirine bağlıdır ki sûrenin, Bedir Savşanının hemen ardından, bir defada veya araya başka vahiyler girmeden, birbiri ardınca inmiş olduğu söylenebilir. 30-36'ncı âyetlerinin Mekke'de indiği rivayet edilirse de âyetlerin, sûrenin konusuyla sıkı bağlantısı, bu rivayetlerden kuşkulanmayı gerektirir.

Sûre, iniş sırasına göre Medine'de inen sûrelerin ikincisi veya üçüncüsü olabilir. Hattâ bunun Medine sûrelerinin dördüncüsü olduğunu söyleyenler de vardır. Fakat Sûrenin, Bedir Savşının ardından indiğinde kuşku yoktur. Bedir Savaşı, Hz. Peygamber'in, Medine'ye hicretinden bir yıl ve birkaç ay sonra olmuştur. Bakara Sûresinin 217-218'nci âyetleri, Abdullah ibn Cahş komutasındaki seriyyeye işaret eder. Bu seriyye, Bedir Savaşından önce düzenlenen son seriyye olduğuna göre, Bakara Sûresinin ardından Enfâl Sûresinin inmiş olması gerekir.

Medine'de inen ilk sûre, Bakara Süresidir. Orada Bedir'den önce geçen bir seriyyeye işaret edilmiştir. O olaydan hemen sonra vukubulan Bedir Savaşı da, olayın hemen ardından inen Enfâl Sûresinde anlatılmış olmaktadır. Yalnız Âl-i İmrân Sûresinin 12-13'ncü âyetleri, Kaynuka Oğullarıyla ilgilidir ve onlara bir uyarı niteliği taşımaktadır. Enfâl Sûresinin 55-56'ncı âyetlerinin de Kaynuka Oğullarının kuşatılıp sürülmesiyle ilgili olarak indiğine dair rivayetler vardır. Bu rivayetlerin doğruluğu kuşkulu olmakla beraber, şayet bunlar doğru ise Enfal Sûresinin, Âl-i İmrân Sûresinden sonra inmiş olması gerekir. Çünkü Âl-i İmrân'daki âyetlerin, Enfal'deki Kaynuka Oğullarıyla ilgili âyetlerden önce indiği, sözgeliminden anlaşılır. Bu varsayıma göre Medine'de inen ilk sûre Bakara, sonra Âl-i İmran, daha sonra Enfâl Süresidir. Ancak bu husus kesin olmadığından, çoğunluğun kabul ettiği gibi sûre, Bakara'dan sonra inmiş kabul edilir ve 93'ncü sıraya konulur. Sûre, 75 âyeti içermektedir.

EN GÜZEL İLE SAVUNMA

 Bundan önce kendilerine Kitap verdiklerimiz, buna inanırlar. Onlara okunduğu zaman "Onun inandık, o, Rabbimizden gelen gerçektir. Zaten biz önceden de Müslüman-lar idik" derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü ödülleri iki kez verilir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan harcarlar. (Kasas: 49/52-54)

Bu âyetlerde daha önce kendilerine Kitap verilmiş olanların, Kur'ân'a inandıkları, kendilerine Kur'ân okunduğu zaman onun, Allah tarafından vahyedilen gerçek olduğunu kabul ettikleri ve zaten kendilerinin daha önce Allah'a teslim olduklarını söyledikleri; hem kendi Kitaplarına, hem de Kur'ân'a inanıp, inançları uğrunda güçlüklere dayandıklarından, kötülüğü iyilikle savmağa çalıştıklarından ve Allah'ın verdiği rızıktan bir kısmını Allah için harcayıp hayrettiklerinden dolayı onlara iki kez sevap verileceği belirtiliyor.

54'ncü âyette "Sabrettiklerinden dolayı onlara iki kez ödül verilecektir" denmesi, bu samimi, iyi niyetli, hakbilir Kitâb ehlinin baskı altında kaldıklarını gösterir. Bu ifadeden, burada övülen Kitâb ehli kişilerin, Nec-ran'dan, Şam'dan, yahut Hebaşistan'dan gelen hey'etler değil, Mekke devrinde hem kendi Kitâblarına, hem de Hz. Muhammed'e vahyedilenlere inanan bazı Kitâb ehli kimseler olması gerekir. Çünkü Hıristiyan olan Habeşistan'da, yahut Necran'da veya Şam'da Hıristiyanlara baskı söz konusu değildi. Ama Mekke'de baskı altında bulunan tek tük bazı Hıristiyanlar vardı. NitekimMekke'deinmişbulunanİsrâ:50/107-109'ncu,En'âm: 55/114'ncü, Ahkaf: 66/10'ncu âyetler de Mekke'de bulunan bazı Kitâb ehli kimselerin, Kur'ân'ın Allah tarafından vahyedildiğine tanıklık ettiklerini bildirmektedir. Bu âyetlerin bulunduğu Kasas Sûresi de Mekke'de inmiştir. Demek ki burada övülen kimseler, kendilerine yapılan baskı ve işkenceye sabreden, kötülüklere iyilikle karşılık veren iyi niyetli, güzel huylu Kitâb ehli kimselerdir. Bunlar kendi dinlerinde kalmakla beraber Hz. Muhammed'in peygamberliğini de kabul etmiş kişilerdi. Burada bizi ilgilendiren, bu insanların, imanlarının bir gereği olarak güçlüklere sabretmeleri ve kötülüğe karşı iyilik yapmaları, kötülüğü kötülükle değil, iyilikle savmağa çalışmalarıdır.

 Kullarıma söyle: "En güzel sözü söylesinler. Çünkü şeytân aralarına girer (onları tartışmaya ve kötülüğe kışkırtır). Doğrusu şeytân, insanın apaçık düşmanıdır." (İsrâ: 50/53)

50/53. âyette Peygamber(s.a.v.)e, Allah'ın kullarına, güzel konuşmalarını, en güzel olan şeyleri söylemelerini öğütlemesini; zira insanlara açık düşman olan şeytânın, aralarını katmağa çalışacağını bildiriyor.

Bu âyette tatlı sözün, iyi konuşmanın önemi belirtiliyor. Bir çift söz, büyük kavgalara sebebolur. Bir çift söz de düşmanları dost eder. Yüce Allah, söylenecek söze dikkat edilmesini, insanları birbirine düşürecek, yanlış anlamalara, kavgalara neden olacak kaba, çirkin sözlerden kaçınılmasını, en güzel biçimde konuşulmasını emretmektedir.

Zemahşerîbu âyetin, Hz. Ömer'le kâfirlerden biri arasında çıkan bir tartışmada Hz. Ömer'in, ağzını bozan kâfiri dövmeğe kalkması üzerine indiğini söylüyor.Tabresî'nin rivayetine göre de Müslümanların, kendilerine eziyet eden müşriklere karşı koymak için izin istemeleri üzerine inmiştir.

34- İyilikle kötülük bir olmaz- (Sen kötülüğü) En güzel olan şeyle sav. O zaman bir de bakarsın ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sıcak bir dosttur. 35- Bu (kötülüğü iyilikle savma olgunluğu)na ancak sabredenler kavuşturulur. Buna ancak büyük şansı olanlar kavuşturulur. 36- Eğer şeytândan kötü bir düşünce seni dürtükleyecek olursa hemen Allah'a sığın. Çünkü O, işitendir, bilendir. (Fussilet: 61/34-36)

Her dönemde gerçek Tanrı kullarının ayırıcı vasıflarından biri olan sabır ve kötülüğü iyilikle savma davranışı, bu âyetlerde de Hz. Muhammed'in şahsında yeni dinin mensubu Müslümanlara emredilmektedir.

Çünkü iyilikle kötülük bir olmaz. İyi söz, katı kalbleri yumuşatır. Kötü, kaba söz düşmanlık uyandırır. Onun için Hakk'a çağıran Peygamber'e ve bütün mü'minlere, dâvalarını en güzel tarzda savunmaları, böylece düşman olan kimselerin dahi güzel sözlerin etkisiyle samimi dost oluverecekleri buyurulmaktadır.

Daha sonra nefse ağır gelen bu davranışın, ancak sabreden, çok şanslı kimselere nasib olan bir uygulama olduğu vurgulanmaktadır. En güzel biçimde Hakk'a çağırmak, kızmamak, öfkeye egemen olmak, akıllı, sabırlı mü'minlerin işidir. Herkes nefsine egemen olamaz. Onun için Allah'ın, güzel konuşma, en güzel biçimde hakkı savunma hususundaki buyruklarını ancak sabırlı mü'minler tutarlar. İşte dünyâ ve âhiretten payı olanlar onlardır. Birden bire kızıp taşanlar kimseyi ikna edemezler, dâvalarını yayamazlar. Ancak akıllı, hikmetli da'vetçilerin sözleri gönülleri etkiler, da'vâyı yayar.

Fakat insanın her zaman sabretmesi, câhillerin sözlerine, hakaretlerine dayanabilmesi kolay değildir. Nefis kabarıp taşabilir, şeytân da insanı feverana kışkırtır. Şeytânın insanı dürtükleyip taşkınlığa itmeğe çalışması durumunda hemen Allah'a sığınmak gerekir. İbn Abbas şöyle demiştir: "Allah, mü'minlere, kızdıkları zaman sabretmeyi, cehl (duygusallıkla öfkeye kapılma) ânında hilmi (yumuşak huyluluğu), kötülüğü affetmeyi emretmiştir. Bunu yapanları Allah, şeytândan korur. Düşmanları dahi bir dost gibi onlara boyun eğer."

ERGEN ÇOCUKLAR

58-Ey inananlar, ellerinizin altında bulunan(köleler, hizmetçiler ve henüz ergenliğe ermemiş çocuklarınız, üç vakitte (odalarınıza girmek için) izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle vakti elbiselerinizi çıkaracağınız zaman ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin üstünüzün açılabileceği üç vakittir. Bunların dışında (izin almadan girmelerinde) ne size, ne de onlara bir günâh yoktur. Yanınızda dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. Allah âyetleri size böyle açıklar. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sabidir. 59- Çocuklarınız ergenlik çağına erdikleri zaman, kendilerinden öncekilerin izin istedikleri gibi izin istesinler. İşte Allah size âyetlerini böyle açıklar. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nûr: 102/58-59)

Bu âyetlerde mü'minlere, köle ve cariyelerle (hizmetçilerle) henüz ergenlik çağına ermemiş çocuklarının, yatak odalarına girebilmek için üç vakitte izin istemeleri emrediliyor: Sabah namazından önce, kaylûle denilen öğle uykusuna yatılacağı zaman ve yatsıdan sonra. Bu zamanlar, insanın giysilerini çıkarıp yatacağı ve farkına varmadan başkalarının görmesi uygun olmayan yerlerinin görünebileceği zamanlar olduğundan, bu zamanlarda yanlarına gelecek olan hizmetçilerle ergen olmayan çocukların da izin almaları gerekir. Bunun dışındaki vakitlerde hizmetçilerinin ve küçük çocuklarının, yanlarına izinsiz girmelerinde bir sakınca yoktur. Ancak ergen çocukların da yabancı insanlar gibi anne babalarının odalarına izinsiz

girmemeleri gerekir.

Abdullah ibn Abbâs'a, Kur'ân'da Allah'ın izin almayı emrettiği bu

üç vaktin durumunu soran iki adam, şu yanıtı almışlar: "Allah kusuru örter, örtmeyi sever. O zamanlar insanların kapılarında perde, evlerinde hicâl

ERKEĞİN YÖNETİCİLİĞİ

Allah insanları birbirinden üstün kıldığı ve mallarından harca(yıp kadınların geçimini sağla)dıkları için erkekler, kadınlar üzerinde kavvâmdırlar... (Nisa: 98/34)

Kavvâm   kıvam  kökünden mübalağa ismidir. Kıvam: bir şeyin direği ve düzenidir.

ERZELU'L-ÖMÜR

İçinizden kimi ömrün en rezîline (en kötü çağına) itilir ki, bilirken bir şey bilmez hale gelsin. (Hac: 88/5)

Ayette, insanın yaratılış aşamaları anlatılır ve zayıf, cılız bebek halinde doğan insanın, gittikçe güçlenerek büyümeğe başladığı, kimi henüz çocuk iken veya genç yaşta öldüğü; kiminin de uzun yaşadığı; güçlülüğün doruğuna erdikten sonra yavaş yavaş ihtiyarlamağa başlayıp beden ve düşünce gücünün azaldığı, çok ileri yaşlarda öğrendiklerini unutacak ve belleğini artık kaybedecek bir duruma geldiği; ilk doğduğu zamanki gibi bir şey bilmez duruma döndüğü anlatılır.

Âyette ömrün bu son acizlik çağına "erzelu'l-'omr: ömrün en rezîli" denmiştir. Çünkü bu durum, insanın başlangıcındaki durumdan daha zordur. Zira bebeğe, büyüyecek umuduyla annesi, babası, yakınları isteyerek ve sevgi ile bakarlar. Gün geçtikçe de bebek tatlılaşır, güçlenir, sevilir, zahmeti azalır, kendi kendine yeterli duruma gelir. Ama insan son çağında gün geçtikçe gücünü yitirerek kendisine bakanları da usandırabilir. İlk durumunun tersine, gittikçe kendine yeterliliğini kaybeder. Bundan dolayı bu durum, ömrün en âciz ve perişan çağı olur.

ESİRLER

 Yoksula, yetime ve esire sevdikleri yemeği yedirirler, "Biz size sırf Allah rızası için yediriyoruz, sizden bir karşılık ve teşekkür beklemiyoruz" derler.(İnsan: 90/8-9)

Ayette yemek yedirilecek üç sınıf sayılmıştır: Miskin, yetîm ve esîr. Miskin: geçimini sağlayamayan yoksul; yetîm: babası ölmüş çocuk; esirde tutsak demektir. Müslüman olsun, olmasın bütün yoksullar, yetimler ve esirler âyetin kapsamındadır. Çünkü âyette bunların Müslüman olacağı belirtilmemiştir. Kur'ân, dini ne olursa olsun, yoksula, yetime ve esîre, daha genel bir söylemle kendini geçindirmekten âciz olanlara yardım edilmesini emretmektedir. Bu husus, ilk Mekke surelerinden Beled Sûresinin  Fakat o sarp yokuşu geçemedi. Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? Bir boynu (kölelik, esaret zincirinden) çözmek, yahut açlık gününde akraba olan yetimi, yahut hiçbir şeyi olmayan yoksulu doyurmak, sonra inanıp birbirlerine sabır tavsiye eden ve merhamet tavsiye edenlerden olmak." (Beled: 35/11-17) âyetlerinde başka bir üslûb ile vurgulanmıştır.

Peygamber (s.a.v.) alınan esirleri Müslümanlara dağıtır, herkese götürdüğü esîre iyi bakmasını emrederdi. Sahâbîler, kendilerine verilen ve yanlarında iki üç gün tuttukları esîrlere, kendi canlarından daha iyi bakarlardı. Katâde'nin de vurguladığı gibi o gün onların götürüp canlarından iyi baktığı esîrler, müşrik idiler.

EVLÂDLIĞIN KALDIRILMASI

Allah, bir adamın (göğüs) boşluğunda iki kalb yaratmadı ve zıhâr yaptığınız eşlerinizi, sizin anneleriniz yapmadı; evlâtlıklarınızı da sizin öz oğullarınız kılmadı. Bunlar sizin ağızlarınıza gelen sö'zlerinizdir. Allah gerçeği söyler ve O, doğru yola iletir. Onları babalarının adına bağlayarak çağırın; bu, Allah yanında daha adaletlidir. Eğer babalarını bilmiyorsanız, onlar sizin din kardeşleriniz ve dostlarınızdır. Yanılarak yaptığınızda size bir günâh yok, fakat kalblerinizin bile bile yaptığında günâh vardır. Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Ahzâb: 97/4-5)

Bu âyetlerde Allah'ın, insanın göğsünde iki kalb yaratmadığı, zıhar yapılan kadınların da gerçekte zıhar yapanların anneleri olamayacağı; evlâtlıkların da, evlât edinenlerin gerçek oğulları olmadıkları; bunların boş sözler olduğu belirtilmekte ve Allah'ın, gerçeği söyleyip doğru yola ilettiği vurgulanmaktadır. Daha sonra inananlara, evlâtlıkları, öz babalarının adlarına bağlayarak çağırmaları, babaları bilinmiyorsa, kendilerinin din kardeşleri oldukları belirtilmekte; yanılarak yapılan işlerden ötürü bir günâh olmadığı, ancak bile bile yapılan hatâlardan ötürü insanın günahkâr olacağı bildirilmekte ve Allah'ın bağışlayıcı ve esirgeyici sıfatları vurgulanmaktadır.

Ahzâb 4'üncü âyetin ilk iki madedsi, ilgili yerlerde tefsir edilmiştir. Konumuzu oluşturan son şıkkıdır ki o da evlâtlığı kaldıran kısmıdır.

Ed'iyâ  de'iyinın çoğuludur. De'iyy, çağırılan kişi, yani büyütme demektir. Babasından başkasına nisbet edilerek çağrılan kişiye de'iyy denilir. Âyette, babasından başkasının adına bağlanan kimsenin, lâf ile onun oğlu olmayacağı, onları babalarının adıyla çağırmanın uygun olduğu belirtiliyor.

İslâmdan önce evlâd edinme âdeti vardı ki buna tebenhî denilir. Yabancı bir çocuğu evlâtlık almak isteyen adam, halkın önünde o çocuğu evlâd edindiğini söyler, artık o çocuk onun öz oğlu sayılırdı. Onun adıyla çağrılır, baba ile oğul arasındaki hukuki işlemler onlar arasında da geçerli olurdu. Birbirlerine vâris olurlar, baba ile oğul arasındaki nikâh yasakları, bunlar arasında da kurulurdu. Evlâtlık, evlâd edenin kızını, kızkardeşini, halasın, teyzesini alamaz; evlâd edinen de evlâtlığının dul veya boşanmış eşiyle evlenemezdi.

Kelb kabilesinden olan Zeyd ibn Harise ibn Şurâhîl'in annesi, Tay' kabilesinden Su'dâ idi. Bir gün Su'dâ, henüz ergenliğe ermemiş oğul Zeyd'i alarak akrabasını ziyarete giderken Kayn ibn Cisr oğullarından bir süvari grupun saldırısan uğrar. Çocuğu tutsak eden saldırganlar, 'Ukâz çarşısına götürüp satarlar.

Hakîm ibn Hizam, onu halası 0uveylid kızı Hadîce için dörtyüz ûrtfneme satın alır. Yıatfice öe evlendiği zaman kolesini, "kocası Muhammed(s.a.v.)e hediye eder.

Çocuğunun kaçırılıp köle olarak satıldığını öğrenen Harise, kardeşi Ka'b ile birlikte fidye karşılığında çocuğunu kurtarmak üzere Mekke'ye gelir ve Hz. Muhammed(s.a.v.)den, çocuğu kendilerine vermesini rica eder. Hz. Muhammed, Zeyd'i çağırır, gelenlerin kimler olduğunu ona sorar. Zeyd, birinin babası, birinin de amcası olduğunu söyler. Hz. Muhammed:

-  Dilersen beni seçer, yanımda kalırsın, dilersen onlarla beraber gidersin, der.

Zeyd:

-  Ben kimseyi sana tercih edemem, sen benim babam ve amcam yerindesin, der.

Bunun üzerine Hz. Muhammed, onu Hicr'e (Ka'be'nin önüne) götürür:

- Ey burada bulunanlar, tanık olun, Zeyd benim oğlumdur; o bana vâris olur, ben ona vâris olurum diyerek onu evlâtlık ilân eder.

Zeyd'in babası, durumdan memnun olup gönül rahatlığıyla geri döner. O günden sonra Zeyd, "Muhammed'in oğlu" diye çağrılır

EVLENME

Evlenmenin Önemi:

O'dur ki sizi bir tek nefisten yarattı, huzur ve sükûn bulması için kendisinden eşini var etti; eşini sarıp örtünce eşi, hafif bir yük yüklendi, onu gezdirdi. Ağırlaşınca ikisi beraber Allah'a du'â ettiler: "Eğer bize iyi, güzel bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden olumuz!" (dediler ).(A'r&f: 39/189)

O'nun âyetlerinden biri de size, nefislerinizden,

kendileriyle sükûn bulacağınız eşler yaratması ve aranıza sevgi ve acıma koymasıdır. Şühphesiz bunda düşünen bir toplum için ibretler vardır. (Rum: 84/21)âyetleri, eşlerin birbiriyle huzur ve sükûn bulacağını belirtiyor ki bundan, tam gönül huzuruna ermek için evlenmenin gereği ortaya çıkıyor. Çünkü erkek ve kadın birbirinin tamamlayıcısıdır, biri olmayınca diğeri, parçasını yitirmiş bütün gibi kendisinde eksiklik, boşluk hisseder. Bundan dolayı yüce Allah, inananlara evlenmeyi tavsiye ederek şöyle buyurmuştur:

32- İçinizden bekârları ve köle ve cariyelerinden iyileri evlendirin. Eğer yoksul iseler, Allah lütfuyla onları zengin eder. Allah(ın lütfü)geniştir, O, bilendir. 33-Evlenme (imkânı) bulamayanlar, Allah kendilerini lütfundan zengin edinceye kadar iffetlerini korusunlar. Ellerinizin altında bulunan(köle ve câriye)lerden mükâtebe yapmak isteyenler(çalışıp belli bir para ödeme karşılığında özgürlüklerini kazanmak isteyenlerde, - eğer kendilerinde hayır (iyilik, yüklendikleri borcu ödeyebilecek güç) görürseniz - mükâtebe yapın ve Allah'ın, size verdiği malından onlara da verin (Onların size verecekleri mal veya paradan bir kısmını bağışlayın veya özgürlüğe kavuşmak isteyen bu insanlara zekâttan yardım edin). Dünyâ hayatının geçici menfaatini elde etmek için, namuslu kalmak isteyen cariyelerinizi fuhşa zorlamayın. Kim onları zorlarsa, şüphesiz Allah zorlanan o kadınları bağışlayıcı, esirgeyicidir. (Nur: 102/32-33)

32'nci âyette müslümanlara, bekâr olan erkek ve kadınlarını evlendirmeleri; iyi huylu köle ve cariyelerini de bekâr bırakmamaları; fakir de olsalar Allah'ın, lütfuyla onları zengin edeceği belirtilerek inananlar

arasında evlenme teşvik edilmektedir.

Ayette ( Nikâh ediniz ) denmektedir. Biz bunu Türkçeye "Evlendiriniz" şeklinde terceme ettik. Arapçada m£â/i;erkekle kadının birleşme akdi olan evlenmek demektir. Ancak bir akid olmadan sadece cinsel ilişki anlamında da kullanılabilir. Fakat nikâh kelimesinin temel anlamı, evlenme akdidir.

Âyetteki eym'\n çoğulu olan eyâmâ, bekâr olan erkek ve kadınlara denilir. Âyetlerin bulunduğu sûrede, temel konu aileyi, namusu, iffeti korumak, ailenin ve toplumun mutluluğunu koruyacak tedbirleri getirmektir. Bundan önceki âyetlerde inanan erkek ve kadınlara, gözlerini ve ırzlaıını haramdan korumaları emredilmektedir. Fakat şehvet de yemek, içmek gibi doyurulması gereken doğal bir ihtiyaçtır. Bu duygu tamamen körlenemez. Körlenmesi yaratılışa aykırı olduğu gibi, insanın hastalanmasına, bunalımlara düşmesine de yol açabilir. İnsan şehvet duygusunun üstünü ne kadar örtmeğe kalksa o yine bir taraftan patlak verir. Çünkü bu duygu olmasa insanlar üreyemez. Eğer bu duygu helâl yoldan doyurulmazsa insan sonunda haram yollara sapar. O halde toplumda iffetin korunması, toplumun sağlıklı, mutlu kalabilmesi için insanların bu gereksinimlerinin karşılanması lâzımdır. Bu ihtiyacın helâl karşılanma yolu, evlenmektir. Onun için Cenabı Hak müslümanlara, köle ve âriyeleri de dahil, bekârlarını evlendirmelerini emretmektedir.

Bu emrin farz mı, mendub mu olduğu hakkında görüş ayrılğı olmakla beraber mendub olduğu görüşü ağır basar. Yani her bekârı evlendirmek mutlaka farz değildir. Ancak güçleri yettiği oranda müslümanların, bekârları evlendirmeleri, buna aracı olmağa çalışmaları gerekir. Böyle yapmaları, kendilerine tavsiye olunmuştur.

 Ayrıca âyette, geçim korkusuyla evlenmekten geri durmamaları da tavsiye edilmiştir. Çünkü fakir de olsalar, nimeti geniş, lutfu bol, herkesin durumunu  bilen Allah'ın, evlenenleri zengin edeceği vurgulanmıştır. Bu,

fakirliği evlenmeğe engel yapmamayı öğütler. Abdullah ibn Mes'ûd'un:

"Evlenerek zengin olmağa çalışınız. Çünkü Allah: 'Fakir de olsalar Allah lütfundan onları zengin eder! buyurmuştur" dediği rivayet edilir. Ebû Hüreyre'nin rivayetine göre de Peygamber (s.a.v.): "Üç kişiye yardım

etmek, Allah'ın üzerine borçtur: Namuslu kalmak için evlenen, efendisine söz verdiği parayı ödemek isteyen mükâteb (anlaşmalı köle), Allah yolunda çarpışan gâzi."

EVLERE GİRMENİN ÂDABI

 Ey inananlar, (rastgele) Peygamberinevlerine girmeyin. Ancak yemek için size izin verilir de girerseniz (erkenden gelip) yemeğin pişmesini beklemeyin. Çağırıldığınız zaman girin; yemeği yeyince dağdın, söze dalmayın. Çünkü bu, Peygamberi incitiyor, fakat o (size bunu söylemekten) utanıyordu. Ama Allah utanmaz. O(Peygamber in hanımlarından bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalbleriniz, hem de onların kalbleri için daha temizdir. Sizin, Allah'ın Elçisini incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikahlamanız asla olamaz. Çünkü bu, Allah katında büyük(bir saygısızlıktır.

(Ahzâb: 97/53)

Bu âyette mü'minlere, Peygamber'in evlerine izinsiz girmemeleri, ancak bir yemek için izin verilince girebilecekleri, fakat henüz yemek pişmeden önce gidip de yemeğin pişmesini beklememeleri, çağırıldıkları zaman içeri girmeleri ve yemek yedikten sonra da dağılmaları, oturup söze dalmamaları; zira bu gibi hareketlerin, Peygamber'i rahatsız ettiği, fakat utandığından dolayı onun, kimseye bir şey demediği; ama Allah'ın, gerçeği söylemekten utanmayacağı; Peygamber'in hanımlarından bir şey istedikleri zaman içeriye dalmadan, perde arkasından (kapının ardından) istemeleri; hem kendilerinin, hem de hanımların kalblerinin herhangi bir kötü düşünceden temiz kalması için böyle yapmanın daha uygun olduğu, Allah'ın Elçisini incitmeğe, yahut kendisinden sonra onun eşleriyle evlenmeğe kimsenin hakkı olmadığı; böyle şeylerin, Allah katında büyük saygısızlık olduğu buyuruluyor.

Bu âyetin, Peygamber ile Cahş kızı Zeynep'in düğünü münasebetiyle indiği rivayet edilir. Hz. Peygamber, Medine'ye geldiği zaman on yaşında bir çocuk olup onun hizmetine giren ve yirmi yaşına dek yani on yıl Peygamber'in evinde kendisine hizmet etmiş bulunan Enes şöyle diyor.

 "Cahş kızı Zeynep'in, Peygamber (s.a.v.) ile evlenmesinde düğün yemeği yapıldı. Yemekte ekmek ve et vardı. İnsanları yemeğe da'vet için beni gönderdiler. Bir grup içeri girip yiyor, çıkıyor, ardından başka bir grup girip yiyordu. Herkesi çağırdım, nihayet çağıracak kimse kalmadı. Peygamber (s.a.v.)

- Öyle ise sofranızı kaldırınız, dedi.

Üç kişi evde kalmış, konuşuyordu. (Adamların bir türlü çıkmadıklarını gören Peygamber, Zeynep de ardında olarak) Âişe'nin odasına doğru gitti:

- Selâm size ey ev halkı, Allah'ın rahmeti size! dedi. Âişe:

- Sana da selâm olsun, Allah'ın rahmeti üzerine olsun. Aileni nasıl buldun? Allah mübarek eylesin, dedi.

Peygamber (s.a.v.), kadınlarının odalarını dolaşıyor, Âişe'ye söylediklerini onlara da söylüyordu. Onlar da Âişe'nin verdiği yanıtı veriyorlardı. (Böylece Peygamber, oturan adamların çıkıp gitmelerini bekliyordu). Fakat döndüğünde hâlâ o üç kişinin evde sohpetlerini sürdürdüğünü gördü. Çok utangaç olan Peygamber, (bir şey demeden) tekrar çıktı, Âişe'nin odasına doğru yürüdü. Kendisine adamların gittiğini söylediler, döndü. Benimle kendisi arasına perde astı ve hicâb âyeti indi."

EVLİYA

 62- İyi bil ki Allah'ın velîlerine korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. 63- Onlar ki inandılar ve korunurlardı. 64- Dünyâ hayatta da Ahirette de müjde onlara! Allah'ın kelimeleri değişmez (O'nun verdiği söz mutlaka yerine getirilir). İşte bu, büyük başarıdır. (Yûnus: 51/62-64)

Bu âyetlerde Allah'ın velîlerine korku olmadığı ve onların üzülmeyecekleri vurgulandıktan sonra onların inanan ve kötülüklerden korunan, dünyâ hayatta da, ahirette de saadetle müjdeli, mutlu insanlar oldukları, Allah'ın değişmez kararı ile bu saadete ermenin büyük başarı olduğu vurgulanmaktadır.

Önce velî kelimesinin kök anlamını ve Kur'ân'daki kullanılışlarını görelim, sonra bu kelimenin tasavvufta kazandığı derin anlamı açıklamaya çalışalım:

Veliyy  velayet, yahut vilâyet kökünden türemiş sıfattır. Seven, koruyan; yahut sevilen korunan anlamına gelir.

Velî, kişinin en yakını demektir. Mevlâ da velîlik bulunan, velîlik yapan anlamındadır. Mevlânın çoğulu mevâlî kişinin mîras alan yakınlarıdır.

Vely kökünden velâ   tevâlî  iki şeyin, araya yabancı

bir şey girmeden beraber olması demektir. Bu anlam daha sonra mekân, nisbet. din, sadâkat, yardım yakınlıkları anlamında da kullanılmıştır. Velayet fetha ile dostluk, koruyuculuk, neseb; kesre ile vilâyet ise emirlik, sultanlık anlamına gelir. Bazılarına göre de bu kelime, delâlet ve dilâlet gibi iki şekilde de söylenir, fakat anlamı değişmez.

  İşte o durumda velayet yalnız hak olan Allah'a mahsustur." (Kehf: 69/44)  

  İnanıp da hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar onların velayetinden size bir şey yoktur." (Enfâl: 93/72) âyetlerinde velayet,

 koruma, koruyuculuk anlamında kullanılmıştır. Birinci âyette felâket ânında gerçek tanrı olan Allah'tan başka koruyucu olmadığı; ikinci âyette mü'minlere, inandıkları halde hicret etmeyip küfür yurdunda kalmayı yeğleyenleri korumak zorunda bulunmadıkları bildirilmektedir.

Veliyy  ve mevlâ  fail ve mef ûl anlamlarında kullanılır.

Fail anlamında kulanıldığında işi üstlenen, yöneten, koruyan; mef'ûl anlamında kullanıldığında ise yönetilen, korunan demektir. Allah için "ina-nanların velîsi ve mevlâsıdir" denilir. Fakat inanan için "Allah'ın velîsidir", denilir ama "Allah'ın mevlâsıdır" denmez. Kur'ân'da Allah mü'minlerin hem velîsi, hem de mevlâsı olarak kullanılmış, fakat inananlar hakkında sadece Allah'ın velîsi oldukları belirtilmiştir.

  Allah, inananların velîsidir." (Bakara: 92/257)  Benim velîm, Allah'tır." (A'râf: 39/196)

 Allah, mü'minlerin velîsidir." (Âl-i İmrân: 94/68)

  Sonra gerçek mevlâları olan Allah'a döndürülürler." (En'âm: 55/62)

Allah'a sarılın, mevlânız O'dur. Ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!" (Hac: 88/78),

 Eğer dönerlerse, bilinizi ki mevlânız Allah'tır. Ne güzel mevlâ, ne güzel yardımcıdır!" (Enfal: 93/40)

 Çünkü Allah, inananların velîsidir. Kâfirlere gelince, onların mevlâsı yoktur." (Muhammed: 99/11)

  Eğer Peygamber'e karşı birbirinize arka olursanız, (bilin ki) onun mevlâsı Allah, Cebrail ve mü'minlerin iyileridir." (Tahrîm: 106/4) âyetlerinde Allah'ın, mü'minlerin velîsi ve mevlâsı olduğu vurgulanmaktadır. Yani Allah, inananların koruyup kollayıcısı, dostu, sahibidir.

 Doğrusu ben, arkamdan yerime geçecek mevtalardan korktum; karım da kısır.

 Bana katından bir velî lütfet."  (Meryem: 44/5) İhtiyar çağında Hz. Zekeriyyâ'nın, Allah'a du'âsını anlatan bu âyette hem velî, hem de aynı kökten yapılmış mevlâmn çoğulu mevâlî kullanılmıştır. Görüldüğü üzere bu son âyette mevlâ'mn çoğulu mevâlî, kişinin kendisinin bıraktıklarına vâris olacak yakınları anlamındadır.

Vâlî de veliyy anlamındadır Zaten onların, O'ndan başka vâlîsi (koruyucusu) yoktur. (Ra'd: 87/11)

Allah inananların velîsi olduğu gibi inananlar da birbirlerinin velîsidirler: " İnanan erkekler ve inanan kadınlar, birbirlerinin velîleridirler." (Tevbe: 113/71)

Mü'minler birbirlerinin velîsi oldukları gibi münafıklar ve kâfirler de birbirlerinin velîsidirler: Düşünce birliği onları birbirine yaklaştırır:

 Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerinin velîlleridirler." (Tevbe: 113/67)

Fakat inananlarla kâfirler arasında velayet bağı kalmaz: "

 Ey inananlar, mü'minleri bırakıp kâfirleri velîler edinmeyiniz." (Nisa: 98/144) ve bkz. Câsiye: 65/19; Al-i İmrân: 98/28; Mümtehine: 111/1; Mâide: 110/51,57, 81; Tevbe: 113/23.

İnanmayanlarlarla şeytânlar arasında velayet (dostluk) kurulmuştur. Karşılıklı olarak birbirlerinin velîleridirler:  

  Biz şeytânları, inanmayanların velîleri yaptık." (A'raf: 39/27)

  Onlar, Allah'tan ayrı olarak şeytânları kendilerine velîler edindikleri halde hâlâ kendilerinin doğru yolda olduklarını sanıyorlar." (A'raf: 39/30)

Ayrıca şeytân, Allah'a bağlı kulları değil, ancak inanmayan dostlarını inananlara ve Rablerine dayananlara şeytânın bir (yaptırım) gücü yoktur. Onun gücü, sadece kendisini dost tutanlara ve Allah'a ortak koşanlaradır. (Nahl: 70/99-100)

Aynı kökten türeyen tef'îl veznindeki tevliye, döndürmek anlamına gelir:

 Elbette seni hoşlanacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir." (Bakara: 92/144)

Tefa"ul babından tevellî de eğer kendiliğinden geçişli ise sevmek, yönelmek, üstlenmek anlamına;  lafzan veya ma'nen 'an  ile geçişli ise yüz çevirmek anlamına gelir. "

  Allah'ın, Elçisinin ve mü'minlerin tarafını tutarsa, (bilsin ki) galip gelecek olanlar, yalnız Allah'ın partisidir." (Mâide: 110/56) âyetinde tevellî, Allah ve Elçisinin tarafını tutmak, onları sevmek, onların yanında olmak Onun gücü, sadece kendisini dost tutanlaradır." (Nahl: 70/100) âyetinde de tevellî, şeytânı dost ve onun tarafını tutmak anlamındadır.

  Sonra ondan yüz. çevirdiler ve öğretilmiş bir cinlidir, dediler." (Duhân: 64/14) âyetinde tevellî zahiren 'an (jt) ile geçişli yapıldığından yüz çevirmek, dönüp gitmek, uzaklaşmak anlamındadır.

 çevirirse (Allah)onu acı bir azaba uğratır. " (Fetih: 109/17),   Kim yüz çevirirse (bilsin ki) Allah zengindir, övgüye lâyıktır." (Hadîd: 112/24) âyetlerinde ma'nen 'an  ile geçişli kabul edilen tevellî, yüz çevirmek anlamındadır.

EVREN

  9- De ki: "Siz mi arzı iki günde yaratana karşı nankörlük ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. 10- Arza, üstünden ağır baskılar yaptı, onda bereketler yarattı ve onda -arayıp soranlar için- gıdalarını tam dört günde takdir etti (düzene koydu). II- Sonra duman halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve arza, 'Gönüllü veya gönülsüz olarak (buyruğuma) gelin' dedi. 'Gönüllü olarak buyruğuna geldik' dediler. 12- Böylece onları iki günde yedi gök yaptı ve her göğe emrini (yasalarını) vahyetti. Biz en yakın göğü lambalarla ve koruma (güçleri) ile donattık. İşte bu, o güçlü, bilen(Allah)ın takdiridir." (Fussılet: 61/11-12)

Dünyânın iki günde ve tüm evrenin altı günde dumandan (gaz kütlesinden)yaratılması:

Fussılet: 61/9-10'ncu âyetlerde Yeri iki günde yaratan Allah'a karşı nankörlük edip O'na ortaklar, benzerler tasarlayan insanlara, inkâr tarzında bir soru ile bu yaptıklarının, şaşılacak bir şey olduğu belirtiliyor ve aslı iki günde yaratılmış olan Dünyânın üzerine yüksek dağların birer baskı gibi atıldığı, bitki ve ürünlerinin yaratıldığı, Dünyânın yaratılmasından itibaren dört gün içinde canlıların yaşamasına elverişli hale getirildiği anlatılmaktadır.

9'ncu âyette Allah'ın, arzı iki günde yarattığı, 10'ncu âyette Arzın dağlarını, bereketlerini, bitki ve ağaçlarını dört günde yarattığı, 12'nci âyette ise gökleri iki günde yarattığı buyurulmaktadır. Bunların toplamı sekiz gün eder. Oysa başka âyetlerde Allah'ın, gökleri ve yeri altı günde yarattığı belirtilmektedir:

 Andolsun biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık, bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. (Kaf: 34/38)

 Rabbiniz o Allah'tır ki gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arşa istiva etti (evreni yönetmek üzere tahtına oturdu). O, geceyi durmadan kovalayan gündüzün üzerine bürüyüp örter; Güneşi, Ayı ve yıldızları buyruğuna boyun eğmiş vaziyette (yaratmıştır). İyi bilin ki yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi

Allah, ne uludur! (A'raf: 39/54, yine bak: Yûnus: 51/3)

 O gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattı, sonra Arşa kuruldu(yönetim tahtına oturdu). Rahmandır, bunu bir bilene sor." (Furkan: 42/59, Hadîd: 112/4)

Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur. O zaman Arşı su üzerinde idi. (Evreni yarattı ki) Hanginizin daha güzel iş yaptığınızı denesin. (Hûd: 52/7, Secde: 75/4)

Dünyânın iki günde, bitki ve azıklarının dört günde, yedi göğün de iki günde yaratıldığını söyleyen Fussılet: 61/9-10 ve 12'nci âyetler ile göklerin ve yerin altı günde yaratıldığını söyleyen bu âyetler arasında ilk anda bir çelişki var gibi gelirse de gerçekte âyetler arasında çelişki yoktur. Gökler ve yer altı günde yaratılmıştır. Allah'ın, göğe ve yere:  

Ona ve arza, 'Gönüllü veya gönülsüz olarak (buyruğuma) gelin' dedi. 'Gönüllü olarak buyruğuna geldik' dediler" sözünden, yerin yaratılışı sürerken göklerin de yaratıldığı anlaşılır. Yani önce gökler yaratılmış, sonra yerin yaratılışına başlanmış değil, bütün gök cisimlerinin aslı, hep beraber iki günde yaratılmıştır. Öteki gök cisimlerinin evrimi bizi fazla ilgilendirmeyeceği için yüce Allah, bize yerin evrim sürecini bildirmiştir. Yerin dört gün içerisinde evrimleşerek canlıların yaşamasına elverişli duruma geldiğini haber vermiştir. Bu arada öteki yıldızlar da evrimleşmiş ve yedi gök, altı günde evrimini tamamlayıp bu hale gelmiştir. Yer nasıl iki günde yaratılıp ondan sonra dört gün içinde evrimleşmiş ise gökler de öyle olmuştur. Âyetlerin sözgeliminden

 bu anlaşılmaktadır.,

cümlesinde sevâ’, eyyâm'm sıfatı olursa bu dört günün,birbirine eşit günler olduğunu ifade eder. Bilindiği üzere tam Ekvator kuşağında yılın bütün günleri birbirine eşittir. Kuzeye, güneye inildikçe mevsimlerin değişmesiyle günler birbirinden farklı olur, uzayıp kısalır. Bu âyetten Yerin, birbirine eşit dört günde evrimleşip canlıların yaşamasına elverişli duruma geldiği anlaşılır. Fakatsevâen kelimesi, li's-sâilîn ile de ilgili olabilir. es-Sâilîn arayanlar, soranlar demektir. Yani Allah, rızkı arayanların hepsine Arzın rızıklarını dört günde yarattı, yahut araştırıp soranlara dört günde yarattı, demektir. Her canlı rızkını arar. Allah hepsinin rızkını yaratmıştır. Arayan, Allah'ın yarattığı rızkı bulur.

Bunları yapan yalnız Allah'tır. Tanrı diye tapılan şeyler değildir. Gaye, Allah'ın, bütün evrenin yaratıcısı olduğunu, O'ndan başkasının bir şey yaratmadığını, O'ndan başkasına tapmanın sapıklık olduğunu belirtmektir.

Herhalde kâinatın yaratılışından söz eden âyetlerde kasdedilen gün, insanların kullandığı yirmidört saatlik zaman birimi değil, kâinatın ya-ratılış evreleridir. Gün, her yıldızın, kendi ekseni çevresinde bir dönüşünden ibarettir. Dünyâmız, kendi çevresindeki dönüşünü yirmidört saatte tamamlar. Dünyâmız Güneşin bir uydusudur ve Güneş, çevresinde dönmekte, bu dönüşünü de üçyüz altmış beş gün, altı saatte tamamlamaktadır. Demek ki bu dönüş, gözönünde tutulursa Dünyânın bir dönüş günü, 365,25 güne karşılıktır.

Güneşimiz, içinde bulunduğu Samanyolu Galaksisinin merkezinden 32000 (otuziki bin) ışık yılı uzaklıkta bulunan bir yıldızdır. Güneş sistemimiz. Galaksinin çevresinde yavaş yavaş döner ve bu dönüşünü 225 (ikiyüz yirmibeş) milyon yılda tamamlar. Samanyolu Galaksisinde yüz milyar yıldız vardır. Bu Galaksi, Andromeda Galaksisinden sonra ikinci büyük galaksidir.

Samanyolu Galaksisinin bir öğesi olan bizim Güneşimizin dokuz uydusu vardır. Aşağıdaki fotoğraf, bu uyduları göstermektedir:

Güneş ve Uyduları. Merkezden sağa doğru: 1) Merkür, 2) Venüs, 3) Dünyâ, 4) Mars, 5) Jüpiter, 6) Satürn, 7) Uranüs, 8) Neptün, 9) Plüton

Merkür kendi ekseni çevresindeki dönüşünü 176 dünyâ gününde, Venüs 243 dünyâ gününde tamamlar. Mars ise ekseni etrafında 24 saat, 37 dakikada, Jüpiter 9 saat, 50 dakikada, Satürn 10 saat 14 dakikada, Uranüs 10 saat 49 dakikada, Neptün 15 saat 40 dakikada, Pllüton 4 saat 15 dakikada dönmektedir.

Dünyâ gününü ölçü alırsak Merkürde bir gün, bizim günümüzle 176 gün, Venüste 243 gün, Marsta bizim günümüz gibi 24 saatten biraz fazla, diğer gezegenlerdeki gün, bizim günümüzden çok azdır.

Bu uyduların,Güneş çevresindeki dolanım süreleri de şöyledir:

1) Güneşe ortalama uzaklığı 57 900 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık 88 gündür.

2) Venüs: Güneşten ortalama üzuklığı 108 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık: 225 gündür.

3) Dünya: Güneşten ortalama uzaklığı 149 600 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık 365 gündür.

4) Mars: Güneşten ortalama uzaklığı 228 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi, yaklaşık 687 gündür.

5) Jüpiter: Güneşten ortalama uzaklığı 778 400 000 km. Güneş çevresindeki dolanım süresi 11.8 yıldır.

6) Satürn: Güneşten ortalama uzaklığı: 1 427 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi: 29.5 yıldır.

7) Uranüs: Güneşten ortalama uzaklığı: 2 869 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 84 yıldır.

8) Neptün: Güneşten ortalama uzaklığı 4 497 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 164.8 yıldır.

9) Plüton: Güneşten ortalama uzaklığı: 5 900 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 248.4 yıldır. (Plütondaki bir yıl, Dünyamızda 248.4 yıl eder).

Sadece bizim Güneş sistemimizdeki günler ve yıllar böyle farklı olduğuna göre ya bizim Güneş sistemimizden çok daha büyük sistemlerde, bizim gezegenlerimizden çok daha büyük gezegenlerde günün ve yılın ne kadar uzun bir zaman aldığı düşünülebilir. Belki de bizim hesabımızla milyonlarca yıl süren günlerin olduğu gezegenler vardır. İşte Allah katında bir günün bin yıl, hattâ elli bin yıl olduğunu söyleyen âyetler (Secde: 75/5, Me'âric:79/4, Hac: 88/47), günün itibârı olduğuna, yıldızdan yıldıza değiştiğine işaret buyurmaktadır.

EVS VE HAZREC

Topluca Allah'ın ipine yapışın, ayrılmayın. Allah'ın size olan nimetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz, Allah kalblerinizi uzlaştırdı, O'nun nimetiyle kardeşler haline geldiniz. Siz ateşten bir çukurun kenarında bulunuyordunuz, Allah sizi ondan kurtardı. Allah size âyetlerini böyle açıklıyor ki yola gelesiniz. (Âl-i İmrân: 94/103)

Bu âyette inananlara Allah'ın nimetleri anımsatılıyor ve Allah'ın yücelerden sarkıttığı ipe yapışıp ayrılmamaları; daha önceki uzlaşmaz, birbirine düşman, kavgalı durumlarını hatırlayıp bir daha o eski günlere dönmemeleri buyuruluyor. Daha önce birbirine düşman olan Medine toplumu, birbirlerine karşı ateş püskürürdü, içleri birbirine karşı kin ve nefret dolu olan bu insanları, Allah'ın dini birleştirdi. Bunlar, nefret ateşiyle dolu bir yarın kenarında idiler, düşmanlık ateşi içine düşüp mahvo-lacakları bir sırada yüce Allah, hidâyetini lütfedip onları helakten kurtardı. Şimdi hidâyete gelip kardeşlik içine girdikten sonra tekrar o düşmanlık dönemlerine dönmeleri elbette yakışık almaz.

Allah Elçisinin Medine'ye teşriflerinden önce burada Evs ve Hazrec diye iki Arap kabilesi otururdu. Aslında bunlar, Yemen'de Me'rib barajının yıkılması üzerine bölgede baş gösteren kuraklık ve kıtlık nedeniyle kuzeye hicret etmiş Yemenli kabilelerdi.

Evs kabilesinin şeceresi: Evs ibn Harise ibn Sa'lebe...dir. Fakat bunlar, babaları Harise'ye değil, anaları Kayle'ye nisbet edilerek Kayle Oğulları diye çağırılmışlardır. Eski zamanlarda Evsliler beş klana ayrılmışlardı. İslâm Ansiklopedisinde maddeyi yazan Reckendorf un öze-tine göre Evsliler, Arabistan'ın güneyinden gelerek Hazrecliler ile beraber, o zaman Medine'nin asıl sahipleri olan Yahûdî kabilelerinin arasına barışçı bir biçimde yerleştiler. Yahudilerin büyük bir kısmı, Evsliler arasında dağınık bir vaziyette yaşıyorlardı. Ancak Evslilerin müttefiki olan iki bağımsız yahudî kabilesi de vardı ki bunlar Nadîr ve Kurayza Oğullan idi.

Hazreclilerle sürekli kavga halinde bulunan Evs kabilesine Nadîr ve Kurayza oğulları fi Men yardım ederlerdi. Zamanla Evslilerin, kendi aralarındaki çekişmeleri, bazı grupların göç etmesini, bazılarının da Hazredilere katılması sonucunu doğurmuş ve böylece Hazrecliler daha güçlü duruma gelmişlerdi.

Evsliler ile Hazrecliler arasında 10 yıl süren savaşlar olmuştur. Bu kardeş savaşında, kendi aralarındaki bölünmeler yüzünden savaş, çoğu kez Evs'in aleyhinde sonuçlanmış ise de bunların sonuncusu olan Bu'âs Savaşında, anılan iki yahudî katibesinin ve yabancı Arapların yardımı ile Evsliler, galip gelmişlerdi. Bu zafer, Evslilerin varlığını bir süre için kurtarmıştı. Ama aradaki münasebetler gergindi ve her ân patlamağa hazır bir durumda idi.

Hazrecliler, Bu'âs yenilgisinin öcünü almak için destek arayışı içinde idiler. Bu amaçla bir grup Hazredi, Hz. Muhammed'in peygamberliğinin ll'nci yılına rastlayan hac mevsiminde gitmiş oldukları Mekke'de Hz. Muhammed'le görüştüler, ertesi yıl kendisiyle yine görüşmeyi kararlaştırdılar.

621 tarihinde, Mekke'de Akabe denilen yerde gerçekleşen buluşmaya katılan 12 kişilik Yesrib hey'etinin 10'u Hazrec'den, 2'si Evs'ten idi. 622 yılında yinelenen buluşmada Evsliler, daha çok sayıda temsil edildiler. Hz. Muhammed onlardan, Allah yolunda kendisini himaye etmelerini istedi. Gönderdiği Mus'ab ibn Umeyr'in etkili davetiyle İslâm Medine'de sür'atle yayılmağa başladı.

Peygamberin Medine'ye hicreti ile de bu iki düşman kabile, İslâm sayesinde din kardeşi oldular ve aralarındaki düşmanlıkları bir kenara bıraktılar. Fakat iki düşman kabilenin böyle dost ve kardeş olmaları, kuvvet dengesini yahudîler aleyhine bozmuştu.

Hâlâ kentin ekonomik hayatına egemen olan Yahudiler, vaktiyle birbirine düşman olan bu iki Arap kabilesinin böyle dost olmasından rahatsız olmağa başladılar. Bu kardeşliği bozup iki kabile arasındaki eski düşmanlığı yeniden canlandırmanın yolunu arıyorlardı. Yahudilerden Kays oğlu Şâs, bir gün Evslilerle Hazreclilerin birlikte konuşup sohpet ettiklerini gördü, çok canı sıkıldı: "Bunlar böylesine dost oldukları sürece bizim burada yerleşmemize imkân kalmaz" diyerek bir Yahûdî çocuğuna, gidip onlara Bu'âaeharbini, bu harbde Evs'in Hazrec kabilesini yendiğini hatırlatmasını tenbih etti. Yahûdî çocuğu bu müslümanların arasına sokulup Bu'âs konusunu ortaya atınca o günlerin küllenmiş düşmanlıkları gönüllerde yeniden depreşmeğe başladı. Evs ve Hazrec mensupları birbirlerine laf atmağa başladılar ve:

- İsterseniz o günü tekrar edelim, haydi Harra'ya gidelim! dediler.

Bu'âaesavaşı Harra meydanında geçtiği için oraya gidip vuruşmak istediler, silâhlarını almağa başladılar. Tam bu sırada Allah'ın Elçisi, durumdan haberdar olup geldi, onları yatıştırmağa çalıştı: "Ben sizin aranızda iken câhiliyye da'vâsim mı güdüyorsunuz?" dedi ve yukarıdaki âyetleri okudu.

İki kabile mensupları da yaptıklarına pişman oldular, barıştılar, birbirlerine sarıldılar.

EYKELİLER

  Eyke halkı ve Tubba' kavmi. Bunların hepsi elçileri yalanlayıp uyar(dığım azâbım)ı hak ettiler. (Kaf: 34/14)

  12-Onlardan önce Nûh kavmi, Âd (kavmi) ve kazıklar sahibi (temelleri kazık gibi yere çakılı yüksek pramitler yaptırmış olan) Firavun da yalanlamıştı. 13- Semûd kavmi, Lût kavmi ve Eyke halkı da (elçilere karsı) birleşik kabilelerdi. 14-Hepsi de elçileri yalanlayıp cezamı hak ettiler! (Sâd: 38/12-14)

 85- Medyen'e de kardeşleri Şu'ayb'i (gönderdik): "Ey kavmim, dedi, Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil geldi. Ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksik vermeyin; yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; eğer inananlar iseniz böylesi sizin için daha iyidir!" 86- "Ve her yolun başına oturup da tehdîd ederek (insanları) Allah yolundan çevirmeğe ve o yolu eğriltmeğe çalışmayın. Düşünün, siz az idiniz, O sizi çoğalttı ve bakın, bozguncuların sonu nasıl oldu!" 87- "Eğer içinizden bir kısmı benimle gönderilene inanmış, bir kısmı da inanmamış ise Allah aranızda hükmedinceye kadar sabredin; O, hükmedenlerin en iyisidir." 88-Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: "Ey Şu'ayb, ya mutlaka seni ve seninle beraber inananları kentimizden çıkarırız, ya da dînimize dönersiniz!" Dedi ki: "İstemesek de mi (bizi yurdumuzdan çıkaracak veya dinimizden döndüreceksiniz) 89- "Allah bizi, sizin dininizden kurtardıktan sonra eğer tekrar ona dönersek, Allah'a iftira etmiş oluruz. Rabbimiz Allah dilemedikten sonra o(sizin dediğiniz dı)ne dönmemiz bizim için olur şey değildir. Rabbimizin bilgisi herşeyi kuşatmıştır. Biz Allah'a dayanmışız. (Ey) Rabbimiz, bizimle kavmimizin arasındaki dâvayı hükme bağla, sen gerçeği ortaya çıkaranların en iyisisin!" 90- Kavminden inkarcı iteri gelenler : "Eğer Şu'ayb'e uyarsanız, muhakkak ziyana uğrarsınız.!" dediler. 91- Derken o müthiş sarsıntı onları yakalayiverdi, yurtlarında diz üstü çökekaldılar. 92- Şu'ayb'i yalanlayanlar, sanki yurtlarında hiç yaşamamış (şenlik kurmamış) gibi oldular. Şu'ayb'i yalanlayanlar...İşte ziyana uğrayanlar onlar oldular.

(A'raf: 39/85-92)

  176- Eyke halkı da gönderilen elçileri yalanladı. 177- Şu'ayb onlara: "Korunmaz mısınız?" demişti. 178- "Ben sizin için güvenilir bir elçiyim" 179- "Allah'tan korkun ve bana itaat edin" 180- "Ben sizden buna karşı bir ücret istemiyorum. Benim ücretim yalnız âlemlerin Rabbine aittir." 182- "Doğru terazi ile tartın". 183- "İnsanların haklarını kısmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın." 184- "Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun." 185- Dediler: "Sen iyice büyülenmişlerdensin." 186- "Sen de bizim gibi bir insansın, biz seni yalancılardan sanıyoruz. " 187- "Eğer doğrulardan isen üzerimize gökten parçalar düşür." 188- "Rabbim, yaptığınızı daha iyi bilir" dedi. 189- Onu yalanladılar, nihayet o gölge günününün azabı kendilerini yakaladı. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi! 190- Muhakkak ki bunda bir ibret vardır, ama yine çokları inanmazlar. 191- Şüphesiz Rabbin, işte üstün O'dur, merhamet eden O'dur.

(Şuarâ: 47/176-191)

 84-Medyen'e de kardeşleri Şu'ayb'i (gönderdik): "Ey kavmim, dedi. Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur; ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Ben sizi bolluk içinde görüyorum ve ben sizin için kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum!" 85- "Ey kavmim, ölçüyü ve tartıyı tam dengeli yapın, insanların eşyasını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak kötülük etmeyin." 86- "Eğer inanan insanlar iseniz, Allah'ın bıraktığı (kâr) sizin için daha hayırlıdır. Fakat ben sizin üzerinize bekçi değilim!" 87- " Ey Şu'ayb, dediler, senin namazın mı sana, babalarımızın taptığı şeylerden, yahut mallarımız üzerinde dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi emrediyor? Oysa sen yumuşak huylu, akıllısın!" 88- "Ey kavmim, dedi, bakın, ya ben Rabbimden bir kanıt üzerinde isem ve (O), bana kendinden güzel bir rızık vermişse? Ben size yasakladığım şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Sadece gücümün yettiği kadar düzeltmek istiyorum. Başarım ancak Allah iledir. Yalnız O'na dayandım ve yalnız O'na yönelirim!" 89- "Ey kavmim, bana karşı gelmeniz, sakın sizi Nûh kavminin, yahut Hûd kavminin veyahut Salih kavminin başlarına gelenler gibi bir felâkete uğratmasın! Lût kavmi henüz sizden uzak değildir." 90- "Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin! Doğrusu Rabbim çok seven, çok esirgeyendir!" 91- Dediler ki: "Ey Şu'ayb, senin söylediklerinden çoğunu anlamıyoruz. Biz seni içimizde zayıf görüyoruz. Kabilen olmasaydı seni mutlaka taşla(yarak öldürü)rdük! Senin bizim yanımızda hiçbir değerin yoktur!" 92- "Ey kavmim, dedi, size göre kabilem, Allah'tan daha mı değerli ki O'nu arkanıza at(ıp unut)tunuz? Şüphesiz Rabbim, yaptıklarınızı kuşatıcıdır {herşeyinizi bilmektedir)!" 93- "Ey kavmim, olduğunuz yerde (yaptığınızı) yapın, ben de yapıyorum. Yakında kime azabın gelip kendisini rezîl edeceğini ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz! Gözetin, ben de sizinle beraber gözetmekteyim!" 94-Buyruğumuz gelince, Şu'ayb'i ve onunla beraber inanmış olanları bizden bir acıma ile kurtardık; zulmedenleri de o korkunç ses yakaladı, yurtlarında çökekaldılar. 95- Sanki orada hiç şenlik kurmamışlardı! İyi bilin ki Semûd (kavmi) nasıl defolup gittiyse Medyen halkı da öyle def olup gitti! (Hûd: 52/84-95)

  Gerçekten Eyke halkı zâlim kimselerdi. (Hicr:54/78)'

El-Eyke: Girift ağaçların bulunduğu bir bölgedir. Bu kent hakkında tefsirlerde: "Yumuşak, yahut girift ağaçların yetiştiği, Şu'ayb'in gönderilmiş bulunduğu bir kıyı kentidir"

EYLEMLERİN SONUCU

  Elif lam râ. Şunlar Kitâb'ın ve apaçık Kur'ân'ın âyetleridir. 2- Bir zaman gelir ki nankörlük edenler: 'Keşke müslüman olsaydılar! diye arzu ederler. 3- Bırak onları yesinler, eğlensinler; arzu onları oyalasın. Yakında bilecekler. 4- Biz hiçbir kenti helak etmedik ki onun mutlaka bilinen bir yazısı olmasın. 5-Hiçbir millet ne süresini geçebilir, ne de geri kalır (hepsi süresi gelince helak olup gider). (Hicr: 54/1-5)

 1- Sûre, elif, lam, râ harfleriyle başlamakta, daha sonra Hz. Muhammed'e gelen sözlerin, Kitâb'ın ve Kur'ân'ın âyetleri olduğu belirtilmektedir. Daha önce söylediğimiz gibi bu harflerle başlayan âyetlerde hemen bu harflerden sonra Kitap, Kur'ân ve vahiyden söz edilir. Yani bu harfler, vahyedilen bu Kitabın âyetlerine dikkat çekici tenbih harfleridir. Burada Kitap, Kur'ân'dan ayrı ma'rife olarak zikredilmiştir. Bundan, Kitap ile, Kur'ân'dan önce gelmiş olan Tevrat'ın kasdedılmiş olması çok kuvvetle muhtemeldir. Allah, Musa'ya ve İsrail Peygamberlerine İbrânice indirdiği hikmetleri Hz. Muhammed'e de Arapça vahyetmiştir. Tâbi'î miifessirlerden, Mücâhid de bu kanâattedir.

EYLEMLERİN TESBİTİ

A- Amel Defteri

  10- (Amel) Defterler(i) açılıp yayıldığı zaman, II- Gök sıyrılıp açıldığı zaman , 12- Cehennem alevlendirildiği zaman, 13- Cennet yaklaştırıldığı zaman, 14- Her can, ne yapıp getirdiğini bilir. (Tekvîr: 7/10-14)

Tekvîr 7/10-14: Açılan sayfalar, insanların yaptıkları işlerin yazılmış olduğu amel defterleridir. O gün defterler açılır, herkesin yaptığı, açıkça ortaya konur. Gök de keşt edilir. Yani koyunun derisi soyulur gibi soyulup yerinden kaldırılır veya üzerindeki örtüsü sıyrılıp açılır .Başka âyetlerde de göğün açılacağı, kapı kapı olacağı, göğün yarılacağı, çatlayacağı bildirilmektedir. Burada da Kıyametin dehşetinden göğün soyulacağı, üstündeki perdenin açılacağı, gökte görünmeyen şeylerin görüneceği, gerçeklerin ortaya çıkacağı anlatılmaktadır.

O gün sayfalar açılıp nefislerin yaptığı işler ortaya çıktığı gibi göğün perdesi de açılıp görünmeyen şeyler ortaya çıkıyor. Neysâbûrî: Gök açılıp kaldırılarak üstündeki cennet ve 'Arş ortaya çıkacak demiştir ki bu tefsîr, âyetlerin ruhuna uygundur. Hakka Sûresinin 16-17'nci âyetlerinde bu mânâ daha açık olarak belirtilmektedir: "Gök yarılmıştır. O gün gök, zayıflamış, sarkmıştır. Melekler de göğün kenarlarındadır. O gün Rabbinin Arşını, üstlerinde sekiz (melek) taşır."

O gün gizli şeyler açılacak, gerçeklerin üzerinden perdeler kaldırılacak, insanlar Allah'ı dahi göreceklerdir. "(Allah, nankör insana): 'Sen bunu düşünmüyordun. Senin gözünden perdeni kaldırdık; artık bugün gözün keskindir"

EYYÛB

41- Kulumuz Eyyûb'u da an: (O) Rabbine "Şeytân, bana bir yorgunluk ve azâb dokundurdu" diye seslenmişti. 42- "Ayağını (yere) vur, işte yıkanacak ve içilecek serin (bir su), (dedik). 43- Ona bizden bir rahmet ve sağduyu sahiplerine bir ibret olarak ailesini ve onlarla beraber bir eşini daha armağan ettik. 44- (Dedik ki:) "Eline bir demet sap al, onunla vur da yeminini bozma." Gerçekten biz onu sabreden bulmuştuk.

Ne güzel kuldu, o dâima (bize) başvururdu. (Sâd: 38/41-44)

Eyyûb'u da an. O, Rabbine: "Bu dert bana dokundu, sen merhametlilerin en merhametlisisin!" diye du'â etmişti. 84- Biz de onun du'âsini kabul etmiş, kendisine bulaşan derdi kaldırmıştık; ona tarafımızdan bir rahmet ve ibâdet edenler için bir öğüt olarak ailesini ve onlarla beraber bir

katını daha vermiştik. (Enbiya: 73/83-84)

Nitekim daha önce Nuh'a ve onun soyundan Davud'a,Süleyman'a, Eyyûb'a, Yûsufa, Musa'ya ve Harun'a da yol göstermiştik. Biz güzel davrananları böyle ödüllendiririz. (En'âm: 55/84)

 Biz Nuh'a ve ondan sonra gelen peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. Nitekim İbrahim'e, İsmail'e, İshâk'a, Ya'kub'a, sıbtlara (Ya'kûb oğullarına), İsa'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Harun'a, Süleyman'a da

vahyetmiş ve Davud'a da Zebur'u vermiştik. (Nisa: 98/163)

 Eyyûb'un ilk anıldığı Sâd 38/41-44'ncü âyetlerde, Hz. Muham-med(s.a.v.)e Eyyûb'u anması, onun sabrını düşünmesi emrediliyor. O sâlih kul da Allah'ın sınavından geçmiş, malı ve çocukları elinden alındığı ve uzun süre kendisine ızdırap veren bir hastalığa yakalandığı halde Allah'a olan güveinini hiç kaybetmemiş, O'na yönelip yalvarmaktan, derdini O'na arz etmekten geri durmamış, sonunda Allah onu şifâya kavuşturmuş, ailesini, çocuklarını ve malını eskisinden bir kat da fazla olarak kendisine vermiştir. İniş sırasına göre Eyûb kıssası ilk defa Sâd Sûresinde anlatılmıştır. Daha sonra biraz sonra göreceğimiz üzere En'âm, Enbiyâ ve Nisa sûrelerinde Eyyûb kıssasına kısa işaretler yapılmıştır.

 Enbiyâ 83-84'ncü âyetlerde de Eyyûb'un hastalığını Allah'a arz edip yalvarması, sabırlı, sâlih bir kulun ibret alınacak bir duası olarak anılmakta, Allah'ın du'âsını kabul buyurup kendisini şifâya kavuşturduğu, kaybettiği ailesini (ve malını) bir kat fazlasıyla ona verdiği belirtilmektedir.

En'âm ve Nisa sûrelerinde de kendisine vahyedilen peygamberler arasında Eyyûb da anılmaktadır.

Eyyûb: Edom halkındandır ki bu takdirde Ya'kub'un oğlu Esav soyundan olması gerekir. Öyküsü Tevrat'ın Eyyûb Kitabında yer almıştır. Onun Allah'ın sınavına sabrı, Tevrat'ta olduğu gibi Kur'ân'da da insanlara bir ibret ve örnek olarak anlatılır.

İslâm Ansiklopedisinde bu konuda yazılanların özeti şöyledir: Kitâb-ı Mukaddes'teki adı Hiob olan Eyyûb hakkında, İslâm yazarları birçok fıkra kaydederler ki bunların çoğu, Eyyûb Kitabından ve Yahûdî Haggada'sından alınmıştır. Eyyûb, genellikle Esav oğullarından ve bir Rûmî olarak gösterilir

EZAN

 Cennet halkı, ateş halkına seslendi: "Rabbimizin bize va'dettiğini biz gerçek bulduk. Siz de Rabbinizin size va'dettiğini gerçek buldunuz mu?" (Onlar da) "Evet, dediler ve aralarından bir müezzin: "Allah'ın laneti zâlimlerin üzerine olsun!"

diye ünledi. (A'raf: 39/44)

Sonra bir müezzin (ünleyici), şöyle seslendi: "Ey kervan, siz hırsızlarsınız!" (Yusuf: 53/70)

 En büyük Hac günü, Allah ve Elçisinden inananlara ezân(duyuru)dur:

Allah ve Elçisi putatapanlardan uzaktır. Eğer tevbe ederseniz, bu, sizin için daha iyidir. Ve eğer dönerseniz bilin ki siz, Allah'ı âciz bırakacak değilsiniz. Kâfirleri acı birazâb ile müjdele! (Tevbe: 113/3)

A'raf: 44'de âhirette cennet halkı ile, cehennem halkı arasında bir müezzinin, Allah'ın lanetinin, zâlimlerin üzerine olacağını ilân ettiği bildirilmektedir. Yûsuf: 70'de de denklerini düzüp yola koyulan kervanın ardından bir müezzinin (ünleyicinin), "Sizler hırsızsınız!" diye bağırdığı anlatılmaktadır. Tevbe 3'ncü âyette de: Büyük Hac gününde Allah ve Elçisinin, müşriklerden uzak olduğu; tevbe etmeyen müşriklerin, acı bir

biçimde cezalandırılacakları duyurusu (ezan) yapılmaktadır.

Ezan ve izn: işitilen şey anlamına gelir."   Gök, kendisine yaraştığı üzere Rabbini dinledi." (İnşikak: 83/2, 5) âyetlerinde göğün ve yerin, Allah'ın buyruğunu dinleyip O'na kulak verdiği belirtilmektedir.

Ancak ezan, bilgi anlamında da kullanılır. Çünkü bilginin kaynağı, işitme organı olanüzün  kulak)dır."

Rabbin, 'Elbette tâ Kıyamet gününe kadar onlara azabın en kötüsünü yapacak kimseler göndereceğini' bildirdi." (A'raf: 39/167), 

 Ve Rabbiniz size şöyle bildirmişti: 'Andolsun şükrederseniz, elbette size daha fazla veririm ve eğer nankörlük ederseniz azabım pek çetindir'."   (İbrâhîm: 72/7) âyetlerinde teezzün bildirmek

anlamında; "  insanlar içinde haccı ilân et; yaya olarak veya uzak yollardan gelen yorgun develer üzerinde sana gelsinler." (Hac: 88/27) âyetinde de te'zîn, ilân etmek, duyurmak, bildirmek anlamında kullanılmıştır.

 Allah onlara: 'Ortaklarım nerede?' diye ünlediği gün: 'Sana bildiririz ki bizden hiç gören yok' demişlerdir." (Fussilet: 61/47), 

 Eğer yüz çevirirlerse de ki: 'Ben sizin hepinize eşit biçimde duyurdum. Artık tehdıdedildiğiniz şeyin yakın mı, yoksa uzak mı olduğunu bilmem." (Enbiyâ: 73/109) âyetlerinde îzân kökünden geçmiş zamanın birinci şahıs tekil ve birinci şahıs çoğul fiilleri bildirmek, duyurmak anlamındadır.

 Eğer bunu yapmaz(tefeciliği bırakmaz)sanız, Allah ve Elçisiyle savaşa girdiğinizi biliniz." (Bakara: 92/279) âyetinde de ribâyı bırakmayanların, Allah ve Elçisiyle savaşa girmiş olduklarını bilmeleri uyarısı yapılmaktadır. Bu âyette de Oil kökünden emir fi'li olan Biliniz" anlamındadır.

Çok dinleyene de istiare olarak üzün denilir. Nitekim münafıklar, kırmamak, incitmemek için herkesi dinleyen Hz. Muhammed hakkında "üzün" demişlerdir: 

İçlerinden bazıları da Peygamber'i incitirler: 'O, bir üzün(kulak)tır' derler. De ki: '(O,) Sizin için hayır kulağıdır. Allah'a inanır, mü'minlere güvenir. Sizden inananlar için de (O) bir rahmettir. Allah'ın Elçisini incitenlere acı birazâb vardır." (Tevbe: 113/61)

Tef 'îl babından müezzin (0ij_«) ise bağırarak herhangi bir şeyi duyuran kimsedir:

 Ey inananlar, Cuma günü namaz için çağırıldığı zaman, Allah'ı anmağa koşunuz, alışverişi bırakınız- Bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. (Cum'a: 96/9)

 Namaza çağırdığınız zaman onu eğlence ve oyun yerine koydular. Düşüncesiz bir topluluk oldukları için böyle yaptılar. (Mâide: 110/58)

Cuma 96/9'da inananlara, Cuma günü namaza çağırıldığı zaman, alışverişi bırakıp hemen Allah'ı anmağa koşmaları, bunun kendileri için daha hayırlı olduğu belirtilmekte; Mâide: 110/58'de de namaza çağırma (ezan) ile alay eden, onu eğlence ve oyun yerine koyan kimselerin, düşüncesizliklerinden dolayı böyle yaptıkları anlatılmaktadır.

Bu âyetler, ezân'ın duyurmak, bağırmak, işitme ile oluşan bilgi; müezzinin de bağırarak bir şeyi ilân eden, duyuran anlamına geldiğini göstermektedir. Kelimenin Kur'ân'dan önceki anlamı duyurmak, bildirmek idi. Ancak Kur'ân'dan sonraezdn özel bir çağırının, namaza çağırının adı olarak kullanılagelmiştir: Ezan namaza çağrı, müezzin de bu çağrıyı yapan kimsedir. Ezan, Medine devrinde meşru' olmuş(yasalaşmış)tır.

Hz. Peygamber namazı vakti içinde bazen geç, bazen erken kılardı. Cemâatle namazın kılınacağı vakti kestiremediklerinden sahâbîlerden kimi erkenden gelip bekler, kimi de geç gelir, namaza yetişemezdi. Peygamber (s.a.v.) bunu bir düzene sokmak için namaz vaktini ilân etmeyi düşündü ve namaza nasıl çağrı yapılacağı konusunu arkadaşlarına danıştı. Kimi ateş yakmak, kimi boru çalmak, kimi nâküs (üzerine bir başka odun parçasıyla vurulan uzun bir odun parçası; doğu Hıristiyanları, ibâdet vakitlerini böyle bir yöntemle duyururlardı. Daha sonra çan geliştirilmiştir) tarzını, kimi de bayrak dikmeyi önerdi. Bu yöntemlerin hiçbiri Peygamber'i tatmin etmedi. O, tamamen müslümanlara özgü, orijinal bir çağrı yöntemi düşünüyordu. Meclis bir karara varmadan dağıldı.

Abdullah ibn Zeyd adında Ensârlı bir sahâbî, o gece bir ru'yâ gördü. Ru'yâsında üzerinde iki yeşil elbise olan bir adam gelmiş, bir duvar parçası üzerinde durmuştu. Elinde bir çan vardı. Zeyd sordu:

- Onu bana satar mısın?

 - Ne yapacaksın?

- Namazımızın vaktinde çalarız.

- Ben sana daha iyisini göstersem olmaz mı? dedi ve kıbleye karşı durup "Allahu ekber" diye başladı, ezanı baştan sona kadar okudu. Bitirince yeniden başlayıp okudu, sonuna yakın "kad kâmeti's-salâh" kelimelerini ekledi.

Abdullah hemen Peygamber'e koşup olayı anlattı. Peygamber: "Rü'yân gerçektir. Bilâl'e öğret, okusun. Çünkü onun sesi seninkinden gürdür" dedi. Peygamber'in emri üzerine Abdullah, ezanı Bilâl'e öğretti ve Bilâl bir evin damına çıkıp ezanı okudu. Ezanı duyan Hz. Ömer, yatağından fırlayıp gömleği ile koştu, geldi:

-  Ya Resûlâllah, dedi, seni Peygamber olarak gönderen Allah'a andolsun ki bunun gördüğü ru'yâyı ben de gördüm; ama o, benden önce gelmiş, dedi

EZLÂM

 Ve ezlâm ile kısmet aramanız size haram kılındı. ..(Mâide: 110/3)

Lezm in çoğulu olan ezlâm   kur'a şeklinde çekilen oklara denilir. Kısmet kökünden türeyen İstiksâm   şans kur'ası çekmek demektir. Putlar için kurban kesmek ve şans okları çekmek faktır, Allah yolundan çıkmaktır. Bu tür şeyleri yapmak Allah'ın buyruğuna baş kaldırmaktır. İslâmı engellemekten ümidini kesmiş, gücü kalmamış kâfirlerden değil, insanlara din olarak İslâmı seçen ve ona razı olan Allah'tan korkmak, O'nun yasakları dışına çıkmaktan sakınmak lâzımdır.

Şans oku çekmek, bir işi yapıp yapmamağa karar verebilmek için yapıldığı gibi, bir çeşit kumar olarak da kullanılırdı. Câhiliyye devri Araplannda sefer, ticâret, evlenme gibi önemli işleri yapmak isteyen kimse, sonucun hayırlı olup olmayacağını anlamak, ya da neseb ihtilâfında (çocuğun kime âidolduğunun), kan dâvalarında âkılenin (diyeti verecek akrabanın) belirlenmesi için şans oku çekilirdi. Şans okları, Kureyş'in en büyük putu olan Hübel'in bekçisinin elindeki torbada bulunurdu. Şans oku çektirmek isteyen, Hübel'in önüne gelir, bekçiye yüz dirhem verir, bekçi de torbasından bir ok çekerdi.

Torbanın içinde yedi ok vardı. Oklardan birinde: "Rabbim bana emretti", diğerinde "Beni menetti", üçüncüsünde: "Sizdendir", dördüncüsünde: "Sizdendeğildir", beşincisinde: "Size bitişiktir", altıncısında: "Akıl", yedincisinde: "Gafl" yazılı idi.Ğafl yazılı olan ok, boş sayılırdı. Çekilen bu oklara göre hareket edilir; "Rabbim bana emretti" oku çıkarsa o iş yapılır, "Rabbim beni menetti" oku çıkarsa ondan vazgeçilirdi.

Ezlâm'ın bir de kumar şekli vardı ki buna meysir denilirdi. Bakara: 92/219'ncu âyette şarapla birlikte, günâhının yararından çok olduğu vurgulanmak suretiyle meysir de yasaklanmıştır. Ayrıca ezlâm, Mâide 110/90'ncı âyette meysir ile birlikte anılmakta ve bunların şeytânın yapacağı

pis işlerden olduğu vurgulanmaktadır:

  Ey inananlar, hamr (şarap), meysir (kumar), ensâb (üzerinde kurban kesilen taşlar, putlar) ve  ezlâtn (fal okları) şeytân işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının ki başarıya eresiniz. (Mâide: 110/90)

Bu âyette inananlara, şeytân işi birer pislik olan şaraptan, meysirden, ensâbdan ve ezlâmdan kaçınmaları emredilmektedir. Diğer maddeleri, yerlerinde izah edeceğiz. Burada konumuzu ilgilendiren meysir ile ezlâmdır.

Meysir, yüsr veya yesâr kökünden gelir. Yüsr kolaylık mânâsına geldiği gibi bölmek, parçalamak mânâsına da gelir. Meysir, parçalara ayrılacak şey demektir. Boğazlanacak deveye de meysir denilir. Deveyi kesip parçalayanayâsir dendiği gibi kesilecek deve üzerinde kumar oynayanlara da yâsir denilir. Âyette haram kılınan meysir, oklarla oynanan, piyangoya benzer bir kumar idi.

Meysir, fakirlere ikram için et üzerine oynanan bir kumar çeşidi idi. ezlâm ve aklam denen on okla oynanırdı. Bu okların adları: fezz, tev'em, rakîb, hils, nâfıs, müsbil, mu'alla, sefih, menîh ve vağd idi. Bu on oktan yedisine pay verilmişti, üçü ise boştu. Yedi okun payları da rakamları oranında idi. Fezz'in bir payı, tev'em'in iki payı, rakîb'in üç payı ... mu'allâ'nın yedi payı vardı. Her okun üzerinde adını ve payını gösteren işaretler bulunurdu. Ayrıntı için Meysir maddesine bakınız.

EBAK

 139- Yûnus o!a gönderilen elçilerdendi. 140- Dolu gemiye kaçmıştı. 141- (Yükü fazla olduğundan gemi taşıyamamış, yolculardan birini denize atmak gerekmişti. Birini atmak üzere gemidekilerle) Kur'a çekti. (Yûnus) Yenilenlerden oldu. (Kur'a kendisine isabet etti). 142- (Yûnus, Rabbinden izinsiz olarak kavminden ayrıldığı için) Kendi kendisini kınarken (denize attılar) balık onu yuttu. 143- Eğer teşbih edenlerden olmasaydı,

144- (İnsanların) Yeniden diriltilecekleri güne kadar balığın karnında kalırdı.

145- (Ama balığın karnında bizi andı, teşbih etti, biz de) Onu hasta bir halde ağaçsız, çıplak bir yere attık. 146- Ve üzerine (gölge yapması için) Bir asma kabak ağacı bitirdik. 147- Ve onu yüz bin insana, ya da daha fazla olanlara elçi gönderdik. 148- İnandılar, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik. (Sâffât: 56/139-148)

56/139-148'nci âyetlerde de sûrenin 6'ncı dizisini oluşturan Yûnus kıssasına işaret edilir, âsî olarak kaçtı, demektir. Kölenin efendisinden

kaçmasına ebak veya ibâk denir, (abdun âbik) kaçan köle, el-Fulku'l- meşhûn dolu gemi demektir. el'-Arâ' ağaçsız, çıplak yer anlamına gelir.

Yûnus kavmini uyarmak üzere görevlendirilmişti. Fakat gönderildiği kavmin, kendisini dinlemeyeceklerini düşünen Yûnus, oraya gitmeyip (Tarsus)a gitmek için bir gemiye bindi. Böylece Allah'ın buyruğunu dinlemeyerek âsî oldu. Bundan dolayı bindiği gemi batma tehlikesiyle karşılaştı. Geminin yükü ağır gelince yolculardan birini denize atmak gerekti. Çekilen kur'a Yûnus'a isabet etti ve Yûnus denize atıldı. Balık tarafından yutulan Yûnus, balığın karnında pişmanlık ile Allah'ı tesbîh etti, kurtulmasını diledi. Allah ona acıdı ve balık Yûnus'u kıyıda çıplak bir yere attı. Bîr süre balığın karnında kaldığı için iyice zayıflamış olan Yûnus, bırakıldığı ağaçsız, gölgesiz yerde güneş altında hastalandı. Allah, iri yapraklarıyla gölge yapan bir asma kabak bitirerek Yûnus'u gölgelendirdi ve onu yüz binden fazla nüfusu olan kente gönderdi. Kent halkı ona inandılar. İnanıp uslandıkları için de Allah onlara bir süre daha yaşama fırsatı verdi.

Tefsirlerde uzun uzun anlatılan Yûnus kıssası, Kitâb'ı Mukaddes'ten alınmıştır. Kur'ân'ın, Yûnus hakkında anlattıkları, Kitâb'ı Mukaddestekilerin özetidir.

51/146'ncı âyette geçen yaktın kelimesi, bal kabağı demektir. Yûnus, balığın kamından kıyıya atılınca, nazik vücudunu güneş yakmasın diye oracıkta bir kabak bitirilmiş ve kuru bir ağaca veya Yûnus'un yaptığı çardağa sarılan bu bitki, Yûnus'a gölge yapmıştır. Bu kelime, Kitâb'ı Mukaddes'te asma kabağı olarak geçer. Elmalılı Hamdi Efendi hariç, diğer Kur'ân mütercimlerinin bu kelimeyi geniş yapraklı bir ağaç diye terceme etmeleri, kanımızca yanlıştır.

Bu kıssadan alınacak ibrete gelince: Kavminin inkârından bunalan Yûnus'un, Allah'tan izin almadan kavmini terk etmesi, yüce Allah'ın gücüne gitmiştir ki bu hareketinden dolayı Yûnus, Rabbine isyan ederek kaçmakla vasıflandırılmıştır. Ve yine bundan ötürü yüce Allah, onu denize attırarak cezalandırmış, fakat böyle bir ders verdikten sonra yine onu rahmetiyle balığın karnından kurtarmıştır. Bu husus, Enbiyâ Sûresi'nin 87-88'nci âyetlerinde anlatılır.

EBED

 İki yüzlülük edenleri görmedin mi? Kitap ehlinden inkâr eden kardeşlerine: "Eğer siz (yurdunuzdan) çıkarılmanız, mutlaka biz de sizinle beraber çıkarız, sizin aleyhinize hiç kimseye itâ'at etmeyiz. Şayet sizinle savaşılırsa mutlaka size yardım ederiz." derler. Allah, onların yalancı olduklarına şâhidlik eder. (Haşr: 95/11)

Ebed, bölünmeyen zamandır. Zaman bölünerek isimlendirilir, falan zaman, denilir ama ebed bölünmez, falan ebed denilmez. Bu anlamıyla ebed'in tesniye ve cemi' (ikil ve çoğul) yapılmaması gerekir. Çünkü kendisiyle beraber başka bir ebed düşünülmez ki ikil ve çoğulu olsun. Fakat ebedin çoğulu olarak âbad kullanılır. Vurgu için ebedu ebedin denilir. Sürekli anlamına gelir.

el-Âbide yaban sığındır. Evâbid vahşî hayvanlar demektir. Teeb büd de yabanîleşmek, yabancılaşmak anlamında kullanılır. " falan kimse garipleşmiş, artık tanıdık gelmiyor" demektir

ECC-UCÂC

O, iki denizi birbirine salmıştır. Bu tatlı, susuzluğu giderici; bu tuzlu ve acıdır. Ve ikisinin arasına birbirine kavuşmalarına engel olan bir perde koymuştur (hiç birbirine kavuşmazlar). (Furkan: 42/53)

Ece kökünden yapılmış ucâc (çl-rf), çok tuzlu ve sıcak demektir. Ecî-

cu'n-nâr, alevli âteşe denilir. Râğıb'a göre dalga dalga akınlarından, çok çalkanmalarından ötürü Ye 'cûc Me 'cûc, yalap yalap yanan ateşe benzetilerek bu ismi almıştır. Tabii biz Râğıb'ın bu izahına katılmıyor, Ye'cûc Me'c'un, yabancı olan Yagok Magok'unun Arapçalaşmış şekli olduğu kanısını taşıyoruz.

42/53'ncü âyette Allah'ın, tabiat olaylarında görünen kudret ve hikmetlerine işaret ediliyor. Biri acı, biri tatlı iki deniz yan yana oldukları halde bunların birbirine karışıp tabiatlerinin değişmesini önleyen Allah, ikisinin arasına bir engel koymuştur. Bu engel sayesinde bu sular birbirine karışmamakta ve adetâ birbirine: "Aman bana dokunma, senden Allah'a sığınırım" der gibi birbirinden korunmaktadır.

 İki deniz  bir olmaz: Şu tatlıdır, susuzluğu keser, içimi (boğazdan) kayar; şu da tuzlu, acıdır. Hepsinden de taze et yersiniz ve takındığınız (inci, sedef gibi) süs (eşyası) çıkarırsınız. (Allah'ın) Lütfundan payınızı arayıp şükretmeniz için gemilerin, denizi yarıp gittiğini görürsün. (Fâtır: 43/12)

43/12: Suyu tatlı ve acı iki deniz yaratan da Allah'tır. Göllerin, ırmakların, çeşmelerin, yeraltındaki kaynakların suyu tatlı, denizlerin suyu acıdır. Aynı suya tatlılık veacılık veren Allah'tır. Her iki denizden, yani suyu tatlı olan göl ve ırmaklardan suyu acı olan denizlerden taze etler çıkarılır. Tatlı suda da balık yetişir, acı suda da. İnsanlar, deniz, göl ve ırmaklardan çıkardıkları hayvanların etlerini yerler. Bu, onlara Allah'ın nimetidir. Keza denizlerden inci, mercan gibi kıymetli madenler çıkarıp takınırlar.

 68- İçtiğiniz suya baktınız mı? 69- Siz mi onu buluttan indirdiniz, yoksa indirenler biz miyiz? 70- Dileseydik onu tuzlu yapardık. Şükretmeniz gerekmez mi? (Vâkı'a: 46/69-70)

46/69-70'nci âyetlerde de buluttan tatlı su indiren Allah'ın, dileseydi onu tuzlu yapacağı, fakat canlıların yararlanması için yağmur suyunu tuzundan ayırıp tat)ılaştırdığı belirtilmektedir.

Bu söylemden aslında yağmur suyunun tuzlu ve acı olduğu, fakat Allah'ın süzme yasalarıyla tuzundan arındırılıp tatlılaştırıldığı anlaşılır.

Bilindiği gibi suyun temel kaynağı denizdir. Deniz suyu tuzludur. Tuzlu olması da içindeki canlıları korumak içindir. Tuzlu olmasa su bozulur, kokuşur, canlıların yaşamasına elverişli olmaktan çıkardı. Tuz, suyun kokuşmasını önler, denizde yaşayanlar için suyun böyle tuzlu olması gerekir ama karada yaşayanlar için tuzlu su yaramaz. Onun için yüce Allah, güneşin ışığı ile deniz suyunu buharlaştırır. Su, buhar haline gelirken tuzundan ayıklanarak yükselir, rüzgar, bu su buharlarından oluşan bulutları Allah'ın dilediği yerlere sürer, sıkıştırır, yağmur, kar ve dolu olarak aşağı indirir. Tuzundan temizlenmiş bu su, bitkileri sular, hayvanlar ve insanlar bundan içerler. Keza denizde ve okyanusta toprağa baskı yapan deniz suyu, topraktan süzüle süzüle çeşitli tabakalardan geçer, süzülürken tuzundan ayıklanır, yer altı sularını, ırmakları oluşturur. Deniz canlılarına gerekli olduğu için denizde tuzlu ve acı olan su, kara canlılarına da tuzsuz yaradığı için yer altında topraktan süzülmekle, yahut buharlaşıp yükselmek ve yağmur olmakla tuzundan ayıklanır. (Ayrıntı için Yağmur maddesine bakılabilir.) İşte bu, Allah'ın, insanlara ve tüm canlılara lütfudur. Böyle olmasa karada yaratılan canlıların yaşaması mümkün olmaz. İnsanların, doğayı, yaşamalarına elverişli kılan Allah'a hamd ve şükür etmeleri gerekir.

ECR

Eğer yüz çevirdiyseniz (neden?), ben sizden bir ücret istemedim ki! Benim ücretim, ancak Allah'ın üzerinedir. Bana Müslümanlardan olmam emredilmiştir. (Yûnus: 51/72)

51/72'nci âyette Nuh'un, kavmine, getirdiği mesaja karşılık kendilerinden bir ecr istemediğini, ecrini Allah'tan beklediğini söylediği anlatılmaktadır. Aslında bu, yalnız Nuh'un değil, ilkinden tâ Hz. Muhammed'e kadar bütün peygamberlerin ortak mesajıdır:

 "Ben sizden, buna karşı bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, yalnız âlemlerin Rabbine aittir." (Şu'arâ: 47/109,127,145,164,180)

Bu âyetler, bütün peygamberlerin, görevlerini herhangi bir çıkar düşüncesinden uzak olarak, sırf Allah rızâsı için yaptıklarını bildirmektedir. Şu'arâ Sûresi'nde bir dizi peygamber öyküsü anlatılırken, her birinin, toplumuna

"Ben sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretimi Allah verecektir" dediği vurgulanmaktadır.

Ey kavmim, buna karşı ben sizden bir mal istemiyorum, benim ücretim Allah'a aittir. Ve (siz istemiyor, hor görüyorsunuz diye) ben, inananları (yanımdan) kovacak değilim. Çünkü onlar Rablerinin huzuruna gidecek(yaptıklarının hesabını vereceklerdir. (Herkes kendi amelinden sorumludur. Onları niçin kovayım?) Fakat ben sizi, cahillik eden bir kavim görüyorum." (Hûd: 52/29)

"Ey kavmim, ben sizden bunun için bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, beni yaratana düşer. Aklınızı kullanmıyor musunuz?" (Hûd: 52/51)

Peygamberlerin, mesajları karşılığında asla dünyâ karşılığı beklemedikleri, duyurularını sırf Allah'ın rızâsını kazanmak için yaptıkları vurgulandıktan sonra Hz. Muhammed'e de böyle yapması emredilmiştir:

De ki: "Ben sizden bir ücret istemişsem, o sizin olsun. Benim ücretim yalnız Allah'a aittir. O her şeye şâhiddir." (Sebe': 58/47)

 De ki:”Ben buna karşı bir ücret istemiyorum. Ve ben yapmacık yapanlardan, (uydurma şeylerle peygamberlik taslayanlardan) değilim." (Sâd: 38/86)

38/86'ncu âyette Hz. Muhammed'in, duyuruları karşılığında bir ücret istemediği, dünyâ çıkarı için bu sözleri uydurup ortaya atmadığı; yapay sözlerle peygamberlik taslamadığı, insanların yolunu daraltmağa çalışmadığı; sadece Hak rızâsı için duyuru yapan bir peygamber olduğu vurgulanmaktadır.

sizden bir ücret istemiyorum; ancak Rabbine varan yola girmek isteyene yol gösteriyorum" de. (Furkan: 42/57)

42/57'nci âyette de Hz. Muhammed'e, mesajına karşılık bir ücret istemediğini, sadece Allah'a varmak isteyene yol gösterdiğini söylemesi emredilmektedir.

 "Ben ona karşılık sizden bir ücret istemiyorum. O, sadece âlemlere bir öğüttür." (En'âm: 55/90)

De ki: "Ben buna karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Ancak (Allah'a) yaklaşmayı arzu ediyorum." (Şûra: 62/23)

Burada Hz. Muhammed(s.a.v.)e, insanlardan bir ücret istemediğini, ancak yakınlıktaki sevgiyi istediğini söylemesi emrediliyor. Âyetin "Yakınlıktaki sevgi" cümlesi çeşitli şekillerde tefsîr edilmiştir.

Âyetin sözgelimine en uygun tefsîr, bununla Allah'a yakınlığın kas-dedildiğidir. Yani: "Ben size getirdiğim açık kanıtlara, hidâyete karşılık sizden bir ücret istemiyorum. Yalnız sizi Allah'a yaklaştıracak güzel amelleri sevmenizi ve yapmanızı istiyorum" demektir

EDEB

Edeb, güzel ahlâkı kullanmaktır. Diğer bir deyimle edeb, insan doğasında bulunan olgunluğu, güçten eyleme dönüştürmektir. Yüce Allah insanı, her olgunluğu alacak istidadda yaratmıştır. Bu istidad insanda, ateşin kibritte, çakmakta güç olarak bulunması gibi vardır. Şems Sûresi'nin 7-10'ncu âyetlerinde: "Nefse ve onu tesviye edene, ona fücurunu ve takvasını (bozukluğunu ve korunmasını) ilham edene andolsun ki (Allah'tan başkasına tapmayarak) nefsini yücelten iflah olmuş, (yaratıklara taparak) onu alçaltan da ziyana uğramıştır" buyurmuştur.

Allah'ın, nefsi yaratması, itidal ve tamamlık ifade eden tesviye (düzenleme) ile anlatılmıştır. Sonra nefse fücur ve takvasını ilham ettiğini, yani nefsi bunları kabule kabiliyetli yarattığı bildirilmiştir. Demek ki fücur ve takva, insanın hamuruna katılmış birer mayadır. Yüce Rab nefsi gözetmekte ve iki maya ile denemektedir. Nefsini tezkiye etmek suretiyle hayât sınavını başaran felah bulur, nefsini fücura daldırmak suretiyle alçaltan, kirleten de hayat sınavında başarısız kalıp cehennemin tutsağı olur.

Nefsi fücur kirlerinden temizleyen eylemlerin başında edeb gelir. Kuşeyrî, edebe ayırdığı babın başına Göz şaşmadı ve sınırı aşmadı"

ELEM

O topluluğu takibetmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, onlarda sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan, onların ummayacakları şeyleri, ummaktasınız. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/104)

98/104'ncü âyet, düşmanı takipte gevşeklik göstermemeyi, bu konuda asla yılmamayı emretmekte; mü'minlerin, Allah'tan, kâfirlerin umamayacağı şeyleri umduklarını belirterek onları cihâdda sebata teşvik etmekte ve Allah'ın ilim ve hikmet sahibi olduğunu hatırlatarak her konuda olduğu gibi savaş konusunda da ilim ve hikmetle, zamanın üstün tekniğiyle hareket etmelerini öğütlemektedir.

Bu âyette elem kökünden muzâri' (geniş zaman) kipi  (ye'lemûn) geçmektedir. Siz acı çekersiniz, anlamına gelir. Bunun kökü elem, şiddetli acı demektir. Bunun abartı bildiren sıfatı elim, çok acı veren anlamına gelir. Bu sıfat Allah'a isyan edenlere yapılacak azabın sıfatı olarak Kur'ân-ı Kerîm'de çok geçer. Bunlardan bazılarını analım:

 Onların kalblerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırmıştır. Yalan söylemelerinden ötürü onlara acı bir azâb vardır. (Bakara: 92/10)

 Ey inananlar, "râ'inâ (bizi gözet, yahut: kaba söz)" demeyin, "unzurna (bize bak)" deyin ve dinleyin. Kâfirler için acı bir azâb vardır. (Bakara: 92/104)

Allah'ın indirdiği Kitaptan bir şey gizleyip, onu birkaç paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey koymuyorlar. Kıyamet günü Allah ne onlara konuşacak ve ne de onları temizleyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Bakara: 92/174)

 Ey inananlar, öldürmelerde kısas size farz kılındı. (Katilin de öldürülmesi gerekir). Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kardeşi tarafından kısmen affedilen kimse, örfe uyup o(affeden kardeşi)ne güzelce (diyeti) ödemelidir! Bu, Rabbiniz tarafından bir hafifletme ve acımadır. Kim bundan sonra da saldırıya kalkarsa artık onun için acı bir azâb vardır. (Bakara: 92/178)

 Allah'ın âyetlerini inkâr edenler, haksız yere peygamberleri öldürenler, insanlar arasında adaleti emredenleri öldürenler (var ya), onlara, acı bir azabı müjdele! (Âl-i İmrân: 94/21)

 Fakat Allah’a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya satanlar var ya, işte onların âhirette bir payı yoktur; Allah kıyamet günü onlara konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları yüceltmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/77),

İnkâr edip kâfir olarak ölenler, dünyâ dolusu altın fidye vermiş olsa dahi hiçbirinden kabul edilmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır ve onların hiçbir yardımcıları yoktur! (Âl-i İmrân: 94/91)

İman karşılığında inkârı satın alanlar, Allah'a hiçbir zarar vermezler. Onlar için acı bir azâb vardır. (ÂI-i İmrân: 94/177)

 O ettiklerine sevinen, yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azâbdan kurtulacaklarını sanma. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/188)

36- O inkâr edenler var ya, eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onun bir katı daha kendilerinin olsa da, kıyamet gününün azabından kurtulmak için (bunları) fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için acı bir azâb vardır. 37- Ateşten çıkmak isterler ama oradan çıkacak değillerdir. Onlar için sürekli bir azâb vardır. (Mâide: 110/36-37)

Allah, üçün üçüncüsüdür" diyenler elbette kâfir olmuşlardır. Oysa yalnız bir tek tanrı vardır, başka tanrı yoktur. Bu dediklerinden vazgeçmezlerse elbette onlardan inkâr edenlere acı bir azâb dokunacaktır. (Mâide: 110/73)

Ey inananlar, Allah sizi, ellerinizin ve mızraklarınızın erişeceği bir av'la dener ki, gizlide kendisinden kimin korktuğunu bilsin (görmeden Allah'a inanıp O'ndan korkanlar ortaya çıksın, bilinsin). Kim bundan sonra saldırıda bulunursa onun için acı bir azâb vardır. (Mâide: 110/94)

EREB

Ereb: ihtiyaç, şiddetle gereksinim duyulan, elde etmek için çarelere başvurulan şeydir. İrbe ve me'rebe de bu anlamdadır.

 (Mûsâ:) "O benim değneğimdir, ona dayanırım, onunla davarıma yaprak silkelerim; ondan daha birçok işlerde faydalanırım" dedi. (Tâhâ: 45/18)

Yahut (kadına) ihtiyacı bulunmayan erkek tâbVleri..." (Nûr: 102/30) âyetinde irbe kadına duyulan ihtiyaç anlamındadır. Şiddetle ihtiyaç duyulan organlara da ârâb denilir.

Tekili erb dir. Hz. Peygamber'in  Kul secde ettiği zaman yedi organ da onunla beraber secde eder." dediği rivayet edilir

Dedi: "Onlar benim eserimden (izimden, arkamdan) geliyorlar, ya Rabbi razı olman için sana çabuk geldim." (Tâhâ: 45/84)

45/84'ncü âyette bir an önce Allah'ın huzuruna çıkmak için Tûr-i Sînâ'ya giden Musa'nın, Allah tarafından yöneltilen: "Niçin hemen kavmini bırakıp çabucak geldin?" sorusuna, kavminin, kendi eserinden (ardından) gelmekte olduğunu, Rabbi memnun etmek için çabucak huzuruna koştuğunu söylediği anlatılmaktadır.

Eser, birşeyin varlığını gösteren iz, alâmettir. Çoğulu asâr devenin ayağına, yürüdüğünü belirten bir alâmet yaptım, yani deveyi nalladım, demektir. Deveyi nallamak için kullanılan demir âlete mi'sere denilir.

Kılıcın eseri, kalitesidir ki en iyi kaliteli kılıç Firnd'dir. Eser etmek: rivayet etmek, başkalarına aktarmaktır.  (esere) ve  (esâre) geri kalan rivayet ve yazılı belgedir. Meâsir: rivayet edilen güzel huy ve vasıflardır

EYM

içinizden bekârları ve köle ve cariyelerinizden iyileri evlendirin. Eğer yoksul iseler, Allah, lütfuyla onları zengin eder. Allah(ın mülkü) geniştir, O, (her şeyi) bilendir. (Nûr: 102/32)

102/32'nci âyette Müslümanlara, bekâr olan erkek ve kadınları evlendirmeleri, iyi huylu köle ve cariyelerini dahi bekâr bırakmamaları, fakir de olsalar Allah'ın, evlenenleri lütfuyla zengin edeceği buyuruluyor.

Eym'in çoğulu olan eyâmâ, karısı olmayan erkeklere ve kocası olmayan kadınlara denir. Masdarı eyme dır.

Erkek ve kadın dul kaldı, demektir. "Harb me'yeme'dir", denilir. Yani savaş, insanları dul bırakır, demektir

EZÂ-EZİYET

128-Mûsâ, kavmine; "Allah'tan yardım isteyin, sabredin!" dedi; yeryüzü Allah'ındır, onu kullarından dilediğine verir. Sonuç, korunanlarındır!" 129-"(Ey Mûsâ), sen bize gelmezden önce de, sen bize geldikten sonra da bize işkence edildi" dediler. (Mûsâ) dedi: "Umulur ki Rabbiniz düşmanınızı yok eder ve onların yerine sizi yeryüzüne hâkim kılar da nasıl hareket edeceğinize bakar." (A'râf: 39/128-129)

39/129'ncu âyette gecen (ûzînâ) kelimesi, îzâ kökünden, dili geçmişin çoğul birinci şahıs edilgen kipidir. Asıl temel kök olan ezâ, canlıya ulaşan zarar maddî veya manevî, dünyevî, ya da uhrevî zarardır. îzâ, eziyyet ve ezâ aynı anlama gelir. Deniz yolcularına sıkıntı veren dalgaya âzı (ıshi) denilir

Ebabİl

Ebrehe

Ebter

Ebuleheb Ve Karısı

Ecel

Ehlİ-beyt

Ekonomİ

Elest

Elyasa

Emanet

Emanİyy

Emİr

Emrİ Bİlmaruf

Enam

Enam Suresİ

Enbiya Suresİ

Enfal

Enfal Suresİ

En Güzel İle Savunma

Ergen Çocuklar

Erkeğİn Yönetİcİlİğİ

Erzelul Ömür

Esİrler

Evladlığın Kaldırılması

Evlenme

Evlere Girmenin Adabı

Evlİya

Evren

Evs Ve Hazrec

Eykelİler

Eylemlerİn Sonucu

Eylemlerİn Tesbİtİ

Eyyüb

Ezan

Ezlam

Ebak

Ebed

Ecc Ucac

Ecr

Edeb

Elem

Ereb

Eser

Eym

Eza Eziyet

FADL (fazilet)

 Aranızda fadl(birbirinize iyilik etmey)i unutmayınız. (Bakara: 92/237)

Fadl  Bütünden fazla olan, fazlalık, üstünlük demektir. İki

çeşit fadl vardır: İyi, kötü. İlim ve ilmin fazlalığı iyi; gereğinden fazla gazab kötüdür. Fadl daha çok iyiliğin fazlalığı hakkında, fudûl ise kötülüğün fazlalığı hakkında kullanılır. Bir şeyin diğerinden fazlalığı anlamında kullanılması bakımından/ad/ üç çeşittir:

1. Cins bakımından fadl: İnsan cinsinin bitki cinsine fadlı (üstünlüğü) gibi.

2. Nevi' bakımından fadl: insanın öteki hayvanlara fadlı (üstünlüğü) gibi.

3. Zât bakımından fadl: Bir adamın, başka bir adama fadlı (üstünlüğü) gibi.

İlk iki fadl, cevheri (yapısal) üstünlüktür. Eksik olan, hiçbir suretle eksikliğini giderip fazla olanın düzeyine ulaşamaz. At ve eşek asla insana özgü fazilete (üstünlük sıfatlarına) erişemezeler. Fakat üçüncü fadl eğer araz (sonradan elde edilmiş bir sıfat) ise kazanılabilir. İşte insanların birbirine fadlı (üstünlüğü) bu türdendir. Bu fazilet elde edilebilir.

 Allah, rızıkta kiminizi kiminizdenüstün kıldı. (Rızıkça) Üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara kendi rızıklarını verip de hepsi rızıkta eşit olmuyorlar. Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? (Nahl: 70/71) Bu âyette kullanılan rızıkta tafdîl, çalışarak

elde edilen mal fazlalığı anlamındadır.

Allah, insanları birbirinden üstün kıldığı ve mallarından harca(yıp kadınların geçmini sağlajdıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler. (Nisa: 98/34) âyetinde de erkeğin, kadını beslemesi ve diğer bazı doğal özellikleri dolayısıyla olan üstünlüğü kasdedilmiştir.

 insanlardan özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile, mallariyle canlariyle Allah yolunda cihadedenler bir olmaz. Allah, malariyle canlariyle cihadedenleri, derece bakımından oturanlardan üstün kılmıştır. Gerçi Allah hepsine de güzellik va'detmiştir ama mücahidleri oturanlardan çok daha büyük ecirle üstün kılmıştır: (Nisa: 98/95) âyetinde de mücâhidlerin, savaşa katılmayıp evlerinde kalan müslumanlardan bir derece daha üstün oldukları belirtilmektedir.

Verenin, üstüne borç olmayan, kendi gönül rızasıyla verdiği bağışa dafadl (fazîlet) denilir. İşte:

 Allah'ın lütfuyla, rahmetiyle (evet) ancak onunla ferahlasınlar." O, onların toplayıp yığdıklarından hayırlıdır. (Yûnus: 51/58)

 Allah'ın sizi birbirinizden üstün kıldığı şeylere göz dikmeyin. Erkeklere de kazandıklarından bir pay var, kadınlara da kazandıklarından bir pay var. Allah'tan, O'nun lütfunu isteyin. Şüphesiz Allah, her şeyi bilendir. (Nisa: 98/32)

 Ya Allah'ın size lütfü ve rahmeti olmasaydı ve Allah, tevbeleri çok kabul eden ve hikmet sahibi olmasaydı (ne yapardınız)? (Nûr: 102/10)

 Bu, Allah'ın dilediğine vereceği lütufdur. Allah büyük fadl (lütufisahibidir. (Cum'a: 96/4, Hadîd: 112/21, 29) âyetlerinde de fadl, Allah'ın lütfü, bağışı anlamındadır.

Bu anlamda/ad/ için bakınız:

Müzzemmil: 3/20, A'râf: 39/39; Fâtır: 43/32; Nemi: 48/16, 40, 73; Hûd: 52/3; Yûsuf: 53/38; İsrâ: 50/12, 66, 87; Yûnus: 51/58, 60, 107; Sebe1: 58/10; Mü'min: 60/61; Şûra: 62/22; Duhân: 64/57; Bakara: 92/64, 90, 105, 198, 237, 243, 251, 268; Âl-i İmrân: 94/73, 74, 152, 170, 171, 174, 180; Haşr 95/8; Cum'a: 96/10; Ahzâb: 97/47; Nisa': 98/32, 37, 54,

70, 73, 83, 113, 173, 175; Hucurât: 105/8; Feth: 109/29; Mâide: 110/2 ve daha birçok âyet.

FAKR

Fakr gereksinim duyulan şeye sahib olmamak, yoksulluk demektir.

Fakîr kelimesinin aslı, omurga kemiği kırık kimse demektir.

İnsanın belini kırar gibi büyük belâya fakire denilir. Bir başka izaha göre fakîr kelimesi, içinde su toplanan çukur anlamındaki fukra'dan türemiştir

FASL

Eliflâm râ. (Bu,) Bir Kitaptır ki, hikmet sahibi, herşeyi bilen (Allah) tarafından âyetleri sağlamlaştırılmış ve güzelce açıklanmıştır. (Hûd: 52/1)

Bilen  toplum için âyetleri açıklanmış Arapça bir Kitâbdır. (Fussilet: 61/3)

Fasl: iki şeyi, arada bir açıklık olacak biçimde birbirinden ayırmaktır. Yevmu'l-fasl: haklının, haksızın; eğrinin, doğrunun; hak ile bâtılın birbirinden ayrılacağı kesin hüküm günüdür. Faysal hüküm, kesici, kesin hüküm;/ay.«z/ lisân da güzel anlatan, açıklayan dil demektir. Aynı kökten sıfat olan/asî/e kişinin aşîreti, familyası/wâ/ ise çocuğu sütten kesmedir. Bu kökün tef'îl babına aktarılışıyla tafsil: ayrıntı ile, açık açık anlatmak, izah etmektir. İşte Kur'ân-ı Kerîm, âyetleri, herşeyi bilen, hüküm ve hikmet sahibi tarafından sağlamlaştırılmışız. Muhammed'in anlayacağı kalıplar içine konularak ayrıntı ile izah edilmiş bir Kitâbdır. Mufassal: ayrıntı ile açıklanmış demektir. Kur'ân'ın mufassalı, Kur'ân'ın kısa sûrelerini içeren son yedide bir(l/7)lik kısmıdır. Fasıla, çoğulu fevâsıl ise âyetleri birbirinden ayıran son kelimedir.

  Onun mülkünü güçlendirmiştik, kendisine hikmet ve açık, güzel konuşma yeteneği vermiştik. (Sâd: 38/20)

Bu âyette Davud'a hikmet ve Faslu'l-ihâtb'ın verildiği bildirilmektedir. Özetle, hikmet, gerçeğe uygun bilgidir. Bunun izahı, Hikmet maddesinde yapılacaktır. Faslu'l-hitâb: gönüldeki düşünceleri açıklama yeteneğidir. Güzel konuşma, işlerin içyüzünü anlama, dâvaları adaletle, ikna edici bir üslûpla çözüme kavuşturma anlamları da vardır. Davud'un özelliklerinden biri de güzel ve etkili konuşma yeteneği yanında, insanlar arasında çıkan anlaşmazlıkları güzel çözüme bağlaması, insanlar arasında adaletle hüküm vermesiydi.

Âyetleri gözden geçirince, Kur'ân-ı Kerîm'de Fasl kelimesinin aşağıda gösterildiği üzere yedi anlamda kullanıldığı anlaşılır:

1. Ayırmak:

 Biz de onların üzerine ayrı ayrı âyetler olarak Tûfân, Çekirge, Kımıl (haşerât), Kurbağalar ve Kan gönderdik. A1 râf: 39/133)

  Kervan (Mısır'dan) ayrılınca, babaları: "Eğer bana bunak demezseniz, ben Yusuf un kokusunu duyuyorum." dedi. (Yusuf: 53/94)

 Talut, askerleri(ni) yürütüp (ordugâhtan) çıkarınca  dedi ki: "Allah sizi bir ırmakla deneyecektir.(Bakara:92/249)

Kıyamet günü akrabanız ve çocuklarınız size fayda vermez. (Allah) Aranızı ayırır. Allah yaptıklarınızı görmektedir. (Mümtehine: 111/3)

2. Hüküm, kesin karar:

Yani  hüküm günü. Hüküm gününün ne olduğunu sen nereden

bileceksin? ...İşte bu, hüküm günüdür. Sizi ve öncekileri bir araya topladık. (Mürselât: 33/13, 14,38)

 Hüküm vermek, yalnız Allah'a aittir. (O) Gerçeği anlatır ve O,fasladenlerin (çözümleyenlerin) en iyisidir." (En'âm: 55/57)

 Bu yalanlamakta olduğunuz hüküm günüdür! (Sâffât: 56/21)

  (Hakkın batıldan ayrılacağı) Fasl günü hepsinin varacağı gündür. (Duhân: 64/40)

 Muhakkak ki (iyinin kötünün birbirinden ayırde-dileceği) hüküm günü belirlenmiş bir vakittir. (Nebe1: 80/17)

 3. Açıklamak:

 İşte biz bilen bir topluluk için âyetleri böyle açıklıyoruz .Gerçekten onlara, bilgiye göre açıkladığımız, inanan bir toplum için yol gösterici ve rahmet olan bir Kitab getirdik.

 Biz de onların üzerine ayrı ayrı mu'cizeler olarak Tûfân, Çekirge, Kımıl (haşerât), Kurbağalar ve Kan gönderdik; ama yine büyüklük tasladılar ve suçlu bir topluluk oldular.

 Oğüte ve her şeyin açıklamasına dair ne varsa hepsini Mûsâ için levhalara yazdık: "Bunları kuvvetle tut, kavmine de emret, bunların en güzelini tutsunlar (bu en güzel buyrukları uygulasınlar); size, yoldan çıkmışların yurdunu (nasıl tarumar ettiğimi) göstereceğim!

 İşte biz, âyetleri böyle açıklıyoruz, artık herhalde döner(yola gelir)ler.(A'rM: 39/32, 52, 133, 145, 174)

 Biz herşeyi açık açık anlattık. (İsrâ: 50/12)

 İşte biz, düşünen bir toplum için âyetleri böyle geniş geniş açıklarız.

 Bu Kur'ân, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir. (Bu,) Ancak kendinden önceki(Hak Kitâbı)nın doğrulaması ve o Kitâb'ın açıklamasıdır. Onda asla şüphe yoktur. Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. (Yûnus: 51/24, 37)

 Eliflâm râ. (Bu,) Bir Kitaptır ki, hikmet sahibi, herşeyden haberi olan (Allah) tarafından âyetleri sağlamlaştırılmış, sonra da güzelce açıklanmıştır. (Hûd: 52/1)

  Elbette onların öykülerinde akıl sahipleri için ibret vardır. Bu (Kur'ân), uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden önceki(Hak Kitabı)nın doğrulaması, her şey in açıklaması; inananlar için bir yol gösterici ve rahmettir. (Yusuf: 53/111)

 Böylece âyetleri (geniş geniş) açıklıyoruz ki, suçluların yolu belli olsun.

 Gerçekten biz, bilen bir toplum için âyetleri böyle geniş geniş açıkladık.

  Gerçekten biz anlayan bir toplum için âyetleri geniş geniş açıkladık.

Size haram kıldığı şeyleri Allah size açıklamıştır.

 Allah size Kitabı açıklanmış olarak indirmiş iken ben O'ndan başka bir hakem mi arayayım?

Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan niçin yemeyesizin? Çaresiz yemek zorunda kaldıklarınız dışında size haram kıldığı şeyleri size açıklamıştır.

 Biz, öğüt alanlar için âyetleri geniş geniş açıkladık.

  Sonra iyilik edenlere ni'metimizi tamamlamak, her şey i açıklamak ve yola iletici ve rahmet olmak üzere Musa'ya Kitabı verdik ki Rablerinin huzuruna varacaklarına inansınlar. (En'âm: 55/55, 97, 98, 114,119,126, 154)

 Biz, bilen bir toplum için âyetleri geniş geniş açıklıyoruz. (Tevbe: 113/11)

4. Güzel ve kesin konuşma:

Onun mülkünü güçlendirmiştik, kendisine hikmet ve açık, güzel konuşma yeteneği vermiştik. (Sâd: 38/20)

5. Ciddî ve kesin söz:

13- Bu Kur'ân elbette fasi (ciddî, kesin) bir sözdür, 14- O, şaka değildir. (Târik: 36/13-14)

6. Sütten kesme (fisâl):

 Onun sütten kesilmesi de iki yıl içinde olmuştur. (Lokman: 57/14,Ahkaf: 66/15)

 £ğer ana baba danışıpanlaşarak sütten kesmek isterlerse kendilerine bir günâh yoktur. (Bakara: 92/233)

7. Aşiret:

 11-Suçlu ister ki o gün(ün azabından kurtulmak için)fidye versin: Oğullarını, 12- Eşini ve kardeşini, 13- Ve Kendisini barındıran fasilesini (aşiretini, familyasını). (Me'âric: 79/11-13)

FÂTIR SÛRESİ:

Melâike Sûresi olarak da adlandırılan Fâtır Sûresi, insanları uyarma ve Allah'a da'vet ile başlar. Sonra Allah'ın birliğini ve tapılmağa lâyık tek Tanrı olduğunu gösteren kâinat yasalarına işaret edilir. İnanan samimî kullar ile inanmayanların varacakları sonuçlar belirtilir. Peygamber (s.a.v.) gönderilmezden önce Arapların bir peygamber gelmesini şiddetle istedikleri, fakat peygamber gelince ona karşı çıktıkları anlatılır. Bölümleri arasında Hz. Peygamber'i tesellî niteliğindeki âyetler yinelenir. Bu Uslûb, Sûrenin, Peygamber Aleyhisselâm'ın, toplumunun davranışlarından son derece üzüldüğü bir sırada indiğini kanıtlar.

İlk Mekke sûrelerinden olup 45 âyeti içeren bu Sûre, başlıca iki bölüme ayrılır. Birinci bölümde hitâb kamuya, ikinci bölümde dinleyen inkarcılara yöneliktir. Bütün âyetleri birbiriyle uyumlu ve konuya bağlıdır. Bundan ötürü âyetlerinin birbiri ardında indiği söylenebilir. Resmî sıralamada 35'nci, iniş sırasına göre 43'ncü sûredir.

FATİHA SÛRESİ

Fatiha, dilde kitap ve elbise gibi açılabilecek şeylerin başı, ilk açılacak yeri demektir. Konuşmak ve okumak gibi birbiri ardınca yapılacak herşeyin başına da fatiha denmiştir. Asıl kelime fâtihtir. Sıfat olan bu kelimeyi isim yapmak için sonuna tâ getirilmiştir. Bu tâ, te'nîs (dişil) tası değil, sıfat» isme çevirme tasıdır. Fâtiha'mn karşıtı hatimedir.Kur'ân-ı Kerîm'in başında bulunduğu, yahut namazda ilk okunan olduğu veya ilk inen sûre olduğu

için, Fatiha Sûresi adını almış olan Sûrenin: Ümmü'l-Kitâb (Kitâb'ın anası), el-Esâs (Temel), el-Vâfiyeh (yeterli), el-Kâfiyeh (kâfi), es-Seb'u'1-Mesânî (ikişerli yedi), el-Hamdu Hilâli (Allah'a övgü) ve el-Kenz (hazîne) gibi adları da vardır.

FATK

 O nankörler görmediler mi ki göklerle yer ratk (bitişik) idi, biz onları fatk eyledik (ayırdık) ve her canlı şeyi sudan yarattık? Hâlâ inanmıyorlar mı? (Enbiyâ: 73/30)

Ratkijjjm karşıtı olan fatk  bitişik olan iki şeyi birbirinden ayırmak demektir. Fatk vzfatîk geceden ayrılan sabah vaktidir. Bu âyetten, evrenin önceleri bitişik bir tek kütle iken sonraları ayrılarak galaksilerin ve bunlar içindeki sistemlerin yaratıldığı anlaşılmaktadır.

Sonra duman halinde bulunan göğe yöneldi; ona ve arza "Gönüllü veya gönülsüz olarak buyruğuma gelin" dedi. "Gönüllü olarak buyruğuna geldik" dediler. (Fussilet: 61/11) âyetinde de evrenin, bitişik bir gaz kütlesinden yaratıldığı belirtilmiştir.

Ayrıntı için Gökler ve Evren maddelerine bakınız.

FECR

 1- Andolsun fecre, 2- On geceye.. (Fecr: 10/1-2) Bu âyetlerde fecre ve on geceye and içilmektedir.  (fecr): aslında bir şeyi geniş biçimde yarmak, akıtmak demektir. Yeri yararak gözeler akıttık" (Kamer: 37/12), İkisinin arasından bir ırmak akıttık" (Kehf: 69/23)

İşte bu kökten hareketle karanlığı yarıp belirmeğe başlayan aydınlanma zamnına, yani tan yerinin ağarmağa başladığı zamana dafecr denmiştir ki biz Türkçede buna galat olarak şafak deriz. Oysa şafak Arapçada, Güneş battıktan sonra ufukta kalan kızartıya denir. Seher vakti dediğimiz tan yerinin ağarma zamanı, zihnin en sakin, gönlün en huzurlu, ortalığın en durgun olduğu zamandır. O zaman yapılan ibâdetin çok etkili olacağı, "Gece kalkıp ibâdet etmek, elbette daha oturaklı ve o zaman yapılacak duâ, söylenecek söz daha etkilidir"

FECR SÛRESİ

Fecr: tan yerinin ağarmasına denir. Tan yerinin ağardığı zamana yemîn ile başladığı için bu adı alan sûrede Âd, Semûd. Firavun kavimleri gibi eski milletlerin uğradığı azâb hatırlatılarak onlar gibi bozgunculuk yapan kimseler uyarılmakta ve insanın zayıf karakterine işaret edilmektedir. Ahirette kötülerin azaba, iyilerin cennete girecekleri, çok etkili bir üslûb ile anlatılmaktadır.

Âyetlerinin birbirine son derece bağlılığı, sûrenin bir defada indiği kanısını verir. İlk Mekke sûrelerindendir. Resmî sıralamada 89'ncu, iniş sırasına göre 10'ncu sûre olup 30 âyeti içermektedir.

FELAH

Felh: yarmak, fellâh çiftçi, felah zafer, başarmak, arzu edilene ulaşmak demektir. Felah iki çeşittir: Dünyevî ve uhrevî. Dünyâ felahı, geçim rahatlığı sağlayan mutluluktur. Bu da beka, zenginlik ve onurla olur. Âhiret felahı ise ebedî varlık, bitmeyecek zenginlik, ezilmeyecek izzet ve hiç cehil bulunmayan ilimdir. İşte asıl felah, âhiret felahı olduğundan: " 

Bu dünya hayatı eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Âhiret yurdu, işte asıl hayat odur (asıl yaşanacak yer orasıdır), keşke bilselerdi!!" (Ankebût: 84/64) buyurulmuş ve o saadete erenlerin gerçek felah sahibi oldukları vurgulanmıştır:

Felaha erebilmek için yapılması gereken eylemler:

Allah'ın nimetlerini hatırlayın ki kurtuluşa er esiniz. (A'râf: 39/69)

Ey inananlar, rükû edin, secde edin, Rabb'inize ibâdet edin, hayır işleyin ki felaha eresiniz. (Hac: 88/77)

Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun ki, felaha eresiniz. (Bakara: 92/189)

Ey inananlar, bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah'ı çok anın ki, felaha (başarıya) eresiniz. (Enfal: 93/45)

130-Ey inananlar, kat kat faiz yemeyin, Allah'tan korkun ki, felaha eresiniz.-. 200- Ey inananlar, sabredin, direnin. Savaşa hazırlıklı, uyanık bulunun ve Allah'tan korkun ki, felaha eresiniz. (Âl-i İmrân: 94/130,200)

Allah'ı çok anın ki başarıya eresiniz. (Cum'a: 96/10)

Ey mü'minler, topluca Allah'a tevbe edin ki felaha eresiniz. (Nûr: 102/31)

35- Ey inananlar, Allah'tan korkun, O'na (yaklaşmağa) yol arayın

ve O'nun yolunda cihadedin ki, felaha eresiniz..-.90- Ey inananlar, şarap, kumar, dikili taşlar (putlar, üzerine yazılar yazılmış) şans okları (çekmek ve bunlara göre hareket etmek), şeytân işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının

ki kurtuluşa eresiniz.....100- De ki: "Murdarla temiz bir olmaz. Murdarın

çokluğu hoşuna gitse de. O halde ey sağduyu sahipleri, Allah'tan korkun ki felaha eresiniz! (Mâide: 110/35,90, 100)

FELAK

 1- De ki: Sığınırım ben,felak'ın rabbına; 2- Yarattığı şeylerin şerrinden, 3- Karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden, 4- Düğümlere üfleyip tüküren büyücü kadınların şerrinden, 5- Ve hased ettiği zaman hasedcinin şerrinden. (Felak: 20/1-5)

Felk (jflâ): Bir şeyi yarmak, birbirinden ayrılıp belli olmak; infilâk

yarılmak, patlamak, parçalanmak. İki tepe arasındaki düzlüğe de, çukura dafelak denilir. Keza felak, gece ile gündüzün birbirinden ayrıldığı sabah

vaktidir, jiâ ve jJli (fılk, fâlik) iki dağ ve devenin iki hörgücü arasındaki bel kısmıdır.

 Musa'ya: "Değneğinle denize vur!" diye vahyettik; (vurunca deniz) yarıldı, (on iki yol açıldı). Her bölüm, kocaman bir dağ gibi oldu. (Şu'arâ: 47/63)

  95- Dâneyi ve çekirdeği yaran, şüphesiz Allah'tır. (O),ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır. İşte Allah budur. O halde nasıl (yalnız O'na tapmaktan) çevriliyorsunuz? 96- Karanlığı yarıp sabahı ortaya çıkaran O'dur. Geceyi dinlenme zamanı, Güneşi ve Ayı (vakitlerin bilinmesi için) birer hesap (ölçütü) yapmıştır. Bu, o üstün ve bilen(Allâh)ın takdiridir. (En'^âm: 55/95-96)

Rabbu'l-felak: fâliku'l-işbâh gibi sabahı ortaya çıkaran demektir. Gece karanlık içinde kalan nasıl sabahı beklerse, korkuya uğrayan da kurtuluş ve başarı nurunun doğmasını bekler. Gecenin karanlığından sonra sabah aydınlığı gelir. Bunda şiddet(güçlük, baskı)dan sonra açılışın, kolaylığın geleceğine işaret vardır. Fakat bununla, Allah'ın yaratıp ortaya çıkardığı herşey de kasdedilmiş olabilir. Toprağın yarılmasıyla ortaya çıkan bitkiler, dağların arasından fışkıran sular, bulutların arasından akan yağmurlar, rahimlerden çıkan yavrular, çekirdeklerden çıkan filizler, yani bütün yaratıklar felak kelimesinin kapsamına girer.

FELAK SÛRESİ

Birinci âyetinde geçen yarıp çıkarmak anlamındaki felak kelimesiyle adlandırılmış bulunan sûrede her türlü serden, korkulu, karanlık, kötü işlerden, karanlıkları yarıp sabah aydınlığını ortaya çıkaran Allah'a sığınılması emrediliyor. Bu sûre, kendinden sonraki sûre ile birlikte el-Mu'avvizetân adını taşır. Ihlâs ile birlikte üç sûreye el-Mu'avvizât (sığm-dırıcılar) denilir.

Peygambei(s.a.v.)in yatacağı ve rahatsızlandığı zaman bu sûreleri okuyarak üflediği ellerini yüzüne, başına ve ellerinin erebildiği bedenine sürdüğü rivayet edilmektedir

FERAİZ İLMİ

  Bunlar, Allah'ın koyduğu farz(hak)lardır. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/11)

Ferdiz  farz ın çoğuludur. Farz, demir gibi sert bir şeyi kesmek demektir. Mifrâz (jp\jJlJ) veya mifraz (je>j-i-j>) ise demir kesme makasıdır. Furzatu'l-mâ'  su dağıtım merkezidir. Terim olarak fariza \efarz belli bir hak, kesin hükümdür. 

 Bu, indirdiğimiz ve uygulanmasını farz kıldığımız bir sûredir." (Nûr: 102/2)

Hâkimin bağladığı nafakaya da farz denilir. Farz 'dan türeyen fiiller ^jJU ile kullanılırsa gereklik bildirir. J ile kullanılırsa müsâade, ruhsat

anlamı verir . Allah'ın kendisine farz kıldığı bir şeyi yerine getirmekte Peygamber 'e herhangi bir güçlük yoktur." (Ahzâb: 97/38); 

 Allah size, yeminlerinizi (keffâretle) çözmeyi meşru kılmıştır. Allah sizin sahibinizdir. O (size uygun olanı) bilendir (her şeyi) hikmetle yönetendir. (Tahrîm: 106/2)

Birinci âyette ma'nâ: Allah'ın, kendisine izin verdiği, müsâade ettiği, helâl kıldığı şeyi yapmakta Peygamber'e bir günâh olmadığı; ikinci âyette de Allah'ın, yemîni keffâret vererek bozmaya izin verdiği anlatılmaktadır.

Bağışa ve borca da farz denilir. Fâriz   ve feriz  ferâiz ilmi'ne vâkıf kişidir. Keza yaşlı sığıra da farız   denilir.   Ne yaşlı, ne körpe, orta bir inek" demektir.

Nisa ll'nci âyette fariza Allah'ın belirlediği mîrâs payı demektir. Belli mîrâs payı anlamındaki/anza'nın çoğulu olan ferâiz İslâm hukukunun mîrâs paylarını ve bunların, vârisler arasında dağıtılmasını anlatan önemli bir bilim dalıdır. Hz. Peygamber (s.a.v.), kendi dönemlerinde oluşan bu bilim dalına çok önem vermiş, bunu iyi öğrenmeyi insanlara tavsiye etmiştir: "Kur'ân'ı veferâizi öğrenin ve insanrlara öğretin. Çünkü (bir gün) benim

 ruhum kabzelidelecek(alınacak)tır." demiştir

FERÂŞ

O gün insanlar, yayılmış pervaneler gibi olur(lar). (Kari'a: 30/4)

Ferâş: ferâşe'nin çoğuludur. Asıl kök kelime olan ferş: sermek, döşemek demektir. Serilen sergiye mefrûş ve fırâş denilir.

O (Rab)ki yeri sizin için döşek yaptı.. (Mülk: 77/15, Bakara:92/22) âyetlerinde Allah'ın, yeri insanların rahatı için, döşek gibi yaşamağa elverişli bir biçimde serip döşediği belirtilmektedir. Ferş'm çoğulu/wrM£'tur. Keza üstüne binilen hayvanlara da ferş denilir .Hayvanlardan da (çeşit çeşit yarattı,) f.imi yük taşır, kiminin tüyünden döşek yapılır." (En'âm: 55/142)

Karı kocanın her birine de kinaye olarak fırâş denilir. Hz. Peygamberin  Çocuk yatağındır" sözü, çocuğun kadınla yatan erkeğe âidolduğunu ifade eder. Yine bu kökün if âl vezni, yere sermek, aşağılatmak anlamına da gelir. Adam arkadaşı hakkında kötü konuştu" demektir. Ferâşe   çömlekteki az suya denilir.

Asıl konumuzu oluşturan birinci âyette geçenferâş, pervaneler, yahut haşerât anlamındadır. Geceleri ışık ve ateş çevresinde çırpınıp uçarak kendisini şu'leye atan ve pervane diye bilinen küçük kelebeklere ferâşe denilir. Bir kavle göre ferâşe sivrisinek, çekirge gibi uçuşan haşerattır. el-Mebsûs (ojiiı) ise yayılmış demektir. Mahşerde insanlar, dağılmaları, kararsız olmaları, şaşkınlıktan biliçnsiz olarak gidip gelmeleri bakımından yayılan pervanelere, yahut sivrisinek, çekirge gibi haşerelere benzetilmişlerdir. Kamer: 37/7'nci âyette de kabirlerden çıkan insanların, yayılan çekirgeler gibi olacakları bildirilmektedir.

O gün vukubulacak deprem ile insanlar kabirlerinden kaldırılıp etrafa savrulurlar. Bu bakımdan yayılmış çekirgelere veya kelebeklere, daha genel bir deyimle çok büyük miktarda sürülerle etrafa dağılan haşerâta benzetilmiş olabilirler. "Yayılmış pervaneler" ta'bîri, bu zavallı hayvanların ateş çevresinde çırpına çırpına sonunda yanarak yere düşmesini, serilmesini ifâde edebilir. Bundan, o günün dehşetinden dolayı insanların korkudan düşüp bayılacakları, şaşkın, bitkin bir durumda bulunacakları anlaşılır. Bu, Yüce Mahkeme'ye çağıracak olan Sûr'un, ilk sesinin, canlarda uyandıracağı korkuyu canlandırmaktadır. O çağrı borusunun sesini duyanlar, -pek azı hariç- bayılır, yere serilirler. İkinci sesi duyunca da uyanıp Mahkeme alanına koşarlar.

İnsanları bayıltıp yere seren, dağları savuran, yeri dümdüz eden olay, yeni bir âlemin başlangıcıdır. Aslında bu, ilk anda bir yıkım olsa da ardından ebedî bir hayat getiren feyizli bir olaydır. Kıyamet, yok olmak değil, ölmüş cesetlerin dirilip kalkma zamanıdır. İnsanlar kabirlerden kaldırılıp Yüce Dîvâna sevk edilirler. Dünyâda yapmış oldukları işler, Yüce Mahkeme'nin adalet terazisinde tartılır. Tartıları ağır gelen, yani işlerinde bir değer bulunan, iyilikleri kötülüklerinden çok olan kimseler, cennette hoş bir yaşam içerisinde olurlar. Tartıları hafif, yani dünyâda değersiz, âdî işler yapmış olan, kötülükleri ağır basan insanların annesi de hâviye'dir. Onların yeri cehennem çukurudur.

FERC

Fere: asıl anlamı iki şey arasındaki açıklık, çatlak, yarıktır, 

Gök yarıldığı zaman" (Mürselât: 33/9) ayetinde fere kökünden edilgen mâzî olan furicet göğün yarılacağı Kıyamet zamanını anlatmaktadır. Bundan bir sûre sonraki Kaf Sûresinde de aynı anlamda kullanılmıştır:

Göğe bakmıyorlarmı onu nasıl yapmışız ve süslemişiz ve onun hiçbir çatlağı da yoktur." (Kaf: 34/6) Bu âyetlerde fere ve furûc yarık, çatlak anlamındadır.

İki bacak arasına da fere denilir. Fakat bu kelime, cinsel organdan kinaye olarak kullanılmış, bu kullanış o kadar çok olmuş ki artık cinsel organın adı haline gelmiştir. Delik, gedik, korkulu yerler için de fere denilir

FESÂD

 Oralarda çok fesâd yaptılar. (Fecr 10/12) âyette çok fesâd (bozgunculuk) yapmaları yüzünden Allah'ın vurduğu azap kırbacıyla helak edilmiş olan toplumların sonucuna dikkat çekilmektedir.

Fesâd: i'tidâl (denge) sınırından az veya çok sapma, bozulma demektir, salâhın karşıtıdır. Doğruluktan ayrılan ruh, istikametten ayrılan insan ve dengesi bozulan dış eşya için kullanılır.

Yeryüzü düzeltildikten sonra onda bozgunculuk yapmayın,korkarak ve umarak O'na duâ edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti, iyilik edenlere yakındır. (A'râf: 39/56) âyetinde yeryüzü düzeltildikten sonra onda bozgunculuk yapılmaması, korkarak ve umarak Allah'a du'â edilmesi emrediliyor ve Allah'ın rahmetinin, iyilere yakın olduğu vurgulanıyor. Düzelmiş olan yeryüzünü bozmak, başlangıçta dünyânın bozuk olduğu anlamını taşımaz. Dünyâ güzel ve mükemmel yaratılmıştı. Ama insanlar, Allah'ın yasalarına aykırı davranarak onu bozdular, yeryüzünde bozgunculuk yaptılar. İnsanların müdâheleleri, kötü davranışları yüzünden dünyâda düzen bozuldu. Peygamberler düzeni kurmağa çalıştılar. Son peygamber gelip İlâhî düzeni egemen kıldı. Zulüm çekildi, ahlâlksızlık can çekiştirmeğe başladı.

İşte yüce Allah buyuruyor ki: Allah, gönderdiği dini ile yeryüzünü düzelttikten, düzeni sağladıktan sonra siz onu bozmağa çalışmayın. Korkarak ve umarak Allah'a du'â edin. İsteyeceğinizi yalnız Allah'tan isteyin.

Allah'ın Elçisi, Veda Hutbesinde şöyle buyurmuştur: "Zaman döndü, dolaştı, Allah'ın yeri göğü yarattığı sıradaki haline geldi..."

FETH

Benimle onların arasını aç (aramızda hükmet), beni ve benimle beraber bulunan müzminleri kurtar! (Şu'arâ:47/118)

Feth   kapalılığı ve güçlüğü gidermek demektir ki maddî ve ma'nevî olmak üzere iki çeşittir: Maddî olan gözle görülür, ma'nevî olan basiretle algılanır. Kapı kilidini, herhangi bir eşyayı açmak, gözle görülür fetihtir.     

 Onlara gökten bir kapı açsak da oraya çıkarak olsalardı,

'Herhalde gözlerimiz döndürüldü, biz büyülenmiş bir topluluğuz' derlerdi." (Hicr: 54/13-14) âyetlerinde gökten bir kapı açmadan söz edilmektedir. Bu eylem, gözle görülebilir türden bir eylemdir. Tasayı, üzüntüyü feth (açmak) ise gözle görülmeyen ma'nevî bir eylemdir. Bu ma'nevî fethin de çeşitleri vardır: Tasayı sıkıntıyı, fakirliği fetih gibi dünyâ işleriyle ilgili fetih; güç olan biliimsel sorunları çözmek gibi düşüncel fetihler vardır. Sorunu fethetmek, onu çözmektir. İstiftâh ise fetih talebetmek, mifteh, miftâh da açma âleti, yani anahtardır..

Bir şeyin fâtiha'sı, onun başlangıcı, hatime'si de sonudur. Bundan dolayı Kur'ân'm başında bulunan sûreye Fatiha denmiştir.

Konumuzun başında bulunan âyette Nuh'un, Allah'tan, kendisi ile kavminin arasını ayırmasını, aralarındaki dâvayı bir çözüme kavuşturmasını, kendisini ve inananları kurtarmasını niyaz ettiği anlatılmaktadır. Burada fetih, ayırmak, çözüme kavuşturmak anlamındadır.

Doğru iseniz bu fetih ne zaman?" diyorlar. De ki: "Fetih günü (gelince, simdi) inkâr edenlere (o zaman) inanmaları fayda vermez ve kendilerine mühlet de verilmez." (Secde: 75/28-29)

Bu âyetlerde inananların galip geleceği, müşriklerin, sonunda perişan olacakları hakkındaki İlâhî vaad ile alay edenler uyarılıyor ve Peygamber'e, o fetih günü geldiği zaman daha önce inkâr etmiş olan kimselerin inanmalarının, artık kendilerine bir yarar sağlamayacağı ve inkarcıların derhal helak edilecekleri vurgulanıyor.

Buradaki fetih, miislümanların inançsızlara karşı kazanacakları zafer anlamına geldiği gibi, Allah'ın, iki zümre arasında hükmünü verip haklıyı ve haksızı ortaya çıkarması anlamına da gelir. Allah mü'minleri zafere ulaştırıp ötekileri perişan edince kimlerin haklı, kimlerin haksız oldukları ortaya çıkar. Savaşta her yenilen haksız olmayabilir. Ancak tek başına tevhîd bayrağını açan Hz. Muhammed, insanlara peygamber olduğunu söylemiş ve peygamberliğinin gönüllere yerleşeceğini, kendisine inananların başarıya ulaşacağını, inanmayanların sonunda ezilip perişan olacaklarını söylemişti. İnanmayanlar ise onunla ve ona inananlarla hep alay etmişlerdi. İşte o vaadedilen gün gelip de hak zafer kazanınca elbette söylenen vaadin doğruluğu ortaya çıkar. Çünkü Allah, mü'minleri zafere ulaştıracağını va'detmektedir. Ötekiler ise buna inanmamakta, bu tür sözlerin bir hayal ürünü olduğunu sanmaktadırlar. İşte Allah, vaadi uyarınca müslümanlan galip getirip de müşrikleri cezalandırınca Allah'ın hükmü ortaya çıkar, inanmayanlar yenilip ezilirler. Artık o zaman Hz. Muhammed'in uyarılarının doğruluğuna inansalar da bir yararı olmaz. Çünkü ölüp gitmişlerdir.

Âyette ileride vukubulacak Bedir zaferine, Mekke'nin fethine işaret vardır. Ancak buradaki fetih, belli bir zaferden çok, mü'minlerin elde

edecekleri başarı, ödüldür. Bunun Kıyamet olduğunu söyleyenler de vardır.

  Eğer fetih istiyorsanız işte size fetih geldi. Eğer (eski yaptıklarınızdan) vazgeçerseniz, bu sizin için daha iyidir. Ama yine (Elçinin buyruğuna itaatte tereddütlere) dönerseniz, biz de döneriz (size yardım etmekten vazgeçeriz). Topluluğunuz ne kadar çok da olsa, size hiçbir yarar sağlayamaz. Allah, inananlarla beraberdir. (Enfal: 93/19)

Bu âyette, daha önce fetih isteyen, ama fetih geldikten sonra da yine olumsuz davranışlar gösteren kimseler uyarılmakta; bu kötü davranışlarına artık bir son vermedikleri takdirde Allah'ın kendilerini cezalandıracağı ve güvendikleri adamlarının, kendilerini kurtaramayacağı bildirilmektedir.

Acaba bu âyetin muhatapları kimlerdir? Bu konuda iki görüş vardır: Birine göre muhataplar kâfirlerdir. Rivayete göre müşrikler Bedir'e hareket edecekleri zaman: "Allahım, iki ordunun en doğru yolda, en makbul ve en iyi dinin taraftan olanına yardım et!" diye duâ etmişlerdi. İşte bu âyet onlara bu sözlerini anımsatmakta ve onları doğru yola çağırmaktadır.

Fakat bu tefsir, kesin olarak âyetlerin sözgelimine uygun değildir. Çünkü yukarıdan beri hitap mü'minleredir. Âyetlerin indiği sırada mü'minlerin arasında yaşayan müşrikler de yok idi ki onlara böyle hitâbe-dilsin. Bu durumda müşriklere yapılacak hitap, muhatabı olmadığından askıda kalır. Ayrıca burada, hitâbedilen toplumun yararına bir fetih geldiği bildirilmektedir. Fetih, mü'minlere özgü bir terimdir, kâfirler için kullanılmaz. Allah'ın, kâfirler yararına fetih verdiği söylenmez.

Gerçekte bu âyette hitâbedilen toplum mü'minlerdir. Allah'ın Elçisi (s.a.v.), müşrikleri görünce fetih dilemiş, iki gruptan birini kendilerine vermesini niyaz etmiş, sahâbîler de Allah'tan yardım ve fetih dilemişlerdi. Sonunda Allah, mü'minlere istedikleri fethi verdi. Fakat savaştan önce bazı müslümanlar, savaşmamak için Allah'ın Elçisiyle tartışmaya girdikleri gibi zaferden sonra da "Falanı ben öldürdüm, onun ganimetleri bana aittir" gibi sözler söyleyerek herkes, kendi öldürdüğünün ganimetini almak istemiş; esirleri fidye karşılığında serbest bırakıp bırakmamak gibi konular yüzünden tartışmalara girmişlerdi. Bu tutum, toplum içinde ister istemez kırgınlıklara yol açmış, Allah'ın Elçisi de bu duruma üzülmüştü.

İşte bu âyette, mü'minlere buyuruluyor ki: "Eğer siz fetih istiyor idiyseniz, istediğiniz fetih size geldi, zafere ulaştınız. Eğer bu tartışmalara, ayrılıklara son verirseniz sizin için iyi olur. Fakat tekrar böyle tartışmaları sürdürürseniz biz de size yardım etmekten döneriz. O zaman toplumunuz böyle az değil, çok da olsa size bir yarar sağlamaz. Savaştan önce yaptığınız tartışmalara, yine devam edersiniz" ve âyet, Allah'ın, inananlarla beraber olduğu vurgusuyla bitiriliyor.

Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer size Allah'tan bir fetih nasibolursa: "Biz de sizinle beraber değil miydik? "derler. Ve eğer savaşta kâfirlerin bir payı olur(savaşı düşmanlarınız kazanır)sa, (bu kez onlara): "Biz size üstünlük sağlayıp, sizi müzminlerden korumadık mı?" derler. Artık Kıyamet gününde Allah, aranızda hükmedecek ve mü'minlere karşı kafirlere asla yol vermeyecektir. (Nisa: 98/141)

Bu âyette Münafıkların davranışları sergilenmektedir. Allah'ın Kitabı ve âyetleriyle alay eden o kimseler, sürekli müslümanları gözetliyorlardı. Eğer müslümanlar zafer kazanırlarsa: "Biz de sizinle beraber değil miydik?" diyerek zaferin ganimetinden ve onurundan pay almak isterler; şayet kâfirler galip gelirlerse bu kez onlardan görünerek onları desteklediklerini söylerlerdi. Her zaman ve dünyânın her yerinde çoğu insanın yaptığı gibi bu adamlar hakkın değil, kuvvetlinin yanında yer alan kimselerdi.

 10- Ey inananlar, size, sizi acı azaptan kurtaracak bir ticaret göstereyim mi? 11- Allah'a ve Elçisine inanırsınız, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda savaşırsınız. Eğer bilirseniz sizin için en iyisi budur.12- (Böyle yapınız ki Allah) Sizin günahlarınızı bağışlasın ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere, Adn cennetlerinde güzel konutlara koysun. İşte büyük başarı budur. 13- Seveceğiniz bir şey daha var: Allah'tan bir zafer ve yakın bir fetih... Mü'minleri müjdele. (Saf: 108/10-13)

Bu âyetlerde insanları acı azaptan kurtaracak şeyin: Allah'a ve Elçisine inanmak, Allah yolunda malla, canla savaşmak olduğu belirtiliyor; Allah'ın, böyle yapanların günâhlarını bağışlayacağı, onları ağaçlarının altından veya yamaçlarından ırmaklar akan bahçelere sokacağı ve o durulmağa değer bahçelerde güzel konutlara oturtacağı, bu âhiret ödülünden ayrı olarak da onlara dünyâda sevinecekleri bir zafer ve yakın bir fetih nasîbedeceği bildiriliyor ve Hz. Muhammed(s.a.v.)e, bu mükâfatları mü'minlere müjdelemesi emrediliyor.

Bu ödüllerin ilki âhirete aittir ki bunların dünyâ ni'metlerinden ve ödüllerinden hayırlı olduğu belirtilmiştir. İkincisi dünyâ ödülleridir ki zafer ve yakın fetihtir. Bu sûrede de Hz. Muhammed'e, "Açık bir fetih" verildiği bildirilmektedir ki bu feth-i mübîn (açık fetih), Hudeybiye Barışı olarak tefsîr edilmiştir. Yine Fetih Sûresinde bir feth-i karîb(yakm fetih)e ve Allah'ın, müslümanlara nasîbedeceği ganimetlere de işaret edilmiştir

FETİH SURESİ

Birkaç defa fetihten söz edildiği için Fetih adını alan sûre, Hicretin altıncı yılında, Hudeybiye'den dönüş yolunda inmiştir. Hudeybiye Seferi ve Barışındaki olaylara, Hayber'in fethine ve miislümanların ellerine ganimetler geçeceğine işaret edilen sûrede, miislümanların mutlaka Mescid-i Harâm'a girecekleri, Allah'ın indirdiği gerçek dinin güçlenip bütün dinlere üstün geleceği, bu dinin gelişip yerleşmesinin kâfirleri öfkelendireceği, inananları da sevindireceği vurgulanır. Peygam-ber(s.a.v.)in ve sahâbîlerinin yüksek ahlâk ve sıfatlarını belirten âyet ile sona eren sûre, 29 âyeti içermekte olup Saf Suresinden sonra inmiştir. Resmî sıralamada 48, iniş sırasına göre 109. suredir.

FETRET DEVRİ

 Ey kitap ehli,elçilerin arasının kesildiği, bir boşluk meydana geldiği sırada size Elçimiz geldi, size gerçekleri açıklıyor ki, (yarın Kıyamette); "Bize bir müjdeleyici ve uyarıcı gelmedi" demeyesiniz. İşte size müjdeleyici ve uyarıcı geldi. Allah, herşeyi yapabilendir. (Mâide: 110/19)

Fetret: bir çeviklikten sonra gevşeme, sertlikten sonra gelen yumuşama, güçlükten sonra gelen zayıflık, aralık, boşluk anlamlarına gelir. 

  Kendilerinden (azâb) hiç hafifletilmeyecektir. Onlar azâb içinde ümitsizdirler!

FETVA

Genç, delikanlı anlamındaki fetâ   kökünden gelen futyâ ve fetva   anlaşılması güç hükümleri cevaplandırmaktır. 

Bu işimde bana bir görüş bildirin, çünküben; siz olmadıkça hiçbir iş hakkında kesin karar vermem." (Nemi: 4832) âyetinde Sebâ kraliçesi Belkis'in, danışmanlarından görüş istediği anlatılmaktadır. Aynı kökten istiftâ da fetva istemektir:

 Ey zindan arkadaşlarım, (rü'yanıza gelince) biriniz (eskisi gibi) yine efendisine şarap sunacak, diğeri ise asılacak; kuşlar onun başından yiyecek. Sorduğunuz iş (bu şekilde) kesinleşmiştir."

( Bir gün ) Kral dedi ki: "Ben, düşümde yedi semiz inek görüyorum, bunları yedi zayıf inek yiyor. Ve yedi yeşil, yedi de kuru başak (görüyorum). Ey efendiler, eğer siz ru'ya tabir ediyorsanız bu rü'yamın tabirini bana anlatın?

  (Zindana, Yusuf un yanına geldi, dedi ki): "Yusuf, ey çok doğru söyleyen (insan), bize şu rü'yayı çöz: Yedi semiz ineği, yedi zayıf (inek) yiyor ve yedi yeşil, yedi de kuru başak (neyi gösterir)? Umarım ki senin yorumunla insanlara dönerim, onlar da bilirler." (Yusuf: 53/ 41,43,46)

Yusuf Süresindeki bu âyetlerden birincide, zindan arkadaşlarının, gördükleri ru'yânın tabîrini sordukları Yusuf un, anlattıkları şekle göre ru'yânın yorumunu yapması; ikincisinde kralın, gördüğü ru'yânın yorumunu, ru'yâ ta'bircilerinden istemesi; üçüncüsünde de kralın adamının, ru'yânın ta'bîrini Yusuf tan sorması anlatılmaktadır.

 Şimdi onlara sor: Yaratma bakımından kendileri mi daha çetin (güç), yoksa bizim yarattıklarımız mı? Biz kendilerini yapışkan bir çamurdan yarattık.

 Şimdi onlara sor... (Sâffât: 56/11, 149) âyetlerinde de fetva istemek, görüş istemek anlamındaki istiftâ kökünden emir fiilleri geçmektedir.

 Senden, kadınlar hakkında fetva istiyorlar. De ki: "Allah, size onlar hakkında hükmünü açıklıyor: Kendilerine yazılmış olan(miras hakların)ı vermeyip kendileriyle evlenmek istediğiniz öksüz kadınlar, zavallı çocuklar ve öksüzlere karşı adaleti yerine getirmeniz hakkında Kitâb'da size okunan( âyet)ler (de Allah'ın hükmünü açıklamaktadır). Allah, yapacağınız her hayrı bilir." (Nisa: 98/127)

Bu âyetten anlaşılıyor ki bazı müslümanlar, kadınların mîrâs durumu veya yetîm kızların mehirleri hakkında Hz. Peygamber'den soru sorup bu konudaki İlâhî yasayı öğrenmek istemişler; bu münâsebetle bu âyet inmiştir. Araplarda gelenek şöyle idi: Adam velîsi olduğu yetîm kızın malı varsa malına konmak için eğer kız güzelse onunla evlenir; çirkinse onun evlenmesine engel olurdu. İşte Nisa Sûresinin baş tarafında üçüncü âyetten itibaren yetîm kadınlara haksızlık edilmemesi, onlarla sırf mallarını almak için evlenilmemesi, onların mehirlerinin tam verilmesi, onların da erkekler gibi mîrâs haklarının bulunduğu anlatılmıştır. Allah'ın yetîm kadınlar hakkında bildirdiği hükümler o âyetlerde anlatılanlardır. Burada kasdedilen yetîm kızlar, kişinin, sırf malına konmak için evlenmek istediği yetîm kızlardır. İşte bunlar hakkındaki hüküm, Nisa Sûresinin baş tarafında açıklanmış, her hak sahibine düşen mîrâs payı da belirlenmiştir.

 Ve zavallı çocuklar hakkında da fetva istiyorlar" Câhiliyye döneminde kızlara mîrâs verilmediği gibi, küçük çocuklara da mîrâs verilmezdi. Ayette gerek kızlar, gerek çocuklar hakkında sûrenin baş tarafındaki âyetlerde hüküm bulunduğu bildirilmektedir.

 Senden fetva istiyorlar. De ki: "Allah size ana-babasız ve çocuksuz kişinin mirası hakkında hükmünü söyle açıklıyor: Ölen kişinin çocuğu yok, bir kız kardeşi varsa, bıraktığı malın yarısı o(kız kardeşi)nindir. Fakat kendisi, (ölen) kızkardeşinin çocuğu yoksa, onun mirâsını(n tamamını) alır. Eğer (ölenin) iki kızkardeşi varsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Ve eğer (vârisler) erkek, kadın birçok kardeşler olursa, erkeğe, iki kadının payı kadar (pay) verilir. Şaşırırsınız diye Allah size (hükmünü) açıklıyor. Allah, herşeyi bilendir. (Nisa: 98/176)

Bu âyet de kelâlenin mîrâsı hakkında açıklanması istenen hükmü açıklamaktadır. Câbir ibn Abdullah, bu âyetin, kendisi hakkında indiğini söylemiştir: "Allah'ın Elçisi (s.a.v.) yanıma geldi. Ben hasta idim, aklım başımda değildi. Abdest aldı, üzerime su döktü, ayıldım.

- Ey Allah'ın Elçisi, ölünce kelâle olarak malım bölüştürülecek. Kelâle'nin mîrâsı nasıldır? dedim.Yüce Allah, ferâiz âyetini indirdi.

FEY'

Allah'ın yarattığı her şeyin gölgelerinin nasıl sağdan, soldan sürünüp Allah'a secde ederek döndüğünü görmediler mi? (Her şeyin gölgesi yerde uzanıp kısalarak hep Allah'a secde etmektedir). (Nahl: 70/48)

Fey': İyi bir hale dönmektir. Bulunduğu durumdan daha iyi bir hale dönen şeye de fey' denilir. Bu kökten yapılan fı'eh   de dayanışma içinde bulunan, birbirine destek olan topluluktur. Âyette eşyanın gölgesinin, Allah'a secde ederek (buyruğuna uyarak) sağdan, soldan döndüğü ifade edilmektedir.

 Kadınlarına yaklaşmamağa yemin edenler için ancak dört ay bekleme (hakkı) vardır. Eğer (o süre) içinde dönerlerse Allah bağışlayan, acıyandır. (Bakara: 92/226) âyetinde de kadınlarına yaklaşmama yemîni edenlere, ancak dört ay süre tanınır. Dört ay içinde kadınlarına dönmek zorundadırlar. Kadınları öyle sonsuza dek askıda bırakamazlar. Eğer yeminlerinden dönerlerse Allah, bağışlayan, esirgeyendir. Burada da îlâ (perhiz) yemininden dönenleri Allah'ın affedeceği bildirilmektedir.

 Eğer inananlardan iki grup vuruşurlarsa onların arasını düzeltin; şayet biri ötekine saldırırsa Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla vuruşun. (Allah'ın buyruğuna) Dönerse artık adaletle onların arasını düzeltin ve dâima âdil olun. Çünkü Allah, adalet yapanları

sever. (Hucurat: 105/9) âyetinde de inananlar arasındaki dövüşte saldırgan taraf ,saldırıdandöndüğü takdirde tarafların uzlaştırılması emredilmektedir.

İşte bu anlamdan hareketle, savaşsız, meşakkatsiz ele geçen ganîmet fey’ denmiştir:

 6- Allah'ın, onlardan Elçisine verdiği ganimetlere gelince siz (onu elde etmek için) onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, elçilerini, dilediği kimselerin üzerine salar (onlara üstün getirir). Allah her şeye kadirdir. 7- Allah'ın, o kent halkından, Elçisine verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akarabâ olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın. Elçi size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı şiddetlidir. (Haşn 95/6-7)

Fey': savaşsız, kolayca; ganîmet ise savaşla ele geçen düşman malıdır. Savaş ganimetlerine aynı zamanda nefl, çoğulu enfâl de denilir. Nefl'in çoğulu olan enfâl ise savaş ganimetleri anlamındadır. Allah'ın, liitfuyla bunları düşmanlardan alıp müslümanlara vermesinden ötürü ganimete nefel denmiştir. Ganîmet de aynı anlamdadır. Ancak ganîmet ile nefel arasında şu fark vardır:

Nefel : savaşta öldürülenin üzerinden alınan şeydir. Ganîmet ise ne suretle olursa olsun, savaşta elde edilen maldır.

 Eğer Allah'a ve (hak ile batılın) ayrılma gününde, o iki topluluğun karşılaştığı (Bedir) gün(ün)de kulumuz(Muhammed)e indirdiğimiz (âyetler)e inanmışsanız bilin ki aldığınız ganimetlerin beşte biri, Allah'a, Elçisine ve (Allah'ın Elçisi ile) akrabalığı bulunan(lar)a, yetimlere, yoksullara ve yolcu(lar)a aittir. Allah her şeye kadirdir. (Enfâl: 93/41)

Bu âyette, alınan ganîmetlerin beşte birinin: 1) Allah'a ve Elçisine, 2) Peygamber'in akrabasına, 3) yetimlere, 4) miskinlere, 5) yolculara harcanmak üzere ayrılması emrediliyor. Biraz önce andığımız fey' bu beş sınıfa dağıtılıyordu. Ancak fey'in taksimi ile ganimetin taksimi arasında önemli bir fark vardır: Fey"in tasarrufu tamamen Peygamber'e aittir. Peygamber onu, âyette sayılan beş sınıfın her birine bölüştürebileceği gibi, yalnız bunlardan bir kesimine de verebilir. Durumun gereğine göre bunlardan kimine az, kimine çok da verebilir. Yani fey', beş eşit parçaya bölünmeden (tahmis edilmeden) Peygamber onu âyette anılan yerlere, dilediği biçimde harcar. Fakat ganîmet, beş eşit parçaya bölünür. Beşte dördü, savaşçılar arasında dağıtılır. Sadece beşte biri, aynen fey' gibi Peygamberin tasarrufundadır, onu âyette sayılan yerlere harcar. Fey'in tamamı Peygamber'in tasarrufunda iken ganimetin yalnız beşte biri onun tasarrufundadır. Peygamber'den sonra devlet başkanı bu işi yapar. Devlet başkanı fey' mallan, âyette sayılan kişilere, uygun gördüğü biçimde harcar. Belli bir şekilde veya eşit biçimde taksim etmesi gerekmez.

Ganimet savaşta ele geçirilen düşman malıdır. Savaşsız ele geçen düşman malına fey' denilir. Bu âyet, ganimetlerin beşte birinin Allah ve Elçisi, yani kamu işleri için ayrılmasını buyuruyor.

Burada  Aldığınız ganimetler" sözünden asıl amaç, Bedir ganimetleridir. Fakat âyetin hükmü geneldir, bütün ganimetler âyetin kapsamına girer.

Humus ( Beşte bir), İslâm hukukunun malî yapısını oluşturur.

Kur'ân finans düzeninde yoksullara, yetimlere, bakıma muhtaç kimselere yardım esastır. Devletin en önemli geliri olan ganimetlerin beşte biri, devlet işlerine, fakirlere, yetimlere, kimsesizlere, yolculara harcanır.

Allah'ın Elçisi, ganimetleri arkadaşları arasında âdil biçimde paylaştırmış, meşru' ma'zereti dolayısıyla savaşa katılamayan bazı sahâbîlerine de pay ayırmıştır. Bedir'e katılamadıkları halde kendilerine ganimetten pay ayrılan sahâbîler: muhacirlerden üç, ensârdan da beş olmak üzere sekiz kişidir. Hz. Osman, karısı ve Peygamberin de kızı olan Rukiy-ye'nin ağır hastalığı yüzünden Bedir'e katılamamıştı. Peygamber(s.a.v.)in, düşmanın durumu hakkında haber almak üzere gönderdiği muhacirlerden Talha ve Sa'îd de Bedir'e yetişememişlerdi. Allah Elçisinin başka görevler verdiği beş ensârlı da Bedir'e katılamamıştı. İşte Allah Elçisi, ayrı görev verdiği bu kimselere de ganimetten pay ayırmıştır. Çünkü bunlar da yine savaşın gereği olan geri hizmeti yapmışlardı. Bu görevleri olmasaydı savaşa katılacaklardı.

Hz. Peygamber, ganimetleri beşe taksim eder, 4/5 ini savaşçılara dağıtırdı. 1/5 ini de kendi ailesinin nafakasına, devlet giderlerine, âyette sayılan akrabaya, yetimlere, yoksullara ve yolculara harcardı. Bir çeşit örtülü ödenek olan bu beşte bir payda, kendisi istediği gibi tasarruf yetkisine sahipti. Ubâde ibn Sâmit'in anlattığına göre Allah'ın Elçisi, bir gazada, ashabına, bir devenin yanında namaz kıldırmış, selâmdan sonra kalkıp bu şanîmet devesinden bir kıl kopararak arkadaşlarına gösterip şöyle demiştir:

 " İşte şu, sizin ganîmetlerinizdendir. Bu ganimetlerden benim payım, sadece humus(beşte bir)dir. Bu humus da yine size dönmektedir. İğne, iplik her ne ganimet almışsanız onu getiriniz, sakın aşırmayınız. Zira aşırmak, sahibine dünyâda utanç, âhirette ateştir. Ey insanlar, yakına da, uzağa da gidip Allah uğrunda cihâdediniz- Allah'ın buyruğunu yerine getirme hususunda hiçbir kınayıcının kınamasına aldırış etmeyiniz. Seferde de, hazarda da Allah'ın hadlerini (emrettiği cezaları) uygulayınız. Allah yolunda cihâdediniz. Zira cihâd, cennetin büyük kapılarından biridir, Allah onunla insanları kederden, tasadan kurtarır."

FIRKACILIK

 Dinlerini parça parça edip, grup grup olanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah'a kalmıştır. Allah, onlara, yaptıklarını haber verecektir. (En'âm: 55/159)

Bu âyette dinlerini parçalayıp bölünenlerin, Peygamberle bir ilişkilerinin kalmadığı, Allah'ın, onları bu yaptıklarından ötürü hesaba çekeceği bildiriliyor. Kur'ân'ın indiği çağda dinlerini parçalayanlar, Kur'ân'ın ilk muhatabı olan Araplardır. Âyet, Mekkelileri kasdetmektedir. Onlar din birliğini bozmuşlar, çeşitli inançlar ortaya çıkarmışlardı. Kur'ân indiği zaman Arap kabilelerinin dinî görünümü, onlar arasında din birliğinin olmadığını gösterir. Her kabilenin, her boyun ayrı putu ve tapınağı vardı.

Müfessirler, âyetin, ileride ortaya çıkacak çeşitli İslâm fırkalarına, sürtüşmelere işaret olduğunu söylerler

FISK

 (Kesilirken) Üzerine Allah'ın adı anılmayan(hayvan)lardan yemeyiniz, çünkü o(nu yemek) fısktır. (En'âm: 55/121)

Fısk  şeriat sınırından çıkmak demektir. Kabuğundan çıkan hurma çağlasına j « (çıktı) denilir. Kendisinde bulunduğuna inanılan pislikten ve fısktan, ya da yuvasından tekrar tekrar çıktığından dolayı fa.rzye.fu.veysika   da denilir. İbnu'l-A'râbî, câhiliyye Arapları insan hakkında fâsık demezler, ancak kabuğundan çıkan hurma için 

 derler. Fısk, küfürden geneldir. Günâhın azına da, çoğuna dafısk denilirse de daha ziyade çoğu için fısk adı meşhur olmuştur. Şerî'atin hükmüne bağlanıp sonra onu tamamen veya kısmen ihlâl edene fâsık denmiştir. Aslında fâsık kâfir hakkında kullanılan bir sıfattır: İsrâ: 50/16, Kehf: 69/50, Secde: 75/18, Âl-i İmrân: 94/110, Nûr: 102/4, Mâide: 110/47

FITRAT

Gökleri ve yerifatr eden (yokluğu yarıp ortaya çıkaran), melekleri ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan Allah'a hamdolsun. O, yaratmada (dilediği kadar) artırır. Kuşkusuz Allah herşeyi yapabilendir.(Fâtir: 43/1)

 LjjüI ^jâ: Rabbim, bana bir parça mülk

verdin ve bana düşlerin yorumunu öğrettin. Ey göklerin ve yerin yaratıcısı! dünyâda da, âhirette de benim yârim sensin! Beni müslüman olarak öldür ve beni iyilere kat! (Yûsuf: 53/101)

 De ki: 'Gökleri ve yerifatr eden, besleyen, fakat kendisi beslenmeyen Allah'tan başka velî mi tutayım?' Bana, İslâm olanların ilki olmam emredildi' de ve sakın ortak koşanlardan olma! (En'âm: 55/14)

 De ki:  'Allahım, ey göklerin ve yerin fâtırı (yoktan var eden)

görülmeyeni ve görüleni bilen! Ancak sen, darlığa düştükleri şeylerde kullarının arasında hükmedersin!' (Zümer: 59/46)

  (0) Gökleri ve yerifatr edendir. Size kendinizden eşler, hayvanlardan da eşler yaratmıştır. Bu(düzen içi)nde sizi üretiyor. O'na benzer hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir. (Şûra: 62/11)

 Gökleri ve yerifatr eden Allah hakkında şüphe (edilir)mi? (İbrahim: 72/10)

 Fatr  bir şeyi uzunlamasına yarmak, infitâr yarılmak, futur ise çatlamak, bozulmak, bozukluk anlamlarına geldiği gibi yaratma, düzelme anlamına da gelir. Fatr, fuîûr, orucu bozmak; fıtrat: yaratmak, yani tek olan gaz kütlesini yarıp çeşitli cisimler haline getirmektir. Allah yaratıkları varlığa getirdi, demektir.

Fıtrat dîni Allah'ın yarattığı üzere kalan, çevrenin düşünceleriyle şartlanmayan saf aklın, sağduyunun benimseyeceği, insanın doğasına uygun tevhîd dinidir.

30- Yüzünü Allah'ı birleyici olarak doğruca dîne çevir: Allah'ın yaratma yasasına (uygun olan dîne) ki, insanları ona göre yaratmıştır. Allah'ın yaratması değiştirilemez. İşte doğru din budur. Fakat insanların çoğu bilmezler. 31-Yalnız O'na yönelin ve O'ndan korkun; namazı kılın ve (Allah'a) ortak koşanlardan olmayın. 32- (O ortak koşanlardan olmayın ki onlar) Dinlerini parçaladılar ve bölük bölük oldular. Her parti yalnız kendi yanındakiyle sevin(ip övün)mektedir. (Rum: 84/30-32)

 i\î": Rum 30'ncu âyette Peygamber(s.a.a.)e, yüzünü

dosdoğru Allah'a yöneltmesi, başka hiçbir uydurma tanrıya ve inanca sapmadan doğruca Allah'a tapması; Allah'ın, insan sağduyusunun benimsemesine uygun olarak koyduğu dinin yasalarına uyması emrediliyor. Allah'ın yaratışının değiştirilemeyeceği, tevhidin de değişmeyeceği, doğru dinin sadece Allah'a tapma olan tevhîd dini olduğu, fakat insanların çoğunun bunu bilmedikleri belirtiliyor.

Allah, insanları, kendisini tanıyıp O'na kulluk etme yeteneğinde yaratmıştır. Dış etkenlerden uzak olan insan aklı, düşününce kâinatın bir tek yaratıcısı olduğunu anlar. İslâm filozofu İbn Tufeyl, insandaki Allah'ı birleme ve O'na tapma isti'dâdını, Hayy ibn Yakzân adlı felsefî romanında dile getirmiştir

FÎL OLAYI

 Rahman ve Rahîm Allah'ın adıyla. 1- Rabbinin, Fîl sahiplerine ne yaptığını görmedin mi? 2- Onların tuzaklarını boşa çıkarmadı mı? 3- Üzerlerine sürü sürü kuşlar gönderdi: 4- Onlara çamurdan sertleşmiş taşlar atan (kuşlar). 5- Nihayet onları kurt yeniği ekin yaprağı gibi yaptı. (Fîl: 19/1-5)

Ebâbîl: Çoğunluğun kanısına göre tekili olmayan çoğul bir isimdir. Birbiri ardınca gelen topluluklar veya kalabalık topluluk anlamındadır. Bir söze göre de ebâbîl, büyük demet anlamındaki ibbâle'nin çoğuludur. Kuş sürüsü, birbirine sıkışmış demete benzetilmiştir. "J~jÛİ l^-lt": birbiri ardınca gelen küme küme kuşlar demektir.

Bu âyetlerde Allah'ın, Fîl sahiplerinin tuzaklarını boşa çıkardığı, onların üzerine taşlaşmış çamur atan kuş sürüleri gönderip onları, rüzgârın savurduğu, çiğnenmiş veya kurt yeniği, delik deşik olmuş ekin yaprakları gibi yere serdiği buyurulmaktadır.

Kur'ân-ı Kerîm'in kısaca işaret ettiği olay, İslâmdan önceki Arap tarihinde "Fîl Olayı" diye bilinirdi. Olayın özeti şudur:

Yahudî hahamların etkisiyle Himyer Kralı Zûnüvâs, Yahûdî dinine girmiş; Yemen Hıristiyanlarına baskı yapmağa başlamıştı. Hıristiyan Habeşjiler, Yemen Hıristiyanlannı Yahudilerin baskısından kurtarmak üzere Yemen'e saldırdılar ve Himyer ordusunu bozarak bölgeye egemen oldular. Bu kez de onlar Yahudilere baskı yapmağa başladılar. Yemen'deki kiliseler, Arapları da Hiristiyanlaştırmağa çalışıyorlardı. Fakat Araplar, onların çağrısını dinlemediler, geleneksel dinlerine, Hicaz'daki Ka'be'yi haccetme ibâdetine bağlı kaldılar. Habeş vâlîsi Ebrehe ibn el-Eşrem, San'â'da, yüksekliğinden dolayı el-Kulleys denilen bir kilise yaptırdı. Habeşlilerin, bu kiliseyi, halkı Ka'be'den buraya çevirmek amacıyla yaptıklarını bilen Kinâne Kabilesinden bir adam, geceleyin gelip kilisenin içine pisledi, pisliği de ma'bedin duvarlarına sürdü. Yahut bazı Kureyş gençleri, kilisede ateş yaktılar. Rüzgârın etkisiyle ateş sıçrayınca kilise yandı.

Taberî, İbn İshak'tan naklen olayı şöyle anlatıyor: "Ebrehe ibn el-Eşrem, San'â'da benzeri görülmemiş bir kilise yaptı. Yüksekliğinden ötürü buna el-Kulleys adını verdi. Habeş kralına da: 'Ben, benzeri görülmemiş bir kilise yaptım, Arap hacılarını Ka'be'den buraya çevirmeden bu işin ardını bırakmayacağım' dedi. Ebrehe'nin bu niyetini öğrenen Araplardan biri, gidip kilisenin içine etti, sonra dönüp yurduna geldi. Bu olayı duyan Ebrehe, çok kızdı ve Ka'be'yi yıkmağa yemin etti. Hıristiyanlığı yaymak şartıyla tac giydirip Mudar'a emîr yaptığı Muhammed ibn Huzâî'nin, Kinâne'de öldürülmesine daha çok canı sıkılan Ebrehe, ordusunu hazırlayıp Mahmûd adlı fili ile yola çıktı.

Ebrehe'nin, Ka'be'yi yıkmak üzere yürüdüğünü duyan Arap kabileleri, karşı koymak istedilerse de yenildiler, komutanları tutsak oldu. Yumuşak huylu olan Ebrehe, tutsak aldığı iki Arap komutanını öldürmedi, yanında hapsettirdi. Taife vardığında Tâifliler ona:

- Ey Kral, biz senin kullarınızız, buyruğuna karşı gelmeyiz, senin amacın bizim tapınağımız değildir (Lât'ı kasdediyorlar). Senin amacın, Mekke'deki Ev(Ka'be)'dir. Biz sana yol gösterecek birini gönderelim, dediler.

Ebrehe onlara dokunmadı. Tâifliler, Ebû Rigal'i Ebrehe'ye kılavuz verdiler. Ebrehe ordusunu Muğammis'e kadar getiren Ebû Rigal, orada öldü. Araplar onun kabrini taşladılar. İşte Muğammis'te taşlanan, Ebû Rigal'in kabridir.

Ebrehe, el-Esved ibn Maksûd adlı Habeşli bir adamı bir müfreze ile Mekke'ye gönderdi. Bu adam, gerek Kureyşin, gerek diğer Mekkelilerin mallarını Ebrehe'ye sevk etti. Bu arada Kureyşin başkanı olan Abdul-muttalib'in de ikiyüz devesini almışlardı.

Ebrehe, Himyerli Hunâta ile Mekke lideri Abdulmuttalib'e şu haberi yolladı: "Ben sizinle savaşmağa gelmedim, Ka'be'yi yıkmağa geldim. Siz bana engel olmağa kalkmazsanız canlarınıza dokunulmayacaktır." Abdul-muttalib: "Vallahi biz onunla savaşmak istemiyoruz. Zaten savaşacak gücümüz de yoktur. Bu, Allah'ın ve O'nun dostu İbrahim'in evidir. Eğer O, bunun yıkılmasına engel olursa, Ev ve Harem kendisinindir. Ama bırakırsa biz onu savunacak güçte değiliz." dedi. Ve develerini istemek üzere Ebrehe'ye geldi. İzin alıp huzuruna girdi. Ebrehe, Abdulmuttalib'e saygı gösterdi, dileğini sordu. Abdulmuttalib develerini isteyince, tercüman vasıtasiyle şöyle dedi:

- Seni gördüğüm zaman beğenmiştim. Fakat sen konuşunca değerini düşürdün. Ben, senin atalarının dini (ma'bedi) olan Beyt'i yıkmağa gelmiş iken sen onu bırakıp develerini mi istiyorsun?

Abdulmuttalib:

- Ben develerin sahibiyim. Ka'be'nin de onu koruyacak sahibi vardır, dedi.

Develeri kendisine verilen Abdulmuttalib, Mekkelilere, Mekke'den çıkıp, dağlara, vadilere çekilmelerini emretti. Ve Mekkeliler dağlara çekildiler.

Ertesi sabah Ebrehe, Ka'be'yi yıkmak üzere adamlarını harekete geçirdi. Mahmûd adlı fili kaldırdı. Fil Mekke'ye doğru hareket ettirilmek istenince çöktü, Yemen'e veya Şam'a doğru çevirdiklerinde koşmağa başladı. Mekke'ye çevirdiklerinde çöktü. Allah da el-Hatâtîf (*j--ie>LkjM:

Uzun kanatlı, kısa bacaklı, kara kuşlar) misali kuşlar gönderdi. Her kuş bir gagasında, birer de ayaklarında olmak üzere mercimek ve nohut büyüklüğünde üç taş atıyordu. Kuşların attığı taşların değdiği herkes ölüyordu. Ancak bu taşlar herkese değmedi. Askerler dağılıp geldikleri yollara döndüler, yollarda düşüp ölüyorlardı. Ebrehe'nin de etleri parmak parmak döküldü, San'â'ya geldiklerinde kuş kadar kalmış olan Ebrehe öldü.

İşte Arap toprağında kızamık ve çiçek hastalığı, ilk defa o yıl görüldü."

FÎL SÛRESİ

Fîl olayından söz ettiği için bu adı almış olan sûre, Mekke'de, Kâfirûn Sûresinden sonra inmiştir. Resmî sıralamada 105'nci, iniş sırasına göre 19'ncu sûre olup 5 âyeti içermektedir.

FİDYE

Ve fidye olarak ona büyük bir kurbanlık verdik. (Sâffât: 56/107)'

Fidye: bir belâdan, bir yükümlülükten kurtulmak veya bir hatâyı telâfi etmek için verilen mal, para veya yapılan bir ibâdettir. Bu âyette,

Hz. İbrahim'in, Allah için kurban etmek istediği oğlu yerine, Allah'ın buyruğu ile bir koç kurban ederek çocuğun kurban edilmekten kurtarıldığı anlatılmaktadır.

Ahirette suçlunun, fidye ile veya iltimasla kurtarılması mümkün değildir. Allah'ın bağışlaması dışında herkes hak ettiği cezayı mutlaka çekecektir:

 (O zaman) Kendisine zulmeden her kişi, yeryüzünde ne varsa hepsi kendisinin olsaydı, (azaptan kurtulmak için) onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman, içlerinde pişmanlık duyarlar, aralarında adaletle hükmedilir, asla haksızlığa uğratılmazlar. (Yûnus: 51/54)

 Eğer yeryüzünde bulunanları tümü, ve onun bir misli daha zulmedenlerin olsaydı, Kıyamet günü o kötü azaptan (kurtulmak için) onu mutlaka fidye verirlerdi. (Çünkü) Hiç hesabetmedikleri şeyler, Allah'tan karşılarına çıkmıştır. (Zümer: 59/47)

 11- Birbirlerine gösterilirler (fakat herkes kendi kaygısına düştüğünden başkasıyla ilgilenemez)  Suçlu ister ki o günün azabından kurtulmak için fidye versin: Oğullarını, 12- Eşini ve kardeşini, 13- Kendisini barındıran, içinde yetiştiği tüm ailesini , 14- Ve yeryüzünde bulunanların hepsini (versin) de tek kendisini kurtarsın! (Ma'âric: 79/11-14) âyetlerinde de suçlunun, âhiret azabından kurtulmak için oğullarını, eşini, kardeşini, barındığı aşiretini ve yeryüzündeki insanların hepsini fidye vermek isteyeceği, ama fidye ile azaptan kurtulmanın mümkün olmayacağı vurgulanmaktadır.

 Rablerinin buyruğuna uyanlara, en güzel karşılık vardır. Ona uymayanlar ise, yeryüzünde bulunan herşey ve bunun bir misli daha kendilerinin olsa, (azaptan kurtulmak için) onu fidye verirlerdi. Onların hesabı çok kötüdür. Varacakları yer de cehennemdir, ne kötü bir yataktır o! (Ra'd: 87/18)

 İnkar edip kâfir olarak ölenler,dünya dolusu altın fidye vermiş olsa dahi hiç birinden kabul edilmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır ve onların hiçbir yardımcıları yoktur! (Âl-i İmrân: 94/91)

 İnkar edenler varya, eğer yeryüzünde olanların hepsi ve onun bir katı daha kendilerinin olsa da, Kıyamet gününün azabından kurtulmak için (bunları) fidye verseler, kendilerinden kabul edilmez. Onlar için acı bir azâb vardır! (Mâide: 110/36) âyetlerinde ise âhirette suçlunun, yeryüzünde bulunan herşey ve bir katı daha kendisinin olsa da azaptan kurtulmak için bunları fidye vermeğe kalksa, fidyenin kabul edilmeyeceği ve kendisini asla azaptan kurtaramayacağı belirtilmektedir.

Bugün artık ne sizden, ne de inkâr edenlerden fidye alınır, varacağınız yer ateştir. Sizin lâyığınız odur. Ne kötü gidilecek yerdir orası! (Hadîd:112/15)

Bu âyette de âhirette ne münafıklardan, ne de inançsızlardan asla fidyenin kabul edilmeyeceği, suçluların hak ettikleri cezayı mutlaka çekecekleri vurgulanmaktadır.

FİRAVUN

 15- (£y insanlar,) Doğrusu, biz size,(yaptıklarınız hakkında) üzerinize jâhidlik edecek bir elçi gönderdik. Nasıl ki Firavun'a da bir elçi göndermiştik. 16- Firavun, elçiye karşı geldi. Biz de onu ağır bir yakalayışla yakaladık. (Müzzemmil: 3/15-16)

Bu âyetlerde Hz. Muhammed'in, kavmine elçi olarak gönderdildiği; Allah'ın gönderdiği elçiye karşı çıkan Firavun nasıl cezalandırılmış ise Hz. Muhammed'e karşı çıkanların da bir gün öyle cezalandırılacakları anlatılmaktadır.

 6- Görmedin mi Rabbin ne yaptı, Âd'a? 7- Sütûnlu İrem'e? 8- Ki ülkeler arasında onun eşi yaratılmamıştı. 9- Vâdî(l-Kurâ)da kayaları oya(rak evler yapa)n Semûd'a,  10-Ve kazıklar sahibi (Piramitler yaptıran) Firavun'a? 11- Bunlar ülkelerde azmışlardı, 12- Oralarda çok kötülük etmişlerdi. 13- Bu yüzden Rabbin onların üzerine azâb kırbacını çarptı.

(Fecr: 10/6-14)

 Onlardan önce Nûh kavmi, Âd (kavmi) ve kazıklar sahibi Firavun da yalanlamıştı.(Sâd: 38/12)

Bu âyetlerde de Allah'ın, yeryüzünde bozgunculuk yapan azgın kavimleri azâb kırbacıyla cezalandırdığı vurgulanmaktadır. Bu cezalandırılanlar arasında kazıklar sahibi Firavun da anılmaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'de Firavun, iki kez kazıklı (zû'l-evtâd )

FİRDEVS

inanıp iyi işler yapanlara gelince onların konağı fırdevs cennetleridir. (Kehf: 69/107)

10-İşte varis olacaklar onlardır. 11- Onlar (en yüksek cennet olan) Firdevs'e vâris olacaklar, orada ebedî kalacaklardır. (Mü'minun: 74/10-11) âyetlerinde inanıp sâlih amel (yararlı iş, güzel ibâdet) yapanların, firdevs cennetlerine girecekleri, orada sürekli kalacakları belirtilmektedir.

Firdevs: her türlü meyvayı içeren bahçe, üzüm bağlarının çok olduğu yer, verimli vâdî anlamlarına gelir. Âhiret bahçelerinden birinin adıdır.

Çoğulu  (farâdîs)dir. Bu kelimenin, Latince olup Arapçalaştığı anlaşılmaktadır. Çünkü Latinceden doğan Avrupa dillerinde, meselâ İngilizcede paradise, Fransızcada paradis cennet demektir. Müfessirler, bu kelimenin Habeşçe, yahut Rumca veya Farsçadan Arapçaya geçtiğini söylüyorlar. Mücâhid^rdevs'in Rumca bahçe anlamına geldiğini; Süddî

de bu kelimenin Nabatçada üzüm bağı anlamına geldiğini, aslının olduğunu söylemiştir. Ka'b iseyînievs'in, Süryanîcede üzüm bağı anlamına geldiğini; İkrime ise bu kelimenin Habeşçede bahçe anlamına geldiğini söylemişlerdir. Kaffâl'e göre firdevs sarmaş dolaş ağaçların bulunduğu bahçedir. Müberrid'e göre de girift ağaçların bulunduğu, ancak üzüm teveklerinin çoğunlukta olduğu bahçedir. Bu kelime Ümeyye ibn Ebî's-Salt'ın bir şi'rinde de geçer:

İşte evleri orada açıkça görünmektedir. Evlerinde firdevsler (bahçeler, üzüm bağları), sonra soğan ve sarmısak evlekleri var

FİTNE

İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra (yaptıklarına) tevbe etmeyenler (yok mu), onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır. (Bürûc: 27/10) 

 Sonra Rabbin, şanların, şu işkenceye uğratıldıktan sonra göç eden, sonra savaşan ve sabredenlerin yanındadır. Elbette (bütün) bun(lar)dan sonra Rabb'in, bağışlayan esirgeyendir. (Nahl: 70/110)

Bu âyetlerde, inanan erkek ve kadınlara işkence edip sonra bu yaptıklarından dönmeyen, tevbe etmeyenlerin, cehennemde yangın azabına uğrayacakları, fakat fitneye uğradıktan sonra hicret edip cihadeden ve güçlüklere dayananların, Allah tarafından bağışlanacakları belirtilmektedir.

Fitne:fetn kökünden gelir. Fetn  hâlisini bozuğundan ayırmak için altunu ateşe sokmak(eritmek)tir. İnsanı ateşe sokmak için de kullanılır.

  O gün onlar ateş üzerinde yakılırlar. Kendilerine: 'Fitnenizi (fesadınızın cezasını) tadın! Acele isteyip durduğunuz şey budur işte!' denilir" (Zâriyaf. 67/13-14)

Fitne: sınav, belâ, musibet, azâb, işkence anlamlarında kullanılır. "üjJJ iitliij" (Tâhâ: 45/40) âyetinde "Biz seni denedik" demektir. Fitne, çoğunlukla sınav anlamında kullanılır: Müddessir: 4/31, Kamer 37/27, Furkan: 42/20, İsrâ: 50/60, Yûnus: 51/85, Sâffât: 56/63, Zümer: 59/49, Enbiyâ: 73/35, 111, Hac: 88/53, Bakara: 92/102, Teğâbün: 107/15, Mümtehine: 111/5'nci âyetlerde fitne, sınav, deneme anlamında kullanılmıştır.

Azaba sebebolan şeylere de fitne denilir: " l/ki.* i^Lül ^ "İ\: İyi bilin ki fitnenin içine düştüler." (Tevbe: 113/49)

 Firavundun ve adamlarının, kendilerine kötülük yapmasından korktukları için, kavminin içinde Musa'ya, yalnız

 genç bir kuşaktan başkası inanmadı. Çünkü Firavun, yeryüzünde çok ululanan ve çok aşırı gidenlerden idi. (Yûnus: 51/83) âyetinde fitne baskı, işkence anlamındadır.

İşkence etmek, insanın dayanıklılığını, zor karşısında dininden dönüp dönmeyeceğini sınamak olur. Ancak birinci âyette fitnenin, yakmak anlamında olduğu ileri sürül-mektedir.    Bir şeyi yaktım.

  Dirhem ve dînârı eriterek halislik derecesini denedim"

demektir. Buna göre âyette inanan erkek ve kadınları yakarak işkence ile öldürenlere, eylemlerine uygun olarak yangın azabı olduğu, onların da cehennemde yakılacakları belirtilmektedir.

Fakat fitne kelimesi, asıl genel sınama ve işkence anlamında kullanılırsa bu âyette hem Yemen'deki Zûnüvâs emrinde bulunan zâlimlerin, o zamanki mü'minlere işkencelerine; hem de Kureyş zorbalarının, mü'minlere işkencelerine işaret edilmiş olur. Yemenliler, Hıristiyanları yakarak belâ ve sınava sokmuşlardı, dinleri yüzünden o masumlara işkence etmişlerdi. Kureyşliler de Allah'ın birliğine ve İslama inanan zayıf, korumasız mü'minlere işkence etmişler, hattâ onlardan bazılarını öldürmüşlerdi. Âyette tevbe etmeyenler kaydıyla bu işleri yapanlar, yaptıkları kötülüklerden vazgeçmeğe teşvik edilmekte, onlara tevbe ettikleri takdirde günâhlarının bağışlanacağı anlatılmaktadır. Böylece âyetin amacının, Kureyş zâlimlerini uyarmak olduğu anlaşılmaktadır. Zira ölüp gitmiş, tarihe karışmış insanların artık tevbe etme fırsatları kalmamıştır. Tevbe, yaşayan insanlar içindir.

İlk sûrelerden olan Bürûc Sûresinde işkence edenlerin şiddetle kınanması, Mekke'de, daha İslâmın ilk dönemlerinden itibaren inananlara; özellikle korumasız, fakir, köle insanlara çok işkence edildiğini gösterir ki bunun ayrıntıları Siyer kitaplarında vardır. Birinci derecede eziyet edilenler zayıf müslümanlardı ama önemli Kureyş ailelerine mensup müslümanlar da işkenceden tamamen uzak değillerdi. Müşrikler, ilk müslümanları çırıl çıplak soyarak ateş gibi kumların üstüne yatırır, üzerlerine koca taşlar koyup uzun süre onları kavurucu Güneşin altında bekletirlerdi. Gençleri, köleleri şiddetle döverlerdi. Ammâr'ın babası Yâsir, annesi Sümeyye, Kureyşin ağır işkencesiyle şehîd olmuşlardı. Bilâl-i Habeşî de göbeğine taş konup Güneşin altında bekletilen kölelerdendi.

İşte Bürûc: 27/10'ncu, Nahl: 70/110'ncu âyetlerde imanları uğrunda çok işkence gören ilk müslümanlann durumlarına ve bu işkencelere dayanıp imanlarını koruduklarına işaret edilmektedir. Zaten Bürûc Sûresinin baş tarafında Yemenli zorbaların acımasızca işkencelerinin anlatılması, müslümanlara işkence eden Kureyş zorbalarına ibret ve onların işkencesine uğrayan müslümanlara da, inançları uğrunda sabır ve tahammül için moral vermek amacını taşımaktadır.

"İnandıktan sonra Allah'ı inkâr eden, - kalbi imanla yatışmış olduğu halde inkâra zorlanan değil -fakat küfürle göğsü ferahlık duyan kimselere Allah'tan bir gazab iner ve onlar için büyük bir azâb vardır.", "Sonra Rabbin, şunların, şu işkenceye uğratıldıktan sonra göç eden, sonra savaşan ve sabredenlerin yanındadır. Elbette (bütün) bun(lar)dan sonra Rabb'in bağışlayan, esirgeyendir."

FUHUŞ

Fuhuş, fahşâ ve fahişe: çok çirkin iş ve söz demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de fâ'nin zammiyle fuhş geçmez. Fâ'nin fethiyle fahşâ 7 âyette geçmektedir: A'râf: 39/28, Yûsuf: 53/24, Nahl: 70/90, Ankebût: 85/45, Bakara- 92/169,268, Nûr: 102/21.

Fahişe şeklinde 13 âyette geçer: A'râf: 39/28, 80, Nemi: 48/54, İsra: 50/32, Ankebût: 85/28, Âl-i İmrân: 94/135, Ahzâb: 97/30, Nisa: 98/15,19,22,25,Talak: 100/1, Nûr 102/19

Fahişenin çoğulu fevâhiş şeklinde 4 yerde geçer: Necm: 23/32, A'râf: 39/33, En'âm: 55/151, Şûra: 62/37. Şimdi iniş sırasına göre bunları gözdenr geçirelim:

 O(güzel davrana)nlar ki günâhın büyüklerinden ve fâhişe(çirkin iş)lerden kaçınırlar, yalnız bazı küçük hatâlar işleyebilirler. Şüphesiz Rabb'inin affı geniştir (O kendisine yönelen kulunu affeder). O sizi daha iyi-bilir: Gerek arzdan (yerden) inşâ ettiği, gerek annelerinizin karınlarında bulunduğunuz zaman biçim verdiği sırada (sizin her halinizi bilmiştir), artık kendinizi övüp yüceltmeyin. Çünkü O, korunanı daha iyi bilir. (Necm: 23/32)

 Onlar büyük günâhlardan ve fâhişe(çirkin iş)lerden kaçınırlar; kızdıkları zaman onlar, affederler. (Şûra: 62/37)

Birinci âyette günâhtan vefevâhişten kaçınan, sadece kendilerinden bazı küçük hatâlar, yanılgılar çıkan kimseleri Allah'ın, geniş hoşgörü ve bağışlaması uyarınca affedeceği; Allah'ın, insanların her halini bildiği; O'na karşı övünmenin, kendini yüceltip temize çıkarmanın yeri olmadığı vurgulanmaktadır. İkinci âyette de inançları uyarınca büyük günâhlardan ve/d/»$e(edepsizlik)lerden kaçınan, kızdıkları zaman bağışlayan inançlı insanlar övülmektedir.

 Fevâhiş  fâhişe'nin çoğuludur. Fahişe, kötülüğü gayet açık olan hareket ve davranış, aşırı derecede edepsizliktir ki genellikle yasal olmayan cinsel ilişkiler ve özellikle zina hakkında kullanılır. Zinaya fuhş \efâhişe denilir. Âyette kebâir vzfevâhiş'ten kaçınanlar övülmektedir. Kebâir ve fevâhiş hakkında çeşitli görüşler vardır: "Kebâir, fâ'ili açıkça cehennem ile tehdîdedilen,/evâ/z/£ ise dünyâda cezası bulunan fiillerdir" diyenler olduğu gibi, "Kebâir, helâl sayanın kâfir kabul edileceği, yahut sahibinin tevbesiz affedilmeyeceği fiildir" diyenler de vardır. Râzîye göre: "Kebâir, miktarı çok olan büyük günâh, fevâhiş ise çirkinliği açık olan günâhtır. Kebîre miktar, fahişe keyfiyet bildiren birer sıfat olmaktadır. Her günâh, esasında Allah'a karşı büyük cür'ettir. Ancak yüce Allah, kullarının yanılma, unutma ile yaptıkları hatâları bağışlamıştır. Bunlar kulların çoğunda vukubulduğu veya çok vukubulduğu için saygısızlık ifade etmez..."

FURKAN

  Âlemlere uyarıcı olması için kulunafurkanı (hakkı batıldan ayırma ölçütünü) indiren pek kutludur! (Furkan:42/1)

Bu âyette insanları uyarması için Furkan'ı, kulu Muhammed'e indiren Allah'ın sânının yüceliği vurgulanıyor.  Kelime olarak Furkan: fark kökünden yapılmış bir isimdir.  a. yakın bir anlam taşır. Faik: yarmak, infilak etmek, patlamak; fark ayırmak demektir. Furkan ise fark'tan daha belîğ ve özel bir anlam taşır. Fark: genel olarak ayırmak demek ıkenfurkan: hak ile bâtılı birbirinden ayıran şeydir.  

  hak ile bâtılın birbirinden ayrılacağı gündür,  

  Ey inananlar, Allah'tan korkarsanız, O size, bir furkan verir, kötülüklerinizi örter ve sizi bağışlar. Allah büyük lütuf sahibidir.(Enfal: 93/29) âyetinde inanıp korunan kullara, Allah'ın bir furkan, yani hak ile bâtılı birbirinden ayırdeden bir nûr, bir sezgi vereceği belirtilmektedir.

Furkan, hakkı bâtıldan ayıran, yahut âyetleri ayrı, ayrı bölümler halinde indirilmiş bulunan Kur'ân'ın sıfatı olduğu gibi, Kur'ân'dan önceki İlâhî kitapların da sıfatıdır. Onu bir Kur'ân olarak ayrı ayrı açıkladık ki onu insanlara dura, dura, ara vererek okuyasın ve onu parça parça indirdik." (İsrâ: 50/106) âyeti ikinci anlamı güçlendirmektedir. Kanâatimize göre bu âyetteki ayırmak kökünden birinci çoğul şahıs (aüij__s) fi'li, ayrı ayrı, bir bir açıkladık,

demektir. Bu kullanımdan furkan kelimesinin, ayrıntı ile açıklanmış olan Kur'ân'ın sıfatı olduğu anlaşılır.

 Yola gelesiniz diye Musa'ya Kitabı ve Furkanı vermiştik. (Bakara: 92/53)

  Andolsun biz Musa'ya ve Harun'a Furkan ve korunanlar için bir ışık ve Zikir (şan, şeref ve uyan olan bir Kitap) verdik. (Enbiyâ: 73/48) âyetleri, Musa'ya ve Harun'a da Furkan verilmiş olduğunu belirtmektedir. Onlara verilen furkan da, onlara verilen vahyin içeriğidir. Bu âyetlerden anlaşılıyor ki furkan, İlâhî Kitapların içerdiği hikmet, açık açık anlatılan gerçek bilgidir.

 Ramazan ayı ki insanlara yol gösterici, hidâyeti ve furkanı (doğruyu ve yanlışı ayırdadip) açıklayıcı olarak Kur'ân o ayda indirilmiştir. (Bakara: 92/185)

 Eğer Allah'a ve Furkan (hak ile batılın ayrılma) gününde, o iki topluluğun karşılaştığı (Bedir) gün(ün)de kulumuz(Muhammed)e indir-diğimiz(âyetler)e inanmışsanız ... (Enfal: 93/41) âyetinde hak ile bâtılın birbirinden ayrılıp belli olduğu günde yani Bedir gününde Hz. Muhammed'e indirilen vahiyden söz edilmektedir. İndirilen vahiylerin taşıdığı gerçek bilgiler, işte furkan onlardır.

 Sana Kitâb'ı gerçek ile ve kendinden öncekinim doğrulayıcı olarak indirdi, Tevrat ve İncil'i de indirmişti: Daha önce insanlara yol gösterici olarak. Furkan'ı da indirdi. (Al-i İmrân: 94/3-4)

Müfessirlere göre, dördüncü âyette Tevrat ve İncil'den sonra indirildiği bildirilen el-Furkan, Kur'ân'ın bir sıfatı olabilir. 3'ncü âyette indirildiği bildirilen Kitap, Hz. Muhammed'e indirilen Kur'ân'dır, dördüncü âyette de Kur'ân, Furkan sıfatı ile anılmaktadır. Biz bu kanıda değiliz. Bize göre 3'ncü âyette anılan Kitâb, yalnız Hz. Muhammed'e indirilen değil, Musa'ya ve İsa'ya da kendi dillerinde verilen Tanrı Kitabının aslıdır. Bütün bu İlâhî Kitapların sıfatım/bandır. İşte furkan niteliğini taşıyan o İlâhî Kitabın içerdiği gerçek bilgiler, Hz. Muhammed'e de kendi diliyle indirilmiştir. İşte Musa'ya verilen Tevrât(Tannsal yasay)ı, İsa'ya verilen İncîl(Tanrısal müjdey)i indiren Allah, onların içeriği olan F«r/can(gerçek bilgiy)i Hz. Muhammed'e vahyetmiştir.

FURKAN SÛRESİ

Adını birinci âyetinde geçen el-Funrkan kelimesinden almış olan Sûre, Mekke döneminin ortalarında ve Yâsîn Sûresinin ardından inmiştir. 77 âyeti içeren Furkan Sûresinde inanmayanların Peygamber'e karşı olumsuz söz ve davranışları anlatılır. Allah'ın kudretine ve birliğine ilişkin göksel ve yersel kanıtlar verilir, geçmiş uluslardan ibret alınacak söz ve olaylara işaret edilir. Sonunda da Allah'ın hâlis kullarının vasıfları anlatılır, Allah'ın yasaklarını çiğneyenlerin uğrayacağı âhiret cezasına dikkat çekilir ve insanın yaratılışının temel amacının Allah'ı tanıyıp O'na kulluk etmek olduğu; Allah'a ibâdet ve du'â etmeyenin bir değeri olmadığı vurgusuyla sûre bitilirir.

68-70'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilir. Fakat bu âyetlerin konu ile yakın ilişkisinden ve Mekke devri üslûbunu taşımasından dolayı Muhammed İzzet Derveze, bu rivayeti kuşkulu görmektedir

FUSSİLET SÛRESİ

Hâmîmler grupunun ikincisi olan bu sûre, adını Kur'ân âyetlerinin açık açık izah edildiğini anlatan ikinci âyetinden alır. Allah'ın, yeryüzü ürünlerini dört günde yarattığını söyleyen onuncu âyetinden dolayı "Akvât Sûresi"; Allah'ın, en yakın göğü lâmbalarla yani yıldızlarla süslediğini bildiren onikinci âyetinden dolayı "Mesâbîh Sûresi"; Aya, Güneşe değil, bunları yaratan Ali ah'a secde etmeyi emreden otuzyedinci âyetinden dolayı Secde Sûresi adlarını da taşıyan bu sûrede Kur'ân-ı Kerîm'in Allah tarafından indirildiğine dikkat çekildikten sonra Allah'ın birliğine inanmayan kâfirlerin davranışları kınanır. Bu konuda çeşitli kanıtlar verilir, Kıyamette kâfirlerin ve mü'minlerin sonuçlarına işaret edilir.

Mekke'de inen sûrelerin orta grupundan olup Mü'min(Ğâfir) Sûresinden sonra inmiştir. Resmî sıralamaya göre 41 'nci, iniş sırasına göre 61 'nci sûredir. Bölümlerinin birbirine bağlılığından dolayı bütün âyetlerinin bir defada veya ardı ardına indiği söylenebilir. 54 âyettir

FÜTÜVVET

Onları (putlarımızı) diline dolayan bir fetâ (genç) işittik, kendisine İbrahim deniliyormuş." dediler. (Enbiya: 73/60)

Fütüvvefc Fetâ, genç, yiğit, delikanlı; fütüvvet, gençlik, erlik demektir. Fetâ'nın çoğulu, fityân ve fitye'dır. Eski Arap, fetâ terimiyle zihninde yaşattığı asil ve tam manasıyla ideal insanı ifade ederdi. Fetânın konukseverliği ve eli açıklığı, sonuna, yani kendisinin hiçbir şeyi kalmayıncaya ve tamamen fakir düşünceye kadar sürer. Mücâdelede de fetâ, arkadaşları uğruna canını feda eder. işte konukseverliğin, yiğitliğin ve özverinin en yüksek mertebesint fütüvvet denmiştir. Eski Arapçada bu anlamı veren fütüvvet kelimesi, tasvvufun da özel bir terimi olmuştur. Fütüvveti kendilerine şiar edinen bir topluluğun, daha hicretin ikinci yüzyılında varlığını biliyoruz. Halife Nasır Lidînillâh, bu topluluğu kendine bağlamış ve buna âit şalvarı giyerekseyyidu'l-fityân olmuştur.

Fütüvvetin fedâkârlık veîsâr gibi düşünceleri, geniş ölçüde Neysâbur tasavvuf okuluna sirayet etmiş ve orada tasavvufî bir nitelik.kazanmış, bu suretle fütüvvet, evvelce sosyal hayatta bir ideal iken ruhanî hayat bakımından da bir ideal olmuştur.

Sûfîlere göre fütüvvet, peygamberlerin ahlâkıdır. Fütüvvet konusunda ilk eseri yazan Ebû Abdi'r-Rahmân es-Sülemî'ye göre Âdem'den, son Pfc^aTffofcî \Yl. Muhammet .a .n .yt tadat V\e,\ p^aamtev, fütüvvet ahlâkının temsilcileridir.

"Fütüvvet da'vetine ilk koşanların, mürüvvet ahlâk ve şerefini koruyanların ilki, (yeryüzü anlamındaki) edîm'den gelen Âdem'dir ki ismi irade mahallinde sabit, cismi haşmet evinde sakin, nurlarla ve ma'sumlukla desteklenmiş, keramet tâciyle taçlanmış, selâmet evine girmiştir. Fütüvveti Kabil kovunca Habil onu kabul etti, Şit onun hakkını yerine getirdi, onu her türlü çirkin şeylerden korudu, İdris de onunla yüksek mekâna çıkartıldı, İblis'in tuzağından kurtarıldı. Fütüvvet sevgisiyle Nûh, çok inledi ve üzerinde fütüvvetin nuru parladı. Âd onunla isimlendirildi, kibre dönmedi. Fütüvvet ile Hûd, ahidlere güzel vefa gösterdi, fütüvvetle Salih, kötülüklerden kurtuldu, İbrahim Halil fütüvvetle nâm alıp putların ve heykellerin başlarını kırdı, fütüvvetle İsmail yüce Padişah'ın emrine kurban oldu, fütüvvetle Lût inişi olmayan yüce makama çıktı, fütüvvetle İshak da buluşma gününe kadar (ibâdetle) kaim oldu, Ya'kub (fütüvvet) sebeplerine yapıştı, fütüvvetle Eyyub'un hastalığı açıldı. Fütüvvetle doğru Yûsuf, yolların en güzelinde yürüdü, onunla her zaman başarıya ulaştı. Zülkifl, fütüvvetin yüce rütbesine uyup güzel, hoşnudedici işlerini yaptı. Şu'ayb onun (yarış alanındaki) kamışlarını kaparak (erlikte birincilik) aldı, her şüpheden ve kusurdan uzak kaldı. Mûsâ fütüvvet kaftanını giyip çalımlandı, Hârûn ona uyup güzel söz söyledi. Ashâb-ı Kehf ve Rakîm onunla şereflendi, kurtuldu ve nimet evine erdi; Davud'un kalbi onunla hayat buldu; fütüvvet yüzünden kendisine rükû ve sücud tatlı geldi. Fütüvveti Dâvud'dan Süleyman aldı, insanlar ve cinler fütüvvet sayesinde Süleyman'ın emrine verildi. Fütüvvet şartları kendisine sahih yapılan Yûnus, fütüvvetin gereklerine uydu. Zekeriyya fütüvvetle safa yurduna erdi. Yahya fütüvvete sadık olup tasadan kurtuldu, zor şartlarda fütüvvete sarıldı da üzüntüye ve ızdıraba düşmedi. As'as İsa onunla açık bir nur alıp parladı, Ruh ve Mesîh onunla unvan aldı. Fütüvvetle Muhammed(s.a.v.)'e açık fetih verildi, iki kardeş (Ebubekir-Ömer)'i ve amcası oğlu Alî'yi fütüvvet emîni yaptı."

 Allah'ın rahmeti sebebiyledir ki, sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılır, giderlerdi. Öyleyse onlar(ın kusurlarından geç, onlar için mağfiret dile. İşini onlara danış, karar verince de Allah'a dayan; çünkü Allah kendine dayanıp güvenenleri sever. (Âl-i İmrân: 94/159)

94/159'ncu âyette geçen   infaddû"fi’li,fadd   üçlü kökünün, infı'âl babından üçüncü şahıs geçmiş zaman kipidir, jai (fadd) bir şeyi kırmak, parçalamak; infidâd  dağılmaktır.

Âyet, Hz. Peygamber(s.a.v.)in yüksek ahlâkını, onun kaba davranışlardan uzak bulunduğunu, her zaman merhametli, şefkatli, kibar, yumuşak huylu olduğunu anlatmaktadır. Bu yüksek ahlâk, onun peygamberliğinin gereği, liderliğinin sırrıdır. Eğer kendisine kaba davrananlara, kusur işleyenlere karşı o da kaba davransaydı, çevresinden dağılıp giderlerdi. Onun belirgin niteliklerinden biri de yumuşak huylu, yufka yürekli oluşudur. Ahmed ibn Hanbel'in rivayet ettiği bir hadîse göre Peygamberimiz, Ebu Ümâme el-Bâhilînin elinden tutmuş: "Ey Ebu Ümâme, benim kalbimin şefkat duyduğu kimse, müzminlerdendir."

FAZÎLET

Andolsun biz, Âdem oğullarına çok ikram ettik: onları karada ve denizde (hayvanlar ve taşıtlar üzerinde) taşıdık. Onları güzel azıklarla besledik ve onları yarattıklarımızın bir çoğundan üstün kıldık. (İsrâ: 50/70)

50/70'nci âyette Allah'ın, Âdem oğullarına çok ikramda bulunduğu, onları karada ve denizde vasıtalara bindirip taşıdığı, birçok nimetle beslediği ve yaratıklarının birçoğundan üstün yaptığı hatırlatılıyor.

Fadl: fazlalık, üstünlük demektir. İki kısma ayrılır: İyilik ve hilim gibi iyi fadl, olması gerektiğinden fazla gazab gibi kötü fadl. Fakat fadl kötü sıfatların veya şeylerin fazlalığından çok, iyi şeylerin ve sıfatların fazlalığında, eskiden fazilet, şimdi erdem dediğimiz güzel huy ve ayrıcalıkta kullanılır.

Bir şeyin, ötekinden fazlalığı anlamında fadl üç çeşide ayrılır. Cins bakımından fadl (fazlalık, üstünlük): Hayvanların, bitkilere üstünlüğü gibi.

Nevi' (tür) bakımından fadl: İnsanın diğer hayvanlara üstünlüğü gibi. Başlığa yazdığımız İsrâ: 50/70'nci âyette nevi' üstünlüğü anlatılmaktadır.

Zât bakımından fazilet: Bir insanın diğerine üstünlüğü gibi.

Cins ve nevi üstünlüğü, temelde (cevherî) üstünlüktür, hiç değişmez. Eksik olan, olgunluk kazanarak ötekiyle eşit olamaz. Meselâ at ile eşek olgunlaşıp insanlara eşit olamaz. Ama zât üstünlüğü değişebilir. Biri olgunlaşıp ötekine eşit olabilir, hattâ onu geçebilir.

 Biz gece ve gündüzü, (kudretimizi gösteren) iki âyet yaptık. Gece âyetini sildik, gündüz âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem Rabbinizin lütfunu arayasınız ve hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz her şeyi açık açık anlattık. (İsrâ: 50/12)

50/12'nci âyet, Allah'ın, gece ve gündüz için birer âyet yarattığını; gecenin âyetini silip kararttığını; insanların, Allah'ın nîmet ve keremini aramaları ve yılların sayısını ve hesabı bilmeleri için gündüzün âyetini aydınlık yaptığını ve her şeyi açık açık izah ettiğini bildirmektedir.

Allah, rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı. (Rızıkça) Üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara kendi azıklarını verip de hepsi rızıkta eşit olmuyorlar. Allah'ın ni'metini mi inkâr ediyorlar? (Nah\: 70/71)

70/71 'nci âyette kimine dar, kimine bol rızık verenin Allah olduğu; kendilerine bol rızık verilenlerin, fazla mallarını kölelerine verip onlarla eşit olmayı istemedikleri belirtiliyor. Yani kendileri fazla mallarını kölelerine, hizmetçilerine verip onlarla eşit olmayı istemezlerken, Allah'ın kullarını ve yaratıklarını nasıl Allah ile eşit tutarlar? Rûm Sûresi'nin 28'nci âyeti de aynı mânâyı ifade etmektedir: "Size kendinizden bir misal verdi: Size verdiğimiz rızıklarda, sizin ellerinizin altında bulunanlardan, sizinle eşit derecede, birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekindiğiniz ortaklar var mı?" Siz, kendi kölelerinizi, hizmetçilerinizi eşit yapmıyorsunuz da, Allah'ın kullarını nasıl O'na ortak ve eşit yapıyorsunuz?

Allah'a ortak koşmanın tutarsızlığı anlatılan bu âyetlerde bize göre daha önemli bir mânâ vardır. Âyetler, zenginlerin, fazla mallarını yoksullara verip onları kendilerine eşit yapmalarını öğütler bir nitelik taşımaktadır.

71'nci âyetin "

(Rızıkça) üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara kendi rızıklarını verip de hepsi rızıkta eşit olmuyorlar." ifadesinde, fazla mallarını yoksullara verip eşitlik sağlamayanlara bir dokundurma sezilmektedir. Yani ihtiyaçtan fazla mallarını yoksullara verip eşitlik sağlamaları gerekirken böyle yapıp yoksullarla eşit olmak istemiyorlar, demektir.

Âyetin bu cümlesine şöyle bir mânâ da verilmiştir: Rızıkları fazla olanlar, kendi rızıklarını köle ve cariyelerine verip onları beslemezler. Hem kendilerinin, hem de köle ve cariyelerinin rızıklarını veren Allah'tır. Rızkı Allah'tan alma hususunda her ikisi de eşittir. Biz daha önce bu anlamı tercih etmiş idiysek de, Rûm Sûresi'nin, bu âyeti tefsîr eden 28'nci âyeti karşısında bu anlamı zayıf bulduğumuz için şimdiki anlamı tercih ettik.

Bu âyet, insanlar arasındaki geçim farklılıklarını teşvik etmiyor. Dünyada kiminin zengin, kiminin fakir olduğunu belirtiyor. Fakat zenginlerin, fazla mallarını fakirlere verip onlarla eşit olmalarını da zımnen teşvik ediyor. Demek ki Kur'ân'ın hedefi bu eşitliği sağlamaktır. Dinin amacı, herkesi eşit yaşama olanaklarına kavuşturmaktır. Nitekim: "Sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar, de ki: Fazla malınızı veriniz"

FARK

Sizin için denizi yarmıştık, sizi kurtarmış ve Firavun ailesini boğmuştuk; siz de bunu görüyordunuz. (Bakara: 92/50) âyetinde Allah'ın, Isrâîloğulları için denizi ikiye yardığı bildirilmektedir.

Fark bir şeyi ikiye ayırmaktır. Faik ile yakın anlamlıdır. Ancak faik inşikak (parçalanma), fark ise yarılma, ayrılma şeklinde olur. Ayırma işlemi gözle görülür biçimde fiziksel, yahut basîretle görülür biçimde manevî olabilir.

 (Musa),Ya Rabbi, dedi, ben kendimden ve kardeşimden başkasına mâlik değilim. Bizimle, o yoldan çıkmış toplumun arasını ayır.'" (Mâide: 110/25) âyetindeki fark, iki şeyi birbirinden ayırdetme anlamında manevî bir ayırma kastedilmiştir.

 Ayırdıkça ayıranlara." (Mürselât: 33/4) âyetinde fârikat eşyayı ayırdeden güçler, yahut meleklerdir.

 Onu, insanlara ağır ağır okuman için, okuma parçalarına ayırdık ve onu azar azar indirdik." (İsrâ: 50/106) âyetinde Kur'ân hükümlerinin ayrı ayrı açıklandığı; yahut Kur'ân'ın bölüm bölüm, grup grup indirildiği anlatılmaktadır.

Firk   ise bütünden ayrılmış parçadır.

Musa'ya: "Değneğinle denize vur!" diye vahyettik. (Vurunca deniz) yarıldı, (on iki yol açıldı). Her bölüm, kocaman bir dağ gibi oldu. (Şu'arâ: 47/63)

Toplumdan ayrılan gruba da ferik ve fırka denilir.

Hem siz , Allah’ın size, (tanrı oldukları) hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri, O'na ortak koşmaktan korkmuyorsunuz da ben nasıl sizin (O'na) ortak koştuğunuz şeylerden korkarım? Şimdi biliyorsanız (söyleyin), iki topluluktan hangisi (tek Allah'a inananlar mı, yoksa Allah'a ortak koşanlar mı) güvende olmağa daha lâyıktır? (En'âm: 55/81) âyetinde Hz. İbrâhîm, Allah'ı bir bilip yalnız O'na kul olanların en güvenli topluluk olduklarını belirtmektedir.

 (O gün)  Bir bölük cennette, bir bölük ateştedir. (Şûra 62/7) âyetinde âhirette insanlardan bir grubun cennette, bir grubun da cehennemde olacağı belirtilmektedir.

Zira kullarımdan bir zümre: 'Rabbimiz inandık, bizi bağışla, bize acı, sen acıyanların en hayırlısısın' dedikleri için. (Mü'minûn: 74/109) âyetinde yüce Allah'ın, âhirette, dünyâda inananlarla alay eden suçluları azarlaması canlandırılmaktadır.

Ama siz yine birbirinizi öldürüyorsunuz, sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz; onlara karşı günâh ve düşmanlık yapmakta birleşiyorsunuz. (Bakara: 92/85) âyetinde Yahudilerin, kendi cemâatlerinden bir ferîkı sürgün etmeleri kınanmaktadır.

 Ne zaman ki, bir peygamber, size canınızın istemediği bir şey getirdiyse büyüklük taslamadınız mı? Kimini yalanladınız, kimini de öldürüyordunuz? (Bakara: 92/87) âyetinde İsrâîloğullannın, kendilerine gelen peygamberler, keyiflerine uymayan bir hüküm getirince böbürlendikleri, bir bölümünü yalanladıkları, bir bölümünü de öldürdükleri anlatılmaktadır

 Ama yine de onlardan bir grup, bile bile gerçeği gizlerler. (Bakara: 92/146) âyette Kitâb ehlinin, Hz. Muham-med'e gelen Kur'ân'ın vahiy olduğunu bildiği, buna rağmen onlardan bir grubun bile bile gerçeği gizlediği anlatılmaktadır.

 Mallarınızı, aranızda bâtıl (sebepler) ile yemeyin; bile bile insanların mallarından bir kısmını günâh bir biçimde yemeniz için onları hakimler(in önün)e atmayın (hakimlere götürmeyin veya onlara rüşvet vermeyin). (Bakara: 92/188)

Ve kalblerine korku düşürdü. (Onlardan) Bir kısmını öldürüyordunuz, bir kısmını da esir alıyordunuz. (Ahzâb: 97/26)

Onlardan bir grup var ki, Kitapta olmayan bir şeyi, siz Kitaptan sanasınız diye dillerini Kitapla eğip büker(sözlerini, Kitâb'ın sözü imiş gibi göstermek için kelimeleri dillerinde bükerek okur, onları, Kitâb'ın sözlerine benzetmeğe çalışır)lar ve: "O, Allah kalındandır." derler. Oysa o, Allah katından değildir. Bile bile Allah'a karşı yalan söylerler. (Âl-i İmrân: 94/78)

94/78'nci âyette Yahudilerden bir ferîk'in (grubun), Kitâb'ın sözlerini kasden yanlış telâffuz ederek, ya da kitapta olmayan sözleri Kitâb'a sokup Kitaptaki bazı kelimeleri çıkarmak suretiyle tahrif ettiklerine işaret edilmektedir.

Tefrik ve tefrika  de bölmek, birliği bozmak, dağıtmaktır.

(Hârûn, kardeşini yumuşatabilmek için): "Ey anamın oğlu, dedi, sakalımı, başımı tutma. Ben senin 'İsrâîloğulları arasında ayrılık çıkardın, sözümü tutmadın' diyeceğinden korktum (da onun için idare yoluna gittim)." (Tâhâ: 45/94)

Allah'ın elçileri arasında bir ayırım yapmayız. (Bakara:'92/136,285)

De ki: 'Allah'a, bize indirilene, ibrahim'e, Ismâ'îl'e, Ishak'a, Ya'kûb'a ve sıbtlara (Ya'kûb oğullarından türeyen kabilelere) indirilene; Musa'ya, îsâ'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilene inandık; onlar arasında bir ayırım yapmayız, biz O'na teslim olanlarız." (Al-i İmrân: 94/84)

Ve onlar ki, Allah'a ve elçilerine inandılar, onlardan hiçbiri arasında ayırım yapmadılar; işte (Allah), pek yakında onların da mükâfatlarını verecektir. Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Nisa: 98/152)

Kur'ân'a göre İslâm, yalnız Allah'a tapmak, ibâdeti yalnız O'na özgü kılmaktır. Bu anlamıyla bütün peygamberler İslâm'ı getirmiştir. Kur'ân'da İslâm kelimesi, yalnız Hz. Muhammed(s.a.v.)in getirdiği din için değil, bütün peygamberlerin getirdiği din için kullanılmıştır. Çünkü peygamberlere verilen mesajın mâhiyeti aynıdır. Hepsi insanları tek Allah'a kulluğa, âhirete îmâna ve sâlih amele çağırmıştır. Bu bakımdan misyonları aynı olan peygamberler arasında bir ayırım yapılamaz:"  Allah'ın elçileri arasında bir ayırım yapmayız."

FAVD

Birine havale etmek, işi güvendiği birine bırakmaktır. Tafvîd-i umur: Allah'a gönülden güvenip işlerini O'nun seçimine bırakmaktır. Favdâ  taşkınlık, kaos demektir,   ta'âmuhum favdâ fada fî rihâlihim" sözü: yolculuklarında yiyecekleri, geniş alana konulur. İsteyen istediği kadar yiyebilir. Öylesine dost ve kardeştirler, anlamını belirtir.

Bu konuda Tafvîd maddesine bakınız

FEDA-EFDA

Nasıl alırsınız ki, birbirinize geçmiş (içli dışlı olmuş) idiniz ve onlar, sizden sağlam te'minât almışlardı. (Nisa: 98/21)

98/21'nci âyette, karısından mutlaka ayrılmaya karar veren kişinin, bir süre yakın arkadaş olarak birlikte yaşadığı karısına vermiş olduğu mehri, ona yaptığı masrafı geri almaya kalkmaması emredilmektedir. Burada geçen Efdâ

fi'li, fada kökünden gelir. Feda geniş mekân, uzay demektir. İfdâ birine, bir şeye yaklaşmak, içli dışlı olmak, sür'atle varmak anlamlarına gelir.sözü, birbirinizle içli dışlı olmuştunuz, demektir. Bu söylem, "birbirinizle yalnız kalmıştınız" sözünden daha kibardır.

FERAH

Ferah , daha çok bedensel lezzetlerden, zevklerden duyulan sevinçtir ki bunda gurur da vardır.

(Elçi, hediyelerle) Süleyman'a gelince (Süleyman) dedi ki: "Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha iyidir. Hediyenizle ancak siz sevinirsiniz. (Nemi: 48/36)

48/36: Hz. Süleyman, Kraliçe Belkis'in hediyelerini getiren elçilere Allah'ın verdiği ni'metlerin, başkalarının gönderdiği hediyelerden daha iyi olduğunu, kendisinin dünyâ malına ihtiyacı bulunmadığını, tamamen teslim olmadıkları takdirde karşı konulmaz bir ordu ile ülkelerine saldırıp hakaretle onları ülkelerinden süreceğini söylemiştir.

Musa'nın kavminden idi. Onlara karşı azgınlık etti. Biz kendisine öyle hazineler vermiştik ki onun (hazinelerinin) anahtarlarını (taşımak), güçlü bir topluluğa ağır geliyordu. Kavmi ona demişti ki: "Şımarma, Allah, şımarıkları sevmez." (Kasas: 49/76)

49/76'ncı âyette, dünyâ malının geçiciliği, Karun kıssasıyla sembolize edilmektedir. Servetiyle yolunun şaşırıp azan, şımaran Karûna, şımarıp övünmemesi, Allah'ın, şımarıkları sevmediği öğütlenmiş ama o, servet içinde şımarıklığına devam etmiştir. Çünkü dünya malı, pek çok insanı aldatır. Genelde insan zenginleşince azar, yolunu şaşırır.

Sizi  karada ve denizde yürüten O'dur. Gemide olduğunuz zamanfı düşünün): Gemiler, içinde bulunanları hoş bir rüzgârla alıp götürdüğü ve (yolcular) bununla sevindikleri sırada, birden gemiye, şiddetli bir kasırga gelip de,

her yerden gelen dalgalar onları sardığı ve artık kendilerinin tamamen kuşatıldıklarını (bir daha kurtulamayacaklarını) sandıkları zaman, dini, yalnız Allah'a hâlis kılarak O'na şöyle yalvarmağa başlarlar: "Andolsun, eğer bizi bundan kurtarırsan, şükredenlerden olacağız." (Yûnus: 51/22)

51/22: İnsanları karada ve denizde çeşitli araçlarla taşıyan Allah'tır. Kara ve deniz taşıtları, Allah'ın kanunları sayesinde insanları taşır. İnsanlar gemiye binip güzel esen rüzgârın etkisiyle akıp giden geminin içinde şen şakrak seyahat ederlerken birden bire çıkan fırtına ve her taraftan gemiyi kuşatan dalgalar arasında ölüm tehlikesiyle karşı karşıya kalınca putlara, uydurma tanrılara değil, sadece Allah'a yalvarırlar: "Bizi bu durumdan kurtarırsan, sana şükredeceğiz nankörlük etmeyeceğiz" derler. Fakat Allah onları tehlikeli durumdan kurtarınca yine yeryüzünde haksızlık etmeğe kalkarlar.

Yüce Allah, haksızlıklarının, dünyâ hayatının bir geçiminden ibaret bulunduğunu, dünyâ menfaati sağlamak için birbirlerine saldırdıklarını, haksızlık ettiklerini, fakat sonunda Allah'a döneceklerini, Allah'ın, kendilerine, dünyâda yaptıkları her şeyi haber vereceğini bildiriyor, böylece onları kötülüklerden uzaklaştırmak istiyor.

Bu  durum, sizin yeryüzünde haksız olarak şımarmanızdan ve böbürlenmenizden ötürüdür. (Mü'min: 60/75)

60/75'nci âyette mal ve mevkileriyle şımarîp övünerek yeryüzünde haksızlık yapanların, âhirette, cezaevinde hakaretle azarlanışları canlandırılmaktadır.

 Elçileri onlara açık kanıtlar getirince, yanlarında bulunan bilgi ile sevin(ip övün)düler (peygamberlerin getirdikleri bilgiye değer vermediler, onlarla alay ettiler). Sonunda alay edegeldikleri şey, kendilerini kuşatıverdi. (Mü'min: 60/83) âyetinde de peygamberlerine karşı gelen şımarıkların, yaptıkları kötülükler tarafından kuşatıldıkları belirtilmektedir.

Biz insanlara bir rahmet taddırdığımız zaman onunla sevinirler. Elleriyle yapıp öne sürdükleri(işleri)nden dolayı onlara bir kötülük erişince de, derhal umutsuzluğa düşerler. (Rûm: 84/36)

84/36'ncj âyette de insanın genel zafı dile getiriliyor: Allah ona liitfuyla bir nîmet verse sevinir, şimarır. Ama kendi yaptığı kötü işler yüzünden başına bir kötülük gelince umutsuzluğa düşer. Burada insana verilen rahmet ve nîmet için bir sebep belirtilmiyor. Çünkü verilen nîmet, Allah'ın lütfuyla verilmektedir. Ama insanın başına gelen kötülük, çoğu kez kendi kusurundan doğar. İnsan yaptığı işlerin kötü sonuçlarıyla karşılaşır. Ama o zaman bunları kendi hatâsından bilmez, hâşâ Allah'ın, kendisine bir zulmü sanır. Oysa öyle değildir. Çoğu sıkıntılar insanın kendi hatâsından doğar.

Allah, dilediğine rızkı açar da, kısar da. Dünyâ hayatıyla sevindiler. Oysa âhiretin yanında dünyâ hayâtı, bir geçimden ibarettir. (Ra'd: 87/26)

87/26: Allah, dilediğine rızkı bol, dilediğine dar verir. Rızkın bol olması, kişinin zenginlik ve refah içinde yaşaması, kendisinin Allah katında makbul bir kişi olduğunu göstermeyeceği gibi, darlık ve sıkıntı içinde bulunması da Allah katında sevilmeyen kişi olduğunu göstermez. Dünyâ varlığının mânâ ile ilgisi yoktur. Dünya varlığı, şu geçici hayata özgü bir şeydir. Asıl insana yarayan şey, manevî vasıflardır. Ruhu yücelten, maddî servet değil, ruhsal olgunluktur. Bunu anlamayanlar, dünyâda bolluk içinde bulunan kişinin, Allah katında da makbul olduğunu sanır, manevî kemali, maddî varlıkla ölçerler. Kimi kendisine mal ve mevki verilmesini, Allah tarafından sevildiğine delîl sanarak sevinir; kimi de âhirete hiç inanmaz, dünyâ ile övünür. Oysa ne mal kişinin Allah tarafından sevildiğine delildir, ne de hayât, bu dünyâ hayatından ibarettir. Bu dünyâ devresinden sonra başlayacak olan asıl sürekli hayâtın refahına, dünyâ maliyle değil, manevî olgunluklarla erilir. Dünyâ geçicidir, insan burada bir yolcu gibidir. Onun için âyetin sonunda: "Dünyâ hayatiyle sevindiler. Oysa âhiret karşısında şu yakın hayât geçici bir faydadan, yolcunun yanına aldığı azıktan ibarettir" buyuruluyor.

Bu âyet, Peygamber(s.a.v.)in muarızı olan, mal ve mevkilerine güvenen ve bununla kendilerinin Allah katında makbul kişiler olduklarını sanan zengin liderlerin düşüncelerini reddetmektedir. Onlara göre Allah kendilerini sevmese, bu nîmetleri kendilerine vermezdi. Böyle nîmetleri kendilerine lâyık gördüğüne göre, Allah kendilerini seviyor. Halbuki Hz. Muhammed(s.a.v.)e inananlar fakir, zayıf insanlardır. Şayet onlar, Allah'ın sevdiği kişiler olsaydı, Allah onları bolluklar içinde yaşatır, sıkıntılar içinde bırakmazdı.

İşte onlar, bu basit düşünceleriyle dünyâ varlıklarıyla övünmüş, üstünlük iddia etmişlerdir. Malın, insana fazilet vermediğini, bilâkis çoğu insanın faziletini soyup kendisini azdırdığını bilememişlerdir. Allah'ın verdiği mal, bir imtihandır: "Mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir fitne(sıkıntı, sınav)dirn

FEVK

Arza, üstünden ağır baskılar (sağlam dağlar) yaptı. Onda bereketler yarattı ve onda arayıp soranlar için gıdalarını (bitkilerini ve ağaçlarını) tam dört günde takdir etti (düzene koydu). (Fussilet: 61/10)

 Neredeyse gökler üstlerinden çatlayacaklar. Melekler Rablerini hamd ile teşbih ederler; yerdekiler için de mağfiret dilerler. İyi bil ki Allah, işte çok bağışlayan, çok esirgeyen O'dur. (Şûra: 62/5)

62/5'nci âyette Allah'ın büyüklüğü anlatılıyor. "j^J^J^*" deki zamir,

göklerin kendisine veya yere gidebilir. Birinci takdirde mâna: Allah'ın heybet ve ululuğundan, neredeyse, bir altındakinin üstünde bulunan her gök (yani birbiri üstünde bulunan gökler) çatlayıp yarılacak. İkinci takdirde mânâ: Allah'ın heybet ve ululuğundan, neredeyse yerin üstünde bulunan gökler çatlayıp yarılacak demektir.

"İçinde yaşadığımız, maddenin de kendisinden türediği şu âlem renksiz, tadsız, ağırlıksız esîr âleminden ibarettir. Bu, gerçekte eriyen, yarılan, hattâ sürekli hareket içinde bulunan, çalkanan bir âlemdir. Güneşler de ondan oluşmuştur. Esîr âleminde gezen şu güneşler, neredeyse Allah'ın ululuğundan çatlar. O, öyle yücedir, uludur. Yüceliğinden dolayı duyular onu algılayamaz. O'nun yarattığı, meleklerin yönettiği madde de öyledir. Maddenin aslını da duyular algılayamaz. Duyular ancak güneşleri, ayları, yerleri algılar. Demek ki duyuların algıladığı âlemler, bir uçurumun kenarındadır. Yarılmağa, çatla-mağa istidatlıdır. Hiçbir yıldız, güneş ya da ay yoktur ki günün birinde dağılıp esîre dönüşmesin. Sonra başka küreler oluşur. Çünkü dağılan küreler, esîr denen latîf âleme dönüşür, onların yerine yenileri meydana gelir. Yıldızlar aslına dönmek üzeredir. Allah'ın buyruğuyla çatlayıp erir ve Kur'ân'da duman diye tabir edilen latîf aslına yani esîre döner. Onları bu şekilde tutup koruyan ve yönetenler meleklerdir. İşte bundan dolayı: "Melekler de Rablerini övgü ile teşbih eder ve yeryüzündekiler için mağfiret dilerler" buyurulmuştur.

"Melekler bir yandan âlemleri yönetirler ve Allah'ın bu âlemlere koyduğu kanunların bozulmasına engel olurlar. Bir yandan da insanların muhtacol-dukları düşünceleri onlara ilham ederler. Meleklerin durumu tıpkı ışığa benzer. Işık ısısıyla hayat, nuruyla da hidayet verir. Melekler de Rablerinden aldıkları kuvvetlerle güneşleri ve yerleri korurlar ve istidadlı olanlara da ilham verirler. Eğer melekler olmasa güneşler, aylar ve yıldızlar erirler."

FEVZ

Her can ölümü tadacaktır. Kıyamet günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir. Kim ki hemen ateşin elinden çekilip kurtarılır da cennete sokulursa, işte o, kurtuluşa ermiştir. Dünyâ hayâtı, aldatıcı zevkten başka bir şey değildir. (Âl-i İmrân: 94/185)

94/185: Her canlı ölümü tadacaktır. Ölenlerin ruhları, Allah'ın huzurunda muhakeme edilecek ve mükellef canlılar, bu dünyada yaptıkları işlerin karşılığını göreceklerdir. Orada cennet ve cehennem vardır. Cehennem insanları kapmak isteyen bir canlı gibi tasvir edilmiştir. Gerçekten de insan yaratılış itibariyle şehvete, dünya zevklerine düşkündür. Bunların içyüzü, âhiretteki hakikati ise cehennemdir. İşte kim cehennemin elinden kurtarılıp cennete sokulursa o kimse gerçek kurtuluşa ermiş olur. Asıl nîmet odur, dünyadaki geçici mal, mülk değil. Dünya hayatı, aldatıcı bir geçim, bir zevkten başka bir şey değildir. İnsan, gelip geçtiği yol ile değil, varıp kalacağı ebedî yurdu ile övünmelidir. Allah'ın Resulü (s .a.v.): "Cennette bir kamçı kadar (yani yarım metrelik) yer, dünyadan ve dünyada bulunan her şeyden daha iyidir. İsterseniz: (Kim ateşin elinden kurtarılırda cennete sokulursa, işte o kurtuluşa ermiştir. Dünya hayatı, aldatıcı bir zevkten başka bir şey değildir.) âyetini okuyunuz."

 Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin dahi nasıl sağdan, soldan sürünüp Allah'a secde ederek döndüğünü görmediler mi? (Her şeyin gölgesi yerde uzanıp kısalar ak hep Allah'a secde etmektedir), (Nahl: 70/48)

70/48'nci âyetlerde Allah'ın yarattığı her şeyin sağında, solunda ki sal ip tekrar uzanan gölgesinin, Allah'a secde ettiği bildirilmektedir.

Burada ve aşağıdaki âyetlerde geçen fey' ve türevleri, bir halden diğer hale, dönmektir. Aslında ye' gölgenin, aslına (kaynağına) dönüp yapışmasıdır. Fey'e de iyi hale dönmektir. Zahmetsiz, savaşsız ele geçen ganimete de fey' denilir.

 Kadınlarına yaklaşmamağa yemin edenler için ancak dört ay bekleme (hakkı) vardır. Eğer (o süre) içinde dönerlerse Allah bağışlayan, merhamet edendir. (Bakara: 92/226)

92/226'ncı âyette îlâ' yapanların, dört ay içinde kadınlarına dönebilecekleri, bu süre içinde yeminlerinden vazgeçtikleri takdirde Allah'ın bağışlayıp acıyan olduğu, boşamaya karar verirlerse Allah'ın, sözlerini işiten ve bilen olduğu belirtilmektedir.

Âyetin sonunda ğafûr (çok bağışlayan, affeden) ve rahîm (çok acıyan) sıfatlarının kullanılması, şu hikmete bağlıdır: îlâ' bir yemindir.Yemînden dönmek hatâdır. Ancak bu yemîn, uygulandığında ailenin yıkılmasına, tarafların perişan duruma düşmelerine sebebolabilir. İşte Cenabı Hakk'ın, kullarına acıdığı için bu yeminden dönme hatâsını affedeceğini vurgulamak üzere ğafûr ve rahîm sıfatlan kullanılmıştır.

Ey peygamber, biz, ücretlerini (mehirlerini) verdiğin eşlerini; Allah'ın sana ganimet olarak verdiğ(i savaş esirgerinden elinin altında bulunan(câriye)leri; amcanın, halalarının, dayının ve teyzelerinin seninle beraber göç eden kızlarını sana helâl kaldık. Bir de kendisini (mehirsiz olarak) peygambere hibe eden ve peygamberin de kendisini almak dilediği inanmış kadını, diğer mü'minlere değil, sırf sana mahsus olmak üzere (helâl kıldık). Biz, eşleri ve ellerinin altında bulunan(câriye)leri hakkında mü'minlere yapmalarını gerekli kıldığımız şeyi bil(dir)dik. (onların bu hususta ne yapması lâzım geldiğini de daha önce açıkladık) ki, sana bir zorluk olmasın, (sen bir sıkıntıya, güç bir duruma düşmeyesin). Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Ahzâb: 97/50)

 Eğer inananlardan iki grup vuruşurlarsa onların arasını düzeltin; şayet biri ötekine saldırırsa Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla vuruşun. (Allah'ın buyruğuna) Dönerse artık adaletle onların arasım düzeltin ve dâima âdil olun. Çünkü Allah, adalet yapanları sever. (Hucurât: 105/9)

6- Allah'ın, onlardan Elçisine verdiği ganimetlere gelince, siz (onu elde etmek için) onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, elçilerini, dilediği kimselerin üzerine salar (onlara üstün getirir). Allah her şeyi yapabilir. 7- Allah'ın, o kent halkından, Elçisine verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın. Elçi size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı şiddetlidir. (Haşr: 95/6-7)

Yukarıda açıkladığımız üzere fey': dönmek, çevrilmek, dönen gölge anlamlarına geldiği gibi savaşsız, zahmetsiz ele geçen ganimet (yani düşmandan ele geçen mal) anlamına da gelir. Ganimet ise savaş ile ele geçirilen

 düşman malıdır. Enfâl Sûresinin 41'nci âyetinin hükmü uyarınca ganimet beşe ayrılır. Beşte biri Allah'a ve Elçisine (yani devlet bütçesine) mahsustur. Beşte dördü, savaşa katılan mücâhidlere paylaştırılır. Oysa fey'in tamamı, Allah'a ve Elçisine mahsus olup, Allah'ın Elçisi ve kendisinden sonra gelen halifeleri, fey'i diledikleri gibi Müslümanların işlerine harcarlar.

95/6-7'nci âyetlerde düşmanın üstüne at ve deve koşturmadan yani savaşa girmeden, yorulmadan; Allah'ın, düşmanların yüreklerine korku salarak Elçisine nasibettiği fey'in, Allah'a, Elçisine, Elçinin akrabasına, yetimlere, yoksullara, yolculara âidolduğu, o malın sadece zenginler arasında dolaşan bir şey olmaması için böyle yapılması gerektiği bildirilmekte, "Elçinin verdiğini alın, onun yasakladığından kaçının, Allah'tan korkun, zira Allah'ın cezası çetindir!" buyurulmaktadır.

İcâf: Depretmek, hareket ettirmek, atı veya deveyi hızlı yürüyüşle yürütmek, akın etmek anlamlarına gelir. Burada Müslümanların, bu malları ele geçirmek için at ve deve koşturmadıkları anlatılır. Nadîr Oğulları yurdu, Medine'ye iki mil mesafede olduğundan oraya sadece yaya olarak gidilmiş, yalnız Allah'ın Elçisi bir deveye veya merkebe binmiş idi. Taraflar arasında bir savaş da olmamıştı.

Burada geçen ehlu'1-kurâ (kentler halkı), Nadîr Oğullan'dır. Allah, bunlardan ele geçirilen mallarda, Elçisine dilediği gibi tasarruf yetkisi vermiştir. Daha sonra bu şekilde savaşsız ele geçen ganimetlerde de bu âyetin hükmü uygulanmıştır. Bir rivayete göre sahâbîler, Nadîr oğullarından ele geçen malların da diğer savaş ganimetleri gibi mücâhidler arasında paylaştırılmasını istemişler, Peygamber (s .a.v.) ise bu malların Beytülmâle kalmasına taraftar imiş. İnen bu âyet, bu malların Peygamber'e âidolduğunu, onu âyette belirtilen yerlere dilediği gibi harcayabileceğini bildirmiştir.

Burada "Siz at ve deve koşturmadan Allah'ın, Elçisine nasibettiği ganimet malı" sözünden, Müslümanların hiç savaşa girmeden bu malların ele geçtiği anlaşılmaktadır. Oysa Nadîr Oğulları Vak'asında Müslümanlar kaleyi kuşatmışlar, savaş durumuna girmişlerdi. Bu bakımdan bazı müfessirler, burada kasdedilen fey'in, Nadîr oğulları fey'i değil, Hayber ganimetleri olduğunu söylemişlerdir, fakat bu doğru değildir. Çünkü Müslümanlar, Hayber'de savaşmadılarsa da oraya savaşmak için at, deve ve silâhlarıyle gittiler ve uzun bir mesafeyi yürüdüler. Hayber kalelerinden bazılarının düşmesi epey güç oldu. Oysa Nadîr oğulları, Medine varoşunda idiler. Müslümanlar, iki millik mesafeye yaya olarak yorulmadan gittiler. O gün Müslümanların henüz fazla at ve develeri de yoktu. Sadece Allah'ın Elçisi bir hayvana binmişti. Yahudilerle Müslümanlar arasında bir savaş da olmadı. Yahudiler, Hz. Peygamber'in şartlarını kabul edip çekilmekle malları ve toprakları Müslümanların eline geçti.

Yedinci âyette geçen "dûlet" kelimesi, dal'ın dammiyle "dûlet" vefethiyle "devlet" okunur. Dal'ın fethiyle devlet masdar olup güzel, sevilen, hoşa giden bir şeyin ardına dolaşmak, veya güzel şeyin ele geçmesi; dalın dammiyle dûlet ise isim olup elden ele dolaşan güzel şey demektir. Yüce Allah, ele geçen bu malı Elçisinin tasarrufuna vermiştir ki o, bunu ihtiyaç sahiplerine harcasın; bu mal, yalnız zenginlerin elinde dolaşan bir şey olmasın.

Allah'ın Elçisi (s.a.v.), bu maldan kendi ailesinin bir yıllık nafakasını ayırır, gerisini Allah yolunda savaş için at ve silâha harcardı. Buhârî, Hz. Ömer'in şöyle dediğini rivayet eder: "Allah, Nadîr Oğullarının mallarını, Müslümanlar at ve deve koşturmadan Elçisine verdi. Bu mallar, Allah'ın Elçisine has idi. Oradan ailesinin bir yıllık geçimini aldıktan sonra gerisini Allah yolunda cihâd için at ve silâha harcardı"

FEYZ

Elçiye indirilen(Kur'ân)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: "Rabbimiz, inandık, bizi şâhidlerle beraber yaz!" (Mâide: 110/83)

Kendilerini (binek sağlayıp) bindirmen için sana geldikleri zaman, sen: "Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum" deyince harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden yaş akarak dönen kimselerin aleyhine de (yol yoktur, Onlar da kınanmazlar). (Tevbe: 113/92)

110/83,113/92'nci âyetlerde Allah korkusundan ve Allah için savaşa katılamamaktan ötürü gözlerinden yaş taşan, ağlayan içtenlikti mU'minlerin durumu anlatılmaktadır.

Feyz feyezan  çok su, suyun taşımsıdır. Feyyaz  cömerttir. Söze dalmaya da ifâda denilir. Feyz kökünden ifâda akıtmak, taşırmak, akın etmek, söze dalmak anlamlarına da gelir  (mustefîd söz): taşan, yaygınlaşan söz, özellikle sahâbî ve tâbîî asrından sonra yaygınlaşan Peygamber sözü (hadîs)tir.

Aşağıdaki âyetlerde ifâdamn çeşitli anlamlan vardın

Ateş halkı, cennet halkına: "Suyunuzdan veya Allah'ın size verdiği rızıktan biraz da bizim üzerimize akıtın (ne olur)!" diye seslendiler. (Onlar da) dediler ki; "Allah, bu ikisini kâfirlere haram etmiştir." (A'râf: 39/50)

39/50'nci âyet, cennet halkı ile cehennem halkı arasındaki bir konuşma sahnesini canlandırıyor. Cehennemdekiler, cennettekilere:

" Suyunuzdan, ya da Allah'ın size verdiği rızıklardan biraz da bize ifâda edin (akıtın)" diye yalvarırlar. Ama cennettekiler: "Allah, bunları kâfirlere haram etmiştir." derler.

  feyz   kökünden türetilmiş olan ifâda çoğul emir kipidir. "Taşırın, akıtın" demektir. Feyz: suyun çoğalıp taşmasıdır.

Âyetin ifadesinden, cehennemdekilerin aşağıda, cennettekilerin yukarıda olduğu anlaşılıyor. Cehennem halkı, yukarıda bulunan cennet halkından, kendilerine su ve nzık verilmesini istiyorlar.

 198-Rabbinizin lütuf ve keremini aramanızda sizin için bir günâh yoktur. Arafat(taki duruşman ayrılıp (Müzdelife'ye) akın edince Meş'ar-i harâm'da Allah'ı anın, O'nun size gösterdiği biçimde O'nu anın. O'nun yol göstermesinden önce siz, sapıklardan idiniz. 199- Sonra insanların akın akın döndüğü yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin, şüphesiz Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Bakara: 92/198-199) âyetlerinde ifâda, yukarıdan aşağıya doğru sür'atle gitmek, akın etmek demektir. Burada hacıların, Arafat'tan Meş'ar-i Harâm'a, oradan da Minâ'ya akın akın gelmeleri anlatılmaktadır.

 Ne işte bulunsan, Kur'ân'dan ne okusan ve siz ne iş yapsanız mutlaka biz, içine daldığınız an üzerinizde şahidiz (her yaptığınızı görürüz). Ne yerde, ne de gökte zerre ağırlığınca bir şey, Rabbin(in bilgisin)den kaçmaz- Ne bundan küçük, ne de büyük hiçbir şey yoktur ki, hepsi apaçık bir Kitapta olmasın. (Yûnus: 51/61)

 Yoksa  " Onun uydurdu" mu diyorlar? De ki: "Eğer ben onu uydurmuşsam, Allah'tan gelecek cezaya karşı sizin bana hiçbir yararınız olmaz. O, sizin yaptığınız taşkınlığı daha iyi bilir. Benimle sizin aranızda O'nun şâhid olması yeter. O, bağışlayan, esirgeyendir." (Ahkaf: 66/8)

Eğer size dünyâda ve âhirette Allah'ın lütfü ve rahmeti olmasaydı, içine daldığınız yaygarada size mutlaka büyük bir azâb dokunurdu. (Nûr: 102/14)

Yûnus: 51/61, Ahkaf: 66/8, Nûr: 102/14'ncü âyetlerde ifâda söze dalmak anlamındadır.

Tasavvufta feyz, Allah'tan, insanın gönlüne dolan aşk, güzel duygudur.  

Göğsü sırrını taşırdı." Kişinin, gönlünde biriken sırrı tutamayarak söylemesi bu sözle ifade edilir. İlâhî aşkın artmasıyla gönüle huzur dolması haline feyz denilir.

FIKIH

A- Fıkıh Kelimesinin Kur'ân'daki Anlamı

Fıkh sözlükte bir şeyi bilmek, tam anlamak, derinlikli kavramak anlamlarına gelen fıkh kelimesi, Kur'ân-ı Kerîm'de yirmi yerde çeşitli fiil kalıplarıyla geçmektedir

 Dediler ki: "Ey Şu'ayb, senin söylediklerinden çoğunu anlamıyoruz, biz seni içimizde zayıf görüyoruz. Kabilen olmasaydı seni mutlaka taşla(yarak öldürü)rdük! Senin bizim yanımızda hiçbir değerin yoktur!" (HM: 52/91)

39/179'ncu âyette, Allah'ın verdiği duyuları ve yetenekleri kullanıp gerçeği anlamaya çalışmayan cin ve insanların, hayvanlardan daha düşük düzeyde oldukları belirtilmekte; 52/92'nci âyette de, kendisini tehdîdeden, kabilesinin hatırına kendisine dokunmadıklarını, aksi takdirde kendisini taşlayıp öldüreceklerini söyleyen inkarcı kavminin tutumuna şaşkınlığını belirten Şuayb'ın, onlara: "Kabilem size göre Allah'tan daha mı değerli?" dediği anlatılmaktadır.

 İçlerinden seni dinleyenler vardır; fakat biz onu anlamalarına engel olmak için kalblerinin üstüne kılıflar, kulaklarının içine de ağırlık koyduk. (Onlar) Her mu'cizeyi görseler de yine ona inanmazlar. Hattâ sana geldiklerinde seninle tartışırlar; o kâfirler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derler. (En'âm: 55/25)

55/25'nci âyette kâfirlerin, Kur'ân karşısındaki tutumları tasvîr edilmektedir. Onlar Kur'ân dinliyorlardı ama kibir ve inatları, gönüllerine ve kulaklarına perde oluyordu. Bundan dolayı Kur'ân gönüllerine nüfuz etmiyordu.

Allah'ın, kalblerinin üzerine perdeler koyması, onların gerçeği anlama kabiliyetlerinin kapalı olduğunu gösterir. Bu kabiliyetlerini kapatan da kendi tutumları, cehaletleridir. Kur'ân, onların hakka karşı isteksizliklerini bu üslûp içinde anlatmıştır. Hakikati bir türlü kabul etmeyen, görmeyen kimseye: "Allah gözünü kör etmiş, gerçeği görmüyor" denilir. Kur'ân da aynı anlamı kastetmiştir. Allah'ın, müşriklerin gönüllerine perdeler koyması, kendi cehaletlerinin, şehvet ve ihtiraslarının, anlayış ve kabiliyetlerini köreltmesi anlamına gelir. Gerçeği görmüyorlar, sırf keyiflerine, heveslerine kapılıp itiraz ediyorlar, hasedleri, kibirleri, tarafsız olarak dinlemelerine, salim kafa ile düşünüp anlamalarına engel oluyor. Cehalet ve taassup, anlayışlarını kısırlaştınyor. Böyle kimselere Kur'ân tesir etmez. Allah'ın ne kadar âyeti varsa hepsini görseler yine inanmazlar. Çünkü onlar inanmamakta kararlıdırlar.

Kendileri inanmadıkları gibi başka insanların da Kur'ân dinlemelerine, inanmalarına engel olurlar. Böylece hem kendileri sapıtırlar, hem de başkalarını şaşırtırlar. Ne kendileri yararlanırlar, ne de başkalarının yararlanmasına fırsat verirler. Böylece farkında olmadan kendi kendilerini mahvettikleri gibi, etkileri alanına giren kimseleri de mahvederler.

  De ki: "O, sizin üzerinize üstünüzden, yahut ayaklarınızın altından bir azâb göndermeğe, ya da sizi parti parti birbirinize düşürüp kiminize kiminizin hıncını taddırmağa kadirdir." Bak, anlasınlar diye âyetleri nasıl açıklıyoruz?! (En'âm: 55/65)

55/65'nci âyette de Allah'ın, inkarcıların üstlerinden, ayaklarının altından azâb göndermeğe, üzerlerine fırtına gönderip evlerini, ağaçlarını sökmeğe, dondurucu soğuklarla ürünlerini mahvetmeğe, gökten dökeceği yağmurlarla âfetler yaratmağa, ayaklarının altından, yani yerden depremlerle, ateş püsküren volkanlarla onların üstüne azâb indirmeğe; yahut onları partilere, fırkalara bölerek birbirlerine düşürmeğe, böylece birbirlerinin azabını onlara çektirmeğe kadir olduğu vurgulanıyor.

Bu âyette geçen siya' kelimesi, şîanin çoğuludur. Bir düşünce etrafında toplananlara şî'a denir. Genel anlamıyle şî'a, birinin taraftarı, burada ise fırka, parti demektir. Yani Allah, sizi birbirine ters, karşıt düşüncelere sahip fırkalara ayırıp birbirinize düşman edebilir. Böylece birbirinize saldırır, birbirinizin acısını çekersiniz.

Bu âyet, düşünce ayrılıklarının, düşmanlıklara, kavgalara, savaşlara sebeb olduğuna işaret etmektedir. "Allah sizi fırkalara ayırır" demek, her şey Allah'ın yasalarına göre olur, O'nun yaratıkları alanında meydana gelir, demektir. Buna sebep fikir ayrılığı, herkesin aklına geleni doğru sanması ve yalnız kendi düşüncesinden başka düşünceye imkân tanımamasıdır. İnsanlar Allah'ın vahyettiği hak sözde birleşmezlerse, kendi akıllarından çıkan dinî düşünceler, onların bölünmesine, birbirlerine düşman olmasına neden olur.

Âyetin amacı, bu sosyolojik yasayı anlatmaktır. Ama her şey Allah'ın yaratma alanında olduğundan, fiil Allah'a mal edilmiş, Allah sizi fırkalara ayırıp "birinizin acısını diğerinize çektirir", denmiştir. Bu, sosyolojik bir kanundur. Düşünce ayrılığı, düşmanlığa yol açar. Sosyolojik kanunlar da Allah'ın, toplum için koyduğu yasalardır. Yasalar Allah'ındır. Öyle ise her şeyin gerçek faili Allah'tır.

Böylece insanlar uyarıldıktan sonra, insanların anlamaları için Allah'ın, âyetlerini çeşitli biçimlerde döndürüp döndürüp açıkladığı vurgulanmaktadır.

O'dur ki sizi bir tek nefisten inşâ etti. Sizin için bir kalış ve bir emânet olarak konuluş yeri ve süresi vardır. Gerçekten biz, anlayan bir toplum için âyetleri geniş geniş açıkladık. (En'âm: 55/98)

55/98'nci âyette de yine Allah'ın yaratma yasalarına işaret buyurul-maktadır: Allah'tır ki gökten yağmuru yağdırır, onunla çeşitli renklerde ve lezzetlerde ürünler veren bitkiler, ağaçlar çıkarır. Şüphesiz bu kadar güzel renkler, bu kadar göz alıcı, gönül doyurucu bağlar, bahçeler kör raslantının eseri olamaz. Bütün bu doğa olayları, bilgi ve kudret sahibi bir Yaratıcının yaratmasiyla var olmaktadır. Bunların hepsi, sağduyu ile bakıp düşünenlere, kendilerinin bir yaratıcısı olduğunu haykırır. İnananlar bunlardan ibret alırlar.

Kehf: 69/93; Enfâl: 93/93/65; Haşr: 95/13; Nisa: 98/78; Muhammed: 99/15; Münâfıkun: 103/3,7;Tevbe: 113/81-82,87,127'nci âyetlerde fıkıh kelimesinin olumsuz geniş zaman üçüncü şahıs çoğul kipi  Anlamazlar, bilmezler" geçmektedir.

  insanların hepsi toptan sefere çıkacak değillerdi. Ama her kabileden bir cemâatin dini iyice öğrenmeleri ve dönüp kavimlerine geldiklerinde, sakınmaları umuduyla onları uyarmaları için sefere çıkmaları gerekmez miydi?(Tç\be: 113/122)

113/122'nci âyette bütün inananların savaşa gitmesine gerek olmadığı, her fırkadan bir topluluğun Peygamber'le beraber sefere gidip ondan dini öğrenmeleri, döndüklerinde de kavimlerini uyarmaları gerektiği bildirilmektedir.

Tebuk Seferi'yle ilgili olan bu âyetin hükmü, bütün hüküm âyetlerinin hükmü gibi geneldir, her zamanı kapsar. Gerçekte cihâd âyetlerinin devamı olan bu âyeti, bazıları onlarla hiç ilgisi olmayan, ayrı bir konu getiren âyet gibi telâkki etmişlerdir. Cihâd âyetlerinin devamı olduğuna göre âyet için iki anlam muhtemeldir:

1) Birincisine göre müslümanların büyük kısmı savaşa giderken bir grup da kalıp Allah'ın Elçisine hizmet edecek ve bu suretle ona gelen yeni vahiyleri öğrenecek, sonra kavimleri dönüp geldikerinde onları uyaracaklardır. Bu anlamı verebilmek için âyetin şöyle takdir edilmesi gerekir:

Her fırkadan bir taife savaşa gitmeli, bir taife durup dini öğrenmeli, savaştan dönen kavimlerini uyarmalıdırlar." İşte genellikle müfessirler âyeti böyle takdir edip bu anlamı vermişlerdir.

2)  İkincisine göre tefakkuh, savaşa giden grubun dini anlayıp öğrenmesidir. Hasan-ı Basrî'ye âidolan bu görüşe göre âyetin anlamı şöyledir: İnananların hepsi savaşa gidecek değildir. Ama her kabileden bir grup savaşa çıkmalı, dinde anlayış sahibi olmalıdır. Bu anlayıştan amaç, müslümanların müşriklere üstün geldiklerini, az bir topluluğun, kendilerinden üstün bir topluluğu yendiğini, Allah'ın müslumanlara yardımcı olup dinini yüceltmek istediğini bizzat görüp kesin iman sahibi olmaktır1. Allah'ın, sefer esnasında indirdiği âyetleri, Peygamber(s.a.v.)in sohbetlerini işiten ve Allah'ın müslü-manlara olan yardımlarını gören bu insanlar, seferden döndükleri zaman da kavimlerini uyarır, duyduklarını ve gördüklerini anlatarak onları Hak yola yöneltirler.

3)  Bazılarının sandığı gibi eğer âyet Tebuk seferiyle ilgili olmayıp bağımsız bir konu başlatmış olsaydı, o zaman mana şöyle olurdu: Mü'minlerin hepsinin dini öğrenmek için çıkıp Peygamber'in yanına gelmeleri gerekmez. Her kabileden bir grup Allah Elçisi'nin huzuruna gelip dini öğrenmeli ve kavimlerine dönüp onları uyarmalıdır.

Bu suretle âyetin savaşla ilgisi kalmaz, dini öğrenmek üzere bir yola gitmek anlamı ortaya çıkar. Âyete bu anlamı verenler âhâd haberinin, dinde hüccet olacağı görüşünü de bu âyete dayandırmışlardır. Onlara göre dini

öğrenmek için herkesin Peygamber'in yanına gitmesi gerekmez. Sadece bir taifenin (grubun) gitmesi yeter. Taife, üçten aza da denir. Bu da ya iki veya birdir. Öyle ise dini iki veya bir kişinin öğrenip kavmine duyurması hüccetir. Böylece tek kişinin haberi hüccet olmaktadır. Ancak Kadı (Abdu'l-Cebbâr), tek kişinin haberiyle amel etmenin farz olmadığını söyler. Çünkü taife, söylediği haber hüccet olacak topluluk anlamına da gelir (bir iki kişinin haberi hüccet olmaz).

  Kavimlerini uyarmaları için" cümlesinden, bir kişinin kavmini uyarması doğru olsa bile, bu uyarıya uymak vâcib (gerekli) değildir. Nitekim olayı görenin tanıklık etmesi gerekir ama o tek kişinin tanıklığını kabul etmek gerekmez. Ayrıca imâr, korkutma ifade eder. Sadece inzâr ile amel vacib değildir1.

Bu üçüncü anlam, Kur'ân'ın sözgeliminde yoktur. Âyetler baştan sona Tebuk seferiyle, cihâdla ilgilidir. Tamamen savaşla ilgili bir sözgelimi içine, bu konu ile hiç ilgisi olmayan bir âyetin konması makul olamaz. Kaldı ki âyetin bulunduğu Tevbe Sûresi'nde, tâ yukarıdaki âyetlerden beri nefr kelimesi savaşa gitmek anlamında kullanılmıştır "Nefr etmezseniz, yani savaşa git-mezseniz Allah size acı bir azâbeder"1 âyetinde de nefr savaşa çıkmak anlammdadH. Noimal bir yere gitmek anlamında değildir. Bundan dolayı son ihtimal doğru olmadığı gibi, bu âyete dayanarak vâhid (tek kişi) haberini hüccet saymak da temelden çürüktür.

Çoğunluk, genellikle âyete birinci mânâyı vermiştir. Yani müslüman-lardan bir grup savaşa giderken bir grubun da Peygamber'le beraber kalıp dini öğrenmeleri ve savaştan dönüp gelenleri uyarmaları gerektiği anlamını benimsemişlerdir.

Fakat Hasan-ı Basrî'nin verdiği anlam, âyetlerin bağlamına daha uygundur. Çünkü konu Tebuk seferiyle ilgilidir. Bu seferde Peygamber geri kalmamıştı ki onunla beraber bir grup da kalıp ondan dini öğrensinler ve savaştan dönenleri uyarsınlar. Ayrıca Allah yolunda canlarıyla mallarıyla cihâda çıkmış insanlar için: "Belki sakınırlar diye onları uyarmaları gerekmez mi?" ifadesi kullanılmaz. Çünkü zaten onlar sakınmasalar, Allah yolunda canlarını feda etmek için sefere çıkmazlar. Uyarma tabiri, sapık ve kâfirler için kullanılır. Âyet için tek doğru mânâ, Hasan-ı Basrî'nin verdiği mânâ olduğu için biz meale bu mânayı yazdık.

Tebuk'ten geri kalan kimseler kınandıktan sonra bu âyette de: "Mü1-minlerin hepsinin savaşa çıkması gerekmez. Ama her fırkadan bir cemaat Peygamber'le beraber savaşa çıkmalı ki Peygamber'in yanında bulunup, Allah'ın müslumanlara yardımını, derme çatma insanların nasıl Bizans'a dahi karşı koyacak bir güce eriştiğini görüp dinin birleştirici ruhunu anlasınlar ve kavimlerine döndüklerinde onları uyarsınlar, mesajı verilmektedir.

İşte bu âyette sefere katılmanın fazilet ve önemi belirtilmektedir. Böylece âyet, içinde bulunduğu diğer âyetlere yabancı değil, onlarla tam uyum halinde olmaktadır. Öteki mânâlar birtakım takdirleri, katmaları gerektiriyor ki vahiy sözü, böyle ilâve ve takdirlerden uzaktır. Eğer öyle olsaydı o şekilde vahye-dilirdi. Madem ki vahiy böyledir, onda olmayan sözleri ona katmak anlamsız ve onu değiştirme olur.

Andolsun, cehennem için de birçok cin ve insan yarattık ki kalbleri var, fakat onlarla anlamazlar; gözleri var, fakat onlarla görmezler; kulakları var, fakat onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hattâ daha da sapık... Ve işte gafiller onlardır! (A'râf: 39/179)

Bu âyette Allah'ın, akılları varken düşünmeyen, gözleri varken görmeyen, kulakları varken bir türlü Hakk'ın Sesini işitmeyen birçok cinni ve insanı cehenneme attığı vurgulanmaktadır. Çünkü bunlar, kendilerinde bulunan yetenekleri kullanıp Hakkın yoluna gelmemişler, Hakk'ın sesini dinlememişlerdir. Bu halleriyle bunlar, düşüncesiz, söz anlamaz hayvanlara benzemişlerdir.

Demek ki yeteneklerini kullanıp Allah'ın âyetlerini düşünenleri Allah içlerinde uyanan etkenlerle yola getirir. Onlar doğru yolu bulurlar. Ama yeteneklerini kullanmayan, Allah'ın âyetlerini dinlemek istemeyen, inkârda direnip duranların içlerinde iman etkeni uyanmaz. Allah, o sapıklığı yeğleyenleri, zorla hidâyete götürmez, kendi hallerine bırakır. İşte ziyana uğrayanlar da onlardır.

Fakat insanın içinde ve dışında vukubulan olayların hepsi, Allah'ın kanunları çerçevesinde oluştuğundan dolayı hidâyet de, dalâlet de Allah'ın yaratmasıdır. Çünkü kanunsuz iş olmaz. Faktörler bulunmadan hiçbir iş meydana gelmez. Kanunlar Allah'ındır. O'ndan başka yaratıcı yoktur. Her şeyi Allah yaratır. Hidâyet de, dalâlet de Allah'ın yaratmasıdır. Ama bunlar insanın seçimine bırakılmıştır. İnsan seçer, Allah yaratır. İnsan akliyle herhangi bir yönü seçtiği için yaratan Allah olduğu halde sorumlu insandır.

el-Kulûb, kalbin çoğuludur. Bilindiği üzere kalb, vücuda kan pompalayan bir organımızdır. Fakat Kur'ân-ı Kerîm'de kalb sözcüğü ile, insanın algı ve bilinç merkezi kasdolunur.

Âyette  kelimesinin kökü o\an fikh ise ilim diye tefsîr edilir.

Bu kelimenin asıl anlamı, açmak, yarmaktır. Anlamak mânâsında kullanılır. Hekîm-i Tırmızî, fikhi şöyle tanımlıyor: "Fıkh, bir şeyin içyüzünü bilmek demektir. İşlerin içyüzünü bilmeyip sadece yüzeyde kalanlara fakîh denmez."

Gazâlî'ye göre nakle dayanarak değil, fakat asıl anlamından çevirerek garip fetvaları, ayrıntıları bilenlere fakîh adını vermişlerdir. Oysa İslâm'ın ilk asrında fıkıh bu anlamda kullanılmıyor, sadece âhiret yolunu, nefsin hastalıklarını, amellerin ruhsal değerini bozan işleri, dünyanın adîliğini iyi bilen; âhiret ni'metlerine göz diken, kalbini Allah korkusu sarmış kimselere fakîh deniyor idi. "Her kabileden bir cemâatin dini iyice fıkhetmeleri ve dönüp kavimlerine geldikleri zaman onları, Allah'ın yasaklarından kaçınmaları için uyarmaları gerekmez miydi?

FİE

 Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin dahi nasıl sağdan, soldan sürünüp Allah'a secde ederek döndüğünü görmediler mi? (Her şeyin gölgesi yerde uzanıp kısalar ak hep Allah'a secde etmektedir). (Nahl: 70/48)

70/48'nci âyetlerde Allah'ın yarattığı her şeyin sağında, solunda kısalıp tekrar uzanan gölgesinin, Allah'a secde ettiği bildirilmektedir.

Burada ve aşağıdaki âyetlerde geçen fey' ve türevleri, bir halden diğer hale, dönmektir. Aslında fey' (t^^jül) gölgenin, aslına (kaynağına) dönüp yapışmasıdır. Fey 'e de iyi hale dönmektir. Zahmetsiz, savaşsız ele geçen ganîmete tefey' denilir.

 Kadınlarına yaklaşmamaya yemin edenler için ancak dört ay bekleme (hakkı) vardır. Eğer (o süre) içinde dönerlerse Allah bağışlayan, esirgeyendir. (Bakara: 92/226)

92/226'ncı âyette îlâ' yapanların, dört ay içinde kadınlarına dönebilecekleri, bu süre içinde yeminlerinden vazgeçtikleri takdirde Allah'ın bağışlayıp acıyan olduğu, boşamaya karar verirlerse Allah'ın, sözlerini işiten ve bilen olduğu belirtilmektedir.

 Eğer inananlardan iki grup vuruşurlarsa onların arasını düzeltin; şayet biri ötekine saldırırsa Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla vuruşun. (Allah'ın buyruğuna) Dönerse artık adaletle onların arasını düzeltin ve dâima âdil olun. Çünkü Allah, adalet yapanları sever. (Hucurât: 105/9) âyetinde, saldırgan tarafın Hak çizgisince dönmesi için onunla çarpışılması emredilmektedir.

6- Allah'ın, onlardan Elçisi'ne verdiği ganimetlere gelince, siz (onu elde etmek için) onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, elçilerini, dilediği kimselerin üzerine salar (onlara üstün getirir). Allah her şeyi yapabilir. 7- Allah'ın, o kent halkından, Elçisine verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın. Elçi size ne verdiyse onu alın, size neyi yasakladıysa ondan sakının ve Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı şiddetlidir. (Haşr: 95/6-7)

95/6-7'nci âyetlerde düşmanın üstüne at ve deve koşturmadan yani savaşa girmeden, yorulmadan; Allah'ın, düşmanın yüreğine korku salarak Elçisi'ne nasibettiği fey'in, Allah'a, Elçisi'ne, Elçinin akrabasına, yetimlere, yoksullara, yolculara âidolduğu, o malın sadece zenginler arasında dolaşan bir şey olmaması için böyle yapılması gerektiği bildirilmekte, "Elçinin verdiğini alın, onun yasakladığından kaçının, Allah'tan korkun, zira Allah'ın cezası çetindir!" buyurulmaktadır.

Fi'e de dayanışmalı cemâat demektir.

Nihayet onu da, evini barkını da yere batırdık. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu olmadı. Kendi kendini (savunup) kurtaranlardan da değildi. (Kasas: 49/81)

Bu âyette servetine ve mevkiine böbürlenen Karun'un, servetiyle birlikte yerin dibine batırıldığı, kendisine yardım eden biri olmadığı belirtilmektedir.

 42- Derken (o inkarcı kişinin) ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan(bağ)ın karşısında ona harcadıklarına acıyarak ellerini uğuşturmağa başladı: "Ah nolaydı, ben Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu. 43- Allah'tan başka, kendisine yardım eden bir topluluğu da olmadı, kendi kendisini de kur-

 taramadı. (Kehf: 69/42^3)

  "Nice az bir topluluk var ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa gâlib gelmiştir. Allah, sabredenlerle beraberdir." dediler. (Bakara: 92/249)

 O zaman şeytân onlara yaptıkları işi süslemiş: "Bugün insanlardan sizi yenecek kimse yoktur, (korkmayın), ben sizin yanınızdayım!" demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce iki ökçesi üzerine (geriye) dönüp: "Ben sizden uzağım, ben sizin görmediğinizi görüyorum, ben Allah'tan korkarım, zira Allah'ın cezası çetindir!" demişti. (Enfâl: 93/48)

93/48'nci âyette de kâfir Kureyş ordusunun durumu çizilmektedir. Şeytân, bütün çabası gösteriş ve Allah yoluna engel olmak olan inkarcı toplumun yaptıkları kötü işleri gözlerine süslü göstermiş, kalblerine kendilerini kimsenin yenemeyeceğini telkin etmiş, kendisinin de* onlarla beraber olduğunu söyleyerek onları aldatıp savaşa sürmüş, fakat iki topluluk karşılaştığı zaman kâfirlerin göremediği şeyleri: mü'minlerin sarsılmaz durumunu, Allah'ın onlara yardımını görünce aldattığı insanları bırakıp dönmüş, onların hareketlerinden uzak olduğunu, Allah'tan korktuğunu söyleyip gitmiş.

Mekke ordusu yola çıktığı zaman Ebu Süfyân, yolunu değiştirip kervanı tehlikeli noktadan kurtarmış ve Kureyş ordusuna da Kafilenin kurtulduğunu, artık gelmelerine gerek kalmadığını bildirip geri dönmelerini istemiş. Fakat Ebucehl ibn Hişâm:

—Hayır, demiş, dönmeyeceğiz, Bedir'e gidip orada üç gün kalacağız; hayvanlar kesip yemekler yiyeceğiz; şarap içeceğiz; cariyeler bize şarkı söyleyecek. Araplar ünümüzü, gücümüzü duyacaklar; bundan böyle daima bizden korkacaklar; yürüyün!

Düşünmediler mi ki arkadaşlarında hiçbir delilik yoktur, o apaçık bir uyarıcıdır? (A'râf: 39/184)

39/184'ncü âyette Hz. Peygamber'e karşı olanlar, önyargısız olarak düşünceye çağrılıyor: Bunlar, arkadaşlarının, yani Hz. Muhammed'in deli olmadığını, onda hiçbir cinnet yani delilik izi bulunmadığını, onun apaçık bir uyarıcı olduğunu tefekkür etmiyorlar mı? Bir delinin ağzından bu hikmetler çıkar mı? Bunu söyleyen dosdoğru bir uyarıcıdır. Onun doğruluğunu bildikleri halde ne diye uyarılarına kulak vermiyorlar?

 FİRASET

Şüphesiz bunda işaretten anlayanlara (nice) ibretler vardır. (Hicr: 54/75)

54/75 'ncü âyetin sonundaki el-mutevessimîn", (vesm) kökünden tefa"ul vezninde fail isminin (sıfatın) çoğuludur. Vesm işaretlemek, kızgın demir ile devenin cildine damga vurmak, işaret koymaktır. İşte vesm kökünden türetilmiş olan tevessüm baştan aşağı dikkatle bakıp incelemek, ibretle bakmak, işaretten anlamak, görünenin arkasındaki gerçeği sezinlemektir. İbn Abbâs mütevessimîm ibretle bakanlar, Ca'fer-i Sâdık da firâset sahipleri diye tefsîr etmişlerdir

FUÂD

Gönül gördüğünde yanümadı (yalan söylemedi, gerçeği gördü). (Ntcm: 23/11)

23/11 'nci âyette Hz. Muhammed 'in fuâd'ının, gördüğünde yanılmadığı, kendisine vahiy getiren meleği ve Allah'ın harikulade âyetlerini gördüğü belirtilmektedir.

Fuâd kalb anlamına gelirse de bir organ olarak kalb değil, kalbin işlevi, olaylardan etkilenen manevî kısmıdır ki Türkçe'de buna gönül denilir. Dîvân Edebiyatı şâirlerimizden Ahmet Paşa'nın:

"Gül yüzünde görelî zülf-i semensây gönül, Kara sevdada yeler bî ser-ü bî pây gönül Demedim mi sana dolaşma ana hây gönül Vay gönül vay bu gönül vay gönül eyvây gönül!" dörtlüğünde yakınılan gönül, fuâdûır.

Tabii olayların algılanması ve bunlardan etkilenme beynin işlevidir ama demek ki manevî duygular ruhun göğüs bölgesinde bulunan, gönül dediğimiz kısmıyla yapılmaktadır. Beynin işlevini sağlayan da ruhtan başkası değildir. Yoksa et ve sinir parçasının algılama, duygulanma işlevlerini yapması mümkün değildir. Kur'ân'a göre düşünceler, ruhun göğüs bölgesinde bulunan en yüce kısmında toplanır. İnsanın ruhunda kirli düşüncelerin oluşmasına fırsat vermemesi öğütlenir. Zîrâ Allah göğüslerin ne gibi düşünceler taşıdığım bilir

FÜLK

  O'nu yalanladılar, biz. de O'nunla berabar gemide bulunanları kurtardık, âyetlerimizi yalanlayanları boğduk! Çünkü onlar kör bir kavim idiler. (A'râf: 39/64) âyetinde yüce Allah'ın, Nuh'u ve onunla gönderilen âyetleri yalanlayanları boğduğu; Nuh'u ve onunla beraber olanları fiilk içinde kurtardığı anlatılmaktadır.

 Onlar için bir ayet de, onların çocuklarını dolu gemide taşımaınızdır. (Yâsîn: 41/41)

41/41- Yüce Allah, insanların ve tüm canlıların üzerinde yaşadıkları şu dünyâ'daki âyet ve nimetlerini, sonra gökte gemiler gibi yüzen Güneş ve Ay gibi nimetlerini hatırlattıktan sonra, bunlarla uyumlu ve göklerde yüzen nimetlere paralel olarak denizde yüzen ve kendisinin insanlara bir lütuf ve nîmeti olan gemileri hatırlatıyor. Gökte yüzen Güneş, Ay ve yıldızlar nasıl Allah'ın nîmet ve kudretinin, ilim ve hikmetinin işaretleri ise, insanların kendileriyle beraber çeşitli yerlere götürdükleri çocuklarını taşıyan gemiler de Allah'ın nîmet ve kudretinin belirtileridir.

Fâ'nın zammı ve lamın sükûnuyla fiilk gemi demektir.deki zamirin mercii kimdir? deki zamir, Mekke halkına, yahut bütün

insanlara gittiği gibi deki zamir de onlara gider. Yani Allah'ın, onların çocuklarını dolu gemide taşıması; onlara, Allah'ın kudretinin bir belirtisidir. Bir görüşe göre zamir, geçmiş kuşaklara gider. Zürriyet, gelecek nesil anlamına geldiği gibi geçmiş kuşaklar yani babalar, atalar anlamına da gelir. Burada zürriyyet ile muhatabların ataları kastedilmiştir. el-Fulku'l-meşhûn ise Nuh'un gemisidir. Âyetin anlamı: Allah'ın, şunların atalarını Nuh'un dolu gemisinde taşıması da O'nun kudretinin belirtilerindendir, demektir.

Başka bir görüşe göre de burada dolu gemi, isti'âre olarak kullanılmıştır. Bundan maksat, kadınların rahimleridir. Zürriyet de rahimlerde bulunan ce-nînlerdir. Şevkânî bu son görüşü çok uzak ve nekire buluyor ve gemi ile Nuh'un gemisinin değil, genel olarak gemi cinsinin kasdedildiğini söylüyor. Çünkü Araplar, Nuh'un gemisini görmemişlerdir. Görmedikleri şey, onlara âyet olarak gösterilmez. Ama genel olarak gemiyi herkes bilir. "Allah size, bir kısım âyetlerini göstersin diye, Allah'ın nimetiyle gemilerin denizde akıp gittiğini görmedin ini? Kuşkusuz bunda sabreden, şükreden herkes için âyetler vardır"

Fadl

Fakr

Fasl

Fatır Suresi

Fatİha Suresi

Fatk

Fecr

Fecr Suresi

Felah

Felak

Felak Suresi

Feraiz İlmi

Feraş

Ferc

Fesad

Feth

Fetih Suresi

Fetret Devri

Fetva

Fey

Fırkacılık

Fısk

Fıtrat

Fİl Olayı

Fİl Suresi

Fİdye

Fİravun

Fİrdevs

Fİtne

Fuhuş

Furkan

Furkan Suresi

Fussİlet suresi

Fütüvvet

Fadd

Fazilet

Fark

Favd

Feda

Ferah

Fevk

Fevz

Fey

Feyz

Fıkıh

Fİe

Fİkİr Ve Tedebbür

Fİraset

Fuad

Fülk

GAFLET

Gaflet: Hafıza zayıflaması yüzünden oluşan yanılma, unutma, farkına varamama, dikkatsizlik demektir.   Andolsun sen bundan gaflet içinde idin, perdeni açtık, bugün artık gözün keskindir." (Kaf: 34/22)  Onlar

gaflet içindedirler" (Meryem: 44/39, Enbiyâ: 73/1)  Halkının gaflet içinde olduğu bir sırada kente girdi,..." (Kasas: 49/15).    ışıksız, işaretsiz yer,  tecrübesiz adam  noktasız yazı yazmak demektir.

  Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye uyma" (Kehf: 69/28),    

 İnkar edenler istediler ki siz silâhlarınızdan ve eşyanızdan gaflet etseniz de birden üzerinize baskın yapsalar." (Nisa: 98/102)

Gaflet kelimesinin çeşitli ism-i fâ'il kiplerinde geçtiği âyetler aşağıdadır:

  Onlar ondan gaflet içinde idiler. (A'râf: 39/136, 146, 172,205)

  Onlar hayvanlar gibidirler, hattâ daha da sapık. Onlar gafillerdir. (A'râf: 39/179)

  Onlar gafillerdir. (Yâsîn: 41/6)

  Rabbin, yaptıklarınızdan gafil değildir. (Nemi: 48/93, Hûd: 52/123)

  Onlar ki âyetlerimizden gafildirler. (Yûnus: 51/7)    Bizimle sizin aranızda

 Allah tanıktır ki biz sizin (bize) tapmanızdan gafil (habersiz) idik. (Yûnus: 51/29)

  Doğrusu, insanlardan birçoğu, âyetlerimizden gafildirler. (Yûnus: 51/92)

  Sen bundan önce (bunları) gâfil(bilmeyenlerden idin. (Yûsuf: 53/3)

  (Yakub) Dedi ki: "Onu götürmeniz beni üzer; korkarım ki, siz gafil (habersiz) iken onu kurt yer!" (Yûsuf:53/13)

  Bu böyledir, çünkü Rabb'in, halkı habersiz iken ülkeleri zulüm ile helak edici değildir. (En'âm: 55/131)

  Rabbin, onların yaptıklarından gafil değildir.(En'âm: 55/132)

  Allah, yaptıklarınızdan gafil değildir. (Bakara:92/74, 85, 140, 149; Âl-i İmrân: 94/99)

 Allah, onların yaptıklarından gafil değildir. (Bakara:92/144)

 Biz ise onların okumasından habersizdik. (En'âm:55/156)

  Onlar, bunların dualarından gafildirler. (Ahkaf:66/5)

Allah'ın, kalblerini, kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte gafiller onlardır. (Nahl: 70/108)

 Allah'ı, zâlimlerin yaptığından gafil sanma.. .(İbrahim: 72/42)

 Biz, yaratmadan gafil (bilgisiz) değiliz. (Mü'minun:74/17)

  Onlar, sadece görünen dünyâ hayatı bilirler; onlar âhiretten gafildirler. (Rûm: 84/7)

  O namuslu, gafil (günahsız) inanmış kadınlara zina iftira edenler, dünyâda da, âhirette de la'netlenmişlerdir. Onlar için büyük bir azâb vardır. (Nûr: 102/23)

Gaflet içinde olanların durumu:

 10- O (çeşitli sözleri) atan yalancılar kahrolsun. 11- Onlar aptallık içinde yanılıp durmaktadırlar. (Zâriyat: 67/10-11)

Bu âyetlerde birbirini tutmaz sözlerin etkisiyle yoldan sapan ve boyuna kadar cehalet içine batmış, dâima yanılan kimseler bir beddu'â üslubuyla kınanır ve ceza gününde onların perişan olacakları vurgulanır. Çünkü bu adamlar bir gamre içinde, yani her yanı basan bir sel gibi kendilerini her noktadan bürümüş olan bir batak, bir sarhoşluk ve cehalet içinde "OyıL-" bilinçsizdirler. Allah'ın buyruklarından gafil, başlarına gelecek helakin farkında değildirler. Şekil haline dönüşen ibâdetlerinde huzur yoktur:

 4- Şu namaz kılanların vay haline! 5- Ki onlar, namazlarından yanılırlar (gaflet içinde namaz kılarlar). (Mâ'ûn: 17/4-5) âyetlerinden, müfessirlerin bazıları namazlarından sehvi, "farz namazları vaktinden sonraya bırakırlar, vaktinde kılmazlar"; bazıları "namazlarını terk ederler, kılmazlar"; bazıları da "namaza önem vermezler, gaflet ile, eğlence türünden kılarlar" şeklinde mânâ vermişlerdir

GANİMET

(Konu hakkında Enfal ve Fey' maddelerine de bakılabilir)

Eğer Allah'a ve (hak ile bâtılın) ayrılma gününde, o iki topluluğun karşılaştığı (Bedir) gün(ün)de kulumuz (Muhammed)e indir-diğimiz(âyetler)e inanmışsanız bilin ki aldığınız ganimetlerin beşte biri, Allah'a, Elçisine ve (Allah'ın Elçisi ile) akrabalığı bulunan(lar)a, yetimlere, yoksullara ve yolcu(lar)a aittir. Allah her şeye kadirdir. (Enfâl: 93/41)

 Artık aldığınız ganimetleri helâl ve temiz olarak yeyin ve Allah'tan korkun. Şüphesiz Allah, bağış-layandır, esirgeyendir. (Enfâl: 93/69)

Enfâl: 93/41'de alınan ganimetlerin beşte birinin: 1) Allah'a ve Elçisine, 2) Elçinin akrabasına, 3) yetîmlere, 4) miskinlere, 5) yolculara harcanmak üzere ayrılması emrediliyor. Enfâl: 93/69'da da müslürrianlara, elde ettikleri ganimetleri helâl ve temiz olarak yemeleri ve Allah'tan korkmaları emrediliyor ve Allah'ın bağışlayan ve acıyan sıfatları vurgulanarak mü'minlerin hatâlarını bağışlayacağına işaret ediliyor.

Gerçi ikinci âyette "elde ettiğiniz ganimet" ile esirlerden alınan fidyenin kasdedildiğini söyleyenler varsa da, bununla da ganîmet'in kasdedildiğini ve bu âyetin, ganîmetin helâl olduğunu bildirdiğini söyleyenler de vardır. Ancak ganimet savaşta ele geçirilen düşman malıdır.

Savaşsız ele geçen düşman malına/ej'^) denilir. Savaş ganimetlerine aynı zamanda nefel, çoğulu enfâl de denilir. Allah'ın, lütfuyla bunları düşmanlardan alıp müslümanlara vermesinden ötürü ganimete nefel denmiştir. Nefel de ganîmet anlamına gelirse de ikisi arasında şu fark vardır: Nefel: savaşta öldürülenin üzerinden alınan şeydir. Ganîmet ise ne suretle olursa olsun, savaşta elde edilen maldır.

Ganîmet, düşmandan alınan mal olduğuna göre savaştan sonra esirlerden alınan fidye de bunun kapsamına girer. İkinci âyetin sözgelimi de bunun, fidye hakkında olduğu görüşünü güçlendiriyor. Çünkü zaten 41'nci âyet, ganimetlerin beşte birini Allah'a ve Elçisine, Elçinin akrabasına, yetimlere, yoksullara, yolculara ayırdığına göre demek ki ganîmet helâldir. Ayrıca müslümanların aldıkları ilk ganimet, Bedir'den önce Abdullah ibn Cahş komutasında gönderilen sekiz kişilik bir birliğin, Birinci Bedir'de vurdukları Kureyş kervanıdır ki bunu kendi aralarında taksim etmişler, Peygamber de bu taksimi uygun görmüştü

GARÂNÎK OLAYI

 52- Senden önce hiçbir resul ve nebi göndermemiştik ki o, temenni ettiği zaman şeytân onun temennisine bir düşünce atmış olmasın. Fakat Allah, şeytânın attığını siler, sonra kendi âyetlerini sağlamlaştırır. Allah bilendir, ha-kîm(sağlamlaştıran)dır. 53- (Böyle yapar) Ki şeytânın attığını, kalblerinde hastalık olanlar ve kalbleri katılaşanlar için bir fitne (sınav) yapsın (onları bununla denesin). Zâlimler uzak bir ayrılık içindedirler. (Hac:88/52-53)

Bu âyetlerde Allah'ın gönderdiği her resul ve nebî temennî ettiği zaman şeytânın, onun ümniyyesine bir düşünce attığı; fakat Allah'ın, şeytânın attığı düşünceyi silip kendi âyetlerini sağlamlaştırdığı; O'nun herşeyi bilen ve sağlam yapan olduğu belirtildikten sonra Allah'ın, şeytânın attığı düşünce ile hasta yüreklileri ve katı kalblileri denediği, zâlimlerin büyük boyutlu bir ayrılık içinde oldukları vurgulanıyor.

Bu âyetlerin tefsîrinde hayli değişik yorumlar yapılmıştır. Âyette geçen resul ve nebî kelimelerinin aynı anlama gelip gelmedikleri üzerinde durulur. Genel kanıya göre resul, insanları irşâd için gönderilen ve kendisine vahiy gelen peygamberdir. Haber veren anlamındaki nebî ise vahiy değil, sadece ilham alan, ya da ru'yâda kendisine İlâhî düşünceler verilen peygamberdir. Bu durumda resul, kendisine gelen vahy ile yeni bir kitap ve şerîat (yasal düzen) getiren peygamber, nebî ise kendisine gelen ilham ve gördüğü ru'yâlar ile kendisinden önceki resulün dinini ihya eden, din ıslahatçısı, din bilginidir,

Çoğunluğun kanısına göre bu iki kelime arasında umum husus farkı vardır. Her resul aynı zamanda nebîdir, çünkü vahy ile aldıklarını ümmetine bildirir. Fakat her nebî, resul değildir. Resulün ümmeti içerisinde yetişmiş, ilham alan ıslahatçı da nebî olabilir, fakat o resul değildir. Burada iki kelime de aynı âyet içinde kullanılıp birbirine vâv ile bağlandığına göre ikisi arasında fark olmalıdır. Fakat Kur'ân-ı Kerîm'in başka âyetlerinde iki kelime de birbiri yerine ve aynı anlamda kullanılmıştır. Bundan dolayı

 Mu'tezile, bu iki kelimenin eş anlamlı olduğu kanısındadır

GAYB

Yoksa gayb yanlarında da (ona bakıp) yazıyorlar mı? (Kalem: 2/47),  Güryb bilgisi kendi yanında da onu görüyor mu? (Necm: 23/35)

Bu âyetlerden birincisinde Hz. Muhammed'in peygamberliğini kabul etmeyen, onun peygamber olamayacağını iddia edenlerin, bunu nereden bildikleri; yoksa gayb, yanlarında da ona kendi istediklerini mi yazdıkları soruluyor ve kimin peygamberliğe lâyık olduğunu yalnız Allah'ın bildiği anlatılıyor.

Pintilikle mal yığan, fakirlere yardım etmekten kaçınan kimseleri kınama bağlamında yer alan ikinci âyette ise, bu kadar dünyâya tutulmanın bir anlamı olmadığı, gaybı kimsenin bilemeyeceği, mal tükenir de ileride sıkıntıya düşer endişesiyle iyilik yapmaktan geri durmanın doğru olmadığı vurgulanmaktadır.

Gayb  gözden gizli kalan şeye gayb dendiği gibi, duyularla algılanamayan, insanın bilgi sınırı dışında kalan şeye de gayb denilir. Daha genel bir deyimle: İnsanın gözlem ve deney sınırları dışında kalan şeye gayb denilir. Bir zaman bilinmeyen şey, sonra insanların icadettikleri bilimsel ve teknik araçlarla biliniyorsa aslında o gayb değildir, insanın bilgi sınırı içindedir. Meselâ bir gün sonraki hava durumu, meteorolojik âlet ve duyularla saptanıyorsa bu,gayb sayılmaz. Çünkü bu, insanın bilgi alanı içinde kalır.

Kur'ân'a göre varlıklar iki kısma ayrılır: Beş duyu ile algılanabilen maddî kâinat ki buna şehâdet âlemi denilir; beş duyudan gizli kalan metafizik âlem ki buna da gayb âlemi denilir. Bu ayırım yaratıklar içindir. Yaratan için gayb yoktur, hepsi görülür ve bilinir şehâdet âlemidir. Gayb âlemi, kâinatın ruhu durumundadır.

Gayba îman, bazı insanlarda sezgi ve keşf ile, bazılarında da düşünce ve istidlal ile oluşur. Düşünce târîhinin başlangıcından bu yana, birçok hekîm, mutasavvıf ve filozofa göre asıl gerçek âlem, şu görünen şekiller dünyâsının ruhu olan gayb âlemidir. Görünen şekiller dünyâsı, o gerçek âlemin tecellîsi(görüntüsü)dür. Modern bilime göre de dış görünüş, duyularımızın algılarından ibarettir. Meselâ ses, aslında bir titreşimdir. Atmosferin taşıdığı bu titreşim, kulağımızın zarına çarpınca beyinde mahiyetini bilmediğimiz bir işlem ile sese dönüşmektedir. Yani gerçekte ses, dış dünyâdaki görünmez hareketin beyindeki bir tecellîsi(gö-rüntüsü)dür. Işık dediğimiz parıltı da dış dünyadan bize gelmez. Bize gelen titreşimdir. İşte o titreşim, görme duyumuza çarpınca beynimizde ışık halinde algılanmaktadır. İmam Gazâlîye göre sıcaklık, soğukluk esasmda buev t\tteş\tt\du. Bundan dolay ısı ışığa, ışık ısıya dönüşebilmektedir. Koku ve tad da titreşen maddelerden gelen titreşimin, tad veya koku alma duyularında aldığı şekildir. Frekansları değişik titreşimlerin tecellîsi değişmekte; kimi bizde ses, kimi sıcaklık, soğukluk; kimi koku ve tad halinde kendini göstermektedir. Hakikat olan bunlar değil, bunların dayandığı titreşim, yani harekettir. Biz hareketin kendisini değil, tecellîsini (gödürtüsünü) algılamaktayız. Hareket de kuşkusuz, görülmeyen bir hakikatin görüntüsüdür. O halde beş duyumuzla algıladığımız şu âlem, mutasavvıfların dediği gibi, aslında birer tecellî(görüntü)den ibarettir; bir gölge ve hayaldir. Asıl hakikat, görülmeyen gayb âlemidir. Hakikat görülmez, görülen, hakikatin tecellîsidir.

GAYBET (Gıybet )

Biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemeği sever mi? İşte bundan iğrendiniz. O halde Allah'tan korkun, şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir. (Hucurât: 105/12)

Gaybet  bir kimsenin arkasından, onun sevmediği bir şeyi söylemek, dedikodusunu yapmak demektir. Türkçede buna gıybet deriz. Aleyhinde konuşulan kişi, söylenenleri gerçekten yapmış ise veya bu sıfatlar onda varsa, söylenen şey gıybettir. Eğer söylenenler onda yok ise bu, iftira olur.

"Peygamber (s.a.v.):

- Gıybet nedir bilir misiniz? diye sormuş.

- Allah ve Elçisi daha iyi bilir, demişler.

- Kardeşini, sevmediği bir şeyle anmandır. Kendisine sorulmuş:

- Ya söylediğim şey gerçekten kardeşimde var ise? Buyurmuş ki:

- Söylediğin şey gerçekten var ise onun gıybetini yapmış olursun. Ama onda yok ise ona iftira etmiş olursun."

GAYRİ MÜSLİMLERLE İLİŞKİ

88- Size ne oldu ki, münafıklar hakkında iki gruba ayrıldınız? Oysa yaptıkları işlerden dolayı Allah onları bas aşağı etmiştir. Allah'ın saptırdığını doğru yola iletmek mi istiyorsunuz? Allah birini saptırırsa artık onun için bir yol bulamazsın! 89- Sizin de kendileri gibi inkâr etmenizi istediler ki, onlarla bir olasınız. O halde onlar Allah yolunda göç edinceye kadar onlardan dostlar edinmeyin. Eğer yüz çevirirlerse onları yakalayın, nerede bulursanız öldürün ve onlardan ne dost, ne de yardımcı tutmayın! 90-Ancak sizinle kendileri arasında andlaşma bulunan bir topluma sığınanlar, yahut ne sizinle ne de kendi toplumlarıyla savaşmak(istemediklerin)den yürekleri sıkılarak size gelenler hariç. Allah dileseydi, onları sizin başınıza musallat ederdi, sizinle savaşırlardı. O halde onlar, sizden uzak dururlar, sizinle savaşmazlar ve sizinle barış içinde yaşamak isterlerse, Allah size, onlara saldırmak için bir yol vermemiştir. 91- Başka birtakım insanlar da bulacaksınız ki, hem sizden, hem de kendi toplumlarından emin olmak isterler. Ama ne zaman fitneye götürülseler, fitnenin içine başaşağı atılırlar. Eğer onlar sizden uzak durmazlar, sizinle barış içinde yaşamak istemezler, ellerini (savaştan) çekmezlerse onları yakalayın ve nerede bulursanız öldürün! İşte öylelerine karşı Allah size açık bir yetki vermiştir. (Nisa: 98/88-91)

Bu âyetlerde, münafıklar hakkındaki görüş ayrılığı yüzünden müslümanlann bölünüp iki grupa ayrılmasının uygun olmadığı belirtiliyor ve Allah'ın şaşırttığını kimsenin yola getiremeyeceği vurgulanıyor. Münafıkların, samimi müslümanları da kendileri gibi inkâra sokmağa çalıştıkları; Allah yolunda hicret etmedikçe onların dost tutulmaması; Hak yolunda hicrete (savaşa) katılmadıkları takdirde onların yakalanıp öldürülmesi; ancak tarafsız kalmak isteyenlere dokunulmaması belirtiliyor. Fakat fırsat buldukça müslümanlara saldırmaktan çekinmeyen kimselerin, yakalandıkları yerde öldürülmeleri emrediliyor.

Rivayetlerin çoğunluğu, bu âyetlerde anlatılan münafıkların, Medine münafıkları değil, Medine dışında, Mekke yöresinde yaşayan Bedevî Arap kabileleri olduğunu gösterir. Bunlar müşrik idiler. Nifakları îmân ile değil, müslümanlara dostluk, bağlılık göstermek suretiyle idi. "Onlar hicret etmedikçe" kaydından da bunlardan bir kısmının müslüman oldukları anlaşılır. Demek ki 88-89'ncu âyetlerde anlatılan kimseler, Mekke yöresinde oturan ve müslüman olduklarını söyleyen kabilelerdir. 90-91 'nci âyetlerde anlatılanlar da tarafsız görünen Mekke dışındaki müşrik kabilelerdir.

Mücâhid'in nakline göre 91. âyette anlatılanlar, Mekke halkından bir grup idi. Hz. Peygamber(s.a.v.)'e gelip müslüman görünüyorlar, Kureyşe döndüklerinde onlarla beraber puta tapıyorlardı. Böylece her iki tarafı da memnun etmek istiyorlardı. Tarafsızlıklarına asla güvenilemeyen bu kimseler, müslümanlarla savaştan vazgeçmezler ve onlarla tam barış içinde olduklarını açıkça göstermezler, müslümanlardan ellerini tamamen çekmezlerse, yaltaklandıkları toplumlara uygulanan hüküm, bunlara da uygulanır. Müslümanlar, savaş halindeki kâfir kavimleri gibi bunlarla da savaşırlar. Şayet bunlar entrikadan vazgeçer, kâfirleri desteklemez, müslümanlarla barış içinde olduklarını ilân ederlerse bunlara karşı da savaşılmaz. Barış isteyenlere karşı barış ile karşılık verilir. İslâmın amacı barıştır.

Tarafsız insanlara dokunmamayı, fakat saldırganları cezalandırmayı emreden bu âyetler, müslüman olmayan toplumları siyâsî bakımdan dört grupa ayırmaktadır:

1) Antlaşma yapan(müttefik)ler,

2) Müslümanların müttefiklerine iltica edenler,

3) Tarafszılar. Bu üç zümreye karşı savaşmak yasaktır.

4)  Düşmanlar. Bunlar, müslümanlarla barış andlaşması yapmayan gayri müslimlerdir. Bunların ülkeleri dâr-i harb sayılır.

Bu âyetin, Tevbe Sûresinin: "Haram ayları çıkınca müşrikleri nerede bulursanız öldürün; onları yakalayın, hapsedin ve her gözetleme yerinde oturup onları gözetleyin. Eğer tevbe ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın. Çünkü Allah, bağışlayan, esirgeyendir."

GAZA

 Ey inananlar, siz, inkâr edenler ve yeryüzünde sefere, ya da gazaya çıkan gâzî kardeşleri için: "Eğer bizim yanımızda olsalardı öldürülmezlerdi ve vurulmazlardı" diyenler gibi olmayın. Allah onların bu düşünce ve sözlerini kalblerinde dert yapar. Yaşatan da, öldüren de Allah'tır. Allah yaptıklarınızı görmektedir. (Âl-i İmrân: 94/156)

Bu âyette gazada şehîd düşen gâzîler için, gazaya gitmeyip kendi yanlarında kalsalardı ölmeyeceklerini ve öldürülmeyeceklerini söyleyenlerin bu düşüncelerinin yanlışlığı belirtilmekte, yaşatanın da öldürenin de Allah olduğu vurgulanmaktadır.

 el-ğazv   kökünden isimdir, savaş demektir, öazv savaşa gitmek demektir. Savaşa gidene ğâzî denilir. Çoğulu ğuzât ve ğuzz gelir.

Hz. Muhammed, kendisine gelen dini tebliğe başlamasından itibaren gittikçe artan bir düşmanlık ve baskı ile karşılaşmıştır. Kendisine inananlar içinde özellikle korumasız, zayıf kimseler, ağır işkencelere maruz kalmışlar, bunlardan kimi ülkesini bırakıp göç etmek zorunda kalmıştır. Peygamber'in kendisi de eylemli tecâvüzden, kabilesi sayesinde korunmuş ise de, büyük bir ambargo ve taraftarlarına baskı içerisinde yaşamıştır. Sonunda bu baskı, bizzat kendisine bir suikasıt girişimine dönüştüğü sırada ülkesini terk edip Medine'ye hicret etmiştir. Medine'de İslâm yerleşip güçlenmeğe başlamış ve müslümanlar da kendilerine yapılan saldırılara cevap vermek zorunda kalmışlardır.

Tevbe edip inanıncaya, namazlarını kılıp zekâtlarını verinceye kadar müşriklerle savaşmayı emreden âyetler, müslümanlara karşı saldıran ve Hudeybiye Barış Andlaşmasını çiğneyen müşrikler hakkındadır, bütün müşrikleri kapsamaz. Âyetler arasında geçen cümleler, bunların o saldırgan müşrikler hakkında olduğunu gösterir: "Ancak andlaşma yaptığınız müşriklerden, (andlaşma şartlarından) hiçbir şeyi size eksik bırakmayan ve size karşı hiç kimseye arka çıkmayanların andlaşmalarını, kendilerine tanıdığınız süreye kadar tamamlayın." (Tevbe: 113/3) âyetinde andlaşmalarını bozmayıp sözlerinde duran, müslümanlara saldırmayan, onlara saldıranlara yardım etmeyen müşriklere saldırılmayacağı belirtildikten sonra şöyle buyuruluyor:

"Ve eğer ortak koşanlardan biri güvence dileyip yanına gelmek isterse, onu yanına al ki Allah'ın kelâmını işitsin; sonra onu güven içinde bulunacağı yere ulaştır. Böyle yap, çünkü onlar, bilmez bir topluluktur. Ortakkoşanların, Allah'ın yanında ve Elçisinin yanında nasıl andlaşması olabilir? Ancak Mescid-i Haram'da andlaştıklarınız hariç. Onlar size dürüst davrandıkça siz de onlara dürüst davranın. Çünkü Allah korunanları sever. Evet (o müşriklerin, Allah ve Elçisi yanında) nasıl (ahdi olabilir)? Eğer onlar size galip gelselerdi, sizin hakkınızda ne and, ne de andlaşma gözetmezlerdi. Ağızlarıyla sizi razı ederler, fakat gönülleri sizi istemez. Çokları da yoldan çıkmışlardır. Allah'ın âyetlerini az bir paraya sattılar da O'nun yoluna engel oldular. Onların yaptıklam, gerçekten ne kötüdür! Bir mü'mine karşı ne and, ne de andlaşma gözetmezler. İşte saldırganlar onlardır. Eğer tevbe ederler, namazı kılarlar ve zekâtı verirlerse dinde sizin kardeşlerinizdirler. Biz bilen bir kavme âyetleri böyle uzun uzun açıkladık. Eğer andlaşma yaptıktan sonra andlarını bozarlar ve dininize dil uzatırlarsa o küfür önderleriyle hemen savaşın. Çünkü onların andları yoktur; belki böylece yaptıklarına son verirler." (Tevbe: 113/6-42)

Bütün bunlar, ancak ahidlerini bozan, müslümanlara saldıran müşriklerle savaşılacağını; yoksa durup dururken zorla insanları müslüman yapmak için kimse ile savaşılamayacağını kanıtlar. "Eğer tevbe ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirlerse..." âyeti, müşrik iken dönüp müslüman olanları kasdediyor. Yani onlar yaptıklarına pişman olup müslüman olurlarsa ne a'lâ, müslümanların din kardeşleri olurlar. Ama inanmadıkları halde sözlerinde dururlarsa onlara da saldırılmaz. Fakat verdikleri sözden cayar, andlaşmalarını bozar, dine saldırırlarsa bu saldırgan tutumlarından vazgeçinceye kadar onlarla savaşın.

Hz. Peygamber ne Arap müşriklerini, ne de bir başkasını zorla İslama sokmuştur. Gönül işi olan iman, zorla olamaz. Nitekim Hz.Ömer, Hıristiyan kölesi Esbak'a birkaç kez müslüman olmasını önermiş, köle kabul etmedikçe Hz. Ömer "Dinde zorlama yoktur. Ama müslüman olsan, müslümanların bazı işlerinde senden istifade ederiz" demiştir.

GAZAB

 Bizi doğru yola ilet. Nimet verdiklerinin yoluna; üzerlerine gazabedilmiş olanların ve sapıkların yoluna değil! (Fatiha: 5/6-7)

Türkçede gazab diye telaffuz ettiğimiz gadab   kızgınlık, öfkelenmek, öc alma isteğidir. Bu kökten yapılmış sıfat olan gadûb  kızgın anlamına gelir. Hz. Peygamber'in: "Gazaptan sakının, çünkü gazab, Âdem oğlunun kalbine konmuş bir ateş parçasıdır. Baksanıza kızan adamın boyun damarları nasıl şişer ve gözleri nasıl kızarır! İçinde gazab hisseden, hemen yere yapışsın."

GEBELİK

O'dur ki sizi bir tek nefisten yarattı; gönlü ısınsın diye ondan eşini var eti; eşini sarıp örtünce (eşiyle birleşince) eşi, hafif bir yük yüklendi, onu gezdirdi. (Yükü) Ağırlaşınca ikisi beraber Rab'leri Allah'a du'â ettiler: "Eğer bize iyi, güzel bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden oluruz!" (dediler). (A'râf: 39/189)

Ayette baba ile ananın birbirine yaklaşmasıyla annenin yavruya gebe kalmasına ve umutla onu taşıdığına, ana babanın Allah'tan kendilerine iyi

huylu, güzel bir çocuk vermesi için du'â ettiklerine işaret edilmektedir.

 (Meryem, meleğin üflediği) O çocuğa gebe kaldı; onunla uzak bir yere çekildi. (Meryem: 44/22) âyetinde de Hz. Meryem'in, meleğin üflemesiyle gebe kalıp uzak bir.yere çekildiği anlatılmaktadır.

  Biz insana ana babasını tavsiye ettik. Anası onu zayıflık üstüne zayıflık çekerek (karnında) taşıdı (ona gebe kaldığından itibaren doğuruncaya kadar günden güne güçsüzleşti, ağırlaştı). Onun sütten kesilmesi de iki yıl içinde oldu. (Bunlar güç şeylerdir. Onun için biz insana): "Bana ve ana babana şükret, dönüş(ün) banadır!" (diye öğüt verdik). (Lokman: 57/14)

  15- Biz insana, ana babasına iyilik etmesini tavsiye ettik. Anası onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. (Ana karnında) Taşınması ile sütten kesilmesi otuz ay sürdü. Nihayet (insan) güçlü çağına erip kırk yaşına varınca: "Ya Rabbi dedi, beni, bana ve anama-babama verdiğin nimete şükretmeğe, razı olacağın yararlı işler yapmağa sevk eyle. Benim için, zürriyetim içinde de salâhı devam ettir (benden gelecek olanları da iyi insanlar yap). Ben sana yüz tuttum ve ben (sana) teslim olanlardanım. (Ahkaf: 66/15)

Lokman: 57/14, Ahkaf: 66/15'nci âyetlerde insana ana babasına iyilik etmesi tavsiye edilirken, annesinin yavrusu için yaptığı fedâkârlıklar anılmaktadır: Annesi onu yüklenmiş ve karnındaki yavru büyüdükçe kendisi her gün biraz daha güçlük çekerek, güçsüzleşerek onu taşımış, doğurduktan sonra da kucağında taşıyıp iki yıla yakın bir süre onu emzirmiş, kendi kendine yeterli hale gelinceye kadar onu koruyup kollamıştır. Bunun yanında babası da annesiyle beraber onu korumuş, yetişmesine emek vermiştir. Büyüyüp gelişmesi için kendisine bu kadar emek veren, iyilik eden ana babanın iyiliklerine karşı onlara iyilik etmek, elbette insanın üzerine borçtur. İnsan önce Allah'a, sonra ebeveynine karşı itaatle yükümlüdür. Bu iyiliklere nankörlük eden, er geç cezasını çeker.

Lokman 14'ncü âyetin sonunda yüce Allah, insanın, dünyâda ebeveynine karşı davranışlarına dikkat etmesini pekiştirmek üzere:"Dönüş banadır!" buyuruyor. Yani dünyâda Allah'a ve ebeveynine karşı yaptıklarından, bir gün Allah'ın huzurunda hesap vereceğini hatırlatıyor.

Lokman: 57/14'de ve Bakara 92/233'de emzirme süresinin iki yıl olduğu belirtilmektedir. "Anası onu zahmetle taşıdı ve zahmetle doğurdu. Taşınması ile sütten kesilmesi otuz ay sürdü." (Ahkaf: 66/15) âyetinde ise çocuğun anne karnına düşmesiyle sütten kesilmesinin otuz ay sürdüğü belirtilmektedir. Bu otuz aydan 24 ay çıkarılırsa geriye altı ay kalır. Demek ki en az gebelik süresi altı aydır. İbn Abbâs'a göre normal gebelik dokuz ay sürmüşse süt emzirme süresi yirmibir aydır. Çocuğu yirmibir ay emzirmek gerekir. Gebeliği altı ay süren kadın, otuz ayı doldurmak için çocuğunu yirmidört ay emzirir. Gebeliği altı aydan ne kadar fazla ise o kadarını otuz aydan düşürerek kalan süre kadar çocuğu emzirir. Meselâ gebeliği yedi ay süren, çocuğunu yirmi üç ay, sekiz ay süren çocuğunu yirmiiki ay, dokuz ay süren çocuğunu yirmibir ay emzirir.

Bu kadar süre emzirmek farz değildir. Fakat böyle yapılması çocuğun sağlığı için iyidir. Yoksa bu süreden az zamanda sütten kesmek haram değildir. Ama yeterli doğal besin alamadığı için çocuğun bünyesi zayıf olabilir. Ana sütünün yerini hiçbir besin tutamaz. Ana sütü hem besleyici, hem de koruyucudur. Çünkü daima taze olan ana sütüne dışarıdan mikrop karışmaz. Oysa yapay mamalar, diğer sütler zamanla tazeliğini kaybeder

ve onlara mikrop karışabilir. Ayrıca onlar hiçbir suretle ana sütündeki besinleri tam içeremez. Ana sütünün içerdiği besinden ayrı olarak onunla, annenin sevgisi ve şefkati de çocuğa içirilmiş olur. Böylece çocuğa sadece besin değil, güven ve destek de verilmiş olur.

Bakara* 233'ncü âyette: "Anneler, süt emzirmeyi tam yapmak isteyen baba için iki yıl emzirirler." buyurulduğuna göre demek ki bu kadar zaman emzirmekte çocuğun yararı vardır.

Gebe kalmakla sütten kesilme arasının otuz ay olduğunu belirten Ahkaf 15'nci âyetten bazı hükümler çıkarılmıştır:

Önce altı aydan az zamanda normal doğumun olamayacağı kabul edilmiştir. Altı aydan az bir zamanda doğan çocuk yaşarsa, annesi zina ile suçlanır.

Gebelikten itibaren otuz ay geçince artık süt hükümleri geçerli olmaz. Yani iki yaşından büyük çocuğun bir kadını emmesiyle arada süt evlâtlığı, süt analığı kurulmaz.

"Nihayet (insan) güçlü çağına erip kırk yaşına varınca: 'Ya Rabb'i dedi beni, bana ve anama-babama verdiğin nimete şükretmeğe, razı olacağın yararlı işler yapmağa sevk eyle'." âyetinden, insanın ruhsal olgunluğuna kırk yaşında erdiği anlaşılır. Bedensel olgunluk başka, ruhsal olgunluk başkadır. İnsan ergenlik çağına gelmekle bedensel gücüne erişir, mükellef olur. Fakat kırk yaş, olgunluk çağıdır. Bu yaşa gelince insan daha geniş düşünür, fevrî hareket etmez. Ana babanın ve evlâdın kadrini daha iyi anlar. Ve gerek ebeveynine, gerek evlâdına karşı vazife ve yükümlülüklerini daha iyi kavrar. Kırk yaşı, tam olgunluk yaşıdır. Peygamber (s.a.v.) de bu yaşta peygamber olmuştur. Ama: "Evlenme çağına erişmelerine kadar yetimleri sınayın. Onlarda olgunluk görürseniz, mallarını kendilerine verin..." (Nisa: 98/6) âyetinden mükelleflik, yani sorumluluk çağının, ergenlik ile başladığı anlaşılır.

GECE İBÂDETİ

1-£y örtüsüne bürünen- 2- Geceleyin kalk (namaz kıl); yalnız gecenin birazında (uyu). 3- Gecenin yarısında (kalk) yahut bundan biraz eksilt. 4-Veya bunu artır ve ağır ağır Kur'ân oku. 5- Doğrusu biz, senin üzerine ağır bir söz bırakacağız. 6- Gerçekten gece kalk(ıp ibâdet et)mek daha oturaklı ve (geceleyin) söz (du'â) daha etkilidir. 7- Çünkü gündüz, senin uzun süre uğraşacağın şeyler vardır. 8- Rabb'inin adını an ve bütün

gönlünle O'na yönel.

 Rabb'in senin gecenin üçte ikisinden daha azında, yarısında ve üçte birinde kalk(ıp namaz kıl)dığını; seninle beraber bulunanlardan bir topluluğun da böyle yaptığını biliyor. Geceyi ve gündüzü takdir eden Allah, sizin onu sayamayacağınızı (zamanı hesabedip gecenin belli saatlerinde kalkamayacağınızı) bildiği için sizi affetti. Artık (belli bir saat gözetmeden) Kur'ân'dan kolayınıza geleni okuyun (ne mikdar kolayınıza gelirse o kadar gece namazı kılın, kendinizi zorlamayın.) Allah, içinizden hastalar, yeryüzünde gezip Allah'ın lütfunu arayan başka kimseler ve Allah yolunda savaşan daha başka insanlar bulunacağını bilmiştir. Onun için Kur'ân'dan kolayınıza geldiği kadar okuyun. Namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a güzel bir borç verin. Kendiniz için verdiğiniz hayırları, Allah katında verdiğinizden daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük bulacaksınız. Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Müzzemmil: 3/20)

 Müzzemmil Sûresinin 1-8'nci âyetlerinde örtüsüne bürünmüş olan Peygambere, gecenin büyük bir bölümünü ibâdetle geçirmesi, huzur ile ağır ağır Kur'ân okuması; Allah'ın, kendisine ağır yani büyük bir söz vahyedeceği; o sözü taşıyabilmek için ibâdetle ruhunu güçlendirmesi gerektiği; zira gece kalkıp ibâdet ve du'â etmenin, Kur'ân okumanın daha etkili olduğu; gündüzün de yapacağı birçok işi bulunduğu; saygı ile Allah'ı anarak tamamen O'na yönelmesi emrediliyor.

Bu âyetlerin, peygamberliğin ilk dönemlerinde indiğinde kuşku yoktur. Bunlar, Peygamber(s.a.v.)in, henüz peygamberliğinin başlangıcında gecelerini ibâdet ve zikirle geçirdiğini kanıtlar. Onun bu riyazet hayatı peygamberliğinden önce başlamıştı. Buhârî'nin, Vahyin Başlangıcı babında Hz. Âişe'den aktardığı hadîste belirtildiği üzere peygamberliğine yakın yıllarda Hz. Muhammed'e yalnızlık sevdirilmişti. Hirâ Mağarası'na çekilir, orada tehannüs (gönlünce Allah'a ibâdet, İbrâhîm dinine göre kulluk) ederdi

GECE-GÜNDÜZ ÂYETLERİ

Gece ve gündüzü iki âyet yaptık. Gecenin âyetini sildik, gündüzün âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem Rabbinizin lütfunu arayasınız, hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz herşeyi açık açık anlattık. (İsrâ: 50/12)

Bu âyette Allah'ın, gece ve gündüzü birer âyet yaptığı; gece âyetini silip kararttığı; insanların, Allah'ın nimetini ve lütfunu aramaları, yani geçimlerini sağlamaları, zamanı ve hesabı bilmeleri için gündüz âyetini aydınlık yaptığı anlatılmaktadır.

Burada ilk hatıra gelen anlam, gecenin karanlık, gündüzün aydınlık olmasının, Allah'ın bir mu'cizesi olduğudur. Zamanı böyle biri karanlık biri aydınlık olmak üzere ikiye ayırması, elbette Allah'ın bir yaratılış mu'cizesidir. İbn Abbâs ise gece âyetini Ay, gündüz âyetini Güneş olarak tefsir etmiştir. Fakat birinci mânâ âyetin kendisine daha uygundur. Kasıt Ay ve Güneş değil, karanlık ve aydınlık olayıdır ki bu da gece ile gündüzün kendisidir. İnsanlar geceleyin dinlenir, gündüz ışığında çalışıp geçimlerini sağlarlar. Gece ile gündüzün birinci yararı budur: Dinlenmek ve çalışmak. Âyette sayılan ikinci yararı da takvimi ve hesabı bilmektir. Gece gündüz olmayıp hep gece veya hep gündüz olsa, zaman bilinmez, takvim yapılmaz, zaman ayırıcı birimlere ayrılamazdı. Zamanı günlere, haftalara, aylara ve yıllara bölmek mümkün olmazdı. Gece ve gündüz olayı takvim ve zaman hesabının yapılmasını sağlamıştır. "Gündüzün âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem Rabbinizin lütfunu arayasınız, hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz." cümlesinden, doğru zaman hesabının Güneşe göre yapılacağı anlaşılır.

Şayet gece ve gündüz âyetleriyleAy ve Güneş kasdedilmiş ise "Gecenin âyetini sildik" cümlesinde Ayın ışıksız olduğu anlatılmaktadır. Gerçekten Ayın kendisi ışık vermez, sadece Güneşin ışığını yansıtır. Âlûsî'ye göre gecenin âyetinin silinmesi: ya Ayın aslında ışıksız yaratılması, ya da Güneşten yansıttığı ışığın, görünürde yavaş yavaş azalıp ay sonuna doğru kaybolması anlamına gelir ki birinci anlam daha uygundur. Çünkü Ay ışığının artıp eksilmesinin, denizlerin gelgit olayı gibi dünyâ düzeni üzerinde büyük etkinliği vardır.

GECE KARANLIĞI

1-De ki:Sığınırım ben, karanlığı yarıp sabahı ortaya çıkaran Rabb'e; 2- Yarattığı şeylerin şerrinden, 3- Karanlığı çöktüğü zaman gecenin şerrinden, (Felak: 20/1-3)

Bu âyetlerde, Peygamber(s.a.v.) ve bütün okuyan ve dinleyenlere hitaben: bütün yaratıkların, karanlığı basmış olan gecenin şerrinden, aydınlığın Rabbi olan Allah'a sığınılması emredilmektedir. Sığınılması emredilen şeyler karanlık şeylerdir. Gece karanlık çökünce etraf görünmediği için kötü şeyler olabilir. Hırsızlar, haydutlar bu vakti gözetlerler. Düşman da gece karanlığından yararlanarak saldırabilir. Sivrisinek gibi bazı zararlı haşerat karanlıkta görülmediğinden insanı daha çok ısırır. Hasılı zararlı şeyler karanlıkta daha çok olur. Bundan dolayı dilimizde "Akşamın hayrından ise sabahın şerri iyidir" sözü mesel olmuştur. Arapçada "Jj^JÜ iSij>-\ JJUl: Gece, veyli daha çok gizler" denilir.

İşte karanlık şeylerden, karanlıkları yarıp aydınlığı ortaya çıkaran Allah'a sığınma emredilmektedir. Böylece sûrede olağanüstü bir mânâ uyumu görülmektedir.

Kur'ân'ın indiği zamanlarda bütün dünyâ uluslarında egemen kanâat olduğu üzere Araplar da karanlıktan çekinir ve karanlıkta cinlerin ortaya çıkıp insanları çarpacaklarına inanırlardı. Bundan dolayı geceleyin bir dereye inseler, cin çarpmasından korunmak için o derenin cin liderlerine sığınır ve bu suretle güven içinde olacaklarına inanırlardı, "

 Doğrusu insanlardan bazı erkekler, cinlerden bazı erkeklere sığınırlardı da onların kibir ve azgınlıklarını artırırlardı." (Cin: 40/6) âyetinde işaret edildiği üzere câhiliyye devrinde bir adam sefere çıkıp bir vadide gecelerse: "Bu vâdînin şerrinden, bu vâdînin büyüğüne, yahut beğine sığınırım" der, öyle yatardı. İnancına göre böylece, sabaha dek cinlerin korumasında olurdu. Bir rivayete göre de Araplar, kuraklık zamanlarında mer'a ararlar, uygun bir yer bulunca: "Burada bir âfete (yani cin çarpmasına) uğramaktan, bu vâdînin rabbine (sahibine) sığınırız" diye bağırırlar, kendilerini korkutacak bir şey olmazsa oraya konarlardı

GERÇEĞİ GİZLEME

Bile bile gerçeği bâtılla bulayıp hakkı gizlemeyin, (Bakara: 92/42)

  Ey Kitab ehli niçin gerçeği bâtılla buluyor ve bile bile gerçeği  gizliyorsunuz? (Al-i İmrân: 94/71)

Bu âyetlerde gerçeği bâtıla bulayıp, bile bile hakkı gizleyen Kitâb ehline böyle yapmamaları emrediliyor ve inkâr tarzında niçin bile bile gerçeği bâtılla bulayıp hakkı gizledikleri soruluyor.

Birinci âyette hitâb Kitâb ehlinden YahûdîleredİF. İkinci âyette soru tarzındaki hitâb da büyük ihtimalle hristiyanlaradır. Çünkü ikinci âyeti içeren Âl-i İmrân Sûresinin baştan seksen küsur âyetinin Necran Hıristiyanları hakkında indiği hem rivayetlerden, hem de üslûptan anlaşılmaktadır. Bu âyetlerin ifâdesinden de K i t â p ehli bilginlerinin, Hz. Muhammed'in peygamber, ona gelen Kur'ân vahyinin gerçek olduğunu bildikleri, fakat başta kıskançlık olmak üzere çeşitli nedenlerle bunu

halklarından gizledikleri anlaşılmaktadır.

  Kendilerine Kitap verdiklerimiz, oğullarını tanıdıkları gibi onu tanırlar (sana gelen Kur'ân'ın, vahiy olduğunu

bilirler), ama kendilerini ziyana

sokanlar inanmazlar. (En'âm: 55/20)

 Kendilerine Kitâb verdiklerimiz, onu, oğullarını tanıdıkları gibi

tanırlar, ama yine de onlardan bir grup, bile bile gerçeği gizlerler. (Bakara: 92/146)

Bu âyetler de Kitap ehlinin, Hz. Muhammed'e gelen vahyin içeriğini,oğullarını tanıdıkları gibi tanıdıklarını, bunların ona ancak vahy ile verildiğini bildiklerini, fakat onlardan bir grupun bile bile bu gerçeği gizlediklerini anlatmaktadır.

Bu âyetlerde gerçeği gizledikleri bildiren grup, Kitap ehlinin bilginleridir, "tanıdıkları şey" Kur'ân vahyidir. Kur'ân'ı, oğullarını tanıdıkları gibi tanımaları söyleminde şu anlam gizlidir: Kişinin oğlu ile kendisi arasında bir soybirliği, yakınlık, çekicilik vardır. İşte onlar, Kur'ân'ın içeriğine de aynen oğullarını tanıdıkları gibi âşinâdırlar ve ona karşı oğullarına duydukları gibi bir sevgi ve yakınlık duyarlar. Çünkü Kur'ân'ın anlattığı hikâyeler kendi Kitaplarında da vardır; Kur'ân'ın genel prensipleri de kendi Kitaplarındaki prensiplere uymaktadır. Çünkü ikisi de aynı kaynaktan gelmektedir. İşte bundan dolayı içlerinde Kur'ân'a karşı, aynen oğullarına duydukları gibi bir yakınlık, bir aşinalık duyarlar ama yandaşlarını kaybeder, otoritelerini ve mevkilerini yitirirler korkusuyla

bu düşüncelerini açığa vurmazlar.

  indirdiğimiz açık delilleri ve hidâyeti, -biz Kitâb'da insanlara açıkça belirttikten sonra- gizleyenler (var ya), işte onlara hem Allah lanet eder, hem bütün lanet edebilenler lanet eder.

(Bakara: 92/159)

  Allah'ın indirdiği Kitâb'dan bir şey gizleyip, onu birkaç paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey koymuyorlar. Kıyamet günü Allah ne onlara konuşacak ve ne de onları yüceltecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Bakara: 92/174)

Birinci âyette Allah'ın indirip insanlara açıkladığı Kitâb'daki

gerçekleri ve hidâyeti gizleyen kimselere Allah'ın ve ve lanet edebilen herkesin lanet edeceği; ikinci âyette de çıkar sağlamak için gerçeği gizleyenlerin, hakikatte karınlarına ateş doldurdukları; sağladıkları çıkarın, kendi canlarına azâb olacağı; Allah'ın, Kıyamet gününde onlarla konuşmayacağı, onları arındırmayacağı, yüceltmeyeceği, onlar için acı bir azâb olduğu vurgulanmaktadır.

Doğruyu gizleyen, birkaç kuruşluk dünyâ menfaati için dinini satan kimseler, ebedî hayatlarını mahvederler. İnsana dünyâ cazip gelir ama gayri meşru tarzda yalan ve haksızlıkla, hakkı gizlemekle elde edilen dünyâ malı, aslında cehennemin tâ kendisidir. O haram şeyleri yiyenler, yediklerinin cehennem ateşi olduğunun farkında değiller. Kıyamet gününde Allah onların yüzüne bakmaz ve onları arındırmaz, yüceltmez. Cehennem zindanına atar. Dünyâda yaptıkları eylemlerin gerçek biçimleri içinde kalırlar, azâb içinde kıvranırlar.

Bu âyetlerin, Tevrat'ta Hz. Peygamber'in vasıflarını okudukları halde onu gizleyen Yahûdîler hakkında indiği rivayet edilir. Yahûdîlerin, Hz. Muhammed'in gerçek peygamber olduğunu bildiklerine dair elimizde pek çok delîl vardır. Bu konuda tarih kitapları ittifak halindedir. İslâmdan önce uzun süre birbirleriyle komşu olarak yaşayan Medineli Araplarla Yahûdîler arasında zaman zaman çıkan kavgalarda Yahûdîlerin: "Bizim söylediklerimizi doğrulayan bir peygamberin gelme zamanı yaklaştı. Biz onunla birlik olup sizi Âd ve İrem toplumlarının Öldürülmesi gibi öldüreceğiz" dedikleri anlatılır. Yahûdîler, kendilerine dünyâ egemenliği sağlayacak bir kurtarıcı bekliyorlardı. Fakat Hz. Muhammed'i, kendi ırklarının egemenliğine hizmet eden bir kurtarıcı görmedikleri için pey-gamberiiğini bildikleri halde onu kabul etmediler

GERÇEK DİN

78- Onların içindebir de ümmîler (Kitabı okumayı bilmeyen Yahûdîleşmiş Araplar) var ki, Kitabı bilmezler, bütün bildikleri birtakım kuruntulardır (yahut kulaktan dolmadır). Onlar sadece zan içinde bulunurlar. 79- Vay haline o kimselerin ki, Kitabı elleriyle yazıp, az bir paraya satmak için, "Bu Allah katındandır," derleri Ellerinin yazdığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların! 80- Bir de dediler ki: "Sayılı birkaç gün dışında bize ateş dokunmayacaktır." De ki: "Allah'tan (bu hususta) bir söz mü aldınız, -şayet öyle ise Allah verdiği sözden dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şey mi söylüyorsunuz? 81- Evet kim bir günâh kazanır da suçu kendisini kuşatmış olursa işte onlar, ateş (cehennem) halkıdır, orada ebedî kalacaklardır. 82- İnanıp yararlı işler yapanlara gelince, onlar da cennet halkıdır, orada temelli kalacaklardır. (Bakara: 92/78-82)

Bu âyetlerde Kitap ehli içinde Kitabı bilmeyen, sadece birtakım ümniyye'leri bilen, kesin bilgiye değil, zanna dayanan kimseler olduğu anlatılıyor ve elleriyle Kitabı yazıp, bunun Allah katından olduğunu iddia ederek bununla para kazanan, çıkar sağlayan insanların davranışının kötülüğü vurgulanıyor. İnsanlar arasında kendilerine ayrıcalık verip, suç işleseler kendilerinin birkaç gün cehennemde kaldıktan sonra çıkacaklarını iddia eden bu insanlara, Allah'ın, hiç kimseye böyle bir garanti vermediği belirtiliyor ve işlediği suç, kendisini kuşatmış olanların sürekli cehennem

ateşinde kalacakları vurgulanıyor.

  23- Baksana Kitabdan kendilerine bir pay verilmiş olanlar, aralarında hüküm versin diye Allah'ın Kitabına çağırılıyorlar da sonra onlardan bir topluluk yüz çevirerek dönüyorlar. 24- Bu hareketleri, onların: "Bize, ateş sayılı birkaç günden başka dokunmayacak." demelerinden ileri gelmektedir. Uydurdukları şeyler, onları dinlerinde yanıltmıştır. 25- Peki, ya kendilerini, hiç şüphe olmayan bir gün için topladığımız ve herkesin kazandığı, kendisine tastamam verilip hiç kimseye haksızlık edilmediği zaman (durumları) nasıl (olacak)? (Âl-i İmrân: 94/23-25)

Bu âyetlerde de, kendilerine Kitaptan bir pay verilmiş olan kimselerin, o Kitabın hükümlerini uygulamaktan yüz çevirdikleri, kendilerine birkaç günden başka azâb dokunmayacağına inandıkları için Kitabın hükümleri dışına çıkmakta bir sakınca görmedikleri, oysa herkesin toplanacağı ve her canın, dünyâda yaptıklarının tam karşılığını alacağı Yüce Mahkemede böyle kuru iddialarla dini yozlaştıranların durumlarının kötü olacağı bildiriliyor. Onların bu iddiasına, Bakara Sûresinin 80'nci âyetinde de yer verilmektedir. Diyorlardı ki: "Biz buzağıya tapmış olduğumuz kırk gün için kırk gün azâb çekeceğiz, sonra kurtulacağız."

Bu âyetlerin, Yahudiler hakkında indiği söylenir. Fakat bizim kanâatimize göre inişi birbirine yakın olan Bakara ve Âl-i İmrân sûrelerinin bu âyetlerinde anlatılanlar, aynı insanlardır. Bakara'da Kitabı bilmeyen ümmîler diye tanımlanan bu insanlar, Âl-i İmrân'da Kendilerine Kitaptan bir pay verilmiş olanlar şeklinde tanımlanmaktadır. Bilgileri asıl Kitaba değil, birtakım emânîye dayanan bu insanlar, kendileri günâh işlemiş olsalar dahi sürekli cehennemde kalmayacaklarını, birkaç gün sonra kurtulacaklarını iddi'â etmektedirler. Sözgeliminden, bu adamların, kendilerinden başka insanların sürekli cehennemde kalacağı inancında oldukları anlaşılmaktadır. Kur'ân Allah'ın kimseye böyle bir garanti vermediğini vurgulayarak bu tür cennet tekelciliği iddialarını reddediyor ve hangi topluma veya dine bağlı olursa olsun, işlediği günâhın, kendisini kuşatmış olduğu kimselerin, sürekli cehennemde kalacaklarını vurguluyor.

Hac 88/52- 53'ncü âyetlerinden de anlaşıldığı üzere Emâniyy, ümniyyenin çoğuludur. Ümniyye, okumak ve hayal, kuruntu anlamlarına gelir. İbn Abbâs ve Mücâhid'den rivayet edildiğine göre burada emâniyy bu kimselerin, sözlerin anlamını değiştiren şeytânlarından (yani bencil din adamlarından) duydukları şeylerdir. Bir görüşe göre de emâniyy mânâsını anlamadan, düşünmeden okunan sözlerdir

GIDALAR

 Size verdiğimiz rızkın temizlerinden yeyin, ama bu hususta taşkınlık etmeyin; sonra gazabım üzerinize iner, kimin üstüne gazabım inerse artık o, düşmüş(mahvolmuş)tur. (Tâhâ: 45/81)

Bu âyette, İsrâîloğullarına hitaben, Allah'ın verdiği güzel rızıklan yemeleri, fakat başkalarının hakkına saldırmamaları, taşkınlık yapmamaları, aksi takdirde taşkınlık yapanların, Allah'ın gazabına uğrayıp mahvolacakları; fakat tevbe edip güzel işler yapanların İlâhî affa mazhar olacakları anlatılmaktadır.

 De ki: "Gördünüz mü, Allah'ın size rızık olarak indirdiği şeylerin bir kısmını haram, bir kısmını helâl yaptınız" De ki: "Allah mı size böyle izin verdi, yoksa siz Allah'a iftira mı ediyorsunuz?" (Yûnus: 51/59)

Müşriklere, Allah'ın yeryüzüne indirdiği rızıkların bazısına haram, bazısına helâl damgasını neden vurduklarını, bu hususta Allah'tan izin mi aldıklarını, yoksa Allah'a iftira mı ettiklerini soran bu âyet, kimsenin, hiç kimsenin, Allah'ın yarattığı rızıklan kendi kendine haram, helâl kılamayacağını, bu hükmü ancak Allah'ın vereceğini anlatmaktadır.

En'âm Sûresinde daha ayrıntılı olarak anlatıldığı üzere müşrikler, çeşitli hayvanlar hakkında haram, helâl hükümleri koymuşlardı, kendi kendilerine koydukları bu hükümleri de Tanrı buyruğu sanıyorlardı. İşte âyet, onların kendi kendilerine koydukları bu hükümlere, tabulara bağlanmalarını, hurafelere kapılarak Allah'ın yarattığı güzel şeyleri haramsaymalarını, ni'metlerini yeyip Allah'a şükredecekleri yerde vehimlerine dayanarak o nimetlere yasaklar koymalarını kınamakta, bunu Allah'a karşı nankörlük saymaktadır.

 118- Allah'ın âyetlerine inanıyorsanız, üzerine O'nun adı anılanfhayvanlardan yeyin. 119- Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan niçin yemeyesiniz? Çaresiz yemek zorunda kaldıklarınız dışında, size haram kıldığı şeyleri (Allah) size açıklamıştır. Doğrusu birçokları, bilmeden keyiflerine uyarak halkı şaşırtıyorlar. Muhakkak ki Rabb'in, (evet) O, sınırı aşanları çok iyi bilir...

121- (Kesilirken) Üzerine Allah'ın adı anılmayan(hayvan)lardan yemeyiniz! Çünkü o, fısk(murdar)dır. Şeytânlar, dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için fısıldar( telkinde bulunur)lar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de ortak koşanlar(gibi olur)sunuz-

140- Bilgisizlik yüzünden beyinsizce, çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğradılar, saptılar, yola gelici de değiller!

142- Hayvanlardan da (çeşit çeşit yarattı,) Kimi yük taşır, kiminin tüyünden döşek yapılır. Allah'ın size verdiği rızıktan yeyin, şeytânın adımlarını izlemeyin (onun peşinden gitmeyin). Zira o, sizin için apaçık bir düşmandır.

143- Sekiz çift (hayvan): Koyundan iki, keçiden iki. De ki: "(Allah,) iki erkeği mi haram etti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulu-nan(yavru)ları mı? Eğer doğru iseniz bana bilgi ile haber verin." 144- Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: "İki erkeği mi haram etti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunan(yavru)ları mı? Yoksa Allah'ın size böyle vasiyet ettiğine şahitler mi oldunuz?" (Allah, böyle tavsiye ederken siz O'nun yanında mıydınız?) Öyle bilmeden insanları saptırmak için Allah'a karşı yalan uyduranlardan daha zâlim kim olabilir? Allah o zâlim topluluğu doğru yola iletmez. 145- De ki: "Bana vahyolunanda, (bu haram dediklerinizi) yiyen kimse için haram edilmiş bir şey bulamıyorum. Ancak leş, yahut akıtılmış kan, yahut domuz eti -ki pistir- ya da AlaMan başkası adına boğazlanmış birfısk (murdar olmuş hayvan) olursa başka (bunlar haramdır). Ama kim çaresiz kalırsa, (başkasının hakkına) saldırmamak ve (zorunluluk) sınırı(nı) aşmamak üzere (bunlardan yiyebilir). Çünkü Rabb'in bağışlayandır, esirgeyendir..."

150- De ki: "Haydi Allah bunu yasak etti diye, şahitlik edecek şahitlerinizi getirin." Eğer (onlar) şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme; âyetlerimizi yalanlayanların ve âhir ete inanmayanların keyiflerine uyma. (Nasıl uyarsın ki) Onlar, Rab'lerine eş tutmaktadırlar. (En'âm: 55/114-115,

118-119, 121,140-145,150)

  118-119'ncu âyetler mü'minlere, üzerine Allah'ın adı anılarak kesilmiş hayvanların etlerini yiyebileceklerini bildiriyor. Zorunlu haller dışında, yenilmesi haram olan şeylerin açıklandığını, bunların dışında haram bulunmadığını, fakat insanların çoğunun, bir bilgiye, kanıta dayanmadan kendi keyiflerine göre Allah'ın helâlini haram, haramını helâl sayarak yoldan saptıklarını; Allah'ın sınırı aşanları, yani helâlini haram, haramını helâl sayanları gayet iyi bildiğini vurgulamaktadır. Bu ifadede kendi kendilerine yasaklar koyup dini daraltanlar şiddetle uyarılmaktadır.

  121'nci âyette de üzerine Allah'ın adı anılmadan (put veya herhangi bir yaratığın adı söylenerek) kesilmiş hayvanın murdar olduğu, ondan yememeleri, mü'minlere emredilmekte; şeytânların, dostlarına mü'minlerle uğraşmayı fısıldadıkları; o şeytân dostlarına uyanların da onlardan olacakları bildirilmektedir.

 140'ncı âyette akılsız ve bilgisizce çocuklarını öldürenlerin ve Allah'ın verdiği rızıkları haram kılanların ziyana uğradıkları, mahvoldukları, doğru yoldan saptıkları vurgulanmaktadır.

  142'nci âyette de kimi binilecek, sırtında yük taşınacak, kiminin yününden, kılından sergiler yapılacak (halılar dokunacak) hayvanlar yarattığı belirtildikten sonra insanlara, şeytâna uyarak Allah'ın verdiği rızıkları kendilerine haram yapmamaları, onları yemeleri emrediliyor.

  143- 144'ncü âyetlerde de koyunun, keçinin, devenin, sığırın erkeğini de dişisini de Allah'ın yarattığı belirtildikten sonra Peygamber'e, Allah'ın, bunların hangisini yasakladığını sorması emrediliyor. Yani bu hayvanların hiçbiri haram değildir. Ey müşrikler, siz, Allah'ın bunları haram kıldığını nereden biliyorsunuz? Hayır, bir deliliniz yok. Öyle ise Allah'a iftira edip bilgisizce insanları Allah yolundan saptırandan daha zâlim kim olabilir? Allah zâlim topluluğu doğru yola iletmez.

143'ncü âyetteki -."Yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram etti?" cümlesi, Arapların: "Bu hayvanların karınlarında olanlar, yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza haramdır”

GİZLİCE KUR'ÂN DİNLEYENLER

47- Biz onların, seni dinlerken ne sebeple dinlediklerini, kendi aralarında gizli konuşurlarken de o zâlimlerin: "Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz!" dediklerini gayet iyi biliyoruz. 48- Bak, nasıl misaller verdiler (seni şaire, büyücüye, kâhine ve mecnûna benzettiler) de (doğru yoldan) saptılar. Artık bir daha yol bulamazlar. (İsrâ: 50/47-48)

Bu âyetlerde müşriklerin gizlice Peygamber'i dinledikleri, sonra da: "Siz büyülenmiş bir adamdan başkasına uymuyorsunuz" dedikleri ve böylece gerçekten şaştıkları, artık doğru yolu bulamayacakları anlatılmaktadır.

İbn İshâk'ın açıklamasına göre Ebûsüfyân ibn Harb, Ebûcehl (Amr) ibn Hişâm ve Ahnes ibn Şarık bir gece birbirlerinden habersiz, gizlice Peygamber'in Kur'ân okumasını dinlemeğe giderler. Her biri Bir yerde gizlenir; Peygamber'in, evinde okumakta olduğu Kur'ân'ı dinlerler; şafakla beraber evlerine dönerken yolda karşılaşırlar. Birbirlerini kınarlar:

- Böyle bir âdet çıkarmayınız, sonra aklı ermezlerinizden biri duyarsa içine kuşku düşürmüş olursunuz, derler.

İkinci gece yine herkes birbirinden habersiz eski yerine gider, şafak atıncaya kadar Kur'ân dinledikten sonra evine dönerken yolda karşılaşırlar ve önceki gibi birbirlerini kınarlar. Fakat üçüncü gece yine aynı şey olur. Yine şafakla beraber evlerine dönerken karşılaşırlar ve bu kez bir daha buraya gelmemek üzere and içerler.

O sabah Ahnes, değneğini alıp Ebûsüfyân'a gider:

- Ey Ebû Hanzala, Muhammed'den dinlediklerin hakkında düşünceni söyle, der. Ebûsüfyân:

- Vallahi ey Ebû Sa'lebe, der, ondan öyle şeyler duydum ki onların anlamını biliyor, ne demek istediğini anlıyorum. Öyle şeyler de duydum ki ne anlamını biliyorum, ne de ne demek istediğini anlıyorum.

 Ahnes oradan Ebûcehl'in evine gider:

- Ey Ebû'l-Hakem, Muhammed'den dinlediklerin hakkında düşüncen nedir, der. Ebûcehl şöyle yanıt verir:

- Muhammed'den dinlediklerim mi? Bak, biz Abdi Menâf Oğullarıyla ötedenberi şerefte rekabet edegeldik. Onlar yedirdiler, biz de yedirdik; onlar bineksiz hacılara binek verdiler, biz de öyle yaptık; onların verdiğini biz de verdik; onlarla daima yarış atları gibi diz dize berabere kaldık. Şimdi onlar: "Bizim aramızdan, kendisine gökten vahiy gelen bir peygamber çıktı" dediler. Biz buna ne zaman erişiriz? Vallahi ona asla inanmaz ve onu asla kabul etmeyiz!

GİZLİ PERDE

45- Kur'ân okuduğun zaman seninle, âhirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. 46- Kablerine -onu anlamalarına engel olacak- kabuklar, kulaklarına da bir ağırlık koyarız- Kur'ân'da yalnız Rabbini andığın zaman (tek Tanrı inancından hoşlanmadıkları için) arkalarına dönüp kaçarlar. (İsrâ: 50/45-46)

Bu âyetlerde Peygamber (s.a.v.) Kur'ân okuduğu zaman Allah, onunla âhirete inanmayanlar arasına gizli bir perde gerdiği, gönüllerinin üzerine kılıflar geçirdiği; kulaklarına da ağırlık koyduğu, böylece Kur'ân'ı anlayamayan o kimselerin, Peygamber, aracı sandıkları tanrıların adını anmadan sadece Allah'ı andığı zaman geriye dönüp kaçtıkları belirtilmektedir.

Müşrikler inkârlarında direnerek, Peygamber(s.a.v.)in bütün çağrılarıyla alay ediyor, "Boş yere uğraşma, senin çağrına karşı gönlümüz tıkalıdır, kulaklarımızda ağırlık, seninle bizim aramızda perde vardır. Biz senin sözünü anlamaz ve dinlemeyiz" diyorlardı. Onların bu sözleri: "

  Dediler ki: "Bizi çağırdığın şeye karşı kalblerimiz örtüler içinde, kulak-larımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde var. Sen yapacağını yap, biz de yapıyoruz." (Fussılet: 61/5) âyetinde de anlatılmıştır.

İşte bu âyetlerde onların bu inatçı, alaylı sözlerine işaretle Kur'ân'a karşı onların gönülleri ve kulakları, yani anlama ve dinleme duyuları üzerinde perde bulunduğu belirtiliyor. Gönülleri ve kulakları üzerine konan perde, gerçekte kendi isteksizliklerinden oluşan psikolojik bir perdedir. İnsan bir sözü, bir konuyu anlamak için istek göstermezse anlayamaz. Bir öğrenci, öğretmenin sözünü anlamak için kendisini hazırlamaz, öğretmen ders anlatırken onun aklı başka şeylerle meşgul olursa, öğretmen konuyu yüz kere de yinelese yine bir şey anlayamaz. Konuyu anlayabilmek için önce anlama isteği gerekir. İşte müşrikler bu isteği göstermiyorlardı. Peygamber Kur'ân okumağa başlayınca onlar başka şeyle meşgul oluyor, konuşuyor, gürültü yapıyor, kat'iyyen anlamak niyyetiyle dinlemek istemiyorlardı. 

İnançsızlar dediler ki: 'Bu Kur'ân 'ı dinlemeyin, o okunurken gürültü edin, belki böylece onu bastırırsınız''." (Fussilet: 61/26) âyeti de onların, Kur'ân karşısındaki tutumlarını anlatmaktadır.

İşte Peygamberle onlar arasına gerilen perde, gönüllerinin ve kulaklarının üzerine vurulan kılıflar, onların dinlemesine ve anlamasına engeldir. Bu psikolojik olay, o inatçıların kendi davranışları sonucu oluşmakla beraber Allah'ın yasaları içinde oluşur. Onlar isteksizlik gösterince Allah'ın yasaları içerisinde o anlamazlık ve duymazlık hali meydana gelir. Bu hali yaratan da Allah'tır. Fakat bu yaratma, onların isteklerine göre olmuştur. Yani fi'lin malzemesi, nedenleri, onların davranışlarıdır. Bunun için âyet, onların kör taassup ve inatlarını anlatmakta ve kınamaktadır.

Âyetin sonunda da onların, Hz. Muhammed'e karşı bu önyargılarının, Kur'ân'ı dinlemekten kaçışlarının temel nedeni anlatılmaktadır: Onlar, aracı tanrıları anmadan Allah'ı anmazlar, onlarsız Allah'ı düşünmez ve yalnız O'na kulluk etmezler; mutlaka araya aracı tanrıları sokup onlar aracılığı ile Allah'a ibâdet eder, böylece Allah'ın hakkı olan kulluğa, mevhum aracıları, yaratıkları ortak ederlerdi. Hz. Muhammed aracı tanrıları kaldırıp yalnız Allah'ı anınca ve insanları tek Allah'a kulluğa çağırınca geleneksel şirk dinlerine aykırı buldukları bu çağrıdan ürktüler. Bu yüzden Kur'ân'in tevhîd çağrısından kaçtılar.

Ona âyetlerimiz okunduğu zaman sanki onları hiç işitmemiş, sanki kulaklarında ağırlık varmış gibi büyüklük taslayarak (arkasını) döner. Onu acı bir azâb ile müjdele. (Lokman: 57/7)

Bu âyette müşriklerin önyargılarının, Kur'ân'ı dinlemekten kaçışlarının temel nedeni anlatılmaktadır: Onlar, aracı tanrıları anmadan Allah'ı anmazlar; onların aracılığını düşünmeden Allah'a ibâdet et-mezlerdi. Hz. Muhammed, aracı tanrıları kaldırıp yalnız Allah'ı anınca ve insanları tek Allah'a kulluğa çağırınca geleneksel dinlerine aykırı buldukları bu çağrıdan ürktüler. Bu yüzden Kur'ân'ın tevhîd çağrısından kaçtılar.

GÖKLER

Göğün Yaratılması:

Göğe ve onu yapana andolsun. (Şems: 26/5)    Üstlerindeki göğe bakmadılar mı, onu nasıl yaptık, süsledik, hiçbir çatlağı yoktur? (Kaf: 34/6)

1- Göğe ve târık'a andolsun. 2-Târık'ın ne olduğunu sen nereden bileceksin? 3- Parlayan yıldızdır. 4-Hiçbir can yoktur ki başında bir koruyucu (bekçi) olmasın. 5- İnsan neden yaratıldığına bir baksın: 6- Atılan bir sudan yaratıldı. 7- Bel ile kaburga kemikleri arasından çıkan (bir sudan). 8- O (Allah), onu tekrar döndür(üp yarat)mağa kadirdir. 9- Gizlilerin (ortaya dökülüp) yoklanacağı gün, 10- İnsanın ne bir gücü, ne de bir yardımcısı vardır. 11- Dönüşlü göğe andolsun. (Târik: 36/1-11)

 Göğü, yeri ve ikisi arasındakiler i boş yere yaratmadık (bunlar bir tesadüf eseri değildir) bu, inkâr edenlerin zannıdır, (onlar kâinatın boş bir tesadüf eseri olduğunu söylerler). Ateşten vay hallerine o nankörlerin! (Sâd: 38/27)

  Andolsun biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık, bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. (Kaf: 34/38)

  Rabbiniz o Allah'tır ki gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arşa istiva etti (evreni yönetmek üzere tahtına oturdu). O, geceyi durmadan kovalayan gündüzün üzerine bürüyüp örter; Güneşi, Ayı ve yıldızları buyruğuna boyun eğmiş vaziyette (yaratmıştır). İyi bilin ki yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi Allah, ne uludur! (A'raf: 39/54, yine bak: Furkan: 42/59; Yûnus: 51/3; Hûd: 52/7; Secde: 75/4; Hadîd: 112/4)

 37- Gece efe onlar için bir âyettir. Gündüzü ondan soyup, alırız, birden onlar karanlıkta kalıverirler. 38- Güneş de kendi müstekarrı (istikrarı veya istikrar bulacağı yer) için akıp gider. Bu, üstün ve bilen(Allâh)ın takdiridir . 39- Aya da konaklar tâyin ettik. Nihayet o, eski urcun(hurma salkımının sapın)a benzer bir hâle geldi . 40- Ne Güneş Aya erişebilir, ne de gece, gündüzün önüne geçebilir. Hepsi bir felekte (yörüngede) yüzmektedirler. (Yâsîn: 41/37-40)

GÖNÜL TEMİZLİĞİ

Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz, çünkü biz ona şah damarından daha yakınız. (Kaf: 34/16)

Âyette Allah'ın, insana kendi şah damarından daha yakın olduğu, kalbinde dolaşan düşünceleri bildiği vurgulanarak insana kalbine sahibolması, kötü düşünceleri içinden atıp gönlünü temizlemeğe dikkat etmesi öğütlenmektedir. Çünkü dinin asıl ruhu, temeli içi temizlemektir. Dil (gönül) Allah'ın nazargâhıdır, onu kötü düşüncelerden temizlemek gerekir. Gönül temizliğine götürmeyen ibâdet, gerçek anlamda ibâdet değildir. İşte ibâdetin ruhu etkilemesi derecesini Hz. Peygamber, ihsan olarak nitelendirmiş ve ihsanı da Allah'ı görür gibi ibâdet etmek şeklinde

tanımlamıştır.

 199- Affı al, iyiliği emret, cahillere aldırış etme. 200- Ne zaman şeytândan bir kötü düşünce seni dürtüklerse, Allah'a sığın; çünkü O, işitendir, bilendir. 201- Allah'tan korkanlar, kendilerine şeytândan gelen bir vesvese dokunduğu zaman (Allah'ın sevap ve cezasını) hatırlarlar, hemen (gerçeği) görürler. 202- Kardeşleri ise onları, azgınlığa sürükler, sonra yakalarını bırakmazlar. (A'râf: 39/199-202)

Bu âyetlerde Peygamber(s.a.v.)e, affı alması, iyiliği emretmesi, keyiflerine ve kaprislerine göre hareket edenlere aldırış etmemesi; şeytândan kalbine bir dürtü gelirse işiten ve bilen Allah'a sığınması emredildikten sonra korunanların, şeytândan bir vesvese gelince hemen Allah'ı düşünüp gerçeği görerek, doğruya döndükleri; şeytânın kandırışına kapılmayacakları; müşrik kardeşlerinin ise onları sapıklığa çekmeğe çalışacakları anlatılmaktadır.

Afv: malın fazlası, hatâyı bağışlamak, özrü kabul etmek anlamlarına gelir. Burada iki mânâ da muhtemeldir. Eğer afv ile malın fazlası kasdedilmiş ise Peygamber'e ve onun şahsında tüm yöneticilere, vatandaşlardan, ihtiyaçlarından (yani nisabdan) fazla olan malı (zekât olarak) alması; iyi ve güzel olan şeyleri emretmesi; câhillere aldırmaması emredilmektedir.

Bu takdirde âyetin bu kısmı, bundan sonra inmiş olan Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin, yücelteceğin bir sadaka al ve onlara du'â et; çünkü senin du'ân, onlara huzur verir."

GÖRGÜ KURALLARI

A. Evlere Girmenin Âdabı:

 Ey inananlar, (rastgele) Peygamberin evlerine girmeyin. Ancak yemek için size izin verilir de girerseniz {erkenden gelip) yemeğin pişmesini beklemeyin. Çağırıldığınız zaman girin; yemeği yeyince dağdın, söze dalmayın. Çünkü bu, Peygamberi incitiyor, fakat o (size bunu söylemekten) utanıyordu. Ama Allah utanmaz-O(Peygamberin hanımlarından bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin. Bu, hem sizin kalbleriniz, hem de onların kalbleri için daha temizdir. Sizin, Allah'ın Elçisini incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikahlamanız asla olamaz- Çünkü bu, Allah katında büyük(bir saygısızlıktır. (Ahzâb: 97/53)

Bu âyette mü'minlere, Peygamber'in evlerine izinsiz girmemeleri,

ancak bir yemek ziyafeti için izin verilince girebilecekleri, fakat henüz yemek pişmeden önce gidip de yemeğin pişmesini beklememeleri, çağırıldıkları zaman içeri girmeleri ve yemek yedikten sonra da dağılmaları, oturup söze dalmamaları; zira bu gibi hareketlerin, Peygamber'i rahatsız ettiği, fakat utandığından dolayı onun kimseye bir şey demediği; ama Allah'ın, gerçeği söylemekten utanmayacağı; Peygamber'in hanımlarından bir şey istedikleri zaman içeriye dalmadan, perde (kapı) ardından istemeleri, hem kendilerinin, hem de hanımların kablerinin herhangi bir kötü düşünceden temiz kalması için böyle yapmanın daha uygun olduğu, Allah'ın Elçisini incitmeğe, yahut kendisinden sonra onun eşleriyle evlenmeğe kimsenin hakkı olmadığı, böyle şeylerin, Allah katında büyük saygısızlık olduğu buyuruluyor.

Bu âyetin, Peygamber ile Cahş kızı Zeyneb'in düğünü münasebetiyle indiği rivayet edilir: Hz. Peygamber, Medine'ye geldiği zaman on yaşında bir çocuk olup onun hizmetine giren ve yirmi yaşına dek, yani on yıl Peygamberin evinde hizmet etmiş bulunan Enes şöyle diyor.

"Cahş kızı Zeyneb'in, Peygamber (s.a.v.) ile evlenmesinde düğün yemeği yapıldı. Yemekte ekmek ve et vardı. İnsanları yemeğe da'vet için beni gönderdiler. Bir grup içeri girip yiyor, çıkıyor, ardından başka bir grup girip yiyordu. Herkesi çağırdım, nihayet çağıracak kimse kalmadı. Peygamber (s.a.v.)

- Öyle ise sofranızı kaldırınız, dedi.

Üç kişi evde kalmış, konuşuyordu. (Adamların bir türlü çıkmadıklarını gören Peygamber, Zeyneb de ardında olarak) Âişe'nin odasına doğru gitti:

- Selâm size ey ev halkı, Allah'ın rahmeti size! dedi. A işe:

- Sana da selâm olsun, Allah'ın rahmeti üzerine olsun. Aileni nasıl buldun? Allah mübarek eylesin, dedi.

Peygamber (s.a.v.), kadınlarının odalarını dolaşıyor, Âişe'ye söylediklerini onlara da söylüyordu. Onlar da Âişe'nin verdiği yanıtı veriyorlardı. (Böylece Peygamber, oturan adamların çıkıp gitmelerini bekliyordu). Fakat döndüğünde hâlâ o üç kişinin evde sohpetlerini sürdürdüğünü gördü. Çok utangaç olan Peygamber, (bir şey demeden) tekrar çıktı, Âişe'nin odasına doğru yürüdü. Artık bilmiyorum ben mi kendisine adamların gittiğini söyledim, yoksa başkaları tarafından mı söylendi; döndü. Bir ayağını kapının eşiğinenden içeri atınca benimle kendisi arasına perde astı ve hicâb âyeti indirildi."

GURUR

 Böylece şeytân, gurur ile (aldatarak) onları (bulundukları cennetten) aşağı sarkıttı. (A1 raf: 39/22)

  Ozâlimler, birbirlerine gurur(aldatma)dan başka bir şey va'detmezler. (Fatır: 43/40)

  Şeytân onlara, gururdan başka bir şey va'detmez. (İsrâ: 50/64, Nisa: 98/120)

Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytânlarını düşman yaptık. (Bunlar,) Aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi onu yapamazlardı. Artık onları, uydurdukları şeylerle baş başa bırak. (En'âm: 55/112)

A'râft 39/12'de şeytânın, Âdem ile eşini ğurûr ile yani aldatarak aşağı sarkıttığı; Fâtır 43/40'da zâlimlerin birbirlerine gururdan başka bir şey va'detmedikleri; İsrâ 50/64'de şeytânın kendisine uyan insanlara gururdan başka bir vaadde bulunmadığı; En'âm: 55/112'de insan ve cin şeytânlarının, birbirlerini süslü sözlerle aldattıkları bildirilmektedir.

Fâtın 43/5, Lokman: 57/33'de "Sakın, dünyâ hayât sizi aldatmasın, o ğarûr (cok aldatıcı) sizi Allah ile aldatmasın!" buyuruluyor. Yani şeytân Allah'ın kerîm, rahîm olduğunu, hoşgörüsünü anımsatarak sizi yersiz umutlara, hayallere düşürüp aldatmasın, demektir. Çünkü bu tür düşüncelere, hayallere kapılan kimse, ruhunu geliştirecek, arındıracak ve yüceltecek güzel eylemleri yapmaktan geri kalır, ruhunu kirleten günâhlara dalarsa

 sonunda perişan olur. İşte Ey insanlar, Allah'ın va'di gerçektir; sakın dünya hayatı sizi aldatmasın ve o aldatıcı (şeytân), Allah(ın affına güvendirmek sureti) ile sizi aldatmasın." (Fâtır: 43/5, Lokman: 57/33) âyetlerinde Allah'ın va'dinin gerçek olduğu, herkesin mutlaka yaptıklarının karşılığını göreceği; şeytânın, Allah'ın rahmetinin bolluğunu, affediliciğini hatırlatarak insanı aldatıp yanlış davranışlara sürüklememesine dikkat etmeleri öğütlenmek-

tedir.

  (Ahirette münafıklar) Cennet halkına seslenerek : "Biz de sizinle beraber değil miydik?" derler. (Mü'minler) Derler ki: "Evet ama, siz kendi canlarınıza kötülük ettiniz, beklediniz (hemen tevbe etmediniz), kuşkulandınız, kuruntular sizi aldattı. Allah'ın emri (olan ölüm) gelinceye kadar (böyle hareket ettiniz), o garûr (çok

aldatıcı şeytân), sizi Allah(ın affı) ile aldattı." (Hadîd: 112/14) âyetinde

de cennet halkı olan mü'minlerin, ahirette kendilerinden yardım isteyen münafıklara verecekleri cevap anlatılmaktadır. Mü'minler, münafıklara.

gururun, kendilerini cehenneme sürüklediğini söylemektedirler.

  Münafıklar, 'Allah ve Elçisi bize gururdan başka bir şey va'detmedi (bize hep boş şeyler vaadetmişler)' diyorlardı. (Ahzâb: 97/12) Hendek Savaşındaki kritik durumları anlatan bu âyette münafıkların, Peygamber'in kendilerine yaptığı zafer vaadlerinin boş olduğunu söyleyerek bozgunculuk yaptıkları

anlatılmaktadır.

  Kâfirler sadece bir gurur (hayal ve aldanma) içindedirler. (Mülk: 77/20) inançsızların, gurur yani ham hayal içinde oldukları vurgulanmakta;   Dünyâ hayat gurur metâ'ından (aldatıcı bir zevkten) başka bir şey değildir.(Âl-i İmrân: 94/185. Hadid: 112/20) âyetlerinde de şu yakın hayâtın bir gurur, aldanma, oyalanma olduğu belirtilmektedir.

Ğurûr un aslı, bir şeyde görünen iz anlamındaki ğur dur.  yırtık izidir. Garer: tehlike demektir. Garîr ise güzel ahlâk anlamındadır. Ağarr: ünlü, cömert adam, ğurer: her ayın ilk üç gecesi; ğirâru's-seyf: kılıcın keskinliği demektir.

GÜÇLÜ OLMA

 Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve cihâd için bağlanıp beslenen atlar (savaş araçları, jipler, kamyonlar, tanklar, uçaklar, toplar, taretler, füzeler ve her türlü savaş malzemesi) hazırlayın. Bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği (düşman) kimseleri korkutursunuz. Allah yolunda ne harcarsanız tam olarak size ödenir, hiç haksızlığa uğratılmazsınız. (Enfal: 93/60)

Bu âyette İslâm toplumunda, Allah'ın ve müsliimanların, bilinen ve bilinmeyen düşmanlarını korkutmak, sindirmek, İslama ve müslümanlara saldırmalarını önlemek için gerekli at ve her türlü kuvveti hazırlamaları ve bu uğurda Allah için mal harcamaktan geri durmamaları emrediliyor. Allah yolunda harcanan şeylerin eksiksiz olarak kendilerine verileceği bildiriliyor.

Bakara: 92/59'ncu âyette: "Allah yolunda harcayınız da kendinizi tehlikeye atmayınız" buyurulmuştur. Düşmana karşı zamanın gereklerine göre güç hazırlamak, Kur'ân'ın buyruğudur. Yüce Allah, bilinen ve bilinmeyen Allah düşmanlarını korkutmak, onların müslümanlara saldırı ce-saretlerini kırmak için elden geldiğince güç hazırlamayı emretmiştir. Kuvvet, savaş için gerekli herşeydir. Bir zaman at, ok, yay, kılıç, kalkan savaş aracı idi. Hz. Peygamber zamanında savaş bunlarla yapıldığından âyette genel söylenen kuvvet yanında, özellikle at hazırlanması vurgulanmış; Hz. Peygamber'in hadîslerinde de savaş için at beslemenin üze-rinde durulmuştur. Bundaki amaç sadece at hazırlamak değil, zamanın gereğine göre savaş aracı hazırlamaktır. At burada kuvveti temsil eder. Zaten Hz. Peygamber (s.a.v.): "İyi bilin ki kuvvet atmaktır.'"

GÜNÂH

31- Göklerde ve yerde bulunanların hepsi Allah'ındır. O, kötülük yapanları, yaptıkları kötülüklerle cezalandırır; güzel davrananları da (onların yaptıklarından) daha güzeliyle ödüllendirir. 32- O(güzel davranajnlar ki günâhın büyüklerinden ve fâhişeler(çirkin işler)den kaçınırlar, yalnız bazı küçük hatâlar işleyebilirler. Şüphesiz Rabbinin affı geniştir (O kendisine yönelen kulunu affeder). O sizi daha iyi bilir: Gerek arzdan (yerden) inşa ettiği, gerek annelerinizin karınlarında bulunduğunuz zaman biçim verdiği sırada (sizin her halinizi bilmiştir), artık kendinizi övüp yüceltmeyin. Çünkü O, korunanı daha iyi bilir. (Necm: 23/31-32)

  Onlar büyük günâhlardan ve fahişelerden (çirkin işlerden) kaçınırlar; kızdıkları zaman onlar, affederler. (Şûra: 62/37)

 Eğer size yasaklanan büyük günâhlardan kaçınırsanız, sizin küçük günâhlarınızı örteriz ve sizi güzel bir yere sokarız. (Nisa: 98/31)

  Günâhın açığını da, gizlisini de bırakın! Günâh kazananlar, yaptıklarının cezasını çekeceklerdir.(En'&m: 55/120)

Arapçada günâh anlamına gelen üç kelime vardır: İsın  cunâh

  ve zenb  Küçük nüanslarla her üçü de günâh anlamını verir.

İsın: sevâb ve hayırda yaya kalmak, ağır gitmek demektir ki günâh anlamında kullanılır. Günâhın sonunda gelecek vehâmet ve azaba esâm denilir

 Onlar Allah ile beraber başka bir tanrıya

yalvarmazlar. Allah'ın haram ettiği canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa esâm(günâh) ile karşılaşır." (Furkan: 42/68) âyetinde günâhın sonucu olan azaba esâm denmiştir. Yahut âyette bu eylemleri yapanın, bunların sonucu olan günâh ile karşılaşacağı anlatılmaktadır, /sm'in karşıtı birr'dır.

İsm kelimesi: Necm: 23/32; A'râf: 39/33; Şûra: 62/37; Bakara: 92/85, 173, 181, 182, 188, 203, 206, 219; Ahzâb: 97/58; Âl-i İmrân: 94/178; Nisa: 98/20,48,50, 111, 112; Nûn 102/11; Mücâdele: 104/8, 9; Hucurât: 105/12; Mâide: 110/2, 3, 29,62,63, 107, 120'nci âyetlerde geçmektedir

GÜNEŞ AY

37- Gece de onlar için bir âyettir. Gündüzü ondan soyup alırız, birden onlar karanlıkta kalıverirler. 38- Güneş de kendi müstekarrı (istikrar bulacağı yer) için akıp gider. Bu, üstün ve bilenin takdir(plan)ıdır. 39-Aya da konaklar belirledik. Nihayet o, eski urcun(hurma salkımının sapın)a benzer bir hal aldı. 40- Ne Güneş Aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir. Hepsi bir felekte (yörüngede) yüzmektedirler. (Yâsîn: 41/37-40)

 41/37: Yüce Allah, geceden gündüzü soyup alınca yaratıklar karanlıkta kalırlar. Allah'ın yasası gereğince dünyâ döndükçe Güneşin karşısında bulunan yüzü arkaya geçer ve orası karanlıkta kalır. Önceden karanlık olan bölgelere Güneşin ışıkları yayılır. Gerçekten dünyâ döndükçe, üstündeki Güneş ışıkları bir yandan adetâ dünyânın üstünden soyulup alınmakta, öte tarafın üstüne sarılmaktadır. Dünyâyı böyle düzenli döndüren, her ân bir yanından ışığı alıp öbür yanına saran o yüce Yaratıcının kudreti ve planıdır. Allah'tan başka hangi kudret, bu kocaman kâinatı yaratıp böyle düzenli yönetebilir?

  Güneşin de duracağı zamana, ya da yere kadar yürümesi, o kudretli, herşeyi bilen Allah'ın takdiri, ince hesabı ve planı iledir. Âyette Güneşin sür'atle akıp gittiği belirtiliyor. Âyet, önce insanların algı biçimine hitâbederek onlara Allah'ın kudretini, görülen bu harika şeylerin Allah tarafından planlanıp yapıldığını anımsatıyor. Biz, Güneşin gökte yürüdüğünü görürüz. Gerçi Güneşin görünen hareketi, bizim duyularımızın aldanmasından ibarettir. Dünyâ dönüp bulunduğumuz yer, Güneşten uzaklaştıkça biz Güneşin hareket ettiğini sanırız. Tıpkı kıyı boyunca giden gemideki yolcunun, karanın hareket ettiğini; veya trendeki yolcunun, karşıdaki ovaların, dağların, ağaçların yürüdüğünü görmesi gibi. Biz, dünyâmızın hareket ettiğini göremediğimiz için Güneşi hareket ediyor sanırız. İşte bizim algılamamıza göre Güneşi o şekilde hareket ettirenin, Allah olduğu belirtiliyor.

Âyetteki müstekarr kelimesi, mîmli masdar, zaman ismi ve mekân ismi olabilir. Lâm ile de birkaç anlam kazanır. Onun için bu ifade, birkaç anlama gelir: Önce Güneş kör bir raslantı eseri değil, sabit bir yasa ile hareket eder, demektir. Güneş bir istikrar için, yani kendi sisteminde bir düzen meydana getirmek için akıp gider mânâsı da vardır. Müstekarr, zaman ismi olduğuna göre mânâ: Güneş kendine özgü bir istikrar, yani durma zamanına kadar akıp gider, demek olur ki bu durma zamanı, Güneşin söndürüleceği Kıyamet zamanıdır. Kıyamette kâinatın düzeni bozulunca Güneş de parçalanır, artık hareket etmez. Maamâfîh İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İkrime, Ali Zeyne'l-âbidîn, oğlu Muhammed Bakır ve torunu Ca'fer ibn Muhammed es-Sâdık, H-mustakarrin (jJLr ..I ) kelimesini, lâmustekarre  şeklinde okumuşlardır. Bu takdirde âyetin anlamı: "Güneş kendi konumunda durmadan akıp gider" demek olur.

Müstekarr mekân ismi olursa, Güneş kendisine özgü bir istikrar yerinde akıp gider, anlamı çıkar. Keza Güneş, istikrar bulacağı yer için hareket eder mânâsı da vardır ki bu takdirde Güneşin, başka bir merkeze doğru hareket ettiği de anlaşılır.

Güneşin bizce görünen hareketi, bizim duyularımızın aldanmasından ibaret ise de esasen Güneş sabit değildir. Kendi ekseni çevresinde yaklaşık yirmibeş günde döndüğü gibi, sistemiyle, yani kendisine tabi gezegenlerle birlikte bir doğrultuda hareket etmektedir.

  39'ncu âyette, Ayın, dünyâ çevresindeki yörüngesinde dolanıp ay sonunda aldığı hilâl görünümüne işaret ediliyor. el-'Urcûn: hurma salkımının sapına denir, el-Kadîm de eski demektir. Hurmanın sapı eskidikçe incelir, eğrilir ve sararır. İşte ay sonunda Ay, tıpkı eski hurma sapı gibi ince, eğri ve sarımtrak bir görünüm verir. Bu benzetme hilâlin ilk ve son şeklini göstermekle kalmıyor, aynı zamanda Ayın, yörüngesinde geçerken Dünyâ çevresinde bir ayda dolandığı yolun biçimini de göstermiş oluyor. Ayın yolu tam dairesel olmayıp bir tarafı konkav bir eğrilik arz eder.

40: Ne Güneş Aya ulaşıp onunla birleşir, ne de gece, gündüzün önüne geçer. Her biri kendi vaktinde hükmünü yürütür. Burada gece ve gündüz, Güneş ve Ay, birbiriyle yanşan ikişer canlı varlığa benzetilmiştir. Eğer Güneş Ayın önüne geçse, yani Ayın doğacağı zaman Güneş de doğsa, dünyânın bir yanında hep gündüz olur, gece olmaz; öbür yanında da hep gece olur, gündüz olmaz. Oysa insanların istirahatı için gece lâzım olduğu gibi, çalışıp kazanmaları için gündüz de lâzımdır. Bütün canlıların, özellikle bitkilerin Güneş ve Ay ışığına ihtiyacı vardır. Hâsılı düzenli hayât için gece de, gündüz de lâzımdır. Bundan dolayı Allah, Güneşe ve Aya ayrı zamanlarda doğup batmayı belirlemiştir. Hiçbiri ötekinin hakkına tecavüz etmez.

Güneş, Ay, bütün yıldızlar birer felekte yüzer. Fâ'nın ve lamın fethiyle felek, yuvarlak cisim veya daire demektir. Burada kasıt, Güneşin ve Ayın, uzaydaki yörüngeleridir. Bunlar tıpkı balığın suda yüzmesi gibi uzayda yüzmektedirler. Geniş zaman kipinin üçüncü şahıs çoğulu olan yüzerler demektir. Güneş ve Ay zikredildikten sonra tesniye (ikil) yerine çoğul fiil kullanılması, yalnız Güneşin ve Ayın değil, bütün yıldızların uzayda yüzdüğünü anlatır.

Ayetteki belagat noktalarından biri de Güneş için idrâk, Ay için sebkat ta'bîrinin kullanılmasıdır. İdrâk, (arkadan gelip yetişmek) ta'bîri, sür'atli bir hareketi gerektirir. Sebkat (geçmek) ta'bîrinde de sür'at vardır ama idrâkteki sür'at daha fazladır. Bu da Güneşin hareketinin, Ayın hareketinden sür'atli olduğu anlamına gelir.

Ay, bir ayda dünyâ çevresini, Dünyâ da kendisine tabi Ay ile birlikte bir yılda Güneşin çevresini dolanır. Güneş de kendisine tabi gezegenlerle birlikte bulunduğu yörüngede hareket eder. Eski gökbilimi, yıldızların, feleğe çakılı, sabit olduğunu söylerdi. O zamanın anlayışına göre yıldızın kendisi yürümez, onu taşıyan biri gerekirdi. İşte felek, yıldızı yürüten uzay parçasıdır. Halbuki Kur'ân, bunun tersine, yıldızların felekte yüzdüğünü söylüyor. Modern gökbilimi de yıldızların uzaydaki yörüngelerinde dolandığını söylemektedir. Demek ki Kur'ân'ın söylediği, modern gökbilimine uygun düşmektedir. Maamâfîh Kur'ân, Allah'ın yaratma kudretine dikkati çekmek için bu kâinat harikalarına işaret eder. Yoksa amacı, yaratılış yasalarını, astronomi kurallarını izah etmek değildir. Çünkü Kur'ân'ın temel amacı, insanları Allah'a kulluğa, güzel ahlâka, adalete, doğruluğa yöneltmektir.

Güneşin ve Ayın birer felekte yüzdükleri, Enbiyâ Sûresinde de vurgulanmıştır:

31- Ker onları sarsmasın diye,onun üstünde dağlar yarattık ve istedikleri yere gidebilmeleri için orada geniş yollar açtık. 32- Göğü korunmuş bir tavan yaptık; onlarsa hâlâ göğün âyetlerinden yüz çevirmektedirler. 33- Geceyi, gündüzü, Güneşi, Ayı yaratan O'dur. Bunların her biri bir yörüngede yüzmektedir. (Enbiya:

73/31-33)

Bu âyetler de Allah'ın, dünyânın, sallanıp insanları sarsmaması için yeryüzünde yüksek dağlar yarattığını, fakat insanların istedikleri yere gidebilmeleri için de dağların arasına geçitler koyduğunu, göğü de dünyânın üzerinde korunmuş bir tavan kıldığını bildirmektedir.

Dünyâ, ilk anda alevli bir ateş idi. Kabuğu yavaş yavaş soğuyup merkezdeki ateşi çeviren bir kılıf halini aldı. Merkezi ateş olan Dünyâdan yer yer ateşler fışkırmaktadır. İşte bunlar volkanlardır. Volkanlar, Dünyânın, merkezinde kükreyen ateşleri dışarıya atıp nefes alması, rahatlaması demektir.

Eğer Dünyâda merkezi çeviren bu kaya tabakası olmasaydı, her yandan ateşler fışkırırdı. Ateş küreyi çevreleyen bu kaya tabakası, yer yer dağlan oluşturmuştur. Dağlar, merkezi çevreleyen kaya tabakasının yükseltileridir. Dağlar olmasa, altındaki ateş kükrer, taşar ve her yandan volkanlar fışkırır. Dağlar, altındaki ateş tabakasını baskılamakta, onun fışkırmasını önlemektedir. Bunlar büyük depremleri önler.

GÜN KAVRAMI

(Bkz. Altı Gün)

9- De ki:  Siz mi arzı iki günde yaratana karşı nankörlük ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir. Arza, üstünden ağır baskılar yaptı, onda bereketler yarattı ve onda -arayıp soranlar için- gıdalarını tam dört günde takdir etti (düzene koydu). 11- Sonra duman halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve arza, 'Gönüllü veya gönülsüz olarak (buyruğuma) gelin' dedi. 'Gönüllü olarak buyruğuna geldik' dediler. 12- Böylece onları iki günde yedi gök yaptı ve her göğe emrini (yasalarını) iki günde vahyetti. Biz en yakın göğü lambalarla ve koruma (güçleri) ile donattık. İşte bu, o güçlü, bilen(Allah)ın takdiridir. (Fussılet: 61/9-12)

Fussılet: 61/9-10'ncu âyetlerde Yeri iki günde yaratan Allah'a karşı nankörlük edip O'na ortaklar, benzerler tasarlayan insanlara, inkâr tarzında bir soru ile bu yaptıklarının,-şaşılacak bir şey olduğu belirtiliyor ve aslı iki günde yaratılmış olan dünyânın üzerine yüksek dağların birer baskı gibi atıldığı, bitki ve ürünlerinin yaratıldığı, dünyânın yaratılmasından itibaren dört gün içinde canlıların yaşamasına elverişli hale getirildiği anlatılmaktadır.

9'ncu âyette Allah'ın, Arzı iki günde yarattığı, 10'ncu âyette Arzın dağlarını, bereketlerini, bitki ve ağaçlarını dört günde yarattığı. 12'nci âyette ise gökleri iki günde yarattığı buyurulmaktadır. Bunların toplamı sekiz gün eder. Oysa başka âyetlerde Allah'ın, gökleri ve yeri altı günde yarattığı belirtilmektedir.Andolsun biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yarattık, bize hiçbir yorgunluk dokunmadı. (Kaf: 34/38)

  Rabbiniz o Allah'tır ki gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arşa istiva etti (evreni yönetmek üzere tahtına oturdu). O, geceyi durmadan kovalayan gündüzün üzerine bürüyüp örter; Güneşi, Ayı ve yıldızları buyruğuna boyun eğmiş vaziyette (yaratmıştır). İyi bilin ki yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi Allah, ne uludur! (A'raf: 39/54, yine bak: Yûnus: 51/3)

  O, gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattı, sonra Arşa kuruldu(yönetim tahtına oturdu). Rahmandır, bunu bir bilene sor. (Furkan: 42/59, Hadîd: 112/4)

 Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur. O zaman Arşı su üzerinde idi. (Evreni yarattı ki) Hanginizin daha güzel iş yaptığınızı denesin. (Hûd: 52/7, Secde: 75/4)

Bu âyetlerin asıl amacı, Allah'ın yanında birtakım aracı tanrılara tapan insanlara, o tanrıların bir şey yaratmadığını, gökleri ve yeri altı günde yaratmış olanın, Allah olduğunu, O'ndan başkasına tapmanın bir yararı olmadığını vurgulamaktır.

Dünyânın iki günde, bitki ve azıklarının dört günde, yedi göğün de iki günde yaratıldığını söyleyen Fussılet: 61/9-10 ve 12'nci âyetler ile göklerin ve yerin altı günde yaratıldığını söyleyen bu âyetler arasında ilk anda bir çelişki var gibi gelirse de gerçekte âyetler arasında çelişki yoktur. Gökler ve yer altı günde yaratılmıştır. Allah'ın, göğe ve yere: "Ona ve arza, 'Gönüllü veya gönülsüz olarak (buyruğuma) gelin' dedi. 'Gönüllü olarak buyruğuna geldik' dediler." sözünden, yerin yaratılışı sürerken göklerin de yaratıldığı anlaşılır. Yani önce gökler yaratılmış, sonra yerin yaratılışına başlanmış değil, bütün gök cisimlerinin aslı, hep beraber iki günde yaratılmıştır. Öteki gök cisimlerinin evrimi bizi fazla ilgilendirmeyeceği için yüce Allah, bize yerin evrim sürecini bildirmiştir. Yerin dört gün içerisinde evrimleşerek canlıların yaşamasına elverişli duruma geldiğini haber vermiştir. Bu arada öteki yıldızlar da evrimleşmiş ve yedi gök, altı günde evrimini tamamlayıp bu hale gelmiştir. Yer nasıl iki günde yaratılıp ondan sonra dört gün içinde evrimleşmiş ise gökler de öyle olmuştur. Âyetlerin sözgeliminden bu anlaşılmaktadır.

Herhalde kâinatın yaratılışından söz eden âyetlerde kasdedilen gün, insanların kullandığı yirmidört saatlik zaman birimi değil, kâinatın ya-ratılış evreleridir. Gün, her yıldızın, kendi ekseni çevresinde bir dönüşünden ibarettir. Dünyâmız, kendi çevresindeki dönüşünü yirmidört saatte tamamlar. Dünyâmız Güneşin bir uydusudur ve Güneş çevresinde dönmekte, bu dönüşünü de üçyüz altmış beş gün, altı saatte tamamlamaktadır. Demek ki bu dönüş, gözönünde tutulursa dünyânın bir dönüş günü, 365,25 güne karşılıktır.

Güneşimiz, içinde bulunduğu Samanyolu Galaksisinin merkezinden 32000 (otuziki bin) ışık yılı uzaklıkta bulunan bir yıldızdır. Güneş sistemimiz, Galaksinin çevresinde yavaş yavaş döner ve bu dönüşünü 225 (ikiyüz yirmibeş) milyon yılda tamamlar. Samanyolu Galaksisinde yüz milyar yıldız vardır. Bu Galaksi, Andromeda Galaksisinden sonra ikinci büyük galaksidir.

Samanyolu Galaksisinin bir öğesi olan bizim Güneşimizin dokuz uydusu vardır. Aşağıdaki fotoğraf, bu uyduları göstermektedir:

 Güneş ve Uyduları. Merkezden sağa doğru: 1) Merkür, 2) Venüs, 3) Dünyâ, 4) Mars, 5) Jüpiter, 6) Satürn, 7) Uranüs, 8) Neptün, 9) Plüton

Merkür kendi ekseni çevresindeki dönüşünü 176 dünyâ gününde, Venüs 243 dünyâ gününde tamamlar. Mars ise ekseni etrafında 24 saat, 37 dakikada, Jüpiter 9 saat, 50 dakikada, Satürn 10 saat 14 dakikada, Uranüs 10 saat 49 dakikada, Neptün 15 saat 40 dakikada, Plüton 4 saat 15 dakikada dönmektedir.

Dünyâ gününü ölçü alırsak Merkürde bir gün, bizim günümüzle 176 gün, Venüste 243 gün, Marsta bizim günümüz gibi 24 saatten biraz fazla, diğer gezegenlerdeki gün, bizim günümüzden çok azdır.

Bu uyduların, Güneş çevresindeki dolanım süreleri de şöyledir:

1)  Merkür: Güneşe ortalama uzaklığı 57 900 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık 88 gündür.

2) Venüs: Güneşten ortalama uzoklığı 108 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık: 225 gündür.

3) Dünya: Güneşten ortalama uzaklığı 149 600 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi yaklaşık 365 gündür.

4) Mars: Güneşten ortalama uzaklığı 228 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi, yaklaşık 687 gündür.

5) Jüpiter: Güneşten ortalama uzaklığı 778 400 000 km. Güneş çevresindeki dolanım süresi 11.8 yıldır.

6)  Satürn: Güneşten ortalama uzaklığı: 1 427 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi: 29.5 yıldır.

7) Uranüs: Güneşten ortalama uzaklığı: 2 869 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 84 yıldır.

8) Neptün: Güneşten ortalama uzaklığı 4 497 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 164.8 yıldır.

9) Plüton: Güneşten ortalama uzaklığı: 5 900 000 000 km; Güneş çevresindeki dolanım süresi 248.4 yıldır. (Plütondaki bir yıl, Dünyamızda 248.4 yıl eder).

Sadece bizim Güneş sistemimizdeki günler ve yıllar böyle farklı olduğuna göre ya bizim Güneş sistemimizden çok daha büyük sistemlerde, bizim gezegenlerimizden çok daha büyük gezegenlerde günün ve yılın ne kadar uzun bir zaman aldığı düşünülebilir. Belki de bizim hesabımızla milyonlarca yıl süren günlerin olduğu gezegenler vardır. İşte Allah katında bir günün bin yıl, hattâ elli bin yıl olduğunu söyleyen.  

  (Allah) Emri gökten yere tedbir eder (buyruğunu indirir). Sonra emir, saydığınız(yıllar)dan bin yıl kadar süren bir günde O'na çıkar." (Secde: 75/5),

 Melekler ve ruh, mikdarı elli bin yıl süren bir gün içinde O'na yükselir!' (Meâric:79/4),  

  Senden azabı

çabuk istiyorlar. Allah sözünden caymaz (bir süre geciktirse de mutlaka dediğini yapar. O acele etmez). Rabbin yanında bir gün, sizin saydıklarınızdan bin yıl gibidir." (Hac: 88/47) âyetler, günün itibarî olduğuna, yıldızdan yıldıza değiştiğine işaret buyurmaktadır.

Altı günün anlamı:

 altı tavra (yani altı yaratılış evresine) işarettir. Zîrâ bu âyetlerdeki günün, bilinen gün olması mümkün değildir. Çünkü gün, Güneşin doğuşundan batışına kadar olan zaman birimidir. Gökler ve yer yaratılmadan önce Güneş ve Ay yok idi. Öyle ise kâinatın yaratıldığı gün, bilinen Güneş günü değildir. Fakat gün ile bazen genel vakit de anlatılır. "Kralın oğlu doğduğu gün büyük şenlik yapılır" sözünde kasıt doğum zamanıdır, gün değildir. İşte bu âyetlerdeki gün ile de genel vakit kasdedilmiştir. Bazı müfessirlere göre de bu âyetlerin amacı, Yahudilerin, "Allah evreni altı günde yarattı, yedinci günde istirahat etti." şeklindeki sözlerinin son kısmını düzeltmektir. Allah için istirahat tabiri uygun değildir. Çünkü bundan Allah'ın yorulduğu anlamı çıkar. İşte böyle bir kuşkuyu savmak için Kaf Sûresinde Allah'ın evreni altı günde yarattığı belirtildikten sonra "Bize bir yorgunluk dokunmadı" ifadesiyle Allah'ın yorulmadığı vurgulanmıştır. Başka âyetlerde de istirahat yerine, "Arşa oturdu" buyurulmuştur.

Göklerin ve yerin altı günde yaratılmış olduğu inancı Yahudilerle iç içe yaşayan Araplara geçmiş olmalıdır. İşte Kur'ân, bu âyetlerle onlara, bildikleri bir şeyi anımsatarak "Putlara tapmakla meşgul olmayın, bildiğiniz gibi gökleri ve yeri altı günde yaratan, tek buyruk sahibi Allah'a kulluk edin. Sizin Rabbiniz putlar değil, gökleri ve yeri altı günde yaratan Allah'tır" buyuruyor

GÜVENCE VERME

  Ve eğer ortak koşanlardan biri güvence dileyip yanına gelmek isterse, onu yanına al ki, Allah'ın sözünü işitsin; sonra onu güven içinde bulunacağı yere ulaştır. Böyle (yap), çünkü onlar, bilmez bir topluluktur. (Tevbe: 113/7)

Bu âyette, güvence isteyen müşrike güvence verilmesi, sonra onun güvenle yaşayacağı yere, yani kendi bölgesine götürülmesi emrediliyor. Bu câhil, putatapar insanlara can güvenliği verip bir süre Müslümanlar arasında kalmasını sağlamak, onların, Müslümanlar arasında konuşulan İlâhî sözleri işitip aydınlanmalarına, Müslümanların ibâdet ve tâatlerini, yüksek ahlâk ve seciyelerini yakından tanıyıp gerçeği görmelerine neden olur. İslâm gerçeğini anlatmanın en güzel yolu, tebliğ edilecek kişileri, bir süre de olsa İslâm ortamında yaşatmaktır. Ayrıca eğitimin en güzel metodu da görsel eğitimdir. Bu âyette görsel eğitimin önemine de işaret edilmiş olmaktadır."Tâ ki Allah'ın kelâmını duysun, sonra onu, güvenlik bölgesine götür. Çünkü onlar bilmeyen bir topluluktur" ifâdesi, bilmeyen-lere, dinin gerçeklerini hikmetle duyurmak gerektiğini anlatmaktadır.

Demek ki müşriklerden Allah'ın dinini öğrenmek, konuşmak, düşünmek için delîl bulmak amacıyla gelip himaye isteyen olursa, gerçeği anlaması, Allah'ın kelâmını işitme imkânını bulması için kendisine güvence verilir ve kendi bölgesine kadar da götürülür.

Bu da İslâmdaki düşünce özgürlüğünü gösterir. Kanâat sahibi olmak isteyen kimseye din izah edilir. Fikrinden dolayı ona saldırılmaz. Güvence ile yerine kadar götürülür! Delîl isteyene din, hikmetle izah edilir, ona saldırılmaz, hakaret edilmez.

Birkaç kez belirttiğimiz üzere tarafsız kalanlara dokunulmaz. Hattâ Peygamber (s.a.v) Mekke'nin Fethinde, yıllarca kendisine karşı savaşmış oJan Mekke halkmı bağjşlamış, kente girerken karşı koymayanlara doku-nu\mamasım emietamşt\T.>[a\T\vz.soY\ Aetece. Vâivt o\ax\\saxv v\«vsc\ct vatd\ ki Ka'be'nin örtüsüne yapışmış olsalar dahi onların öldürülmesini emretmişti. Ebûcehl oğlu İkrime, Esved oğlu Habbâr, Ebûserh oğlu Sa'd oğlu Abdullah, Subâbe oğlu Mikyes el-Leysî, Nukayz oğlu Huveyris, Hatal oğlu Hilâl oğlu Abdullah, Utbe kızı Hind, Sâre, Fertnâ ve Kureybe. Hatal oğlu Hilâl, bir cariyesi, Nukayz oğlu Huveyris, Subâbe oğlu Mikyes idam edildi, diğerleri affedildiler. Böylece tâ başından beri İslama son derece kötülük yapmış, savaşlara, cinayetlere sebebolmuş bu en yaman İslâm düşmanlarının büyük bir bölümü affedilmiş, öldürülenler üç dört kişiyi geçmemiştir.

Peygamber(s.a.v.)in bu şefkatli tutumu, gönülleri kazanmış ve Mekke'nin fethiyle İslâmın önündeki en büyük küfür engeli kalkmış, artık İslâm her yana serbestçe yayılma imkânına kavuşmuş, Hudeybiye Antlaşmasıyla başlayan güçlenme ve büyüme, Mekke'nin fethiyle taçlanmıştır. Bundan sonra Arap Yarımadasının çeşitli bölgelerinden hey'etler gelip, halk grup grup Müslüman olmuşlardır.

GÜZEL GİYİNME

  Ey  Adem oğulları, her mescidde süsünüzü alın; yeyin, için, fakat israf etmeyin. Çünkü O, israf edenleri sevmez. De ki: "Allah'ın, kulları için çıkardığı zîneti ve güzel rızkı kim haram etti?" De ki: "O, dünyâ hayâtta inananlarındır, Kıyamet günü de yalnız onlarındır." İşte biz bilen bir topluluk için âyetleri böyle açıklarız. (A'râf: 39/31-32)

Bu âyette, insanlara, her ibâdet yerinde zînetlerini almaları, yeyip içmeleri fakat israf etmemeleri emredilmektedir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre burada zînet, avreti örtecek giysidir. Avret yeri anlamına gelen sev'eyi örten ve insanı güzel gösteren şeye zînet denir. Yüce Allah, kullarına, bazı bedeviler gibi Ka'be'yi çıplak tavaf etmemelerini, her ibâdet yerine tertemiz elbise giyinip gitmelerini, yahut ibâdet esnasında güzel elbise giymelerini emretmiştir. Demek ki Allah, kulunun perişan, derbeder değil, tertemiz, derli toplu olmasını ister.

Bu âyetin ve bu anlamdaki hadîslerin ifâdesine göre kulun, namazda, özellikle Cuma ve bayram günleri süslenmesi, güzel koku sürünmesi müstehabdır. Hz. Peygamber (s.a.v.) beyaz elbise giymeyi tavsiye etmiştir: "Beyaz elbise giyiniz, çünkü beyaz elbise, daha temiz, daha güzeldir. Ölülerinizi de beyaz kefene sarınız."

GÜZEL SÖZ

 Kim şeref istiyorsa (bilsin ki) şeref tamamen Allah'ındır, (onu dilediğine verir.) Güzel söz O'na çıkar, iyi amel onu yükseltir. Kötü şeyleri tuzaklayanlara gelince onlar için çetin bir azâb vardır. Ve onların tuzağı bozulacaktır (zira onların tuzağı, Allah'ın takdirine engel olamaz). (Fâtır: 43/10)

Âyette şeref isteyenin, bunu Allah'tan istemesi, dünyâ ve âhiret şerefinin O'na âidolduğu, güzel sözün O'nun katına çıktığı; güzel sözü Allah'a çıkaranın da salih eylem olduğu; kötü işlerle tuzak kuranların sonunda mahvolacakları belirtiliyor. Şeref kazanmak isteyen, Allah'a tapmalıdır. Yaratıklara tapmakla şeref kazanılmaz. Yalnız Allah'a tapan aziz olur, yaratıklara tapan küçülür. Allah'tan başkası şeref veremez. En büyük şeref Allah'a tapmaktır. O'ndan başkasına tapmak, başkalarından meded ummak da gerçekte insanı köleleştirir, şerefsiz, onursuz yapar. O'ndan başkasına tapmakla şeref bulacaklarını sananlar aldanırlar. Nitekim Şems Sûresinin de "(Allah'tan başkasına tapmayarak) Nefsini yücelten kazanmış, (yaratıklara taparak) onu alçaltan da ziyana uğramıştır."

 ĞÂFİR, ĞAFÛR

 De ki: "Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım, Allah'ın rahmetinden umut kesmeyin. Allah bütün günâhları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir." (Zümer: 59/53)

Bu âyette günahkâr kullara, Allah'ın rahmetinden umut kesmemeleri, Allah'ın bütün günâhları bağışlayacağı, O'nun ğafûr ve rahîm olduğu bildirilmektedir.

Gafr   örtmek anlamındadır. eşyayı kabın içine koyup üstünü örttüm", demektir.  örtü, aynı kökten miğfer  

başı koruyan başlık, ğifâre  baş örtüsünün altına giyilen ve örtüyü yağlanmaktan koruyan kadın takkesidir. İşte bu kökten gelen istiğfar günâhın bağışlanmasını, örtülmesini dilemektir. Mağfiret   ve gufran

  Allah'ın, kulu, azaptan korumasıdır. Aynı kökten yapılmış sıfat olan ğafûr   ve ğâfir  Allah'ın, günâhları örtüp bağışlayan olduğunu vurgular.   günâhı bağışlayan"

 ĞÂFİR SÛRESİ

Adını Firavun ailesinden, inanan bir kişinin sözlerini anlatan 28-45. âyetlerinden alan ve 85 âyeti içeren bu sûrede kâfirlerin, Peygamber (s.a.v.)'e ve Kur'ân'a karşı inatçı tutumları kınanır, Allah'ın evrendeki kudret işaretlerinden örnekler verilerek yalnız Allah'a tapılması gereği anlatılır; peygamberleri inkâr etmiş olan ulusların felâkete uğradıkları, iş işten geçtikten sonra pişmanlığın yarar sağlamayacağı belirtilerek şirki bırakıp Allah'a kulluk edilmesi öğütlenir.

Üçüncü âyetinde geçen Allah'ın ğâfır sıfatı da Sûrenin ikinci adı olmuştur. Bu sûreden itibaren altı sûre, h, mîm(f (r) harfleriyle başladığı

için bunlara Havâmîm (Hâmîmler) denir. Enes ibn Mâlik'in: "Hâmîmler Kur'ân'ın dîbâcı(süsü)dür"; Abdullah ibn Abbâs'ın: "Herşeyin bir özü vardır, Kur'ân'ın özü de Hâmîmler'dir"; Ca'fer-i Sâdık'ın: "Allah, her üç günde bir Hâmîm el-Mü'min'i okuyan kimsenin geçmiş ve gelecek günâhlarını affeder, onu takvaya bağlar ve onun âhiretini dünyâsından hayırlı yapar" dedikleri rivayet edilir

ĞAMRE

 (ğamre): aslında örtmek, bir şeyin izini gidermek demektir.

Bundan dolayı selin izini gideren çok suya ğamr ve ğâmir denilir. Cömert kişiye ve hızlı koşan ata ğamr denilir. Boyu aşan su kütlesi anlamındaki

 (ğamre), sahibini örten cehaleti temsil olarak anılır. İşte "O

 10- O (çeşitli sözleri) atan yalancılar kahrolsun! 11- Onlar aptallık içinde yanılıp durmaktadırlar." (Zâriyât:67/10-11),  

 54- Bir süreye kadar onları, ğamr eleri (düşüncelerini örten cehalet ve gafletleri) içinde bırak ...63- Fakat onların kalbleri, bundan ğamre (gaflet) içindedir. Onların bundan başka (birtakım pis) işleri daha var ki, onlar hep o işler için çalışırlar." (Mü'minûn: 74/54, 63) âyetlerinde Kur'ân'a cephe alan kimselerin, akıllarını örten cehalet ve şaşkınlık içinde bocaladıkları anlatılmaktadır.

Ğamr, gizli kin, şiddet ve baskı anlamına geldiği gibi, diğer kokuları bastıran yağ kokusu anlamına da gelir. Su kabına da ğumâr denilir.

Savaşa, tehlikelere atılan cesur kişiye de muğâmir denilir. Ğamre de mâcerâ anlamı da bvardır. Muğâmere: mâcerâ, muğâmir: maceracı, demektir.

Aşağıdaki âyette, ğatnrerim çoğulu ğamerât geçmektedir:

 O zâlimler ölüm dalgaları içinde, melekler ellerini uzatmış: "Haydi canlarınızı çıkarın, Allah'a gerçek olmayanı söylemenizden ve Ö'nun âyetlerine karşı büyüklük taslamanızdan ötürü, bugün alçaklık azabiyle

cezalandırılacaksınız" (derken) onların halini bir görsen! (En'âm: 55/93)

Âyette geçen "ğamerât" ğamre'mn çoğuludur .ölüm musibetleri, güçlükleri demektir.   Şimdi hakkı inkâr ederek haksızlığa sapanların, ölüm sıkıntılarına düşktüklerinde, melekler onların canlarını almak üzere, ellerini onlara uzatırlar:

- Haydi, canlarınızı çıkarıp verin, yahut haydi bedenlerinizden çıkın, elimize gelin! Allah'a karşı gerçek olmayan sözler söylediğinizden ve Allah'ın âyetlerini kabul etmeyip böbürlenmenizden dolayı bugün alçaklık azabiyle cezalandırılacaksınız! derler.

Yükseklik taslayanlara, böbürlenenlere en uygun ceza, alçaklık cezasıdır. Burada böbürlenenler, orada alçaltılırlar.

Bu ifâde, insan nefsinin, şu bedenden, şu görünen maddi cisimden ayrı bir şey olduğunu, asıl insan denen şeyin ruh olduğunu gösteriyor. Ölümle nefis (ruh), şu bedeni terk ediyor, melekler onu elleriyle alıp götürüyorlar.

"Haydi canlarınızı çıkarıp verin, böbürlenmenizden dolayı bugün alçaklık azabiyle cezalandırılacaksınız!" sözü, meleklerin sözü de olabilir, Allah'ın, suçlulara yönelik azarlama hitabı da olabilir.

ĞASAK

24-Orada ne bir serinlik, ne de içilecek bir şey tadarlar, 25- Yalnız kaynar su ve irin (içerler); 26- Yaptıklarına uygun bir ceza olarak. (Nebe': 80/24-26)

Bu âyetlerde cehennemliklerin, serin su ve içki tadamayacakları, sadece hamîm ve ğassâk içecekleri vurgulanmaktadır, öasak, cehennemliklerin yaralarından akan irin olarak tefsir edilir

ĞÂŞİYE SÛRESİ

Ğâşiye, kaplayıp örten demektir. Herşeyi kaplayıp örtecek olan Kıyamet haberiyle başladığı için bu adı almış olan sûre, iki bölüme ayrılır. Birinci bölümde Kıyamet ahvâli, mü'minlerin ve kâfirlerin sonuçları anlatılır. İkinci bölümde Allah'ın kudretini gösteren doğa varlıklarına işaretle bunlardan ibret alınıp Allah'a dönülmesi öğütlenir. Mekke döneminin ilk yıllarında ve Zâriyât Sûresinden sonra inmiştir, 26 âyettir. Resmî sıralamada 88., iniş sırasına göre 65. sûredir.

ĞAVL

45- Önlerinde akan kaynaktan (doldurulmuş) kadehler dolaştırılır. 46- Berrak, içenlere lezzet veren bir içki. 47- Onda ne sersemletme

var, n e onunla sarhoş olurlar. ( Sâffât: 56/45-47)

Ğavl, aslında bir şeyi hissettirmeden öldürmek demektir. Bu kökten ifti'âl vezni (iğtiyâl), suikastla birini öldürmek demektir. İnsanı öldürecek şeylere ğavl, insanları korkutan, yolculara saldırdıklarına inanılan şerli cinlere, devlere solyabânî denilir. İçkinin aklı alıp kişiyi sersemletmesi, başını ağrıtması, saçma sözler söyletmesine de ğavl denmiştir. Ayette ğavl baş veya karın ağrısı olarak tefsîr edilir. Âyetlerde, cennet halkına, başlarını, karınlarını ağrıtmayan, akıllarını giderip saçma sözler söyletmeyen dupduru, çok lezzetli içkiler sunulacağı belirtilmektedir.

ĞAYS

Kıyamet sâ'atinin bilgisi Allah'ın yanındadır, ğaysi (yağmuru) O yağdırır (Lokman: 57/34)

 O'dur ki (kulları) umutlarını kestikten sonra ğaysi indirir, rahmetini yayar. O velîdir, övülmüştür. (Şûra: 62/28)

  Bilin ki dünyâ hayatı bir oyun, eğlence, süs, kendi aranızda övünme, mal ve evlat çoğaltma yarışıdır. (Bu) Tıpkı bir yağmura benzer ki; bitirdiği ot, ekincilerin hoşuna gider, sonra kurur, onu sapsarı görürsün, sonra çerçöp olur. Âhirette ise çetin bir azap; Allah'tan mağfiret ve rıza vardır. Dünyâ hayatı aldatıcı

bir zevkten başka bir şey değildir. (Hadîd: 112/20)

Gays  Yağmur, özellikle yararlı yağmur demektir. İlk iki âyette canlıların en çok muhtacolduğu yağmuru Allah'ın yağdırdığı belirtilmektedir. Üçüncü âyette ise dünyâ ömrünün geçiciliği, yağan yağmurun yeşerttiği, bir süre sonra kuruyup çöp haline gelen bitki misaliyle anlatılmaktadır.

 Halkının (kendisinden) habersiz olduğu bir sırada şehre girdi, orada biri kendi taraflarından, öbürü de düşmanlarından olan iki adamın dövüştüklerini gördü. Kendi tarafından olan, düşmanına karşı Musa'dan yardım istedi. Musa da ötekine bir yumruk indirip onun işini bitirdi. (Sonra): "Bu dedi, şeytânın işindendir. O, gerçekten apaçık,

saptırıcı bir düşmandır." (Kasas: 49/15)

  Fakat o kimse ki anasına babasına: "Öf size, benden önce nice nesiller gelip geçmiş iken siz, benim diriltilip çıkarılacağımı mı bana va'dediyorsunuz?" dedi. Onlar sa Allah'a istiğâse ederek (O'na sığınarak) : "Yazık sana, inan; Allah'ın sözü gerçektir!" derken o: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" der. (Ahkaf: 66/17)

Bu iki âyette ğavs kökünden istiğâse, yardım dilemek anlamındadır.

De A:/; "fi« gerçek Rabbinizdendir. Artık dileyen inansın, dileyen inkâr etsin." Çünkü biz zâlimler için öyle bir ateş hazırladık ki çadırı onları kuşatmıştır. Eğer feryadedip yardım isteseler, erimiş maden gibi yüzleri haşlayan bir su ile kendilerine yardım edilir! O ne kötü bir içecektir ve ne kötü bir dayanaktır! (Kehf: 69/29)

  Siz Rabbinizden yardım istiyordunuz, O da: "Ben size birbiri ardınca bin melek ile yardım edeceğim" diye du'anızı kabul buyurmuştu. (Enfâl: 93/9)

Bu iki âyette istiğâse kelimesi, yardım anlamındaki ğavs kökünden de, yağmur anlamındaki ğays kökünden de olabilir. Çünkü bu kelimenin vâvlısı ğavs (öy.) ise yardım anlamına gelir. Bu kökten istiğâse (ijUi-ıi):

yardım talebetmek demektir. Âyetlerde istiğâse, nüanslarla bu anlamda kullanılmıştır: Kasas: 49/15'de, Musa'nın, kendisinden ğavs (yardım) isteyen soydaşına yardım edip Mısırlı'yı bir yumrukla öldürdüğü anlatılmaktadır. Ahkâf: 66/17'de, kâfir olan çocukları, âhiret sorumluluğunu inkâr ettiği için hayrete düşen ve çocuklarına acıyan ana babanın, Allah'tan kurtuluş ve yardım dileyerek, çocuklarını inanmağa çağırmaları anlatılmaktadır. Kehf 69/29'da cehennemin ateşi içinde işkence çeken suçluların feryad ile yardım istemelerinin bir sonuç vermeyeceği, yardım yerine onlara kaynar su içirileceği belirtilmektedir. Enfâl: 93/9'da ise Allah Ta'âlâ'nın, kendisinden yardım isteyen mü'minlerin du'âsını kabul buyurup, birbiri ardınca inen bin melek ile onlara yardım ettiği anlatılmaktadır.

Ğavs kökünden tef'îl vezni de yardım istemek, feryâdetmek anlamına gelir: Adam imdat, yardım edin! dedi", demektir, öavs, ğuvâs ve ğavâs, bu kökten yapılmış isimlerdir. İstiğâsenin ismi ğiyâs tır.

öavs, tasavvufta ma'nevî mertebelerin en yükseğine erişmiş, darda kalanlara yardım edebilen, kurtarıcı velî olan kutbun unvanıdır. Bu unvan, ancak kendisinden ma'nevî yardım istenilen zâta verildiği için kutb ta'bîri ile birlikte kullanılır. Bazılarına göre de ğavs kutbun da üstünde bir velilik makamıdır.

ĞAYY

 Onlardan sonra yerlerine öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler, şehvetlerine uydular. Onlar kötülük bulacaklardır. (Meryem: 44/59)

  kökünden   (ğayy), bozuk bir inançtan oluşan cehalet ve bu cehaletin neden olduğu taşkınlık, azgınlık, kötülüktür. Çünkü cehl, cehalet, insanın ne doğru, ne de yanlış herhangi bir şeye inanmamasından olabildiği gibi, bozuk, yanlış bir şeye inanmasından ötürü de olabilir. İşte bozuk bir inançtan oluşan cehalete ğay denilir.     Arkadaşınız şaşırmadı ve azmadı" (Necm: 23/2) âyetinde Hz. Muhammed'in yoldan şaşmadığı ve azmadığı, taşkınlık içine girmediği vurgulanmaktadır. Ğayy kişinin azaba çarpılmasına sebebolduğundan cehennem azabına da ğayy denilmiştir.

Onlardan sonra yerlerine öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler, şehvetlerine uydular. Onlar ğay (kötülük, taşkınlık, azgınlık) bulacaklardır." (Meryem: 44/59) Kendileri nasıl azgınlık yapıyor, başkalarına saldırıyor, sınırı aşıp kötülükler yapıyor idiyseler, eylemlerine uygun ceza olarak âhirette de kendilerine saldırılacak, taşkınlıkla, acımasızca azâbe-dilecektir!

Bu kökten ismi fail olan ğâvî azgın, taşkın cahildir. Cehennem de azgınların karşısına çıkarılır." (Şu'arâ: 47/91),

  Şâ'irlere gelince onlara da azgınlar uyar." (Şu'arâ:47/224) âyetlerinde el-ğâvûn, cehaletle azgınlık, taşkınlık yapan aşırı insanlar anlamındadır.

ĞISLÎN

  35- Bugün burada onun için candan bir dost yoktur. 36- İrindenbaşka yiyecek de yoktur. 37- Onu, (bile bile) hatâ işleyenlerden başkası yemez. (Hakka: 78/35-37)

Bu âyette, cehennem cezasına çarptırılan kimsenin bir koruyucusu olmayacağı ve ona günahkârların yiyeceği olan ğislîn 'den başka yiyecek de verilmeyeceği belirtilmektedir.

 Ğıslin cehennem ehlinin yaralarından akan irin diye tefsîr edilirse de bu, kelimenin gerçek anlamı değildir. İbn Abbâs'a göre ğislîn, cehennemdeki suçluların yiyeceği meyvanın ağacıdır

ĞUDUVV

(Allah'ın, adının yüceltilip anılmasına izin verdiği) Evlerin içinde sabah akşam O'nu tesbîh eder(sânının yüceliğini anar)lar: Kendilerini ne ticaretin, ne de alışverişin Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoymadığı erkekler. (Onlar,) Yüreklerin ve gözlerin (dehşetten) ters döneceği günden korkarlar. (Nûr: 102/36-37)

öuduvv, günün ilk saatleri, asîl'm çoğulu olan âsâl da gündüzün sonudur. Âyette kendini Allah'a vermiş adamların, günün başı ile sonunda Allah'ı tesbîh etmeleri, övgü ile anlatılmaktadır. (Tâhâ: 45/130, İsrâ: 50/78, Hûd: 52/114. âyetlerde de sabah ile akşam vakitlerinde namaz ve tesbîh ile Allah'ın anılması emredilmektedir. Bazı müfessirler, Süleyman'a boyun eğen rüzgârın, rüzgâr gibi koşan atlar anlamına geldiğini söylemişlerdir.

 gidiş dönüşü birer aylık mesafe, 30 fersahlık yol demektir. Bu ifâde, Süleyman'ın atlarının, onu bir sabah yürüyüşünde otuz fersahlık, akşam yürüyüşünde de yine otuz fersahlık yola götürdükleri anlatılır.

  Süleyman'a da, sabah gidişi bir ay(lık mesafe), akşam dönüşü bir ay(lık mesafe) olan rüzgârı boyun eğdirdik ve onun için katran (petrol) kaynağını da akıttık. Rabbinin izniyle cinlerin bir kısmı, onun önünde çalışırdı. Onlardan kim buyruğumuzdan sapsa, ona alevli azabı taddırırdık. (Sebe: 58/12-14)

Sebe': 58/12. âyette, Allah'ın Süleyman'a lütufları arasında, sabah ve akşam esmesinde birer aylık mesafe kat'eden rüzgârı boyun eğdirdiği, ayrıca onun için kıtr kaynağını akıttığı anılmaktadır. Ğuduvv, sabah saatleri, ravâh da öğleden sonraki zamandır. Sabahleyin yürümeğe ğuduvv, öğleden sonra yürümeğe de ravâh denmiştir.

öuduvv'un karşıtı aşiyy ve asıl (çoğulu âsâf)dır.

 Ateş! Sabah akşam ona sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün de: "Firavun ailesini azabın en çetinine sokun!" (denilir), (öâfir (Mü'min): 60/46)

  Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allh'a secde ederler. Gölgeleri de sabah akşam (uzanıp kısalarak O'na secde etmektedirler). (Ra'd: 87/15)

öadât da sabah vaktidir:

  Sabah akşam

Rablerinin rızâsını isteyerek, Ona yalvaranları kovma. Onların hesabından sana bir sorumluk, senin hesabından da onlara bir sorumluk yok ki, onları kovup da zâlimlerden olasın! (En'âm: 55/52)

 Nefsini, sabah akşam, rızâsını isteyerek Rablerine yalvaranlarla beraber tut (onlarla beraber bulunmağa sabret). Gözlerin, dünyâ hayâtının süsünü isteyerek onlardan başka yana sapmasın. Kalbini bizi anmaktan alıkoyduğumuz keyfine uyan ve işi, hep aşırılık olan kişiye itaat etme. (Kehf: 69/28)

Aynı kökten yapılmış ğadâ kelimesi, sabah vakitlerinde yenilen yemeğe (şimdilerde öğle yemeğine) ğadâ denilir.  

  Orayı geçip gittiklerinde (Mûsâ) uşağına: 'Kahvaltımızı bize getir (de yiyelim), andolsun ki, bu yolculuğumuzdan (epey) yorgunluk çektik.' dedi." (Kehf: 69/62)

  ( ğad) ise yarın demektir  Yarın onlar, yalancı, küstahın kim olduğunu bilecekler." (Kamer: 37/26)

ĞUSÂ

 4- Ve O ki otlağı çıkardı, 5-Sonra da onu kupkuru, siyah bir çöpe çevirdi. (A'lâ: 8/4-5)  (Ğusâ') tortu, çer çöp, eritilen madenlerin tortusudur. A'lâ: 8/4-5.âyetlerde ilk bakışta tarlalarda, mer'alarda yeşeren otların, zamanla kuruyup ufalması, sonra siyahımtırak bir renk alması anlatılmakta ve bununla dünyâ hayatının geçiciliğine işaret edilmektedir. Ama derin düşünülünce bitkilerin siyahımtırak veya bazı tefsirlere göre kapkara bir renk alması, zamanla kömürleşmesine işaret olabilir. Ama gerçekten âyette kömürün oluşmasına da işaret edilmektedir? Bunu Allah bilir.

ĞULÛL

Göğüslerinden kinden (tasadan) ne varsa hepsini çıkarıp atmışızdır. "Lütfedip bizi buraya getiren Allah'a hamdolsun, Allah bizi getirmeseydi, biz bunu bulamazdık! Rabbimizin elçileri, gerçeği getirmişler (söyledikleri doğruymuş)." dediler. Onlara: "İşte size cennet; yaptıklarınıza karşılık o size miras verildi" diye seslenildi. (A'râf: 39/43)

 Onların göğüslerindeki kini çıkarıp atmışızdır; (hepsi) kardeşler olarak divanlar üzerinde karşı karşıya oturur(sohbet eder)ler. (Hicr: 54/47)

  ve ğalel   araya girmek, sarıp bağlayarak organı arada bırakmaktır. Ağaçlar arasında akan suya ğalel ve ğîl denilir. Ğulûl: Hıyanet etmek demektir. Ğull'ün çoğulu ağlâl'dir. düşmanlık, kin,ğ«/â/e   iki elbise arasına giyilen şeydir. İç gömleğe (fanilaya)

şî'âr, üst elbiseye (cekete) disâr, ikisi arasına giyilen şeye de ğulâle denilir. İsti'âre olarak zırha ğulâle dendiği gibi, gömleğe de dir' (zırh) denilir.

Bu iki âyette cennet halkının gönlünde, dünyâda olduğu gibi birbirlerine karşı kin ve düşmanlık bulunmadığı, tertemiz bir ruh hali içinde, birbirlerine karşı tam sevgi ve dostluk içinde karşılıklı oturup cennet nimetlerinden gönül ferahlığı ile yararlandıkları anlatılmaktadır.

 Onlardan sonra gelenler derler ki: "Rabbimiz, bizi ve bizden önce inanan kardeşlerimizi bağışla, kalblerimizde inananlara karşı bir kin bırakma! Rabbimiz sen çok şefkatli çok merhametlisin!" (Haşr: 95/10)

Bu âyette de ilk Mekkeli Müslümanlar ile ilk Medine li Müslümanların ardından Müslüman olan sahâbîlerin ve onlardan sonra gelecek kuşakların, kendilerinden önce İslama girmiş kardeşleri için mağfiret diledikleri ve

 birbirlerine karşı içlerinde bulunacak kin ve tasayı gönüllerinden çıkarmasını Allah'tan niyaz ettikleri anlatılmaktadır.

 O (Peygamber) üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. (A'râf: 39/157)

Bu âyette Hz. Muhammed, insanların sırtına binen yükleri, el ve ayaklarını bağlayan kelepçeleri, bağları kırıp atan bir elçi olarak tanımlanmaktadır. O, insanların din haline getirdikleri, yollarını daraltan, ellerini kollarını bağlayan ağır kuralları kaldırıp insanların yolunu genişleten, dini saf ve kolay haline getirmeğe çalışan bir Hak elçisidir. Burada ğull'ün çoğulu olan ağlâl, bağlar, zincirler, kelepçeler anlamındadır.

  Biz onların boyunlarına halkalar geçirdik. Çenelere kadar dayanan o halkalar yüzünden kafaları kalkıktır. (Yâsîn: 41/8)

Bu âyette inkarcıların psikolojik durumları tasvir edilmektedir. Bunlar, yapılan her çağrıyı red anlamında başını arkaya doğru kaldıran kibirli insanlardır. İşte red için başlarını kaldıra kaldıra adetâ inkârları, boyunlarının altına kalın bir kelepçe, halka gibi geçirilmiş; çeneleri kalkmış; başları arkaya doğru, gözleri yumuk vaziyette kalmıştır. İnkârları, önlerine ve arkalarına duvar olmuş, üstlerini de kapatmıştır. Artık ne başlarını hareket ettirebilirler, ne de bir tarafı görürler. İnkârlarının ve cehaletlerinin karanlıkları içinde bocalayıp dururlar.

Burada maddî bir ğull (kelepçe, halka) yoktur. Allah'ın, kâfirlerin boyunlarına kelepçe geçirmesi, önlerine ve arkalarına sed koyması, üstlerini kapatması, hep onların uzlaşmaz tutumlarından oluşmuştur. Fakat insanın kötü düşüncelerinden oluşan, basiretini bağlayan, hareketlerini engelleyen ma'nevî halleri, Allah'ın yasaları çerçevesinde oluştuğu için yüce Allah: "Biz önlerine sed koyduk, arkalarına sed koyduk, üstlerini kapattık" buyurmuştur. Aslında kendileri öyle istedikleri için öyle olmuştur. Yoksa Allah, onların önlerini, arkalarını kapatıp üstlerini örterek onları karanlık içinde bırakmış değildir. Kendi olumsuz tutumları, cahillikleri, inat ve inkârları, kendilerini öyle engellemekte, basiretlerini kapatıp karanlıklar içinde bırakmakta, gerçeği göremez duruma getirmektedir. Zaten kendileri, Hz. Peygamber'e ve mü'minlere, çağrılarına asla ilgi duymadıklarını vurgulamak için: "Bizi çağırdığın şeye karşı kalblerimiz kılıflar içindedir.

 Kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde vardır."

.

ĞULUVV

(keza bkz. Dinde aşırılık)

 Ğuluvv  normal sınırı aşmak demektir. Bu eylem eğer fiyatlarda olursa ğalâ değer ve rütbede olursa ğuluvv, hissede olursa ğalv denilir ki hepsinin çekimli fiilleri dur. Galy ve galeyan da kaynayan suyun sınırından yukarı çıkması, taşmasıdır. Buna benzetilerek kızgınlığın sınırı aşmasına ğaleyânu'l-ğadab (gazabın kaynaması) denmiştir 

  Zakkum ağacı, günahkârların yemeğidir. Pota gibi karınlar(ın) da kaynar. Sıcak suyun kaynaması gibi."

GADR

Gadr  bir şeyi bozmak, yerine getirmemek, sözden dönmek demektir. Gadir selden arta kalan su birikintisidir. Çekimli fiil olarak ğâdere, masdarı muğâdere terk etmek, bırakmak, bir yerden ayrılmaktır.

47- (Yalnız, kalıcı eylemlerin yarar sağlayacağı) O gün dağları yürütürüz; yeri al açık (çırılçıplak) görürsün (dağlar savrulup dümdüz olmuş, engebeler kalkmıştır) onları (hep bir yere) toplamışız, hiçbirini bırakmamışızdır. 48- Ve hepsi sıra sıra senin Rabbine sunulmuşlardır: "Andolsun, sizi ilk defa yarattığımız gibi (çırılçıplak, yalnız, malsız, mülksüz) bize geldiniz! Oysa siz, size (yaptıklarınızdan hesap sorulacak) bir zaman tayin etmeyeceğimizi sanmıştınız!" 49- Kitap (ortaya) konulmuştur. Suçluların onun içindekilerden korkarak: "Vah bize, bu Kitaba da ne oluyor, ne küçük ne de büyük hiçbir şey bırakmıyor, her (yaptığımız) şeyi sayıp döküyor!" dediklerini görürsün. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rab-bin kimseye zulmetmez. (Kehf: 69/47,49)

69/'47', 49'ncu âyetlerde nuğâdir  ve yuğâdiru ğadr kökünden yapılmış çekimli fiillerdir. Her ikisi de olumsuz edatiyla birlikte olduğu için bırakmamak anlamındadır.

69/47-49'ncu âyetlerde şöyle buyuruluyor: Rabbin huzurunda yalnız kalıcı güzel işlerin yarar sağlayacağı gün Allah, dağları yerinden giderir, her taraf dümdüz olur, ne yüksek kalır, ne alçak. Pürüzler, engebeler kalkar, dünyâ dümdüz görünür. İnsanlar Allah'ın huzuruna çıkarılır ve Allah onlara şöyle buyurur:

 — Sizi ilk yarattığımız gibi bize geldiniz. Sizi ilk yarattığımız zaman malınız mülkünüz yoktu. Annenizden çırıl çıplak doğmuştunuz. İşte dünyâya çıplak olarak girdiğiniz gibi, kendinizin sandığınız dünyâ malını dünyâda bırakıp yine bize çıplak geldiniz. Nasıl malsız, miilksüz, çocuksuz doğmuş idiyseniz yine öyle malsız, miilksüz ve çocuksuz olarak bize geldiniz. Dünyâ varlıklarının hepsini geride bıraktınız. Demek ki malım, diye övündüğünüz şeyler, gerçekte sizin değildi. Mülkün sahibi biziz.

Allah'ın, bu azar hitabından sonra herkesin kitabı yani yaptığı işlerin tutanağı ortaya konur. Herkes yaptığı küçük, büyük bütün işlerin sonucunu orada görür. O eylem tutanağı kulun her yaptığını sayıp döker, hirbir şeyi eksik bırakmaz. Kul, yaptığının karşılığını görür. Allah kimseye haksızlık etmez.

GAFLET

(Gaflet maddesine ektir)

(Allah ona): "Andolsun, sen bundan gaflet içinde idin. Biz sen(in gözün)den perdeni açtık; bugün artık gözün keskindir" (dedi). (Kaf: 34/22)

Gaflet: Hafıza zayıflaması yüzünden oluşan yanılma, unutma, farkına varamama, dikkatsizlik demektir.

Onlar gaflet içindedirler." (Meryem: 44/39, Enbiyâ: 73/1). ışıksız, işaretsiz yer,   tecrübesiz adam,  noktasız yazı yazmak demektir, Kalbini bizi anmaktan gafil kıldığımız kimseye uyma" (Kehf: 69/28),

 İnkâr edenler istediler ki siz silâhlarınızdan ve eşyanızdan gaflet etseniz de birden üzerinize baskın yapsalar." (Nisa: 98/102)

Halkının (kendisinden) habersiz olduğu bir sırada şehre girdi, orada biri kendi taraftarlarından, öbürü de düşmanlarından olan iki adamın dövüştüklerini gördü. Kendi taraftarlarından olan, düşmanlarından olana karşı Musa'dan yardım istedi. Mûsâ da ötekine bir yumruk indirip onun işini bitirdi. (Sonra): "Bu dedi, şeytânın işindendir. O, gerçekten apaçık, şaşırtıcı bir düşmandır." (Kasas: 49/15)

Biz, bu Kur'ân'ı vahyetmekle sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Sen ondan önce (bunları) bilmeyenlerden idin. (Yûsuf: 53/3)

 Allah'ı bırakıp da kıyamet gününe kadar kendisine cevap veremeyecek şeylere yalvarandan daha sapık kim olabilir? Oysa onlar, bunların yaşardıklarından habersizdirler. (Ahkaf: 66/5)

66/5'nci âyette müşriklerin, Allah'tan başka yalvardıkları şeylerin, melekler olduğu anlaşılıyor. Çünkü müteakip âyette onların, kıyamet gününde kendilerine tapanlara düşman olacağı ve onların, kendilerine tapmış olmalarını kabul etmeyecekleri anlatılıyor. Demek ki Allah'tan başka yal varı I an, tapılan şeyler, canlı, akıllı varlıklardır. Bunlar melekler veya daha genel tabirle gözden gizli kalan ve cin adı altında toplanan ruhanî varlıklardır. Müşriklerin taptıkları putlar, meleklerin sembolleri kabul edilirdi. Onlar o heykellerin şahsında Allah'ın kızları sandıkları meleklere tapıyor ve meleklerin, Allah'ın huzurunda kendilerine şefaat edeceklerine inanıyorlardı. İşte burada müşriklere, o kendilerine dost, şefaatçi olacağını sandıkları meleklerin, âhirette kendilerine dost değil, tersine düşman olacakları, Allah'ı bırakıp kendilerine tapıl masına asla razı olmayacakları, bundan ötürü Allah'tan başkasına tapmanın yararı değil, zararı olacağı, yalnız Allah'a tapmak gerektiği anlatılıyor. Furkan Sû-resi'nin 17-18'nci, Sebe' Sûresi'nin 40-41'nci âyetlerinde de müşriklerin taptıkları şeylerin melekler olduğu açıkça anlaşılmaktadır: "O gün onların hepsini mahşere toplar, sonra meleklere: 'Bunlar size mi tapıyorlardı?' der. (Melekler) Derler ki: 'Sen yücesin, bizim velîmiz (koruyucumuz) onlar değil, sensin. Hayır onlar cinlere tapıyorlardı. Çoğu onlara inanmıştı."

ĞARK (İstiğrak)

 Dilesek onları boğarız, ne kendilerine imdad {eden) olur, ne de kurtarılırlar. (Yâsîn: 41/43)

Gark  suda boğulmak demektir. Tasavvufta bu terim, ayrı bir anlam kazanmıştır: Gark veya istiğrak, ayrılık sınırını aşıp, mahabbet denizinin içine dalmak, sevgide boğulmaktır. İbrâhîm, bu sevgi uğruna, öz oğlunu dahi yatırıp bıçağı gırtlağına dayamıştır: "İkisi de (böylece Allah'ın emrine) teslim olup (İbrâhîm, kurban etmek için) çocuğu alnı üzerine yıkınca!..."

GAŞY-ĞÂŞİYE

Sidre'yi kaplayan kaplıyordu. (Necm: 23/13-16) âyetinde, Hz. Muhammed'e vahiy gelirken, yanında bulunan ağacı, vahyin bereketi, lütuf ve rahmeti kapladığına, ağacın çevresini rûhânî varlıkların sardığına işaret edilmektedir.

Ğaşy  örtmek, ğişâve  kapak demektir. Yine bu kökten fail ismi ğâşiye örten, her şeyi örten, yok eden, görünmez hale getiren Kıyametin bir sıfatıdır. Şimdi bu kökten sözcüklerin kullanımını görelim:

10- Göğün, açık bir duman getireceği günü gözetle. 11- (Duman) İnsanları sarar. Bu, acı bir azâbdır. (Duhân: 64/10-11)

64/10-11 'nci âyetlerde muhatablara, gökten, insanları kaplayacak olan bir dumanın geleceği zamanı beklemeleri emrediliyor.

Abdullah ibn Mes'ûd'a göre bu âyette anılan duhân (duman), Arapları sarmış olan müthiş bir kıtlığa işarettir. Kıtlık zamanlarında açlıktan insanın gözünde fer kalmadığı için göğü de dumanlı görür. Bunun için göğün duman getirmesi, kıtlıktan kinayedir. Herkesi saran büyük belâya duman denir. İbn Kuteybe'nin tefsîrine göre kıtlık yılında yağmur yağmadığı için yer kurur, fazla toz olur, hava tozdan kararır. Bu hal duman gibi görünür. Bundan dolayı kıtlık yılına el-ğabrâ (tozlu) denir

GAYBET VE HUZUR

Bunlar, Fena ve Bekâ'ya yakın iki hâldir:

A) Gaybet  

Kalb, gelen hâl ile meşgul olduğundan, histen

gelen duyuları algilayamamak; halkın ahvâlinden habersiz olmaktır. Bu da sevabı veya cezayı düşünmek gibi bir hâlin kulun bilincine bastırması, ruhuna hâkim olmasıyla doğan bir durumdur. Düşüncesine Yusuf sevgisi tamamen hâkim olduğu için Ya'kub Aleyhisselâm, henüz kendisinden yeni uzak düşmüş olan öteki oğlu(Bünyâmî)ni hatırlamamış: Ey Yûsuf a esefim, tasam, gel!..

ĞAVR

 40- "Rabbim bana, senin bağından daha iyisini verebilir. Ve o(senin bağı)nın üzerine de gökten bir hesap görme âfeti gönderir de bağın kupkuru bir toprak kesilir." 41- "Yahut suyu dibe çekilir de bir daha su arayamazsın." (Kehf: 69/40-41)

 De ki: "Baksanıza, eğer suyunuz çekilse, size kim bir akar su getirebilir?" (Mülk: 77/30)

 Ğavr  yerin dibine geçip kaybolmak, suyun çekilip kurumasıdır.

Ma'în gözün göreceği biçimde açık olmasıdır. Akıp giden suya da ma'în denir. Âyette şöyle buyuruluyor: Eğer içtiğiniz su çekilse, kesilse, size kim akar su getirecek? İçtiğiniz suları akıtan Allah'tır. Allah suyunu kesse, kimse

size su akıtamaz.  -(ğâret eş-şems) güneş çukura indi (battı) demektir.

Ğavr kökünden if âl vezni iğâre düşmana baskın yapmaktır:

 1- Andolsun nefesleriyle (güp güp) ses çıkararak kosan(at)lara, 2- (Tırnaklarıyla yerden) Ateş çıkaranlara, 3- Sabahleyin akın edenlere, 4- (Koşarak) Toz koparanlara, 5- Derken bir topluluğun ortasına dalanlara. (Âdiyât: 14/1-5)

14/1-5: 'Âdiyât: koşan atlar, yahut develer; dabh: atların koşarken ah ah diye soluk alıp vermeleridir. el-Mûriyâti kadhan: Tırnaklarıyla yere vurup ateş çıkaranlar, el-muğirâti  subhan  sabahleyin erkenden

düşmana baskın yapan atlar (süvariler)

GAYD

Ey  yer, suyunu yut ve ey gök tut!" denildi.

Su azaldı, iş bitirildi. (Gemi) Cûdî'ye oturdu. "Haksızlık yapan kavim yok olsun!" denildi. (Hûd: 52/44)

52/44: Hz. Nûh, kendisine emredilenleri gemiye bindirdikten sonra Allah'ın buyruğuyla gökten boşanan, yerden fışkıran sular yükselerek gemi yürümeğe başlamış; Nûh, inanmadığı için gemiye binmeyip ötede duran oğluna seslenerek gemiye binmesini, inkarcılardan olmamasını öğütlemiş; fakat oğlu bir dağa sığınarak kendisini kurtaracağını söylemiş; Nûh, bugün hiçbir şeyin insanı Allah'ın cezasından kurtaramayacağını ifade etmiş; tam bu konuşma sürerken bir dalga, Nuh'un kâfir oğlunu altına alıp boğmuştur.

Nihayet Allah'ın kararı yerini bulunca Allah tarafından yere suyunu yutması, göğe de suyunu tutması emredilmiş, sular çekilmiş ve gemi Cûdî dağına oturmuştur. Küfürlerinin kurbanı olan kimseler için: "O zâlimler uzak olsun, yok olup gitsin!" denmiştir. Bu sözü söyleyen meçhul bırakılmıştır ki adetâ bütün varlıkların onlar için böyle söylediği anlaşılsın.

Allah, her dişinin neyi yüklendiğini ve Rahimlerin neyi eksiltip artırdığını bilir. Onun yanında her şey, bir miktar iledir. (Ra'd: 87/8)

Bu âyetlerde ğayd(jeu*S\) kelimesinin türevleri geçer, öayd, eksilmek, azalmak demektir. Hûd: 52/44'ncü âyette, Allah'ın buyruğu üzerine suyun çekilip işin bitirildiği belirtilmektedir. Ra'd: 87/8:  

Eksik olmak, izdiyâd ise fazla olmak anlamına gelir. Yüce Allah, rahimlerin neyi eksiltip neyi artırdığını bilir. İlk döllenme anında rahim küçüktür, sonra yavaş yavaş büyür. Yüce Allah, rahimdeki yavrunun ne kadar büyüdüğünü bilir. Ya da rahimlerdeki yavrunun eksik uzuvlu mu, artık uzuvlu mu, yahut normal mi olduğunu; normal gebelik süresi dokuz ay on gün iken kadınların bu normal süre içinde mi, bundan eksik bir zamanda mı doğuracaklarını bilir.

"Allah'ın yanında her şey bir miktar ile, yani ölçü ve sayı iledir."

 Başı boş, hesapsız, kitapsız değildir. Allah'ın, bütün işleri hikmete, ince kanunlara dayalıdır, tesadüfi değildir. O, gizliyi ve görüneni bilir. Zaten O'nun için gizli diye bir şey yoktur. Gayb ve şehâdet yani görünmeyen ve görünen, yahut gizli ve açık, yaratıklara mahsustur. Allah için her şey şehâdettir, açıktır. Allah'tan hiçbir şeyi gizlemek mümkün değildir. Çünkü O, kişiye can damarından daha yakındır. Kişi düşüncesini açığa vursa da, içinde gizlese de Allah onu bilir. O, gecenin karanlığında gizlenen, gündüzün ışığında görünen ne kadar yaratık varsa hepsini bilir, her birinin hareket ve davranışından haberdar olur.

Gayda: üstündeki suyu yutan mekândır,   Leyletun ğâida: Karanlık gecedir.

ĞAYZ

İşte, siz öyle kimselersiniz ki, onları seversiniz, halbuki onlar sizi sevmezler. Kitâb'ın hepsine inanırsınız. Onlar sizinle karşılaştıkları zaman "İnandık" derler. Ama kendi başlarına kaldıklarında, size karşı öfkeden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: "Öfkenizden ölün! Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü bilir." (Âl-i İmrân: 94/119)

Ğayz : şiddetli, gazab, öfkedir. 94/119'ncu âyette Müslümanlar

uyarılmakta, kendilerine kötülük yapmaktan geri kalmayan, Müslümanlara karşı besledikleri öfke ve düşmanlığı, sözleriyle de ortaya koymuş olan, fakat içlerinde, açığa vurduklarından daha çok kin ve düşmanlık taşıyan, Müslümanlara karşı öfkelerinden ötürü parmaklarını ısıran kimseleri yürekten sevenler uyarılmaktadır. Öfkeden, kin ve nefretten çatlasalar da onların, müs-lümanların güçlenmesine engel olamayacakları; Allah'ın, herkesi niyetine göre değerlendireceği; O'nun gönüllerdeki düşünceleri bildiği vurgulanmaktadır.

Dikkat edilirse burada sıkı fıkı dost tutulmamaları istenen kimseler, Müslüman olmayan herkes değil, fakat Müslümanlara düşmanlıkları, hıyanetleri belli olan davranışlarıyla bunu ortaya koymuş bulunan kimselerdir. Yoksa Kur'ân, Müslümanları, Müslüman olmayan tarafsız, iyi insanlarla dost olmaktan menetmemiş, tersine öyle insanlarla iyi geçinmeyi emretmiştir: "Allah sizi, din hakkında sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmekten, onlara adaletli davranmaktan menetmez. Çünkü Allah adalet yapanları sever. Allah sizi, ancak sizinle din hakkında savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanız için yardım eden kimselerle dost olmaktan ıneneder. Kim onlarla dost olursa işte zâlimler onlardır."

ĞİLL-AĞLAL

 (Ğulûl maddesine de bakınız)

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o Elçiye, o ümmi Peygamberce uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten mene-der; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. O'na inanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber indirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır. (A'râf: 39/157)

39/157'nci âyette de Mûsâ devrinden beri Allah'a inananlar, Hz. Muhammed Aleyhisselâm devrindeki mü'minlerle birleştirilmektedir. Allah'ın âyetlerine inananlar, yalnız Tevrat âyetlerine inanmakla kalmaz, bütün peygamberler vasıtasıyla gönderilen âyetlere inanırlar. Onlar, niteliklerini Tevrat ve İncil'de gördükleri, iyiliği emreden, kötülükten meneden, güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılan, üzerlerindeki ağırlıkları, zincirleri kaldıran ümmî peygambere tabi olurlar.

Bu âyetlerde, Hz. Muhammed(s.a.v)in, Yahûdî dininde bulunan birçok ağır hükmü kaldırıp insanları bu bağlayıcı zincirlerden kurtardığı anlatılıyor. Kur'ân'ın, bağlayıcı zincirler diye nitelendirdiği hükümler, aslında Allah'ın koyduğu hükümler değil, Yahudilerin zaman içinde dine kattıkları şeylerdir. Hz. Muhammed Aleyhisselâm, din diye ortaya atılan bu insan katmalarını, asıl dinden ayıklayıp kaldırmış, Kur'ân ile bütün dinlerin özü ortaya çıkmıştır. Ama ne yazık ki insan kafası, basit düşünceler, Kur'ân'ın bu geniş ufuklarını da daraltacak, onun getirmediği birçok şeyi akli spekülâsyonlarla (kıyaslarla) dine katacaktır. Allah'ın kolay yolunu güçleştirip daraltacaktır.

İşte insanları hurafe, batıl düşünce zincirlerinden kurtaran o Ümmî Peygamber'e inanıp onu destekleyen, ona yardımcı olan, onunla indirilmiş bulunan Kur'ân nurunu izleyenler, kurtuluş ve başarıya ererler. Böylece

İsrâîloğullan, Tevrat yanında Kur'ân'a da inanmaya davet edilmektedir. Çünkü Allah'ın âyetleri bir bütündür. Bir peygambere verilen vahyi kabul edip ötekine verileni inkâr etmek dinle bağdaşmaz.

Bu âyette Hz. Muhammed(s.a.v.)in vasfının, Tevrat ve İncîl'de yazılmış olduğu belirtilmektedir. Bugün mevcut Tevrat ve İncil'de Hz. Muhammed(s.-a.v.)in geleceğine dair işaretler vardır. Fakat onu daha açık niteleyen bazı parçaların kaybolması, kuvvetle muhtemeldir. İslâm'a İtirazlar ve Kur'ân-ı Kerîm'den Cevaplar adlı eserimizin, "Kadîm Kitaplarda Muhammed Aleyhis-selâm" adlı beşinci bölümünde Tevrat, İncîl ve doğu dinlerinin kitaplarında Hz. Muhammed(s.a.v.)in geleceği ve vasıfları hakkındaki işaretleri izah etmiştik. Burada özetle şunları söyleyelim:

Tevrat'ın Tesniye Kitâb'ının 18'nci babında şöyle deniyor: "Allah'ın rab senin için aranızdan, kardeşlerinden benim gibi bir peygamber çıkaracak; onu dinleyeceksin; nasıl ki Horeb'de toplantı gününde: Bir daha Allah'ım Rabbin sesini işitmeyeyim ve artık bu büyük ateşi görmeyeyim ve ölmeyeyim diye Allah'ın Rabden istedin. Ve Rab bana dedi: Söylediklerini iyi dediler. Onlar için kardeşleri arasından senin gibi bir peygamber çıkaracağım ve sözlerimi onun ağzına koyacağım ve ona emredeceğim, her şeyi onlara söyleyecek. Ve vaki olacak ki benim adıma söyleyeceği sözleri dinlemeyecek olan adamdan ben arayacağım. Ancak bir peygamber, kendisine söylemediğim bir sözü küstahça benim adıma söyler, yahut başka ilâhların ismiyle söylerse o peygamber ölecektir. Ve Rabbin söylemediği sözü nasıl bilelim, diye yüreğinden dersen, Peygamber Rabbin ismiyle söylediği zaman o şey olmaz ve çıkmazsa, Rabbin söylemediği şey odur; peygamber küstahlıkla söylemiştir, ondan yılmayacaksın."

GURBET

Tasavvufta gurbet, Allah ile olup, dînin ruhuna bağlı kalan kulun, halk arasında garîb, yalnız kalması demektir. Allah'ın seçkin kulları olan garîblerin Peygamber (s.a.v.) tarafından şöyle övüldüğü rivayet edilir: "İslâm garîb olarak başladı ve garîb olarak geri dönecektir. Garîblere ne mutlu! 'Garîbler kimdir ey Allah'ın Elçisi?'denildi. 'Halk bozulduğu zaman, düzeltenlerdir' dedi."

ĞURM

63- Ektiğinizi gördünüz mü? 64- Siz mi onu bitiyorsunuz, yoksa bitirenler biz miyiz? 65-Dileseydik, onu kuru bir çöp yapardık, sızlanıp dururdunuz: 66- "Biz borçlandık, (yaptığmız masraflar boşa gitti)! 67- Doğrusu, biz yoksun bırakıldık!" (derdiniz). (Vâkı'a: 46/63-67)

Ğurm İnsanın, kendi kusuru olmadan malına gelen zarardır.

Ağır borç anlamına da gelir. Borçluya ve borç verene de garım denilir.

46/63-67: Ektiğiniz tohuma dikkat ettiniz mi? Onu bitiren siz değilsiniz, biziz. Lütuf ve rahmetimizle o dâneyi bitirip ürün yaparız. İsteseydik, onu kurutur, çöp yapardık, hiçbir şeye yaramazdı. O zaman başlardınız tefekküh etmeğe, sızlanmağa. "Eyvah masraflarımız boşa gitti, yoksun bırakıldık!" deyip dururdunuz. Meyva yemek, sevinmek anlamına gelen tefekküh, burada lâfı ağzında tekrar etmek, mırıldanmak, söylenip durmak anlamınadır. Bu kelime, hem sevinmek, hem üzülmek anlamına gelen zıd anlamlı kelimelerdendir.

 Yoksa sen onlardan (vahiyleri duyurmana karsı) bir ücret istiyorsun da onlar, ağır bir borç yükü altında mı kalmışlardır?'(Tur: 76/40) âyetinde Hz. Muhammed'in, çağrısını herhangi bir ücret, bir dünya çıkarı karşılığında yapmadığı, insanların bu çağrı yüzünden ağır borç altına girmedikleri, bu çağrının, yalnız Allah rızâsı ve insanların kurtuluşu için yapıldığı anlatılmaktadır. Peygamberler, Hak çağrıcıları, çağrılarını maddî çıkar için yapmaz, yalnız Hakk'ın rızâsını ve insanlığın kurtuluşunu gözetirler..

Bedevi Araplardan kimi var ki, verdiğini angarya sayar ve sizin başınıza belâlar gelmesini gözetler. Kötü belâ onların başına gelsin. Allah işitendir, bilendir. (Tevbe: 113/98)

113/98:Bedevî Araplardan öylesi vardır ki verdiği sadakayı bir ziyan telâkki eder. Bunu Allah rızâsı için değil korku ve gösteriş için verir. İçinden de müslümanlann başına dâireler gelmesini ister. Dâire: çepe çevre saran

 belâ, felâkettir. İşte o bedeviler, sadaka, zekât gibi bağlardan kurtulmak için müslümanların başına belâlar gelmesini, böylece onların yönetiminden kurtulmayı temenni ederler. Cenabı Hak, kötü dâirenin, kendi başlarına dönmesini beddua şeklinde bildiriyor.

Gaflet

Ganİmet

Garanİk Olayı

Gayb

Gaybet

Gayri Müslimlerle İlişki

Gaza

Gazab

Gebelİk

Gece İbadetİ

Gece Gündüz Ayetlerİ

Gece Karanlığı

Gerçeğİ Gİzleme

Gerçek Dİn

Gıdalar

Gİzlİce Kuran Okuyanlar

Gİzlİ Perde

Gökler

Gönül Temİzlİğİ

Görgü Kuralları

Gurur

Güçlü Olma

Günah

Güneş Ay

Gün Kavramı

Güvence Verme

Güzel Giyinme

Güzel Söz

Gafİr Gafur

Gafİr Suresi

Ğamre

Ğasak

Ğaşİye Suresİ

Ğavl

Ğays

Ğayy

Ğıslİn

Ğuduvv

Ğusa

Ğulul

Ğuluvv

Gadr

Gaflet

Ğark

Gasy

Gaybet Ve Huzur

Ğavr

Gayd

Ğayz

Ğİll Ağlal

Gurbet

Ğurm

HÂBİL-KÂBİL

27- Onlara Âdem'iniki oğlunun haberlerini gerçek (bir kıssa) olarak oku: Hani her biri birer kurban sunmuşlardı, (kurban) birinden kabul edilmiş, ötekinden kabul edilmemişti. (Kurbanı kabul edilmeyen, kabul edilene): "Seni öldüreceğim" demişti. (O da); "Allah, sadece korunanlardan kabul eder" dedi. 28-"Andolsun, eğer sen beni öldürmek için bana elini uzatırsan, ben seni öldürmek için sana elimi uzatmam. Çünkü ben âlemlerin Rabbinden korkarım!" 29- "Ben isterim ki sen, benim günâhımı da, senin günâhını da yüklenip ateş halkından olasın! Zâlimlerin cezası budur." 30- Nefsi, onu kardeşini öldürmeye çağırdı, (o da nefsine uyarak) onu öldürdü, ziyana uğrayanlardan oldu. 31- Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. (Karganın yaptığını görünce); "Yazık bana, şu karga kadar olup da kardeşimin cesedini gömmekten âciz miyim (ben?)" dedi ve pişman olanlardan oldu! 32- Bundan dolayı İsrâîloğuîlarına şöyle yazdık: Kim, bir cana kıymamış, )ia da yeryüzünde bozgunculuk yapmamış olan bir canı öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibidir. Kim de onu(n hayatını kurtarmak suretiyle) yaşatırsa, bütün insanları yaşatmış gibi olur. Andolsun elçilerimiz onlara açık deliller getirdiler, ama bundan sonra da onlardan çoğu, yine yeryüzünde israf etmekte(aşırı gitmekte)dirler. (Mâide: 110/27-32)
Bu âyetlerde çekememezlik, kıskançlık ve haksızlığın, insanı dünyâda da, âhirette de nasıl kötü sonuçlara sürükleyeceğini belirtmek üzere îki Âdem oğlunun öyküsü anlatılmaktadır.Onlara oku" cümlesinde "onlar" zamirinin, Peygamber'in kendi kavmine, yahut Kitap ehline gittiğine dair iki görüş vardır. Ancak sözkonusu, Yahudiler olduğu için bu zamîrin onlara gitmesi daha uygundur.
Âyetlerde, Tevrat'ta okuyup öğrendikleri bir olay anımsatılarak Pey-gamber'i çekemeyen Yahudiler, haksızlığın ve kıskançlığın sonucu hakkında uyarılmaktadırlar. Bu öykünün seçilmesindeki hikmet: kıskanç-lığın, kardeşi kardeşe öldürtecek kadar kötü olduğunu belirtmektir. Âdem'in iki oğlundan biri (Kabil), kardeşi (Hâbil)i çekemeyerek öldürmüş, ama sonunda yaptığına pişman olup ziyana uğramıştır.
Yahudilerle Araplar da kökende kardeş idiler. Çünkü Yahûdîler, Hz. İbrahim'in oğlu İshâk soyundan; Kureyş Arapları da Hz. İbrahim'in diğer oğlu İsmâ'îl soyundan gelmişlerdi. İşte Kureyş ile kökende kardeş olan İsrâîloğulları, Kureyş içinden çıkan Peygamber'i kıskanıyorlardı. Gözünü bürüyen hased ve kıskançlığa yenilerek kardeşinin kanına giren Kabil, sonunda nasıl ebedî pişmanlığa ve ziyana düştü ise, kardeşleri arasından çıkan bir peygamberi çekemeyen İsrâîloğulları da sonunda öyle pişmanlık içine düşeceklerdir. İşte İsrâîloğullarına, bildikleri bir öyküyü anlatmak suretiyle Kur'ân, onları uyarıp kıskançlıktan vazgeçirmek amacını güdmektedir.
Tevrat'ın anlatımında Âdem'in iki oğlunun adı: Hâbil ile Kain'dir. Kur'ân, bunları isimlendirmemiştir. Fakat tefsirlerde Kain ismi Kabil olarak değiştirilmiştir. Kur'ân'ın anlatımına göre: Âdem'in oğulları Allah'a birer kurban sunmuşlar; birinin kurbanı kabul edilip, ötekinin kabul edilmemiştir. Kurbanı kabul edilmeyen, kurbanı kabul edileni kıskanarak öldürmüştür. Fakat öldürdüğü kardeşinin cesedini ne yapacağını bilememiş, sonra Allah'ın gönderdiği bir karga, bu kardeş katiline, kardeşini nasıl gömeceğini göstermek üzere yeri eşelemiş; bunu gören katil de cesedi gömmek gerektiğini anlayıp kardeşini toprağa gömmüştür. Kur'ân'ın özetlediği olay, Tevrat'ta şöyle anlatılmaktadır:
"Ve Âdem, karısı Havva'yı bildi ve (Havva) gebe kalıp Kain'i doğurdu. Ve yine kardeşi Hâbil'i doğurdu. Ve Hâbil koyun çobanı oldu, fakat Kain çiftçi oldu. Ve Kain günler geçtikten sonra toprağın ürününden Rabbe takdime (kurban) getirdi. Ve Hâbil de sürünün ilk doğanlarından ve yağlılarından getirdi. Ve Rab Hâbil'e ve onun takdimesine baktı; fakat Kain'e ve onun takdimesine bakmadı. Ve Kain çok öfkelendi ve çehresini astı. Ve Rab Kain'e dedi: Niçin öfkelendin? Ve niçin çehreni astın? Eğer iyi davranırsan, o yükseltilmeyecek mi? Ve iyi davranmazsan günâh kapıda pusuya yatmıştır ve onun istediği sensin; fakat sen ona üstün ol. Ve Kain, kardeşi Hâbil'e karşı kalktı ve onu öldürdü.
"Ve Rab Kain'e dedi: Kardeşin Âdem nerede? Ve dedi: Bilmiyorum; kardeşimin bekçisi miyim ben? Ve dedi: Ne yaptın? Kardeşinin kanının sesi topraktan bana bağırıyor. Ve şimdi sen toprak tarafından lanet edildin, o toprak ki kardeşinin kanını senin elinden almak için ağzını açtı; toprağı işlediğin zaman artık sana kuvvetini vermeyecektir; yeryüzünde kaçak ve serseri olacaksın. Ve Kain Rabbe dedi: Cezam taşınamayacak derecede büyüktür. İşte bugün toprağın yüzü üzerinden beni kovdun ve senin yüzünden gizli kalacağım ve yeryüzünde kaçak ve serseri olacağım. Ve vaki olacak ki her kim beni bulursa beni öldürecektir. Ve Rab ona dedi: Bunun için Kain'i her kim öldürürse ondan yedi kere öc alınacaktır. Ve Rab her kim onu bulursa vurmasın diye Kain üzerine bir nişan koydu.
"Ve Kain Rabbın önünden çıktı ve Aden'in şarkında Nod diyarında oturdu."
Tevrat'taki olayı, ayrıntılardan ve kuşku uyandıracak ifâdelerden soyutlayarak anlatan Kur'ân'da kardeşlerden birinin diğerini öldürme nedeni, birinin kurbanının kabul edilip diğerininkinin edilmemesidir. Başka bir ayrıntı yoktur. Fakat tefsirlerde bununla yetinilmemiş, muhakkak ki İsrâîloğlu kaynaklarından yararlanılarak bu olay kızkardeşle evlenme öyküsüne bağlanmıştır. İslâm Ansiklopedisinde bu maddeyi yazan J. EISENBERG şöyle diyor: "Tevrat'a uyan bu hikâye kuru göründüğünden, Tevrat tefsirleri gibi Kur'ân tefsirleri de bu hareketin ruhsal etkenlerini keşfetmeğe çalışırlar. Kur'ân tefsirlerine göre Âdem'in oğulları hep birer kızkardeş ile birlikte ikiz olarak doğmuşlardır. Kabil'in kızkardeşinin adı Aklıma ve Kabil'den iki yaş küçük olan Hâbil'in kızkardeşinin adı da Lebûdâ idi...Âdem, her erkek kardeşin, diğer erkeğin ikiz kızkardeşi ile evlenmesini emretmişti. Kabil ise, daha güzel olan kendi ikiz kızkardeşini almak istiyordu. İki kızkardeşten daha güzel olanını kimin alacağı hususu, kurban sunmak suretiyle belirlenecek idi (Jebamoth, 62, Tekvîn, R., 22). Erkek kardeş ile kızkardeşin evlenmesini ahlâka aykırı gören başka bir aktarıma göre de Hâbil bir cennet kızı, Kabil ise bir cin kızı ile evleneceklerdi. Buna razı olmayan, kurbanının kabul edilmemesinden de öfkelenen Kabil, 20 yaşında olan kardeşini öldürdü ve bu husustaki bir nakle

HAK

 Doğrusu onlar, hak kendilerine gelince onu yalanladılar. Şimdi onlar çalkantılı bir durumun içindedirler. (Kaf: 34/5)

 Bu mutlaka gerçektir, ateş halkının tartışmasıdır (bunun olacağında asla şüphe yoktur). (Sad: 38/64)

  İşte bu, hak günüdür. Artık dileyen, Rabbine varan bir yol tutar. (Nebe1: 80/39)

  onların arzularına uysaydı, gökler, yer ve bunların içinde bulunan kimseler bozulur, giderdi. Biz onlara Zikir'lerini getirdik fakat onlar, Zikirlerinden yüz çeviriyorlar. (Mü'minûn: 74/71)

Hakk  gerçek, bâtılın karşıtı anlamına geldiği gibi yüce Yaratıcının da adıdır. Hak, aynı zamanda insanın kendi öz malı, uygun yollarla kazandığı menfaati, görev karşılığında sağladığı yararıdır. İnsanın doğuştan bazı hakları olduğu gibi, çalışarak sağladığı hakları da vardır. Bu ikinci kısım haklar, görev karşılığındaki haklardır. Bundan dolayı her hak bir görev doğurur ve her görev bir hak sağlar denilebilir.

Birinci âyette, Hz. Muhammed'e gelen Kur'ân mesajının gerçek olduğu, fakat karışık işler peşinde olan, istikrarsız, tutarsız davranışlar sergileyen insanların, kendilerine gelen gerçeği yalanladıkları; ikinci ve üçüncü âyetlerde de Kıyametin, anlatılan âhiret sahnesinin, cehennem halkının birbiriyle tartışması olayının kesin gerçek olduğu; üçüncü âyette de şayet hak (gerçek) onların keyiflerine uysa, işler onların dedikleri gibi olsaydı, göklerin, yerin ve bunların içinde bulunan akıllı varlıkların düzeninin bozulacağı; sağduyu ile düşünmeyen insanların, kendilerine gelen uyarılardan, şanlarını ve şereflerini artıracak vahiylerden yüz çevirdikleri anlatılmaktadır.

Kur'ân'ın getirdiği prensipler, işlerine gelmediği için müşrik liderler ona karşı çıkıyorlardı. Onun için Hz. Peygamber'e: "Bu Kur'ân 'dan başka bir Kur'ân getir veya bunu değiştir"

HAKKI VE SABRI TAVSİYE

1- Asra (bütün zamana, tarihe) andolsun ki 2-İnsan ziyan içindedir. 3- Ancak inanıp iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler başka (Onlar ziyandan kurtulmuşlardır). (Asr: 13/1-3)

Bu âyetlerde bütün insanların ziyanda oldukları, yalnız inanıp yararlı işler yapan, birbirlerine hakkı ve sabrı öğütleyenlerin ziyanda olmadıkları, asra yemîn edilerek vurgulanmaktadır. 'Asr üzerinde çeşitli görüşler varsa da insanla ilişkili olarak 'asr, burada 80-100 yıllık bir zaman birimidir ki insan ömrüne işarettir. Burada ömür süresine yemîn edilerek insanın, ziyan içinde olduğu bildirilmektedir. Zira geçen her ân, insanın ömrünü eksiltir, ecelini yaklaştırır. İnsan, geçen zamanı kazanç zanneder ama gerçekte o zaman, ömrünü yavaş yavaş tüketmektedir, fakat insan bunun farkında olmaz, zamanını yararlı, kalıcı şeyler yapmakla değerlendirmez.

Eğer insan, âyetlerin öğütlediği biçimde yararlı iş, hakkı ve sabrı tavsiye ile geçirirse yaptığı bu işler kendisinin yararınadır, kalıcıdır. Böyle yararlı işler yerine vaktini boş işlerle geçirirse ömrü gider, tükenir, ama yanında günâhtan başka bir şey kalmaz. Meselâ bir insan ömrünü bilimsel araştırmalar ile geçirir, eserler yazar, sonra geriye bir bakar: Kırk elli yıl geçmiş ama, yaptığı güzel işler, araştırmalar, yazdığı eserler giden ömürden kendisine kâr kalmıştır. Eğer çalışmasa, vakitlerini değerlendirmese idi, ömür yine geçecek, ama kendisine hiçbir şey kalmayacak idi. Koca ömrü heder olup gidecekti. Yahut ömrünü zikir ve fikir, ibâdet ve tâat ile geçir-mişse o ibâdet ve tâati de ma'nevî şekillere, cennet nimetlerine dönüşerek mahfuz kalacak ve insan onları, âhirette bulacaktır. İşte âyette boş işlerin, insana bir yarar sağlamayacağı, o tür davranışların ömrü ziyan edeceği; insanın ma'nâsına da zarar vereceği, ruhunun değerlerini düşüreceği; fakat güzel ve yararlı işler yapanların kazançlı çıkacakları anlatılmaktadır.

Salih amel: İbâdet ve ahlâka ilişkin bütün güzel işleri kapsar. Allah'a ibâdet sâlih amel olduğu gibi, muhtaçlara iyilik, yardım, Allah yolunda cihâd, zulme ve zâlimlere karşı mücâdele, hak, adalet, doğruluk, emânet, iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmak; helâl kazanmak; ailesine, akrabasına ve toplumuna karşı görevlerini yerine getirmek; insanlara karşı güzel davranmak hep sâlih amel kapsamındadır. İşte 'Asr Sûresinin bu kapsamlı mânâsından ötürü İmâm-ı Şâfi'î, "Eğer insanlar bu sûreyi düşünselerdi bu onlara yeterdi" demiştir.

Tevâsî   müşareket (işteş) fi'lidir. Karşılıklı birbirlerine tavsiye etmek anlamına gelir. İnanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye ederler. Daha önce de belirttiğimiz üzere, gerçek, doğru anlamına gelen hak, Allah'ın isimlerindendir. Kişinin kendisine âit bir şeye de hak denilir. Sabır ise olaylara dayanma, olaylar karşısında umutsuzluğa düşmeyip tahammül etmedir. İşte inanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı, doğruyu, gerçeği, hak dini, başkalarının hakkına saygıyı, doğruluktan ayrılmamayı, olaylar karşısında yılmamayı, azim ve irâde ile Allah'a tevekkül ile hak uğrunda sabretmeyi tavsiye ederler.

Toplum saadetinin temel taşları olan imân, güzel eylem, hakkı ve sabrı tavsiye, İslâm da'vetinin en önemli prensiplerindendir. Sûrede iman prensibi, sâlih eylem prensibinden önce anılmıştır. Çünkü eylem imana dayanır. Kalbe yerleşen inanç, güzel eylem biçiminde görünür. Demek ki sâlih amel sahibi olmayan mü'min, gerçek mü'min değildir. Nitekim Kur'ân'ın hemen her yerinde imân, sâlih amel ile birlikte anılmıştır. Bazı insanlar inanmadıkları halde güzel davranışlar sergilerler. Fakat bunlar, toplumlarda bir kural oluşturmayacak kadar nâdirdirler. Güzel ahlâkın, inanca dayandığı genel bir kuraldır. İmâna dayanmayan güzel ahlâk çabuk sarsılabilir. Gerçekten inanmadıkları halde güzel davranışlar gösterenler, şartlar aleyhlerine döndüğü zaman bu davranışlarının tersini sergileyebilirler. Onun için sadece eğitim veya vicdan, iyi ahlâkın temeli olmağa yeterli değildir. İyi ahlâkın temeli imandır. Sağlam, tereddütsüz iman, mutlaka insanı yüce ahlâka, güzel amele sevk eder.

Ancak insanı salih amele sevk eden iman, kesin, tereddütsüz, köklü ve doğru imandır. Kendi hayallerini, dar görüş ve düşüncelerini putlaştırıp kalbine yerleştirmiş ve o örümcek ağlarıyla kendisini hapsetmiş kişinin imânı, belki kendisini dar çerçevede dürüstlüğe yöneltir ama aynı zamanda o kimse, birçok insana da Allah'ın düşmanı gözüyle bakıp düşman olur. Allah'ın kullarına iyilik edeceği yerde düşmanlık etmeğe başlar. Onun için imânın, hurâfâta, asılsız, boş şeylere, zanlara değil, kesin esaslara dayanması gerekir. Zaten imân şek üzerine kurulamaz. İman, sağlam esaslara dayanıp kalbe yerleşmedikçe meyva vermez. Bundan dolayı bir gelenek veya topluma uyma veya gösteriş için namaz kıldıkları halde sûrenin tanımladığı olgun davranışı göstermeyenler, gerçekte mü'min değillerdir. Kur'ân öyle insanlara mü'min değil, sadece Müslüman denileceğini bildiriyor:

"Göçebe Araplar: 'İnandık' dediler. De ki: 'Siz inanmadınız, fakat 'İslam olduk' deyin. Henüz imân kalblerinize girmedi. Eğer Allah'a ve Elçisine itaat ederseniz (Allah), yaptığınız güzel işlerden hiçbirinin sevabını size eksik vermez. Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. Müzminler onlardır ki Allah'a ve Resulüne inandılar, sonra şüphe etmediler; Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaştılar. İşte (iman sözlerinde) doğru olanlar onlardır'." (Hucurât: 105/14-15)

İnsan Hakları:

Kur'ân-ı Kerîm, her insanın, doğuştan birtakım hakları olduğunu belirtir. Bunların başlıcaları: 1) Yaşama hakkı, 2) İnanma hakkı, din ve vicdan özgürlüğü, 3) Mülkiyet hakkı, 4) Evlenme ve üreme hakkı, 5) Seçme ve seçilme hakkı, 6) Seyahat hakkı, 7) İkamet (vatandaşlık) hakkı...vs.dir.

1) Yaşama hakkı: Hakların başında yaşama hakkı gelir. Yalnız insan değil, her can, kendini koruma ve savunma güdüsüyle donatılmıştır. Her canlı, yaşamak için çırpınır, kendisine zarar verecek şeylerden doğal olarak kaçar. Kendini savunma tedbirleri alır. Allah'ın yarattığı canı bir başkasının öldürme yetkisi yoktur. Bir başkasına zarar vermeyen canlı öldürülmez. Özellikle haksız yere bir insanı öldürmek çok büyük bir suçtur.

Haksız yere bir insanı öldürmek haram olduğu gibi, bir ihtiyaç olmadan sırf zevk için bir hayvanı öldürmek de haramdır. Nesâl ve İbn Hibbân'ın rivayet ettikleri bir hadîste Hz. Peygamber: "Bir kuşu, boş yere öldürenler için Kıyamet gününde o kuş bağıracak; 'Yâ Rabbi, falan adam yararlanmak niyeti olmadan beni boşuna öldürdü!' diye şikâyet edecektir!" buyurmuştur."

HALEF-HALÎFE

 Onlardan sonra yerlerine öyle bir nesil geldi ki, namazı zayi ettiler, şehvetlerine uydular. Onlar kötülük bulacaklardır. (Meryem: 44/59)

Bu âyette peygamberlerin ve onların izinde giden sâlih insanların ardından, namazı bırakıp şehvetlerine uyan bir half in geldiği bildiriliyor.  (half) arka demektir. Kelime, lamın fethiyle  (halef) okunursa

kişinin ardından gelen hayırlı; sükûnuyla okunursa  (half) kişinin ardından gelen kötü insanları gösterir. Halefin karşıtı selef tir. (hilfet), birbiri ardından gelme, birbirini izlemedir.  Ve O, öğüt almak veya şükretmek isteyenler için

gece ile gündüzü, birbirini izler yaptı." (Furkan: 42/62) âyetinde, gece ile gündüzün sürekli olarak birbirini izlediği belirtilmektedir.

İhtilâf ve muhalefet de farklı yolları tutmak, farklı düşünmek ve farklı sözler söylemektir. Hilaf tam zıd anlamında değildir. Çünkü iki zıd, birbirinden farklı(muhtelif)dir ama iki muhtelifin birbirine mutlaka zıd (ters) olması gerekmez. İf'âl vezninde ihlâf ise sözünden vazgeçmek; yerine bedelini koymaktır:      

Allah sözünden dönmez. (Zümer: 59/20, Ra'd: 87/31; Âl-i İmrân: 94/9) âyetinde Allah'ın sözünden dönmeyeceği;  

 De ki: 'Rabbinı, kullarından dilediğine rızkı yayar

ve ona (yine rızkı) kısar. Siz Allah için ne verseniz, Allah onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır'." (Sebe: 58/39) âyetinde ise Allah için yapılan harcamanın yerinin doldurulacağı buyurulmaktadır.

Hilâfet de başkasının yerine geçmek, halîfe, başkasının yerine geçendir. Halîfe'nin çoğulu hulefâ ve halâifivc: "  

 Sizi uyarması için içinizden bir adam aracılığı ile

Rabbinizden size bir Zikir gelmesine şaştınız mı? Düşünün ki (Allah) sizi, Nûh kavminden sonra, onların yerine hâkimler yaptı. Üstelik, yaratılışta, size irilik verdi (sizi daha iri yapılı yarattı). Allah'ın nimetlerini hatırlayın

ki kurtuluşa er esiniz. (A'râf: 39/69)," je]H°\ J UftA-î- j^JU_jr çşJÜl ja; Sizi

yeryüzünde halîfeler yapan O'dur..." (Fâtır: 43/39) âyetlerinden birincisinde halîfe'nin birinci çoğul şekli, ikincisinde ikinci çoğul şekli kullanılmıştır.

Halifelik (Devlet Başkanlığı):

İslâm devletinin anayasası Kur'ân-ı Kerîm'dir. Kur'ân, insanlara ana yollan gösterir. Ayrıntılar, insanların kendilerine bırakılmıştır. Toplumlar, bilginlerden oluşan parlamenter sistemle, Kur'ân'ın çizdiği ana sınırların dışına taşmayan yasalar çıkarır, kendi kendilerini yönetirler. Şimdi biz burada Kur'ân'ın çeşitli konularda devlet yönetimiyle ilgili temel yasalarını belirtmeğe çalışacağız:

Ey Dâvûd, biz seni yeryüzünde halîfe yaptık, insanlar arasında adaletle hükmet; keyfine uyma, sonra seni Allah'ın yolundan saptırır. Allah'ın yolundan sapanlar, hesap gününü unuttuklarından dolayı çetin azaba uğrarlar. (Sâd: 38/26)

Bu âyette Davud'a kendisinin yeryüzünde halîfe yapıldığı bildirilmekte ve keyfî hareket etmemesi, insanlar arasında adaletle hükmetmesi, ülkesini eşitlik ve adalet ilkelerine göre yönetmesi emredilmektedir. Dâ-vûd'a yöneltilen bu sözlerle, gerçekte bütün insanlığa hitâbedilmektedir. Adaletten ayrılanların, hesap gününde şiddetle cezalandırılacakları vurgulanmaktadır.

 13- Sizden önce, zulmettikleri ve peygamberleri kendilerine açık kanıtlar getirdiği halde inanmadıkları için nice nesilleri helak etmişizdir! İşte suç işleyen kavmi böyle cezalandırırız. 14- Sonra onların ardından, bu dünyâda onların yerine sizi halîfeler yaptık ki sizin de nasıl davranacağınızı görelim. (Yûnus: 51/13-14)

 Yanlış davranışlar içine girmiş olan eski kuşakların helak edildiği, onların yerine, hitâbedilen şimdiki kuşağın getirilip halîfe yapıldığı belirtilerek deniliyor ki:

Sizden önce haksızlık eden, açık kanıtlar getirmiş olan peygamberleri yalanlayan nice nesilleri helak ettik. Sizin de nasıl davranacağınızı görmek için onların yerine sizi getirdik. Onların topraklarına, mülklerine sizler varis oldunuz. Eğer siz de onlar gibi yanlış davranışlar, haksızlıklar sergilerseniz, onların uğradığı sonuca uğrar, helak olup gidersiniz.

Bu dünyâ, bir sınav dünyasıdır. Allah insanları davranışlarıyla sınamaktadır. Güzel davrananlar, iyi huylarını korudukça varlıklarını sürdürürler. Ama iyi meziyetlerini bozup haksızlığa, kötülüklere, günâhlara başlayınca ve bu hal, bütün toplumu çürüten bir beliyye halini alınca, Allah o toplumu ya büyük bir dünyâ felâketiyle mahveder veya düşmanlarını onlara saldırtıp onları başkalarının eliyle cezalandırır. Bu kez onların yerine gelmiş olanlar sınanırlar. Onlar da huylarını bozarlarsa yıkılıp giderler. Hasılı Tanrısal yasadır: Toplumlar, iyi meziyetlerini korudukça varlıklarını sürdürür; iyi huylarını kötüleriyle değiştirince yok olup giderler.

 Sizi yeryüzünde halîfeler yapan, size verdiği şeylerde, sizi denemek için kiminizi kiminizden derecelerle üstün kılan O'dur. Doğrusu Rabbin, cezası çabuk olandır ve O, bağışlayan, esirgeyendir. (En'âm: 55/165)

Bu âyetteki  Sizi yeryüzünde halîfeler yaptı" cümlesi, üç şekilde açıklanmıştır:

1) Hitâb, Hz. Muhammed'e inananlara mahsustur. Allah, Hz. Muham med(s.a.v.)i peygamberlerin hâtemi kılmıştır. Ümmeti de diğer ümmetlerin halefidir, onların yerine geçmiş son ümmettir.

2)  Hitap insanlığadır. Allah sizi birbiri ardınca gelen nesiller yaptı, demektir.

3) Sizi Allah'ın, yeryüzündeki halîfeleri yaptı. Siz Allah adına yeryüzüne hâkim olur, dünyâyı yönetirsiniz, demektir. Hitap yine genel olarak insanlığadır.

Kanâatimize göre âyetin ruhuna en uygun mânâ, sonuncusudur. Kasıt, genel olarak bütün insanlardır. Nitekim bu ifâdenin ardından gelen "

  Size verdiği ni'metler içinde sizi denemek için kiminizi, kiminizden derecelerle üstün kıldı" cümlesi de hitabın, bütün insanlara yönelik olduğunu kanıtlar. Allah, insanları yeryüzünde kendisinin halîfeleri yapmıştır. İnsanın, Allah'ın halîfesi kılınması, ona verilen değerin ve şerefin göstergesidir. Bu husus, Bakara Sûresinde

açıklıkla belirtilmiştir:

 Rabbin, meleklere: "Ben yeryüzünde (insanı) halîfe yapacağım" demişti. "Orada bozgunculuk yapan, kan döken birisini mi halîfe yapacaksın? Oysa biz. seni överek tesbîh ediyor ve seni takdîs ediyoruz" dediler. "Ben sizin bilmediğinizi bilirim" dedi. (Bakara: 92/30)

Halîfe: Birinin ardından gelip onun yerine geçen, onun adına hükmeden, ona halef olan kimse demektir. Bir başkasından sonra gelip onun yerine geçen kimseye: "Falan adamın halefi" denilir. Tabii Allah'tan sonra gelip O'nun yerine geçmek söz konusu olamaz. Âdem ve nesli, yeryüzünü adaletle yönetmede Allah'ın temsilcisi oldukları ve birbirlerinin ardından gelip yeryüzünü yönettikleri için Âdem'e ve soyuna halîfe unvanı verilmiştir.

Bu âyette, halîfe yapılanın kim olduğu belirsizdir ama, bir sonraki âyette, Allah'ın Âdem'e isimleri yani konuşmanın temeli olan kelimeleri öğrettiği ve bunları meleklerin bilmeyip Âdem'in bildiği, onun için halifeliğe ehil olduğu anlatıldığından, halîfe yapılanın, insan olduğu anlaşılmaktadır.

Burada insanın ilk yaratılışı değil, halîfe yapılışı anlatılmaktadır. Çünkü insanın halîfe yapılması, halk  fi'liyle değil, ca'l   fi'liyle

anlatılmıştır. Halk, takdir etmek, biçim vermek, yaratmak; ca'l ise  

Bir halden bir hale dönüştürmek ) demektir. Demek ki burada, çok daha önceden yaratılmış olan; olgunluğunun doruğuna varıp dilin temeli olan kelimeleri kullanma ve cümle ile meramını anlatıp toplum düzeni kurma ve çevresine egemen olma düzeyine gelen ilk insan olan Âdem'in halîfe yapıldığı anlatılmaktadır. Çünkü insanın halîfe yapılacağını duyan melekler, "Orada bozgunculuk yapan, kan döken birisini mi halîfe yapacaksın?" diyerek bozgunculuk yapan, kan döken birinin halîfe yapılışına hayretlerini belirtmektedirler. Burada insanın ileride kan dökeceği değil, kan dökmekte olduğu söyleniyor. Çünkü gaybı bilmeyen melekler, henüz kan dökmemiş insanın, ileride kan dökeceğini bilmezler ve henüz fesad çıkarmamış, kan dökmemiş bir kimseyi "bozgunculuk yapan, kan döken" diye nitelendirmezler. O halde, daha önceki gözlemlerine dayanarak böyle söylemektedirler. Demek ki insan vardı, fakat çok vahşî, ilkel, kavgacı, kan dökücü bir varlık idi. Ama ona bahşedilen akıl yeteneği, bir başka canlıya bahsedilmemişti. Yüce Allah, olgunlaşması için bütün doğayı seferber ettiği insanı, aklî olgunluk düzeyine getirince onu, yeryüzünde kendisinin temsilcisi, halîfesi olmak şerefine erdirdi. Ayrıca onu hitâbıyla da şereflendirip peygamberlik rütbesine erdirdi. Bütün fiziksel ve ruhsal olgunluğuna, hilâfet rütbesine ulaşan insan nefsi, böylece Allah'a en yakın bedensel varlık oldu.

İnsanın ilk halîfe yapılışını anlatan bu âyetten, bazı müfessirler, Müslümanların, kendilerine sözü dinlenir, itaat edilir bir halîfe ta'yîn etmelerinin gerekli olduğu görüşünü çıkarmışlardır. Ancak Asamm ve yandaşları, halîfe ta'yîninin gerekli değil, caiz olduğu kanısındadırlar. Ümmet hac ve cihâd görevlerini yerine getirir, birbirlerine karşı insaflı ve adaletli davranır; zekâtlarını öder; ganimet ve sadakaları hak edenlere dağıtır; üzerlerine düşen cezaları uygularsa bu, kendilerine yeter. İşlerini yönetecek bir imam ta'yîn etmelerine gerek yoktur

HALK EGEMENLİĞİ (Demokrasi)

 Peygamberleri onlara dedi ki: "Allah Talut'u size hükümdar gönderdi." Dediler ki: "O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir? Biz hükümdarlığa ondan daha layıkız, ona geniş mal da verilmemiştir." Dedi: "Allah onu sizin üzerinize (hükümdar) seçti, onun bilgisini ve gücünü artırdı." Allah mülkünü dilediğine verir. Allah(ın

lütfü) geniştir, (O, herşeyi) bilendir. (Bakara: 92/247)

İslâm, verasetle babadan oğula geçen bir hilâfet veya başkanlık sis-, temi, yahut krallık getirmemiştir. Yöneticilikte soyluluk değil, dürüstlük, iyi ahlâk, dirayet ve ehliyet aranır. İsrâîloğullarının başına halk arasından yetenekli birinin getirildiğini belirten yukarıdaki âyet, krallığı, yöneticiliği verasette sanıp bu seçime itiraz eden kişilere, mülkün Allah'a âidolduğu, Allah'ın mülkünü, yani hükümranlığı dilediğine vereceği vurgulandığı gibi,

  De ki "Allah'ım, (ey) mülkün sahibi, sen dilediğine mülkü verirsin, dilediğinden mülkü alırsın; dilediğini yükseltirsin, dilediğini alçaltırsın. İyilik senin elindedir. Sen her şeye kadirsin!" (Âl-i İmrân: 94/26) âyetinde de mülkün sahibinin Allah olduğu, onu dilediğine vereceği; dilediğini güçlendirip yükselteceği, dilediğini de zelîl, perişan edeceği vurgulanmaktadır.

A- Seçme ve Seçilme (Oy Hakkı):

Hiç kimse, yöneticiliği kendine özgü, atadan kendisine intikal eden bir hakmış gibi görme hakkına sahip değildir. Çünkü mülk ve yönetim Allah'ındır. Onu dilediğine verir. O, mülkün başına geçenin, buna ehil olmasını istemektedir. Nisa: 98/59'da "sizden olan buyruk sahibine" itaat emredilmektedir. Bu ifâde de, buyruk sahibinin, yani yöneticinin halkın arasından seçileceğini belirtmekte ve herkese seçilme hakkı tanımaktadır. Demek ki gerekli şartlan taşıyan her Müslümanın, halîfe (devlet başkanı) seçilme hakkı vardır.

  Sana bey'at edenler, gerçekte Allah'a bey'at etmektedirler. Allah'ın eli, onların ellerinin üzerindedir. Kim ahdini bozarsa, kendi aleyhine bozmuş olur. Ve kim Allah'a verdiği sözü tutarsa Allah ona büyük bir mükâfat verecektir. (Fetih: 109/10),

 £y peygamber, inanmış kadınlar sana gelip Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmamaları, hırsızlık etmemeleri, zina etmemeleri, çocuklarını öldürmemeleri, elleriyle ayakları arasında bir iftira uydurup getirmemeleri (başkasının doğurduğu veya başka erkekten gayri meşru kazandıkları bir çocuğu, kocalarına nisbet etmemeleri), iyi bir işte sana karşı gelmemeleri hususunda sana bey'at ederlerse onların bey'atlarını al ve onlar için Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Mümtehine: 111/12) âyetleri, erkeklerin de, kadınların da Hz. Peygamber'e bey'at ettiklerini bildirmektedir. Bey'at etmek, modern anlamıyla oy vermek demektir. Bu uygulama, belki de dünyâya ilk defa demokrasiyi İslâmın getirdiğinin kanıtıdır.

Bilindiği üzere Hz. Peygamber, kendisinden sonrası için soyundan birini yerine atamamış, bu konuda hiçbir bağlayıcı emir de vermemiş, bu işi Müslümanların seçimine bırakmıştır. Gerçekten kendisinin vefatından sonra yerine geçen dört halîfe de Müslümanların oylarıyla seçilmiş; hiçbiri kendisinden sonraya oğlunu halîfe tayin etmemiştir. Ne yazık ki bu demokratik sistem, son halîfenin şehâdetinden sonra Emevîlerin ma'rifetiyle krallığa döndürülmüştür. Bazı sahâbîler, buna itiraz etmişlerse de maalesef etkili olamamışlardır.

Mu'âviye, kendi sağlığında, oğlu Yezîd'i velîahd ta'yîn eder. Hicaz vâlîsi Mervân'a da halktan Yezîd'e bey'at almasını yazar. Mervân hutbesinde halktan, Yezîd'e bey'at etmelerini isteyerek der ki:

- Yüce Allah, Emîru'l-mü'minîn'e, Yezîd hakkında güzel bir düşünce göstermiş. Biliyorsunuz ki Ebubekir de Ömer'i kendi yerine bırakmıştı

 Cemâat arasında bulunan Ebûbekir oğlu Abdurrahman itiraz eder:

- Yani Heraklitlik (Bizans krallığı) mı icâdediyorsunuz? Ebûbekir, ne çocuklarından, ne de ailesinden birini yerine bıraktı. Ama Mu'âviye, oğluna sevgi ve şefkatinden dolayı ona ikram olsun diye onu kendi yerine bırakmak istiyor. Çocuklarınıza bey'at mi edeceksiniz? Vallahi biz böyle bir şey yapmayız! der.

Mervân:

- Şunu yakalayın!

deyince Abdurrahman, kızkardeşi olan (Peygamber zevcesi) Hz. Âişe'nin evine girer, oraya girmeğe cesaret edemezler. Böylece Abdurrahman kurtulur.

HALÎL

 27- O gün zâlim ellerini ısırıp: "Nolaydı, keşke ben elçiyle beraber bir yol edineydim! der. 28- Vah bana, ne olurdu, ben falanı dost tutmasaydım!" (Furkan: 42/27-28)

  Az daha onlar, seni, sana vahyettiğimizden ayırarak ondan başkasını bize iftira etmen için fitneye düşüreceklerdi. İşte o zaman seni dost edinirlerdi.

(İsiâ: 50/73)

  Allah, İbrahim'i dost edinmişti. (Nisa: 98/125)

Halel kökünden sıfat olan halîl  iki şey arasındaki açıklıktır.

Bu kökten sıfat olan halîl, içli dışlı, sıkıfıkı, insanın bütün gizli şeylerini bilen, sevgisi gönüle işlemiş dost demektir. Birinci âyette nefsine yazık eden kişinin, âhirette ellerini ısırarak, keşke falan kişiyi dost edinmemiş olmayı temenni edeceği belirtiliyor. Allah'ın rızasına aykırı yollardaki dostlukların âhirette bir yararı olmaz. Hattâ suçlu, dünyâda kendisini kötü yollara sevk etmiş olan arkadaşını dost edinmiş olmaktan pişman olur, öflenir ama artık pişmanlık bir yarar sağlamaz. İsrâ 50/73'de şayet Hz. Muhammed müşriklerin istedikleri ödünleri vermiş olsaydı, onu halîl edinmiş olacakları belirtiliyor. Nisa: 98/125'de de Allah'ın, İbrahim'i halîl edindiği bildiriliyor.

Allah'ın İbrahim'i halîl edinmesi, onu sevip esrarına vakıf kılmasıdır. Yüce Allah, İbrâhîm'i bazı sözlerle sınayıp insanlara imam (lider) yapmıştır. Göğün ve yerin melekûtunu gösterdiği Hz. İbrâhîm, oğlu da dahil, cihanda ne varsa hepsini Allah uğrunda feda etmekten kaçınmamış ve tamamen kendisini Allah'a vermiştir. Onun böylesine teslimiyetinin ödülü olarak yüce Allah, onu kendisine halîl (sıkı dost, sırdaş) edinmiş ve belli başlı peygamberleri onun neslinden getirmiştir.

Râzî, halîlin anlamını şöyle açıklıyor: "Ruh cevheri aslında nurlu, yüce olur, cismânî lezzetler ve ceset durumlarıyla ilgisi azalır ve bu vasıftaki kutsal ruha kendisini cismânî bulanıklıklardan tamamen temizleyecek,

 kutsal nurunu artıracak birtakım ameller de katılırsa bu insan, cisim ve duygu bağlarından tamamen kurtularak kutsallık ve temizlik âlemine dalar. Bu insan bu mânâ âleminde yükselmeğe, güzel haller kazanmaya devam eder. Öyle bir dereceye gelir ki, Allah'tan başkasını görmez; O'ndan başkasını işitmez, yalnız Allah ile hareket eder, yalnız Allah ile sakin olur, yalnız Allah ile yürür. Sanki Allah'ın celâl (ihtişam) nuru, bu kulun cismânî kuvvetlerinin hepsine nüfuz etmiş, onun içine geçmiş, özüne dalmış, mahiyetini sarmıştır. İşte böyle bir insan, gerçekten halîl diye nitelenir. Çünkü Allah sevgisi, onun bütün güçlerine geçmiş, hücrelerine işlemiştir. Peygamber (s.a.v.): 'Allahım, kalbime nûr ver, gözüme nûr ver, kulağıma nûr ver, sağıma nûr ver, soluma nûr ver, üstüme nûr ver, altıma nûr ver, önüme nûr ver, arkama nûr ver, benim nurumu artır!'

HÂM

103-Allah bahire, sâibe, vasile ve ham diye bir şey yapmamıştır. Fakat inkâr edenler, Allah'a yalan uyduruyorlar ve çokları da akıl erdiremiyorlar.104- Onlara : "Allah'ın indirdiğine ve Elçi'ye gelin!" dense, "Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter!" derler. Babaları hiçbir şey bilmeyen, doğru yolu bulamayan kimseler olsa da mı? (Mâide: 110/103-104)

Bu âyette de bazı hayvanlar hakkında ortaya çıkarılıp dinleştirilen bazı geleneklerin Allah'ın yasasında bulunmadığı; Allah'ın bahire, sâibe, vasile ve hâm diye bir şey yapmadığı, insanların kendi uydurması olan bu şeyleri Allah'ın üstüne atıp Allah'a karşı yalan söyledikleri, zaten çoklarının düşünmeden hareket ettikleri anlatılmaktadır.

Hâm: Aslı hâmî dir. Cümledeki durumu dolayısıyla sonundaki

 düşmüştür. Hâmî, hmy kökünden fail ismidir. t-rw (hamy) ısıtılan madenlerden çıkan ısıdır. Kızışan gazab gücüne de hamiyyet denilir. Falan adama kızdı, demektir. Hamiyyetu'l-câhiliyye: Câhiliyye

kızgınlığı (yani sağduyu ile değil, kaprislerine göre davranan insanın kızgınlığı) anlamına gelir. Bundan isti'âre ile bir yeri koruma altına almağa da himâ  denmiştir. Âyette geçen hâm, müşrik Arap geleneğinde belli vasıftaki devenin adıdır:

Kendisinden on döl alınan erkek deve (fahl), "Sırtı korundu" denilerek binmekten ve yük vurmaktan affedilirdi. İşte bu deveye hâm  denilirdi. Ahmâu'l-mer'eh   kadının kocası tarafından akrabasıdır. Kadının koruyucuları olduğundan bunlara  denmiştir. Ham'eh ve Hame'  kokuşmuş siyah çamurdur.

Araplar, sulbünden on döl alınan, ya da yavrusuna binilen, yani dede olan erkek deveye "Sırtını korudu" anlamında "hâmî" derler ve onu binmekten, yük vurmaktan affederlerdi.

Bahire: Yarmak anlamındaki bahr kökünden gelir. Kulağı yarılan hayvana bahire denmiştir. Câhiliyye Arapları, bir deve beş defa doğurur da son yavrusu erkek olursa, onu keserler, etini sadece erkekler yerlerdi. Eğer son yavru dişi olursa, onun adak olduğunu belirtmek üzere kulağını yarıp bırakırlardı. İşte kulağı yarılıp serbest bırakılan bu hayvana bahire denirdi. Bahîreye binilmez, tüyü alınmaz, onu su ve otlaktan menetmezlerdi. Tanrılara adanmış olan bu hayvan, özgürlük içinde istediği gibi dolaşırdı.

Sâibe: Kendi başına bırakmak anlamındaki seyb kökünden gelen sâibe, herhangi bir muradı olduğu takdirde Allah için adanan deve idi. Eğer adam hasta olur veya aileden biri kaybolur ise murâdlarına kavuşmak için bir deve adarlardı. Eğer hasta iyileşir, kayıp gelirse o deveyi yükten, binmekten affeder, serbest bırakırlardı. İstediği gibi dolaşabilen o deveye de sâibe denilirdi.

Vasile: Yedi kez doğum yapmış koyuna denirdi. Yedincide erkek doğurmuş ise o yavruyu (büyüdükten sonra) keserler ve etini yalnız erkekler yerlerdi. Eğer yedincide dişi doğurmuş ise yavruyu kesmezlerdi. Eğer biri erkek, biri dişi olmak üzere ikiz doğurmuş ise, dişisinin hatırına erkeğe de dokunmazlardı, kızkardeşi ona yetişip etini bize haram kıldı, derlerdi. İşte yedinci karında erkek ikizi ile doğmuş hayvana vasile denirdi.

HÂMÂN

  6- Ve onları o yerde (Mısır'da veŞam'da) hâkim kılalım, Firavun'a, Hâmân'a ve askerlerine, onlardan (yani İsrail oğulları yüzünden başlarına gelmesinden) korktukları şeyi gösterelim. 7- Musa'nın annesine, "O(çocuğu)nu emzir, başına bir şey gelmesinden korkuyorsan (bir sandık içinde) onu denize (Nil'e) bırak, korkma, üzülme biz onu tekrar sana vereceğiz ve onu elçilerden yapacağız." diye vahyettik. 8- Nihayet onu Firavun ailesi aldı ki, kendilerine bir düşman ve başlarına derd olsun. Gerçekten Firavun, Hâmân ve askerleri yanılı-yorlardı. (Kasas: 49/6-8)

Bu âyetlerde Hz. Musa'nın doğumu, annesinin onu sandığa koyup suya atması ve Firavun ailesinin onu sudan çıkarıp evlerine almaları anlatılmakta; onu evlerinde büyüten Firavun, Hâmân ve askerlerinin, onun saltanatlarını devirecek bir insan olacağını bilmedikleri, böylece Allah'ın takdiri uyarınca, yanılarak kendi düşmanlarını kendi elleriyle büyüttükleri

anlatılmaktadır.

  Firavun dedi ki: "Ey ileri gelenler, ben sizin için benden başka bir tanrı bilmiyorum, ey Hâmân, haydi benim için çamurun üzerinde ateş >>a&(arak tuğla imal et de) bana bir kule yap, belki Musa'nın tanrısına çıkarım, çünkü ben onu (Musa'yı) yalancılardan sanıyorum. "(Kasas: 49/38)

  36- Firavun dedi: "Ey Hâmân, bana yüksek bir kule yap da o sebeplere (yollara) erişeyim:" 37- "(Yani) Göklerin yollarına (erişeyim) de Musa'nın tanrısına çıkıp bakayım. Çünkü ben onu (Musa'yı), yalancı sanıyorum." Böylece yaptığı kötü iş, Firavun'a süslü gösterildi ve (o), yoldan çıkarıldı. Firavundun tuzağı, tamamen boşa çıktı. (Mü'min: 6:/36-37)

Bu âyetlerde, kendisini tanrılaştıran ve kendisinden başka tanrı kabul etmeyen Firavun'ın, Hâmân'a: göğe çıkıp Musa'nın tanrısını görmek için kendisine tuğladan yüksek bir kule yaptırmasını emrettiği; Firavun'ın yaptığı kötü eylemlerin, kendisine cazip geldiği, doğru yoldan saptırıldığı, Musa'yı yok etmek için yaptığı planın, kurduğu tuzağın da etkisiz kaldığı anlatılmaktadır.

  39- Karun'u, Fir'avun'u ve Hâmân'ı da (helak ettik). Andolsun, Mûsâ açık deliller getirdi, fakat onlar o yerde büyüklük tasla(yıp âyetlerimizi kabule tenezzül etme)diler. Ama geçip gidecek, (elimizden kurtulacak) değillerdi. 40- Nitekim hepsini günâhlartyla yakaladık. Onlardan kiminin üstüne taş yağdıran bir fırtına gönderdik, kimini korkunç ses yakaladı, kimini yere batırdık, kimini de boğduk. Allah onlara zulmedecek değildi; fakat onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı. (Ankebût: 85/39-40)

Âyetlerinde de kendilerine açık kanıtlar getiren Tanrı elçisini kabule tenezzül etmeyen Kârûn, Firavun ve Hâmân'ın, yaptıkları hatâlar yüzünden cezalandırıldığı, kiminin bir fırtına, kiminin gürültü ile, kiminin de bir

depremle yerin dibine geçirilerek mahvedildikleri anlatılmaktadır.

  23- Andolsun biz Musa'yı âyetlerimizle ve apaçık bir delîl ile gönderdik: 24- Firavun'a, Hâmân'a ve Karun'a. "(Bu,) Yalancı bir büyücüdür." dediler.(Mümm: 60/23-24) âyetlerinde de Musa'nın, âyetlerle ve açık bir delîl ile Firavun'a, Hâmân'a ve Karun'a gönderilen Musa'yı bu insanların yalanladıkları ve ona yalancı bir büyücü dedikleri anlatıl-mak-tadır.

Hâmân: Ester Kitabında Yahûdî düşmanı olarak gösterilen İran veziri olarak anlatılır ise de Kur'ân-ı Kerîm'de Firavun'ın veziri olarak anılır.

 Eğer Hâmân'dan kasıt, Yahûdî düşmanı olan İran vezîri ise, bunun durumu, yer, ırk ve zaman bakımından Firavun dönemine uymaz.

Çünkü Tevrat'a göre Hâmân, İsa'dan önce 5'nci yüzyılda Fars Kralı Ahaşveroş'un veziridir. Yahûdî düşmanı olan bu adam, ülkedeki bütün Yahudileri öldürtmek için Kraldan emir çıkartmış, fakat Yahûdî olan Kraliçe Ester, hünerle, Yahudileri ölüm fermanından kurtarıp onları öldürtmek isteyen Hâmân'ı astırmıştır. Hâmân, Yahûdî liderlerinden Morde-ka'yı asmak için elli arşın yüksekliğinde bir dar ağacı yaptırmış, fakat kraliçe Ester'in Kral'a ve Hâmân'a verdiği bir ziyafet sonunda Hâmân'in Yahûdîlere yapmak istediği zulmü Kral'a anlatması üzerine Kral, Hâmân'ı, kendisinin yaptırdığı o dar ağacına astırmıştır.

HAMD

Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a mahsustur. (Fatiha: 5/1)

Hamd Birini, kendisinde bulunan bir iyilik ve güzellikten dolayı dil ile övmektir. Övülenin bu güzelliği ve iyiliği doğuştan da gelebilir, sonradan da kazanılabilir. Kişi uzun boyluluğu, yüzünün güzelliğinden dolayı övülebileceği gibi malını harcaması, cömertliği ile de övülür. Birinci övgünün nedeni doğuştan gelir, ikincisininki kendi çalışması, isteğiyle yaptığı eylemidir. İşte doğuştan gelen bir güzelliği övmeğe medh, kendi isteği ve çabasıyla kazandığı iyilik ve güzelliği övmeğe de hamd denilir.

Övülecek pek çok yönü bulunana Muhammed  denilir

 HAME-İ MESNÛN

 26- Andolsun biz insanı pişmemiş çamurdan, değişmiş cıvık balçıktan yarattık. 27- Cinne gelince onu da (insandan) daha önce, (vücudun gözeneklerine) nüfuz eden kavurucu ateşten yarattık. 28- Bir zaman Rabbin meleklere demişti ki: "Ben kupkuru çamurdan, değişken balçıktan bir insan yaratacağım!" 29-"Onu düzenle(yip insan şekline koydu)ğum ve ona ruhumdan üflediğim zaman hemen ona secdeye kapanın!" (Hicr: 54/26-29)

  İnsanı fahhâr gibi bir salsâVdan (kiremit gibi pişmiş bir çamurdan) yarattı; cinni de mâric bir ateşten (ışından) yarattı. (Rahman: 89/14-15)

Hicr: 54/26-29'ncu âyetlerde, insanın aslının bir sa/sâ/'den, bir hame-i mesnûnfmesnûn hame')den yaratıldığı; Rahman: 89/14'ncü âyette de insanın fahhâr gibi bir salsâl'den yaratıldığı anlatılmaktadır. Salsâl, vurulunca ses veren, çınlayan, pişmeden kurumuş çamurdur; pişmiş çamura fahhâr denilir. Salsâl, bozulmuş, kokuşmuş çamurdur. Hame' kokuşmuş, kara balçık, mesnûn ise vasfı değişmiş demektir. Hame-i mesnûn: kala

kala kokuşmuş, vasfı değişmiş kara çamurdur

  Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, bir hamVeh bir 'ayn'de (kara balçıklık bir gözede) batar buldu. (Kehf: 69/86) âyetinde geçen hami'e de kara balçık veya başka bir

kıraate göre hamiye i-»b- (sıcak su) demektir.

Bu âyetlerde anlatılanlar, çamurun çeşitli aşamalarını belirtir. Mü'-minûn: 74/12 ve Secde: 75/7'ye göre insanın yaratılışı, çamurdan başlamıştır. Fakat değişik âyetlerde insanın yaratılmağa başladığı çamurun da çeşitli durumlarından söz edilir:

Sâffât: 56/11'e göre insan tîn-i lâzib(yapışkan çamur)dan; Hicr: 54/26'ya göre insan hame-i mesnûn(uzun süre su ile karışıp cıvımış, yahut kokuşmuş çamur)dan yaratılmış; Nûh: 71/13'e göre insan çeşitli aşamalardan geçirilerek yaratılmış; yine Nûh: 71/17'ye göre insan bitki olarak yaratılmış; Kıyamet: 31/37'ye göre insan nutfe(sperm)den yaratılmış; Dehr: 90/2'ye göre insan nutfe-i emşâc'dan (yani zigot denilen döllenmiş yumurtadan); 'Alak: 1/2'ye göre insan 'alak(rahme asılan bir asalak: emb-rio)dan yaratılmıştır.

A'râf: 39/11'e göre insan önce yaratılmış, sonra biçime konmuş, sonra meleklere, insana secde etmeleri, yani boyun eğip hizmet etmeleri emredilmiştir.

Tâhâ: 45/118-119'a göre de insanın, acıkma ve susama duyularının olmadığı bir aşamasına işaret edilmiştir.

Bütün bunlar, insan yaratılışının çeşitli aşamalarını anlatan ifâdelerdir. İnsan, birden bire oluvermiş basit bir yaratık değil, belki milyonlarca yılda özene bezene, ıstıfâ ile yaratılmış bedensel varlıkların en şereflisi olan bir yaratıktır. Yüce Allah, su ile karışmış çamuru insan olma yoluna yöneltmiş, kala kala vasfı değişen bu çamurdan oluşan hücreler süzüle süzüle çeşitli aşamalar geçirerek insan düzeyine ulaşmıştır. "İsa'nın durumu, Adem'in durumu gibidir. Allah onu topraktan yarattı"

HAMİYYET

O zaman inkâr edenler, kalblerine hamiyyeti, o câhiliyye (çağının) hamiyyetini koymuşlardı, Allah da Elçisine ve müzminlere huzur ve güvenini indirdi; onları takva kelimesine (sebata ve ahde vefaya) bağladı. Zeten onlar, buna lâyık ve ehil idiler. Allah, her şeyi bilendir. (Fetih: 109/26)

Âyette Allah'ın, kâfirlerin kalblerine câhiliyye hamiyyeti koyduğu; Elçisinin ve inananların üstüne de sekmesini (huzur ve güvenini) indirip onları takva sözüne bağlı kıldığı; onlara yakışanın da takva olduğu belirtilmekte ve Allah'ın herşeyi bildiği vurgulanmaktadır.

Hamiyyet, hamy kökünden gelir. Hamy, ateş, güneş gibi sıcak şeylerden ve bedendeki ısı gücünden çıkan sıcaklık, kızgınlıktır. Herhangi bir olay karşısında kişinin içinde uyanan kızgınlığa, öfkeye hamiyyet denilir.

Âyette, câhiliyye döneminde eğitilmemiş, imanla yatışmamış kaba insanların birden öfkeye kapılıp kızmaları, kaba davranışları kasdedilmiştir. Câhiliyye kibir ve gururu ile hareket eden müşrikler, mü'minlerin Mescid-i Harâm'a girmelerine engel olmuşlardır. Hudeybiye'de, onların bu kaba davranışı karşısında, onlara mukabelede bulunmamak, mü'minlere ağır gelmişti. Fakat Allah, Elçisinin ve mü'minlerin üstüne sekîne (sükûn, huzur) indirerek onları takva sözüne (korunmaya uygun olan düşünceye) bağladı, gönüllerine sabır verdi, ihtiyatlı olmaya yöneltti. Olanları serinkanlılıkla karşıladılar, ma'sum kanına girmekten korundular. Zaten onlar, aşırı hareketlerden korunmağa lâyık, tevhide bağlı ve ehil insanlardır. Allah herşeyi bilir.

Müslümanlar, müşriklerin kaba davranışına son derece sıkılmışlar, misliyle mukabele etmemek ağırlarına gitmişti. Fakat Allah'ın ilhamıyla gönülleri yatışmış, Allah elçisinin seçtiği çözüm tarzına razı olup huzur bulmuşlardı.

Böylece fevrî bir hareketle savaşa girip her iki tarafın da çok zâyiât vermesi, kan dökülmesi önlenmiş oldu. Hem Müslümanlar korundular, hem de karşı taraftaki masum çoğunluk korunmuş oldu. İşte Allah'ın, onları takva kelimesi(koruma sözü)ne bağlaması, ihtiyatlı davranmaya yöneltmesi demektir.

Âyette kötülenen, câhiliyye hami yy etidir. Hamiyyet kelimesi, câhil kelimesiyle birlikte bilinçsiz, haksız öfke, gurur, kabalık anlamını ifâde eder. Çünkü câhil kelimesi de düşünmeden kaprislerine göre hareket eden, hemen öfkeye kapılan demektir. Câhiliyye hamiyyeti, egoist insanın kaprisi yüzünden öfkelenmesi, kibir ve gurura kapılmasıdır. Kur'ân bu tür câhiliyye hamiyyetini kınar.

Ama tek başına hamiyyet, kutsal değerleri korumaya karşı gösterilen titizliği ifâde eder ki bu, yüksek bir meziyettir. Bâtıla saplanmak, kaba câhillerin yapacağı bir iştir. Aydın insan, namusuna, mukaddesatına ve haysiyetine düşkün, kişilikli, hamiyyetli insandır.

HAMR

 Onunla beraber zindanaiki genç daha girdi. Onlardan biri dedi ki: "Ben düşümde hamr sıktığımı görüyorum." (Yûsuf: 53/36)

Hamr  Dilde örtmek demektir. Örtüye himâr (çoğulu humur) denilir,   himârlarını (göğüs) yırtmaçlarının

üstüne koysunlar."

HANÎF

Ve: "Yüzünü hanîf (Allah'ı birleyici) olarak dine çevir; sakın (Allah'a) ortak koşanlardan olma!" (Yûnus: 51/105)

   30- Yüzünü Allah'ı birleyici olarak doğruca dîne çevir: Allah'ın yaratma yasasına (uygun olan dîne) ki, insanları ona göre yaratmıştır. Allah'ın yaratması değiştirilemez- işte doğru dîn budur. Fakat insanların çoğu bilmezler. 31-Yalnız O'na yönelin ve O'ndan korkun; namazı kılın ve (Allah'a) ortak koşanlardan olmayın. 32- (O ortak koşanlardan olmayın ki onlar) Dinlerini parçaladılar ve bölük bölük oldular. Her parti yalnız kendi yanındakiyle sevin(ip övün)mektedir. (Rûm: 84/30-32)

Bu âyetlerde, Hz. Peygamber'e hitaben, yüzünü hanîf olarak Allah'a çevirmesi, Allah'a ortak koşanlardan olmaması; Allah'ın, insanları bu tevhîd dinini benimseyecek eğilimde yarattığı; insanın yaratılışına uygun dinin, bu tevhîd dini olduğu emredilmekte  hanîf olarak Allah'a itaat eden bir ümmet (her iyiliği kendinde toplayan bir önder) idi, ortak koşanlardan değildi... Sonra sana: "Allah'ı birleyerek İbrahim'in yoluna uy; o, ortak koşanlardan değildi" diye vahyettik. (Nahl: 70/120, 123), âyetlerinde de Peygamber'e, hanîf olarak İbrâhîm milletine tâbi olması buyurulmaktadır.

Hanef   sapıklıktan doğruluğa yönelmek; cenef  ise doğruluktan sapıklığa yönelmek demektir (tehannüf):   doğruyu aramaktır.

Hanîf, bâtıl inançların hepsinden ayrılıp yalnız Hakk'a yönelen kimse demektir. Araplar, hac yapan, sünnet olan kimseye, onun İbrâhîm dininde olduğunu belirtmek için hanîf derlerdi. Ayağı biraz eğri olan kimseye

 yine bu kökten ahnef denilir. Halil ise insanın bütün gizli şeylerini bilen; sevgisi, insanın yüreğinin içine işleyen dost demektir. Allah'ın İbrahim'i halli edinmesi, onu sevip kendisinin bazı sırlarına vâkıf kılmasındandır.

Doğru anlamına gelen hanîf, Kur'ân'da çoğunlukla tevhîd ve Allah'a şirk koşmama anlamında kullanılmıştır. İnsanın doğasında yalnız Allah'a tapma eğilimi vardır. Göğe bakıp yıldızların, Ayın ve Gnneşin battığını gören İbrahim'in, batan şeylerin tanrı olamayacağını anlayarak sadece Allah'a yönelmesi; kavmine, Allah'tan başka tanrı diye tapılan şeylerin gerçek tanrı olamayacağını söylemesi, bir tevhîd kanıtı olarak anlatılmaktadır. İşte hanîf, tam içtenlikle sadece Allah'a yönelmek, O'na tapmaktır. İbâdeti sadece Allah'a hâlis kılmağa, O'ndan başka hiçbir şeye iltifat etmemeğe hanîf dini ve İbrâhîm milleti denilir.

  79- "Zten yüzümü tamamen, gökleri ve yeri yoktan var

edene çevirdim ve artık ben O(na) ortak koşanlardan değilim!" 161- De ki: "Rabbim, beni doğru yola iletti. Dosdoğru dine, Allah'ı birleyen İbrahim'in dinine. O, (Allah'a) ortak koşanlardan değildi. (En'âm: 55/79, 161) Allah'ın birliğine, yegâne kudret ve yönetim sahibi olduğuna çeşitli kanıtlar getirildikten sonra Hz. Muhammed'e, Rabbinin, kendisini dosdoğru yola, değerli (yahut sağlam) dine, Allah'ı birleyen, O'na ortaklar koşmayan İbrâhîm milletine ilettiğini söylemesi emrediliyor.

Millete İbrâhîm   İbrâhîm dini demektir. Şirkten uzak, Allah'ı birleme, yalnız O'na tapma dinidir. Araplar arasında yalnız Allaha tapan bazı kimseler vardı ki bunlarıa hanîf denirdi. Bunlar, kendilerinin İbrâhîm dininden olduklarını söylerlerdi. Gelen rivayetlerden anlaşılıyor ki İbrâhîm milleti deyimi, Araplar arasında kullanılıyordu. Kur'ân-ı Kerîm, İbrâhîm'i kendilerinin atası bilen, onun izinden gittiklerini söyleyen müşriklere, İbrâhîm'in dininin, puta tapma değil, yalnız Allah'a kulluk etme dini olduğunu; İbrâhîm'in, Allah'a ortak koşanlardan olmadığını çeşitli vesilelerle anımsatmaktadır.

"Yahûdî veya Hıristiyan olun ki, doğru yolu bulaşınız." dediler. De ki: "Hayır, biz dosdoğru İbrâhîm dinine (uyarız)- O, (Allah'a) ortak koşanlardan değildi." (Bakara: 92/135), âyetinde de: doğru yolun hıristiyanlık ya

 da Yahudilik olduğunu sanan ve bunlara uymadıkça kişinin kurtuluşa eremeyeceğini iddia edenlere; bu çeşitli adlarla bölünmüş, tevhidin özünden de saptırılmış dinlere değil, asıl İbrâhîm milletine (dinine) tâbi olmak gerektiği; İbrahim'in ne Yahûdî, ne Hıristiyan, ne de müşrik olmayıp hanîf bir Müslüman (Allah'ı birleyen ve yalnız O'na teslim olan) bir muvahhid olduğu vurgulanmaktadır.

Yahûdî ve hıristiyanlardan her biri, kendi yolunun en doğru yol olduğunu iddia edegelmişlerdir. Yahudiler: "Yahûdî olun ki doğru yolu bulaşınız", hıristiyanlar da: "Hıristiyan olun ki doğru yolu bulaşınız" derler. Allah'ın rahmetinin sadece kendilerine özgü olduğunu sanırlar. Oysa Allah'ın rahmeti belli bir dine mensubolmakla değil, tevhîd çizgisinde gitmekle kazanılır. Tevhidin asıl babası İbrahim'dir. O halde en doğru yol, zamanla yozlaştırılan ve bölünen dinlere değil, İbrahim'in getirdiği tevhîd dinine bağlanmaktır.

İbrâhîm ne  Yahûdî, ne de  Hıristiyandı; dosdoğru bir Müslümandı. Müşriklerden de değildi. (Âl-i İmrân: 94/67)

Yahûdîler ve hıristiyanlar İbrâhîm'i kendi ataları biliyor ve kendilerinin onun izinde gittiklerini iddia ediyorlardı. Müşrikler de İbrahim'in soyundan geldiklerini söylüyor ve İbrâhîm dininden olduklarını sanıyorlardı. İşte bu âyette İbrahim'in Yahûdî, Hıristiyan, yahut müşrik olmayıp hanîf bir Müslüman olduğu vurgulanıyor. Çünkü Yahudilik, Tev-râtın inişinden sonra, hıristiyanlık da İncil'in inişinden sonra ortaya çıkmış dinlerdi. Öyle ise bunlardan çok önce gelen İbrâhîm Yahûdî ve Hıristiyan olamazdı: "Ey Kitâb ehli, neden İbrâhîm hakkında tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da, İncîl de ondan sonra indirilmiştir. Düşünmüyor musunuz?"

 HANNÂS

  Yoo, yemin ederim o geri kalıp gizlenenlere, geri dön(üp ışık ver)enlere; akıp gidenlere, dönüp saklananlara. (Tekvîr: 7/15-16)

Tekvîr: 7/15-16'ncı âyetlerde gündüzün geri kalan, yani görünmeyen, gizlenen ve kens eden yıldızlara and içilerek Kur'ân vahyinin, değerli bir elçinin (meleğin) sözü olduğu vurgulanır.

el-Hunnes  el-hânis  el-câriye in çoğuludur. Hânis: geri kalmak suretiyle gözden kaybolan, câriye de akıp giden demektir. el-Kânis (^tîÜOin çoğulu olan el-kunnes  

de yuvasına girip saklananlar anlamına gelir. "

 Geri kalıp gizlenenler, akıp gidenler, saklananlar" demektir ki bununla Güneş gezegenlerinin, yahut bütün yıldızların kasdedildiğini söylemişlerdir. Gezegenler, ya da yıldızlar gündüzün gizlendikleri için onlara el-hunnes (geri kalıp gözden gizlenenler), yörüngelerinde yürüdükleri için de el-cevârî (akıp gidenler) denmiştir. Güneşin ışığında görünmez olan bu yıldızların batışları, geyiklerin yuvalarına girip saklanması biçiminde tanımlanmıştır. Kurtubî, "Yıldızlar gündüzün gizlenir, gece görünürler. Batış sırasında geyiklerin yuvalarına girmesi gibi saklanırlar" demiştir

HARAM ve HELÂL

  59- De ki:  "Gördünüz mü, Allah'ın size rızık olarak indirdiği şeylerin bir kısmını haram ve bir kısmını helâl yaptınız?" De ki: "Allah mı size böyle izin verdi, yoksa siz Allah'a iftira mı ediyorsunuz?" 60- Allah'a yalan uyduranların Kıyamet günü hakkındaki zanları nedir? Muhakkak ki Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir, ama çokları şükretmiyorlar. (Yûnus: 51/59-60)

  (Haram), helâlin tersi, yasak olan, yapılmasına izin verilmeyen

şeydir. Hürmet de dokunulması yasak olandır. Kişinin hürmeti, karısı ve ailesi demektir. Mahrem de haram demektir. İnsanın evlenmesi haram olan kimseler, kendisinin mahremidir.

Muharrem savt derisi tabak edilmemiş kamçıdır. Aynı kökten harem ise dokunulmaz, başka yerlerde yasak olmayan bazı şeylerin yasak olduğu, dokunulmaz bölge demektir. Mahrum ise yoksun bırakılmış, yoksul, fakîr demektir.

HARAM OLAN KADINLAR

Bu konu, evlenme maddesinde yazılmıştır. Ancak burada da bir özeti sunulmaktadır. Ayrıntı için oraya bakınız.

Evlenilmesi haram olan kadınlar

1) Müşrik Kadınlar:

Allah'a ortak koşan kadınlarla, onlar inanıncaya kadar, evlenmeyin. (Allah'a ortak koşan hür kadın,) Hoşunuza gitse dahi, inanan bir câriye, ortak koşan bir kadından iyidir. Ortak koşan erkekler de inanıncaya kadar, onları (kadınlarınızla) evlendirmeyin. (Allah'a ortak koşan hür erkek) hoşunuza gitse dahi, inanan bir köle, ortak koşan bir adamdan iyidir. (Zîrâ) Onlar âteşe çağırıyorlar. Allah ise izniyle cennete ve mağfirete çağırıyor. İnananlara âyetlerini açıklıyor ki öğüt alsınlar. (Bakara: 92/221)
Bu âyet, mü'minlere, Allah'a ortak koşanlarla evlenmemeyi, onlara kız verip almamayı emretmekte; inanan köle ve cariyenin, müşrik olan hür erkek ve kadından daha hayırlı olduklarını, Allah'a ortak koşanların, insanları cehenneme çağırdıklarını, öğüt almaları için insanlara âyetlerini açıklayan Allah'ın ise, izniyle cennete ve mağfirete çağırdığını vurgulamaktadır.
Kendi maddesinde izah edildiği üzere şirk, ortak olmak, payı bulunmak; işrâk: ortak yapmak demektir. İf âl babından fâ'il ismi olan müşrik Allah'a ortak koşan, Allah ile insanlar arasında aracı tanrıların bulunduğuna inanıp, Allah'ın yanında onlara da tapmak suretiyle yaratıkları tanrılıkta Allah'a ortak yapan kimsedir. Kur'ân-ı Kerîm'de müşrik deyimi ile, İlâhî bir Kitaba sâhibolmayan, Allah'a inanmakla beraber başka tanrılara da tapan kimseler kasdedilir.

Müşriklerle Yapılmış Eski Evlilikler Sona Erer:

Ey inananlar, MvCmin kadınlar göç ederek size geldiği zaman, onları imtihan edin. Allah onların imanlarını daha iyi bilir. Eğer onların gerçekten inanmış olduklarını anlarsanız, onları kâfirlere geri döndürmeyin. Ne bu(kadı)nlar onlara helâldir, ne de onlar bunlara helâl olurlar. Onların (bu kadınlara) harcadıkları (mehrleri)ni onlara verin. Ücretlerini (mehir-lerini) kendilerine verdiğiniz takdirde bu(kadı)nlarla evlenmenizde sizin için bir günâh yoktur. Kâfir kadınların ismetlerini (nikâh bağlarını) tutmayın(on-ları salıverin ve kâfirlere katılan kadınlara) harcadığınız (mehr)i isteyin. Onlar da (size katılan kadınlarına) harcadıklarını istesinler. İşte size Allah'ın hükmü budur. Aranızda böyle hükmediyor. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Mümtehine: 111/10) âyetten, bazı Müslümanların, karılarının Müslüman olmadığı, kendileriyle beraber hicret etmeyip Mekke'de kaldıkları; kâfir nikâhı altında bulunan bir kısım kadınların da Müslüman oldukları ve kocalarını bırakıp Medine'ye gittikleri anlaşılıyor.
Bu âyette inananlara hitaben: 1) İnanarak hicret edip gelen kadınları, gerçekten inanmış olup olmadıklarını anlamak için imtihan etmeleri, gerçekten inanmış iseler onları kâfirlere geri vermemeleri; 2) Bu inanmış kadınların, kâfir kocalarına helâl olmadığı; 3) Kâfir kocalarının, bu kadınlara verdikleri mehrleri onlara geri verip bu kadınları onların nikâh bağından kurtarmaları; 4) Mehirlerini vermek suretiyle kendilerinin bu kadınlarla evlenebilecekleri; 5) Kâfir kadınları da nikâhları altında tutmamaları; 6) Küfürlerinden dolayı kendilerinden kaçıp kâfirlere katılan kadınlara vermiş oldukları mehirleri geri istemeleri; 7) Müşriklerin de, Müslümanlara katılan kadınlarına verdikleri mehirleri geri isteyebilecekleri buyurulmaktadır.
Âyette, dâr-i harbden kaçıp Müslümanlara sığınan kadınlarla, -bunlar evli olsalar dahi- evlenme helâl kılınmıştır. Çünkü kadın Müslüman olmakla kâfir (müşrik) kocasıyla bağını koparmış, iddeti dolduktan sonra kocasından ayrılmış olur. İnanmış erkeklerin de şirk koşan kadınlarıyla nikâh bağları çözülür.
Bakara: 92/221 'nci âyette olduğu gibi, bu âyet ile de Müslümanların, müşrik kadınlarla evlenmeleri veya daha önce evlenmiş bulundukları müşrik kadınlarla nikâh ilişkilerini sürdürmeleri yasaklanmıştır. Başlangıçta Müslümanın, müşrik kadınla evlenmesi caizdi. Daha doğrusu, eskiden yapılmış evlilikler sürerdi.
Hz. Peygamber'in kızı Zeyneb de uzun bir süre müşrik olan kocası Ebû'l-'Âş'ın yanında kalmıştır. Ebû'l-'Âş, Bedir Savaşında esîr düşünce Zeyneb kocasını kurtarmak için annesinin kendisine düğün hediyesi olarak taktığı gerdanlığını fidye olarak göndermiştir. Sonra Peygamber babasının isteği üzerine kocasını bırakıp Medine'ye gelmiş, fakat yine Ebû'l-'Âş'ı kocası bilmiştir. Ebû'l-'Âş, başka bir olayda yine tutsak edilip Medine'ye getirilmiş ve Zeyneb'den kendisini yanına alıp himaye etmesini istemiştir. Zeyneb de onu himayesine almıştır. Hz. Peygamber Zeyneb'in himayesini kabul etmiş, fakat ona, kocasının yanına varmamasını, zira artık onun, kendisine haram olduğunu tenbih etmiştir. Bundan sonra Ebû'l-'Âş, Mekke'ye gitmiş, oradaki işlerini tasfiye edip Medine'ye dönmüş, inanmış ve böylece, altı yıl ayrılıktan sonra, yeni bir nikâh kesilmeden eşi Zeyneb, kendisine helâl olmuştur.
Bazı fakihler, bu olaya bakarak, iddeti dolduktan sonra kadının serbest olduğunu, dilerse müşrik olan kocası Müslüman oluncaya kadar bekleyebileceğini, dilerse onunla nikâhını feshedip başka biriyle evlenebileceğini söylemişlerdir. Fakat çoğunluğun kanâatine göre kadının iddeti içinde kocası Müslüman olmazsa aradaki nikâh bozulur. Koca sonradan Müslüman olursa, o kadınla evlenebilmek için yeni bir nikâh kıyması ve mehr ödemesi gerekir. Zeyneb olayı bu hükmü değiştirmez. Çünkü Zeyneb olayı, bu âyetin inişinden önce olmuştur. Bu âyet, Müslüman kadınların ve erkeklerin kâfirlerle nikâh bağı kalmayacağını bildirdiği için artık hiçbir Müslüman kadının veya erkeğin, müşrik eşiyle nikâhı kalmaz .

2) İddetini Doldurmamış Kadınlar:

Boşanmış, fakat iddetini doldurmamış kadınlarla evlenilemez. İddetini tamamlayan kadın, kocasıyla anlaşırsa tekrar kocasına dönebilir:

.

 Boşanmış kadınlar,üç kur'(üç âdet veya üç temizlik süresi bekleyip) kendilerini gözetlerler (hamile olup olmadıklarına bakarlar). Eğer Allah'a ve âhiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri (karınlarında çocuk bulunduğunu saklamaları) kendilerine helâl olmaz. Kocaları da bu arada barışmak isterlerse, onları geri almağa daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerinde bulunan hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır. Erkeklerin, kadınlar üze-rinde(ki hakları), bir derece daha fazladır. Allah azizdir, hakimdir. (Bakara: 92/228)

Üç boşama hakkını da kullanmış olan koca, artık boşadığı karısına dönemez. Şayet kadın başka biriyle evlendikten sonra boşanır da eski kocasıyla evlenmek isterse o zaman eski karı koca yeniden evlenebilirler. Bunun amacı, kadını erkeğin despotluğundan kurtarmak, onu oyuncak haline getirmesini önlemektir:

 Erkek yine boşarsa, artık bundan sonra kadın, başka bir kocaya varmadan, kendisine helâl olmaz. O (vardığı adam) da kadını boşarsa, Allah'ın sınırları içinde duracaklarına inandıkları takdirde (eski karı-kocanın) tekrar birbirlerine dönmelerinde kendilerine bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. (Allah) Bunları bilen bir toplum için açıklamaktadır. Kadınları boşadığınız zaman bekleme sürelerini bitirdiler mi kendi aralarında güzelce anlaştıkları takdirde (eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. Bu, içinizden Allah'a ve âhiret gününe inanan kimseye verilen öğüttür. Bu, sizin için daha iyi ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (Bakara: 92/230,232)

Kocası ölen kadın, dört ay on gün bekledikten sonra istediğiyle evlenebilir. Ama iddetini tamamlamadan evlenemez.

içinizden ölenlerin, geriye bıraktıkları eşleri, dört ay on gün (bekleyip) kendilerini gözetlerler. Sürelerini bitirince artık kendileri için uygun olanı yapmalarında size bir günâh yoktur. Allah yaptıklarınızı haber alır. Böyle (iddetini bekleyen) kadınlara evlenme isteğinizi, üstü kapalı biçimde bildirmenizde, yahut içinizde tutmanızda size bir günâh yoktur. Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Sakın, iyi söz söylemeniz dışında, onlarla bir gizli(buluşma)ya sözleşmeyin ve farz olan bekleme süresi sona ermeden nikâh bağını bağlamağa kalkmayın ve bilin ki Allah, içinizden geçeni bilir. O'ndan sakının ve yine bilin ki Allah, bağışlayandır, halimdir. (Bakara: 92/234-235)

Bu âyetler, kocası ölen kadınların, dört ay on gün beklemelerini, bu süre sonunda kendileri için uygun olanı yapabileceklerini; bekleme süresi içindeki kadınlara, üstü kapalı biçimde evlenme teklif edilebiliceğini yahut onunla evlenme niyyetinin içte saklanabileceğini; fakat onlarla kötü bir iş kurmaya sözleşilmemesini ve sürelerini doldurmadan onlarla nikâh kıyıl-mamasını; Allah'ın, gönüllerde dolaşan herşeyi bildiğini ve bağışlayan, esirgeyen olduğunu belirtmektedir.

Buna göre kocası ölen kadın, dört ay on gün bekler. Bu süre içinde kadının gebe olup olmadığı anlaşılır. Şayet gebe ise: "Gebe olanların süreleri de yüklerini bırakmalarına kadardır."

HARAMA BAKMAMA

 30- inanan erkeklere söyle: "Bakışlarından bazılarını yumsunlar, ırzlarını korusunlar. Bu (hareket) onlar için daha temiz(ve yararlı)dır. Şüphesiz Allah, onların her yaptıklarını haber almaktadır. 31- İnanan kadınlara da söyle: "Bakışlarından bazılarını yumsunlar, ırzlarını korusunlar. Süslerini gösterme-sinler. Ancak (elbise, yüzük gibi örtülmesinde güçlük bulunan ve) kendiliğinden görünenler hariç. Baş örtülerini yakalarının üzerine koy(up boyunlarını ört)sünler. Süslerini kimseye göstermesinler. Yalnız kocalarına, yahut babalarına, yahut kocalarının babalarına, yahut oğullarına, yahut kocalarının oğullarına, yahut kardeşlerine, yahut kardeşlerinin oğullarına, yahut bacılarının oğullarına, yahut kadınlarına, yahut ellerinin altında bulunan(köle ve câriye)lerine, yahut kadına ihtiyacı bulunmayan (iktidarsız, şehvetsiz) erkeklerden tabVlerine (yani hizmetçilere, yardıma muhtaç ihtiyarlara, bunaklara ve dilencilere) yahut henüz kadınların mahrem yerlerini anlamayan çocuklara gösterebilirler. Gizledikleri süslerin bilinmesi için ayaklarını (yere) vurmasınlar. Ey mü'minler, topluca Allah'a tevbe edin ki felaha eresiniz. (Nûr: 102/30-31)

Bu âyetlerde inanan erkek ve kadınlara bakışlarını biraz ğadd etmeleri emredilmektedir. Ğadd bakışı ve sesi kısmak, herhangi bir şeyi azaltmak anlamına gelir.

 Yürüyüşünde tutumlu ol, sesini de kıs. Çünkü seslerin en çirkini eşeklerin sesidir. (Lokman: 57/19) âyeti de kelimenin anlamını açıklıyor.

 3O'ncu âyette erkeklere, bakışlarını biraz kısıp namuslarını korumaları, kalben temiz kalmaları için böyle yapmalarının daha uygun olduğu bildiriliyor.

Şehvet düşüncesinin ilk etkeni gözdür. Göz görünce şehvet düşüncesi uyanır, kabarır, sonunda insanı zina yollarına sürükleyebilir. Gözü kötü bakıştan korumakla gönül de kötü düşünceden korunmuş olur. Şehvet dürtüsü olmayınca da nâmûs korunur. Bunun için âyette önce gözleri harama bakmaktan, ırzı zinadan korumak emredilmiştir. Âyette bir incelik vardır: O da  Bakışlarını yumsunlar" değil,  

 Bakışlarından bir kısmını yumsunlar" denmiş olmasıdır. Âyet bütün bakışları yummayı değil, kötü niyyetle bakmayı yasaklamaktadır. O halde temiz niyyetle bakmakta bir sakınca yoktur. Ama içte şehvet düşüncesi kıpırdayınca artık ondan sonra bakış haram olur. Nitekim Pey-gamber(s.a.v.)in hadîsine göre de ilk bakış, göze çarpmak haram değil, sürekli, döne döne bakmak haramdır: "Ey Alî, birbiri ardınca bakma. Birinci bakışının zararı yoktur ama ikinci bakışın sana zararlıdır."

HARAM AYLARI

 Haram ayı, haram aya karşılıktır.

Hürmetler, karşılıklıdır. Kim size saldırırsa, onun size saldırdığı kadar siz de ona saldırın; Allah'tan korkun, bilin ki Allah (günâhlardan) korunanlarla beraberdir. (Bakara: 92/194)

Bu âyette, haram aylarının birbirine denk olduğu; haramların karşılıklı takas edileceği; saldırganlara misliyle karşılık verilmesi ve Allah'tan korkulması; Allah'ın korunanlarla beraber olduğunun bilinmesi emredilmek-tedir.

Haram ayı ta'bîri, ilk defa bu âyette kullanılmaktadır. Haram, dokunulması yasak, kutsal demektir. Araplar, kentler arasında güvenlik içinde, serbestçe gidip gelebilmek için dört ayı haram (dokunulmaz, kutsal) kabul etmişlerdi. Bunlardan üçü ard arda gelen ve hac ayları olan Zû'1-Ka'de, Zû'1-hicce ve Muharrem. Bu aylarda Irak'tan Yemen'den, Şam'dan, çeşitli bölgelerden insanlar kentlere serbestçe gidip gelebilir; Arap kabileleri hac ibâdetlerini güvenlik içinde yapabilirlerdi. Receb ayı ise özellikle Hicâzlılar arasında dinî bir aydı. Kuşkusuz, ekonomik bakımdan bu dolaşma serbestliğinin, Araplara büyük yararı vardı. Bu aylarda ticaret canlanıyordu. Dinî ve ekonomik yararından ötürü Araplar, bu aylarda birbirlerine saldırmazlar, kan dökmezlerdi. Kur'ân-ı Kerîm de bu ayları haram ayı kabul etmiş, fakat başkalarından bir saldırıya uğradıkları takdirde Müslümanların, bu aylarda dahi saldırganlara aynen karşı koymalarını emretmiştir. Çünkü saldırıyı cevapsız bırakmak, Müslümanları zayıflatır, inançsızlara cesaret verir.

Hz. Peygamber, ömre yapmak amacıyla hicretin altıncı yılında Mekke'ye doğru hareket etti. Fakat müşrikler, onun Mekke'ye girmesine engel oldular. Çetin tartışmalardan sonra Hudeybiye Barış Antlaşması yapıldı. Bunun şartlarından biri de Müslümanların, o sene dönüp ertesi sene ömreye gelmeleri idi. Olay, Haram aylardan Zû'1-Ka'de'de olmuştu. Müşrikler, Müslümanları geri çevirmekle övündüler. Yüce Allah da Müslümanları aynı haram ayı içinde Mekke'ye soktu. Onların bu ayda Müslümanları engellemelerine karşılık, Allah da bu ayda onların Mekke'ye girmelerini sağladı. Ve o ayı bu ayla takas ettirdi.

Ayette bu noktaya işaret edildiği gibi, ayrıca hangi zamanda olursa olsun, saldırıya karşılık verilmesi emredilmiştir. Zaten Kur'ân'da saldırı savaşı emredilmemiştir, tersine, Allah'ın, saldırganları sevmediği bildirilerek haksız yere kimseye saldırılmaması vurgulanmıştır. Ancak düşmandan saldırı gelirse, ne zaman olursa olsun, ona karşılık verilir. Saldırıya misliyle karşılık verilmesi, kamunun selâmeti ve İslâmın şevketi için gereklidir.

Haram Ayında Savaş:

Sana haram ayından, onda savaştan soruyorlar. De ki: "Onda savaş, büyük bir günâhtır. Fakat Allah yoluna engel olmak, Allah'a ve Mescid-i Harâm'a karşı nankörlük etmek, halkını ondan (Mekke'den) sürüp çıkarmak, Allah yanında daha büyük bir günâhtır. Fitne (baskı yapmak, adam) öldürmekten daha büyük(bir günâh)tır." Onlar yapabilseler sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner ve kâfir olarak ölürse, işte onların yaptıkları dünyâda da, âhir ette de boşa çıkmıştır ve onlar, ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/217)

Bu âyet, haram ayında savaşmanın caiz olup olmadığı hakkındaki bir soruya yanıt olarak inmiştir. Hz. Peygamber, halasının oğlu Abdullah ibn Cahş'ı, muhacirlerden 7-8 kişilik bir bölüğün başında yola çıkarmış, gönüllü olmayanı götürmemesini kumandana emretmiş ve verdiği bir mektubu da iki gün sonra açıp okumasını emretmişti. İki gün sonra mektubu açan Abdullah, şöyle yazıldığını gördü: "Mektubumu okuyunca Mekke ile Tâif arasındaki Nahle'ye kadar ilerle; buradan Kureyşi gözetle ve bize onlardan haber getir."

Abdullah ile arkadaşları Nahle'ye vardılar. Bu sırada Kureyşe âit bir ticaret kervanı oradan geçiyordu. Recebin birinci günü idi, fakat Müslümanlar, Cumâd'ın son günü olduğunu sanıyorlardı. Eğer o gün, onlara bir şey yapmazlarsa, ertesi gün haram ayı gireceği için hiçbir şey yapamazlar, diye düşündüler. Kureyşlilerin, kendilerine yaptıkları saldırıları, kötülükleri hatırlayınca dayanamayıp kervana saldırdılar, kervanın başkanı Abdullah el-Hadramî'yi öldürüp Osman ibn Abdullah ve Hakem ibn Keysân adlı iki kişiyi de tutsak aldılar. Kervanı sürüp Medine'ye getirdiler. Kumandan Abdullah, aldıkları ganimetin beşte birini Allah'ın Elçisine ayırmış, gerisini mücâhidlere paylaştırmıştı. İslâmda ilk humus (başkomutana 1/5) hisse ayrılması, bu Seriye

HARAM OLAN ETLER

118- Allah'ın âyetlerine inanıyorsanız, üzerine O'nun adı anılan (hayvan)lardan yeyin. 119- Üzerine Allah'ın adı anılmış olanlardan niçin yemeyesiniz? Çaresiz yemek zorunda kaldıklarınız dışında, size haram kıldığı şeyleri (Allah) size açıklamıştır. Doğrusu birçokları, bilmeden keyiflerine uyarak halkı şaşırtıyorlar. Muhakkak ki Rabbin, (evet) O, sınırı aşanları çok iyi bilir... 121- (Kesilirken) Üzerine Allah'ın adı anılma-yan(hayvanlardan yemeyiniz! Çünkü o(nu yemek), yoldan çıkmadır. Şeytânlar, dostlarına, sizinle mücadele etmeleri için fısıldar (telkinde bulunur)lar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de ortak koşanlar(gibi olur)sunuz. ...

140- Bilgisizlik yüzünden beyinsizce, çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğradılar, saptılar, yola gelici de değiller!'.. 142- Hayvanlardan da (çeşit çeşit yarattı). Kimi yük taşır, kiminin tüyünden döşek yapılır. Allah'ın size verdiği rızıktan yeyin, şeytânın adımlarını izlemeyin (onun peşinden gitmeyin). Zira o, sizin için apaçık bir düşmandır. 143- Sekiz çift (hayvan): Koyundan iki, keçiden iki. De ki: "(Allah,) İki erkeği mi haram etti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunan(yavru)lan mı? Eğer doğru iseniz bana bilgi ile haber verin." 144- Ve deveden iki, sığırdan iki. De ki: "İki erkeği mi haram etti, iki dişiyi mi, yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunan(yavru)ları mı? Yoksa Allah'ın size böyle vasiyet ettiğine şahitler mi oldunuz?" (Allah, böyle tavsiye ederken siz O'nun yanında mıydınız?) Öyle bilmeden insanları saptırmak için Allah'a karşı yalan uyduranlardan daha zâlim kim olabilir? Allah o zâlim topluluğu doğru yola iletmez. 145- De ki: Bana vahyolunanda, (bu haram dediklerinizi) yiyen kimse için haram edilmiş bir şey bulamıyorum. Ancak leş, yahut akıtılmış kan, yahut domuz eti -ki pistir- ya da Alah'tan başkası adına boğazlanmış birfısk (murdar olmuş hayvan) olursa başka (bunlar haramdır). Ama kim çaresiz kalırsa, (başkasının hakkına) saldırmamak ve (zorunluluk) sınırı(nı) aşmamak üzere (bunlardan yiyebilir). Çünkü Rabbin bağışlayandır, esirgeyendir...

150- De ki: "Haydi Allah bunu yasak etti diye, şahitlik edecek şahitlerinizi getirin." Eğer (onlar) şahitlik ederlerse sen onlarla beraber şahitlik etme; âyetlerimizi yalanlayanların ve âhir ete inanmayanların keyiflerine uyma. (Nasıl uyarsın ki) Onlar, Rablerine eş tutmaktadırlar. (En'âm: 55/118-119,

121,140,142-145,150)

 118-119'ncu âyetler mü'minlere, üzerine Allah'ın adının anılarak kesilmiş hayvanların etlerini yiyebileceklerini bildiriyor. Zorunlu haller dışında, yenilmesi haram olan şeylerin açıklandığını, bunların dışında haram olmadığını, fakat insanların çoğunun, bir bilgiye, kanıta dayanmadan kendi keyiflerine göre Allah'ın helâlini haram, haramını helâl sayarak yoldan saptıklarını, Allah'ın sınırı aşanları, yani helâlini haram, haramını helâl sayanları gayet iyi bildiğini vurgulamaktadır.

Bu ifâdede kendi kendilerine yasaklar koyup dini daraltanlar şiddetle uyarılmaktadır.

  121 'nci âyette de üzerine Allah'ın adı anılmadan (put veya herhangi bir yaratığın adı söylenerek) kesilmiş hayvanın murdar olduğu, ondan yememeleri, mü'minlere emredilmekte; şeytânların, dostlarına mü'minlerle uğraşmayı fısıldadıkları; o şeytân dostlarına uyanların da onlardan olacakları bildirilmektedir.

  140'ncı âyette akılsız ve bilgisizce çocuklarını öldürenlerin ve Allah'ın verdiği rızıkları haram kılanların ziyana uğrayıp mahvoldukları, doğru yoldan saptıkları vurgulanmaktadır.

 ": 142'nci âyette de Allah'ın, kimi binilecek,

sırtında yük taşınacak, kiminin yününden, kılından sergiler yapılacak (halılar dokunacak) hayvanlar yarattığı belirtildikten sonra insanlara, şeytâna uyarak Allah'ın verdiği rızıkları kendilerine haram yapmamaları, onları yemeleri emrediliyor.

  143-144'ncü âyetlerde de koyunun, keçinin, devenin, sığırın erkeğini de dişisini de Allah'ın yarattığı belirtildikten sonra Peygambere, AUah'uv, bunların hangisini yasakladığını sorması emrediliyor. Yani bu hayvanların hiçbiri haram değildir. Ey müşrikler, siz, Allah'ın bunları haram kıldığını nereden biliyorsunuz? Hayır, bir deliliniz yok. Öyle ise Allah'a iftira edip bilgisizce insanları Allah yolundan saptırandan daha zâlim kim olabilir? Allah zâlim topluluğu doğru yola iletmez.

143'ncü âyetteki: "Yoksa iki dişinin rahimlerinde bulunanları mı haram etti?" cümlesi, Arapların: "Bu hayvanların karınlarında olanlar, yalnız erkeklerimize aittir, kadınlarımıza haramdır"

 HARAM OLAN EYLEMLER

  151- De ki: "Gelin, Rabbinizin size (neleri) haram kıldığını okuyayım: O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya iyilik edin, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin; sizi de onları da biz besliyoruz. Kötülüklerin açığına da, kapalısına da yaklaşmayın ve haksız yere Allah'ın yasakladığı cana kıymayın! Düşü-nesiniz diye Allah size bunları tavsiye etti. 152- Yetimin malına yaklaş-mayın: yalnız ergenlik çağına erişinceye kadar (onun malına) en güzel biçimde (yaklaşabilir, onu uygun tarzda sar/edebilirsiniz); ölçü ve tartıyı tam adaletle yapın. Biz kişiye gücünün yettiğinden fazlasını teklif etmeyiz. Söylediğiniz zaman da akrabanız da olsa adalet yapın ve Allah'a verdiğiniz sözü tutun. Hatırlayıp öğüt alasınız diye (Allah) bunları size tavsiye etti. 153- İşte benim doğru yolum budur, ona uyun, (başka) yollara uymayın ki, sizi O'nun yolundan ayırmasın! (Azabından) Korunmanız için (Allah) size böyle tavsiye etti. (En'âm: 55/151-153)

Eğer   Rabbinizin haram kıldığı "dan sonra iki nokta düşü-

nülmezse  anlamı verir ve âyetin anlamı şöyle olur: "Geliniz, size

Allah'ın yasakladığı şeyleri okuyayım ki Allah'a hiçbir şeyi ortak koşma-yasınız, anne babaya iyilik edesiniz, fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldür mey esiniz, fuhuşların açığına da kapalısına da yaklaşmayasınız, Allah'ın yasakladığı cana kıy mayasınız."

Bu âyetlerde insanların kendi düşünceleriyle ve zaman içinde oluşan gelenekleriyle koydukları yasakların, aslında Allah tarafından konulmuş yasaklar olmadığı vurgulanmakta ve Allah'ın koyduğu on yasak sıralan-

 maktadır. Bunlar: 1) Allah'a ortak koşmak, 2) ana babaya isyan etmek, 3) fakirlik korkusuyla çocuk öldürmek, 4) fuhuş yapmak, 5) haksız yere cana kıymak, 6) yetîm malı yemek, 7) ölçü ve tartıya hile karıştırmak, 8) yalan söylemek, yalancı şâhidlik yapmak, 9) sözde durmamak ve 10) bölücülük yapmaktır.

Bunları yapmak haram, bunların tersini yapmak ise farzdır. Şimdi bu yasakları biraz açmağa çalışalım:

1)   Allah'a ortak koşmayasınız": Bu sûrenin daha önceki âyetlerinde çeşitli şirk şekillerine işaret edilmiştir: İnsanlardan kimi putlara tapar. En'âm 74'ncü âyette puta tapmak kınanmıştır. Kimi yıldızlara tapar. 76-78'nci âyetlerde yıldızların, Ayın, Güneşin battığı, batan şeylerin tanrı olamayacağı belirtilmiştir. Kimi birtakım ruhsal var-lıklara: meleklere, cinlere; kimi de Allah'ın oğlu, kızı sandığı yaratıklara tapar. En'âm: 100'ncü âyette gözden gizli birtakım varlıkları tanrı sananlar, Allah'a oğul, kız isnâdedenler kınanmıştır.

Sûrenin bu âyetinde de bütün şirk türlerinin haram olduğu belirtilmekte; Allah'a hiçbir şeyin: ne putların, ne yıldızların, ne cinlerin, ne meleklerin, ne de Allah'ın oğlu, kızı sanılan şeylerin Allah'a ortak koşul-maması emredilmektedir.

Ebûzerr-i Ğifârî (r.a.), Allah'ın Elçisi(s.a.v.)in şöyle buyurduğunu anlatır: "Cebrail bana geldi, Allah'a ortak koşmayarak ölen kimsenin cennete gireceğini müjdeledi. Dedim:

- Zina etse, hırsızlık etse de mi?

- Zina etse, hırsızlık etse de, dedi.

- Zina etse, hırsızlık etse de mi? dedim.

- Zina etse, hırsızlık etse de, dedi.

- Zina etse, hırsızlık etse de mi? dedim.

- Zina etse, hırsızlık etse de, dedi. (Bazı rivayetlerde: Peygamber (s.a.v.): {Ebûzerr'in burnu sürtülse de} diye eklemiştir.)

Böyle büyük günâhları işleyenin cennete girebilmesini garîb karşıladığı için sorusunu üç kez yinelemiş ve her defasında aynı cevâbı almış olan Ebûzerr, bu hadîsi anlattıktan sonra yine şaşkınlığını belirtmek için

 kendi kendine: "Ebûzerr'in burnu sürtülse de" demiştir.

HARB

 Savaşta onları yakalarsan, onlar(a vereceğin ceza) ile arkalarında bulunan kimseleri de dağıt ki ibret alsınlar. (Enfâl: 93/57)

Harb : Savaş demektir. Arapçada dişil kabul edilmiştir. Harb düşman anlamında da kullanılır, Ben, benimle savaşanın düşmanıyım, demektir. Mîm'in kesriyle  (mihrab) savaş âleti, mızrak

gibi adam, mızrak, mihrâb ise düşünceleri dağılmaktan,

dünyâ meşgalelerinden derleyip bir noktaya yoğunlaştırma savaşımının verildiği ma'bed, evin baş köşesi, meclisin üst tarafıdır.

HARS

 Dâvûd ve Süleyman'ı da (an); hani onlar, toplumun davarının yayıldığı bir ekin hakkında hükmediyorlardı, biz de onların hükümlerine şahit idik. (Enbiyâ: 73/78),

Hars   yere tohum atmak, ekin ekmek demektir. Toprağı sürüp

ekin eken çiftçiye haris denilir.Haydi devşirecekseniz erkenden ekininize gidin, diye." (Kalem: 2/22),  

 Allah'ın yarattığı, ekin(ler)den ve hayvanlardan pay ayırdılar." (En'âm: 55/136)    

 De ki:’O şöyle diyor: O, henüz boyunduruk altına alınmamış bir

inektir. Yeri sürmez, ekin sulamaz. Salma, (çifte koşulmamış) hiç alacası yok.' 'işte şimdi gerçeği getirdin.' deyip ineği boğazladılar; az daha yapmayacaklardı." (Bakara: 92/71),

 Dönüp gitti mi (veya iş başına geçti mi) başlar yeryüzünde bozgunculuk yapmağa, ekin ve nesli yok etmeğe; Allah da bozgunculuğu sevmez. (Bakara: 92/205),

 Kadınlardan, oğullardan, kantarlarca yığılmış altın ve gümüşten, salma atlardan, davarlardan ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük, insanlara süslü (câzib) gösterildi. Bunlar, sadece dünyâ hayatının geçimidir. Asıl varılacak güzel yer, Allah'ın yanındadır. (Âl-i İmrân: 94/14),

 Onların bu dünyâ hayatında harcadıkları malların durumu, nefislerine zulmeden bir topluluğun ekinine

 vurup onu mahveden dondurucu bir rüzgar(ın tahribatın)a benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı. (Al-i İmrân: 94/117) âyetlerinde hars ekin anlamındadır.

Ekilen şeye ve ekimle oluşan bayındırlığa, çalışmaların ürününe, çaba ve eylemlerin doğurduğu kültür ve medeniyete de hars denilir.

 Kim âhiret ekinini istiyorsa onun ekinini artırırız; kim dünyâ ekinini istiyorsa ona da dünyâdan bir şey veririz. Fakat onun âhir ette bir nasibi olmaz. (Şûra: 62/20) âyetinde hars, eylemlerin sonucu olan ürün, yarar anlamındadır.

Din, ürün almak, kazanmak amacıyla yapılan bir ekim, bir kültür işidir. İmân ve eylemleriyle âhiret sevabı isteyenlere Allah âhiret sevabı verir. Onun yaptığı ibâdetleri, güzel eylemleri âhirette kat kat fazlasıyla ödüllendirir. Sadece dünyâ ürününü, sevabını isteyen kimseye de dünyâdan bir pay verir, fakat ona verilen, âhireti isteyene verilen gibi kat kat olmaz. Ona sadece birazcık dünyâ ni'meti verilir. Ama o kimsenin âhirette bir payı olmaz. Hiç âhireti düşünmediği ve âhirete inanmadığı, onu ummadığı için Allah onu âhiret ni'metinden yoksun bırakır. Herkes niyyetine göre yaptığı eylemin karşılığını alır.

Servetlerine ve refahlarına güvenen bazı müşrik liderleri, kendilerinin Allah katında makbul kimseler olduklarını ima ediyor, "Allah bizi sevmese bu serveti bize vermez, bizi böyle rahat yaşatmaz" diyorlardı. Her zaman toplumda böyle düşünen insanlar vardır. Müşriklerin, mal ve servetleriyle övündükleri, birçok âyette ifâde edilir: "Benimle şu adamı yalnız bırak ki ben onu tek olarak yarattım. Ona uzun boylu mal verdim. Göz önünde oğullar (verdim). Kendisine bir döşeyiş döşedim (servet, evlat ve çeşitli nimetler verdim). Hâlâ daha da artırmamıza göz dikiyor."

HASED

 Ve hased ettiği zaman hasedcinin şerrinden sığınırım. (Felak: 20/5)

İniş sırasına göre ilk defa burada hâsid kelimesi geçmektedir,  

(hased), bir ni'metin, onu hak etmiş olanın elinden gitmesini istemek, birinin ni'metini, mutluluğunu, herhangi bir güzel, üstün tarafını çekeme-mek demektir. Âyette, hased edenin, hasedinin gereğini işlevleştireceği zamanki şerrinden Allah'a sığınılması emredilmektedir. Hased kuvvede, yani potansiyel olarak kaldıkça hased edenin, kendisinden başkasına zararı olmaz. Ama hasedcinin içindeki hasedi coşup hased edilene karşı kin, gazab ve düşmanlık ile nefsini yönelttiği zaman şerri çok büyüktür. Onun için hased ile nazar değmesi birbirine bağlı şeylerdir. Nazar değmesi de çoğunlukla hased zamanında olur. Hased coştuğu zaman o kişinin nefsi öyle kötü bir nitelik kazanır ki o duygu ile fırlattığı kötü bakışların kıvılcımı, hased edilen kişiyi zayıf bulunca yıldırım gibi çarpabilir. Bu kötü duygu ile hareket edenler, her türlü fenalığı yapabilirler. Hased edilenin elindeki ni'met tamamen gitmedikçe, o kimse tamamen helak olmadıkça rahat edemezler. Hasedettikleri kişi o halde durdukça bunlar kendi kendilerini yerler. Demek ki hasedin zararı, işleve geçtiği zaman ortaya çıkar. Onun için âyette: "Hasedcinin hasedettiği zamanki şerrinden sığınırım" denmesi emredilmiştir. Çünkü hasedci, hasedinin gereğini yapmağa kalkmadığı, bunu bastırmak için içinde mücâdele verdiği takdirde onun hased edilene pek zararı olmaz. Nefsiyle mücâdelesinden dolayı kendisi de sevâb bile alabilir ama bu duygusu, kendisini kemirir, rahatsız eder. Onun için bundan tamamen kurtulmağa çalışmak gerekir.

Hased üçe ayrılır:

1) Birincisi bir kardeşinin elindeki ni'metin gitmesini istemek, Allah'ın ona, başka ni'met vermesini istememek ve bundan rahatsız olmaktır. O ni'met kendisine gelmese de ötekinden gitmesini dilemektir.

2) İkincisi, ni'metin başkasının elinden çıkıp kendisine gelmesini istemektir.

 3) Üçüncüsü başkasının elindeki ni'metin gitmesini istemeden, kendisine de o ni'metin verilmesini arzu etmektir ki buna hased değil, ila-c gıbta denilir. Bunun Türkçesi imrenmedir. İmrenme güzel, fakat hased

kötü bir huydur. İmrenme insanı çalışmaya, hased ise düşmanlığa götürür. Biri toplumun ilerlemesini kamçılar, öteki çökmesine neden olur. Bundan dolayı Kur'ân-ı Kerîm, hasedden Allah'a sığınmayı emrederken, cennet ni'metleri gibi güzel şeyleri elde etmek için çalışıp ilerleme yarışını teşvik etmek üzere: "İşte yarışanlar bunun için yarışsınlar."

HASTALIK VE TEDÂVÎ

  Hastalandığım zaman bana şifâ veren O'dur. (Şuarâ: 47/80)

Sağlık en büyük nimettir. Onun değerini bilmek, korumak ve sağlıklı yaşam için Allah'a hamd-ü şükretmek gerekir. Hastalık durumunda da tedâvîye başvurmalıdır. Hz. Peygamber, aşağıdaki sözleriyle insanları tedaviye yöneltmiştir:

"Ey Allah'ın kulları, tedâvî olunuz- Çünkü Allah, koyduğu her hastalığın ilâcını da koymuştur. Yalnız bir derdin çâresi yoktur, o da ihtiyarlıktır."

HASTALIK HÜKÜMLERİ

 Sizden kim hasta veya seferde olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde (tutar)... (Bakara: 92/184)

Hastalık, namazın rükünlerinden bir kısmının düşmesine, oruç ve hac gibi ibâdetlerin ertelenmesine neden sayılır. Hasta olan kimse ayakta duramayacak kadar halsiz veya ayakta durmak kendisine zararlı ise ayakta durmaz, oturduğu yerde rükû' ve secdesini yaparak namazını kılabilir. Kolayına geldiği biçimde oturabilir: Diz çöker, kalçası üzerine çöküp dizlerini dikerek oturur, bağdaş kurar, nasıl rahat ediyorsa öyle oturabilir.

Rükû' ve secde de yapamayacak durumda ise oturduğu yerde imâ ile, yani başını eğip doğrultarak namazını kılar. Dinde güçlük yoktur. İmrân ibn Husayn der ki: "Bende dizanteri vardı. Peygamber(s.a.v.)'e nasıl namaz kılacağımı sordum. 'Ayakta kıl, yapamıyorsan oturarak kıl, bunu da yapamıyorsan yan üzere yatarak kıl' dedi."

HASTAYA MORAL VERME

 Ve hased ettiği zaman hasedcinin şerrinden (sığınırım). (Felak: 20/5)

Hased maddesinde ayrıntı ile yazdığımız üzere Şeyh Tantâvî, bu âyetin tefsiri münasebetiyle, telkinin, moral vermenin ruh üzerindeki etkisi hakkında şunları yazmıştır: "Bu çağda ortaya çıkan ruh bilimleri, insanlara çok ruhsal yarar sağlamıştır. Ruhçulukla uğraşanlar, bazı ruhların dirilere yardım ettiğini söylüyorlar. Bu da şöyle olmaktadır:

"İnsanda 'es-sâilul-mıknâtîsî: manyetik sıvı (perisperi)' denen bir şey vardır. Ruh, bu manyetik sıvıyı, kendinde bulunan elektriğe, mıknatısa benzer bir sıvı ile karıştırır. Ruhun sıvısı, dirinin sıvısıyla karışınca bundan hastaların iyileşmesi, bazı işlerin olması, ışıkların görünmesi, masaların hareketi, sandalyelerin kalkması, evlerin sallanması gibi şeyler olur. Şayet bu işler şerli ruhlar tarafından yapılmış ise zarar vermek veya dirilerle alay etmek için olur. Eğer iyi ruhlar tarafından yapılırsa öğretmek ve yarar vermek içindir.

"Yapılan birçok deney, (bu seanslarda) hastaların iyi olduğunu göstermiştir. Meselâ birine günde birkaç dakika 'Ben hasta değilim, sağlamım' cümlesini yinelemesi söylenmiş, birkaç gün sonra adamın iyi olduğu görülmüştür. Bazı doktorlar bunu sadece ruh hastalıklarında kullanmışlar, bazıları da bütün hastalıklara uygulamışlardır. Ruhun insan üzerindeki etkisini anlamak için şöyle bir işlem yapılmıştır:

"İdam mahkûmu olan bir adamı getirip gözlerini bağlamışlar, ona başını kestikleri sanısını vermek için boynuna sıcak su dökmüşler ve ona boynunun kesilip kan aktığı zannını vermişler, adam ölmüş.

"Ruhsal uyutmanın çok örnekleri vardır. Uyutulan her insanda bunun izi görülür. Uyutan, uyutulana ne emretse uyutulanda o olur. Bu, sırf onun öyle inanmasından olmaktadır. Uyutulanın inancı, kendisinde hüzün, sevinç, güçlülük ve zayıflık meydana getirir. Çünkü onun ruhu, bu işleri yapacak biçimde (düşüncelerden) boşalmış, kendisini yalnız bu işlere tahsis etmiş ve uyutanın emrine vermiştir. Ruhu belli işlere yöneltmenin etkileri bilinmektedir. Sevginin, buğzun, ruhlar üzerindeki etkileri de açıktır. İnsan, kalbini birini sevmeğe yöneltse o insanı sevmeğe; sevmemeğe yöneltse ondan nefret etmeğe başlar."

Du'ânın Önemi:

Doktora gidip tedâvî olmak, hastalığın ilâcını bulup kullanmak önemlidir ama, bunun yanında Allah'a du'â edip O'ndan şifâ dilemek de önemlidir. Hz. Muhammed, hem kendisi için, hem de ailesi için du'â okuduğu gibi, kendisine gelen bazı kimselere de du'â okumuş veya du'â okumalarını öğütlemiştir. Çünkü du'â insana moral verir. İnsan gönülden du'â eder de du'âsının kabul edileceğine inanırsa bu hal, ondaki ruh gücünü, hastalığa karşı savunma sistemini faaliyete geçirir. Yani insanın moral gücünü işleve getiren du'â, vücutta bir doping yapar. Zaten yüce Allah, insan organizmasını son derece mükemmel yaratmış, dışarıdan gelecek mikroplara karşı gayet güzel, düzenli bir savunma sistemiyle donatmıştır. Ama bu savunma sistemi tam çalışmazsa hastalıklar baş gösterir. Bedende mikroplara karşı antikorlar vardır. İşte du'â, bu savunma sistemini tam kapasite ile işler duruma sokabilir.

Bunun alay edilecek bir yanı yoktur. Psikologlar, psikiyatristler du'ânın moral gücü üzerindeki olumlu etkisini kanıtlamışlardır.

Normal insan beyninin, ancak yüzde 7-10 kadar bir kapasitesi kullanılmaktadır. Beynin yüzde doksanı kullanılmamaktadır. En zekî insanlarda bile kapasite kullanımı, %12-15'i geçmez. Belki peygamberlerde ve velîlerde daha yüksek oranda beyin kapasitesi kullanılınca kalb gözü açılmakta, keşifler olmakta, kalbe gizli bilgiler akmaktadır.

Sanıyorum ki bedendeki savunma sisteminin de tamamı kullanılmış olsa insan vücudu, her hastalığı yenebilir. İşte du'ânın, savunma sistemi kapasitesini artırmada büyük rolü vardır.

Şeyh Tantâvî şöyle diyor: "Her ruhun kendine özgü bir özelliği vardır. Ruhçular bu özelliğe 'Manyetik sıvı' derler. Biz bu sıvıyı sadece eserleriyle biliriz. Biz çirkin suretler, kötü düşünceler düşünür veya riya, kibir, hased, cimrilik, kendini beğenme, nefret, insanların iyiliğini isteDmeme gibi üzücü huylarla vasıflanırsak bu, ruhlarımızdan yayılan sıvılar oluşturur. Bu sıvılar biri bedenimizin içinde, biri dışında olmak üzere iki türlü etki yapar:

"1) Bu düşünceler ruhlarımızı sıkar, üzüntü, keder verir; şayet insanın üstünden perde kalksa da bu düşüncelerin sureti görünse insanlar o kişiyi kınar, ondan uzaklaşıp onu yalnız bırakırlar. (Yüce Allah, acıdığından

 dolayı, düşüncelerinin aldığı çirkin suretleri, kulun kusurlarını gizlemiştir.) İşte bizim düşüncelerimizin suretleri, ölümümüzden sonra bize görünecek, bizi utanç ve üzüntü içerisinde bırakacaktır ki ' 'azâbu'l-fıizy: utanç azabı' ta'bîri ile anlatılan budur. Bütün müfessirler bunun ateş azabından daha çetin olduğunda ittifak etmişlerdir. Bu, manyetik sıvının ruh üzerindeki etkisidir.

"2) Bu sıvının beden üzerindeki etkisine gelince: en azından bu, kişinin bulunduğu meclislerde kendisini gösterir. Çünkü içinde taşıdığı düşüncelerden oluşan sıvıyı yanında oturan iyi kişiler hisseder, ondan kaçar ve o meclislere gelmek istemezler. Herkes o meclisten içi sıkılmış olarak kalkar. Sebebi de arada kaynaşma olmamasıdır. Demek ki bu düşünce ve huyların en az zararı, bizimle oturanları rahatsız etmesidir. Bundan daha büyük zararı da göz değmesidir.

"Göz değmesi, çok eziyet veren kötü bir nefsin, kötülük atmasıdır. O nefisten o zehirli sıvı çıkar, göz değen kimseye eziyet eder. Bu, tıpkı insanların birbirlerine ok ve mızrak atıp birbirlerini öldürmelerine benzer. Silâhı en güçlü olan, başkasını daha çok öldürür.

"İşte büyü, ruhlarda gizli olan o şerli güçlerden biridir. Bu potansiyel şer güçlerini temrinlerle açığa çıkarmak mümkündür. Büyü yapa yapa nefis kötülüğe alışır ve başkalarına, göz değmesi gibi kötü etkiler yapar. İşte kötü nefislerin nitelikleri budur. Kötü sıfatlı ruhlardan çevreye kötü ışınlar yayıldığı gibi, iyi, güzel düşünce ve huylarla dolu ruhlardan da yararlı, sevinç veren ışınlar yayılır.

"Peygamberlerin ve sâlihlerin maddî ve ruhanî (insan ve ruhsal) düşmanları vardır. Maddî düşmanlar, onlarla savaşırlar; rûhânî düşmanlar da göz değdirmek, irâde gücüyle büyü yapmak suretiyle onları etkilemek isterler. Fakat onlar maddî düşmanları kesin delîl ve açık kanıt ile susturdukları gibi ruhanî düşmanları da ruhlarından çıkan karşıt yüce ışınlarla etkisiz bırakırlar. Kötülük, büyü yapmak isteyen kötü ruh sahipleri, o yüce ruh sahiplerini etkileyemez, onlara bir zarar veremezler. Maddî düşmanları kılıçla yenen peygamberler, rûhânî düşmanları da cihâd ile yenerler. Bu da yüce nefislerin, kötülük atan nefislere yönelip onların eziyetlerini savDmasıylaolur."

HASTAYA OKUMAK

Hastalık ve Göz Değmesi Hakkında Hz. Peygamber'in Du'âları:

Felak Sûresinin sözgeliminden, Bakara: 92/102'nci âyetten ve sağlam hadîslerden büyünün ve göz değmesinin bir gerçek olduğu anlaşılmaktadır.

Yüce Allah:  

De ki: 'Rabbim, şeytânların dürtüklemelerinden sana sığınırım ve onların bana uğramalarından sana sığınırım'."

HASTAYÜREKLİLER

  8- insanlardan öyleleri de var ki, inanmadıkları halde "Allah'a ve âhiret gününe inandık" derler. 9-Allah'ı ve mü'minleri aldatmağa çalışırlar, halbuki yalnız kendilerini aldatırlar da farkında olmazlar. 10- Onların kablerinde hastalık vardır. Allah da hastalıklarını artırmıştır. Yalan söylemelerinden ötürü onlara acı bir azâb vardır. 11- Onlara: "Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın," dendiği zaman: "Biz sadece düzelticileriz," derler. 12- İyi bilin ki, onlar bozgunculardır; fakat anlamazlar. 13- Onlara: "İnsanların inandıkları gibi siz de inanın" dense, "O beyinsizlerin inandığı gibi inanır mıyız?" derler. İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; fakat bilmezler. 14- İnanmış olanlara rastladıkları zaman; "İnandık," derler. Fakat şeytânlarıylayalnız kaldıkları zaman; "Biz sizinle beraberiz, biz sadece (onlarla) alay ediyoruz," derler. 15- Allah da kendileriyle alay eder ve onları bırakır; taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlar. (Bakara: 92/8-15)

Bu âyetlerde bazı insanların, Allah'a ve âhiret gününe inanmadıkları halde inandıklarını söyleyip Allah'ı ve mü'minleri aldatmağa çalıştıkları, oysa kendilerinden başka kimseyi aldatamayacakları, gönüllerinde hastalık bulunan o kimselerin, acı bir azaba uğrayacakları belirtilmektedir. Onlar kendilerinin iyi kimseler olduklarını, iyi işler yaptıklarını sanırlar ama gerçekte ortalığı karıştırdıklarının farkında değiller. "Biz, şu aklı ermez, beyinsiz kimseler gibi inanır mıyız hiç?" diyerek gerçek mü'minleri küçümseyen, aslında kendileri beyinsiz olan, inananlara karşı mü'min görünen, fakat kendilerini bu tür davranışlara yönelten şeytânlarıyla yalnız kaldıkları

 zaman da: "Biz sizdeniz, 'İnandık'demekle onlarla alay ediyoruz" diyen bu adamlar, Allah'ın çetin cezasına uğrayacaklardır. Davranışlarına uygun ceza olarak Allah da onlarla alay eder. Yani davranışlarıyla, hiç farkında olmadan kendi canlarına azâblar hazırlayan o adamların üstüne güler ve onlara bir süre fırsat verir; azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar.

Kur'ân'ın, "hastayüreklilikle" nitelendirdiği bu kimseler, tam hâlis münafık değil, fakat münafıkların ve inkarcıların aldatmalarına, düşüncelerine çabuk kanan, kişiliksiz kimselerdir. "Onların durumu, tıpkı şuna benzer ki, (aydınlanmak için) bir ateş yakmak istedi. (Ateş) Çevresini aydınlatır aydınlatmaz, Allah onların nurunu giderdi ve onları karanlıklar içinde bıraktı, artık görmezler."

HAYALLERLE AVUNANLAR

78- Onların içinde bir de ümmîler var ki, Kitabı bilmezler, bütün bildikleri birtakım kuruntulardır. (Yahut kulaktan dolmadır); onlar sadece zan içinde bulunurlar. 79- Vay haline o kimselerin ki, Kitabı elleriyle yazıp, az bir paraya satmak için, "Bu Allah kalındandır," derler! Ellerinin yazdığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların! 80-Bir de dediler ki: "Sayılı birkaç gün dışında bize ateş dokunmayacaktır." De ki: "Allah'tan bir söz mü aldınız, -şayet öyle ise Allah verdiği sözden dönmez-, yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şey mi söylüyorsunuz?" 81- Evet kim bir günâh kazanır da suçu kendisini kuşatmış olursa işte onlar, ateş (cehennem) halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. 82- İnanıp yararlı işler yapanlara gelince, onlar da cennet halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/78-82)

78: Kitâb sahipleri içinde öyleleri var ki Kitabı bilmezler, ümmîdirler. Bütün bildikleri, kulaktan dolmadır. Bilgileri Kitaba değil, kulaktan dolma rivayetlere dayanır. Rivayet bilgisi de kesin bilgi değil, zandan ibarettir. Şunun bunun ağzından duydukları şeyleri, İlâhî Kitâb'dan alınmış bilgi sanırlar.

Bunlar hayalleriyle avunup dinleriyle gurura kapılarak kendilerini Allah'ın seçkin kulları sanmışlar; kendileri âhirette cehenneme gitmiş olsa dahi birkaç gün sonra tekrar çıkıp cennete gideceklerini, ama kendileri dışındakilerin hep sürekli cehennemde kalacaklarını söylemişlerdir.

Ümmî ta'bîri İlâhî Kitaba sâhibolmayan Araplar hakkında kullanılır. Bu söylemle Tevrat ve İncîl'in dilini bilmeyen Yahûdî, ya da Hıristiyan olmuş Araplar kasdedilmektedir. Dilini bilmedikleri Tevrat ve İncîl'i anlamadıkları için bunların bilgileri kulaktan dolma, başkalarının anlatımına dayanmaktadır. Temelli bir Kitâb bilgisine sâhibolmayan bu insanların bilgileri zanna dayanır. Diğer taraftan bir kısım Kitâb ehli uzmanı da kendi düşüncelerine dayanarak yazdıkları dîn (fıkıh) kitaplarını, Allah'ın Kitabı yerine koyar "Bu, Allah katındandır" derler. Oysa o kitaplar, Allah'ın vahyi değil, kendi düşüncelerinin ürünüdür. Allah'ın vahyi olmayan sözler, insanları bağlayıcı bir nitelik taşımaz.

Kur'ân-ı Kerîm, bilginin kulaktan dolma sözlere, yahut hayal ve kuruntulara değil, doğrudan vahye veya vahy Kitabının kendisine veya bilgi verileri olan beş duyuya dayanmasını gerekli görür; bunun dışındaki rivayetlerin, kulaktan dolma sözlerin, zan ve tahminden öte geçemeyen hayal ve kuruntular olduğunu belirtir. Hele görünmez âlem hakkında vahyden başka bir bilgi yolu kabul etmez; öyle kulaktan dolma sözlerle Allah'ın yargısı; kimin cennetlik, kimin cehennemlik; kimin Allah'ın sevgilisi olduğu hakkında sözler söylemenin, hüküm vermenin bir değeri olmadığını vurgular:

 De ki:'Eğer gerçekten Allah katında âhiret yurdu kimsenin değil, yalnız sizin ise, sözünüzde doğru iseniz, ölümü temenni ediniz. Fakat ellerinin yapıp öne sürdüğü işlerden dolayı asla ölümü temenni etmezler. Allah zâlimleri bilir. (Bakara: 92/94-95),

De ki: "Ey Yahûdî olanlar, eğer insanlar arasında sizin, Allah'ın dostları olduğunuzu sanıyorsanız, bunda samimi iseniz, ölümü temenni ediniz." Ama onlar, ellerinin öne sürdüğü işler yüzünden asla ölümü temenni etmezler. (Cumu'a: 96/6-7)

"Yahudi, yahut Hıristiyan olandan başkası cennete girmeyecek" dediler. Bu, onların emânîsi(hayâlleri)dir. De ki: "Doğru iseniz delilinizi getirin." (Bakara: 92/111) , ne sizin ümniyye terinizle, ne de

Kitap ehlinin ümniyy eleriyle olur. Kötülük yapan onunla cezalandırılır ve kendisine Allah'tan başka bir dost ve yardımcı bulamaz. 124- Erkek veya kadından inanarak güzel işler yapanlar da cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. (Nisa: 98/123-124)

Bakara: 92/94-95 ve Cumu'a: 96/6-7'nci âyetlerde kendilerini Allah'ın dostu sanan ve âhiret yurdu nimetlerinin kendilerine özgü olduğunu iddia eden Yahudilerin bu savları reddedilmekte, eğer dedikleri gibi âhiret ni'metleri insanlar arasında sadece kendilerine özgü ise, bir an önce o cennet ni'metlerine kavuşmak için ölümü temenni etmeleri önerilmektedir. Öyle ya, gerçekten kendilerinin cennet garantisi varsa, ne diye bu dünyânın bin türlü dert ve sıkıntılarını çekiyorlar? Hemen cennete girmek için ölümü temenni etsinler. Ama âhireti kendilerine özgü kılma bencilliğini gösteren bu insanların, aslında inançlarının pek öyle sağlam olmadığı, herkesten çok dünyâ yaşamına tutkun oldukları, bin sene yaşasalar dahi dünyâdan usanmayacakları ve ölümü temenni etmeyecekleri vurgulanmaktadır.

Bakara 92/111'nci âyette Yahûdî ve Hıristiyanlardan her birinin, sadece kendilerinin cennete gireceği savları reddedilmekte, bir delîle dayanmayan bu savın, onların ümniyyelerinden kaynaklandığı; Nisa: 98/123-124'ncü âyetlerde de cennetin öyle ümniyyelerle herhangi bir toplumun tekeline alınamayacağı; Allah'a inanıp yalnız O'na tapan ve güzel işler yapan kadın erkek her insanın cennete gireceği, hiç kimseye zerre kadar haksızlık edilmeyeceği vurgulanmaktadır.

Bu âyetler, insan egoizminden doğmuş tüm tekelci iddiaları reddedip, dünyânın her yanında bulunan bütün insanlara istikbal umudu vermekte, Kur'ân'ın evrensel mesajını duyurmaktadır ki o da şudur: Tevhîd dininin özü herhangi bir dine veya topluma kuru kuruya bağlı olmak değil, Allah'a içtenlikle ve şirksiz olarak inanmak, âhireti kesinlikle kabul etmek ve sadece Allah'a tapıp güzel, doğru, dürüst işler yapmaktır. Allah'a gönülden bağlı, âhirete inanan, Allah'a kulluk edip insanlara iyilik eden, hep yararlı dürüst işler yapan, içi dışı bir her Tanrı kulu, dünyânın neresinde olursa olsun ve görünürde hangi dine bağlı bulunursa bulunsun, bu tevhîd özüne içtenlikle bağlı kaldığı sürece Allah'a teslim olmuş, cennetlik bir kuldur. Yahûdî ve Hıristiyanların tekelci savlarını reddeden Kur'ân, insanlığın önüne bu geniş ufku açıyor

Hayır, her kim işini güzel yaparak özünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfâr: Rabinin yanındadır. 'Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeye Bakara: 92 112

Ayrıca Eatâmr maddesine de bakınız.

HAYBER SAVAŞI

Allah şu müminlerden razı olmuştur ki onlar, ağacın altında sana bey'at ediyorlardı, Allah onların gönüllerinden geçeni bildiği için onların üzerine huzur ve güven indirdi ve onlara yakın bir fetih verdi. 19- Yine onlara alacakları birçok ganimetler bahşeyledi. Allah üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. 20- Allah size elde edeceğiniz birçok ganimetler va'detti. Şimdilik size bu(Hudeybiye barışı)nı verdi. İnsanların ellerini sizin üstünüzden çekti ki bu, inananlara bir ibret olsun ve (Allah), sizi dosdoğru yola iletsin. 21- (Size) Başka (ganimetler) de söz vermiştir ki henüz onları ele geçiremediniz, fakat Allah onları kuşatmıştır (ileride bunları size verecektir. Allah, ileride sizlere birçok fetihler ve ganimetler verecektir.) Allah her şeye kadirdir.

 (Fetih: 109/18-21)

109/18-21'nci âyetlerde Allah'ın, Hudeybiye'de peygamber(s.a.v.)e bey'at eden mü'minlerden razı olduğu, onların kalblerindeki düşünceleri yani o güç durumda içlerinden geçen düşünceleri, kuşkulan bildiği, indirdiği huzur ile gönüllerini yatıştırdığı ve kendilerine yakın bir fetih nasibettiği; ileride onlara daha birçok ganimet de lütfedeceği buyurul-maktadır.

Âyetlerin sözgeliminden anlaşıldığı üzere Allah'ın acilen, yani şimdilik müslümanlara verdiği yakın fetih, Hudeybiye Barışıdır. Allah, inançsızların yüreklerine kuşku düşürerek onların müslümanlara saldırmalarını önlemiştir. Âyetlerde kâfirler saldırmış olsalardı dahi yenilmiş olacakları ve artık müslümanlara zafer yollarının açıldığı, bundan böyle çok zafere ulaşıp ganimetler alacakları müjdelenmektedir. Hudeybiye Barışından sonra müslümanların elde ettikleri ilk zafer, Hayber Zaferidir. Müslümanlar bu zaferde çok ganîmet almışlar, verimli topraklar kazan-mışlardır. Bu olayın geçişi şöyledir:

Hayber Seferi, sırf müsliimanlara ganîmet sağlamak için sebepsiz yere düzenlenmiş bir sefer değildir. Medine'den sürülmüş olan Yahûdî Nadîr Oğulları, Hayber'e gidip yerleştiler ve o bölge Yahudilerinin lideri olup onlara İslâm düşmanlığı aşıladılar. Bu adamlar, yalnız oradaki Yahudileri kışkırtmakla kalmadılar. Gidip Mekke müşriklerini, Esed ve Gatafân kabilelerini de kışkırttılar ve Kureyşin bu kabilelerle birleşip büyük bir ordu ile müslümanların üzerine yürümesine sebeboldular. Sonuçta vukubulan Hendek Savaşında Medine'deki Yahûdî kabilesi Kurayza Oğullarını da kandırıp, onların, vaktiyle müslümanlarla yaptıkları ittifaklarını bozarak müşrik ordusunun yanında yer almalarına neden oldular. Müşriklerin bir sonuç alamadıkları bu savaştan sonra Medine, ittifaklarını bozarak müslümanlara hiyânet eden Kurayza Oğullarından temizlenmişti. Fakat Şâm yolu üzerinde verimli toprakları olan Hayber, hâlâ müslümanların başına gaileler açmış bulunan Nadîr Oğullan Yahudilerinin barınağı idi. Onlar oralarda egemen oldukça da Müslü-manların güvenliği tehlikede bulunuyordu.

İşte bu mıntıkayı güven altına almak için Allah'ın Elçisi (s.a.v.), Hayber'e bir sefer yapmayı düşünüyordu. Fakat tehlikeyi o kadar vahim görmediği için sadece müfreze gönderip liderleri Râfi' ibn Ebî'l-Hukayk'ı, daha sonra onun yerine geçen Useyr ibn Zârim'i öldürtmekle yetinmişti. Böylece onları, hareketlerine dikkat etmeleri için uyarmış, cezalandırma işini Ka'be'yi ziyaretten sonraya ertelemişti. Hudeybiye Barışı ile Kureyşin herhangi bir saldırısı önlenmiş, sıra Hayber bölgesinin güvenlik altına alınmasına gelmişti.

Ashabına Hayber Seferine hazırlanmalarını emretti. Medîne yöresinde oturan kabilelerden sadece gönüllü olanların gazaya katılmalarını istedi. Sibâğ ibn Arfaz el-öifârî'yi, Medine'de yerine vekil bırakarak ve zevcesi Ümmü Seleme'yi de beraberine alarak Hayber üzerine yürüdü. Hudeybi-ye'ye giderken de yine bu zevcesini yanına almıştı. Bundan Ümmü Sele-me'nin, müşkil durumlarda Allah'ın Elçisine danışmanlık yaptığı kanısı doğmaktadır.

Hudeybiye'den Zu'l-hicce ayında dönmüştü. Ondan bir ay sonra, Muharremin sonlarında, bir rivayete göre de beş ay sonra Cumâdâ el-Ûlâ ayında Hayber üzerine yürüdü.

Sabahleyin erkenden belleriyle, kürekleriyle tarlalarında çalışmak üzere evlerinden çıkan Hayberliler, birden bire karşılarında müslümanları görünce:

Muhammed ve ordusu! deyip kalelerine kaçtılar. Allah'ın Elçisi (s.a.v.):

Allahu ekber, Hayber yıkıldı! Biz bir kavmin alanına inersek "uyarılanlarınsabahı kötü olur!"   dedi.

Sonra Recî' denen yere vardı. Gatafanlılarla Hayber arasında karargâhını kurdu ki Gatafân'dan Hayber'e gelebilecek yardıma engel olsun. Gatafânlılar Hayber'e yardım için yola çıktılar, bir konaklık mesafe yürüdülerse de korkup geriye döndüler.

Hayber nüfusça kalabalık bir yerdi. Kaleleri sağlam, ekonomileri iyi, silâhları çok idi. Müslümanlar Hayber'in fethinde hayli güçlük çektiler. Hayberlilerden birçok kimse öldüğü gibi müslümanlar da birkaç şehîd verdiler.

Birkaç kaleden oluşan Hayber'de önce Nâim, sonra Ebû'l-Hukayk Oğullarının kalesi olan el-Kamûs fethedildi. Birçok esîre alındı. Huyey ibn Ahtab'ın kızı ve Kinâne ibn er-Rabî' ibn Ebî'l-Hukayk'ın karısı olan Safiyye de esîreler arasında idi.

O günlerde Safiyye ru'yâsında Aym, kendi koynuna girdiğini görmüş ve bunu kocası Kinâne'ye anlatmıştı. Kinâne:

Bu demektir ki sen, Hicaz kralı Muhammed'i istiyorsun, deyip yüzüne bir tokat vurmuş ve Safıyye'nin gözünü morartmış idi. İşte Allah'ın Elçisine getirildiği zaman Safıyye'nin gözünün çevresindeki morartı duruyordu. Allah'ın Elçisi ona, kendi ridâsını örttürünce herkes, onu kendisine seçtiğini anlamıştı.

Bir rivayete göre Dihye, alınan esîrelerden bir tanesini kendisine vermesini Allah'ın Elçisinden istemiş, o da esîrelerden bir tanesini almasını söylemiş. Dihye Safiyye'yi seçince bir adam:

Ey Allah'ın peygamberi, sen Kurayza ve Nadir Oğullarının başkanının kızını Dihye 'ye mi veriyorsun? O yalnız sana yaraşır, dedi.

peygamber(s.a.v.), Safıyye'yi çağırttı,yüzüne bakınca Dihye'ye:

Sen başka bir câriye al, dedi ve Safıyye'yi âzâd edip onunla nikahlandı.

Daha sonra Allah'ın Elçisi, Hayber dönüşünde, yolda Enes'in annesinin bezediği Safiyye ile zifaf olmuştur.

Safiyye'nin kocası Kinâne ibn er-Rebî' getirildi. Nadîr Oğullan hazinesi bu adamın yanında idi. Hz. peygamber ondan hazineyi istedi. Kinâne inkâr etti. Başka bir Yahûdî:

Ben Kinâne'nin, her sabah şu harabede dolaştığını görürdüm, deyince peygamber (s.a.v.) Kinâne'ye:

Eğer hazîneyi bulursak seni öldüreyim mi? dedi. O da: -Evet, dedi.

peygamber(s.a.v.)in emriyle harabe eşildi ve hazinenin bir kısmı ortaya çıkarıldı, peygamber, Kinâne'ye, geri kalan hazineyi vermesini emretti. Kinâne yine vermeyince öldürüldü.

HAYD

222- Sana hayd(âdet görme)den soruyorlar. De ki: "O eziyettir." Âdet halinde kadınlardan çekinin, temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. Temizlendikleri zaman Allah'ın emrettiği yerden

onlara varın. Allah tevbe edenleri sever, temizlenenleri sever. 223- Kadınlarınız sizin hars(ürün mahall)inizdir. O halde ürün mahallinize nasıl dilerseniz öyle varınız. Kendiniz için ileriye hazırlık yapın ve mutlaka Allah'a kavuşacağınızı bilin. (Ey Muhammed) İnananları müjdele. (Bakara: 92/222-223) âyetinde de inanan erkeklere hitaben, kadınların, kendilerinin harsi olduğu, harelerine diledikleri biçimde varabilecekleri belirtiliyor.

Bu âyetlerde iki konu hakkında hüküm getirilmektedir: Hayd ve cinsel ilişki.

A- Hayd: Dilde akmak, taşmak anlamına gelen hayd belli zamanda kadından gelen kan ve kan gelmesi durumudur. Fakîhlere göre âdet süresi en az üç, en çok on gündür. Bundan az veya çok süre akan kan, hayd değil, hastalık eseri sayılır. Yine fakîhlere göre hayd halinde kadın oruç tutamaz, namaz kılamaz, Kur'ân'a el süremez, cinsel ilişkide bulunamaz. Orucunu sonra kaza eder ama namazı kaza etmez. Fakîhler kişi rivâyetleriyle gelen hadîslere dayanarak bu yargılara varmışlardır.

Hayızlı kadının namaz kılamayacağı hakkındaki rivayet, sadece Hz. Âişe'ye dayandırılmaktadır. O da ilim ifade edecek nitelik ve güçte değildir. Âişe'den gelen bir rivayete göre zamansız âdet gören bir kadın,

HAYR

Ey inananlar, rükû' edin, secde edin, Rabbinize ibâdet edin, hayır işleyin ki felaha eresiniz. (Hac: 88/77)

Bu âyette rükû', sücûd ile Allah'a ibâdet emrinden sonra "hayır işleyiniz" buyuruluyor.

Hayr akıl ve adalet gibi herkesin arzu ettiği güzel şey, her türlü yararlı söz ve iştir. Karşıtı kâh şerr, kâh durr, kâh da ednâ(kötü,

Allah sana bir zarar dokundursa, onu yine kendisinden başka açacak yoktur ve eğer sana bir hayır dokundursa, kuşkusuz O, her şeyi yapabilendir. (En'âm: 55/17) âyetinde hayrın karşıtı olarak durr gelmiştir. "Aşağı, düşük olanı, daha iyi olana tercih mi ediyorsunuz?" (Bakara: 92/61) âyetinde hayrın karşıtı ednâ'dır.

Hayr mutlak (genel) ve mukayyed (sınırlı, özel) olmak üzere iki çeşide ayrılır. Mutlak hayr: her zaman ve herkes için iyi olan şeydir. Cennet gibi. Kimisi için iyi, kimisi için de kötü olan hayr da mukayyed hayrdır. Meselâ falan kes için iyi olan bir şey, falan kes için kötü olabilir. Çiftçi için yağmurun yağması hayır iken, açıkta çalışan inşaatçı, sıvacı için şer olabilir. Bundan dolayı âyetlerde mal, kâh hayr (iyi) olarak nitelenmiş iken, kâh da iyi olmadığı kaydı düşülmüştür:

"Ölmek üzere olan kimse, eğer geriye hayır bırakacak durumda ise vasiyet etmesi kendisine farz kılınmıştır..." (Bakara: 92/180) âyetinde mal hayır sıfatıyla anılmış;

Onlar sanıyorlar mı ki kendilerine verdiğimiz mal ve oğullar ile onların iyiliklerine koşuyoruz? (Hayır bu verdiklerimiz onların iyiliğine değildir ama onlar) Bunun farkında değiller." (Mü'minûn: 74/55-56) âyetlerinde ise Allah'ı unutan, gururlu, nankör insanlar için malın hayırlı olmadığı belirtilmiştir.

Bakara: 92/180'nci âyetinde mala hayr denilmiştir. Ancak bazılarına göre malın hayır adını alabilmesi için çok olması gerekir. "İnsan hayrı çok sever!" (Âdiyât: 14/8) âyetinde insanın, mal çoğaltmayı sevmesi kınanmaktadır. Yoksa birazcık mal herkese lâzımdır. Burada kınanan, mal düşkünlüğü, cimriliktir. Bundan dolayı Hz. Âişe'nin, ancak çok maldan vasiyyetin gerekli olduğunu söylediği rivayet edilir. Onlara göre hayr, çok mal demektir.

Sana ne harcayacaklarını soruyorlar. De ki: "Harcayacağınız (hayrı yani malı), öncelikle ana babaya, yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolculara harcamaksınız. Yapacağınız hayrı Allah bilir." (Bakara: 92/215),

Harcayacağınız hayır, kendi nefisleriniz içindir. Harcayacağınız hayır, size tam verilir, hiç haksızlığa uğratılmazsı-nız.. Harcadığınız her hayrı Allah bilir. (Bakara: 92/272, 273), âyetlerinde hayr hep mal anlamında kullanılmıştır.

(Sizinle özgürlük anlaşması yapmak isteyenlerde) Eğer bir hayr (mal) olduğunu bilirseniz onlarla mükâtebe (özgürlük sözleşmesi) yapınız. (Nûr: 102/33) âyetinde de hayr, mal anlamındadır. Âyet, özgürlük sözleşmesi yapmak isteyen kölelerden, borçlandıkları meblağı ödeyebilecek durumda olan kölelerle özgürlük sözleşmesi yapılmasını emrediyor.

Hayr ve şer, sıfat da olabilir, isim de olabilir. Geçen âyetlerde hayr, sıfat durumundadır."İçinizden hayra çağıran, iyiliği emreden, kötülükten meneden bir topluluk olsun. İşte başarılı olanlar onlardır!" (Âl-i İmrân: 94/104) âyetinde hayr isim durumundadır. Bu iki kelime ile veya izafetle kullanılırsa comparative (ismi tafdîl) olur: "Bir âyeti siler veya unutturursak ondan daha iyisini, ya da benzerini getiririz. Allah'ın her şeye gücü yeter olduğunu bilmedin mi? " (Bakara: 92/106), “Yanınıza azık alınız, azığın en hayırlısı takvâ(korunma)dır." (Bakara: 92/197),İnanan bir câriye, şirk koşan hür kadından hayırlıdır; inanan bir köle, şirk koşan hür bir köleden iyidir." (Bakara: 92/221),"söz ve bağışlamak, ardından eziyet gelen sadakadan hayırlıdır." (Bakara: 92/263) âyetlerinde hayr ism-i tafdîl durumundadır. Eyinananlar, rükû' edin, secde edin, Rabbinize ibâdet edin, hayır işleyin ki felaha er esiniz. (Hac: 88/77)

Bu âyette Allah'a ibâdet emredildikten sonra "hayır yapınız" buyu-ruluyor. Hayır söz ve iş olarak her türlü yararlı şeye denir. Bu emir, her zaman iyiliği söylemeyi, tavsiye etmeyi, kullara şefkat ve merhamet göstermeyi gerektirir. Çünkü hayır, şefkatin sonucudur. Râzî şöyle diyor: "Bana göre bu âyette emirlerin bu sıra ile bildirilmesinin anlamı şudur: Namaz ibâdet çeşitlerinden biridir. İbâdet, hayır çeşitlerinden biridir. Çünkü hayır işi ikiye ayrılır: Ma'bûda hizmet ve ihsan. Birincisi Allah'ın buyruklarına saygı göstermek; ikincisi Allah'ın yaratıklarına şefkattir. İyilik, ma'rûf, fakirlere sadaka, insanlara güzel söz söylemek, hep ihsanın içine girer."

HAYIRSIZ ÇOCUKLAR

Ey inananlar, mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın. Kim bunu yaparsa işte onlar, ziyana uğrayanlardır. (Münâ-fıkun: 103/9)

Bu âyette de inananlara, dünyâ malının ve çocuklarının, kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoyup mahvetmemesi için dikkatli olmaları emrediliyor ve Allah'ı düşünmeyenlerin, ebedî ziyana uğrayacakları vurgulanıyor. Bundan sonra gelen âyette de ebedî ziyana uğramamaları için mallarının bir kısmını yoksullara ve Allah yoluna harcamaları emrediliyor. Zira insan şu dünyâ (içinde bulunduğu şu) hayatta malını Allah yolunda harcamazsa, öldükten sonra gerçek ortaya çıkınca: "Rabbim, keşke canımı almayı bir süre daha erteleseydin de sadaka verip iyi işler yapsaydım!" der ama artık iş işten geçmiş olur. Çünkü Allah, ömrü dolan hiç kimseyi ertelemez, tam zamanında onu dünyâdan alıp Yüce Dîvânına götürür.

Ey inananlar, eşlerinizden ve çocuklarınızdan bazıları size düşmandır; onlardan sakının. Ama affeder, hoşgörür, bağışlarsanız, muhakkak ki Allah da bağışlayandır, esirgeyendir (O da sizi bağışlar). Mallarınız ve çocuklarınız bir fitne(sınav)dır. Allah ise, işte büyük ödül O'nun yanındadır. (Teğâbün: 107/14-15)

Bu âyetlerde de mü'minlere, eşlerinden ve çocuklarından bazılarının, kendilerine düşman olduğu, onlardan sakınmaları, onlara karşı dikkatli davranmakla beraber hoşgörülü olmaları; onları bağışladıkları takdirde Allah'ın da kendilerini bağışlayacağı bildiriliyor ve malların ve çocukların, birer fitne (sınav) olduğu, ödülün ise Allah katında bulunduğu vurgulanıyor.

Üslûptan anlaşılıyor ki bazı mü'minlerin eşleri ve çocukları, kendilerini Allah ve Elçisinin buyruğuna uymaktan alıkoymuşlardır. Tirmizî'nin rivayetine göre Mekke'de müslüman olmuş bazı kimseler, hicret edip Medine'ye gelmek istemişler, fakat eşleri ve çocukları kendilerine engel olmuştur. Daha sonra bunlar, Allah'ın Elçisine geldiklerinde öteki insanların, dinde çok şey öğrendiklerini görmüşler, bundan dolayı kendilerine engel olan eş ve çocuklarını cezalandırmak istemişler, onlarla ilgili olarak bu âyetler inmiştir.

HAYIRLI ÜMMET

Siz, insanlar için çıkarılmış en hayırlı bir ümmet oldunuz. İyiliği emreder, kötülükten men'edersiniz ve Allah'a inanırsınız. Eğer Kitâb ehli, inanmış olsaydı, elbette kendileri için iyi olurdu. Onlardan inananlar da var, ama çokları yoldan çıkmışlardır. (Âl-i İmrân: 94/110)

94/110. âyette Allah'a inanıp, iyiliği emir ve kötülükten men'eden mü'minlerin, dünyâya gelmiş en hayırlı toplumu oluşturdukları belirtilmektedir. Âyette sayılan nitelikleri taşıyan inançlı insanlar toplumu, herkese örnek olan en hayırlı toplumdur.

Hz. Muhammed(s.a.v.)in peygamberliğine inananlar, gerçekten en güzel vasıflarla bezenmişlerdir. Hz. Muhammed (s.a.v.), üstün ahlâkı tamamlamak için gönderilmiştir. Onun ümmeti, üstün ahlâkın temsilcileri olmuşlardır. Onlarda aşırılık yok, i'tidâl (ölçülülük) vardır. Allah katında en büyük mükâfata erecek olanlar da Hz. Muhammed(s.a.v.)in ümmetidir. Kendisinin bir hadîslerinde şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

"Sizin, sizden önceki iki Kitap ehline göre durumunuz, tıpkı ücretle adam çalıştıran şu kimsenin durumuna benzer ki adam: 'Kim bana bir kırat karşılığında sabahtan öğleye kadar çalışır?' dedi. Yahudiler çalıştılar. Sonra: 'Kim bana öğleden ikindi namazına kadar bir kırata çalışır?' dedi. Hıristiyanlar çalıştılar. Sonra: 'Kim bana ikindiden güneş batıncaya kadar iki kırata çalışır?' dedi. İşte siz çalıştınız. Yahudiler ve Hıristiyanlar kızdılar: 'Neden biz daha çok çalıştığımız halde daha az ücret alalım?' dediler. O zât dedi ki: 'Ben sizin hakkınızı yedim mi?' 'Hayır', dediler. Buyurdu ki: 'Bu benim keremimdir, dilediğime veririm (size ne oluyor?)'

HAYVANLAR

71- Görmediler mi ellerimizin yaptıklarından kendilerine nice hayvanlar yarattık da kendileri onlara mâlik olmaktadırlar. 72- Onları kendilerine boyun eğdirdik, işte binekleri onlardandır ve onlardan yiyorlar.

73-Kendileri için onlarda daha birçok faydalar ve içecekler var. Hâlâ şükretmiyorlar mı? (Yâsîn: 41/71-73)

En'âm koyun, keçi, sığır ve deve anlamına gelen ne'amm çoğuludur. Bu âyetlerde insanların yararı için Allah'ın, küçük ve büyük baş hayvanları yaratıp insanlara boyun eğdirdiği; insanların, onlardan kimini binek olarak kullandıklarını, kiminin etinden, sütünden yararlandıkları ve daha birçok yarar sağladıkları; Allah'a şükretmeleri gerekirken bunu yapmayıp Allah'tan başka tanrılara tapmakla Allah'a karşı nankörlük ettikleri bildiriliyor ve bu akılsız davranışları, inkâr tarzında bir soru ile kınanıyor.

Yeryüzünde yürüyen hiçbir hayvan ve iki kanadiyle uçan hiçbir kuş yoktur ki, (onlar da) sizin gibi birer ümmet olmasınlar (onların durumları, azıkları, ecelleri takdir edilmiş, yazılmıştır). Biz Ki-tâbda hiçbir şeyi eksik bırakmamışızdır. Sonra (onlar), Rableri(nin huzuru)na toplanacaklardır. (En''âm: 55/38)

Yeryüzünde yürüyen canlıların ve uçan kuşların her türü de insanlar gibi birer ümmettir. Onlar da insanlar gibi sınıf, sınıftır. Yürüyen veya sürünen hayvanlardan her tür bir ümmet, kuşlar bir ümmet, insanlar bir ümmet, cinler bir ümmettir.

Bu âyette insanların da yeryüzündeki canlılardan bir sınıf olduğu belirtiliyor. Gerçekten insan da, tek hücreliden omurgalılara, sürüngen ve ayaklarıyla yürüyenlere varıncaya dek pek çok çeşitli hayvanlardan bir sınıftır. Ancak hayvanların en şereflisidir. Öteki hayvanların her biri birer sınıf oluşturur. Her sınıfın kendine özgü toplu yaşam kuralları vardır. Allah tek hücreliden insana kadar yüzbinlerce sınıf hayvanın toplu sınıflarının ve her sınıfa dahil bireylerin hareketlerini kontrol eder, yönetir. Hiçbiri hiçbir an O'nun yönetimi dışına çıkamaz. Her birinin rızkını verir, ihtiyacını karşılar.

Bu kadar sayısız hayvanları ve bunların tâbi olduğu kanunları yaratmaktan ve yönetmekten daha büyük mu'cize olur mu? Bu mu'cizeleri her zaman gördükleri halde Allah'a ve O'nun elçilerine inanmayanlar, başka hangi mu'cizeye inanacaklar? Bir kuşun gökte uçması, bir damla sudaki milyonlarca spermin sadece birinden şu mükemmel insanın yaratılması, şu alınan besinlerden bu insan ve hayvan tohumlarının oluşması az mu'cize midir? Gözlerinin önünde her zaman yinelenen milyarlarca mu'cize varken daha ne mu'cize istiyorlar? "Göklerde ve yerde nice mu'cizeler var ki onların yanından, onlara hiç aldırış etmeden geçip giderler."

HAYY

 Allah, ki O'ndan başka tanrı yoktur, daima diri ve yaratıklarını koruyup yöneticidir. Kendisini ne bir uyuklama, ne de uyku tutmaz. Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur. O'nun izni olmadan kendisinin katında kim şefaat edebilir? Onların önlerinde ve arkalarında olanı bilir. Onun ilminden, ancak kendisinin dilediği kadarından başka bir şey kavrayamazlar. O'nun Kürsüsü, gökleri ve yeri kaplamıştır. (O yüce pâdişâh, göklere, yere, bütün kâinata hükmetmektedir) Onları koru(yup gözet)mek, kendisine ağır gelmez. O yücedir, uludur. (Bakara: 92/255)

İçinde Allah'ın tahtı anlamındaki Kürsî kelimesi geçtiği için Âyete'l-kürsî adıyla ünlü olan bu âyette yüce Allah'ın ululuğu ve sıfatları en güzel biçimde anlatılmaktadır. Allah'ın en yüce isim ve sıfatlarından birincisi hayy, kayyûm  sıfatlarıdır. Ibn Abbâs, "Allah'ın en büyük ismi el-hayyu'l-kaüyyûm'dur" demiştir. Hz. peygamber'in, Bedir Savaşında secdeye kapanıp hep: "yâ Hayy, yâ Kayyûm!" demiş olması da bu sıfat-isimlerin yüceliğini belirtir. Yüce Allah hayy'dir, yani diridir. Öyle bazı filozofların sandığı gibi evrene ilk hareketi verip geri çekilmiş, cansız, hareketsiz, passif bir varlık değildir; yaratıcılığı her an süren, her anda bir iş yapıp vücuda getiren, akıllı, bilgili, etkin bir varlıktır. Kayyûm'dur. Yani kendi kendisiyle vardır, varlığı başka varlıklara bağlı değildir. Diğer varlıkların varlığı O'na bağlı iken O'nun varlığı hiçbir şeye bağlı değil, var olması gereklidir. Bütün varlıkları etkileyen, varlığa getiren ve yöneten O'dur. Kayyûm kelimesinin Arapça mübalağa kipi olduğunu söyleyenler yanında bu kelimenin İbrânîce, yahut Süryânîce kökenli olduğunu söyleyenler de vardır. Dahhâk'e göre el-Kayyûm, varlığı hiç değişmeden devam eden demektir. Bazılarına göre Kayyûm, Süryânîcede uyumayan anlamındadır

HEDY

Allan ipin nacci ve ömreyi tamamlayın. Eğer engellenirseniz, kolay olan kurban(ı gönderin)... (Bakara: 92/1%)

Umre yapmak amacıyla Mekke'ye doğru yola çıkan müslümanlann, Hudeybiye'de Kureyşliler tarafından engellenmeleri üzerine, Hudeybiye barışını yapıp geri dönmek zorunda kalan müslümanlara, hac ve ömreyi tamamlamaları, engellendikleri takdirde kesebilecekleri kurbanı kesmeleri emredilmektedir. eğer (bir engelle)

çevrilmiş olursanız kolayınıza gelen kurbanı (gönderin)" cümlesi düşmanın engellemesine işaret etmektedir.

Hedy, hediyyenin çoğuludur. Allah'a yaklaşmak amacıyla Allah'ın Evi olan Ka'be'ye hediyye edilen kurbanlar demektir. Kurban deve, sığır ve davar cinsinden olur. En iyisi deve, ortası sığır, aşağısı koyun ve keçidir. Kişi, durumuna elverişli olandan kurban alır.

Onlar öyle kimselerdir ki inkâr ettiler, sizin Mescid-i Harâmh ziyaret etmenize ve bekletilen kurbanların yerlerine varmasına engel oldular. (Fetih: 109/25) Kureyşlilerin, Hudeybiye'ye kadar varan müslümanlann, Ka'be'yi ziyaret etmelerine ve beraberlerinde getirdikleri kurbanların Mekke'ye

götürülüp orada kurban edilmelerine engel olmaları kınanmaktadır.

Ey inananlar, ne Allah'ın işaretlerine, ne haram aya, ne de gerdanlıklı(kurbanlara... saygısızlık etmeyin.

(Mâide: 110/2)

Bu âyette geçen (el-kalâid), kılâde'nin çoğuludur. Kılâde, boyna takılan tasmadır. Hayvanın kurbanlık olduğuna işaret olmak üzere boynuna deriden veya ağaç kabuğundan yapılmış bir tasma takılırdı. İşte boynuna böyle bir işaret tasması takılmış olan hayvanlara kalâid denilir. Başka bir rivayete göre de câhiliyye döneminde hacılar, boyunlarına deriden, yahut ağaçtan kılâde takarlar, böylece hac için geldiklerini bildirmek suretiyle kendilerini saldırıdan korumak isterlerdi. el-Kalâid kelimesi, boyunlarına böyle gerdanlık takmış hacılar için de kullanılırdı

Ayette müslümanlara, Allah'ın işareti durumundaki hac yasaklarını çiğnememeleri, haram ayına, kurbanlara, kurbanlık hayvanlara veya hac işareti takmış olan hacılara saygısızlık etmemeleri emredilmektedir.. kurbanlık develeri de size Allah'ın (dininin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah'ın adını anın (da onları boğazlayın). Yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yeyin, kanâat eden(fakir)e de; isteyen(fakir)e de yedir in. Allah o( kocaman hayva)nları, size boyun eğdirdi ki şükredesiniz. 37- Onların ne etleri, ne de kanları Allah'a ulaşır. Allah'a ulaşan, takvanız (sakınmanız, saygınız)dır. Allah onları size böyle boyun eğdirdi ki, sizi doğru yola ilettiği için Allah'ın büyüklüğünü anasınız. (Ey Muhammed,) Güzel davrananları müjdele. (Hac: 88/36-37)

Bedene'nin çoğulu olan budn Ka'be'ye hediye edilmiş kurbanlık develer demektir. Fakat sığırlar da develere katılarak hepsine budn denilir. Budn kurbanlık için ayrılmış büyük baş hayvanlardır. Vücutlarının büyük olmasından dolayı onlara duvar gibi büyük anlamına gelen bedene adı verilmiştir.

Allah, insanlardan çok güçlü olan bu hayvanları, insanlara boyun eğdirmiştir. İnsan, Allah'ın lütfettiği akıl sayesinde bu hayvanlara hâkim olur, bunları hizmetinde kullanır, gerektiğinde kesip etlerini yer. Bütün bunlar, Allah'ın insana ikramıdır. Allah bu ni'metleri insana vermiştir ki bunlardan yararlanıp kendisine şükretsinler.

Tefsirlerde anlatıldığına göre Araplar, kestikleri kurbanların etlerini yemezler, kanlarını putlarına sürer, etlerini de ortaya bırakırlardı. Yaptıkları bu pisliği de sevap bir iş sanırlardı. İşte 37'nci âyette yüce Allah, kendisine ulaşacak olanın, hayvanların kanı ve eti değil; insanların takvası, saygısı olduğunu vurguluyor. Bu hayvanların kanlarıyla Ka'be duvarlarını bulaştırmak, ya da etlerini ortalığa kokuşmağa bırakmak sevap değildir. Sevap olan, Allah'a bağlılıktır. Kurbanın eti, kanı Allah'a gitmez. Allah, ortalığa terk edilmesi için değil, yoksullara yedirilmesi için kurban kesilmesini yasallaştırmıştır. Hayvanları leş halinde sokaklara bırakmak sevap olamaz.

Çevrenin pisliğine, insanın nefretine, mikropların üreyip hastalıkların yayılmasına neden olacak böyle bir iş, sevâbolmaktan çok günâh olur. Çünkü çevreyi pisletmek, başkalarına zarar vermek, israf etmek günâhtır.

Sevâb olan, kişinin gönülden Allah'a bağlılığıdır. Kurban, fakir fukaraya yedirmek için kesilir. Şayet kesildiği yerde ihtiyaç yoksa, alınan tedbirlerle dünyânın çeşitli bölgelerindeki yoksul insanlara ulaştırılmalıdır.

Allah Ka'be'yi, o saygıdeğer evi, insanlar için (hayat ve güven) durağı yaptı. O saygıdeğer ayı, kurbanı, boynu bağlı kurbanlıkları da (böyle yaptı) ki Allah'ın göklerde ve yerde olanları bildiğini ve Allah'ın her şeyi bilici olduğunu anlayasınız. (Mâide: 110/97)

Bu âyette de Allah'ın, haram olan Ka'be yi, haram ayı nı, hedy' i ve kalâid'i insanların geçim kıvamı kıldığı bildirilmektedir. Hedy ve kalâid insanların geçim kaynağı kılındığına göre, demek ki kurbanın amacı, sadece hayvanı kesip kanını akıtmak değil, et yiyemeyen fakir fukarayı doyurmak, onlara geçim sağlamaktır. Maalesef bir iki yıl öncesine kadar havyvanlarm birçoğu, Minâ ve Müzdelife'de kesilip yollarda kokuşmaya terk edilmektey-di. Bu suretle Kur'ân'ın vurguladığı üzere kurbanın geçim için kesildiği temel amaç unutulmuş, sadece hayvan kesmek amaç haline getirilmiştir. Bu durumu gören insan, hâşâ İslâmın, sanki hayvann düşmanlığı aşıladığı izlenimini edinebilirdi. Oysa İslâm, kurbanları, insanların geçim kalpağı olarak nitelendirmiştir. Bu yapılmayınca hayvanı boş yere kesmenin bir anlamı yoktur. Zira Hac Sûresinin 34, 36-37'nci âyetleri, hayvanların rızık olarak kesildiğini; yoksa hayvanların etlerinin ve kanlarının Allah'a ulaşmayacağını vurgulamakla, Allah rısazı için kesilen o hayvanların etlerinden yeyip, fakirlere de yedirip Allah'a şükretmeyi buyurmaktadır. Öyle ise ya bu kesilen hayvanları dünyânın her yanındaki müslüman fakirlere ulaştıracak tesisler kurulmalı, ya da hac yapan, kurban kesecek ise döndükten sonra ülkesinde kesmelidir. Allah'a şükür, şimdi artık böyle modern tesisler kurulmuştur.

HELÂLİ HARAM ETME

Ey peygamber niçin, Allah'ın sana helâl kıldığı şeyi, eşlerinin, hatırı için (kendine) haram kılıyorsun? Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. 2- Allah size, yeminlerinizi (keffâretle) çözmeği meşru kılmıştır. Allah sizin sâhibinizdir. O (size uygun olanı) bilendir (her şeyi) hikmetle yönetendir. 3- Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti. Fakat eşi, o sözü (gizli tutmadı, başkasına) haber verip, Allah da peygamberi eşinin bu davranışına muttali kılınca (Peygamber, hanımına) bu (söylediklerinin bir kısmını bildirmiş (şunları, şunları filâna söyledin demiş), bir kısmından da vazgeçmişti. (Peygamber) Bunu ona haber verince eşi: "Bunu sana kim söyledi?" dedi (Peygamber): "(Her şeyi) Bilen, haber alan (Allah) bana söyledi" dedi. 4- Eğer ikiniz Allah'a tevbe ederseniz, çünkü kalbleriniz gerçekten haktan sapmıştı (tevbe etmeniz gerekir). Ve eğer peygambere karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun dostu ve yardımcısı Allah, Cibril ve mü'minlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. 5- O sizi boşarsa belki de Rabbi ona, (sizin yerinize) sizden daha hayırlı, kendisini Allah'a veren, inanan, gönülden itaat eden, tevbe eden, ibâdet eden seyahat (hicret) eden dul ve bakire eşler verir. (Tahrîm: 106/1-5)

1-3'ncü âyetlerde, hanımlarının arzusuna uyarak bir şeyi yapmayacağına yemîn eden peygamber'e, Allah'ın helâl kıldığı şeyi kendisine yasaklamasının doğru olmadığı; yemîn etmiş ise, keffâretini verip yemininden vazgeçmesi gerektiği buyurulmakta, daha sonra peygamber'in, eşlerinden birine gizli bir söz söylediği; fakat o hanımının, peygamber'in sırrını başkalarına söylediği; Allah'ın da, bu durumu bildirmesi üzerine peygamber'in, o hanıma, yaptıklarının bir kısmını yüzüne vurup, daha fazla utandırmamak için bir kısmını da söylemediği; bu durum karşısında o hanımın, bunu kendisine kimin söylediğini sorduğu; peygamber'in de bunu her şeyi bilen Allah'ın haber verdiği anlatılmakta; 4-5'nci âyetlerde de peygamber'in sırrını ifşa eden ve onun aleyhinde bir şeyler kuran hanımları, tevbeye çağrılmakta; aksi halde peygamber'in, kendilerini boşa-yabileceği ve Allah'ın, ona, kendilerinden daha hayırlı, müslimât (Allah'ın ve Elçisinin buyruklarına gönülden teslim olan), mü'minât (inanan), kânitât (tevekkül ve itaat eden), 'âbidât (ibâdet eden), sâihât (seyahat, yani hicret eden), yahut oruç tutan, dünyâyı yolculuk kabul edip Allah'a ve âhirete yönelen), seyyibât (dul) ve ebkâr (bakire) kadınlar vereceği buyurul-maktadır.

Âyetlerde işaret edilen olay hakkında çeşitli rivayetler gelmiştir. Bunlardan birine göre peygamber (s.a.v.) karısı Hafsa'yı, ailesini ziyarete göndermiş. O gittikten sonra onun odasında, cariyesi Mâriye ile yatmış. Hafsa bunu öğrenince ağlayarak:

Yâ Resûlallah, sen bana bunun için mi izin verdin? Cariyeni benim günümde, benim odama sokup benim yatağımda onunla yattın? demiş.

Hz. peygamber, Hafsa'yı memnun etmek ve haberin yayılmasını önlemek için bu olayı başkasına söylememesini, bundan sonra bir daha Mâriye'ye yaklaşmayacağını söylemiş. Hafsa olayı kimseye söylemeyeceğine söz verdiği halde yine Âişe'ye anlatmış. İşte âyetler bu münasebetle inmiştir.

HENDEK SEFERİ

9- Ey inananlar, Allah'ın size olan ni'metini hatırlayın, hani bir zaman size ordular gelmişti de biz onların üzerine bir rüzgâr ve sizin görmediğiniz ordular göndermiştik. Allah, yaptıklarınızı görmekteydi.] O- Hani onlar üstünüzden ve alt tarafınızdan gelmişlerdi, gözler (şaşkınlıktan ötürü) kaymış, yürekler (korkudan) hançerelere dayanmıştı. Allah hakında türlü zanlarda bulunuyordunuz. 11- İşte orada mü'minler denenmiş, şiddetli bir sarsıntı ile sarsılmışlardı. 12- Münafıklar ve kalb-lerinde hastalık bulunan kimseler: "Allah ve Resulü bize sadece boş vaadlerde bulundu.9 diyordu. 13- Onlardan bir grup da demişti ki: "Ey Yesrib (Medine) halkı, artık size duracak yer yok, (haydi durmayın, evlerinize) dönün (Yahut: Artık bu dînde durmanız doğru değil, dönün)." Onlardan bir topluluk da: "Evlerimiz (sağlam değil), açıktır" diyerek peygamberden izin istiyordu. Oysa onlar(ın evleri) açık değildi. Sadece kaçmak istiyorlardı. 14- Eğer (Medine'nin) her yanından onların üzerine giril(ip saldırıl)saydı da kendilerinden (sivil halka) baskı ve işkence yapmaları işlenseydi bunu yaparlardı; bunu yapmakta fazla gecikmezlerdi. 15- Oysa arkalarına dön(üp kaç)mayocaklarına dair Allah'a söz vermişlerdi. Allah'a verilen sözden sorumlu idiler. 16- De ki: "Eğer ölümden veya öldürülmekten kaçıyorsanız, kaçmak size fayda vermez. Kaçsanız bile pek az bir zaman yaşatılırsınız, (sonunda yine ölürsünüz)-" 17- De ki: "Allah size kötülük istese veya size rahmet dilese, sizi O'ndan kim korur? (Allah'ın azabından sizi kim kurtarır, O'nun rahmetine kim engel olur?)" Kendilerine Allah'tan başka ne bir dost ne de bir yardımcı bulurlar. (Ahzâb: 97/9-17)

Bu âyetler, hicretin beşinci yılında vukubulan ve müslümanlann hayli sıkıntı çektikleri Hendek Savaşındaki bazı olaylara işaret etmektedir.

97/9. âyette Allah'ın, müslümanlara olan ni'metleri hatırlatılmaktadır. Müslümanların üzerine gelen birleşik kabîlelere karşı Allah, görünmez askerlerle müslümanları desteklemişti.

97/10-14: Kentin üst ve alt yanından gelen büyük düşman karşısında müslumanlar korkmuşlar, kimi Allah'ın kendilerine yardım etmeyeceğini sanmış, içlerinden bir kısmı kaçmayı önermiş, kimi evlerinin açık olduğu bahanesiyle izin alıp gitmek istemişti. Böyle davrananlar ikiyüzlüler ve imanın içlerine tam yerleşmediği hastayürekli insanlardı. Bunlar o derece zayıf karakterli idiler ki düşman Medine'nin çevresinden üstlerine gelse de kendilerinin dinden dönmesini isteseydi, yahut halka baskı yapmalarını isteseydi, bunu yapmakta gecikmezlerdi. Oysa daha önce savaştan kaçmayacaklarına söz vermişlerdi.

97/15-17. âyetlerde savaştan kaçmanın bir yarar sağlamayacağı, Allah'ın dilediğinden başkasının olmayacağı, eğer Allah bir insanın ölmesini dilemişse hiçbir tedbirin, onu bu sonuçtan kurtaramayacağı belirtiliyor.

İ8- Allah içinizden (savaş-tan) alıkoyanları ve kardeşlerine: "Bize gelin!" diyenleri biliyor.

Onlar savaşa pek az gelirler. 19- (Geldikleri zaman da) Size karşı cimriler olarak (gelirler). Ama korkulu bir durum olunca onların, üstüne ölüm baygınlığı çökmüş insan gibi, gözleri dönerek sana baktıklarını görürsün. Korku gid(ip de sıra ganimetleri paylaşmağa gel)ince mala düşkünlük göstererek sizi sivri dillerle incitirler. Onlar, (içtenlikle) inanmamışlar, bu yüzden Allah onların işlerini boşa çıkarmıştır. Bu, Allah'a göre kolaydır. 20- (Korkaklıklarından ötürü düşman) Orduların(ın Medine 'den) gitmediklerini sanıyorlardı. Eğer o ordular (ikinci kez) gelseler, bunlar çölde bedevi Araplar arasında bulunmayı, sizin haberlerinizi (başınıza gelecek olayları) oradan sorup öğrenmeyi arzu ederlerdi. İçinizde bulunsalardı dahi pek az dövüşürlerdi. 21- Andolsun Allah'ın Elçisinde sizin için Allah'a ve âhir et gününe kavuşmaya inanan ve Allah'ı çok anan kimseler için, (uyulacak) en güzel bir örnek vardır. 22- Mü'minler (düşman) orduları(nı) gördükleri zaman (korkmadılar): "Bu Allah'ın ve Resulünün, bize va'det-tiği(zafer)dir. Allah ve Resulü doğru söylemiştir." dediler. Ve bu, onların sadece imanlarını ve teslimiyetlerini artırdı. (Ahzâb: 97/18-22)

97/18-20. âyetlerde müslümanların birliğini bozmak, onları paniğe düşürmek isteyen bazı ikiyüzlülerin karakterleri çiziliyor: Son derece cimri olan, Allah yolunda yardıma yanaşmayan, canlarıyla de savaşmak istemeyen, tehlike ânında bayılmış gibi gözleri dönen bu adamlar, korku ve tehlike geçince dillerini uzatırlar; yiğitlik taslarlar; övünürler, mal yüzünden mü'minleri eleştirirler; kendilerine verilen ganîmet payını beğenmezler.

Düşmanın Medine'den çekip gittiğine inanmayacak derecede korkaktırlar. Düşmanın yine dönüp saldıracağını sanırlar. Düşmanla karşılaş mamak için uzaklarda, tâ bedevî Arapların içinde bulunmak isterler. Zaten müslümanlarla beraber olmaları bir yarar sağlamaz, çünkü cesaretle savaşmazlar.

97/21-22. âyetlerde, Allah Elçisinin yiğitlik, cesaret ve yüksek karakte-rinin, mü'minlere örnek olduğu vurgulandıktan sonra, inananların, karşı orduyu gördükleri zaman Allah'ın kendilerine söz verdiği zaferi kazana-caklarına, Allah ve Elçisinin doğru söylediğine emin oldukları; kendilerin-den çok üstün düşman kuvvetini görmelerinin onları korkutmadığı, tam tersine imanlarını ve zafere güvenlerini artırdığı vurgulanmaktadır.

23- Müzminlerden öyle erkekler var ki, Allah'a verdikleri sözde durdular. Onlardan kimi adağını yerine getirdi, (şehîd oluncaya kadar çarpışacaklarını adamışlardı, çarpıştılar ve şehîd düştüler), kimi de (şehîdlik) beklemektedir; sözlerini asla değiştirmemişlerdir. 24- Ki Allah doğruları, doğruluklarıyle mükâfât-ladırsın, iki yüzlülere de dilerse azâbetsin; yahut tevbelerini kabul buyursun. Şüphesiz Allah çok bağışlayandır, çok esirgeyendir. 25- Allah, inkâr edenleri öfkeleriyle geri çevirdi; hiçbir hayra eremediler. Allah savaşta (rüzgâr ve meleklerin yardımyle) müzminlere yetti. Allah güçlüdür, üstündür. (Ahzâb: 97/23-25)

97/23-25. âyetlerde mü'minlerden kiminin, Allah'a verdiği sözü tutup adağını yerine getirdiği (Allah yolunda çarpışıp şehîd olduğu), kiminin de şehîdlik beklediği; sözlerinden asla dönmedikleri belirtilmektedir. Böyle sözlerinde durup mertçe savaşmışlardır ki Allah, doğruları ödüllendirsin, ikiyüzlüleri de dilerse cezalandırsın, dilerse affetsin. Allah bağışlayan, esirgeyendir. Kâfirleri hiçbir yarar elde edemeden öfkeleriyle geri döndüren ve mü'minlere yardım eden Allah güçlü ve daima galiptir.

Münafıklık edenlere, bütün kusurlarına rağmen yine de af kapısı açık tutuluyor. Çünkü insanda kusur baskındır. İnsan yanılabilir, kanabilir. Fakat tevbe ederse Allah onun kusurunu bağışlar.

Dikkat edilmesi gereken bir husus da: Allah'ın, dilerse münâfıkı dahi affedeceği vurgusudur. İsrâ Sûresinin 54. âyetinde Allah'ın, dilerse müşriki dahi affedeceği belirtilmişti. Bu âyetler, hiç kimse hakkında kesin hüküm verilemeyeceğini, Allah'ın, dilerse müşriki, münâfıkı dahi affedeceğini, bundan dolayı kimseyi Allah'ın rahmetinden uzak görmemek gerektiğini kanıtlar.

Sözgeliminden anlaşıldığına göre münafık (ikiyüzlü) olarak nitelendirilen bu kişiler, Hz. Muhammed(s.a.v.)e, savaştan kaçmayacaklarına söz vermişler, fakat bu sözlerinden caymışlardır. Herhalde bunlar, Uhud Savaşına katılmadıklarından dolayı Âl-i İmrân Sûresinin 15-18. âyetlerinde şiddetle kınanan kimselerdir. O utanç verici durumlarını telâfi için bir daha savaş olursa çarpışacaklarına söz vermişler, ama yine tehlike ile karşılaşınca sözlerinden caymış, bahaneler uydurup kaçmak istemişlerdir. Fakat inançları hiç sarsılmayan gerçek mü'minler, Allah'ın yardımına güvenerek cihâda devam etmişlerdir. Âyetlerin nitelendirdiği ikiyüzlüler her zaman ve her yerde bulunur.

Allah savaşta (rüzgâr ve meleklerin yardımyla) mü'minlere yetti." cümlesi, bundan böyle artık Kureyşin, müslumanlara karşı savaşamayacağına, gücünün kırılmış olduğuna işarettir. Hendek'ten dönerken Allah'ın Elçisi: "Bundan sonra artık Kureyş size saldıramaz. Şimdi saldırı sırası sizdedir!" demiştir

HER MİLLETE BİR DİN VERİLMİŞTİR

Kur'ân-ı Kerîm'e göre Allah, her millete bir ibâdet yolu, bir şerîat belirlemiştir (Hac: 88/34,67; Bakara: 92/148; Mâide: 110/48). Allah'tan gelen dinlere mensubolanların, birbirleriyle ayrılığa düşmelerine, tartışmalarına, birbirlerini dışlamalarına, cenneti yalnız kendilerine özgü sanmalarına sebep yoktur. Bu konuda tartışanlar, kendilerini ötekilerden üstün görenler, cenneti yalnız kendilerinin sananlar, bir kanıta dayanmamaktadırlar. Kur'ân'a göre dinlerinin ruhuna bağlı kalan İlâhî din mensuplarının hepsi de Allah katında makbuldür. İşte: "

'Biz her ümmet için bir kurban ibâdeti koyduk ki Allah'ın, kendilerine rızık olarak verdiği hayvanların üzerine O'nun adını ansınlar." (Hac: 88/32), Biz her ümmete, uydukları bir ibâdet yolu (şerîat) yaptık. Onun için (din)

iş(in)de seninle asla çekişmesinler." (Hac: 88/67)

Bu âyetler, Allah'ın, her millete ayrı bir mensek kıldığını bildirmektedir. Mensek kurban kesilme yeri, kurban ve ibâdet edilecek yer ve zaman, şerîat ve yol anlamlarına gelir. Bu âyetlerde mensek ile, ibâdet yöntemi ve şerîat kasdedilmiştir.

Yüce Allah, zamanın ve toplumun ihtiyaçlarına göre her millete bir ibâdet yolu, bir din göstermiştir. Artık önceki dinler varken bu yeni dine ne gerek var? denilemez. Bu konuda Hz. Muhammed ile tartışmaya girmeğe, ona neden bu dini getirdin demeğe kimsenin hakkı yoktur. Bunu belirtmek için " Bu konuda seninle tartışmasınlar!"

buyurulmakdır. Çünkü Allah, her millete, kendi diliyle bir uyarıcı ve din göndermiştir. Bundan önceki dinler, gönderildikleri millete özgüdür. Allah bu toplum için de bu dini göndermiştir. Öteki Kitâbların dilini anlamayan bu topluma da Allah ta'âlâ, Hz. Muhammed aracılığı ile bu son dini göndermiştir.

Bu âyet de İlâhî dinlerin Allah tarafından gönderildiğini ve bu din mensuplarının birbirinin inanç ve ibâdet sistemlerine saygı gösterip birbirleriyle kardeşçe geçinmeleri gerektiğini ortaya koyar.Bu konuda seninle tartışmasınlar!" cümlesinin anlamı: Onlar bu hususta seninle boş yere tartışmasınlar, seni bulunduğun yoldan döndüremezler, çünkü her milletin ayrı bir dini olması, insan toplumlarının doğasına, sosyopsikolojik yasalara uygundur. biriniz için bir şeriat ve yol belirledik. Allah dileseydi, hepinizi bir tek ümmet yapardı; fakat size verdiği ni'metler içinde sizi sınamak istedi. Öyle ise hayır işlerine koşun, hepinizin dönüşü Allah'adır. O size, ayrılığa düştüğünüz şeylerin içyüzünü haber verecektir. (Mâide: 110/48) âyeti de zamanın koşullarına göre her ulusa, kendine özgü bir din ve hukuk düzeni (şerîat) verilmiş olduğu olgusunu vurgulamaktadır. Bu âyeti biraz açalım:

Şer' izah etmek, şürû': bir şeye başlamak, şerî'at suya varılacak  yoldur. Allah'ın emrettiği hukuk sistemine şerî'at

HER ULUSUN BELLİ BİR ÖMRÜ VARDIR

Her  ümmetin birsüresi vardır. Süreleri gelince ne bir an geri kalırlar, ne de öne geçerler (tam vaktinde batıp giderler).(A'râf: 39/34; Yûnus: 51/49)

Bu âyette her ümmetin belli bir ömrü, süresi olduğu, bu süreden bir an dahi geri kalamayacakları, ileri de geçemeyecekleri bildirilmektedir. Bu âyet, sosyolojik bir yasanın ifadesidir. Gerçekten her toplumun bir yükselme dönemi, bir yaşama süresi vardır. Bu süre sonunda çöküş başlar. Bu yasayı Allah'tan başka kimse değiştiremez. Ömrünü tamamlamış milletin çöküşünü kimse önleyemez.

İşte Cenabı Allah, her ümmete tanıdığı bu süre içinde peygamberler gönderir, içlerinden âlimler, ıslahatçılar çıkarır. Allah'ın emirleri kendilerine anlatılır, peygamberlerinin ve onların vârisleri durumundaki âlimlerin sözlerini dinleyip gidişlerini düzeltenler korunurlar. Ama Allah'ın âyetlerini yalanlayarak fırsatı kaçıranlar cehennem zindanına mahkûm olurlar.

Bu âyetler, tıpkı bireyler gibi canlı birer organizma olan her milletin, belli bir hâkimiyet, yükselme süresi bulunduğunu, bunu doldurunca egemenliğinin sona ereceğini belirten sosyolojik bir yasayı anlatmaktadır. Gerilemenin, yok olmanın çeşitli nedenleri vardır. Bunların en belirgini, yaşam kanunlarına ters düşerek Allah'a isyan etmektir. Allah'a isyan eden, şu putataparlar da kendilerine tanınan o belli süreyi doldurunca cezaya çarpılacaklardır. İbn Abbâs şöyle demiş: "Allah, peygamberini yalanlayan her ümmete belli bir süre tanımıştır. O süre sona erinceye kadar Allah onlara azâbetmez. O süre sona erince Allah'ın azabı iner."

HER KENTE UYARICI

Eğer biz dileseydik, her kente bir uyarıcı gönderirdik. (Furkan: 42/51)

Bu âyette Allah'ın, istemiş olsaydı, her kente bir uyarıcı göndermiş olacağı belirtilmekte ve sözgeliminden buna gerek olmadığı anlaşılmaktadır. Her kente bir uyarıcı gönderilmesi Allah'ın hikmetine uygun değildir. Zira peygamberlerin kendileri değil, fakat sonradan onların mensupları, din yüzünden öteki din mensuplarıyla ayrılığa düşerler, aralarında düşmanlıklar olur. peygamberler insanları düzeltmek, düşmanlıkları kal-dırmak için gönderilmiş iken, insanlar tam tersine, din yüzünden birbirine düşman olurlar. Aynı dinin mensupları arasında sonradan bir sürü mezhep-ler, mezhep kavgaları olmuş iken, ayrı ayrı peygamberlerin ümmet-leri arasında neler olmaz ki?! İnsanlar arasında birliği sağlamak ve toplumu bir tek peygamberin ümmeti yapmak için yüce Allah, Hz. Muham-med(s.a.v.)i görevlendirmiştir. Biz seni gerçek ile birlikte müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. Her millet içinde mutlaka bir uyarıcı (peygamber gelip) geçmiştir. (Fâtır: 43/24)

Bu âyette her ümmet içinde bir uyarıcı (peygamber) görevlendirildiği vurgulanmıştır. Bu âyet ile, önceki âyet arasında ilk anda bir çelişki var gibi düşünülebilir. Böyle bir düşünce hatalıdır. Zira ümmet başka, karye başkadır. Ümmet, birçok kenti bulunan bir vatanın sahibidir. Bu coğrafyada her kente ayrı ayrı uyarıcı gönderse kentler arasında düşünce ayrılığı belirir. Birleştirici olmak için küçük kentlerin tâbi olduğu ana kente peygamber gönderilir. İşte Kur'ân-ı Kerîm bunu şöyle açıklıyor:

Bu da kentlerin anası (Mekke )yi ve çevresindeki(kasaba)ları uyarman için sana indirdiğimiz feyz kaynağı ve kendinden önceki (Tanrı Kitâbı)nı doğrulayıcı bir Kitâbdır. Ahir ete inananlar, buna inanırlar ve onlar, namazlarına devam ederler. (En'âm: 55/92)

Biz sana böyle Arapça bir Kur'ân vahyettik ki kentlerin anası(Mekke)yi ve çevresinde bulunanları ikaz edip; (vukuunda) asla şüphe olmayan toplanma gününe karşı uy arasın. (O gün, insanlardan) Bir bölük cennette, bir bölük ateştedir. (Şûra: 62/7)

En'âm: 55/92'nci âyette de kendinden önceki Kitabı doğrulayan bu mübarek Kitabın da Allah tarafından, Ümmü'I-kurâ (anakent) ve çevresini uyarması için kulu Muhammed'e indirildiği; âhirete inananların, bu mübarek Kitaba inanacakları ve namazlarına devam edecekleri açıklanmaktadır. Mübarek Kitâb, çok kutlu, bereketli, yararlı Kitâb demektir. Ümmü'I-kurâ anakent Mekke'dir. Arabistan'ın ticâret ve din merkezi olduğu için Mekke, bu adı almıştır.

Bu âyet, açıkça peygamber'in asıl misyonunun, içinde yetişip dilini konuştuğu Arap halkını uyarmak olduğunu vurgular. Zaten her peygamber de önce içinde yetiştiği ve dilini konuştuğu halkı uyarmak için gönderilmiştir: "

HER PEYGAMBERE İNANMA

81- Allah, peygamberlerden şöyle söz almıştı: "Bakın, size Kitâb ve hikmet verdim, imdi yanınızda bulunan( Kitâb)ı doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz! Bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?" demişti. "Kabul ettik!" dediler. "O halde şahit olun, ben de sizinle beraber şahit olanlardanım." dedi. 82- Artık kim bundan sonra dönerse, işte onlar /asıklardır. 83- Allah'ın dininden başkasını mı arıyorlar? Oysa göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez, O'na teslim olmuştur ve O'na döndürüleceklerdir. 84- De ki: "Allah'a bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, İshâk'a, Ya'kûb'a ve sıbtlara, (Ya'kûb oğullarından türeyen kabilelere) indirilene; Musa'ya, İsa'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilene inandık; onlar arasında bir ayırım yapmayız, biz O'na teslim olanlarız." 85- Kim İslâm'dan başka bir din ararsa, bilsin ki, (o din) ondan kabul edilmeyecek ve o, âhirette kaybedenlerden olacaktır. (Âl-i İmrân: 94/81-85)

94/81'nci âyetten anlaşılıyor ki risâlet görevinin gereği olarak her peygamber kendinden sonra gelecek peygamberi tasdik eder, onu müjdeler. Müfessirlere göre burada peygamberler zikredilmiş, fakat onların kendileri değil, ümmetleri kasdedilmiştir. Yani Allah, peygamberleri aracılığı ile onlara tâbi olan ümmetlerinden, daha sonra gelecek Kitâb ve peygamberleri kabul ve tasdik edecekleri hakkında söz almıştır

HER TOPLUMDA İYİLER-KÖTÜLER VARDIR

159- Mûsâ kavmi içinde doğrulukla hakka götüren ve hak ile adalet yapan bir topluluk da vardır. 181- Yarattıklarımız içinde, doğrulukla hakka götüren ve hak ile adalet yapan bir ümmet de vardır. (A'râf: 39/159,181)

Bu âyetlerde, Mûsâ kavmi içinde olduğu gibi, diğer toplumlar arasında da hakka uyan, hak ile adalet yapan bir topluluğun bulunduğu belirtilmektedir.

168- Onları yeryüzünde topluluklara ayırdık. Onlardan kimi iyi kişilerdi, kimi de alçak! Belki dönerler diye. onları iyilik ve kötülüklerle de sınadık. 169- Onların ardından, yerlerine geçip Kitaba varis olan birtakım insanlar geldi ki, onlar, şu alçak(dünyân)ın menfaatini alıyorlar: "Biz nasıl olsa bağışlanacağız." diyorlar. Kendilerine, ona benzer bir menfaat daha gelse onu da alırlar. Peki "Allah hakkında, gerçekten başkasını, söylememeleri hususunda kendilerinden Kitâb misâkı (Kitâbda bu hususta kendilerinden söz) alınmamış mıydı? Ve onun içindekini okuyup öğrenmediler mi? Âhire t yurdu korunanlar için daha hayırlıdır. Düşünmüyor musunuz? 170- O(koru-na)nlar ki Kitaba sımsıkı sarılırlar ve namazı kılarlar; elbette biz, iyiliğe çalışanların ecrini zayi etmeyiz. (A'râf: 39/168-170)

A'râf: 39/168-169'ncu âyetlerde yüce Allah, İsrâîloğullarını gruplara, bölüklere ayırdığını; içlerinde iyilerin de, kötülerin de bulunduğunu; yola gelmeleri için onları iyiliklerle ve kötülüklerle; ni'metlerle, belâlarla sınadığını, fakat onların yerine gelip Kitabı mîrâs alan neslin, yani Hz. Muhammed devrindeki Yahudilerin: "Biz affedileceğiz" diyerek bu alçak dünyânın malını aldıklarını, aldıkları kadar bir daha olsa onu da alacaklarını; yalnız gerçeği söyleyeceklerine dair kendilerinden söz alındığı, ellerindeki Kitâb'da bu buyruğu okudukları halde dinlemeyip dünyâ malını aldıklarını; oysa korunanlar için âhiret yurdunun daha hayırlı olduğunu bildirmektedir. Burada Yahudilerin rüşvet alıp rüşvet ile hüküm verdiklerine işaret olduğu gibi onların dünyâ tutkularına da işaret vardır.

Esasında Kur'ân, bir ırk olarak Yahudileri kötülemiyor. Onların içinde de iyilerin bulunduğunu söylüyor. Âl-i İmrân Sûresinin 110, 113-115'nci, Mâide Sûrsenin 66'ncı âyetlerinde de onların içinde sâlih, ılımlı kişilerin bulunduğu, ama çoklarının yoldan saptıkları belirtilmektedir. Demek ki asırların kalıntısı olarak Yahûdîye dünyâ tutkusu yerleşmiştir. Bu da onun başına belâlar açmıştır ve açacaktır. Nesim Malki olayı, Yahûdî tefeciliğini ve tefeciliğin hazırladığı sonucu gözler önüne sermiştir

HESÂB

Biz gece ve gündüzü, (kudretimizi gösteren) iki âyet yaptık. Gecenin âyetini sildik, gündüzün âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem (yaşamanız için) Rabbinizden bir lütuf arayasınız ve hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz- Biz her şeyi açık açık anlattık. (İsrâ: 50/12)

Güneşi ziya, Ay'ı nûr yapan: yılların sayısını ve (vakitlerin) hesabı(nı) bilmeniz için Aya (dolaşma) konaklar(ı) düzenleyen O'dur. Allah, bunları (boş yere değil), gerçek ile (hikmeti uyarınca) yaratmıştır. Bilen bir kavim için âyetleri açıklamaktadır. (Yûnus: 51/5)

Bu âyetlerde  (hisâb), sayısal işlem anlamındadır. Hasîb ve muhâsib hesab gören ve karşılığını verendir. ise yeterlik anlamın-dadır O, ne güze/ vekildir!" (Âl-i İmrân:

Cehennem onlara yeter!" (Mücâdele: 104/8)

Rabbinden bir ödül ve yeterli bağış!" (Nebe1:80/36) âyetinde korunanlara verilen ödülün son derece yeterli ve çok olduğu vurgulanmaktadır. (hisbe ) de, Allah katında ödüle lâyık iş yapmaktır.

Kur'ân-ı Kerîm'de hisâb ve husbân, çoğunlukla suçluları hesaba çekme, özellikle de âhirette hesaba çekip cezalandırma:  Onların hesabı Rabbime düşer" (Şu'arâ1: 47/113)

Onların hesabını görmek sana düşmez." (En'âm: 55/52) âyetlerinde hisâb, suçluları cezalandırmak anlamındadır. Ancak bu âyetlerde, özellikle peygamber Mescidinin yanındaki odada barınan fakır Müslümanlardan söz eden En'âm 55/52'de hesâb'ın, geçim anlamında kullanıldığı söylenmiştir ki sözgelimine bu anlam uygundur. Onların geçiminin Allah'a âidolduğu belirtilmiştir

HEVÂ

 7- inmekte olan yıldıza andolsun ki:. 3- O hevâ'dan konuşmaz  23- Onlar (oputlar), sizin ve babalarınızın, (tanrı) diye isimlendirdiğiniz (boş) isimlerden başka bir şey değildir. Allah, onlara hiçbir güç (tanrı oldukları hakkında hiçbir delîl) indir-memiştir. O (putlara tapa)nlar zanna ve nefislerin hevesine uyuyorlar. Halbuki onlara, Rableri tarafindan yol gösterici gelmiştir... 53- Altı üstüne getirilen şehirleri (Lût kavminin oturduğu bölgeleri) devirip yıktı. (Necm: 23/1,3,23,53)

Arzusunu tanrı edinen kimseyi gördün mü? Onun üstüne sen mi bekçi olacaksın? (Furkan: 42/43) ve hevesini tanrı edinen ve Allah'ın bir bilgiye göre saptırdığı, kulağını ve kalbini mühürlediği, gözünün üstüne de perde çektiği kimseyi gördün mü? Şimdi ona Allah'tan sonra kim doğru yolu gösterecek, düşünmüyor musunuz? (Câsiye: 65/23)

Hevâ. nefsin şehvete eğilim duyması demektir. Şehvetinin, kaprislerinin ardınca giden nefse de hevâ denilir. Çünkü bu nefis, sahibini dünyâda belâlara, âhirette hâviyeyc düşürür. Hevâ kökünden gelen hâviye, aşağıya düşen, şehvete eğilim duyan, kaprislerinin peşinde giden demektir. Karia Sûresinin "Sjjû '*&" âyeti üç anlama gelebilir:

Birine göre hâviye cehennemdir. Umm de barınak anlamına gelir onun anası düşendir, yani o kimse helak oldu, anası ağladı demek olur. İkincisine göre umm anadır. Hâviye, düşen anlamına gelir.

Onun anası düşendir." Yani o kimse helak oldu, anası ağladı, demektir. Araplar bir adama ölüm dilemek isterlerse " anası düştü", derler. Yani adam düştü, helak oldu, anası çukura düştü, üzüntüden mah-

voldu, demektir. Bu deyim, bizim "Anası ağladı" deyimimize benzer. Buna göre âyetlere: "Tartıları hafif gelene, anası ağladı" mânâsı uygun düşer. Üçüncüsüne göre umm beyin demektir. ": Beyni aşağıya, cehenneme düşer." Yani o kimse cehennem çukuruna atılır, demektir.  (heviyy) aşağı düşmek, alçalmak anlamına geldiği gibi yükselmek, havaya doğru çıkmak anlamına da gelir. Gökle yer arasına (uzaya) da hevâ denilir. Necm: 23/1'de kökünden geçmiş zaman kipi  iki anlama da gelebilir: Birinci anlama göre âyette yıldızın aşağı inmesi, kayması, batması; ikinci anlama göre yıldızın ufuktan doğup yükselmesi anlatılmış olur. Fakat birinci anlam tercih edilmiştir. Burada melek Cebrâîl'in, bir yıldız gibi ufukta görünüp, sonra Hz. Muhammed'e doğru inmesi ve ona yaklaşarak vahiy vermesi anlatılmaktadır. Ayrıca yıldızın ışık ve kılavuzluğu ile Hz. Muhammed'e gelen İlâhî ışık, ma'nevî aydınlanma ve hidâyet arasında bir benzerlik ve ilişki de kurulmuştur.

Furkan: 42/43, Câsiye: 65/23'ncü âyetlerde de hevâsını tanrı edinen, yani kaprislerinin peşinde giden kimsenin davranışı kınanmaktadır. Âyetler, o kimselerin vasıflarını şöyle sıralamıştır: Gerçeği görmeğe basireti kapalı, hakikati işitmeğe kulağı tıkalı, sapık ve şaşkın, arzularının peşinde koşan, o kadar ki hevâsını kendisine tanrı edinmiş bir sapık.

Hevâsını kendisine tanrı edinen" ifâdesi, iki anlama gelebilir:

1) Keyfine geleni yapan, kaprislerinin esiri olan, egosunun ardından koşan; 2) Yanlış düşüncesiyle birtakım inançlar koyan ve kendi aklınca koyduğu o inanç ve gelenekleri Allah'ın dini sayıp onlara uyan. İki anlam da muhtemel olmakla beraber bu âyetler için birinci anlam daha kuvvetli görünmektedir.

HEZÎMET

Derken, Allah'ın izniyle onları bozdular, Davud Calut'u öldürdü; Allah ona (Davud'a) hükümdarlık ve hikmet verdi ve ona dilediğini öğretti. Eğer Allah, insanların bir kısmiyle diğerlerini savmasaydı, dünyâ bozulurdu. Fakat Allah, bütün alemlere karşı lütuf sahibidir. (Bakara: 92/251) âyetinde de, sayıca daha az olan İsrail ordusunun, Allah'ın izin ve yardımıyla düşman ordusunu hezimete uğrattığı anlatılmaktadır.

Hezimet, hezm kökündendir. Hezm, kuru bir şeyi sıkıp kırmaktır. Hezimet de, gücün kırılması, bozguna uğramak demektir,  gökgürültüsünün sesi kısıldı, demektir. ' Topluluk bozulacak ve geriye dönecekler." (Kamer: 37/45), "

Onlar, şurada bozguna uğratılacak derme çatma bir ordudur." (Sâd: 38/11) âyetlerinde müşrik ordusunun bozguna uğratılacak, çürük bir ordu olduğu belirtilmektedir.

739- Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer (gerçekten) İnanıyorsanız, mutlaka siz üstün geleceksiniz- 140- Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. O günler... onları biz insanlar arasında çevirip dururuz, (kâh bir kavme, kâh ötekine galibiyet veririz; bazen bir topluma iyi veya kötü günler gösteririz, bazen ötekine). Allah inananları ortaya çıkarmak, sizden şehidler edinmek için (zamanı kâh lehinize, kâh aleyhinize çevirmektedir). Allah, zâlimleri sevmez. 141- Ve inananları iyice özleştirmek, kâfirleri de mahvetmek için (günleri insanlar arasında böyle çevirmektedir). 142- Yoksa siz, Allah, içinizden cihad edenleri (sınayıp) bilmeden, sabredenleri (sınayıp) bilmeden cennete gireceğinizi mi sandınız? 143- Andolsun ki, siz ölümle karşılaşmadan önce onu arzulu-yordunuz. İşte onu gördünüz, ama bakıp duruyorsunuz. 144- Muhammed, sadece bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldürülürse siz ökçelerinizin üzerinde geriye mi döneceksiniz? Kim ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir ziyan veremez. Allah, şükredenleri mükâfatlandıracaktır. 145- Allah'ın izni olmadan hiç bir kişi ölmez. (Ölüm), belirli bir süreye göre yazılmıştır. Kim dünyâ sevabını (menfaatini) İsterse, kendisine ondan veririz; kim âhiret sevabını isterse, kendisine ondan veririz, şükredenleri mükâfatlandıracağız. 146- Nice peygamber var ki, kendileriyle beraber birçok erenler çarpıştılar; Allah yolunda başlarında gelenlerden yılmadılar, zayıflık göstermediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. 147- Sadece şöyle diyorlardı: "Rabbi-miz, bizim günâhlarımızı ve işimizde taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı (yolunda) sağlam tut, kâfir topluma karşı bize yardım eyle!" 148- Allah da onlara hem dünyâ karşılığını, hem âhiret karşılığının en güzelini verdi. Çünkü Allah, güzel davrananları sever. 149- Ey inananlar, eğer inkâr edenlere itaat ederseniz, sizi arkanıza (küfre) çevirirler, o zaman büsbütün kaybedersiniz. 150- Hayır, Mevlanız Allah'a (itaat edin), yardımcıların en iyisi O'dur. 151- Allah'ın, kendilerine hiçbir güç, (haklarında hiçbir delîl) indirmediği şeyleri, Allah'a ortak koştuklarından dolayı inkâr edenlerin kalblerine korku salacağız; gidecekleri yer de cehennemdir! Zâlimlerin varacağı yer, ne kötüdür! 152- Kendi izniyle öldürdüğünüz sürece Allah, size (yardım) va'dini doğruladı. Nihayet siz korktunuz, Allah size sevdiğiniz(gülibiyet)i gösterdikten sonra (verilen) emir hakkında birbiri-nizle çekişip isyan ettiniz: Kiminiz dünyâyı istiyordu, kiminiz âhireti istiyordu. Sonra Allah sizi denemek için onlardan geri çevirdi (yenilgiye uğrattı. Buna rağmen) sizi bağışladı. Allah mü'minlere karşı çok lütufkârdır. 153- Elçi, aranızdan sizi çağırırken siz, boyuna uzaklaşıyor, hiç kimseye dönüp bakmıyordunuz. Bundan dolayı Allah, size gam üstüne gam verdi ki ne elinizden gidene, ne de başınıza gelene üzülmeyesiniz. Allah, yaptıklarınızı duymaktadır. 154- Sonra o üzüntünün ardından (Allah) size bir güven, bir kısmınızı bürüyen bir uyku indirdi; bir kısmınız da kendi canlarının kaygısına düşmüştü. Allah'a karşı câhiliyye zannı gibi haksız bir zanda bulunuyorlar: "Bu işten bize bir şey var mı?" diyorlardı. De ki: "Bütün iş, Allah'a aittir." Onlar sana açıklayamadıklarını içlerinde gizliyorlar. Diyorlar ki: "Bu işten bize bir fayda olsaydı, burada öldürülmezdik." De ki: "Evlerinizde dahi olsaydınız, yine üzerine öldürül-ne(si) yazılmış olanlar, mutlaka (vurulup) yatacakları yeri boylardı. Allah

göğüslerinizde/cini denemek, kalblerinizdekini açığa çıkarmak için (bunları başınıza getirdi)". Allah göğüslerin özünü bilir. 155- İki topluluğun karşılaştığı gün, içinizden yüz çevirip gidenleri, yaptıkları bazı işlerden dolayı şeytân, (yoldan) kaydırmak istemişti. Ama yine de Allah, onları affetti. Şüphesiz Allah, çok bağışlayandır, halimdir. 156- Ey inananlar, siz inkâr edenler ve yeryüzünde sefere, ya da savaşa çıkan gazi kardeşleri için: "Eğer bizim yanımızda olsalardı ölmezlerdi ve vurulmazlardı." diyenler gibi olmayın. Allah, onların bu düşünce ve sözlerini, kalblerine dert yapar. Yaşatan da, öldüren de Allahtır. Allah, yaptıklarınızı görmektedir. 157- Eğer Allah yolunda öldürülür, ya da ölürseniz, Allah'ın bağışlaması ve rahmeti, onların topla-dıkları(dünyâ malı)ndan daha hayırlıdır. 158- Ölür veya öldürülürseniz, elbette Allah'a götürüleceksiniz! 159-Allah'ın rahmeti sebebiyledir ki, sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılır, giderlerdi. Öyleyse onlar(ın kusurların)dan geç, onlar için mağfiret dile, (yapacağın) iş(ler hakkın)da onlara danış, karar verince de Allah'a dayan; çünkü Allah kendine dayanıp güvenenleri sever. 160- Eğer Allah size yardım ederse, artık sizi yenecek (kuvvet) yoktur. Ve eğer sizi yüz üstü bırakırsa, O'ndan sonra size kim yardım edebilir? Mü'minler, Allah'a dayansınlar. 161- Bir peygamberin aşırması, hiyânet etmesi, olur şey değildir. Kim (emanete hiyânet eder), aşırırsa Kıyamet günü aşırdığını boynuna yüklenip getirir. Sonra herkese kazandığı tastamam verilir, hiç haksızlığa uğratılmazlar. 162- Hiç Allah'ın rızâsına uyan kimse; Allah'ın hışmına uğrayan, yeri de cehennem olan adam gibi olur mu? Ne kötü sonuçtur orası! 163- O(insa)nlar, Allah katında derece derecedirler. Allah, onların yaptıklarını görmektedir. 164-Andolsun ki, Allah, mü'minlere büyük lütufta bulundu: Zira daha önce açık bir sapıklık içinde bulunuyorlarken onlara, kendi içlerinden, kendilerini yücelten ve kendilerine Kitâb ve hikmeti öğreten bir elçi gönderdi. 165- Başınıza bir belâ gelince -siz, onun iki katını (Bedir'de) onların başlarına getirmiş olduğunuz halde yine— "Bu nereden başımıza geldi?" dediniz. De ki: "O (belâ), kendinizdendir." Allah, her şeye kadirdir. 166-İki topluluğun karşılaştığı gün, sizin başınıza gelen, ancak Allah'ın izniyle olmuştur ki, (O), inananları bilsin (deneyip ortaya çıkarsın). 167- Ve iki yüzlülük yapanları bilsin (ortaya çıkarsın). Onlara: "Allah yolunda savaşın, ya da savunun." dendiği halde: "Eğer savaş (olacağını) bilseydik, sizinle gelirdik." dediler. Onlar, o gün, imandan çok küfre yakın idiler. Ağızlarıyla, kalblerinde olmayanı söylüyorlar. Halbuki Allah, içlerinde sakladıkları şeyi çok iyi bilmektedir. 168- (Savaştan geri kalıp) Oturarak, kardeşleri için "Bizim sözümüzü tutsalardı, öldürülmezlerdi" diyenlere söyle: "Eğer doğru iseniz, o halde ölümü kendinizden savın!" 169- Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma; hayır, (onlar) diridirler, Rableri katında nzıklanmaktadırlar. 170- Allah'ın, keremiyle kendilerine verdikle-rinden sevinçli olarak, arkalarından henüz (şehid olup) kendilerine yetişeme-yenlere de korku olmadığına, onların da üzüntüye uğramaya-caklanna sevinirler...

175- O şeytân sizi kendi dostlarından korkutuyor, eğer inanmış iseniz, onlardan korkmayın, benden korkun!...

195- Rableri onlara karşılık verdi: "Ben, sizden, erkek kadın, hiçbir çalışanın işini zayi etmeyeceğim. Hep birbirinizdensiniz- Göç edenler, yurtlarından çıkarılan-lar, yolumda işkence edilenler, vuruşanlar ve öldürülenler... Elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları, altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacağım. (Yaptıklarına), Allah katında bir karşılık olarak (bu nimetler onlara verilecektir). Karşılıkların en güzeli Allah katındadır." 196- İnkâr edenlerin, öyle, şehirlerde gez:p dolaşması seni aldatmasın. 197- Bu, az bir geçimdir. Sonra gidecekleri yer cehennemdir. Ne kötü bir yataktır orası! (Âl-i İmrân: 94/139-170, 175, 195-197)

HIRİSTİYANLAR

inananlar, Yahudiler, Sabitler, Hıristiyanlar, Mecûsîler ve ortak koşanlar. Allah Kıyamet günü bunlar arasında hüküm verecektir. Kuşkusuz Allah, her şeye şâhiddir. (Hac: 88/17)." Şüphesiz inananlar;

Yahudiler, Hristiyanlar ve Sâbiîler, bunlardan her kim, Allah'a ve âhir et gününe inanır, iyi bir iş yaparsa elbette onlara, Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara: 92/62, Mâide: 110/69)  (en-nasârâ), nasrânîn'm çoğuludur, Hıristiyanlar demektir. Âyette, ebedî saadete erecek, Allah katında cennetle ödüllendirilecek toplumlar sayılmaktadır. Bunlar Allah'a ve âhiret gününe inanıp salih amel yapan insanlardır. Âyet burada dört grup tevhîd ehlini anmaktadır ki bunlar müslüman lar, Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sâbiîlerdir.

Hz. îsâ'nın dinine tâbi olanalara nasrânî, çoğulu nasârâ denilir. Avrupa dillerinde îsâ anlamında Christ adına nisbetle nasrânîlere Christian, Türkçede Hıristiyan denmektedir. Hıristiyanların çok çeşitli mezhepleri vardır. Kur'ân'ın cennetle müjdeledi Hıristiyanlar, üçlemeye inananlar değildir. Çünkü Kur'ân, Allah'ın üç elemandan oluştuğunu, yahut İsa'nın Allah'ın oğlu olduğunu söyleyenleri kâfir olarak nitelendirmektedir. Ama Hz. peygamber döneminde Hıristiyanların hepsi teslisçi değildi. Allah'ın birliğine inanan ve yalnız O'na tapanlar vardı. İşte Kur'ân, bu muvahhid (monofızit) Hıristiyan lan da, güzel ahlak ve amel sahibi oldukları takdirde cennet ile müjdelemiştir.

Burada Hıristiyanlığın Arabistandaki durumundan biraz söz etmek yerinde olacaktır: Bu hususu İslâm Ansiklopedisinden özetliyorum:

Belli bir tarih tesbit edilmemekle beraber Hıristiyanlık, Suriye ve Irak'tan Arabistan'a da girmiştir. Çadır psikoposları çok eskiden zikredilmekte iseler de bunların daha ziyade Suriye'de yaşıyor olmaları muhtemeldir. Araplar arasındaki Hıristiyanlık tarihi, Gassânîlerin, Hıristiyanlığı kabul etmeleri ile başlamıştır. Gassânîlerin reisi Haris ibn Cebele, gayretli bir monofizit idi. 542 veya 543 yılında Jakob Baradaeus'un Edessa ve Theodorus'un Busra monofizit piskoposluğuna tayin edilmeleri hususunda İmparatoriçe Theodora'yı ikna etti. Nestûrî Hıristiyanlığı daha önce Hîre'ye gelmişti. Buradaki piskoposların 410 ile 1000 yılları arasında sık sık zikri geçer; 410 yılında burada bir manastır kurulmuştur. Üç Nestûrî patriği buraya gömülmüştür. el-Munzir III. (ölm. 554) kendisi putperest olduğu halde Hıristiyan olan karısı, kendi adına Deyr-Hind manastırını yaptırmıştır. Bunlardan başka eşraftan da bazı kimseler Hıristiyanlığı kabul etmiştir. Yunan devletindeki din mücâdeleleri, birçok monofiziti Hîreye sığınmak zorunda bırakmıştır. 518'de Hîre'de bir monofizit manastırı vardı. 551'den itibaren de monofizit piskoposlar zikredilmektedir. Nu'mân III. 593 tarihinde Nestûrî mezhebine katılmıştır.

Nestûrî misyonerleri ticaret yollarını izlediler; bu yollardan biri de sahil yolunu takibediyordu. 575 ve 676 yıllarında Bahreyn bölgesi, 410'da Samâhîc adası, 424'de Oman piskoposları zikredilmektedir. Başka bir yol da Arap yarımadasını ortasından kesiyordu. Bir rivayete göre Necrânlılar Hîre'de Hıristiyan olan bir Necrânlı tarafından Hıristiyanlaştırılmıştır. Başka bir rivayete göre de Hîre'den sürülen monofizitler, Necrân'a gönderilmişlerdir. Hıristiyanlık Necrân'a400 yılından önce girmiş olmalıdır. Habeş-liler VI. asır başlarında güney Arabistan'a saldırarak burayı ele geçirdiler. Bunlar geri çekilir çekilmez 355'de Mesrûk veya Zû Nüvâs adlı, Yahûdî dinine bağlı bir başkan, yalnız Necrân Hıristiyanlarına değil, Hadramut Hıristiyanlarına da saldırıp çok baskı ve zulüm yaptı. Habeşlilerin ikinci seferinde Mesrûk yenildi ve vuruldu veya boğuldu, böylece Güney Arabistan'a Habeşliler egemen oldular. Monofizit inancı daha önce buraya girmemiş idiyse, bunu Habeşlilerin buraya sokmuş olmaları muhtemeldir.

İranlılar güney Arabistan'ı ele geçirince doğal olarak buradaki Nestûrîleri desteklemişlerdir. San'a'daki büyük kilise, eski bir putperest ma'bedinin bulunduğu yerde yapılmış olmalıdır. 800 yıllarında oraya bir nestûrî piskoposu atanmıştır. Hıristiyanlık yavaş yavaş sınırlardan içeriye doğru girmiştir. Ayle'de, Devm'de ve Teymâ'da bulunduğu zikredilmektedir. Alîye nisbet edilen: "Onların Hıristiyanlıktan bildikleri tek şey, şarap içmektir" sözü abartmalı olsa da kuzey kabilelerinin çoğunun Hıristiyanlık hakkında bir şeyler bildiğini gösterir. En çok Hıristiyan etkisinde kalan kabileler: batıda Selîh, Ğassân, Cuzâm ve Lahm; doğuda Tağlib, Bekr, 'İd, Hanîfe, Rabî'a,Temîm ve Tenûh; merkezde Tayy, Sa'lebe ve Kudâ'î'nın bir bölümüdür.

HIRS

(Ey Muhammed,) Sen ne kadar istesen de insanların çoğu inanmazlar! (Yûsuf: 53/103)

Sen onların yola gelmelerini ne kadar istesen de, Allah şaşırttığını yola getirmez; onların bir yardımcıları da yoktur. (Nahl: 70/37) âyetlerinde Hz. Muhammed, kavminin inanmalarına ne kadar harîs olsa da onların çoğunun inanmayacakları; Allah'ın şaşırttığının yola gelmeyeceği; onların bir yardımcısının da olmayacağı belirtilmektedir. Bu âyetlerden, Hz. Muham-med'in, toplumunun inanmasını ne kadar çok istediği, bu isteğin ondan bir tutku olduğunu göstermektedir. Andolsun, içinizden size öyle bir Elçi geldi ki sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir; size düşkün, müzminlere şefkatli, merhametlidir." (Tevbe: 113/128) âyetinde de peygamberin kavminin doğru yola gelip maddeten ve ma'nen yükselmesine olan tutkusu dile getirildiği gibi, "Biz bu Kur'ân't, sana sıkıntı ve üzüntü çekmen için indirmedik."

HIRSIZIN ELİNİ KESME

38- Hırsızlık eden erkek ve kadının, yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ceza olarak ellerini kesin! Allah üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. 39- Kim yaptığı haksızlıktan sonra tevbe eder, uslanırsa kuşkusuz Allah, onun tevbesini kabul eder. Çünkü Allah bağışlayan, acıyandır. Göklerin ve yerin mülkünün Allah'a âidolduğunu bilmedin mi? (O,) Dilediğine azâbeder, dilediğini bağışlar. Allah her şeye kadirdir. (Mâide: 110/38-40)

Bu âyetlerde hırsızlık eden erkek ve kadının, yaptıklarına Allah tarafından, caydırıcı ceza olarak birer ellerinin kesilmesi emredilir ve Allah'ın azız (güçlü) ve hakim (hüküm ve hikmet sahibi) sıfatları vurgulanır. Bunların anlamı, Allah'ın, haksızlık edenlere karşı gücünü ve kudretini, O'nun herkese karşı galip, yenilmez, hükmünü uygulatacak hükümdar olduğunu anlatmaktır.

Daha sonra yaptığı haksızlıktan tevbe edeni de Allah'ın bağışlayacağı umudu verilir ve bu kez sözgelimine, kontekste uygun olarak âyet Allah'ın Gafûr (suçları örten, affeden) ve Rahîm   (çok acıyan, esirgeyen) sıfatları

vurgulanır. Daha sonra da Allah'ın kesin gücü ve otoritesi vurgulanarak O'nun, göklerin ve Yerin hükümdarı, sahip ve mâliki olduğu, dilediğini cezalandırıp dilediğini bağışlayacağı, O'nun istediği her şeyi yapabileceği belirtilir.

Bu âyetlerin iniş nedeni hakkında yalnız İbn Kesîr ve Hâzin şu olayı anlatırlar: Bir kadın mücevher çalmıştı. Malı çalınmış olanlar, Allah'ın Elçisine gelip bu kadının, kendilerinin mücevherlerini çaldığını söylediler. Allah'ın Elçisi, "Sağ elini kesiniz!" dedi. Eli kesilen kadın, "Benim tevbem makbul değil mi?" diye sordu. Allah'ın Elçisi:

Sen, bugün annenden doğduğun gibi günâhından temizlendin, dedi.

Yüce Allah: " Kim yaptığı haksızlıktan sonra tevbe eder, uslanırsa kuşkusuz Allah, onun tevbesini kabul eder. Çünkü Allah bağışlayan, acıyandır." mâlindeki 39'ncu âyeti indirdi.

Buhârî ve Müslim'in rivayetlerine göre eli kesilen bu kadın, Mahzûm oğulları kabîlesindendir. Hz. Âişe şöyle diyor: "Allah'ın Elçisi zamanında, Mekke'nin Fethi sırasında hırsızlık eden bir kadına uygulanacak hüküm, Kureyş'in ağırına gitti. 'Acaba kim, Allah'ın Elçisinden bunun affedilmesini rica edebilir?' dediler. 'Buna Allah'ın Elçisinin sevdiği Üsâme ibn Zeyd 'den başkası cesaret edemez' dediler. Üsâme ibn Zeyd, kadın hakkında Allah'ın Elçisi ile konuştu. Allah Elçisinin rengi değişti:

- Sen yüce Allah'ın cezalarından birini kaldırmak için şefâ'at mi ediyorsun? dedi.

Üsâme:

- Ey Allah'ın Elçisi, Allah'tan benim bağışlanmamı dile!, dedi.

Yatsı olunca Allah'ın Elçisi kalktı, bir konuşma yaptı, Allah'a hamd-ü senadan sonra dedi ki: 'Sizden öncekilerin helak olmasına sebep, şerefli biri çaldığı zaman onu bırakmaları, zayıf biri çaldığı zaman onu cezalandırmaları olmuştur. Nefsimi elinde bulunduran Allah'a andolsun ki Muhammed'in kızı Fâtıtna da çalsa, elbette elini keserim!' Sonra emir verdi, hırsızlık eden kadının eli kesildi. 'Âişe: 'O kadının tevbesi güzel oldu, evlendi. Bana gelir, giderdi. Ben onun dileğini Allah'ın Elçisine iletirdim.' demiştir.

HİCRET

Onların dediklerine sabret ve güzelce onlardan hicret et (ayrıl). (Müzzemmil: 3/10)

 Pislikten (Allah'a eş tutmak gibi çirkin şeylerden) hicret et (fcafm).(Müddessir: 4/5)

A- Hicretin Anlamı:

(hecr) ve  (hicran) başka birinden, bedenen, lisanen ya da kalben ayrılmak demektir. Âyette peygamber'e, inkarcılardan ayrılması emredilmektedir.Elçi de 'Ya Rabbi kavmim bu Kur'ân'f terk edilmiş bıraktılar' demiştir." (Furkan: 42/30) âyetinde Elçinin, kavminin, Kur'ân'dan uzak durmalarını Allah'a yakınma tarzında arz etmktedir. Babası 'Ey İbrahim, dedi, sen benim tanrılarımdan yüz mü çeviriyorsun? Eğer (onlara dil uzatmaktan) vazgeçmezsen, andol-sun seni taşlarım; uzun süre benden ayrıl, git'!" (Meryem: 44/46) âyetinde de müşrik babası İbrahim'e ya putlara dil uzatmaktan vazgeçmesini veya kendisinden ayrılıp gitmesini söylediği anlatılmaktadır.

Hırçınlık etmelerinden korktuğunuz kadınlara öğüt verin,yataklarda onlara hecredin (mesafeli yatın, yanlarına sokulmayın, (bununla da yola gelmezlerse) onları dövün. Eğer size ita'at ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Çünkü Allah yücedir, büyüktür. (Nisa: 98/34) âyetinde de, dikbaşlılık, huysuzluk eden kadınların yataklarında hecr edilmesini, yani yatakta onların yanına sokulmayıp onlardan mesafeli yatılması emredilmektedir ki kadın hatâsını anlayıp huysuzluğundan vazgeçsin.

H nin dammıyla  (hücr) çirkin, saçma söz söylemektir. hasta sayıkladı, demektir. “Âyetlerime karşı kibirlenerek geceleyin (toplanıp) saçmalıyordunuz" (Mü'minûn: 74/67) âyetinde müşriklerin, Kur'ân âyetleri hakkında saçma sözler söyledikleri anlatılmaktadır.

Muhaceret  de esasında bir yerden, birinden ayrılmak, bir yerden göç edip gitmektir.

HİCRLİLER

80- Andolsun Hicr halkı (Semûdkavmi) de peygamberleri yalanladılar. 81- Onlara âyetlerimizi verdik, ama onlardan yüz çeviriyorlardı. 82- Dağlardan güvenli evler yontuyorlardı. 83- Sabaha girerlerken onları da (o) korkunç ses yakaladı. 84-Kazandıkları, kendilerinden hiçbir şeyi savamadı. (Hicr: 54/80-84)

Hicrliler, büyük ihtimâle göre Salih'in kavmi olan Semûd kabileleridir. Bunların peygamberlerine karşı olumsuz tutumları Hûd, Şu'arâ, Nemi ve A'râf Sûrelerinde anlatılır. Bugün ülkeleri, Suudî Arabistan'da Medâin-i Salih denilen yerdir. Burası da Arap kabilelerinin gelip geçtiği Hicaz-Şâm yolu üzerinde bulunmaktadır.

Öyle anlaşılıyor ki Araplar bu yollardan geçerken bu harabeleri görüyor, buralarda yaşayanların, Allah'ın hışmına uğrayarak cezalandırılıp yurtlarının, başları üzerine yıkıldığına inanıyorlardı. İşte Kur'ân-ı Kerîm, onlara, bildikleri bu olayları anımsatarak öğüt vermektedir.

Ayrıntı için Salih ve Semûd maddelerine bakınız.

HİCR SÛRESİ

Hicr Semûd kavminin oturduğu bölgenin adıdır. 80-84'ncü âyetlerinde bu bölge halkından söz edildiği için Hicr adıyla anılan sûrede inkarcıların bazı sözlerine, peygamber'e karşı davranışlarına, Adem'in yaratılışına ve Âdem'le İblîs arasındaki düşmanlığın başlangıcına, Allah'ın buyruğuna karşı geldikleri için yurtları harâbedilen bazı geçmiş ulusların hayât öykülerine işaret edilir, peygamber'e ve mü'minlere verilen müjdeler yanında inkarcılara uyarılar yapılır.

Âyetlerinin birbirine son derece bağlılığı, Sûrenin bir defada, yahut birbiri ardınca indiği kanısını güçlendirmektedir. Tamamının Mekke döneminin ikinci yarısında indiği sanılmaktadır. 87'nci âyetinin Medine'de indiği rivayeti, bu âyetin konuya bağlılığı dolayısıyla kuşkulu görülmektedir. İniş sırasına göre Kur'ân-ı Kerîm'in 54'ncü, resmî sıralamaya göre 15'nci süresidir. 99 âyeti içerir.

HİDÂD (Yas Tutmak)

 234- içinizden ölenlerin, geriye bıraktıkları eşleri, dört ay on gün (bekleyip) kendilerini gözetlerler. Sürelerini bitirince artık kendileri için uygun olanı yapmalarında size bir günâh yoktur. Allah yaptıklarınızı haber alır. 235- Böyle (iddetini bekleyen) kadınlara evlenme isteğinizi üstü kapalı biçimde bildirmenizden, yahut içinizde tutmanızdan dolayı size bir günâh yoktur. (Çünkü) Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Sakın (kapalı evlenme teklifi sırasında), iyi söz söylemeniz dışında, onlarla bir gizli(buluşma)ya sözleşmeyin ve farz olan bekleme süresi dolmadan nikâh bağını bağlamağa kalkmayın ve bilin ki, Allah içinizden geçeni bilir. O'ndan sakının ve yine bilin ki, Allah bağışlayandır, halimdir (ceza vermekte aceleci değildir). (Bakara: 92/234-235)

234-235'nci âyetler, kocası ölen kadınların, dört ay on gün bekleyeceklerini, bu süreyi doldurduktan sonra kendileri hakkında uygun olanı yapabileceklerini; iddeti içinde bulunan bu kadınlara üstü kapalı evlenme teklîf edilebileceğini; fakat temiz konuşmak gerektiğini; onlarla gizli buluşmak için konuşulmamasını; süre tamamlanmadan nikâh kıyılma-masını; Allah'ın, içte geçen düşünceleri bildiğini; buna rağmen bağışlayan esirgeyen olduğunu belirtmektedir.

Kocası ölen kadın, dört ay on gün beklemeden evlenemez. Bu süre içinde kadının gebe olup olmadığı belli olur. Şayet gebe ise "Gebe olanların süreleri de yüklerini bırakmalarına kadardır. "

HİDÂYET

Gördün mü ya o kul doğru yolda ise? Yahut takvayı emrediyorsa? (Alak: 1/11-12)

Kur'ân-ı Kerîm'in bu ilk sûresinde Hz. Muhammed'in, hüdâ üzerinde bulunduğuna işaret edilmektedir. Hüdâ ve hidâyet lütuf ile (kibarlıkça) yol göstermek, doğru yola iletmek, gerçeğe ulaştırmak demektir. Dilde hüdâ ve hidâyet aynı anlamda olmakla beraber Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'ın yol göstermesi anlamında hüdâ, kelimesi kullanılmıştır:

"Korunanlar için yol göstermedir.", "Onlar, Rablerinden bir hüdâ (doğru yol) üzer indedirler","Size benden bir hüdâ geldiğizaman kimler benim hüdâma uyarsa onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir."XBakara: 92/2,5,38) gibi âyetler, Allah'ın yol göstermesini anlatmaktadır. Hidâyet kökü Kur'ân'da geçmez. Hüdâ kökünden türevleri pek çok âyette geçmektedir.

(ihtida) da dünyâ ve âhirete ilişkin işlerde insanın kendi isteğiyle araştırıp doğru yolu bulmasıdır:

O'dur ki karanın ve denizin karanlıklarında size yıldızlarla yol bulma olanağını sağladı. (Enam: 55/97),

Sizi sarsar diye arza ağır baskılar attı, ırmaklar ve yollar yaptı ki doğru yolu bulaşınız. (Nahl: 70/15),

Onlar da sizin gibi inanırlarsa, doğru yolu bulmuş olurlar. (Bakara: 92/137) gibi âyetler, insanın, kendi isteğiyle doğru yolu bulmasını belirtmektedir.

Râğıb'ın anlatımına göre Allah'ın insana hidâyeti dört türlüdür:

1) Allah'ın her canlıya verdiği kabiliyet ve içgüdü:

Dedi: Rabbimiz, her şeye biçimini verip sonra yol gösterendir. (Tâhâ: 45/50) âyetinde Allah'ın hidâyet etmesi, her canlıyı, yaratılış yasasına uygun şeyler yapmağa sürmesi, yaşa-ması için gerekli davranışlara yönlendirmesi anlamındadır.

Ona iki tepeyi gösterdik. (Beled: 35/10)

Necdeyn: İki yükselti, yokuş, tepe demektir ki bunları, iki meme şeklinde tefsîr edenler de vardır. Yani âyette Allah insana, annesinin memelerini emme yolunu göstermiştir. Aslında annesinin memesine yönelme duygusu, yalnız insan yavrusunda değil, diğer memelilerin yavrularında da vardır. Ancak konu insan olduğu için insanın bu içgüdü-sünden söz edilmiştir. Yoksa memeli hayvanların yavrusu doğar doğmaz hemen annele-rinin memesine yapışmaktadırlar. O yeni dünyâya gelmiş, eğitimsiz yavru-yu hemen yaşaması için gerekli olan anne memesine yönelten, Allah'ın, onun içine koyduğu içgüdüdür. İşte bu duygu, âyette Allah'ın yol göstermesi şeklinde ifâde edilmiştir. Bizce doğru bir yorumdur.-

Fakat diğer bir re'ye göre iki tepeden maksat, hayır ve şer yollarıdır. Âyette insanın, hayır ve şer yollarını ayırdedecek, dilediği yolda gidecek yetenekte yaratıldığına işaret edilmektedir. Nitekim: "Biz ona yolu gösterdik: ya şükredici veya nankör olur." (İnsan: 90/3), "Sizi yaratan O'dur. İçinizden kimi nankördür, kimi mii'min." (Teğâbün: 107/2) buyurulmuştur.

2) Peygamberler ve Kitâblar aracılığı ile insanı hakka çağırması:

Yarattıklarımız içinde doğrulukla hakka götüren ve hak ile adalet yapan bir ümmet de vardır. (A'râf: 39/181)

Onları, buyruğumuzla doğru yola ileten önderler yaptık. (Enbiyâ: 73/73)

Yola gelenlerin hidâyetini artırdı ve onlara korunmalarını verdi. (Muhammed: 99/17)

Kim Allah'a inanırsa Allah onun kalbini doğru yola (doğru düşünceye) iletir. Allah her şeyi bilendir. (Teğâbün: 107/11) âyetlerinde peygamberlerin ve din önderlerinin insanları, Allah'ın buyruğu ile doğru yola çağırmaları anlatılmaktadır.

3) Yola gelme kabiliyetinde olanlara özgü başarıdır:

" Yola gelenlerin hidâyetini artırdı ve onlara korunmalarını verdi. " (Muhammed: 99/17)

" Kim Allah'a inanırsa Allah onun kalbini doğru yola (doğru düşünceye) iletir. Allah her şeyi bilendir." (Teğâbün: 107/11) âyetleri, insana verilen hidâyet başarısına da işaret etmektedir.

4) Âhirette cennete iletmek:

Gönüllerinde kin ve tasadan ne varsa çıkarıp atmışızdır. Altlarından ırmaklar akmaktadır. "Lütfedip bizi buraya getiren Allah'a hamdolsun; Allah bizi getirmeseydi, biz bunu bulamaz-dık!..." demişlerdir. (A'râf: 39/43) âyetinde, temiz yürekli mü'minlerin, kendilerini cennete götüren Allah'a hamdettikleri anlatılmaktadır.

Râğıb'a göre bu hidâyetler birbirine bağlıdır. Birincisi olmayınca ikincisi; ikincisi olmayınca üçüncüsü; üçüncüsü olmayınca dördüncüsü olmaz. Ama birincisi genel hidâyettir, o mutlaka olur. Fakat sonrakiler olmayabilir.

Asıl hidâyet (doğruya iletme) Allah'ın işidir. İnsanın hidâyeti, sadece hakka çağırma anlamındadır:

Allah kime yol gösterirse, işte yola gelen odur. Kimi de şaşırtırsa, işte ziyana uğrayanlar onlardır. (A'râf: 39/178)

Bu âyette hidâyet ve dalâletin, Allah'ın lütfü olduğu, Allah'ın sapıklıkta bıraktığı insanların ziyanda olacakları bildirilmektedir. Kâinatta her şey, Allah'ın elindedir. Allah'ın çağrısına gelmeyeni Allah, kendi haline bırakır. Kendi halinde kalan da, Allah'ın çağrısını kabul etmedikten sonra kendi başına yol bulamaz. Çünkü O'nun çağırdığı yoldan başka kurtuluş yolu yoktur. O kimse şaşkın, perişan olur, ebedî ziyana uğrar. Bu ifâde ile Allah'ın âyetlerinden sıyrılıp bunalımlar içinde kalanlar kınanmaktadır.

Bu anlamdaki âyetlerden, Allah'ın, doğru yolda olan insanı kasden eğri yollara düşürdüğü anlamı çıkmaz. İlk anda bu tür âyetlerden böyle bir mânâ hatıra gelse de, gerçekte âyetler, bulundukları içerik içerisinde düşünülürse böyle bir mânânın kasdedilmediği anlaşılır. Bu âyetlerin anlattığı şudur: Allah, sapıklık içinde bulunan insanları doğru yola getirmek için elçiler göndermiş, vahiyler indirmiş, onlara doğru yolu göstermiştir. Ama onlar, bulundukları sapıklığı, Allah'ın gösterdiği yola yeğlemişler ve Allah'ın çağrısını kabul etmeyerek sapık hallerinde kalmışlardır. Allah da kendi iradeleriyle sapıklığı tercih eden o kimseleri, doğru yola zorlamamış, o hallerinde bırakmıştır. İşte Allah'ın, sapıklığında terk ettiği kimseleri, başka birisi yola iletemez. Çünkü onlar zaten Allah'ın gösterdiği yolu kabul etmiyorlar. Artık kim onları doğru yola iletecek? Doğru yol, Allah'ın yoludur. Onlar o yola gelmedikten sonra nasıl doğru yolu bulurlar?

"Allah'tan daha doğru söz söyleyen mi var?" (Nisa:98/87) âyeti, en doğru sözün Allah'ın sözü olduğunu vurguluyor. Onlar O'nun sözünü kabul etmedikten sonra başka hangi söz onları kurtarabilir?

" Allah'a ve O'nun âyetlerine inanmadıktan sonra hangi söze inanacaklar?" (Câsiye: 65/6, Mürselât: 33/50) âyeti de Allah'ın sözüne inanmadıktan sonra başka inanılacak söz olmadığını vurgulamaktadır.

Demek ki bu tür âyetler, Allah'ın, insanları doğru yola veya sapıklığa zorladığını kasdetmiyor, tam tersine bu üslûb ile Allah'ın gösterdiği yola gelmeyen inkarcıları kınıyor. Nitekim A'râf: 39/179'ncu âyet de bu hususu gayet güzel açıklığa kavuşturmaktadır: Yüce Allah, akılları varken düşünmeyen, gözleri varken görmeyen, kulakları varken bir türlü Hakk'ın sesini duymayan kimseleri cehenneme atmaktadır. Çünkü bunlar, Allah'ın kendilerine verdiği yetenekleri kullanıp doğru yola gelmemişlerdir. Bu halleriyle bunlar düşüncesiz, söz anlamaz hayvanlara benzemişlerdir.

Demek ki yeteneklerini kullanıp Allah'ın âyetlerini düşünenleri Allah, içlerinde uyanan etkenlerle yola getirir. Onlar doğru yolu bulurlar. Ama yeteneklerini kullanmayan, Allah'ın âyetlerini dinlemek istemeyen, inkârda direnip duranların içlerinde imân etkeni uyanmaz. Allah, o sapıklığı yeğleyenleri, zorla hidâyete götürmez, kendi hallerine bırakır. İşte ziyana uğrayanlar da onlardır.

Fakat insanın içinde ve dışında vukubulan olayların hepsi, Allah'ın yasaları çerçevesinde oluştuğundan dolayı hidâyet de, dalâlet de Allah'ın yaratmasıdır. Çünkü yasasız iş olmaz. Faktörler bulunmadan hiçbir iş yapılmaz. Yasaları, faktörleri yaratan Allah'tır. O'ndan başka yaratıcı yoktur. Her şeyi Allah yaratır. Öyle ise hidâyet de, dalâlet de Allah'ın yaratmasıdır. Ama bunlar insanın seçimine bırakılmıştır. İnsan seçer, Allah yaratır. İnsan aklıyla herhangi bir yönü seçtiği için yaratan Allah olduğu halde sorumlu insandır.

Onları yola getirmek senin görevin değildir. Allah dilediğini doğru yola iletir. (Bakara: 92/272),

Sen sevdiğini doğru yola iletemezsin; fakat Allah dilediğini doğru yola iletir. O, yola gelecek olanları daha iyi bilir. (Kasas: 49/56) âyetleri, hidâyetin Allah'a âidolduğunu belirtmektedir.

Bu âyetlerde peygamber'e, kendisinin, sevdiğine hidâyet edemeyeceği, ancak Allah'ın, dilediğini doğru yola ileteceği; O'nun, kimin doğru yola geleceğini bildiği anlatılmaktadır.

Son âyetin, peygamber'in amcası Ebû Tâlib hakkında indiği rivayet edilir: Gûyâ, Ebû Tâlib ölüm döşeğinde can çekiştirirken yanı başında bulunan peygamber ona:

Amca, Allah'tan başka tanrı yoktur de ki Kıyamet gününde senin lehine tanıklık edeyim, demiş. Fakat Ebû Tâlib:

Eğer Kureyşin, ölümden korktuğu için böyle yaptı, diye beni kınamalarından korkmayasyıdm, o sözü söyleyip seni sevindirirdim, demiş. Bunun üzerine bu âyet inmiş

HİDN

Öyle ise  iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dostlar da tutmamaları sortiyle, sahiplerinin izniyle onlarla evlenin, ücretlerini de güzelce verin. (Nisa1: 98/25)

Bugün size iyi ve temiz şeyler helâl kılındı. Kendilerine Kitâb verilenlerin yemeği, size helâl, sizin yemeğiniz de onlara helâldir. İnanan, namuslu, hür kadınlar ve sizden önce kendilerine Kitâb verilenlerden namuslu hür kadınlar - zina etmeksizin, gizli dost tutmaksızın, namuslu bir biçimde mehirlerini verdiğiniz takdirde- size helâldir. Kim inanmayı kabul etmezse, onun ameli boşa çıkmıştır ve o, âhirette kaybedenlerdendir. (Mâide: 110/5)

Bu âyetlerde, kadınların hidn edilmemesi, ancak onlarla normal nikâh ile evlenilmesi emredilmektedir.

Hidn erkek veya kadın sevgili demektir. Erkek veya kadının sevgilisine hidn ve hadîn denilir. Çoğulu ahdân dır. Câhiliyye çağında zina, açık ve kapalı olmak üzere iki çeşit idi. Kadının gizlice bir sevgili tutup onunla sevişmesine ve zina etmesine "dost tutma" denilirdi. Para karşılığında fuhuş yapmağa da sifâh veya biğâ' denilirdi. Sifâh veya biğâ şeklindeki açık zina özellikle cariyeler arasında cereyan ederken dost turna şeklindeki zina daha çok hür kadınlar arasında görülürdü.

Araplar açıkça zina etmekten hoşlanmaz, fakat gizli dost tutmayı hoşgörü ile karşılarlardı. "De ki: Rabbim fuhuşların açığını da kapalısını da haram kıldı."

HİKMET

Bunlar üstün hikmettir! Ama uyarılar fayda vermiyor. (Kamer: 37/5)

Bu âyette insanlara, kendilerini kötülükten önleyici haberler, çok değerli bir hikmet geldiği, fakat uyarıların bir yarar sağlamadığı belirtilmektedir. " Davud'a hikmet ve güzel konuşma vermiştik." (Sâd: 38/20),"Allah ona mülk ve hikmet verdi."  (Bakara: 92/251) âyetlerinde Davud'a hikmet,  güzel konuşma yeteneği ve hükümdarlık verildiği belirtilmektedir.

Bunlar, Rabbinin sana vahyettiği hikmet(ler)dendir. Allah ile beraber başka tanrı edinme, sonra kınanmış, (Allah'ın rahmetinden) uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın. (İsrâ: 50/39) âyetinde Hz. Muham-med'e Hikmet'ten buyruklar vahyedildiği bildirilmektedir ki bura-daki hikmet, İlâhî Kitabın içerdiği hükümlerdir.

Andolsun, biz Lokman'a hikmet vermiştik. (Lokman: 57/12) âyetinde Lokman'a hikmet verildiği belirtilmekte ve "Allah'a şükret" buyruğunun da Lokman'a öğretilen hikmetlerden olduğu anlaşılmaktadır.

 İsa açık delillerde gelince dedi ki: "Ben size hikmet getirdim ve ayrılığa düştünüğünüz şeylerden bir kısmını size açıklamak için (geldim), Allah'tan korkun ve bana itaat edin." (Zuhruf: 63/63) âyetinde de Hz. İsa'nın insanlara hikmet getirdiği anlatılamktadır.

(£y Muhammed,) Sen hikmetle, güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve onlarla en güzel şekilde mücâdele et. Çünkü Rabbin işte yolundan sapanları en iyi bilen O'dur ve O, yola gelenleri de en iyi bilendir. (Nahl: 70/125) âyetinde Hz. Muhammed'e Allah'ın yoluna hikmetle ve güzel öğütle da'vet etmesi emredilmektedir.Nitekim kendi içinizden, size âyetlerimizi okuyan, sizi yücelten, size Kitâb ve hikmeti ve bilmediklerinizi öğreten bir Elçi gönderdik. (Bakara: 92/151) âyetinde de Hz. Muhammed'in, insanlara Allah'ın âyetlerini okuyan, onları yücelten, onlara Kitabı, hikmeti ve bilmedikleri şeyleri öğreten bir elçi olarak gönderildiği bildirilmektedir.

Allah'ın size olan nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği Kitâbh ve hikmeti düşünün, Allah'tan korkun ve bilin ki, Allah her şeyi bilir. (Bakara: 92/231) âyetinde de inananlara, Allah'ın ni'metlerini ve kendilerine indirdiği Kitabı ve Hikmeti anımsayıp Allah'tan korkmaları; Allah'ın her şeyi bildiğini bilmeleri emredilmektedir.

Allah, peygamberlerden şöyle söz almıştı: "Bakın, size Kitâb ve hikmet verdim, imdi yanınızda bulunan(Kitâb)ı doğru-layıcı bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz.' Bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?" demişti. "Kabul ettik!" dediler. "O halde şahit olun, ben de sizinle beraber şahit olanlardanım." dedi. (Âl-i İmrân: 94/81) âyetinde Allah'ın, her peygamberden, kendi yanlarında bulunan Kitabı ve hikmeti doğrulayan, gelecek her elçiyi kabul edecekleri hakkında söz aldığı belirtilmektedir.

Ona Kitabı, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğretecek. (Âl-i İmrân: 94/48), "Sana Kitâbh, hikmeti, Tevrat'ı ve İncil'i öğrettim. (Mâide: 110/110 âyetlerinde yüce Allah'ın, İsâya Kitabı, Hikmeti,Tevratı ve İncil'i öğrettiği anlatılmaktadır.)

Andolsun ki, Allah, mü'minlere büyük lütufta bulundu: Zira daha önce açık bir sapıklık içinde bulunuyorlarken onlara, kendi içlerinden, kendilerini yücelten ve kendilerine Kitâb ve hikmeti öğreten bir elçi gönderdi. (Âl-i İmrân: 94/164)

O'dur ki, daha önce sapıklık içinde bulunan ümmîlere, kendi içlerinden, kendilerine Allah'ın âyetlerini okuyan, onları yücelten, onlara Kitâb ve Hikmeti öğreten bir elçi gönderdi. (Cum'a: 96/2) âyetlerinde de Hz. Muhammed'in, insanlara Kitabı ve hikmeti öğretmek üzere gönderildiği bildirilmektedir.

Evlerinizde okunan Allah âyetlerini ve hikmeti hatırlayın. Şüphesiz Allah latiftir, haber alandır. (Ahzâb: 97/34) âyetinde peygamberin hanımlarına, evlerinde oku-nan âyetleri ve hikmeti düşünüp bunun değerini bilmeleri buyurulmaktadır.

Gerçekten biz İbrahim soyuna da Kitâb 'ı ve Hikmeti vermiş ve onlara büyük bir mülk vermiştik. (Nisa: 98/54) âyetinde Allah'ın, İbrâhîm soyuna Kitâb ve Hikmet verdiği; Allah, sana Kitâb'ı ve Hikmeti indirdi ve sana bilmediğin şeyleri öğretti. Allah'ın sana lütfü, cidden büyüktür. (Nisa: 98/113) âyetinde Allah'ın, Hz. Muhammed'e Kitabı, hikmeti indirdiği ve ona bilmediği şeyleri öğrettiği; büyük lütuflarda bulunduğu anlatılmaktadır.

Hikmeti dilediğine verir. Hikmet verilen kimseye çok hayır verilmiştir. Bunu ancak aklıselim sahipleri düşünüp anlar.  (Bakara: 92/269)

âyetinde de Allah'ın, hikmeti dilediğine vereceği, kendisine hikmet verilene çok hayır verilmiş olduğu, bunu ancak sağduyu sahiplerinin anlayacağı belirtilmektedir.

Hikmet hükm kökünden gelen hikmet, ilim ve akıl ile ulaşılan gerçek bilgidir. Allah hakkında hikmet, eşyayı bilip tam yerinde ve amaca göre yaratmaktır. İnsan hakkında hikmet, varlıkları bilmek, iyi ve güzel şeyler yapmaktır. Hakim: çok hikmetli, hükümran, her şeyi doğru bilen ve güzel yapan, doğru ve kesin karar verendir. Hakim sıfatı Allah hakkında da diğer varlıklar hakkında da kullanılır. Ancak arada fark vardır. Allah hakkında kullanılınca hakim: eşyayı bilen, yerli yerince ve bir amaca göre yaratandır. İnsan hakkında hakim: hikmetli bilgi sahibi demektir. İçerdiği hüküm ve sağlam bilgiden dolayı İlâhî Kitâblara da hakim denilir: "Şunlar o hikmetli Kitabın âyetleridir." (Yûnus: 51/1, Lokman: 57/2)

Bir şey hakkında karar vermek anlamındaki hükm de hikmeti içerir. Fakat hüküm, hikmetten geneldir. Her hikmet hükümdür ama her hüküm hikmet değildir. peygamber(s.a.v.)in “ Susmak hüküm (hikmet)tir ama yapanı azdır"

HİLÂLLER

Sana doğan aylardan soruyorlar. De ki: "Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir." Evlere arkalarından girmek iyilik değildir. İyilik, Allah'tan korkanın iyiliğidir. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun ki, kurtuluşa eresiniz, umduğunuzu bulaşınız .(Bakara: 92/189)

Bu âyette de hilâllerdin, insanların vakitleri ve hac zamanlarını bilmelerini sağladığı belirtildikten sonra, asıl iyiliğin, evlere arkalarından girmek değil, Allah'tan korkmak olduğu vurgulanıyor ve insanlara, başarıya erebilmek için evlere kapılarından girip Allah'tan korkmaları emrediliyor.

Ehilleh , hilâlin çoğuludur. Yeni doğan aya hilâl denilir. İlk iki gecede hilâl adıyla anılan Ay, sonra büyür, kamer olur. Yeni doğmuş ayı görünce sesi yükseltmeye ihlâl denmiş, sonra her sese de ihlâl denmiştir. Doğan çocuğun ağlamasına da ihlâl denilir. Hayvanı boğazlarken sesle Allah'ın adını anıp du'â etmeğe de ihlâl denilir. Mevâkît ise vakit anlamındaki mîkafm çoğuludur. Mîkat zaman anlamına gelirse de mekân anlamı da verebilir. Hacca dışarıdan gelenlerin ihrama girmek zorunda oldukları yerlere mîkat, çoğulu mevâkît denilir.

Üslûbundan, bir soru üzerine indiği anlaşılan bu âyette, hilâller hak-kmdaki soruya cevap ve Arapların, hac zamanında evlere arkadan girme geleneği hakkındaki hüküm olmak üzere iki şık bulunmaktadır.

1) Rivayete göre ensârdan Mu'âz ibn Cebel ve Sa'lebe ibn Ğanem gelip: "Yâ Resûlallah, demişler, neden ay önce ince bir ip gibi görünüyor da sonra büyüyor, içi doluyor, değirmileşiyor ve sonra tekrar eksilmeğe başlıyor, giderek eski halini alıyor? Güneş gibi bir halde kalmıyor?" Başka bir rivayete göre de buna benzer bir soruyu Yahudiler sormuşlar, işte bu sorulara yanıt olarak inen âyetin birinci şıkkında Ayın bu görünüşünün, insanlar açısından sebebi izah edilmiş, fakat bunun oluş nedeninden söz edilmemiştir. Çünkü insanları ilgilendiren şey, Ayın neden bu şekilde olduğu değil, niçin böyle olduğudur. Neden böyle olduğu, yaratılış yasasına aittir ve soruyu soran insanlar için bunun önemi ikinci derecede kalır.

Demek ki Ayın böyle görünmesi, insanların, vakitleri belirlemeleri ve hac zamanını bilmeleri içindir. Gerçekten Ayın bu görüntüsünden günler, haftalar, aylar hesaplanmış, namaz vakitleri, iddet süreleri ve daha başka birçok din ve dünyâ sorunu çözümlenmiştir. Ayın böyle görünmesinin bir hikmeti, insanların vakti hesabetmeleri (takvim yapmaları) ve hac zamanını bilmeleridir.

2) Câhiliyye halkı, ihrama girdikleri zaman hiçbir gölgelik altında bulunmamağa özen gösterirler; bir ağacın altında oturmaz, evlerine veya çadırlarına girmezlerdi. Eğer zorunlu bir gereksinimleri için evlerine, ya da çadırlarına girmeleri gerekirse üstlerine gölge düşmemesi için kapıdan girmez, evlerinin veya çadırlarının ardından açtıkları bir delikten girerler, yahut bir merdiven kurup bacaya çıkar, oradan evin bahçesine inerler, bu yaptıkları işi forr(iyilik) sayarlardı.

HİLM

Râğıb'ın beyânına göre nefsin öfkesine egemen olmak, nefsi taşkınlıktan korumak, tutmak anlamına gelen hilm akıl anlamında da kullanılır. Gerçi hilm akıl değil ise de aklın sonuçlarındandır. Onun için müfessirler, Yoksa onlara Mimleri mi böyle emrediyor"

HIYANET

 (Gerçeği söyledim ki Yûsuf) Benim, arkadan kendisine hiyânet etmediğimi ve hâinlerin tuzağım Allah'ın başarıya ulaştırmayacağını bilsin. (Yûsuf: 53/52)

Allah inananları savunur. Allah hiçbir hâin ve nankörü sevmez. (Hac: 88/38)

Allah, sizin kendinize yazık etmekte olduğunuzu bildi ve tevbenizi kabul edip sizi affetti. (Bakara: 92/187)

Kendilerine hainlik edenleri savunma; zira Allah, hainlik yapıp günâh işleyen insanı sevmez! (Nisa: 98/107)

Hiyânet, nifak gibi ikiyüzlülük anlamına gelir. Ancak hiyânet ahd ve emanete karşı ikiyüzlülük, nifak da din hakkında ikiyüzlülüktür. Fakat bunlar birbiri içine girmiş, birbiri yerine kullanılagelmiştir. Hiyânet, ahdi bozmak suretiyle hakka aykırı davranmaktır. Hiyânetin karşıtı emânettir.

Birinci âyette Allah'ın, hâinlerin entrikalarını başarıya ulaştırmayacağı, onların tuzaklarının yerini bulamayacağı; ikinci ve üçüncü âyetlerde Allah'ın hâin ve nankörleri sevmediği; dördüncü âyette günâh işleyerek nefsine (kendi canına) hiyânet edenlere acıyıp onları affedeceği belirtilmektedir.

55-Allah'a göre canlıların en kötüsü, kâfirlerdir; artık onlar inanmazlar. 56-Sen kendileriyle andlaşma yaptığın halde onlar, hiç çekinmeden, her defa andlaşmalarını bozarlar. 57- Savaşta onları yakalarsan, onlar(a vereceğin ceza) ile arkalarında bulunan kimseleri de dağıt ki ibret alsınlar. 58- Bir kavmin, (andlaşmaya) hıyanet etmesinden korkarsan, sen de(onların seninle yaptıkları andlaşmayı) aynı şekilde onlara at; çünkü Allah; hâinleri sevmez. 59- İnkâr edenler (bizim elimizden kurtulup) geçtiklerini sanmasınlar. Onlar (bizi) âciz bırakamazlar. (Enfâl: 93/55-59)

Enfâl: 93/55-56'ncı âyetlerde inanmayan, yaptıkları andlaşmayı her fırsatta bozmaktan çekinmeyen kâfirlerin, Allah'a göre yeryüzünde depre-nen canlıların en kötüsü oldukları belirtilmektedir. Dâbbe, yeryüzün-de deprenen her canlıya denir. Çoğulu devâbb'dır. İnsan da bu kelimenin kapsamına girer.

57-59'ncu âyetlerde söz ve andlaşma dinlemeyen, fırsat bulunca andlaşmalarını bozup hiyânet eden kimselerin, savaşta ele geçirildikleri takdirde arkada kalanlara ibret olacak biçimde cezalandırılmaları; hiyânet edip andlaşmalarını bozanlara misliyle karşılık verip onlarla yapılan andlaşmanın kendilerine atılması emrediliyor ve Allah'ın, hâinleri sevmediği, kâfirlerin, Allah'ın azabından kurtulamayacakları vurgulanıyor.

Bu âyetler, Yahûdîler hakkında inmiştir. Bazı müfessirler, 55-56'ncı âyetlerin, Hendek Savaşında müslümanlarla ittifak andlaşmalarını bozup birleşik Arap ordusuyla birleşen Kurayza Yahudileri hakkında indiğini söylerler. Fakat Bedir Savaşının olaylarını anlatan bu Sûre, adı geçen savaşın ardından inmiştir. Hendek Savaşı ise Bedir'den üç yıl sonra vuku-bulmuştur. İki olay arasında hayli zaman farkı vardır. Üç yıl sonra inen âyetlerin, bu sûreye konması, uzak bir ihtimaldir. Bu âyetlerin, Kaynuka Yahudileri hakkında inmiş olması daha kuvvetlidir.

Verilen sözde durmak, Allah'ın kesin emridir. Fakat karşı tarafın andlaşmayı bozduğu sezilince müslümanların da gafil avlanmamak için andlaşmayı bozup karşı tedbir almaları gerekir. Bu âyetler İslâm siyâsetinin, uluslararası ilişkilerin temel prensiplerindendir. Barışı ilk bozanlar müs-lümanlar olmazlar. Fakat barışı bozan düşmana misliyle karşılık verirler.

Ahmed ibn Hanbel'in rivayetine göre Mu'âviye »Anadolu'da yürürken andlaşma yaptığı, henüz andlaşmanın bitimine zaman bulunan bir kavme yaklaşmak, andlaşmanın sonunda hemen saldırmak istedi. Hayvan üzerinde bulunan bir ihtiyar: "Allahu ekber, Allahu ekber! dedi, vefa gerekir, gadir (sözden caymak, ahdi bozmak, döneklik) değil. Allah'ın Elçisi (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: 'Bir kavimle arasında andlaşma bulunan kimse, süre sona erinceye dek andlaşmanın ne bir düğümünü çözsün, ne de bağlasın. Ama karşı taraf andlaşmayı bozarsa, bu da onlara karşı andlaşmayı bozar.

HİZİPLEŞMELER

Dinlerini parça parça edip, grup grup olanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah'a kalmıştır. Allah, onlara, yaptıklarını haber verecektir. (En'âm: 55/159)

Bu âyette de dinlerini parçalayıp bölünenlerin, peygamberle bir ilişkilerinin kalmadığı, Allah'ın, onları bu yaptıklarından ötürü hesaba çekeceği bildiriliyor. Kur'ân'ın indiği çağda dinlerini parçalayanlar, Kur'ân'ın ilk muhatabı olan Araplardır. Âyet, Mekke lileri kasdetmektedir. Onlar din birliğini bozmuşlar, çeşitli inançlar ortaya çıkarmışlardı. Kur'ân indiği zaman Arap kabilelerinin dinî görünümü, onlar arasında din birliğinin olmadığını gösterir. Her kabilenin, her boyun ayrı putu ve tapınağı vardı.

Müfessirler, âyetin, ileride ortaya çıkacak çeşitli İslâm fırkalarına, sürtüşmelere işaret olduğunu söylerler.

HİZMETÇİLER

Şayrt o(kadı)nlar arasında da adalet yapamayacağınızdan korkarsanız bir tane alın; yahut ellerinizin altında bulunan cariyelerle yetinin. (Nisa: 98/3)

Âyetin bu cümlesi, o zaman yürürlükte olan bir geleneğin ifadesidir, yeni bir hüküm değildir. O zaman köle ve câriye kurumu vardı. Sahibinin, cariyesi ile cinsel ilişki kurması meşru' idi. Bu âdet, toplumda böyle yerleşmiş idi. Kur'ân, bu yerleşik geleneği olduğu gibi bıraktı. Çünkü bu, cariyelerin de yararına idi. Zira onların da birleşme ihtiyacı vardı. Halbuki onlar, sahiplerinden başkasıyla birleşme hakkına sahip değillerdi. Ancak sahipleriyle birleşebilirlerdi. Bu hak da onların elinden alınsa onlara zulüm olurdu. Şayet câriye, efendisinden gebe kalıp da doğurursa ümmü veled (çocuk anası) olur, artık satılamaz ve efendisinin ölümüyle birlikte özgürlüğüne kavuşurdu. Bu, köle ve cariyeliğin kaldırılması yolunda atılmış bir adımdır. Çünkü câriye de zevce sayılmıştır: "İçinizden inanmış, hür kadınlarla evlenmeğe gücü yetmeyen kimse, ellerinizin altında bulunan inanmış cariyelerinizden alsın."

HOŞGÖRÜ

Ayetlerimize inananlar, sana geldikleri zaman: "Size selâm olsun, de, Rabbiniz, rahmeti kendi üzerine yazdı (acıyıp yaratıklarını esirgemeyi üstlendi). Sizden kim, bilmeyerek bir kötülük yapar da sonra ardından tevbe eder, uslanırsa muhakkak ki O, bağışlayan, esirgeyendir." (En'âm: 55/54)

Bu âyette peygamber'e, inanan kimseler yanına geldikleri zaman onlara selâm vermesi, sağlık ve dirlik dilemesi; kullarına acımayı üstlenen Allah'ın, cahillikle nefsinin arzusuna kapılıp bir kötülük işledikten sonra tevbe ederek uslananları affedeceğini söylemesi emredilmiştir.

Sonra Rabbin, şunlardan yanadır ki cehaletle kötülük işlediler, sonra onun ardından tevbe ettiler, uslandılar. Bütün bunlardan sonra Rabbin, elbette bağışlayan, esirgeyendir. (Nahl: 70/119)

Bu âyette de cehaletle kötülük yaptıktan sonra dönüp uslananlan Allah'ın affedeceği bildirilmektedir. Uygun olmayan her şeye kötülük

denilir. Cehalet kelimesi, bilmezlik anlamına geldiği gibi, şehvet hislerine kapılarak düşünmeden hareket etmek anlamına da gelir. Âyetlerde bu anlamda kullanılmıştır. Bu kökten yapılmış fail ismi olan câhil, bir şey bilmez anlamında değil, nefsinin eğilimlerine kapılan, içgüdüsüyle, duygusal hareket eden düşüncesiz insan anlamındadır. Nefsinin dürtüsüne kapılan kimse yanlış hareket eder, günâh işler. Çünkü hareketleri aklının kontrolünden çıkmıştır. İşte kim ki nefsinin dürtüsüne kapılarak günâh işler de sonra bundan dönüp Allah'a yönelirse Allah onu bağışlar. Çünkü Allah, acımayı kendisine prensip olarak yazmıştır. Rahmeti gazabından fazla, affı cezasından çoktur. Allah'ın Elçisi, Rabbin rahmetini şöyle bir temsîl ile anlatmıştır: "Allah yaratıkları yaratıp bitirdikten sonra katında, Arş'm üstünde bulunan Kitâb 'a şu hükmü yazdı: Rahmetim gazabımı yendi (başka rivayetlere göre geçti).

HUBUK

Hubuk’lû göğe andolsun ki... (Zâriyât: 67/7)

Hubuk kırılmış nesne anlamına gelen hibâk'in çoğuludur.Kırılmış saç teline hubuk dendiği gibi, hafif esen rüzgârın yaptığı kırık kırık kum çizgilerine de hubuk denilir. Zâtu'l-hubuk: güzel yapılı, yahut yörüngeleri, yolları veya yıldızları olan gök anlamına gelir.

"Hubuk: hem habîke'nin, hem de hibâk'in çoğulu olabilir. Habîke özenle, sağlam ve sanatlı dokunmuş, yol yol hareli güzel kumaşa denir. Hibâk de latîf esen rüzgârın denizde veya kumda oluşturduğu yol yol kırıntılardır. Saçların çok kıvırcıklığından oluşan dalgalara da hubuk denilir. Habk sıkı bağlayıp muhkem kılmak ve kumaşı sıkı, sağlam ve üzerinde sanat eseri görünecek biçimde güzel bir zemin üzere dokumak anlamına gelir. Çokları hareli, yollu diye tefsîr etmişlerdir. Bundan bazıları göğün mahrekleri mânâsına özel yollan, bazıları da bilgi ve ma'rifetlere götüren yaratıcının birlik ve gücüne, ilim ve hikmetine delâlet eden ma'kul yolları anlamışlar; bazıları da yolu kehkeşân dahi denilen galaksilere işaret edildiğini söylemişlerdir. Fakat İbn Abbâs, Katâde, İkrime, Mücâhid ve Rabî'den rivayet olunduğuna göre de: "güzel, düzgün yaratılışlı", Mücâ-hid'den diğer bir rivayete göre de "sağlam yapılı" diye tefsîr edilmiştir. Hâsılı bu mânâyı anlatan bu ifâdeden biz şunu anlıyoruz ki: Semâ, yıldızları ve türlü türlü yörüngeleri ile pek sıkı ve gayet sanatlı bir surette dokunmuş, güzel nakışları içeren, düzgün ve sağlam hareli bir kumaşa benzetilmiş ve buna kasem ile bunun genel durumunda tevhide delâlet eden ve yaratıcının birlik ve gücünü gösteren güzelliği ve sağlamlığı ihtar olunarak sözleri değişik olanlara bir zecr yapılmış, ihtilâfların tevhîde götürülmesi lüzumu anlatılmıştır."

HUCURÂT

4- Odaların arkasından sana bağıranların çoğu, düşüncesiz kimselerdir. 5- Onlar, sen kendilerinin yanına çıkıncaya kadar bekleselerdi, elbette kendileri için daha iyi olurdu. Allah, bağışlayandır, esirgeyendir.(Hucurât: 105/4-5)

Âyetlerde peygamber'e, kaldığı odaların dışından bağırıp seslenenlerin çoğunun düşüncesiz insanlar olduğu; peygamber kendiliğinden çıkıp gelinceye dek beklemelerinin kendileri için daha iyi olacağı belirtilmektedir.

Hücre :Etrafı çevrilerek yapılan barınaktır. Çoğulu hucurt’tır Hucurât, peygamber'in, kerpiçten yapılmış evinin bölümleriydi. Eşlerinden her birinin kendilerine özgü daireleri vardı. Kerpiçten ve hurma dallarından yapılmış, çamurla sıvanmış, kapılarının üstüne kıl perdeler asılmış olan bu daireler yan yana dizilmişti

Ömer ibn Ebî Enes: "peygamber'in evlerinden dördü kerpiçten, beşi de hurma dallarından yapılıp, çamurla sıvanmıştı. Bunların odaları yoktu." demiştir. Hasan-ı Basrî de bu mütevâzi evleri şöyle tanımlamıştır: "Ben, Osman'ın halifeliği zamanında peygamber zevcelerinin odalarına girer, tavanlarına elimle dokunurdum."

Bu hücreler, Ömer ibn Abdulazîz veya Velîd ibn Abdu'l-Melik zamanında yıkılıp peygamber'in mescidine katılmış; Medine halkı bunların yıkılmasına üzülmüştür. Saîd ibn el-Müseyyib şöyle demiştir: "Keşke bunları olduğu gibi bıraksalardı da yeni yetişenler ve taşradan gelenler, peygamber'in, hayâtında ne kadar sade yaşadığını görselerdi! Bunları görmek, insanları mal çoğaltma sevdasından vazgeçirebilirdi" demiştir.

HUCURÂT SÛRESİ

Adını, dördüncü âyetindeki el-hucurât kelimesinden alan sûrede, mü'minlere bazı görgü kuralları, peygamber'e ve birbirlerine karşı nasıl davranmaları gerektiği anlatılmakta, insanların eşitliği, imanın gönül işi olduğu vurgulanmaktadır.

Bölümleri arasındaki yakınlık, bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği kanâatini vermektedir. Bazı âyetlerinin iniş sebebi hakkında aktarılan olayların, sûrenin inişinden önce yaşanmış olaylar olduğu kanısındayız.

Medine'de, Mücâdele Sûresinden sonra inmiş olması kuvvetle muhtemel bulunduğundan, Muhamed İzzet Derveze, tefsirinde bu sûreyi, Mücâdele Sûresinden sonraya koymuştur. 18 âyeti içermektedir. Resmî sıralamaya göre 49'ncu, iniş sırasına göre 105'nci sûredir.

HÛD

50- O hekak etti, önce gelen 'Âd'ı, 51- Semûd'u, komadı (onları). (Necm: 23/50-51)

Necm: 23/50-51. âyetlerde de Allah'ın, ilk 'Âd kavmini olduğu gibi Semûd kavmini de helak ettiği, hiç geri komadığı bildirilmektedir. Burada 'Âd kavmi, '"Âd el-ûlâ: İlk 'Âd" şeklinde bir nitelikle anılmıştır. Çoğunluğun kanısına göre bunlar Hûd kavmidir. 'Âd ibn İrem ibn Avs  ibn Sâm ibn Nuh'tur. Bunların zürriyeti olan bir kavim de vardır ki onlara '"Âd el-uhrâ: Son 'Âd" denilir.

Ka'bu'l-ahbâr'a göre de Hûd kavmi, İlk 'Âd kavminin zürriyeti olan "Son 'Âd" kavmidir. Asıl zorba kavim olan bunlar idi.

HÛD SÛRESİ

Hz. Hûd'un öyküsü anlatıldığından bu adı alan sûre ile Yûnus Sûresi arasında çok benzerlik vardır. Bu sûrede de inkarcılara yanıtlar verilir, kâfirlerin ve mü'minlerin varacakları sonları belirtmek üzere geçmiş peygamberlerin ve ulusların hayât öyküleri anlatılır.

Bölümleri birbirine bağlı olan Sûrenin âyetlerinin birbiri ardınca ve aradaki benzerlikten dolayı Mekke'de Yûnus Sûresinin hemen ardından indiği söylenebilir. 12,17 ve 114'ncü âyetlerinin Medine'de indiği rivayeti varsa da bu âyetlerin konuya bağlılığı, önceki ve sonraki âyetlerle yakın ilgisi, bu rivayeti şüpheli kılmaktadır. Sûre, 123 âyeti içermektedir.

HUDEYBİYE BARIŞI

1- Biz sana apaçık bir fetih verdik. 2- Ki Allah, senin geçmiş ve gelecek günâhını bağışlasın (bütün tasalarını gidersin) ve sana olan nimetini tamamlasın ve seni doğru bir yola iletsin. 3- Ve Allah sana şanlı bir zafer versin. (Fetih: 109/1-3)

Fetih Sûresi, Hudeybiye Seferinden dönerken inmiştir. Hudeybiye Seferinin ve bu Seferin ardından imzalanan Barışın özeti şudur:

peygamber (s.a.v.) ru'yâsında Ka'be'yi ziyaret ettiğini görmüş idi. Bu ru'yâ üzerine ashabına, umreye gideceğini, kendilerinin de hazırlanmalarını söyledi. Hicretin altıncı yılının Zu'1-Ka'de ayının ilk Pazartesi günü, Abdullah ibn Ümm-i Mektûm'u Medine'de yerine vekîl bırakarak yaklaşık binbeşyüz kadar sahâbîsiyle birlikte yola çıktı, peygamber'in Zu'1-Ka'de ayında umre için çıkması, ömrenin ardından hac yapmayı da tasarladığını gösterir. Çünkü müslümanlar Mekke'ye vardıkları zaman hac günleri de çatmış olacaktı.

Müslümanlar, yanlarına kılıçtan başka silâh almamışlardı. Kurbanlık hayvanlarını da beraberlerinde götürüyorlardı. Allah'ın Elçisi, Zu'1-Huleyfe denilen yerde kurbanlıkların kulaklarını çırttırıp boyunlarına tasma taktırdı. Böylece bu hayvanların kurbanlık oldukları işaretlendi. Abdu'r-Rahmân ibn Bişr'i de yirmi atlı ile birlikte öncü gönderdi. Müslümanların geleceğini duyan müşrikler, onları Mescid-i Haram'a sokmamağa karar verdiler. Baldah'ta karargâh kurup Kurâu'l-ğamîm denilen yere de Hâlid ibn Velîd komutasında ikiyüz atlı gönderdiler.

Eskidenberi müslümanların tarafını tutan Huzâ'a kabîlesinden Bişr ibn Süfyân, Mekke'de müşriklerin durumunu öğrendi. Usfân arkalarında bulunan Ğadîru'l-Eştât'ta peygamberle buluşup Mekkelilerin durumunu ona anlattı:

Kureyş, Mekke yöresindeki kabileleri (bunlara Ehâbîş denilir) toplamış, seninle savaşacaklar, senin Ka'be'ye girmene engel olacaklar, dedi.

Hâlid komutasındaki müşrik süvarileri de müslümanlan görecek kadar yaklaşmışlardı. Allah Elçisinin emriyle, Abbâd komutasındaki süvari bölüğü ilerleyip müşrik süvarilerinin karşısında saf düzenine girdi. Öğle namazının vakti girmişti. Allah'ın Elçisi, ashabına, havf (korku) namazı kıldırdı. Akşam olunca, ashabını, düşman süvarilerine fark ettirmeden, Mekke'ye dokuz mil uzaklıkta bulunan Hudeybiye'ye yürüttü.

Hudeybiye, bir kuyudan adını alan bir köydü, peygamber'in Kusvâ adlı devesi, köylülerin tuvalet olarak kullandıkları yere doğru inen bir gedikte çöküverdi. İnsanlar:

Kalk, kalk! deyip deveyi kaldırmağa çalıştılar.

Kusvâ yoruldu, gidemiyor, dediler, peygamber (s.a.v.):

Yorulup gitmemek onun âdeti değildir. Fakat fili engellemiş olan (Allah), onu da engelledi (Allah, Mekke'ye saldırmamızı istemiyor)! Kureyş benden, Allah'ın yasaklarına saygı konusunda ne istese veririm, dedi.

HUDÛ' VE HUŞU

Rabbinize tazarru' ve hufye ile (yalvararak ve gizlice) dua edin, çünkü O, haddi aşanları sevmez- (A'râf: 39/55)

Bu âyet, Allah'a gizlice, gönülden boyun eğerek du'â edilmesini emrediyor ve duanın âdabını öğretiyor. Kulun ihtiyâcını Allah'a arz etmesi olan du'â, ibâdetlerin özüdür. Allah, insanın içinden geçen her şeyi bilir. O'nun huzurunda bağırıp çağırmaya gerek yoktur. Allah'a huşu' ile du'â edilir. Nutuk atar gibi bağırıp çağırmak, emreder gibi istemek haddi aşmaktır. "Allah haddi aşanları sevmez." Âyetin sonu, emredercesine, bağırıp çağırarak yapılan saygısızca duaların, Allah katında sevilmediğini belirtir.

Demek Kur'ân'ın indiği devirde riyakâr, insanlara beğendirmek için bağırıp çağıran duacılar vardı. Şimdi de bu işi, Ka'be'yi tavaf esnasında bağırarak söylediği du'â sözlerini, tavaf ettirdiği, tek kelime Arapça bilmeyen hacılara tekrar ettiren mutavvıflar ve Türkiye'de bazı hoca taslakları, özellikle radyo ve televizyon ekranlarına kurulan mevlitçiler, duacılar yapmak-tadırlar. Du'â, gönülden gelen düşünce ve isteği Allah'a sunmaktır. Gönülden gelmeyen sözlere du'â denmez. Bu insanların bağırtı ve çağırtıları, du'ânın âdabına aykırıdır. Ebû Mûsâ el-Eş'arî, şöyle diyor:

"Biz, Allah'ın Elçisi (s.a.v.) ile bir gazada idik. İnsanlar yüksek sesle tekbir getirmeğe başladılar. Allah'ın Elçisi:

- Ey insanlar, kendinize acıyınız (böyle bağırıp çağırmanıza ne gerek var?), siz sağıra veya burada olmayana çağırmıyorsunuz. Siz, işiten, yakın olan ve sizinle beraber bulunana çağırıyorsunuz, buyurdu."

HUL'

Boşama iki defadır. (Bundan sonra kadını) ya iyilikle tutmak,ya da güzelce salıvermek(lâzım)dır. Onlara verdiklerinizden bir şey geri almanız, size helâl değildir. Şayet erkek ve kadın, Allah'ın sınırlarında duramayacak-larından korkarlarsa başka. Eğer erkek ve kadının, Allah'ın sınırlarında duramayacaklarından korkarsanız, o zaman kadının (ayrılmak için) verdiği fidye(hakkından vazgeçmesin)de ikisine de bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın bunları aşmayın. Kim(ler) Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zâlimlerdir. (Bakara: 92/229)

Âyette boşamanın ancak iki kez olacağı, ondan sonra ya kadını güzelce tutmak veya serbest bırakmak gerektiği; kadınlara verilen şeyleri geri almanın helâl olmadığı; ancak Allah'ın gösterdiği sınırları çiğneyeceklerinden korkan karı koca arasında evliliğin sona ermesi için kadının fidye verebileceği belirtilmekte; Allah'ın sınırlarının çiğnenmemesi emre-dilmekte; Allah'ın sınırlarını çiğneyenlerin zâlim oldukları vurgulanmaktadır.

Âyetin: "Onlara verdiklerinizden bir şey geri almanız, size helâl değildir. Şayet erkek .'e kadın, Allah'ın sınırlarında duramayacaklarından korkarlarsa başka. Eğer erkek ve kadının, Allah'ın sınırlarında duramayacaklarından korkarsanız, o zaman kadının (ayrılmak için) verdiği fidye(hakkından vazgeçmesin)de ikisine de bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın bunları aşmayın. Kim(ler) Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zâlimlerdir." kısmı, erkeğin, boşarken kadına daha önce vermiş olduğu mehr ve diğer mal ve eşyayı geri almasını yasaklıyor. Çünkü verdiğini, kendisine hizmet etmiş olan eşinden geri alması, "İyilikle tutmak, yahut güzellikle salıvermek" prensibine aykırıdır.

"Onlara verdiklerinizin bir kısmını (onlardan) alıp götürmek için onları sıkıştırmayın. Şayet açık bir edepsizlik yaparlarsa başka. Onlarla iyi geçinin."

HULÛD

İnanıp yararlı işler yapanlara, altından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine ait olduğunu müjdele! Onlardaki herhangi bir meyveden rızıklandırıldıkça: "Bu, daha önce de rızıklandığımız şeydir, (Dünyâda iken de bu rızıktan yemiştik)" derler. (Cennetteki bu rızık,) Onlara, o(dedikleri)ne benzer verilmiştir. Onlar için orada tertemiz eşler de vardır ve onlar orada hâliddirler (sürekli kalacaklardır). (Bakara: 92/25)

6- Kitâb ehlinden ve (Allah'a) ortak koşanlardan bir kısım nankörler, sürekli olarak cehennem ateşindedirler. Onlar, halkın en şerlileridir. 7- İnanan ve iyi işler yapanlar da halkın en hayırlılarıdır. 8- Rableri katında onların mükâfatı altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları, Adn cennetleridir. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. Bu (mükâfat) Rabbine saygı gösterene mahsustur. (Beyyine: 101/6-8)

Âyetlerde geçen hâlidûn, hâlidîn hulûd kökünden ism-i faildir. Hulûd bozulmadan, olduğu gibi kalmak demektir. Araplar geç bozulan, uzun süre kalabilen şeyi hulûd ile nitelerler. Ebedîliğinden dolayı değil, fakat uzun süre kalıcı olduğundan dolayı üstüne çanağın konduğu ocak taşlarına hâlide'nin çoğulu olarak havâlid denilir. İnsan hayatta kaldıkça vücudunun, diğer kısımları gibi değişmeyen, olduğu gibi kalan kısmına  (hald) denilir. (muhalled), uzun süre kalan

demektir. Uzun süre gençliğini koruyan, geç ihtiyarlayan kimseye muhalled adam denilir. Rabâiyyesi (azı dişleri) çıkıncaya dek ön dişleri sağlam kalan hayvana da dâbbe muhallede denilir.

İşte köken itibariyle uzun süre kalıcılık anlamı için konulan hulûd kelimesi, daha sonra ebedîlik anlamında da kullanılmıştır.

Cennette hulûd, eşyanın bozulmadan hali üzere kalmasıdır, '

Çevrelerinde muhalled gençler dolaşır; akıp giden şarap kaynağından doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle.

HUMUR

İnanan kadınlara da söyle: "Bazı bakışlarını kıssınlar, ırzlarını korusunlar. Süslerini göstermesinler. Ancak kendi-liğin-den görünenler hariç. Baş örtülerini ceyblerinin (göğüs yırtmaç-larının) üstüne koysunlar. Süslerini kimseye göstermesinler. Yalnız kocala-rına, yahut babalarına, yahut kocalarının babalarına, yahut oğullarına, yahut kocalarının oğullarına, yahut kardeşlerine, yahut kardeşlerinin oğullarına, yahut kız kardeşlerinin oğullarına, yahut kadınlarına, yahut ellerinin altında bulunan(köle ve câriye)lerine, yahut kadına ihtiyacı bulunmayan (iktidarsız, şehvetsiz) erkeklerden tabiilerine (yani hizmet-çilere, yardıma muhtaç ihtiyarlara ve dilencilere) yahut henüz kadınların mahrem yerlerini anlamayan çocuklara gösterebilir. Gizledikleri süslerin bilinmesi için ayaklarını (yere) vurmasınlar. Ey mü'minler, topluca Allah'a tevbe edin ki felaha er esiniz. (Nûr: 102/31)

Bu âyette inanan kadınların, mimârlarını, ceyMerinin üstüne örtmeleri emredilmektedir.

Humur (, himârm çoğuludur. Örtmek anlamındaki hamr kökünden yapılmış isim olan himâr, aslında örtü demektir. Fakat örfte kadının başörtüsünün adı olmuştur. Acaba himâr kelimesi, Kur'ân indiği dönemde bu özel anlamı kazanmış mıydı, yoksa Kur'ân döneminden sonra mı kelimeye bu özel anlam verildi, bilemiyorum.

Ceyb çoğulu cuyûb: yırtmak, yırtık, yarık, anlamındaki ceyb kökünden gelir. Bir ve ikinci âyetlerde ceyb, göğüs yırtmacından el sokulan koyun, üçüncü âyette de elbisenin göğüs yırtmacı demektir: " Vâdî('l-Kurâ) 'da kayaları oya(rak evler yapa)n Semûd kavmine (Rabbinin ne yaptığını görmedin mi)?" (Fecr: 10/9)

Bu âyetteki "câbû" da cevb kökünden çoğul dili geçmiş zamandır. "Yardılar, içini oydular" demektir. Câbe'ş-şey': Bir şeyi yardı, yırttı demektir. “Dağlardan özenle evler yontuyorsunuz." (Şu'ara: 47/149) âyetinde de aynı şey anlatılmaktadır.

Micveb de oyma, yarma, yontma âletidir. Yâ ile ceyb de ortasını yarmak demektir. Giyerken baştan geçmesi için gömleğin ortasından açılan oyuğa ceyb denilir ki biz Türkçede buna yaka diyoruz. Cevâb soruya verilen yanıttır. Soru iki kısma ayrılır: Sözle yanıt istemek, bir şeye erişmek dileği. Yanıt isteyen sorunun cevabı söz; nevâl (elde etme, erişme) isteği taşıyan sorunun cevabı nevâldır.

"Allah'a çağırana icabet ediniz... Allah'a çağırana icabet etmeyen, yeryüzünde (başına inecek belalara) engel olamaz...." (Ahkaf: 66/31-32) âyetleri, soruya sözlü cevabı istemektedir. "Da'vetinize icabet edildi (dileğiniz yerine getirildi) dedi." (Yûnus: 51/89) İsticâbet de cevab aramak, cevaba hazırlanmak demektir. Fakat dileği yerine getirme anlamında kullanılır.

“Bana dua ediniz ki size isticâbet edeyim." (Mü'min: 60/60),Rableri onlara: 'Ben sizden, çalışan erkek ve kadının ecrini zayi etmem' diye isticâbet etti." (Âl-i İmrân, 94/195) âyetlerinde isticâbet, hep icabet etme, dileği yerine getirme anlamında kullanılmıştır.

" Örtülerini yaka yırtmaçlarının üstüne koysunlar." cümlesinde eğer himâr kelimesi, özel anlamıyla değil de genel anlamı olan örtü mânâsında ise, âyette, kadınların, örtülerini yaka yırtmaçlarının üstüne koymaları emredilmektedir. Bu durdumda saçtan ve saçın örtülmesinden söz edilmemiştir. Buna göre âyette saçların değil, göğsün örtülmesi emerdilmiş olur.

Bu konuyu Zihniyet tecdidi gerekir yazımda kısmen işlemiştim. O kısım oradan alınacak.

Ayrıntı için bakınız: Avret ve Örtünme Maddeleri.

HUNEYN SAVAŞI

25- Andolsun Allah size birçok yerlerde, Huneyn gününde de yardım etmişti. Hani (o gün) çokluğunuz sizi böbürlendirmişti. Fakat size hiçbir yarar da sağlamamıştı. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü başınıza dar gelmişti, nihayet bozularak arkanızı dönmüş(kaçmağa başlamışsınız. 26- Sonra, Allah Resulünün ve müzminlerin üzerine sekinetini (güven veren rahmetini) indirdi, sizin görmediğiniz askerler indirdi ve kâfirlere azâb etti (onları bozguna uğrattı). İşte kâfirlerin cezası budur! 27- Sonra Allah, bunun ardından yine dilediğinin tevbesini kabul eder. Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Tevbe: 113/25-27)

Bu âyetlerde müslümanlara Allah'ın yardım ettiği; bundan dolayı kâfirleri değil, sadece Allah'ı dost edinmeleri anımsatılıyor. Birçok yerde olduğu gibi Huneyn gününde de Allah, müslümanlara yardım etmişti. Başka olaylarda sayıları az olan müslümanlar, her şeyden önce Allah'ın yardımına güveniyorlardı. Fakat Huneyn'e büyük bir kuvvetle gelmişlerdi. Sayıları çoktu. Bu üstün güce güvendiler, belki de ihtiyatlı olmaya gerek görmediler. Nasıl olsa bu büyük kuvvetin yenilemeyeceğini sandılar.

25'nci âyette sayı çokluğunun, kendilerine bir şey kazandırmadığı, düşmanın saldırısı karşısında şaşırdıkları; geniş olan dünyânın başlarına dar gelecek kadar bir sıkıntı içine düştükleri, yani nereye varacaklarını bilemedikleri, geri kaçmaya başladıkları anlatılıyor.

26- Demek ki insanı başarıya ulaştıran sadece sayı çokluğu değil, Allah'ın yardım ve desteğidir. Söz bu noktaya getirildikten sonra Allah'ın, Elçisine ve mü'minlere sekine (gönül huzuru, güven duygusu) indirdiği, gözle görülmeyen askerlerle inananları destekleyip inkarcıları cezâlan-dırdığı belirtiliyor

27'nci âyette de Allah'ın, daha sonra dilediğinin tevbesini kabul buyuracağı belirtiliyor ve O'nun çok bağışlayan ve esirgeyen olduğu vurgulanıyor. Bu âyet, Huneyn'in ilk anlarında şaşkınlık gösterip kaçmaya çalışan, daha sonra toparlanıp peygamber'in komutasında savaşan Müslü-man gâzîlerin, ilk andaki hatâlarının bağışlandığı mesajını vermektedir.

HURİLER

Ayrıca onları, iri gözlü hurilerle de evlendir-mişizdir. (Duhân: 64/54),

Onları, iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir. (Tûr: 76/20) âyetlerinde mü'minlerin, cennette hûr-i İn eşlerle evlendirilecekleri bildirilmektedir.

22-İri gözlü huriler, 23- Saklı inciler gibi; 24- Yaptıklarına karşılık olarak (o müzminlere bahşedilmiştir). (Vâkı'a: 46/22-24)

Vâkı'a 46/22-24'ncü âyetlerde, âhirette mü'minlerin evlendirileceği hûr-i 'm/erin, güzel gözlü, beyaz tenli oldukları anlatılmaktadır.

Hur  (haver) kökünden yapılmış ahver ve havra  çoğuludur, (haver), gözün siyah bebekleri arasından azıcık beyazlığın da görünmesidir ki göze son derece güzellik verir. Hür beyaz anlamına gelir.İri siyah bebekleri arasından azıcık beyazlık da görünen çarpıcı güzel gözdür, 'in  ise (aynâ)nın çoğuludur. İri gözlü kadına 'ayna denilir

HURÛF-İ MUKATTA'A

Bazı sûrelerin başında bulunan bağımsız harflere "el-hurûrufu'l-mukatta'a" denilir. Bunların tefsiri üzerinde başlıca iki görüş vardır:

1- Birincisine göre bu harflerin anlamını Allah'tan başka kimse bilmez. Hz. Ebûbekir'in: "Allah'ın her Kitâbda bir sırrı vardır. Kur'ân'daki sırrı da sûrelerin başlarında bulunan harflerdir", "Her Kitabın bir özü vardır. Kur'ân'm özü de bu hece harfleridir" dediği rivayet edilir. Kendisine bu harflerin anlamı sorulan Şa'bî de: "Bunlar Allah'ın sırrıdır. O sırrın ardına düşmeyin" demiştir. Abdullah ibn Abbâs'ın da: "Bilginler bunları anlamak-tan âcizdir" dediği, el-Hüseyn ibn el-Fadl'ın da: "Bunlar müteşâ-bihtendir" dediği rivayet edilmektedir.

2- İkinci görüşe göre Allah'ın Kitabında insanların anlamayacakları şeylerin bulunması doğru olamaz. Eğer bu harfler, anlaşılması mümkün olmayan türden şeyler olsaydı Allah bunları vahyetmezdi. Çünkü O, Kur'ân'ı halkın anlaması için indirmiştir. Bu harflerin anlamını bilmek de müm-kündür.

İşte bu harflerin anlamının bilinebileceği kanısında olan bilginler, bunlar üzerinde çeşitli yorumlar yapagelmişlerdir. Şöyle ki:

2-1. Bu harfler, başında bulundukları sûrelerin isimleridir. Zira bazı şeyleri harflerle adlandırmak, Arapların geleneğidir. Meselâ Harise ibn Lâm et-TâTnin babasına nfi Lâm" denmiştir. Bakıra " sâd", paraya

 'ayn", buluta , balığa " nûn", dağa " kaf" denmiştir. Yine  (kaaf) için: "Sûrenin adıdır, Allah'ın el-Kâdir, el-Kâhir, el-Kâbıd,

el-Kuddûs, el-Kayyûm isimlerinin anahtarı(simgesi)dir"; " (iş oldu bitti) demektir; âlemi kuşatan bir dağın adıdır (Kaf Dağı)" gibi yorumlar da yapılmıştır. Fakat bu yorumlar, bilimsel bir dayanağı olmayan zayıf görüşlerdir.

2-2. Bu harfler, Allah'ın isimlerinden birer parçadır. Bu parçalardan bir araya getirilse " er-Rahmân" adı çıkar. Ötekiler de

böyle birleştirilince O'nun adları ortaya çıkabilir ama biz onların nasıl birleştirileceğini bilemeyiz.

2-3. Bu harflerden her biri, Allah'ın isim veya sıfatlarından birini gösterir. İbn Abbâs'ın : Elif (î), Allah'ın (bir), (son),  (öncesiz),  (sonrasız) sıfat isimlerine; lâm (J) O'nun latif; nüm (f) melik, mecîd, mennân sıfat isimlerine işaret olduğunu  (kâfhâ yâ ayn sâd)ın da kendisi tarafından zâtının övülmesine; kâfin, O'nun kâfi (yetişir, imdâdeder), hâ' nın (hidâyet eden, yola ileten) olduğuna; 'ayn'm O'nun 'âlim; sâd'ın O'nun sâdık sıfatına işaret olduğunu söylediği rivayet edilir. Fakat yine İbn Abbâs'a atfen başka sûre başlarında bulunan aynı harflere başka anlamlar verilmiştir.

2-4. Bu harflerin bir kısmı Allah'ın zât isimlerini, bir kısmı da sıfat isimlerini gösterir. İbn Abbâs'ın de oduğunu, böylece  (Ben Allah bilirim); (Ben Allah açıklarım, kesin hüküm veririm); (Ben Allah görürüm) anlamına geldiğini söylediği rivayet edilmektedir.

2-5. Bu harflerin her biri, Allah'ın fiil (eylem) sıfatlarını gösterir. Elif Allah'ın *VT âlâ' sına (nimetlerine), lâm jkllütfu' na, mecd'ine işaret etmektedir.

2-6. Müberrid ve muhakkik bilginlerden birçoğunun benimsediği görüşe göre de Allah bu harfleri, kâfirleri susturmak için indirmiştir: peygamber (s.a.v.) onlara Kur'ân'ın benzerini, onun gibi on sûre veya bir sûre getirmelerini söyleyerek meydan okuyunca onlar karşılık veremediler. Yüce Allah bu harfleri indirerek onlara demek istedi ki: Sizin, benzerini getiremedğiniz Kur'ân, sizin kullandığınız harflerden oluşmuştur. Siz bu harfleri birleştirip kelime veya cümle yapma kurallarını bildiğinize göre Kur'ân'ın benzerini yapmanız gerekir. Bunu yapamamanız, Kur'ân'ın, insan sözü olmayıp Allah tarafından indirildiğini kanıtlar.

2-7. Bu harfler, sayısal değerleriyle bazı olaylara işarettir. Çünkü bağımsız harflerin, sayısal değerlerinden başka bir anlamı bilinmemektedir. Allah, kullarına, bilemeyecekleri, anlayamayacakları söz söylemez. Bu harflerin bilinen tek yönleri de sayısal değerleridir. Nitekim Abdullah ibn Abbâs'tan, Câbir ibn Abdullah ibn Rabâb'dan rivayet edilen şu olay da bunu gösterir:

Ebû Yâsir ibn Ahtab, Allah'ın Elçisi(s.a.v.)e uğramış, Allah'ın Elçisi de Bakara Sûresinin baş tarafını okuyormuş. Bunu dinleyen Ebû Yâsir, bir Yahûdî cemâati ile oturmakta olan kardeşi

Huyey ibn Ahtab'a gitmiş, Hz. Muhammed(s.a.v.))in diye okuduğunu onlara bildirmiş. Hep birlikte Allah'ın Elçisine gelmişler:

Sen  diye okuyormuşsun. Bunu Cibril mi Allah'tan sana getirdi? demişler.

Allah'ın Elçisi de:

 Evet, deyince

Biz, Allah'ın, senden önceki peygamberlerin hiçbirine, hükümranlığının süresini, ümmetinin ömrünün ne kadar olacağını haber verdiğini bilmiyoruz, demişler.

Sonra Huyey, beraberindekilere dönerek:

Elif, birdir; lam, otuzdur; mîm, kırktır. Bunların toplamı yetmiş bir yıl eder. Şimdi siz, hükümranlığının süresi, ümmetinin ömrü sadece yetmiş bir yıl olan bir peygamberin dinine nasıl girersiniz? demiş.

Ve Allah'ın Elçisine dönerek:

Bundan başka var mı? diye sormuş, peygamber de:

Bu daha ağır, daha uzun: Elif: bir; lam: otuz; mim: kırk; sâd: doksan'dır. Bunların toplamı yüz altmış bir yıl eder, demiş.

Tekrar: Yâ Muhammed, bundan başka var mı? diye sormuş, peygamber de:

Var, , demiş. Huyey:

 Bu daha ağır ve daha uzun: Elif, bir; lâm, otuz; râ, ikiyüzdür. Bu da ikiyüz otuz bir yıl eder, demiş.

Ya Muhammed, bundan başka da var mı? diye sormuş, peygamber de:

Var,demiş. Huy ey:

Bu daha ağır ve daha uzun. Elif, bir, lam, otuz, mîm, kırk; râ, ikiyüzdür. Bu da ikiyüz yetmiş bir yıl eder. Ya Muhammed, senin işin bize karışık geldi. Sana az süre mi, çok süre mi verilmiş bilemiyoruz, demiş, kalkıp gitmiş.

Fakat Huyey'in kardeşi Ebû Yâsir, öteki hahamlara:

Ne bilirsiniz, belki de bu sürelerin hepsi: yetmiş bir, yüz altmış bir, ikiyüz otuz bir ve ikiyüz yetmiş bir yıl verilmiştir ki hepsi yediyüz otuz dört yıl eder (71+ 161+ 231+ 271=734) demiş.

Her ne ise onun işi bize karışık geldi... demişler.

HUSRÂN

De ki "Asıl ziyan edenler, Kıyamet gününde kendi canlarını ve ailelerini kaybedenlerdir. İşte apaçık hüsran odur. (Zümer: 59/15)- (Husrân): ana sermayenin eksilmesi demek olan hüsran, mevki gibi dünyâ ni'metlerinin kaybı hakkında kullanıldığı gibi; sağlık, güvenlik, akıl, iman ve sevap gibi ma'nevî şeylerin ziyanı hakkında da kullanılır.

Bu âyette asıl ziyan edenlerin, Kıyamet gününde hem kendi canlarını, hem de ailelerini kaybedenler olduğu; işte açık ziyanın bu ziyan olduğu vurgulanmaktadır. Müteâkib âyette, kendi canlarıyla birlikte ailelerini de ziyan edecek müşriklerin uğrayacakları ziyanın ne olduğu anlatılıyor:

Onların, her yandan kendilerini saran alevli dumanların karanlığında kıvranıdıkları belirtilirken yüce Allah kullarını bu korkunç sonuca uğramak-tan sakındırmakta: "Ey kullarım, benden korkun!" aksi takdirde bu sonuca uğrarsınız, buyurmaktadır. insanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibâdet eder. Eğer kendisine bir hayır gelirse onunla huzura kavuşur (sevinir) ve eğer başına bir kötülük gelirse yüz üstü döner (dinden vazgeçer). O, dünyâyı da, âhireti de kaybetmiştir. İşte apaçık ziyan budur! (Hac: 88/11)

Bu âyette, bir uçurumun kenarında imiş gibi (istikrarsız) biçimde Allah'a ibâdet eden, kulluğun tam oturmadığı, hayır bulduğunda, yarar gördüğünde sevinip huzur duyan; ama başına bir sınav gelince vazgeçip eski haline dönen kimsenin, dünyâyı da, âhireti de kaybettiği, işte asıl açık ziyânun bu olduğu belirtilmektedir.

Husrân kökünün çeşitli türevlerinin kullanımı için aşağıdaki âyetlere bakınız:

 Asr: 13/2, Talâk: 100/9 - Hasar: Fâür: 43/39, İsrâ: 50/82, Nûh: 71/21.

Tahsîr: Hûd: 52/63,

, Haşire, hasirû: A'râf: 39/9,53, Yûnus: 51/45, Hûd:

52/21, En'âm: 55/12, 20, 31, 140, Zümer: 59/15, Mü'min: 60/78, 85, Şûrâ: 62/45, Mü'minûn: 73/103, Hac: 88/11, Nisa: 98/119. nYahseru: Câsiye: 65/27, Mutaffıfîn: 86/3, Rahman: 89/9.

el-Ahserûn, el-ahserîn: Hûd: 52/22, Kehf: 69/103, Enbiyâ: 73/70.

el-Muhsirîn: Şu'arâ1: 47/181.

el-Hâsirûn, el-hâsirîn: A'râf: 39/23, 90, 92, 99, 149, 178; HÛd: 52/47; Yûnus: 51/95; Yûsuf: 53/14; Zümer: 59/15,63, 65; Fussilet: 61/23,25; Şûrâ: 62/45; Ahkaf: 66/18; Nahl: 70/109; Nâzi'ât: 81/12; Mü'minûn: 74/34; Ankebût: 85/52; Münâfikun: 103/9, Mücâdele: 104/19; Bakara: 92/27, 64, 121; Enfâl: 93/37; Âl-i İmrân: 94/85, 149; Mâide: 110/53,121;Tevbe: 113/69 

HUSÛMET

Hasm, hisâm, husûmet, muhâsamet Çekişmek, Kavga etmek, dövüşmek demektir. " İnsanlardan öylesi var ki

dünyâ hayâta dair sözü senin hoşuna gider. Kalbinde olana Allah'ı tanık tutar. Oysa o, hasımların en yamanıdır." (Bakara: 92/204),

Süs içinde yetiştirilip hisâmda açık olmayanı (kavgayı beceremeyeni) mi (Allah'ın çocuğu yaptılar)?" (Zuhruf: 63/18) âyetlerinde hisâm kavga anlamındadır.  (husm): yan, taraf demektir. Bir şeyin yanına husm denilir.

Çuvalın köşesine husm denilir. Muhâsame: taraflardan her birinin bir yanda yer alması ve her birinin, çuvalın bir yanından tutup kendine doğru çekmesi demektir. İşte iki veya daha çok kişinin bir konuda karşıdakinden bir şey koparma, da'vâyı kendine doğru çekme eylemi muhâsamedır.  (hasim), kavga etmese dahi kavgayı, dövüşmeyi iyi bilen kimse, mücadeleci demektir.

'Bizim tanrılarımız mı hayırlı, yoksa o mu?' dediler. Bunu sadece tartışma için sana misal verdiler. Doğrusu onlar, kavgacı bir toplumdur. (Zuhruf: 63/58) âyetinde hasim'in çoğulu hasimûn (kavgacı insanlar) anlamında kullanılmıştır.

Hasm kökünün çeşitli türevlerinin kullanımı için bakınız:

Kaf: 34/28, Sâd: 38/21,22,64,69, Yâsîn: 41/49,77, Şu'arâ: 47/96, Nemi: 48/45, Zümer: 59/31, Zuhruf: 63/18, 58, Nahl: 70/4, Hac: 88/19, Bakara: 92/204, Ali İmrân: 94/44, Nisa: 98/105

Kur'ân, haksızlık etmemeyi, kişinin aleyhine de olsa doğruluktan ayrılmamayı, kimsenin malını haksız yere yememeyi emreder. Bu konudaki emirleri de gözden geçirmemiz gerekir:

Mallarınızı, aranızda bâtıl (sebepler) ile yemeyin; bile bile insanların mallarından bir kısmını günâh bir biçimde yemeniz için onları hâkimler(in önün)e atmayın (hâkimlere götürmeyin veya onlara rüşvet vermeyin). (Bakara: 92/188)

Bu âyette insanlara, mallarını aralarında bâtıl yollarla yememeleri, insanların mallarını günâh bir biçimde yemek için yargıçlara mal götür-memeleri emredilmektedir.

Âyette başlıca iki hüküm getirilmiştir: Malların bâtıl ile yenilmemesi ve hâkimlerin önüne atılmaması.

Kur'ân, malları bâtıl şekilde yemeyi defalarca yasaklamakta ve yetimlerin, zavallı insanların mallarını haksız biçimde yiyenlerin, gerçekte karınlarına ateş dolduklarını vurgulamaktadır:

Yetimlerin mallarını zulüm ile yiyenler, karınlarına sadece ateş doldurmaktadırlar." (Nisa: 98/10)

£y inananlar, mallarınızı aranızda bâtılla (doğru olmayan yollarla, haksız yere) yemeyin. Kendi rızânızla yaptığınız ticaret olursa başka. Canlarınızı da öldürmeyin. Doğrusu Allah, size karşı çok merhametlidir. (Nisa: 98/29)

Bu âyetlerle haram kılınan iş, sadece malı yemek değil, haksız olarak yapılan bütün tasarruflar da haram kılınmaktadır. Maldan gözetilen

asıl amaç, yemek olduğu için âyette Yemeyiniz" denilmektedir.

705- B/z sana Kitâbh gerçek ile indirdik ki, insanlar arasında Allah'ın sana gösterdiği biçimde hüküm veresin;

hâinlerin savunucusu olma! 106- Allah'a istiğfar et. Şüphesiz Allah bağışlayan, esirgeyendir. 107- Kendilerine hainlik edenleri savunma; zira Allah, daima hainlik yapıp günâh işleyen insanı sevmez! 108- İnsanlardan gizleniyorlar da Allah'tan gizlenmiyorlar. Oysa geceleyin O'nun istemediği sözü söylerlerken O, onlarla beraberdir. Allah, onların yaptıkları her şeyi kuşatmıştır (hiçbir şeyi O'ndan gizleyemezler). 109- Haydi siz dünyâ hayatında onları savundunuz; ya Kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak, ya da kim onlara vekil olacak? (Nisa: 98/105-109)

Bu âyetlerde, Hz. peygamber'e, Allah'ın gösterdiği yolda hak ile hükmetmesi, hâinlere yan çıkmaması, onları savunmaması emrediliyor. Hâinlerin, haksızı savunmak için kendi aralarında, Allah'ın razı olmayacağı şeyler planladığı, haksızları savunmaya çaba harcadıkları, şu fânî dünyâda haksızları savunsalar bile Kıyamet gününde, Allah'ın huzurunda haksızı savunamayacakları vurgulanıyor.

Yüce Allah, bu âyetlerde hâkimin, sadece Allah'ın gösterdiği yolda hak ve adaletle hüküm vermesini, tek ölçünün hak ve adalet olmasını emretmiştir. Hakkı arayıp ortaya çıkarmak, haksızın tarafını tutmamak ve onu savunmamak hâkimin görevidir.

Âyetin önemli bir hükmü de savcılık ve avukatlıkla ilgilidir. Savcı ve avukatın, haksızı değil, haklıyı savunmaları emrediliyor. "Hâinlerin savunucusu olma!" buyuruluyor. Hâinleri, haksızları savunmak, Allah'ın buyruğuna aykırıdır. Çünkü bu, adaletin sapmasına yol açar. Adaletin sapması da bir ulusun mahvolması sonucunu doğurur.

Bazı kimseler, haklı oldukları halde haklarını savunamazlar, bu yüzden dâvayı kaybederler. Bazı kimseler de güzel konuşma, çevrelerini etkileme yeteneğine sahiptirler. Güzel konuşmaları, avukatların ustalıklı savunmaları sonunda dâvayı kazanabilirler. Bunlar iyi bilmelidirler ki dünyâda bir yarar sağlamış olsalar bile, o lehlerine tecellî eden hüküm, aslında onların lehine değil, aleyhinedir. Çünkü Kıyamet gününde her işin dış görünüşü değil, içyüzü ortaya çıkar. İşte o haksız hükmün içyüzü de cehennem ateşidir.

"Allah'ın Elçisi (s.a.v.), odasının kapısı önünde bir kavga işitti. (Dâvanın çözümü için) dışarı çıktı ve dedi ki: 'Ben de sizin gibi bir insanım. Bana dâva gelir, belki biriniz, ötekinden daha güzel konuşur, ben de onun doğru söylediğini sanarak onun lehine hüküm veririm. Her kime bir müslümanın hakkını hükmetmiş (vermiş) isem, bilsin ki o, ateşten bir parçadır. Artık ister onu alsın, ister bıraksın!"

HUŞU'

Huşu' çoğunlukla vücut organlarının saygısı için kullanılmakla beraber, genel saygı anlamını da ifâde eder. Dara 'at gönül saygısını belirtir. Bundan dolayıdır ki ": Gönül saygılı olursa organlar da saygı gösterir" denilmiştir. Âyetleri gözden geçirince huşu' kelimesinin hem genel saygı, hem de organların saygısı anlamında kullanıldığını görürüz:

Ağlayarak çeneleri üstüne kapanırlar ve Kur'ân onların derin saygısını artırır .(İsrâ: 50/109) O'nun âyetlerinden biri de (şudur): Sen, toprağı, boynu bükük (kupkuru) görürsün. Onun üzerine suyu döktüğümüz zaman titreşir ve kabarır. Onu dirilten (Allah) elbette ölüleri de diriltir. O, her şeye kadirdir. (Fussilet: 61/39) âyetinde de toprağın, susuzluktan hâşi' (solgun, ölgün, kurumuş) iken yağan yağmurla canlandığı belirtilmektedir.

Onun duasını kabul buyurduk, ona Yahya'yı armağan ettik. Eşini de kendisi için ıslah ettik (çocuk doğurmağa elverişli bir hale getirdik). Gerçekten onlar hayır işlere koşarlar, umarak ve korkarak bize dua ederlerdi ve bize derin saygı gösterirlerdi. (Enbiya: 73/90) âyetinde, önceki âyetlerde anılan peygamberlerin, hayır işlerine koştukları, umarak ve korkarak Allah'a du'â ettikleri ve O'na huşu' ettikleri anlatıl-maktadır. Namazlarında saygılıdırlar. (Mü'minûn: 74/2) âyetlerinde namazlarında huşu' eden(saygılı ve huzurlu namaz kılan)ların kurtuluş ve başarıya erecekleri vurgulanmakta;

Sabırla ve namazla yardım isteyin. Bu, huşu edenlerden (saygılı olanlardan) başkasına büyük  (güç) olan bir iştir. (Bakara: 92/45) âyetinde de sabır ve namaz ile Allah'tan yardım istenmesi buyurulmakta ve bunun, huşu' edenlerden başkasına ağır geleceği bildirilmektedir.

Huşu': yalnız Allah'ı düşünmek, Allah'tan başka bir şey düşünmemeğe çalışmaktır. Bu, gönül huşû'udur. Beden huşû'u da namazda sağa, sola bakmadan, bir şey ile meşgul olmadan edeb ve huzur ile Allah'ın huzurunda durmaktır. Mü'minlerin vasıflarını anlatan Mü'minûn: 74/1-ll'nci âyetlerde önce namazda huşû'un anılması, huşû'a verilen önemi gösterir. Çünkü huşu' olmadıktan sonra namaz, anlamsız hareketlerden ibaret kalır. Yüce Allah: "Beni anmak için namaz kıl!

HUTAME

7- (insanları) diliyle çekiştiren, kaş ve gözüyle işaretler yapıp alay eden fesad kişinin vay haline! 2- O ki mal yığdı, onu saydı durdu. 3- Malının, kendisini ebedi yaşatacağını sandı. 4- Hayır, andolsun ki o, Hutame'ye atılacaktır., 5-Hutame'nin ne olduğunu sen nereden bileceksin? 6- Allah'ın tutuşturulmuş ateşidir. 7- (Bir ateş) ki gönüllere işler. 8- O, onların üzerine kapatılıp kilitlenecektir. 9- (Onlar,) Uzatılmış direkler arasında olarak. (Hümeze: 32/1-7)

 (hatm): kırmak, mahvetmek, öldürmek anlamlarına gelir.  (Süleyman ve orduları) Karınca vadisine geldikleri zaman bir karınca: "Ey karıncalar dedi, yuvalarınıza girin ki Süleyman ve orduları farkında olmayarak sizi ezmesinler." (Nemi: 48/18) âyetinde bu kökten

yapılmış vurgulu olumsuz emir kipi olan : ezmesin" anlamındadır. İşte  hatm kökünden yapılmış  hutame: kelimesi, kırıp geçiren, mah-veden anlamında bir abartma kipi olup cehennemin isimlerinden biridir. Burada cehenneme hutame denmesinde bir incelik vardır. Evvelâ bu vezin, hümeze, lümeze vezinlerine uygundur. Hümeze, lümeze, davranışlarıyla insanların kişiliklerini kıran, haysiyet ve namuslarını inciten, mahveden insandır. İşte onların o davranışlarına tam uygun bir ceza olarak onlar, içine düşenleri çatır çatır kırıp mahveden hutameyc atılmaktadırlar. Kur'ân'da ceza, işlenen suç türünden olarak anılır ki buna edebiyatta "müşâkele" denilir. Bu hutame: "kırıcı, mahvedici" deyiminde cehenneme atılanların, ateş içinde yandıkça çatır çatır kırılan odunlar gibi olacaklarına da işaret vardır. Burada hümeze, lümeze takımına adetâ şöyle deniyor: Ey başkasının kişiliğini kıran, taşlayan kimse, önünde seni de kıracak Hutame vardır, bunu unutma!

Daha sonraki âyetlerde hutamenin ne olduğu açıklanıyor: Hutame, "Allah'ın öyle tutuşturulmuş bir âteşidir  ki tâ gönüllere işler", insanın bağrını yakar. İttılâ', bir şeyin üzerine çıkmaktır. O ateş, gönüllerin üzerine çıkar", yani gönülleri sarar, demektir. Ateşin gönüllere çıkması, iki incelik taşır: Gönül, bedenin en nazik yeridir, en çok acıyı o duyar. En küçük acıyı dahi hisseder. Ayrıca gönül, düşünce mahallidir. Kötü niyyetler, düşünceler, bâtıl inançlar taşıyan gönülleri, o taşıdıkları düşüncelerden oluşacak ateş yakar. İşaret erbabı: "Bu ifâdeler, azâbların en çetini olan rûnânî azaba işarettir" derler.

HÜDHÜD

20- Kuşları teftiş etti, (içlerinden hüdhüdü bulamadı), dedi ki: "Neden hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplardan mı oldu?" 21- "Ona çetin bir azabedeceğim, ya da onu keseceğim. Yahut da bana (mazeretini belirten) açık bir delil getirecek." 22- Çok geçmeden (hüdhüd) geldi: "Ben, dedi, senin görmediğin bir şey gördüm ve Seba'dan sana gerçek bir haber getirdim. 23- "Ben onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum, kendisine (kralların muhtacolduğu) her şey verilmiş ve büyük bir tahtı var. 24- Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytan onlara işlerini süslemiş de onları doğru yoldan çevirmiş, bu yüzden yola gelemiyorlar. 25- Göklerde ve yerde gizleneni, açığa çıkaran ve gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilen Allah'a secde etmeleri gerekmez mi? 26- Allah ki, O'ndan başka Tanrı yoktur, büyük Arş'ın sahibidir." 27- (Süleyman): "Bakalım, dedi, doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın? 28- Bu mektubumu götür, onlara at, sonra onlardan biraz öteye çekil de bak, neye başvuruyorlar (ne yapacaklar)." (Nemi: 48/20-28)

Bu âyetlerde, hayvanat bahçesindeki kuşları denetleyen Hz. Süleyman'ın, kuşlar arasında Hüdhüdü bulamayınca kızıp, ma'zeretini kanıtlamadığı takdirde Hüdhüdü ya şiddetle cezalandıracağını, yahut keseceğini söylediği; çok geçmeden gelen Hüdhüdün, Seba'dan bir haber getirdiğini, orada görkemli bir kraliçenin yönetiminde bulunan halkın, Allah'a tapacakları yerde güneşe taptıklarını söylediği; Süleyman'ın da, Hüdhüdün, sözünün doğru olup olmadığını anlamak için yazdğı bir mektubu kraliçeye götürmesini Hüdhüde emrettiği anlatılmaktadır. Hüdhüd hakkın-da bilgi için hayvanlar maddesinde hüdhüd kısmına bakınız.

Âyetlerin ayrıntısız olarak işaret ettiği Süleyman, Hüdhüd öyküsü, daha sonraki rivâyetçiler ve yazarlar tarafından efsanevî bir tarza bürün-dürülerek anlatılmıştır. Bu anlatımlara göre: Hüdhüd, toprağın altın-daki suyu görebilme gücüne sahipmiş. Bundan dolayı Süleyman, Beyt-i Makdis'i yaptıktan sonra hac için Mekke'ye ( başka rivayete göre Yemen'e liacca değil) gitmeğe karar verince, yolda kendilerine su bulmak için hüdhüdü beraberinde götürmüş. Fakat bir defasında Süleyman'ın bu görevde kullandığı Ya'fûr veya Yağfûr adlı hüdhüd, yolculuk esnasında suya doğru uçarak Belkis'in bahçesine varmış ve orada Ufeyr isminde başka bir hüdhüd ile tanışmış. Bu hüdhüd, kendisine Sebâ melikesi hakkında birçok şey anlatmış. Süleyman da ordusu için su arar; bütün kuşları bir araya toplatmak üzere akbabayı (nesr) göndermiş, fakat hüdhüd gelmez. Kartal ('ukab) hüdhüdü çağırmak üzere gönderilmiş. Kartal, zaten dönmek üzere olan hüdhüdü Süleyman'ın huzuruna getirmiş. Önce kendisine sert konuşan Süleyman, kraliçenin haberini dinledikten sonra bir mektup vererek kuşu Sebâlılara göndermiş.

Bu hikâye, Kur'ân'ın orijinal bir kıssası değildir, Yahudiler arasında anlatılanları ibret için anlatmaktadır. Bu konuda Yahudilerin Hüdhüd öyküsü ile müslumanların öyküsü Grünbaum'un Neue Beitrâge zur semit-ischen Sagenkunden adlı esere bakılabilir.

Abdullah ibn Abbâs, Hüdhüdün toprağın altındaki suyu bildiği hikâyesini anlatınca Nâfi' ibn el-Ezrak kendisine şöyle itiraz etmiş:

Şu 'Hüdhüd gelir, toprağı eşer, suyun yerini bulur' sözünü hiç düşündün mü? Hüdhüd kendisini yakalamak üzere toprağın altına gizlenen tuzağı görmüyor da tâ derinlerdeki suyu nasıl görüyor?

İbn Abbâs buna:

Yazık sana, kader gelince gözün görmesine engel olur, şeklinde cevap vermiş.

HABER

58- Ve ölmeyen(diriy)e tevekkül et ve O'nu överek teşbih et. Kullarının günâhlarını, O'nun bilmesi yeter. 59- O, gökleri, yeri ve ikisinin arasında bulunanları altı günde yarattı, sonra Arş'a kuruldu (böylece mülkünü yönetmektedir. O) Rahmanadır. Bunu bir bilene sor. (Furkan: 42/58-59)

42/58-59'ncu âyetlerde, kavminin inkarcı ve isyancı tutumu karşısında üzülen Hz. Peygamber (s.a.v.) tesellî edilerek ona, hiç ölmeyen, daima diri ve kullarının günâhlarını bilen Allah'a dayanması, O'nu övgü ile anması kendisine emrediliyor ve o Rahmân'ın (çok merhametli Allah'ın), gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları altı günde yaratıp sonra Arşa (tahta) kurulduğu belirtiliyor. Ve "Bunu bir habıre yani bilene sor" deniliyor. Yani bu böyledir, inanmazsan bir bilene sor, Allah'ın gökleri ve yeri altı günde yaratıp sonra Arşa oturduğunu öğrenirsin, demektir.

Bu âyetlerde habır işin içyüzünü bilen, demektir. Duyum yoluyla bir şeyi bilmek veya bildirmek, bir şey hakkında bilgi vermek demektir. İşin içyüzün bilmeğe hubre (âj-li-i) denilir. Bu kökten yapılmış sıfat olan habır

 demektir. Allah'ın sıfatlarından biridir.

9- Bilmez mi o, kabirlerde olanlar dışarı atıldığı, 10- Göğüslerde bulunanlar devşir ildiği zaman, 11- 0 gün Rableri onların her halini haber almış(gizli ve açık bütün yaptıklarını bilmiş)tir. (Âdiyât: 14/9-11)

14/9-10'ncu âyetlerde "Kabirlerin içindekiler dışarı atıldığı, göğüslerde bulunanlar da derlendiği veya ayırdedildiği zaman" dendikten sonra, l1 'nci âyette  Rableri, o gün onları gayet iyi bilir, onların her halinden haberdârdır." buyurulmaktadır. Bu âyet, huzurunda muhakeme edilen insanın her halini, neler yapmış olduğunu bildiğini; yahut ona, dünyada yapmış olduğu işleri haber vereceğini belirtmektedir.

: Allah'ın kereminden kendilerine verdiğine cimrilik edenler, onu

kendileri için hayırlı sanmasınlar. Hayır, o, kendileri için şerlidir. Cimrilik ettikleri şeyler, kıyamet günü boyunlarına dolandırılacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır (bütün mülk O'na aittir ve O'na kalacaktır). Allah yaptıklarınızı haber alandır. (Âl-i İmrdân: 94/180) âyetinde Allah'ın, kullarının yaptığı her şeyi bildiği, yahut kıyamet gününde onlara neler yapmış olduklarını bildireceği ifade edilmektedir. Bu takdirde âyet,  

 De ki: 'Sizin, kendisinden kaçtığınız ölüm, sizi mutlaka bulacaktır. Sonra görünmeyeni ve görüneni Bilen 'e döndürüleceksiniz, O size yaptıklarınızı haber verecektir'." (Cum'a: 96/8) âyetindeki anlamı taşımaktadır. Zaten sözgelimi de bu anlamı güçlendirmektedir

HABR

Hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan ayrı rabler edindiler, Meryem oğlu Mesih'i de öyle. Oysa kendilerine yalnız tek Tanrı olan Allah'a ibâdet etmeleri emredilmişti. O'ndan başka tanrı yoktur. O, onların ortak koştukları şeylerden münezzehtir. (Tevbe: 113/31).

113/31'nci âyette Yahûdîlerin hahamlarını, Hıristiyanların da papazlarını ve îsâ'yı Allah'tan ayrı tanrılar derecesine çıkarmaları kınanıyor.

 Gerçekten Tevrat'ı biz indirdik, onda yol gösterme ve nur vardır. İslâm olmuş peygamberler, onunla Yahudilere hüküm verirlerdi, kendilerini Tanrıya vermişzâhidler ve âlimlerde "Allah'ın Kitâb'ını korumakla görevlendirildiklerinden onunla (hüküm verirlerdi) ve onu gözetip kollarlardı. (Ey hâkimler,) İnsanlardan korkmayın, benden korkun ve benim âyetlerimi az bir paraya satmayın! Kim Allah'ın indirdiği ile hükmetmezse işte kâfirler onlardır! (Mâide: 110/44)

Âyette geçen rabbani, İlâhî ilimleri tahsil eden, kendisini Allah'a vermiş âlim demektir. Hibr veya habr  de dîn âlimidir. Çoğulu ahbârdır.

Kelimenin kökü, güzel iz anlamındaki hibrd'n. Sevbun hibr güzel elbise demektir. Tahbîr de tahsın (güzelleştirme) anlamına gelir. Süslü

şeye muhber denilir. İlim,erdemlerin ve güzelliklerin en üstünü olduğundan âlime habr denmiştir. Hibir kökünden türetilmiş isim olan habr: insanları etkileyen, gönüllerde iz bırakan örnek âlimdir.

"cümlesinde beyâniyye ise mânâ, mealde yazdığımız gibidir. Fakat in ba'dıyye olması da muhtemeldir. Bu takdirde mânâ: "Allah'ın Kitâb'ından, korumakla görevlendirilmiş bulundukları kadarı ile hükmederler" şekline girer ki Tevrat'ın tamamının değil, ancak bir kısmının korunabildiğine işaret eden bu mânâ: "Kendilerine verilen öğütten bir payı unuttular."

 HAK VE HAKİKAT

Eger Hak, onların arzularına uysaydı, gökler, yer ve bunların içinde bulunan kimseler bozulur, giderdi. Biz onlara Zikir 'lerini getirdik fakat onlar, Zikirlerinden yüz çeviriyorlar. (Mü'minûn: 74/71)

Hakk  : gerçek, bâtılın karşıtı anlamına gelir. Kâinatın tek gerçek

yaratıcısı Allah olduğu için /zaA:, Allah'ın da adıdır. Yönetici, dilekleri işitip kabul edici Tanrı olarak O'ndan başka hak yoktur:

 İşte gerçek Rabbiniz Allah budur. Gerçekten sonra sapıklıktan başka ne var? Öyleyse nasıl (hak'tan sapıklığa) çevriliyorsunuz? (Yûnus: 51/32)

 Sonra o(ca)nlar, gerçek Tanrıları olan Allah'a döndü(rülüp götürülürler. Doğrusu hüküm, yalnız O'nundur; O hesap görenlerin en çabuğudur. (En'âm: 55/62)

 Hak  pâdişâh olan Allah, pek yücedir. O'ndan başka tanrı yoktur. O, Kerim, Arş'ın sahibidir. (Mü'minûn: 74/116)

Bu böyledir. Çünkü Allah Hak'tır (varlığı kendinden olan gerçek zat, yalnız O'dur). O'ndan başka yalvardıkları ise bâtıldır (aslı olmayan yalan şeylerdir). İşte çok yüce, çok büyük olan Allah'tır. (Hac: 88/62) âyetlerinde

gerçek tanrının Allah olduğu, O'ndan başka du'â edilen, yalvarılan şeylerin bâtıl olduğu vurgulanmaktadır. Hac: 88/62' nci âyette hak, bâtılın karşıtı olarak kullanılmıştır. Gerçek olmayan şey bâtıldır.

Bir hikmet uyarınca eşyayı yaratana Hak dendiği gibi, hikmetle yaratılan varlıklara da hak denilir.

Biz gökleri, yeri ve bunlar arasında bulunanları hak ile yarattık (hakka karşı çıkanların tepelenecekleri) o saat de mutlaka gelecektir! Şimdi sen güzel bir hoşgörü ile hareket et." (Hicr: 54/85)

Biz gökleri, yeri ve ikisi arasında bulunanları (boş yere değil), ancak gerçek ile ve belli bir süreye göre yarattık. İnkâr edenler, uyarıldıkları şeyden yüz çevirmektedirler. " (Ahkaf: 66/3),  (Allah), Gökleri ve yeri hak ile yarattı. (O,) Onların ortak koştuklarından yücedir." (Nahl: 70/3),  

Allah'ın gökleri ve yeri hak (ve hikmet) ile yarattığını görmedin mi? Dilerse sizi götürür ve yepyeni bir halk getirir." (İbrâhîm: 72/19)

Gerçeğe uygun söz ve hikmet de haktır.(Allah'ın Resulü) Dedi: 'Rabbim, (aramızda) hak ile hükmet, Rabbimiz çok merhamet edendir. Sizin nitelendirdiğinize (iftiralarınıza) karşı O'nun yardımına sığınılır (O, bizi her tehlikeden korur)!'." (Enbiyâ: 73/112)

Hak, hisse, pay ve verilen söz, yapılması gereken yükümlülük anlamına da gelir:

Mallarında dilenci ve yoksul için bir hak vardır." (Zâriyât: 67/19) âyetinde Allah'ın hâlis kullarının malları içinde dilenci ve yoksulun belli bir payının bulunduğu bildirilmektedir ki burada belli hak, fakîre verilecek hisse, zekât anlamındadır.

 cer harfiyle kullanıldığında hak, görev ve gereklilik anlamını

verir: Yûnus: 51/103, Rûm: 84/47, Bakara: 92/180, 236. âyetlerinde hak, görev, gereklilik, yükümlülük, söz ve borç anlamlarında kullanılmıştır. Yani inananlara yardım etmek üstümüze borçtur. Bize yaraşan budur. Korunanların, güzel davrananların, kendilerine öğütlenen hususları yerine getirmeleri gerekir.

Hak, aynı zamanda insanın kendi öz malı, uygun yollarla kazandığı menfaati, görev karşılığında sağladığı yarandır. İnsanın doğuştan bazı hakları olduğu gibi, çalışarak sağladığı hakları da vardır. Bu ikinci kısım haklar, görev karşılığındaki haklardır. Bundan dolayı her hak bir görev doğurur ve her görev bir hak sağlar denilebilir.

 Başlığa yazdığımız âyette şayet hak (gerçek), inançsızların keyiflerine uysa, işler onların dedikleri gibi olsaydı, göklerin, yerin ve bunların içinde bulunan akıllı varlıkların düzeninin bozulacağı; sağduyu ile düşünmeyen insanların, kendilerine gelen uyarılardan, şanlarını ve şereflerini artıracak vahiylerden yüz çevirdikleri anlatılmaktadır.

Kur'ân'ın getirdiği prensipler, işlerine gelmediği için müşrik liderler ona karşı çıkıyorlardı. Onun için Hz. Peygamber'e: "Bu Kur'ân'dan başka bir Kur'ân getir veya bunu değiştir"

HALK

Allah için haca ve umreyi tamamlayın. Eğer (bir engelle) çevrilmiş olursanız kolayınıza gelen kurbanı (gönderin); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin, içinizden hasta olan, ya da başından bir rahatsızlığı bulunan (bundan ötürü tıraş olmak zorunda kalan) kimse, oruçtan, sadakadan veya kurbandan (biriyle) fidye (versin). (Bakara: 92/196)

92/196'nci âyette inananlara, Allah için başladıkları hac ve umreyi tamamlamaları, hac ve umre yapmak için çıktıklarında bir engelle karşılaşmaları halinde kolay yapabilecekleri bir kurban takdim etmeleri; kurban, kesim yerine varıncaya dek başlarını tıraş etmemeleri; hasta, ya da başından rahatsız olanların, fidye olarak oruç tutmaları, yahut sadaka vermeleri veya kurban kesmeleri emredilmektedir.

 b: 27- Andolsun, Allah, Elçisi'nin rüyasını doğru çıkardı. Allah

dilerse, başlarınızı (kökten) tıraş ederek ve(ya) saçlarınızı kısaltarak, korkmadan, güven içinde Mescid-i Harâm'a gireceksiniz. Allah sizin bilmediğinizi bildi, bundan önce size yakın bir fetih verdi. 28- O, Elçisi'ni hidâyet ve hak dinle gönderdi ki, o(hak di)ni, bütün dinlere üstün kılsın. Şâhid olarak Allah yeter. (Fetih: 109/27)

109/27'nci âyette Peygamber'in gördüğü rüyanın doğru olduğu, inşaallâh Müslümanların güven içinde, korkmadan Mescid-i Harâm'a girip Ka'be'yi ziyaret edecekleri, kiminin saçlarını kökünden keseceği, kiminin kısaltacağı, rüyanın şimdi gerçekleşmemesinin bir hikmeti olduğu, işlerin gizli hikmet(ve nedenlerini Allah'ın bildiği, bunun için Allah'ın, Müslümanlara, Mescid-i Harâm'ı ziyaretten önce yakın bir fetih verdiği, yani onların yollarındaki engelleri kaldırıp Ka'be'ye varan, oradan cihâna dallanan yolları açtığı buyurulmaktadır.

Hacda halk (tıraş olma) keffâreti için Hac maddesine bakınız.

Bu âyetlerde halk kökünden türetilmiş fiiller geçmektedir. Halkın asıl anlamı boyun demektir. Sonra saçı kesmeğe veya kısaltmağa, yani tıraş olmaya da halk denmiştir. Halka  bildiğimiz yuvarlak, içi boş, dairesel

çemberdir. Biçimi boyuna benzediği için o âlete halka denmiştir. Halkada dönme anlamı bulunduğundan, insanların halka olması, yuvarlak, çember vaziyetinde durmalarıdır. Kuş da yükselip döne döne uçtuğundan (kuş halka yaptı, döne döne uçtu) denilir.

27- "Dilimin düğümünü çöz. 28-Ki sözümü anlasınlar." (Tâhâ: 45/27-28)

Bugün size iyi ve temiz şeyler helâl kılındı. Kendilerine Kitap verilenlerin yemeği, size helâl, sizin yemeğiniz de onlara helâldir. İnanan, namuslu, hür kadınlar ve sizden önce kendilerine Kitap verilenlerden namuslu hür kadınlar - zina etmeksizin, gizli dost tutmaksızın, namuslu bir biçimde (evlenmek üzere) mehirlerini verdiğiniz takdirde- size helâldir. Kim inanmayı kabul etmezse, onun ameli boşa çıkmıştır ve o, âhirette kaybedenlerdendir. (Mâide: 110/5)

Hail düğümü çözmek demektir. Âyetinde Hz. Mûsâ, dilindeki düğümün çözülmesini istemektedir. (haleltu): indim demektir. Hallin inmek mânâsında kullanılması, bir yere konan yolcunun dengini çözmesiyle ilgilidir. Yolcu bir yere konunca yükünü çözer. İşte (dengini çözdü, yükünü indirdi) sözü mola verdi, bir yerde konakladı

anlamında kullanılmış, daha sonra bu arka plan unutularak hail kelimesi, bir yere inme, konaklama anlamında kullanılmıştır. Konaklama, varma anlamında

hallin masdarı hululdür .

Yaptıkları işler yüzünden inkâr edenlerin başlarına ani belâ(lar) gelmeğe devam edecek, yahut yurtlarının yakınına konacak (yahut sen onların yurtlarının yakınına konacaksın), Allah'ın vadi gelinceye kadar bu böyle sürüp gidecektir. Allah sözünden caymaz" (Ra'd: 87/31) buyurul muştur.

 borcu ödemenin zamanı geldi, demektir. Hille  bir yere konaklayan topluluktur. Hayy  de bir yere varıp orada oturan insan

topluluğu, yerleşim birimi(mahalle)dir. Aslında mahalle kelimesi de hail kökünden mekân ismidir. Varılacak, oturulacak yer demektir.

İşte düğümü çözmek anlamındaki hail, herhangi bir şey üzerindeki yasak düğümünü kaldırmak için de kullanılır. Helâl  üzerinden yasak düğümü çözülmüş, yenmesi, kullanılması veya yapılması serbest olan şeydir.

 Kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. (Bakara: 92/196) âyetinde mahill varılacak yer demektir.

 Size (âyetlerle) oku(nup açıkla)nanlar dışındaki hayvanlar sizin için helâl kılınmıştır. (Hac: 88/30, Mâide: 110/1) âyetlerinde Kur'ân'da yasaklananlar dışındaki bütün hayvanların helâl kılındığı vurgulanmaktadır. Bunların etini yemekte bir sakınca yoktur. İnsanların kendi düşünce ve gelenekleriyle bazı hayvanlar üzerine koydukları yasaklar, rezervler geçersizdir.

Ey peygamber, biz, ücretlerini (mehirlerini) verdiğin eşlerini; Allah'ın sana ganimet olarak verdiğ(i savaş esirgerinden elinin altında bulunan(câriye)leri; amcanın, halalarının, dayının ve teyzelerinin seninle beraber göç eden kızlarını sana helâl kaldık. Bir de kendisini (mehirsiz olarak) peygambere hibe eden ve peygamberin de kendisini almak dilediği inanmış kadını, diğer müzminlere değil, sırf sana mahsus olmak üzere (helâl kıldık). Biz, eşleri ve ellerinin altında bulunan(câriye)leri hakkında müzminlere yapmalarını gerekli kıldığımız şeyi bil(dir)dik. (onların bu hususta ne yapması lâzım geldiğini de daha önce açıkladık) ki, sana bir zorluk olmasın, (sen bir sıkıntıya, güç bir duruma düşmeyesin)? Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Ahzâb: 97/50)

97/50'nci âyette Peygamber(s.a.v.)e, helâl olan kadınlar sayılmaktadır.

Bunlar: 1) Hz. Peygamber'in, mehrini vererek evlenmiş olduğu eşleri, 2) Mülkü olan cariyeler, 3) Mekke'den hicret eden amca, hala, dayı ve teyzesi kızları, 4) Ve kendisini karşılıksız olarak Peygamber'e hibe eden kadınlardır. Demek ki Peygamber(s.a.v.)e, mevcut eşlerinden başka hicret eden amca kızları ve teyze kızlarıyla, kendisini mehirsiz olarak bağışlayan kadın da helâldir. Peygamber isterse bunlarla da evlenebilir.

Çoğunlukla müfessirler burada, âyetin inişi sırasında Peygamber(s.a.-v.)in nikâhı altında bulunan eşlerinin kasdedildiğini söylerler. Fakat İb-nu'l-'Arabî, haklı olarak bu görüşü kabul etmez. Çünkü "Biz sana mehirlerini verdiğin eşlerini helâl kıldık" dedikten sonra ayrıca: "Amcanın kızlarını, halalarının kızlarını... da helâl kıldık" buyurulmak suretiyle ona, eşlerinden başka helâl kılınan kadınlar sayılıyor. Eğer amca, hala, dayı ve teyzesi kızları ile eşleri kasdedilmiş olsaydı, eşlerinden sonra bunların ayrıca zikredilmesinin bir anlamı kalmazdı.

HAML

100- Kim ondan yüz çevirirse o, kıyamet günü (ağır) bir günâh yüklenecekdir. 101- Sürekli olarak o yükün altında kalacaklardır. Kıyamet gününde bu, onlar için ne kötü bir yüktür! (Tâhâ: 45/100-101)

45/100101 'nci âyetlerde, Allah'ın indirdiği Zikir(Kur'ân)dan yüz çevirenin, kıyamet gününde bir vizr (günâh, vebal) yükleneceği, öylelerinin o vebal yükü altında sürekli kalacakları, bu yükün kıyamet gününde ne kötü bir yük olduğu belirtilmektedir

Haml taşınan yük demektir. Ancak maddî yük için hânın fethiyle

hami, manevî yük için hânın kesriyle himl denildiğini Râğıb Müfredât'ında açıklamaktadır

HAREC

1- Elif lam mim sad. 2- (Bu) Sana indirilenbir Kitaptır.Onunla (insanları)uyarman ve insanlara öğüt (vermen) hususunda göğsünde bir sıkıntı olmasın (hiç kuşkulanma,tasalanma,bu tamamen Allah tarafından dır.Sen hemen insanları uyar).(A’raf:39/2)

39/2’nci ayette ,Hz.Peygamber (s.a.v.)e moral verilmekte, kendisine indirilen Kitab ile insanları uyarmaktan,mü’minlere öğüt vermekten sıkılıp bunalmaması emredilmektedir. Buradaki harec kelimesi, darlık ve sıkıntı demektir.Bu cümle,”Onların yalanlamalarından ötürü sıkılma, üzülme” anlamını vermektedir.

Allah kimi doğru yola itmek isterse onun göğsünü İslam’ a açar ,kimi de saptırmak isterse onun göğsünü,(o kimse)göğe çıkıyormuş gibi dar ve tıkanık yapar. Allah inanmayanları üstüne işte böyle pislik (sıkıntı)çökertir.(En’am:55/125)

55/125’nci ayette Allah’ın ,hidayet etmek istediği insanın  göğsünü İslam’a açacağı ,o kimsenin,İslam ile sevinç ve huzur duyacağı;sapıklığında bırakmak istediğinin gönlünü de , göğe tırmananın göğsü gibi darlık ve tıkanıklık içinde bırakacağı bildirilmektedir.Burada:”Allah kimi saptırmak isterse” cümlesi ,her şeyin ,Allah ‘ın yasaları içinde olduğunu belirtmektedir.Kişinin gönlünün İslam’a açılması ,içindeki düşüncelerin ,dürtülerin işleyip ağır basmasıyla olur.Sapıklıkta kalması da yine içindeki düşüncelerin ,karşıtlarına ağır basmasıyla olur.Bunların hepsi Allah’ın yasaları çerçevesinde oluşur.Yasalar Allah ‘ındır ama insanda bir isteme ve düşüncelerini tercih etme özgürlüğü vardır.İnsan isterse Allah onun düşüncesini ,gönlünü iman tarafına yöneltir.İnsan istemez ,cehdetmezse Allah onu , girdiği sapıklık içinde bırakır.Allah ‘tan başka kudret ve yönetim sahibi yoktur.Allah’ın Elçisi (s.a.v),kendisine Allah ‘ın , mü’minin  göğsünü nasıl açtığı sorulunca şöyle buyurmuştur:”Kalbine bir nur atar, kalbi İslam ile sevinir ,ferahlık duyar.’Bunun tanınacak bir belirtisi var mıdır?’dediler.’Bunun belirtisi ebediyet yurduna  yönelmek, aldanma yurdundan uzak durmak, ölmezden önce ölüme hazırlanmaktır' dedi.

HARF

İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan, ibâdet eder. Eğer kendisine bir hayır gelirse onunla huzura kavuşur (sevinir) ve eğer basına bir kötülük gelirse yüz üstü döner (dini kötüleyerek ondan vazgeçer). O, dünyâyı da, âhireti de kaybetmiştir. İşte apaçık ziyan budur. (Hac: 88/11)

Harf' aslında taraf, uç, kenar demektir. Harfu's-seyf  kılıcın yanı(ağzı)dır. 88/11 'nci âyette bir kenardan, yani tek yanlı olarak, sadece bolluk ve iyilik gördüğü sürece Allah'a bağlanan, işine geldiği zaman kulluğunu sürdüren, ama çıkarı olmayınca kulluktan vazgeçen insanın tutumu kınanmaktadır.

Arada yalpalayıp dururlar. Ne bunlara (bağlanırlar), ne de onlara. Allah'ın şaşırttığı kimseye bir (çıkar) yol bulamazsın! (Nisa: 98/143)

98/143'ncü âyette mü'minlere, kâfirleri dost tutmamaları emredilmek-tedir. Bundan da anlaşılıyor ki nifak hareketi içinde bulunan bazı kimseler, tam münafık değildi. Bunlar, liderlere kanıyor, onların telkinleriyle hareket ediyorlardı. İçlerinde iman da vardı. Fakat çeşitli sebeplerle kuşkulara, tereddütlere düşmekte, kâh münkirlerle işbirliği yapmakta, kâh da içlerinde iman ışığı yanınca gerçeği görüp mü'minlerin yanında yer almakta idiler. Ama şüphe ve tereddüt, içlerindeki zayıf iman ışığını tekrar karartmakta idi. Bunlar halis münafık olmadığı, içlerinde iman ışığı taşıdıkları için 144'ncü âyette bunların böyle imanla küfür arasında bocalayışları belirtildikten sonra yine bunlara: "Ey inananlar, mü'minleri bırakıp kâfirleri dost tutmamaları" mesajı veriliyor.

İnhiraf: bir kenara çekilmek, vazgeçmek; hirfet ise bir kazanç mesleği edinmektir. İşte bu kökten tef'îl veznindeki tahrif: bir kenara çekmek; sözü tahrif: sözü eğdirmek, çarpıtmak, istediği yana çekmek, ona istediği mânâyı yüklemek demektir

HASÂD

Çardaklı ve çardaksız (üzüm) bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurma(ları), ekin(ler)i, zeytinleri, narları -birbirine benzer, benzemez biçimde- yaratan hep O'dur. Her biri meyva verdiği zaman meyvasından yiyin, hasat günü hakkını (sadakasını) verin; fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez! (En'âm: 55/141)

Hasâd: ekin biçmedir. 55/141 'nci âyette yüce Allah, çeşit çeşit mey-vaları, ekinleri yalnız kendisinin yarattığını bildiriyor. Allah'ın yetiştirdiği bu meyva ve ekinlerin ürünlerini yemeyi, biçim zamanında bunların hakkı olan zekâtı vermeyi, fakat savurganlıktan kaçınmayı emrediyor.

 (Yusuf)Deki:”Siz,adetiniz üzere yedi yıl (ürün) ekersiniz. Biçtiğinizi başağında bırakırsınız, ancak yiyeceğiniz az bir mikdar(ı alırsınız, gerisini depolarsınız)." (Yûsuf: 53/47)

53/47'nci âyette hasâd kökünden yapılmış dili geçmiş zaman kullanılmıştır. Hz. Yûsuf, Kralın adamına, bolluk yıllarında biçilen ekinin yiyecek için ayrılan miktarın dışında kalanı başağı üzerinde bırakmalarını öğütlemektedir. Aynı kökten sıfat olan hasıd de biçilmiş demektir:

Gökten bereketli bir su indirdik, onunla bahçeler ve biçilecek dâne(li ekin)ler bitirdik. (Kaf: 34/9)

 Şu yakın hayât, tıpkı gökten indirdiğimiz bir suya benzer: insanların ve hayvanların yediği arz bitkisi o su ile karıştı: nihayet yer zînetini takınıp süslendiği ve halkı da on(un ürününü devşirmeğ)e kadir olduklarını zan-netlikleri sırada birden buyruğumuz ona gece veya gündüz geldi; sanki dün o hiç (bitkisiyle süslenip) şenlenmemiş gibi, onu biçilmiş yaptık (süsünü, zenginliğini biçtik, yok ettik). İşte biz, düşünen bir toplum için âyetleri böyle geniş geniş açıklarız. (Yûnus: 51/24)

51/24'ncü âyette, uğrunda menfaat sağlamak için insanların haksızlık ettikleri şu dünyâ hayâtının kısalığı ve değersizliği şöyle bir benzetme ile anlatılıyor:

Gökten inen yağmurun etkisiyle insanların ve hayvanların yiyecekleri bitkiler yeşerdi, yeryüzü süslendi, yeşillendi, şenlendi. Her yanda gür ürünler baş gösterdi. Sahipleri bu ürünleri devşireceklerini, buna sahibolacaklarını sandılar, sevindiler. Onlar böyle mutlu bir umut içinde iken gece veya gündüzün herhangi bir saatinde Allah'ın buyruğuyla ansızın çıkan dondurucu bir kasırga veya sel gibi bir felâket o ürünleri, ekinleri biçti, attı; bugün yere serilen o ürünler dün sanki hiç yokmuş, ya da yeryüzü bu ürünlerle hiç şenlenmemiş gibi oldu.

İşte dünyâ hayâtı da böyle kısa süren bir bahar mevsimine benzer. İnsan gençlik çağına gelir, kuvvetini kazanır, hiç ölmeyeceğini sanır. Birden bire ölüm gelir, kuvvetli, canlı şanlı bedeni deviriverir, sanki o kimse hiç yokmuş gibi olur.

Âyette iman ve amelle süslenen ruhun küfür ile mahvedileceğine de işaret vardır. Küfür, insan ruhunun bütün güzelliklerini mahveden dondurucu bir kasırga gibidir. İnsanın imanı ve güzel işleri ruhunu süsler. Fakat içinde esen küfür rüzgârları, bütün iyiliklerini silip götürür.

(Ey Muhammed,) Bu sana anlattıklarımız, o kentlerin haberlerinden(başlarına gelen olaylardan)dır. Onlardan kimi hâlâ ayakta, kimi de biçilmiştir. (Hûd: 52/100)

52/100: Kur'ân'da öyküleri anlatılan kentlerden kiminin harabeleri gözler önünde durmaktadır, kimi de tamamen silinmiş, görünür izi kalmamıştır. Üzerlerini topraklar örtmüş, belirsiz olmuştur. Nitekim yapılan kazılar sonunda toprak altından nice kentlerin harabeleri çıkmaktadır.

Hz. Peygamber (s.a.v.) de: "İnsanları burunları üstüne yıkan şey, dillerinin biçtiği ürünler değil midir?"

HASIM

Hasm  aslında taraflardan her birinin, ötekinin yanından tutup kendine doğru çeksmesi demektir. İşte bu temel anlamı taşıyan hasm masdan, çekişmek, tartışmak, inatlaşmak, kavga etmek, karşıdakinin konuyu kendi lehine çevirme uğraşıdır. Bir hukukî dâvada taraflardan her biri, ötekinin hasmıdurumundadır. Kelimenin âyetlerde çeşitli kullanılışını izlersek mânâsı daha net anlaşılır:

21- Sana davacıların haberi geldi mi? Hani odasının duvarına tırmanmışlardı, 22- Davud'un yanına girmişlerdi de (Dâvûd) onlardan korkmuştu: "Korkma, dediler, biz iki davacıyız. Birimiz, ötekinin hakkına saldırdı. Şimdi sen aramızda hak ile hükmet, (adaletten ayrılıp bize) zulmetme. Bizi yolun ortasına (adalete) götür. 23- Bu kardeşimin doksan dokuz koyunu var. Benimse bir tek koyunum var. Böyle iken 'Onu da bana bırak' dedi ve konuşmada bana ağır bastı (onunla baş edemedim.)" 24- (Dâvûd) dedi ki: "And olsun (o) senin, koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir. Zâten (mallarını birbirine) karıştıran(ortak)ların çoğu birbirine zulmederler. Yalnız inanıp iyi işler yapanlar bunun dışındadır ki, onlar da ne kadar azdır!" Dâvûd, (bu hükümle) kendisini denediğimizi (kendisine bir belâ vereceğimizi) sandı da Rabbinden mağfiret diledi, eğilerek secdeye kapandı ve tevbe edip (bize) döndü. 25- Biz de ondan bunu affettik. Yanımızda onun bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır. (Sâd: 38/21 -25)

38/21-25'nci âyetlerde Davud'un hayatından iki sahne anlatılır: Birincisi, Davud'un kendi hayatiyle ilgili bir sahnedir. İkincisi, Allah'ın ona keyfî değil, adaletle hükmetmesini emretmesi sahnesidir. Davud'un odasına giren iki kişiden biri: arkadaşının doksan dokuz koyunu olduğu halde, kendisinin elindeki bir tek koyuna göz diktiğini anlatıyor ve Davud'un, aralarında adaletle hüküm vermesini istiyor.

Dâvûd da çoğu ortakların yaptığı gibi öteki kişinin, arkadaşına haksızlık ettiğini söylüyor ama kendisinin, Allah tarafından cezalandırılacağını sanarak hemen Allah'ın huzurunda eğilerek O'ndan kendisini bağışlamasını diliyor.

 69- Yüce topluluk tartışırlarken (aralarında) neler geçtiği hakkında bir bilgim yoktu. 70- Ben ancak apaçık bir uyarıcı olduğum için (bu bilgi) bana vahyediliyor. (Sâd: 38/69-70)

38/69-70'nci âyetlerde, mele-i a'lâ'da geçen tartışmayı, Hz. Muham-med'in bilmediği, onun, ap açık bir uyarıcı olduğunun kendisine vahyedildiği belirtilmektedir. Sözgeliminden Mele-i A'lâ'nın, Allah'ın ve meleklerin bulunduğu toplantıya dendiği anlaşılmaktadır. İşte o toplantıda geçmiş bir tartışma, elçi olarak görevlendirilmiş bulunan Hz. Muhammed'e vahyedilmiştir. Yine sözgeliminden anlaşıldığına göre bu tartışma, Allah ile şeytan arasında geçen, biraz sonra gelecek âyetlerde anlatılacak tartışmadır.

Sâd Sûresi'nde bu âyetler, Allah'ın, çamurdan yarattığı insana secde etmeyi meleklere emretmesi ve meleklerin secde edip İblîs'in, bu emre karşı çıkması hakkında anlatılacak olaylara bir giriştir.

48- Ve: "Eğer doğru söylüyorsanız bu tehdid (ettiğiniz azâb) ne zaman (gelecek)?" diyorlar. 49- Onların işi sadece korkunç bir sese bakar. Çekişip dururlarken ansızın o, kendilerini yakalar. 50- Artık ne bir tavsiye yapabilirler, ne de ailelerine dönebilirler. (Yâsîn: 41/48-50)

41/48- 50'nci âyetler, âhirete inanmayıp onunla alay edenlere, onlar böyle tartışıp, gerçeği kabul etmeğe karşı direnirken, hemen bir sayha (bir çağrı) ile insanların, şu dünyayı bırakıp Yüce Dîvân'a çıkacakları; herhangi bir tavsiye etmeğe dahi fırsat bulamayacakları ve ailelerine geri de dönemeyecekleri belirtilmektedir

İnsanlar dünyâ işlerine dalmış, alışverişleriyle, iş güçleriyle uğraşırken, işleri konusunda birbirleriyle çekişirken ansızın kendilerini bir gürültü yakalar, artık ne bir tavsiyeye, ne de evlerine dönmeğe fırsat bulurlar. Bulundukları yerde helak olurlar ve bir daha geri gelmezler.

 77- İnsan, bizim kendisini nasıl bir nutfe(sperm)den yarattığımızı görmedi mi ki, şimdi apaçık bir hasım kesildi? 78- Kendi yaratılışını unutarak bize bir mesel verdi: "Şu çürümüş kemikleri kim diriltecek?" dedi. (Yâsîn: 41/77-78)

41/77-78: Âhireti inkâr eden kimse, kendisinin bir nutfeden, çıplak gözle görülemeyecek derecede küçük bir menî hayvancığının yumurta ile birleşiminden yaratıldığını görmüyor mu? Bir meni hayvancığından, konuşan, düşünen, acaip şeyler yapan insanın yaratılması az mu'cize midir? Ama daima göz önünde tekrarlandığı için insan bu mu'cizeyi düşünüp Allah'ın kudretini anlamaz da Allah'ın ölüleri dirilteceğini kabul etmez, bunu inkâr için mü'minlerle tartışır, durur. Yine o, kendisinin nasıl zayıf bir halden yaratılıp bu mükemmel hale getirildiğini unutur da: "Çürümüş kemikleri kim diriltecek?" diye bir misal verir. Çürümüş kemikleri diriltmenin, Allah'a zor olduğunu sanır.

96- Onlar orada (putlarıyla) çekişerek derler ki: 97- "Vallahi biz apaçık bir sapıklık içinde imişiz! 98- Çünkü sizi âlemlerin Rabbine eşit tutuyorduk. 99- Ama bizi saptıran o suçlulardır. 100- Şimdi artık bizim ne şefâ'atçilerimiz var, 101- Ne de sıcak bir dostumuz. 102- "Âh keşke bir dönüşümüz daha olsa da inananlardan olsak! 103- Muhakkak ki bunda bir ibret vardır, ama yine çokları inanmazlar." (Şu'arâ: 47/96-103)

47/96-103'ncü âyetlerde cehennemde suçluların, tartışıp birbirlerini suçlamaları, çarpıcı bir üslûb ile canlandırılmaktadır. Tapanlar, tanrı diye taptıkları kimselere:

— Meğer biz sizi âlemlerin Rabbine eş tutmakla ne kadar sapıklık ediyormuşuz? Bizi suçlular azdırdı. Şimdi bizim Allah katında ne şefaat edenimiz, ne de samimi bir dostumuz var? Oysa biz size, Allah katında bize yardım edeceksiniz umuduyla tapınıştık. Âh keşke bir daha dünyâya geri dönme imkânımız olsa da inansak! derler.

İşte şunlar, Rableri hakkında çekişen iki hasım taraf:

Nankörler için ateşten giysi biçildi, başlarının üstünden de kaynar su dökülüyor/(Hac: 88/19)

88/19: Rableri hakkında birbirleriyle tartışan insanlar, âhirette başlıca iki grupa ayrılırlar: Nankörler ve mii'minler. Aslında Allah'a ortak koşanlar, tek Allah'a ibâdet prensibi olan tevhîd hakkında mü'minlerle tartışırlar. İşte 88/19'ncu âyette, dünyâda Allah'ın birliğini kabul etmeyip buna karşı itiraz eden nankörlerin uğrayacakları çetin azap tasvir edilmektedir: Bunlara ateşten giysiler biçilir, başlarından aşağı kaynar su dökülür...

Andolsun biz, Semûd(kavmin)e de kardeşleri Salih'i: "Allah'a kulluk edin!" demesi için gönderdik. Baktı ki onlar, birbiriyle çekişen iki bölük olmuşlar (Nemi: 48/45)

48/45'nci âyette, Semûd kavmine gönderilen Salih Peygamber'in kavmini irşâd çabası anlatılıyor. Salih, ikiye bölünmüş, birbiriyle çekişip duran Semûd kavmine gelip onları Allah'ın birliği inancında birleşmeye çağırmıştır.

30- Sen de öleceksin, onlar da ölecekler. 31- Sonra siz, kıyamet günü, Rabbinizin divânında dâvâlaşacaksınız. (Zümer: 59/30-31)

59/30-31 'nci âyetlerde de Hz. Muhammed'e hitaben: "Sen de öleceksin, onlar da ölecekler ve kıyamet günü Rabbinizin huzurunda tartışacaksınız. Hepiniz düşüncenizi Allah'a arz edeceksiniz ve Allah aranızda hüküm verecek, hanginizin haklı ve doğru yolda olduğunu ortaya koyacaktır" buyuruluyor.

Gerçi son âyet, mü'minlerle kâfirlerin âhirette Allah'ın huzurunda muhakemeleri konusundadır ama dünyâdaki dâvaları da kapsamına alır. Burada birbiriyle tartışan, kavga eden, birbirinde hakları bulunanların hepsi, İlâhî mahkemede muhakeme edilirler. Bu âyet-i kerîme indiği zaman Zübeyr'in:

"— Ey Allah'ın Elçisi, dünyâda aramızda olan husumetlerden ayrı olarak (âhirette de davalaşma) tekrar edilir mi? diye sorduğu, Hz. Peygam-ber(s.a.v.)in de:

"— Evet her hak sahibine hakkı verilinceye dek, demesi üzerine, Zübeyr'in:

 — Öyle ise işimiz çetindir, dediği rivayet edilir"

Yanlışlık dışında bir mü'min, bir mü'mini öldüremez. (Nisa: 98/92)

Hatâ, bir yönden sapmak, yanılmaktır. Çeşitlere ayrılır:

1) Aklın hoş görmediği bir şeyi bilerek yapmaktır ki bu, insanı sorumlu kılan hatâ(günâh)tır .   

 Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyiniz. Onları da sizi de

biz besliyoruz. Onları öldürmek, büyük günâhtır." (İsrâ: 50/31) âyetinde hit' yani hatâ, bilerek yapılan günâhtır.

2) İyi bilerek yapılan şeyin sonunda kötü çıkması, yanılgı anlamındaki hatâdır,Rabbimiz, unutur, ya da yanılırsak bizi sorumlu tutma!"

HAVD

Havd Suya dalmak ve suda yürümek demektir. İstiare olarak diğer işlere dalmak, kendini vermek anlamında da kullanılır. Fakat Kur'ân'da çoğunlukla dinin kötü gördüğü işlere dalmak dalmak anlamında kullanılır.

38- Her can, kazandığıyle (Allah katında) rehin alınmıştır. 39-Yalnız sağın adamları (Kitapları sağdan verilenler) hariç. 40- Onlar cennetler içinde soruyorlar; 41- Suçluların durumunu: 42-'Sizi şu yakıcı ateşe ne sürükledi?" 43- (Onlar da) Dediler ki: "Biz namaz kılanlardan olmadık. 44- Yoksula da yedirmezdik. 45- Boş şeylere dalanlarla birlikte dalardık. 46- Ceza gününü yalanlardık. 47- İşte böyle iken ölüm bize gelip çattı." (Müddessir: 4/38-47)

4/38-47: Her can, dünyâda yaptığı işlerle rehin alınır, bağlanır, tutuklanır. Yalnız sağın adamları (kitapları sağ tarafından verilenler) öyle değildir. Onlar bağlanıp tutuklanmazlar, cennetlere girerler. Ve cennetten, aşağıda cehennemde tutuklu bulunan suçlulara sorarlar: "Sizi Sekar'a ne soktu? Ne yüzden bu tutuk evine girdiniz?" derler. Suçlular da dünyâda namaz kılmadıkları, yoksula yemek yedirmedikleri, batıl sözlerle vakit geçirdikleri, ölünceye kadar âhiret sorumluluğunu ve cezasını inkâr ettikleri için cehenneme girdiklerini söylerler.

İniş sırasına göre ilk defa burada geçen "ashâbu'l-yemîn" tabiri, mecazî bir anlam taşır. Araplar sağ tarafı uğurlu, sol tarafı uğursuz sayarlardı. Bu bakımdan Kur'ân'da iyi insanların amel defterlerinin sağ taraflarından, kötü insanların amel defterlerinin sol taraflarından veya arkalarından verileceği bildirilmektedir. Kur'ân kontekstinde sağ sahipleri: Kitabı sağ tarafından verilmiş, uğurlu, cennetlik mü'minlerdir. Sol sahipleri de kitabı sol tarafından verilmiş, uğursuz, cehennemlik kâfirlerdir. Bunu daha iyi anlayabilmek için Hakka Sûresinin 19-34'ncü âyetlerini okuyabiliriz:

"Kitabı sağından verilen: Alın, kitabımı okuyun der. Ben hesabımla karşılaşacağımı zannetmiştim zâten. Artık o, memnunluk veren bir yaşam içindedir. Yüksek bir bahçede ki devşirmesi kolay. Geçmiş günlerde yaptığınız işlerden ötürü afiyetle yeyin, için. Kitabı sol tarafından verilen ise der ki: Keşke bana kitabım verilmeseydi! Şu hesabımı hiç bitmemiş olsaydım! Keşke (ölüm), işimi bitirmiş olsaydı! Malım bana hiçbir yarar sağlamadı, gücüm benden yok olup gitti. (Allah cehennemin muhafızlarına buyurur): Tutun onu, bağlayın onu, sonra cehenneme sallayın onu! Sonra uzunluğu yetmiş arşın olan zincire vurun onu! Çünkü o, büyük Allah'a inanmıyordu, yoksulu doyurmaya ön ayak olmuyordu."

40-47'nci âyetlerde cennetliklerle cehennemlikler arasında geçen bir konuşma sunulmaktadır. Başka yerlerde de geçen bu konuşmanın amacı da, dünyâdaki kâfirlere, âhiretteki durumlarını anlatmak, bu yaptıklarından orada pişman olacaklarını gösterip onları uyanmağa, doğru yola girmeğe sevk etmektir. Bu husus, A'râf Sûresinin 44-51'nci âyetlerinde gayet açık olarak görülmektedir:

"Cennet halkı, ateş halkına seslendi: 'Rabbimizin bize va'dettiğini biz gerçek bulduk. Siz de Rabbinizin size va'dettiğini gerçek buldunuz mu?' (Onlar da): Evet dediler. Ve aralarında bir ünleyici: Allah'ın laneti zâlimlerin üzerine olsun! diye ünledi. O zâlimler ki Allah'ın yolundan menedip, onu eğriltmek isterler ve onlar âhir eti de inkâr ederlerdi... İki taraf arasında bir perde ve A'râf üzerinde de hepsini işaretleriyle tanıyan erkekler vardır. (Bunlar) Cennet halkına: Selâm size! diye seslendiler ki onlar, henüz oraya girmemişlerdir fakat girmeyi çok istemektedirler. Bunların gözleri ateş halkı tarafına çevrildiği zaman da Rabbimiz, bizi zâlim toplulukla beraber bulundurma! dediler. A'râf ehli, yüzlerindeki işaretleriyle tanıdıkları birtakım adamlara da ünleyerek dediler ki: Ne topluluğunuz ne de büyüklük taslamanız size hiçbir yarar sağlamadı. Allah, kendilerini hiçbir rahmete erdirmeyecek' diye yemin ettiğiniz kimseler şunlar mıydı? (Ve cennetliklere dönerek): Girin cennete, artık size ne korku vardır, ne de siz üzüleceksiniz! Ateş halkı, cennet halkına: Suyunuzdan veya Allah'ın size verdiği rızıktan biraz da bizim üzerimize dökün! diye seslendiler. Onlar da dediler ki: Allah, bu ikisini de kâfirlere haram etmiştir. Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun yerine koydular ve dünyâ hayâtı, kendilerini aldattı. Onlar, bu-günleriyle karşılaşacaklarını nasıl unuttular ve âyetlerimizi bile bile nasıl inkâr ediyor idilerse, biz de bugün onları öyle unuturuz!"

Allah'ı sânına yaraşır biçimde tanıyamadılar, zira "Allah, insana bir şey indirmedi" dediler. De ki: "Öyleyse Musa'nın, insanlara nur ve yol gösterici olarak getirdiği, ki siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip gösteriyorsunuz, çoğunu da gizliyorsunuz- ve ne sizin, ne de babalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği Kitabı kim indirdi?" "Alah" de, sonra bırak onları, daldıkları bataklıkta oynayadursunlar. (En'âm: 55/91)

55/91'nci âyetin sonunda sunulan bunca kanıtlara rağmen Kur'ân gerçeğini kabul etmeyen, Allah'ın, insana bir şey indirmediğini söyleyen, tomarlar haline getirip çoğunu gizledikleri, Nûr ve hidâyet kaynağı olan Mûsâ Kitabını kimin indirdiğini sorması ve düşünüp gerçeği anlamayan o insanları, daldıkları boş laflarla oyalanıp durmaya bırakması Hz. Muhammed'e emrediliyor. Bu demektir ki: "Sen, söz dinlemeyenlerle boş yere uğraşma. Ne kadar uğraşsan onlar yola gelecek değillerdir. O kabiliyetsizleri kendi hallerine bırak."

81- De ki: "Eğer Rahman'in çocuğu olsaydı (O'na) tapanların ilki ben olurdum. 82- Göklerin ve yerin Rabbi, Arş'ın Rabbi onların nitelendirmelerinden yücedir, münezzehtir. 83- Bırak onları, kendilerine söylenen günlerine kavuşuncaya kadar dalsın, oynasınlar. (Zuhruf: 63/81-83)

63/81-83'ncü âyetlerde Hz. Peygamber(s.a.v.)e: "Eğer Allah'ın çocuğu olsaydı, ona ilk ibadet edenin kendisi olacağını" söylemesi emrediliyor. Sonra Allah'ın, göklerin, yerin, Arşın sahibi olup, müşriklerin nitelendirmelerinden uzak olduğu vurgulanıyor. Ardından da, müşriklerin uyarıldıkları azâb günü başlarına gelinceye dek onları batıl düşünce, oyun ve eğlenceleriyle baş başa bırakması Peygamber'e emrediliyor. Bu söylem, Allah'a eş, ortak koşanlar için bir tehdiddir. Tabii bu, Peygamber'in onlardan el çekmesini istemek anlamına gelmez. Sırf onların kabiliyetsizliğini, söz anlamadığını, Peygamber'in bütün çabalarına rağmen doğru yola gelmediklerini ifade eder.

Âyetlerimiz hakkında (münasebetsizliğe) dalanları gördüğün zaman, onlar başka bir söze geçinceye kadar onlardan yüz çevir; eğer şeytân sana (bunu) unutturursa hatırladıktan sonra (hemen kalk), o zâlimler topluluğuyla beraber oturma! (En'âm: 55/68)

55/68: Yukarıda açıkladığımız üzere havd kelimesi burada, eğlence için söze dalmak anlamındadır. Bu âyette Peygamber'e, Allah'ın âyetleri hakkında münasebetsiz sözlere dalan kimselerle beraber bulunmaması, onlar konuyu değiştirmedikçe onların aralarında oturmaması, şayet unutarak oturmuş ise hatırlayınca hemen kalkması emrediliyor.

Âyetten anlaşılıyor ki Hz. peygamber ve müslümanlar, Mekke'de iken bazen müşriklerle beraber otururlar, fakat müşrikler, söz arasında Allah'ın, Peygamberine vahyettiği Kur'ân âyetleriyle alay ederlerdi. Allah'ın Elçisi de müslümanlar da onların bu lâflarından rahatsız olurlardı. Yukarıdan beri müşriklerin çeşitli tutumlarını anlatan Sûre, burada da onların bu davranışlarına işaret etmektedir.

Burada Allah'ın Elçisine, Allah'ın âyetleri hakkında münasebetsiz lâflar söyleyenlerle beraber oturmaması emrediliyor. Ama hitâb, onun şahsında bütün mü'minleredir. Her zaman mü'minlerin, dine, îmana aykırı sözlerin söylendiği bir yerde oturmamaları gerekir. Çünkü küfre razı olmak, insanı küfre götürür.

Nisa' Sûresinin 140'ncı âyetinde de şöyle buyurulmuştur:

 (Allah) Size Kitâb'da indirmişti ki: Allah'ın âyetlerinin inkâr edildiğini ve onlarla alay edildiğini işittiğiniz zaman, onlar (bu sözü bırakıp) başka bir söze dalıncaya kadar onlarla beraber oturmayın; yoksa siz de onlar gibi olursunuz. Şüphesiz Allah, bütün ikiyüzlüleri ve kâfirleri cehenneme toplayacaktır" Bu âyette, Allah'ın âyetleriyle alay edilen yerde oturulmamasının, Kitâbda em-redildiği ifade edilmektedir. İşaret edilen emir, En'âm Sûresi'nin, 68'nci âyetidir.

Nisa Sûresi'nin 140'ncı âyeti ile, En'âm Sûresi'nin 68'nci âyetinin neshedildiğini söyleyenler olmuştur. Fakat cumhurun ifâde ettiği üzre âyet muhkemdir -aslında bütün âyetler muhkemdir-, iki âyet arasında nesih söz konusu değildir. Çünkü Nisa' Sûresinin 140'ncı âyeti, geçmişte vukubulan bir olayı haber vermektedir. Haberlerde nesih olmaz

HAVF

O yalvardıkları da, onların (Allah'a) en yakın olan(lar)ı da Rablerine yaklaşmak için vesile ararlar; O'nun merhametini umarlar, azabından korkarlar. Çünkü Rabbinin azâbi, cidden korkunçtur. (İsrâ: 50/57)

Havf (J)jJ-\): gelecekte vukubulacak bir olaydan korkarak kalbin yanması, tedirgin olması demektir. Olacak olay, sevilmeyen bir olay ise bunu beklemekten korku doğar. İşte bu endîşeli bekleyişe havf denilir. Vukubulacak olay, sevilen bir olay ise bunu beklemek de ruha sevinç ve lezzet verir. Bu umutlu bekleyişe de recâ denilir.

Havf, korkulanın hâlini, kötü olayın nedenlerini bilmeyi gerektirir. Burada kastedilen korku, Allah'ın kendisinden uzak kalmaktan, O'nun gözünden düşürecek aykırı davranışlarda bulunmaktan korkmaktır. Bu da Allah'ı, O'nun sıfatlarını bilmeyi ve O'na karşı kusurlu olduğunu düşünmeyi gerektirir. Korkunun miktarı, Allah'ı bilmekle orantılıdır. Allah'ı bilme, ne denli fazla olursa korku da o oranda artar. Bunun için Peygamber (s.a.v.): "Hikmetin başı Allah korkusudur"

HAVL

Ve aralarına dalga girdi, o da boğulanlardan oldu. (Hûd: 52/43)

Havi: bir şeyin değişmesi, başkasından ayrılmasıdır, Benimle senin arana şu şey (engel) girdi" denilir.

Tıpkı  bundan önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzu ettikleri şey arasına perde çekildi. Doğrusu, onlar katmerli bir kuşku içindedirler. (Sebe': 59/54)

59/54'ncü âyette Hz. Muhammed'e ve Kur'ân'a engel olanların, yakında bir azaba uğrayacakları ve o azabın geldiği zamandaki durumları tasvir edilmektedir. İşaret edilen bu azâb, dünyâ azabı mıdır, âhiret azabı mıdır, bu husus, ihtilâf konusu olmuştur. Bazılarına göre bu âyetler, Bedir'de öldürülecek müşriklerin durumunu tasvir etmektedir. Bazılarına göre de bu azâb, müşriklerin uğrayacakları âhiret azabıdır

HAYA (Utanma)

Allah, bir sivrisineği hattâ onun da üstünde olan(ondan daha zayıf bir varlığ)ı misal vermekten utanmaz. (Bakara: 92/26)

92/26'nci âyette Allah'ın gerçeği anlatmak için her türlü misâli vermekten haya etmeyeceği belirtilmektedir. Haya, hayât kökünden gelir. Yağmura da hemzesiz, maksûr elifle haya denir. Hayâ'nın îmândan geldiğini söyleyen Peygamber (s.a.v.): "Haya, dâima hayır getirir"

HAYÂT

Onları, insanların hayâta en düşkünü, ortak koşanlardan daha tutkunu bulursun; her biri, bin yıl yaşatılmasını ister. Oysa yaşatılması, onu azâbdan uzaklaştıracak değildir. Allah ne yaptıklarını görüyor. (Bakara: 92/96)

96'ncı âyette: cümlesinde iki anlam muhtemeldir. Birincisi meale yazdığımız gibi: "Onları, insanların hayâta en düşkünü, ortak koşanlardan daha tutkunu bulursun. Her biri bin yıl yaşatılmasını ister." İkincisi: cümle hayât'ta bitmekte, ondan sonra yeni bir cümle başlamaktadır. Mânâ şöyledir: "Onları, insanların hayâta en düşkünü bulursun. Müşriklerden de öyleleri vardır ki her biri bin yıl yaşatılmasını ister."

Her ne olursa olsun, âyette âhirete inandıklarını söyleyen Yahudilerin, aslında imanlarının gerçek olmadığı, dünya hayatına âhiretten çok bağlandıkları, her birinin, elinden gelse bin yıl yaşamak istediği belirtilmektedir. Aslında yalnız Yahûdîler değil, çoğu insanjböyledir. Hayat tatlıdır. Bu hayâttan sonraki hayât inancı çok güçlü olmadıkça insan, bu hayattan kopmak istemez. Sahi-bolduğu varlıkları bırakıp gitmek zor gelir.

Hayât: Râğıb'ın izahına göre hayât, birkaç anlamda kullanılır:

1) Birincisi, bitki, ve hayvanlarda bulunan kuvve-i nâmiye (büyüyen, gelişen güç)tür. (nebâtun hayy): canlı bitkidir.

Biliniz ki Allah yeri, ölümünden sonra diriltir. (Hadid: 112/17),

9- Gökten bereketli bir su indirdik, onunla bahçeler ve biçilecek dâne(li ekin)ler bitirdik. 10- Birbirine girmiş kat kat tomurcukları olan yüksek hurma ağaçları yetiştirdik; II- Kullara rızık olması için. Ve o su ile, ölü bir ülkeye can verdik. İşte çıkış da öyledir. (Kaf: 34/9-11),

34/9-1 l'nci âyetlerde kullarına rızık sağlamak için gökten indirdiği yağmurla bahçeleri, ekinleri, birbiri üstüne yığılmış boğum boğum salkımlı uzun hurma ağaçlan bitirdiğini ve ölü toprağı yağmur ile hayâta kavuşturduğunu bildiriyor ve işte insanların dirilip kabirlerden çıkarılmasının da buna benzediğini vurguluyor. Yağmur nasıl ölü toprağa can veriyorsa, bedenlere üflenen ruhlar da ölü bedenlere can verip onları kabirlerden kaldıracaktır. Kupkuru toprağı, kuru ağaçları yeşillendiren Allah, ölülere can veremez mi? Elbette verir. Ölüyü yeniden diriltmek, şu tabiatı yeşertmekten zor değildir. Zaten Allah için zorluk da söz konusu olamaz.

Ebu's-Suûd Efendi'nin beyanına göre yerden bitkilerin çıkarılmasına ihya, ölülerin diriltilmesine hurüc ta'bîr olunması, önemsiz gibi görülen bitirmenin değerini büyütmek ve uzak görülen yeniden dirilme işi doğal bir iş gibi kolay göstermek ve bu suretle bitkiyi ihrâc ve ölüleri diriltme arasında benzerliği gerçekleştirerek öldükten sonra dirilmeyi insanların anlayışına yaklaştırmaktır

HELÂK-TEHLÜKE

"Gücüm (saltanatım) benden yok olup gitti" (Hakka:78/29)

O gön siz, vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da uzak kenarında idiler. Kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız dahi, sözleştiğiniz vakitte öyle buluşamazdınız. Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için (sizi böyle buluşturdu) ki helak olan, açık delille helak olsun; yaşayan da açık delille yaşasın. Çünkü Allah, işitendir, bilendir." (Enfâl: 93/42)

Helak, yok olmak, ölmek demektir. Râğıb'a göre helak üç türlüdür: Birincisi: var olan bir şeyin yok olması, elden çıkmasıdır, 

Gücüm (saltanatım) benden yok olup gitti" (Hakka: İS/29) âyetinde bu tür helakten söz edilmektedir.

İkincisi: bir şeyin değişim ve bozulma yoluyla yok olmasıdır  yemek bozuldu, demektir,

Dönüp gitti mi (veya iş başına geçti mi) yeryüzünde bozgunculuk yapmağa, ekin ve nesli yok etmeğe çalışır; Allah da bozgunculuğu sevmez. "(Bakara: 92/205) âyetindeki ihlâk de bir şeyi bozarak yok etmektir.

Üçüncüsü de ölmektir. Senden fetva istiyorlar. De ki: Allah size ana-babasız ve çocuksuz kişinin mîrâsı hakkında hükmünü şöyle açıklıyor: Ölen kişinin çocuğu yok, bir kız kardeşi varsa, bıraktığı malın yarısı o(kız kardeşi)nindir."(Nisa: 98/176), 

Daha önce Yûsuf da size açık kanıtlar getirmişti. Onun getirdiklerinden de kuşkulanıp duruyordunuz. Nihayet o ölünce: 'Allah ondan sonra elçi göndermez,' dediniz. İşte Allah, aşırı giden, şüpheci kimseleri böyle saptırır." (Mü'min: 60/34), 

Dediler ki: "Ne varsa dünyâ hayatımızdır, başka bir şey yoktur. Ölürüz, yaşarız. Bizi zamandan başkası helak etmiyor." Fakat onların bu hususta hiçbir bilgileri yoktur. Onlar sadece zannediyorlar." (Câsiye: 65/24) âyetlerinde helak, ölüm anlamındadır.

Azaba, korkuya, yoksulluğa da helak denilir. Râğıb, aşağıdaki âyetleri bu tür helake örnek vermektedir:

Onlar hem (insanları) ondan menederler, hem de kendileri ondan uzak dururlar. Böylece yalnız kendilerini mahvediyorlar ama farkında değiller! (En'âm: 55/26)

Bunlardan önce nice kuşakları helak ettik... (Kaf: 34/36, Meryem: 44/98) ve benzeri âyetler.

içimizden bazı beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? (A'râf: 39/155)

Yahut: "(Ne yapalım) Daha önce babalarımız (Allah'a) ortak koştu, biz de onlardan sonra gelen bir nesil old(uğumuz için öyle yapt)ık. (Gerçekleri) iptal edenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı ediyorsun?" demeyesiniz diye (sizin Rabbiniz olduğum hakkında sizleri şâhid tutmuştuk). (A'râf: 39/173)

Helak kökünün türevlerinden olan tehlüke helake sebebolan, helake götüren şeydir:

(Mallarınızı) Allah yolunda harcayın, kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın, iyilik edin, doğrusu Allah iyilik edenleri sever. (Bakara: 92/195)

92/195'nci.âyette Müslümanlara, Allah yolunda mallarını harcamaları, cimrilik edip kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmamaları, iyilik etmeleri, Allah'ın, iyilik edenleri sevdiği buyurulmaktadır.

Savaşla ilgili âyetlerin ardından gelen bu âyet, savaş masraflarını karşılamak için Müslümanları Allah için mal-para vermeğe teşvik etmektedir. Çünkü, savaş, paraya dayanır. Mali destek olmadan savaşı sürdürmek mümkün değildir. Savaş masraflarının, Müslümanlar tarafından karşılanması gerekir. Şayet Müslümanlar cimrilik eder, savaş masraflarını karşılamazlarsa kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmış olurlar. Çünkü kendilerinden güçlü ordulara, yenilip perişan olurlar.

Âyetin sonunda Allah'ın, iyilik edenleri sevdiği belirtilmek suretiyle Allah yolunda mal-para harcamanın önemi vurgulanıyor.

Buhârî'nin Huzeyfe'den naklettiğine göre âyet sadaka hakkında inmiştir. Müslümanların İstanbul'u kuşattığı sırada bir Müslüman, düşman saflarına hücum edip düşmanın arasına dalmış, sonra çıkıp gelmiş, herkes ona: "sub-hânellâh! Kendisini tehlikeye attı!" diye bağırmış, Ebû Eyyûb (el-Ensârî) onlara:

"— Siz, âyeti yanlış yorumluyorsunuz. Bu âyet biz Ensâr hakkında inmiştir. Allah, dinini güçlendirip, dinin yardımcıları çoğalınca biz kendi aramızda: "Keşke artık biz mallarımızın başına dönsek de onlara baksak!" dediydik de Allah bu âyeti indirdi." demiş.

HEYBET VE ÜNS

Gerçekten onlar hayır işlere koşarlar, umarak ve korkarak bize du'â ederlerdi ve bize derin saygı gösterirlerdi. (Enbiyâ: 73/90) âyetinde Allah'ın sâlih kullan olan peygamberlerin, Allah'a rağbet ve rehbet ile duâ edip yalvardıkları belirtilmektedir. Rağbet Allah'ı arzulama, cennetini ve ni'metlerini isteme, umma; rehbet ise azabından korkma, rızâsbına aykırı düşmekten korkma, çekinmedir. Bu iki hal, heybet ve üns hallerini doğurur. Heybet Allah'ın ihtişamın karşısında korku ile karışık saygı; üns ise Allah ile ülfet etmek, O'nunla dost olmak, sevgili ile sohbet, arkadaşlık etmektir. Yemeği yeyince dağdın, söze dalmayın."

HIFZ

Hıfz  Akılda tutmak, ezberlemek, korumak anlamlarına gelir.

Ezberleme, akılda tutma anlamındaki hıfz'ın karşıtı nisyân(unutma)dır. Her türlü söz vermeyi, yapılan ahdi tutmaya, buna özen göstermeğe de hıfz denilir.

 1- Felaha ulaştı o mü'minler. 2- Ki onlar, namazlarında saygılıdırlar. 3- Onlar boş şeylerden yüz çevirirler. 4- Onlar zekâtı verirler. 5- Ve onlar ırzlarını korurlar. 6- Ancak eşleri, yahut ellerinin sâhibolduğu (cariyeler) hariç. (Bunlarla ilişkilerinden dolayı da) onlar kınanmazlar. 7- Ama bunun ötesine gitmek isteyen olursa, işte onlar haddi aşanlardır. 8-Ve o(mü'min)ler emânetlerine ve ahidlerine özen gösterirler. 9- Onlar namazlarını (vakitlerinde kılarak) korurlar. 10- İşte vâris olacaklar onlardır. 11- Onlar (en yüksek cennet olan) Firdevs'e vâris olacaklar, orada ebedî kalacaklardır. (Mü'minûn: 74/1-5)

19- Doğrusu insan hırslı (ve huysuz) yaratılmıştır. 20- Kendisine kötülük dokundu mu sızlanır, 21- Kendisine hayır dokundu mu yardım etmez (sıkı sıkı tutar). 22- Ancak namaz kılanlar bunun dışındadır. 23- Onlar ki: Namazlarını sürekli kılarlar (aksatmazlar). 24- Onların mallarında belli bir hisse vardır: 25- Sâile ve mahruma (isteyene ve utancından dolayı istemeyip mahrum kalana). 26- Ceza gününü tasdik ederler, 27- Rablerinin azabından korkarlar. 28- Çünkü Rablerinin azabına güven olmaz. 29- Irzlarını korurlar. 30- Yalnız eşlerine, ya da ellerinin altında bulunan (câriyelerin)e karşı (korumazlar. Bundan ötürü de) onlar kınanmazlar. 31- Ama kim bundan ötesini ararsa, onlar (sınırı) aşanlardır. 32- Emânetlerini ve ahidlerini gözetirler. 33- Şâhidliklerini yaparlar. 34- Namazlarını korurlar. 35- İşte onlar cennetlerde ağırlanırlar. (Me'âric: 79/19-35)

74/5,79/29'ncu âyetlerde ferclerini koruyanlar, namuslu olanlar, haram olan ilişkilerden korunanlar 74/9,79/34'ncü âyetlerde de namazlarını muhafaza edenler yani özenle kılanlar övülmektedir. 79/23'ncü âyette de namazlarını sürekli kılanlar övülmektedir ki bundan namazı muhafazanın, gereğince, özenle ve vakitlerinde kılmakla olabileceği anlaşılmaktadır. Nitekim Bakara: 92/238 nci âyette de namazların muhafazası, (korunması) emri vurgulanmaktadır:

Namazları ve orta namazı koruyun, gönülden bağlılık ve saygı ile Allah'ın huzuruna durun. (Bakara: 92/238) âyetinde bütün namazların, özellikle de Orta Namaz'ın korunması emredilmektedir. Orta Namaz hakkında bilgi için Namaz maddesine bakınız.

Müslüman erkekler ve Müslüman kadınlar, mü'min erkekler ve mü'min kadınlar, tâ'ate devam eden erkekler ve tâ'ate devam eden kadınlar, doğru erkekler ve doğru kadınlar; sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, (Allah'a) saygılı erkekler ve saygılı kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve (ırzlarını) koruyan kadınlar, Allah'ı çok zikreden erkekler ve zikreden kadınlar; (İşte) Allah bunlar için bağış ve büyük bir mükâfat hazırlamıştır. (Ahzâb: 97/35)

97/35'nci âyette Allah'a gönülden inanan, O'na teslim olan, itaat eden, doğruluktan ayrılmayan, sabırlı, Allah'a saygı ile ibâdet eden, sadaka veren, oruç tutan, namuslarını koruyan ve Allah'ı çok anan erkek ve kadınların, Allah katında büyük ödüllere erecekleri bildiriliyor.

Allah, insanları birbirinden üstün kıldığı ve mallarından harca(yıp kadınların geçmini sağla)dıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler. Bundan dolayı iyi kadınlar itâ'atkâr olup, Allah'ın kendilerini korumasına karşılık (Allah'ın verdiği başarı ile) gizliyi korurlar (kocalarına asla ihanet etmezler). (Nisa: 98/34)

98/34'ncü âyette de, kocasının yalnız yanında değil, onun olmadığı zamanlarda da, daima iffetini, namusunu koruyan kadınlar övülmektedir.

Kocasına itaat eden kadınları öven Allah Resulü şöyle demiştir: "Kadınların en hayırlısı şu kadındır ki kendisine baktığın zaman seni sevindirir, kendisine bir şey emretsen sözünü tutar, bir yere gitsen gıyabında kendi namusunu ve senin malını korur." Sâliha kadını bu şekilde niteleyen Allah'ın Resulü, daha sonra: "Allah, bazı insanları diğerlerinden üstün kıldığı ve mallarından harcayıp kadınların geçimini sağladıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler..." âyetini okumuştur.

HISN

Hısn: kale demektir. (tehassane): kaleyi mesken edindi, kalede oturdu, denilir. Kale koruyucudur.

Onlar toplu olarak sizinle savaşamazlar, ancak müstahkem kaleler içinde, yahut duvarların ardından (savaşırlar). Kendi aralarında şiddetli ayrılık vardır. Sen onları toplu sanırsın, ama kalbleri dağınıktır. Öyledir, çünkü onlar düşünmez bir topluluktur. (Haşr: 95/14)

95/14'ncü âyette, gerek Yahudilerin, gerek münafıkların Müslümanlarla göğüs göğüse çarpışmağa cesaret edemeyecekleri, ancak müstahkem kalelerin içinde ve duvarların arkasına sığınarak savaşacakları, birlik içinde bir toplum görünmelerine rağmen aralarında çok ayrılık, düşmanlık bulunduğu; anlayışsız

bir toplum oldukları belirtilmektedir. Bu âyette kuran muhassaneh", müstahkem, surla çevrilmiş, müstahkem kasabalar demektir.

Mecazî olarak koruyucu olan her şey için hısn ta'bîri kullanılır olmuştur. İhsan İhşân: menetmek, korumak demektir. Sahibini yaralanmaktan

koruduğu için zırha da dir'i haşine denilir. İçindekileri koru-_ duğundan kaleye hışn denmiştir. Binicisini koruyan ata   (feresun hisân); namusunu koruyan kadın için   (imreetun hasan) denilir.

Hasan   iffetli, saygın kadın demektir. Keza   (imreetun muhsan) da namuslu veya evli kadın anlamına gelir. (kelimesi, sâdın

fethiyle de kesriyle de okunabilir. Sâıdn fethiyle (muhsan) korunmuş, korunan demektir. Burada korunma başka biri vasıtayısla olmaktadır. Sâdın kesriyle (muhsın) ise koruna, demektir ki bu durumda korunma kişinin

kendisi tarafından olmaktadır. İhşân terimi, Kur'ân'da dört anlamda kullanılmıştır: Hürriyet, iffet, İslâm ve evlilik. Burada evlilik anlamındadır, el-muhşa-nât, evli kadınlar demektir.

  (Savaşta tutsak olarak) ellerinize geçenfcâriye)ler dışında, evli kadınlar(la evlenmeniz) de haramdır. (İşte bunlar) Size Allah'ın yazdığı yasaklardır. Bunlardan ötesini, iffetli yaşamak, zina etmemek şartıyla mallarınızla istemeniz (evlenmeniz), size helâl kılındı. O halde onlardan yararlanmanıza karşılık, kesilen ücretlerini bir hak olarak onlara verin. Hakkın kesiminden sonra karşılıklı anlaşma(k suretiyle kesilenden az veya çok vermeniz)de üzerinize bir günâh yoktur. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/24)

98/24'ncü âyetteki el-muhşanât, hışn kökünden doğan ihşân'dan mef ûl isminin dişil çoğuludur, evli kadınlar, demektir. Evli kadınlarla evlenmek haramdır. Bunlarla kıyılan nikâh batil(geçersiz)dir. Ancak savaşta tutsak alınan kadınlar, evli de olsalar, iddetleri bittikten sonra onlarla evlenilebilir.

içinizden inanmış hür kadınlarla evlenmeğe gücü yetmeyen kimse, elleriniz altında bulunan inanmış genç kızlarımz(olan cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Hepiniz birbirinizdensiniz- Öyle ise iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost da tutmamaları şartıyle, sahiplerinin izniyle onlarla evlenin, ücretlerini (mehirlerini) de güzelce verin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa onlara, hür kadınlara yapılan işkencenin yarısı uygulanır. Bu (câriye ile evlenme), içinizden sakıntıya düşmekten korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha iyidir. Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Nisa: 98/25)

98/25'nci âyette, hür kadınlarla evlenmeğe malca gücü yetmeyen veya hangi şekilde olursa olsun imkân bulamayan kimsenin, mü'min cariyelerle evlenebileceği bildiriliyor. Çünkü insanda en büyük meziyet imandır. Mü'min cariyeler de imanda öteki mü'minlerin safindadır. Toplumdaki mevkileri ne olursa olsun bütün insanlar, aynı atalardan türemişlerdir. Dolayısiyle bütün insanlar aslında kardeştirler.                                                 -   ~

Cariyelerle evlenmek isteyenler, sahiplerinden izin alıp onların mehir-lerini de güzelce vermeli, nikâh altına giren cariyeler de iffetlerini korumalıdırlar. Evlendikleri halde fuhuş yaparlarsa onlara, hür kadınlara uygulanan cezanın yarısı uygulanmalıdır. Çünkü câriye, hürriyeti elinde olmayan zavallı kadındır. Onun namusunu koruması, hür kadınlar kadar kolay değildir.

Câriye ile evlenme müsaadesi, nefsinin, kendisini günaha sürüklemesinden korkanlar içindir. Beşerî ihtiyacının karşılanmamasından dolayı sıkıntıya, günaha düşmekten korkan kimseler, hür kadınlarla evlenme imkânı bulamadıkları takdirde cariye ile evlenebilirler. Fakat câriye, alınıp satılan ve çeşitli kimselerin elinde dolaşa dolaşa iffet duygusunu yitirme ihtimali bulunan bir kadın olduğundan, onunla kurulacak yuva pek sağlam olmayabilir ve cariye ile evlenen kimseler, toplumda kınanabilirler. Bundan dolayı imkân buluncaya kadar sabredip hür kadınlarla evlenmek, elbette daha hayırlıdır.

İnanmış fetât'larınızdan..."cümlesindeki el-feteyât kelimesi, el-fetât'ın çoğuludur. Feîâ, genç delikanlı, yiğit cömert erkek anlamına gelir. Bunun dişili olanlar ise genç güzel, cömert kız demektir. Ezilen köle ve cariye tabakasının onurlarının kırılmaması için Kur'ânı Kerîm'in bazı âyetlerinde köle'ye delikanlı, cariyeye de genç kız denmiştir. Bu âyette de cariyeler, aynen mü'minlerin kendi kızları gibi bir sıfatla anılmıştır. Hz. Peygamber (s.a.v.), bu zavallıların onurlarını korumak, itibarlarını yükseltmek için şöyle buyurmuştur: "Hiçbiriniz kölem, cariyem demesin, köle de (efendisine) rabbim demesin. Sahip olan delikanlım, genç kızım desin; kendisine sahib olunan (köle ve cariye) de: efendim, hanımım, desin. Çünkü hepiniz memlûksunuz (hepinizin sahibi vardır). Rab (sahib) yüce Allah'tır."

HİCÂB

iki taraf arasında bir perde ve A'raf zerinde de hepsini (hem cennetlikleri hem de cehennemlikleri, yüzlerindeki) şâr et teriyle tanıyan erkekler vardır. (Bunlar), henüz cennete girmemiş lan, fakat girmeyi bekleyen, cennet halkına: "selâm size!" diye seslendiler. A'râf: 39/46)

(hacb): bir şeyi engellemek, iki şey arasına perde olmak demektir. licâb perdedir.

39/46'ncı âyette, cennetliklerle cehennemlikler arasında bir perde bulun-uğu belirtilmektedir. Râğıb'a göre bu perde, gözün görmesine engel olan erde değil, cennet halkının nimet ve lezzetinin cehennem halkına; cehennem-klerin işkencesinin de cennet halkına ulaşmasını engelleyen manevî bir perdedir

HİKMET VE MARİFET

A) Hikmet: Bakara Sûresinin 96'ncı âyetinde Allah'ın, hikmeti dilediğine vereceği, kendisine hikmet verilen kişiye pek çok hayır verilmiş olduğu belirtilmektedir. Nisa Sûresinin 113'ncii âyetinde de: "Allah sana Kitabı ve hikmeti indirdi, sana bilmediğin şeyleri öğretti" buyurulmaktadır. Bu son âyetin ifâdesinden anlaşıldığı üzere hikmet, okuma, öğrenme olmadan Allah tarafından Peygamber'e öğretilen İlâhî Kitâb ve O'nun içerdiği bilgidir. Bu bilgiyi Peygamber Aleyhisselâm, okuyarak, ya da öğrenerek almamış, Allah katından ona verilmiştir. Dünyâya ve âhirete yararlı olan bilgi odur. Hikmetin başka tanımları da yapılmıştır ama Kur'ân'daki anlamı budur. Hikmet: Ledünnî ilim, yakîn ilmi, mükâşefe ilmi, esrar ilmi gibi adlarla da anılır. Hepsinde kasdedilen anlam, Hak tarafından öğrenimsiz olarak kula verilen bilgi olduğudur.

Bütün peygamberlerin ilmi hikmettir. Çünkü onlar ilimlerini okuma ve öğrenme olmadan almışlardır. Velîlerin de derece ve istidadlanna göre hikmetten paylan vardır. İstîdâdı çok olana verilen hikmet de o oranda çoktur. Su, vadilerin hacmine göre akar  Vadiler, kendi ölçüşünce (yağmur suyu ile) çağlayıp aktı"

HİLF

Yemin edip duran aşağılık insanlara itâaat etme! (Kalem: 2/10)

Hilf . andlaşma, pakt, muhâlefe  antlaşma demektir. Halif ise aslında insanların birbirinden kesin söz almak için yaptıkları yemindir. Sonra her yemîn için de kullanılır olmuştur.

2/10'ncu âyetteki   (hallâf): hilf  kökünden abartma sıfatıdır. Çok yemîn eden demektir. Böyle insan, çoğunlukla yalancı olduğu için Kur'ân bu insanı aşağılık olarak nitelemiştir.

Yakın bir dünyâ menfaati ve orta bir yolculuk olsaydı (savaşa katılmayan o münafıklar), elbette sana tâbi olurlardı. Fakat güç aşılacak mesafe, kendilerine uzak geldi. Bir de "Gücümüz yetseydi, sizinle beraber çıkardık!"diye Allah'a yemin edecekler. Boşuna kendilerini mahvediyorlar. Allah, onların yalancı olduklarını biliyor. (Tevbe: 113/42)

113/42'nci âyetin ifadesinden münafıkların, Tebuk seferine katılmak istemediklerini; uzun mesafeye gitmenin, kendilerine güç geldiğini; hemen yakında, kolay elde edilecek bir ganimet olsaydı Peygamber'e uyacaklarını; Allah rızâsı için değil, menfaat için hareket ettiklerini öğreniyoruz. Uzun mesafeyi aşıp Rumlarla savaşmayı göze alamadıkları ve bu seferden bir ganimet ummadıkları için mazeret beyan edip izin almış ve geri kalmışlardır.

 56- Sizden olduklarına Allah'a yemin ediyorlar. Oysa onlar sizden değiller, fakat onlar korkak bir topluluktur. 57- Eğer (sizden korunmak için) sığınacak bir yer, yahut (barınacak) mağaralar, ya da sokulacak bir delik bulsalardı, hemen oraya doğru koşarlardı. (Tevbe: 113/56-57)

113/56-57: Allah'a yemîn ederek kendilerinin müslüman olduklarını söylerler ama gerçekte onlar İslâm toplumundan değillerdir. Ayrılıkçı, korkak insanlardır. Müslümanların güçlendiğini gördükçe korkuları artar. Eğer korunacakları bir kale, dağlarda bir mağara, ya da yerin altında bir delik bulsalar hemen koşup oraya girerler. Müslümanlarla beraber olmak istemezler.

Bu âyetler de münafıkların güçlerinin kırıldığını, bir değerlerinin kalmadığını göstermektedir. Hem hoşlanmadıkları, hem de yüzleri kalmadığı için müslümanlarla buluşmak, onlarla oturup sohbet etmek istemiyor, kendi aralarında görüşmek istiyorlar. Ayrıca âyetlerde münafıkların, gizli yerlerde toplanıp kendi aralarında konuştuklarına da işaret görüyoruz.

ti: (Senin aleyhinde söyledikleri yakışıksız sözleri) söylemediklerine

Allah'a yemin ediyorlar. Halbuki o küfür sözünü söylediler, İslâm olduktan sonra inkâr ettiler, başaramadıkları bir şeye yeltendiler. Sırf Allah ve Elçisi, Allah'ın lutfıyle kendilerini zengin etti diye (şimdi) öc almağa kalktılar. (Allah ve Elçisinin iyiliğine karşı böyle nankörlük ettiler.) Eğer tevbe ederlerse kendileri için daha iyi olur. Yok eğer (inkâr yoluna) dönerlerse Allah onlara dünyâda da, âhirette de acı bir biçimde azâbedecektir. Yeryüzünde onların ne velisi, ne de yardımcısı vardır. (Tevbe: 113/74)

113/74'ncü âyetten de anlaşılıyor ki münafıklardan bazıları birtakım münasebetsiz sözler söylemişler, sonra kendilerine: "Siz şöyle demişsiniz" denilince korkup böyle söylemediklerine yemin etmişler.

Bu âyetin iniş sebebi olarak da çeşitli olaylar zikredilir. Bir rivayete göre Peygamber (s.a.v.) Tebuk'te kaldığı sırada münafıklardan Cilâs ibn Suveyd ibn es-Sâmit: "Eğer Muhammed'in getirdiği doğru ise, biz eşeklerden de kötüyüz" demiş. Üvey oğlu, kendisine: "Vallahi ey Allah'ın düşmanı, bu söylediğini Allah'ın Elçisine haber vereceğim, eğer bunu yapmazsam, başımıza bir belâ inmesinden, senin günahın yüzünden belâya uğramaktan korkarım!" demiş. Peygamber (s.a.v.) Cilâs'ı çağırıp: "Şöyle şöyle söylemişsin" demiş. Cilâs da söylemediğine yemîn etmiş. Onun üzerine Allah bu âyeti indirmiş

HİTÂBET-GÜZEL KONUŞMA

 Kim  şeref istiyorsa (bilsin ki) şeref tamamen Allah'ındır, (onu dilediğine verir.) Güzel söz O'na çıkar, iyi amel onu yükseltir. Kötü şeyleri tuzaklayanlara gelince onlar için çetin bir azâb vardır. Ve onların tuzağı bozulacaktır (zira onların tuzağı, Allah'ın takdirine engel olamaz). (Fâtır: 43/10)

Âyette şeref isteyenin, bunu Allah'tan istemesi, dünyâ ve âhiret şerefinin O'na âidolduğu, güzel sözün O'nun katına çıktığı; güzel sözü Allah'a çıkaranın da salih eylem olduğu; kötü işlerle tuzak kuranların sonunda mahvolacakları belirtiliyor. Şeref kazanmak isteyen, Allah'a tapmalıdır. Yaratıklara tapmakla şeref kazanılmaz. Yalnız Allah'a tapan aziz olur, yaratıklara tapan küçülür. Allah'tan başkası şeref veremez. En büyük şeref Allah'a tapmaktır. O'ndan başkasına tapmak, başkalarından meded ummak da gerçekte insanı köleleştirir, şerefsiz, onursuz yapar. O'ndan başkasına tapmakla şeref bulacaklarını sananlar aldanırlar. Nitekim Şems Sûresi'nin "(Allah'tan başkasına tapmayarak) Nefsini yücelten kazanmış, (yaratıklara taparak) onu alçaltan da ziyana uğramıştır."

HUSN

Husn  güzel, hoşa giden, gönül açan şeydir. Râğıb'ın açıklamasına göre husn üç çeşittir: Akılca güzel, arzuca güzel, duyumca güzel. Hasene ise insanın ruhuna, yahut bedenine, ya da durumuna sevinç getiren her şey için kullanılan bir ta'birdir. Seyyie de hasetlenin karşıtıdır.

78- Nerede olsanız, sağlam kaleler içinde de bulunsanız yine ölüm sizi bulur. Onlara bir iyilik erişirse: "Bu, Allah tarafındandır" derler. Onlara bir kötülük erişirse: "Bu, senin yüzündendir" derler. De ki: "Hepsi Allah tarafındandır". Bu topluma ne oluyor ki hemen hiç söz anlamıyorlar?  79- Sana gelen her iyilik Allah'tandır, sana gelen her kötülük de kendi(günâhın vüzü)ndendir. Seni insanlara elçi gönderdik. (Buna) şâhid olarak Allah yeter. (Nisa: 98/78-79)

98/78'nci âyette, yüreklerinde kuşku hastalığı bulunan kimselerin, bol rızık, bereket, zafer gibi sevindirici bir şey elde ettiklerinde bunu Allah'tan bildikleri, başlarına kıtlık, yenilgi veya benzeri bir üzücü olay gelince de bunun Hz. Muhammed'ın yüzünden başlarına geldiğini söyledikleri kınama üslubuyla anlatılmaktadır. Çünkü iyi kötü her şeyi yaratan Allah'tır. Bunlar, düşüncesizliklerinden, söz anlamamalarından dolayı böyle düşünmektedirler.

Bilmiyorlar ki bu dünya, bir sınav dünyasıdır. Cenabı Hak, çeşitli olaylarla insanları denemekte, ruhlarını böylece pişirip olgunlaştırmaktadır. Başlarına gelen iyiliği Allah'tan bilip kötülüğü başkasına yüklemek cehalettir,

Allah'a imansızlık işaretidir. Allah dilemedikçe hiçbirşey vukubulmaz.

98/79'ncu âyette, Hz. Peygamber'e hitâb tarzında, insanın başına gelen iyiliklerin, Allah'ın lûtfu; kötülüklerin de kendi kusuru yüzünden olduğu belirtildikten sonra Hz. Muhammed'in elçiliğine Allah'ın tanık olduğu; bu elçiliğin doğruluğu için Allah'ın tanıklığının yeterli bulunduğu vurgulanıyor. Burada hitâb Hz. Muhammed'e ise de asıl kasıt, peygamberliğin yönelik bulunduğu insanlardır. Allah'ın yasaları, Hz. Muhammed'e hitâbedilerek insanlara anlatılmaktadır.

 Onlara bir iyilik geldiği zaman: "Bu, bizimdir (kendi becerimizle bunu elde ettik)" derler; kendilerine bir kötülük ulaşırsa, Mûsâ ve onunla beraber olanları uğursuz sayarlar(onların yüzünden belâya uğradıklarını sanırlar)dı. İyi bilinki, onların uğursuzluğu Allah katındadır, fakat çokları bilmezler. (A'râf: 39/131)

39/131 'nci âyette, Hz. Musa'nın irşada çalıştığı toplumun, başlarına gelen iyilik ve güzellikleri kendilerine mal ettikleri; kendi becerileriyle bu iyiliklere erdiklerini; ama başlarına gelen felâketlerin de Mûsâ yüzünden geldiğini, onun uğursuzluğu yüzünden bu felâketlere uğradıklarını söyledikleri anlatılmaktadır.

Husn ile haseneve husnâ arasındaki fark: Husn eşya ve olaylar için kullanılır. Hasene de sıfat olarak bunlar için kullanılır; fakat isim olarak sadece olaylarda kullanılmaktadır. Husnâ ise Eşya için değil, sadece olaylar için kullanılır.

Halk, çoğunlukla gözle görülür şeyler için husn kelimesini kullanmaktadır, güzel adam, güzel kadın denilir

denilir. Ama Kur'ân'da husn kelimesi, çoğunlukla gönül gözüyle algılanan manevî şeyler için kullanılmıştır:

17- Tâğût'a kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde var. Müjdele kullarımı: 18- Onlar ki, sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve onlar sağduyu sahipleridir. (Zümer: 59/17-18)

59/17-18: Tağûta kulluk etmekten kaçınıp Allah'a yönelen insanlar, azaplara değil, müjdelere nail olacaklardır. Her sözü dinleyen ve duydukları sözlerin en güzeli olan Kur'ân'a uyan o kullar, Allah'ın, doğru yola ilettiği sağduyu sahipleridir.

 (insanları) Allah'a çağıran, iyi iş yapan ve "Ben Müslümanlardanım" diyenden daha güzel sözlü kim olabilir?(Fuss\\Qt: 61/33)

61/33'ncü âyette mü'minlerin, müjdelenen lütuflara lâyık oldukları vurgulanıyor: "Allah'a çağıran ve 'Ben Müslümanlardanım' diyenden daha güzel söz söyleyen olur mu?" elbette olmaz.

 Biz insana, anne babasına güzel davranmasını tavsiye ettik. (Ankebût: 85/8)

Insanalara güzel konuşun, güzel şeyler söyleyin.

(Bakara: 92/83) âyetlerinde ana babaya güzel davranılması, insanlara güzel, nazik konuşulması, kaba sözlerden uzak durulması emredilmektedir.

Yoksa câhiliyye hükmünü mü arıyorlar? İyi bilen bir toplum için Allah'tan daha güzel hüküm veren kim olabilir?'(Mâide: 110/50) âyetinde kesin inananlar için Allah'tan daha güzel hüküm verenin olmadığı vurgulanmaktadır. Râğıb burada: "Allah'm hükmü,zaten güzeldir. İnansın, inanmasın fark etmez. Neden burada bu hükmün, inananlar için güzel olduğu söylenmiştir?" sorusuna şöyle cevap veriyor: Evet O'nun hükmü güzeldir, ama bunu inanmayan câhiller anlamaz; ancak inanan insanlar O'nun hükmünün en güzel olduğunu kavrarlar

HÜZN

Hüzn ve hazen ruha üzüntü veren şeydir. Karşıtı ferahtir. Şimdi hüzün ve türevlerinin geçtiği âyetleri ve meallerini gözden geçirelim:

 35- Ey Âdem oğulları, size kendi içinizden elçiler gelip size âyetlerimi anlaîtıkan zaman korunup uslananlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir... 49- "Allah onları hiçbir rahmete erdirmeyecek, diye yemin ettiğiniz kimseler bunlar mıydı?" (Cennetliklere dönerek): "Girin cennete, artık size ne korku vardır, ne de siz üzüleceksiniz!" dediler. (A'râf: 39/35,49)

 Onların sözü seni üzmesin. Biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz. (Yâsîn: 41/76)

 32- Sonra Kitabı kullarımız arasından seçtiklerimize miras verdik. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta gidendir, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. 33- Adn cennetleri... Oraya girerler; orada altın bilezikler ve inci(ler) takınırlar. Orada giysileri de ipektir. 34-Dediler ki: "Bizden tasayı gideren Allah'a hamdolsun, doğrusu Rabbimiz çok bağışlayan, çok karşılık verendir." 35- O (Rab) ki lutfuyla bizi durulacak yurda kondurdu. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ve ne de orada bize bir usanç dokunur. (Fatır: 43/32-35)

Altından (Ruh) ona şöyle seslendi: "Üzülme Rabbin alt tarafında bir su arkı var etti."(Meryem: 44/24)

 Kızkardeşin ona bakacak birini size göstereyim mi? diyordu. Böylece seni annene geri verdik ki gözü aydın olsun, üzülmesin. Sen bir de adam öldürmüştün. O zaman da seni tasadan kurtarmış ve seni iyice denemiştik. Medyen halkı arasında yıllarca kaldın. Sonra belirlediğimiz bir vakitte bize geldin ey Mûsâ! (Tâhâ: 45/40)

7- Musa'nın annesine, "O(çocuğu)nu emzir, başına bir şey gelmesinden korkuyorsan (bir sandık içinde) onu suya bırak, korkma, üzülme biz onu tekrar sana geri vereceğiz ve onu elçilerden yapacağız" diye vahy ettik. 8-Nihâyet onu Firavun ailesi aldı ki, kendilerine bir düşman ve başlarına derd olsun. Gerçekten Firavun, Hâmân ve askerleri yanılıyorlar di... 13-Böylece biz onu, annesine geri verdik ki gözü aydın olsun, üzülmesin ve Allah'ın va'dinin gerçek olduğunu bilsin. Fakat çokları bilmezler. (Kasas: 49/7-8,13)

62- İyi bil ki, Allah'ın velîlerine (sevdiklerine) korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. 63- Onlar ki, inandılar ve korunurlardı. 64- Dünyâ hayâtında da, âhirette de müjde onlara! Allah'ın kelimeleri değişmez (O'nun verdiği söz, mutlaka yerine getirilir). İşte bu, büyük kurtuluştur.65- Onların sözü seni üzmesin, üstünlük tamamen Allah'ındır. İşiten ve bilen O'dur. 66- İyi bilki, göklerde ve yerde kim varsa hepsi Allah'ındır. Allah'tan başkasına yalvaranlar (gerçekte koştukları) ortaklara uymuyorlar, onlar sadece zanna uyuyorlar, (hayallerine kapılıyorlar) ve onlar sadece saçmalıyorlar. (Yûnus: 51/62-66)

 (Ya'kûb) Dedi ki: "Onu götürmeniz beni üzer; korkarım ki, sizin haberiniz yokken onu kurt yer!" (Yûsuf: 53/13-14)

  84- Ve yüzünü onlardan öteye çevirdi de: "Ey Yûsuf üzerindeki tasam (gel, gel, tam senin gelme zamanındır)!" dedi ve tasadan gözleri ağardı. (Acısını) yutkunuyor (açığa vurmamağa çalışıyor)du. 85- Dediler ki: "Vallahi sen, Yûsuf u ana ana hasta olacaksın, yahut öleceksin!" 86- "Ben üzüntü ve tasamı yalnız Allah'a arz ederim ve Allah tarafından, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim." dedi.Çtusuf: 53/84-85)

Onlardan bazı çiftlere (sınıflara) verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme ve (sana inanmadıkları için) onlara üzülme. Müzminlere kanadını indir, (onlara karşı mütevazı, şefkatli davran). (Hicr: 54/88)

 Biliyoruz, onların dedikleri seni üzüyor, gerçekte onlar seni yalanlamıyorlar, fakat o zâlimler bile bile Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar. (En'âm: 55/33)

 Biz elçileri sadece müjdeciler ve uyarıcılar olarak göndeririz.

Kim inanır ve uslanırsa onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (En'âm: 55/48)

Kim de inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Sonunda onların dönüşleri bizedir. O zaman yaptıklarını kendilerine haber veririz. Şüphesiz Allah göğüslerin özünü (kalblerden ne düşünceler geçtiğini) bilir. (Lokman: 57/23)

 Allah, korunanları başarılarıyla kurtarır; onlara kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler. (Zü-mer: 59/61)

"Rabbimiz Allah'tır" deyip, sonra doğru olanların üzerine melekler iner: "Korkmayın, üzülmeyin, size söz verilen cennetle sevinin! (derler)." (Fussilet: 61/3)

 Ey  kullarım, bugün size korku yoktur ve siz üzülmeyeceksiniz (Zuhruf: 63/68)

Rabbimiz Allah'tır" deyip sonra doğru olanlar, onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Ahkaf: 66/13)

Allah'ın, keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinçli olarak, arkalarından henüz kendilerine yetişmeyenlere de korku olmadığına, onların da üzüntüye uğramayacaklarına sevinirler. (Al-i İmrân: 94/1.70)

 inkâra koşanlar seni üzmesin, onlar Allah'a hiçbir zarar veremezler. Allah onlara âhirette hiçbir nasip koymamak istiyor. Onlar için büyük bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/176)

 Onlardan dilediğini geri bırakır, dilediğini yanına alırsın. (Geçici olarak) Ayrıldıklarından (tekrar birleşmeyi) arzu ettiğine (dönmekte) senin üzerine bir günâh yoktur. Onların gözlerinin aydınlanıp tasalanmamalarına ve hepsinin, senin verdiklerine razı olmalarina en elverişli olan budur. Allah sizin kalblerinizde olanı bilir. Allah bilendir, halimdir (birden öfkeye kapılıp ceza vermez). (Ahzâb: 97/51)

Gizli konuşma( fiskos) şeytândandır. (Şeytân insanları

bu yola iletir ki) inananlar üzülsünler. Oysa o, Allah'ın izni olmadıkça mü'minlere hiçbir zarar veremez. Mü'minler Allah'a dayansınlar. (Mücâdele: 104/10)

 Ey Elçi, ağızlarıyla "inandık" dedikleri halde kalbleri inanmamış olanlar arasında küfürde yarış edenler seni üzmesin. Yahudiler arasında da yalana kulak veren, sana gelmemiş olan bir kavme kulak verenler vardır. Onlar kelimeleri yerlerinden kaydırırlar: "Eğer size bu verilirse alın, bu verilmezse sakının!" derler. Allah birini şaşırtmak isterse, sen onun için Allah'a karşı hiçbir şey yapamazsın. Onlar, Allah'ın, kalblerini temizlemek istemediği kimselerdir. Onlar için dünyâda rezillik var ve yine onlar için âhirette de büyük bir azâb vardır. (Mâide: 110/41)

 inananlar, Yahudiler, sâbiiler ve Hıristiyanlar(dan) Allah'a ve âhir et gününe inanan ve iyi işler yapanlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara: 92/62, Mâide: 110/69)

Eğer siz o (Hak elçisi)ne yardım etmezseniz, iyi bilin ki, Allah ona yardım etmişti: Hani yalnız iki kişiden biri olduğu halde, inkâr edenler kendisini (Mekke'den) çıkardıkları sırada ikisi mağarada iken arkadaşına "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" diyordu. (İşte o zaman) Allah (ona yardım etti) onun üzerine sekine(huzur ve güven duygu)sunu indirdi ve onu, sizin görmediğiniz askerlerle destekledi; inanmayanların sözünü alçaltı. Yüce olan, yalnız Allah'ın sözüdür. Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/40)

113/40'ncı âyette de müsliimanlar, Elçisine yardım etmeseler dahi Allah'ın ona yardımcı olup onu güç durumlardan kurtardığını hatırlatmaktadır: Münkirler onu yurdundan çıkardıkları zaman yanında bir tek arkadaşından başka kimse yoktu. İkisi birlikte mağaraya sığındıkları zaman o, korkuya kapılan arkadaşına: "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. O zaman Allah ona huzur ve güven indirmiş, onu görülmeyen askerlerle desteklemiş, kâfirlerin sözünü alçaltıp kendi sözünü yükseltmişti. Her zaman galip, güçlü olan Allah, her işi hikmetle yapar.

 Kendilerini (binek sağlayıp) bindirmen için sana geldikleri zaman, sen: "Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum" deyince harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden vaş akarak dönen kimselerin aleyhine de (yol yoktur, Onlar da kınanmazlar). (Tevbe: 113/92)

113/92'nci âyette, savaşa katılamayacak durumda olanlar mazur sayılmaktadır: Zayıflar, hastalar, sakatlar, yol harçlığı bulunmayanların geride kalmasında bir sakınca yoktur. Ancak bunların, bulundukları yerde nush etmeleri (eğitim, öğretim, va'z ve irşad görevi yapmaları) gerekir. Güzel davrananları kınamağa yol yoktur. Orduda kendilerini bindirecek yeterli miktarda hayvan bulunmayan kimselerin de geri kalmasında bir sakınca yoktur. Bunlar vücutça sağlam oldukları halde nöbetleşe de olsa binecekleri hayvan bulunmadığı için geri bırakılmışlardı. Çünkü o kadar uzun mesafeyi tamamen yaya gitmek mümkün değildi. Bunların sefere katılmaları, ordunun işini güçleştirmekten başka bir işe yaramazdı. Onun için bunların geride kalıp müslümanlara öğüt vermeleri, eğitim hizmeti yapmaları uygun görülmüştür.

Yukarıda hüzün ve türevlerinin geçtiği âyetlerin sadece meallerini vermekle yetindik, bunları açıklamaya gerek görmedik. Çünkü bunlar, konularıyla ilgili maddelerde açıklanmıştır.

Habİl Kabİl

Hak

Hakkı Ve Sabrı Tavsİye

Halef Halife

Halk Egemenlİğİ

Halİl

Ham

Haman

Hamd

Hame-İ Mesnun

Hamİyyet

Hamr

Hanİf

Hannas

Haram Ve Helal

Haram Olan Kadınlar

Harama Bakmama

Haram Ayları

Haram Olan Etler

Haram Olan Eylemler

Harb

Hars

Hased

Hastalık Ve Tedavİ

Hastalık Hükümlerİ

Hastaya Moral Vermek

Hastaya Okumak

Hasta yüreklİler

Hayallerle Avunanlar

Hayber Savaşı

Hayd

Hayr

Hayırsız Çocuklar

Hayırlı Ümmet

Hayvanlar

Hayy

Hedy

Helalı Haram Etme

Hendek Seferi

Her Mİllete Bir Dİn Verİlmİştİr

Her Ulusun Bellİ Bİr Ömrü Vardır

Her Kente Uyarıcı

Her Peygambere İnanma

Her Toplumda İyiler Kötüler Vardır

Hesab

Heva

Hezimet

Hİrİstİyanlar

Hırs

Hırsızın Elİnİ Kesme

Hİcret

Hİcrlİler

Hİcr Suresi

Hİdad

Hİdayet

Hİdn

Hİkmet

Hİlaller

Hİlm

Hİyanet

Hİzİpleşmeler

Hİzmetçİler

Hoşgörü

Hubuk

Hucurat

Hucurat Suresİ

Hud

Hud Suresi

Hudeybİye Barışı

Hudu Ve Huşu

Hul

Hulud

Humur

Huneyn Savaşı

Hurİler

Huruf-i Mukatta-a

Husran

Husumet

Huşu

Hutame

Hüdhüd

Haber

Habr

Hak Ve Hakİkat

Halk

Hall Helal

Haml

Harec

Harf

Hasad

Hasım

Hata

Havd

Havf

Havl

Haya

Hayat

Helak

Heybet Ve Üns

Hıfz

Hısn

Hİcab

Hİkmet Ve Marifet

Hİlf

Hİtabet

Husn

Hüzn

İNSANIN TEK NEFİSTEN YARATILMASI

O'dur ki sizi bir tek nefisten yarattı, gönlü ısınsın diye ondan eşini var eti; eşini sarıp örtünce (eşiyle birleşince) eşi, hafif bir yük yüklendi, onu gezdirdi. (Yükü) Ağırlaşınca ikisi beraber Rab'leri Allah'a dua ettiler: "Eğer bize iyi, güzel bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden oluruz!" (dediler). (A'raf: 39/189)

O'dur ki sizi bir tek nefisten inşâ etti. Sizin için bir kalış ve bir emanet olarak konuluş yeri ve süresi vardır (yani siz bir süre babaların belinde kalacak ve sonra da bir emanet olarak annelerin rahmine konulup bir süre orada duracaksınız. Yahut sizin yeryüzünde bir kalış ve toprağın altına konuluş yeriniz ve süreniz vardır). Gerçekten biz, anlayan bir toplum için âyetleri geniş geniş açıkladık. (En'âm: 55/98)

Sizi bir tek  nefisten yarattı, sonra ondan eşini meydana getirdi ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi: (deve, öküz, koyun, keçi). Sizi annelerinizin karınlarındaki üç karanlık içinde yaratmadan yaratmaya: (nutfeden alakaya alakadan et giydirilmiş kemiklere) geçirerek yarat-maktadır. İşte Rabbiniz Allah budur. Mülk O'nundur. O'ndan başka tanrı yoktur. Nasıl (O'na kulluktan) çevriliyorsunuz? (Zümer: 59/6)

Ey insanlar, sizi bir tek nefisfnefes alan can)dan yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten Rabbinizden korkun; adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabâlık(bağlarını kırmak)tan sakının. Şüphesiz Allah, sizin üzerinizde gözetleyicidir. (Nisa: 98/1)

Bu âyetlerde insanın tek nefisten yaratıldığı belirtilmektedir. Nefs-i vâhide(tek nefis)in Âdem olduğu söylenirse de âyetlerde tüm insanlığa hitâb zamîri, nefs-i vahide ile Âdem'in değil, her insanın yaratıldığı kökün kasdedildiğini gösterir.

Özellikle, A'râf: 39/190'ncı âyet, bu âyetlerde anılan nefs-i vâhi-den'ın, Âdem olmadığını kanıtlar. Zira nefs-i vahide ile, kendisinden yaratılan eşinin, çoçuckaları olunca Allah'a şirk koştukları anlatılmaktadır. Âdem ile eşi, Allah'a şirk koşmaktan uzaktırlar. Öyle ise bu âyetlerde şu biyolojik yasaya işaret edilmektedir: "Rabbin, Âdem oğullarının bellerinden zürriyetlerini almış ve 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diye onları, kendilerine şahit tutmuştu. 'Evet, buna şâfıidiz!' dediler."

İNSANIN EŞİNİN KENDİSİNDEN YARATILMASI

O'nun âyetlerinden biri de, size, kendi nefislerinizden, kendileriyle sükun bulacağınız eşler yaratması ve aranıza sevgi ve merhamet koymasıdır. Şüphesiz bunda, düşünen bir toplum için ibretler vardır. (Rûm: 84/21)

(O) gökleri ve yeri yoktan var edendir. Size kendinizden çiftler, hayvanlardan da çiftler yaratmıştır. Bu(düzen içi)nde sizi üretiyor. O'na benzer hiçbir şey yoktur. O işitendir, görendir. (Şûra: 62/11)

Bu âyette Allah'ın, insana olan lütuf ve ni'meti hatırlatılmaktadır: Allah insanlara, kendi nefislerinden zevçler (eşler) yarattığı gibi, hayvanlardan da eşler yaratmıştır. Allah insanları ve hayvanları zevçlerin (eşlerin) birleşmesiyle, anne rahminde yaratmaktadır. O'nun benzeri gibi kudretli, kuvvetli, hikmetli hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir. Size kendinizden çiftler var etti." cümlesinde şu anlamlar muhtemeldir:

Allah sizin eşlerinizi kendi nefislerinizden, yani kendiniz gibi insan yarattı. Yahut Âdem'in eşini kendi vücudundan yarattı.

Size, kendi nefislerinizden bir elçi geldi

ÜREME ORGANLARI

5- insan neden yaratıldığına bir baksın: 6- Atılan bir sudan yaratıldı. 7- Bel ile kaburga kemikleri arasından çıkan (bir sudan). (Târik: 36/5-7)

Bu âyet, insanın, sulb ile terâib arasından tazyikle atılan bir sudan yaratıldığını ifade etmektedir. Müfessirlerin genel kanısına göre sulb, omurganın kuyruk sokumuna yakın kısmıdır. Terâib ise iki yandan en alttaki dörder kaburga kemiğidir. Âyette, insan suyunun, bel ile alt kaburga kemikleri arasından, yani karın boşluğu arasından çıkan bir sudan yaratıldığı bildirilmektedir. İnsanın sıvısını yapan ve taşıyan üreme sistemi, alt karın boşluğunun arka kısmındadır.

Sıvının tazyikle atılmasının nedeni, menî kesesi ve kanallarının kasılmalarıdır. Boşalma sırasındaki titremenin nedeni de bu kasılmalardır. Bu eylemler, istem dışı çalışan sinir sisteminin işidir. Penis de yine istem dışı çalışan parasempatik sinir sistemine bağlı sinirlerin uyarımıyla, içinden geçen yoğun kan damarlarına kan dolarak sertleşir.

Üreme olgusu, büyük ölçüde istem dışı çalışan bir sisteme bağlanmıştır ki yaratma eylemi, insanın isteğine bağlı kalmasın.

Âyet-i kerîme, atılan suyun, sulb ile terâib arasından çıktığını söylüyor. İlim de bu spermlerin, erkeğin husyelerinde, yumurtanın da kadının yumurtalığında oluştuğunu söylemektedir. İlmin söylediğiyle Kur'ân'ın ifadesi arasında bir aykırılık yoktur.

Âyet, atılan suyun, sulb ile terâibden değil, bunların arasından çıktığını söylemekle gerçeğin tâ kendisini ifade etmiştir. Çünkü menî husye bezlerinde üretilirse de sulb ile terâib arasından geçen boşalma yoluyla dışarı çıkmaktadır. Şimdi Dr. Abdu'l-Vedûd'un "Phenomena of Nature And The QURAN" adlı eserinden bu yolu izleyelim:

Canlıların üreme sistemi, bir çift sperm yuvasıyla, üretilen spermleri dışarıya veya başka bedene taşıyan kanallardan oluşur. Dişinin üreme kanalları, yumurtalıkta üreyen yumurtaları Cloaca'ya veya rahme taşır. Erkek üreme kanalları ise spermleri doğrudan doğruya dışarıya, ya da boşalma kanalına götüren bir, yahut iki Vasdeferantia'dır. Erkek kanalları, çoklukla ihtiyaç zamanında kullanılmak üzere spermlerin depo edildiği seminal keselerinin arka tarafına açılır. Aynı amaçla kadında da seminal keseleri vardır.

Erkek üreme sistemi: Epidimidler, Vasdeferantia (yahut sperm kanalları), boşalma kanalları, prostat kesesi, Bulbo-urethral keseleridir.

İdrar yolu

İdrar yolundan çapraz geçen sperm kanalı

Sperm kanalı

Sperm kanalı kabarcığı

Menî kesesi testi, (husye, Prostat bez)

Sperm tüpleri  

İNSANA BEYÂNIN ÖĞRETİLMESİ

İnsanı yarattı, ona beyânı öğretti. (Rahman: 89/3-4)

Bu âyetlerde Allah'ın yarattığı insana beyânı öğrettiği bildirilmektedir. Beyân: açıklama, düşündüklerini ifade etme yetişidir. Çok merhametli Allah, insana düşüncelerini açıklama yetisi, yani konuşma kabiliyeti vermiştir. Hasan-ı Basrî, bu âyetteki beyânı konuşma, Dahhâk: hayır ve şer (iyi, kötü) diye tefsîr etmişlerdir. Hasan-ı Basrî'nin tefsiri, sözün akışına daha uygundur. Teshîl sahibi de bu anlamı benimsemiştir. Çünkü söz, Allah'ın, insanı yaratıp ona Kur'ân'ı okumayı öğretmesi konusundadır. Okumak da ancak konuşmak ile mümkündür. Allah'ın, insana konuşma yetisi verdiği hususu, bundan sonra inen Bakara Sûresinde de anlatılmıştır:

31-Âdem'e isimlerin tümünü öğretti, sonra onları meleklere sunup: "Haydi, doğru iseniz onların isimlerini bana söyleyin," dedi. 32- Dediler ki: "Sen yücesin (ya Rab); bizim senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen bilensin, hakimsin (her şeyin içyüzünü bilen, her şeyi yerli yerince yapansın.). 33-(Allah) Dedi ki: "Ey Âdem, bunlara onların isimlerini haber ver." (Âdem,) Bunlara onların isimlerini haber verince (Allah): "Ben size, ben göklerin ve yerin gayblannı bilirim, sizin açıkladığınızı ve içinizde gizlemekte olduğunuz şeyleri bilirim, dememiş miydim? dedi. (Bakara: 92/31-33)

Allah'ın Âdem'e öğrettiği isimlerin, dilin kelimeleri olduğu anlaşılmaktadır. İnsan, Allah'ın ilhâmıyla, O'nun yöneltmesiyle gördüğü eşyaya isimler vererek dilin kelimelerini yan yana getirmek suretiyle dil kurallarını oluşturup geliştirmiştir. Yeryüzü yaratıklarından sadece insan bu özellikte yaratılmıştır. Melekler dahi bir dil yapmamışlardır. Soyut rûh oldukları için onların düşünceleri, dil olmadan intikal eder, onların konuşmaları, düşünce akımı şeklindedir. İnsan bu bakımdan, kendisine secde eden yeryüzü meleklerinden üstündür. Bu güçler insana boyun eğmiş, hizmet etmiştir. Gerçeği Allah bilir.

İNSANIN CİMRİLİĞİ

Arapçası  (şuhh) olan cimrilik, birçok âyette kınanmaktadır:

1-Dini yalanlayanı gördün mü? 2- İşte o öksüzü iter, kakar, 3- Yoksulu doyurmağa ön ayak olmaz- (Mâ'ûn: 17/1-3, Hakka: 78/34)

1-insanları diliyle çekiştiren, kaş ve göz işaretleriyle alay eden her fesatçı kişinin vay haline. 2- O ki mal yığdı, onu saydı, durdu. 3- Malının kendisini ebedi yaşatacağını sanır. 4- Hayır, o Hutame 'ye atılacaktır. (Hümeze: 32/1-4) âyetlerinde cimrilik, inkarcı kâfirin vasıfları arasında sayılmaktadır.

77- Hayır, doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz; 18- Yoksula yedirmeğe önayak olmuyorsunuz; 19- Mirası hırsla yutuyorsunuz. 20- Malı pek çok seviyorsunuz. (Fecr: 10/17-20) âyetleri fazla mal düşkünü olmayı yermekte ve bunun, insanın azaba çarpılmasına neden olacağına işaret edilmektedir.

İnsanın hep kendisini düşünmesi, mala düşkün olması çok çirkin bir şeydir. Elinde imkân varken fakiri düşünmeyen, yetîme ikram etmeyen insanın, Allah'tan ikram beklemeğe hakkı yoktur. Allah, verdiği nimetlerle kulunu sınar. Onun, Allah'ın verdiği nimetlerden, başkasına da yardım edip etmediğine bakar. İşte insan bunu düşünmelidir ki yoksul iken kendisi nasıl sızlanır, Allah kendisine az nimet verince nasıl gücenir, üzülürse; zenginlik zamanında ihtiyacı olanlara yardım etmeyince o âcizler, yetimler, yoksullar da kendisine gücenirler. Malının içinde onların gözleri kalır. O halde insan, Allah'ın âciz, yoksul kullarına ikram etmeli, onları kollamalıdır ki Allah da kendisine ikram edip onu kollasın. Çünkü Allah kullarının hareketlerini gözetlemektedir. Servet, nimet ve mevkî bulunca başkalarını hiç düşünmeyen, hattâ onları ezen, köle gibi kullanmak isteyen insanlar, bu yüzden helak edilmiş olan zâlim kavimler gibi davranmış olurlar.

Bundan sonra inmiş olan Adiyât Sûresinde de insanın mala düşkünlüğü, kınama üslûbu ile dile getirilmiştir: Doğrusu o, mal sevgisi için sıkıdır." (Âdiyât: 14/8)

Adiyât 8'nci âyetteki  (hayr) mal anlamındadır. Ayette, insanın, malı çok sevdiğinden dolayı eli sıkı, yahut insan mal sevgisi bakımından çok güçlü olduğu, malı pek çok sevdiği anlatılmaktadır. "Siz malı pek çok seversiniz!

İNSANIN KARAKTERİ

15- Fakat insan böyledir; Rabbi ne zaman kendisini sınayıp ona ikramda bulunur, ona nimet verirse: "Rabbim bana ikram etti" der. 16- Ama Rabbi onu sınayıp rızkını daraltırsa: "Rabbim beni küçük düşürdü (perişan etti)" der. (Fecr: 10/15-16)

Bu âyetlerde genel olarak insanın, özel olarak da inanmayan insanın zayıf karakteri çizilmektedir: Rabbi sınamak için ona ikram eder, servet mevkî verirse sevinir, kendisinin Allah katında makbul, değerli olduğu için Allah'ın, kendisine bu ni'meti verdiğini sanır; övünür, gururlanır, böbürlenir. Ama Allah yine sınamak için onun rızkını daraltırsa, "Rabbim beni ezdi" diyerek sızlanır. Ni'metin çok veya az verilmesinin, bir sınav olduğunu, Allah'ın, kimini zenginlik, refah, mevkî ve ni'met ile; kimini de yoksulluk, belâ ve musibetlerle sınamakta olduğunu; hayâtın baştan başa bir sınavdan ibaret bulunduğunu; insanın her an olaylarla sınandığını düşünmez.

Ne mal ve mevkî, insanın Allah katında değerini, ne de fakirlik, acizlik Allah katında değersizliğini gösterir. İnsanın değeri, ruhunda, ahlâ-kındadır. Gerek refah, gerek yoksulluk içinde olsun, her hâl-ü kârda Allah'ın buyruklarına uyan, temiz, dürüst davranan, başkalarını düşünen, bencillik etmeyen insanlar Allah katında değerlidirler. Çoğu kez insana câzib gelen mal ve mevkiin, sonunda şer; zoruna giden yoksulluğun da hakkında hayırlı olduğu görülür. Nice kimseler vardır ki yüksek bir mevkie çıkabilmek için bin türlü çaba göstermişler, didinmişler, hattâ entrikalara girişmişler, binlerce yalan söylemişler; sonunda çıktıkları o mevkî, felâketlerine neden olmuştur. Kimi de var ki hak ettiği mevkie ulaşamamış, ama bir zaman sonra ona ulaşmamasının, kendisi hakkında hayat kadar değerli olduğunu anlamıştır. Onun için insanın bencil olmaması, hakkına razı olması, başkalarını düşünmesi, iki cihan mutluluğunun sebebidir.

9- £ger biz insana, bizden bir rahmet taddırsak da sonra onu kendisinden çekip alsak, hemen o, umutsuzluğa düşer, nankör olur. 10- Ve eğer kendisine dokunan bir zarardan sonra ona bir nimet taddırsak, mutlaka: "Kötülükler benden gitti" der, sevinir, övünür. 11- Ancak sabredip iyi işler yapanlar böyle değildir. İşte onlar için mağfiret ve büyük mükâfat vardır. (Hûd: 52/9-11)

Bu âyetlerde, elindeki nimet gidince umutsuzluğa düşen; içine düştüğü sıkıntının ardından nîmete kavuşunca da "Oh, kötülükler benden gitti, kurtuldum!" diyerek sevinip gurura kapılan insanın tutumu, bir kınama üslubuyla sergilenmekte; yalnız sabredip güzel işler yapanların bağışlanıp ödüllendirilecekleri vurgulanmaktadır. Demek ki bağışlanacak olan, darlıkta umutsuzluk, bollukta gurur içine düşenler değil; darlıkta sabreden, her halde ve her zaman güzel işler yapan sağlam karakterli insanlardır. Birinci tutumu sergileyenler çoğunluktadır. Genelde insan, elindeki nîmetin gitmesine, darlık içine düşmesine üzülür; bolluğa çıkınca da, kendisini sıkıntılardan kurtaran Allah'ı unutur da kendi çabasıyla sıkıntıdan kurtulup o duruma geldiğini sanır. Allah'a hamdedeceği yerde gurura kapılır, böbürlenir. İşte darlığa düşünce üzülüp umutsuzluk içine düşme; bolluğa çıkınca da sevinip övünme, gurura kapılma şeklindeki bu davranış biçimi, insanın genel karakteridir.

Oysa her iki halde de Allah'a hamd ve şükretmek gerekir. Ancak sabredenler, iyi ahlâk sahibi olanlardır ki her iki halde de Allah'ı unutmazlar. İmanları onları darlıkta sabra, bollukta şükre yöneltir. İşte onlar bağışlanacak, büyük ödüle lâyık insanlardır.

83- İnsana ni'met verdiğimiz zaman, yüz çevirip yan çizer. Ona bir zarar dokununca da umutsuzluğa düşer. 84- De ki: "Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu daha iyi bilir." (İsrâ: 50/83-84)

12- insana bir darlık dokunduğu zaman, yanı üzere yatarken, yahut otururken ya da ayakta bize yalvarır; ama biz onun darlığını aç(ıp kaldır)ınca sanki kendisine dokunan bir darlıktan ötürü bize hiç yalvarmamış gibi hareket eder. İşte aşırı gidenlere, yaptıkları iş böylesine süslü gösterilmiştir. (Yûnus: 51/12)

8- insana bir zarar dokundu mu, hemen içtenlikle Rabbine yönelerek O'na dua eder. Sonra (Allah) ona kendisinden bir nimet verdi mi; Önceden O'na yalvarmakta olduğunu unutur da, O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler koşmağa başlar. De ki: "Küfrünle azıcık yaşa, sen ateş halkındansın!" 9- Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek, ayakta durarak ibâdet eden, âhir etten korkan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir? De ki: "Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Doğrusu, ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. (Zümer: 59/8-9) âyetlerinde de insanın bu karakteri, bu psikolojik durumu değişik, taze üslûplarla vurgulanmaktadır.

49-İnsan hayır istemekten usanmaz (daima nimetinin ve servetinin artmasını diler.) Ama kendisine bir şer dokundu mu hemen üzgündür, ümitsizdir. 50- Eğer kendisine dokunan bir zarardan sonra biz ona bir rahmet taddırırsak: "Bu, benim hakkımdır; Kıyametin kopacağını sanmıyorum; (Kıyamet kopsa da) Rabbime götürülmüş olsam bile muhakkak O'nun yanında benim için daha güzel şeyler vardır" der. Biz, o inkâr edenlere, yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve mutlaka onlara kaba azabı taddıracağız. 51- İnsana bir nimet verdik mi yüz çevirir; yan çizer. Ona bir şer dokundu mu yalvarıp durur. (Fussilet: 61/49-51)

Bu âyetlerde insanın hep bolluk, mal mülk istediği, menfaat dilemekten hiç usanmadığı, ama bir darlık ve sıkıntıya uğrayınca da hemen umutsuzluğa düştüğü; fakat Allah, o sıkıntısının ardından, acıyıp da ona ni'met verince böbürlendiği, "Bu, benim hakkımdır, kendi bilgim ve çabamla bunu kazandım" dediği, Kıyametten de kuşkuya düştüğü; şayet öyle bir şey olur da Allah'ın huzuruna götürülürse kendisini Allah'ın sevgili kulu sandığı için orada da güzel ödüllere ereceğini söylediği anlatılmakta; Allah'ın, o nankörlere, yaptıkları kötü işleri haber vereceği ve onlara kaba, katı bir azâb taddıracağı vurgulanmaktadır.

İnsan, bir felâket, bir belâ ânında Allah'a yönelir, bütün içtenliğiyle O'na yalvarır. Sonra Allah, ona ni'met verip onu bolluğa, mutluluğa kavuşturunca Allah'a yalvardığı darlık zamanlarını unutur da O'na ortaklar koşmağa başlar. Kendisi doğru yoldan saptığı gibi başkalarının sapmasına da neden olur. Zümer, 8'nci âyetin sonunda bu davranış sahibi tehdîdedilerek: "Azıcık yaşa, sen ateş halamdansın" deniliyor. Bu korkutmanın amacı da nankörlük eden insanları düşündürüp inanca yöneltmektir.

Başka kimseye yalvarmanın yarar sağlamayacağı dar zamanlarda insan, içtenlikle Allah'a yüz tutar, yalvarır, bolluğa kavuşunca O'nu unutur, keyfine dalar. Dar zamanda Allah'a yalvarıp genişe çıkınca O'nu unutarak kötü işlere dalmak, yalnız Peygamber zamanındaki müşriklere özgü bir davranış değildir. Her zaman ve her yerde toplumun çoğunluğu böyledir. Hattâ Allah'ı inkâr edenler dahi öyle zamanlarda O'na yalvarır, du'â ederler. Burada, Kore Savaşlarına katılmış bir askerî hâkimin anlattığı olayı anımsatmakta yarar görüyorum:

Bu muhterem hâkimin anlattığına göre Allah'ı inkâr eden, kendisiyle hep tartışırken küfrü savunan bir.subay arkadaşı, cephede bir neferin boynunda bir muska görmüş, bunun ne olduğunu sormuş, asker bunun hamaylı (Yâsîn ve bazı sûreleri içeren yazı demeti) olduğunu söyleyince hemen o inkarcı subay, eliyle askerin boynundaki o askıyı kapar, kendi boynuna asar.

İşte gerçek mü'min, bollukta da, darlıkta da Allah'ı unutmayan, "lütfün da hoş, kahrın da hoş" diyecek kadar Allah'a bağlı; her şeyi O'ndan bekleyen; O'ndan başkasına köle olmayan insandır.

65- Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız Allah'a has kılarak O'na yalvarırlar. Fakat (Allah) onları salimen karaya çıkarınca hemen (O'na) ortak koşarlar. 66- Ki kendilerine verdiğimizinimetler )e nankörlük etsinler ve (şu geçici hayattan) zevklensinler. Ama yakında (bunun sonunu) bileceklerdir. (Ankebût: 85/65-66)

Bu âyetlerde de bindikleri gemi bir tehlikeye ma'ruz kalınca kurtuluş için sadece Allah'a yalvaranların, o tehlikeden kurtulunca o durumlarını unutup Allah'a ortak koşmağa başladıkları belirtilmektedir.

Seyyid Kutub şöyle diyor: "Bir belâ geldiği, başı darda kaldığı zaman insanın doğası ortaya çıkar. O zaman Allah'tan başkasının, bu durumdan kendisini kurtaramayacağını anlar ve yalnız Allah'a yalvarır. Fakat o durumdan kurtulunca tekrar doğasının üzerine perde örtülür, yalnız Allah'a yalvardığını unutur da O'na ortaklar koşmağa başlar. Kimi ilk câhiliyye çağında olduğu gibi putlara tapar. Kimi de birçok câhiliyye dönemlerinde olduğu gibi birtakım değerlere, kişilere tapar. Yahut nefsinin arzularını, tutkularını, ya da malını, çocuklarını, büyük bildiği kimseleri, devlet adamlarını tanrılaştırır, Allah'a tapar gibi onlara tapar. Allah'ı sever gibi onları sever. Şirkin çok çeşidi vardır. Bazı şirkler gizlidir, insanlar bunları şirk saymazlar ama gerçekte bunlar tam şirktir, Allah yolundan sapmağa neden olur.

"Şimdi insanın bu karanlık tablosu karşısına başka bir tablo konmaktadır. Bollukta ve darlıkta hiç Allah'ı unutmayan, dâima O'nu anan, O'ndan korkan, âhiret kaygısıyla yaşayan, Allah'ın rahmetini ve ni'metini uman, dâima Allah ile bağlantı halinde bulunan insan tablosu. Bu bağlantıdan, varlığın gerçeklerini doğru anlama yeteneği doğar: 'Hiç bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?' Gerçek bilgi, ma'rifettir. Ma'rifet, Hakk'ı bilmektir. Hakk'ı bilmek, basiretin açılması demektir. Basiret açılınca insan şu varlık alemindeki gerçeklerle yüz yüze gelir, gerçekleri anlar. İlim, zihne yığılan, insanı büyük kâinat gerçeğine götürmeyen ve şu duyular âleminin ötesine uzanmayan birtakım dağınık, kopuk bilgiler yığını değildir. Gerçek ilim ve aydın ma'rifete varan yol, Allah'a saygı, ibâdet, gönülden O'na bağlılık ve âhiret endişesi, Allah'ın rahmetini ve ni'metini umma ve dâima Allah'ı gözetlemedir. İşte o zaman sağduyu, öz akıl, gördüklerinden, işittiklerinden, denediklerinden yararlanıp gözlemlerin ve küçük deneylerin arkasındaki değişmez kâinat gerçeklerine varır. İşte gerçek bilgi sahipleri onlardır. Ama bireysel deneylerin ve dış gözlemlerin sınırını aşamayanlar, sadece bilgi derleyicileridir, gerçek bilgin değillerdir."

İNSAN İSTEDİĞİNE ULAŞIR

18- Kim bu aceleci(dünyâ)yı isterse, orada ona, (evet) istediğimiz kimseye hemen çabucak dilediğimiz kadar veririz; ama sonra yerini cehennem yaparız! Kınanmış ve kovulmuş olarak oraya girer. 19- Kim de âhireti ister ve inanarak ona yaraşır biçimde çalışırsa, öylelerinin çalışmalarının karşılığı verilir. 20- Hepsine: onlara da, onlara da (dünyâyı isteyenlere de, âhireti isteyenlere de, müzminlere de, kâfirlere de) Rabbinin vergisinden uzatırız. Rabbinin vergisi kesilmez. 21- Bak (nzık bakımından) nasıl onların kimini kiminden üstün yaptık! Elbette âhiret, dereceler bakımından da daha büyük, üstünlük bakımından da daha büyüktür. (İsrâ: 50/18-21)

İsrâ: 50/18-19: Allah, şu aceleciyi, yani dünyayı isteyenlerden dilediğine, dilediği kadar dünya verir. Her isteyene değil, kendi dilediğine dünya malı verir. Ama o kimse, âhireti istemediği için sonunda kınanır, aşağılık bir halde cehenneme atılır. Fakat âhireti isteyip onun için çalışan mü'min insanın çalışmasının karşılığı verilir ki o da cennettir.

20-21: Allah, gerek dünyayı, gerek âhireti isteyenlere, bol bağı-şından verir. Allah'ın vergisi engellenemez, O'nun verdiğine kimse mani olamaz. İnsanlar dünyada birbirinden farklıdırlar: Kimi zengin, kimi fakir; kimi sağlıklı, kimi hastalıklı; kiminin zekâsı, kiminin güzelliği, kiminin beden gücü ötekinden üstün; kiminin ömrü uzun, kiminin kısa; kiminin yaşamı mutlu, kiminin ızdıraplıdır. İşte bu dünyâda insanlar birbirinden nasıl farklı, üstün iseler, âhirette de öyle birbirinden farklı, üstün olacak-Iardır. Çünkü âhiretin dereceleri daha fazladır. Kimi cennet nimetleri içinde mutlu olacak, kimi cehennem derekelerinde (çukurlarında) ızdırap çekecek-tir. Cennetliklerin dereceleri birbirinden farklı olacağı gibi,cehennemlik-lerin dereceleri de birbirinden farklı olacaktır. Bir hadîs-i şerifte: "Siz nasıl ufuktaki yıldızı görürseniz, yüksek dereceler ehli de illiyyın (yüceler) ehlini öyle görürler" buyurulmuştur.

İNSANIN ACELECİLİĞİ

İnsan, hayra du'â eder gibi şerre du'â eîmekte(hayrı ister gibi şerri istemekte)dir. İnsan pek acelecidir. (İsrâ: 50/11)

Bu âyette aceleci olan insanın, hayrı ister gibi şerri istediği; hayra du'â eder gibi şer için du'â ettiği belirtilmektedir. İnsanın hayrı ister gibi şerri istemesi üç anlama gelebilir:

1) Bundan kasıt, Kur'ân'a inanmayan kişilerin: "Allahım, eğer bu gerçek ise başımıza taş yağdır" gibi sözlerle Hz. Muhammed ile alay tarzında azâb istemelerini kınamaktır.

Allah'a ortak koşanlar, Hz. Muhammed(s.a.v.)in söyledikleriyle alay etmiş; eğer ona inenler, Tanrı vahyi ise başlarına taş yağmasını dilemiş; kötü olan şeyi, hayır istermiş gibi istemişlerdi. İşte bu âyette, Peygamber'le alay ederek, ona inen doğru ise, başlarına azâb inmesini isteyenlerin davranışı kınanmaktadır.

Yüce Allah, o insanların Kur'ân'a inanıp doğru yola gelecekleri yerde bu hayrı, iyiliği bırakıp şerri istedikleri anlatılmakta, böyle doğru yoldan ayrıldıkları için türlü azâblara, sıkıntılara uğrayan Yahudilerin sonuçlarına benzer bir cezaya çarpılacaklarını imâ etmektedir. Ayetlerin sözgelimine en uygun mânâ budur.

Senden, iyilikten önce kötülüğü acele istiyorlar. Oysa onlardan önce benzerleri gelip geçti. (Onlar nice cezalara çarptırılmışlardı. Niçin onlardan ibret almazlar?) Şüphesiz Rabbin o(in-sa)nların zulüm-lerine karşı mağfiret sahibidir, fakat Rabbinin azabı da

pek çetindir."

İNSAN VE CİN ŞEYTÂNLARI

"Sığınırım ben,insanların Rabbine, 2- İnsanların Pâdişâhına, 3- İnsanların Tanrısına: 4- O sinsi vesvesecinin şerrinden. 5- O ki insanların göğüslerine (kötü düşünceler) fısıldar. 6- (Tüm) Cin ve insan vesvesecilerden (Allah'a sığınırım)! (Nâs: 21/1-6) âyetlerinde insanlara kötü düşünceler fısıldayıp insanları kandırmaya çalışan cin ve insan vesvesecilerin şerrinden Allah'ı sığınılması emredilmektedir.

Böylece biz, her peygambere insan ve cin şeytânlarını düşman yaptık. (Bunlar), aldatmak için birbirlerine yaldızlı sözler fısıldarlar. Rabbin dileseydi onu yapamazlardı. Artık onları, uydurdukları şeylerle baş başa bırak. (En'âm: 55/112) âyetinde de insan ve cin şeytânların, birbirlerine yaldızlı sözler fısıldadıkları belirtilmektedir.

Şeytân uzaklaşmak anlamındaki şetn  maddesinden gelir. Buna göre şeytân kelimesinin nunu aslî, kelimenin kökeninde vardır. Kimine göre de nûn zâiddir. Kelime, kızgınlıktan yandı, öfkeden çıldırdı anlamındaki şâta yeşîtu kökünden gelir. Ebû Ubeyde'ye göre şeytân, cin, insan ve hayvanların âsîsi, sınırı aşanıdır. Kötü huylu insanlara da şeytân denilir.

Zaten " Böylece bir her peygambere, insan ve cin şeytânlarını düşman yaptık."

İNSAN ETTİĞİNİ BULUR

Yaptıkları işler başlarına inerken zâlimlerin, korkudan titrediklerini görürsün. Fakat inanıp iyi işler yapanlar, cennet bahçelerindedirler. Rablerinin yanında onlara diledikleri her şey vardır. İşte büyük lütuf budur! (Şûra: 62/22)

Bu ve benzeri âyetlerde, suçluların âhiretteki durumları anlatılıyor. Allah'ın âyetlerini inkâr edenler, ateşin karşısında durduruldukları zaman dünyâda yaptıklarına pişman olurlar: "Keşke geri.döndürülsek de bir daha Rabbimizin âyetlerini inkâr etmesek ve inananlardan olsak!" derler. Yaptıkları eylemler başlarına düşerken suçlular korkudan titrerler. Ama bunun karşıtı olan inançlı ve salih eylem sahibi insanlar da cennetlerde ağırlanırlar.

Bu, insanın za'fıdir. İnsan nice işlerinin sonunda pişman olur, bir daha öyle yapmayacağını söyler, tevbe eder ama korkuyu atlatınca aynı sonuçları doğuracak hatâları yine işler, yine pişman olur. Binlerce kez tevbe edip yine günâhlara dönenler vardır.

Bırak o dinlerini oyun, eğlence yerine koyan ve dünyâ hayâtının (şu yaşanılan yakın hayâtın) aldattığı kimseleri de, sen onunla hatırlat ki, bir kişi, yaptığı işin eline teslim edilmeyegörsün, (yoksa) Allah'tan başka onun ne bir dostu, ne de bir yardımcısı olur. (Amelinin elinden kurtulmak için) Her türlü fidyeyi verse de ondan kabul edilmez. İşte onlar, kazandıklarının eline teslim edilmişlerdir. Onlar için kaynar sudan bir içki ve inkârlarından dolayı da acı bir azâb vardır. (En'âm: 55/70)

Bu âyette, eylemlerinin eline teslîm edilenleri, hiç kimsenin kurtaramayacağı, acı azâb içinde kalacakları vurgulanmaktadır. İbsâl: rehin ve tutsak etmek, teslîm etmek demektir. Âyet, canın, kendi yaptığı eylemlerin eline teslîm edildiğini belirtmektedir. O halde insanın çekeği azâb, başkasından değil, kendi eylemlerinden oluşmaktadır. Kişi, yaptığı işlerin ma'nevî şekilleriyle karşılaşıyor ve onların eline teslîm ediliyor. Bu çirkin suratlı azâb ejderine dönmüş işlerin elinde kalıyor. Onların elinden kaçıp kurtul-ması veya fidye ile kurtarılması mümkün değildir. Çünkü onlar, kendisinin dünyâda yapıp ruhuna yerleştirmiş olduğu şeylerdir. Kişi bu can yoldaşlarını kendi eliyle hazırlamıştır. Azabı başkasından değil, kendi yaptığı işlerdendir.

"Cehennem dediğin dal odun yoktur,

İnsan ateşini bile getürür!"

81-Evet kim bir günâh kazanır da suçu kendisini kuşatmış olursa işte onlar ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. 82- İnanıp iyi işler yapanlara gelince, onlar da cennet halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/81-82) âyetleri günâhı kendisini kuşatmış olanların cehennem halkı olduklarını, inanıp güzel işler yapanların da cennet halkı olduklarını vurgulamaktadır. Günâhın kişiyi kuşatmasının, onu cehennem ateşine atması, bu ateşin, kişinin kendi eylemlerinden oluştuğunu; inanç ve güzel eylemlerin de yapanlarına cennet ni'metleri olduğunu anlatır.

O gün her can, yaptığı her hayrı hazır bulacaktır; işlediği her kötülüğü de. O kötülükle kendisi arasında uzak bir mesafe bulunmasını ister! (Âl-i İmrân: 94/30) âyeti de her canın âhirette iyilik ve kötülükleriyle karşılaşacağını, kötülük getirmiş olanın, korkunç biçimler almış olan eylemlerinden son derece korkacağını ve onlarla kendisi arasında uzak bir mesafe bulunmasını isteyeceğini anlatmaktadır. Öyledir, çünkü "Rüzgâr eken, fırtına biçer!" Şâir ne güzel söylemiş:

Hâşa zulmetmez kuluna Hudâsi, Kulun çektiğidir kendi cezası!

İNSANIN SINANMASI

Biz bunlara da belâ verdik (sınadık), şu bahçe sahiplerine sınadığımız gibi: Hani onlar, sabah olunca bahçeyi mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. (Kalem:2/17)

Biz onları yoldan çıkmalarından ötürü böyle sınıyorduk... (A'râf: 39/163) âyetleri, insanların denendiğini, kötülük yapanların, çeşitli azâblarla cezalandırıldığını anlatmaktadır.

Yanında Kitaptan bir ilim bulunan kimse de: "Sen gözünü açıp yummadan ben onu sana getirebilirim." dedi. (Süleyman) Tahtı yanına yerleşmiş görünce dedi ki: "Bu, Rabbimin lütfundandır. (Kendisine) Şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak istiyor. Şükreden kendisi için şükretmiş olur; nankörlük edene gelince, Rabbim zengindir (onun şükrüne muhtaç değildir), kerîmdir (çok ikram sahibidir, yücedir)." (Nemi: 48/40) âyetinde Hz. Süleyman'ın ağzından, Allah'ın, verdiği ni'metlere kullarının şükredip etmeyeceklerini denediği vurgulanmaktadır.

İşte orada her can, geçmişte yaptıklarını dener (yaptıklarının yararını ve zararını görür). Gerçek sahipleri olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler, kendilerinden kaybolup gider. (Yûnus: 51/30) âyetinde de her kulun, âhirette, kendi eylemlerini deneyeceği, hangi işlerinin daha iyi

ve yararlı olduğunu göreceği belirtilmektedir.

Gökleri ve yeri altı günde yaratan O'dur. (Bunları yaratırken)

Arş^ı su üzerinde lâ'ı [kainatta suâan başka bir şey yok\u). {Allak bu kâinat yarattı) Ki, hanginizin daha güzel bir iş yaptığınızı denesin. (Hûd:52/7)

Biz yeryüzündeki şeyleri, kendisine süs olsun diye yarattık ki onların, hangisinin daha güzel iş .aptığını deneyelim. (Kehf: 69/7)

O hanginizin daha güzel iş yapacağınızı denemek için ölümü ve hayatı yarattı. O, üstündür, bağışlayandır.(Mülk: 77/2) âyetlerinde, Allah'ın, insanları denemek için gökleri, yeri, dünyânın zînetini, hayatı ve ölümü yarattığı bildirilmektedir. Bu âyetlerden, yaratılışın temel amacının, kulların sınanması olduğu anlaşılır.

Hayatın temel amacı, tekâmüldür. Tekâmül için de sınanmak, yoğrulmak, pişirilmek gerekir. İşte bunun için insan olaylarla sınanır, onların içinden geçirilerek evrimleştirilir. Olaylarla yoğrulan insan, olgunlaşır. Acılar, ızdıraplar ona olgunluk kazandırır. Bundan dolayı insan sınanır.

Sizi yeryüzünün halifeleri yapan, size verdiği şeylerde, sizi denemek için, kiminizi kiminizden derecelerle üstün ulan O'dur. Şüphesiz Rabbin, cezası çabuk olandır ve O, bağışlayan, esirgeyendir. (En'âm: 55/165)

4- Allah dileseydi (kendisi) onlardan öc alırdı, fakat sizi birbirinizle denemek için (size savaşı emrediyor). Allah, kendi yolunda öldürülenlerin yaptıkları işleri zayi etmeyecektir... 31- Andolsun biz sizi deneyeceğiz ki içinizden cihâdedenleri (güçlüklere) sabredenleri bilelim ve söylediğiniz sözlerin (doğru olup olmadığını) sınayalım. (Muhammed: 99/4,31)

Allah isteseydi, hepinizi bir tek ümmet yapardı, fakat size verdiği(nimet içi)nde sizi sınamak istedi. Öyleyse hayır işlerine koşun, hepinizin dönüşü Allah'adır. O size ayrılığa düştüğünüz şeyler(in hakîkatin)i haber verecektir. (Mâide: 110/48)

Biz topluluk, diğer bir topluluktan (sayıca ve malca) daha çok olduğu için, yeminlerinizi aranızda bozucu bir vasıta yaparak, ipliğini kuvvetli büktükten sonra çözen bir kadın gibi olmayın! (Yani kuvvetli taraf, yeminini bir hîle vasıtası yaparak zayıf tarafa zulmetmesin. Kuvvetliye verdiğiniz sözde durup da zayıfa karşı ettiğiniz yeminden caymayınız.) Çünkü Allah, sizi bununla deniyor, (sayıca ve malca fazla olduğunuz zaman doğru hareket edip etmediğinizi sınıyor). Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri Kıyamet günü size açıklayacaktır. .(Nahl: 70/92)

Bu âyetlerde de Allah'ın, insanları birbirlerine karşı davranışlarıyla denediği bildirilmekte ve insanlar, davranışların en güzeline, hayırlı, güzel işler yapmağa yönlendirilmektedir.

Belki dönerler diye onları iyilik ve kötülüklerle de sınadık. (A'râf: 39/168) âyetinde insanların, yanlış davranışlarından, kötü eylemlerinden dönüp doğru yola gelmeleri için güzel, çirkin, iyi kötü olaylarla imtihan edildikleri vurgulanmaktadır.

Her nefis, ölümü tadacaktır. Biz sizi sınamak için şerre de hayra da müptelâ kılıyoruz. Ve (sonunda) bize döndürüleceksiniz. (Enbiyâ: 73/35)

Andolsun, sizi korku, açlık canlar(ınız)dan ve ürünler(iniz)den eksiltmek gibi şeylerle deneriz; sabredenleri müjdele. (Bakara: 92/155)

Bu âyetlerde Allah'ın, insanları güzelliklerle, kötülüklerle, iyi ve kötü olaylarla; korku, açlık, mallardan, canlardan ve ürünlerden eksiltmekle sınadığı belirtilmekte ve olaylar karşısında sabredip Allah'a döneceklerini düşünerek tesellî bulanlar müjdelenmektedir.

Zorluklara dayanma gücü demek olan sabır, felâketler karşısında hiç etkilenmemek değil, fakat bunların etkilerine dayanmak, Allah'ın bunlarla kendisini sınadığını düşünerek tesellî bulmaktır. Müslim'in saptadığı bir hadîse göre nefse güç gelen, fakat sevabı çok olan sabır, musîbet ateşinin hücum ettiği zamanda yapılan sabırdır. Bundan dolayı her akıllı, üç gün sonra ahmakın yapacağı işi, ilk andan itibaren yapmalıdır.

Dünyâ bir imtihan evidir. Zaten âyetlerde ifade buyurulduğu üzere yüce Allah, hayatı ve ölümü insanları sınamak için yaratmıştır. İnsanların, mallan ve canları konusunda imtihan edilecekleri âyetlerde açıklanmıştır. Gerektiği zaman malını ve canını Allah yolunda feda etmeyen, imtihanı başaramaz. Allah'ın hükmünün egemen olması için inananların cihâdet-meleri, bu uğurda mallarını ve canlarını feda etmekten çekinmemeleri gerekir.

Şu dünyâda sürekli sınavdan geçirilmekte olan insan, yaptığı günâhlardan ötürü dünyâda da cezalandırılır. Nitekim yüce Allah: "Başınıza gelen herhangi bir musibet, kendi ellerinizin yaptığı (işler) yüzündendir. (Allah, işlediklerinizin) birçoğunu da affeder."

İNSAN SÛRESİ

Birinci âyetinde insanın, insan durumuna gelmezden önceki haline dikkat çekildiği için bu adı alan ve Dehr Sûresi, Ebrâr Sûresi, Emşâc Sûresi, Hel etâ Sûresi adlarını da taşıyan bu sûre, Mekke'de, Rahman Sûresinden sonra inmiştir. Medine'de indiğine dair de rivayetler varsa da

İNSANIN ZORLUKTAN YARATILMASI

7-Yoo, and içerim bu kente, 2- Ki sen bu kente girmekte (burada yaşa-makta)sın.3- Ve (and içerim) doğurucuya ve doğurduğuna ki, 4- Biz insanı zorluk içinde yarattık. 5- İnsan, hiç kimsenin kendisine güç yetiremeyeceğini mi sanıyor? 6- (Gösteriş ve övünme için) "Ben birçok mal telef ettim" diyor. 7- Kimsenin kendisini görmediğini mi sanıyor? 8- Biz ona vermedik mi: İki göz, 9- Bir dil, iki dudak? 10- Ona iki tepeyi (anasının iki memesini emmenin veya hayır ve şerrin yolunu) gösterdik. 11- Fakat o, sarp yokuşa atılamadı. 12- Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? 13- Bir boynu (kölelik zincirinden) çözmek, 14- Yahut açlık gününde doyurmaktır: 15- Akraba olan yetimi, 16- Yahut hiçbir şeyi olmayan yoksulu. 17- Sonra inanıp birbirlerine sabır tavsiye eden ve merhamet tavsiye edenlerden olmak. 18- İşte onlar sağın adamlarıdır (Kitabı sağından verilen uğurlu kişilerdir). 19- Ayetlerimizi tanımayanlar ise solun adamlarıdır (Kitabı solundan verilen uğursuz kişilerdir). 20- Onlara (kapıları) üzerlerine kilitlenecek bir ateş (zindanı) vardır! (Beled: 35/1-20)

Beled: 35/1-2. âyetlerde Hz. Muhammed'in

yetiştiği Mekke kentine yemîn edilerek bu Kentin, Allah katındaki değerine işaret buyurulmuştur.

Doğurana ve doğurduğuna andolsun": 35/3. âyette üzerine yemîn edilen hakkında beş tefsîr vardır: Birine göre bununla kasıt Âdem ve zürriyeti, birine göre Nûh ve zürriyeti, birine göre İbrâhîm ve zürriyeti, birine göre Hz. Peygamber ve zürriyeti, birine göre de bütün babalar ve yavrulardır.

İnsanoğlu, yeryüzündeki yaratıkların en üstünü olarak yaratılmıştır. Dördüncü âyet de bu son görüşü pekiştirmektedir. Zira 4. âyetteki "el-insan", bütün insan cinsini kasdetmektedir. "Biz insanı zorluk içinde yarattık" âyeti, insanın nasıl, hangi şartlar içinde ve hangi kabiliyet ve kader ile yaratıldığını anlatıyor. O halde bundan önceki doğurucu ile onun doğurduğu, insandır. Bütün babalar, anneler v% yavrular bu yemînin kapsamına girer.

Bazıları da  mâzîfi'linin başına gelmiş olumsuz edatı kabul ederek "Doğurana da, doğurmayana da andolsun" şeklinde mânâ vermişlerdir.

35/4. âyette yüce Allah'ın, insanı kebed içinde yarattığı vurgulanıyor. Kebed: zorluk, şiddet anlamına gelir. Sütün kalınlaşması, sözüyle ifade edilir. Kanın kalınlaşıp yoğunlaşmasından oluşan karaciğere de kebed denmiştir. Bazılarına göre de kebed düz, dik, düzgün boylu demektir. Âyette insanın, iki ayak üzerinde dik yaratıldığına işaret edilmektedir.

İNSANI İZLEYİP KORUYANLAR

O(insa)nın önünden ve arkasından izleyen(melek)ler vardır, onu Allah 'in emrinden korurlar. Bir millet kendi durumunu değiştirmedikçe Allah onların durumunu değiştirmez. Allah da bir kavme kötülük istedi mi, artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten onların, O'ndan başka koruyucuları da yoktur. (Ra'd: 87/11)

Her insanı izleyen birtakım güçler, onu gece ve gündüz bekleyen, kötü olaylardan koruyan melekler vardır. Eğer bu koruyucular olmasa, insanın yaşaması dahi mümkün olmaz. İbn Ebî'd-Dunyâ, Ebû Umâme'den merfû olarak şu hadîsi aktarıyor: "Mü'mine, kendisini korumak için üçyüz altmış melek görevlendirilmiştir. Onu, mukadder olmayan olaylardan korurlar. Meselâ gözü koruyan yedi melek vardır: Sıcak yaz gününde sinekler bal çanağındaki balı nasıl savunursa onlar da gözü öyle savunurlar."

İNSANLARI RAHATSIZ ETME

57- Allah'ı ve Elçisi'ni incitenler var ya, işte Allah onlara dünyâda ve âhir ette la'net etmiş ve onlar için alçaltıcı bir azâb hazırlamıştır. 58-Mü'min erkekleri ve mü'min kadınları yapmadıkları bir şeyle (suçlayıp) incitenler, bir iftira ve açık bir günâh yüklenmişlerdir. (Ahzâb: 97/57-58)

97/57-58. âyetlerde Allah'ı ve Elçisi'ni incitenlerin, dünyâda da, âhirette de Allah'ın la'netine uğrayacakları ve onur kırıcı bir azaba çarpılacakları, mü'min erkek ve kadınları, yapmadıkları şeylerle suçlayarak haksız yere onları incitenlerin büyük bir iftira ve açık bir vebal yüklendikleri belirtiliyor.

Bu âyetlerin, Ahzâb Sûresinde, bunlardan önceki âyetlerinde anlatılmış olan Zeyneb konusu ile ilgili olduğu anlaşılıyor. Peygamber'in Zeyneb ile evlenmesini dedikodu etmek suretiyle onu rahatsız edenlerin davranışları kınanmaktadır. Bir rivayete göre birinci âyet, Peygamber'in Safıyye ile evlenmesini çekiştirenler hakkında inmiştir

İNŞİKAK SÛRESİ

Birinci âyetinde göğün yarılmasından söz edildiği için bu adı alan sûrede Kıyamet ahvâli, iyilerin ve kötülerin sonuçlan taze bir üslûb ile anlatılır. İlk Mekke sûrelerinden olup İnfitâr Sûresinden sonra inmiştir, 21 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 84, inişte 83. sûredir.

İNŞİRÂfl SÛRESİ

Hz. Peygamber'in göğsünün açılıp, yani sıkıntılarının kaldırılıp sevinç ve huzura kavuşturulmasını anlattığından İnşirah adını alan bu sûre ile Duhâ Sûresi arasında çok benzerlik ve ilgi vardır. O kadar ki ikisinin bir sûre olduğu dahi rivayet edilmiştir. Tâvûs ve Ömer ibn Ab-du'1-azîz, ikisini bir sûre kabul ettiklerinden, araya besmele koymadan Duhâ ile İnşirâtiı beraber okurlarmış.

İNTİHAR

Nefislerinizi öldürmeyiniz. Şüphesiz Allah, size karşı çok merhametlidir. (Nisa: 98/29)

"Nefislerinizi öldürmeyiniz" emri üç anlama gelebilir:

1) Birinci mânâya göre: Allah'ın haram kıldığı işleri yaparak, mallarınızı haksız sebeplerle yiyerek kendinizi öldürmeyiniz, toplumunuzu mahvetmeyiniz, demektir. Buna göre "Öldürmeyiniz" sözü, mecazî bir anlam taşımaktadır.

2) İkinci mânâya göre: sizden, sizin kardeşleriniz olan inananları, birbirinizi öldürmeyiniz, demektir.

3) Üçüncü mânâya göre kendinizi öldürmeyiniz, canınıza kıyıp intihar etmeyiniz, demektir.

İkinci ve üçüncü mânâlar, âyet için daha uygun düşmektedir. Başkasını haksız yere öldürmek haram olduğu gibi, insanın kendi canına kıyıp intihar etmesi de haramdır.

 (Nahr), gırtlak anlamına geldiği gibi, kişinin, namazda mihrabın karşısına dikilmesi, yani göğsünü kıble tarafına döndürüp sağa, sola dönmemesidir.(tenâhur), boğaz boğaza gelmek, yani göğüs göğse çarpışmak, boğazlaşmak anlamına gelir.

İRÂDE

Rabbiniz Allah, işte budur. O'ndan başka tanrı yoktur. (O,) Her şeyin yaratıcısıdır. O'na kulluk edin, O her şeye vekildir. (En'âm: 55/102, Zümer: 59/62)

İki yerde geçen bu âyetteki: “Allah, her şeyin yaratıcısıdır" söylemi, kelâmcılar arasında hayli tartışmalara neden olmuştur. Âyetin genel ifadesine göre Allah her şeyin yaratıcısıdır. Allah'ın yaratması dışında kalan hiçbir şey yoktur. Bütün varlıklar O'nun yaratığıdır.

Mu'tezile, insanın sorumluluğu hakkındaki inançlarını korumak için, kulların işlerini, Allah'ın yaratması dışında tutarlar. Onlara göre eğer kulların işleri de bu âyetin kapsamına girerse, o zaman Allah, kendi yarattığı işleri kullara emretmiş olur. Bir işi hem Allah yaratmış, hem de kullar yapmış olamaz. Bu âyetle Allah, kendisini övmektedir. Eğer kulların işlerini O yaratmış olsa, zina, hırsızlık gibi çirkin işleri yaratmakla övünmüş olur.

"Rabbinizden size basiretler geldi. Kim (gerçeği) görürse kendi yararınadır, kim (gerçeklere karşı) kör olursa kendi zararınadır"

İREM

6-Görmedin mi Rabbin ne yaptı 'Âd(kavmin)e? 7- Sütunlu İrem'e? 8- Ki ülkeler arasında onun eşi yaratılmamıştı. (Fecr: 10/6-8)

Bu âyetlerde Allah'ın buyruğuna karşı gelmiş olan Âd kavminin kenti olan İrem'i yıkıp, oranın sahiplerini helak ettiği anlatılmaktadır.

Allah, yüksek sütunlar üzerine saraylar, binalar yapan 'Ad kavmini helak etmişti. 'Âd kavmi, Hûd(selâm ona)nın gönderildiği kavimdir. Bunların ilk kabilesine ilk 'Âd, sonradan gelen kabilelerine son 'Âd denir. İrem ise ya 'Âd kavminin dedesi, yahut oturdukları kentin adıdır. Rivayetlere göre Oman ile Hadramût arasında, Ahkâf denen kumsal tepeciklerde yaşayan bu kavim, yüksek sütunlar üzerine benzeri görülmemiş saraylar, köşkler yaparlardı. Fakat Peygamberleri Hûd'u yalanladıkları için "Uğultulu bir rüzgârla helak edildiler."

İRTİDÂD

106- inandıktan sonra Allah'a nankörlük eden, kalbi imanla yatışmış olduğu halde (inkâra) zorlanan değil-, fakat küfre göğüs açan, (küfürle sevinç duyan) kimselere Allah'tan bir gazab iner ve onlar için büyük bir azâb vardır. 107- Bu, onların dünyâ hayâtını âhirete tercih etmelerinden ve Allah'ın, inkâr eden kavmi doğru yola iletmeyeceğinden ötürü böyledir. 108- Onlar, Allah'ın kalblerini, kulaklarım ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte gafiller onlardır. 109- Elbette onlar, âhirette ziyana uğrayacaklardır. 110- Sonra Rabbin, şunların, şu işkenceye uğratıldıktan sonra göç eden, sonra savaşan ve sabredenlerin yanındadır. Elbette (bütün) bun(lar)dan sonra Rabbin bağışlayan, esirgeyendir. (Nahl: 70/106-110)

Ey inananlar, sizden kim dininden dönerse Allah, yakında öyle bir toplum getirecek ki onları sever, onlar da O'nu severler. Müzminlere karşı alçakgönüllü, kâfirlere karşı katıdırlar. Allah yolunda cihâdederler ve hiçbir kınayıcmın kınamasından korkmazlar. Bu, Allah'ın bir lütfudur, onu dilediğine verir. Allah(ın lütfü) geniştir, (O,) bilendir. (Mâide: 110/54)

İrtidâd, redd kökünden ifti'âl vezninde masdardır. Redd bir şeyin kendisini veya durumunu geri çevirmek, döndürmek anlamlarına gelir. "O'nun hışmı, suçlu toplumdan geri çevrilmez." (En'âm: 55/147), "Onları bana çevirin, geri getirin, dedi." (Sâd: 38/33) âyetleri, bir şeyin kendisinin geri çevrilmesini anlatıyor. "Kitâb sahiplerinden çoğu, gerçek kendilerine besbelli olduktan sonra, sırf içlerindeki aşırılıktan ötürü sizi imanınızdan sonra küfre çevirmek, istedi.." (Bakara: 92/109), "Ey inananlar, Kitâb verilenlerden bir grupa uyarsanız, imanınızdan sonra sizi döndürüp kâfir yaparlar." (Âl-i İmrân: 94/100) âyetleri de durumun geriye çevrilmesini ifade ediyor. Ridde de geldiği yola geri dönmek demektir. Ridde ile irtidâd arasında şöyle bir fark vardır. Ridde, sadece küfre geri dönmeyi ifade eder. İrtidâd ise geneldir, küfre dönmek için de, başka bir hale dönmek için de kullanılabilir.

İrtidâd, Allah'a verilen sözden dönme, Allah'a verilen ahdi bozmadır ki çok büyük bir günâhtır. Cebir karşısında sadece dil ile inkâr etmek günâh olmadığı gibi, şahsiyle ilgili herhangi bir günâhı yapmağa zorlanan da o işi yapmaktan ötürü sorumlu olmaz. Meselâ şarap içmeğe, domuz eti yemeğe zorlanan, yemediği takdirde ölümle tehdidedilen ve yapmazsa öldürüleceğini bilen kimse bunları yapar. Çünkü: "Kendi elleriniz(le ken-diniz)i tehlikeye atmayınız."

İSÂ (A.)

İsâ (selâm ona): Allah'ın bir mu'cizesi olarak bakire Meryem'den Beytlahm'de doğmuştur. Matta İncîli îsâ ile İbrâhîm arasında 42 nesil olduğunu söyler ve İbrahim'den îsâ'ya şu ataları sayar: İbrâhîm, Ya'kûb, Yahuda, Perets, Hetsron, Ram, Amminadab, Nahşon, Salamon, Boaz, Obed Yesse, Dâvûd, Süleyman, Rehoboam, Abbiya, Asa, Yehoşafat, Yoram, Uzziya, Yotam, Ahaz, Hizkiya, Manasse, Amon, Yoşiya ,Yekonya, Şealtiel, Zerubbabel, Abiud, Elyakim, Azor, Sadok, Ahim, Eliud, Eleezar, Matta Ya'kûb,Yûsuf. Yûsuf îsâ'nın annesi Meryem'in nişanlısı idi. Henüz evlen-meden önce Meryem,Rûhu'l-Kudüs'ten gebe kalmış ve bu kendisine rü'yâsında bildirilmiş, doğduktan sonra Yûsuf, karısını ve 'îsâ adını verdiği çocuğu Mısır'a götürmüştür. Kral Hirodes'in ölümünden sonra tekrar ülkesine dönüp Nâsıra'ya yerleşmiştir. Büyüyen 'îsâ, Ürdün ırmağı kıyısında insanları su ile vaftiz eden Yahya'nın yanına gidip onun tarafından vaftiz edilmiştir. Yahya'nın yakalanıp öldürülmesi üzerine 'îsâ, Nâsıra'dan ayrılıp Zebulun ve Naftali sınırlarında deniz kıyısında bulunan Keferna-hom'a gelmiş, bölgedeki yerleşim yerlerinde dolaşarak Yahûdî dinini aslAı safvetine kavuşturmaya çalışmıştır. "Benim şerîati yıkmağa geldiğimi sanmayın, ben yıkmağa değil, tamamlamağa geldim" demiştir.

ISAR

"Biz, seni, bize gelen açık delillere ve bizi yaratana tercih edemeyiz. Yapacağını yap, sen ancak bu dünya hayatında istediğini yapabilirsin." (Tâhâ: 45/72) âyetinde Musa'ya inandıkları için kendilerini tehdîdeden Firavun'a, gördükleri kanıtları ve kendilerini yaratan Allah'ı bırakıp da Firavun'u isâr etmeyeceklerini, Firavun'u Allah'tan gelen gerçeklere tercih etmeyeceklerini; onun yapacağı baskı ve zulmün, sadece bu dünyâda kalacağını, ruhlarını ve geleceklerini etkilemeyeceğini söyledikleri anlatılmaktadır.

İsâr,  (eser) kökünden gelir. Eser: iz, bir şeyin varlığını gösteren kanıttır. Çoğulu jüT âsâr gelir. Aslında iz anlamına gelen eser, üstünlük için, îsâr da tefaddül (iyilik yapmak, başkasını kendine yeğlemek) için kullanılır.

16- Ama siz şu yakın hayatı yeğliyorsunuz. 17- Oysa âhir et daha iyi ve daha kalıcıdır. (A'lâ: 8/16-17) âyetleri, dünyâ hayatını âhirete üstün tutan insanları kınamaktadır.

Yûsuf'un kardeşleri, onun yükselip Mısır'a bakan olduğunu görünce kendi hatâlarını ve Yûsuf'un üstünlüğünü itiraf ediyorlar:

"Vallahi dediler, Allah seni bizden üstün kıldı. Doğrusu biz suç işlemiştik!" (Yûsuf: 53/91)

37-Artık kim azmışsa 38-Ve şu yakın hayatı yeğlemişse. 39- Onun barınağı cehennemdir. (Nâzi'ât: 81/37-39) âyetlerinde taşkınlık yapan ve dünyayı âhirete yeğleyen kimsenin yerinin cehennem olacağı vurgulanır.

Ve onlardan önce o yurda (Medine 'ye) yerleşen, imana sarılanlar (Medine'nin yerlileri) kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara verilen(ganîmet)lerden ötürü göğüslerinde bir ihtiyaç (eğilimi) duymazlar. Kendilerinin ihtiyaçları olsa dahi, (göç eden yoksul kardeş-lerini) öz canlarına tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar başarıya erenlerdir. (Haşr: 95/9) âyetinde de ensârın, ihtiyaçları olsa dahi göçmen kardeşlerini özcanlarına tercih ettikleri anlatılmaktadır.

Bilindiği gibi ilk muhacirler (göçmenler), evlerini barklarını bırakıp Medine'ye hicret etmişlerdi. Ensâr denilen Medîneli müsliimanlar, onlara yardım ediyorlardı. Muhacirlerin toprakları, gelirleri yoktu. Yahûdî Nadîr Oğulları Kabilesinin toprakları fethedilince Peygamber (s.a.v.), Allah tarafından kendisine tahsis edilen bu toprakları, ilk muhacirlere dağıtıp onları, ensâra yük olmaktan kurtarmak istedi. Bu konuda ensâr ile istişare etti. Onlar buna razı oldular. Ve bu malın, muhacirlere dağıtılmasından ötürü, gönüllerinde bir burukluk hissetmediler. Bir rivayete göre Peygamber (s.a.v.) ensâra:

Kardeşleriniz mallarını ve çocuklarını bırakıp size geldiler. Dilerseniz sizin evlerinizden ve mallarınızdan alıp muhacirlere de vereyim, bu ganimeti de sizinle onlar arasında bölüştüreyim. Dilerseniz bu ganimeti sadece muhacirlere taksim edeyim, sizin evleriniz, mallarınız size kalsın, dedi. Dediler ki:

Bizim evlerimizi ve mallarımızı da onlarla bölüştürelim, bu ga-nîmet de yine tamamen onların olsun, biz bundan hiç almayalım.

Peygamber:

Başka bir öneri yok mu? diye sordu.

Başka ne olur, yâ Resûlallah? dediler.

Onlar çalışmayı (toprağı işlemesini) bilmezler. Siz onların yerine bu toprakları işler, ürününü bölüştürürsünüz, dedi.

Onlar da içlerinde hiçbir cimrilik ve burukluk duymadan buna razı oldular.

İSHÂK

45- Kuvvetli ve basiretli kullarımız İbrahim 'i, ishâk'ı ve Ya'kûb 'u da an. 46- Biz onları âhiret yurdunu düşünme özelliğiyle temizleyip, kendimize halis (kul) yaptık. 47- Onlar bizim yanımızda seçkinlerden, hayırlılardandır. (Sâd: 38/45-47)

Bu âyetlerde Hz. Muhammed'e kuvvet ve basîret sahibi olan İbrâ-hîm'i, ishâk'ı ve Ya'kûb'u anması emrediliyor. Bu seçkin kulların, hep âhireti düşündükleri belirtiliyor.

İshâk (selâm ona): İbrâhîm'in karısı Sâre, kısır olduğundan, kocasının mülküne bir vâris yetişmesi için kendi cariyesi Hâcer'i, İbrahim'e odalık vermişti. Hâcer İsmâ'îl'i doğurdu. Hâcer'in doğurduğu İsmâ'îl biraz büyüdükten sonra kocamış olan Sâre de gebe kalıp ishâk'ı doğurdu. Kendi çocuğu olunca kocasının mülkünün, cariyeden doğan büyük oğlu İsmâ'îl'e geçmesini istemediğinden, Hâcer'le çocuğunu o evden (belki de o bölgeden) uzaklaştırmasını kocasından istedi. Buna da hukuken hakkı vardı. Çünkü kölelik yasalarına göre evlenen cariyenin çocuğu, câriye sahibinin mülküdür. İşte Sâre bu hakkına dayanarak kocasından, kendi cariyesi olan Hâcer'le çocuğunu bölgeden uzaklaştırmasını istemiştir.

Tevrat'ın Tekvin Sifrinin 25-28'nci bablarında anlatıldığına göre Sâre ishâk'ı doğurduğu zaman yüz yaşında olan İbrâhîm, oğlu büyüyünce onu kendi akrabasından bir kızla evlendirmek için vekil harcı olan kölesini Harran'a gönderdi. Kölenin Harran'dan getirdiği Rebeka ile evlenen İs-hâk'ın, bir doğumda ikiz olmak üzere Esav ve Ya'kûb adlı iki oğlu oldu. Büyüyen çocuklardan Esav kır adamı, avcı; Ya'kûb ise şehir adamı idi. İshâk, büyük oğlu Esav'ı, Rebeka ise doğumda ondan sonra gelen oğlu Ya'kûb'u daha çok severdi.

Kıtlık yüzünden Filistin kralı Abimelek'in yurduna giden ishâk, orada zengin, sürüler sahibi oldu. Onun güçlendiğini gören Abimelek, onu ülkesinden gönderdi, ishâk, kona göçe Beer-Şeba'ya geldi. İsmâ'îl ve ishâk, M. Ö. 18'nci yüzyılda yaşamışlardır.

49- İşte onlardan ve onların Allah'tan başka taptıklarından ayrılınca biz ona ishâk'ı ve (ishâk'ın oğlu) Ya'kûb 'u armağan ettik ve hepsini de peygamber yaptık. 50- Onlara rahmetimizden (mal ve çocuk) lütfettik ve onlar için yüce bir doğruluk dili verdik (ütün din mensuplarınca onların, övülüp hayr ile yad edilmelerini sağladık). (Meryem: 44/49-50)

Bu âyetlerde tevhîd uğruna kavminden ve onların dinlerinden ayrılan İbrahim'e, ishâk ve Ya'kûb'un lütfedildiği, onların hepsinin sâlih peygamber yapıldığı, hepsine doğruluk dili, gerçeği söyleme özelliği verildiği, ya da hepsinin geriden gelen kuşaklarca doğruluk örneği kabul edilip övüldüğü belirtilmektedir. Gelen kuşaklar, bu insanların iyilik ve doğruluklarını anarak bunları övmektedir.

Yûsuf Sûresinin 6'ncı âyetinde ishâk, Yûsuf'un ataları arasında sayılmakta ve babası Ya'kûb'un, Yûsuf'a: "Böylece Allah, iki atan İbrahim'e ve ishâk'a ni'metini tamamladığı gibi sana da ni'metini tamamlayacaktır." dediği anlatılmaktadır. Aynı sûrenin 38'nci âyetinde de Yûsuf, zindan arkadaşlarına, ataları İbrâhîm ve ishâk'ın dini olan, Allah'tan başkasına tapmama, Allah'a hiçbir şeyi ortak koşmama (tevhîd) dinine uyduğunu söylemektedir.

Biz ona ishâk'ı ve (İshâk'ın oğlu) Ya'kûb 'u da hediye ettik; hepsine de doğru yolu gösterdik. Nitekim daha önce Nuh'a ve onun soyundan Davud'a, Süleyman 'a, Eyyûb 'a, Yûsuf a, Mûsâ 'ya ve Hârûn 'a da yol göstermiştik. Biz güzel davrananlara böyle karşılık veririz. (En'âm: 55/84)

Ona ishâk'ı hediye ettik, üstelik (torunu) Ya'kûb'u da (verdik). Hepsini de salih(insan)lar yaptık. (Enbiyâ: 73/72) âyetlerinde Allah'ın, İbrâhîm'e ishâk'ı ve fazladan da torunu Ya'kûb'u lütfettiği, yani İbrahim'i vârissiz, çocuksuz, kısır bırakmadığı anlatılmaktadır.

İhtiyarlık çağımda bana İsmâ'îl ve ishâk'ı lütfeden Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbim duayı işiten(kabul buyuran)dır. (İbrâhîm: 72/39) âyetinde de İbrâ-hîm'in, ileri yaşta kendisine İsmâ'îl ve ishâk'ı lütfeden Allah'a hamdettiği anlatılmaktadır.

733- Yoksa siz, Ya'kûb'a ölüm (hali) geldiği zaman orada mı idiniz? O zaman (Ya'kub), oğullarına: "Benden sonra neye kulluk edeceksiniz?" demişti. "Senin tanrın ve ataların İbrahim, İsmâ'îl ve ishâk'ın tanrısı olan tek Tanrı'ya kulluk edeceğiz, biz O'na teslim olanlarız." dediler... 136- "Allah'a, bize indirilene, İbrahim'e, İs-mâ'îl'e, ishâk'a, Ya'kûb'a ve sıbtlar(Ya'kuboğulların)a indirilene, Musa'ya ve isa'ya verilene ve (diğer) peygamberlere Rableri tarafından verilene inandık, onlar arasında bir ayırım yapmayız, biz Allah'a teslim olanlarız." deyin... 140- "Yoksa siz, İbrahim, İsmâ'îl, ishâk, Ya'kûb ve sıbtlar(Ya'kûb Oğulların)ın, Yahudi, yahut Hıristiyan olduklarını mı söylüyorsunuz?" De ki: "Siz mi daha iyi bilirsiniz, yoksa Allah mı?" Allah tarafından bildiği bir şahitliği gizleyenden daha zalim kim olabilir? Allah yaptıklarınızdan g$ildeğildir. (Bakara: 92/133,136,140)

Bu âyetlerde Ya'kûb 'un, ölürken çocuklarına, ataları İbrâhîm, İsmâ'îl ve ishâk'ın tanrısı olan tek Allah'a tapmaktan başka bir dine uymamalarını, tevhîd dini olan İslâm'da sebat etmelerini tavsiye ettiği anlatılmaktadır.

Daha sonra müslümanlara, bütün peygamberlere: İbrahim'e, İsmâîl 'e ve ishâk'a indirilene inandıklarını ve sadece Allah'a teslim ve kul olduklarını söylemeleri emredilmekte; 140'ncı âyette de İbrahim'in, İsmâ'îl'in ve ishâk'ın Yahudi ya da Hıristiyan olmadığı vurgulanmaktadır. Yani kimsenin, bu tevhîd önderlerini, sonradan gelen dinlere mensup, kendilerinden göstermeğe ve kendilerine böylece övünç payı çıkarmağa hakkı olmadığı; bunların Yahudi veya Hıristiyan olmayıp bu dinlerden önce, genel tevhîd esaslarını getirmiş olan dosdoğru müslüman peygamberler oldukları vurgulanmakta ve Allah katında, islâm' dan başka bir dinin makbul

olmadığı belirtilmektedir.

De ki: "Allah'a bize indirilene, İbrahim'e, İsmail'e, ishâk'a, Ya'kûb'a ve sıbtlara, (Ya'küb oğullarına) indirilene; Musa'ya, isa'ya ve peygamberlere Rableri tarafından verilene inandık; onlar arasında bir ayırım yapmayız, biz O'na teslim olanlarız." (Âl-i İmrân: 94/84) âyetinde de Hz. Muham-med'e hitaben Allah'a, kendilerine indirilene, İbrâhîm'e, İsmâîl'e, ishâk'a, Ya'kûb'a, sıbtlara (Ya'kûb oğullarına) indirilene; Musa'ya, îsâya ve peygamberlere Rableri tarafından verilene inandığını; peygamberler ara-sında ayırım yapılmayacağını; kendilerinin, Allah'a teslîm olduklarını söylemesi emredilmektedir.

Biz, Nûh 'a ve ondan sonra gelen peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. Nitekim İbrâhîm'e, İsmail'e, ishâk'a, Ya'kûb'a, sıbtlara (Ya'kûp Oğullarına) îsâ 'ya, Eyyûb 'a, Yûnus 'a, Harun'a, Süleyman 'a da vahyetmis ve Davud'a da Zebur'u vermiştik. (Nisa: 98/163)

Bu âyette de kendisine vahyedilen peygamberler sayılırken, İbrâhîm ailesinden ishâk da bu vahiy alan peygamlerin ilkleri arasında yer almaktadır.

İSLÂM

Rabbin, Ademoğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve: "Ben sizin Rabbiniz değil miyim?" diye onları kendilerine şahit tutmuştu. "Evet, (buna) şahidiz!" dediler. Kıyamet günü "Biz bundan habersizdik!" demeyesiniz (diye böyle yapmıştır). (A'râf: 39/172) âyeti, insan nesillerinin, atalarının bellerinden alındığını, bundan sonra insanların içine Allah'ı tanıma duygusunun verildiğini, insanın yaratılışından gelen bu duygu ve sezgi ile Allah'ın varlığını ve birliğini kabul ve i'tiraf ettiğini anlatmaktadır. Her insanda Allah inancı vardır. Bu inanç, insanın içinden gelir. Sonradan kazanılmış değil, yaratılışından kaynaklanır. "Her çocuk, İslâm (yani Allah'ı tanıma ve O'na teslim olma) yaratılışı üzere doğar.

İLÂHÎ DÎNLERDEKİ RÛH BİRLİĞİ

Üç İlâhî Kitâb dikkatle okunursa, bunların özünün bir olduğu, hepsinin de insanları Allah'a kulluğa, güzel işler yapmağa, hümanizme çağırdığı anlaşılır. Ya bu düşmanlıklar, sürtüşmeler, kavgalar? Bunların kaynağı İlâhî Kitâblar değil, onları istedikleri gibi yorumlayan din adamlarının yorumlarıdır. Halkı bu yorumlarla şartlandırmakla din adamları veya din âlimleri(!), İlâhî irâdenin tersine, insanlar arasına düşmanlık tohumlarını ekmişlerdir. Tarihte haçlı seferleri bunun örneği olduğu gibi Bosna Hersek, Kosova'daki Sırp saldırıları ve Karabağ'daki Ermeni saldırıları da bunun ürünüdür. Hattâ bu yanlış yorumlar o kadar kışkırtıcı olmaktadır ki kardeş milleti mezheplere bölmekte, kardeşi kardeşe dahi kırdırmaktadır. İşte İrlanda'da yıllardan beri süren Katolik-Protestan kavgaları ve çok yakın zamanda meydana gelen Sivas olayları.

Peygamberlerin mesajları dil bakımından ayrı ise de anlam ve rûh bakımından birdir. Çünkü hepsinde vurgulanan temel prensip, Allah'a ve âhirete iman ile sadece Allah'a ibâdet etmek ve sâlih ameller (güzel işler) yapmaktır. Her peygamber ümmetine bunları anlatmağa çalışmıştır. Bundan dolayı herhangi bir peygambere tâbi olan, - ötekilerini de inkâr etmemek şartıyla - diğerlerine de tâbi olmuş sayılır: "Biz, O'nun elçileri arasında bir ayırım yapmayız (hepsine inanırız)." (Bakara: 92 /285), "Onlar ki Allah'a ve elçilerine inandılar, onlar arasında bir ayırım yapmadılar; işte onların da Allah, pek yakında mükâfatlarını verecektir. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir." (Nisa1: 98/152) "Şüphesiz iman edenler, Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sâbiîler, bunlardan her kim Allah'a ve âhir et gününe inanır, iyi iş yaparsa elbette onlara Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir." (Bakara: 92/62, Mâide: 110 /69)

Kitâb ehli bilginlerinin, Hz. Muhammed'e gelen âyetlerin vahiy olduğuna inandıkları, birçok âyette belirtilmiştir: "Kendilerine bilgi verilmiş olanlar, Rabbinden sana indirilenin gerçek olduğunu, galip ve övülen Allah'ın yoluna ilettiğini görür(bilir)ler." (Sebe: 58/6) âyeti de bunlardan biridir. Kitâb ehlinden bilgili olanların, Kur'ân'ın vahiy olduğunu bilmeleri, Kur'ân'da anlatılan kıssa ve prensiplerin, kendi Kitabi arındaki kıssalara ve prensiplere uygun olmasındandır. Hz. Muhammed'in okur yazar olmadığını, İbrânîce bilmediğini düşünen Kitâb sahipleri, ona gelen bu sözlerin, kendi sözleri olamayacağını, bunların ona vahiy yoluyla verildiğini anlayıp kabul etmişlerdir. İşte Kur'ân, gerçeği itiraf eden böyle insaflı dinbilim-cilerini övmektedir. Aşağıdaki âyetler, iyi niyetli dinbilimci Kitâb ehlinin, Kur'ân karşısındaki tutumlarını övgü ile anlatmaktadır:

707- De ki: 'Siz ister ona inanın, ister inanmayın. O, daha önce kendile-rine bilgi verilenlere okunduğu zaman onlar, derhal çeneleri üstüne secdeye kapanırlar. 108- Rabbimizin sânı yücedir, gerçekten Rabbimizin sözü mutlaka yerine getirilir!' derler. 109-Ağlayarak çeneleri üstüne secdeye kapanırlar ve Kur'ân, onların derin saygısını artırır. (İsrâ: 50/107-109)

91- Allah 'ı sânına yaraşır biçimde tanıyamadılar, zira "Allah, insana bir şey indirmedi" dediler. De ki: "Öyleyse Musa'nın, insanlara nûr ve yol gösterici olarak getirdiği, -ki siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip gösteriyorsunuz, çoğunu da gizliyorsunuz ve ne sizin, ne de babalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği Kitabı kim indirdi?" "Allah" de, sonra bırak onları, daldıkları bataklıkta oynayadursunlar. 92- Bu da anakentiMekke 'y)i ve çevresindeki(kasaba)la-rı uyarman için sana indirdiğimiz feyz kaynağı ve kendinden önceki(Tanrı Kitabı )nı doğrulayıcı bir Kitâbdır. Âhir ete inananlar, buna inanırlar ve onlar, namazlarına devam ederler. (En'İm: 55/91-92)

De ki: "Hiç düşündünüz mü: Eğer bu Kur'ân, Allah katından olduğu halde siz onu tanımamışsanız; İsrâîloğullanndan bir şâhid de bunun benzerin(in Tevrat'ta bulunduğun)a tanık olup inandığı halde siz inanmağa tenezzül etmemişseniz (durumunuz nice olur)?" (Ahkâf: 66/10)

Kendilerine Kitâb verdiğimiz kimseler, ona indirilen(Kur'ân)dan sevinirler... 43- De ki: "Benimle sizin aranızda Allah'ın ve yanında Kitâb bilgisi bulunanların tanık olması yeter." (Ra'd: 87/36,43)

Şimdi bu âyetlerde Kur'ân'dan etkilenip ona inandıkları belirtilen Kitâb ehli, dinlerinden ayrılıp kütle halinde müslüman olmuş değillerdir. Zaten öyle olsaydı, onlar hakkında "Kitâb ehli" değil, "İnananlar" tabiri kullanılırdı. Burada övülenler, Kur'ân'ın, kendi Kitaplarına uygun Hak Kitabı olduğunu kabul edip ona ve onun mübelliği Hz. Muhammed'e saygılı davranan iyi yürekli Yahûdî ve Hıristiyan bilginlerdir. Kur'ân, öylelerini birçok yerde övmektedir:

57- Andolsun biz, düşünüp öğüt alsınlar diye onlar için sözü(müzü) birbirine bitiştirdik (ardı ardına gerçeği kanıtlayan âyetler gönderdik). 52- Bundan önce kendilerine Kitâb verdiklerimiz, bu(Kur'â)n'a inanırlar. 53- Onlara (Kur'ân) okunduğu zaman: "Ona inandık, o, Rabbimizden gelen gerçektir. Zaten biz ondan önce de müs-lümanlar idik." derler. 54- İşte onlara, sabretmelerinden ötürü mükâfatları iki kez verilir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan (hayır yoluna) harcarlar. 55- Boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: "Bizim işlerimiz bize, sizin işleriniz size. Size selâm olsun (haydi hoşça kalın), biz câhiller(le sohbet etmey)i istemeyiz" derler. (Kasas: 49/51-55)

Kitab ehlinden öyleleri var ki Allah'a inanırlar, size indirilene ve kendilerine indirilene inanırlar; Allah'a karşı saygılıdırlar; Allah'ın âyetlerini birkaç paraya satmazlar. Onların mükâfatı da Rableri katındadır. Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (Al-i İmrân: 94/199)

Fakat içlerinde ilimde derinleşmiş olanlar ve mü'minler, sana indirilene ve senden önce indirilene inanırlar. O namazı kılanlar, zekâtı verenler, Allah'a ve âhiret gününe inananlar var ya, işte onlara büyük mükâfat vereceğiz!" (Nisa1: 98/162)

Resul'e indirileniKur'an)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: "Rabbimiz, inandık, bizi şahitlerle beraber yaz! 84- Biz, Rabbimizin bizi iyiler arasına katmasını umarken neden Allah'a ve bize gelen gerçeğe inanmayalım?" 85- Bu sözlerinden dolayı Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetler verdi. Güzel hareket edenlerin mükâfatı işte budur! (Mâide: 110/83-85)

Bu âyetler Kur'ân vahyini kabul eden Kitâb ehlini övmekte ve onlara da ebedî saadeti, cenneti va'detmektedir. Peygamber Aleyhisselâm'ın devrinde Kur'ân'ın Hakk'ın vahyi olduğunu kabul eden insaflı dinbilimcileri olduğu gibi, bugün de Kur'ân'ı okuyan insaflı dinbilimciler çıkmaktadır. Bunların hemen dinlerini bırakacaklarını beklemek fazla iyimserlik olur. Ama bunların, Kur'ân'ın vahiy olduğunu, onu getiren insanın peygamber olduğunu kabul etmeleri, inançlarını da Kur'ân'ın tanımladığı biçimde tevhîd esasına göre düzeltmeleri, ebedî saadetleri için yeterlidir. Kur'ân, Allah'ın birliğine inanan ve yalnız O'na tapan insanların, birbirlerine destek olmalarını, tek Allah'a iman ve ibadette birleşmelerini istemektedir:

De ki:"Ey Kitâb ehli, bizim ve sizin aramızda ortak olan söze gelin: Yalnız Allah'a tapalım, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım; birbirimizi Allah'tan başka rablar edinmeyelim." (Âl-i İmrân: 94/64)

Şüphesiz iman edenler,Yahudiler, Hıristiyanlar ve Sâbiîler, bunlardan her kim Allah'a ve âhir et gününe inanır, iyi iş yaparsa elbette onlara Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir." (Bakara: 92/62, Mâide: 110/69)

Bakara: 92/62'nci âyetin tefsirinde İmam-ı Kuşeyrî şöyle diyor:

Asıl bir olunca yolun ayrılığı, güzel kabul görmeğe engel olmaz. Her kim yüce Allah'ın âyetlerini doğrular, O'nun kendi zâtı ve sıfatları hakkında söylediklerine inanırsa; şerîatin farklı olması, isim ayrılığı, rızâyı kazanmaya zarar vermez. Bundan dolayı (Allah ta'âlâ): 'İman edenler, Yahudi olanlar...' dedi. Sonra da: 'Bunlardan her kim inanırsa...' dedi. Yani ma'rifet(gerçek bilgi)lerde ittifak ederlerse, hepsine de güzel gelecek ve bol sevâb vardır. Mü'min, Hakk'ın güvencesinde olandır. Kim yüce Hakk'ın güvencesinde bulunursa, elbette onlara korku olmaz ve onlar üzülmezler.

İSMÂ'ÎL

İsmail'i, Elyesa'ı, ZülkifTi de an. Hepsi de iyilerdendir. (Sâd: 38/48)

Bu âyette Hz. Muhammed'e, hepsi hayırlı kullar olan İsmâ'îl'i, Elyesa'Ge Zü'I-Kifl'i anması emrediliyor.

45'nci âyette İbrâhîm, oğlu ishâk ve torunu Ya'kûb ile birlikte anılmıştı. Bunlar İsrâîloğullarının ataları olduğundan birlikte anılmışlardır. İsmâ'îl de İbrahim'in oğludur, fakat İsrâîloğullarının atası değil, Kureyş Araplarının atası olarak bilindiği için İsrâîloğullanndan ayrı olarak anılmıştır.

İsmâ'îl (selâm ona): Hz. İbrahim'in, Mısırlı câriye Hâcer'den doğma oğludur. İslâm kaynaklarına göre babası onu, annesi Hâcer'le birlikte Filistin'den getirip bugün Mekke'deki Ka'be'nin bulunduğu yere koymuştur. Bu konuyu ve bu hususta Buhârî'de yer alan hadîsi, biraz sonra anacağız.

İsmâ'îl, burada büyüyüp ok atmayı öğrenmiş ve bölgede yaşayan âribe Araplardan Cürhüm kabilesinden bir kızla evlenmiş, işte Kureyş kabilesi onların soyundan türemiştir.

Ancak Kitâb-ı Mukaddes'te İbrâhîm'in, Hâcer'le İsmâ'îl'i, yine Filistin'de bulunan Beer-Şeba'ya bıraktığı, Hâcer'in, büyüyen oğlunu Mısırlı bir kadınla evlendirdiği yazılıdır.

İSRÂ SÛRESİ

Bu sûre, Hz. Peygamber (s.a.v.), geceleyin Mekke'den Aksa'ya götü-rülmesine, o ma'nevî seyahat ve müşahedesine işaretle başlar. İsrâ-îloğulları tarihindeki önemli yükselme ve gerileme dönemlerine temas eder. Allah'ın yerdeki ve gökteki kudret işaretlerine dikkat çekerek öğütler verir. Dinin ruhu olan ve daha önceki Kutsal Kitâblarda da yer almış bulunan ahlâk kurallarını öğretir: Allah'a kulluk, ana babaya iyilik, akrabaya, yoksullara, yolculara yardım, cimrilik ve savurganlıktan kaçınmak, çocuk öldürmemek, zina etmemek, adam öldürmemek, yetîm malı yememek, sözde durmak, ölçü ve tartıyı tam yapmak, zan üzerine başkaları hakkında dedi kodu yapmamak, böbürlenmemek.

Sûrede Allah'ın, eşi, ortağı olamayacağı belirtildikten sonra müşriklerin Kur'ân karşısındaki inatçı tutumları, öldükten sonra dirilmeye inanmadıkları anlatılır. İnsanın yaratılış sahnesine, şeytânla Âdem düşmanlığının kaynağına kısa bir işaret yapılır. Rûh hakkındaki soruya yanıt verilir. Müşriklerin, Peygamber'den çeşitli mu'cizeler istediklerine işaret edildikten sonra, Musa'nın dâvasına engel olup onu sürmeğe çalışan Firavun ve adamlarının helak edildiği belirtilerek Muhammed(s.a.v.)in dâvasına engel olmağa çalışanların da helak edilecekleri imâ edilir. Kitap ehlinden bazı kimselerin, Kur'ân'ı duyunca saygıdan ağladıkları anlatılır ve sûre, başlangıçtaki tevhîd vurgusuna dönülerek Allah'a hamd, O'nun eksiklik-lerden uzak olduğunun yâdedilmesi emriyle bitirilir.

111 âyeti içeren sûrenin 26, 32-33, 57, 73-80'nci âyetlerinin Me-dîne'de indiği rivayeti vardır. Muhammed İzzet Derveze'ye göre bu âyetlerin, bulundukları konu ile kaynaşmış olması, bu rivayeti şüpheli kılmaktadır. İsrâîloğullarına geniş yer verildiğinden, hattâ ahlâkî emirleri, Kitâb-ı Mukaddes'in on emrine uygunluğundan dolayı bu sûreye: "Sureti Benî İsrâîl: İsrâîloğulları Sûresi" de denmiştir.

Peygamber(s.a.v.)in, ma'nevî seyahatinin ardından maddî bir seyahate çıkacağının da sezildiği bu sûre, resmî sıralamada 17, iniş sırasına göre 50'nci sûredir.

İSRÂ VE Mİ'RÂC

Eksiklikten uzaktır O (Allah) ki kulunu, gecenin bir vaktinde, âyetlerimizden bir bölümünü kendisine göstermemiz için Mescid-i Haram'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya yürüttü. Gerçekten O, işiten, görendir.(İsrâ: 50/1)  (sürâ) kökünden gelen (isrâ), gece yürütmek demektir.  (sürâ) gece yürümektir. Bu kökten gece yürüdü anlamını verir.  Gecenin bir parçasında aileni yürüt!"

İSRAF

Ey Adem oğulları, her mesci(de gidişiniz)de süs(lü, güzel elbiselerinizi (üzerinize) alın; yeyin, için, fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez .(A'râf: 39/31)

İsraf  şeref kökünden if âl veznidir. Şeref genelde yapılan eylemlerde sınırı aşmak, aşırı hareket etmek demek ise de israf daha ziyade harcamada aşırılık, savurganlık anlamında kullanılır. Harcamada israf, savurganlık; eylemlerde israf aşırılık demektir. Süfyân, Allah'a tâ'atin haricinde yapılan her harcamanın, az da olsa israf olduğunu söylemiştir.

İSRÂÎLOĞULLARI

İsrâîl, Hz. Ya'kûb'un unvanıdır. Ya'kûb soyundan gelenlere İsrâîl-oğulları denilir. Kur'ân-ı Kerîm'de en çok kendisinden söz edilen kavim, İsrâîloğullarıdır. Kur'ân-ı Kerîm'de anılan 25 peygamberin büyük çoğunluğu, İsrâîloğlu peygamberleridir. Araplarla iç içe yaşamış ve Arapları fikren etkilemiş olan İsrâîloğulları, bu kültür alışverişinden dolayı Kur'-ân'da çok anılmıştır.

Peygamber (s.a.v.) Mekke'de iken ona karşı yansız, hattâ olumlu sayılabilecek bir davranış izleyen Yahudiler, Hicretten sonra İslâm dininin Medîne ve çevresinde hızla yayılmaya başlaması üzerine onun amansız düşmanı oldular. Bunlar, Medine'deki ikiyüzlüleri kışkırtıp onları, İslâm'ın aleyhinde davranışlara yöneltiyorlardı. Yahudiler Medine'den sürgün edilinceye kadar Peygamber'e ve müslümanlara karşı gizli ve açık düşmanlıklarını sürdürdüler.

Kur'ân-ı Kerîm'de öykülerinden en çok söz edilen toplum, Yahûdî toplumudur. Bunun temel nedeni, Peygamber'in, kendinden önce geçmiş ve çoğu İsrâîloğulları arasından çıkmış olan peygamberlerle aynı amacı taşımasıdır: "İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Onların hidâyetine uy."

İSTEBRAK

57- Korunanlar güvenli bir makamdadır: 52- Bahçelerde ve çeşme başlarında. 53- Sündüs ve istebraktan giysiler giyerek karşılıklı otururlar. (Duhân: 64/51-53)

Onlar öyle kimselerdir ki kendileri için Adn cennetleri vardır.

Altlarından ırmaklar akar. Orada altın bileziklerle bezenirler; sündüs ve istebraktan yeşil giysiler giyerek divanlara yaslanırlar. Ne güzel sevâb ve ne güzel dayanacak (koltuk). (Kehf: 69/31)

 (Orada) astarları istebrak olan yataklara yaslanırlar. (Rahman: 89/54)

Üstlerinde yeşil sündüs ve istebraktan giysiler vardır. Gümüş bilezikler takınmışlardır. Rableri onlara tertemiz bir içki içirmiştir. (İnsan: 90/21)

Bu âyetlerde geçen biri ince, diğeri kalın ipek anlamındaki sündüs ve istebrak kelimelerinin yabancı kökenli olduğunda takriben

görüş birliği vardır. Ancak bunların kökenleri hakkında değişik görüşler ileri sürülmüştür:

Sündüs İnce ipek demektir, yabancı kökenli olduğunda oybirliği vardır. Kimine göre bu kelime Farsça kökenli, kimine göre Hintçe kökenlidir. Bazılarına göre de sündüs, Hindistan'dan getirilen, ince ipeğin adıdır. Rivayete göre İskender Hindistan'a gittiğinde çjy. adlı bir kentten gelen ve Sanskritçe konuşan hey'etin, İskender'e getirdikleri hediyeler arasında ipek de varmış. İskender bunun ne olduğunu sormuş. "Sündûn" demişler. Sonra Rumlar, kelimenin sonundaki nûnu sîne değiştirip sündüs demişler. Kelimeyi onlardan alan Araplar da uzatma vavını atarak sündüs demişler.

İstebrak kalın ipek, yahut altın işlemeli ipektir. Meşhur kanâate göre Farsça kökenli olan kelimenin aslı, kalın anlamına gelen istebreh. Ancak Farsçada sonunda hâsız olarak telaffuzu daha meşhurdur.

Bazılarına göre de istebrak kelimesi, Arapça ve Farsçada ortak kelimedir. Biri diğerinden almış değildir. Bu konuda iki dil arasında uygunluk görülmüştür.

Kimine göre de istebrak kelimesinin, Arapça bark kelimesinden türetilmiş olması ve güzel, parlak kumaşa, ışık gibi parlıyor anlamında istebraka denmesi ve zamanla sonundaki fetha düşerek istebrak olması mümkündür. İstebrak, ebârîk şeklinde çoğul ve ubeyrik şeklinde tasğîr yapılabilir.

İSTİDRÂC

44- Bu sözü yalanlayanı bana bırak; onları bilmedikleri  yerden derece derece (azaba) yaklaştıracağız. 45- Onlara mühlet veriyorum. Çünkü benim tuzağım sağlamdır (onu kimse bozamaz). (Kalem: 2/4445)

782- Âyetlerimizi yalanlayanları, hiç bilmeyecekleri yerden yavaş yavaş helake yaklaştıracağız. 183- Onlara mühlet veriyorum, çünkü benim tuzağım sağlamdır. (A'râf: 39/182-183)

İstidrâc kökünden gelir. Kitabın yapraklarını veya elbiseyi katlamağa dere denildiği gibi, isti'âre olarak ölüme de dere denilir. 'Vjijoij^" sözü, yaşayan ve ölen anlamında kullanılan bir deyimdir.

Derece kökünden gelen istidrâc bir halden bir hale yavaş yavaş, yaklaştırmak; derece derece yükseğe (istis'âd) veya aşağıya (istinzâl) götürmek demektir. Yukarı veya aşağıya doğru, yahut düz yolda, yavaş yavaş, adım adım taşımaya istidrâc denilir. Dürmek, katlamak, toplamak anlamına da gelir.

Kur'ân-ı Kerîm'de istidrâc: ni'met vere vere yakalamak, imlâ: fırsat vermek, keyd: tuzak kurmak gibi ta'bîrler, kâfirlerin eylemlerine uygun cezalar olarak anılmıştır. Özellikle Arap dilinin üslûbu gereği olan bu ifâdeler, kulların, yaptıkları kötü işlerle, kendileri farkında olmadan, ruhlarını kirletip azaba sürüklediklerini gösterir; cezanın, yapılan suça benzer olmasını ifade eder ki buna edebiyatta müşâkele denilir. Yoksa Allah, insanların kullandıkları anlamda tuzak kurmaktan, insanlara azâb etmek için kasden ni'met vererek hâşâ onları kandırmaktan münezzehtir. Bu âyetler, insanların kendi eylemlerinin, kendileri farkında olmadan ruhlarını bozup azaplara sürüklediğini anlatmakta ve sosyo-psikolojik bir kuramı dile getirmektedir.

Allah, kaprislerinin tutsağı olan sapıkları, bol ni'met vererek istidrâc eder. Onlara verilen ni'met, adetâ bir tuzak gibi onları yavaş yavaş yakalayıp helak eder.

Bundan dolayı "Âsî bir kulu ni'met içinde görürsen, onun istidrâc edildiğini anla!" denilmiştir. Bu hal, sapıklar açısından yükseğe çıkarmak sayılır. Çünkü ni'metlerin bolluğu, onlara göre Allah'ın, kendilerine ikramıdır. (Onlar, kendilerinin, verilen ni'metlerle değerlendirildiklerini, yükseltildiklerini sanır, bu imkânlarla denendiklerini; bunların, kendilerini helake götürdüğünü fark etmezler). Gerçekte ise bu durum, onları aşağı götürmek, indirmektir. Zira insan, yaratılış itibarıyla hidâyete, doğru yola eğilimlidir. Ama insan şehvetlerine düşüp isyanlara, kötülüklere dalarsa aşağı inmeğe başlar; ine, ine esfel-i sâfılîne düşer. Ve böylece dünyâ veya âhiret azabını hak eder.

İSTİĞFAR

Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Miizzemmil: 3/20; Bakara: 92/199)

' Allah'a istiğfar ediniz, çünkü O, gafurdur, rahimdir.{Nisa: 98/106) İstiğfar kökünden yapılmış istif âl veznidir. Ga/r (yit) örtmek anlamındadır. eşyayı kabın içine koyup üstünü örttüm", demektir. örtü, aynı kökten miğfer başı koruyan başlık, baş örtüsünün altına giyilen ve örtüyü yağlanmaktan koruyan kadın takkesidir. İşte bu kökten gelen istiğfar günâhın bağışlanma-sını, örtülmesini  dilemektir. Aynı kökten yapılmış sıfat olan

ğafür günâhları örten, bağışlayan Allah'ın sıfatıdır. İniş sırasına göre 3'ncü sûre olan Müzzemmil Sûresi, Allah'tan mağfiret dileme emri ve Allah'ın ğafûr (günâhları örten, bağışlayan) ve rahim (acıyan, esirgeyen) sıfatları vurgulanarak sona erer. İlk konumu bakımından örtme, koruma anlamına gelen mağfiret, âyetlerde hoşgörü ve günâhları bağışlama anlamında kullanılmıştır. Herhalde bu kelime, Arapçada peygamberlikten önce bu anlamı kazanmıştı.

İnsan hatâ edebilir. Hatâdan uzak olan Allah'tır. Fakat insan her zaman kusuruna karşı Rabbinden af ve mağfiret dilemelidir. Ğafûr ve rahîm olan Allah, Kendisinden mağfiret dileyeni affeder.

Peygamberlerin temel misyonu, insanları tevhîd alanına çekmek; yalnız Allah'a tapmağa, O'ndan af ve mağfiret dilemeğe yöneltmektir:

Allah'tan başkasına tapmayasınız. Şüphesiz ben, O'ndan size (gönderilmiş) bir uyarıcı ve müjdeleyiçiyim. 3-Ve Rabbinizden mağfiret dileyesiniz, sonra O'na tevbe edesiniz ki, sizi belirtilmiş bir süreye kadar güzelce yaşatsın ve her lütuf sahibine lütuf lütfunu versin. Ve eğer yüz çevirirseniz, elbette ben sizin için büyük bir günün azabından korkarını. (Hûd: 52/2-3) âyetlerinde: sağlam ve hikmetli kılınan Kitâbda şu hususun açıklandığı belirtilmektedir:

Ey insanlar, Allah'tan başkasına tapmayınız. Ben size Allah tarafından gönderilmiş bir uyarıcı ve müjdeleyiciyim. Rabbinizden mağfiret dileyiniz, O'na tevbe edip yöneliniz ki sizi belli bir süreye kadar güzelce yaşatsın ve iyilik eden, fazilet gösteren herkesin karşılığını versin. İşte Kitâb'da Peygamber'e bunları halka duyurup açıklaması emredilmiş, tevbe ve istiğfar etmedikleri takdirde büyük hesap gününün azabına uğrayacakları ihtar edilmiştir.

Hz. Muhammed, insanlara istiğfarı emrettiği gibi, diğer peygamberler de böyle yapmışlardır. Meselâ Nûh, kavmine:

Rabbinizden mağfiret dileyin, çünkü O çok bağışlayandır. (Nûh: 71/10); Hûd, kavmine: Ey kavmim, Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin (O'na yönelin) ki gökten üzerinize bol bol rahmet göndersin, kuvvetinize kuvvet katsın. Suç işleyerek (Allah'tan) yüz çevirmeyin (Hûd: 52/52); Salih, kavmine:

Ey kavmim, Allah'a kulluk edin, O'ndan başka tanrınız yoktur! Sizi yerden inşa eden ve orada yaşatan O'dur; O'ndan mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin! Çünkü Rabbim yakındır. (O, duaları) kabul edendir. (Hûd: 52/61); Şu'ayb, kavmine:

: Rabbinizden mağfiret dileyin sonra O'na tevbe edin! Doğrusu Rabbim çok esirgeyen, çok sevendir. (Hûd: 52/90) demişlerdir.

Âhiret mükâfatına erecek olanlar, seher vakitlerinde istiğfar edenler-

Korunanlar, cennetlerde, çeşme başlarındadırlar; 16- Rab'lerinin, kendilerine verdiğini alırlar. Çünkü onlar bundan önce güzel davranırlardı: 17-Geceleri pek az uyurlardı, 18- Seherlerde istiğfar ederlerdi. (Zâriyât: 67/15-18)

Seher vakti Allah, kullarına daha yakın, kabulü daha çoktur. Peygamber (s.a.v.) seher vaktinde Allah'ın kullarına yakınlığını şöyle ifâde etmişlerdir: "Her gecenin son üçte biri kalınca Rabbimiz en yakın göğe inerek şöyle der:

Yok mu bana du'â eden, du'âsini kabul edeyim; yok mu benden bir şey isteyen, istediğini vereyim; yok mu benden mağfiret dileyen, onu bağışlayayım? "

Müslim'in rivayetinde yüce Allah: "Ben melikim, ben melikim!" dedikten sonra yukarıdaki sözleri söyler. Orada şu ilâve vardır: "Şafak atıncaya kadar yüce Allah böyle söylemeğe devam eder.

İSTİHARE

Rabbin, dilediğini yaratır ve seçer. Seçim, onlara âit değildir. Allah, onların ortak koştukları şeylerden uzaktır, yücedir. (Kasas: 49/68)

Bazı miifessirler, bu âyetin tefsirinde, Allah'ın seçimine bağlılığı belirtmek için Hz. Peygamber'in istihare sünnetini anlatırlar. kökünden gelen İstihare hayır dilemek, haynn nerede olduğunu öğrenmeğe çalışmak, hayırlı yolun gösterilmesini istemek demektir. Allah'ın, bir iş hakkındaki sonucu gönüle ilham etmesini veya göstereceği bir rü'yâ ile bildirmesini niyaz etmektir.

Câbir ibn Abdullah'ın şöyle dediği rivayet edilmiştir: "Allah'ın Elçisi (s.a.v.) bize, bütün işlerimizde istihare etmeyi, herhangi bir Kur'ân sûresini öğretir gibi öğretirdi, derdi ki: İçinizden biriniz, bir iş yapmak istediği zaman, iki rek'at namaz kılsın, sonra şöyle desin:

Allahım, senin ilmine göre hayrı diliyorum, kudretinden güç istiyorum, senin büyük lütfunu diliyorum. Zîrâ Sen kadirsin, ben kaadir değilim; Sen bilirsin, ben bilmem; Sen gizlileri bilirsin! Allahım, eğer Sen bu işin, benim dînim, geçimim, sonum, şimdim ve geleceğim hakkında hayırlı olduğunu biliyorsan bunu bana takdir eyle, kolaylaştır. Eğer bu işin, benim dînim, geçimim, sonum, şimdim ve geleceğim hakkında şerli olduğunu biliyorsan, bunu benden, beni de bundan çevir, hayır nerede ise bana onu nasîb et, sonra beni onunla memnun eyle'.

İSTİNBÂT

Onlara güven veya korkuya dair bir haber gelse onu yayarlar. Halbuki onu Elçi'ye ve aralarında buyruk sahiplerine götürselerdi, işin içyüzünü araştırıp çıkaranlar, onun ne olduğunu (haberin taşıdığı anlamı) bilirlerdi. Eğer size Allah'ın lütfü ve rahmeti olmasaydı, birçok işinizde şeytâna uyardınız.(Nisa: 98/83)

98/83. âyette, duydukları bir haberin iç yüzüne iyice vakıf olmadan yayanlar, kınanmaktadır. Âyet, savaş ve siyasetle ilgilidir. Savaş durumlarında, ulusal ve uluslararası ilişkilerde, toplumu ilgilendiren bir haberi duyar duymaz yaymak, toplumun moralini bozabilir, ulusal ilişkiye zarar verebilir. Toplumu ilgilendiren bir haber duyulunca hemen onu ülkenin yöneticilerine, sorumlu kişilere bildirmek lâzımdır. Bu haberin doğruluğunu tahkik etmek ve gereğini yapmak sorumlulara düşer.  (İstinbât), nabt kökünden gelir. (nabt), eşilen kuyudan ilk çıkan suya denilir. İşte nabt kökünden gelen istinbât, bir şeyin gerçeğini derinlemesine araştırıp ortaya çıkarmaktır. ferasun enbat) koltuğunun altı ön kolunun altı beyaz olan ata denilir.

İSTİNKÂF

72- Ne Mesih, Allaha’a kul olmaktan çekinir, ne de (Allah'a) yaklaştırılmış melekler. Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa bilsin ki O, onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır. 173- İnanıp iyi işler yapanların mükâfatlarını eksiksiz ödeyecek ve lütfundan daha fazlasını da verecektir. (Kulluktan) Çekinip büyüklük taslayanlara da acı bir şekilde azâbedecek ve onlar kendilerine Allah'tan başka ne bir dost, ne de bir yardımcı bulamayacaklardır. (Nisa: 98/'172-173)

Akmış olan göz yaşını yanaktan silip almak, bir şeyi, bir noktadan uzaklaştırmak anlamındaki nekf(uSS) kökünden gelen intikâf bir yerden bir yere gitmek, istif âl babından istinkâf  ise bir şeyi yapmaktan kaçınmak demektir. İstinkâf (ja) cer harfiyle kullanılır. Bu âyetlerde ne Mesih'in, ne de Allah'a yakın meleklerin Allah'a kul olmaktan kaçınmayacağı; Allah'ın, böbürlenerek, kendisine kulluktan kaçınanları huzurunda hesaba çekeceği; inanıp güzel işler yapanları, hak ettiklerinden çok daha fazlasıyla ödüllendireceği; Kendisine kulluktan kaçınan ve böbürlenenlere de acı biçimde azâbedeceği; onların, kendilerini Allah'ın azabından kurtaracak bir velî ve yardımcı bulamayacakları vurgulanmaktadır.

Âyetler, Hz. îsâ'yı veya melekleri tanrı derecesine çıkaran Hıristiyan-lan, ve diğer yanlış inanç sahiplerini, inançlarını tevhîd ölçüsüne göre düzeltmeğe çağıran âyetlerin konusuna bağlıdır. Bütün akıl sahipleri, Allah'ın kuludur. Peygamberler ise Allah'ın en seçkin, kendisine en bağlı kullarıdır. Peygamberler için Allah'a kulluk, en büyük şereftir. Bundan dolayı ne Mesih, ne de Allah'a en yakın melekler Allah'a kulluktan çekinmezler. Allah'a kulluktan çekinen, peygamber değil, mü'min dahi olamaz. Allah, kendisine kulluk etmekten böbürlenenleri de bütün kullarıyla beraber bir araya toplayacak ve onlara, yaptıklarının hesabını soracaktır.

İSTİRCÂ'

155- Andolsun, sizi korku, açlık, mallar{ınız)dan, canlar(ınız)dan ve ürünle-r(iniz)den eksiltmek gibi şeylerle deneriz; sabredenleri müjdele. 156- Ki onlara bir belâ eriştiği zaman: "Biz Allah içiniz ve biz O'na döneceğiz," derler. 157- İşte Rable-rinden bağışlamalar ve rahmet hep onlaradır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. (Bakara: 92/155-157)

92/155-157. âyetlerde bir musibet durumunda sabredip "Biz Allah içiniz ve O'na döneceğiz!" diyenlerin, Allah'ın rahmetine erecekleri ve doğru yolda oldukları vurgulanır.

: 155. âyette eksiltilmesinden söz edilen mallar genel olmakla beraber daha çok Arapların sahi bol dukl arı hayvanlardır. Meyvalar da genel olmakla beraber asıl kasıt, Hicaz bölgesinin başlıca meyvası olan hurmadır. Nefislerin eksilmesi de doğal ölüm veya savaş ve başka nedenlerle öldürülmesidir. Özellikle hicret sırasında Medîne bir sıtma ve veba kenti idi. Daha sonra havası düzelmiştir1.

92/156. âyette geçen musibet savb kökünden gelir. Atılınca hedefe değen şeye musibet denilir. Asıl lügat anlamı bu iken sonradan, insanın başına gelen kötü olaylar, ölüm, felâket gibi üzücü şeyler anlamında kullanılmıştır.

İkrime'nin rivayetine göre bir gün Allah'ın Elçisi'nin lambası sönmüş:  di; Biz Allah içiniz ve biz O'na döneceğiz!

İSTİŞARE

Rab'lerinin çağrısına gelirler, namazı kılarlar. İşleri, aralarında danışma iledir. Kendilerine verdiğimiz rızıktan hayır için harcarlar. (Şûra: 62/38)

Mü'minlerin vasıflarını anlatan bu âyette de onların, Rablerinin çağrısına uydukları, namazlarını kıldıkları, işlerini şûra (danışma) ile gördükleri ve Allah'ın, kendilerine verdiği rızıklardan bir kısmını Allah yoluna harcadıkları belirtilmekte, işlerini danışarak gören mü'minler övülmektedir.

Mü'minler, işlerini danışarak görürler. Hele önemli bir iş yaparken mutlaka işin erbabına sorarlar. Yüce Allah, vahiy alan Peygamberine dahi yapacağı işleri ashabına danışmasını emretmiştir:

Allah'ın rahmeti sebebiyledir ki, sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılır, giderlerdi. Öyleyse onlar(ın kusurların)dan geç, onlar için mağfiret dile, (yapacağın) iş(ler) hakkında onlara danış, karar verince de Allah'a dayan; çünkü Allah kendine dayanıp güvenenleri sever. (Âl-i İmrân: 94/159)

94/159. âyet, Hz. Peygamber(s.a.v.)in yüksek ahlâkını, onun kaba davranışlardan uzak bulunduğunu, her zaman merhametli, şefkatli, yumuşak huylu olduğunu göstermektedir. Bu yüksek ahlâk, onun peygamberliğinin gereği, liderliğinin sırrıdır. Eğer kendisine kaba davrananlara, kusur işleyenlere karşı o da kaba davransaydı, çevresinden dağılıp giderlerdi. Onun belirgin niteliklerinden biri de yumuşak huylu, yufka yürekli oluşudur. Ahmed ibn Hanbel 'in rivayet ettiği bir hadîse göre Peygamberimiz, Ebû Ümâme el-Bâhilî'nin elinden tutmuş: "Ey Ebû Ümâme, benim kalbimin şefkat duyduğu kimse, inananlardandır"

İSTİVA

Rabbiniz o Allah'tır ki; gökleri ve yeri altı günde yarattı, sonra Arşa istiva etti (tahta kuruldu. O), geceyi, durmadan onu kovalayan gündüzün üzerine bürüyüp örter. Güneşi, ayı ve yıldızları buyruğuna boyun eğmiş vaziyette (yaratan O'dur). İyi bilin ki, yaratma ve emir O'nundur. Âlemlerin Rabbi Allah, ne uludur! (A'râf: 39/54)

Sonra duman halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve arza: "İsteyerek veya istemeyerek (buyruğuma) gelin" dedi. "İsteyerek geldik." dediler. (Fus-silet: 61/11),

Bu âyetlerde geçen istevâlinin kökü istivâ'dır. Bunun da

üçlü kökü eşitlik, denklik demektir. Bu giysinin, şu giysiye; bu paranın, şu paraya müsâvîliği, ölçü ve tartıda ona eşit ve denk olması demektir. edatı olmadan yalın kullanıldığında eşitlik anlamı

verir ki bu takdirde kendisine birkaç fail bağlanabilir. Meselâ  Bu hususta Zeyd ve Amr eşittirler, demektir.

Mü'minlerden özürsüz olarak yerlerinde oturanlar ile, mallarıyla canlarıyla Allah yolunda cihâde-denler bir olmaz. Allah, mallarıyla canlarıyla cihadedenleri, derece bakımından oturanlardan üstün kılmıştır. Gerçi Allah hepsine de güzellik va 'detmiştir ama mücahidleri oturanlardan çok daha büyük ecirle üstün kılmıştır. (Nisa: 98/95) âyetinde özürsüz olarak savaşa katılmayanlarla, Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla cihâdedenlerin eşit olmadıkları; mücâ-hidlerin, bir derece daha üstün oldukları belirtilmektedir.

Hacılara su verme ve Mescid-i Haram'ı şenlendirmeyi; Allah'a, âhir et gününe inanan ve Allah yolunda cihad eden(in eylemiyjle bir mi tuttunuz? Bunlar, Allah yanında bir olmazlar. Allah, zalimler topluluğuna yol göstermez. (Tevbe: 113/19) âyetinde de sadece hacılara su veren ve Mescid-i Haramı şenlendirenlerin, Allah'a ve âhirete inanıp, Allah yolunda cihâdedenlere eşit olmadıkları; Allah katında bunların bir olmayacağı vurgulanmaktadır. Bu âyetlerde istiva, eşitlik anlamındadır.

İstiva, bir şeyin, kendi zatında düzgün, dengeli olduğunu belirtmek için de kullanılır, Üstün akıl sahibi istiva etti

İSYAN

1- Andolsun fecre (tan yeri ağarmasına), 2- On geceye , 3- Çifi'e ve tek'e, 4- Gitmekte olan geceye. 5- Bu(anda)n (şeyler)de akıl sahibi için biryemîn var, değil mi? (İşte bunlara andolsun ki kâfirler mutlaka azaba uğrayacaklardır!) 6- Görmedin mi Rabbin ne yaptı 'Âd(kavmin)e? 7- Sütunlu İrem'e? 8- Ki ülkeler arasında onun eşi yaratılmamıştı. 9- Vâdî('l-Kurâ)da kayaları oyafrak evler yapa)n Se-mûd(kavmin)e? 10- Ve kazıklar sahibi Firavun'a? 11- Bunlar ülkelerde azmışlardı. 12- Oralarda çok kötülük etmişlerdi. 13- Bu yüzden Rabbin onların üzerine azâb kırbacını çarptı. 14- Elbette Rabbin gözetleme yerindedir (her an kullarının fiillerini gözetlemektedir). (Fecr: 10/1-14)

Bu âyetlerde önemli varlıklara ve olaylara yemin edilerek Allah'ın, kendisine isyan eden kavimlerin üstüne azâb kırbacını çarptığı vurgulanmaktadır.

Bu cezalandırılanlar arasında sütunlar üzerine evler yapıp o zamana dek benzeri görülmemiş bir kent olan İrem'i yapan Âd kavmi, Vâdî kenarında kayaları oyarak şehir kuran Semûd kavmi ve kazıklar sahibi Firavun da anılmaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'de Firavun, iki kez kazıklı (zû'l-evtâd) olarak nitelendirilmektedi

İŞÇİYE, HİZMETÇİYE İYİLİK

Allah'a kulluk edin, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya, akrabaya, öksüzlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yanınızdaki arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara iyilik edin. Allah, kurumlu, böbürlenen insanları sevmez. (Nisa: 98/36)

Bu âyette Allah'a kulluktan sonra, ana babaya, yakınlara, yetimlere, akraba komşuya, ev komşusuna, yolculara, kişinin emrinde çalışan işçilere, hizmetçilere iyilik edilmesi emrediliyor. Allah'ın, kendini beğenmiş, bencil, kibirli insanları sevmediği vurgulanıyor.

Kişinin emri altında çalıştırdığı işçilere, hizmetçilere iyi, şefkatli davranması Kur'ân 'in emridir. Ebûzerr-i Ğifârî şöyle diyor:

"Benimle bir din kardeşim arasında bir hâdise oldu. Bu adamın annesi yabancı idi. Kendisini annesinden ötürü kınadım, ona hakaret ettim. Beni Peygamber (s .a.v .)e şikâyet etti, Peygamber (s.a. v.) ile karşılaştığımda bana:

Ey Ebûzer, sen, içinde câhiliyyet bulunan bir adamsın! dedi. Dedim:

Yâ Resûlallah, kim adamlara söverse, onlar da onun ana babasına söverler (o bana sövdü, ben de onun anasına hakaret ettim).

Buyurdu ki:

Ey Ebûzer, sen içinde câhiliyyet ahlâkı bulunan bir adamsın. Onlar sizin kardeşlerinizdir. Allah onları sizin ellerinizin altına vermiştir. Yediklerinizden onlara da yediriniz, giydiklerinizden onlara da giydiriniz. Onlara ağır işler teklif etmeyiniz. Eğer ederseniz onlara yardım ediniz!

ITA'AT

Tâv' kökünden İtâ'at   buyruğa uymak, boyun eğmek demektir.

Tav'  ve tâ'at   itâ'at anlamındadır. (Size düşen) İtaat etmek ve güzel söz söylemektir."

İTİKAD İLİMLERİ

  1- Hâ mîm. 2- Kitâb'ın indirilmesi, o üstün, hikmet sahibi Allah tarafındandır. 3- Şüphesiz göklerde ve yerde, inananlar için ibretler vardır. 4- Sizin yaratılışınızda ve (yeryüzünde) yaymakta olduğu canlılarda, kesin olarak inananlar için ibretler vardır. 5- Gecenin ve gündüzün değişmesinde, Allah'ın gökten rızık (sebebi) indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde, rüzgârları estirmesinde aklını kullanan bir toplum için ibretler vardır. 6- İşte şunlar, Allah'ın âyetleridir, onları sana gerçek ile okuyoruz. Allah'tan ve O'nun âyetlerinden sonra hangi söze inanacaklar? (Câsiye: 65/1-6)

65/1-6: Birinci âyetteki hâ mîm harfleri ile gerek Hz. Muhammed 'in, gerek dinleyenlerin dikkati bütün İlâhî Kitâblara ve Hz. Peygamber'e gelen vahiylere çekildikten sonra İlâhî Kitabın, dâima galip, güçlü, hüküm ve hikmet sahibi Allah tarafından indirildiği belirtilmekte; daha sonra inananlar için göklerde, yerde, insanların ve tüm canlıların yaratılmasında, gece ve gündüzün birbiri ardınca gelip gitmesinde, inen yağmur ile kupkuru olmuş yerin yeşermesinde, rüzgârların estirilmesinde inanan ve düşünen insanlar için ibretler bulunduğu vurgulanmaktadır. Bu işleri yapan Allah'tır. Bunlar, yalnız Allah'a tapılacağım, O'ndan başkasına tapılmayacağım kanıtlayan şeylerdir.

İşte Kur'ân, Allah'ın birliğini, yalnız O'na tapılacağım böyle açık kanıtlarla anlatmaktadır. Artık Allah'ın bu sözlerine inanmadıktan sonra hangi hadîse (söze) inanılır? Hiç Allah'ın bu âyetleriyle bildirdiği bu gerçeklere inanılmaz mı? Peki bunlara inanmayanlar, artık hangi hadîse inanacaklar?

Bu âyetler, müşriklerin tevhîd inancına karşı kör taassuplarını anlatacak âyetlere bir giriş niteliğindedir. Fahreddîn Râzî, bu âyetlerin tefsirine şu görüşünü ekliyor:

 "Fakîhlerin birçoğu, Kur'ân'da mütekellimlerin araştırdıkları ilimler yoktur. Kur'ân'da sadece hukuka ve fıkha (itikad, ibâdet ve ahkâma) ilişkin şeyler vardır, başka bir şey yoktur, derler. Bu, büyük bir gaflettir. Çünkü Kur'ân 'da sadece hükümlere özgü bir sûre yoktur. Hattâ Kur'ân 'da birçok sûre, özellikle Mekke'de inmiş olanlar, sadece tevhîd, peygamberlik, ba's (yeniden dirilme), Kıyamet kanıtlarına mahsustur ki bu sorunlar, usulcüler(kelâmcılar)ın ana konularıdır. Bunu düşünen anlar ki kelâmcı-ların yaptıkları şey, Kur'ân 'da özetleneni açmaktan ibarettir."

İ'TİKÂF

 Mescidlerde ibâdete çekilmiş iken kadınlara yaklaşmayın. Bunlar, Allah'ın (yasak) sınırlarıdır, bunlara yaklaşmayın. Allah, insanlara âyetlerini böyle açıklar ki korunup sakınsınlar. (Bakara: 92/187)

 kökünden gelen i'tikâf  , dilde bir şeye bağlan-mak, sarılmak demektir. Dinde ise i'tikâf: özel bir yerde, özel bir şartla, özel bir ibâdete çekilmek demektir. Sağlığında Hz. Peygamber'in, vefatından sonra da eşlerinin uyguladıkları kuvetli sünnetlerdendir.

İ'tikâf, beş vakit namaz kılınan mescidlerden birinde yapılır. Ebû Hantfe'ye göre i'tikâfin en azı bir gün ve gece, Şâfı'î'ye göre sadece bir andır. Çoğunun sınırı yoktur. Hz. Peygamber (s.a.v.), Ramazan'ın son on gününde i'tikâf ederdi.

İ'tikâf ta oruç tutmak şart değildir. Hz. Peygamber, Ramazan'ın son on gününde i'tikâfa girdiğinden, zaten gündüzleri oruçlu olurdu. Oruçla ilgili olarak anıldığına ve Hz. Peygamber de Ramazan'da i'tikâfa girdiğine göre i'tikâf Ramazan'da sünnettir. Bundan dolayı i'tikâfta oruç şart kılınmamıştır. Çünkü zaten insan Ramazan'da oruçlu olur. Bazı fakîhler de oruçsuz i'tikâfın olmayacağını söylemişlerdir. Çünkü i'tikâf, oruçla ilgili âyetler arasında sayılmıştır.

Adanmış i'tikâfın süresi en az bir gündür. Kişinin isteğiyle yaptığı nafile ibâdetin süresi yoktur. Mescidde biraz durmakla da i'tikâf olur. İ'tikâfa giren, tuvalet, hastalık, âdet görme gibi zorunlu bir neden olmadan yerinden ayrılmaz.

Âyetin hükmüne göre mescidde i'tikâfta bulunan, ne gündüz, ne de gece karısıyla cinsel ilişkiye giremez. Hz. Âişe 'nin rivayetine göre Peygamber (s.a.v.) i'tikâfta iken, Âişe'nin mescide açılan odasına başını uzatır, Âişe onun saçlarını tarardı. Kendisi sadece tuvalet için eve girerdi. Bundan dolayı i'tikâfa giren, sadece zorunlu bir iş için yerinden ayrılabilir, fakat işini tamamladıktan sonra hemen yerine döner ve i'tikâfına devam eder. Tuvalet, hastalık, âdet görme, zorunlu sebeplerdir. Bunun dışında kalan konularda yerinden ayrılıp ayrılamayacağında görüş ayrılığı vardır

İYÂB

 17- Onların dediklerine sabret de güçlü kulumuz Davud'u an; çünkü o, (bize) çok başvururdu. 18- Biz dağları, onunla beraber (teşbih etmeleri için) boyun eğdirmiştik; akşam sabah onunla beraber teşbih ederlerfonun yaptığı teşbihi yankılarlar)dı. 19- Toplanıp gelen kuşları da (ona râm etmiştik). Hepsi onun nağmesine katılırdı. (Sâd: 38/17-19)

38/17'de Davud'un, evvâb bir kul olduğu, 19'ncu âyette de kuşların ona evvâb olduğu belirtilmektedir. Evb  ve iyâb   iradeli canlının,

bilinçli olarak dönmesi, başvurması demektir. Âyette Davud'un, Allah'a çok yalvaran, başvuran, O'na yönelip tevbe eden bir kul olduğu vurgulanmaktadır. Kuşların ona evvâb olması ise onun buyruğuna tâbi olması, onun izniyle hareket etmesi anlamını taşır.

Bu kökten yapılmış zaman ve mekân ismi  (meâb) dönülecek yer veya zamandır.  O gün, hak gündür. Artık dileyen, Rabbinin katındaki yere varan yolu tutar."

İBRAM

9- Yoksa (hakka engel olma hususunda) bir iş mi kararlaştırdılar? Biz de (onları cezalandırmağa ve hakkı yerleştirmeğe) kararlıyız. 80- Yoksa biz, onların sırlarını ve gizli konuşmalarını işitmez miyiz sa-'nıyorlor? Hayır, işitiriz ve yanlarında bulunan elçilerimiz de (her yaptıklarını) yazarlar. (Zuhruf: 63/79-80)

Bu âyette, İlâhî çağrıya karşı ibram edenlere, Allah'ın da ibram edeceği vurgulanmaktadır.

Berm  kökünden if âl vezni olan İbram  bir işi sağlam yapmak demektir. Asıl anlamı ipi güçlendirmek için iki kat yapıp iyice bükmektir. Mübrem iyice bükülüp sağlamlaştırılmış iptir. Sağlam yapılmış işe de mübrem denilir. Mübrim ise bir işte ısrar eden, işi sağlam yapan kimsedir. Hurmayı ardı ardına çifter çifter yiyenin eylemi de bereme fi'liyle ifade edilir

İFRÎT

Cinlerden bir ifrit (kötü bir cin): "Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm, dedi, bunu yapmağa gücüm yeter ve bana güvenilir." (Nemi: 48/39)

Hz. Süleyman, Sebâ Kraliçesi Belkîs, kendisiyle görüşmek için gelmeden önce onun tahtının getirtilmesini istemiş, 'İfrît bir cin, Süleyman oturduğu yerden kalkıp gitmeden, kraliçenin tahtını getirebileceğini söylemiş. Fakat Kitâb bilgisine sâhib bir insan, bir göz açıp yumma süresi içinde tahtı getirince Süleyman, kendisine böyle ma'rifetli, ruhanî mertebelere yükselmiş insanlar veren, tâ Sebâ'dan kendi yanına bir anda tahtın getirilmesini nasib eden Allah'a şükretmiştir.

İfrît: kötü, habîs demektir. Cinden bir ifrît kötü bir cin demektir. İstiare olarak insana da şeytân dendiği gibi ifrît de denilir.

İHTİYÂÇ

Hacet: bir şeye gereksinim duymak, muhtacolmaktır. Türkçede hacet âlet, gereç anlamında da kullanılır. Bu kökün ifti'âl vezninde mastarı

Babalarının emrettiği yerden (Mısır'a) girdiler; (gerçi) bu, Allah'tan gelecek hiçbir şeyi onlardan savamazdı. Ama sadece Ya'kûb, içindeki bir dileği söylemişti. O, kendisine öğrettiğimizden ötürü bilgi sahibi idi (bundan dolayı 'Allah'ın takdirinden hiçbir şeyi sizden savamam' demişti). Fakat insanların çoğu bilmezler. (Yusuf: 53/68)

58-68 'nci âyetlerde Yusuf un kardeşleriyle karşılaşması, kendisini tanımayan kardeşlerine, evlerinde bulunan bababir kardeşlerini yani kendisinin öz kardeşi olan Bünyâmîn'i de getirmelerini, aksi takdirde bir daha geldiklerinde kendilerine yiyecek vermeyeceğini söylediği; kardeşlerinin dönüşlerinde babalarını ikna ederek Bünyâmin'i beraber götürmelerine razı ettikleri; babalarının, onlara Mısır'a hep bir kapıdan değil, ayrı ayrı kapılardan girmelerini öğütlediği; oğullarının da babalarının dediği biçimde Mısır'a girdikleri anlatılmaktadır.

Hz. Ya'kub'un, oğullarına ayrı ayrı kapılardan girmelerini emretmesi iki şekilde açıklanır:

1. Ya'kub, yakışıklı, genç oğullarının, hep birlikte aynı kapıdan girdikleri takdirde onlara göz değeceğinden korkmuş, onun için ayrı ayrı kapılardan girmelerini istemiştir.

Göz değmesinin bir gerçek yanı olup olmadığı tefsirlerde tartışma konusu olmuştur. Mu'tezile, göz değmesini kabul etmez. Ehli sünnetin çoğunluğuna göre nazar (göz) değmesi vardır. Bunun bilimsel izahı da mümkündür. Çünkü Peygamber (s.a.v.), Hasan ile Hüseyin'i koruması için

Allah'a şöyle duâ etmiştir

Her türlü şeytandan, zararlı şeylerden ve kem gözlerden bütün sözleri yüzü hürmetine Allah'a sığınırım."

İLÂHÎ DÎNLERDEKİ RUH BİRLİĞİ

 Sana söylenen, senden önceki elçilere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. (Fussilet: 61/43)

 İşte bu sizin ümmetiniz (olan tevhîd ve İslâm milleti), bir tek ümmettir. Rabbiniz de benim. Yalnız bana kulluk edin. (Enbiyâ: 73/92, Mü'minûn: 74/52)

 Allah katında dîn, İslâm'dır. (Âl-i İmrân: 94/19)

İslâm, insanın yaratılışında, doğasına katılmış bulunan dîndir.  

 Rabb’in , Adem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve: 'Ben sizin Rabb'iniz değil miyim?' diye onları kendilerine şahit tutmuştu. 'Evet, (buna) şahidiz!' dediler. Kıyamet günü 'Biz bundan habersizdik!' demeyesiniz." (A'râf: 39/172) âyeti, insan nesillerinin, atalarının bellerinden alındığını, bundan sonra insanların içine Allah'ı tanıma duygusunun verildiğini, insanın yaratılışından gelen bu duygu ve sezgi ile Allah'ın varlığını ve birliğini kabul ve i'tiraf ettiğini anlatmaktadır. Her insanda Allah inancı vardır. Bu inanç, insanın içinden gelir. Sonradan kazanılmış değil, yaratılışından kaynaklanır. "Her çocuk, İslâm (yani Allah'ı tanıma ve O'na teslim olma) yaratılışı üzerinde doğar."

İLİM

Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu? Doğrusu ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. (Zümer: 59/9)

İlm, bir şeyin gerçeğini kavramaktır. İkiye ayrılır: Birincisi bir şeyin kendisini kavramak, diğeri de var olup olmadığını kavramaktır. Birinci tür ilim fi'li, tek tümleç alır. Sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği (düşman) kimseleri (korkutursunuz)."  (Enfâl: 93/60),

Çevrenizdeki bedevi Araplardan ve Medine halkından iki yüzlülüğe iyice alışmış münafıklar vardır. Sen onları bilmezsin, onları biz biliriz." (Tevbe: 113/101) gibi. İkincisi iki tümleç alır.

 Allah, Elçileri toplayacağı gün: 'Size ne cevap verildi?' der. 'Bizim bilgimiz yok, derler, gizlileri bilen yalnız sensin, sen!'" (Mâide: 110/109), 

Eğer  onların (gerçekten) inanmış olduklarını anlarsanız, onları kâfirlere geri döndürmeyin" (Mümtehine: 111/10), gibi.

Diğer açıdan ilm, nazarî ve amelî (teorik ve pratik) olmak üzere ikiye ayrılır. Birinci tür, soyut bilgiden ibarettir. Bilmekle tamamlanmış olur. Âlemlerin varlıklarını, coğrafyayı, tarihi vs. bilmek gibi. İkinci tür, uygulanmadıkça sadece bilmekle tamamlanmayan bilgidir. İbâdetler bilgisi, ancak uygulanmakla tam olur. Yoksa eksik, anlamsız kalır. Araba kullanmadan sadece ehliyet taşımak nasıl anlamsız ise, namaz kılmadan oruç tutmadan bunları bilmenin de anlamı olmaz.

Başka bir açıdan da ilim, düşünsel ve duyumsal olarak da ikiye ayrılır: Biri düşünce ile elde edilen, diğeri de duyularak ve öğrenilerek kazanılan bilgidir.

Aynı kökten İP âl vezni olan i'lâm ve tePîl vezni olan ta'lîm aynı anlama gelmekle beraber birincisi sadece duyurmaktan, bildirmekten ibarettir; ikincisi ise duyurmakla beraber pedagojik yöntemle öğretmektir. Te'alüm ise öğrenmektir.

1- Yaratan Rabbinin adiyle oku.

2- O, insanı alaktan (embriyodan) yarattı. 3- Oku, Rabbin en büyük kerem sahibidir. 4- O ki kalemle (yazmayı) öğretti. 5- İnsana bilmediğini öğretti. (Alak: 1/1-5)

1/1-5: Kur'ân'ın ilk âyetleri olduğu rivayet edilen bu âyetlerde, sözün muhatabına: insanı alak'tan yaratan, sonsuz ikram sahibi, insana bilmediği şeyleri kalemle öğreten sonsuz ikram sahibi Rabbin adıyla okuması, emre-dilmektedir.

1- Çok merhametli (Allah), 2- Kur'ân'ı öğretti. 3- İnsanı yarattı. 4- Ona beyânı (konuşup, düşüncelerini açıklamayı) öğretti. (Rahman: 89/1-4)

31- Âdem 'e isimlerin tümünü öğretti, sonra onları meleklere sunup: "Haydi, doğru iseniz onların isimlerini bana söyleyin," dedi. 32- Dediler ki: "Sen yücesin (ya Rab); bizim senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen bilensin, hakimsin (her şeyin içyüzünü bilen, her şeyi yerli yerince yapansın). (Bakara: 92/31-32)

89/1-4; 92/31-32'nci âyetlerinde ta'lîm, öğretmek anlamındadır. Bu âyetlerde Allah'ın insana öğretmesi, çeşitli biçimlerde yorumlanırsa da bizim kanâatimize göre bu ve benzeri âyetlerde Allah'ın, insana konuşma yeteneği, düşüncelerini kelimelerle ifade etme yeteneği verdiği anlatılmaktadır.

İMSAK

Allah, insanlara bir rahmet açtı mı onu tutan olamaz, O'nun tuttuğunu da O'ndan sonra salacak yoktur. O, üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Fâtır: 43/2)

43/2'nci âyette, Allah'ın verdiği nîmet ve rahmete kimsenin engel olamayacağı vermediğini de O'ndan başkasının veremeyeceği, O'nun daima ğâlib, her dediğini yapacak güçte, hüküm ve hikmet sahibi olduğu vurgulanıyor. Bu âyette geçen mumsik imsak kökünden fail ismi(sıfat isim)dir.

Meşk   imsak bir şeyi tutmak, korumak, bir şeye bağlanmak anlamlarına gelir.

 Görmedin mi Allah, yerdekileri ve emriyle, (koyduğu kanunla) denizde akıp giden gemileri sizin buyruğunuza verdi. Yerin üstüne düşmesin diye göğü tutuyor. (Gök) Ancak O'nun izniyle düşer. Çünkü Allah, insanlara çok şefkatli, çok merhametlidir. (Hac: 88/65)

88/65: Allah, karada olanları insanların emrine verdiği gibi, denizde yürüyen gemileri de insanların hizmetine vermiştir. Karada ve denizde Allah'ın yasaları insanlara hizmet etmektedir. İnsan aklıyla bu tabiat kuvvetlerine egemen olur. Sulardan barajlar yapıp elektrikler elde eder, ışık alır, fabrikalar çalıştırır, kendinden büyük, güçlü hayvanları kendisine boyun eğdirip hizmetinde kullanır. Suyun kaldırma gücünden yararlanarak su üstünde yürüyen gemiler yapıp uzun mesafeleri aşar, yüklerini taşıtır. Bütün bunlar, Allah'ın insana ikramıdır, ihsanıdır.

Gök cisimlerini de tutan, bunların birbirine çarpmasını önleyen Allah'ın yasasıdır. Eğer O'nun koyduğu birbirine denk itme ve çekme kanunları olmasa, gök cisimleri ya birbiri üzerine düşüp parçalanır veya birbirinden sonsuzca uzaklaşırdı. İşte göğün, yani yüksekteki yıldızların yer üzerine düşüp dünyâmızı parçalamasını önleyen, âlemi bu düzen içinde muhafaza eden, Allah'ın yarattığı yasalardır. Allah, şefkat ve merhametiyle yaratıklarını böyle âfetlerden korumaktadır. Bu âyette, gök cisimleri arasında dengeli bir cazibe (çekim) yasasının varlığına işaret edilmektedir.

229- Boşama iki defadır. (Bundan sonra kadını) ya iyilikle tutmak, ya da güzelce salıvermek (lâzım)dır. Onlara verdiklerinizden bir şey geri almanız, size helâl değildir. Şayet erkek ve kadın, Allah'ın sınırlarında duramayacaklarından korkarlarsa başka. Eğer erkek ve kadının, Allah'ın sınırlarında duramayacaklarından korkarsanız, o zaman kadının (ayrılmak için) verdiği fidyefhakkından vazgeçmesinde ikisine de bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın bunları aşmayın. Kimfler) Allah'ın sınırlarını aşarsa işte onlar zâlimlerdir... 231- Kadınları boşadığınız zaman, bekleme sürelerini bitirdiler mi, ya onları iyilikle tutun, ya da iyilikle bırakın; haklarına tecâvüz edip zarar vermek için onları (yanınızda) tutmayın. Kim bunu yaparsa kendine yazık etmiş olur. Allah'ın âyetlerini eğlence yerine koymayın; Allah'ın size olan ni'metini ve size öğüt vermek için Kitap ve Hikmet'ten size indirdiklerini düşünün, Allah'tan korkun ve bilin ki, Allah her şeyi bilir. (Bakara: 92/229, 231)

Sürelerinin sonuna vardıklarında ya onları güzelce (yanınızda) tutun, yahut, güzellikle onlardan ayrılın. (Eşinizi yanınızda tutmak veya ondan ayrılmak için) İçinizden adaletli iki kişiyi de şâhid tutun. Şâhidliği Allah için yapın. İşte içinizden Allah'a ve Son Güne inanan kimseye öğütlenen budur. Kim Allah(ın yasakların)dan sakınırsa (Allah) ona bir çıkış (yolu) yaratır. (Talâk: 100/2)

Bu âyetlerde boşamanın ancak iki kez olabileceği, ondan sonra ya kadının iyi niyetle nikâh altında tutulacağı veya serbest bırakılacağı emredil-mektedir. Ayrıntı için Talak maddesine bakınız.

"Allah'tan başka yalvardıklannızı gördünüz mü, şimdi Allah, bana bir zarar vermek istese, onlar O'nun vereceği zararı kaldırabilirler mi? Yahut (Allah) bana bir rahmet (fayda) vermek dilese onlar O'nun rahmetini durdurabilirler mi?" De ki: "Allah bana yeter. Tevekkül edenler O'na dayanırlar." (Zümer: 59/38)

59/38'nci âyette müşriklerin, gökleri ve yeri Allah'ın yarattığını bildikleri ve Allah'tan başka tanrı diye tapılan şeylerin, Allah'ın dilediği zarar veya rahmete engel olamayacakları; hiçbir güçleri bulunmayan birtakım hayalî tanrılara tapmanın anlamsızlığı belirtiliyor.

Tevekkül sağlam imanın gereği ve mü'minin en belirgin vasfıdır. Mü'min yalnız Allah'a dayanır. O'nun dilediğinden başka bir şeyin olmayacağına inandığı için O'ndan başkasından korkmaz. Birçok âyette mü'minlere, yalnız Allah'a dayanmaları, güvenmeleri öğütlenir:

"Kim Allah'a güvenirse O, ona yeter"

İNÂBE

 Dâvûd, kendisini denediğimizi (cezalandıracağımızı) sandı da Rabbinden mağfiret diledi, eğilerek secdeye kapandı ve tevbe edip (bize) döndü. 25-Biz de ondan bunu affettik. Yanımızda onun bir yakınlığı ve güzel bir geleceği vardır... 34- Andolsun Süleyman'ı denedik: Tahtının üstüne bir ceset bıraktık, sonra (bize) yöneldi. 35- Rabbim, dedi, beni affet, bana, benden sonra hiç kimseye nasib olmayan bir mülk (hükümdarlık) ver. Çünkü Sensin o çok lütfeden, Sen!" (Sâd: 38/24-25, 34-35) âyetlerinde Davud'un da, Hz. Süleyman'ında gönülden Allah'a yöneldikleri ve Allah'ın, kendisine yönelen o iyi kullarını bağışladığı belirtilmektedir.

Bana yönelen kimsenin yoluna uy. Sonra dönüsünüz banadır; (o zaman ben) size yaptıklarınızı haber vereceğim! (Lokman: 57/15) âyetinde yüce Allah, kullarına kendisine yönelen kimsenin yoluna uymayı emretmektedir.

17- Tâğût'a kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde var. Müjdele kullarımı: 18- Onlar ki, sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve onlar sağduyu sahipleridir... 53- (Tarafımdan onlara) De ki: "Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım, Allah'ın rahmetinden umut kesmeyin. Allah bütün günâhları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. 54- Size azâb gelip çatmadan Rabbinize dönün, O'na teslim olun. Sonra size yardım edilmez. 55- Ansızın ve hiç farkına varmadığınız bir sırada, size azâb gelmeden önce Rabbinizden size indirilenin en güzeline uyun." (Zümer: 59/17-18,53-55)

59/17-18: Tağûta kulluk etmekten kaçınıp Allah'a yönelen insanlar, azaplara değil, müjdelere nail olacaklardır. Her sözü dinleyen ve duydukları sözlerin en güzeli olan Kur'ân'a uyan o kullar, Allah'ın, doğru yola ilettiği sağduyu sahipleridir. Tâğûî: Tuğyandan mübalağa kipidir. Şeytan, İblîs, azgın kâfir anlamlarına geldiği gibi Allah'tan başka tapılan her şeye de denir. Bu, insan olabilir, ruhsal varlık olabilir, put olabilir. İşte bunlardan kaçınıp sırf Allah'a kulluk edenlere ne mutlu!

59/53-55'nci âyetlerde günahkâr kullara, Allah'ın rahmetinden umut kesmemeleri öğütleniyor. Çünkü çok bağışlayan, çok acıyan Allah, dilerse bütün günâhları bağışlar. Bundan dolayı kullar, Allah'ın azabı gelmeden önce Allah'a yönelmeli, O'na teslim olmalıdırlar. İnsanlar hiç farkında olmadan ansızın azâb gelip çattıktan sonra artık onlara yardım eden olmaz. Şimdi Allah'a yönelmenin zamanıdır. İnâbe, gönülden Allah'a yönelmedir.

27- İnkâr edenler: "Ona Rabbinden bir âyet indirilmeli değil miydi?" diyorlar. De ki: "Allah, dilediğini (bu tür sözlerle) saptırır. Yöneleni de kendisine iletir." 28- Onlar inanan ve Allah'ı anmakla gönülleri huzur bulan kimselerdir. İyi bilin ki gönüller, ancak Allah'ı anmakla huzur bulur. 29- İşte mutluluk ve güzel gelecek, o inanıp güzel işler yapanlarındır. (Ra'd: 87/27-28)

87/27'nci âyette Allah'ın, kendisine yöneleni doğru yola ileteceği belirtildikten sonra, Allah'a yönelenlerin, Allah'ı zikretmekle gönüllerinin itmi'nân bulacağı, Allah'ı zikretmenin gönlü huzura kavuşturacağı vurgulanmaktadır.

Müşrikler her fırsatta Hz. Muhammed(s.a.v.)den mu'cizeler istemişler: "Eğer peygambefse ona da öteki peygamberler gibi mu'cizeler verilmelidir. Gökten ona yardımcı bir melek, kendisini bolluğa kavuşturacak hazine indirilmeli, ölüleri diriltmeli, dağları yerinden kaldırıp Mekke'yi suların aktığı yemyeşil, ekilir biçilir arazi haline getirmeli, göğe çıkıp bize gökten okuyacağımız bir kitap indirmelidir" demişlerdir. Bu âyette onların bu sözlerine işaret edildikten sonra Peygamber teselli edilerek: "Ey Muhammed, sen onlara söyle: Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de doğru yola iletir" buyuruluyor.

Bu ifade onları kınama amacını taşır. Allah'ın saptırması, onları doğru yoldan alıp eğri yola sokması değil, onları kendi hallerine bırakmasıdır. Asıl onları saptıran, bu tür sözleridir. Ayet, onların, bu tür sözlerle saptıklarını anlatmaktadır. Zaten âyetin sonu, Allah'ın saptırmasının ne anlama geldiğini açıklıyor: 'Allah, yöneleni doğru yola iletir" Ama kendisine yönelmek istemeyen insanı da zorla doğru yola iletmez. Çünkü o, doğru yola gitmek istememiş, bulunduğu halde kalmayı tercih etmiştir. İyiye, güzele, doğfiıya yönelmemiştir. Böyle bir çaba göstermeyeni zorla doğru yola götürmez. İstese onu da doğru yola zorlar ama bunu yapmak ezelî hikmetine ve insanın sorumluluğuna aykırıdır. Ezelî hikmeti ve kanunu gereği, hakka yönelmeyi, insanın kendi seçimine bırakmıştır ki herkes yaptığından sorumlu olsun, amellerinin mükâfat veya cezasını görsün.

87/28-29'ncu âyetlerde Allah'a yönelenlerin kimler olduğu belirtiliyor. Bunlar: "İnanan ve Allah'ın zikriyle gönülleri huzur bulan kimselerdir. Ne mutlu böyle inanıp, güzel işler yapan kimselere!"

28'nci âyetin sonunda bir parantez cümlesi olarak, ancak Allah'ın zikriyle gönüllerin huzur bulacağı vurgulanıyor. Gönüllerin huzur bulacağı zikrullâh (Allah'ın zikri): Kur'ân okumak, dinlemek, subhanellâh, elhamdü lillâh, Allahu ekber, lâilâhe illallah gibi sözlerle Allah'ı anmak veya Allah'ı içinde tutmaktır. Genellikle Allah'ı anmak, insanın gönlüne sevinç ve huzur verir. Bu âyette Allah'ın zikriyle böyle genel olarak Allah'ı anmak kasdedileceği gibi Kur'ân da kasdedilmiş olabilir. Çünkü Kur'an'ın bir adı da zikirdir: "Bu indirdiğimiz mübarek bir zikirdir. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz?"

İRFAN

Affı al,'örfü (iyiliği)emret, câhillere aldırış etme. (A'râf: 39/199) âyetinde Peygamber(s.a.v.)e, afvı alması, örfü emretmesi, câhillere aldırış etmemesi emredilmektedir.

'Örf: ma'rifet ve 'irfan bir şeyi eseriyle inceden inceye düşünüp anlamak demektir. 7/m'den özel olan ma'rifet'in karşıtı m^âr'dır. 'İlm'in karşıtı ise cehl'd'ır. Ma'rifetullah (Allah'ı bilme), O'nun eserlerini inceleyip bunlar üzerinde düşünmekle oluşan bilgidir. "Falan Allah'ı 'ariftir (biliyor)" denilir ama "Falan Allah'ı 'âlimdir" denilmez. Ma'rifette idrâk (kavrama) yoktur. Allah'ın zâtını idrâk (kavramak) mümkün olmadığı için insan Allah'ı âlim olamaz. Ama O'nu arif olur. Çünkü ma'rifet, az bilgiden düşüne düşüne daha büyük bilgiye ulaşmaktır. İnsanlar Allah'ın zâtını bilemezler; ancak eserlerini düşünerek varlığını anlarlar. İşte bir varlığı, eserlerinden bilip anlamak ma'rifettir. İlimde ise kavrama anlamı vardır. Bunun içindir ki "Allah falanı 'âlimdir" denilir, ama "Allah falanı 'ariftir" denilmez. Çünkü ma'rifet, bir şeyin eserlerini düşünerek onun hakkında bir yargıya varmaktır. Allah bundan münezzehtir.

Ma'rifet'ın aslı: aşabtu 'arfehû kokusunu aldım; yahut yanağını buldum sözünden gelir. 'Arif: Allah'ı, melekûtunu ve O'nun güzel mu'âmelesini (dâima güzel yaptığını) bilen kişidir. Te'âruf: tanışmak, ta'rîf: 'ar/(güzel koku) vermek, ya da bir şeyi ayırıcı özellikleriyle tanıtmak anlamlarına gelir.

'Örf de bilinen, tanınan iyilik, güzel; insanların birbirleriyle ilişkilerinde güzel, hoş gördükleri şeydir. 'Arife: iyiliktir, çoğulu'avârif gelir. 'Arrâf: gelecekten haber veren müneccim (astrolog) ve geleneksel Arap doktoru. Kâhin ise geçmişten haber veren kişidir. 'Arif insanları bilen kişi; tanınmış lider demektir. Ma 'arif: güzel işaretler, "Ma'ârifı güzel" sözü, yüzü ve görünüşü güzel anlamını verir. İ'tirâf: günâhı söylemektir ki bunun karşıtı cuhûdâur.

Aynı kökten gelen ma'rûf: akıl veya dînin güzel gördüğü, münker de akıl veya dînin çirkin gördüğü şeydir

ISLÂH

Sadece gücümün yettiği kadar düzeltmek istiyorum. Başarım ancak Allah'ın yardımı) iledir. Yalnız O'na dayandım ve yalnız O'na yönelirim!" (Hûd: 52/88)

Sulh kökünden türemiş olan islâh, düzeltme, barış yapma, uyum içinde olma anlamlarına gelir. Çağdaş İslâm literatüründe İslâh (Yenilikçilik), Muhammed Abduh'un talebesi Muhammed Reşîd Rızâ'nın eserlerinde vurgulanan Tecdîd (yenileştirme) düşüncelerini ifade eder.

İslâm Ansiklopedisi'nin İngilizce versiyonundan biraz özet ve tasarrufla dilimize aktarmayı yararlı görüyoruz. Ancak şunu da belirtmemiz gerekir ki bu yazı, bir mota mot terceme değil, temel konu, mânâ olarak ve bazı bilgiler de ilâve edilerek hazırlanmıştır:

20'nci asrın ilk yarısına damgasını vuran İslâh Düşüncesi 1) Tarihi, 2) Başlıca Prensipleri, 3) Temel doktrinleri, 4) Çağdaş Arap ve İslâm ülkelerindeki yansımaları açısından incelenmelidir:

Kötü işler yapanlara da (yaptıkları) kötülüğün aynen cezası verilir. Ve onların yüzlerini bir horluk kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur. Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalara bürünmüştür. İşte onlar da ateş halkıdır, hep orada kalacaklardır. (Yûnus: 51/27/

51/27'nci âyette, dünyâda kötü işler yapmış olanlar için âhirette kendilerini Allah'tan kurtaracak bir 'âsim   kurtarıcı) olmayacağı vurgulanmaktadır. 'Asmip-At) kökünden gelir. Asm imsak, yani tutmak, geri durmaktır. 'Âsim: kurtarıcı demektir.

Âyetlerin açık ifadesine göre iyilik edenler, yaptıklarının fazlasıyla ödüllendirilmekte, kötüiük edenler ise sadece yaptıkları kötülük kadar cezalandırılmaktadırlar. Allah, lütuf, kerem ve rahmeti ile yapılan iyiliğe fazlasiyie karşılık verir. Yapılan iyiliğin fazlasını vermek lütuftur. Fakat yapılan kötülüğe, suçtan fazla ceza vermek haksızlıktır. Allah haksızlık etmez. Adaleti gereği işlenen suçun cezası ne ise onu verir, suçtan daha ağır ceza vermez.

Suçluyu Allah'ın elinden kurtaracak kimse yoktur. Suçlu, suçunun cezasıyie &arşrr"aş/nica yaza, azanCmfctr, ksçksr&ahkgsc&âea kestiaûşp&s-çs-larla kaplanmış gibi kararır; tasadan kapkara kesilir. Ateş halkı olan bu insanlar, cehennemde sürekli kalacaklardır.

"Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var" cümJesi, iki şekilde açıklanmıştır: Bir kısım müfessirlere göre güzel davrananlara verilecek el-husnâ (daha güzel), cennet, daha fazlası ise nimetlerin en büyüğü olan Allah'ı görmedir. Mu'tezileye göre âyetteki ziyâdeyi Allah'ı görmek şeklinde açıklamak doğru değildir. "el-Husnâ" kişinin hak ettiği sevâb, "ziyâde" ise Allah'ın lütfuyla, hak edilen sevaptan fazlasını vermesidir. Her iki taraf da görüşlerini güçlendirmek için âyet ve hadislerden delîl getirmişlerdir.

Bize göre cennette Allah'ı görmek mümkündür. Bunu Kur'ân, açıkça ifade buyurmuştur. Ama âyetteki ziyâdeyi Allah'ı görmek şeklinde açıklamak uygun değildir. Âyetin amacı, Allah'ın yapılan iyiliği, fazlasıyla ödüllen-direceğini belirtmek; O'nun lütuf ve kereminin bolluğunu anlatmaktır. Allah, bir iyilik yapana on, yüz kat ve daha fazla sevap verir. Bu, O'nun kereminin ve bol rahmetinin görüntüsüdür. Fakat yapılan kötülüğü, adaleti uyarınca ancak misliyle cezalandırır veya rahmetinin tecellisiyle affeder. Kişiyi,işlediği suçtan daha ağır bir ceza ile cezalandırmaz. Âyetin vurgulamak istediği, Allah'ın bol ikram ve sonsuz rahmet sahibi olduğudur. O'nun rahmeti her şeyi kaplamıştır.

 (Oğlu): "Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım," dedi. (Nuh): "Bugün, Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir şey yoktur, ancak O'nun acıdığı (kurtulur)." dedi. Ve aralarına dalga girdi, o da boğulanlardan oldu. (Hûd: 52/43)

52/43: Nûh, inanmadığı için gemiye binmeyip ötede duran oğluna seslenerek gemiye binmesini, inkarcılardan olmamasını öğütlemiş; fakat oğlu bir dağa sığınarak kendisini kurtaracağını söylemiş; Nûh, bugün hiçbir şeyin insanı Allah'ın cezasından kurtaramayacağını ifade etmiş; tam bu konuşma sürerken bir dalga, Nuh'un kâfir oğlunu altına alıp boğmuştur.

O gün arkanızı dönüp kaç(mak islersiniz ama sizi Allahfın azâbın)dan kurtaracak kimse yoktur. Allah kimi şaşırtırsa artık ona yol gösteren olmaz- (Mü 'min: 60/33) âyetinde de Allah'ın azabını görünce kaçmağa çalışan inkarcıları hiç kimsenin kurtaramayacağı vurgulanmaktadır. Kurtarıcı yalnız Allah'tır, Onun cezalandırdığını, yine kendisinden başka kimse kurtaramaz.

 Haydi namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın; sahibiniz O'dur. Ne güzel sahip ve ne güzel yardımcıdır (O)! (Hac: 88/78)

88/78'nci âyette mü'minlere, Allah'a i'tisâm etmeleri (yapışıp bağlanmaları) emrediliyor ve O'nun ne güzel koruyucu dost ve ne güzel yardımcı olduğu vurgulanıyor.

  Size Allah'ın âyetleri okunmakta ve O'nun Elçisi de aranızda iken nasıl inkâr edersiniz? Kim Allah'a sarılırsa muhakkak ki o, doğru yola iletilmiştir. (Âl-i İmrân: 94/101)

 94/101 'nci âyette "Allah'a yapışın", 94/103'ncü âyette "Allah'ın ipine yapışın '"sözleri, isti'âredir. Allah'ın ipi, insanları sapıklık batakîığından kurtarmak için gökten yere indirdiği vahyidir. İşte Allah'ın ipi durumundaki o İlâî Kitaba sarılan, onun prensiplerini gönülden uygulayanlar, sapıklıktan çıkıp düşmanlık ateşinden kurtulurlar.

İnsanlar arasında düşünce ayrılıklarının olması doğaldır. Bu, Allah'ın yasası gereğidir: "Rabbin dikseydi, insanları bir tek ümmet yapardı. Ama ihtilâf edip durmaktadırlar."

İSTİKAMET

112- Öyleyse emrolunduğun gibi doğru ol; seninle beraber tevbe edenler de (doğru olsunlar), aşırı gitmeyiniz! Zira O, yaptıklarının görmektedir.

113- Sakın zulmedenlere dayanmayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka velîleriniz yoktur. Sonra size yardım edilmez. (Hûd: 52/112-113)

Bu âyette de Peygamber'e ve kendisiyle beraber tevbe eden, hak yola giren kimselere doğru olmaları; taşkınlık etmemeleri emrediliyor; ardından da Allah'ın, yaptıklarını gördüğü ııylarısı yapılıyor. Haksızlık edenlere dayanmamaları, onların etkilerine kapılmamaları emrediliyor, aksi takdirde ateş azabına uğrayacakları ve kendilerini, Allah'tan başka hiç kimsenin o azaptan kurtaramayacağı vurgulanıyor.

Doğruluğu emreden bu iki âyet de islâm dininin asıl çekirdeğini oluşturan âyetlerdendir. Mü'minin, gerek Yaratana, gerek yaratıklara karşı doğru olması, haksız davrananlara dayanmaması, onlara iltifat etmemesi gerekir. Abdullah ibn Abbâs'ın, bu emrin önemine şu sözüyle dikkati çektiği rivayet edilir: "Allah'ın Elçisi'ne, bu âyetten daha zor gelen bir âyet inmemiştir. O kadar ki Peygamber: 'Hûd Sûresi ve kardeşleri beni ihtiyarlattı!' dedi. Sûrenin nesinin kendisini ihtiyarlattığı sorulunca: "Emrolunduğun gibi doğru ol!' âyetinin kendisini ihtiyarlattığını söyledi

İSYAN

Bilin ki, Allah'ın Elçisi içinizdedir. Şayet o, birçok iste size uysaydı, sıkıntıya düşerdiniz. Fakat Allah size imanı sevdirdi ve onu sizin kalblerinizde süsledi ve size küfrü, fışkı ve isyanı çirkin gösterdi. İşte doğru yolda olanlar bunlardır. (Hucurât: 105/7)

105/7'nci âyette, Allah'ın, mü'minlere îmânı sevdirdiği; küfrü, fışkı ve isyanı kötü gösterdiği belirtilmekte; işte imanı sevip, küfür, fısk ve isyandan uzak duran o mü'minlerin, doğru yolda oldukları vurgulanmaktadır.

İsyan ve ma 'siyet karşı koymak, itaat etmemek, başkaldırmak demektir. Bunun aslı, asâ ile karşı koymak, kendini korumak, üstüne gelen bir şeye engel olmaktır. Allah'a ve Elçisi'ne isyan, insanı ebedî mutsuzluğa götürür. Allah'a isyan edenlerin sonu hep perişan olmuştur. Meğer ki kul, bu eyleminden dönsün, Allah'tan af dilesin. İnsanlığın ilk isyanı, ilk halîfe Ademin İsyanıdır. Fakat o, yaptığına pişman olup af dilemiş ve yüce Alah da onu bağışlamıştır.

121- Adem Rabbinin buyruğuna karşı geldi de şaşırdı, 122- Sonra Rabbi onu seçti, tevbesini kabul etti, doğru yola i/effi.(Tâhâ: 45/121-122) âyetlerinde Âdem'in, Rabbine isyan edip şaşırdığı, sonra onu seçip günâhını bağışladığı belirtilmektedir.

Fakat isyanda ısrar edip bundan dönmeden ölenler, ebedî hüsrana uğrarlar:

Firavun, elçiye karşı geldi. Biz de onu ağır bir yakalayışla yakaladık {Müzzemmil: 3/16)

Her kim Allah'a ve Elçisi'ne baş kaldırırsa, ona içinde sürekli kalacağı cehennem ateşi vardır, (Cin: 40/23)

13- Bunlar Allah'ın sınırlarıdır. Kim Allah'a ve Elçisi'ne itâ'at ederse Allah onu, altlarından ırmaklar akan, içinde sürekli kalacakları cennetlere sokar. İşte büyük başarı budur. 14- Kim de Allah'a ve Elçisine karşı gelir, O'nun sınırlarını aşarsa, Allah onu, sürekli kalacağı ateşe sokar. Onun için alçaltıcı bir aıâb vardır, (Nisa: 98/13-14)

8- Görmedin mi şu adamları ki gizli gizli konuşmaktan menedildikleri halde yine o menedildikleri işe dönüyorlar; günâh, düşmanlık, Elçiye isyan hususunda gizli gizli konuşuyorlar. Sana geldikleri zaman seni, Allah'ın selâmlamadığı bir tarzda selâmlıyorlar ve kendi içlerinde de: "Bu dediğimizden ötürü Allah bize azâb etse ya" diyorlar. Cehennem onlara yeter. Oraya gireceklerdir, ne kötü gidilecek yerdir orası! 9- Ey inananlar, aranızda gizli konuştuğunuz zaman günâh, düşmanlık ve Elçiye karşı gelme üzerinde konuşmayın; iyilik ve takva üzerinde konuşun ve huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun. (Mücâdele: 104/8-9)

 Akşamleyin ağlayarak babalarına geldiler. (Yûsuf: 53/16)

53/16'ncı âyette, Yûsuf u kuyuya atan kardeşlerinin, akşamlayın ağlayarak babalarına döndükleri anlatılır. Maksatları babalarını sözlearine inandırmaktır.

İşâ' : güneş batmasından alacakaranlığa kadar olanzamandır. (eI-işâân) güneşin batma zamanı ile alacakarnalık vaktidir.

Ey inananlar, ellerinizin altında bulunan(köle ve hizmetçiler ve henüz ergenliğe ermemiş çocuklarınız üç vakitte (odalarınıza girebilmek için) izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle vakti elbisenizi çıkar(ıp yatjacağınız zaman ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin üstünüzün açılabileceği üç vakittir. Bunların dışında (hizmetçilerin ve çocukların, izin almadan içeri girmelerinden dolayı) ne size, ne de onlara bir günâh yoktur. (Onlar sizin) Yanınızda dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. Allah âyetleri size böyle açıklar. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nûr: 102/58) âyetinde gergenlik yaşına gelmemiş çocukların dahi anne babalarının özel odalarına, izinsiz giremeyecekleri üç vakitten biri de işâ (alacakaranlık), yani akşam namazından sonra, ebeveynin, kendi odalarına çekildiği vakittir.

  Onlar onu gördükleri zaman sanki (dünyâda) bir akşam veya onun kuşluk vaktinden fazla kalmamış gibi olurlar. (Nâziât: 81/46)

81/46'ncı âyet, insanın geçen Ömrünün, kendisine çok kısa geleceğini, yaşadığı yıllan bir an gibi sanacağını, âhiret gününün de çok yakın olduğunu anlatmaktadır. İnsanın ömrü bitip son an gelip çatınca veya âhiret başlayınca insan, dünyâda sadece bir akşam vakti veya bir sabah vakti kadar kısa kaldığını, ömrünün o kadar kısa sürdüğünü sanır. Gerçekten yaşanan altmış, yetmiş yıl sonra insan bir geriye dönünce ömrü kendisine bir an gibi kısa gelir.

Kim Rahman 'in Zikrine karşı kör olursa ona bir şeytânı sardırırız; artık o, onun (yanından ayrılmaz, ona sürekli olarak kötülükleri telkin eden) arkadaşı olur. (Zuhruf: 63/36)

63/36: 'Aşâ, tavuk karanlığı denen körlüktür. Kim Allah'ı anmaya gözünü kapar, körlük eder; O'nu anmaktan yüz çevirirse Allah ona bir şeytânı arkadaş eder. Dünyâ tutkusu insanı gaflete düşürür, Allah'ı unutturur, Allah'a karşı kör gibi yapar. Allah'ı anmayan kişiye de şeytân musallat olur. Allah'ı anmadıkça şeytan ondan ayrılmaz. Bu, Allah'ın yasası gereğidir. Nasıl kirli cisimlere sinekler konar, kokuşmuş yerler böceklerin, haşerelerin barınağı olursa Allah'ı anmayan insanın ruhu da vesveselerle, kötü düşüncelerle dolar. İşte şeytanın arkadaş olduğu o kimseler doğru yoldan saparlar, saptırırlar fakat sapıklıklarının farkında olmazlar, doğru yolda olduklarını sanırlar.

İZN

Ezan ve izn: işitilen şey anlamına gelir. Gök, kendisine yaraştığı üzere Rabbini dinledi." (İnşikak: 83/2, 5) âyetlerinde göğün ve yerin, Allah'ın buyruğunu dinleyip O'na kulak verdiği belirtilmektedir.

Ezan maddesinde açıkladığımız üzere, ezan ve izn sözcükleri, işitme organı anlamındaki üzün sözcüğüyle ilgilidir. Kulakla algılanan duyurma, bildirme anlamlan da ezan, te 'zm sözcükleriyle ifade edilir. İzn de kulakla algılanan isteğe, olumlu yanıt vermek, yani izin ve ruhsat vermektir.

 Biz hiçbir  elçiyi, Allah'ın izniyle itâ'at edilmekten başka bir amaçla göndermedik. Eğer onlar, kendilerine zulmettikleri zaman sana gelseler, Allah'tan, günâhlarını bağışlamasını isteseler ve Elçi de onların bağışlanmasını dileseydi, elbette Allah'ı affedici, merhametli bulurlardı. (Nisa: 98/64)

98/64'ncü âyette: "Hiçbir elçiyi, Allah'ın izniyle itaat edilmekten başka bir amaçla göndermedik." buyuruluyor. Yani Allah, elçilerini, Kendisinden haber verdikleri hususlarda kendilerine itaat edilmek üzere göndermiştir. Hz. Muhammed'in de Allah'tan duyurduğu şeylerde kendisine itaat edilmesi gerekir. Ona itaat etmemek, onun bildirdiği vahiyleri uygulamamak, onun verdiği-hükme razı olmamak büyük günâhtır. Bundan dolayı "Nefislerine zulm edenlerin, gelip Elçinin huzurunda istiğfar etmeleri gerektiği" bildirilmektedir. Normal hatâlar için doğrudan Allah'tan mağfiret dilenir, Pey-gamber'in huzuruna gelmek gerekmez. Ama buradaki nefislerine zulmetmiş olanlar, Peygambcr'in elçilik görevine itaat etmemiş, onun Allah adına bildirdiği hükme karşı gelmiş, onun gönlünü kırmışlardır. Bundan dolayı affedilmeleri İçin ondan özür dilemeleri ve onun huzurunda yaptıklarından pişman olduklarını söyleyip Allah'tan mağfiret dilemeleri gerekir. İşte bu suretle, kırılmış olan Elçinin de gönlü yapılmış olur. O da onları bağışlamasını Allah'tan diler ve öylece affedilmiş olurlar.

Ancak "biiznillâh: Allah'ın izniyle" kelimesinin işaret ettiği üzere Elçiye itaat,onun kendi beşerî sözlerine değil, Allah'tan bildirdiği buyruklara itaattir.

O buyruklara isyan, elçiyi gönderen Allah'a isyan demektir.

İçlerinden öylesi var ki: "Bana izin ver, beni fitneye düşürme" der. İyi bilin ki, onlar zaten fitneye düşmüşlerdir. Cehennem de kâfirleri kuşatacaktır. (Tevbe: 113/49) âyeti ndekt "^SöiJ\" fi'li, "bana izin ver" anlamına gelebileceği gibi, "beni dinle, bana kulak ver" anlamına da gelin

Allah'ın izni olmadan onunla hiç kimseye zarar veremezler. (Bakara: 92/102)

 Gizli  konuşma(fiskos) şeytândandır. (Şeytân insanları bu yola iletir ki) inananlar üzülsünler. Oysa o, Allah'ın izni olmadıkça mü'minlere hiçbir zarar veremez. Mü'minler Allah'a dayansınlar. (Mücâdele: 104/10)

Bu âyetlerde "biiznillâh: Allah'ın izniyle'tı,"bi'ilmillâh: Allah'ın ilmiyle" şeklinde yorumlayanlar olmuşsa da Râğıb'ın belirttiği gibi izin, ilimden özel bir bilgidir. İzin, istekle olan bilgiyi gösterir. Zîrâ  

 Allah’ın  izni olmadan hiç kimse inanmaz ve (Allah) pisliği (huzursuzluğu, azâbı), akıllarını kullanmayanların üzerine kor." (Yûnus: 51/100) âyetinin belirttiği üzere inanmada Allah'ın meşîeti vardır.

 Allah 'in izni olmadan onunla hiç kimseye zarar veremezler." Birine zarar vermedeki Allah'ın izninde bir bakımdan meşîet var ise de rızâ yoktur. Meşîet, Allah'ın yaratma yasasıdır. Allah taâlâ insanda ve diğer canlılarda darb(vurma)dan etkilenme, acı duyma özelliğini yaratmıştır. Bu özellik taşta yoktur. Bu acı duyma olanağını veren Allah'tır. Bundan dolayı zâlimin vurmasının, mazluma zarar vermesi, Allah'ın izniyle (yani O'nun irâde ve meşîetiyle, yarattığı yasa gereği) olur. Bu izin, yaratma yasasını belirtir. Bunda Allah'ın razı olup olmaması aranmaz. Allah'ın razı olduğu anlamındaki izin, O'nun yapılmasından hoşlandığı güzel İşler hakkındadır.

İsti'zân izin istemektir.

 Mü'minter o kimselerdir ki Allah'a ve Elçisi'ne (gönülden) inanmışlardır. Toplumsal bir iş için Allah'ın Elçisi ile beraber bulundukları zaman ondan izin almadan gitmezler. (Ey Muhammed,) Senden izin alanlar, işte Allah'a ve Elçisi'ne inananlar onlardır. Bazı işleri için senden izin istedikleri zaman onlardan dilediğine izin ver ve onlar için Allah'tan mağfiret dile. Şüphesiz Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Nûr: 102/62)

102/62: Mü'minlerin, Allah'a ve Elçisi'ne inanan, O'nunla beraber topluca karar verilmesi gereken bir sorunu konuşurken izin almadıkça toplantıdan ayrılmayan kimseler olduklarını bildiren 62'nci âyette, herhangi bir işleri için izin istedikleri zaman onlara izin vermesi ve Allah'tan onların bağışlanmasını dilemesi Hz. Peygamber'e emrediliyor. Âyetten, önemli toplumsal bir konuyu görüşürken mü'minlerin, Peygamber'den izin almadan toplantıyı terk etmemeleri gerektiği, böyle izin alarak gidenleri de Allah'ın bağışlayacağı anlaşılmaktadır.

İzn kökünden izen ise yanıt ve bir şeyin veya sözün karşılığıdır. Yani bu kelime, bir cevâbı veya gizli cevabı gerektirir. Başında bu edât'ın bulunduğu cümlede, bunun ardından gelen rnuzâr'i geniş zaman) fi'lini nasbeder. İzen ahruce gibi. Bundan önce cümle geçer, bunu da muzâri' fi'Ji izlerse o muzâri' fi'linin nasbi ve ref'i caizdir. Ene izen ahruce, ya da ahrucu  Bu edat, fiilden sonra gelir veya yanında muzâri' fiil bulunmazsa görev yapmaz. Ene ahrucu izen  gibi

İZZET

İzzet güçlülük, insanın yenilmesine engel olan bir durumdur. Sert, işlenmesi zor toprağa da 'azâz   denilir. şu iş bana güç geldi, ağır geldi denilir.   Sizin sıkıntıya uğramanız ona ağır gelir", demektir  ona galip geldi, onu yendi demektir,  düşmanını yenen, onu soyar, üstündeki eşyayı alır, denilir.  Bu  kardeşimin doksan dokuz koyunu var. Benimse bir tek koyunum var. Böyle iken 'Onu da bana bırak" dedi ve konuşmada bana ağır bastı (onunla baş edemedim.)" (Sâd: 38/23) âyetinde izzet kökünden  ağır bastı, beni yendi, onunla baş edemedim, demektir.

 138- Münafıklara, acı bir azabın kendilerinin olacağını müjdele! 139- Onlar müzminleri bırakıp kâfirleri dost tutuyorlar. Onların yanında şeref mi arıyorlar? Bütün şeref, tamamen Aİlaha aittir. {Nisa: 98/138-139)

98/138-139'ncu âyetlerde kâfirleri velî edinen münafıklar uyarılmaktadır. Burada kasdedilen kâfirlerin, Yahudiler olduğu rivayet edilir. Müslümanların içinde ikiyüzlü olan bazı kişiler dıştan müslüman görünüyor, gizli gizli de kâfirlerle dostluk kuruyorlardı. Bütün amaçlan, onlarla birlik olup müslümanlan sonunda yenmek, Medine'de kendilerine üstünlük kurmak, mevki sağlamak idi. Oysa onlar boş kuruntunun peşinde idiler. Üstünlük Allah'ın elindedir. Allah onu dilediğine verir. Böyle yapmakla ikiyüzlüler, manen alçalıyorlar, ruhlarını cehenneme sürüyorlardı. Bu yüzden hem inkarcılar, hem de ikiyüzlüler cehennemde toplanacaklardı.

Diyorlar ki; "Andolsun, eğer Medine'ye dönersek üstün olan, alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır." Üstünlük, ancak Allah'a, Elçisine ve müzminlere mahsustur. Fakat münafıklar bilmezter. (Münâfıkun: 103/8)

103/8'nci âyette kendilerini güçlü, değerli sanan münafık liderlerin, Medine'ye döndüklerinde, kendilerince (hâşâ) alçak sayılan Allah Elçisi'ni ve Mekke göçmenlerini Medine'den çıkaracaklarını söyledikleri belirtildikten sonra gerçekte izzetin Allah'a, Elçisine ve mü'minlere âid olduğu vurgulanmakta ve münafıkların bu gerçeği bilmedikleri belirtilmektedir. Bu konuda ayrıntı için Münafıklar maddesina bakınız.

180- izzet sahibi Rabbin, onların nitelendirmelerinden yücedir. 181- Selâm, gönderilen elçilere, 182- Hamd, âlemlerin Rabbi Allah'a!'(Saffât: 56/180-182)

56/180-182'nci âyetlerde de izzet sahibi oîan Allah'ın, müşriklerin nitelendirmelerinden yüce olduğu vurgulanıyor. Peygamberlere selâm veriliyor, onların güvenlik ve esenlik içinde bulunacaklarına, hayır ile anılacaklarına işaret ediliyor ve hanıdin (yani Övgünün), âlemlerin Rabbi Allah'a özgü olduğu belirtiliyor.

Hz. Peygamber{s.a.v.)in şöyle buyurduğu da rivayet edilir: "Kim kendisine tam ölçü ite sevap verilmesini istiyorsa bir meclisten kalkarken  desin. " İbn Ebî Hâtim'in mürsel olarak rivayet ettiği bu hadis Hz. Alî'den mevkuf olarak da rivayet edilir

İVEC

 Onlar ki Allah'ın yolundan menedip, onu eğriltmek isterler, ve onlar âhireti de inkâr ederlerdi. (A'râf: 39/45. Hûd: 52/19,İbrâhîm: 72/3)

(Ave): eğmek, bükmek, 'avac (eğriliği gözle, kolayca görülen; 'ivac düşünce ile veya gözle görülebilen eğrilik, pürüz, engebedir.

Bu âyette Allah'ın yolunu eğriltmeğe çalışan, âhirete inanmayan insanlar, çetin âhiret azâbıyla uyarılmaktadır.

 Ve her yolun başına oturup da tehdidederek inananları Allah yolundan çevirmeğe ve o(Hak yolumu eğriltmeğe çalışmayın; düşünün siz az idiniz, O sizi çoğalttı ve bakın, bozguncuların sonu nasıl oldu! (A'râf: 39/86)

39/86'ncı âyette Hz. Şu'ayb'ın, kavmine öğütleri arasında onlara Allah'ın düz yolunu eğriltmeğe çalışmamalarını; kendileri az iken Allah'ın, kendilerini çoğalttığını, buna şükretmeleri ve bozguncuların sonunun nasıl olduğunu düşünmeleri gerektiğini söylemiştir.

98- De ki: "Ey Kitap ehli, Allah yaptıklarınıza tanık iken neden Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorsunuz?" 99- De ki: "Ey Kitap ehli, gerçeğe tanık olduğunuz halde, niçin Allah'ın yolunu eğri göstermeğe yellenerek, inanmak isteyenleri Allah yolundan çevirmeğe çalışıyorsunuz? Allah yaptıklarınızdan habersiz değildir." (Âl-i İmrân: 94/99)

94/98-99'ncu âyetlerde hitap, Kitâb ehlinedir. Bile bile Allah'ın âyetlerini inkâr etmeleri, Hak yolunda yürümek isteyenleri şaşırtmağa çalışmaları, inkâr tarzında sorularla kınanmaktadır. Gerçekten Kitap ehli; Allah'ın Elçisine gelen âyetlerin, ilâhî vahy olduğunu anlıyor, Hz. Mu-hammed(s.a.v.)in gerçek peygamber olduğunu da gayet iyi biliyor, fakat gurur ve menfaat yüzünden inkârda ısrar ediyor, Hak yolu eğri göstermeğe, inananları şaşırtmağa çalışıyorlardı.

 105- Sana dağlardan soruyorlar. De ki:" Rabbim onları ufalayıp savuracak! 106- Yerlerini boş, dümdüz bıra-kacaktır. 107- Orada ne bir eğrilik, ne de bir tümsek görmeyeceksin. 108-O gün hiç pürüzü olmayan çağrıcıya uyarlar; (ondan sapma imkânı yoktur). Rsnmân'ın huzurunda sesler kısılır, fısıltıdan başka bir şey işitemezsin. Tihâ: 45/105-108)

45/105-107'nci âyetler, Allah'ın, Kıyamet günü, dünyanın en belirgin noktaları olan dağları ufalayıp savuracağını, dünyâyı dümdüz edeceğini, le çukur, ne de tümsek bırakmayacağını bildirmektedir.

45/108-O gün herkesin, pürüzsüz çağrıcının sözüne uyacağı ve Rah-nin in huzurunda seslerin kısılacağı, çok hafif sesten başka bir şeyin duyulmayacağı belirtilmektedir.Onun pürüzü yoktur" cümlesi,cit/ıın sıfatı da olabilir. Yani onun sesi dümdüzdür, hiç pürüzü yoktur. Tıinianların durumunu belirten bir cümle de olabilir. Yani çağrılanların ondan sapma imkânı yoktur. Mutlaka ona koşarlar. Müfessirlerin çoğu bu ikinci anlamı tercih etmiştir.

45 107'nci âyette dünyânın engebelerden arınıp dümdüz edilmesi ile 108’nci âyette çağrıcının pürüzsüz oluşu arasında güzel bir edebî uyum vardır. Bu âyet burada dâvetçinin sözünü dinlemeyenlerin, âhirette dâvetçinin çağrısından yan çizemeyeceklerini, ister istemez herkesin o davete koşacağını vurgulamaktadır. Allah'ın, insanları toplayacağı mahşere (toplantı alanına) gitmemek, kimsenin elinde değildir. Çünkü orada dünyadaki gibi seçimle hareket etme imkânı yoktur.

27- Andolsun biz, bu Kur'ân'da insanlara, öğüt  için her temsili anlattık. 28- Korunanlar için bunu, pürüzsüz Arapça bir Kur'ân olarak (indirdik). (Zümer: 59/27-28)

69/27-28'nci âyetlerde Kur'ân'da her türlü temsil getirilerek gerçekçilerin anlatıldığı, misallerle öğüt verildiği ve Arapların anlayıp öğüt atımcA in ve şirkten korunmaları için Kur'ân'ın, pürüzsüz, açık Arapça bir okuma olarak indirildiği bildiriliyor.

Kur'ân'ın ilk muhatabı olan Arapların mânâsını anlayıp şirkten, günâhlardan korunmaları için Kur'ân'ın pürüzsüz bir Arapça ile indirildiğini ifade eden bu âyet, Kur'ân'ı anlamanın önemini de belirtir. Bu husus, birçok yerde yinelenir: "Biz Kur'ân'ı Arapça indirdik ki anlayasınız"

İnsanın Tek Nefİsten Yaratılması

İnsanın Eşİnİn Kendİsİnden Yaratılması

Üreme Organları

İnsana Beyanın Öğretİlmesİ

İnsanın Cİmrİlİğİ

İnsanın Karakterİ

İnsan İstedİğİne Ulaşır

İnsanın Acelecİğİ

İnsan Cİn Ve Şeytanlar

İnsan Ettİğİnİ Bulur

İnsanın Sınanması

İnsan Suresİ

İnsanın Zorluktan Yaratılması

İnsanı İzleyİp Koruyanlar

İnsanları Rahatsız Etmeme

İnşİkak Suresİ

İnşİrah Suresİ

İntİhar

İrade

İrem

İrtİdad

İsa A.S

İsar

İshak

İslam

İlahİ Dİnlerderkİ Ruh Bİrlİğİ

İsmaİl

İsra Suresİ

İsra Ve Mİraç

İsraf

İsraİloğulları

İstebrak

İstİdrac

İstİğfar

İstİhare

İstİnbat

İstİnkaf

İstİrca

istİşare

İstİva

İsyan

İşçİye Hİzmetçİye İyİlİk

İtaat

İtikat İlİmlerİ

İtİkaf

İyab

İbram

İfrit

İhtİyaç

İlahİ Dİnlerdekİ Ruh Bİrlİğİ

İlİm

İmsak

İnabe

İrfan

Islah

İsmet

İstİkamet

İsyan

İşa

İzn

İzzet

İvec

KABİR HÂLİ

Allah  yolunda öldürülenlere, "ölüler" demeyin; hayır, onlar diridirler, ama siz farkında olmazsınız  (Bakara: 92/154)

Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma; hayır, (onlar) diridirler, Rab'leri katında rızıklanmaktadırlar. (Âl-i İmrân: 94/169)

Bu âyetlerde, Allah yolunda öldürülenlere, ölüler denmemesi, gerçekte onların diri ve Rableri katında rızıklanmakta oldukları, fakat insanların bunu fark edemedikleri anlatılmaktadır.

Normal ölümle ölen kimseye "Ölü" denebilir. Allah yolunda öldürülen kimse, Allah katında yüce bir hayata ereceği gibi, toplumu tarafından da daima rahmet ve takdirle yad edilir. Hem toplumu içinde ebediyyen yaşar, hem de gayb âleminde gerçek hayata erer.

Ölüm, şu görünen bedene özgüdür. İnsanın asıl benliği fizik bedeni değil, onun içinde gizli olan, ona hareket ve canlılık veren ruhudur. Beden kalıptır. Rûh onun hakikati, insanın gerçeğidir. Bedenin aslı topraktır. Topraktan süzüle süzüle besinlerle insana geçmiş, insan vücudunda birtakım işlemlerden geçip insan tohumu olmuş, tohum haline gelirken de tıpkı süt içine yağın karışması, susam dânesinin zerrelerine yağın nüfuzu gibi insan tohumunun içine de rûh cevheri giydirilmiştir. Ana karnında cenîn haline gelen insandaki rûh da gelişmeğe başlamıştır. Cenîni insan biçimine sokup şu dünyâya getiren, Allah'ın izni ve iradesiyle onun içine üflenen ruhtur. Önce sadece hayvansal ruhla gelişen, daha sonra içine insan ruhu üflenip organları tamamlanan cenîn, artık büyümekte olan insandır.

Özü şu topraktan çıkan beden, zamanla değişikliğe uğrar, gelişir, büyür, ihtiyarlar ve içindeki ruhu kaybedince de yine toprağa düşüp bozulur, çözülür, dağılır, aslı olan toprağa karışır.

Ama deneylerden geçip olgunlaşmak, ruhsal bilgiler ve haller kazanmak için beden içine konup bir süre bedende konuk gibi kalan rûh, ölmez, yaşar. İşte insan öldüğü zaman kabir sevabı ve azabı ölen bedenine değil,

 ölmeyen rûhunadır. Çünkü beden ölünce genellikle toprakta çürür, bazı bedenler de yakılır, kül olur. Bazıları havada parçalanıp dağılır, bazıları denizlerin derinliklerine atılır, balıklara yem olur. Ruhunu kaybeden bedene bir daha rûh dönmez. Ölen kişi şu dünyâda aynı beden içine dönmez. Kuruyan ağaca nasıl bir daha hayat veya yaşlık sirayet etmezse, ölen bedene de bir daha can geri gelmez.

Peki ama tefsirine çalıştığımız, Allah yolunda öldürülenlerin ölmediğini bildiren bu âyetler ile Hz. Peygamber'in: "Kabir ya cennet bahçelerinden bir bahçe, ya da cehennem çukurlarından bir çukurdur"

KABİR ZİYARETİ

  1-Çokluk yarışı, sizi oyaladı, 2- Nihayet kabirleri ziyaret ettiniz (kabre girinceye kadar mal artırmağa çalıştınız). 3- Hayır (olmaz bu), yakında bileceksiniz (hatânızı)! 4- Yine hayır, yakında bileceksiniz (hatânızı)! 5- Hayır, (gerçeği) kesin bilgi ile bilseydiniz; 6-Mutlaka cehennemi görür (onun varlığını gözle görmüş gibi kabul eder)-diniz. 7- Sonra onu kesin olarak gözle göreceksiniz. 8- Sonra o gün, (size verilen) ni'metten sorulacaksınız. (Tekâsür: 16/1-8)

  kökünden ilhâ'   oyalamak, gaflete düşürmek, asıl yapılması gerekli işlerden alıkoymaktır. Tekâsür de çokluk yarışına girmek, çoğaltmaya çalışmak, çoklukla övünmektir. Bu sûrede kabre varıncaya kadar mal çoğaltmakla uğraşıp didinen, âhireti hiç düşünmeyen insanlar kınanmaktadır.

 Mal ve evlâd çoğaltma arzusu sizi o kadar oyaladı, o kadar meşgul etti ki nihayet kabirleri ziyaret ettiniz, anlamına gelir. "Kabirleri ziyaret ettiniz" deyiminde üç anlam muhtemeldir: Birine göre siz ölünceye kadar mal ve evlât çoğaltmakla meşgul oldunuz demektir. Kabirleri ziyaret etmek, ölüp kabre gömülmek anlamınadır. İkincisine göre "kabirleri ziyaret etmek" kabirlerdeki ölüleri anmaktır, kabirlerde olan ölülerle övünmek, onları ziyaret etmek şeklinde ifâde edilmiştir. Bazı kimseler ölen atalarıyla övünürler. Âyetin anlamı, çoklukla övünme sizi o kadar oyaladı ki ölüleri anacak, onlarla övünecek kadar ileri gittiniz. Üçüncüsüne göre "kabirleri ziyaret ettiniz" deyimi, fi'len kabirlere gittiniz, demektir. Bazı kimseler övünmek için kabirlere gider, adamlarının kabirlerini göstererek "İşte şu, şu kabir bizimdir" demek suretiyle oradaki ölülerle övünürlerdi. Bir rivayete göre Ensâr kabilelerinden Harise Oğullarıyla, Haris oğulları birbirine karşı övünmüşler, biri diğerine: "Sizin içinizde falan, falan gibisi var mı?" demiş. Ötekiler de böyle söyleyip her kabile, ötekine karşı sağ olan adamlarıyla övündükten sonra: "Haydi kabristana gidelim" demişler. Bu kez kabristanda ölüleri göstererek: "Sizde falan, falan gibisi var mı?" diye birbirlerine karşı

övünmüşler, Allah bu âyeti indirmiş.

Bu rivayete göre sûrenin, Medine'de inmiş olması gerekir. Oysa Mekke üslûbunu taşıyan sûre, Mekke'de inmiştir. İbn Kesîr, bu rivayeti kaydettikten sonra birinci mânâyı tercih ediyor: "Doğrusu, 'öldünüz, kabirlere gömüldünüz', demektir" diyor

KADER

 Biz her şeyi bir kaderle :(bir ölçü, düzen ve planla) yaratmışızdır. (Kamer: 37/49)

Bu âyette Allah'ın, her şeyi belli bir kader (ölçü, miktar ve düzen) ile yarattığı vurgulanmaktadır. Müfessirler, buradaki kader (yi) kelimesini,

Allah'ın ezelde insanların yapacakları işleri ve kâinattaki her şeyi planlayıp takdir ettiği şeklinde açıklayan rivayetler aktarırlar. Bu rivayetlere göre bu âyet inince bazı sahâbîler, Hz. Peygamber(s.a.v.)e gelip: "Öyle ise çalışmak niçin? Kadere güvenip çalışmayı bıraksak olmaz mı? Yaptığımız iş, bizim yeni yaptığımız bir şey midir?" demişler. Peygamber (s.a.v.): "Siz amel ediniz, herkese yaratıldığı iş kolaylaştırılır"

KADIN HAKLARI

1997 Ramazan ayı münasabetiyle Milliyet Gazetesinde yayınladığımız yazılarımızdan ötürü hayli destekleyici mektuplar almıştık. İzmir'den yazan sayın bir okuRûmuz da "Ramazan ayında Milliyet Gazetesinde bir dizi yazınız yayımlandı. Bunları ilgi ve dikkatle okudum. Hepsini bir dosya haline getirdim ve itina ile saklamaktayım" dedikten sonra "İslâm'da kadın hajdarıyla" ilgili yazımızdaki "İslâm, doğmasından itibaren utanç duyulan kadını, horlandığı mevki'den alıp yükselterek insanlık açısından erkekle aynı düzeye getirmiştir" şeklindeki yargımıza takılmış, bazı rivayetlerde yer alan, kadını aşağılayıcı nitelikteki sözleri, sanki gerçekten İslâm'ın görüşü imiş gibi algılayarak yargımızın doğru olmadığı düşüncesini belirtiyor ve "Bu konuda aydınlanmak ihtiyacındayım ve beni görüşlerinizle aydınlatmanızı rica ediyoRûm. Allah'ın insanlara verdiği en kuvvetli güç akıldır. Akla aykırı her şeyi reddediyoRûm. Müspet ilim kafasına sahip bir insan ilişikteki yazıda yer alan Kur'ân hükümlerini olumsuz değerlendirir ve bunlardan ürker... Bu konu ile ilgili değerli görüşlerinizi lütfetmenizi rica ediyor, saygılar sunuyoRûm sayın Profesör" diyor.

Gönderdiği listede kadını aşağılayıcı nitelikteki sözler, gerçekte Kur'ân'ın âyetleri değil, hadîs rivayetleridir. Bizim temel kaynağımız Kur'ân-ı Kerîm'dir. Kur'ân'a tâbi olan Hz. Muhammed'e, Kur'ân'a aykırı bir söz söyleme veya hüküm koyma yetkisi verilmemiştir: "De ki: 'Onu kendi tarafımdan değiştir emeni. Ben sadece bana vahyolunana uyarım. Şayet ben Rabb'ime karşı gelirsem, büyük bir günün azabından korkarım'. "',

KADIN ERKEK EŞİTLİĞİ

İslâm gelinceye kadar kadın, her toplumda horlanmıştır. İşte İslâm, doğmasjndan utanç duyulan kadını, horlandığı mevkiden alıp yükseltmiş, erkeği de kibir ve gururundan aşağı indirmiş, iki cinsi Allah'a kulluk açısından eşit saymıştır. Birçok âyette erkek ve kadına birlikte hitabedil-mektedir. Kur'ânı Kerîm, kadın ve erkeğin birbirlerini tamamladıklarını, birisi olmadığı takdirde diğerinin de olamayacağını, insanlık bakımından aralarında bir fark bulunmadığını söyler. Bakınız Hucurât Sûresi'nde bu eşitlik nasıl vurgulanıyor:

"Ey insanlar, biz sizi bir erkek ve bir kadından yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah yanında en üstün olanınız, (Allah'ın buyrukları dışına çıkmaktan) en çok korunanınızdır. Allah bilendir, haber alandır."

KADİR GECESİ

 1- Biz o(Kur'â)nı Kadir gecesinde indirdik. 2- Kadir gecesinin ne

olduğunu sen nereden bileceksin? 3- Kadir gecesi bin aydan hayırlıdır. 4- Melek(ler) ve Rûh, o gece Rab'lerinin izniyle her iş için iner de iner. 5-Esenliktir o, ta tan yeri ağarıncaya kadar! (Kadr: 25/1-5)

Bu âyetlerde Allah'ın, Kur'ân 'ı Kadir Gecesinde indirdiği; bin aydan daha hayırlı olan Kadir gecesinde, Rablerinin izniyle meleklerin ve Rûh'un indiği ve her emirden (her bakımdan) selâm (esenlik), her çeşit emir getirdiği ve o Gece esenliğin, tan yeri ağarıncaya dek sürdüğü belirtilmektedir.

Birinci âyette "a: onu" zamîri ile Kur'ân veya İlâhî Kitâb anlamına

gelen Zikir kasdedilmektedir. İndirilen şeyin, sadece "O" işaretiyle derhal anlaşılacak derecede ünlü ve büyük olduğunu belirtmek için Kur'ân veya Zikir adı anılmamış, "onu indirdik" denilmiştir. " 

 1-Ha mîm.. 2- Apaçık Kitab'a andolsun ki, 3- Biz onu mübarek bir gecede indirdik. Çünkü biz, uyarıcıyız. 4- Her hikmetli işin ayırdedildiği bir gece."

KADR SÛRESİ

Kadir gecesinin önemini anlattığından bu adı alan ve iniş sırasına göre Kur'ân'ın 25'nci Sûresi'ni oluşturan sûredir. Mekke'de, Abese Sûresi'nden sonra inmiştir. Medine'de indiği hakkında rivayetler de vardır, fakat üslûbu Mekke'de indiğini gösterir. Nitekim bütün sûre sıralayanlar, bu sûreyi Mekke'de inen sûreler arasına koymuşlardır. 5 âyeti içeren Sûre, resmî tertibde 97'nci sırayı almıştır.

KÂF SÛRESİ

Adını başındaki harften alan sûrede Allah'ın kâinattaki kudret işaretlerine dikkat çekilir, âhiretin mutlaka vukubulacağını kanıtlayan misaller verilir ve insanın yaptıklarından sorguya çekileceği vurgulanır. Geçmiş peygamberleri yalanlayanların uğradıkları sonuçlara işaret edilerek Peygamber (s.a.v.) tesellî edilir.

Muhammed İzzet Derveze, 38'nci âyetinin Medîne'de indiği hakkındaki rivayeti şüpheli görmektedir. Çünkü konuya bağlı olan âyet, öteki âyetlerle üslûb birliği içindedir. Bundan dolayı sûrenin bütün bölümlerinin bir defada veya ard arda indiği görüşü ağır basmaktadır. Sûre, Mekke'de, Mürselât Sûresi'nden sonra inmiş olup 45 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 50. iniş sırasına göre 34'ncü sûredir.

Peygamber(s.a.v.)in bayram namazında Kaf ile ikterabetis'sâ'atu ve'n-şakka'l-kamer Sûrelerini okuduğu rivayet edilir

KÂFFE

 Biz seni ancak insanlar için kâffe (kurtarıcı), müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. (Sebe: 58/28)

Bu âyette, Hz. Muhammed'in, insanlar için kâffe veya insanların kâffesine müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderildiği, fakat insanların çoğunun bunu bilmedikleri anlatılmaktadır.

Kâffe   kelimesi, Lifkökünden ism-i fâ'il olabilir. Sonundaki tâ

mübalağa (abartı) içindir. Bu takdirde âyetin anlamı: "Biz seni insanları küfürden menedici, müjdeleyici ve oyarıcı olarak gönderdik" şeklinde olur.   Biz âlemlere acıma(mız)dan dolayı seni

gönderdik"

KÂFİRÛN SÛRESİ

Kâfirlere hitâb ile başladığı için bu adı almış olan sûre, Mekke'de • Mâ'ûn Sûresi'nden sonra inmiştir. İslâm'daki din ve vicdan özgürlüğü prensibini vurgulamaktadır. 'İbâdet Sûresi, İhlâs Sûresi adlarını da taşıyan bu sûre, İhlâs Sûresi ile birlikte İhlâsayn (iki ihlâs) adıyla da anılır. Resmî dizimde 109., iniş tarihine göre 18. sûre olup 6 âyeti içermektedir.

Muhammed ibn Nasr ve Taberânî'nin saptadıkları bir hadîse göre peygamber (s.a.v.) "kul huvallahu ehad"in, Kur'ân 'in üçte birine 

  Sûresi'nin de Kur'ân'in dörtte birine denk olduğunu söylemiştir

KÂHİN

221- Şeytânların kime ineceğini size haber vereyim mi? 222- Onlar, her günahkar yalancıya inerler. 223- O yalancılar, (şeytânlara) kulak verirler, çokları da yalan söylerler.(Şu'ara: 47/221-223)

Şu'arâ Sûresi'nin bundan önceki âyetlerinde, Kur'ân'ı cin şeytânlarının indirmediği, zaten onların böyle bir şey yapamayacakları, böyle yüce sözleri duymaktan menedildikleri bildirilmişti. Bu âyetlerde de şeytânların, ancak iftiracı, yalancı, günahkâr kimselere ineceği; böyle kimselerin, o şeytânların sözlerini cinnin vahyi olarak gösterdikleri belirtiliyor. Yahut " nin faili şeytânlar olabilir. O zaman mânâ şöyle olur: Şeytânlar mele-i a'laya (melekler topluluğuna) kulak kabartırlar, bazı sözler kaparlar. Bu kaptıklarını insan dostlarına vahyederler. Fakat çokları da yalan söylerler. Duyduklarına kendi sözlerini katıp insanları kandırırlar.

  (Ey Muhammed) Sen hatırlat,

öğüt ver. Rabbinin nimeti sayesinde sen ne kâhinsin, ne de mecnun. (Tûr: 76/29) âyetinde de Hz. Muhammed'in kâhin veya mecnûn olmadığı vurgulanmaktadır.

Kâhin: cin telkiniyle gayba (geçmiş veya geleceğe) ilişkin haberler veren, kehânette bulunan kimsedir. Geçmişten haber verene kâhin, gelecekten haber verene 'arrâf denildiği görüşü de vardır. Mecnûn da cinlenmiş, cinnin etkisinde kalmış insandır. Şâ'ir de o devrin inancına göre cinden aldığı ilhamlarla birtakım seci'li, kafiyeli, muamma tarzında sözler söyleyen kişidir. Bu bakımdan kâhin, şâ'ir ve sâhir (büyücü) hep cinle ilişki içinde bulunan insanlardır. Bunun içindir ki kâhin ve şâ'irt ortak sıfat olarak mecnûn (cinlenmiş, cin etkisinde kalmış, cinle ilişki kurmuş) denildiği gibi ayrıca mecnûn cin çarpmasıyla aklını yitirmiş, tutarsız sözler söyleyen kimseye de denilir.

"Câhiliyye görüş açısından bakılırsa cinnin insana sâhibolması (tec-nîn) olayı yalnız Araplara, ya da Sâmîlere özgü olmayıp modern zamanlarda Şamanizm adıyla bilinen olaydır. Gerek ruhî, gerek İlâhî olsun, herhangi bir doğa üstü varlık, vecd halinde bulunan bir kişiye geçici olarak sâhibolur, onun ağzından, çoğunlukla beyitler biçiminde, olağan duRûmdaki insanın söyleyemeyeceği heyecan verici kelimeler söyler. İslâm'dan önce Araplar bu olayı biliyorlardı. Çünkü kâhin de herhangi bir anda üstün bir varlık tarafından sahibolunma yeteneğinde bulunan bir insandı. Müşrik Arapların bildiği tek ilham şekli bu idi."

KALÂİD

Ey inananlar, ne Allah'ın işaretlerine, ne haram aya, ne kurbana, ne gerdanhk(lı kurban)lara ve ne de Rab'lerinin lütuf ve rızasını arzu ederek Beyt-i Haram 'a doğru gelenlere saygısızlık etmeyin. İhramdan çıktığınız zaman avlayabilirsiniz. Sizi Mes-cid-i Haram 'dan çevirdiklerinden dolayı bir topluma karşı beslediğiniz kin, sizi suç işlemeğe itmesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın, Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. (Mâide: 110/2)

Bu âyette mii'minlere; Allah'ın nişanlarını: haram ayını, hedyi ve kalâidi, Allah rızâsı için Ka'be'yi ziyarete gelenlerin dokunulmazlıklarını çiğnememeleri;vaktiyle kendilerinin Mescid-i Harama girmelerini engellemiş olan kimselere karşı duydukları kin yüzünden öfkeye kapılıp suç işlememeleri; ihramdan çıktıktan sonra avlayabilecekleri; iyilik ve takvada yardımlaşmaları, fakat günah ve düşmanlık hususunda birbirlerine yardımcı olmamaları; azabı çetin olan Allah'tan korkmaları buyurulmaktadır.

Kalâid   bükmek anlamındaki kald(jdî)den gelen kılâde

 nin çoğuludur. Kalâde, maklüd gibi bükülüp boyna takılan ip, gümüş gibi takıdır. Bir şeyi çevrelemeğe de kılâde'ye benzetilerek tekallüd denilir  (kılıcını kuşandı),   (ona kılıç kuşandırdım) anlamına

geldiği gibi, boynuna kılıç vurdum (yani öldürdüm) anlamına da gelir.

Hayvanın kurban olduğuna işaret için boynuna deriden, ya da ağaç kabuğundan bir şey takılır. İşte boynuna böyle bir işaret takılmış olan hayvanlara kalâid denilir. Başka bir rivayete göre de câhiliyye döneminde hacılar, boyunlarına deriden, yahut ağaçtan kılâde takarlar, böylece hac için geldiklerini belirtmek suretiyle herhangi bir saldırıdan korunmak isterlerdi. Kalâid kelimesi, boyunlarına böyle işaret takmış olan hacılar için de kullanılırdı. Boynuna Harem ağacının kabuğundan tasma takılmış olan kurbanlıklar ve insanlar saldırıdan korunur, kimse onlara dokunmazdı.

 hac amacıyla Beyti Harâm'a gelenler demektir.

Şene'ân ise düşmanlık ve buğz, öfke anlamındadır. Allah'ın Elçisi (s.a.v.), 'Amr ibn Hazm'ı, Necrân halkına din öğretmeni olarak gönderdiği zaman yazdığı mektubun başına Mâide Sûresi'nin, başından dört âyeti yazdırmıştır. Amr ibn Hazm'ın torunu Ebubekir ibn Muhammed'in yanında okunan mektup şöyle imiş:

"Rahman ve Rahtm Allah'ın adıyla. Bu, Allah ve Elçisininn mektubudur. Ey inananlar, akidleri yerine getiriniz. Allah'ın Elçisi Muham-med(s.a.v.)in, Yemen 'e gönderdiği Amr ibn Hazm 'a ahdidir. Ona: bütün işlerinde Allah'tan korkmayı emretti. Çünkü Allah, kendisinden korkanlarla ve iyi davrananlarla beraberdir..."

 Allah Ka 'be 'yi, o saygıdeğer Evi, insanlar için (hayat ve güven) durağı yaptı. O saygıdeğer ayı, kurbanı, tasmalı kurbanlıkları da (böyle yaptı) ki Allah'ın göklerde ve yerde olanları bildiğini ve Allah'ın her şeyi bilici olduğunu anlayasınız. (Mâide: 110/97)

Arap, boynuna lihâ (ağaç kabuğu) takılmış bir hayvana rastlasa, açlıktan ölecek duRûmda da olsa o hayvana dokunmazdı. İşte bunların hepsi insanların, temel dünyâ ve âhiret yararlarıdır. Yüce Allah, Ka'be'yi, haram ayını, hedy ve kalâid'i insanların kıyamı, yani yaşam direği, geçim kaynağı kılmıştır. Demek ki kurban ibâdetinin, amacı, sadece hayvanı kesip kan akıtmak değil, et yiyemeyen fakirleri doyurmak, onlara geçim sağlamaktır. Bu yapılmayınca hayvanı boş yere kesmenin bir anlamı yoktur. Hac Sûresi'nin 36-37. âyetleri, kesilen hayvanların etlerinin ve kanlarının değil, insanın takvasının Allah'a ulaşacağını vurgulamakta, Allah'ın rızâsını kazanmak için kesilen o hayvanlardan yemeyi ve fakirlere de yedirip Allah'a şükretmeyi buyurmaktadır.

KALB TEMİZLİĞİ

Kalb  Bir şeyi ters çevirmek demektir, sırt üstü getirmek anlamlarına gelir. Aynı kökten taklîb, alt üst etmek, didik didik aramaktır.

  Senin için işleri tersine çevirdiler, (seni engellemek için her şey i aradılar, her çareye başvurdular,) her şeyi denediler."

KALEM SÛRESİ

Nûn adını da taşıyan bu sûre, bu adlarını birinci âyetinden almıştır. Sûrede önce Peygamber(s.a.v.)in peygamberliği vurgulanır, onun yüksek karakteri övülür, onu yalanlayanların düşük karakterleri belirtilir ve onların cezalandırılacakları, bir misâl ile anlatılır. Peygamber(s.a.v.)e de sabredip Allah'ın hükmünü beklemesi öğütlenir.

İlk gelen sûrelerdendir. İlk dört âyetinin daha önce, diğerlerinin bir süre sonra inmiş olması muhtemeldir. Buna göre 'Alâk Sûresi'nin ilk beş âyetinden sonra bu sûrenin ilk dört âyeti inmiştir. Sûrenin bütün âyetlerinin beraber inmiş olması da muhtemeldir. O zaman bu sûrenin, 'Alâk Sûresi'nden epey sonra inmiş olması gerekir.

Muhammed İzzet Derveze'nin, sûrelerin tertibinde esas kaynak kabul ettiği, Mısır'da basılan Hattat Kadroğlu Mushafı'nın tertibine göre (17-33)'ncü ve (48-50)'nci âyetleri Medîne'de inmiştir. Fakat Muhammed İzzet Derveze âyetlerin üslûp ve içeriğinden bunun doğru olmadığının anlaşıldığını, çünkü bu âyetlerin sözün akışına son derece bağlı olduğunu, bundan dolayı sûrenin bütün âyetlerinin bir defada veya bölümlerinin kısa aralıklarla inmiş olduğunun söylenebileceğini ifade ediyor

KAMER SÛRESİ

İlk âyetinde Ayın yarılacağından söz edildiği için bu adı alan Sûrede, böbürlenip Allah'ın âyetlerini yalanlayan kâfirlerin davranışları kınanır ve onlara, eski yalanlayıcıların sonucu hatırlatılır. Kendisine özgü bir üslûbu olan sûrenin bütün bölümleri birbirine kelime ve anlam bakımından bağlıdır. Bundan dolayı bir defada indiği anlaşılmaktadır. İlk Mekkî sûrelerden olup Târik Sûresi'nden sonra inmiştir. Resmî tertîbde 54., iniş tarihi bakımından 37. sûredir. 44-46. âyetlerinin Medîne 'de indiği rivayet edilirse de âyetlerin öncesine ve sonrasına sıkı bağlılığı, bu rivayeti geçersiz kılmaktadır. Sûrenin tamamı 55 âyettir.

Kapsamlı içeriğinden dolayı Peygamber(s.a.v.)in, bayram namazlarında ve büyük törenlerde "Kâf' ve "Kamer" sûrelerini okuduğu rivayet edilir

KAN

 Biz de onların üzerine ayrı ayrı mu'cizeler olarak Tûfân,

Çekirge, Kımıl (haşerât), Kurbağalar ve Kan gönderdik; ama yine büyüklük tasladılar ve suçlu bir topluluk oldular. (A'râf: 39/133) âyetinde Musa'yı dinlemeyen İsrâîl oğullarına baskı yapan Firavun ve toplumunun üstüne, ceza olarak Tûfân, Çekirge, Kımıl, Kurbağa ve Dem(kan)ın saldırtıldığı anlatılmaktadır.

  (Yûsuf un) Gömleğinin üstünde yalan kan

getirdiler. (Yûsuf: 53/18) âyetinde de Yûsuf'u kuyuya atan kardeşlerinin, onun gömleğini yalan kana bulayarak babalarına getirdikleri anlatılmaktadır.

Hayvanlarda da sizin için ibret vardır. Size onların karınlarından,

fışkı ile kan arasından (çıkardığımız) hâlis, içenlere (içimi) kolay süt içiriyoruz. (Nahl: 70/66) âyetinde de hayvanın fışkısını içeren barsaklarıyla kanı arasından lezzetli, sâiğ (boğazdan kolay kayan) süt çıkarıldığı belirtilmektedir.

  Onların etleri ve kanları

Allah'a ulaşmaz. Fakat sizin takvanız O'na ulaşır. (Hac: 88/37) âyetinde de kurban edilen hayvanların etlerinin ve kanlarının Allah'a gitmeyip insanların takva ve saygılarının Allah'a ulaştığı vurgulanır.

 Bir zamanlar Rabb'in meleklere: "Ben yeryüzünde bir halîfe yapacağım," demişti. (Melekler): "Orada bozgunculuk yapan, kan döken birisini mi halîfe yapacaksın? Oysa biz seni överek tesbîh ediyor ve seni takdis ediyoruz?" dediler. (Rabb'in): "Ben sizin bilmediklerinizi bilirim," dedi. (Bakara: 92/30) âyetinde de meleklerin, bozgunculuk yapan, kan döken insanın halîfe yapılmasındaki hikmeti anlayamadıklarını belirten ifadeleri

 aktarılır.

 Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi

yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız?" diye sizden kesin söz almıştık; göre göre bunu kabul etmiştiniz. (Bakara: 92/84) âyetinde de İsrâîloğullarından kan dökmeyeceklerine, soydaşlarını yurtlarından çıkarmayacaklarına söz alındığı belirtilmektedir.

  Deki:Bana vahyolunanda, (bu haram dediklerinizi) yiyen

kimse için haram edilmiş bir şey bulamıyoRûm. Ancak leş, yahut akıtılmış kan, yahut domuz eti -ki pistir- ya da Allah 'tan başkası adına boğazlanmış birfısk (murdar olmuş hayvan) olursa başka (bunlar haramdır). Ama kim çaresiz kalırsa, (başkasının hakkına) saldırmamak ve (zorunluluk) sınırı(nı) aşmamak üzere (bunlardan yiyebilir). Çünkü Rabb'in bağışlayandır, esirgeyendir. (En'âm: 55/145)

 Allah size leşi, kanı, domuz etini ve Allah'tan

başkasının adı anılarak kesilen(hayvanlar)ı haram kıldı. Kim mecbur kalırsa (başkasının hakkına) saldırmadan, sınırı da aşmadan (bunlardan) yiyebilir. Şüphesiz Allah, bağışlayan, esirgeyendir. (Nahl: 70/115, Bakara: 92/173)

  Leş ,kan, domuz eti, Allah'tan başkası adına boğazlanan,

boğulmuş, (tahta veya taşla) vurulfarak öldürül)müş, yukarıdan düşmüş, boynuzlanmış ve canavar parçalayarak ölmüş olan hayvanlar -henüz canları çıkmadan kestikleriniz hariç- dikili taşlar (putlar) adına boğazlanan hayvanlar ve fal oklarıyla kısmet (şans) aramanız size haram kılındı. Bunlar fısktır (insanı yoldan çıkaran kötü şeylerdir). (Mâide: 110/3)

55/145,70/115,92/173,110/3 âyetlerinde haram olan dört et ürünü açıklanmaktadır. Bunlar: leş, akıtılmış kan, domuz eti ve Allah'tan başkası adına kesilen hayvan etidir.

Dem: kan demektir. Vücudu besleyen kandır. Fakat vücuttaki mikroplar, zehirler de kana karışır. Damarlardan çıkan, açık kaplara doldurulup, mikroplardan soyutlanmamış yerlerde bırakılan kan derhal bozulur. Bu bakımdan akıtılmış kan haram kılınmıştır. Çünkü Araplar, kanı barsaklara doldurur, pişirip yerlerdi. Ayrıca kanı yemek insana iğrenç gelir.

Ancak haram olan, hayvanın damarlarında, etinde kalan kan değil, akıtılmış kandır. 110/3'de kan, genel olarak anılıyor, nitelendirilmiyor. Fakat bu sûreden çok önce inmiş olan 55/145. âyetindeki   Akıtılmış kan" kaydı, haram olan kanın, her kan değil, sadece dışarı akıtılmış kan olduğu belirtilmiştir. Ete, damarlara yapışan, dalak ve ciğerde toplanan kan haram değildir. Peygamber (s.a.v.): "Bize iki ölü ve iki kan helâl kılındı. Ölüler balık ile çekirge ölüsü, kanlar da ciğer ve dalaktır" dediği rivayet edilmiştir

KANITA DAYANMA

 işte biz, şükreden bir toplum için âyetleri böyle döndürüp (tekrar tekrar) açıklarız. (A'râf: 39/58)

A'râf: 39/58'nci âyette iyi niyetli, kabiliyetli insanla, kabiliyetsiz insanın duRûmu, bir benzetme ile anlatılmaktadır: Yağmur alan iyi toprak, Allah'ın izniyle bitkisini çıkarır, ürününü verir. Ama kötü toprak zar zor bir şey çıkarır, zararlı ot, diken bitirir.

Yağmur nasıl iyi toprağın bol ürün vermesine, kötü toprağın da zararlı ot bitirmesine sebebolursa, Peygamber'in tebliği de kabiliyetli insanların uyanıp iyi işler yapmalarına; kabiliyetsiz insanların da sapıklıklarının artmasına sebebolur. Peygamber'in tebliğinin, cibilliyeti bozuk, kabiliyetsiz insanlara pek etkisi olmaz. O tür insanlar bu tebliğden çok az yararlanırlar, hattâ bazen buna karşı koyarak küfür ve şirklerini artırırlar. "Kur'ân mü'minlere şifâ ve rahmettir. Kâfirlere ise ziyanlarını artırmaktan başka bir katkı yapmaz."

KANİ'

 Biz o kurbanlık develeri de size Allah'ın (dîninin) işaretlerinden

yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar ön ayaklarını sıra halinde yere basmış duRûmda iken üzerlerine Allah'ın adını anın (da boğazlayın), yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yeyin, kanâat eden(fakîr)e de; isteyen(fakîr)e de yedir in. Allah o( kocaman hayva)nları, size boyun eğdirdi ki şükredesiniz. (Hac: 88/36)

Kanâ'at    Gerekli olan şeylerin azıyla yetinmek demektir.

Kana'at  ve kane'ân   razı olmak, kunû'  ise istemek, dilenmek anlamını verir.

Âyetteki kani' kelimesi, ısrarsız isteyen, verilene razı olan, yüz suyu döküp istemeyen fakır; mu'terr ise isteyen fakîr diye tefsîr edilir. Fakat bunun tersini söyleyenler de vardır. Âyette gerek dilenen, gerek dilenmeyen yoksullara kurban etlerinin verilmesi emredilmektedir. Allah insanlardan çok güçlü olan bu hayvanları, insanlara boyun eğdirmiştir. İnsan, Allah'ın lütfettiği akıl sayesinde bu hayvanları buyruğu altına alır, hizmetinde kullanır, gerektiğinde kesip etlerini yer. Bütün bunlar, Allah'ın insana ikramıdır. Allah bu ni'metleri insana vermiştir ki bunlardan yararlansın da Rabbine şükretsin.

Kanaat, elde olanla yetinmek, Allah'ın verdiğine sabredip razı olmaktır. Kanâatin yanında sabır ve rızâ da bulunur. "Erkek ve kadından her kim inanmış olarak iyi bir iş yaparsa, onu hoş bir hayatla yaşatırız, (âhirette de) onların ücretini, yaptıklarının en güzeliyle veririz (bütün ömürleri boyunca hep öyle güzel işler yapmışlar gibi ödüllendiririz)."

KANUNLAR, KURALLAR

Doğruluk, Ahde Vefa, Eşitlik:

91- Antlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini tam yerine getirin, pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Çünkü Allah'ı üzerinize kefil yaptınız. Allah yaptıklarınızı bilir. 92- Bir topluluk, diğer bir topluluktan (sayıca ve malca) daha çok olduğu için, yeminlerinizi aranızda bozucu bir vasıta yaparak, ipliğini kuvvetli büktükten sonra çözen kadın gibi olmayın! Çünkü Allah, sizi bununla dener. Hakkında ayrılığa düştüğünüz şeyleri Kıyamet günü size açıklayacaktır... 94- Yeminlerinizi aranızı bozan bir şey yapmayın, sonra sağlam basmış olan ayak, kayar ve Allah'ın yoluna engel olduğunuzdan dolayı kötülüğü(n cezasını) tadarsınız ve büyük bir azaba uğrarsınız. 95- Allah'a verdiğiniz sözü az bir paraya satmayın. Zira bilirseniz Allah'ın yanında olan, sizin için daha hayırlıdır. 96- Sizin yanınızda bulunan tükenir, Allah'ın yanında bulunan ise kalıcıdır. Biz, sabredenlerin karşılığını, yaptıklarının en güze Uy le vereceğiz- (Nahl: 70/92,94-%)

Zengin, fakîr; güçlü, zayıf, erkek, kadın ayırımı yapmadan herkese karşı verilen sözde durmak, zorlayıcı bir neden olmadan sözden caymamak gerekir.

Nahl: 70/91-92'nci âyetlerde insanların, verdikleri sözde durmaları, Allah'ın adına and içtikten sonra antlarını bozmamaları, antlarını ve ahidlerini aldatma vesîlesi yapmamaları, bir topluluğa verdikleri sözü, o topluluktan daha güçlü bir topluluğun hatırı için bozmamaları; Allah'ın

 daima kendilerini gözettiği, ahlâk ve davranışlarıyla sınadığı; Kıyamet gününde yaptıkları işleri kendilerine haber vereceği, yani yüzlerine vuracağı bildirilmektedir.

'Ahdullâh (Allah'a verilen söz): iki anlam taşır. Biri mü'minlerin, Allah'ın Elçisine bey'at edip ona itaat edeceklerine dair verdikleri sözdür. Bu söz, Allah'a verilmiş bir söz sayılır. Ve mü'minlerin, bu sözlerinde durmaları gerekir. Diğeri de insanların birbirlerine verdikleri sözler, yaptıkları va'dlerdir.

Verilen söz, Allah'ın adıyla pekiştirilir. Yemîn edilmek suretiyle Allah o söze tanık yapılır. Bundan dolayı o söz, Allah'a verilen söz sayılır. Verilen meşru' sözde durmak, Allah'ın haklarındandır. Verilen sözü bozmak, yünü eğirip büktükten sonra tekrar çözen kadının işine benzetilmiştir.

Araplar bir toplulukla antlaşma yaparlar, şayet antlaştıkları topluluktan daha güçlü bir topluluk karşılarına çıkarsa, zayıf topluluğa verdikleri sözü bozar, güçlülerle antlaşırlardı. Âyette zayıflara verilen sözün, güçlülerin hatırına bozulmaması, zayıf duRûmda verilen sözün, güçlenince de tutulması emrediliyor. Verilen söze daima sadakat göstermek de genel ahlâk prensiplerindendir.

Nahl: 70/94-96'ncı âyette antların, aldatma vesîlesi yapılmaması yinelenerek vurgulanmaktadır. Çünkü bu, ayakların doğru yoldan kaymasına ve Allah'ın gösterdiği yoldan sapmaya sebebolur. Zîrâ böyle olunca artık kimsenin sözüne güven kalmaz, toplum içinde karşılıklı güven duygusu sarsılır ve bu yüzden insanlar birbirlerine düşerler, kavgalar, savaşlar toplumu yeyip bitirir.

Allah için verilen söz, az bir paraya, şu değersiz dünya malına satılmamalıdır. Sözünde duranlara, Allah'ın, katından vereceği ödül, dünya malından çok daha hayırlıdır. Elbette doğrular için Allah'ın vereceği ödül, insanlardan sağlanacak dünyâ çıkarından hayırlıdır. Çünkü İnsanların vereceği dünyâ malı tükenir, ama Allah'ın vereceği ödül tükenmez, süreklidir.

KARDEŞLİK

insanlar, sizi bir tek nefisten yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten Rabb "inilden korkun; adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabâlık(bağlarını kırmak)tan sakının. Şüphesiz Allah, sizin üzerinizde gö'zetleyiçidir. (Nisa: 98/1)

Bu âyette geçen el-erhâm rahrrim çoğuludur. Rahim, kadının döl yatağıdır; fakat aynı rahimden çıktıklarından dolayı isti'âre olarak akrabaya rahim ve ruhm dendiği gibi, rahim sahipleri   da denilir. Sıla-i rahim   akrabayı ziyaret; kat'-ı rahim   ise akraba ile ilgiyi kesmektir.

Bu âyette erhâm hakkına ri'âyet edilmesi, kadınlara karşı şefkatle davranılması, aile hukukunun gözetilip aralarında rahim bağı bulunan insanların, birbirlerine karşı sevgi ve şefkatle hareket etmeleri, akraba ile ilgiyi kesmemeleri emredilmektedir.

Nisa Sûresi'nin, erkek kadın, bütün insanların ortak niteliği olan ^tJl (en-nâs: insanlar) ta'biriyle başlaması, insanların bir tek kökten geldiğinin belirtilmesi ve akrabalık hakkına saygının emredilmesi, bütün insanların aynı kökten gelmiş, aynı atalardan türemiş kardeşler, köken bakımından akraba olduklarına dikkati çekmektedir. Bu âyet, ırk, dil, bölge ayırımı gözetmeden bütün insanlığa hitabeden İslâm'ın evrensel, toplayıcı, birleştirici ezelî prensiplerindendir.

Kur'ân-ı Kerîm'in birçok yerinde bu köken kardeşliği ve özellikle de iman kardeşliği vurgulanmaktadır. Aşağıdaki âyetler, kardeşliği vurgulayan en çarpıcı örneklerdendir:

9- Eğer inananlardan iki grup vuruşurlarsa, onların arasını uzlaştırın; şayet biri ötekine saldırırsa, Allah'ın buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla vuruşun (Allah'ın buyruğuna) dönerse artık adaletle onların arasını düzeltin ve dâima âdil olun. Çünkü Allah, adalet yapanları sever. 10- Muhakkak mü'minler kardeştirler. Kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah'tan korkun ki size rahmet edilsin. (Hucurât: 105/9-10)

Bu âyetlerde inananlara, iki mü'min cemâat arasında çıkan kavgayı yatıştırmaları, bir cemâat diğerine saldırdığı takdirde, saldırgan taraf Allah'ın buyruğunu dinleyinceye kadar onunla savaşmaları, Allah'ın buyruğuna razı olduğu takdirde kavga edenlerin aralarını uzlaştırmaları, adaletten ayrılmamaları buyurulmakta ve Allah'ın, adalet yapanları sevdiği; inananların kardeş oldukları, Allah'ın rahmetine erebilmek için kardeşler arasını uzlaştırmaları gerektiği vurgulanmaktadır.

Bu âyetlerin iniş nedeni olarak da çeşitli olaylar zikredilir:

Enes'e dayanan bir rivayete göre Abdullah ibn Übeyy'e gitmesi istenen Peygamber (s.a.v.), eşeğe binip bir grup müslümanla birlikte Abdullah'a gitmiş. Gittikleri yer, tozlu imiş. Peygamber gelince Abdullah:

- O tarafa git, eşeğinin kokusu beni rahatsız ediyor, demiş. Ensârdan biri:

- VAllahi Allah Elçisi'nin eşeği senden güzel kokuyor, demiş.

Taraftarlarından biri Abdullah'a yan çıkmış. Bir Ensârlı da Ensârhya yan çıkmış, sopa ile, ayakkabı ile birbirlerine vurmağa başlamışlar. Ayet bunlar hakkında inmiş

KARİ'A

1- Çarpan olay! 2- Nedir o çarpan olay? 3- O çarpan olayın ne olduğunu sen nereden bileceksin? 4- O gün insanlar, yayılmış pervaneler gibi olur(lar). 5- Dağlar atılmış renkli yün gibi olur. 6- Kimin tartıları ağır gelirse, 7- O, memnun edici bir hayât içindedir. 8- Kimin tartıları hafif gelirse, 9- Onun anası (bağrına atılacağı) hâviye(uçuRûm)dur. 10- Onun ne olduğunu sen nereden bileceksin? 11-Kızgın bir ateştir! (Kâri'a: 30/1-11)

(Kar') kökünden dişil ism-i fâ'il olan kâri'a  şiddetle çarpan, çarpmasıyla yürekleri hoplatan olay, büyük belâ, felâket anlamın-dadır, çoğulu kavâri(çjji)dır.  

Yaptıkları işler yüzünden inkâr edenlerin başlarına ânî belâ(lar) gelmeğe devam edecek."

KÂRİ'A SÛRESİ

Kapıyı çalan, dehşetten yürekleri hoplatan anlamındaki Kâri'a kelimesiyle başladığı için bu adı alan sûrede Kıyamet sâ'atinin korkunçluğu tasvîr edilmektedir. Kureyş Sûresi'nden sonra inmiş olup 11 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 101., iniş sırasına göre 30. sûredir.

KARN

Kam: ezvâc gibi iki şeyin herhangi bir şekilde birleşmesi, birbiri yanında olması demektir. Eşyayı birbirine bağlayan ipe karen  denilir. Falan, falanın doğumda kimi (akranı), celâdette ve kuvvette karîn  ve kırn idir, denilir. Karîn'in çoğulu kurenâ dır. Bedene bitişik olduğundan ruha da karûn (Ojy) denilir.

 (kıran) da hac ile umreyi birlikte yapmaktır. Çift olan şeye de kam denilir. Bundan dolayı kam boynuz anlamında da kullanılır. Bir boynuz ötekinin bandır. Kadının saç örüklerinden her birine kam denilir.

İşte bu anlamdan hareketle aynı zamanda gelmiş, birbirinin akranı olan topluluğa da karn denilir. Biz Türkçede bunu nesil, kuşak sözcükleriyle ifade ederiz. Hz. Peygamber'in: "Karnlerin en hayırlısı benim karnim, sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenlerdir" buyurmuştur

KÂRÛN

76- Kârûn,Musa'nın kavminden idi. Onlara karşı azgınlık etti. Biz kendisine öyle hazîneler vermiştik ki onun (hazînelerinin) anahtarlarını (taşımak), güçlü bir topluluğa ağır geliyordu. Kavmi ona demişti ki: "Şımarma, Allah, şımarıkları sevmez." 77- "Allah'ın sana verdiği (bu servet) içinde âhir et yurdunu ara, dünyâdan da nasibini unutma, Allah sana nasıl iyilik ettiyse sen de öyle iyilik et, yeryüzünde bozgunculuk (etmeyi) isteme, çünkü Allah bozguncuları sevmez." 78- "Bu (servet) bende bulunan bir bilgi sayesinde bana verildi" dedi. Bilmedi mi ki Allah, kendisinden önceki kuşaklar arasında kendisinden daha güçlü ve daha çok cemaati bulunan nice kimseleri helak etmiştir? Suçlulara günâhlarından sorulmaz. 79- (Kârûn) süsü, (debdebesi) içinde kavminin karşısına çıktı. Dünyâ hayâtı (şimdiki yaşamı) isteyenler: "Keşke Kârûn 'a verilenin bir benzeri de bize verilseydi, dediler, gerçekten onun büyük şansı var!" 80- Kendilerine bilgi verilmiş olanlar ise: "Yazık size, dediler, inanan ve iyi iş yapan kimse için Allah'ın sevabı

 daha hayırlıdır. Buna ancak sabredenler kavuşturulur." 81- Nihayet onu da, evini barkını da yere batırdık. Allah'a karşı ona yardım edecek bir topluluğu olmadı. Kendi kendini (savunup) kurtaranlardan da değildi. 82- Dün onun yerinde olmayı isteyenler: "Vay, demek Allah kullarından dilediğine rızkı açar ve kısar. Allah bize lütfetmiş olmasaydı, bizi de yere batırırdı. Demek gerçekten kâfirler iflah olmaz!" demeğe başladılar. 83-İşte âhiret yurdu: Onu yeryüzünde böbürlenmek ve bozgunculuk yapmak istemeyenlere veririz. (Güzel) Sonuç, (günâhlardan) korunanlarındır. 84-Kim bir iyilik getirirse ona ondan daha güzeli vardır. Kim kötülük getirirse, kötülükleri yapanlar, ancak yaptıkları (kötülük) kadar cezalanırlar. (Kasas: 49/76-84)

49/76-84'ncü âyetlerde de dünyâ malının geçiciliğini vurgulamak için Karun kıssası anlatılmaktadır. Mûsâ kavminden olan, anahtarlarını neredeyse güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok hazineye sahip bulunan, servetine güvenerek böbürlenmiş, başkalarına değer vermemiş, haksızlık etmiş, sonunda Allah onu servetiyle birlikte yerin dibine geçirmiştir. Allah âhiret yurdunu, yeryüzünde böbürlenmeyen, zorbalık, bozgunculuk yapmayanlara verir. Son başarı onların olacaktır. Âhirete iyilik getiren, getirdiğinden fazlasını alır. Ama kötülük getiren, sadece yaptığı kötülüğün cezasını görür. Birincisi Allah'ın lütfunun sonucudur. Lütfunun sonu yoktur. İkincisi O'nun adaletinin gereğidir. Kötülüğe, fazlasıyla ceza vermek haksızlık olur. Onun için kötülük yapan, sadece yaptığı kötülük kadar cezalanır.

  76'ncı âyette

Karun'un, anahtarlarını neredeyse güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok hazinesi olduğu bildiriliyor. Hazine ne kadar çok olsa da anahtarlarının bu kadar ağır olması gerekmez. Bu cümle birkaç şekilde açıklanır:

1) Bu mallar para değil de mal türünden olursa anahtarları, bu kadar olabilir. Demek ki her anahtar bir mala âit idi. Yani onun evleri, dükkânları ve sairesi o kadar çoktu ki bunların korunması, bakımı, güçlü bir cemâate verilmişti. Bir cemâat dahi bunların üstesinden zor geliyordu.

2) Anahtarlardan maksat, malın kendisidir. Karun'un, güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok serveti vardı, demektir.

3)   Gayb'ın (görünmez bilginin) anahtarları, O'nun yanındadır, onları O'ndan başkası bilmez."

KARYE

Nice karyeyi helak ettik; gece yatarlarken, yahut gündüz uyurlarken, azabımız onlara geliverdi. (A'râf: 39/4)

 (karye): küçük, büyük yerleşim merkezidir, kökünde toplama, toplanma anlamı vardır.    

(şeyi ağzında topladı) demektir. Kareyânu'l-mâ suyun toplanmasıdır. Havuzda toplanan suya kırâ(ıjj»), suyun toplandığı havuza mikrât   su kanalına kariyy   konuklara ziyafet vermeğe de kıra (tsy) denilir. Kur'ân-ı Kerîm'de

karye yerleşim merkezi, kent anlamında kullanılmıştır. Çoğulu kura {Jj&y dır.

Karye'nin tekil olarak kullanıldığı âyetler: A'râf: 39/4, 88,94, 161, 163; Yâsîn: 41/13; Furkân: 42/40, 51; Şu'arâ: 47/208; Nemi: 48/34, 56; Kasas: 49/58; İsrâ: 50/16,58; Yûnus: 51/98; En'âm: 55/123; Yûsuf: 53/83; Hicr: 54/4; Sebe: 58/34; Zuhruf: 63/23; Kehf: 69/77; Nahl: 70/112; Enbiyâ: 73/6, 11,74,95; Ankebût: 85/31, 34; Hac: 88/45,48; Bakara: 92/58,259; Nisa: 98/75; Muhammed: 99/13; Talak: 100/8.

Tesniye (ikil): Karyeteyn: Zuhruf: 63/31.

Çoğul: Kura: A'râf: 39/%, 97,98, 101; Kasas: 49/59; Hûd: 52/100, 102, 117; Yûsuf: 53/109; En'âm:: 55/92, 131; Sebe: 58/18; Şûra: 62/7; Zuhruf: 63/31; Ahkâf: 66/27; Kehf: 69/59; Haşr: 95/7,14.

 KASÂME

Hani siz bir adam öldürmüştünüz de onun katili hakkında birbirinizle alışmıştınız- Oysa Allah, gizlediğinizi ortaya çıkaracaktı. (Bakara: 92/72)

Öldürülen kişinin, ölüm sırasında katilinin belirlenmesi için yapılan yemîne kasâme denilir. Aslında payı bölüştürmek, üleştirmek anlamındaki   (kısmet) kökünden gelen kasâmeyi İbn Manzûr şöyle

açıklıyor: "Kanda kasâme, kimin tarafından öldürüldüğü hakkında kesin delîl bulunmayan maktulün, katilinin belirlenmesi hakkında yapılan bir çeşit yemîndir. Maktulün adamları, bunu falan kişinin öldürdüğünü ileri sürer, fakat bu konuda kesin kanıt getiremezler. Ancak meselâ sanığın, öldürülen kişinin yanında, üstü başı kana bulanmış vaziyette, yahut elinde silah olduğu halde görülmesi, ya da suç âleti silâhın üzerinde parmak izlerinin çıkması, ya da adamın, aslında kendisinin düşmanı olan kişinin evinde ölü bulunması gibi tam sayılmayan kanıtlar vardır, fakat şahid yoktur. Bu duRûmda maktulün adamları, elli kez yemîn edip bunu falan kişinin öldürmüş olduğunu iddia etmelerine, ya da sanığın, bu işi kendisinin yapmadığına yemîn etmesine kasâme denilir."

Kasâmenin geçerli olabilmesi için levs gerekir. Levs, iddiadaki kuşkuyu giderecek bir belirti, kanıt demektir. Meselâ doğru söyleyen bir kişinin, öldürme olayını gördüğünü söylemesi, ya da öldürülenin, kanlar içinde çırpınırken yanında bulunan sanığın üstünde öldürme izlerinin bulunması gibi şeyler /evçtir

KASAS SÛRESİ

Adını 25'nci âyette geçen "el-Kaşaş" kelimesinden alan bu sûre, Hz. Musa'nın çocukluğunu, mücâdelesini, tevhîd ehlinin başarısını, dünyânın geçiciliğini anlatır. Dünyânın geçiciliği konusunda Karun'un yere batırılan serveti örnek verilir.

Kâfirlerin ve Kitâb ehlinin Muhammedî davet karşısındaki tutumları anlatılır; bu davete olumsuz yaklaşan birinciler kınanırken, olumlu yaklaşan ikinciler övülür. İnkarcıların olumsuz davranışlarına karşı Peygamber(s.-a.v.)e moral verilir.

Mekke döneminin ikinci yarısında ve Nemi Sûresinden sonra inmiş olan bu sûrenin âyetleri birbirine bağlıdır. Bundan dolayı içerdiği bölümlerin birbiri ardınca indiği söylenebilir.

88 âyeti içerir. 85'nci âyetinin Medine'ye Hicret yolunda, 52-55'nci âyetlerinin de Medîne'de indiği rivayet edilir. Muhammed İzzet Derveze, bu âyetlerin konu ile yakın ilişkisinden dolayı bu rivayetleri şüpheli görmektedir

KASEM

Biz bunlara da belâ verdik, şu bahçe sahiplerine belâ verdiğimiz gibi: Hani onlar, sabah olunca bahçeyi mutlaka devşireceklerine yemîn etmişlerdi. (Kalem: 2/17)

 (ksm): pay dağıtmak, ganîmeti veya mîrası bölüp dağıtmak, istiksam, taksim istemek demek ise de, bölüştürmek anlamında da kullanılır.

 ve fal oklar ıy la kısmet (şans) aramanız size

haram kılındı."(Mâidt: 110/3) âyetinde istiksam, fal oklarıyla kısmet aramak demektir. Kalbi münkasim adam, üzüntülerin dağıttığı kişidir. Öldürülen kişinin, ölüm sırasında katilinin belirlenmesi için yapılan yemîne de kasâme denilir. Aslında kısmet, bölmek, bölüştürmek anlamındaki kasm kökü, kasâme şekliyle, "kimin tarafından öldürüldüğü hakkında kesin delîl bulunmayan maktulün, katilinin belirlenmesi hakkında yapılan bir çeşit yemînin adı olmuştur."

 KATL

Ve on/ar i4//a/ı //e beraber başka tanrıya yalvarmazla Allah'ın haram ettiği canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezasını bulur. (Furfcân: 42/68)

Kati, öldürmek demektir. Furtan: 42/68'nci âyette Rahmân'ın hâlis kullan olan mü'minlerin haksız yere adam öldürmeyecekleri belirtiliyor. Ayrıntı için Adam Öldürme maddesine bakınız.

KATRAN

 Süleyman'a da, sabah gidişi bir ay(hk mesafe), akşam dönüşü bir ay(lık mesafe) olan rüzgârı boyun eğdirdik ve onun için katran (petrol) kaynağım da akıttık. Rabb'inin izniyle cinlerin bir kısmı, onun önünde çalışırdı. Onlardan kim buyruğumuzdan sapsa, ona alevli azabı taddırırdık. (Sebe: 58/12)

Bu âyette Süleyman'a verilen birçok ni'met ve özellikle yanında, onun için kıtr gözesinin de akıtıldığı belirtilmektedir. Kür katran demektir. Müfessirler bu kelimeyi bakır diye tefsîr etmişlerse de kelimenin asıl anlamı katran yani zift demek olduğundan kelimeyi asıl anlamıyla değerlendirmek gerekir, katran, petrolden yapılan bir üründür. Süleyman için katran gözesinin akıtıldığı bildirildiğine göre, ona, akıp giden veya sızan petrolden yararlanma imkânı verilmiş demektir. Bu da Hz. Süleyman'ın, petrolden yararlandığını, belki de Süleyman'dan çok önceki zamanlardan beri insanların petrolden yararlandıklarını gösterir. Süleyman'dan önce de petrolden yararlanılıyordu ama Süleyman daha bol miktarda petrole rastlamış ve o zamanın ölçüleri içinde petrolden çok yararlanmıştır.

 (Zu'l-Karneyn): "Bana demir kütleleri getirin."(dedi). İki

dağın arasını (demir kütleleriyle doldurtup dağlarla) aynı düzeye getirince: "Üfleyin!" dedi. Nihayet o(demir kütlelerini bir ateş haline sokunca "Getirin bana, üzerine erimiş katran dökeyim," dedi. (Kehf: 69/96)

Zu'l-Karneyn, vardığı doğu bölgesindeki halkı hükmü altına aldıktan sonra güneşin doğduğu yere gelir. Orada evden, barınaktan yoksun, ilkel bir kavim bulur. Sonra vardığı iki sed arasında hemen hemen hiç söz anlamayan, yani dilini bilmeyen çok daha ilkel bir toplum bulur. Ye'cûc-Me'cûc'un saldırılarına uğrayan bu toplum, kendisinden, onların saldırılarına engel olacak bir baraj yapmasını isterler, bunun için bir vergi ödemeyi önerirler. Vergiye ihtiyacı bulunmadığını söyleyen Zu'l-karneyn, onlardan insan gücüyle yardım etmelerini ister. Demir parçaları toplattırıp vadiye yığdırır, demir kütlelerinin arasındaki boşlukları da katranla doldurtur. İki

 tepe arasını dolduran barajın boyu, tepelerin düzeyine varınca yaktırdığı ateş ile alevlenen katran (petrol), demir kütlelerini eritip kaynatarak bir tek kütle haline getirir. Artık Ye'cûc-Me'cûc o barajı aşamaz ve delip geçemez. Zu'1-Kameyn, Allah'ın, kullarına acıması sayesinde bu işi başardığını, fakat zamanı gelince Allah'ın, barajı yerle bir edeceğini söyler. Burada kıtr (jbi) tefsirlerde bakır diye tefsîr edilmişse de, bizce doğrusu,

petrol ürünlerinden katran olduğudur. Çünkü kelimenin asıl anlamı budur. Ve bu izahta da katran, yerine oturmaktadır.

41- Ve o gün suçluları, birbirine (veya elleri ayaklarına) yaklaştırılarak zincirlere vurulmuş görürsün! 50- Gömlekleri katrandandır, yüzlerini de ateş kaplamaktadır;(İbrâhîm: 72/49-50)

72/49-50'nci âyetlerde suçluların, Kıyamet gününde birbirlerine yaklaştırılarak bağlanacakları, kendilerine katrandan şalvar giydirileceği, yüzlerini de ateşin kaplayacağı bildirilmektedir.

KAYNUKA

 84- "Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız? " diye sizden kesin söz almıştık; göre göre bunu kabul etmiştiniz. 85- Ama siz yine birbirinizi öldürüyorsunuz, sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz; onlara karşı günâh ve düşmanlık yapmakta birleşiyor sunuz, onları çıkarmak size yasaklanmış iken (çıkarıyorsunuz, sonra da) esir olarak geldiklerinde fidyelerini veriyor(onlan kurtarıyorsunuz. Yoksa siz Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu yapanın cezası, dünyâ hayâtında rezîl olmaktan başka nedir? Kıyamet gününde de (onlar) azabın en şiddetlisine itilirler. Allah yaptıklarınızı bilmez değildir. 86- İşte onlar, âhireti verip dünyâ hayâtını satın alan kimselerdir. Onlardan azâb hiç hafifletilmez ve onlara hiç yardım edilmez.(Bakara: 92/84-86)

92/84-86'nci âyetlerde Allah'ın, Yahudilerden birbirlerine destek olmaları, birbirlerini öldürmemeleri, yurtlarından sürmeyecekleri konusunda mîsâk (söz) aldığı, bunu açıkça kabul ettikleri halde yine birbirlerini öldürmeğe ve yurtlarından sürmeğe devam ettikleri; kendi soydaşlarına karşı yabancılarla işbirliği yaparak haram işledikleri belirtilmekte ve"Siz, Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?" şeklindeki inkâr sorusunun ardından, böyle yapanların dünyâda perişan olacakları gibi âhirettte de azabın en şiddetlisine çarpılacakları; Allah'ın, onların yaptığından gafil olmadığı; âhireti verip dünyâyı satın almış olan o insanlardan azabın hiç hafifletilmeyeceği ve onlara hiç yardım edilmeyeceği vurgulanmaktadır.

Yesrib Yahûdîlerinden Nadîr Oğullarıyla Kaynuka Oğulları, Haz-

 reclilerin; Kurayza Oğulları da Evs kabîlesinin müttefiki olmuşlardı. Medine'deki iki Arap kabîlesi Evs ile Hazrec arasında zaman zaman, savaşa dönüşen anlaşmazlıklar olurdu. Bu savaşlarda her Yahûdî kabîlesi de müttefiki olan Arap kabîlesinin yanında savaşa katılırdı. Böylece karşı tarafla birleşmiş olan soydaşlarına karşı savaşır, onları öldürür veya esir alırlardı. Savaş bitip barış yapılacağı zaman her iki taraftaki Yahûdî kabileleri, aralarında yardım toplayıp Arap kabilelerine tutsak olan Yahûdîleri fidye ile kurtarırlardı.

Bu duRûm da Yahudilerin, kendi aralarında birleşik, dayanışmalı bir kütle değil, birbirlerine düşman bir kütle olduğunu gösterir. "Onları toplu sanırsın ama, kalbleri dağınıktır"

KAYPAKLIK

 47- Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan menedenler gibi olmayın. Allah, onların bütün yaptıklarını kuşatmıştır. 48- O zaman şeytân onlara yaptıkları işi süsle(yip güzel göster)miş: "Bugün insanlardan sizi yenecek kimse yoktur (korkmayın), ben sizin yanınızdayım!" demişti. Fakat iki topluluk birbirini görünce iki ökçesi üzerine (geriye) dönüp: "Ben sizden uzağım, ben sizin görmediğinizi görüyoRûm, ben Allah'tan korkarım, zîrî Allah'ın cezası çetindir!" demişti. (Enfâl: 93/47-48)

93/47-48. âyetlerde kâfir Kureyş ordusunun duRûmu anlatılmaktadır. Onların bütün çabası gösteriş ve Allah yoluna engel olmaktır. Şeytân, onların yaptıkları kötü işleri gözlerine süslü göstermiş, kalblerine kendilerini kimsenin yenemeyeceğini telkin etmiş, kendisinin de onlarla beraber olduğunu söyleyerek onları aldatıp savaşa sürüklemiş, fakat iki topluluk karşılaştığı zaman kâfirlerin göremediği gerçeği: mü'minlerin sarsılmaz güven ve imânını; Allah'ın, onlara yardımını görünce, aldattığı insanları bırakıp dönmüş, onların davranışlarından uzak olduğunu, Allah'tan korktuğunu söyleyip gitmiştir. İşte tehlike karşısında verdiği sözden dönüp, bir işe kışkırttığı kimseleri yüz üstü bırakmak şeytânın işidir ve böyle davranan herkes de şeytânın izindedir.

Bu âyetlerin tefsirinde şu olay anlatılır: Bedir Olayının arefesinde, Mekke ordusu yola çıktığı zaman Ebûsüfyân, yolunu değiştirip kervanı tehlikeli noktadan kurtarmış ve Kureyş ordusuna da kafilenin kurtulduğunu, artık gelmelerine gerek kalmadığını bildirip geri dönmelerini istemiş, fakat Ebûcehl Amr ibn Hişâm:

- Hayır, demiş, dönmeyeceğiz, Bedir'e gidip orada üç gün kalacağız; hayvanlar kesip yemekler yiyeceğiz; şarap içeceğiz; cariyeler bize şarkı söyleyecek. Araplar ünümüzü, gücümüzü duyacaklar; bundan böyle daima

 bizden korkacaklar. Yürüyün!

KAYYÛM

 O 'ndan başka tanrı yoktur, dâima diri ve yaratıklarını koruyup yöneticidir. Kendisini ne bir uyuklama, ne de uyku tutar. Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur. O'nun izni olmadan kendisinin katında kim şefaat edebilir? Onların önlerinde ve arkalarında olanı bilir. O'nun ilminden, ancak kendisinin dilediği kadarından başka bir şey kavraya-mazlar. O'nun Kürsüsü, gökleri ve yeri kaplamıştır. (O yüce padişah, göklere, yere, bütün kâinata hükmetmektedir) Onları koru(yup gözet)mek, kendisine ağır gelmez. O yücedir, uludur. (Bakara: 92/255)

Allah ki, O'ndan başka tanrı yoktur, dâima diri ve (yaratıklarını) koruyup yöneticidir.(Âl-i İmrân: 94/2)

 Bütün yüzler, o diri ve yöneticiye boyun eğmiştir. Zulüm yüklenen perişan olmuştur. (Tâhâ: 45/111)

Bu âyetlerde Allahu Ta'âlâ, Kayyûm sıfatıyla anılmaktadır. Kayyûm (fjli): fey'ûl vezninde sıfattır. Her şeyi koruyup yöneten, her şeye kıvamını

(varlığını) veren zât demektir. Allahu Ta'âlâ, kayyûm'dur. Yani kendi kendisiyle vardır. Varlığı başka şeylere bağlı değildir. Öteki varlıkların varlığı hep Allah'a bağlı, O'na dayalıdır. O'nun varlığı gereklidir. Bütün varlıkları etkileyen, vücuda getiren ve yöneten O'dur. Kayyûm kelimesinin, Arapça mübalağa sıfatı olduğunu söyleyenler bulunduğu gibi, İbrânîceden, yahut Süryânîceden geldiğini söyleyenler de vardır. Dahhâk'e göre el- Kayyûm: varlığı hiç değişmeden devam eden demektir. Bazılarına göre Kayyûm, Süryânîcede uyumayan anlamına gelir

KAZA

Yaşatan ve öldüren O'dur. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece "ol!" der, o da olur. (Mü'min: 60/68)

(O), göklerin ve yerin yaratıcısıdır. Bir şeyi yaratmak istedi mi, ona sadece "ol" der, o da hemen oluverir. (Bakara: 92/117)

Dedi ki: "Rabbim, bana bir beşer dokunmamışken

benim nasıl çocuğum olur?" "Allah, böylece dilediğini yaratır, dedi, bir şey(in olmasını) istedi mi ona 'ol' der, o da oluverir." (Âl-i İmrân: 94/47)

(bid') ve  (ibda'): bir şeyi herhangi bir örnek olmadan, ilk defa yapmaktır. Allah'ın sıfatı olan bedî' ise eşyayı, bir âlet, madde ve zaman-mekân olmadan yaratan, çok güzel, harika yapan anlamındadır. Yaratana bedî' dendiği gibi çok güzel yaratılan şeye de bedî' denilir. Yani bedî', hem fail (işi yapan), hem de mef'ûl (yapılan iş) anlamında kullanılır. Allah Göklerin ve yerin bedî'idir." (En'âm: 55/101, Bakara: 92/117)

Bakara: 92/117. âyette Allah'ın, göklerin ve yerin bedî'i olduğu, yapmağa karar verdiği şeye sadece "Ol!" demekle o şeyin derhal olacağı vurgulanıyor.

Karar vermek, yapmak, yürütmek, 'alâ ile kullanılırsa işini bitirmek (öldürmek) anlamlarına gelen kadâ, burada dilemek anlamındadır. Çünkü daha önce inmiş olan Yâsîn Sûresi'nde bu fiil,"iijî erâde: diledi" ile ifade edilmiştir.

Kazâ'mn asıl anlamı yapmak, yerine getirmek, tamamlamaktır. İrâde ve karar verme anlamı mecazîdir. Bir şeyi tamamlamak demek olan îcâd, önce onu istemekle olur. Bu istek sonucunda iş yapılır. Bundan dolayı işi yapmak, tamamlamak anlamındaki kaza', mecazen irâde (istemek) anlamında kullanılmıştır. İbnu's-Seyyid'e göre kaza ve kader aynı anlamdadır.

Fakat genellikle kader'i, bir şeyi yapmazdan önce takdir etmek, kazayı da planlanan şeyi uygulamak, yoktan varlık alanına çıkarmak şeklinde ayırmışlardır

KAZA UMRESİ ('UMRETU'L-KAZÂ')

Andolsun, Allah, Elçisinin rüyasını doğru çıkardı. Allah dilerse, başlarınızı (kökten) tıraş ederek ve (ya) saçlarınızı kısaltarak, korkmadan, güven içinde Mescid-i Haram'a gireceksiniz. Allah sizin bilmediğinizi bildi, bundan önce size yakın bir fetih verdi. 28- O, Elçisi'ni hidâyet ve hak dinle gönderdi ki, o(hak di)m\ bütün dinlere üstün kılsın. Şâhid olarak Allah r. (Fetih: 109/27-28)

Allah'ın Elçisi (s.a.v.), Hûdeybiye Seferinden önce, Mekke'ye girip Ka'be'yi tavaf ettiğini görmüş ve bu rüyasını ashabına söylemişti. Hûdeybiye Seferine çıkınca sahâbîler, bu ru'yânın, mutlaka bu seferde gerçekleşeceğine emin idiler. Çünkü Peygamber(s.a.v.)in ru'yâsı haktır. Fakat ru'yâ, o seferde gerçekleşmeyip ziyaret, ertesi yıla kalınca bazı sahâbîler, kuşkulanmaya başladılar. Bu yüzdendir ki Ömer ibn el-Hattâb: "Sen bize Ka'-be'ye gidip onu tavaf edeceğimizi söylememiş miydin?" demişti. Oysa ru'yâ gerçek idi. Peygamber'e, Ka'be'yi ziyaret edeceği gösterilmişti. Bu ziyaretin o seferde gerçekleşmemesi, hiç gerçekleşmeyeceği anlamına gelmezdi. Zaten Hûdeybiye Barışının yapılması, o ru'yânın gerçekleşeceğini gösterir.

İşte 109/27. âyette, Peygamber'in gördüğü ru'yânın doğru olduğu, inşâallah müslümanların güven içinde, korkmadan Mescid-i Harâm'a girip Ka'be'yi ziyaret edecekleri, kiminin saçlarını kökünden keseceği, kiminin kısaltacağı; ru'yânın şimdi gerçekleşmemesinin bir hikmeti olduğu; işlerin gizli nedenlerini Allah'ın bildiği; bunun için Allah'ın, müslümanlara, Mescid-i Harâm'ı ziyaretten önce yakın bir fetih vereceği, yani onların yollarındaki engelleri kaldırıp Ka'be'ye varan, oradan cihâna dallanan yolları açtığı buyurulmaktadır.

Gerçekten bir yıl sonra müslümanlar, Ka'be'yi ziyaret etmişlerdir. Peygamber (s.a.v.), ertesi yıl, yani Hicretin yedinci yılı Zu'1-Ka'de ayında umre yapmak üzere, çoğunluğunu Hûdeybiye'ye katılanların oluşturduğu ikibin kişinin başında Mekke'ye doğru yola çıktı. Yanlarında silâh olarak

 sadece kın içerisinde kılıç taşıyorlardı. Kurbanlarını da yanlarında götürüyorlardı.

Zu'1-Huleyfe'de ihrama girip telbiyeye başladılar. Marru'z-zahrân'a yaklaştıklarında Peygamber (s.a.v.), Muhammed ibn Mesleme'yi, atlı ve silâhlı olarak önden gönderdi. Onu gören müşrikler, Allah Elçisi'nin ahdini bozduğunu, kendilerine saldıracağını sanarak korktular; Mekke'ye gidip duRûmu halka duyurdular. Kureyş, Mikrez ibn Hafs'ı Peygamber'e elçi göndererek neden antlaşmayı bozduğunu sordu. Peygamber (s.a.v.) antlaşmayı bozmadığını, Muhammed ibn Mesleme'yi Mekke'ye değil, Ye'cec'e gönderdiğini söyledi.

Kâfirlerin ileri gelenleri, Peygamber ve ashabına karşı duydukları kinden dolayı Mekke'den çıktılar. Fakat öteki erkekler, kadınlar ve çocuklar evlerin bacalarına, dağlara çıkarak müslümanların telbiye ede ede gelişlerini seyrediyorlardı. Mekke'ye girerken Peygamber(s.a.v.)in devesinin yularını çeken şâir Abdullah ibn Ravâha şu şi'ri okuyordu:

"Ey kâfir oğulları, Allah'ın yolundan çekilin! Çekilin, çünkü her türlü hayırlar, iyilikler, O'nun Elçisin'dedir. Ya Rabbi, ben onun sözüne inanı-yoRûm. Onu kabul ve Ona itaatin, Allah'ın bize yüklediği bir görev olduğunu biliyoRûm."

Başka bir rivayette şiir şöyledir:

"Ey kâfir oğulları, Allah Elçisi'nin yolundan çekilin! Allah, indirdiği Kitabında: en hayırlı savasın, onun uğrunda savaşmak olduğunu bildirmiştir. Biz vaktiyle inen Kitabı yayma uğrunda sizinle savaştığımız gibi, bugün de onun doğru anlamım yerleştirme uğrunda sizinle savaşırız."

KAZF HADDİ

Uzak yerden görülmeyene taş atıyorlardı. (Sebe': 58/53) Namuslu insanlara fuhuş iftirası yapmak, kazf demektir. Aslında kazf, uzaklara atmaktır. Sövme, kusur bulma, fuhuş ile suçlamaya da isti'âre olarak kazf denmiştir.

Namuslu kadınları zina ile suçlayıp da sonra (bu suçlamalarını ispat için) dört şâhid getirmeyenlere seksen değnek vurun ve artık onların şâhidliğini asla kabul etmeyin. Onlar yoldan çıkmış kimselerdir. 5- Ancak bundan sonra tevbe edip uslananlar hariç. Çünkü Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Nûr: 102/4-5)

102/4. âyet, namuslu kadınları zina ile suçlayanlar, bu suçlamalarını dört şâhidle ispat edemedikleri takdirde onlara seksen değnek vurulmasını ve artık bir daha onların şâhidliklerinin kabul edilmemesini emretmekte, ancak tevbe edip uslananlara karşı Allah'ın bağışlayan ve esirgeyen olduğu vurgulanmaktadır.

Âyette açıkça belirtilmemiş olmakla beraber atılan iftiranın zina suçlaması olduğu anlaşılır. Çünkü bunun dört şâhidle ispatı şart koşulmuştur. Ancak fuhşun ispatı için dört şâhid gerekir. Ayrıca âyetler zina bağlanımdadır. Bundan anlaşılıyor ki burada kasdedilen iftira, namuslu kadınları zina ile suçlamaktır.

Bu suçlama iki şekilde yapılır: Açık ve kapalı sözlerle. Açık söz: "Sen zina ettin, falan kadın fahişedir" gibi sözlerdir. Kapalı söz de: "Ey fâsika, ey habîs iş işleyen, ey haram kızı, ey satılmış kadın" gibi sözlerdir. Bu tür kapalı sözler, kişinin niyetine göre değer kazanır. Kazf niyetiyle söylenmişse kazftir, böyle bir niyetle söylenmemişse kazf değildir.

Âyette "Kadınları suçlayanlar" deniyor. Erkeklere böyle iftira atanlar hakkında bir şey söylenmemiştir. Bazı bilginler, âyetin sadece kadınlar hakkında olduğunu söylemişlerdir. Fakat çoğunluk, kadınla erkek arasında bir fark görmemiştir. Erkeği de zina ile suçlayıp sözünü dört şahitle ispat

 edemeyen kimsenin âyette belirlenen cezayı giyeceği kanısındadır

KEFFÂRET

Keffâret: yapılan bir hatâyı, kusuru örtmek, kapatmak demektir. Yapılan bir hatânın bağışlanması için tutulan oruca keffâret orucu denilir. Kur'ân-ı Kerîm'de dört türlü keffâret orucu belirlenmiştir: Temettü' haccı yapıp da kurban kesemeyen kimsenin keffâret orucu; yaptığı, geleceğe dönük yemîni bozmak duRûmunda olanın keffâret orucu, zıhâr yapanın keffâret orucu ve hatâ ile adam öldürenin keffâret orucu.

KEHF SURESİ

Sûrede önce kâfirlerin inatçı tutumları karşısında üzülen Peygam-ber(s.a.v.)in durumuna işaret edilir. Sonra Ashâbu'l-Kehfi va'r-Rakîm (Kehf ve Rakîm Adamlarının öyküsü anlatılır. Peygamber'e, dünyâ kaygısına düşmeden risalet görevini yapması buyurulur. Mü'minle kâfirin dünyâ ve âhiret durumları tasvir edilir, dünyâ malının geçiciliği belirtilerek âhiret için çalışılması öğütlenir. Mûsâ ile uşağının, Ledün ilmine sahip bir kulla arkadaşması ile Zu'1-Karneyn öyküsü anlatılır. Ve inanıp güzel işler yapanların nail olacakları âhiret mükâfatı ve Allah'ın yüceliği vurgulanarak sûre bitirilir.

Âyetlerinin birbirine bağlılığı, bütün bölümlerinin birbiri ardınca indiğini gösterir. 110 âyeti içeren sûrenin, 28, 83, 101 'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayeti vardır. Muhamrned İzzet Derveze'ye göre sûrenin siyak, üslûp ve içeriği, bu rivayeti şüpheli kılar. Resmî sıralamada 18, iniş sırasına göre 69'ncu sûredir.

Sûrenin ilk konusu olan Mağara Adamları hakkında Ashâb-i Kehf maddesine bakınız.

 KELÂLE

 Eğer miras  bırakan erkek veya kadının evlâdı ve ana

babası olmayıp bir erkek veya bir kızkardeşi varsa, her birine altıda bir düşer. Bundan fazla iseler, üçte bire ortaktırlar. (Bu taksim) Zarar verici olmayan vasiyyet ve borçtan sonra (uygulanır). (Bunlar,) Allah'tan (size)

vasiyyettir. Allah bilendir, halimdir. (Nisa: 98/12) âyetinde kelâle olan

kişinin, tek kardeşi veya kızkardeşi varsa, vasiyyeti yerine getirildikten ve borcu ödendikten sonra kalan malının altıda birini onların alacağı,

daha fazla kardeşleri varsa üçte bire ortak olacakları belirtilmektedir.

 Senden fetva istiyorlar. De ki: Allah size ana-babasız ve çocuksuz kişinin mîrâsı hakkında hükmünü şöyle açıklıyor: Ölen kişinin çocuğu yok, bir kızkardeşi varsa, bıraktığı malın yarısı o(kızkardeşi)nindir. Fakat kendisi, (ölen) kızkardeşinin çocuğu yoksa, onun mirasını (tamamen) alır. Eğer (ölenin) iki kızkardeşi varsa, bıraktığının üçte ikisi onlarındır. Ve eğer (vârisler) erkek kadın birçok kardeşler olursa, erkeğe, iki kadının payı kadar (pay) verilir. Şaşırırsınız diye Allah size (hükmünü) açıklıyor. Allah, her şeyi bilir. (Nisa: 98/176) âyetinde de kelâlenin mirasının taksîmi ayrıntılı olarak açıklanmaktadır.

Kelâle  zayıf ve âciz kimseye denilir. Akraba yönünden zayıf

kimseye de kelâle denmiştir. Kişinin çocuğu, ana babası en yakın akrabasıdır. İşte bunlardan yoksun olarak ölen kimseye kelâle denilmiştir.

Aslında keli  belâ, musibet, zayıflık, yük, yorulmak anlamlarına

Gelir : adam devesini yordu, demektir. Keza keli, kılıcın

körelip kesmemesi, gözün zayıflayıp tam görememesi anlamını da verir. İşte akraba yönünden zayıf, köküne yük olan kimseye de kelâle denmiştir.

 Kelâle, murise (mal bırakan ölüye) dendiği gibi, ona vâris olan uzak akrabaya da denir. Uzak amca oğulları da kelâle'dir. Her biri birer uç

"Epey hastalandım, iyileştikten sonra Allah'ın Elçisi'ne geldim, 'Ben, sadece kelâlenin vâris olacağı bir adamım' dedim."

KELİME

34- İşte Meryem oğlu Isâ. Şüphe edip ayrılığa düştükleri şey, "gerçek söz"e göre budur. 35- Çocuk edinmek, Allah'a yakışmaz. O, yücedir. Yapmak istediği şey, "ol!" demesiyle olur. (Meryem: 44/34-35)

44/34'ncii âyet için iki anlam mümkündür: Hak Allah'tır. Kavlu'l-hakk: Allah'ın sözü demektir. Buna göre âyetin anlamı: "İşte Hakk'ın sözü olan Meryem oğlu îsâ budur" demek olur. Burada kavlu'l-hakk, îsâ'nın bir sıfatı olmaktadır. Kelimetu'llah (Allah'ın sözü) ile aynı anlama gelir. Diğer mânâya göre kavlu'l-hakk, gerçek söz demektir. Bu takdirde âyetin anlamı: "İşte Meryem oğlu îsâ hakkında bu anlatılanlar doğrudur. Gerçek söz budur" demektir

KENDİNİ SAVUNMA

 kendisine haksızlık edilen dışında açıkça kötü söz söylenmesini sevmez-Doğrusu Allah, işitendir, bilendir. 149- Bir iyiliği, açığa vurur veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz (bilin ki) Allah da affedicidir, güçlüdür.(Nisa: 98/148-149)

Bu âyetlerde: Allah'ın, haksızlığa cevap verme dışında, açıkça kötü söz söylenmesini sevmediği; söylenenleri işiten ve her şeyi bilen olduğu buyurulmakta; insanların açık veya gizli olarak yaptıkları iyilikleri; herhangi bir hatâyı affetmelerini bilen Allah'ın çok affedici ve kudretli olduğu vurgulanıyor. Böylece âyetler, insanları iyiliğe, hoşgörüye ve affetmeğe yöneltiyor.

Bu âyetin şu olay üzerine indiği rivayet edilir: Bir adam, Hz. Ebu-bekir'e sataşmış; epey sabredip susan Ebubekir, sonunda dayanamayıp karşılık vermiş. Allah'ın Elçisi, Ebubekir'in karşılık vermesinden memnun olmadığını belirtmek üzere kalkmış. Ebubekir:

- Ey Allah'ın Elçisi, o bana sövdü, sen bir şey demedin. Fakat ben ona karşılık verince niçin kalktın?

Allah'ın Elçisi buyurmuş ki:

- Senin yerine bir melek ona karşılık veriyordu. Fakat sen de ona karşılık vermeğe başlayınca melek gitti, şeytân geldi. Şeytân gelince ben de kalktım. O sırada bu âyet indi

KENDİNİ ÜSTÜN GÖRENLER

11-Onlara: "Yeryüzünde bozgunculuk yapmayın," dendiği zaman: "Biz sadece düzelticileriz," derler. 12- İyi bilin ki, onlar bozgunculardır; fakat anlamazlar. 13- Onlara: "İnsanların inandıkları gibi siz de inanın" dense, "O beyinsizlerin inandığı gibi inanır mıyız?" derler. İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; fakat bilmezler. 14- İnanmış olanlara rastladıkları zaman: "İnandık," derler. Fakat şeytânlarıyla yalnız kaldıkları zaman; "Biz sizinle beraberiz, biz sadece (onlarla) alay ediyoruz," derler. 15-Allah da kendileriyle alay eder ve onları bırakır; taşkınlıkları içinde bocalayıp dururlar. 16- İşte onlar o kimselerdir ki, hidâyet karşılığında sapıklığı satın aldılar da ticaretleri kâr etmedi, doğru yolu da bulamadılar. (Bakara: 92/11-16)

Bu âyetlerde, ikiyüzlü insanların, kendilerinin iyi kimseler olduklarını, iyi işler yaptıklarını sandıkları, inananları düşüncesiz, akılsız kimseler olarak nitelendirdikleri, onlar gibi inanmağa tenezzül etmedikleri; fakat gerçekte onların, ortalığı karıştıran bozguncu, kaba, düşüncesiz, bilgisiz insanlar oldukları; inanan insanlarla alay ettikleri; bu eylemlerine uygun bir ceza olarak Allah'ın da onlar ile alay edip onları kendi hallerine bıraktığı belirtilmekte ve onların, hidâyet karşılığında sapıklığı satın alan, ma'nen müflis kimseler oldukları vurgulanmaktadır.

Dünyâda kendilerini zengin, üstün gören kâfirler, mü'minlerin üstüne gülerken; işlerin içyüzünün ortaya çıktığı âhiret gününde de iş tersine döner, bu kez de mü'minler kâfirlerin üstüne güler, onların hakaret ve zillet içindeki duRûmlarıyla alay ederler.

Allah'ın yaratıklarıyla alay eden kimseler, esasen bu davranışlarıyla kendilerini gülünç duruma düşürmektedirler. Çünkü başkasını küçümsemek, Allah'ın temiz, zavallı kullarının üstüne gülmek insanı ma'nen küçültür, ruhsal değerini düşürür. Onun ruhu hakîr, alay edilecek kötü bir duRûma düşer. Riyakâr, ikiyüzlü kişi, ruhunu nasıl gülünç bir duRûma soktuğunun farkında olmaz. Ama Allah onun davranışının içyüzünü bilir. Onun kötü davranışlarını, ruhunu saran azâblar, çirkinlikler haline getirir.

  75-Kitab ehlinden öylesi var ki, ona yüklerle emanet bıraksan, onu sana öder. Onlardan öylesi de var ki, ona bir dinar versen, devamlı olarak başına dikilmeden onu sana ödemez. Onlar "Ümmîlere karşı bize bir soRûmluluk yoktur" dedikleri için böyle yapıyorlar ve Allah'a karşı bile bile yalan söylüyorlar. 76- Hayır, kim sözünü yerine getirir ve (günâhtan) korunursa, şüphesiz Allah da korunanları sever. 77- Fakat Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya satanlar var ya, işte onların âhir ette bir payı yoktur; Allah Kıyamet günü onlarla konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları yüceltmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/75-77)

94/75-77'nci âyetlerde Kitap ehli içinde sözünde duran, güvenilir kimseler yanında, aldığı emaneti, borcu ödemeyi düşünmeyen kimseler de bulunduğu; bunların, ümmîlerin mallarını yemenin kendilerine günah olmadığına inandıkları için böyle yaptıkları anlatılmakta; oysa Allah'ın, sözünde durup korunanları sevdiği; fakat verdikleri sözden cayan, yeminlerini satan kimselerin âhiretten bir payları olmayacağı; Allah'ın onlara konuşmayacağı; onların yüzüne bakmayacağı ve onları temizleyip yüceltmeyeceği; onlar için acı bir azâb bulunduğu vurgulanmaktadır.

 Yahudilerin veya daha geniş anlamıyla Kitap ehlinin hepsi bir değildir. İçlerinde öyle güvenilir kimseler vardır ki kantarlarca mal emanet edilse, inkâr etmez, onu sahibine verir. Öylesi de vardır ki kendisine bir dînâr dahi verilse sürekli başına dikilip istemedikçe onu geri vermek istemez. Bu Yahûdîlerin, Yahûdî olmayanlardan aldıkları borç ve emaneti iade etmek istememelerinin bir sebebi de, "Ümmilere karşı kendilerine bir soRûmluluk olmadığı", yabancıların hakkını yemekten ötürü soRûmlu olmayacakları düşüncesinde bulunmalarıdır.

Allah hiçbir kuluna karşı haksızlık edilmesini, kimseye helâl kılma-mıştır. Haksızlıkla alınan bütün mallar haramdır. Yahûdîlerin ellerinde bulunan Tevrat'ta da ümmîlere karşı haksızlık ve hiyânet edebileceklerine dair bir hüküm yoktur. Kitapları onlara doğruluğu, adaleti emretmektedir. Ancak Yahûdî din adamları, zamanla Yahûdîlerin, Yahûdî olmayanların mallarını yiyebileceği düşüncesini yaymışlar ve böylece bu düşünce onlara egemen olmuştur. Yoksa Allah'tan gelen hiçbir din insanlara haksızlık edilmesini emretmez. Dinin ruhuna bağlı hiçbir insan da haksızlık etmez ve bunu emretmez. Nitekim Kur'ân-ı Kerîm de Kitap ehlinin hepsinin bir olmadığını, onların içinde bulunan, güvenilir, aldığını ödeyen iyi insanları, kötülerinden önce anmıştır. Bir dini veya ulusu tümden karalamamış, dini çıkarlarına âlet eden, dinin ruhundan ayrılan insanları kınamıştır.

Reşîd Rızâ'nın dediği gibi nasıl sonradan gelen din adamlarının yanlış yoRûmlarıyla Yahûdîlerin çoğunluğu, dinin ruhundan uzaklaşmış, Yahûdî olmayanın malını yemekte bir sakınca görmemişlerse; sonradan gelen bazı hîle-i şer'iyyeci sözde müslüman din adamları da, dâr-i harbde gayri müslimlerin, hattâ müslümanların mallarını (tefe yoluyla) yemeğe cevaz vermişler ve dâr-i harb'i de kendi istedikleri biçimde yoRûmlamaktan çekinmemişlerdir. Bu adamlar arasında müslümanların yurdu güzelim Türkiyemizi dâr-i harb kabul edip, müslümanların karısını, kızını câriye hükmünde görecek kadar ardan, edepten yoksun insanlar dahi görülmüştür.

Kitâb ehlinin, "Ümmîlerin mallarını yemek bize günâh değildir" şeklindeki sözlerini duyan Hz. Peygamber (s.a.v.): "Allah'ın düşmanları yalan söylemişlerdir. Câhiliyye dönemine ait her şey şu iki ayağımın altındadır. Yalnız emanet hariç. Çünkü iyinin de kötünün de emâneti geri verilir."

"- Biz savaşta zimmîlere âidolan tavuk, koyun ele geçiriyoruz. Bunun bize günâhı yoktur, diyoruz" diyerek bu düşüncenin doğru olup olmadığını soran bir adama Abdullah ibn Abbâs:

"- Bu söz, tıpkı 'Ümimlerin malını yemek bize günâh değildir' diyen Kitap ehlinin sözüne benziyor. Zimmîler cizyelerini verdikten sonra, kendi gönül rızalarıyla verdikleri dışında, malları size helâl değildir" demiştir

KENZ

Ve sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar. De ki: "Af (yani ihtiyaçlarınızdan fazlasını veya helâl ve güzel olan şeyleri verin!) " Allah size âyetleri böyle açıklıyor ki düşünesiniz. (Bakara: 92/219)

Bu âyetteki   kelimesi, fazla anlamına gelir.  

 Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik getirdik de çoğaldılar ve: 'Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu (onlar da üzüntülü ve sevinçli günler geçirmişlerdi).' dediler (de olaylardan ibret alıp şükretmediler). Biz de onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakaladık."

KEVSER

1-Biz sana Kevser'i (bol ni'met, ilim ve büyük şeref) verdik. 2- Öyleyse Rabb'in için namaz kıl ve nahret (kurban kes veya ellerini boğazına kadar kaldırıp tekbîr al). 3- Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir. (Kevser: 15/1-3)

Kevser (yj&t), çeşitli anlamlara gelir: Çok hayır, Hz. Peygamber'e

verilecek havuz veya ırmak, Kur'ân, taraftarlarının çokluğu, tevhîd, şefâ'at, Makâm-ı Mahmûd, kalbine konulan bir nûr. Bunların en kuvvetlisi birinci mânâdır. Enes ibn Mâlik'ten, Peygamber(s.a.v.)in şöyle dediği rivayet edilir: "Göğe çıkarıldığım zaman iki kıyısı, içi boş inci kubbeleri olan bir ırmağa geldim, Cibril'e 'Bu nedir?' dedim. 'Bu Kevser'dir, dedi"

KEVSER SURESİ

Kevser çok hayır demektir. Peygamber(s.a.v)e çok hayır verildiği, ona düşman olanın sonuçsuz kalacağı bildirildiği için bu adı alan sûre, Mekke'de Âdiyât Sûresi'nden sonra inmiştir. Medine'de indiğine dair rivayet de varsa da bu, Sûrenin üslûbuna ve çoğunluğun görüşüne aykırıdır. Nahr Sûresi adını da taşıyan bu üç âyetlik en kısa sûre, resmî sıralamada 108., iniş sırasına göre 15'nci sûredir.

KIBLE

Doğu da, batı da Allah'ındır. Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (zatı) oradadır. Şüphesiz Allah('ın rahmeti) geniştir. O (her şeyi) bilendir. (Bakara: 92/115)

Nereye dönülse, doğunun ve batının sahibi, rahmeti bol ve her şeyi bilen Allah'ın vechinin orada bulunduğunu belirten bu âyette, kıblenin çevrileceğine de işaret vardır.

jls (kubul: ön), yi (dubur: arka)nın tersidir  (kabel): karşısında

bulunmak, açıkça görmek demektir. İşte  kökünden gelen   (kıble), cihet, yön demektir.

Bu âyette geçen   (Allah'ın vechi) yani ciheti veya yüzü (zâtı)

anlamına gelir. Âyetin sonunda Allah'ın vâsi' (geniş) ve 'alîm (bilen) sıfatlarının anılmasında bir incelik, tüm yeryüzünün ma'bed oluşuna bir işaret vardır. Yani Allah bir tek ma'bedle sınırlı değildir, tüm kâinatı kuşatmıştır. Her yerde O'na ibâdet edilebilir. Her yer O'nun yönüdür. Nereye dönülse O'nun zâtı oradadır. O, her yerde yapılan ibâdetten haberdardır.

Bu âyetin hükmüne göre müslümanlar, kıbleyi bilmedikleri, ya da kıble tarafına dönmenin sakıncalı olduğu zamanlarda -meselâ hayvan veya araç üzerinde yolculuk yaparken- yönelebildikleri tarafa doğru durup namazlarını kılabilirler. Korkulu hallerde de tehlikeli olmayan yana yönelip namazlarını kılarlar. Âyet müslümanlara ibâdetlerinde kolaylık ve genişlik getirmekte, dinin de özünü açıklamaktadır: Önemli olan, belli bir yöne dönmekten ziyade gönlüyle Allah'a yönelmektir. Gönül Allah'a yönelik olduktan sonra nereye dönülmüş olsa bir zararı yoktur, o eylem gerçek ibâdettir. Gönül Allah'a yönelik olmadıktan sonra bedence kıbleye yönelmiş olmanın hiçbir yararı yoktur. İşte bu husus, "Yüzlerinizi doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir. Asıl iyilik, o(kimsenin iyiliği)dir ki, Allah'a, âhiret gününe, meleklere, Kitaba ve peygamberlere inandı; sevdiği malını yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolda kalmışlara, dilencilere ve boyunduruk altında bulunan(köle ve esîr)lere verdi; namazı kıldı, zekâtı verdi. Antlaşma yaptıkları zaman antlaşmalarını yerine getirenler; sıkıntı,

hastalık ve savaş zamanlarında sabredenler, işte doğru olanlar onlardır, (Allah'ın azabından) korunanlar da onlardır."

KISÂ S

178- £y inananlar, öldürmelerde kısas size farz kılındı (faatilin de öldürülmesi gerekir). Hüre hür, köleye köle, kadına kadın. Kardeşi tarafından kısmen affedilen kimse, örfe uyup o(affeden kardeşi)ne güzeIce(diyeti) ödemelidir! Bu, Rabbiniz tarafından bir hafifletme ve acımadır. Kim bundan sonra da saldırıya kalkarsa artık onun için acı bir azâb vardır. 179- Ey akıl sahihleri, kısasta sizin için hayât vardır, böylece korunursunuz. (Bakara: 92/178-179)

(Kısas): İz sürmek, peşinden gitmek anlamındaki (kass) kökünden gelen kısas, dökülen kanı kaved ile izlemek, kana kanla karşılık vermek, saldırıya misliyle mukabele etmek demektir. Âyette katîl'm çoğulu olan el-katlâ  ise öldürülenler demektir.  (el-'afv) dilde birkaç mânâya gelir. Burada vermek ve düşürmek anlamı uygundur.

Âyetin mânâsı: Ey inananlar öldürülenin katiline kısas yapmanız size farz kılındı. Kimse kimseye karşı haksızlık etmesin, aşırı gitmesin. Hür bir insan, hür insanı öldürdüğü zaman yalnız o hürrü öldürün; köle, köleyi öldürdüğü zaman da yalnız onu öldürün. Kadına karşılık da sadece atil kadını öldürün. Hür yerine birçok hür, köle yerine hür; kadın yerine erkek öldürmeyin. Öldüren kim ise sadece onu öldürün. Her kim için kardeşi tarafından (yani öldürülenin velîsi tarafından) kısastan bir şey, diyete bırakılmış olursa artık diyeti isteyen kişi, işi yokuşa sürmeden güzelce hakkını alsın, diyeti veren de işi sürüncemede bırakmadan borcunu ödesin. Kısastan vazgeçip, cezanın diyete indirilmesi, Rabbinizden size bir rahmettir (size acıdığı için Allah dininizde bu kolaylığı getirmiştir). Oysa sizden önce Yahûdî şerîatinde diyet almak yasaktı

KISSA

Biz, bu Kur'ân'ı vahyetmekle sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Sen ondan önce (bunları) bilmeyenlerden idin. (Yûsuf: 53/3)

 (kass: kesmek) kökünden gelen  , haber, öykü demektir,  

 (bana öyküsünü anlattı) demektir.   (el-kasas) anlatılan haberdir. Kasas'ın asıl anlamı iz sürmektir. Olayları birbirini izlediği için hikâyeye de kıssa denmiştir. Kıssa'nın çoğulu, (kısas: yazılan öykü) demektir.

Bu âyette, bu Kur'ân ile Hz. Muhammed'e en güzel öykünün anlatıldığı bildirilmektedir ki Yûsuf Sûresi'nin baş tarafında geçen bu âyette kasdedilen en güzel kıssa, Yûsuf kıssasıdır. Kur'ân-ı Kerîm, ibret alınacak birçok olayı, özellikle peygamberlerin da'vet öykülerini vecîz bir üslûb ile anlatır.

Kur'ân, peygamber kıssalarını ayrıntılara girmeden, öğüt vermek için anlatır. Bu peygamberler, adetâ bir tek millet olan insanlığa Allah tarafından, birbiri ardınca gönderilmiş elçiler olarak gelirler ve birbirlerinin misyonlarını sürdürürler. Kur'ân'm, peygamberlerin kıssalarını birbirine benzer tarzda sunuşundan, tarih boyunca insanların birbirine benzer davranışlar gösterdiği; insanların bir bütün, peygamberlerin de aynı amacı, yani tevhidi yerleştirmek üzere gelen elçiler oldukları anlaşılmaktadır.

Bu kıssaların anlatımındaki amaç, belli bir toplumun hayat öyküsünü anlatmak değil, tarih boyunca gelmiş milletler arasında ortak olumsuz davranışlar sergileyen insanların sonucunu hatırlatarak öğüt vermektir. Daha doğrusu Kur'ân'in hitâbettiği toplumdaki olumsuz davranışlar, bu kıssalarda canlandırılarak kendi kötülüklerini müşriklerin gözleri önüne sermek, böylece onları uyarmaktır. Kur'ân kıssaları bir hayat öyküsü olmaktan çok, hayâtın kendisidir. Asıl amaç, müşriklerin öteki peygamberlerin kavimlerinde bulunan vasıflarını, kıssa tarzında gözler önüne serip, diğer peygamberlere isyan edenlerin helak olduğu gibi bunların da helak olacaklarını vurgulamaktır.

 "İslâm'a İtirazlar ve Kur'ân-ı Kerîm'den Cevaplar" adlı eserimde bu hususta söylediğim birkaç cümleyi yinelemek istiyoRûm: "Şunu da belirtmek lâzımdır ki Kur'ân-ı Kerîm, belirli tarihi olayları alıp ayrıntıya girmeden ana noktalara dokunmakta ve ders vermektedir. Olayların, daha ziyade kendi amacına lâzım olan yanlarını seçmektedir. Bu olaylar çeşitli yerlerde geçtiği halde her defasında ayrı bir tatlılık ve canlılıkla ifade edilmektedir. Kur'ân'ın ele aldığı tarihî vak'aların her birinde Arap ulusunun müptelâ olduğu bir hakikat dile getirilmektedir. Dolayısıyla Arapların o fena huyları kınanmaktadır.

Aşılanmak istenen fikir, tarihî gerçeklerle ifade edilirse çok daha etkili olur. Halk, somut olaylar dinlemek ister. İnsan doğası hikâyeden hoşlanır. İşte Kur'ân-ı Kerîm, insan ruhunun bu özelliğini göz önünde tutarak 'En güzel kıssa'ları anlatmak, aşırılığa kaçmadan tarihten örnekler vermek suretiyle düşünce aşılamanın yolunu tutmuştur. Öğüt ve irşâdda en güzel yol da budur. Bu vak'alar, Kur'ân'ın parlak, cazip üslubuyla adetâ bir sinema filmi gibi, tablo gibi halkın gözleri önüne serilmekte, oradan alınacak izlenimler ve ibretler de zihinlere nakşedilmektedir. Sanki bu vak'alar birer öğretici filim görevini yapmaktadır. Öyle söz haline gelmiş belgesel filimler ki bin defa görülse usanılmıyor, tekrar görülmek, seyredilmek isteniyor."

KISSÎS

82- insanlar içerisinde, inananlara en yaman düşman olarak Yahudileri ve (Allah'a) ortak koşanları bulursun. İnananlara sevgice en yakınları da "Biz Hıristiyanlar iz." diyenleri bulursun. Çünkü onların içlerinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar büyüklük taslamazlar. 83- Resul'e indirilen(Kur'ân)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: "Rabb'imiz, inandık, bizi şahitlerle beraber yaz!" 84- "Biz, Rabb'imizin bizi iyiler arasına katmasını umarken neden Allah'a ve bize gelen gerçeğe inanmayalım?" 85- Bu sözlerinden dolayı Allah onlara, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedi kalacakları cennetler verdi. Güzel hareket edenlerin mükafatı işte budur! (Mâide: 110/82-85)

(kıssîsîn),   (kıssîs )'m çoğuludur. Lrs^J (kıssîs) kelimesinin türevinde birkaç yoRûm vardır. Birine göre kelime,  (kasse) fi'linden türetilmiştir. deveyi güzel otlattı, suladı, demektir. Kelimenin tecessüs, gizleri araştırma, haberleri yayma, sesleri dinleme, dedikodu yapma ve kemiği etten ayırma anlamlarına gelen  (tekassus)ten geldiğini söyleyenler de vardır. Kuss ve kıss nemime (koğuculuk), bir şeyi araştırmak, izlemek demektir.   

 sözü yaydı, bir şeyi izledi, ardına düştü demektir

 KIST-İKSÂT

De ki: "Rabbim, kıstı (adaleti) emretti." (A'râf: 39/29)

Çıst   nasaf   ve nasafat  gibi adaletli (hakça) pay anlamına geldiği gibi, başkasının payını alma, yani haksızlık anlamına da Ve  biz, bizden müslümanlar da var ve bizden doğru yoldan sapanlar da var. Kimler müslüman olursa işte onlar doğru yolu aramışlardır. Hak yoldan sapanlar ise cehenneme odun olmuşlardır."

KITMÎR

13- (Allah) Geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü de gecenin içine sokar; güneşi ve ayı buyruğu altına almıştır. Her biri belirtilmiş bir süreye kadar akıp gider. İşte Rabbiniz Allah budur, mülk O'nundur. O'ndan başka yalvardığınız şeyler ise bir çekirdek zarına bile sâhib değillerdir. 14- Onları çağırsanız sizin çağırmanızı işitmezler. İşitseler bile size cevap veremezler. Kıyamet günü de, sizin (onları Allah'a) ortak koşmanızı tanımazlar. Hiç kimse sana, her şeyi bilen (Allah) gibi

gerçekleri haber veremez. (Fâtır: 43/13-14)

Allah'ın, kâinatın tek sahibi ve yöneticisi olduğunu anlatan bu âyette, Allah'tan başka tanrı diye tapılan ve yalvarılan şeylerin, bir kıtmîre dahi sâhibolmadıkları vurgulanıyor.

Kıtmîr, çekirdek ile kabuk arasındaki zar veya çekirdek yüzündeki beyaz noktacıktır. Hiçbir şey anlamında kullanılır. İşte Allah'tan başka tapılan şeyler, bir çekirdek zarına, lifine, bir noktacık kadar bir şeye dahi sahip değillerdir. O âciz, çekirdek zarına, lifine dahi sahibolmayan şeyler, kendilerine tapıp yalvaranlara ne verebilir, ne yarar sağlayabilir ve onlara yalvarmanın ne yararı olabilir?

  43/14'de bu gerçek daha açık olarak belirtiliyor: "Onlara yalvarsanız sizin sesinizi işitmezler. İşitseler dahi dileğinizi yerine getiremezler. Kıyamette de onlar, sizin kendilerini Allah'a ortak koşmuş olmanızı kabul etmezler."

Âyetin sonundaki iki anlama gelebilir. Birincisi: Bu hitab Hz. Peygamber'in kendisinedir. Allah'tan başka tapılan şeylerin, tapanların sesini duymayacaklarını, dileklerini yerine getiremeyeceklerini, Kıyamette de kendilerine tapanları kabul etmeyeceklerini Allah sana haber veriyor. Bunları, her şeyi bilen Allah gibi hiç kimse sana haber veremez. Yani ey dinleyici, bu söylenenler, Allah'ın bildirdiği gibidir. Her şeyi

 bilen Allah gibi hiç kimse, bunları sana anlatamaz

KIYAMET

 1- O sâ'at yaklaştı, ay yarıldı. 2- Bir mu'cize

görecek olsalar yüz çevirirler ve "Süregelen bir büyüdür" derler. 3- Yalanladılar, nefislerinin heveslerine uydular. Halbuki her iş, yerini bulacaktır (Allah'ın kararına kimse engel olamaz). 4- Andolsun, onlara, (bâtılda kalmalarını) önleyecek (ibret verici olayları anlatan) haberler geldi. 5-Bunlar üstün hikmettir! Ama uyarılar fayda vermiyor. 6- Öyleyse sen de onlardan yüz çevir; o çağırıcının görülmemiş, tanınmamış bir şeye çağıracağı gün, 7- Gözleri düşkün düşkün (zillet ve dehşet içinde) kabirlerden çıkarlar; tıpkı yayılan çekirgeler gibidirler. 8- Boyunlarını, çağırana doğru uzatmış koşarlarken, kâfirler: "Bu çetin bir gündür!" derler. (Kamer: 37/1-8)

 insanların hesapları yaklaştı, fakat onlar hâlâ gaflet içinde yüz çevirmektedirler. (Enbiyâ: 73/1)

Bu âyetlerde Kıyamet günü anlatılmaktadır. Kıyamet  ayağa kalkmak, durmak,  canların, Allah'ın huzurunda duracakları gün demektir. Bu kelime  fi'linin masdarıdır. Bazılarına göre de Kıyamet

kelimesi, aynı anlamdaki Süryanca   (kıyemâ)'nın Arapçalaşmışıdır. İnsanların topluca namaz kıldığı Cuma gününe de Kıyamet günü denilir.

  Kamer: 37/1-8'nci âyetlerde

Kıyamet sâ'atinin son derece yaklaşmış olmasına karşın, insanların gaflet uykusundan bir türlü uyanmadıkları; Kıyamet öncesinde ayın yarılması, güneşin büzülmesi, yıldızların dağılmağa başlaması gibi mu'cize olayları görseler de "büyü" deyip, bir türlü gerçeği kabul etmeyecekleri belirtildikten sonra, Peygamber (s.a.v:) tesellî ediliyor ve kendisine karşı olumsuz

 davranışlar içine giren müşriklerin âhiretteki şaşkın ve perişan duRûmlarına kısa bir işaret yapılıyor. Bu âyetlerin amacı, inançsızların derin gaflet ve sapıklıklarını somut biçimde anlatıp onları gaflet uykusundan uyandırmaktır.

17- Allah'tır ki gerçeği içeren Kitâb'ı ve

(adalet) ölçüt(ün)ii indirdi. Ne bilirsin, belki o sâ1 at yakındır? 18- Ona inanmayanlar, onun çabuk gelmesini istiyorlar. İnananlar ise ondan korkarlar ve onun gerçek olduğunu bilirler. İyi bil ki, o sâ'at hakkında tartışanlar, uzak bir sapıklık içine düşmüşlerdir. (Şûra: 62/17-18)

62/17-18'nci âyetlerde Kitabı hak ile indiren ve adalet terazisini (dengeyi ve ölçüyü) koyanın Allah olduğu vurgulandıktan sonra sâ'atin yakın olabileceğine dikkat çekiliyor. Başlarına azâb sâ'atinin geleceğine inanmayanların, alay maksadıyla o sâ'atin hemen gelmesini istedikleri; oysa inananların ondan korktukları ve onun gerçek olduğunu bildikleri belirtildikten sonra, sâ'atin vukubulacağı hakkında kuşkulananların, derin bir sapıklık içinde oldukları vurgulanıyor.

Allah adalet sahibidir. Bu dünyâda zâlimler olduğu gibi hakkı elinden alınmış, haksızlığa uğramış mazlumlar da vardır. Eğer herkesin hakkını alacağı bir âlem yok ise ve ölüm ile hayat tamamen sönüyorsa, zâlimin yaptığı yanına kâr kalıyor, mazlumun âhı yerde heder oluyorsa, böyle bir dünyâyı yaratan Allah, onu dengesiz ve adaletsiz yaratmış olur. Ve dünyâda denge olmadığı gibi Yaratıcısında da adalet olmaz. Oysa kâinatta denge vardır. Allah kâinatı hak ile ve mîzân ile yani adalet ve denge ile yaratmıştır. Kâinatta kanunsuz, dengesiz, düzensiz hiçbir şey yoktur. Zerreden küreye her şeye bir denge ve adalet hakimdir. Böyle olunca insan fiillerinin de dengelenmesi, Yaratanın adaleti gereğidir. Görünen dünyâda bu denge ve adalet tam gerçekleşmiyor. Öyle ise İlâhî adaletin tam gerçekleşeceği, haklının hakkını alacağı, haksızın da cezasını göreceği görünmez bir âlem vardır. İşte o âlem, bedenden ayrılan ruhun gideceği âlemdir. Ölüm yok olmak değil, ruhun adalet dünyâsına geçmesidir.

Modern ilim, kâinatta hiçbir hareketin, ısının ve elektriğin kaybolmadığını, hareketin ısıya, elektriğin ısıya ve ışığa dönüştüğünü göstermiştir. O halde insanın yaptığı işler de ni'met veya azaba dönüşecektir. Kulun

 eylemleri zayi olmaz. Baksana gül eken diken toplamıyor, hurma eken de dan biçmiyor.

İnsanların, kendilerinden çıkan güzel veya çirkin sözlerden etkilendikleri bilinmektedir. Bir şeyi anan onu sever. Ahlâkının iyi veya kötü olması insanın hayalini etkiler. Bu kural, görülen ve düşünülen bütün varlıklar için geçerlidir. Bunları düşünen anlar ki Allah'ın, insanlar arasında adaleti icra edeceği bir Kıyamet (Yüce Dîvân'da duruşma günü) mutlaka olacaktır. İnsanlar dirilip Allah'ın Yüce Divânında duracaklar ve Allah onlar arasında adaletle hüküm verecektir. Dünyâda, insan eylemleri dışında her şeyde adalet vardır. Sadece insan eylemleri, görünür bir tartı ile tartılmaktadır ki bu tartıda adalet tam görülmüyor. Öyle ise bunların da tam adaletle (doğru) tartılacağı, bir zerresinin dahi kaybolmadan dengeleneceği başka bir tartı gerekir. Buna dikkati çekmek için âyette Allah'ın, "Gerçeği içeren Kitabı ve ölçütü indiren" olduğu vurgulandıktan sonra

  Ne bilirsin, belki o saat yakındır!" deniliyor. Müfessirler, âyetteki el-rriîzân' m, adalet anlamına geldiğini söylerler

KIYAMET SÛRESİ

Adını birinci âyetindeki Kıyamet kelimesinden alan sûrede, Kıyametin vukuu, insanın Rabbinin huzuruna çıkıp dünyâda yaptıklarından hesap vereceği, iyi işler yapmış olanların sevineceği, kötü işler yapmış olanların somurtacağı, insanı bir menî zerresinden yaratan Allah'ın, ölüleri de diriltmeğe kadir olduğu vurgulanır. Kur'ân'ın vahyi esnasındaki bir olguya da işaret edilir.

Mekke'de inen ilk sûrelerdendir. Kâri'a Sûresi'nden sonra inmiş olan ve 40 âyeti içeren sûre, resmî Mushaf ta 75., iniş sırasına göre 31. sûredir.

KIYÂS

 Ey akıl sahihleri ibret alın. (Haşr: 95/2)

95/2'nci âyetin sonunu oluşturan bu cümlede, akıl sahihlerine, 'tibar etmeleri emredilmektedir. İ'tibâr, ibret kökünden ifti'âl veznidir.  (ibret) yolun bir yakasından öteki yakasına geçmek, görülenden, görülmeyen hakkında bilgi sahibi olmaktır. Bunun kökü 'ubûr  karşıdan karşıya, bir halden başka bir hale geçmek demektir. Gözden akıp giden göz yaşına da 'abre   denilir. 'İbare, söyleyenden dinleyene geçen söz, ta'bîr,

ru'yânın dışından içine geçmek, i'tibâr  görülen bir bilinene dikkat

edip, ondan bir bilinmeyeni bilmektir. İşte İslâm hukukundaki kıyâs in anlamı budur: Bir bilinenden, benzeri olan bir bilinmeyeni bilmek. Bu cümle kıyâsın dayanağıdır. Bu âyette mü'minlere, olaya bakıp Allah'ın her şeye kadir olduğunu anlamaları emrediliyor.

Ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şeyde hüküm vermek, Allah'a aittir. İşteRabb'im Allah budur. Ona dayandım, Ona yöneldim.

  O size, dinden Nuh'a tavsiye ettiğini,

sana vahy'ettiğimizi, İbrahim 'e, Mûsâ 'ya ve Isâ 'ya tavsiye ettiğimizi şerî'at (hukuk düzeni) yaptı. Şöyle ki: dîni doğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin. Fakat kendilerini çağırdığın (bu) esas, Allah'a ortak koşanlara ağır geldi. Allah dilediğini kendisine seçer ve iyi niyyetle yöneleni kendisine iletir. (Şûra: 62/10,13)

Bazı bilginler, bu âyetlere ve benzerlerine dayanarak kıyâsın şer'î bir kaynak olduğunu kabul etmemişlerdir. Onlara göre yüce Allah, "Ayrılığa düştüğünüz herhangi bir şeyde hüküm vermemenin Allah'a âit" olduğunu söylemiştir. Gerçi âyetin asıl amacı, Allah'ın doğruyu ve eğriyi âhirette ortaya çıkaracağını belirtir ama onlara göre bu âyetin anlamı, ayrılığa düşülen şeyin hükmü ya Allah'ın indirdiği vahiyden, ya da Allah'ın

 vahyine kıyâstan alınır, demektir. İkincisi batıldır. Çünkü bu duRûmda bütün hükümlerin kıyâs ile sabit olması gerekir. Birinci hüküm doğrudur. Böylece bütün hükümlerin, kıyâs ile değil, nass ile sabit olması gerekir

KIZ ÇOCUĞU HAKKINDAKİ YANLIŞ TUTUM

8- Diri diri toprağa gömülen kıza sorulduğu zaman: 9- 'Hangi günâhından ötürü öldürüldü' diye? (Tekvîr: 7/8-9) âyetlerinde Kıyamette diri diri toprağa gömülen kız çocuğuna, neden, hangi günâhı yüzünden böyle fecî' biçimde öldürüldüğünün sorulmacağı vurgulanmaktadır.

Bu iki âyet, Arapların kız çocuğundan utanıp onu bazen diri diri toprağa gömme geleneklerinin çirkinliğini anlatmaktadır. O ma'sûm yavrunun günâhı nedir ki diri diri gömülerek öldürülmüştür?

İslâm'dan önceki Araplara göre erkek gibi savaşamaz, ailenin namus ve şerefini koruyamaz düşüncesiyle kız çocuğundan utanç duyulurdu. Bu yüzden Arap kabileleri arasında kızlarını öldürenler, diri diri toprağa gömenler olurdu. Yoksul düşmesine sebeb olmaması, ya da düşmanın eline geçip bütün kabileye ebedî utanç olacak bir olay vukubulmaması için Rebî'a, Kinde ve Temîm kabîleleri içinde kızlarını gömenler vardı. İşte Kur'ân-ı Kerîm, asırlarca bu anlayış içinde bulunan toplumun bu çirkin davranışını şiddetle kınamıştır.

Mefâtîhu'l-ğayb'ın son ciltlerinin yazarına göre adamın kız çocuğu olunca, onun yaşamasını isterse üstüne yünden, ya da kıldan bir giysi giydirir, o çocuk bâdiyede develeri ve koyunları otlatırdı. Ama onu öldürmek isterse bir süre bırakır, çocuğun boyu altı karış olunca annesine:

- Onu süsle de akrabasına götüreyim, der.

Onu, daha önce eştiği bir çukurun yanına götürür, çocuğa:

- Şuraya bak! der.

Çocuk bakarken onu çukura iter ve üzerine toprak atıp gömer, çukuru yerle düz olacak biçimde toprakla doldururdu. Bir rivayete göre de kadın, doğumu yaklaşınca eşilen bir çukurun kenarına gider, kız doğurursa onu çukura atar, erkek doğurursa yanında tutardı

 KİBİR

 6- Hayır, (Rabb'inin bu kadar

iyiliğine rağmen yine) insan azar; 7- Kendini zengin (kendine yeterli) gördüğü için. (Alak: 1/6-7)

Bu âyetlerde insanın, kendisini zengin görünce azacağı, haddini aşıp taşkınlık edeceği, doğru yoldan şaşacağı belirtilmektedir.

 77-Âyetlerimizi inkâr edip: "Bana mal ve evlâd verilecek" diyen adamı gördün mü? 78- Gaybe mi çık(ıp bak)tı, yoksa Rahmân'ın huzurunda bir söz mü aldı (Allah ile bir antlaşma mı yaptı)? 79- Hayır (yanılıyor), biz onun dediğini yazacağız ve onun için azabı uzattıkça uzatacağız. 80- O dediği(malı ve evladı)na biz. vâris olacağız (nesi varsa hepsi bize kalacak) ve o, bize tek başına gelecek (yanında ne malı, ne de evlâdı olmayacak). (Meryem: 44/77-80)

 asî j (

 37- Yeryüzünde kabara kabara yürüme. Çünkü sen

yeri yırtamazsın, boyca da dağlara erişemezsin! 38- Bunlar("Allah ile beraber başka tanrı edinme!" âyetinden itibaren sayılan fiiler)in hepsi, kötü olan, Rabb'inin katında hoş görülmeyen şeylerdir. (İsrâ: 50/37-38)

İsrâ: 50/37'nci âyette insanın, böbürlenerek yürümesi kınanıyor. Zîrâ insanın ne kadar kabarsa yeri yırtamayacağı; boyunun da dağlara ulaşamayacağı belirtilerek böbürlenmenin boş, anlamsız bir kuruntu ve kötü bir huy olduğu vurgulanıyor. 38'nci âyette de 23-37'nci âyetlerde yasaklanan şeylerin, Allah katında günâh ve çirkin şeyler olduğu belirtiliyor.

İsrâ: 50/30'ncu âyette Allah'ın, dilediğine bol, dilediğine dar rızık vereceği, kullarının hallerini bilir ve görür olduğu, yani herkesin duRûmuna uygun yaptığı bildirilmektedir. O halde kul, zenginliğine ve mevkiine güvenip gurura kapılmamalıdır, fakir olduğu için de ezilmemeli ve üzülme-melidir.

Allah dilediğini zenginlikle, dilediğini yoksullukla sınar. İnsan, Allah'ın kendisi için uygun gördüğünü, takdir buyurduğunu gönül hoşluğuyla

 karşılayıp "Lütfün da hoş, kahrın da hoş!" diyerek O'na teslim olur ve şükrederse mutlu olur. Kim bilir belki yoksul olması hakkında hayırlıdır. Zengin olsa başına felâketler gelecektir. Her zengin mutlaka mutlu değildir. Zenginlik, Allah'ın, bir insanı çok sevdiğinin işareti olamaz. Tersine fakirler Allah'a daha çok bağlıdırlar. Genellikle kişi zenginleştikçe şımarır, azar, hattâ Allah'ı dahi tanımaz olur. İşte: 

 6- Hayır, (Rabb'inin bu kadar iyiliğine rağmen yine) insan azar; 7-

Kendini zengin (kendineyeterli) gördüğü için" âyetlerinde insanın, zenginlik hissine kapılıp gurura düşmesinin, kendisini nasıl bir felâkete sürüklediğini belirtmektedir. Zenginlikle şımarıklığa düşecek kimseler için zenginlik felâkettir. Çünkü o kimsenin yoksullaşan ruhu ızdırap çekecektir. Asıl zenginlik gönül zenginliğidir. Dünyânın her hali insan için bir sınavdır.

 İnsanlara yanağını bükme (kibirlenerek boynunu bir yana büküp yüzünü insanlardan öte çevirme) ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zîrâ Allah, kendini beğenip övünen kimseyi sevmez! (Lokman: 57/18)

Allah, kuRûmlu, böbürlenen insanları sevmez.{Nisa: 98/37)

(Başınıza gelecek olayları, önceden bir Kitaba yazdık ki) elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve (Allah'ın) size verdiğiyle sevinip şımarmayasınız. Çünkü Allah, kendini beğenip övünen kimseleri sevmez. (Hadîd: 112/23) âyetlerinde Allah'ın, kendini beğenmiş, övüngen insanları sevmediğini vurgulamaktadır.

Allah'a yalan uyduranların Kıyamet günü yüzlerinin kapkara kesildiğini görürsün. Kibirlenenler için cehennemde bir yer yok mudur? (Zümer: 59/60)

  "O halde içinde

ebedî kalmak üzere cehennemin kapılarından girin. Kibirlenenlerin yeri ne kötüymüş!" denilmiştir. (Zümer: 59/72)

Zümer: 59/60. âyette kibirlilerin yerinin cehennem olduğu; 72'nci âyette de kibirlilerin yerlerinin çok kötü olduğu vurgulanmıştır.

  Cehennemin kapılarından

girin, orada ebedî kalacaksınız. Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür! (Mii'min: 60/76)

Mii'min: 60/76. âyette kibirlilerin cehenneme sokulacakları ve yerlerinin kötü olduğu vurgulanıyor.

Gerçekten Allah,onların gizlediklerini de bilir, açığa vurduklarını da. O, büyüklük taslayanları sevmez. (Nahl: 70/23)

 "Onun için, içinde sürekli kalmak üzere cehennemin kapılarından girin. Kibirlenenlerin yeri ne kötüdür!" (Nahl: 70/29)

Bu âyetlerde de Allah'ın, kibirlileri sevmediği, onlara, sürekli kalmak üzere cehenneme girmelerini emredeceği bildirilmekte ve kibirlilerin yerlerinin orası olduğu vurgulanmaktadır.

Rahmân'ın kulları öyle kimselerdir ki, yeryüzünde mütevâzi olarak yürürler, câhiller kendilerine laf atarsa "Selâm" derler. (Furkân: 42/63)

 Bizim âyetlerimize o kimseler inanırlar ki onlar, kendilerine öğüt verildiği zaman derhal secdeye kapanırlar; Rab'lerini överek tesbîh ederler, büyüklük taslamazlar. (Secde: 75/15) Rahmân'ın kulları olan mü'min insanların, alçakgönüllü, kibar, saygılı oldukları ve kibirlenmedikleri; Allah'a ibâdet ettikleri belirtiliyor.

Kibir şeytandandır, çünkü ilk kibreden odur. Kibir konusundaki âyetler:

'Alak: 1/6-7, Müddessir: 4/74-75; A'râf: 39/13, 36,48, 75, 76, 88, 133, 146,206; Furkân: 42/21; Fâtır: 43/43; Kasas: 49/39; Yûnus: 51/75; En'âm: 55/93; Sâffât: 56/35; Lokman: 57/7, 18; Sebe': 58/31-33; Zümer: 59/56, 60; Mü'min: 60/26, 27, 35, 48, 57, 60; Nahl: 70/22, 23, 28, 46; Nûh: 71/7; İbrâhîm: 72/21; Enbiyâ: 73/19; Mü'minûn: 74/46, 67; Secde: 75/15; Bakara: 92/34,87; Nisa: 98/36, 172-173; Nûr: 102/11; Münâfıkun: 103/5; Mâide: 110/82; Hadîd: 112/23; Tevbe: 113/25

Kibirle ilgili olarak gurur ve kendini üstün görme maddelirini de gözden geçirelim:

KİTÂB

 Biz, her elçiyi kendi kavminin diliyle gönderdik ki onlara açıklasın. Allah dilediğini şaşırtır, dilediğini yola iletir. O, azizdir, hüküm ve hikmet sahibidir. (İbrâhîm: 72/4)

Her Peygamber gibi Hz. Muhammed'in mesajının içeriği de umumî, evrenseldir. Hangi insan ona uysa selâmete çıkar. Diğer peygamberlerin de mesajlarının içeriği evrenseldir. Çünkü peygamberler, insanları Allah'a götüren hak yolu, hak düzeni öğretmişlerdir. Ancak tefsîrine çalıştığımız âyetin açık ifadesine göre dil bakımından her peygamber, kendi ulusuna özel olarak gönderilmiştir. Hz. Muhammed'in dili Arapça, gönderildiği toplum da Arap toplumudur. Dil bakımından böyledir. Fakat mesajın içeriği bakımından Hz. Muhammed'in risâleti de diğer peygamber kardeş-lerininki gibi umumîdir. Bütün toplumların onun mesajının ana hatları içinde toplanmaları elbette idealdir. Fakat bu ideale ulaşmak pek de kolay görünmüyor.

Kur'ân-ı Kerîm, Allah'ın birliğini kabul eden, âhirete inanan ve sâlih eylemler yapan bütün insanlara cennet müjdesini vermiştir. Kur'ân 'in kendi ifadesine göre Kur'ân, kendinden önceki Kitapları nâsih (ortadan kaldırıcı, geçersiz kılıcı) değil, musaddik (doğrulayıcı) ve müheymin (koruyup kollayıcı) olarak gelmiştir:

 Sizin yanınızda bulunanı doğrulayıcı olarak indirmiş bulunduğum (Kur'ân)a inanın (Bakara: 92/41)

 Ne zaman ki, onlara Allah katından, yanlarında bulunan(Tcvrât)ı doğrulayıcı bir Kitâb (Kur'ân) geldi... (Bakara: 92/89)

 Halbuki o, kendi yanlarında bulunanı doğrulayıcı bir gerçektir. (Bakara: 92/91)

 Allah'ın izniyle o (Cebrail), Kur'ân'ı, kendinden öncekini doğrulayıcı olarak senin kalbine indirdi... (Bakara: 92/97)

  /4//a/z tarafından kendilerine, yanlarında bulunanı doğrulayıcı bir elçi gelince, Kitâb verilmiş olanlardan bir grup, Allah'ın Kitabını sanki bilmiyorlarmış gibi, sırtlarının arkasına attılar. (Bakara: 92/101)

  Sana Kitabı gerçek ile ve kendinden öncekini doğrulayıcı olarak indirdi. (Âl-i İmrân: 94/3)

  £y A'/fâ^J verilmiş oyanlar, yanınızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimizi Kur'ân )a inanın. (Nisa: 98/47)

 Sana da kendinden önceki Kitabı doğrulayıcı ve onu kollayıp koruyucu olarak (bu) Kitâb 'ı gerçekle indirdik. (Mâide: 110/48)

 Kur'ân, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir. Ancak kendinden öncekinin doğrulaması ve Kitabın açıklamasıdır. Onda asla şüphe yoktur. Âlemlerin Rabbi tarajından(indirilmiştir. (Yûnus: 51/37)

 kentlerin anası(Mekke)yi ve çevresindeki (kasaba)ları uyarman için sana indirdiğimiz feyz kaynağı ve kendinden önceki (Tanrı Kitâbı)nı doğrulayıcı bir Kitaptır. (En'âm: 55/92)

 A'/râfe 'dan sana vahyettiğimiz, kendinden öncekini doğrulayan gerçektir. (Fâtir: 43/31)    

Ondan önce de önder ve rahmet olarak Musa'nın Kitâbi vardır. Bu da (şirk ile) kendilerine yazık edenleri uyarmak, güzel davrananları müjdelemek için Arap diliyle indirilmiş (kendinden önceki Kitâb 'ı)

doğrulayan Kitâb'dır. (Ahkâf: 66/12)

kavmimiz, dediler, biz Musa'dan sonra indirilen, kendinden öncekini doğrulayan, gerçeğe ve doğru yola götüren bir Kitâb dinledik. (Ahfcâf: 66/30)

Bu açık, geniş, evrensel beyan karşısında kalkıp da Kur'ân 'in, önceki İlâhî Kitapları neshettiğini, o kitapların mensuplarının, Hz. Muhammed'jn getirdiği şekliyle müslüman olmadıkça ibâdetlerinin, Allah katında kabul görmeyeceğini söylemek doğru değildir, Kur'ân'in açık ifadesine terstir. Çünkü Kur'ân, kendinden önceki İlâhî Kitapların hükümsüz, geçersiz olduğunu söylememiş, tam tersine o Kitapların mensuplarına, Kitaplarının hükümlerini uygulamalarını emretmiş; onların hükümlerini tam anlamıyla uygulamadıkça bir esas üzerinde bulunmadıklarını vurgulamıştır.

Kur'ân'ın ifadesine göre Kitâb, Hz. Musa'ya verilmiş, Hz. Mu-hammed'e ise indirilmiştir:

Kur'ân-ı Kerîm'de özellikle "el-Kitâb" şeklinde ta'rîfli olarak anılan Kitâb ile kasıt, Kur'ân 'dan önce Musa'ya verilmiş olan Tevrat'tır. Çünkü Kur'ân, Kitâb olarak indirilmemiştir. Ama Kur'ân'ın ifâdesine göre Tevrat Musa'ya yazılı levhalar olarak verilmiştir: "Öğüte ve her şeyin açıklamasına dâir ne varsa hepsini Mûsâ için levhalara yazdık: 'Bunları kuvvetle tut, kavmine de emret, bunların en güzelini tutsunlar (bu en güzel buyrukları uygulasınlar)!.."

KOMŞU HAKKI

Allah 'a kulluk edin, O 'na hiçbir şeyi ortak koşmayın, ana babaya, akrabaya, öksüzlere, yoksullara, yakın komşuya, uzak komşuya, yan(ınız)daki arkadaşa, yolcuya, ellerinizin altında bulunanlara iyilik edin. Allah, kurumlu, böbürlenen insanları sevmez. (Nisa: 98/36)

Câr, civar dan yapılmış bir isimdir. Civar, çevre, yöre, bir şeyin yanı, etrafı demektir. Bu kökten gelen câr sözcüğünün birçok anlamı vardır. Asıl temel anlamı, kişinin yanına, himayesine girip güvence içinde yaşamaya hak kazanan kimsedir. Çöl yasasına göre yabancı biri, bir ülkede güven içinde yaşayabilmesi için birinin himayesine sığınmak, koruması altına girmek, beraberinde bulunmak zorunda idi. İşte bu anlamdan hareketle kişinin yanında, beraberinde oturan kimseye câr denmiştir. Câr, ev komşusu, iş komşusu, ortak, yardımcı, kadının cinsel organı, erkeğin poposu anlamlarına da gelir. Fakat câr deyince ilk akla gelen, komşu anlamıdır.

Âyette gerek akraba olan komşuya gerek ev komşusuna iyilik edilmesi emredilmektedir. İbn Manzûr'un açıklamasına göre el-câru -kurbâ: aynı yerde beraber oturduğunuz akrabândır. Akraban, başka bir şehirde de yaşamış olsa, onun akrabalık civarına saygı göstermek gerekir, el-Câru'l-cunub ise akraba olmayan, kişinin yanında oturan kimsedir. Civar hakkına saygı ile o insanı korumak, kişinin görevidir.

KONUKSEVERLİK

69- Elçilerimiz, İbrahim ye müjde getirdikleri zaman: "Selâm!" dediler. O da "Selâm!" dedi; çok durmadan hemen (elçilere) kızarmış bir buzağı getirdi. 70- Ellerinin buzağıya uzanmadığım görünce durumlarını beğenmedi ve onlardan ötürü içine bir korku düştü. "Korkma, dediler, biz Lût kavmine gönderildik." 71- Ayakta durmakta olan karısı, güldü. Biz de ona İshakh müjdeledik. İshak'ın ardından da (torunu) Yakub'u. 72- (İbrahim'in karısı): "Vay, dedi, ben bir kocakarı, bu kocam da bir pir iken doğuracak mıyım? Bu, cidden şaşılacak bir şey!" 73- (Elçi melekler) Dediler ki: "Allah'ın işine mi şaşıyorsun? Allah'ın rahmeti ve bereketleri sizin üzerinizde; ey ev halkı! O, övülmeğe layıktır, iyiliği boldur." 74-İbrâhîm'den korku gidip kendisine sevinç gelince, Lût kavmi hakkında bizimle mücâdele etmeğe başladı (onlardan azabın kaldırılmasını veya hafifletilmesini rica ediyordu). 75- Çünkü İbrahim, gerçekten halimdir, içlidir, (Allah'a) yüz tutup yalvarandır. 76- (Melekler): "Ey İbrahim, dediler, bundan vazgeç (boşuna uğraşma). Zira Rabb'inin emri gelmiştir. Mutlaka onlara, geri çevrilmez azâb gelecektir!" (Hûd: 52/69-76)

Bu âyetlerde Allah'ın, meleklerini, mesajını iletmek üzere Hz. İbrâ-hîm'e gönderdiği anlatılmaktadır. İbrâhîm, insan kılığında gelen melekleri konuk sanarak yemek hazırlar, önlerine kızartılmış buzağı koyar. Fakat konukların ellerini yemeğe uzatmadıklarını görünce içine korku düşer. Çünkü gelen kişinin, önüne konan yemeği yememesi, genellikle düşmanlık anlamına gelir. Tanımadığı kişilerin bu tutumlarından dolayı acaba bir kötülük yapmak için mi geldiler diye düşünmüş, tasası bu düşünceden kaynaklanmış olabilir.

İbrahim'in tasalandığını gören melekler, ona korkmamasını, kendilerinin Lût kavmini helak etmek için gönderildiklerini söylerler. İbrahim'in, konuklarının karşısında gülümseyerek ayakta duran ihtiyar karısına da, İshâk isimli bir çocuğunun olacağını müjdelerler.

Karısı, kendisinin ihtiyar bir kadın, kocasının da yaşlı bir insan olduklarını söyleyerek, kendilerinden çocuk olacağına şaşkınlığını belirtir. Melekler de Allah'ın, rahmet ve bolluklarına mazhar kıldığı bu ev halkına, Allah'ın işine şaşmamalarını, O'nun dilediğini yapacağını söyleyerek İbrâhîm ve karısını, çocukları olacağına inandırırlar.

Çocuğunun olacağına sevinen, yüreğinden de tasa gitmiş olan İbrâhîm, bu kez Lût kavmine azâb etmemeleri için Allah'ın melekleriyle tartışmaya başlar. Bu tartışma meleklere veya Allah'a itiraz değil, yalvarma, o günahkâr kullara fırsat vermeyi dilemedir.

Yüce Allah, insanların affı için kendisine yalvaran İbrahim'i: "Çünkü o, halim ve evvâh münîb idi" diyerek övmektedir. Halım, yumuşak huylu, cezalandırmada acele etmeyen, teennî ile hareket eden; evvâh başkalarına çok acıdığından âh çeken, yalvaran, içi yanan; münîb, Allah'a yönelen, tevbe eden demektir. İşte kendisinde bu vasıflar bulunan İbrâhîm, meleklerden, o kavmi cezalandırmakta acele etmemelerini, tevbe etmeleri için onlara fırsat vermelerini dilemiştir.

Yüce Allah, melekleri aracılığı ile İbrahim'e, onların affı için uğraşmaktan vazgeçmesini, Allah'ın buyruğunun geri döndürülemeyeceğini, onlara mutlaka azabın ulaşacağını söyler.

İbrahim'i konukları ve onlara ikramı kıssası, Hicr: 54/51-60; Sâffât: 56/101-113 ve Zâriyât: 67/24-37 âyetlerinde de anlatılmıştır.

Sâffât: 56/101-113, Zâriyât: 67/24-30'ncu âyetlerde yabancı, güzel delikanlılar şeklinde gelip, kendisi ve karısı hayli yaşlı olan İbrahim'e bir erkek çocukları olacağını müjdeleyen meleklerin, Hz. İbrahim'le konuşmaları ve suçlu olan Lût kavmini cezalandırmak için gönderilmiş olduklarını söylemeleri ve Lût'un ülkesinde müslüman olan tek bir aile dışındf bütün kent halkının cezalandırılması ve onların yurtlarının, oradan gelip geçenlere ibret olarak bırakılması anlatılmaktadır. Bu kısım, Hûd ve Hic sûrelerinde biraz değişik bir ifâde ile anlatılmıştır.

İmâm-ı Ahmed ibn Hanbel, İbrâhîm'in konuklarına karşı davranışından, konuğa ikram etmenin farz olduğu yargısına varmıştır. İbrâhîm'in davranışında, konuk ağırlamanın âdabı da öğretilmektedir. İbrâhîm, konuklarının selâmını almış, onlara sezdirmeden, hemen evinde bulunan en değerli şeyi: buzağıyı kızartıp konuklarının önüne getirmiş ve nezaketle: "Buyurmaz mısınız?" demiştir. İşte Hz.İbrâhîm'in yaptığı gibi konuğun selâmı en güzel biçimde alınmalı ve ona böyle nazik davranmalıdır. İbrâhîm, konuklarına elinden gelen ikramı yaptıktan sonra gelişlerinin nedenini sormuştur. Bu da gelen konuğu ağırladıktan sonra gerekirse geliş nedeninin sorutabileceğim gösterir. Konuk gelir gelmez hemen ona: "Neden geldin?" denmez.

Kıssanın bu bölümünü anlatan âyetlerden, Hz. İbrâhîm'in karısı Sare'nin, eve gelen erkek konuklara hizmet için eşikte beklediği ve konuklarla konuştuğu anlaşılır. Kurtubî, bu âyetlere dayanarak ev hanımının, kocasının erkek konuklarına hizmet edebileceği hükmünü çıkarmaktadır:

Kurtubî, bu münâsebetle Müslim Sehl ibn Sa'd'ın anlattığı şu olayı rivayet etmektedir: "Ebû Useyd es-Sâ'îdî, evlendiği gün, Allah'ın Elçisi'ni, yemeğe da'vet etti. Gelen konuklara, henüz yeni gelin olan karısı hizmet ediyordu.

- (Gelin) Allah'ın Elçisi'ne meşrubat olarak ne ikram etti bilir misiniz? Bir çömlek içinde yapmış olduğu hurma şerbeti ikram etti."

KORKAKLIK

75- Ey inananlar, inkâr edenlerle toplu halde karşılaşırsanız, onlara arkalar(ınız)ı dön(üp kaç)mayın. 16- Kim o gün savaşmak için bir tarafa çekilmek, ya da başka bir birliğe katılmak dışında arkasını döner(kaçar)sa o, Allah'tan bir gazaba uğrar, onun yeri cehennemdir, o ne kötü varılacak bir yerdir! (Enfâl: 93/15-16)

Zahf, çocuğun emeklemesi demektir. Ağır ağır yürümek, sürünmek anlamlarına da gelir. Burada ez-Zahf, düşmanın yaklaşması anlamına gelir. Âyette savaşta düşmandan kaçmamaları; başka bir birliğe katılma veya bir savaş taktiği olarak geri çekilmek veya düşmanı yanıltmak için kaçar gibi görünme dışında, savaştan kaçmak yasaklanıyor. Savaş taktiği gereği veya başka bir birliğe katılıp çarpışma amacı olmadan korkaklıkla düşmanın önünden kaçanların, Allah'ın gazabına uğrayıp cehenneme gidecekleri bildiriliyor.

Abdullah ibn Ömer'in şöyle dediği aktarılmıştır: Abdullah'ın da dahil olduğu birkaç kişi, bir seriyyeden kaçmışlar. Sonra demişler ki:

- Şimdi biz ne yapacağız? Düşmanın önünden kaçmakla Allah'ın gazabına uğradık. Medine'ye varalım, bir gece yatıp dinlendikten sonra gidip Allah'ın Elçisi'ne durumumuzu anlatalım. Tevbemiz kabul edilirse iyi. Edilmezse çekip gidelim.

Bunlar öğle namazından önce huzuruna geldikleri Allah Elçisi'nin elini öpmüşler ve:

- Biz firar edenleriz, demişler.

- Hayır, siz hamle edicilersiniz. Düşmana saldırmak için geldiniz. Ben de sizin katılacağınız birliğinizin!. Ben müslümanların, dönüp katılacakları birlikleriyim, demiş ve konu başındaki âyeti okumuş.

KORKU NAMAZI

Eğer (bir tehlikeden) korkarsanız, yaya, yahut binmiş olarak kılın; güvene kavuştuğunuz zaman, bilmediğiniz şeyleri size öğrettiği şekilde Allah'ı anın. (Bakara: 92/239)

92/239'ncu âyette: korku durumunda yaya, ya da binekli olarak Allah'a ibâdet edilmesi; güvene kavuşunca Allah'ın öğrettiği biçimde Allah'ın anılması buyurulmaktadır.

Taberî'nin anlattığı üzere savaş, hayvan saldırısı, sel ve benzeri, erkânıyla namaz kılmanın tehlikeli olacağı durumlarda yürürken, ya da binek üzerinde namaz kılmak caizdir. Yüzün yönelebildiği taraf kıbledir. Tabii bu durumda rükû ve secde, îmâ ile yani baş eğmek suretiyle yapılır. Ancak secde içip baş, rükû'a eğildiğinden biraz daha fazla eğilir. Eğer îmâ da mümkün olmazsa sadece iki tekbîr yeterlidir. Bu durumda yüzün kıbleden başka yöne çevrilmesi namaza mani olmadığı gibi, konuşmak da mâni değildir.

Bu şekilde namazlar sadece iki rek'at kılınır. Bir rek'at dahi kılmak yeterlidir. Görüldüğü üzere bu namaz. Allah'ı anmadan ibarettir. Zira iki tekbîr dahi yeterli görülmüştür. Böyle tehlikeli anlarda namaz, müslümanı meşgul edip tehlikeye atmaz, onu savaştan geri koymaz. İslâm'da güçlük yoktur. Tabii bu şekilde namaz, gerçekten her an tehlikenin gelebileceği durumlarda kılınır.

Savaş alanında, fakat muharebenin olmadığı zamanda Kur'ân-ı Kerîm, şöyle namaz kılınacağını ta'rîf ediyor:

707- Yeryüzünde sefere çıktığınız zaman inkâr edenlerin size bir

kötülük yapmalarından korkar sanız, namazı kısaltmanızdan ötürü size bir günâh yoktur. Muhakkak ki kâfirler, sizin açık düşmanınızdır. 102- Sen de içlerinde bulunup onlara kamet okuyarak onlara namazı başlattığın zaman onlardan bir bölük seninle beraber namaza dursun ve silâhlarını da yanlarına alsınlar. (Namazda olanlar,) Secde edince arkanıza geçsinler; bu kez namaz kılmayan öteki bölük gelsin, seninle beraber namaz kılsınlar, korunma(tedbir)lerini ve silâhlarını da alsınlar. İnkâr edenler istediler ki siz silâhlarınızdan ve eşyanızdan gaflet etseniz de birden üzerinize bir baskın yapsalar. Yağmurdan zahmet çekerseniz, ya da hasta olursanız, silâhlarınızı bırakmanızda size bir günâh yoktur. Ama korunma tedbirinizi alın (uyanık bulunun). Allah, kâfirlere alçaltıcı bir azâb hazırlamıştır. 103- Namazı bitirdiğiniz zaman ayakta, oturarak ve yanlarınız üzerinde (uzanarak) Allah'ı anın; güvene kavuştunuz mu namazı (tam) kılın. Çünkü namaz, müzminlere vakitli olarak farz kılınmıştır. (Nisa: 98/101-103)

101-102. âyetlerde de sefer esnasında, düşmanın saldırısından korkulduğu zaman, namazı kısaltmada bir sakınca olmadığı vurgulanmakta ve böyle durumlarda (özellikle cephede) cemâatin büyük imamın arkasında nasıl kısa namaz kılacağı anlatılmaktadır.

101. âyetin, yalnız savaş yolculuğu değil, genel olarak bütün yolculukları kapsadığını söyleyenler varsa da bu görüş, âyetin sözgelimine uygun düşmediği gibi, anlamına da uygun düşmez. Zira Hz. Âişe'den gelen sahîh bir hadîse göre: "Namaz ikişer rek'at olarak farz kılındı. Peygamber(s.a.v.)in hicretinden sonra sefer namazı iki rek'at olarak kaldı, hazar namazı (yolculuk olmayan zamanlardaki namaz) artırildi."

KÖLELİK SORUNU

11- Fato o, sarp yokuşa atılamadı. 12- Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? 13- Bir boynu (kölelik zincirinden) çözmek. (Beled: 35/11-13)

(Savaşta) İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihayet onları iyice vurup sindirince bağı sıkıca bağlayın (onları esir alın). Ondan sonra artık ya lütfen bırakır veya karşılığında fidye alırsınız. Harb, ağırlıklarını bırakıncaya (savaş sona erinceye) kadar (böyle yaparsınız). Allah dileseydi (kendisi) onlardan öc alırdı, fakat sizi bir birinizle denemek için (size savaşı emrediyor). Allah, kendi yolunda öldürülenlerin yaptıkları işleri zayi etmeyecektir. (Muhammed: 99/4)

Bu âyette mii'minlere, inançsızlarla karşılaştıkları zaman onların boyunlarını vurmaları, onları sindirip savaşta galip gelince bağlayıp esîr almaları, savaştan sonra esîrleri ya bir iyilik ve ikram olarak veya fidye karşılığında serbest bırakmaları emrediliyor.

Allah dilese bizzat inananların öcünü alır, savaşmağa da gerek kalmaz. Ama Allah insanları birbirleriyle denemek için savaşı takdir buyurmuştur.

Savaşın amacı, vicdanlar üzerindeki baskıyı kaldırmak, insanlara inanç özgürlüğü sağlamaktır. Bu özgürlüğü sağlayabilmek için insanları baskı altında tutan saldırgan küfür ve zulüm liderlerini sindirmek, küfrün belini kırmak gerekir. Savaşılması ve sindirilmesi istenen kimseler, müslü-manlara saldıran küfür liderleridir. Kendi hallerinde bulunan kimselere saldırılmayacağı birçok âyette vurgulanmıştır: "Allah saldırganları sevmez... Zâlimlerden başkasına düşmanlık olmaz."

KÖMÜR

1- Rabbinin yüce adını teşbih et (O'nun eksikliklerden uzak olduğunu an). 2- O ki (her şeyi) yarattı, düzenledi. 3-Ve O ki her şeyin miktarını, biçimini belirleyip hedefini gösterdi. 4- Ve O ki otlağı çıkardı, 5- Sonra da onu kupkuru, siyah bir çöpe çevirdi. (A'lâ: 8/1-5)

8/4-5: Mer'â: çayır, çemen biten yerlere denir ki biz buna

Türkçe koru veya otlak eliyoruz. İlkbaharda biten otlar, bir süre sonra Güneşin ısısıyla kuruyup sararır, karaya çalan bir renk alır. İşte otların bu durumu,  ta'biriyle ifade edilmiştir. Gusâ' sel sularının mer'alardan, tarlalardan sürükleyip dere kenarlarına attığı çer çöpe denir. "Ahvâ" karaya çalan bir renk demektir,

Bazı müfessirler bu âyetten, eski devirlerde yeryüzünde bulunan pek çok bitki ve ağaeın, zamanla yer altına gömülüp kömürleşmesini anlamış ve âyette taş kömürünün oluşumuna işaret olduğunu söylemişlerdir:

"Arzın içinde bulunan kömür birikimlerinin birbiri üzerine yığılmış bitkilerden oluştuğunda şüphe edilmiyor, Bunun kanıtı, o kömür ve maden filizinde büyük büyüteçlerle keşfolunan kalıntılar ve kömür parçalarının bitişiğindeki çamur maddelerinde bulunan kökler, yapraklardır. Jeologların bu konuda görüşleri birdir, Ancak bu birikimin nasıl olduğu hakkındaki görüşleri değişiktir. Bazılarına göre; bu birikim. ırmak sularının, ya da bazı yerlerde daha önce var olan denizlerin dalgalarının getirdiği büyük ölçüdeki bitkilerin gömülmesinden oluşmuştur. Bazılarına göre birikimlerin çoğu. Arzın çukurlarında olur. Su ağızlan da kıyılardaki bitki kalıntılarının sürüklendiği yerlerdir. Bitkilerden kömürün oluşması, çok uzun zamana ihtiyaç gösterir. Çağımıza kadar kalmış eski ormanlarda her asırda yüzde bir buçuk oranında bir kömür tabakası oluşur. Fakat hayvanların oluşumundan öneeki zamanlarda hava birtakım buharlarla dolu idi. Bundan dolayı yeryüzünde çok gür bir bitki tabakası yetişmişti. Arzın içinden de birçok karbonik asit çıkıyordu. Bundan dolayı bitkilerin içinde karbon

birikiyordu."

KÖTÜ ARKADAŞ

Biz. onlara birtakım (kötü) arkadaşlar sardırdık. Onların önlerinde ve arkalarında bulunan her şeyi onlara süslü gösterdiler (yaptıkları işlerin güzel olduğunu söylediler). Kendilerinden önce gelip geçmiş olan cin ve insan topluluklarına (uygulanan) söz, kendilerine de gerekli oldu (bunlar da azabı hak ettiler), çünkü hep ziyanda idiler. (Fussilet: 61/25)

Bu âyette kötü arkadaşın, insanı kötü yollara ve kötü düşüncelere sevk eden büyük etken olduğu vurgulanır. Her toplum gibi Kureyş müşrikleri de birtakım kötü arkadaşlar, dostlar edindiler, onların peşinde gittiler. Dost edindikleri o kimseler, kendilerine, yaptıkları kötü işleri süsleyip güzel gösterdiler. "Güzel yapıyorsun, aferin, bravo sana!" dediler. Bunlar da onların sözüne uyup gerçekten güzel işler yaptıklarına inandılar. İşte o kötü arkadaşların sözlerine uyup kötü işler yaptıklarından ötürü, onlardan önce gelip geçen cinlere ve insanlara olduğu gibi, onlara da Allah'ın sözü gerekli oldu. Allah'ın Rabb'inin: 'Andolsun, ben cehennemi hep cinlerden ve insanlardan bir kısmıyla dolduracağım!' sözü tam yerine gelmiştir."

KÖTÜ LAKAP TAKMA

Ey inananlar, bir topluluk, başka bir toplulukla alay etmesin. Belki (alay ettikleri kimseler), kendilerinden iyidirler. Kadınlar da başka kadınlarla alay etmesinler. Belki onlar, kendilerinden iyidirler. Birbirinizde kusur aramayın; birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın. İnandıktan sonra fısk adı, ne kötü bir şeydir! Kim tevbe etmezse, işte onlar, zâlimdirler. (Hucurât: 105/11)

Bu âyette üç yasak getirilmiştir: 1) Başkasıyla alay etmek, 2) Başkasını küçümsemek, 3) Başkasına kötü lakap takmak. Konumuzu oluşturan üçüncü yasak: başkasını, hakaret, küçümseme anlamına gelecek kötü lakap ve sıfatlarla çağırmak, başkalarına kötü lakaplar takmaktır. Âyetin Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın." kısmının, Seleme Oğulları'nın davranışıyla ilgili olduğu rivayet edilir. Ensârlı Sabit ibn Dahhâk şöyle demiş:

"Allah'ın Elçisi (s.a.v.) bize geldiği zaman içimizden her adamın iki adı vardı. Allah'ın Elçisi: 'Ey falan' der, kendisine: 'Yâ Resûlallah, öyle deme, o adam bu isimden hoşlanmaz' derlerdi. Yüce Allah,'Birbirinizi kötü lakaplarla çağırmayın.' âyetini indirdi.'

KÖTÜ ZAN BESLEME

" Ey inananlar, zandan çok sakının. Zira zannın bir kısmı günâhtır.

Birbirinizin gizli şeylerini araştırmayın; biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemeği sever mi? İşte bundan iğrendiniz. O halde Allah'tan korkun, şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir. (Hucurât: 105/12)

Allah hakkında kötü zanda bulunan münafık erkeklere ve münafık kadınlara; (Allah'a) ortak koşan erkeklere ve ortak koşan kadınlara da azâbetsin. (Onların, müslümanlar için istedikleri) Kötü olaylar, kendi başlarına gelsin. Allah, onlara gazabetmiş, onları la'netlemiş ve onlara cehennemi hazırlamıştır. Orası da ne kötü bir yerdir! (Fetih: 109/6)

Ayrıntı için Hüsn-i Zan maddesine bakınız.

KÖTÜLÜK İSTEME

İnsan hayra dua eder, gibi, şerre du'â etmekte(hayn ister gibi şerri istemekte)dir. İnsan pek acelecidir. (İsrâ: 50/11)

İsrâ: 50/1 l'nci âyette aceleci olan insanın, hayrı ister gibi şerri istediği vurgulanmaktadır. İnsanın hayrı ister gibi şerri (kötülüğü) istemesi üç anlama gelebilir.

Bundan maksat, Kur'ân'a inanmayan kimselerin: "Allahım, eğer bu gerçek ise başımıza taş yağdır" gibi sözlerle Hz. Muhammed ile alay edip azâb istemelerini kınamaktır. İşte yüce Allah, o insanların Kur'ân'a inanıp doğru yola gelecekleri yerde bu hayrı, iyiliği bırakıp şerri istediklerini anlatmakta, böyle doğru yoldan ayrıldıkları için türlü azâblara, sıkıntılara uğrayan yahûdîlerin sonuçlarına benzer bir cezaya çarpılacaklarını îmâ etmektedir.

İkinci ihtimâle göre insanın şer istemesi, bunaldığı zaman kendisinin, ailesinin aleyhine du'â etmesi, la'net okumasıdır. İnsan bunalınca: "Ah, ölsem de kurtulsam!", yahut "Allahım, canımı al da kurtulayım" der. Yahut çoluk çocuğuna beddu'â eder. Halbuki o istediği şey kendisinin iyiliğine değil, zararınadır. Allah göstermesin, ölümünü istediği çocuğu, onun dediği gibi ölse, yine kendisinin içi yanar, kendisi ağlar, sızlanır. Hz. Peygamber (s.a.v.): "Canınız ve malınız aleyhine du'â etmeyin. Sonra Allah'ın kabul sâ'atine rastlarsınız da du'ânızı kabul eder"

KRALLARA MEKTUPLAR SORUNU

Kitâb ehli. Elçimiz size geldi, Kitâbdan gizlediğiniz şeylerin çoğunu size açıklıyor, çoğundan da geçiyor. Gerçekten size Allah'tan bir nûr ve açık bir Kitâb gelmiştir. 16- Allah onunla, rızâsına uyanları esenlik yollarına iletir ve onları kendi izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp dosdoğru bir yola iletir. (Mâide: 110/15-16)

Bu âyetlerde Kitâb ehline hitaben, kendilerine gelmiş olan Tanrı Elçisi'nin, Kitâb ehlinin, Kitâblarında gizlediği birçok şeyi kendilerine açıkladığı ve birçoğundan da geçtiği; gerçekten Allah'tan bir ışık ve apaçık bir Kitâb geldiği; Allah'ın, o Kitâb ile, rızâsını arayanları, izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp esenlik yollarına ilettiği belirtilmektedir.

Bu âyetlerde Kitâb ehline, Peygamber'e inen Kur'ân ile kendi ellerinde bulunan Kitâb arasındaki uygunluk ve ruh birliğine işaret edilerek Kitâb ehli, bu yeni vahye ve Elçiye saygıya çağrılır. Burada "Allah'tan size bir nûr ve apaçık bir Kitâb gelmiştir" cümlesiyle işaret edilen Kitâb, çoğunlukla miifessirlerin söylediği gibi Kur'ân-ı Kerîm değil, yahûdîlerin ellerinde bulunan Tevrat'tır. Çünkü yahûdîlere Kitâb halinde gelen Kutsal Kitâb odur. "Musa'nın insanlara nûr ve yol gösterici olarak getirdiği Kitâb'ı kim indirdi?"

KULLUK

"Bana dîni ya/mz Allah'a hâlis kılarak, O'na kulluk etmem emredildi." 12- "Ve bana müslümanların ilki olmam emredildi." 13- De ki: "Ben, Rabb'ime isyan edersem, büyük bir günün azabından korkarım." 14- De ki: "Ben, dînimi yalnız Allah'a hâlis kılarak ona kulluk ediyorum. 15- Siz de O'ndan başka dilediğinize kulluk edin." De ki: "Ziyana uğrayanlar kıyamet günü hem kendilerini, hem de ailelerini ziyan edenlerdir. Dikkat edin, işte bu, apaçık bir ziyandır!" (Zümer: 59/11-15)

59/11-15'ncü âyetlerde, Hz. Peygamber(s.a.v.)e, Allah'a içtenlikle kulluktan asla ayrılmayacağını, yalnız Allah'a ibâdet edeceğini, Allah'a isyan ettiği takdirde âhiret azabına uğrayacağını, Allah'tan başkasına tapanların, hem kendilerini, hem de ailelerini ziyan edeceklerini söylemesi emrediliyor. Bu âyetler, Peygamber'i tevhîd dâvasından vazgeçirmeğe, onun yoluna engel olmağa çalışan müşriklere cevaptır. Mukatil'e göre Kureyş kâfirleri, Peygamber(s.a.v.)e: "Seni, getirdiğin bu dîne yönelten sebep nedir? Babanın ve dedenin kavminin dînlerine baksana. Onlar Lât ve 'Uzzâ'ya taparlar" demişler, o münasebetle bu âyetler inmiş

KUL GÖZETİM ALTINDA

 Bir iyiliği, açığa vurur veya onu gizlerseniz yahut bir kötülüğü affederseniz (bilin ki) Allah da affedicidir, güçlüdür.(Nisa: 98/149)

Bu âyette Allah'ın, kullarının açık veya gizli olarak yaptıkları her iyiliği bildiği, O'nun affedici ve bilen olduğu vurgulanmak suretiyle Öc almağa gücü yeten kimseler affa, hoşgörüye yöneltilmektedir. Ayetin, Allah'ın affedici ve kudretli sıfatlarıyle bitirilmesi, şu anlamı taşır: Allah kendisine şirk koşanlardan, günahkârlardan öc almağa kudretli iken onları affeder. Zira: "Allah, insanları yaptıkları bütün günâhlarla cezalandıracak olsaydı, yeryüzünde deprenen tek canlı bırakmazdı.."

KUR'ÂN

İnkar edenler dediler ki: "Biz ne bu Kur'ân'a, ne de bundan öncekine inanırız. Sen o zâlimleri, Rablerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen: Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: "Siz olmasaydınız, elbette biz inanan insanlar olurduk." diyorlar. (Sebe: 58/31)

Bu âyette müşriklerin, ne Kur'ân'a, ne de Kur'ân'dan önceki İlâhî Kitaba inanmayacaklarını söyledikleri anlatılmaktadır.

41- Onlar, kendilerine gelen Zikr'i inkâr ettiler. Halbuki o, öyle eşsiz bir Kitâb 'dır, 42- Ki ne önünden, ne de arkasından onu boşa çıkaracak bir söz gelmez. (O,) Hüküm ve hikmet sahibi, çok övülen(Allah)dan indirilmiştir. 43- Sana söylenen, senden önceki elçilere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Kuşkusuz Rabb'in, hem bağışlama sahibi, hem de acı azâb sahibidir. 44- Eğer biz onu, yabancı (dilde) bir Kur'ân yapsaydık derlerdi ki: "Âyetleri (anlayacağımız) bir dille açıklanmalı değil miydi? Arab'a yabancı söz mü (geliyor)?" De ki: "O, inananlar için bir yol gösterici ve (gönüllere) şifâdır. İnanmayanlara gelince, onların kulaklarında bir ağırlık vardır ve o, onlara bir körlüktür, (Kur'ân'in gerçeklerine karşı onların basiretleri kapanmıştır, bu yüzden hakkı görmezler. Sanki) Onlar, uzak bir yerden çağırılıyorlar (da duymuyorlar). (Fussi 1 et: 61 /41 -44)

Bu âyetlerde Allah'ın indirdiği Zikr'i, yani uyarı âyetlerini, yahut kendilerine şan ve şeref verecek, kendilerini yükseltecek bu vahiy âyetlerini kabul etmeyenler uyarılmaktadır. Bu Zikr'in, azîz (çok yüce, galip, erişilmez, eşsiz), önünden ve arkasından kendisini geçersiz kılacak, yalanlayacak, yanlış çıkartacak bir söz gelmeyecek olan bir Kitâb olduğu vurgulan yor. İçinde bulunanlar hep gerçek, kuşkudan uzaktır. Sözleri birbirini destekler, çelişkili değildir.

61/43'ncü âyette iki ihtimal vardır. Ya Hz. Muhammed'e müşrikler tarafından söylenen sözlerin, daha önceki peygamberlere de söylendiği, bu sataşmalara sabretmesi, Allah'ın bağışlayıcı olmakla beraber azabının da çetin olduğu belirtilerek Hz. Muhammed teselli edilmektedir. Yahut: Hz. Muhammed'e verilen vahiylerin, daha önceki peygamberlere vahye-dilen sözler olduğu, Hz. Muhammed'e gelen âyetlerin, daha önceki peygamberlere vahyedilen sözlere uyduğu, bunların esasta onlardan farklı şeyler olmadığı belirtilerek İlâhî dinlerin özde birliği vurgulanmaktadır. Bizce bu anlam daha güçlüdür. Nitekim daha sonra önceki Kitaplar başka dilde olduğu halde Kur'ân'ın Arapça olmasının hikmeti anlatılıyor:

Kur'ân, Hz. Muhammed'in hitabettiği toplumun anlayabilmesi için Arapça indirilmiştir. Eğer Kur'ân, başka bir dille indirilmiş olsaydı, Arap olan insanlara yabancı dille hitabedilir mi diye itiraz edilir ve zaten bu Tanrı mesajından toplum yararlanamazdı.

Bu âyetten anlaşılıyor ki Hz. Muhammed'in peygamberliğini kabul etmeyenler,Tevrat ve İncil'in İbrânîce olduğunu düşünerek: "Kur'ân da eğer Allah tarafından gönderiliyorsa neden ötekilerin dilinde inmiyor? Madem ki bunlar hep Allah'ın sözüdür, öyle ise hepsinin aynı dilde olması gerekir. Allah'ın konuştuğu dil, bir tek dil olmalıdır" diye itiraz etmişlerdir. Nitekim onların: "Kur'ân, yabancı dilde indirilmeli idi" demeleri üzerine bu âyetin indiği rivayet edilir.

KUR'ÂN'IN HEDEFLERİ

Kur'ân'ın temel hedeflerini şu yedi noktada toplayabiliriz:

1. Kur'ân'ın birinci hedefi: Dinin üç temelini düzeltmektir. Bu temeller: Allah'a îmân, âhirete îman, sâlih ameldir.

A. Bakara Sûresinin 62, Mâide Sûresinin 69'ncu âyetlerinde Allah'a şirksiz, âhirete seksiz inanan bütün İlâhî din mensuplarının (müslümanların, yahûdîlerin, hırıstiyanların ve sâbiîlerin), korku ve üzüntüye uğramayacakları, Allah katında ödüllendirilecekleri vurgulanır. Her peygamber, insanlığa, bir tek Allah'a inanmayı ve yalnız O'na kulluk etmeyi öğütlemiştir. Ama zamanla peygamberlerin öğütledikleri bu temiz îmâna şirki karıştırmışlar, peygamberlerin bizzat kendilerini, yahut din adamlarını veya liderlerini veya ruhsal varlıkları tanrılaştırmalar; Allah'ın kızı sandıkları meleklere tapmışlar, böylece tevhîd inancından ayrılmışlardır. Onun için Kur'ân'ın baş konusu, Allah'ın birliğini, ibâdetin yalnız O'na mahsus olduğunu, O'ndan başkasına tapmanın, O'na karşı nankörlük ve küfür olduğunu vurgulamaktır.

B. Dînin ikinci temeli öldükten sonra dirilmeğe, âhiret mükâfat ve cezasına inanmaktır. Müşriklerin: çoğu buna inanmıyorlardı. Âhiret hesap ve cezasına inanmadıkça Allah'a imânın fazla bir etkinliği olmaz. Allah'a inanıp da âhirete inanmayan insan, imkân bulunca haklara saldırmaktan çekinmez. Onun için her peygamber, Allah'a îmân yanında âhirete îmânı dinin temeli olarak öğütlemiştir. Mûsâ ve îsâ, Allah'a ve âhirete gerçek îmânı getirdikleri halde bu îmân, zamanla üyahûdîlikte milli bir renk almış; sanki sadeceİsrâîloğullarının Tanrısı olarak düşünülen Allah'ın diğer milletleri İsrâîl milletine köle olarak yarattığı sanılmıştır. Âhiret inancı da gücünü kaybetmiştir. Öyle ki bugünkü Tevrat'ta sadece kısa ve belirsiz birkaç âyetten ibaret kalmıştır. Bu durumu düzeltmek için gelen îsâ'nın tâbi'lerinin çoğu da onun getirdiği tevhîdi bozmuş; îsâ Allah'ın birliğini, ibâdetin sadece O'na yapılacağını söylemiş iken bazı hırıstiyan mezhepleri îsâ'yı Allah'ın bir parçası ve Allah ile aynı yapmışlar ve Allah'ın yanında oturan îsâ'nın, kıyamette insanları muhakeme edeceği inancına varmışlardır. Aslında bu inanç, eski putperest Hint dinlerinden, Yunan felsefesinden adapte edilmiştir.

Nihayet son peygamber gelerek tevhidi olduğu gibi bu âhiret inancını da asıl hüviyetine kavuşturmuş, saadet ve şekaveti insanın kendi çabasına bağlamıştır. Nefsi yaratıp ona iyiliği ve kötülüğü seçme yeteneği veren Allah'tır. Allah'ın verdiği yetenekle iyiyi, doğruyu seçip sadece Allah'a tapan can felah bulur, O'ndan başka varlıklara tapan can alçalır, perişan olur.

KIRAATLER MES'ELESİ

7- Andolsun biz, bu Kur'ân'da insanlara, öğüt almaları için her temsili anlattık. 28- Korunanlar için bunu, pürüzsüz, Arapça bir Kur'ân olarak (indirdik). (Zümer: 59/27-28)

59/27-28'nci âyetlerde, Kur'ân'da her türlü temsil getirilerek gerçeklerin anlatıldığı, misallerle öğüt verildiği ve Arapların anlayıp öğüt almalar, şirkten korunmaları için Kur'ân'ın, pürüzsüz, açık Arapça bir okuma olarak indirildiği bildiriliyor.

Hz. Peygamber'den, Kur'ân'ın, yedi harf üzere indirildiğini ifade eden hadîsler rivayet edilir: "Cibril bana Kur'ân 'ı bir harf üzere okudu. Ben ona başvurarak daha fazla harf üzere okunmasını istedim. Ben başvurdukça kıraat (okuma) şekli arta arta yedi harfe kadar vardı."

KURÂN-I KERİM'İN EVRENSEL MESAJI

Kur'ân, bütün peygamberleri, aynı misyonu yerleştirmek üzere gönderilmiş, birbirini doğrulayan Tanrı elçileri olarak tanımlamakta ve onların getirdikleri vahylerin birbirine aykırı değil, birbirine uygun hükümler taşıdığını; İlâhî dînler arasında bir fark olmadığını vurgulamaktadır.

Fakat Kur'ân İlâhî dînlerin birliğini vurgulayadursun, dîn adamları, dînlerin birbirini neshettiği düşüncesini yerleştirmiş ve her din mensubu cenneti yalnız kendisine özgü sanmıştır.

Kur'ân-ı Kerîm, evrensel bir mesaj getirmiş, âhiret saadetine erip cennete girmek için gerekli şartları açıklamıştır. Bunlar: Allah'a şirksiz, âhirete seksiz inanmak ve sâlih amel (dünyâya ve âhirete yararlı güzel işler) yapmaktır.

Kür'ân'a göre İslâm, yalnız Allah'a tapmak, ibâdeti yalnız O'na özgü kılmaktır. Bu anlamıyla bütün peygamberler İslâmı getirmiştir. Kur'ân'da İslâm kelimesi, yalnız Hz. Muhammed(s.a.v.)in getirdiği din için değil, bütün peygamberlerin getirdiği din için kullanılmıştır. Çünkü peygamberlere verilen mesaj m mâhiyeti aynıdır. Hepsi insanları tek Allah'a kulluğa, âhirete îmâna ve sâlih amele çağırmıştır. Bu bakımdan misyonları aynı olan peygamberler arasında bir ayırım yapılamaz: O'nun elçileri arasında bir ayırım yapmayız-

KURAYZA OĞULLARI

26- Kitâb ehlinden onlara yardım eden(Kurayza yahûdî)lerini de kalelerinden indirdi ve kalblerine korku düşürdü. (Onlardan) Bir grupu öldürüyordunuz, bir grupu da esir alıyordunuz. 27- Onların topraklarını, evlerini, mallarını ve henüz ayak basmadığınız bir toprağı size mîrâs verdi. Allah, her şeye kadirdir. (Ahzâb: 97/26-27)

97/26-27'nci âyetlerde, müslümanları imha için gelen müşrik Arap ordularını (Ahzâbı), hiçbir yarar sağlayamadan öfke ile geri döndüren Allah'ın, onlara yardım eden Kitâb sahihlerini de kalelerinden indirdiği, kalblerine korku düşürdüğü ve müslümanların, onların bir grupunu öldürüp, bir grupunu tutsak ettikleri, arazilerini ve yurtlarını ve henüz ayak basmadıkları bir toprağı da müslümanlara verdiği; O'nun her şeyi yapabileceği belirtiliyor.

Âyetlerde sözkonusu edilen Kitâb ehli, antlaşmalarını bozarak müslümanlara hiyânet eden Kurayza yahûdîleridir.

Hz. Peygamber Medîne'ye geldikleri zaman, Medine'de bulunan üç Yahûdî kabilesi: Kaynuka Oğulları, Nadîr Oğulları ve Kurayza Oğullarıyla şu şekilde ittifak yapmışlardır:

"Mü'minlere tâbi olan yahûdîlere yardım edilir, haksızlık edilmez, onlara karşı savaşılmaz. Onların dostları (müttefikleri) de aynen kendileri gibidir. Onlar kendi dinlerinde, müslümanlar da kendi dinlerinde serbesttir. Zulüm, günâh yapanın, adam öldürenin sorumluluğu, bunları yapana ve ailesine aittir.

"Yahudiler de müzminlerle savaşanlara karşı mü'minlere yardım edecekler, müzminlerle birlikte savaş giderlerine katılacaklardır. Bu antlaşmada taraf olan müslümanlar ve yahûdîler, aralarında iyiliği öğütleye-cekler, günâh işlere girmeyecekler, birbirlerine iyi davranacaklardır:"

KURB

Kurb - bu'd Karşılıklı kullanılan iki zıt anlamlı kelimedir.

Kurb yakınlık, bu'd uzaklık anlamına gelir. Râğıb'ın ifadesine göre bu iki karşıt kelime mekân, zaman, nisbet, haz ve (nasîb, paye), ri'âyet ve kudret açılarından düşünülebilir. Bu ağaca yaklaşmayın"

(Bakara: 92/3), Zinaya yaklaşmayın. İsrâ: 50/32), "Yetim'in malına yaklaşmayın" (İsrâ: 50/34)"Bu yıllarından sonra bir daha Mescid-i Haram 'a yaklaşmasınlar." (Tevbe: 113/28) âyetlerinde mekân yakınlığı kasdedilmiş, bu eylemlerin yanma yaklaşılmaması buyurulmuştur. İnsanların hesabı yaklaştı" (Hac: 88/1), "Tehdîd edildiğiniz şeyin yakın mı, yoksa uzak mı olduğunu bilmem." (Mü'minun: 74/109) âyetlerinde zaman açısından yakınlık ve uzaklık kasdedilmiştir.

(Mîrâs) Taksim edilirken, (kendilerine mîrâs düşmeyen) yakınlar, öksüzler ve yoksullar da hazır bulunursa (bir şeyler vererek) onları da ondan rızıklandırın." (Nisa: 98/8) âyeti ve benzerlerinde kişiye olan soy (nisbet) yakınlığı kasdedilmiştir.

Allah'a Yakınlaştırılmış melekler" (Nisa: 98/172), " Allah'a yakın kulların içeceği bir kaynak." (Mutaffifîn: 86/28), Allah'a yakınlardan ise, rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti içindedir." (Vâkı'a: 46/88-89) âyetlerinde haz ve paye yakınlığı kasdedilmiştir.

Kuşkusuz Allah'ın rahmeti, güzel davrananlara yakındır." (A'râf:39/56) âyetinde riâyet yakınlığı kasdedilmiş, Allah'ın kollayıp gözetmesinin yakınlığı anlatılmıştır.

fiiz insana aortundan daha yakınız." (Kaf: 34/16) âyetinde de Allah'ın kudretinin yakınlığı anlatılmıştır.

KURBÂ

Hiçbir günahkâr başkasının günâhını çekmez. Eğer yükü ağır gelen kimse onu taşımak için (başkalarını çağırsa) onun yükünden hiçbir şey, taşınmaz; akrabası dahi olsa (kimse onun yükünü taşımaz). Sen ancak görmeden Rablerinden korkanları ve namazı kılanları uyarırsın. Ma'nen arınıp yücelen, kendi yararına arınmış olur. Dönüş Allah'adır, (Allah, herkese yaptığının karşılığını verir). (Fâtır: 43/18)

Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkını ver, fakat saçıp savurma. (İsrâ: 50/26)

Yetimin malına yaklaşmayın: yalnız ergenlik çağma erişinceye kadar (onun malına) en güzel biçimde (yaklaşabilir, onu uygun tarzda sar/edebilirsiniz); ölçü ve tartıyı tam adaletle (dengeli) yapın. Biz kişiye gücünün yettiğinden fazlasını teklif etmeyiz. Söylediğiniz zaman da akrabanız da olsa adalet yapın ve Allah'a verdiğiniz sözü tutun. Hatırlayıp öğüt alasınız diye (Allah) size bunları tavsiye etti. (En'âm: 55/152) o; Allah adaleti, ihsanı, akrabaya vermeyi emredir, fahşâ(edepsizlik)den, münker(fenâlık)den ve bağy(azgınlık)den meneder. Öğüt almanız için size böyle öğüt verir. (Nahl: 70/90)

Akrabaya, yoksula, yolcuya (zekât ve sadakadan) hakkını ver. Allah'ın yüzünü (rızâsını) isteyenler için bu, daha hayırlıdır ve onlar başarıya erenlerder. (Rum: 84/38)

Allah'tan başkasına kulluk etmeyeceksiniz, anaya-babaya, yakınlara, yetimlere, yoksullara iyilik edeceksiniz. (Bakara: 92/83)

Eğer Allah'a ve (hak ile bâtılın) ayrılma gününde, o iki topluluğun karşılaştığı (Bedir) gün(ün)de kulumuz  (Muhammed)e indirdiğimiz(âyetler)e inanmışsanız bilin ki aldığınız ganimetlerin beşte biri, Allah'a, Elçisi'ne ve (Allah'ın Elçisi ile) akrabalığı bulunan(lar)a, yetimlere, yoksullara ve yolcu(lar)a aittir. Allah her şeye kadirdir. (Enfâl: 93/41)

Allah'ın, o kent halkından, Elçisi'ne verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. (Haşr: 95/7)

Düşmeyen Akrabalar, öksüzler, yoksullar da (mîrâs) taksim(in)de hazır bulunursa bir şeyler vererek onları da ondan rızıklandırın (gönüllerini hoş edin) ve onlara güzel söz söyleyin. (Nisa: 98/8)

Sizden fazilet ve servet sahibi kimseler, yakınlığı bulunanlara, yoksullara, Allah yolunda göç edenlere bir şey vermemeğe yemin etmesinler, affetsinler, hoşgörsünler. Allah'ın sizi bağışlamasını sevmez misiniz? Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Nûr: 102/22)

Ey inananlar, birinize ölüm gelince vasiyyet sırasında içinizden iki âdil kişi, aranızda şâhidük etsin. Ya da yeryüzünde yolculuk ederken başınıza ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişi (şâhidlik etsin). Kuşkulanırsanız, namazdan sonra onları tutar(yemîn ettirir)siniz: "akraba da olsa yeminimizi hiçbir paraya satmayacağız, Allah'ın (üzerimizde bir borç olarak bulunan) şâhidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa biz, elbette günahkârlardan oluruz."diye Allah'a yemin ederler. (Mâide: 110/106)

Akraba bile olsalar, cehennem halkı oldukları belli olduktan sonra, (Allah'a) ortak koşanlar için mağfiret dilemek; ne peygamberin, ne de inananların yapacağı bir iştir. (Tevbe: 113/113)

Fâtır 43/18'de âhirette insanın günâhını kendisinden başka kimsenin taşımayacağı, kurbâsı da olsa ona yardım etmeyeceği bildirilmekte; En'âm: 55/152, Mâide: 110/106, Tevbe: 113/113'ncü âyetlerde kurbâsının aleyhine de olsa, kişinin doğru söylemesi, adaletten ayrılmaması emredilmekte; İsrâ: 50/26, Nahl: 70/90, Rûm: 84/38, Bakara: 92/83,177, Nûr: 102/22'nci âyetlerde kurbâ sahiplerine yardım, iyilik etmek emredilmekte; Haşr: 95/7, Enfâl: 93/41'nci âyetlerde ganimetlerin beşte birinin Allah'a, Elçiye, kurbâ sahiplerine,...âidolduğu belirtilmekte; Nisa: 98/8'nci âyette de mal bölüşümü sırasında mîrâs alamayan kurbâ sahipleri bulunursa onlara bir şeyler verilmesi emredilmektedir.

(el-kurbâ) , fu'lâ vezninde masdar olup yakınlık anlamına gelir. İ'râb durumuna göre yakınlık sahibi, yani akraba olan kişi veya kişilerdir. Anılan âyetlerin hepsinde akraba anlamında kullanılmıştır. Ancak edatlardan soyut olarak (kurbâ) genel anlamda yakınlık mânâsına geldiği gibi Allah'a yakınlık mânâsına da gelir.

İnsanî ölçüde yakınlık zaman, mekân ve nisbet yakınlığını ifade eder. Fakat Allah ile kul arasında mekân ve zaman yakınlığı söz konusu değildir. O'nun kula yakınlığı, kulunun her halini bilmesi, rahmet, zenginlik, ilim, hilm gibi Kendisine özgü sıfatlardan bir parça da kula vermesiyle olur. Bir kudsî hadîste Bana bir karış yaklaşana ben bir kulaç yaklaşırım"

KURBAN

 Kevser'i (bol ni'met, ilim ve büyük şeref) verdik. 2- Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve nahret (kurban kes veya ellerini boğazına kadar kaldırıp tekbîr al). 3- Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir. (Kevser: 15/1-3)

Ayetteki emir fi'linin kökü olan nahr, boğazlamak anlamına gelir."Hayvanın gırtlağını kes" demektir. Mücâhid ve İkrime'den rivayet edildiğine göre buradaki namazdan maksat da Hac esnasında Müz-delife'de kılınan sabah namazıdır. Nahr ise bu namazın ardından varılan Minâ'da kesilen kurbandır. Hz. Alî'ye göre de nahr, namazda sağ eli sol elin bileği üzerine koyup, iki eli göğüs üzerine koymaktır.

KURBANLIK ÇOCUK KİM?

101- Ona halim bir erkek çocuk müjdeledik. 102- (Çocuk) Onun yanında koşma çağına erişince {İbrahim ona): "Yavrum dedi, ben uykuda görüyorum ki ben seni kesiyorum; (düşün) bak, ne dersin" (Çocuk): "Babacığım, sana emredileni yap, inşâallah beni sabredenlerden bulacaksın." dedi. 103- İkisi de böylece (Allah'ın emrine) teslim oldular (İbrahim, kurban etmek için) Çocuğu alnı üzerine yıkınca, 104- Biz ona: "İbrahim!" diye ünledik. 105- "Sen rüyayı doğruladın, işte biz güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız!" 106- Gerçekten bu, apaçık bir sınav idi. 107-Ve fidye olarak ona büyük bir kurbanlık verdik. 108- Sonra gelenler arasında ona (iyi bir ün) bıraktık: 109- (İleride gelecek nesiller): "İbrahim'e selâm olsun!" (diyeceklerdir.) 110- İşte biz güzel davrananları böyle ödüllendiririz. 111- Çünkü o bizim mü'min kullarımızdandı. 112- Biz ona iyilerden bir peygamber olacak İshak'ı müjdeledik. 113- Kendisine de, İshak'a da bereketler verdik. Onların neslinden iyi hareket eden de var, açıkça kendisine zulmeden t/e.(Sâffât: 56/101-113)

 Sâffât: 56/101-107: Yüce Allah İbrahim'i güzel, verimli, bereketli bir yere ulaştırmış, ona mülk vermiş, üstelik yumuşak huylu bir erkek çocuk da lütfetmiştir. Çocuk kendisiyle beraber yürüyecek çağa gelince düşte onu kurban ettiğini görmüş; bunu çocuğuna anlatmış; çocuk babasına, düşünde kendisine emredileni yapmasını ve Allah'ın izniyle buna sabredeceğini söylemiş. Böylece baba oğul her ikisi de Allah'ın buyruğuna teslim olmuşlardır. İbrâhîm, boğazlamak için oğlunu yanağının üstüne yatırınca, kendisine bu işten vazgeçmesi vahyedilmiş: "Ey İbrâhîm, ru'yânı doğruladın. Ru'yânda sana emredileni yerine getirdin, bu kadarı yeter!" diyen bir ses duymuş; bu Tanrısal ses, ona oğlunun yerine bir koç kesmesini emretmiştir.

108-111: Kıssa bu şekilde özetlendikten sonra sûredeki dizilerin ardından gelen ders ve ibret âyetleri yinelenir: Allah, İbrâhîm'e de sonraki nesiller arasında iyi bir ün bırakmıştır. Sonra gelen nesiller: "İbrahim'e selâm olsun!" diyerek onu selâm ve saygı ile anarlar. İşte Allah, güzel davrananları böyle ödüllendirir. İbrâhîm de Allah'ın inanan kullarından idi. Onun için Allah, kendisine böyle yardım ederek onu ödüllendirmiştir.

102-ll3'ncü âyetlerde de İshâk'ın da sâlih bir peygamber olacağının, İbrâhîm'e müjdelendiği, hem kendisinin, hem İshâk'ın mübarek kılındığı, onlara bereketli toprakların verildiği belirtiliyor. Onların soyundan gelenler arasında da iyiler, güzel davrananlar bulunduğu gibi açıkça nefsine zulmeden yani Allah'a ortak koşan kimseler de vardır. Burada muhsin, Allah'ın birliğine inanan mü'min, zâlim ise O'na ortak koşan kâfir anlamındadır.

Kıssanın bu bölümü, Tekvîn Kitâb'ının 22'nci babında vardır. Tevrat'a göre kurban edilmek istenen çocuk İshâk'tır. Tefsirine çalıştığımız âyetlerde kurbanlığın adından söz edilmemekle beraber, burada anlatılanlar, Tekvîn'in 22'nci babında anlatılanların bir özeti gibidir. Orada bu konuda şöyle deniliyor:

"Ve bu şeylerden sonra vaki oldu ki, Allah İbrahim'i deneyip ona dedi: Ey İbrâhîm, ve o: İşte ben, dedi. Ve dedi: Şimdi sevdiğin biricik oğlun İshâk'ı al ve Moriya diyarına git ve orada sana söyleyeceğim dağların biri üzerinde onu yakılan kurban olarak takdim et. Ve İbrâhîm sabahleyin erken kalktı ve eşeğine palan vurdu ve kendisiyle beraber uşaklarından ikisini ve oğlu İshak'ı aldı...Ve kalkıp Allah'ın söylediği yere gitti. İbrâhîm üçüncü günde gözlerini kaldırıp uzaktan o yeri gördü. Ve uşaklarına dedi: Siz burada eşekle beraber kalın ve ben çocukla beraber oraya gideceğim ve secde edip yanınıza döneriz. Ve İbrâhîm, yakılan kurban odunlarını alıp oğlu İshak'a yükletti ve ateşi ve bıçağı kendi elinde taşıdı. Ve onlar birlikte gittiler. Ve İshak, babası İbrâhîm'e söyleyip dedi: Ey baba ve dedi: İşte ben oğlum. Ve dedi: İşte ateş ve odun; fakat yakılan kurban için kuzu nerede? Ve İbrâhîm dedi: Oğlum, yakılan kurban için kuzuyu Allah kendisi tedarik eder. Ve onların ikisi birlikte gittiler.

"Ve Allah'ın, kendisine demiş olduğu yere vardılar. Ve İbrâhîm orada bir mezbah yaptı ve odunları dizdi ve oğlu İshâk'ı bağlayıp mezbah üzerine, odunların üstüne koydu. Ve İbrâhîm elini uzattı ve oğlunu boğazlamak için bıçağı aldı. Ve Rabbin meleği göklerden ona çağırıp dedi: İbrâhîm, İbrâhîm; ve: işte ben, dedi. Ve dedi: Elini çocuğa uzatma ve ona bir şey yapma; çünkü şimdi bildim ki sen Allah'tan korkuyorsun ve kendi biricik oğlunu benden esirgemedin. Ve İbrâhîm gözlerini kaldırıp gördü ve işte arkasında bir koç çalılıkta boynuzlarından tutulmuştu ve İbrâhîm gidip koçu aldı ve oğlunun yerine onu yakılan kurban olarak takdim etti...Ve Rabbin meleği ikinci defa göklerden İbrahim'e çağırdı: Zâtım hakkı için yemîn ettim, Rab buyurur, madem ki bu şeyi yaptın, biricik oğlunu esirgemedin, seni ziyadesiyle mübarek kılacağım ve senin zürriyetini göklerin yıldızları gibi, deniz kenarında olan kum gibi ziyadesiyle çoğaltacağım; senin zürriyetin düşmanlarının karpısına hâkim olacaktır; ve zürriyetinde yerin bütün milletleri mübarek kılınacaklar; çünkü sözümü dinledin. O zaman İbrâhîm uşaklarının yanına döndü ve kalkıp birlikte Beer-Şebâ'ya gittiler ve İbrâhîm Beer-Şebâ'da oturdu..."

KUREYŞ

1- Kureyşi alıştırdığı için, 2- Onları kış ve yaz yolculuğuna alıştırdığı için, 3- Bu Ev(Ka'be'n)in Rabbine kulluk etsinler. 4- O ki onları yedirip açlıktan kurtardı ve onları korkudan güvene kavuşturdu. (Kureyş: 29/1-4)

(îlâf) hatırlatmak, devam etmek, yönelmek, ülfet etmek ve alışkanlık anlamlarına gelir.

KUREYŞ SÛRESİ

Kureyş Kabilesini, kendilerine kış ve yaz seyahatlerini kolaylaştıran Allah'a kulluğa da'vet ettiği için bu adı almış olan sûre, Mekke'de, Tîn Sûresinden sonra inmiştir. Medine'de indiğine dair bir rivayet de vardır, fakat hem üslûbu, hem de çoğunluk görüşü, Mekke'de indiğini kanıtlar. Resmî sıralamada 106'ncı, iniş sırasına göre 29'ncu sûre olup 4 âyeti içermektedir.

KUTUB

Allah, Isrâîloğu Harından söz almıştı ve içlerinden on iki başkan göndermiştik. (Mâide: 110/12)

Kutb dilde değirmenin taşlarından, üsttekinin bağlı bulunduğu ve çevresinde döndüğü alt taşın merkez çubuğudur. Geometride, kendi ekseni çevresinde dönen kürenin sabit kalan iki noktasıdır. Bu iki ucu birleştiren eksenin merkez noktasına da kutb denilir. Miknatısm eksi artı uçları da kutub adını alır. Güney, kuzey kutupları, Dünyâmızın alt ve üst tepe noktalarıdır. Bir kavmin kutbu, buyruğunca hareket ettikleri lideridir. Tasavvufta kutb, velîlerin başıdır, Allah'ın doğrudan nazar ettiği yegâne velîdir ki buna ğavs de denilir. Ğavs kökünden tef îl vezni: yardım istemek, feryâdetmek anlamına gelir: Adam imdat!, yardım edin! dedi", demektir. Gavs, ğuvâs ve ğavâs, bu kökten yapılmış isimlerdir.Ğavs, tasavvufta ma'nevî mertebelerin en yükseğine erişmiş, darda kalanlara yardım edebilen, kurtarıcı velî olan kutbun unvanıdır. Bu unvan, ancak kendisinden ma'nevî yardım istenilen zâta verildiği için kutb ta'bîri ile birlikte kullanılır. Bazılarına göre de ğavs kutbun da üstünde bir velîlik makamıdır.

KUVVET HAZIRLAMA

Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve cihâd için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın. Bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği (düşman) kimseleri korkutursunuz. Allah yolunda ne harcarsanız tam olarak size ödenir, hiç haksızlığa uğratılmazsınız. (Enfâl: 93/60)

Bu âyette müslümanlara, Allah'ın ve müslümanların, bilinen ve bilinmeyen düşmanlarını korkutmak, sindirmek, İslama başkaldırmalarını önlemek için gerekli at ve her türlü kuvvet hazırlamaları, bu uğurda Allah için mal harcamaktan geri durmamaları emrediliyor ve Allah yolunda harcadıklarının, eksiksiz olarak kendilerine verileceği vurgulanıyor.

Bakara: 92/59. âyette: "Allah yolunda harcayınız da, kendinizi tehlikeye atmayınız" buyurulmuştur. Düşmana karşı zamanın gereklerine göre kuvvet hazırlamak, Allah'ın buyruğudur. Âyette, bilinen ve bilinmeyen Allah düşmanlarını korkutmak, onların müslümanlara saldırı cesaretlerini kırmak için elden geldiğince kuvvet hazırlanması emredilmektedir. Kuvvet, savaş için gerekli her şeydir. Bir zaman at, ok, yay, kılıç, kalkan savaş aracı idi. Peygamber (s.a.v.) zamanında savaş bunlarla yapıldığından âyette genel anlamda söylenen kuvvet yanında özellikle savaş için bağlanan atların hazırlanması emredilmiş; Peygamber(s.a.v.)in hadîslerinde de savaş için at beslemenin fazileti üzerinde durulmuştur. Bundaki amaç sadece at hazırlamak değil, zamanın gereğine göre savaş aracı hazırlamaktır. At burada kuvveti temsil etmektedir. Zaten Peygamber (s.a.v.): "İyi bilin ki kuvvet atmaktır!"

KUYRUK SOKUMU

47- Ve diyorlardı ki: "Biz öldükten, toprak ve kemik yığını olduktan sonra, biz mi bir daha diriltileceğiz? 48- Önceki atalarımız da mı?" 49- De ki: "Öncekiler de sonrakiler de. 50- Belli bir günün buluşma vakti için mutlaka toplanacaklardır." (Vâkı'a: 46/47-49)

Genellikle akaid kitaplarında ruhun, kabirde bedene döneceği yazılmaktadır. Bu inanç, sağlam olmayan âhâd rivayetlerine dayandırılmaktadır. Önce bu konuda İslâm âlimlerinin görüşlerini belirtmek istiyoruz:

İslâm âlimlerinden bir kesimine göre rûh, cesede, bizim kavrayama-yacağımız bir tarzda dönecek ve cesetle beraber azâb çekecek veya ni'met görecektir. İbn Teymiyye de bu görüştedir. Bazı hadîs ve kelâm bilginlerine göre de rûh berzahta değil, kıyamette bedene dönecektir. Berzah'

KÜÇÜMSEME

105- Nûh kavmi de gönderilen elçileri yalanladı. 106- Kardeşleri Nûh onlara: "Korunmaz mısınız? demişti. 107- Ben size gönderilmiş güvenilir bir elçiyim. 108-Allah'tan korkun ve bana itâ'at edin. 109- Ben sizden, buna karşı bir ücret istemiyorum. Benim ücretim, yalnız âlemlerin Rabbine aittir. 110-Öyle ise Allah'tan korkun ve bana itâ'at edin." 111- Dediler ki: "Sana bayağı kimseler uymuşken biz sana inanır mıyız?" 112- Dedi ki: "Ben onların yaptıklarının iç yüzünü) bilmem (ben ancak görünüşe göre hüküm veririm). 113- Anlayışınız olsa, onların hesabının Rabbime âidolduğunu bilirsiniz- 114- Ben inananları kovacak değilim. 115- Ben sadece apaçık bir uyarıcıyım." 116- Dediler: "Ey Nûh, (bu dediğinden) vazgeçmezsen mutlaka taşlananlardan olacaksın." 117- (Nûh): "Rabbim, dedi, kavmim beni yalanladı. 118- Benimle onların arasını aç (aramızda hükmet), beni ve benimle beraber bulunan mü'minleri kurtar!" 119- Biz de onu ve onunla beraber bulunanları, dolu gemi içinde kurtardık. 120- Sonra bunun ardından, geride kalanları boğduk. 121- Muhakkak ki bunda bir ibret vardır, ama yine çokları inanmazlar. 122- Şüphesiz Rabbin, işte üstün O'dur, merhamet eden Odur.(Şu'arâ: 47/105-122)

47/105-122'nci âyetlerde sûrenin üçüncü kıssası anlatılır. Bu da Hz. Nuh'un, kavmi ile olan öyküsüdür. Kıssa burada, A'râf ve Kamer Sûresinde anlatılanlardan biraz daha uzundur. Burada yeni olan, Nuh'un, kavmine:

"Ben bu tebliğim karşılığında sizden bir ücret istemiyorum, benim ücretimi Allah verecektir" demesi ve zenginlerin, Nuh'a inananları küçümsemeleridir. Nuh'a inananlar genellikle yoksullar, köleler olduğu için zengin tabaka, onlar gibi inanmağa tenezzül etmemiş ve bu işten vazgeçmediği takdirde Nuh'u taşlayacaklarını söylemişlerdir. Kıssanın sonu, bu olayda bir ibret bulunduğunu, çok güçlü ve rahmeti bol olanın yalnız Allah olduğunu vurgulayan iki âyetle bağlanmıştır.

Kavminin Nuh'a karşı bu davranışı ile Mekke müşriklerinin Hz. Muhammed(s.a.v.)e karşı davranışları arasındaki benzerlik ortadadır. Hz. Muhamrned (s.a.v.) de kavmine: "Ben sizden bir ücret istemiyorum, ben yapmacık yapanlardan değilim, bu Kur'ân âlemlere öğüttür"

KÜFÜR VE İSYAN

İnkâr edenlere gelince, onları uyarsan da, uyarmasan da, onlar için birdir; inanmazlar. (Bakara: 92/6)

KÜRSÎ

O'nun Kürsüsü, gökleri ve yeri kaplamıştır. (Bakara: 92/255)

Ayette Allah'ın Kürsüsünün, gökleri ve yeri kapladığı bildirilmektedir. Kürsî aslında bir araya toplanmak anlamına gelir. Sandalyenin tahtaları bir araya toplanıp birbirine eklendiğinden sandalyeye, koltuğa da kürsî denilir. Hasan-ı Basrî'ye göre kürsî, Arş 'm aynıdır. Bazı âyetlerde 'arş denen şeye burada kürsî denmiştir. Bu kelime üzerinde birkaç görüş vardır:

1) Kürsî, gökleri ve yeri kucaklayan büyük bir cisimdir. Arşın altında, yedinci göğün üstündedir. İbn Abbâs'in:  "Kürsî, (Allah'ın, koltuğunda otururken) iki ayağın(ın) konulduğu yerdir" dediği rivayet edilir.

2) Kürsî'den maksat, maddî bir cisim değil, mülk, kudret ve saltanattır. Tanrılık ancak kudret ile olur. Melikin oturduğu yere kürsî dendiği gibi, bazen bizzat kendisine de kürsî denilir. Çünkü halk ona dayanmaktadır.

3) Kürsî kelimesiyle Allah'ın ilmi kasdedilmiştir. Çünkü ilim, âlimin dayandığı şeydir. Kendisine itimadedilen âlimlere kürsîler denir. İtimad edilen, güvenilen ilme de kürsî denmiştir. Burada kürsî Allah'ın ilmini gösterir.

4) Kürsî kelimesi, burada Allah'ın büyüklüğünü ve gücünü anlatmak için kullanılmış mecazî bir sözcüktür. Yüce Allah, kendi büyüklüğünü, insanların alıştıkları vasıflarla anlatmıştır. İnsanlar krallarını böyle nitelerler. İşte Allah da kendi büyüklüğünü, onların anlayışlarına yaklaştırmak için, onların alıştıkları sözlerle nitelendirmiştir.

İnsanlar krallarının sarayı çevresinde nasıl dönerlerse aynı şekilde kâinatın pâdişâhının Evi çevresinde de öyle dönmelerini emretmiştir. Hacer-i Esved'i yeryüzünde Allah'ın sağ eli saymış, insanların krallarının ellerini öptükleri gibi, onu da öpülecek bir şey yapmıştır. Tıpkı bunun gibi kıyamette meleklerin dizileceğini, mî-zânm kurulacağını söylemiştir. Bunlar, Allah'ın büyüklüğünü, insan kavramasına ve anlamasına yaklaştırmak için kullanılan mecazî anlam taşır. Rahmân'ın Arşa oturması, meleklerin, Rahman 'in tahtı etrafında dönmesi, Kürsünün gökleri ve yeri kaplaması hep mecazî söylemlerdir. O'nun kudretinin büyüklüğünü kavratmak için kullanılmış sözlerdir. Bunları maddî mânâda anlamak doğru değildir.

İmam Fahred'd-dîn Râzî, bunun güzel bir yorum olduğunu kabul etmekle beraber, birinci görüşün daha çok güvenilir olduğunu, zira delilsiz olarak zahir mânâyı terk etmenin caiz olmadığını söyler.

KABİR ZİYARETİ

9- Bilmez mi o, kabirlerde olanlar dışarı atıldığı, 10- Göğüslerde bulunanlar devşirildiği zaman, II- O gün Rableri onların her halini haber almışigizli ve açık bütün yaptıklarını bllmiş)tir. (Âdiyât: 14/9-11)

14/9-11 'nci âyetlerde insana, kabirlerin açılıp içindekilerin çıkarıldığı ve göğüslerde bulunan düşüncelerin derlendiği zaman Allah'ın her şeyi bildiğini anımsaması öğütleniyor. Kabirlerdeki şeyler gizli olduğu gibi gönül lerdeki düşünceler de gizlidir. Âhirette bütün gizlilikler ortaya dökülecek, kabirlerde gizli olanlar dışarıya çıkarılacak, gönüllerde gizli olan düşünceler de derlenecek, toplanacak, ortaya konacaktır. Ve o zaman Allah insanlara, dünyâda neler yapmış olduklarını haber verecektir. Çünkü "Rableri, o gün onları gayet iyi bilir, onların her halinden haberdârdır."

Âyetler âhiretteki Yüce Dîvân'ı canlandırmaktadır. Allah Taâlâ o Mah-keme'nin hâkimidir. Hâkimin, sanıkların Hallerini bilmesi lâzımdır ki vereceği hüküm isabetli olsun. Yoksa bilmeden vereceği hüküm, zulüm olur. İşte o Yüce Divânda, sanıkların işledikleri fiillerin gayet açık bir biçimde ortaya çıkacağı ve Allah'ın o gün, sorguya çektiği sanıkların hallerini gayet iyi bildiği vurgulanmaktadır.

Gölge ile sıcaklık da bir olmaz. 22- Dirilerle, ölüler de bir olmaz. Allah dilediğine işittirir; yoksa sen kabirlerde bulunanlara işittirecek değilsin. (Fatır: 43/22)

43/22'nci âyette dirilerle ölülerin bir olmayacağı, Allah'ın, çağrıyı dilediğine işittireceği, Peygamber'in, kabirlerde bulunanlara çağrıyı işittire-meyeceği belirtilmektedir. İnananlar diri, inanmayanlar ölü gibidirler. Ölüler ses işitmezler. Ancak Allah dilediğine sesini duyurur.

Burada Hakk'ın sesini dinlemeyen müşrikler, ölülere benzetilmiştir. Ölünün cesedi nasıl sesi duymazsa önyargılı inançsızlar da öyle ruhsuz cesetler gibi söz duymamaktadırlar. Körle gören, karanlık ile aydınlık, gölge ile kavurucu sıcak birbirine zıd şeylerdir. İşte bu zıdlar anılarak küfr ile iman arasındaki fark zihinlere kavratılıyor. Bunlar nasıl bir değilse; küfr ile iman, kâfir ile mü'min de bir değildir. Nitekim yüce Aliah: "Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir ışık verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkmayan kimse gibi olur mu?"

KABL-KABUL

Onların dediklerine sabret, güneşin doğmasından ve batmasından önce Rabbini överek teşbih et; gece saatlerinden bir kısmında ve gündüzün taraflarında da teşbih et ki memnun olasın! (Tâhâ: 45/130)

45/130'ncu âyette Peygamber(s.a.v.)e, kâfirlerin sözlerine sabretmesi, memnun ve mutlu olması için güneş doğmadan, batmadan önce, gece saatlerinde ve gündüzün uçlarında Allah'ı övmesi emredifmektedir.

Kabl :önceiik bildiren bir zaman ye mekân zarfıdır. Mecazen

üstünlük anlamında da kullanılır. peygamber velîden öncedir (üstündür)" gibi güneş doğmadan önce" zaman zarfı, Ankara, Kayseri'den öncedir" mekân zarfıdır.

Kubul ön, bunun karşıtı olan dubur  arkadır. Kubul ve dubur kelimeleriyle insanın ön ve arka edeb yerleri kastedilir.

İkbâl öne doğru yönelmektir. Birbirlerine döndüler.

KABZ VE BAST

Allah (rızkı)kısar da açar da.Hep  O'na döndürüleceksiniz. (Bakara: 92/245)

92/245'nci âyette kabz ve bast edenin, yani kimine dar, kimine bol rızık verenin Allah olduğu; bütün mülkün, nimetlerin O'nun elinde bulunduğu; insanların, O'nun huzuruna gidip yaptıklarının karşılığını bulacakları belirtiliyor.

KADIN HAKLARI

(11 'nci ciltte Kadın Hakları maddesine ilâvedir)

Prof. Dr. Muhammed Hamidullah'ın, İslâm'a Giriş adlı Kitabındaki şu bilgileri gözden geçirmekte yarar vardır:

"Eski çağların din kanunlarında bir erkeğin eş olarak alabileceği kadın sayısında hiçbir sınırlama bulunmaz. Eski Ahit'te sözü edilen peygamberler, çok kadınla evli idiler. Bugün tek kadınla evlenme fikrinin temeli gibi gösterilen Hıristiyanlığın içinde bile Luther,Me"lanchton,Bucer, vb. seçkin İlâhiyatçılar (bkz. Dictionaire de la Bible, 'Çok kadınla evlilik" maddesi), Hz. İsa'nın, bir erkeğin aynı anda on kadmla evlenmesini örnek gösterdiği On Bakire (Matta İncili, 25/1-12) meselinden, çok kadınla evliliğin kabul edilmiş olduğu sonucunu çıkarmakta teneddüdetmemişlerdir. Hıristiyanlar, dinlerinin verdiği anlaşılan izinden yararlanmak istemeseler bile, bu konudaki kanunları değiştirmiş değillerdir.

Bu durum, çok eşliliğin azami sayısını kısıtlayan tek kanuna sahip müslümanlar için de geçerlidir. Gerek Hıristiyan teorisini ve uygulamasını görmek, gerekse genel bir fikir edinmek için Encyclopedia Britannica'nın "Marriage" ve "Polygyny" maddelerine, ayrıca VVestmarck'ın History of Human Marriage adlı kitabına bakılabilir.

"İslâm hukuku eşlere, nikâhı iptal etme hakkını tanır. Bu iptal çeşitli biçimlerde yapılabilir. Tek yanlı bir kararla: erkeğin boşama hakkı vardır. Kadın da nikâh akdine koyduracağı bir madde İle bu hakkı elde edebilir. Ayrıca erkeğin evlilik görevini yerine getirmekten âciz kaldığı veya özellikle tehlikeli hastalıklara yakalandığı, yahut da iz bırakmadan birçok yıllar boyunca kaybolduğu zaman, vb. (nikâh sırasında tek başına karar verme hakkını koydurmamış olan) kadının şikâyeti üzerine mahkeme, eşleri ayırabilir. Karı koca nikâhı bozmanın şartlan üzerinde anlaştıkları zaman, iki yanlı kararla ayrılma imkânı da vardır. Kur'ân, (Nisa: 98/35), boşanmaya karar vermeden önce, iki eşin anlaşmazlık konularını bir hakeme arzetmeleri üzerinde ısraT eder."

KÂFFE

Kâffe, keffien fail ismidir. (U&0- aVuç demektir: "

Derken (o inkarcı kişinin) ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan(bağ)ın karşısında ona harcadıklarına acıyarak ellerini uğuşturmağa başladı: "Âh notaydı, ben Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu." (Kehf: 69/42)

69/42'nci âyette, bir âfetle ürünleri mahvolan adamın, önceki davranışlarına pişman oluşunu canlandırmaktadır. Pişman olan kimse avuçlarını uguşturur. Ürünlerini birden bîre kaybeden adam harcadığı paraya ve emeğe acıyarak ellerini uğuşturmağa: "Keşke Rabbime hiç kimseyi ortak koşma-saydım!" demeğe başlar. Ona yardım edecek bir topluluk bulunmaz, çocuklarının kendisine yaran olmaz. O zaman gerçek koruyucunun, yalnız Allah olduğunu anlar.

İnsan kendisini eliyle savunduğu için örfte savunma anlamında kullanılır. İstihfaf: savunmak veya dilenmek için elini uzatmaktır. İstikfâfu'ş-şems: elini kaşları üstüne koyup güneşe engel olmak, görebilmek için güneşin ışınlarını önlemeğe çalışmaktır. Kiffetu'l-mizân: terazinin kefesidir:

  20- Allah size elde edeceğiniz birçok ganimetler va'detti. Şimdilik size bu(Hûdeybiye Bartşı)nı verdi, İnsanların ellerini sizden çekti ki bu, inananlara bir ibret olsun ve (Allah) sizi dosdoğru yola iletsin... 24- Mekke'nin göbeğinde, sizi onlara gâltp getirdikten sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi onlardan çeken Odur. Allah, yaptıklarınızı görmek-tedir. (Fetih: 109/20,24)

109/20: Allah size, ele geçireceğiniz birçok ganimetler va'detti. Bu Hudeybiye fethini hemen size verip insanların (Mekke müşriklerinin) ellerini sizden çekti. Onların size saldırmalarını önledi ki bu, mü'minlere ibret olsun; mü'minler, Allah'ın, kendilerine yardım ettiğini anlasınlar ve Allah sizi doğru yola iletsin.

109/24'ncü âyet de Hudeybiye'deki bir vak'aya işaret ediyor: Allah'ın, Mekke'nin eteğinde müşriklerin ellerini Müslümanlardan, Müslümanların ellerini de müşriklerden çektiğini; her şeyi bilen ve gören Allah'ın, müşriklerin, Müslümanlara baskın yapıp onları yenmelerine fırsat vermediğini buyuruyor.

Bu âyetin, Hudeybiye'de bir düşman süvari bölüğünün, gizli bir saldın girişimine işaret olduğu rivayet edilir. Müslümanlar sabah namazını kılarlarken seksen kişilik bir üş man bölüğü, Tenlm-Dağı'ndan inip Müslümanlara saldırmak istemişler, fakat yakalanmışlar ve Allah'ın Elçisi onları serbest bırakmıştır. Enes'in rivayetine göre 24'ncü âyet bunun üzerine inmiştir

KALB

Kuşkusuz bunda, i okm, ya da can kulağıyla dinleyen için bir öğüt vardır. (Kaf: 34/37)

Kalb: Bir şeyi ters çevirmek, bir yandan öbür yana döndürmek, elbiseyi ters çevirmek, kaibu 'l-insan: insanı yolundan çevirmek, sırtını yere getirmek anlamlarına gelir. Dilediğine azâbeder, dilediğine acır ve hepiniz O'na çevrilirsiniz." (Ankebût: 85/21)

Aynı kökten infial vezni inkılâb: dönmek, değişim, devrim demektir.

 Muhammed, sadece bir elçidir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Şimdi o ölür veya öldü-rülürse siz ökçelerinizin üzerinde geriye mi döneceksiniz? Kim ökçesi üzerinde geriye dönerse, Allah'a hiçbir ziyan veremez. Allah, şükredenleri mükâfâtlandtracaktır." (Âl-i îmrân: 94/144), Dediler ki; 'Biz zaten Rabbimize döneceğiz!'" (A'râf: 39/125),

  Zulmedenler, yakında nasıl bir devrime uğrayıp

devrileceklerini bileceklerdir!" (Şu'arâ: 47/227),

Ailelerine döndükleri zaman da (yaptıklarıyla Övünüp) eğlenmeye başlarlardı." (Mutaffifîn: 86/31)

Aynı kökten taklîb, alt üst etmek, didik didik aramak anlamlarına gelir:

çevrildiği gün; 'Eyvah bize! Keşke Allah'a itâ'at etseydik, Elçiye itâ'at etseydik!' derler." (Ahzâb: 97/66)

Senin için işleri tersine çevirdiler, (seni engellemek için her şeyi aradılar, her çareye başvurdular.) her şeyi denediler." (Tevbe: 113/48)

Taktîbu'l-umûr: işleri düzenlemek, yönetmek, çevirmektir.

Gönüllerini ve gözlerini ters çeviririz, ilkin ona inanmadıkları gibi (mu'cizeyt gördükten sonra da inanmazlar) ve bırakırız onları, azgınlıkları içinde bocalayıp dururlar."(En'İm: 55/110) Allah'ın kalbleri ve basarları çevirmesi, görüşten görüşe, düşünceden düşünceye çevirmesi demektir. Çünkü gözler de, gönüller de Allah'ın yasaları çerçevesinde işlevini yapar.

Derken (o inkarcı kişinin) ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan(bağ)ın karşısında ona harcadıklarına acıyarak ellerini uğuşturmağa başladı: "Âh nolaydı, ben Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu." (Kehf: 69/42)

Tekallub :dönüp dolaşmak, tasarruf, yönetmektir.

Ve secde edenler arasında eğilip doğrularken (Allah seni görmektedir). " (Şıı'arâ: 47/219),

Yahut dönüp dolaşırlarken onun, kendilerini yakalamayacağından (emin midirler)? Kendileri buna engel olacak değillerdir!" (Nahl: 70/46)

Kulâb, bir kalb hastalığıdır. Kalîb de çukur, kuyudur

KALD-KILÂDE

(Bkz.Taklîd)

Kald bükmek demektir. (kaledtu'l-b.able) ipi büktüm,demektir. Kalîd\s maklM bükülmüş şeydir. Kılâde bükülüp boyna asılan ip, gümüş veya altun vb. şeylerden yapılmış gerdanlığa denilir. Buna benzetilerek boyna dolanan, yahut bir şeyi kuşatan şeye de kılâde; kılıç kuşanmaya da tekallüd denilir.(ona kılıç kuşattım, kılıcı bağıyla onun boynuna astım" demektir. Bir kimseye bir görev vermeğe de taklîd denilir. (onu bir işe, bir göreve bağladım) demektir.

Bu kökten geldiği düşünülen nüklîd ise kilit demektir. Çoğulu ma-kalîddir.

 62- Allah her şeyin yaratıcısıdır, O, her şeyin yöneticisidir. 63- Göklerin ve yerin anahtarları O'nundur. Allah'ın âyetlerini inkâr edenler, işte ziyana uğrayacaklar onlardır."(Zamer; 59/62-63)

59/63'ncü âyetteki makâlîd (jüÛjı) miklîd'İn çoğuludur. Zemahşerî'ye

göre miklîd, Farsça kilîd kelimesinin Arapça söylenişidir. Nasıl mülkün anahtarları pâdişâha aitse göklerin ve yerin anahtarları da Allah'a aittir. Arapçada "Falana mülkün anahtarları verildi" deyimi, o kimsenin padişah olduğunu, yönetimin onun eline geçtiğini ifade eder. Bu âyette de Allah'ın, kainatın pâdişâhı, yöneticisi, koruyucusu olduğu anlatılmıştır.

İşte kald kökünden tef îl vezni olan taklîd kelimesi, bu anlamlar yanında, birinin yaptığı işi, davranışı veya söylediği spzü aynen yapma anlamını da taşır. Kurtubî'nin izahına göre taktîd: devenin boynuna takılan yulardan alınmıştır. Yularını başkasının eline verip güdülen bir varlık gibi onun peşinden giden, onun yaptığı işleri düşünmeden yapan kimseye mukallid denilir. Taklîd, insanı ne aslî, ne de fer'î bir bilgiye ulaştırmaz. Ancak dinî hükümleri asıllarından çıkarma yeteneğinde bulunmayan kimse, zamanının en bilgimi bulup onun fetvalarına uyar. Zira Cenabı Hak: ''Bilmiyorsanız, Zikir ehline (bilenlere) sorun."

KARÂR

Yahut şu dünyâyı durulacak yer yapan, arasından ırmaklar çıkaran, üstünde sağlam dağlar yaratan ve iki deniz arasına bir perde koyan kimdir? Allah ile beraber başka bir tanrı mı var? Hayır çokları bilmiyorlar. (Nemi: 48/61)

 Kötü sözün durumu da gövdesi yerin üstünden koparılmış, sabit olmayan kötü bir ağaca benzer. (İbrâhîm: 72/26)

Karâr; olduğu yerde donmuş gibi kalmaktır. Karâr kelimesinin aslı soğuk anlamındaki kırr dir.

Kızkardeşin: "Ona bakacak birini size göstereyim mi?" diyordu. Böylece seni annene geri verdik ki gözü aydın olsun, üzülmesin. Sen bir de adam öldürmüştün. O zaman da seni tasadan kurtarmış ve seni iyice denemiştik. Medyen halkı arasında yıllarca kaldın. Sonra belirlediğimiz bir vakitte bize geldin ey Mûsâ! (Tâhâ: 45/40)

Sevindirici şeye kurretu 'ayn denilir.

Ve: "Rabbimiz, bize gözler sevinci (gönüller açan) eşler ve çocuklar lütfeyle ve bizi korunanlara önder yap!" derler. (Furkan: 42/74)

Kurratu 'ayn :gözün soğuk olması, insanın sevinmesinden kinayedir. Ya da insan sevinince gözünden bir iki damla soğuk yaş gelir. İşte bu hal "Kurratu 'ayn" söylemiyle anlatılır.  soğuk su demektir.

 Allah O'dur  ki durulacak yer, göğü de bina yaptı; sizi şekillendirdi, şekillerinizi de güzel yaptı. Ve sizi güzel rtzıklarla besledi. İşte Rabbiniz Allah budur. Bütün âlemleri yaratan Allah, ne yücedir! (Mü'min: 60/64)

Cennet huzurlu bir karâr yeridir:

Meryem oğlunu ve annesini bir mu'cize kıldık ve onları oturmaya uygun, çeşmeli bir tepeye yerleştirdik. (Mü'minûn: 74/50)

O gün cennet halkının kalacakları yer daha iyi, dinlenip sefa sürecekleri yer daha güzeldir (Furkan:

42/24)

42/24'ncü âyette cennetliklerin yerlerinin daha iyi ve güzel olduğu belirtiliyor. Makîl kay lüle zamanıdır. Cehennemdekiler huzursuzluk, azaplar içinde kıvranırken cennetliklerin, güzel yerlerde, gölgeler altında rahatça uyuyup istirahat edecekleri anlatılıyor.

Nâr ise çok kötü bir karâr yeridir:

59- İste şunlar da sizinle beraber (cehenneme) girecek olanlardır: "Onlara merhaba yok, (yerleri geniş olmasın, rahat yüzü görmesinler)! Onlar ateşe gireceklerdir. 60- (Uyanlar, uyulanlara) Dediler ki: "Hayır, asıl size merhaba yok, (asıl siz rahat yüzü görmeyin), siz bunu bizim önümüze getirdiniz. Ne kötü durak (bu)!" (Sâd: 38/59-60)

65- Rabbimiz, cehennemin azabını bizden uzaklaştır, doğrusu onun azabı sargındır" derler. 66- "Orası ne kötü bir karargâh ve ne kötü bir makamdır!" (Furkan: 42/65-66)

36- Kim  Rahmân'ın zikrine karşı kör olursa ona bir şeytânı sardırırız; artık o, onun (yanından ayrılmaz, ona sürekli olarak kötülükleri telkin eden) arkadaşı olur. 37- O(şeyta)nlar onları yoldan çıkardıktan halde bunlar doğru yolda olduklarım sanırlar (Zuhruf: 63/36-37)

İstikrar: hem karar kılmak, hem de karar aramak anlamlarına gelebilir. O gün vanp durulacak yer, ancak Rabbinin huzurudur (ey insan). (Kıyamet: 31/12)

Yeryüzünde hiçbir canlı yoktur ki, rızkı Allah'a âidolmasın. (Allah)

Onun durduğu ve emânet bırakıldığı yeri bilir. Bunların hepsi apaçık bir Kitaptadır. (Hûd: 52/6)

Dâneyi ve çekirdeği yaran, şüphesiz Allah'tır. (Or) Ölüden diriyi çıkarır, diriden de ölüyü çıkarır, fşte Allah budur. O halde nasıl (yalnız O'na tapmaktan) çevriliyorsunuz? (En'âm: 55/98)

Kimine göre müstekarr, babaların belleri, müstevda' annelerin rahimleri; kimine göre müstekarr arz; müstevda': kabirler; kimine göre müstekarr dünyâ; müstevda' âhirettir.

Derken şeytân onlar(ın ayağın)ı oradan

kaydırdı, içinde bulundukları (ni'met yurdu)ndan çıkardı. (Biz de) Dedik ki: "Birbirinize düşman olarak inin. Sizin, yeryüzünde kalıp bir süre yaşamanız lâzımdır." (Bakara: 92/36)

İkrar ise bîr şeyi bir yerde oturtmak; kabul ve tasdik etmektir. Tasdîk (doğrulamak) ya kalb ile, ya lisan ile veya her ikisiyle olur. Tevhidi, gönülden doğrulama olmadıkça dil ile tasdîk yeterli değildir. İkrar'in karşıtı inkârdır.

 'Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız?' diye sizden kesin söz almıştık; göre göre bunu kabul etmiştiniz." (Bakara: 92/84),  

Allah, peygamberlerden şöyle söz almıştı:

'Bakın, size Kitap ve hikmet verdim; imdi yanınızda bulunanfKitap)t doğrulayıcı bir peygamber geldiğinde, ona mutlaka inanacak ve ona mutlaka yardım edeceksiniz! Bunu kabul ettiniz mi? Ve bu hususta ağır ahdimi üzerinize aldınız mı?' demişti. 'Kabul ettik!' dediler. 'O halde tanık olun, ben de sizinle beraber tanık olanlardanım' dedi." (Âl-i İmrân: 94/81)

İkrârun bi'l-hakk: gerçeği itiraf etmektir. Karûre  su testisi, kadeh demektir Çoğulu kavârîr dır.

15- Yanlarında gümüş kablar, billur kupalar dolaştırılır. 16- Öyle gümüş kadehler ki onları istedikleri ölçüde takdir etmişlerdir (istedikleri kadar içki alırlar). (İnsan: 90/15-16)

KARN-KARÎN

Bunlardan önce nice kuşakları helak etmiştik ki onların tutuşu, bunlardan daha kuvvetli idi, yakalaması daha güçlü idi. Ülkelerde gezip dolaşmışlardı, ama bir kurtuluş buldular mı? (Kaf: 34/36)

Kam : iki şeyin bir araya gelmesi, birleşmesi, yan yana gelmesi; erkek ve kadının iktiranı (evlenerek hayatlarını birleştirmeleri) demektir.  

  (Zuhruf: 63/53)ncü âyette müşrikler, mu'cize olarak meleklerin Peygamber'in yanına gelip onunla beraber gezmelerini istedikleri anlatılmaktadır.  J

 ki onların sırtlarına binesiniz, sonra onlara bindiğiniz zaman Rabbiniıin ni'metini anasınız ve (şöyle) diyesiniz: 'Bunu bizim hizmetimize veren (Allâh)tn sânı yücedir, yoksa biz bunu (hizmetimize) yahaştıramazdık'." {Zuhruf: 63/13) âyetinde ikrân kökünden fail isminin çoğulu mukrinîn yan yana getirenler, demektir. Âyette, eğer Allah'ın yardımı olmasa, insanların, onları kendilerine yaklaştıramayacakları, buyruklarına boyun erdiremeyecekleri belirtilmektedir.

 Ve zincirlerle birbirine bağlanmış başka (şeytânları." (Sâd: 38/38) âyetinde Süleyman'ın emrinde prangalara vurulu tutsakların, Süleyman'ın emrinde çalıştıkları,  

 Ve o gün suçluları, birbirine (veya elleri ayaklarına) yaklaştırılarak zincirlere vurulmuş görürsün!" (İbrâhîm: 72/49), âyetinde de suçluların âhirette zincirlere vurulacakları, ayaklarına prangalar takılıp cehenneme atılacakları belirtilmektedir.

 36- Biz, rüzgârı ona boyun eğdirdik. Onun buyruğuyla, onun istediği yere tatlı tatlı eserdi. 37- Ve şeytânları; her bina ustasını ve dalgıcı, 38- Ve zincirlerle birbirine bağlanmış başka (şeytân)ları. 39- "Bu bizim ihsânımızdır. Artık dilediğine ver veya verme, hesapsızdır.n (dedik). (Sâd: 38/36-38)

38/37-38'nci âyetlerde şeytanlardan her yapı ustası ve dalgıcın ve zincirlere vurulmuş başka sanatkârların, Süleyman'ın emrinde çalıştırıldığı ifade ediliyor ki Sebe' Sûresi'nin 12-13'ncü âyetlerinde de bildirilen bu zincirlere vurulan varlıklar, lâtif cisimlerden ibaret olan cinler midir, yoksa Süleyman'ın esir aldığı çevre milletleri midir? Kesin olmamakla beraber biz, Süleyman'a hizmet eden cinlerle, ona esir düşüp zincirlere vurularak çalıştırılan milletlerin kasdeditdiğt kanısındayız. Çünkü lâtif cisimler olan şeytanların, zincirlere vurulup yapı işlerinde çalıştırılması garip bir şeydir. Eskiden esirler, ayaklarına pranga vurulup çalıştırılmışlardı. Demek ki Süleyman da esirlerin ayaklarına pranga vurdurup onları emrinde yapıcılık, demircilik, dalgıçlık gibi işlerde çalıştırmıştır. Tevrat'taki Süleyman Kitabında özellikle Lübnanlı çok esirin Süleyman'ın enirinde çalışıp mabedi yaptığı anlatılır.

12- (Bu ateş) onları uzak bir yerden görünce onlar bunun öfkesini ve homurtusunu işitirler, 13- (Elleri boyunlarına zincirlerle) Bağ İt olarak onun dar bir yerine atıldıkları zaman orada ölümü çağırırlar (yetiş ey ölüm, nerdesin, gel bizi bu azâbdan kurtar! derler). 14- "Bugün bir ölüm çağırmayın, birçok ölüm çağırın." (Furkan: 42/12-14)

42/12-14'ncü âyetlerde ise kıyameti inkâr edenlerin âhiret ateşi karşısındaki durumları tasvir ediliyor. Bu çılgın ateş onları uzaktan görünce öfkesinden kuduruyor, kükrüyor, homurduyor, alevleri kabarıyor. Bu inkarcılar, elleri boyunlarına bağlanarak yahut mahkûmlar gibi elleri birbirlerine kelepçelenerek ateşin dar bir yerine birbiri üstüne atılınca "Nerdesin ölüm!" diye feryâd ediyorlar.

Ateşe atılmak bir felâket ama hiç değilse yer geniş olsa insan çirpınabilir. Oysa bunlar öyle dar bir yere, birbiri üzerine yığılmışlardır ki çırpınmalarına imkân yoktur. Ateşin azabına, darlığın verdiği sıkıntı da ekleniyor. Bu, suçluların âhiretteki durumudur.

Mü'minlerin gidecekleri bahçe, suçluların bulundukları zindanın tersine, yerle gök arası kadar geniştir. Çok genişlik ruha huzur verir, darlık sıkıntı doğurur. Bu dar ateş çukurunda bulunan inkarcılar azaba dayanamadikfanndan ölmek, yok olup gitmek isterler. Onun için ölümü imdada çağırıyorlar. Ama Allah'ın azarı, şamar gibi suratlarına iniyor: "Bugün bir tek ölüm değil, birçok ölüm çağırın!" deniyor. Ölümü çağırmanın bir yararı olmadığı vurgulanıyor. Çünkü ruh için Ölüm yoktur. Ne kadar ölüm çağırılsa boştur.

Karn: aynı zamanda- çağda yaşayan topluluktur. Aşağıdaki âyetlerde, Allah'ın buyruğuna karşı gelen kam(toplum)ların sonucuna işaret edilmektedir

Onlardan önce nice nesilleri helak ettik deferyâd ettiler; fakat artık kurtuluş zamanı geçmişti. (Sâd: 38/3)

38/3: Biz onlardan önce nice kuşakları, nice toplumları helak ettik. O helak edilenler bağırdılar, yardım istediler ama menâs vakti değildi. Kurtulma zamanı geçmişti. Kurtulamadılar, mahvolup gittiler. İşte Kur'ân'ı kabul etmeyip durmadan ayrılık çıkaranlar da eğer bu gurur ve ayrılıklarına son vermezlerse bir gün, öteki milletlerin sonucuna uğrayacaklardır. Menâs, navs'dan mef al vezninde mimli masdardır. Navs gecikme anlamınadır. Menâs da kaçma demektir.

Biz onlardan önce nice nesilleri helak ettik. Şimdi onlardan hiçbirini duyuyor musun, yahut onların gizli bir sesini işitiyor musun? (Meryem: 44/98)

98'nci âyette bu haksız, yaman kavimden önce de Allah'ın âyetlerini inkâr eden nice kuşakları helak ettiğini, artık onların hiçbirinden bir hareket görülmediğini, en ufak bir ses duyulmadığını bildiriyor.

Görmediler mi, onlardan önce nice nesiller yok ettik; hem onlara, yeryüzünde size vermediğimiz imkânları vermiştik ve göğü de üzerlerine bol bol boşaltmıştık ve ırmakları ayaklarının altından akar kılmıştık. Fakat günâhlarından ötürü onları helak ettik ve onların ardından başka bir nesil yarattık. (En'âm: 55/6)

55/6: Karn; Herhangi bir zamanda yaşayan kavimdir. Bir toplumun yaşadığı, sonra ölümle birbirlerinden ayrıldığı süreye karn denir. BizTürkçede bunu nesil, kuşak sözcükleriyle ifade ederiz. Hz. Peygamber (s.a.v.): "Karnlerin en hayırlısı benim karnim, sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenler, sonra onların ardından gelenlerdir.

KASAS

(Kıssa ınaddasine ilâvedir)

 (kass: kesmek) kökünden gelen haber, öykü anlamına gelir.

 (bana öyküsünü anlattı) demektir. (ei-kasas) anlatılan haberdir. Aslında kasas :iz sürmek demektir,  

(Mûsâ): "İşte aradığımız o idi." dedi. Tekrar izlerini ta'kîbederekgeriye döndüler, {kayaya vardılar)." (Kehf: 69/64),

 (Mûsâ 'nın) kızkardeşine 'Onun izini takip et,' dedi. O da onlar farkına varmadan onu uzaktan gözetledi" (Kasas: 49/11) Olayları birbirini izlediği için hikâyeye de kıssa denmiştir. Kissa'nın çoğulu, lJa^a£i\ (kısas: yazılan öykü) demektir.

 - Dileseydik elbette onu o âyetlerle yükseltirdik, fakat o, yere saplandı ve hevesinin peşine düştü. Onun durumu, tıpkı şu köpeğin durumuna benzer: Üstüne varsan da dilini sarkıtıp solur, onu btraksan da dilini sarkıtıp solur. İşte âyetlerimizi yalanlayanların durumu budur. Bu kıssayı anlat, belki düşünür(öğüt alır)lar. (A'râf: 39/176)

Derken o iki kızdan biri utana utana yürüyerek ona geldi: "Babam seni çağırıyor, bizim için (hayvanları) sulamanın ücretini verecek," dedi. (Mûsâ), o(kızların babalan)na gelip (basından geçen) hikâyeyi anlatınca o: "Korkma, o zâlim kavimden kurtuldun" dedi. (Kasas: 49/25)

Biz, bu Kur'ân'ı vahyetmekie sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Sen ondan önce (bunları) bilmeyenlerden idin. (Yûsuf: 53/3)

Elbette onların hikâyelerinde akıl sahipleri için ibret vardır. Bu (Kur'ân), uydurulacak bir söz değildir; ancak kendinden öncekifHak Kitabı)mn doğrulanması, her şeyin açıklaması; inananlar için bir kılavuz ve rahmettir' (Yûsuf: 53/111)

(îsâ hakkındaki) gerçek kıssa (Öykü) budur:Allah'tan başka tanrı yoktur. Allah, elbette azız (kesin gâlib), hüküm ve hikmet sahibidir. (Âl-i İmrân: 94/62)

Andolsun biz, senden önce de elçiler gönderdik. Onlardan kimini sana anlattık, kimini de anlatmadık. Hiçbir elçi Allah'ın izni olmadan bir mu'cize getiremez. Allah'ın emri geldiği zaman hak yerine getirilir ve iste o zaman (Allah'ın âyetlerini) boşa çıkarmağa uğraşanlar, hüsrana uğrarlar. (Mü*-min: 60/78)

Daha önce sana anlattığımız elçilere ve sana anlatmadığımız elçilere de (vahyetmişdk). Ve Allah Musa'ya da konuşmuştu. (Nisa: 98/164)

KASD

  En kestirme yol, Allah 'a varan yoldur. Ama o yoldan sapan da var, Allah dikseydi, hepinizi doğru yola iletirdi. (Nahl: 70/9)

70/9'ncu âyetten insanın önünde iki yol bulunduğu; kestirme yolun, Allah'a giden ve O'nun gösterdiği yol olduğu, bu yoldan ayrılanların eğri yollara girdiği; Allah istese, insanların hepsini doğru yola ileteceği belirtilmektedir. Allah, insanların hepsini doğru yola sürebilir, buna gücü yeter. Ama bu zorlama olur. O zaman insanın özgürlüğü kalmaz. Onun için Allah bunu yapmaz. İnsanları düşüncelerinde serbest bırakır, yollarını kendi iradeleriyle seçmelerini ister.

Kaldı ki herkes doğru yolda olsa, insanlar arasında mücadele de olmaz. Mücadele olmayınca kalkınma da olmaz. Çünkü mücadele kalkınmanın kamçısıdır. Demek ki Allah, hikmeti gereği, bazı kimselerin doğru yolda, bazı kimselerin de eğri yollarda gitmelerini dilemiştir. Fakat onları buna zorlamamıştır. İnsan, önünde doğrusu ve eğrisi gösterilen yollardan birini seçmekte serbesttir. Hangi yolu seçerse Allah ona o yolda yürüme gücü verir. Hikmeti gereği böyle yapmış, kâinatı bu düzene göre kurmuştur. Şunu da unutmamak lâzımdır ki Allah, herkesin tüm ömrü boyunca neler yapacağını bilir. Bu kaderdir ki Kader, Allah'a mahsus bir sırdır. Onu bizim çözmemize imkân yoktur.

İslâm Tasavvuf terminolojisinde kasd, niyyet ve siilûke (Allah'a varan yolculuğa) devam etme kararlılığıdır. Ebû Abdillâh İsmâîl el-Herevî'ye göre kasdm üç derecesi vardır:

1)  Birincisi tereddütten kurtarır, rızâya, karşılıksız iş yapmağa sevk eder. '

2) İkincisi: amaca varmaktan alıkoyan her engeli keser, her güçlüğü kolaylaştırır.

3)  Üçüncüsü ilmin gereğine, buyruk sahibinin hükümlerine teslîm olmağa, Fena denizine girmeğe iletir.

Salikın kasdı sağlam olursa önce azme, sonra kesin karara dönüşür. Sâlik, Allah'a güvenerek bu yola girer ve sefere başlar.

Azm ise: Fi'le bitişik, eylemle beraber süren kasıttır. Bundan dolayı azim, arzu edileni arama yolunda ilk harekete başlamadır, şeklinde de tanımlanmıştır.

KASM      

Kasm paylaştırmak, üleştirmek, bölmek demektir. Ganîmeti bölmek, mîrâsı bölmek, bunları hak sahiplerine paylaştırmaktır.

 Onun yedi kapısı vardır. Her kapıya, onlardan bir bölüm ayrılmıştır. (Hİcr: 54/44)

54/44'ncii âyette cehenneme toplanacak olan azgınların da küfür ve sapıktık derecelerine göre yedi kapılı cehennemin kapılarının birinden gireceğini bildirmektedir. Tefsirlere göre yedi kapı, cehennemin yedi tabakasıdır. Bu tabakalar üst üste bulunur. Her-grup, günahına göre cehennemin bir bölümüne girer.

Onlara, suyun aralarında paylaştırılacağını, (bir gün devenin, bir gün de kendilerinin su içme nöbeti olacağını) haber ver; içme sırası kiminse o gelip suyunu alsın. (Kamer: 37/28) âyetinde, Hz. Salih'e verilen buyruk anlatılmaktadır. Bu vahiy emrine göre kentin suyu, mu'cize deve ile kent halkı arasında paylaşılacak, bir gün kent halkı, bir gün de devenin su içme payı olacaktır.

îstiksâm   bölüştürmek, pay aramak demektir.  

Ve fal oklariyle kısmet (şans) aramanız size haram kılındı.

Bunlar fısktır (insanı yoldan çıkaran kötü şeylerdir)." (Mâide; 110/3) âyetinde fal oklarıyla kısmet aramak, yani meysir ve benzeri kumar biçimleriyle kazanılan kısmetleri yemek haram kılınmaktadır.

Kalbi münkasim kişi, çok tasalı, bölük pörçük, kafası karışık. İksâm yemin etmektir. Kasâme öldürüİen kişinin velîlerine yaptırılan bir yemindir.

Mîrâs vasiyyeti tanıklığında şöyle bir yemîn tarzı getirilmiştir:

Ey inananlar, birinize ölüm gelince vasiyyet sırasında içinizden iki âdil kişi, aranızda şâhidlik etsin. Ya da yeryüzünde yolculuk ederken başınıza, ölüm musibeti gelmişse, sizden olmayan iki kişi (şâhidlik etsin). Kuşkulanırsanız, namazdan sonra onları tutar(yemin ettiririsiniz: "Akraba da olsa yeminimizi hiçbir paraya satmayacağız, Allah'ın (üzerimizde bir borç olarak bulunan) şâhidliğini gizlemeyeceğiz, yoksa biz, elbette günahkârlardan oluruz," diye Allah'a yemin ederler. (Mâide: 110/106)

110/106'ncı âyette ölmek üzere olan insanın yapacağı vasıyyete tanıklığın hükümleri açıklanmaktadır. Ötenin yanında bulunan kimselerin, onun yaptığı vasiyyeti doğru anlattıklarından kuşkulanılırsa veliyy-i emir (buyruk sahibi olan hâkim), namazdan sonra herkesin huzurunda şâhidlere yemîn ettirerek tanıklık ettirir. Şahitler şöyle yemîn ederler: "Yeminimizi az bir paraya (geçici dünya menfaatine) satmıyoruz. (Sözümüz, aleyhine çıkacak kimse) akrabamız da olsa (doğruluktan ayrılmayız). Allah'ın hakkı olan şahitliği gizlemeyiz, eğer gizlersek, günahkârlardan olalım!" diye yemîn ederler. Buna rağmen şahitlerin bir günâh işledikleri, yani hakkı gizledikleri anlaşılırsa; mîrâsta hakkı olan yakın vârislerden iki kişi, şahitlerin yerine geçip onların yalan söylediğini; kendi iddialarının, şahitlerin sözlerinden daha doğru olduğunu söyler; "Onların hainlik yaptıkları hakkındaki sözümüz doğrudur. Biz sözümüzde hakkın ötesine geçmedik, yalan söylemedik. Eğer yalan söylemişsek, zâlimlerden olalım!1" diye Allah'a yemîn ederler. Bu takdirde bu iki vârisin sözü kabul edilir, şahitlerin sözü reddedilir.

Âyette şahitlerin, namazdan sonra yemîn etmeleri emredilmektedir. Yeminlerin namazdan sonra olması, Allah'ın huzuruna duran kimselerin, Allah'tan korkup* hak ve adaleti daha çok düşünecekleri hikmetinden kaynaklanmaktadır. Allah'ın huzuruna duran kimse, birkaç dakika için dünyâ tutkusundan uzak kalır, âhireti, yaptıklarından hesap vereceğini düşün üt. Belki gönlü yumuşar da hakkı söyler. Bu namaz, eğer şahit mü si il man ise müs-1 umanın namazıdır; başka dinden ise kendi dinince yapacağı ibâdettir. Her dinin kendisine özgü bir namazı ve ibâdeti vardır. İşte her şahide, tanıklığından önce dini uyarınca ibâdet yaptırılır, Allah'ın dîvânında durdurulur, böylece onun gönlüne maneviyyât düşüncesi, Allah korkusu aşılanır, sonra ona yemîn ettirilir.

Fakat tefsirlerin çoğuna göre bu namaz, şâhidlerin kılacağı namaz değil, cemâatin kılacağı ikindi namazıdır. Hz. Peygamber (s.a.v.), meclisini daha ziyade ikindi namazından sonra akdederdi. Çünkü bu vakit, Medine'de

insanların toplanmasına en uygun vakit idi. Bu yoruma göre cemaatle ikindi namazı kılındıktan sonra hakim, şâhidlere yemîn ettirir.

İki görüşü birleştirmek için bu yemîn merasimi, umumî bir namazdan sonra, özellikle ikindi namazından sonra yapılmalı ve şahitler de bu namaza iştirak ettirilmeli ve eğer onlar başka dinden İseler kendi dinlerince onlara namaz kıldırılıp sonra yemîn ettirilmelidir.

Namazın vereceği Allah korkusu, yalanın ortaya çıkıp herkesin içinde rezîl olma endişesi, şahitleri doğru söylemeğe sevk eder. İşte yüce Allah, bu yöntemi uygulamanın, şahitliğin sağlığı açısından en uygun yol olduğunu bildirmektedir.

 Andolsun eğer kendilerine bir uyarıcı (peygamber) gelirse, her milletten daha çok doğru yolda olacaklar" diye, yeminlerinin bütün gücüyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine uyarıcı gelince, onlara Hak'tan uzaklaşmaktan başka bir katkı sağlamadı. (Fatır: 43/42)

Eğer kendilerine bir mu'cize gelirse ona mutlaka inanacaklarına olanca güçleriyle Allah'a yemin ettiler. De ki: "Mu'cizeler ancak Allah'ın yanındadır." Hem bilir misiniz o (mu'cize) gelmiş olsa da onlar yine inanmazlar?(En'âm: 55/109)

1- Yoo, kıyamet gününe and içerim, 2- Yoo, dâima, kendini kınayan nefse and içerim. (Kıyamet: 31/1-2)

Mukâseme de yemîn etmektir. Elbette ben size öğüt verenlerdenim' diye de yemîn etti" (A'râf: 39/21) âyetinde şeytânın, Âdem İle karısını kandırmak için yemîn ederek onlara samimiyette tavsiyede bulunduğunu söylediği anlatılmaktadır.

Allah'a and içerek birbirlerini: "Biz, gece ona ve ailesine baskın yap(ıp onları öldür)elim sonra velîsine: Ailesinin öldürülüşünde bulunmadığımızı, bizim doğru olduğumuzu'söyleyelim" dediler. (Nemi: 48/49)

Muksimu'l-vech: güzel yüzlü demektir. Aslında kendisine güzellikten pay verilmiş kimse demek ise de güzel anlamında kullanılır.

90- (Siz bilirsiniz, inanmazsanız Allah'ın azabı başınıza inecektir.) Tıpkı o bölücülere (veya and içenlere) indirdiğimiz gibi (sizin başınıza da azâb indiririz)! 91- Onlar ki Kur'ân'ı bölük bölük ettiler. (Hicr: 54/90-91)

Bu âyetteki Muktesimler (yani bölücüler)" kelimesi üzerinde farklı görüşler vardır: Birine göre muktesimler, paylaşanlar demektir ki buniar, Mekke liderlerinden bir grup idi. Bölük bölük olup Mekke'nin kapılarını, girişlerini paylaştılar, kente gelen taşralıları, çeşitli sözlerle Peyğam-ber'dsn uzak durmağa çağırdılar.

Birine göre muktesirnler yemin edenler anlamınadır. Bunlar, Peyğam-ber'e karşı koymak üzere yemin etmiş, andlaşmış kimselerdir.

Bir başka tefsîre göre muktesimler, yahudi ve hırıstiyanlardır. Çünkü onlar Kufân'ın Tevrat'a uyan kısmını kabul, uymayan kısmını inkâr etmişlerdir.

Bizim kanâatimize göre muktesimler, çeşitli yorumlarla Kitâb-larını çeşitli yönlere çeken ve çeşitli grupların doğmasına yo! açmış olan Kitâb ehli uzmanlarıdır. İşte o Kitabı indirmiş olan Allah, onların özünü Hz. Muhammed'e indirmiştir. Kur'ân'ı da o Kitâb gibi yanlış yorumlarla çarpıtanlar, onların uğradığı âkibete uğrarlar.

KASR

Kısar uzunun karşıtı, kısa demektir. Keza kasr kısaltmak, derleyip toplamak, özetlemektir. Kasr yüksek bina, saray, köşktür:

45- (Halkı) zulmederken helak ettiğimiz nice kent vardtrki duvarları (yıkılan) tavanlarının üstüne çökmüştür. Nice kullanılmaz olmuş kuyu ve nice (ıssız kalmış) sağlam köşk vardır, (Hac: 88/45)

Düşünün ki (Allah), Âd'dan sonra sizi hükümdarlar yaptı ve yeryüzünde sizi yerleştirdi: Onun düzlüklerinde saraylar ediniyorsunuz, dağlarını yontup evler yapıyorsunuz, artık Allah'ın nimetlerini hatırlayın da yeryüzünde bozgunculuk yapıp karışıklık çıkarmayın. (A'râf: 39/74) âyetinde, Salih Peygamber'in, kavmine öğütü anlatılmaktadır. Bu âyetten, Salih kavminin düzlüklerde saraylar, dağlan yontarak evler yaptıkları anlaşılmaktadır.

32- O, kütük gibi kıvılcım(lar) saçar. 33- (Saçtığı) Kıvılcım, sanki sarı bîr halattır. 34- Yalanlayanların vay haline o gün! (Mürselât: 33/32-34)

33/32-34'ncü âyetlerde, cehennem ateşinin, kasr gibi, sapsarı halata benzer kıvılcım attığı belirtilmektedir.

Kasr: iki anlama gelebilir: Birincisi saray, ikincisi kalın odun, kütük, odun demeti. Âyette cehennemin, büyük saray gibi, yahut kütük gibi kıvılcım saçtığı belirtilmektedir. İkinci mânâ siyaka daha uygun düşmektedir. İbn 'Abbâs'ın: "Kasr, kışlık için biriktirdiğimiz üç arşın ya da daha fazla uzunluktaki odundur" dediği rivayet edilir

KAVL

Kavi: Râğıb Müfredât'ında kavli şöyle izah ediyor: Kavi'in birkaç anlamı vardır.

1) Birincisi: harflerden oluşup dil ile söylenen sözlerdir. Bunlar sözcük de olabilir, cümle de. "Ahmed", "çıktı," kavil olduğu gibi tam anlam ifade eden cümle de kavidir.

2) İkincisi içten geçen düşüncedir. Sana geldikleri zaman seni, Allah 'in

selamladığı bir tarzda selamlıyorlar ve kendi içlerinde de :’Bu dileğimizden ötürü Allah bize azâb etse ya' diyorlar." (Mücâdele: 104/8) âyetinde içten geçen düşünceye kavi denmiştir.

3) Üçüncüsü, inanç anlamıdır. "Falan adam Ebu Hanîfe'nin kavlini söylüyor", sözü, falan kişinin Ebu Hanife görüşünde olduğunu anlatır.

4) Bir şeye delâlet etmektir. Şâirin Havuz doldu ve beni kat et?" dedi"

5) Bir şeye özen göstermek, bir şeyle gerçekten ilgilenmektir. Falan bunu söylüyor sözü bu anlamdadır.

6) Altıncısı mantıkçıların kullandıkları had (ta'rîf) anlamıdır. Cevherin kavli, arazın kavli deyimleri bunların tanımı demektir.

7) İlhâm anlamıdır..Dedik ki: 'Ey Zul-Karneyn, (onlara) ya azâb edersin veya kendilerine güzel davranırsın (onları güzellikle yola getirirsin. Nasıl istersen öyle yaparsın)'," âyetinde kavi ilham manasınadır.,  

 Sonra duman (gaz) halinde bulunan göğe yöneldi, ona ve arza: 'İsteyerek veya istemeyerek (buyruğuma) gelin' dedi.

İsteyerek (buyruğuna) geldik.' dediler." (Fussilet: 61/11) âyetinde de teshîr anlamına gelir. Allah bunları böyle olmaya mecbur kılmıştır, boyun eğdirmiştir, demektir. Yoksa zahiren bunlara böyle hitabetmiş demek değildir.

 Ey ateş, İbrahim'e serin ve esenlik ol!' dedik" {Enbiyâ: 73/69) âyeti de ateşi böyle olmaya mecbur kılmak, teshir etmek anlamını taşır.

8) Bilgi, karar, anlamıdır.Andolsun onların çoğuna o söz hak oldu; artık onlar inanmazlar" Burada kavi, kelime ile eş anlamlıdır. Üzerlerine Rabbinin (azâb) kelimesi hak olanlar inanmazlar"

KAZA

Yaşatan ve öldüren O'dur. Bir işin olmasını istedi mi, ona sadece "ol.f" der, o da olur. (Mü'min: 60/68)

 (O) Göklerin ve yerin yaratıcısıdır. Bir şeyi yaratmak istedi mi, ona sadece "ol" der, o da hemen oluverir. (Bakara: 92/117)

Dedi ki: "Rabbim, hana bir beşer dokunmamışken benim nasıl çocuğum olur?" "Allah, böylece dilediğini yaratır, dedi, bir şey(in olmasını) istedi mi ona ıot' der, o da oluverir." (MA İmrân: 94/47)

 (bid') ve  (ibda'): bir şeyi herhangi bir örnek olmadan, ilk defa yapmaktır. Allah'ın sıfatı olan bedî' ise eşyayı, bir âlet, madde ve za-man-mekân olmadan yaratan, çok güzel, harika yapan anlamındadır. Yaratana bedî' dendiği gibi çok güzel yaratılan şeye de bedî' denilir. Yani bedî', hem fail (işi yapan), hem de mef ûl (yapılan iş) anlamında kullanılır. Allah

 Göklerin ve yerin bedî'îdir." (En'âm: 55/101, Bakara: 92/ 117)

Bakara: 92/117. âyette Allah'ın, göklerin ve yerin bedî 'i olduğu, yapmağa karar verdiği şeye sadece "Ol!" demekle o şeyin derhal olacağı vurgulanıyor.

Karar vermek, yapmak, yürütmek, 'alâ ile kullanılırsa işini bitirmek (öldürmek) anlamlarına gelen kadâ, burada dilemek anlamındadır. Çünkü

daha önce inmiş olan Yâsîn Sâresi'nde bu fıil,"aij! erâde: diledi" ile ifade edilmiştir.

Kazâ'mn asıl anlamı yapmak, yerine getirmek, tamamlamaktır. İrâde ve karar verme anlamı mecazîdir. Bir şeyi tamamlamak demek olan îcâd, önce onu istemekle olur. Bu istek sonucunda iş yapılır. Bundan dolayı işi yapmak, tamamlamak anlamındaki kaza', mecazen irâde (istemek) anlamında kullanılmıştır. İbnu's-Seyyid'e göre kaza ve kader aynı anlamdadır. Fakat genellikle kader'i, bir şeyi yapmadan önce takdir etmek, kazayı da planlanan şeyi uygulamak, yoktan varlık alanına çıkarmak şeklinde ayırmışlardır

KEMAL

Kemal, istenen kıvama, olgunluğa gelmek, tamamlanmak, amaçlanan, arzu edilen şeyin tam olarak olması, amaca ulaşmak anlamlarına gelir.

Kim hasta olur,yahut seferde bulunursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde oruç tutsun. Allah sizin için kolaylık ister, güçlük İstemez. Sayıyı tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbir etmenizi ister. Şükredesiniz diye (size bu kolaylığı gösterir). (Bakara: 92/185)

92/185'nci âyette Allah'ın, mii'minlere güçlük değil, kolaylık istediği ve mü'minlerin, oruç günlerini tamamlayarak kendilerini doğru yola ileten Allah'ın adını saygı ile anmaları, O'na şükretmeleri için âyetin üst tarafında belirtilen kolaylığı gösterdiği bildirilmektedir.

24- Onlara: "Rabbiniz ne indirdi?" dendiği zaman, "Evvelkilerin masalları!" derler. 25- Kİ kıyamet günü hem kendi veballerini tam olarak yüklensinler, hem de bilgisizce saptırdıkları kimselerin veballerinden bir kısmını. Bak, ne kötü şey yükleniyorlar! «Nahl: 70/24-25)

70/24-25: Âhirete inanmayan müşrikler, Kur'ân'ın, Allah'ın kefâmı olduğuna da inanmıyor; Kur'ân'm anlattığı kıssaları, eskilerin masalları olarak görüyor ve kendilerine Kur'ân hakkında ne düşündüklerini soranlara: "O eskilerin masallarından ibarettir" diyorlardı. Böylece kendileri saptıkları gibi, bilmeden başkalarını da saptırıyor, birçoklarının inanmasına engel oluyorlardı, fşte 25'nci âyette bunların, kıyamette kendi günaMarını yüfc/eneceJderi gibi saptırdıkları kimselerin günahlarını da yüklenecekleri belirtilmektedir.

Mekke'de bir peygamberin çıktığı, kabileler arasında duyulmuştu. Hac mevsiminde ve başka vesilelerle Mekke'ye gelenler, Hz. Muhammed'in gerçek durumunu öğrenmek için Mekke'lilerden onu soruyorlardı. Eğer sordukları kimseler müşriklerden ise Hz. Muhammed'in büyücü, deli, şair vs. olduğunu; söylediği sözlerin de eskilerin masallarından ibaret bulunduğunu söylerlerdi. Böylece işin içyüzünü bilmeyen birçok kimsenin doğru yola gelmesine engel olurlardı. Eğer taşralının karşılaştığı kimseler mü'minlerden ise onlar ona doğru bilgi verir ve Allah'ın, kendilerine hayır indirdiğini söyler, başkalarının da yola gelmesine yardımcı olurlardı.

Tabii kamu oyunu yanıltıp insanları saptıranlar, kendi günahları yanında başkalarını saptırmanın günahını da yüklenirler. Sapan herkes işlediği günahın sorumluluğunu taşır. Ayrıca o, her günah işledikçe onu yanıltıp bu günaha sürüklemiş olan da onun günahından pay alır. İyiliğe sebebolan da o iyilik yapıldıkça sevap kazanır. Peygamber(s.a.v.)in şöyle buyurduğu rivayet edilir: "Kim bir hidayete çağırır da. kendisine uyulursa, uyan kimsenin sevabı kadar ona da sevap verilir. Uyanların sevabından da hiçbir şey eksilmez. Kim de bir sapıklığa çağırır da ona uyulursa, kendisine uyanların günahı kadar ona da günah verilir, ötekilerin günahlarından da hiçbir şey eksilmez”

Keramet : ikram kökünden gelen keramet, İlâhî ikram olarak bir kişiye verilen olağanüstü şeydir. Peygamberin ümmetinden bir insanın elinde oluşan olağanüstü olaya keramet denilir. Keramet sahibi mü'min insan, Allah'ın sevdiği (velî) kuludur. Velîden zuhur eden olağanüstü olay kendisi için keramet, tâbi olduğu peygamber için mu'cizedir. Zîrâ o olay, peygambere uyması bereketîyle kendisinde görünmüştür. Eğer peygambere tâbi olmasa, kendisinde keramet meydana gelmezdi. Dine, imana uymayan kimselerden meydana gelen olağanüstü şeylere de İstidrâc denilir.

KEREM

Kerem :cömertlik, konukseverlik, başkalarına ikram etmek demektir. Râğıb'ın izahına göre kerem Allah'ın sıfatı olursa, O'nun çok açık olan ihsanının ve iıı'amını gösterir:   (Nemi: 48/40) âyetinde olduğu gibi. Eğer insanın sıfatı olursa onun güzel huy, eylem ve meziyetlerini gösterir. Bu eylemler görülmeden bir kişiye kerîm denmez. Bazı bilginlere göre kerem hürriyet gibidir. Ancat hürriyet ve kerem ancak büyük iyilik, büyük fedâkârlık yapanlar için kullanılır. Allah yolunda bir orduyu donatmak, onun masraflarını karşılamak, kan akmaya yol açacak bir hâdiseyi önlemek gibi. Yüce Allah Allah yanında en üstün olanınız, (günâhlardan) en çok korunanınızdır. (Hucurât: 105/13) buyurmuştur. Böyledir, çünkü kerem güzel eylemlerdir. Bu güzel eylemlerin en değerlisi ve şereflisi, Allah rızası için yapılan işlerdir. Yaptığı iyiliklerle sırf Allah rızâsını amaçalayan kişi, gerçekten korunan (muttaki) kişidir. Öyle ise insanların en kerîmi, en çok iyilik edeni, en muttaki olanıdır.

Kerîm, kerem kökünden sıfattır. İkram sahibi,cömert,değerli demektir. Kendi alanında değerli olan her şey, kerem ile nitelendirilebilir.

 O, elbette değerli bir Kur'ân'dır," (Vakıa: 46/77),  

 Kadınlar, (önlerine konan meyveleri soyup yemekle meşgul iken) Yûsuf u görünce onu (gözlerinde) büyüttüler, (ona hayranlıklarından ötürü) ellerini kestiler ve: "Allah için, hâşâ bu, insan değildir; bu ancak güzel bir melektir!" dediler." (Yûsuf: 53/31),

Gökten bir su indirdik de orada her güzel çifti bitirdik." (Lokman: 57/10),  

 K i inanıp iyi  işler yapanları mükâfatlandırsın. Onlar için mağfiret ve güzel rızık vardır." (Sebe': 58/4),

Andolsun, onlardan önce Firavun toplumunu da  (imkânlar vererek) sınadık. Onlara değerli bir elçi geldi... 25- Onlar geride nice şeyler bıraktılar: Bahçeler, çeşmeler. 26- Ekinler, güzel makamlar!" (Duhân: 64/17,25-26)

KESB

264- Ey inananlar, insanlara gösteriş için malını verip Allah 'a ve âhireî gününe inanmayan adam gibi, basa kakmak ve eziyet etmekte sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Öylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan şu kayaya benzer ki, bir sağnak indi de (üstündeki toprağı silip süpürerek) onu sert bir taş halinde bıraktı, (Böyleleri,) Kazandıklarından bir şey elde edemezler. Allah, kâfir toplumu doğru yola iletmez... 267-Ey inananlar, kazandıklarınızın ve yerden sizin için çıkardığımız ni'metlerin iyilerinden (Allah için) verin, kendiniz (utandığınızdan ve iğrendiğinizden dolayı) göz yummadan alamayacağınız kötü şeyleri sadaka vermeye kalkmayın. Bilin ki Allah zengindir, övülmüştür. (Bakara: 92/264,267)

Kesb kazanç sağlamaktır. Nefsin yararına olan şeyi sağlamaya iktisâb denilir. Hz. Peygamber (s.a.v.): "Kişinin en temiz ve helâl yiyeceğinin, elinin emeğiyle kazandığı rtzık olduğunu" belirtmiştir

KEYD

Keyd  hîle, çare demektir. Çoklukla kötü bir davranış olan hîle anlamında kullanılırsa da iyi olan çare anlamında da kullanılır. Herhangi bir kötülük veya hiyanet amaçlı olmayan konularda keyd, iyi olan çare anlamına gelir. Meselâ  âyetinde keyd çare anlamındadır.

70- Onların yüklerini hazırlatırken su tasını (Öz) kardeşinin yükünün içine koydu. (Kervan hareket ettikten) sonra bir ünleyici şöyle seslendi: "Ey kervan, siz hırsızlarsınız!" 71- Bunlara döndüler: "Ne kaybettiniz, (ne arıyorsunuz)? dediler. 72- Dediler ki: "Kralın su tasını kaybettik (onu arıyoruz). Onu getirene bir deve yükü (mükâfat) var. Ben buna kefilim" 73- (Yûsufun kardeşleri): "Allah, Allah! dediler, herhalde siz de bilmissinizdir ki biz bu yere bozgunculuk yapmak için gelmedik. Ve biz hırsız değiliz!" 74- (Yûsuf un adamları): "Peki, dediler, ya yalancı çıkarsanız ofhtrsızlık ede)nin cezası nedir?" 75- "Cezası, (tas) kimin yükünde bulunursa iste o, onun karşılığıdır. (Hırsızlığına karşılık kendisine el konur). Biz haksızları böyle cezalandırırız!" dediler. 76- Bunun üzerine (Yûsuf), kardeşinin yükünden önce ötekilerin yüklerini aramağa başladı: sonra tası kardeşinin yükünden çıkardı. İşte Yûsuf a böyle bir çare öğrettik. Yoksa kralın dini(kanunu)na göre (Yûsuf) kardeşini alamazdı. Meğer Allah dilemiş olsun. (Biz) Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Her bilgi sahibinin üstünde daha bir bilen vardır. (Yûsuf: 53/70-76)

53/70-76: Yûsuf, öz kardeşini yanında bırakabilmek için kralın su tasını öz kardeşi Bünyâınîn'in dengine koydurur, sonra denkleri arattırır.

Tas. ez kardeşinin denginden çıkar, Ya'kûb'un kanununa göre hırsız, yakalandığı zaman malım çaldığı kimsenin kölesi yapılırmış. Yûsuf bu kanuna göre kardeşini yanında afıkor. İşte 75'nci âyette

 İşte Yusuf’a böyle bir çare öğrettik. Yoksa kralın dinil kanunu)m göre (Yûsuf) kardeşini alamazdı" cümlesi, kardeşini yanında alıkoyabilmesi için hırsızlar hakkında Mısır kanununu değil, kendi babası Ya'kub un kanununu uygulamasının, Allah tarafından Yûsuf'a ilham edildiğini anlatmaktadır. Burada  Yûsuf a böyle bir keyd (tuzak)

öğrettik" söylemi, Yûsuf'un gönlüne böyle bir çarenin ilham edildiği anlamına gelir.

Allah'ın, yoldan çıkan sapıklara fırsat vermesi de, onların cezalandırılması için bir keyd&r:

182- Âyetlerimizi yalanlayanları, hiç bilmeyecekleri yerden yavaş yavaş helake yaklaştıracağız, 183- Onlara mühlet veriyorum, çünkü benim keydim (tuzağım) sağlamdır. (Kalem: 2/182-183)

2/182-183'ncii âyetlerde Allah, âyetlerini yalanlayanları, bilmedikleri yerden istidracedeceğini, onlara fırsat verdiğini, tuzağının da sağlam olduğunu bildirmektedir.

İstidrâc: derece, derece, azar azar yükseltmek veya indirmek, yavaş yavaş toplamak anlamlarına gelir. Yüce Allah, âyetlerini yalanlayanları onlar hiç farkına varmadan yavaş yavaş helaklerine yaklaştırır. Günâh işledikleri zaman Allah onları hemen cezalandırmaz, onlara mühlet verir, daha da şıma-rırlar. Şımarıklıkları kendileri için tuzak olur, kendilerini azaba sürükler. İnsan şehvetlerinin peşinde koşup durur. Hiç Allah'ı düşünmez, yaptıklarından hesap vermeyeceğini sanır. Ama o yaptığı kötülüklerin, kendisi için birer tuzak olduğunun hiç farkına varmaz. Ve hiç farkına varmadan birden bire yaptığı işlerin tutsağı olur. Ne kadar çabalasa, teslim edildiği o kötü işlerinin elinden kurtulamaz. Bunlar Allah'ın, söz dinlemez, yola gelmez kişiye tuzağıdır. Allah'ın tuzağı sağlamdır.

Burada keyd azâb anlamına gelir. Fakat Râğıb'a göre burada keyd azaba sebebolan fırsat verme anlamındadır. Nitekim 

 Biz onlara süre veriyoruz ki günâhı artırsınlar. Onlar için alçaltıcı bir azâb vardır." (Âl-i İmrân: 94/178) âyeti, Allah'ın fâsıklara fırsat vermesinin, uslanacakları yerde daha çok günâh işlemelerine neden olduğunu 

Allah, haiinlerin keydini başarıya ulaştırmaz " (Yûsuf: 53/52) âyeti de, hâinlerin keydinin başarılı olmayacağını belirtmektedir.

Yûsuf'un kardeşlerine keydi, hiyanet amaçlı bir keyd değil, o şartlar içinde kardeşini yanında alıkoyma çaresi(planı)dır.

Allah'a and olsun ki siz dönüp gittikten sonra putlarınıza bir tuzak kuracağım!(Enbiy&: 73/57) onların başına bir iş getireceğim, demektir.

38- İşte bu, hüküm günüdür. Sizi ve öncekileri bir araya topladık. 39- Eğer (kurtulmak için yapacağınız) bir keydiniz (çareniz) varsa bana keyd yapın (da beni atlatın). (Mürselât: 33/38-39)

64- Onun için siz hilenizi toplayın, sonra sıra halinde gelin. Bugün üstün gelen başarmıştır. 65-(Büyiicüler önce Musa'nın işe başlamasını istediler) Dediler ki: "Ey Müsâ, ya sen at, yahut önce atan biz olalım." 66- (Mûsâ): "Hayır siz atın!" dedi. (Attılar. Mûsâ) bir de ne görsün: Büyülerinden ötürü onların İpleri ve sopaları gerçekten koşuyor gibi görünüyor. 67- Bu yüzden Müsâ, içinde bir korku duydu. 68- (Biz kendisine): "Korkma, dedik, üstün gelecek sensin, sen!" 69- "Sağ elindekini at! Onların yaptıklarını yutsun. Çünkü onların yaptıkları, bir büyücünün hîlesidir. Büyücü de nereye varsa İflah olmaz!" (Tâhâ: 45/63-67)

54- "(Senin hakkında)" seni tanrılarımızdan biri fena çarpmış!" demekten başka bir söz bulamıyoruz" Dedi ki: "Ben Allah'ı şâhid tutuyorum, siz de şâhid olun ki, ben sizin (Allah'a) ortak koştuğunuz şeylerden uzağım." 55- O(Al-lâhydan başka (taptığınız tanrılardan). Haydi hepiniz bana tuzak kurun, sonra bana hiç göz açtırmayın (elinizden ne gelirse yapın)! 56- Ben, benim de Rabbim, sizin de Rabbiniz olan Allah'a dayandım. Hiçbir canlı yoktur ki O, onun perçeminden tutmuş olmasın (onu dilediği gibi yönetmesin). Gerçekten Rabbim, doğru bîr yol üzerindedir (O âdildir, yanında kimse zulme uğramaz)." (Hûd: 52/54-56)

 Ona bir tuzak kurmak istediler, biz de (onların tuzaklarını boşa çıkardık), onları alçak düşürdük. (Sâffât: 56/98-99)  J (fulanun yekîdu binefsihî): falan kişi kendisine iyi

bakıyor, denilir. Bu kökten çekimli fiil olan ef âl-i mukarebedendir. (kâde yef alu: nerdeyse yapacaktı, yapmasına ramak kalmıştı demektir

KISSÎS

 İnsanlar içerisinde, inananlara en yaman düşman olarak Yahudileri ve (Allah'a) ortak koşanları bulursun. İnananlara sevgice en yakınları da "Biz Hıristiyanlarız." diyenleri bulursun. Çünkü onların içlerinde keşişler ve rahipler vardır ve onlar büyüklük taslamazlar. (Mâide: 110/82)

110/82'nci âyette, içlerindeki alçakgönüllü, sevecen kıssîsysrâhibleıin güzel yönlendirmesiyle Hıristiyanların, miısliimanlara sempati duydukları övgü ile anlatılmaktadır. (kıssîsin) (kıssis)in çoğuludur, 

(kıssîs) kelimesinin türevinde birkaç yorum vardır. Birine göre kelime

(kasse) Fı'linden türetilmiştir. deveyi güzel otlattı, suladj, demektir. Kelimenin tecessüs, gizleri araştırma, özellikle geceleyin bir şey arama, haberleri yayma, sesleri dinleme, dedikodu yapma ve kemiği etten ayırma anlamlarına gelen (tekassus)ten geldiğini söyleyenler de vardır.

kuss ve hss nemime (koğuculuk), bir şeyi araştırmak, izlemek demektir.

 sözü yaydı,   bir şeyi izledi, ardına düştü demektir

 Bu kardeşimin doksan dokuz koyunu var. Benimse bir tek koyunum

var. Böyle iken "Onu da bana bırak" dedi ve konuşmada bana ağır bastı (onunla baş edemedim.) (Sâd: 38/23)

 (ikfâl):  kifl kökünden if'âl veznidir. bu işe beni kefîl yap, bunu bana ver, bu koyunlar benim olsun, bunlara ben bakayım, demektir.

 İsmail'i,Elyesa'ı,ZülkifiVide an. Hepsi de iyilerdendir. (Sâd: 38/48)

İsmail'i, İdrîs'i, Zu'l-Kifi'i de an; hepsi de sabredenlerdendi. (Enbiyâ: 73/85)

Bu âyetlerde anılan Zülkifl: Haz, yani nasib sahibi demektir. Arap gramerine uygun düşen bu ismin Arapça olması ve bu zâtin Salih, Hûd ve Şu'ayb gibi bir Arap peygamberi olması da muhtemeldir. Kur'ân'da anıldığına göre bu isim, Kıır'ân'ın muhataplarınca bilinen, duyulan isimlerdendir. Zül-kifl'in de sözgelişinden peygamber olduğu anlaşılmaktadır. Bazıları Zülkifl'in, Hezekîel olduğunu, bazıları da sâlih bir insan, âdil bir kral olduğunu söylemişlerdir

Kinn : içinde bir şey saklamaya yarayan alet, kutu, örtü, perde.

  48- Yanlarında da, yalnız kendilerine göz dikmiş iri gözlü eşler vardır. 49- Saklı yumurta gibi bembeyaz eşler. (Sâffât: 56/48^9)

Bu lezzet ve ikramdan ayrı olarak cennetliklerin yanlarında gözlerini sadece eşlerine diken, eşlerinden başkasına bakmayan, namuslu, iri gözlü dilberlerde vardır. Bu dilberler, saklanmış,örtülmüş yumurta gibi bembeyazdırlar. Kinn kılıf, meknûn kılıflanmış, örtülmüş demektir. Araplar bir şeyin

çok güzel ve temiz olduğunu belirtmek için  O, sanki

tüyle örtülmüş deve kuşu yumurtası gibidir" derler.

 Çevrelerinde de kendilerine mahsus, sedef içinde saklı inci gibi civanlar dolaşır (hizmet eder), (Tûr: 76/24) âyetinde de cennetliklerin çevrelerinde saklı inciler gibi beyaz, parlak gençlerin dolaşıp hizmet etikleri anlatılmaktadır.

İnsanın bir düşünceyi içinde saklaması da iknân fı'liyle ifade edilir:

 Böyle (iddetini bekleyen) kadınlara evlenme İsteğinizi üstü kapalı biçimde bildirmenizden, yahut içinizde tutmanızdan dolayı size bir günâh yoktur. (Çünkü) Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Sakın (kapalı evlenme teklifi sırasında), iyi söz söylemeniz dışında, onlarla bir gizli(buluşma)ya sözleşmeyin ve farz olan bekleme süresi dolmadan nikâh bağını bağlamağa kalkmayın ve bilin ki, Allah içinizden geçeni bilir. O'ndan sakının ve yine bilin ki, Allah bağışlayandır, halimdir (ceza vermekte aceleci değildir). (Bakara: 92/235)

92/235'nci âyette, kocası ölmüş kadına, iddeti içinde iken üstü kapalı biçimde hitbe yapılabileceği yahut bu niyyetin içte tutulabileceği; ancak onunla gizli bir konuşma veya buluşmaya yeltenilemeyeceği, iddet tamamlanmadan nikâh da kıyılamayacağı belirtilmektedir. Hitbe: evlenilmek isteaen kadını isteme konuşmasıdır. Hutbe ise genel konuşmadır. Kocası ölen kadın, iddeti içinde evlenemez. Ancak iddet süresi içinde âdaba uygun biçimde, kapalı bir tarzda ona evlenme teklifi yapmak caizdir. Âyette bu husus, tarîd kelimesiyle ifade ediliyor. Tarîd, üstü kapalı biçimde anlatmak demektir. İddeti içinde bulunan kadına veya onun velîsine, üstü kapalı biçimde hitbe (evlenme teklifi) yapılabilir. Meselâ: "İnşâallah, AHah bana iyi bir kadın nasibeder", ya da: "Çok güzelsin!" gibi sözlerle bu niyyet belirtilebilir. Yahut bu niyyet hiç söylenmeden, içte taşınabilir. Ama böyle bir kadınla gizli gizli konuşmak, buluşmak, ya da gayri meşru bir şekilde birleşmek üzere sözleşmek haramdır. Üstü kapalı tarzda evlenme teklifinden başka, edep dışı bir söz söylemek veya ona karşı kötü bir niyet taşımak yasaklanmıştır. Böyle bir kadınla, iddet içinde nikâh kıyılamaz.

Kinnin çoğulu eknânve ekinnedir.

Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler yaptı ve sizin için dağlarda oturulacak barınaklar (mağaralar) var etti ve sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta sizi koruyan elbiseler (zırhlar) var eyledi. Allah size ni'meüni böyle tamamlıyor ki siz müslüman olup esenliğe eresiniz. (Nahl: 70/81)

70/81 'nci âyette de Allah'ın, yaratıklarına olan çeşitli lütuf ve nimetleri sayılmaktadır: Allah insanlara ev yapma, hayvan derilerinden çadırlar, yünlerinden, kıllarından, tüylerinden elbise, ev eşyası, geçim araçları yapma olanağı vermiş; onları güneşten korumak için gölgeler, dağlarda ekime (barınaklar), ısıdan ve soğuktan koruyucu elbiseler, savaşta insanları koruyan zırhlar var etmiştir. Bunların hepsi Allah'ın nimetleridir. İnsanların, kendilerine bu nimetleri veren Allah'ın yanında, hiçbir yararı olmayan putlara da tapmaları, elbette Allah'a karşı nankörlüktür. Bu noktayı belirtmek için: "Kendisine teslim olmanız, yalnız O'na tapmanız için Allah size nimetlerini böyle tamamlıyor" buyurul maktadır.

45- Kur'ân okuduğun zaman seninle, âhirete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. 46- Kalblerlne -onu anlamalarına engel olacak- kabuklar, kulaklarına da bir ağırlık koyanı. Kur'ân'da yalnız Rabbini andığın zaman (tek Tanrı inancından hoşlanmadıkları için) arkalarına dönüp kaçarlar. (İsrâ: 50/45^6)

İçlerinden seni dinleyenler vardır; fakat biz onu anlamalarına engel olmak için kalblerinin üstüne kılıflar, kulaklarının içine de ağırlık koyduk. (Onlar) Her mu'ciıeyi görseler de yine ona inanmazlar. Hattâ sana geldiklerinde seninle tartışırlar, o kâfirler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derler. (En'âm: 55/25)

 Dediler ki: "Bizi çağırdığın şeye karşı kalblerimiz kılıflar içinde, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde var. Sen (istediğim) yap, biz de (istediğimizi) yapıyoruz." (Fussilet: 61/5)

61/5: Ekinneh: Kinân'ın çoğuludur. Kinân, okların konulduğu kılıfa denir. Vakr da sağırlık anlaınınadır. Burada kalbi erin kapalı olduğu için Kur'ân'ı anlamayacakları; kulakların da sağır olduğu için duymayacakları; bundan dolayı Hz. Muhammed'e uymayacakları anlatılmaktadır.

A'râf: 39/179, İsrâ 50/45-46, En'âm: 55/25, Kehf: 69/57. âyetlerde Allah'ın, Peygamber'i dinlemeyen inançsızların kalblerinin üzerine perdeler, kulaklarına ağırlık koyduğu, Peygamber'I e onlar arasına gizli bir perde çektiği, bu yüzden Peygamber'in okuduğu Kur'ân'ın gerçek mânâsını anlamayacakları, doğru yola gelmeyecekleri vurgulanmaktadır.

Aslında onların anlamalarım engelleyen gizli perdeler, gönüllerinin (anlayışlarının) üstüne konan kabuklar, kulaklarına vurulan ağırlıklar, müşriklerin kendi tutumlarından oluşan önyargılardır. İnkârlarında direnen müşrikler, Peygamber(s.a.v.)in çağrılarıyla alay ediyor, Kur'ân'ı anlamak için değil, önyargı ile reddetmek için dinliyorlardı.

Dediler kî: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalblerimiz kılıflar içinde, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde var. Sen (istediğini) yap, biz de (istediğimizi) yapıyoruz'."

KİTÂB

( Kitâb maddesine ektir)

Ketb : aslında deriyi deriye dikerek yapıştırmaktır. Temel anlamı bu olan ketb kelimesi, sonra harfleri bir satıra toplayarak yazı yazmak anlamında kullanılmıştır. Yazılmış sözleri içeren şeye kitâb denilir.

Kitâb, aslında masdardır, fakat ismi mef'ul (yazılmış şey) anlamında kullanılır. Kitâb, yazılı sayfalar demek ise de mecazen hüküm, takdir, ispat, farz gibi çeşitli anlamlan da ifade eder.

Allah: "Elbette ben ve elçilerim gâlib geleceğiz" diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir.(Mücâdele: 104/21)

De ki: "Allah, bizim için ne yazmış (ne takdir etmiş) ise ancak o, bize ulaşır, bizim sahibimiz O'dur. İnananlar Allah'a dayansınlar." (Tevbe: 113/51) âyetlerinde Allah'ın karar ve takdiri ifade edilmektedir.

Peygamber, mü'minlere canlarından ileridir.

Onun esleri de onların anneleridir. Rahim sahipleri (anne tarafından akrabalar) da Allah'ın Kitabında birbirlerine öteki mii'minlerden ve Muhacirlerden daha yakındırlar. Ancak dostlarınıza bir iyilik yapmanız (bir vasiyyet etmeniz) hariç (yaptığınız o vasiyyet yerine getirilir). Bunlar Kitapta yazılmıştır. (Ahzâb: 97/6) âyetinde Kitâb, Allah'ın hükmü anlamındadır.

Ey inananlar, sizden öncekilere yazıldığı gibi (günâhlardan) korunmanız için sizin üzerinize de oruç yazıldı. (Bakara: 92/183) âyetinde "yazıldı" kelimesiyle, orucun farz kılındığı anlatılmaktadır.

Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, mutlaka onlara dünyâda azabederdi. Âhir ene de onlar için ateş azabı vardır, (Haşr: 95/3) âyetinde kîtâb, gerekli kılmak, hükmetmektir.

 21- Allah: "Elbette ben ve elçilerim gâlib geleceğiz" diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir. 22- Allah'a ve âhiret gününe inanan bir milletin bahaları, oğullan, kardeşleri, yahut akrabaları da olsa Allah'a ve Elçisine düşman olanlarla dostluk ettiğini görmezsin. Allah onların kalblerine İman yazmış ve onları kendinden bir ruh ile (kalb nuru veya Kur'ân ile) desteklemiştir. Onları altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacak, orada ebedi kalacaklardır. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte onlar Allah'ın hizbi(partisi)dir. Muhakkak ki başarıya ulaşacak olanlar, Allah'ın hizbidir, (Mücâdele: 104/ 20) âyetlerinde de Allah'ın yazması, takdir etmesi demektir.

Kitap (ortaya) konulmuştur. Suçluların onun içindekilerden korkarak:

"Vah bize, bu Kitaba da ne oluyor, ne küçük ne de büyük hiçbir şey bırakmıyor, her (yaptığımız) şeyi sayıp döküyor!" dediklerini görürsün. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin kimseye zulmetmez. (Kehf: 69/49) âyetinde Kitâbamel defteridir.

 Ayetlerimize inananlar, sana geldikleri zaman: "Size selâm olsun, de, Rab-biniz, kendi üzerine rahmeti yazmış(yaratıklarına acımayı prensip edin-mtş)tir. (En 'âm: 55/54)

Gayb'ın (görünmez bilginin) anahtarları, O'nun yanındadır, onları O'ndan başkası bilmez. (O) karada ve denizde olan herseyi bilir. Düşen bir yaprak, ki mutlaka onu bilir, yerin karanlıkları içinde gömülen dâne, yaş ve kuru hiçbir şey yoktur ki, apaçık bir Kitapta olmasın. (En'âm: 55/59)

55/59'ncu âyette: "Gaybın mefâtihi Allah'ın yanındadır" buyuruluyor. Mefâîih, meftah'm çoğuludur. Meftah hazîne, miftah veya miftâh anahtar demektir. Bu kelime Mefâtîh şeklinde de okunmuştur. Mefâtîh, mifiâh'ın çoğuludur. Değerli eşyanın saklandığı yere meftah yani hazîne denir. Âyetin anlamı, "gaybın hazîneleri veya anahtarları, Allah'ın yanındadır".demektir. Hazînelerin anahtarları, ona sâhibolanın yanında bulunur. Demek ğayb (görünmeyen, gözden gizli kalan) hazînelerinin, bilgilerinin anahtarları Allah'ın yanındadır. Bütün hazîneler, bütün bilgiler O'nundur. Kâinatın mâliki O'dur. Herşeyin yönetimi O'na aittir.

"Gaybin anahtarları Allah'ın yanındadır9 cümlesi, acele azâb isteyenlere cevaptır. Yani gizli şeyleri Allah bilir. Ben size ne zaman azâb geleceğini bilemem. Bu, ğayba âit bilgidir. Ğayb hazîneleri Allah'ındır, anahtarları da O'nun yanındadır, o hazîneleri ancak kendisi açabilir, gizli şeyleri yalnız O bilir. O, karada ve denizde bulunan her şeyi bilir. Hiçbir yaprak düşmez ki Allah onu bilmesin. Ne yerin karanlıklarına atılmış dâne, ne yaş, ne kuru hiçbir şey yoktur ki açık bir kitapta bulunmasın.

Bu kitap, Allah'ın, bütün oluş âleminin programını içeren bilgi hazî-nesidir. Allah her şeyi bu kitapta tesbit etmiştir. Fakat bu tesbit ve kayıt, bizim yazışımıza benzemez. Bu, insanın gördüklerinin, algıladıklarının ve Öğrendiklerinin, beynine kayıt ve depo edilmesine benzer. Bunun mâhiyetini biz bilemeyiz. Görüldüğü üzere buradaki Kitâb, Levh-i Mahfuz diye de bilinen, Allah'ın planı, bilgi hazinesidir.

Gökleri ve yeri yarattığı gündeki yansına göre Allah 'in katında ayların sayısı on İkidir. Bunlardan dördü harâm(ay)lardır." (Tevbe: 1İ3/36) Allah'ın ezelî yazgısı, hüküm ve takdiridir.

 Artık şimdi onlara yaklaşın ve Allah'ın sizin için yaz(ıp takdir etmiş ol)duğunu arayın. (Bakara: 92/187) âyetinde Allah'ın yazması, takdir ve nasİb etmesi demektir.

Bu anlamlar, yan anlamlardır. Kur'ân'da kitâb, özellikle lâmi ta'rifli olarak kullanıldığında Allah'ın, Musa'dan itibaren peygamberlere indirdiği İlâhî vahiy Kitabıdır. Tevrat, bazen yalnız Musa'ya inen beş Kitâb, bazen de Eski ve yeni Ahidlerin tümüdür.

O ( Hak Kitabı)nda onlara, cana can, göze göz, buruna burun, kulağa kulak, dişe diş ve yaralara karşılıklı kısas (ödeşme) yazdık. Kim bunu bağtşlar(kısas hakkından vazgeçer)se o, kendisi için keffâret olur. Ve kim Allah'ın indirdiğiyle hükmetmezse, İşte zâlimler onlardır. (Mâİde: 110/45) âyetinde İsrâîloğullarına farz kılınan kısas hükümleri anlatılmaktadır.

Bu âyette işaret edilen Kitâb, Isrâîloğullan peygamberleri vasıtasiyle indirilmiş bulunan İlâhî Kitâb(Tevrât)dır. Râğıb'm da belirttiği üzere Kur'-ân'da özellikle article (ma'rife) olarak anılan el-Kitâb ile, Kur'ân'dan önce indirilen Tanrı Kitabı kasdedilir. Buna Kitâb, dendiği gibi Zikirde denilir. Ehlu'l-Kitâb (Kitâb sahibi), ehlu'z-Zikr (Zikir (bilgi) sahibi) tabirleri de Yahûdî ve Hıristiyanlar! ifade eder

KUDS

Bir zamanlar Rabbin meleklere: "Ben yeryüzünde bir Halife yapacağım," demişti. (Melekler): "Orada bozgunculuk yapan, kan döken birisini mi halife yapacaksın? Oysa biz seni överek teşbih ediyor ve seni takdis ediyoruz?" dediler. (Rabhinj: "Ben sizin bilmediklerinizi bilirim," dedi (Bakara: 92/30)

92/30: Bir zaman Allah, meleklere, yeryüzünde bir halîfe yapacağını söylemiş, melekler daima Allah'ı tesbîh ve takdis eden kendileri varken kan döken, bozgunculuk yapan birini halîfe yapmasına gerek bulunmadığını belirtmişler. Yüce Allah, onların bilmediği şeyleri bildiğini buyurmuştur.

Kuds : temiz, yüce, takdis   kutsamak, arındırmak, manen yüceltmektir, 

 Ey Ehl-i Bey t (ey peygamberin ev halkı), Allah sizden, kiri gidermek ve sizi tertemiz yapmak istiyor" (Ahzâb: 97/33) âyetinde belirtildiği üzere takdis Allah'ın ma'nen temizlemesi, kötülükten arındırması demektir.

Kuddûs, Allah'ın sıfatlarından biridir:

O, öyle Allah'tır ki O'ndan başka tanrı yoktur. Pâdişâhtır, mukaddestir, selâm (esenlik veren), mü'min (güvenlik veren), müheymin (kollayıp koruyan), aziz (üstün, gâlib), cebbar (istediğini zorla yaptıran), mütekebbir(çok ulu)-durl Allah (puta tapanların) ortak koşmalarından yücedir." (Haşr: 95/23)

Kur'ân-ı Kerîm'in birçok âyetine serpiştirilmiş bulunan Allah'ın en güzel isimlerinden bir grup, bu âyetlerde topluca anılmaktadır. Burada anılan isimlerin anlamlan şöyledir:

1) 'ÂlimuH-ğaybi ve'ş-şehâdeh: Gayb, gözden gizli, görünmeyen,yahut beş duyu ile algılanamayan varlıklar âlemi; şehâdet de görülen, yahut beş duyu İle algılanabilen varlıklar âlemidir. Allah, görülen, görülmeyen her şeyi bilir. O'nun için ğayb yoktur. Gayb yaratıklar içindir.

2, 3) Rahman, Rahim: Rhm kökünden abartma bildiren isim sıfatlardır. İkisi de çok merhametli demektir. Ancak Rahmân'daki rahmet, Rahîmdekinden fazladır. Allah Rahmanlığı sebebiyle kâinatı yaratmıştır. Rahmân'daki geniş rahmet, kâinatın yaratılmasına sebebolmuştur. Kâinat, o rahmetin tecellîsidir. Varlıklar hayat ve rızıklannt o rahmetten alırlar. Rahîm'de ise rahmetle beraber adalet de vardır. Rahîm sıfatı dolayısıyla Allah, herkese, merhametiyle birlikte lâyığını verir. Bundan dolayı Rahman sıfatının dünyâda, Rahîm sıfatının âhirette tecellî edeceğini söyleyenler vardır. Çünkü tam adaletin tecellî edeceği yer âhirettir.

4, 5) Allah'tan başka Tanrı yoktur: O meliktir, padişahtır. Bütün eşyanın sahibi, yetiştiricisi, yöneticisi O'dur.

6)  KuddûsHur: Her türlü eksikliklerden uzaktır, temizdir.

7)  Selâm'dır: Kullarına zulmetmekten, kusurlardan münezzehtir.

8) Müsmiridir. Yaratıklarına güvenlik verir, dostlarını azâbdan emîn kılar, yahut peygamberlerinin elinde mu'cizeler yaratarak onları doğrular.

9) Müheymiridir. Her şeyi kollayıp gözetir, görür, korur. Hiçbir şey O'ndan gjzli kalmaz.

10)  'Azîz'dir. Eşsiz, dâima galip ve kudretiyle her şeyi ezendir.

11) Cebbâr'dır: Cebr kökünden mübalâğalı ismi fail olan bu ismin, iki anlamı vardır: Birincisi cebr, esasen kırığı yerine getirip sıkı sarmak, eksiği onarıp tamamlamak demektir. Bu anlamda Cebbar ismi, halkın eksikliklerini tamamlayan, ihtiyaçlarını karşılayan, işlerini düzelten kudretli, hakîm demektir. Yüce Allah dertlere derman veren, kırılanları onaran, yoksulları zengin eden, perişanlıkları düzelten büyük zâttır. İkinci anlamı da icbar etmek, dilediğini zorla yaptırmaktır. Cebbar çok güçlü, zorlu, yaratıkları irâdesine mecbur eden, hükmüne ve gücüne karşı konulamayan, çok ulu demektir.

12) Mütekebbir'dir: Çok büyüktür, uludur, gerçek ululuk yalnız O'na mahsustur. Büyüklük yaratıkların hakkı değildir. Çünkü onların kendilerinde büyüklük yoktur. Tersine hakaret, zillet, meskenet, ihtiyâç vardır. Zaman olur, bir sinek, bir mikrop bir Nemrud'un işini bitirmeğe yeter. Birçok ihtiyaçtan kendisini kurtaramayan fânilerin büyüklük taslamağa haklan yoktur. Bundan dolayı yaratıklar hakkında tekebbür (büyüklük gösterme) kötüdür. Tekebbür yaratıcıya mahsustur. Bunun içindir ki bir kudsî hadiste: "Azamet örtüm, ululuk ridamdır. Bunlardan birinde benimle çekişeni (bana ortak olmağa kalkanı) cezalandırırım" buyurulmuştıır

 Göklerde ve yerde bulunan kimseler hep O'nundur, hepsi O'na itâ'at etmektedirler. (Rûm: 84/26)

84/26: Göklerde ve yerde olan canlıların hepsi O'na itaat etmektedir. İlk defa yaratan o kudretli Allah, yaratmayı yeniden de yapabilir. O'nun İçin zorluk söz konusu değildir. Ama bir zorluk varsayılırsa bir şeyi ilk defa yaratmak daha zordur. Bir kere şu âlemi yarattıktan sonra onu yeniden yaratmak daha kolaydır. Göklerde ve yerde en yüce varlık O'dur. Tüm kudretlere örnek O'nun kudretidir. Tüm kâinatta tek ideâl O'dur. O öyle güçlü, öyle hikmet sahibidir. O'ndan başka Tanrı yoktur.

Kunût saygı ile ibâdettir. Göklerde ve yerde bulunan her şey, saygı ile O'na ibâdet ve itaat eder. O'nun emir ve irâdesi dışına çıkmak mümkün değildir.

Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allh'a secde ederler. Gölgeleri de sabah akşam (uzanıp kısalarak O'na secde etmektedirler)" (Ra'd: 87/15) âyeti, her şeyin Allah'a itaatini son derece çarpıcı bir üslûb ile anlatmaktadır.

Secde burada itaat etmek, boyun eğmek anlamındadır. Göklerde ve yerde bulunan her şey Allah'a boyun eğmiştir. Âyetteki "İster istemez" deyimi, Allah'ın hükmünün her şeyde, her zaman ve her yerde geçerli olduğunu, hiçbir şeyin O'nun buyruğu dışına çıkamayacağını vurgulayan bir ifadedir. Kimse hastalanmak, yaşlanmak, ölmek; yahut yüzünün çirkin, bedeninin sakat, gayr-i mütenâsib olmasını istemez ama Allah'ın irâde ve yasasını önlemek mümkün değildir. Mikrobu alan, hasta olur, her cân, istemeye istemeye yaşlanır ve eceli dolan ölür. Her varlık ister-istemez Allah'ın buyruğuna, yasalarına itaat eder.

Gölgelerin sabah akşam Allah'a secde etmesi de, gölgelerin kısalıp uzamasının, özellikle sabah ve akşam vakitleri çok belirgin şekilde görülmesine işarettir. Sabahın ilk saatlerinde uzun uzun gölgeler, zaman ilerledikçe kısalır, zeval vakti en kısa durumuna varır; güneş batıya kayınca tekrar uzamağa başlar, ikindiden sonra uzama çok belirgin şekle gelir. İşte gölgenin böyle kısalması ve uzaması, Allah'ın yasaları uyarınca olmaktadır. Demek her şeyin hem kendisi, hem de gölgesi, O'nun yasalarına boyun eğmektedir. Bu boyun eğme, onların isteğiyle değil, hilkatin icbariyledir. Bu ezelî kanunlara itaat ettirmesi bakımından Allah cebbardır. Yaratma işinde kimse O'na tesir edemez, O'nun irâdesi dışına çıkamaz.

Yoksa o, gece saatlerinde secde ederek, ayakta durarak ibâdet eden, âhiretfen korkan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir? De ki: "Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Doğrusu ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. (Zümer: 59/9)

59/9'ncu âyette, yalnız dar zamanlarında değii, bolluk zamanlarında da âhiretten korkup Allah'ın rahmetini umarak gece saatlerinde saygı ile secdeye kapanan, ayakta durarak Allah'a ibadet eden kulların, nankörler gibi olmadığı belirtiliyor ve bilenlerle bilmeyenlerin asla bir olmayacağı, ancak sağduyu sahiplerinin öğüt alacağı vurgulanıyor.

İbrahim Allah'ı birleyerek O'na itâ'at eden bir ümmet (her iyiliği kendinde toplayan bir önder) idi, ortak koşanlardan değildi. (Nahl: 70/120)

70/120'nci âyette, İbrâhîm soyundan geldiklerine inandıkları halde yaratıkları Allah'a ortak koşan müşriklere, İbrahim'in, Allah'a ortak koşanlardan değil, Allah'ı birleyen, sadece O'na kulluk eden, O'na gönülden boyun eğen bir toplum lideri olduğu anlatılmaktadır.

 Namazları ve orta namazı koruyun, gönülden bağlılık ve saygı ile Allah'ın huzuruna durun. (Bakara: 92/238) âyetinde de bütün namazlara, özellikle orta namaza dikkat edilmesi, Allah'a kanit olarak ibâdet edilmesi emredilmektedir.

KURB VE BU'D

(Kurb maddesinde kısmen eksik olan konu burada tamamlanmıştır)

Kurb - bu'd : Karşılıklı kullanılan iki zıt anlamlı kelimedir, KurbyakmUk, bu'd uzaklık anlamına gelir. Râğıb'm ifadesine göre bu iki karşıt kelime mekân, zaman, nisbet, haz ve (nasîb, paye), ri'âyet ve kudret açılarından düşünülebilir.Bu ağaca yaklaşmayın" (Bakara: 92/3), Zinaya yaklaşmayın" (İsrâ:50/32),

Yetîm'in malına yaklaşmayın* (İsrâ: 50/34) "Bu yularından sonra bir daha Mescidi Harâm'a yafdaşmastnlar." (Tevbe: 113/28) âyetlerinde mekân yakınlığı kasdedilmiş, bu eylemlerin yanına yaklaşılmaması buyurulmuştur.

İnsanların hesâbtyaklaştı" (Hac: 88/1), "Tehdfd-edildiğiniz şeyin yakın mı, yoksa uzak mı olduğunu bilmem." (Mü'minûn: 74/109) âyetlerinde zaman açısından yakınlık ve uzaklık kasdedilmistir.

(Mîrâs) Taksim edilirken, (kendilerine mîrâs düşmeyen) yakınlar, öksüzler ve yoksullar da hazır bulunursa (bir şeyler vererek) onları da ondan nzıklandmn? (Nisa: 98/8) âyeti ve benzerlerinde kişiye olan soy (nisbet) yakınlığı kasdedilmiştir.

Allah'a Yakınlastırtlmış melekler" (Nisa: 98/172), "Allah'a yakın kulların içeceği bir kaynak." (Mutaffifîn:86/28),

 Allah’a yakınlardan ise, rahatlık, güzel rıztk ve nimet cenneti içindedir/' (Vâki'a: 46/88-89) âyetlerinde haz ve paye yakınlığı kasdedilmiştir.

Kuşkusuz Allah 'in rahmeti, güzel davrananlara yakındır." (A'râf: 39/56) âyetinde riâyet yakınlığı kasdediimiş, Allah'ın kollayıp gözetmesinin yakınlığı anlatılmıştır.

 aortundan daha yakınız"

(Kaf: 34/16) âyetinde de Allah'ın kudretinin yakınlığı anlatılmıştır

KUT

Yeryüzünde canlıların yaşaması için gerekli olan besinler, dört devirde oluşmuştur:

9- De ki: "Siz mi arzı iki günde Yaratanca nankörlük ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir." 10- Arza, üstünden ağır baskılar (sağlam dağlar) yaptı. Onda bereketler yarattı ve onda arayıp soranlar için gıdalarını (bitkilerini ve ağaçlarını) tam dört günde takdir etti (düzene koydu). (Fussilet: 61/9-10)

61/9-10'ncu âyetlerde yeri iki günde yaratan Allah'a karşı nankörlük edip O'na ortaklar, benzerler tasarlayan insanlara, inkâr tarzında bir soru ile bu yaptıklarının şaşılacak bir şey olduğu belirtiliyor ve aslı iki günde yaratılmış olan Dünyâ'nın üzerine yüksek dağların birer baskı gibi atıldığı, dünyâ'nın, yaratılmasından İtibaren dört gün içinde bitki ve ürünlerinin yaratılıp canlıların yaşamasına elverişli hale getirildiği buyurul maktadır.

9'ncu âyette Allah'ın Arzı iki günde yarattığı, 10'ncu âyette Arzın dağlarını, bereketlerini, bitki ve ağaçlarını dört günde yarattığı, 12'nci âyette ise gökleri iki günde yarattığı buyurul maktadır. Bunların toplamı sekiz gün eder. Oysa başka âyetlerde Allah'ın, gökleri ve yeri altı günde yarattığı buyurulmaktadır. 8u, ilk anda çelişki gibi gelirse de âyetler arasında çelişki yoktur. Gökler ve yer altı günde yaratılmıştır. Allah'ın, göğe ve yere: "İsteyerek veya istemeyerek buyruğuma gelin, dedi, onlar da isteyerek buyruğuna geldik, dediler" sözünden yerin yaratılışı sürerken göklerin de yaratıldığı anlaşılır. Yani önce gökler yaratılmış, sonra yerin yaratılışına başlanmış değil, bütün gök cisimlerinin aslı, hep beraber iki günde yaratılmıştır. Öteki gök cisimlerinin evrimi bizi fazla ilgilendirmediği için yüce Allah, bize Yerin evrim sürecini bildirmiştir. Yerin, dört gün İçerisinde evrimleşerek canlıların yaşamasına elverişli duruma geldiğini haber vermiştir. Bu arada öteki yıldızlar da evrimleşmiş ve yedi gök altı günde evrimleşip bu hale gelmiştir. Yer nasıl iki günde yaratılıp ondan sonra dört gün içinde evrimfeşmiş ise, gökler de öyle olmuştur. Âyetlerin sözgeliminden bu anlaşılmaktadır.

cümlesinde sev a’, eyyâm'ın sıfatı olursa bu dört günün birbirine eşit günler olduğunu ifade eder. Bilindiği üzere tam Ekvator kuşağında yılın butun günleri birbirine eşittir. Kuzeye, güneye inildikçe mevsimlerin değişmesiyle günler birbirinden farklı olur, uzanır, kısalır. Bu âyetten Yerin, tam birbirine eşit dört günde evrimleşip canlıların yaşamasına elverişli duruma geldiği anlaşılır. Fakat sevâen, kelimesi, li's-sâilîn ile de ilgili olabilir. Es-Sâilîn arayanlar, soranlar demektir. Yani Allah rızkı arayanların hepsine Arzın rızıklannı dört günde yarattı, yahut araştırıp soranlara dört günde yarattı, demektir. Her canlı rızkını arar. Allah hepsinin rızkını yaratmıştır. Arayan, Allah'ın yarattığı nzkı bulur.

KU'ÛD

Kıyâm'ın karşıtıdır,oturmak demektir. Ka'de merre masdar olup bir kere oturmaktır. Namazda iki rek'atte bir oturmaya ka'de Acmhr.Ku'ud oturmak anlamında masdar olabileceği gibi ka'id (otutan)ın çoğulu da olabilir.

 Onlar ayakta, oturarak

ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler: "Rabbİmiz (derler), bunu boş yere yaratmadın, sen yücesin, bizi ateş azabından koru!" (Âl-i İmrân: 94/191) âyetinde ayakta, oturarak ve yatarak Allah'i ananlar övülmektedir.

 Namazı bitirdiğiniz zaman ayakta, oturarak ve yanlarınız üzerinde (uzanarak) Allah'ı anın; güvene kavuştunuz mu namazı (tam) kılın. Çünkü namaz, mü'minlere vakitli olarak farz kılınmıştır. (Nisa: 98/103)

98/103'ncü âyet de yalnız namazda değil, ayakta dururken, yatarken, her zaman, her yerde ve her durumda Allah'ı anmayı emretmektedir. Gerçi her namazdan sonra Allah'ı anmak teşvik edilir ama özellikle korku namazından sonra "Allah'ı anınız" deniyor. Çünkü bu namazda namazın dış rükünleri kısaltılmıştır. Böyle durumlarda esas olan, namazın özüne dikkat çekilmektedir ki o da Allah'ı anmaktır. Kıyam, rükû' ve sücud, namazın kalıbıdır, Allah'ı anmak, namazın ruhudur. Tehlikeli durumlarda namazın kalıbı, dış şekli kısaltılmakta, hattâ tamamen kalıptan feragatla namaz, özüne inhisar ettirilmektedir.

Bazı müctehidler? bilfiil savaş halinde dahi böyle Allah'ı anarak imâ ile namaz kılınacağı kanısına varmışlarsa da Hanefî imamlarının içtihadına göre bilfiil çarpışma, namaza manidir. O zaman namaz, kazaya bırakılır. Nitekim Ahzâb Savaşında Allah'ın Resulü (s,a.v.), dört vakit namazı kazaya bırakmıştı.

Bir zaman da sizin sözünüzü atmış, üzerinize dağı kaldırmıştık:

"Size verdiğimizi kuvvetle tutun, içinde olanı hatırlayın ki (azabımızdan) korunasınız" (demiştik). (Bakara: 92/63,93)

Kuvvet: kudret ve potansiyel güç ve yetenek anlamlarına gelir. "Çekirdek kuvvet (potansiyel olarak) hurmadır". Yani çekirdekte hurma olma gücü vardır. Ayrıca kuvvet, bedensel güç, manevî güç anlamlarına da gelir.

 Ey Yahya, Kitâb'ı kuvvetle tut (Onun emirlerini uygula)," (dedik) ve ona çocuk iken hikmet verdik. (Meryem: 44/12) âyetinde kuvvet ite, gönül gücü, tam olarak bağlanma kastedilmiştir.

 Ey kavmim, Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin (O'na yönelin) ki gökten üzerinize bol bol rahmet göndersin, gücünüze güç katsın. Suç işleyerek (Allah'tan) yüz çevirmeyin! (Hûd: 52/52)

 "Keşke sizi savacak kuvvetim olsaydı, yahut da çok sarp bir kaleye sığınabilseydim!" dedi. (Hûd: 52/80) Yani kuvvetim (gücüm) olsaydı size engel olurdum.

 Dereceleri yükselten; Arş'ın sahibi (Allah), buluşma gününe karşı uyarmak için, emrinden olan Ruhu, kullarından dilediğine indirir. (Fussİlet: 61/15)

"Rabbanin, beni içinde bulundurduğu imkânlar, (sizin vereceğinizden) daha hayırlıdır. Siz bana (insan) güc(üy)le yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım.rt (Kehf: 69/95) âyetlerinde kuvvet bedensel güçtür.

Kaviyy Allah' in sıfatıdır  Kuşkusuz Allah, elbette kuvvetlidir, gâlibdir. (Hac: 88/40)

Kuşkusuz Allah, kuvvetlidir, gâlibdir. (Mü'min: 60/22, ŞÛrâ: 62/19, Mücâdele: 104/2); Hadîd: 112/25)

Allah güçlüdür, üstündür. (Ahzâb: 97/25),

 Şüphesiz rızık veren, sağlam kuvvet sahibi olan ancak Allah'tır. (Zâriyât: 67/58)

Hz. Cibrîl için  (O elçi ) Güçlüdür, Arşın sahibi (Allah) katında yücedir." (Tekvîr: 7/20)

Hz. Cebrail'i anlatan bu âyette kuvvet nekire getirilmiştir ki mele-i a'lâ içerisinde onun gücünün sınırlı olduğu anlaşılsın.

 Onu, müthiş kuvvetleri olan bîri öğretti. (Necm: 23/5) âyetinde ise yine Cebrâîl hakkında kuvvet, ma'rife getirilmiştir ki öğrettiği insanlara göre onun son derece güçlü olduğu anlaşılsın.

 Biz onu bir ibre ve çölden gelip geçenlere bir fayda yaptık. (Vâkı'a: 46/73)                                                           

Filozoflar kuvvet kelimesini daha çok potansiyel güç anlamında kullanırlar. Mefâzeye (çöle) de kıvâ derler.

Adam kıvâya, yani çöle düştü demektir

KÜSÛF-HUSÛF

  186- "Sen de bizim gibi bir insansın, biz senimutlaka yalancılardan sanıyoruz" 187- "Eğer doğrulardansan o halde üzerimize gökten parçalar düşür." (Şu'arâ: 47/176-177)

90-  Dediler ki  "Yerden  bize bir söze fışkırtmadıkça sana inanmayız.'" 91- "Yahut senin hurmalardan ve üzümlerden oluşan bir bahçen olmalı, aralarından ırmaklar fışkırtmaksın!" 92- "Yahut zannettiğin gibi üzerimize gökten parçalar düşürmelisin, yahut Allah'ı ve melekleri karşımıza getirmelisin (onlar senin doğru söylediğine şâhidlik etmelidirler)!" (İsrâ: 50/90-92)

47/187,50/92?nci âyetlerde inançsızların, Hz. Peygamber'den, göğü parça parça üstlerine düşürmesni ve benzeri mu'cizeler istedikleri anlatılmaktadır.

Gökten bir parçanın düştüğünü görseler, (yine inatlarından): "Üst üste yığılmış bulutlardır" derler. (Tür: 76/44)

76/44'ncü âyette müşriklerin, son dereceye varan inatları anlatılıyor. Onlar o kadar inatçıdırlar ki gökten bir parçanın — veya başka kıraatlere göre parçaların — üzerlerine düştüğünü görseler, onun başlarına inmekte olan bir azâb olduğuna inanmazlar da birbiri üstüne yığılmış bölut kümeleri olduğunu sanırlar.

Allah rüzgârları gönderir, bulutu kaldırır; sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder; arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken, onu kullarından dilediğine uğratınca hemen sevinirler, (Rum: 84/48)

84/48'nci âyette yüce Allah, kudretinin işaretlerini, rüzgârın sağladığı yararları açıklıyor: Allah rüzgârları gönderir. Rüzgârlar bir bulut kaldırır. Denizlerden, ırmaklardan, göllerden kaldınız bulut, Allah'ın yasaları uyarınca gökte yayılır, parça parça, küme küme aynin, sıkışan bulutların arasından yağmur dökülmeğe başlar. Rüzgâr esmeden, yağmur yağmadan önce umutsuzluk içinde suskun, ağızlarını bıçak açmayan insanlar, yağmurun yağımsıyla sevinir, neş'elenirler. Allah'ın indirdiği rahmet i!e ölü gibi kupkuru yer yeşerir, canlanır.

Yukarıdaki âyetlerde görüldüğü üzere kisf parça demektir. Kisfin çoğulu kesiftir. Kisfe (iil^Jl) bulut parçası demektir. Küsûf ise bulut gibi bir engelle örtülme, görünmez olmadır. Şems ve kamerin küsûfu, araya giren bir engelle kısmen veya tamamen örtülmesi demektir.

KADEM

içlerinden bir adama:insanları uyar ve inananlara, Rableri katında kendileri için bir doğruluk kademesi bulunduğunu müjdele!" diye vahyeîmemiz, insanlara tuhaf mı geldi? kâfirler: "Bu, apaçık bir büyücüdür." dediler. (Yunus: 51/2)

51/2'nci âyette insanları uyarmak, inananların da Rableri katında doğruluk derecesine ereceklerini müjdelemek için insanların, kendi aralarından bir adama vahyedilmesinde garip, tuhaf karşılanacak bir şey olmadığı belirtiliyor.

Bu âyetteki kademe sıdk" deyimi: geçmiş doğruluk, fazilet, makam, yüksek derece anlamlarına gelir. Kadem ayak demektir,çoğulu akdâmdır. Yapılan her şey çalışma ile elde edilir. Çalışma da genellikle ayak yardımıyla yapıldığından, çalışmanın temel sebebi olan ayak, uğurlu, iyi işler anlamında kullanılır. Bizim Türkçe'mizde "Kademli" derler, uğurlu demektir.

"Kademe sıdkın"fazilet, yüce makam anlamınadır. Kademin doğru-ıığa bağlanması, yalnız vahiy inancının doğruluğuna işaret etmektedir.

Aşağıdaki âyetlerde kadem kelimesinin çoğulu olan akdâm geçmekledir.

 (Ateşe giren) Kâfirler dediler ki: "Rabbimiz, bizi saptıran cin ve insanları bize göster, onları ayaklarımızın altına alalım da alçaklardan .şunlar!" (Fussilet: 61/29)

61/29'ncu âyette, Cehenneme giren kâfirlerin, kendilerini bu sonuca düşüren cin ve insan dostlarına karşı öfke dolacakları, ellerinden gelse inları ayaklarıyla çiğneyip ezecekleri belirtilmektedir.

Ey inananlar, eğer siz Allâh 'a yardım ederseniz (Allah da) size yardım eder; ayaklarınızı sağlam tutar. (Muhammed: 99/7)

41-suçlular;simalarından tanınır, alınlar(ın)dan ve ayaklar(ın)dan tutulur. 42- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? (Rahman: 89/41-42) âyetinde de suçluların perçemlerinden ve ayaklarından tutulup cehenneme atılacakları vurgulanmaktadır.

 (Tâlût'un askerleri) Câlût ve askerlerinin karşısına çıktıklarında şöyle dediler: "Rabbimiz, üzerimize sabır dök! ayaklarımızı sağlam tut ve o kâfir millete karşı bize yardım et!" (Bakara: 92/250) âyetinde Tâlût'un askerlerinin, kâfir düşman karşısında gönüllerine cesaret vermesini, ayaklarını sağlam tutmasını Cenabı Allah'tan niyaz ettikleri anlatılmaktadır.

 O zaman sizi, Allah'tan bir güven olmak üzere hafif bir uyku buruyordu, üzerinize sizi temizlemek, şeytânın pisliğini I içinize attığı kötü düşünceleri) sizden gidermek, kalb-lerinizi bağlamak, güçlendirmek ve ayakları(nızı) pekiştirmek için üzerinize gökten bir su indiriyordu. (Enfâl: 93/11)

93/11 'nci âyette. Bedir Savaşı'nda mü'minlerin durumu canlandırılmaktadır: Yüce Allah'tan gelen bir uyku Müslümanları sarıp huzura kavuşturduğu gibi Allah'ın indirdiği yağmur da Müslümanların temizlik yapmalarına, susuzluk endişelerinin gitmesine, kendilerine güven gelmesine, kaygan olan kumsal yerin de sertleşip ayaklarını rahatlıkla hareket ettirmelerine yardım etmiştir.

Sadece şöyle diyorlardı: "Rabbimiz, bizim günâhlarımızı ve işimizde taşkınlığımızı bağışla, ayaklarımızı (yolunda) sağlam tut, kâfir topluma karşı bize yardım eyle!" (Âl-i İmrân: 94/147)

Tekaddüm ve teahhur de kadem kelimesiyle ilgilidir.İleri geri giden ayaktır. İşte bununla ilgili olarak tekaddüm (ileri gitmek), teahhür (geri kalmak) denmiştir. Kadîm de eski, öncesiz demektir. Kadîm ve hadîs (önce, sonra-yeni) zaman bakımından olabileceği gibi, şeref ve rütbe bakımından da olabilir. "Falan, falandan mütekaddim(önce)dir" sözü, birinin diğerinden şeref ve rütbe itibariyle üstünlüğünü, önceliğini belirtir. Varlığı, başka bir şeyin varlığına bağlı olan şey hadîs, temel, kaynak varlık ise kadîmdin. Meselâ tüm sayıların kaynağı olan 1 sayısı kadîm, diğer sayılar hadîstir. Kıdem geçmiş varlığı, beka gelecek varlığı belirtir. Allah hakkında "Yâ kadîme'l-ihsân: Ey ihsanı kadîm olan!" ibaresi gelmiştir. Ama bizzat kadîm kelimesi ne Kur"ân'da. ne de sahîh hadîslerde Allah'ın sıfatı olarak geçmez. Ama Kelâmcılar bu kelimeyi Allah'ın sıfatı olarak kullanırlar.

Varlıkları yaratan Allah kadîm (öncesiz) yaratıklar ise hadîs(sonradan var olma)dır.

Sülâsîden kudüm (gelmek, önde gitmektir. falan kişi geldi,demektir. (Firavun)Kıyamet günü kavminin önünde gidiyor. İşte onları ateşe getirdi. O varılan yer de ne fena bir yerdir!" (Hûd: 52/98) âyetinde kavminin önüne geçen Firavun'un, onları ateşe götürdüğü anlatılmaktadır.

Bu kökten tef'îl vezni olan takdîm öne sürmek, önceden göndermek, sunmak anlamlarındadır.

Biziz, biz ki, ölüleri diriltiriz ve öne sürdükleri işleri ve bıraktıkları eserleri yazarız. Zaten biz, her şeyi apaçık bir kütüğe ayrıntılı olarak kaydetmiş izdir. (Yâsîn: 41/12)

41/12'nci âyette de yüce Allah, ölüleri mutlaka dirilteceğini, insanların yapıp öne sürdükleri işleri ve geriye bıraktıkları eserleri tesbit ettiğini, herkesin amelinin apaçık bir kütükte yazılıp korunduğunu bildiriyor.

İnsanların bizzat yapıp öne sürdükleri işlerdir: Namaz, oruç, sadaka vs. gibi. Geride bıraktıkları eserlerdir: İyi çocuk, kamu yararına yapılan iyilikler, faydalı ilim gibi. Hz. Peygamber: "insan öldüğü zaman ameli kesilir. Yalnız üç şey hariç. Sadaka-i câriye, faydalı ilim, kendisine duâ eden sâlih çocuk."

KALEM

 Yaratan Rabbinin adiyle oku.2- O, insanı alaktan (embriyodan) yarattı. 3- Oku, Rabbin en büyük kerem sahibidir. 4- O ki kalemle (yazmayı) öğretti. 5- İnsana bilmediğini öğretti. Alak: 1/3-5)

Kur'ân-ı Kerîm'in inen ilk âyetleri olan bu âyetlerde, insanı 'alak iembriyo)dan yaratıp ona bilmediği şeyleri kalemle öğreten çok cömert Allah'ın adıyla okumanın emredilmesi, insanın kendisinin yaratılışını okumaya yöneltilmesi ve bilginin temel kaynağı olan kaleme, yazıya dikkat çekilmesi, Kur'ân'da ilme verilen değeri gösterir. Kur'ân'ın daha ilk âyetlerinde insan, Allah'ın yaratma yasalarını incelemeğe yöneltilmekte, bu incelemeğe de önce kendi yaratılışından başlamaya, öğrendiklerini yazı ile de tespit ederek bilgisini geliştirmeğe ve bilmediği şeyleri öğrenmeğe teşvik edilmektedir ki bütün kâinat varlıklarını incelemek, maddî ve ma'nevî ilimleri öğrenmek bu âyetlerin yönlendirmesi kapsamına girer.

'Alak Sûresinin ilk beş âyetinde "Oku!" emri iki kez yinelenmiştir. Bundan okuyup belleme yeteneğinin tekrar ile oluşacağına dikkati çekme inceliği bulunduğu gibi, ilkinde insanın kendisinin öğrenmesi, ikincisinde de başkalarına tebliğ ve yazdırması için iki kez okumanın emredildiği de düşünülebilir.

Kur'ân-ı Kerîm'in ilk âyetleri kabul edilen bu âyetler, ilim aracı olan Kalem'in önemine vurgu ile başladığı gibi, iniş tarihine göre ikinci süre de yazı aracı olan mürekkep hokkası ve Kalem'e vurgu ile başlamıştır:

1- Nün. Kaleme ve kalemle) yazdıklarına andolsun. 2- Sen, Rabbinin ni'metiyle cinlenmiş deli) değilsin.(Kalem: 2/1-2)

2/1-2'nci âyetlerde Nûn'a, Kalem'e ve satır satır yazılanlara yemîn edilerek Hz. Muhammed'in mecnûn olmadığı vurgulanmaktadır. Satır ve satar yazılan yazı veya dikilen ağaç sırasıdır.

Bu sûrenin başında ilim ve ma'rifetin aracı olan hokkaya, kaleme ve yazıya yemîn edilmesi, kalem ve yazının önemini vurgular. Çünkü ilim ve ma'rifet, kalem ve yazı ile gelişir. İnsan ancak yazının bulunması, kafadaki düşüncelerin yazı ile tespiti, kitapların yazılması ile ilerler, gelişir. Nitekim okuma yazma oranı yükselen toplumlar, her bakımdan ileri giderler. Ayrıca burada okuma aracı olan kalem ve yazıya dikkatin çekilmesi, bu sûrenin, 'Alâk Sûresi"nin indiği zamana yakın zamanlarda indiğini gösterir. Orada insana okuması emredilmişti. Burada da okumanın aracı olan hokkanın, mürekkebin ve yazının önemi vurgulanmaktadır. Bu demektir ki bu vahyedilen Kur'ân okunacak, sonra âyet âyet, satır satır yazılacak, insanları her çağda doğru yola götüren İlâhî bir kitap olacaktır. Burada işaret edilen kalem ve yazı. sıradan kalem ve yazı değil, inen vahyleri yazan kalem, hokka, divit ve onlarla yazılan âyetlerdir.

Çeşitli vesilelerle belirtmiş olduğumuz üzere, bazı sûre başlarında bulunan bağımsız harfler (hurûf-i mukatta'a), okunacak söze dinleyenlerin dikkatini çeker. Bu harflerden sonra genellikle ya vahiyden, ya kitaptan veya âyetlerden söz edilir. Gerçi burada vahiy, âyet veya kitap sözü geçmez-ama Nûn harfinden sonra satır satır yazılan şeylerden söz edilir. Kalem, genel olarak \azi aracı olmakla beraber burada daha çok vahyi yazan kalem ve o kalem ile satır satır yazılan vahiylere işaret edilmiştir ki sûrenin başındaki bu Nûn harfi ile, vahyedilip satır satır yazılan âyetlere dikkat çekilmiştir. Ayrıca burada kalem, hokka ve divitle satır satır yazılmış bulunan Kuran öncesi ilâhî Kitaba da işaret vardır.

Sûre. bir harf ile başladığı gibi kalem, Satır satıryazdıklar" kelimelerinin başındaki vav'lar da kasem (yemîn) ifâde eder. Arapça'da bir sözün önemini vurgulamak için yemîn üslûbu kullanılır. Arapça'nın en yüksek üslûbunu taşıyan Kur'ân'ı Kerîm'de de bazı varlıkların önemi, yemin sözleriyle vurgulanır. Burada da kalem, yazı gibi önemli şeyler üstüne, yani yazan kaleme ve o kalemin yazdığı vahiylere yemin edilerek Hz. Muhammed'in cinlerin etkisinde kalan bir kâhin, şâir veya deli olmayıp satır satır yazılacak Kitâb'ın vahyedildiği bir peygamber olduğu vurgulanmaktadır. Başka âyetlerde de yazının önemine dikkat çekilmiştir.

Üçlü çekimli fiil olan satrın ism-i mef'ûlü (edilgen sıfatı) mastûrdur. Mastûr, yazılmış olan şey demektir. Tûr ve Ahzâb sûrelerinde satr ‘ın edilgen sıfatı geçmektedir:

1- Andolsun Tûr'a (Musa'nın vahiy aldığı Sina Dağı'na). 2- Satır satır yazılmış Kitaba; 3- Yayılmış ince deri üzerine, 4- Ma'mur (bakımlı, şen) Ev (Ka'be'y)e, 5- Yükseltilmiş tavana (göğe), 6- Kaynatılmış denize (bunlara andolsun ki), 7- Rabbinin azabı mutlaka vukubulacaktır; 8- Ona engel olacak bir şey yoktur. (Tûr: 76/1-8)

 Peygamber, müzminlere canlarından ileridir.Onun eşleri de onların anneleridir. Rahim sahipleri (anne tarafından akrabalar) da Allah'ın Kitabında birbirlerine öteki mü'minlerden ve Muhacirlerden daha yakındırlar. Ancak dostlarınıza bir iyilik yapmanız  bir vasiyyet etmeniz) hariç <yaptığınız o vasiyyet yerine getirilir). Bunlar Kitapta yazılmıştır. (Ahzâb: 97 6)

8-Öyleyse yalanlayanlara itâ'at etme. 9- İstediler ki, sen yağcılık yapasın jj onlar da yağcılık yapsınlar (sana yumuşak davransınlar). 10- Şunların -.ıçbirine itâ'at etme: Yemin edip duran aşağılık, 11- Kötüleyen, söz götürüp ziiiren, 12- Hayra engel olan, saldırgan, günahkâr, 13- Kaba, sonra da  kötülükle damgalı, 14- Mal ve oğullar sahibi olmuş diye (yolunu şaşırmış). 5- Kendisine âyetlerimiz okunduğu zaman: "Eskilerin masalları" der. '.t- Biz onu burnunun üzerine damga vurup işaretleyeceğiz. (Kalem: 2/8-16)

4- İnkâr edenler:"Bu, \alandan başka bir şey değildir. (Muhammed) onu uydurdu, başka bir topluluk da kendisine yardım etti." dediler ve kesin bir haksızlığa ve iftiraya vardılar. 5- Dediler: "Evvelkilerin masalları, onları yazmış, sabah akşam onlar kendisine yazdırılıyor." 6- De ki: "Onu, göklerdeki ve yerdeki gizleri bilen indirdi. O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Furkan: 42/4-6)

67-İnkar edenler dediler ki: "Biz de babalarımız da toprak olduktan sonra mı, biz mi (diriltilip) çıkarılacağız? 68- Bu tehdid, bize de; önceden atalarımıza da yapıldı. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir." 69- De ki: "Yeryüzünde yürüyün de suçluların sonunun nasıl olduğunu görün." 70- (Ey Muhammed) onlar(ın sözlerin)e üzülme, tuzak kurmalarından da sıkılma. (Nemi: 48/67-70)

11-Onlar ceza gününü yalanlamaktadırlar. 12- Onu, saldırgan, günahkârdan başkası yalanlamaz. 13- Ona âyetlerimiz okunduğu zaman: "Eskilerin masalları" der. 14- Hayır, doğrusu, onların işleyip kazandıkları şeyler, kalblerinin üzerine pas olmuştur. (Mutaffifîn: 86/11-14)

Öğüt ver, çünkü sen ancak öğüt verensin. Onların üzerinde zorlayıcı değilsin. (Ğâşiyeh: 68/21-22)

Yoksa Rabbinin hazineleri onların yanında mıdır? Yahut hâkim olan (istediklerini zorla yaptıran) kendileri midir?(Tûr. 76 37)

Bu âyetlerin açılaması için Satır maddesine bakınız. Kalemle ilgili olarak aşağıdaki âyetleri de incelemek gerekir:

1- Çok merhametli(Allah), 2- Kur'ân'ı öğretti. 3- İnsanı yarattı. 4- Ona beyânı (konuşup, düşüncelerini açıklamayı) öğretti. (Rahman: 89/1-4)

31-Adem'e isimlerin tümünü öğretti, sonra onları meleklere sunup: "Haydi, doğru iseniz, onların isimlerini bana söyleyin," dedi. 32- Dediler ki: "Sen yücesin (ya Rab); bizim senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen bilensin, hakimsin (her şeyin içyüzünü bilen, her şeyi yerli yerince spansın). (Bakara: 92/31-32)

89/1-4; 92/31-32'nci âyetlerinde ta'lîm, öğretmek anlamındadır. Bu I>etlerde Allah'ın insana öğretmesi, çeşitli biçimlerde yorumlanırsa da ?ızim kanâatimize göre bu ve benzeri âyetlerde Allah'ın, insana konuşma yeteneği, düşüncelerini kelimelerle ifade etme yeteneği verdiği anlatılmakladır.

Yeryüzünde bulunan ağaçlar kalem olsa, de {mürekkep olsa), arkasından yedi deniz (daha gelip) ona srdım etse de (Allah'ın kelimeleri yazılsa), yine (bunlar tükenir), Allah'ın tünmeleri tükenmez. Allah öyle üstündür, öyle hikmet sahibidir. (Lokman:57/27)

57/27'nci âyette, yeryüzündeki tüm ağaçlar kalem, denizler de mü--e^keb olsa da Allah'ın kelimelerini yazsalar, Allah'ın sözlerinin tükenme-; r bunların tükeneceği;böyle yedi kat daha kalem ve mürekkep olsa yine \..ih'ın sözlerini yazmaya yetmeyeceği vurgulanmaktadır. İşte Allah böyle n_vuktür, güçlüdür, hüküm ve hikmet sahibidir. Çünkü her yaratık, yara-rxnm büyüklüğünü anlatan bir sözdür. Allah'ın yaratıklarının sonu gelmez, >i>i ile hesâbedilmez, O'nu öven sözler tükenmez.

Bu âyetteki yedi sözü, çokluktan kinayedir. Yoksa yedi kez böyle iîıçiar kalem, denizler mürekkep olsa, yazsalar Allah'ın sözleri tükenmez a—,ı bir fazlasıyla sekiz misli olsa da yazsa, Allah'ın sözleri tükenir demek tefildir. Milyarlarca kere ağaçlar kalem, denizler mürekkep olsa yine 1   ıhın kelimelerini (bilgisini) yazmağa yetmez.

De ki: "Rabbimin söz,leri(ni yazmak) için deniz mürekkep  Rabbimin sözleri tükenmeden önce deniz tükenir." Yardım için bir o rım daha getir sek (yine yetmez). (Kehf: 69/109)

69 109'ncu âyette de, genel bir ifade ile, Allah'ın kelimelerini yazmak için denizler mürekkep olsa, Allah'ın kelimeleri yazılıp tükenmeden denizlerin  tükeneceği; böyle bir kat daha deniz yaratılsa Allah'ın kelimelerini yazmağa yetmeyeceği; O'nun birliğinin, büyüklüğünün işaretlerinin sayılamayacak kadar çok olduğu belirtiliyor.

57/27'nci âyette geçenaklâm, kalemin çoğuludur. 69/109'ncu âyette geçen midâd da mürekkep demektir. Bu âyetlerde cazip ve çarpıcı bir üslûp ile Allah'ın kelimelerinin (kararlarının, bilgisinin, ilim ve kudretinin) sonsuzluğu anlatılmıştır.

Allah'ın kelimeleriyle kastedilen tüm yaratıkları, ilmindeki varlıklardır. Yahut zâtını öven sözlerdir. Allah'ın bilgisi, büyüklüğünün alâmetleri o kadar çoktur ki bunları yazmak için denizler mürekkep olsa da yetmez. O'nun övgüsü yazmakla tükenmez. Yaratıklarının miktarını belirtmeğe rakamlar kâfi gelmez.

O gün göğü yazı tomarlarını dür er gibi toplarız. İlk yaratmaya

başladığımız gibi onu iade ederiz. Üzerimize sözdür; biz bunu mutlaka yapacağız. (Enbiyâ: 73 104)'ncü âyette de açılmış olan varlık sofrasının toplanması, açılıp yayılmış olan yazı Hilelerinin katlanıp toplanmasına benzetilmektedir.

Eğer sana kâğıt üzerine yazılı bir Kitap indirmiş olsaydık da onu elleriyle tutsalardı, yine inkâr edenler, "Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir!" derlerdi. (En'âm: 55/7)

55/7: Kırtâs: üzerine yazı yazılacak kâğıt, ya da kâğıt yerine kullanılan yapay maddelerdir. Bu âyette eğer bu Kur'ân, elle tutulacak biçimde bir kitap olarak inseydi, yine inanmayanların, kuşkuya düşüp ona büyü diyecekleri belirtiliyor.

Müşriklerin, gökten bir kitap inmesini istedikleri, Müddessir ve İsrâ Sûrelerinde anlatılır: "Hayır, onlardan her biri kendisine açılan sahîfeler verilmesini istiyor."

KAPI (BÂB)

Bâb : kapı, giriş demektir. Çoğulu ebvâbdır. Bir şeyin girişine kapı dendiği gibi, o şeye ulaşmayı sağlayan sebeplere, yol ve yönteme de kapı denilebilir. Ayrıca kitabın ana bölümlerine de bâb denilir. Bâb kökünden abartma sıfatı bevvâb kapıcı demektir.

Kamer: 37/11; Sâd: 38/50, A'râf: 39/40, 161; Yusuf: 53/23, 25, 67; Hicr: 54/14,44; En'âm: 55/44: Zümer: 59/71,73; Mü'min: 60/76; Zuhruf: 63/34; Nahl: 70/29; Mü'minün: 74/77; Nebe': 80/19; Ra'd: 87/23; Bakara: 92/189; Hadîd: 112/13. âyetlerde bâb, çoğulu ebvâb geçmektedir. Bu âyetleri gözden geçirelim

KAVL

Kavi: Râğıb Müfredât'ında kavli şöyle izah ediyor: Kavi'in birkaç anlamı vardır.

1) Birincisi: harflerden oluşup dil ile söylenen sözlerdir. Bunlar sözcük de olabilir, cümle de. Ahmed, çıktı, kavil olduğu gibi tam anlam ifade eden cümle de kavidir.

2) İkincisi içten geçen düşüncedir, Sana geldikleri zaman seni, Allah'ın selâmlamadığı bir tarzda selâmlıyorlar ve kendi içlerinde de: 'Bu dediğimizden ötürü Allah bize azâb etse ya' diyorlar." (Mücâdele: 104/8) âyetinde içten geçen düşünceye kavi denmiştir.

3) Üçüncüsü, inanç anlamıdır. "Falan adam Ebu Hanîfe'nin kavlini söylüyor", sözü, falan kişinin Ebu Hanife görüşünde olduğunu anlatır.

4) Bir şeye delâlet etmektir. Şâirin Havuz doldu ve beni kat et?" dedi"

5) Bir şeye özen göstermek, bir şeyle gerçekten ilgilenmektir. Falan bunu söylüyor sözü bu anlamdadır.

6) Altıncısı mantıkçıların kullandıkları had (ta'rîf) anlamıdır. Cevherin kavli, arazın kavli deyimleri bunların tanımı demektir.

7) İlham anlamıdır, Dedik ki: 'Ey Zu'l-Karneyn, (onlara) ya azâb edersin veya kendilerine güzel davranırsın (onları güzellikle yola getirirsin. Nasıl istersen öyle yaparsın)'"

KAZA

(Kaza maddesine ektir)

KOKU

 (O can, Allah'a) Yaklaştırılanlardan ise, 89- O'na rahatlık, güzel rızık ve ni'met cenneti var. (Vâkı'a: 46/88-89)

46/88-94: Eğer bize yakınlardan ise ravh, reyhan (rahat, rahmet, sevinç ve güzel rızık) ve nimet cenneti içinde bulunur. Şayet kitabı sağ tarafından verilenlerden ise ona da: "Sağcılardan (eylem defterleri sağ yanlarından verilenlerden) sana selâm!" denilir. Ve eğer sapık yalan-layıcılardan ise ona yapılacak ikram kaynar su ve cehenneme atmadır.

Bu âyetlerde önce can çekiştiren kimsenin ruhunun geri döndürü-lemeyeceği ve Allah'ın ona, çevresinde toplanan insanlardan daha yakın olduğu, kimsenin o canı geri döndüremeyeceği belirtildikten sonra o canın, sûrenin baş tarafında açıklanan üç sınıftan birine mensubolacağı bildiriliyor:

O ya mukarreb(Allah'a yakınlardandır ki bunlar sabıklardır; ya kitabı sağ tarafından verilen uğurlu insanlardan, ya da kitabı sol tarafından verilen uğursuz insanlardandır. Birinci gruptan ise 10-26'ncı âyetlerde durumları açıklanan sabıklarla birlikte cennet nimetleri içinde olur.

Onda meyva(lar) ve salkımlı hurmalar var. 12- Saplı ve yapraklı dâne(ler) ve hoş kokulu bitkiler var. 13- (Ey cinler ve insanlar topluluğu) Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? (Rahman: 89/1012)

10-13'ncü âyetlerde yüce Allah, meyvalar, tomurcuklu hurmalar, saplı, yapraklı, güzel kokulu bitkiler bulunan Yeryüzünü, bütün yaratıklar ve insanlar için yarattığını bildirerek cinlere ve insanlara hitaben: "Şimdi siz, Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?" buyuruyor. Yani bunları yaratan Allah'tır, başkası yaratmamıştır. Bunları Allah'ın yarattığını bildiğiniz halde nasıl nankörlük edip de Allah'tan başkasına taparsınız, nasıl O'na kulluğu ihmal edersiniz?

el-Enâm: İnsanlar, cinler yahut bütün canlılardır. el-Ekmâm: Kâfin zammıyla Küm'tuı veya kesriyle kim'in çoğulu olabilir. Küm, gömleğin, kolu örten yenine denilir. Buna teşbihen hurmayı dışından sarıp örten kabuğa da küm denilir. Kim ise hurma meyvasının veya tıl'ının (tomurcuğunun) kabuğudur. Hurma tomurcuğu önce bir kabuk içinde oluşur, sonra kabuk çatlar, tomurcuk çıkar. el-Asf: Ekin yaprağı veya saman, saptır. er-Reyhân: Kokan şey veya yaprak anlamlarına gelir. Bildiğimiz reyhan anlamını da verir

KOMÜNİKASYON (İLETİŞİM)

ALLAH İLE İNSAN ARASINDA HABERLEŞME MÜNASEBETİ (I)

-SÖZSÜZ HABERLEŞME-

Bu konuyu, Prof. Dr. Toshihiko Izutsu'nun, vaktiyle "Kur'ân'da Allah ve İnsan" adıyla dilimize çevirdiğimiz semantik eserinden aktaracağız. Çünkü konunun en iyi ve açık izahı o eserde bulunmaktadır

KUR'

Kur' kadının kan görmesi, âdet anlamına geldiği gibi, âdetten sonra girdiği temizlik dönemine de denilir. Bu kelime, hem temizlik, hem de âdet anlamına gelir.

 (Bakara: 92/227) yani boşanan kadınlar, temizliğin ardından üç hayza girişi, ya da hayzın ardından üç temizliği beklesinler, demektir.

Hz. Peygamber'in kur' günlerinde namazdan otur (namazı kılma)!" dediği rivayet edilir (Kaynağa bak) Burada kur' hayz anlamındadır.

Bazılarına göre Kur' topladı anlamındaki kara'e kökündendir. Çünkü bu kelime, hayz ve temizlik zamanının bulunduğu dönemi, yaşı ifade için konulmuştur. Hayzın hiç olmadığı temizlik dönemine kur' denmeyeceği gibi, temizliğin olmadığı, sürekli kan geldiği hale de kur' denmez.

Kur'ân da küfrân, rüchân gibi masdar(isim-fiil)dir. Okumak demektir. Kırâaat (okumak) da aslında harfleri ve kelimeleri bir araya toplayıp sıra ile telaffuz etmektir.

16- (Ey Muhammed,) Onu hemen okumak için dilini depretme. 17- Onu (senin belleğine) toplamak ve (sana) okumak bize düşer. 18- O halde sana Kur'ân'ı okuduğumuz zaman onun okunuşunu izle. 19- Sonra onu açıklamak da bize düşer." âyetlerinde Hz. Muhammed'e, vahiy esnasında acele ile dilini depretmemesi, vahyedenin, bu sözleri Peygamber'in belleğinde toplamayı üstlendiği, bundan dolayı o vahiy verirken sadece onu dinlemesi emredilmektedir.

Aslında okumak anlamında olan Kur'ân kelimesi, sonradan Hz.Peygamber'e vahyedilen Kitabın özel adı olmuştur. Sabah okuması, duası demektir. (ikrs):birine okumaktır. 7- Yalnız Allah'ın dilediğini unutursun. O, açığı da bilir, gizli olanı da. 8- Seni en kolay yola muvaffak edeceğiz

KUR'ÂN'DA DİYALOG ve ÖRNEKLERİ

İnsanın Yaratılış Aşamasını Anlatan Diyaloglar:

Allah ile melekler arasında diyalog (karşılıklı konuşma), fakat Allah ile insan arasında monolog (Allah'tan insana doğru tek yönlü konuşma):

— Doğrusu biz sizi yeryüzüne yerleştirdik, orada size geçimlikler verdik; ne kadar da az şükrediyorsunuz! Sizi yarattık, sonra size biçim verdik, sonra da meleklere:

— Âdem'e secde edin! dedik.

Hepsi secde ettiler, yalnız iblis etmedi, o secde edenlerden olmadı. (Allah) buyurdu:

—      Sana emrettiğim zaman seni secde etmekten alıkoyan nedir?

(İblis):

— Ben, dedi, ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın.

(Allah) Buyurdu: — Öyle ise oradan in, orada büyüklük taslamak senin haddin değildir. Çık, çünkü sen aşağılıklardansın!

(İblis) Dedi: — (Bari) Bana (insanların) tekrar dirilecekleri güne kadar süre ver.

(Allah) Buyurdu: — Haydi sen süre verilmişlerdensin.

(İblîs): — Öyle ise, dedi, beni azdırmana karşılık, ant içerim ki, ben de onlar(ı saptırmak) için senin doğru yolunun üstüne oturacağım. Sonra (onların) önlerinden, arkalarından, sağlarından, sollarından onlara sokulacağım ve çoklarını şükredenlerden bulmayacaksın!

(Allah) Buyurdu: — Haydi, sen, yerilmiş ve kovulmuş olarak oradan çık. Andolsun ki onlardan sana kim uyarsa (bilin ki) sizin hepinizden (derleyip) cehennemi dolduracağım (azdıran sizler de, size uyup yoldan çıkan insanlar da cehenneme gireceksiniz)!

(Sonra Allah, Âdem'e hitabetti): — Ey Âdem, sen ve eşin cennette durun, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zâlimlerden olursunuz.

Derken şeytân, onların, kendilerinden gizlenmiş olan çirkin yerlerini kendilerine göstermek için onlara fısıldadı:

—  Rabbiniz, başka bir sebepten dolayı değil, sırf ikiniz de birer melek, ya da ebedi kalıcılardan olursunuz diye sizi şu ağaçtan men'etti, dedi. Ve onlara:

—  Elbette ben size öğüt verenlerdenim, diye de yemin etti.

Böylece onları aldatarak aşağı sarkıttı, (önceki mevkilerinden indirdi). Ağac(ın meyvasmjı tadınca çirkin yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarını üst üste yamayıp üzerlerine örtmeğe başladılar. Rableri onlara ünledi:

—  Ben sizi o ağaçtan men'etmedim mi ve şeytân size apaçık düşmandır, demedim mi?

Dediler: — Rabbimiz. biz kendimize zulmettik, eğer bizi bağışlamaz ve bize acımazsan, muhakkak ziyana uğrayanlardan oluruz!

(Allah) Buyurdu: — Birbirinize düşman olarak inin, sizin yeryüzünde bir süreye kadar kalıp geçinmeniz gerekmektedir. 25- Orada yaşayacaksınız, orada öleceksiniz ve yine oradan (diriltilip) çıkarılacaksınız! dedi.(AırM: 39/11-24)

Bir zaman meleklere: "Âdem'e secde edin!" demiştik. Secde ettiler, yalnız İblis etmedi:

— Ben çamur olarak yarattığın kimseye secde eder miyim? dedi. 62- Şu benden üstün yaptığını gördün mü (nesi var onun ki onu benden üstün kıldın)? Andolsun. eğer beni kıyamet gününe kadar ertelersen, onun zürriyetini, pek azı hariç kökünden koparıp sürükleyeceğim! dedi.

(Allah): — (Defol) Git, dedi, onlardan kim sana uyarsa cezanız cehennemdir, mükemmel bir ceza (size)! Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; atlıların ve yayalarınla onların üzerine yaygarayı bas; mallarda ve evlâdlarda onlara ortak ol; onlara (çeşitli) va'dler yap (va'dlerinle onları oyala); şeytân, onlara aldatmadan başka bir şey va'-detmez. Benim (gerçek) kullarım(a gelince) senin onlar(ı kandırmay)a gücün yetmez! Vekil olarak Rabbin yeter. (İsrâ: 50/61-65)

Bir zamanlar Rabbin meleklere: — Ben yeryüzünde bir halife yapacağım, demişti.

(Melekler): —Orada bozgunculuk ydpan, kan döken birisini mi halife yapacaksın? Oysa biz. seni överek teşbih ediyor ve seni takdis ediyoruz? dediler.

(Rabbin): — Ben sizin bilmediklerinizi bilirim, dedi.

Âdem'e isimlerin tümünü öğretti, sonra onları meleklere sunup:

—  Haydi, doğru iseniz, onların isimlerini bana söyleyin, dedi.

Dediler ki: — Sen yücesin (ya Rab); bizim senin bize öğrettiğinden başka bilgimiz yoktur. Şüphesiz sen bilensin, hakimsin (her şeyin içyüzünü bilen, her şeyi yerli yerince yapansın.)

(Allah) Dedi ki: — Ey Adem, bunlara onların isimlerini haber ver. (Âdem), bunlara onların isimlerini haber verince (Allah):

—   Ben size,  ben göklerin  ve yerin gayblarını  bilirim, sizin açıkladığınızı ve içinizde gizlemekte olduğunuz şeyleri bilirim, dememiş miydim? dedi.

Meleklere: — Âdem'e secde edin, demiştik, hemen secde ettiler: Yalnız İblis diretti, böbürlendi, nankörlerden oldu.

Dedik ki: — Ey Âdem, sen ve eşin cennette oturun, ondan dilediğiniz yerde bol bol yiyin, ama şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zâlimlerden olursunuz!

Derken şeytân onlar(ın ayağın)ı oradan kaydırdı, içinde bulundukları (ni 'met yurdu)ndan çıkardı.

Dedik ki: — Birbirinize düşman olarak inin. Sizin, yeryüzünde kalıp bir süre yaşamanız lâzımdır.

Âdem, Rabbinden birtakım kelimeler aldı (onlarla amel edip Rabbine yalvardı, O da) bunun üzerine onun tevbesini kabul etti. Şüphesiz O, tevbeyi çok kabul edeni kulunun günâhından geçen)dir, çok esirgeyendir.

—  Hepiniz oradan inin, dedik, Yalnız (iyi bilin ki) size benden bir hidâyet geldiği zaman, kimler benim hidâyetime uyarsa artık onlara bir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. 39- İnkâr edip âyetlerimizi yalanlayanlar ise ateş halkıdır, onlar orada ebedi kalacaklardır

KURANDAKİ YEMİNLER

Kur'ân'ın Tanrısallığını kabul etmeyen bir kişi, bu savını ispat için yazdığı "Din Bu" adlı kitabın 113-115'nci sayfalarında, "İnandırmak için Kur'ân'daki Tann'nın ant içmeleri" başlığı altında Kur'ân'daki yeminleri diline dolamaktadır. Ona göre Kur'ân'ın Tanrısı ile, Tevrat'ın Tanrısı, nitelik bakımından birbirine benzer. "Ama az da olsa, ortak olmayan nitelikleri de vardır. Bunların başında da Kur'ân'daki Tanrının çok ant içiyor oluşudur. İnandırmak için çok ant içer. Tam Araplara özgü biçimde ve pek çok şey üstüne içer andını." dedikten sonra Kur'ân'da üstüne yemîn edilen şeyleri sayar:

Kendi üstüne, Peygamberinin, yani Muhammed'in üstüne, Kur'ân'ın üstüne, göğe, gök cisimlerine ve gök olaylarına, yer yani dünyâ üstüne yemîn ettiğini âyetlerden misaller vererek anlatır ve Yer üstüne yemîn ettiğini anlatan âyeti de yanlış terceme eder.

yani Yere ve onu yayıp dümdüz yapana ant içerim." (Şems: 26/6)

Yaptığı bu çeviriden hareketle: "Bu âyete göre dünyâ yuvarlak değil, serilen bir şey gibidir. Dümdüz!" der.

Gerçekte âyetin anlamı şöyledir: "Yere ve onu yuvarlakça döşeyene andolsun."

Bu âyetin benzeri, Nâziât Sûresi'nde de geçmektedir: Bundan sonra da Yeri yayıp yuvarlattı. (Nâziât: 30)

Ondan sonra Arzı dahv etti" buyurulmaktadır. Bir şeyi bir yerden bir yere götürmek anlamına gelen dahv dahv ve dahy köklerinde bir yuvarlaklık anlamı da vardır. Deve kuşunun yuva yapmasına, yatacağı yerdeki taşları temizlemesine idhâ dendiği gibi, yumurtladığı yere ve yumurtasına da udhiyy denir. Lisânu'l-Arab sahibi İbn Manzûr, bu kelime hakkında şu bilgiyi veriyor' deve kuşunun, kumda yumurtladığı, "udhiyy" civcivlerini çıkardığı yerdir. Dahv: Taş atıp bir çukura düşürme yarışıdır.

Ceviz oynamaya da dahv denir. Hasan'la Hüseyin (Allah ikisinden de razı olsun) de bu oyunu oynarlardı. Bir çukur eşerler, yuvarlak taşlar atıp o çukura düşürmeğe çalışırlardı. Taşı çukura düşüren kazanır, düşüremeyen kaybederdi. İşte dahv, taş, ceviz ve sâireyi o çukura düşürme oyunudur.

Medâhiyy  yufka biçiminde yuvarlak taşlardır

KUR'ÂN'IN ÜSLÛBU

 KUR'ÂN'IN ETKİSİYLE KENDİNDEN GEÇİP ÖLENLER

(Kur'ân maddesinde İ'câz bahsine ektir)

Ünlü miifessir. Ebiı İshâk Ahmed ibn Muhammed es-Sa'lebî en-Neysâbûrî (ö. 427 1035-1036). Kur'ân'in, insanlar üzerindeki mu'cizevî etkisini belirtmek üzere Kitâbun fîhi Katlâ'l-Kur'ân" adlı bir eser yazmıştır. Bu ismin motamot tercemesi "Kur'ân'ın öldürdükleri" şeklinde ise de bu çe\ıri. asıl anlamı ifade etmediği için başlığa "Kur'ân'm Mu'cize Etkisiyle Kendinden Geçip Ölenler" ismini uygun gördük. Uzun süre yazmalığını koruyan bu eseri, bir Alman araştırıcı Beate Wies-müller. geniş bir etüd ve Almanca çevirisiyle birlikte yayınlamıştır. Biz de bu eserin özet içeriğini. Kur'ân Ansiklopedisi Okurlarına kazandırmak istedik.

"el-Kaşfu val-Be\ân an Tafsîri'l-Kur'ân" adlı Tefsirin yazarı olan Sa'lebî, aynı zamanda bir Şâfi"i fakîhi, hâfız-muhaddis, Cüneyd yolunda zâhid bir mutasvvıftır. Hakâiku'l-Kur'ân sahibi Ebû Abdi'r-Rahmân es-Sülemî'nin çağdaşı ve talebesi sayılır

KÜF'

Küf: mevki ve değerde denk dernektir. Nikâhta küf, savaşta küf vb. : Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır." (Ihlâs:

22/4) âyetinde hiçbir suretle Allah'ın küfünün, yani denginin, benzerinin olmadığı vurgulanmaktadır.

Küfü', yahut küf veya küfiiv şeklinde de söylenen kelime,benzer,eş,denkanlamınagelir. Mastarı kefâet,çoğulu ekfa’dır

Kabİr Halİ

Kabİr Zİyaretİ

Kader

Kadın Hakları

Kadın Erkek Eşİtlİğİ

Kadİr Gecesİ

Kadr Suresİ

Kaf Suresİ

Kaffe

Kafİrun Suresi

Kahin

Kalaid

Kalb Temİzlİğİ

Kalem SuRESİ

Kamer Suresİ

Kan

Kanıta Dayanma

Kani

Kanunlar Kurallar

Kardeşlİk

Karİa

Karİa Suresİ

Karn

Karun

Karye

Kasame

Kasas Suresİ

Kasem

Katl

Kavm

Kaynuka

Kaypaklık

Kayyum

Kaza

Kaza Umresİ

Kazf Haddİ

Keffaret

Kehf Suresİ

Kelale

Kelİme

Kendİnİ Savunma

Kendİnİ Üstün Görenler

Kenz

Kevser

Kevser Suresİ

Kıble

Kısas

Kıssa

Kıssis

Kıst İksat

Kıtmİr

Kİyamet

Kİyamet Suresİ

Kıyas

Kız Çocuğu Hakkındakİ Yanlış Tutum

Kİbİr

Kitab

Komşu Hakkı

Konuk severlİk

Korkaklık

Korku Namazı

Kölelİk Sorunu

Kömür

Kötü Arkadaş

Kötü Lakab Takma

Kötü Zan Besleme

Kötülük İsteme

Krallara Mektuplar Sorunu

Kulluk

Kul Gözetİm Altında

Kuran

Kuranın Hedeflerİ

Kıraatler Meselesİ

Kuranı Kerİmİn Evrensel Mesajı

Kurayza Oğulları

Kurb

Kurba

Kurban

Kurbanlık Çocuklar Kİm

Kureyş

Kureyş Suresİ

Kuttub

Kuvvet Hazırlama

Kuyruk Sokumu

Küçümseme

Küfür Ve İsyan

Kürsi

Kabir Zİyaretİ

Kabl

Kabz Ve Bast

Kadın Hakları

Kaffe

Kalb

Kald

Karar

Karn Karin

Kasas

Kasd

Kasm

Kasr

Kavl

Kaza

Kemal

Keramet

Kerem

Kesb

Keyd

Kıssİs

Kİfl Kefalet

Kİnn

Kİtab

Kuds

Kunut

Kurb Ve Bud

Kut

Kuud

Kuvvet

Küsuf

Kadem

Kalem

Kapı

Kavl

Kaza

Koku

Komİnİkasyon

Kur

Kuranda Dİyalog Ve Örnekleri

Kurandakİ Yemİnler

Kuranın Uslubu

Küf

LAĞV

" Onlar yalan ve boş sözün yanında bulunmazlar, boş söze rastladıklarında vekar ile (oradan) geçip giderler. (Furkan: 42/72)

Boş söz işittikleri zaman ondan yüz çevirirler ve: "Bizim işlerimiz bize, sizin işleriniz size. Size selâm olsun (haydi hoşça kalın), biz câhiller(le sohbet etmey)i istemeyiz" derler.(Kasas: 49/55)

(lağv): Düşünmeden, kasıtsız olarak söylenen anlamsız, boş söz demektir. Aslında lağv, serçe ve diğer kuşların sesine denir. Bundan hareketle anlamsız, boş, çirkin sözlere de lağv denmiştir.

İşte vakar sahibi mü'minler, böyle boş, çirkin sözlerle uğraşmaz, bu sözlerin konuşulduğu yerden vakar ile geçip giderler.

Onlar boş şeylerden yüz çevirirler." (Mü'minûn: 74/3) âyetinde de mü'minlerin, lağv (çirkin, yalan, anlamsız) sözlerden yüz çevirecekleri vurgulanmakta;

Orada boş söz değil, yalnız selâm işitirler. Orada sabah akşam rızıkları da hazırdır. (Meryem: 44/62)

25- Orada ne lağv (boş bir söz) ve ne de günâha sokan bir laf işitirler. 26- Duydukları söz, yalnız "Selâm, selâm" dır. Orada ne lağv (boş söz) ne de yalan işitirler. (Nebe': 80/35)

Orada lâğiye (boş söz) işitmezler. (Gâşiye: 68/11) âyetlerinde de mü'minlerin, saçma, çirkin, yalan, anlamsız sözler işitmeyecekleri;

Orada bir kadeh kapışırlar ki içinde ne saçmalama var, ne de günâha sokma. (Tûr: 76/23) âyetinde de cennetliklerin, orada sersemletmeyen, saçma sözler söyletmeyen tertemiz, nefis bir şarap kadehini kapış kapış içecekleri vurgulanmaktadır. Demek ki mü'minler ne dünyada, ne de âhirette saçmalamaz, saçma işler yapmazlar. Eğlenirler ama sınırı aşmaz, meşru' eğlence dozunu kaçırmazlar. Eğlenmelerinde de bir anlam ve ciddiyet vardır.

LAĞV YEMİNİ

Allah sizi, yaptığınız kasıtsız yeminlerinizden sorumlu tutmaz. (Bakara: 92/225, Mâide: 110/89) âyetlerinde Allah'ın, kullarını, kasıtsız yeminlerinden ötürü sorumlu tutmayacağı belirtilmektedir.

Lağv yemini: sözü kuvvetlendirme amacı taşımayan yemindir. Bu hususta başlıca iki tefsîr vardır:

1) Ebu Hanîfe'ye göre lâğv yemini, bir şeye, kanaatine göre yemîn etmek, sonra o şeyin, yemininin hilâfına olduğu anlaşılmaktır. Bu yemîn, istikbale değil, geçmişe bağlıdır. Yalan kastı olmadan yapılan yemîndir, buna keffaret gerekmez.

2) Şafi'î'ye göre ise lâğv yemini, yemîn kastı olmadan, söz arasında geçen "Hayır vallahi, evet vallahi" gibi sözlerdir.

Ebu Hanîfe'nin görüşü,İbn Abbas, Nehaî,Zührî,Süleyman ibn Yesâr, Katâde, Süddî ve Mekhûl'e; Şâfi'î'nin görüşü de Âişe, Şa'bî ve 'İkrime'ye dayanır. İki görüş arasındaki fark şudur:

Ebu Hanîfe, mazîde geçen olaylara, galip zanna göre yapılıp sonradan tersinin doğru olduğu anlaşılan yeminlere keffareti gerekli görmüyor. Fakat söz arasjnda "Hayır vallahi, evet vallahi" gibi yeminlere keffareti gerekli görüyor. Ona göre bunlar, sözü kuvvetlendirmek için yapılmış yeminlerdir, geleceğe bağlı olan bu sözler, yemîn kastıyla söylenmese dahi, bunların aksi yapıldığı zaman keffaret gerekir. İmâm-i Şâfı'î ise geçmiş hakkında yalan kastı olmadan kanâate göre yapılan yeminlere, bunların tersi ortaya çıktığı zaman keffareti lüzumlu görüyor, fakat söz arasında geçen "Hayır vallahi, evet vallahi" gibi sözleri lâğv yemîni kabul ettiği için bunlara keffareti gerekli görmüyor.

LÂT

19- Gördünüz mü o Lât ve 'Uzzâyı? 20- Ve üçüncüleri olan) öteki (put) Menafi? (Necm: 23/19-20)

el-Lât Tâif yöresinde Vecc vadisinde bulunan bir ma'bed'in içinde, beyaz, nakışlı bir kaya heykel idi. Üstü bir kumaş ile örtülü olan, kapıcı ve bakıcıları bulunan bu put, Güneş tanrısı sayılırdı. Hattâ bu isim, Güneşin özel adı olmuştur.

LEHV

Çokluk yarışı, sizi oyaladı (Tekâsiir: 16/1) âyetinde dünya varlığı toplama hırsının, insanları asıl önemli olan âhiret hayatına hazırlanmaktan alıkoyduğu belirtilmektedir.

Sen onunla ilgilenmiyorsun." (Abese: 24/10) âyetinde de yoksul, fakat samimi insanı bırakıp gururlu müşriki yola getirmek üzere onunla meşgul olmasından ötürü Hz. Muhammed (s.a.v.) uyarılmakta ve asıl önemli olanın, Hak öğütünden yararlanmak isteyen samimi insanlara değer vermek olduğu vurgulanmkaktadır.

" Kalbleri eğlencededir." (Enbiyâ: 73/3) âyetinde müşriklerin, kalblerinin hep boş işlerle meşgul olup Hakk'ın Zikrinden gaflet ettikleri belirtilmektedir.

Onlar ki dinlerini bir eğlence ve oyun yerine koydular ve dünyâ hayâtı, kendilerini aldattı. Onlar, bu günleriyle karşılaşacaklarını nasıl unuttular ve âyetlerimizi bile bile nasıl inkâr ediyor idilerse, biz de bugün onları öyle unuturuz!" (A'râf: 39/51) âyetinde dinlerini oyun ve eğlence haline getirip içtenlikle Allah'a yönelmeyen kimseler kınanmakta ve dünyada Allah'tan gaflet edenlerin, âhirette kendi hallerine bırakılacakları belirtilmektedir.

Bırak onları yesinler, eğlensinler; arzu onları oyalasın. Yakında (yaptıklarının kötü sonucunu) bileceklerdir." (Hicr: 54/3), o dînlerini oyun, eğlence yerine koyan ve dünyâ hayâtının aldattığı kimseleri..." (En'âm: 55/70),  Dünyâ hayâtı sadece bir oyun ve eğlenceden başka bir şey değildir. Korunanlar için elbette âhiret yurdu daha iyidir. Düşünmüyor musunuz?" (En'âm: 55/32), Bu dünyâ hayâtı eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Âhireî yurdu, işte asıl hayât odur (asıl yaşanacak yer orasıdır), keşke bilselerdi! (Ankebût: 85/64), Dünyâ hayâtı, bir oyun ve eğlenceden ibarettir." (Muhammed: 99/36, Hadîd: 112/20) âyetlerinde dünya hayatının bir oyun ve eğlenceden ibaret olduğu, asıl önemli olanın âhiret yaşamı olduğu vurgulanarak insanlar, ruhlarını temizleyip âhiret yaşamını kazanmaya yöneltilmekte; " Eğer bir eğlence edinmek isteseydik, kendi katımızdan edinirdik. Yapacak olsaydık, böyle yapardık." (Enbiyâ: 73/17) de bu dünyanın boş yere yaratılmadığı, bu dünya hayatının asıl amacının, ruhun olgunlaşıp âhiretteki sürekli ve gerçek

mutluluğa ermesi olduğu; De ki: 'Allah'ın yanında bulunan, eğlenceden de, ticaretten de hayırlıdır. Allah, rızık verenlerin en hayırlısıdır'." (Cum'a: 96/11) âyetinde de Allah katında bulunan ni'met ve ödüllerin, eğlenceden de, ticaretten de hayırlı olduğu vurgulanmaktadır.

Kendilerini ne ticaretin, ne de alışverişin Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoymadığı erkekler. (Onlar,) Yüreklerin ve gözlerin (dehşetten) ters döneceği günden korkarlar." (Nur: 102/37) âyetinde alışverişin, ticaretin, kendilerini Allah'ı anmaktan, namaz ve ibâdetten alıkoymayan zâhid insanlar övülmekte;

Ey inananlar, mallarınız ve çocuklarınız sizi Allah'ı anmaktan alıkoymasın." (Münâfikun: 103/9) âyetinde de inananlara, mal ve evlâd tutkusunun, kendilerini Allah'ı anmaktan alıkoymamasına dikkat etmeleri emredilmektedir.

Bu âyetlerde öğütlenen, dünyayı bırakmak, malı, çoluk çocuğu terk etmek değil, hep bunlarla meşgul olup Allah'ı unutmaktan sakınmaktır. Çünkü insan eğer hep malı ve evlâdını düşünür de Allah'ı unutursa bencil olur, ruhunun meziyetlerini yitirir. Âhiretini berbad eder. Önemli olan, dünyayı da âhireti de kazanmak, dünyada kimseye yük olmadan geçimini sağlamak, âhireti de unutmamak. Mü'minin yaşamı, âhiret ağırlıklı olur. Âhiret ağırlıklı yaşayan, yüksek ahlâk sahibi, diğerkâm, olgun insan olur.

Âyetlerden anlaşılacağı üzere lehv, insanı kendisini ilgilendiren, yararına olan şeylerden alıkoyan, oyalayan boş, yararsız şeydir.

İnsanlardan kimi var ki; bilgisizce (insanları) Allah'ın yolundan saptırmak ve onunla alay etmek için bos hadîsi (eğlence sözünü) satın alır. işte onlara küçük düşürücü bir azâb vardır. (Lokman: 57/6)

Lokman: 56/6. âyette kimi insanın, eğlence türünden sözü satın aldıkları; Allah'ın âyetleri kendilerine okunduğunda kibir ve inatları yüzünden sanki kulaklarında ağırlık varmış gibi onları duymazlıktan geldikleri, böbürlenerek dönüp gittikleri; bilgisizce Allah'ın yoluna engel oldukları, öyle kimseler için alçaltıcı bir azâb bulunduğu belirtilmektedir.

Lehve'l-hadîsin ğinâ (şarkı) olduğu konusunda İbn Abbâs, İkrime ve Sa'îd ibn Cübeyr'e dayanadırılan rivayetler vardır. Fakat bu rivayetler zayıf, âhâd haberleridir.

LEMEM

O(güzel davrana)nlar ki günâhın büyüklerinden ve fâhişeler(çirkin işler)den kaçınırlar, yalnız bazı küçük hatâlar işleyebilirler. Şüphesiz Rabbinin affı geniştir (O kendisine yönelen kulunu affeder). O sizi daha iyi bilir: Gerek arzdan (yerden) inşa ettiği, gerek annelerinizin karınlarında bulunduğunuz zaman biçim verdiği sırada (sizin her halinizi bilmiştir), artık kendinizi övüp yüceltmeyin. Çünkü O, korunanı daha iyi bilir. (Necm: 23/32)

Onlar büyük günâhlardan ve fahişelerden (çirkin işlerden) kaçınırlar; kızdıkları zaman onlar, affederler. (Şûra: 62/37)

Eğer size yasaklanan büyük günâhlardan kaçınırsanız, sizin küçük günâhlarınızı örteriz ve sizi güzel bir yere sokarız. (Nisa: 98/31)

LEMH-İ BASAR

Göklerin ve yerin ğaybı Allah'a aittir. O sâ 'atin işi, bir göz açıp yumma gibi, yahut daha yakın(kısa)dır. Şüphesiz Allah, her şeye gücü yetendir. (Kamer: 37/50)

50- Bizim buyruğumuz yalnız bir tektir, göz açıp yumma gibidir.

(Bir şeyi bir kere buyurduk mu o, göz açıp yumma süresi gibi kısa bir zamanda oluverir). (Nahl: 70/77)

37/50. âyette Allah'ın buyruğunun, bir defa olduğu ve lemh-i basar gibi çok kısa bir zamanda derhal yerine getirildiği vurgulanmaktadır.

10111. âyette de kendisine karşı uyarılan saatin lemh-i basar gibi, yahut daha yakın olduğu bildirilmektedir, Lemh-i basar sür'atle bakmak, göz kapağını açıp hemen kapamaktır. Bir şeyin çok kısa zamanda olacağını belirtmek için "Göz açıp yumma içinde olur" denilir.

Âyette çok kısa zamanda vukubulacağı bildirilen saat ise ya kıyamet vakti, veya müşriklerin tehdîdedildikleri azâb saatidir. Biz ikinci görüşteyiz. Allah'ın buyruğunun, lemh-i basar gibi çok kısa bir zamanda derhal yerine getirileceğini belirten birinci âyetten de uyarılan saat ile, kâfirlerin başlarına gelecek azâb saatinin kasdedildiği anlaşılır. Bu âyetlerle müşrikler, başlarına çok kısa zamanda gelecek bir azâb ile tehdîdedilmektedir. Kıyamet saati onların başına gelmemiştir ve daha ne zaman geleceği de belli değildir. Yahut bu saat, bedenden ayrılan ruhun, İlâhî Mahkemede, yaptıklarından hesap vereceği zamandır ki bu da bedenin öldüğü zamandır.

Ya kâfirlerin başlarına gelecek azâb zamanı, ya ruhun İlâhî Mahkemeye götürüleceği ölüm zamanı veya insanların tümümün öleceği kıyamet zamanı, insanlara göre uzak gelebilir, ama Allah'a göre çok yakındır.

Fakat zaman üstü olan Allah katında göz açıp yumma gibi kısa olan bir zaman süreci, biz yaratıklara göre yıllarca, binlerce, hattâ milyonlarca yıl uzun olabilir. İlâhî bakış açısıyla insanî bakış açısı arasındaki fark

Onlar onu uzak görüyor(lar). Biz ise onu yakın görüyoruz."

LEMS (Kadınlara Dokunma)

Eğer cünüp iseniz tam temizlenin. Hasta, yahut yolcu iseniz, yahut biriniz tuvaletten gelmişse, ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız temiz toprağa teyemmüm edin; ondan yüzlerinize ve ellerinize sürün. Allah size güçlük çıkarmak istemiyor, fakat sizi temizlemek ve size olan ni'metini tamamlamak istiyor ki, şükredesiniz. (Mâide: 110/6)

Lems Deri ile dokunup algılamak demektir. Taleb anlamında da kullanılır. Siz göğe dokunduk, onu güçlü bekçilerle ve ışınlarla doldurulmuş bulduk.."

LEVH-İ MAHFUZ

Hayır, (Kur'ân, onların dedikleri gibi bir söz değil), o şerefli bir Kur'ân 'dır. 22- Korunan bir levhada(yazılı)dır. (Bürûc: 27/21-22)

Bu âyetlerde Hz. Muhammed'e vahyedilenlerin, Levh-i Mahfuzda bulunan şerefli bir Kur'ân olduğu vurgulanmaktadır. Geminin tahtalarından her birine, üzerine yazı yazılan tahta ve sair malzemeye levh denilir.

Nuh'un zât-i elvâh (tahtalı, levhalardan yapılmış) gemide taşındığı belirtilmiştir.

LEYL SÛRESİ

Geceye yemîn ile başladığı için bu adı alan sûrede insanlar işlerine göre değerlendirilmişlerdir: Günâhlardan korunup Allah yolunda sadaka verenlerin, yollarının kolaylaştırılıp kendilerinin memnun edilecekleri; cimrilik edip kendisini zengin görerek Allah'ın buyruklarını yalanlayanların da yalın ateşe girecekleri anlatılır.

Sûrenin üslûp ve içeriği, A'lâ Sûresi gibi ilk Mekke sûrelerinden olduğunu gösterir. A'lâ Sûresinden sonra inmiş olup 21 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 92., iniş sırasına göre 9. sûredir.

Lİ'ÂN

6- Eşlerini zina ile suçlayıp kendilerinden başka şâhidleri bulunmayan kimselere gelince: onlardan her birinin şâhidliği, kendisinin mutlaka doğru söyleyenlerden olduğuna, dört defa Allah'ı şâhid tutmasıdır. 7-Beşinci defa da: Eğer yalan söyleyenlerden ise Allah'ın la'netinin kendi üzerine olmasını diler. 8- Kadının da dört defa sözüne Allah'ı şâhid tutup kocasının, mutlaka yalan söyleyenlerden olduğuna şâhidlik etmesi, kendisinden azabı kaldırır. 9- Beşinci defa da: Eğer kocası doğrulardan ise Allah'ın gazabının kendi üzerine olmasını diler. 10- Ya Allah'ın size lütfü ve rahmeti olmasaydı ve Allah, tevbeleri çok kabul eden ve hikmet sahibi olmasaydı (ne yapardınız)? (Nûr: 102/6-10)

Nûr: 102/6-9. âyetlerde, karısını zina ile suçlayıp da kendisinden başka şâhid bulamayan kimsenin izleyeceği yol gösteriliyor. Âyetlerde gösterilen muhakeme usûlüne "mülâ'ane" veya "Wân" denilir. Karısını zina ile suçlayan adam, kendisinden başka tanık bulamazsa hakim, bu karı kocaya mülâ'ane yaptırır. Karşılıklı la'net okuma, la'netleşme anlamına gelen mülâ'ane şöyle olur:

Erkek, hakimin huzurunda dört defa:

- "Billahi ona attığım sözün doğruluğuna şâhidlik ederim", dedikten sonra: "Eğer yalan söylüyorsam, Allah'ın la'neti üzerime olsun" der.

Şimdi kadın bu suçlamayı kabul ederse ona zina cezası uygulanır. Kabul etmezse o da dört defa:

- "Billahi kocam yalan söylüyor" der. Beşinci kez de: "Eğer kocam doğru ise Allah'ın gazabı üzerime olsun" der. İşte böyle yemîn etmesi, kadından zina cezasını kaldırır.

10'ncu âyette Allah'ın, kullarına lütuf ve rahmeti dolayısıyla bu hükümleri indirdiğine işaret ediliyor ve Allah'ın tevbeleri çok kabul eden, çok affeden, çok acıyan ve esirgeyen olduğu vurgulanıyor. Böylece bu hükümlerin, kullarına acımasının sonucu olarak indirildiğine işaret edilmiş oluyor.

Bu âyetlerin iniş sebebi hakkında çeşitli rivayetler vardır: Namuslu kadınlara zina suçu atıp da sözlerini dört tanıkla ispat edemeyenlere seksen sopanın vurulmasını emreden 102/4'ncü âyet indikten sonra Ensâr'dan Asım ibn Adiyy:

-  Şimdi demek adam evine girip de karısının üstünde bir erkek bulursa dört tanık mı getirecek? Zaten tanıklar gelinceye kadar öteki işini bitirip gider. Herifi öldürse kendisi de öldürülür. "Ben falan adamı şu kadınla beraber gördüm" dese dövülür, demese içine sindiremez. Ne yapsın bu adam? Ya Rabbi, bize bir kapı aç! der.

Âsım'ın amcası oğlu 'Uveymir, karısı Kays kızı Havle'yi, Sahmâ oğlu Şerîk ile zina halinde görür. Olayı duyan Âsim, Hz. Peygamber'e gelip:

- Yâ Resûlallah, korktuğum şey ne de çabuk başıma geldi! der ve 'Uveymir'in söylediklerini anlatır.

'Uveymir, Havle ve Şerîk hepsi Âsım'ın amca çocuklarıdır. Hz. Peygamber 'Uveymir'i çağırır, zevcesi hakkında Allah'tan korkmasını, ona iftira etmemesini söyler. 'Uveymir:

-  Yâ Resûlallah, Allah'a andolsun ki ben Şerîk'i onun üstünde gördüm. Dört aydan beri ben ona yaklaşmış değilim. O benden değil, başkasından gebe kalmıştır, der.

Allah'ın Elçisi, kadına Allah'tan korkmasını ve yaptığını doğru söylemesini öğütler. Kadın:

-  Yâ Resûlallah, 'Uveymir kıskanç bir adamdır, o Şerîk'in bana çok baktığını ve benimle konuştuğunu görünce kıskançlık yüzünden böyle söyledi, der.

Yüce Allah bu âyeti indirir. Allah'ın Elçisi'nin emriyle:

Namaz toplayıcıdır" diye bağırılır. İkindi namazından sonra 'Uveymir'e, kalkıp önce:

-Allah şâhiddir ki Havle zina etti, ben doğru söylüyorum,

İkincide:

- Allah şâhiddir ki Şerîk'i o kadının üzerinde gördüm, ben doğru söylüyorum,

Üçüncüde:

- Allah şâhiddir ki kadın, benden başkasından gebe kalmıştır, ben doğru söylüyorum,

Dördüncüde:

- Allah şâhiddir ki o zina etti. Dört aydan beri ben ona hiç yaklaşmadım,

Beşincide:

-  Eğer 'Uveymir yalan söylüyorsa Allah'ın la'neti onun üzerine olsun, demesini emretmiştir.

Sonra Peygamber (s.a.v.), 'Uveymir'i oturtup Havle'yi kaldırmış. Havle, birincide:

- Allah şâhiddir ki ben zina etmedim, kocam 'Uveymir yalancıdır, İkincide:

- Allah şâhiddir ki o, Şerîk'i benim üstümde görmedi, yalan söylüyor, Üçüncüde:

- Allah şâhiddir ki ben kocamdan gebe kaldım, o yalan söylüyor, Dördüncüde:

-  Allah şâhiddir ki o beni asla fuhuş yaparken görmedi, yalan söylüyor,

Beşincide:

- Eğer 'Uveymir doğru ise Allah'ın gazabı Havle'nin üzerine olsun, demiş.

Bunun üzerine Allah'ın Elçisi onları ayırmıştır.

LİBÂSUT-TAKVÂ

26- Ey Âdem oğulları, size çirkin yerlerinizi örtecek giysi, süs indirdik. Korunma giysisi, en iyisidir. İşte bu(nlar), Allah'ın âyetlerindendir, belki düşünüp öğüt alırlar. 27- Ey Adem oğulları, şeytân, ana babanızı, çirkin yerlerini onlara göstermek için giysilerini soyarak cennetten çıkardığı gibi, sizi de (şaşırtıp) bir belâya düşürmesin! Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Biz şeytânları, inanmayanların dostları yaptık. (A'râf: 39/26-27)

39/26'ncı âyette Allah'ın, insan oğlunu, henüz elbise yapma becerisinden yoksun durumdan, yünden, kıldan giysi yapıp giyinecek duruma getirdiği, insanlara çirkin yerlerini örtecek giysi ve rîş indirdiği anımsatıldıktan sonra libâsu't-takvânm daha hayırlı olduğu vurgulanmaktadır.

Rîş: süs olarak tefsir edilir. Asıl lügat anlamına göre rîş, kuşların tüyü, hayvanların kılı demektir. "Size çirkin yerlerinizi örtecek giysi indirdik" cümlesinde, hayvanların yünlerinden, kıllarından, tüylerinden giysi, yatak yorgan, sergi yapıldığına işaret vardır. Kuşun tüyü nasıl onun süsü ise, giysi de insanın süsüdür. Bundan dolayı da giysiye rîş (süs) denmiştir. Daha sonra libâsu't-takvânm, yani korunma giysisinin daha hayırlı olduğu vurgulanıyor.

Libâs, giysi, insanı örten, gizleyen şeydir. Birbirinin çirkin yanlarını örtüp koruduğu için kan koca birbirinin giysisi sayılmıştır. Onlar sizin giysinizdir, siz de onların giysisiniz."

LOKMAN

Andolsun biz Lokman 'a, "Allah'a şükret!" diye hikmet verdik, kim şükrederse kendisi için şükreder; kim nankörlük ederse Allah zengindir, (onun şükrüne muhtaç değildir), övülmüştür. (Lokman: 57/12)

Lokman: 57/12'nci âyette Allah'ın, Lokman'a hikmet verdiği: Allah'a şükretmesini; şükrün, sahibine yarar; nankörlüğün de zarar vereceğini öğütlediği belirtiliyor ve zengin, her yerde ve dilde övülen Allah'ın, insanın şükrüne muhtâcolmadiği vurgulanıyor.

Burada kendisine hikmet verilmiş bir kul olarak yâd edilen Lokman 'in kişiliği hakkında çeşitli rivayetler vardır. Tabiîlerden 'İkrime, Lokman 'in peygamber olduğunu söylemiş ise de çoğunluk onun sâlih bir kul olduğu görüşündedir. Kitâb-ı Mukaddes'in Hezekiel 28/3'den Lokman'in Daniel olması ihtimali de belirir.

Bir rivayete göre bu zât, Tareh (Âzer) oğlu, Nahor oğlu Lokman'dır. Buna göre Lokman, Hz. İbrahim'in kardeşi torunu olmaktadır. Başka bir görüşe göre Eyyûb'un kızkardeşinin veya teyzesinin oğludur. Bin yıl yaşamış, Hz. Davud'a yetişmiştir. İsrâîloğullarının yargıcı idi.

LOKMAN SÛRESİ

Adını Allah'ın Lokman'a verdiği hikmeti anlatan 12'nci âyetten alan Sûrede ihsan eden mü'minler övülür, inkarcıların tutumları kınanır. Allah'ın kudreti hakkında kanıtlar getirilir. Lokman'in bazı öğütleri anlatılır, anne babaya ve Allah'a itaatin önemi vurgulanarak sûre bitirilir.

Mekke döneminin ortalarında, Sâffât Sûresinden sonra inen bu sûrenin âyetleri de birbiriyle son derece ilişkilidir. Bundan dolayı sûrenin tümünün bir defada veya bölümlerinin birbiri ardınca indiği söylenebilir. 34 âyettir. 27-29'ncu âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilir. Fakat bu âyetlerin konuya bağlılığı, bu rivayeti şüpheli kılar. Resmî sıralamada 31., inişe göre 57. sûredir

LÛT

Lût: (selâm ona): Hz. İbrahim'in kardeşi Haran'in oğludur. Kuzey Mezopotamya(Ur)'da ona inanmış, onunla birlikte Filistin'e hicret etmiş, bugün Ürdün Ölü Denizi kıyısında vaktiyle kurulu olan Sodom ve Gomorra halkının hem yöneticisi, hem de peygamberi olmuştur. Amonluların ve Mo-ablıların atasıdır. Uyarılarına rağmen çirkin livâta fi'lini bırakmayan kavmi, korkunç bir depremle helak edilmiş, Lût'un kâfir karısı dışındaki aile bireyleri kurtulmuştur. Öyküsü, Tekvîn Sifrinin 18-20'nci bablarında anlatılır. Kur'ân-ı Kerîm'de A'râf: 39/80-84., Nemi: 48/54-58, Hûd: 52/77-83., Hicr: 54/61-77., Ankebût: 85/26-30., Sâffât: 56/133-138. âyetlerinde geçer. Şimdi sırasıyla bunları gözden geçirelim:

12- Onlardan önce Nûh kavmi, Resliler ve Semûd (kavmi) de yalanlamıştı.

13- Âd, Firavun ve Lût'un kardeşleri de. (Kaf: 34/13) âyetlerinde Peygamber'i yalanlayan Kureyş kavminden önce, Nûh kavminin, Reslilerin, Semûd ve Âd kavimlerinin, Firavun'un ve Lût'un kardeşlerinin yani kavminin de elçileri yalanlayıp uyarıldıkları cezayı hak ettikleri belirtilmektedir. İlk defa burada Lût'un, kardeşi durumundaki halkı tarafından yalanlandığı belirtilmektedir.

55- Lût'un kavmi de uyarıları yalanladı. 34- Biz de üstlerine (taşlar savuran) bir fırtına gönderdik, yalnız Lût ailesini seher vakti kurtardık; 35- Katımızdan bir ni'met olarak. Biz şükredeni böyle mükafatlandırırız. 36- Lût, onları bizim yakalamamıza karşı uyarmıştı, fakat uyarılara karşı kuşku duydular. 37- Onun konuklarından murâd almağa kalkıştılar. Biz de gözlerini siliverdik: "Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!" 38- Sabah erken, onları kararlı bir azâb yakaladı. 39- "Azabımı ve uyarılarımın sonucunu) tadın!" (Kamer: 37/33-39)

Bu âyetlerde de Lût'un erkek konuklarına tecavüz etmek isteyen Lût kavminin, çetin bir azaba çarpıldıkları; başlarına (yanardağdan fışkıran lav, kükürt ve) kızgın taşlar altında helak edildikleri, yalnız Lût ailesinin kurtarıldığı belirtilmektedir.

12- Onlardan önce de Nûh kavmi, Ad (kavmi) ve kazıklar sahibi (temelleri kazık gibi yere çakılmış, yüksek pramitler yaptıran) Firavun da yalanlamıştı. 13- Semûd (kavmi), Lût kavmi ve Eyke halkı da (böyle yapmıştı). İşte onlar da (peygamberlere karşı birleşik) kabilelerdi. (Sâd: 38/12-13) âyetlerinde de Peygamber'i tesellî için eski ulusların: Nûh, Âd kavimlerinin, piramitler yaptıran Firavun'un, Semûd ve Lût kavimlerinin, Eykelilerin de gelen elçileri yalanladıkları belirtilmektedir.

Kavmine dedi ki: "Siz, sizden önce dünyâlarda hiç kimsenin yapmadığı fuhşu mu yapıyorsunuz? 81- Siz, kadınları bırakıp şehvetle erkeklere gidiyorsunuz ha! Doğrusu siz, israfçı (aşırı) bir kavimsiniz!" 82- Kavminin cevabı: "Onları kentinizden çıkarın, çünkü onlar, fazla temizlenen insanlarmış!" demelerinden başka olmadı. 83- Biz de onu ve ailesini kurtardık, yalnız karısı geride kalanlardan oldu. 84- Ve üzerlerine bir (taş) yağmur(u) yağdırdık; bak, işte suçluların sonu nasıl (A'iâf: 39/80-84)

39/80-84. âyetlerde Lût kıssasına işaret edilmektedir. Lût kavminin kötülükleri arasında en iğrenci, erkeklerin birbirleriyle cinsel ilişkide bulunmalarıdır ki bu kavme izafeten bu iğrenç fi'le livâta denmiştir. Lût, kavmine dünyada kimsenin yapmadığı bu iğrenç işi yaptıklarını, böylece israf ettiklerini söyleyerek onları uyarmıştır. Fakat bu işe müptelâ olan kavmi, Lût'un sözlerini dinlememiş, keyiflerini kaçırmaması için bu işe bulaşmayan Lût'u ve taraftarlarını ülkelerinden çıkarmak istemişler. Sonuçta Allah Lût'u ve inananları kurtarıp, Lût'un karısının da dahil olduğu bütün imansız suçluları helak etmiştir.

A'râf: 39/80 ve Ankebût: 85/28'nci âyetlerde Lût kavminin, dünyâlarda hiç kimsenin yapmadığı bir fuhşu yaptıkları belirtilmektedir. Bu ifade, livâtayı ilk defa Lût kavminin yaptığını hatıra getirebilirse de cümlenin asıl anlamı bu değildir. Ayette Lût kavminin, bu işe son derece düşkün oldukları anlatılmaktadır. Bu kavim, kendilerinden önce hiçbir kavimde görülmedik ölçüde livâtaya müptelâ olmuştur. Öyle ki bunu gizli değil, herkesin önünde, toplantı yerlerinde yapacak kadar ileri götürmüşlerdir. "Toplantı yerinize çirkin işi getiriyorsunuz" cümlesinden bu anlaşılıyor. Onlar bu konuda her toplumu geçmiş, hiçbir toplumda görülmemiş ölçüde edepsizlik yapmışlardı.

Lût kıssası, Tevrâtın Tekvin Kitâb'ının 13, 18 ve 19. bablarında anlatılır. Tevrat'a göre kavmini helak etmek için gelen iki meleğin işaretleri ve yardımlarıyla Lût ailesi Sodom ve Gomorra'dan çıkıp Tsoar'a gelmişler. Onlar geldikten sonra: "Sodom ve Gomorra üzerine Rab tarafından göklerden kükürt ve ateş yağdırıldığı ve o şehirleri ve bütün havzayı ve şehirlerde oturanların hepsini ve toprağın nebatını altüst etti. Fakat karısı onun arkasından geriye baktı ve bir tuz direği oldu."

LÛTÇULUK

Kadınlarınızdan fuhuş yapanlara karşı içinizden dört şâhid getirin; eğer onlar şâhidlik ederlerse, o kadınları ölüm alıncaya, ya da Allah onların yararına bir yol gösterinceye kadar evlerde tutun (dışarı çıkarmayın). İçinizden iki kişi, fuhuş yaparsa, onlara eziyet edin; eğer tevbe eder, uslanırlarsa artık onlardan vazgeçin. Çünkü Allah, tevbeleri çok kabul edendir, çok esirgeyendir (Nisâ: 98/15-16)

Bu âyetlerde homoseksüellik denen cinsel sapıklık ve bunun cezası anlatılmaktadır. Burada iki tür cinsel sapıklıktan söz edilmektedir. Birincisi şimdi lezbiyenlik denen kadın kadına cinsel ilişki; ikincisi de Lûtçuluk veya oğlancılık denen erkek erkeğe cinsel ilişkidir.

Birinci âyette "Fuhuş yapan kadınları evlerde tutun" ifadesinden, bu eylemin kadınlar arasında olan edepsizlik, yani sevicilik olduğu anlaşılmaktadır. Bunların evlerde tutulmasındaki hikmet de bunların edepsizlik eylemlerine engel olmaktır. Burada kadınlar, bir sonraki âyette erkek erkeğe ilişkiyi anlatan âyette olduğu gibi ikil değil de çoğul olarak zikredilmiştir. Müfessirler bunun izahında zorluk çekmişlerse de, bizce bunun hikmeti açıktır. O da kadın kadına ilişkiye girenlerin, yalnız iki kadın değil, belki birkaç kadın, kadın cemaati de olabilir. Muhammed Abduh'un izahına göre de bu eylem, o kadar çirkin sayılmadığı için kadınlar arasında yaygınlığından ötürü failler çoğul getirilmiştir. Bu da ma'kuldür ama sanıyorum ki bu eylem, iki kadın arasında olduğu gibi, birçok kadın arasında, toplu bir seks halinde de işlendiğinden kadınlar ikil değil, çoğul zikredilmiştir. Ama 1 i vata, çok daha utanç verici kabul edildiğinden hem daha gizli yapılırdı, hem de sadece iki kişi arasında olurdu. Onun için failleri ikidir: Biri fail, diğeri mef ul durumunda iki kişi.

Şimdi bu âyetlerde kadınlar arası sapık ilişkinin cezası olarak evlerde hapis, erkekler arası sapık ilişkinin cezası olarak da eziyet getirilmiştir. Ancak her iki cezadan kurtulmanın çaresi de gösterilmiştir. Sapık ilişkiye giren kadınların evlerde hapsi, Allah onların yararına bir yol gösterince son bulur. Erkekler arası sapık ilişkiye getirilen eziyet cezası da onların tevbe edip uslanmasıyla son bulur. Bu eylemlerinden sonra tevbe edip gerçekten uslanmış olanlara artık eziyet edilmez.

Çoğunluğun kanısına göre bu âyetler, zina cezasının ilk aşamasını oluşturmaktadır. Birinci âyette zina eden kadınlara hapis cezası, ikinci âyette de zina eden erkeklere eziyet cezası getirilmiş, daha sonra inen Nûr Sûresinin "Zina eden kadın ve zina eden erkeğin her birine yüz değnek vurun.."

LÜĞÛB

O (Rab) ki lütfuyla bizi durulacak yurda kondurdu. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ve ne de orada bize bir usanç dokunur. (Fâtır: 43/35) âyetinde Allah'ın lütfuyla cennete girenler, kendilerini nasab ve lüğûb dokunmayacak olan bu güzel yurda koyan Allah'a hamdetmektedirler.

Buradaki nasab yorgunluk, lüğûb ise yorulmak demektir. Yahut nasab hasta edecek derecede yorulmak anlamına gelir. Bu âyette cennet ehlinin hiçbir yorgunluk görmeyecekleri belirtilmek suretiyle son derece zevk, huzur ve rahat içinde oldukları anlatılmaktadır.

LÜTUF, LATÎF

Gözler O'nu görmez, O gözleri görür; O latîf (gözle görülmez veya lütuf sahibi), her şeyi haber alandır. (En'âm: 55/103)

 (Lütf), ağır, yoğun anlamındaki cesl'in daha sade ifadeyle yoğunun zıddıdır. Letafet ve lütuf kelimesiyle hafif hareket, işleri gizlice yürütmek kasdedildiği gibi, duyularla algılanamayan şeyler de kasdedilir. Allah'ın latîf olması, duyularla algılanmaması yanında işlerin ince yanlarını, en gizli şeyleri bilen, kullarına lütfedici olduğu anlamını da belirtir. Allah, kullarına lüîufkârdır." (Şûra: 62/19), Rabbim, dilediğine lütuffkârdır. Sevgiye sebebo-lan hediyelere de lütf denilir.

MA'ÎN

45- Önlerinde akan kaynaktan (doldurulmuş) kadehler dolaştırılır. 46- Berrak, içenlere lezzet veren bir içki. 47- Onda ne sersemletme var, ne de onunla sarhoş olurlar. (Sâffât: 56/45-47)

 (ma'în), ('aynu'l-mâ')dan yapılmış bir kelimedir.

(ma'ane'1-mâ') su aktı, demektir. (mu'nân) su kanalıdır. Akar suya ma'în denilir. Aynı kökten if âl vezni, uzaklara gitmek anlamına gelir at uzaklaşıp gitti, demektir. Bu âyetlerde cennette şarabın akar su gibi bol olduğu belirtiliyor. Muhammed Sûresinde de: "İçinde bozulmayan su ırmakları, tadı değişmeyen süt ırmakları, içenlere lezzet veren şarap ırmakları ve süzme bal ırmakları"

MA'NEVÎ DEĞER VERASETLE OLMAZ

42- Gemi onları dağlar gibi dalga(lar) arasından geçirirken Nûh, bir kenarda duran oğluna: "Yavrum, bizimle beraber bin, kâfirlerle beraber olma!" diye seslendi. 43- (Oğlu): "Beni sudan koruyacak bir dağa sığınacağım," dedi. (Nûh): "Bugün, Allah'ın emrinden koruyacak hiçbir şey yoktur, ancak O'nun acıdığı (kurtulur)." dedi. Ve aralarına dalga girdi, o da boğulanlardan oldu. 44- "Ey yer, suyunu yut ve ey gök tut!" denildi. Su azaldı, iş bitirildi. (Gemi) Cudî'ye oturdu. "Haksızlık yapan kavim yok olsun!" denildi. 45-Nûh Rabbine seslendi: "Rabbim, dedi, oğlum benim dilemdendir. Senin sözün elbette haktır ve sen hâkimlerin hâkimisin!" 46- (Rabbi): "Ey Nûh, dedi, o senin ailenden değildir. O, yaramaz iş yaptı. Bilmediğin bir şeyi benden isteme. Sana câhillerden olmamanı öğütlerim!" 47- (Nûh) Dedi ki: "Rabbim, bilmediğim bir şeyi senden istemekten sana sığınırım. Eğer beni bağışlamaz, bana acımazsan ziyana uğrayanlardan olurum!" (Hûd: 52/42-47)

46'ncı âyette : O, sâlih amel (yararlı bir ürün)değildir" cümlesindeki kelimesini çoğunluk masdar şeklinde; Abdullah ibn Abbâs, İkrime, Kisâ'î ve Ya'kub mâzî fiil şeklinde okumuştur.

MÂ'ÛN SÛRESİ

Mâ'ûn, zekât, yahut basit bir şey emânet vermek, yardım etmek demektir. İyiliğe engel olan müşriklerin vasıfları anlatıldığından sûreye bu ad verilmiştir. Mekke'de indiği, üslûbundan belli olduğu gibi çoğunluğun da gürüşüdür. Sûrenin tamamının Medine'de indiği yanında, ilk üç âyetinin Mekke'de, diğerlerinin Medine'de indiği rivayeti de vardır.

MAĞFİRET

Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım, Allah'ın rahmetinden umut kesmeyin. Allah bütün günâhları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir." (Zümer: 59/53)

Bu âyette günahkâr kullara, Allah'ın rahmetinden umut kesmemeleri, Allah'ın bütün günâhları bağışlayacağı, O'nun Ğafûr ve Rahîm olduğu bildirilmektedir.

İstiğfar, ğafr kökünden yapılmış istif âl veznidir. Gafr örtmek anlamındadır. eşyayı kabın içine koyup üstünü örttüm", demektir. örtü, aynı kökten miğfer başı koruyan başlık, ğifâre baş örtüsünün altına giyilen ve örtüyü yağlanmaktan koruyan kadın takkesidir. İşte bu kökten gelen istiğfar günâhın bağışlanmasını, örtülmesini (mağfiret: âyü*) dilemektir. Mağfiret ve gufran Allah'ın, kulu, azâbdan korumasıdır. Aynı kökten yapılmış sıfat olan ğafûr ve Ğafir Allah'ın, günâhları örtüp bağışlayan olduğunu vurgular. günâhı bağışlayan çok bağışlayan

Biz (Meşeydik onları sana gösterirdik, sen onları simalarından tanırdın ve onları sözlerinin üslûbundan tanırdın. Allah yaptığınız işleri bilir. (Muhammed: 99/30)

Râğıb'ın ifadesine göre lahn sözü asıl amacından başka yana çevirmektir. Bu da ya i'râb hatasıyla, ya da tashîf ile olur ki kötü olan da budur. En çok bu yapılır. Ya da sözü açık anlamından ta'rîze (dokundurmaya) yöneltmekle olur. Edîbler katında bu tür lahn güzel lahn sayılır. Muhammed: 99/30'ncu âyette bu tür lahn kastedilmiştir.

İbn Manzûr'un açıklaması daha ayrıntılı ve doyurucudur: Lahn, ölçülü sestir. Çoğulu elhân ve lühûn gelir. Bir parçayı müzikle okumak telkindir. Bunun yanında lahn kelimesinin çeşitli anlamları vardır. Kimi bunu altıya çıkarır: İ'râb hatâsı, lügat (lehçe), fıtnat (zekâ), ta'rîz (üstü kapalı anlatım) ve mânâ.

Hz. Peygamber düşman bir topluluğun durumunu öğrenmek üzere gönderdiği iki câsûsa: "Döndüğünüz zaman bana durumu lahn ediniz (üstü kapalı biçimde anlatınız)" buyurmuştur. Böyle demesinin sebebi de şudur: Belki düşmandan moral bozucu bir haber gelmiş olabilir. Bu durumda ashabın morali bozulmasın diye, gelecek haberin, açıkça değil, kendisine işaret yoluyla, üstü kapalı biçimde anlatılmasını İstemiştir.

Lahn gramer hatâsı yapmak, şîve bozukluğu anlamına da gelir. Demek ki kelime, zıt anlamlıdır. Yerine göre karşıt anlamlar anlaşılabilir. Sıfat olarak lahîn güzel konuşan insandır: "İki kişi, mîrâs meselesinde Allah'ın Elçisine geldiler. Her ikisinin de kanıtı yoktu. Allah'ın Elçisi buyurdu ki: 'Siz, bana dâvanızı getiriyorsunuz. Ben de bir insanım, Belki biriniz, kanıtını daha güzel, açık anlatabilir

LEDÜN

Ledün : yanında, katında anlamına gelir. Bir sürecin, sonun başlangıcı anlamı da vardır. Yani ...den itibaren anlamı da vardır,

 Güneşin doğmasından batmasına kadar onun yanında kaldım." Fakat  yerinde kullanılır. Aşağıdaki âyetlerde ledün kelimesinin kullanılışı görülmektedir

 Katımızdan bir rahmet (bir acıma duygusu) ve temizlik de (verdik; o günâhlardan) korunan oldu. (Meryem: 44/13)

 (Ey Muhammed) Sana bu Kur'ân, hüküm ve hikmet sahibi, (her şeyi) bilen (Allah) katından verilmektedir. (Nemi: 48/6)                                                                                         

De ki :”Rabbim , beni doğruluk girdirişiyle girdir ve beni doğruluk çıkarıcıyla çıkar. Bana katından yardımcı bir güç ver." (İsrâ: 5.0/80)

 (Orada) Kullarımızdan bir kul buldular ki, biz ona /çatımızdan bir rahmet vermiştik ve ona katımızdan bir ilim öğretmiştik. (Kehf: 69/65)

Orada Zekeriyyâ, Rabbine du'â etmiş: "Rabbim, demişti, bana katından temiz bir nesil ver. Sen du'âyı işitensin!" (Âl-İ İmrân: 94/38)

Katından bana yerime geçecek bir velî lütfet. (Meryem: 44/5, Nisa: 98/75)

Eğer bir  eğlence edinmek isteseydik, kendi katımızdan edinirdik. Yapacak olsaydık, böyle yapardık. (Enbiyâ: 73/17)

 Rabbimiz, bizi doğru yola ilettikten sonra kalblerimizi eğriltme, bize katından bir rahmet ver, kuşkusuz sen çok bağış yapansın. (Âl-i İmrân. 8, Kehf: 69/10)

 O zaman kendilerine katımızdan büyük mükâfat verirdik. (Nisa: 98/67)

 Kuyuna Kitâb'ı pürüzsüz olarak indirdi ki katından gelecek şiddetli azaba karşı (insanları) uyarsın ve iyi İsler yapa mü'minlere de kendileri için güzel mükâfat bulunduğunu müjdelesin. (Kehf: 69/2)

LEVM

29- El(ler)ini boynuna bağlanmış yapma, tamamen de açma, sonra kınanır, hasret içinde kalırsın. 30- Rabbin dilediğine rızkı açar (bol bol verir, dilediğine) kısar. Çünkü O. kulları(mn hâli)ni bilir, görür. 39- Şunlar, Rabbinin, Hikmeften sana vahyettiği(emirleri)ndendir. Allah ile berebar başka tanrı edinme, sonra kınanmış, (Allah 'm rahmetinden) uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın. (İsrâ: 5(V29,39)

50/29'nci âyette "eli boyna bağlamak ve büsbütün açmak" menedil-mektedir. Eli boyna bağlamak, cimrilikten; büsbütün açmak da savurganlıktan kinayedir. Gerek cimrilik, gerek savurganlık insanın mutsuzluğuna sebebolur. Cimri insanı halk kınar, onun insanlar yanında saygınlığı kalmaz. Gereksfz yere malını harcayıp tüketen de başkalarına muhtacolur. Her iki halde de insan üzüntü içinde katır. Âyetin sonundaki: "Kınanmış olarak üzüntü içinde oturursun" cümlesinde "melûm: kınanmış" sözcüğü, cimriliğin getireceği sonuca, "mahsur: üzgün" sözcüğü de savurganlığın getireceği sonuca işaret buyurmaktadır.

50/39'ncu âyette de Hz. Peygamber'e hitaben, Allah'ın, bu emirleri, Hikmetten kendisine vahyetttği, Allah ile beraber başka tanrı tanımaması, aksi halde kınanmış ve iyiliklerden uzaklaştırılmış olarak cehennemin tâ derinliklerine atılacağı Duyuruluyor. Tabii bu hitap, Peygamber'in şahsında bütün insanlaradır.

Ancak eşleri, yahut ellerinin sâhipolduğu (cariyeler) hariç. (Bunlarla ilişkilerinden dolayı da) onlar kınanmazlar. (Mü'minun: 74/6, Me'âric: 79/30) âyetinde eşleriyle yasal ilişkilerinden dolayı insanların kınanmayacakları vurgulanmaktadır.

İsrâ: 50/29,39; Mü'minûn: 74/6, Me'âric: 79/30'ncu âyetlerde geçen melûm ,ve bunun çoğulu melûmîn  üçlü levm kökünden mef ûl ismidir. Leym: kınamak, ayıplamak demektir.

 (Yûnus, Rabbinden izinsiz olarak kavminden ayrıldığı için) Kendi kendisini kınarken (denize attılar) balık onu yuttu." (Sâffât: 56/142) âyetinde tehammiil göstermeyip görevden kaçan Yûnus'un, bu yüzden cezalandırılıp denize atıldığı, kendisini yutan balığın kamında pişman olup, kendi kendisini kınamaya başladığı anlatılmaktadır 

Biz de onu ve askerlerini yakaladık, onları denize attık. (O boğulurken pişmanlıkla) Kendi kendini kınıyordu." (Zâriyât: 67/40)

âyetinde de Allah'ın mesajını engellemeye kalkan Firavun'un, Allah tarafından ceza olarak suda boğulmaya başlayınca pişmanlıkla kendi kendisini kıandiğı anlatılmaktadır.

îbrâhîm: 72/22'nci âyette, insanları dünyâda baştan çıkarıp yanlış işler yaptıran şeytânın, âhirette kendisini kınayanlara karşı kabahatin kendisinde değil, onlarda olduğunu söyleyeceği anlatılmaktadır:

İş bitirildikten sonra şeytân (onlara) şöyle dedi: "Allah size gerçek va'detti, ben de size vahdettim ama ben sözümden caydım! Benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Sadece sizi (küfür ve isyana) davet ettim. Siz de benim da'vetime koştunuz. O halde beni kınamayın, kendi kendinizi kınayın.1 Ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz! Ben, önceden beni (Allah'a) ortak koşmanızı da tanımamıştım zaten. Doğrusu zâlimler İçin acı bir azâb vardır!" (İbrâhîm: 72/22)

72/22: İş bitirildikten, herkes hüküm giydikten sonra şeytan da onlara şöyle der: "Allah size doğruyu söz vermişti. Ben de size söz vermiştim ama benim sözüm doğru değildi. Sizi aldatmağa çalıştım. Benim sizi kötülüğe zorlayacak bir gücüm yoktu. Sadece birtakım vesveselerle sizi bana uymağa çağırdım, siz de bana uydunuz. Öyle ise beni değil, kendi kendinizi kınayınız. Şimdi ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz Esasen ben, dünyada sizin beni Allaha ortak koşmanızı da tanımamıştım" der.

Telâvum de karşılıklı birbirini kınamaktır.

17- Biz bunlara da belâ verdik, şu bahçe sahiplerine belâ verdiğimiz gibi: Hani onlar, sabah olunca bahçeyi mutlaka devireceklerine yemin etmişlerdi.

18- İstisna da etmiyorlar(Allah dilerse biçeriz demiyorlar)dt. 19- Fakat onlar uyurlarken hemen (gönderilen) dolaştct bir belâ, onu sardı da, 20-Bahçe simsiyah kesiliverdi. 21- Sabahleyin birbirlerine seslendiler: 22-"Haydi devşirecekseniz erkenden ekininize gidin" diye. 23- Derken yürüdüler;

fısıldaştyorlardı: 24-"Sakın, bugün hiçbir yoksul bahçeye girip yamnfaa sokulmasın" diye. 25- Devşirebileceklerini umarak erkenden gittiler. 26- Fakat bahçeyi görünce: "Herhalde biz yolu şaşırdık." dediler. 27- "Hayır, doğrusu biz mahrum bırakıldık.1" 28- Orta (yolda giden iyîjleri: "Ben size demedim mi? Rabbinİıi teşbih etmeniz gerekmez miydi?" dedi. 29- "Rab-bimizi teşbih ederiz, doğrusu biz zulmedenlermişiz!" dediler. 30- Dönüp birbirlerini kınamağa başladılar: 31- "Yazık bize, dediler, biz azgınlar-mışız!" 32- "Belki Rabbimiz, bize onun yerine ondan daha iyisini verir. Biz Rabbimize yönelir, O'ndan umarız. 33- İşte azâb böyledir. Âhir et azabı ise daha büyüktür, keşke bilselerdi. (Kalem: 2/17-33)

2/30'ncu âyette, bencil, cimri bahçe sahiplerinin, bahçelerini âfet vurup da ürünsüz kalınca birbirlerini kıandıkları anlatılmaktadır.

LİBÂS

26- Ey Âdem oğulları, size çirkin yerlerinizi örtecek giysi, süslenecek elbise indirdik. Korunma giysisi, en iyisidir. İşte bu(nlar), Allah'ın âyetler indendir, belki düşünüp öğüt alırlar. 27- Ey Âdem oğulları, şeytân, ana babanızı, çirkin yerlerini onlara göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi, sizi de (şaşırtıp) bir belâya düşürmesini Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Biz şeytânları, inanmayanların dostları yaptık. 28- Onlar bir kötülük yaptıkları zaman: "Babalarımızı bu yolda bulduk, bunu bize Allah emretti." dediler. nAllah kötülüğü emretmez, de, Allah'a karşı bilmediğiniz şeyler mi söylüyorsunuz?" (A'râf: 39/26-28)

39/26'ncı âyette yüce Allah, insan oğlunu, henüz elbise yapma becerisinden yoksun durumdan, yünden elbise yapıp giyinecek duruma getirdiğini hatırlatmaktadır. "Ey Âdem oğulları, biz size çirkin yerlerinizi örtecek elbise ve rîş indirdik" buyurmaktadır.

Rîş: Süs olarak tefsir edilir. Asıl lügat anlamına göre rîş, kuşların tüyü, hayvanların kılı demektir. "Size çirkin yerlerinizi örtecek elbise indirdik" cümlesinde, hayvanların yünlerinden, kıllarından, tüylerinden elbise, yatak yorgan, sergi yapıldığına işaret vardır. Kuşun tüyü nasıl onun süsü ise, elbise de insanın süsüdür. Bundan dolayı da elbiseye rîş (süs) denmiştir.

Yüce Allah, bedeni örtecek dış elbiseye işaret buyurduktan sonra insanın ruhunu koruyacak takva elbisesine dikkati çekiyor. Takva elbisesinin daha hayırlı olduğunu söylüyor. Çünkü takva, ruhu korur. Ruh, bedenden çok önemlidir. Takva elbisesi, Allah'ın buyruklarını tutma, yasaklarından kaçma, Allah'a yönelmedir.

 Müfessirlerden kimi, tibâsu'ı-takvâ'yı, vücudu koruyacak elbise diye tefsir ederler. Bu takdirde libâsu't -takva birinci kez adı geçen elbisenin kendisidir. Allah, elbise giymenin hayırlı olduğunu belirtmek için onu tekrar etmiştir. Çünkü câhiliyye Arapianndan bazıları, Ka'be'yi çıplak tavaf ediyor ve bunu Allah katında makbul bir iş sanıyorlardı. Yüce Allah, vücudu örtecek, koruyacak elbise giymenin daha hayırlı olduğunu vurgulamıştır. Diğer bir tefsire göre libâsu't-takvâ, zırh, kalkan, miğfer gibi savaşta koruyucu olarak giyilen şeylerdir.

Bu görüşler muhtemel olmakla beraber takva elbisesinin, mecazî bir anlam taşıdığı ihtimâli daha kuvvetlidir. Katâde, Süddî ve İbn Cureyc'e göre takva elbisesi, imandır. İbn Abbâs'a göre de takva elbisesi salih ameldir

LİKA-MÜLÂKAT

Zifai karşılaşmak, buluşmak, yüz yüze görüşmektir. Allah ile mülakat kıyamet gününde O'nun huzuruna varmaktır  ve mutlaka Allah'a kavuşacağınızı bilin" {Bakara: 92/223)

 7- Bizimle buluşmayı ummayan, dünyâ hayâtına razı olup onunla rahat edenler ve bizim âyetlerimizden gaflet edenler... 8- İşte kazandıkları işlerden ötürü onların varacakları yer, ateştir! 9- İnanıp iyi işler yapanlara gelince imanlarından dolayı Rableri, onları aklarından ırmaklar akan nVmet cennetlerine iletir. 10- Onların orada du'âst: "Allah'ım Sen her türlü eksiklikten uzaksın!", birbirlerine sağlık dilekleri: "Selâm", dubalarının sonu da: "Âlemlerin Rabbi Allah'a hamdolsun!" sözleridir. (Yûnus: 51/7-10)

51/7-8: Bu dünyâ hayâtından sonra Allah'ın huzuruna çıkmaya inan-mayıp dünyâ yaşamına razı ve onunla tatmin olan, Allah'ın âyetlerini düşünmeyenlerin varacakları yer ateştir. Yaptıkları işler, kendilerini ateşe sürükler. Ahiret hayâtını inkâr edip dünyâda elinden geldiğince kötülük yapan, günâh işleyen kimsenin yaptığı işler, bu dünyâ hayâtından sonra ruhunu yakan, acılara sokan birer azâb oluverir.

Her can ölümü taddıktan sonra amellerinin nimet veya azâbİyle karşılaşır ki bu nimet veya azâb, maddî değil ruhanîdir. Bu, âhiret nimet veya azabından ayrıdır. Tâ kıyamete kadar her ruh, amellerinin ruhanî şekilleriyle başbaşa kalır. Onlar onun için ya nimet veya azâb oluvermiştir. Fahreddin Râzî, ruhanî ateşi söyle bir misalle anlatır:

"İnsanın çok sevdiği bir şey, bir daha eline geçmeyecek biçimde kaybolursa içi yanar. Bu kimse için 'Falanın, ayrılıktan içi yanıyor' derler. Bu ateşin, acısı, maddî ateşin acısından fazladır.

"Şimdi cisimlere âşık olmuş, ruhanî âlem sevgisinden gafil ruhlar, sevdiklerinden ayrılmış, hiç bilmedikleri, sevgi ilişkisi kurmadıkları bir âleme gelmiş olurlar. Bunlar, sevgilisinden ayrılıp hiç bilmediği, sevmediği karanlık bir kuyuya atılan, yalnızlık içinde kalan kimseye benzerler. İşte âhiret alemiyle hiç ilişki kurmayan, ona yönelmeyen ruh da birden bire o âleme düşünce ızdırap çeker,

"Fakat eğer ruh, daha önce dünyâ cisimlerinden kaçan, bunların kötülüklerini, kusurlarını bilen, sağlam kulpa iyice yapışan, Allah'ı çok seven biri olsaydı âhirete varınca o; karanlık, kokmuş, zararlı haşerelerle müthiş felâketlerle dolu bir kuyudan kurtulup büyük padişahın meclisinde dostlarına, ahbaplarına kavuşmuş olurdu. Nitekim yüce Allah: "Kim Allah'a ve Elçisine itaat ederse işte onlar, Allah'ın nimet verdiği peygamberler, sıddikler, şehîd-ler ve sâlihlerle beraberdir. Onlar da ne güzel arkadaştır''

LÜTUF

Gerçekten Rabbim dilediği şeyi çok ince düzenler. (Yûsuf: 53/100)

Lütf(^ilaiİ\) ince, şeffaf, yoğun olmayan demektir. Letafet ve lütfhsfîf,

yavaş hareket, ince işler yapmak; letâif: duyularla algılanamayan şeylerdir. Elle tutulamayan, duyularla algılanamayan, işlerin iç yüzünü bilen anlamındaki liitf'ût yüce Allah vasıflanır: Allah'ın sıfatlarından olan Latif, çok nazik, kibar, incitmeyen, insanın ruhunu okşayan, gönüle huzur veren demektir.

Gözler O'nu algılamaz, o gözleri  algılarO latif(gözle görülmez veya lütuf sahibi), her şeyi haber alandır. (En'âm: 55/103)

 Çünkü Allah laûftir (O'nun bilgisi her gizli ve ince şeye

ulaşır. O. her şeyi) haber alır." (Lokman: 57/16, Hac: 88/63) âyetlerinde Allah'ın Latif sıfatı vurgulanmaktadır. Belirttiğimiz gibi Latif: çok lütfeden, şeffaf, yoğunluksuz, rahmet ve nimeti son derece yumuşak biçimde bütün varlıklara nüfuz eden, her varlıkta nazik biçimde kendisini gösteren anlamlarına gelir.

Yine böyle onlarıdirilttik ki, kendi aralarında (birbirlerine) sorsunlar: İçlerinden biri: "Ne kadar kaldınız?" dedi. "Bir gün, ya da günün bir parçası (kadar kaldık)," dediler, (Fakat işin içyüzünü iyice bilmediklerinden her şeyi en İyi bilenin Allah olduğunu ifade ettiler): "Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir, dediler, birinizi şu gümüş (para) ile şehre gönderin, baksın, hangi yiyecek daha temiz (ve nefis) ise ondan size bir azık getirsin; fakat çok dikkatli davransın, sakın sizi birisine sezdirmesin." (Kehf: 69/19)

69/19'ncu âyette, uzun bir süre uyuduktan sonra uyanan Mağara Adamlarının, yiyecek almak için kente gönderecekleri arkadaşlarına telattuf etmesini (dikkatli davranmasını), kendilerinin yerini kimseye fark ettirmemesini öğütledikleri anlatılmaktadır.

Lütf: iyilik etmek, nazik davranmak anlamına da gelir. İnsanlar arasında sevgi uyandıran hediyeler için de /«(/"denilir. Hz. Peygamber: "I>ıûı3 iyL#î.' Hediyeleşin, birbirinizi seversiniz!" buyurmuştur

LECC-LİCÂC

Biz onlara acıyıp da başlarındaki sıkıntıyı alsaydık, yine azgınlıklarında bocalamağa devam ederlerdi. (Mü'minûn: 74/75)

Lecc-Licâc  inatçılık yapmak, inatçılıkta ısrar etmektir. bir şeyde ısrar etmek demektir. Bir hadîste: Birinizzin, yaptığı yeminin tersinin daha hayırlı olduğunu bildiği halde o yeminde ısrar edip keffâret vererek onu bozmaması, daha çok günahkâr olmasına neden olur." buyurulmuştur. Ber işin büyümesi, zorlaşması anlamına gelir. Yemen lehçesinde kılıca dalücce denilir. dalga şiddetlendi, kabardı, demektir. Bahrun lücciyy. derin, engin denizdir

LEVN

27-Görmedin mi Allah gökten su indirdi de, onunla renkleri çeşit çeşit meyvalar çıkardık. Dağlardan (geçen) beyaz, kırmızı, değişik renklerde ve simsiyah yollar (yarattık). 28- İnsanlardan, hayvanlardan ve davarlardan da yine böyle türlü renkte olanlar var. Kulları içinden ancak bilginler, Allah'tan (gereğince) korkar. Şüphesiz Allah dâima üstündür, çok bağışlayandır. (Fâtır: 43/27-28)

43/27-28: Cudde'nin çoğulu olan cuded, eşeğin sırtındaki siyah çizgilere denir. Cadde de bu köktendir. Ğırbîb'in çoğulu olan ğarâbıb de çok siyah demektir. Garâbîbu sûd: Simsiyah anlamına gelir. Burada meyvalar nasıl çeşitli renklerde ise dağların üzerinden geçen yolların, ya da dağların sırtlarının da öyle çeşitli renklerde beyaz, kırmızı ve siyah görünümlerde olduğu belirtiliyor.

Bu âyette geçen elvan levn'm çoğuludur. Levn renk demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de bol miktarda doğa manzaraları vardır. Doğa ve yaratıklar anlatılırken gönül açan çeşitli renklerden söz edilir. Bu renkler içinde beyaz, siyah, kırmızı, san, yeşil, sarı gibi temel renkler ağırlıklı olarak zikredilir.

Bu âyette, Allah'ın kudret ve büyüklüğüne insanların dikkatini çekmek için O'nun yaptığı büyük işlere işaret ediliyor: Gökten yağmur yağdırıp onunla sulanan topraktan çeşit çeşit renk ve tadda meyvalar çıkaran Allah'tır. Dağlar da öyle çeşit çeşit renklerde görünür. Üzerinden beyaz, kırmızı, siyah görünen yollar geçer. Allah, yalnız meyvaları ve dağlan değil, hayvanları da öyle çeşitli renklerde yaratmıştır. İnsanlardan kiminin rengi beyaz, kiminin kırmızı, kiminin siyahtır. Bu genel vasıflar içinde her insan ve her yaratık ötekinden başkadır. Hiçbiri ötekinin aynı değildir. Düşünenler, gerek tabiatta, gerek canlılar içinde bu kadar renk ve çeşitteki varlıkları yaratan Allah'ın kudretinin sonsuzluğunu ve yalnız O'nun tapılmağa ve övülmeğe lâyık olduğunu anlarlar. Yalnız o bilgin kullar, Allah'a gereğince saygı duyarlar. Kuşkusuz Allah daima üstündür ve çok bağışlayandır.

Bu âyetlerde Allah'ın kudretine ve büyüklüğüne dikkat çekildiği gibi insanların da çeşitli yaratılışta oldukları belirtilmiş oluyor. Meyvalar, dağlar, hayvanlar ve insanlar hep çeşit çeşittir. İnsanların da hepsi bir değildir. Âlimi, câhili, anlayışlısı, anlayışsızı vardır. Onun için herkesin hemen hakkı görüp, Allah'ın hikmetini anlayıp doğru yola gelmesi beklenemez. Ancak ibret sahibi anlayışlı kullar, Allah'a saygı gösterirler.

Burada dikkat edilecek bir husus var: Allah'ın çeşit çeşit meyvaları, çeşitli renklerde görünen dağlan ve yine çeşit çeşit şekil ve renklerde canlıları yarattığı anlatıldıktan sonra: "Kulları içinden ancak bilginler Allah'tan korkar (O'na saygı duyarlar)" buyuruluyor. Demek ki bitkileri, hayvanları ve insanları inceleyen bilginler, bunların öyle kör bir tabiat eseri olamayacağını; bu ince düzenin, bu renk renk çiçeklerin, canlıların kendi kendine var olamayacağını anlar ve bunları yaratan Allah'a yönelir, gönülden O'na saygı ile kulluk ederler. Böylece âyet, derin araştırmanın, insanı Allah'a inanmaya ve ibâdete götüreceğini anlattığı gibi ilmin de değerini belirtmiş oluyor. İlim insanı Allah'a saygıya götürmüyor, kibre düşürüyorsa o gerçek ilim değildir. Sahibi o ilmi tam benimsememiş, daha doğrusu o ilim, sahibini olgunlaştırmamış, gönlünü aydınlatmamıştır. Abdullah ibn Mes'ûd şöyle demiştir: "İlim çok Hadîs bilmekle değil, Allah'a saygı göstermekle olur"

LEYN

43-"Firavun'a gidin, çünkü o azdı. 44- Ona yumuşak söz söyleyin, belki öğüt alır veya korkar." (Tâhâ: 45/43-44)

Leyn yumuşaklık, zariflik demektir. Katılığın, kabalığın tersidir.Kur'ân, daima yumuşak huylu olmayı, kabalıktan, katılıktan kaçınmayı, emreder. Tatlı söz. gönülleri fetheder.

Yüce Allah. Firavun'a gönderdiği Mûsâ ve Harun'a, ona yumuşak, tatlı söz söylemelerini emreder. Yola gelmeyeceği belli olan en kaba ve katı adama bile yumuşak sözle hitâbetmenin emredilmesi, tatlı konuşmanın, Hak dâvetçisinin genel prensibi olduğunu gösterir. Bu kökten lîne  taze hurma fidanıdır: Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz, yahut onu kökleri üzerinde bırakmanız hep Allah'ın izniyle ve (O'nun) yoldan çıkanları cezalandırması için olmuştur." (Haşr: 95/5)

İşte Hak sevgisiyle yumuşamış, olgunlaşmış mü'min, taze fidan gibi zarif, yumuşak ve tatlıdır. Katı, kaba adam kuru odun gibidir. Islâh bilmez. Kırar, düzeltmeğe kalksan kırılır. Hak sevgisi, ihlâslı mü'minlerin, sadece gönüllerini değil, derilerini dahi zarîfleştirir, yumuşatır:" Sonra derileri ve kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar'' (Zümer: 59/23). Mü'minler o kimselerdir ki, Allah anıldığı zaman yürekleri ürperir, O'nun âyetleri kendilerine okunduğu zaman imanlarını artırır ve Rablerine tevekkül ederler." (Enfâl: 93/2)

Hakk'a çağrının en temel prensibi sevgi, zerâfet, tatlılıktır. Tatlı söz, yılanı dahi deliğinden çıkarır. Tatlı söz, katı gönülleri yumuşatır. Yaratıkların doğası, kabalıktan hoşlanmaz. Kabalık, insanları hakka yaklaştırma şöyle dursun, tam tersine ondan uzaklaştırır. En büyük Hak dâvet-çisi Hz. Muhammed'in "âlemlere rahmet" olduğunu, yaratıklara karşı çok acımalı olduğunu ve onun bu acımalı, nezaketli tutumunun, insanları Hak Işığı'nın çevresinde topladığını belirtmiş ve bu nezaketin, ona Allah'ın lütfü olduğunu belirtmiştir: Allah’ın rahmeti sebebiyledir ki, sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılır, giderlerdi." (Âl-i İmrân: 94/159)

Âl-i İmrân: 94/159. âyet. Hz. Peygamber(s.a.v.)in yüksek ahlâkını, onun kaba davranışlardan uzak bulunduğunu, her zaman merhametli, şefkatli, yumuşak huylu olduğunu göstermektedir. Bu yüksek ahlâk, onun peygamberliğinin gereği, liderliğinin sırrıdır. Eğer kendisine kaba davrananlara, kusur işleyenlere karşı o da katı davransaydı, çevresinden dağılıp giderlerdi. Onun belirgin niteliklerinden biri de yumuşak huylu, yufka yürekli oluşudur. Ahmed ibn Hanbel'in rivayet ettiği bir hadîse göre Peygamberimiz, Ebû Ümâme el-Bâhilî'nin elinden tutmuş: "Ey Ebû Ümâme, benim kalbimin şefkat duyduğu kimse, inananlardandır'

LİSÂN

 (Ey Muhammed,) Onu hemen okumak için diline depretme. (Kıyamet: 31/16) âyetinde Hz. Muhammed'e hitaben, vahiy süreci tamamlanmadan lisanını acele ile depretmemesi emredilmektedir.

Lisân  dil organı ve konuşma dili (lügat) demektir.

8- Biz ona vermedik mi: iki göz 9- Bir dil, iki dudak' (Beled: 35/8-9)

Biz o(Kur'â)n'ı senin diline kolaylaştırdık ki, onunla korunanları müjdeleyesin ve inatçı bir kavmi onunla uyarasın. (Meryem: 44/97)

27- "Dilimin düğümünü çöz. 28- Ki sözümü anlasınlar." (Tâhâ: 45/27-28)

13- Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor (tutukluk yapıyor), onun için Harun'a da elçilik ver. (Şu'arâ:47/13) Kardeşim Hârûn, o, dil bakımından benden daha güzel konuşur. Onu da benimle beraber, beni doğrulayan bir yardımcı olarak gönder. Zira ben, beni yalanlayacaklarından korkuyorum. (Kasas: 49/34)

Biz o(Kufâ)nı senin diline kolaylaştırdık ki, düşünüp öğüt alsınlar. (Duhân: 64/58)

Kıyamet: 31/16. Beled: 35/9, Şu'arâ: 47/13,27, Kasas: 49/34, Duhân: 64/58'nci âyetlerde geçen lisân konuşma ve tadma organı olan dildir. Aşağıdaki âyetlerde de lisân lügat, konuşma anlamındaki dildir.

Onlara rahmetimizden (mal ve çocuk) lütfettik ve onlar için yüce bir doğruluk dili verdik. (Meryem: 44/50)

Sonra gelenler arasında bana, bir doğruluk dili nasib eyle (sonraki nesiller arasında hayır ile anılmamı sağla)! (Şu'arâ: 47/84)

Ondan önce de önder ve rahmet olarak Musa'nın Kitabı vardır. Bu da (şirk iieı kendilerine yazık edenleri uyarmak, güzel davrananları müjdelemek için Arap diliyle indirilmiş (kendinden önceki Kitabı) doğrulayan Kitaptır. (Ahkaf: 66/12)

62- Kendilerinin hoşlanmadıkları şeyi Allah'a yeriyorlar, üstelik de dilleri. "En güzel sonuç, kendilerinin olacak" diye \alan söylüyor. Onlara mutlaka ateş vardır ve onlar ona sürüleceklerdir!... 103- Biz onların, "Ona bir insan öğretiyor!" dediklerini biliyoruz. Hak'tan saparak kendisine yöneldikleri adamın dili a'cemî (yabancıdır, açık değildir), bu ise apaçık Arapça bir dildir... 116- Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü "Şu helâldir, şu haramdır," demeyin, sonra Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Allah'a karşı yalan uyduranlar ise iflah olmazlar. (Nah!: "70 /62. 103, 116)

Korku gid(ip de sıra ganimetleri paylaşmağa gehince mala düşkünlük göstererek sizi sivri dillerle incitirler. (Ahzâb: 9" 19)

Bu âyetlerde geçen lisân kelimesi, dil organından çok konuşma aracını ve konuşmayı (lügati) belirtir.

Yahudilerden öyleleri var ki, kelimeleri yerlerinden kaydırıyorlar. Dillerini eğip bükerek ve dini taşlayarak: "İşittik ve isyan ettik", "Dinle, dinlemez olası" ve: "Râ'inâ" diyorlar. Eğer onlar: "İşittik ve itâ'at ettik", "Dinle ve bize bak!" deselerdi, elbette kendileri için daha iyi olurdu. Fakat Allah, inkârlarından dolayı onları la'netlemiştir, pek az inanırlar. (Nisa: 98/26)

98/46'ncı âyette bazı Yahudilerin sözleri yerlerinden tahrif ettikleri bildiriliyor ve yaptıkları bu tahriflerden de örnekler veriliyor.

Tahrif: lügatte kaydırmak, gidermek, bozmak anlamlarına gelir. Kelimeleri yerlerinden tahrif, onları cümledeki yerlerinden kaydırarak veya söyleniş tarzını, vurgularını bozarak başka anlam verecek biçime sokmak demektir. Rivayetlere göre Yahudilerden bazıları, Hz. Peygamber ve müslü-manlarla konuşurken kullandıkları bazı kelimeleri, dillerinde bükerek kendi içlerindeki kötü anlama gelecek biçimde söylüyor, böylece görünüşte gûyâ iltifat, gerçekte ise hakaret ediyorlardı. Meselâ: İşittik, itaat ettik" sözündeki nın elifini ayın'a, tasını sâd'a, ikinci ayın'ını da yâ'ya çevirerek: İşittik, isyan ettik" şekline sokuyorlardı. Dinle" diyecekleri yerde diyorlardı. Bu sözün asıl anlamı:  İşit, bizi dinle, kem söz işitmeyesin" demek idi. Ama onlardan bazıları bunu, "Dinle, dinlemez olası" anlamında söylüyorlardı. Müslümanların kullandıkları saygı sözünü, görünürde saygı, gerçekte hakaret anlamında kullanıyorlardı. " Bize bak, bizi gözet" sözünü de hakaret anlamındaki ru'ûnet kökünden getirerek "kaba" anlamında kullanıyorlardı. Yahut bu kelimeyi, kendi dillerindeki hakaret anlamına gelen kelime ile değiştirip söylüyorlardı.

15- Çünkü siz, onu dillerinizle alıv eriyor sunuz ve hakkında hiç bilginiz olmayan bir şeyi, (düşünüp taşınmadan, hemen) ağızlarınızla söylüyorsunuz ve onu önemsiz bir iş sanıyorsunuz. Oysa o, Allah yanında büyük(bir günâh)tır... 24- O gün, dilleri, elleri ve ayakları yaptıklarına şâhidlik edecektir. (Nur: 102/15-24)

Göçebe Araplardan geri bırakılanlar, sana diyecekler ki: "Mallarımız ve çocuklarımız bizi, (seninle beraber gelmekten) alıkoydu. Bizim için mağfiret dile." Onlar, dilleriyle kalblerinde olmayan r-ir şeyi söylüyorlar. (Fetih: 109/11)

Isrâîloğullanmn nankörlerine, Dâvûd ve Meryem oğlu Isâ diliyle la'net edilmiştir. Çünkü (onlar) isyan etmişlerdi ve saldırıyorlardı. Mâide: 110/78)

110/78'nci âyette, saldırganlıkları yüzünden İsrâîloğullarından bazı nankörlere, gerek Dâvûd. gerek Meryem oğlu İsâ tarafından da lanet edildiği bildiriliyor. 79'ncu âyette de lanete uğramalarının sebebi açıklanıyor: Onlar yapılan kötülüklere göz yumuyor, ses çıkarmıyorlardı. Hakk'ın buyruklarının çiğnenmesine razı olmakla çok kötü bir iş yapıyorlardı. Geçmişteki Yahudilerin davranış tarzı böyle idi.

Onlar sizi ele getirseler, size düşman olurlar, size ellerini, dillerini kötülükle uzatırlar ve inkâr etmenizi isterler. (Mümtehine: 111/2)

LÜBB

19- Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse, (bunu kabul etmeyen) kör gibi olur mu? Ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. 20- Onlar, Allah'ın ahdini yerine getirirler ve andlaşmayı bozmazlar. 21- Ve onlar Allah'ın bitiştirilmesini istediği şeyi bitiştirirler. Rablerine karşı sax°ılı olur ve en kötü hesaptan korkarlar. 22- Ve onlar Rablerinin yüzünü i rızâsını) arzu ederek (güçlüklere) sabrederler; namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli ve açık olarak (hayır yoluna) harcarlar ve kötülüğü iyilikle savarlar. İşte şu yurdun sonucu onlarındır. (Ra'd: 87 19-22)

87 19'ncuâyetteHz.Muhammed'eindirilenKur'ân'ıngerçek olduğunu bilenin, bunu bilmeyen düşüncesiz, basireti kapalı kimse gibi olmayacağı, ancak lüb (sağduyu) sahiplerinin düşünüp gerçeği anlaya-cakları vurgulandıktan sonra 20-22'nci âyetlerde lüb sahiplerinin vasıfları sayılmaktadır. Bunlar. Allah'a verdikleri kulluk sözünü tutar, bey'atlerini bozmaz, başka kimselerle yaptıkları anlaşmaları da yerine getirir, sözlerinden caymazlar. Allah'ın, bitiştirilmesini istediği şeyleri bitiştirirler: Akraba, konu komşu, eş, dost ile ilişkilerini kesmezler; ibâdetleri, güzel işleri bırakmaz, sürdürürler; fakirlere yardımdan kaçmazlar. Allah'ın çetin hesabından korkarlar. Allah'ın rızasına ermek için sabreder, namazlarını kılar, O'nun verdiği rızıktan açık ve gizli olarak hayır yaparlar; kötülüğü de kabalıkla değil, iyilikle savarlar. Kötülükleri iyilikle, güzellikle, tatlılıkla düzeltmeğe çalışırlar.

19'ncu âyette HibbÇ^tyün çoğulu el-elbâb  geçmekte ve ardından gelen âyetlerde de lüb sahihlerinin nitelikleri (huy ve karakterleri) anlatılmaktadır.

Lübb sâf, halis, öz, katıksız akıldır ki biz buna sağduyu diyoruz. Aslında lübb aklın özüdür. Bundan dolayı her lüb akıldır ama her akıl lüb(sağduyu) değildir. Bunun için çeşitli âyetlerde Kur'ân gerçeklerini ancak lüb (öz, katıksız akıl) sahihlerinin anlayacağı vurgulanmaktadır:

Sana (bu) mübarek Kitabı indirdik ki âyetlerini düşünsünler ve sağduyu sahipleri öğüt alsınlar. (Sâd: 38/29)

De ki: "Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Doğrusu ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. (Zümer: 59/9)

77- Tâğût'a kulluk etmekten kaçınıp Allah'a yönelenlere müjde var. Müjdele kullarımı: IS- Onlar ki, sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve onlar sağduyu sahipleridir. (Zümer: 59 17-18)

(Kur'ân), insanlara bir tebliğdir. (İnsanlar,) Bununla uyarılsınlar; O'nun yalnız Tek tanrı olduğunu bilsinler ve sağduyu salipleri öğüt alsınlar diye (gönderilmiştir). (İbrahim: 72/52)

Hikmeti dilediğine verir. Hikmet verilen kimseye çok hayır verilmiştir. Bunu ancak sağduyu sahipleri düşünüp anlar(lar). (Bakara: 92/269)

İlimde derinleşenler: "Ona inandık, hepsi Rabbimiz katındandır" derler. Sağduyu sahiplerinden başkası düşünüp öğüt almaz. (Al-i İmrân: 94/7)

Elibbâ' da lebîb'm çoğuludur. Lebıb akıllı, zekî insandır. Melbûb zekâsıyla ünlü kişidir.

 (elebbe bi'1-emkâni): bir yere yerleşti, bir yerde durdu demektir. Aslında lebbe deve göğsüdür. Devenin göğsünü yere koyması, elebbe fi'liyle ifade edilir. Telebbüb devenin göğsüne yular takmak, telbîb devenin göğsüne vurmaktır. Telbiyerim de bir yere yerleşmek, bağlanmak anlamındaki ilbâb kökünden geldiğini söyleyenler yanında, telbîb kökünden geldiğini, bâ'lardan birinin yaya dönüştürüldüğünü; yahut tam halislik, içtenlik, öz anlamındaki lübb kökünden geldiğini söylerler de vardır. İçtenlikle Allah'ın buyruğuna koşmaya ve bunu belirtmeğe telbiye denilir. Lübbü't-ta'âm halis yemek, hasebun lübâb temiz, asîl soy demektir.

Lağv

Lağv Yemİnİ

Lat

Lehv

Lemem

Lemh Basar

Lems

Levhİ Mahvuz

Leyl Sures

Lİan

Lİbasut Takva

Lokman

Lokman Suresi

Lut

Lutçuluk

Lüğub

Lütuf Latİf

Lahn

Ledün

Levm

Lİbas

Lİka

Lütuf

Lecc Lİcac

Levn

Leyn

Lİsan

Lübb

MAHABBETULLAH (ALLAH SEVGİSİ)

"Eğer Allah'ı seviyorsanız bana uyun ki Allah da sizi sevsin ve günâhlarınızı bağışlasın. Allah bağışlayandır, esirgeyendir." (Âl-i İmrân: 94/31)

MAHV VE İSBÂT

Allah, dilediğini siler, (dilediğini) bırakır. Ana Kitâb O'nun yanındadır. (Ra'd: 87/38-39)

Kendinden önceki âyetlerin ışığı altında okununca bu âyetin mânâsı gayet açıktır. Bu âyet, bundan önceki âyetin:" Allah'ın izni olmadan hiçbir elçi, bir âyet (mu'cize) getiremezdi. Her sürenin bir yazısı vardır." cümlesinin anlamını tamamlamaktadır. Yani yapılacak her şeyin yazılmış, tesbit edilmiş bir zamanı vardır. Zamanı gelince Allah azabını indirir, dilediğini mahveder, silip ortadan kaldırır, dilediğini bırakır. Şirkin temsilcilerini yok eder, imanın temsilcilerini bırakır; bâtılı yok eder, hrkkı yerleştirir. Hz. Alî de âyeti buna yakın bir anlamda tefsîr ederek: "Allah dilediği kuşakları siler, kaldırır; dilediğini bırakır" demiştir. Bu âyet: "Görmediler mi, kendilerinden önce nice kuşakları helak ettik?",

MÂİDE SÛRESİ

Sûrede çeşitli hükümler, sosyal ve ahlâkî prensipler vardır. Ahde vefa, duygusal davranışlardan kaçınma, iyilik ve takvada yardımlaşıp günâh" ve düşmanlığa yardımcı olmama; yenmesi haram olan hayvanlar; avlanmanın hükmü; Kitâb ehlinin kesip pişirdiklerinin müslümanlara, müslü-manların yiyeceklerinin de onlara helâl, onların kadınlerıyla evlenmenin de müslümanlar için helâl olduğu; abdest ve teyemmümün usulü; adaletle şahitlik etmenin gereği; bozgunculuk yapmaktan, şarap içmekten, kumar oynamaktan, putlar adına kesilmiş hayvanları yemekten kaçınmanın gereği; hayvanlara âit bazı câhiliyye âdetlerinin yersizliği; hac ve Ka'be ziyaretinin devamı; vasiyette şahit tutmanın gereği anlatılmakta; şahidin doğruluğunun araştırılması emredilmektedir.

Yahûdî ve Hıristiyanlara ilişkin âyetlerde Peygamber(s.a.v.)in onlara da uyarıcı olarak geldiği ilân edilmekte; Kur'ân'ın, kendinden önceki Kitâbları doğrulayıcı, koruyup kollayıcı olduğu bildirilmekte; Kitâb ehlinin, özellikle Yahudilerin bazı olumsuz davranışlarına işaret edilmekte; Âdem'in iki oğlundan birinin, diğerini haksız yere öldürdüğü; yahûdîlikteki kısas hükümleri, şerîatlerin farklı olmasındaki hikmet anlatılmakta; Yahudilerin, müslümanlara en yaman düşman, Hıristiyanların ise yakın dost oldukları; müslümanlara dinleriyle alay eden yahûdî ve Hıristiyanların can ciğer dost tutulmaması, onların peşinden gidilmemesi bildirilmektedir.

Hıristiyanların, Hz. Mesîh ve annesi hakkında besledikleri bazı yanlış inançları, bizzat Mesîh'in ağzından kınanmakta; gerçeği kabul eden, kendisini Allah'a adamış bazı Hıristiyan dîn adamları övülmektedir. Mesîh'in, İsrâîloğullarına peygamber olarak gönderildiği, onların ise ona karşı takındıkları olumsuz tavra temas ve îsâ'ya inanan havarilerin, ondan, kendilerine gökten bir sofra indirmesini istemelerine işaret edilmektedir. Bu sofra isteme olayından dolayı da sûreye Mâide (Sofra) Sûresi adı verilmiştir.

İmâm-ı Ahmed ibn Hanbel'in, İbn Merdeveyh'in ve Tabresî'nin aktardıkları bir hadîse göre Mâide Sûresi, Allah'ın Elçisi yolda devesi (veya katırı) üzerinde iken inmiş, vahyin ağırlığından dolayı deve durmuş,

karnı yere doğru eğilmiş, Hz. Alî, devenin karnının yere değdiğini görmüştür. Allah'ın Elçisi (s.a.v.) de kendinden geçmiş, elini Şeybe ibn Vehb el-Cumahî'nin başına koymuş, sonra ayılmış ve sahâbîlere Mâide Sûresi'ni okumuştur. Tabresî'nin Ca'fer-i Sâdık'tan naklettiği bir rivayete göre de "Mâide Sûresi, bütünüyle bir defada vahyedilmiş ve onunla birlikte yetmiş bin melek de inmiştir."

MAKÂM-IMAHMÛD

78- Güneşin sarkmasından (aşağı kaymasından) gecenin kararmasına (yatsı vaktine) kadar namaz kıl ve sabahın Kur'ânı(nı, okuma, dua ve namazı)nı da (unutma). Çünkü sabah Kur'ân 'ı (okuması) görülecek şeydir. 79- Ayrıca senin, gecenin bir kısmında da Kur'ân oku(yup namaz kıl)mak üzere uyanıp kalkman gerekir! Böylece Rabbinin, seni güzel bir makama ulaştırması umulur. (İsrâ: 50/78-79)

50/79. âyette Peygamber'in, gecenin bir kesiminde Kur'ân okuyup namaz kılmak üzere uyanması emredilmekte; böylece Rabbinin kendisini bir Makam-ı Mahmûda ulaştıracağı müjdesi verilmektedir. Bu Makam-ı Mahmûd üzerinde çeşitli yorumlar yapılmıştır:

Kimine göre Makam-ı Mahmûd, şefaat makamıdır. Allah, Muhammed Aleyhisselâm'ı, Kıyamet gününde şefaat edecek bir makama ulaştıracaktır. Hiç şüphesiz Peygamber Aleyhisselâm'ın, Allah katında derecesi büyüktür ama Makam-ı Mahmûd'un, şefaat makamı olduğuna dair âyette en küçük bir delîl yoktur. Bu konudaki rivayetlerin abartıldığını ve zamanla oluşturulduğunu sanıyoruz.

Bir kısım müfessirlere göre de Makam-ı Mahmûd, Allah'ın, Pey-gamber'i, kendisiyle birlikte Arşta oturtacağı makamdır.

MAL YIĞMA

Hayır, doğrusu siz yetime ikram etmiyorsunuz; yoksula yedirmeğe önayak olmuyorsunuz; mirası hırsla yutuyorsunuz. Malı pek çok seviyorsunuz. (Fecr: 10/17-20) âyetlerinde insanın, helâl, haram demeden mîrâsa düşkünlüğü, yoksullara yardım etmediği, malı çok sevdiği vurgulanmaktadır.

Bundan sonra inmiş olan Âdiyât Sûresi'nde de insanın mala düşkünlüğü, kınama üslûbu ile dile getirilmiştir:

" Doğrusu o, malı çok sever. (Adiyât: 14/8) 1- Dini yalanlayanı gördün mü? 2- İşte o öksüzü iter, kakar, 3-Yoksulu doyurmağa ön ayak olmaz. (Mâûn: 17/1-3, Hakka: 78/34)

1- İnsanları diliyle çekiştiren, kaş ve göz işaretleriyle alay eden her fesad kişinin vay haline. 2- O ki mal yığdı, onu saydı, durdu. 3- Malının kendisini ebedî yaşatacağını sanır. 4- Hayır, o Hutame ye atılacaktır. (Hümeze: 32/1-4) âyetlerinde cimrilik, inkarcı kâfirin vasıfları arasında sayılmaktadır:

(Mal) Toplayıp kasada yığanı! (Me'âric: 79/18) âyetinde de insanın mal hırsı, mal toplayıp yığma tutkusu, kınama üslubuyla anlatılmaktadır. Mala düşkünlük, insanın doğasında vardır. "Mal canın yonga-sıdır" sözümüz, bu âyetlerin tefsîri gibidir.

İman ile olgunlaşmayan insanlar, dünya malına düşkün olurlar. Çünkü onlar için ne varsa, hep bu dünyâdadır, ötesi yoktur. Onun için malı severler, helâl haram demeden mîrâsa konarlar, başkalarının mîrâs hakkını dahi yemek isterler.

İnsanın hep kendisini düşünmesi, mala düşkün olması çok çirkin bir şeydir. Elinde imkân varken fakiri düşünmeyen, yetîme ikram etmeyen insanın, Allah'tan ikram beklemeğe hakkı yoktur. Allah, verdiği ni'metlerle kulunu sınar. Onun, Allah'ın verdiği ni'metlerden, başkasına da yardım edip etmediğine bakar. İşte insan düşünmelidir ki yoksul iken kendisi nasıl sızlanır, Allah kendisine az ni'met verince nasıl gücenir, üzülürse; zenginlik zamanında ihtiyacı olanlara yardım etmeyince o âcizler, yetimler, yoksullar da kendisine gücenirler. Malının içinde onların gözleri kalır. O halde insan, Allah'ın âciz, yoksul kullarına ikram etmeli, onları kollamalıdır ki Allah da kendisine ikram edip onu kollasın. Çünkü Allah kullarının hareketlerini gözetlemektedir. Servet, ni'met ve mevki bulunca başkalarını hiç düşünmeyen, hattâ onları ezen, köle gibi kullanmak isteyen insanlar, bu yüzden helak edilmiş olan zâlim kavimler gibi davranmış olurlar. Allah'ın, o zâlimlerin üstüne saklayan kırbacı, bir gün bunların üstüne de şaklar.

Mala değil, insana değer verilmelidir:

Sabah akşam Rablerinin rızâsını isteyerek, O'na yalvaranları kovma. Onların hesabından sana bir sorumluluk, senin hesabından da onlara bir sorumluk yok ki, onları kovup da zâlimlerden olasın! (En'âm: 55/52)

Nefsini, sabah akşam, rızâsını isteyerek Rablerine yalvaranlarla beraber tut (onlarla beraber bulunmağa candan sabret). Gözlerin, dünyâ hayâtının süsünü isteyerek onlardan başka yana sapmasın. Kalbini bizi anmaktan alıkoyduğumuz keyfine uyan ve işi, hep aşırılık olan kişiye itaat etme. (Kehf: 69/28)

Bu âyetlerde, yoksul insanlarla aynı mecliste oturmağa tenezzül etmeyen ve Hz. Muhammed'in yanına gelip kendisiyle konuşmaları için fakir insanları yanından çıkarmasını öneren kibirli insanların davranışı kınanmakta, Allah Elçisi'ne, Allah'ın rızâsını isteyen fakir insanları yanından kovmaması, herkesin kendi yaptığından sorumlu olduğu bildirilmekte; Allah'tan gafil, aşırı insanların keyfine uymaması emredilmektedir. Mekke döneminde inmiş olan bu âyetler, gururlu, zengin kâfirlerin düşünce ve davranışını anlatmaktadır.

Onların ne malları, ne de evlâdları seni imrendirmesin.

Allah bunlarla onlara dünyâ hayâtında azâbetmeyi ve kâfir olarak canlarının çıkmasını istiyor. (Tevbe: 113/55) âyetinde de münafıkların mallarının ve çocuklarının çokluğuna imrenilmemesi emrediliyor. Allah'ın o mal ve çocuklarla o kimselere dünyâda azâbedeceği ve onların kâfir olarak ölecekleri belirtiliyor.

Medine döneminde inmiş olan ve ikiyüzlülerin durumunu anlatan bu âyetten anlaşılıyor ki münafıklar, genellikle servet ve söz sahibi kimselerdi. Sözü dinlenen, kendilerine saygı gösterilen bu insanlar, Allah Elçisi'nin Medine'ye gelmesiyle geri planda kalmışlar, bu yüzden kendilerine rakîb bildikleri Allah Elçisi'ne bir türlü yürekten ısınıp inanmamışlardı.

Mal aslında kötü bir şey değildir. Hz. Peygamber'in: "İyi adama, iyi mal, ne güzeldir!"

MÂLİK

(Suçlular Cehennemin muhafızına): "Ey Mâlik, Rabbin bizim işimizi bitirsin (bizi yok etsin, böyle yaşamaktansa ölmek daha iyidir)!" diye seslendiler. (Mâlik) "Siz kalacaksınız (hiçbir suretle buradan kurtuluş yok)" dedi. (Zuhruf: 63/77)

Bu âyette suçluların, korkunç azaptan kurtulmak için cehennemin muhafızı Mâlik'e:

"- Ey Mâlik, Rabbin, bizim canımızı alsın!" diyecekleri, Mâlik'in de onlara, azâb içinde kalacaklarını söyleyeceği anlatılır.

Mâlik adı, yalnız burada zikredilmiştir: "Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, zayıf olanlar, büyüklük taslayanlara dediler ki:

- Biz size uymuştuk. Şimdi siz şu ateşin ufak bir parçasını bizden savabilir misiniz?

Ateştekiler, cehennemin bekçilerine dediler ki:

-  Rabbinize duâ edin de hiç değilse bir gün, bizden azabı biraz hafifletsin!

MARH-AFAR

(sürtünme ile elektriklenme)

79- De ki: "Onları ilk defa yaratan diriltecek. O, her yaratmayı bilir." 80- O size yeşil ağaçtan ateş yaptı da siz ondan yakıyorsunuz. 81- Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerlerini yaratamaz mı? Elbette yaratır. O, çok bilen yaratıcıdır. 82- O'nun işi, bir şeyi(n olmasını) istedi mi ona, sadece 'ol' demektir, hemen oluverir. 83- Yücedir O ki, her şeyin hükümranlığı O'nun elindedir ve siz O'na döndürüleceksiniz." (Yâsîn: 41/79-83)

Yâsîn: 79-83. âyetlerde, âhirette yeniden bedenlenmeyi inkâr eden insana, bunu ispat için Allah'ın, yeşil ağaçtan, ateş çıkardığı ve insanların ondan yararlanarak ateş yaktıkları anlatılmaktadır. Hicaz 'da bulunan Martı ve 'Afâr ağaçlarından birer dal kesilip birbirine sürtülünce çakmak gibi ateş çıkarır. Çölde yolculuk yapanlar, bu dalları birbirine sürtüp ateş yakarlar. Yeşile, doğasına ters olan bir özellik verip ondan ateş çıkaran Allah, kurumuş kemiğe de doğasına ters olan hayat verebilir. O'nun kudreti sonsuzdur. Gökleri ve yeri yaratan Allah, bunların benzerini yaratamaz mı? Allah için zorluk yoktur. "Ol!" demek istediği bir şey derhal oluverir. Her şey O'nun mülküdür, hükmü altındadır. Herkes O'na döndürülecek, yaptıklarından hesap verecektir.

71- (iki dalı birbirine sürterek) Çıkardığınız ateşi gördünüz mü? 72- Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratanlar biz miyiz? (Vâkı'a: 46/71-72)

Dalların birbirine sürtül meşinden kıvılcım çıkması, gerçekte bir elektrik olayıdır. Sürtünmeden elektron akımı olur, bundan elektrik doğar. Görünüşte yeşillik ateşe zıddır. Gerçekte sürtünmeden elektron akımı dolayısıyla elektriğin meydana gelmesi, Allah'ın bir yasası olup gayet doğaldır. İşin içyüzünü bilmeyen insana bu olay, olağan üstü görünür. İşte nasıl görünüşte mâhiyeti birbirine ters şeyleri Allah, bir araya getiriyorsa ve bu olay, gerçekte doğal ise, imkânsız gibi görünen bedenden ayrılan ruhların yeniden bedenlenmesi de Allah'a göre gayet doğaldır. Her şey O'nun buyruğuna bağlıdır. O, ölülerin can bulmasını dilemiştir. Onun için ölüler canlanır. Sûr'a, yahut suretlere üflemekle cesetlere can girer. Maddeye hayat veren, Allah'ın hayât soluğu olan ruhtur. İşte Allah, hayat soluğu olan ruhu, suretlere üfleyince cansız suretler can bulur. Dünyâ hayâtı tamamlandıktan sonra Allah'ın bir tecellîsiyle bedenlere yeniden ruh üflenecek ve yeni bir rûhânî-maddî hayât düzeni kurulacaktır.

De ki: "Onları ilk defa yaratan diriltecek. O, her yaratmayı bilir." (Yâsîn: 41/79) âyetinde, ramîm'i yani çürümüş kemiği kimin dirilteceğini soran inkarcı kişiye, "Onu ilk kez inşâ edenin dirilteceği" bildirilmektedir. İnşâ, taş veya kerpiç gibi yapı malzemesini birbiri üstüne koyup parça parça, azar azar yapmaktır. Bunda canlıların zigotun bölünmesiyle yavaş yavaş organların yaratılarak bedenin inşâ edildiği anlatılmaktadır.

Bu, birden bire canlıyı var etmek değil, aynen yapı gibi taş taş üstüne yani hücre hücre üstüne koyup beden binasını yapmaktır. İnsan da diğer canlılar da böyle yaratılmıştır.

Çürümüş kemiği, ilk kez inşâ eden yaratacağına göre bundan ruhun sokulacağı yeni bedenin, yine birden bire değil, ilk kez olduğu gibi inşâ edileceği, hücre hücre üstüne konarak (yani hücrenin bölünüp çoğalmasıyla) yaratılacağı anlaşılır.

Ruh için yapılacak yeni beden, bu bedenin aynı değil, benzeri olacaktır. Çünkü 41/81. âyette, onları Yaratan'ın, benzerlerini de yaratmağa kadir olduğu anlatılıyor. Demek ki ruhun sokulacağı beden, bu bedenin aynı değil, benzeridir. Yeni yaratma da bu yaratmadan farklıdır. Oda başka bir yaratmadır. İşte bundan dolayı 41/79. âyetin sonunda "Onun, her türlü yaratmayı bildiği" vurgulandığı gibi, 81. âyette de "O'nun, çok yaratan olduğu" vurgulanır. Yani O, yaratmada ustadır, işi hep yaratmadır. Bir yaratığı, diğerinin aynı değildir. Her yaratığı diğerinden farklıdır. O, her türlü yaratma yöntemini bilir, demektir.

MASLAHAT

Ey elçiler, güzel şeylerden yeyin ve yararlı iş yapın. Çünkü ben yaptıklarınızı bilmekteyim. (Mü'minûn: 74/51) Erkek ve kadından her kim inanmış olarak iyi bir iş yaparsa, onu (dünyâda) hoş bir hayâtla yaşatırız, onların ücretini yaptıklarının en güzeliyle veririz. (Nahl: 70/97)

Kim bir kötülük yaparsa sadece onun (yaptığı kötülük) kadar cezalanır, ama erkek ve kadından her kim inanarak faydalı bir iş yaparsa onlar cennete girerler ve orada kendilerine hesapsız rızık verilir (Mü'min: 60/40)

Bu âyetlerde peygamberlere sâlih iş yapmaları, Allah'ın, sâlih iş yapanları dünyâda mutlu yaşatacağı, âhirette de cennete sokup orada hesapsız rızıklarla besleyeceği; köjtülük yapanın da sadece yaptığı kötülük kadar cezalandıracağı vurgulanmaktadır.

Sâlih, salâh ve maslahat hep slhz kökünden gelir. Sulh barış, salâh yararlı şeydir. Salâh'm karşıtı fesâddır. Salâh ile aynı anlama gelen maslahat da mefsedet in karşıtıdır. Kur'ân'da salâh'ın karşıtı fesâd ve seyyie'dir. Mü'min: 60/40'ncı âyette olduğu gibi, Başka bir kısmı da günâhlarını itiraf ettiler, iyi işle kötü işi birbirine karıştırdılar. Belki Allah, onların tevbesini kabul eder. Çünkü Allah bağışlayandır, esirgeyendir." (Tevbe: 113/102) âyetinde de seyyie sâlih'in karşıtı olarak kullanılmıştır.

Sulh da aslında yararlı eylem demektir ama bu, insanlar arasındaki soğukluğu, düşmanlığı gidreme, yani barış anlamında kullanılır.

Ve eğer bir kadın, kocasının huysuzluğundan, yahut kendisinden yüz çevirmesinden korkarsa, anlaşma ile aralarını düzeltmelerinde ikisine de günâh yoktur. Barış dâima iyidir. Zaten nefisler cimriliğe hazır duruma getirilmiştir (insanın mayasında cimrilik vardır). Eğer güzel geçinir, (kötülükten) sakınırsanız, Allah yaptıklarınızı haber alır (yaptığınız güzel işler boşa gitmez)."(Nisa: 98/128) âyetinde karı kocanın arasını düzeltmeleri öğütlenmekte ve sulhun daha iyi olduğu vurgulanmaktadır.

Bu âyette kelimenin sulh ve ıslâh kökleri birlikte kullanılmıştır. Allah dirliğin düzenliğin bozulmasını değil, düzeltilmesini, barışın kurulmasını, dengenin sağlanmasını ister: Peygamberlerin görevi de ıslâh'tır. Sadece gücümün yettiği kadar düzeltmek istiyorum." (Hûd: 52/88) âyetinde Hû-d'un, kavmine, elinden geldiği kadar tohpylumu ıslâh etmeğe çalıştığını söylediği belirtilmektedir. Allah ıslâh edenleri sever:

Elbette biz, ıslâh etmeğe çalışanların ecrini zayi etmeyiz." (A'râf: 39/170). Yüce Allah, ıslatıcıları sevdiğine göre elbette bunların karşıtı olan bozguncvuları sevmez:

Allah bozguncuların işini düzeltmez! (Yûnus: 51/81)

İnsanlara ıslâh etmeyi, barışı sağlamaya çalışmalarını öğütlemektedir:

İnanan insanlar iseniz, Allah'tan korkun, aranızı düzeltin, Allah'a ve Elçisine itâ'at edin!" (Enfal:93/l)

Eğer inananlardan iki grup vuruşurlarsa, onların arasını uzlaştırın; şayet biri ötekine saldırırsa, Allah 'in buyruğuna dönünceye kadar saldıran tarafla vuruşun (Allah 'in buyruğuna) dönerse artık adaletle onların arasını düzeltin ve dâima âdil olun. Çünkü Allah, adalet yapanları sever. 10-Muhakkak mü'minler kardeştirler. Kardeşlerinizin arasını düzeltin ve Allah'tan korkun ki size rahmet edilsin." (Hucurât: 105/9-10)

İşte iyilik, barış Ddirlik düzenlik anlamlarına gelen sulh, salâh kökünden mîmli mastar olan maslahat da fayda, yarar demektir. Dinin amacı insanları zararlı şeylerden korumak, yarar sağlamaktır. Dinî emir ve yasakların temel amacı maslahattır. Bundan dolayı maslahat İslâm hukukunun hüküm delillerindendir.

Nevevî'nin Müslim şerhine haşiye yazan İmâm-ı Tûfî kitabında, maslahat delilini çok güzel izah etmiştir. Onun bu izahını önemli bulan müfessir Kâsimî, bu yazıyı Kitâb'dan ayırıp bağımsız bir kitâb haline getirmiş, Seyyid Reşîd Rızâ da bu eseri, Menâr Dergisi'nde yayınlamıştır. Biz, çok yararlı bulduğumuz bu eseri, "Kur'ân Mesajı, Bilimsel Ardaştırmalar Dirgisi"nde yayınladık. Şimdi yararından dolayı burada da okurlarımızın istifâdesine sunuyoruz:

MASÂLİH VE MEFÂSİD (MENFAAT VE KÖTÜLÜK) DELİLLERİ ÇATIŞABİLİR

Bu çatışmanın sakıncalarını önleyecek bir takım kurallara da ihtiyaç vardır. Bu konuda deriz ki: Koyduğumuz her hüküm tam maslahatı içerebilir. Hiçbir bozukluk taşımaz. Eğer hükümde tek bir menfaat varsa o elde edilir. İki veya daha fazla menfaat varsa, hepsine de ulaşmak mümkünse hepsi elde edilir, mümkün değilse mümkün olduğu kadarı sağlanır. Şayet bir çok maslahatın hepsini sağlamak mümkün değilse, en önemli olan maslahat tercih edilir. Maslahatların hepsi aynı önemde ise herhangi biri seçilir, şayet bu seçimde bir kuşku uyanacak olursa, seçimde kur'aya baş vurulur.

Hükmün tamamen kötülüğü savmaya yönelik olması durumunda, eğer kötülük tek ise, o savılır, fazla ise, mümkünse hepsi savılır, değilse, mümkün olan kadarı savılır. Bir tek mefsedetten fazlasını savmak mümkün değilse, o zaman mefsedetlerin en büyüğü savılır. Kötülüklerin hepsi eşit derecede ise seçimle; kuşkulu durumda ise kur'a ile herhangi biri savılır.

İki maslahat ile iki mefsedet ya da bir maslahat veya bir mefsedet çatışır da, taraflardan her biri bir yönden ağırlıklı olursa, o zaman maslahatı almak, ya da mefsedeti savmaktan hangisi daha önemli ise onu yeğleriz. Şayet almak ve savmak eşit derecede ise irade ile veya kur'a ile birini seçeriz.

MÂ'ÛN SÛRESİ

Mâ'ûn, çanak, çömlek, balta, keser gibi insanların komşudan veya herhangi birinden emanet almak istedikleri hacetlerdir. Zekât, sadaka gibi mâlî yardım anlamına da gelir. Birine iyilik yapmak istemeyen, komşunun muhtacolduğu bir ev eşyasını, bir âleti vermeyen, yardım etmeyen müşrik insanların nitelikleri anlatıldığı için sûreye Mâ'ûn Sûresi denmiştir.

Mekke'de indiği, üslûbundan belli olduğu gibi, çoğunluğun da görüşüdür. Sûrenin tamamının Medine'de indiği yanında, ilk üç âyetinin Mekke'de, diğerlerinin Medine'de indiği rivayeti de vardır.

MAYMUN KILIĞINA SOKMA (MESH)

163- Onlara, deniz kıyısında bulunan kent(halkın)in durumunu sor. Hani onlar Cumartesine saygısızlık edip haddi aşıyorlardı. Çünkü Cumartesi (tatil) yaptıkları gün, balıkları onlara akın akın gelirdi. Cumartesi (tatil) yapmadıkları gün (yani Cumartesi olmayan günlerde veya Cumartesine saygı göstermedikleri zamanlarda) balıkları gelmezlerdi. (Avlandıklarını anladıkları için artık balıklar, gelmez olmuş ve Allah'ın koyduğu yasağa uymamalarından ötürü azıkları daralmıştı.) Biz onları yoldan çıkmalarından ötürü böyle sınıyorduk.... 165- Ne zaman ki onlar, kendilerine hatırlatılanı unuttular, biz de kötülükten menedenleri kurtardık; zulmedenleri de, yoldan çıkmaları yüzünden çetin bir azâb ile yakaladık. 166- Kibirlerinden dolayı kendilerine yasak kılınan şeylerden vazgeçmeyince onlara: "Aşağılık maymunlar olun!" dedik. (A'râf: 39/163,165-166)

Cumartesi, o konuda ayrılığa düşenlere farz kılındı. (Nahl: 70/124) '

İçinizden Cumartesi günü(avlanma yasağı)nı çiğneyenleri elbette bilmişsinizdir. İşte onlara: "Aşağılık maymunlar olun!" dedik. (Bakara: 92/65)

De ki: "Allah katında yeri bundan daha kötü olanı size söyleyeyim mi?" Allah kimlere lanet ve gazabetmiş, kimlerden maymunlar, domuzlar ve şeytâna tapanlar yapmışsa, işte onlar düz yoldan daha çok sapmışlardır. (Mâide: 110/60)

A'raf 39/163. Âyette Peygamber'e, deniz kıyısında bulunan bir İsrâîloğlu kasabasının başından neler geçtiğini sorması emredildikten sonra bu olay özetleniyor: Zaman zaman Cumartesi çalışma ve avlanma yasağını çiğneyen bu kent halkı, cezalandırılıyordu. Cumartesi yasağına uydukları gün kendilerine çokça balık gelirdi, ama yasağı çiğnedikleri gün balık gelmezdi. Yüce Allah, böylece onları sınıyor, koyduğu sınırı aştıklarından dolayı balıkların gelmediğini, rızıklarının daraldığını anlatmak istiyordu.

39/165-166, 92/65, 110/60. âyetlerde yasaları çiğneyen bir yahûdî cemâatinin öğütçüler tarafından uyarıldığı, fakat öğüt ve uyarılara rağmen Cumartesi yasağını dinlemeyen bu kıyı halkının şiddetle cezalandırılıp aşağılık maymunlar durumuna getirildiği belirtilmektedir.

Cumartesi yasağını çiğneyen bu kıyı halkının maymun olmaları hakkında iki görüş vardır: Birine göre bunlar gerçekten maymun olmuşlar, üç gün böyle maymun kılığında kalmışlar, sonra ölmüşler. Diğerine göre bunlar şeklen değil, fakat ma'nen maymun kılığına sokulmuşlar, huyları ve sıfatları maymun huyu ve sıfatına benzemiş. Ayette onların, maymunlar gibi taklitçi olduklarına işaret edilmiştir.

ME'ÂRİC SÛRESİ

Ma'rec'in çoğulu olan Me'âric, merdivenler, çıkılacak yerler, yükselme dereceleri demektir. Üçüncü âyetinde Allah, "Yükselme dereceleri sahibi" diye nitelendirilğinden bu adı alan sûrede, Allah'ın, söylenen azabının mutlaka geleceği vurgulanır ve O'nun, kâinattaki kudret işaretleri hatırlatılır, Kıyamette kâfirlerin feci sonuçlarına işaret edilir. İnanan ve inanmayan insanların belirgin vasıfları anlatılır.

Bütün âyetleri, konu birliği içinde, birbirine bağlı olduğundan Sûrenin bir defada indiği söylenebilir. Mekke'de, Hakka Sûresi'nden sonra inmiştir. 114 âyeti içeren Sûre, resmî sıralamada 70., inişte 79. sûredir.

MECLİSTE YER AÇMA

Ey inananlar, size: "Meclislerde yer açın" dendiği zaman yer açın ki Allah da size genişlik versin. Size: "Kalkın" dendiği zaman da, kalkın ki Allah sizden inananları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Mücâdele: 104/11)

Mücâdele: 104/1 l'nci âyette mü'minlere, meclislerde başkalarına yer açmaları, "Kalkın" denildiği zaman kalkmaları emredilmektedir. As-hâb-ı Kiram, Allah'ın Elçisi çevresinde halka olur, geç gelenler yer bulamayıp ayakta kalırlardı. Kendileri büyük sahâbîlerine veya Bedir ehline ikram etmek istediği için bazılarına kalkmasını emreder, bu da kalkanların zoruna giderdi. İşte Allah bu âyetleri indirdi ki kimse gücenmesin, kalkması istenenler gönül hoşluğuyla kalksınlar. Özellikle âyetin son fıkrasında ilim ehlinin derecesinin yüksek olduğu belirtilmekle ilim sahiplerine saygı gösterilmesi, onlara yer verilmesi öğütlenmektedir. İlim ehli genellik ifade eder. Her türlü yararlı bilgi sahibi, bunun içine girmekle bareber, özellikle burada ilim ehliyle kasıt, tâ ilk zamanlardan beri Peygamber(s.a.v.) ile birlikte olup ondan İslâmın ruhunu, detayını öğrenmiş, manen de yükselmiş olan ilk Muhacirler ve Ensârdır ki bunlar Bedir'e de katıldıkları için bunlara Bedir Ehli de denir.

Mukâtil ibn Hayyân şöyle demiş: "Bu âyet Cuma günü indirildi. O gün Allah'ın Elçisi (s.a.v.) sofada bulunuyordu ve yer de dardı. Hz. Peygamber, Bedr'e katılmış olan muhacirlere ve ensâra ikram ederdi. Bedir ehlinden birtakım insanlar geldiler, başkaları daha önce gelip oturmuş oldukları için mecliste yer bulamadılar, Allah'ın Elçisi'nin karşısında ayakta durdular:

"- Selâm sana ey Peygamber, Allah'ın rahmet ve bereketleri sana", dediler.

Peygamber (s.a.v.) selâmlarını aldı. Bunlar daha sonra cemâate selâm verdiler ve ayakta dikilip kaldılar, belki kendilerine yer verilir, diye beklediler. Onlara yer açılmaması, Hz. Peygamber'in zoruna gitti. Çevresinde oturan ve Bedir ehlinden olmayan muhacirlere ve ensâra:

"- Ey falan sen kalk, sen kalk" dedi. Ayakta duran Bedir halkının sayısı kadar adam kaldırıp onları oturttu. Bu durum da yerlerinden kalkanların ağırına gitti. Hz. Peygamber, onların gücendiklerini yüzlerinden anladı. Münâffıklar da onlara:

- Siz arkadaşınızın, insanlar arasında adalet yaptığını sanmaz mıydınız? Vallahi o sadece şunları kayırıyor. (Hele bak), Peygamber'e yakın olmak için gelip yerlerini almış bir kavmi kaldırdı da geç gelenleri oturttu, dediler.

Bize ulaştığına göre Allah'ın El çişi (s.a.v.): 'Kardeşineyer açana Allah rahmet etsin1 derdi. Bundan sonra hemen kalkıp kardeşlerine yer verirlerdi. İşte bu âyet, bu münasebetle Cuma günü inmiştir."

MECNÛN

2- Sen, Rabbinin ni'metiyle ciltlenmiş (deli) değilsin.... 4- Ve sen, büyük bir ahlâk üzerindesin... 51- O inkâr edenler zikri (Kur'ân'ı) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi. "O mecnundur" diyorlardı. (Kalem: 2/2, 4, 51) âyetlerinde Hz. Muhammed 'in, mecnûn olmayıp, yüksek bir ahlâk üzerinde bulunduğu vurgulanmakta; Zikr(Peygamber'e vahyedilen Kur'ân)'ı duydukları zaman, kin ve öfkelerinden ötürü, nerdeyse Hz. Muhammed'i gözleriyle devirecek durumda oldukları ve onun mecnûn olduğunu söyledikleri anlatılmaktadır.

22- Arkadaşınız cinli değildir... 25- O (Kur'ân) kovulmuş şeytânın sözü değildir. 26- O halde nereye gidiyorsunuz? 27- O, âlemlere öğüttür. 28- Aranızdan doğru hareket etmek isteyen için; 29- Âlemlerin Rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz- (Tekvîr: 7/22, 25-29), 69- Biz ona (Muhammed'e) şiir öğretmedik, (şiir) ona yakışmaz da. O(na vahyedilen) sadece bir öğüt ve apaçık bir Kur'ân'dır. 70- (Bu Kur'ân Muhammed'e vahyedilmiştir) Ki, diri olanları uyarsın ve inkâr edenlere de (azâb) söz(ü) hak olsun. (Yâsîn: 41/69-70), Dediler ki: "Ey kendisine Zikir (Kitâb) indirilmiş olan, sen mutlaka cinlenmişsin!" (Hicr: 54/6),

(Ey Muhammed,) Sen hatırlat, öğüt ver. Rabbinin ni'meti sayesinde sen ne kâhinsin, ne de mecnun. (Tûr: 76/29), âyetlerinde Hz. Muhammed'in kâhin, ya da mecnun olmayıp, Rabbinin ni'metine ermiş bir peygamber olduğu vurgulanmaktadır.

"Cinlenmiş bir şâir için biz tanrılarımızı mı terk edeceğiz?" derlerdi. (Sâffât: 56/36) âyetinde inanmayanların, Hz. Muhammed'in mecnûn bir şâir olduğunu söyledikleri anlatılmaktadır.

Bu âyetler, Arapların, Hz. Peygamber için kullandıkları mecnun sözünün ne anlama geldiğini göstermektedir. Araplar, kâhin ve şâirlerin sözlerini, ilhamlarını cinlerden aldığına inanırlardı. "Biz ona şiir öğretmedik, zaten şiir ona yakışmaz da. O(na vahyedilen), sadece bir öğüt ve apaçık bir Kur'ân'dır." (Yâsîn: 41/69), "Şeytânların kime ineceğini size haber vereyim mi? Her yalancı, günahkâr kimseye inerler. O yalancılar, (şeytânlara) kulak verirler, çokları da yalan söylerler (yahut şeytânlar, meleklerin konuşmalarına kulak verirler, fakat çoğunluğu da yalan söyler)." (Şu'arâ: 47/221-223) âyetlerinde, Hz. Muhammed'e şiir öğretilmediği, şi'rin ona uygun olmadığı, ona vahyedilenin, şiir değil, bir öğüt ve açık anlamlı bir okuma olduğu, bu vahiyleri, güvenilir Ruhun, Hz. Muhammed'in kalbine, açık Arapça bir dille indirdiği vurgulanmaktadır.

Hz. Muhammed'e vahyedilen Kur'ân, Arapların sandığı gibi şiir türünden bir söz değil, meleğin vahyidir. Araplar, Hz. Muhammed'i, şâir, kâhin ve sahirler gibi cinlerle ilişkisi olan, ilhamını cinlerden alan bir kişi zannediyorlardı: "Yoksa onlar, senin hakkında 'Bir şâirdir, zamanın felâketlerine çarpılmasını gözetliyoruz' mu diyorlar?" (Tûr: 76/30), "Hayır, dediler, karmakarışık hayaller; hayır onu uydurmuş; hayır, o şâirdir: Peygamber ise bize, öncekilerin gönderildikleri gibi bir mu'cize getirsin." (Enbiyâ: 73/5).

Arapların, Peygamber'e neden şâir dediklerini anlamak için onların şiir hakkındaki düşüncelerine ve geleneklerine bir göz atmamız gerekir: Şâir, şe'ara veya şe'ure kökünden türemiş bir kelimedir. Şi'r, bir şeyin farkında olmak, meselâ normal insanların bilemeyeceği bir şeyi bilmektir. Görünmeyen âlem hakkında ilk elden bilgi sahibi olan kimse şâ'ir idi. Bu bilgisini, cinlerle ruhsal ilişki kurarak alırdı. Bundan dolayı o çağlarda şi'r, pek o kadar sanat değil, çevresindeki havada uçuştuklarına inanılan görünmez ruhlarla direkt ilişki kurmaktan gelen bir bilgi idi.

Cin herkesle konuşmaz. Her cin, kendisine mahsus bir adam seçip onunla konuşurdu. Erkek veya dişi cin, bir adamı sevgisine layık görürse onun üzerine atılır, onu yere atar, göğsüne çıkar ve onu dünyada kendisinin sözcüsü olmağa zorlardı. Bu, şiir seremonisinin başlangıcı idi. O andan itibaren o adama şâir denirdi. Şâirle cin arasında çok içten bir ilişki kurulmuş sanılırdı. Her şâirin, zaman zaman gelip kendisine ilham veren özel bir cinni vardı. Şâir, genellikle kendi cinnine halîl (dost) derdi. Halîl, şâirin arkadaşı olan cinnin genel sıfatı idi. Bunun yanında ona Yahya veya Meryem gibi özel isimler de verilirdi. Meselâ İslâm öncesi devrin en büyük şâirlerinden olan el-A'şâ el-Ekber'in cinni, Mishal adını taşırdı ki kesici bıçak anlamına gelen bu kelime, şâirin fasih, etkili dilini sembolize ederdi.

Şâir, bu cinnin ilhamını, daima yukarıdan, meselâ gökten aşağı gelen bir şey (ses) şeklinde hissederdi. Şiir ilhamının bu özelliğini anlatmak için genellikle aşağı inme anlamına gelen nüzul kelimesi kullanılırdı.

İşte şâir hakkındaki bu düşünceden dolayı Araplar, Hz. Muham-med(s.a.v.)i de cinden ilham alan bir şâir sandılar ve ona: "Şâirun mecnûn: Cinlenmiş şâ'ir" dediler. Müşrik Araplara göre Hz. Muhammed'in öteki şâirlerden farkı yoktu. Çünkü o da görünmez âlemden haber veriyordu. Bu bilginin, kendisine doğa üstü bir varlık tarafından verildiğini söylüyordu. Bu doğa üstü varlık, Allah olsun, melek olsun, cin olsun fark etmezdi. Hepsi de cin (görünmez varlık) idi. Onlar, Allah ile cin arasında bir soy birliği olduğunu da sanıyorlardı: "Allah ile cin arasına bir neseb koydular. Oysa cinler, kendilerinin tutuklanacaklarını bilmişlerdir." (SMfM: 56/158) âyetinden anlaşıldığı gibi Araplar, Allah ile cinni aynı kategoriden sayıyorlardı.

Kur'ân, Hz. Muhammed'in cinle bir ilgisi olmadığını, cinnin ona asla sahibolmadığını ısrarla vurgular. Kur'ân'a göre evvelâ Peygamber'e gelen vahyin kaynağı cin değil, Allah'tır. İkisi arasında kesin bir ayrılık vardır. Zira Allah, kâinatın yaratıcısı, oysa cinler, O'nun yaratıklarıdır: "Tuttular cinleri Allah'a ortak yaptılar. Halbuki cinleri yaratan Allah'tır. Bilmeden O'na oğullar ve kızlar icadettiler. Hâşâ O, onların ileri sürdükleri niteliklerden yücedir." (En'âm: 55/100). Cinler de Kıyamet gününde, haklarında hüküm verilmek üzere Allah'ın huzuruna çıkarılacaklardır ve cehennem, cinlerin ve insanların bir bölümüyle doldurulacaktır.

Sonra peygamberle şâir arasında büyük fark vardır. Şâir, effâktir. İfk, gerçek bir temeli olmayan, gerçek üzerine kurulmayan sözdür. Effâk, söylediklerinin doğru olup olmadığını düşünmeyen, ağzına geleni, hoşuna gideni söyleyen kimsedir. Oysa Peygamber'in söylediği tam doğrudur, kesin gerçektir, başka bir şey olamaz."

MECÛS

İnananlar, Yahudiler, sabitler, Hıristiyanlar, mecûsîler ve (Allah'a) ortak koşanlar... Allah, kıyamet günü bunlar arasında hüküm verecek(haklıyı haksızı ortaya çıkaracaktır. Şüphesiz Allah, her şeye şâhiddir! (Hac: 88/17)

Müfessirlerin çoğunluğuna göre mecûsîler ateşe tapanlardır. Bu dîn, eski İranlılar arasında vardı. Ateşte Tanrısal kudret olduğunu sanan mecûsîler, bazı bölgelerde püskürüp sürekli yanan doğalgaz ocaklarını ma'bed yapmış, orada yanan ateşe tapınışlardır. Hâlâ Azerbaycan'da mevcudolan bu âteşgedelerden birini, 1979 Haziran ayında ziyaret etmiş idim.

Rivayetlerden Yemen'de, Bahreyn'de, Arap Yarımadasının kuzey doğusundaki bazı Arap kabilelerinin mecûsî oldukları anlaşılmaktadır.

MEĞÂFİR MES'ELESİ

Ey peygamber niçin, Allah'ın helâl kıldığı şeyi, eşlerinin, hatırı için haram kılıyorsun? Allah bağışlayandır, esirgeyendir. 2- Allah size, yeminlerinizi (keffâretle) çözmeyi meşru' kılmıştır. Allah sizin sâhibinizdir. O bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. 3- Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti. Fakat eşi, o sözü (başkasına) haber verip, Allah da peygamberi, eşinin bu davranışına muttali kılınca (Peygamber, eşine) o(söylediği)nin bir kısmını bildirmiş (şunları şunları filana söyledin demiş), bir kısmından da vazgeçmişti. (Peygamber) Bunu eşine haber verince eşi: "Bunu sana kim söyledi?" dedi (Peygamber): "(Herşeyi) Bilen, haber alan (Allah) bana söyledi" dedi. 4- Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz (ne a'lâ). Ve eğer peygambere karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve müzminlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. 5- O sizi boşarsa belki de Rabbi ona, sizden daha hayırlı, kendisini Allah'a testim eden, inanan, gönülden itâ'at eden, tevbe eden, ibâdet eden seyahat eden dul ve bakire eşler verir. (Tahrîm: 106/1-5)

l-2'nci âyetlerde, hanımlarının arzusuna uyarak bir şeyi yapmamağa yemîn eden Peygamber(s.a.v.)e, Allah'ın helâl kıldığı şeyi kendisine yasaklamasının doğru olmadığı; keffâret verip yemininden vazgeçebileceği buyurul-maktadır.

3- Peygamber (s.a.v.), eşlerinden birine gizli bir şey söylemiş, fakat o eşi, Peygamber'in sırrını başkasına haber vermiş; Allah, Peygamberi, eşinin yaptığından haberdar kılmış; Peygamber de sırrını ifşa eden zevcesinin yaptıklarının bir kısmını yüzüne vurmuş; fakat utandırmamak için hepsini söylememiş. Peygamber, "Bunu sana kim söyledi?" diyen hanımına, bunların Allah tarafından kendisine bildirildiğini söylemiştir.

4-5'nci âyetlerde Peygamber'in sırrını ifşa eden ve onun aleyhinde bir şeyler kuran hanımları, tevbeye çağırılmakta, aksi takdirde Peygamber'in, kendilerini boşayabile-ceği ve Allah'ın, ona, kendilerinden daha hayırlı, müslimât (Allah'ın ve Elçisi'nin buyruklarına gönülden bağlı), mü'minât (inanan), kânitât (tevekkül ve itaat eden), 'âbidât (ibâdet eden), sâlihât (seyahat eden yani hicret eden, yahut oruç tutan, dünyâyı bir yolculuk kabul edip Allah'a ve âhirete yönelen) seyyibât (dul) ve ebkâr (bakire) kadınlar vereceği buyurulmaktadır.

Âyetlerde işaret edilen olay hakkında çeşitli rivayetler gelmiştir. Bunlardan birine göre Peygamber (s.a.v.) karısı Hafsa'yı, ailesini ziyarete göndermiş. O gittikten sonra onun odasında, cariyesi Mâriye ile yatmış. Hafsa bunu öğrenince ağlayarak:

- Yâ Reshulallah, sen bana bunun için mi izin verdin? Cariyeni benim günümde, benim odama sokup benim yatağımda onunla yattın? demiş.

Peygamber (s.a.v.), Hafsa'nın gönlünü almak ve haberin yayılmasını önlemek için bu olayı başkasına söylememesini, bundan sonra bir daha Mâriye'ye yaklaşmayacağını söylemiş. Hafsa olayı başkasına söylemeyeceğine söz verdiği halde yine Âişe'ye anlatmış. İşte âyetler bu münâsebetle inmiştir.

MEHDÎLİK

Allah, İsrâîloğutlarından söz almıştı ve içlerinden on iki başkan göndermiştik. Allah demişti ki: "Ben sizinle beraberim, eğer namazı kılar, zekâtı verirseniz; elçilerime inanır, onlara yardım eder ve Allah'a güzel borç verirseniz, elbette sizin günâhlarınızı örterim ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Bundan sonra sizden kim nankörlük ederse, düz yoldan sapmış olur." (Mâide: 110/12)

Bu âyette, Allah'ın, sağlam söz aldığı İsrâîloğullarına oniki nakîb gönderdiği, kendisinin İsrâîloğullarıyla beraber (onların yardımcısı) olduğunu; namazlarını kılıp zekâtlarını verdikleri, elçilerine inanıp onları destekledikleri, Allah için güzel ödünç verdikleri takdirde kendilerinin kötülüklerini örteceğini ve onları, altından ırmaklar akan cennetlere sokacağını; ama nankörlük edenin de doğru yoldan sapmış olacağını söylediği belirtilmektedir.

Nakîb bir şeyi araştıran kimse demektir. Toplumun hal ve durumuyla ilgilendiğinden dolayı lidere nakîb denilir. Tevrat'ın Sayılar Kitabının 1 ve 2. bablarında yahûdî kabileleri ve bunların başkanları anlatılmaktadır. Allah'ın hikmetine bakınız ki İsrâîloğullarının başına oniki nakîb tayîn edilmişti. Akabe gecesinde de Allah'ın Elçisi'ne, Medine'den gelmiş oniki nakîb bey'at etmiştir. Bunların üçü Evs, dokuzu Hazrec kabilesinden idi. Evsliler: Useyd ibn el-Hudayr, Sa'd ibn Haysem, Rifâ'a ibn Abdi'l-Munzir (yahut Ebû'l-Heysem ibn et-Teyyehân); Hazrecliler: Ebû Umâme Es'ad ibn Zürâre, Sa'd ibn er-Rabî', Abdullah ibn Ravâha, Râfi' ibn Mâlik ibn el-'Aclân, Berâ' ibn Ma'rûr, Ubâde ibn Sâmit, Sa'd ibn Ubâde, Abdullah ibn Amr ibn Haram, Munzir ibn Ömer ibn Huneyş idi. Bunlar aşiretlerinin lideri idiler.

Buhârî ve Müslim'in Câbir ibn Semure'den çıkardığı hadîste Allah'ın Elçisi (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "İnsanları oniki kişi yönettikçe işleri düzgün gider."

MEHR

236- Henüz dokunmadan, ya da mehir kesmeden kadınları boşarsanız size bir günâh yoktur. Ancak onları faydalandırın (bir miktar bir şey verin). Eli geniş olan, kendi gücü nisbetinde, eli dar olan da kendi kaderince güzel bir şekilde fay dalandır mah(herkes gücü ölçüsünde bir şey vermeli)dir. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur. 237- Bir mehir kestiğiniz takdirde, henüz dokunmadan onları boşamışsanız, kestiğinizin yarısını (verin). Ancak kadınlar vazgeçer, yahut nikâh bağı elinde bulunan (erkek) vazgeçerse başka. (Erkekler,) Sizin affetmeniz (müsamaha gösterip mehrin tümünü vermeniz) takvaya daha yakındır. Aranızda birbirinize iyilik etmeyi unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı görür. (Bakara: 92/236-237)

Bu âyetler, henüz dokunulmadan boşanan kadınlar hakkındaki hükmü açıklamaktadır. Boşanmayı gerektiren şartlar karşısında, daha birleşmeden kadını boşayan erkek, ona müt'a vermek zorundadır. Yani biraz mal, para veya eşya verip onu memnun etmelidir. Ancak müt'a, nikâh esnasında mehr kesilmediği takdirde verilir. Şayet nikâhta mehr kesilmiş ise kesilen mehrin yarısı verilir. Ama kadın mehrini bağışlar veya erkek mehrin tamamını verirse bu, onların istek ve faziletlerine kalmış bir şeydir. Elbette karşıdakinin lehine bağışta bulunmak, başkalarına lütufkâr davranmak takvaya daha uygundur. Allah kullarının yaptıklarını bilir, yapılan iyiliği zayi etmez.

Bakara 236. âyet, mehr kesilmemiş ve birleşilmeden boşanmış kadının, 237. âyet de mehr kesilmiş ve birleşilmeden boşanmış kadının durumunu anlatmaktadır. Birleşmeden boşanmış kadının iddet beklemesi gerekmez.

237. âyete: Nikâh bağı elinde bulunan" kimsenin affetmesinden, yani mehri bağışlamasından söz edilir. Acaba nikâh bağı elinde bulunan kimdir? Abdullah ibn Abbâs, Hasan-ı Basrî, Tâvûs, Atâ, Zeyd ibn Eşlem ve Rabî'a'ya göre bununla kastedilen, kadının velîsidir. İmâm-ı Mâlik bu görüşü benimsemiştir. Hz. Alî, Şureyh, Sa'îd ibn el-Müseyyib, Cubeyr ibn Mut'im, Mücâhid ve Sevrî'ye göre bu deyimle kastedilen, kocadır. Ebû Hanîfe ve Şâfi'î de bu görüşü benimsemişlerdir. Bu ikinci görüş daha kuvvetlidir. Zira nikâh bağı, tam olarak kocanın elindedir. Kadının velîsi, gerçi onu evlendirebilir ama bu tasarrufunun geçerli olabilmesi için kadının, özellikle ergen kadının muvafakati şarttır: "Kadınlara mehirlerini bir hak olarak (gönül hoşluğuyla) verin; eğer kendi istekleriyle o mehrin bir kısmını size bağışlarlarsa, onu da afiyetle yeyin."

MEKKE

Doğrusu insanlara (ma'bed olarak) ilk kurulan ev, Mekke 'de olandır. Âlemlere uğur, bereket ve hidâyet kaynağı olarak kurulmuştur. (Âl-i İmrân: 94/96)

Mekke, Arap Yarımadasının, 21°30'kuzey enlemi, 40°20' doğu boylamında olup Asya ile Afrika'yı ayıran Kızıldenizin doğu kıyısına 80 km. mesafede Serât sıra dağlarındaki bir gediğin yöresinde, Babilonya ve Suriye'den Yemen yaylasına, Hint Okyanusu ve Kızıldeniz sahillerine doğru giden yolların kavşağına yakın bir yerde kurulmuş bir yerleşim merkezidir. Birçok adı bulunan bu yerleşim merkezi,

Kur'ân-ı Kerîm'de Ka'be şu isimlerle anılır: el-Ka'be (Mâide: 110/95, 97); Allah için yapılacak işlerin yeri, Allah'a ibâdet evi anlamında Beytullah (Allah'm Evi) veya yalın halde Bey t (ev) olarak: (Kureyş: 29/3; Hac: 88/26; Bakara: 92/125, 127, 158; Enfâl: 93/35; Âl-i İmrân: 94/96, 97); Allah'ın kendisine izafetle Beytî (benim evim) (Hac: 88/26; Bakara: 92/125); el-Beytu'l-Ma'mûr (Tur: 76/4), el-Beytu'l-'atîk (Hac: 88/29, 33), el-Beytu'l-harâm: (Mâide: 110/2, 97), el-Beytu'l-Muharrem (İbrâhîm: 72/37), el-Mescidu'l-Harâm (İsrâ: 50/1, 7; Hac: 88/25, Bakara: 92/144, 149, 150, 191, 196, 217; Fetih: 109/25, 27; Mâide: 110/2; Tevbe: 113/7, 19)

Mekke'nin, eski dönemlerde de merkezî Arabistan'da oldukça kalabalık bir yerleşim birimi olmasında, Zemzem Kuyusunun önemli bir faktör olduğunda kuşku yoktur. Hz. İbrâhîm ve oğlu İsmâ'îl tarafından, Allah adına bu kentte yapılan ma'bed, buranın mukaddes bir şehir ve önemli bir ticaret merkezi olmasında önemi i rol oynamıştır.

Mevki ve iklim: Uzunlamasına bir hilâl şekli gösteren kent, sarp ve çıplak iki sıra tepe arasına sıkışmıştır. Kentin yer aldığı boğazın, merkezinde bir çöküntü vardır ki buraya Batn-ı Mekke (Mekke Çukuru) denilir. Bu yerin ortasında bulunan alçak kısımlara Bathâ denilirdi. Bu mahallenin bazı binaları Ka'be'ye kadar yakın idi ki sabah ve akşam vakitleri, bunların gölgeleri, Ka'beninki ile karışırdı. Bu evler ile Ka'be arasında uzanan dar bir meydan, Mescid-i Harâm'ı oluştururdu. Bu meydana (Mescid-i Harâm'a) açılan dar sokakların, meydan ile birleştiği noktalara Mescidin kapıları denilirdi. Her çıkış yeri, sokakta oturan boyun adını almıştı: Benî Şeybe kapısı, Benî Cumah kapısı gibi. Başlıca ailelerin, mele'i teşkil edenlerin meclis veya nâdîs'ı Ka'be'ye bakan binaların zemin katlarında toplanırdı.

Merkezde yönetimi elinde bulunduran aristokrat tabaka otururken, kenar mahallelerde nisbeten daha yoksul halk otururdu.

Havalar kışları 25, 30 derece civarında seyrederken yazları 45 derecenin üstüne de çıkabilir. Yağmurlar seyrektir. Kuraklıkların 4 yıl sürdüğü de olmuştur. Ancak kış mevsimi nemli olunca bazen son derece şiddetli yağmur yağar. Mekke'nin doğusunda kayaların oluşturduğu doğal duvar, sarp bir baraj durumundadır. Birbirini izleyen yamaçlar ve tepeler, Serât sıradağlarında kaybolur. Bu dişli, çıkıntılı dağlar, Yemen topraklarını verimli yapan meltem yağmurlarının artıklarını yamaçlarında toplar. Sel suları kabardığı zaman, Mekke'nin bulunduğu alçak araziye {Batn-ı Mekke) dolar ki bu alanın dibinde bulunan Ka'be'nin çevresine de dolardı. Hicretten önce Kureyş birliği, zaman zaman Ka'be'yi harâb eden bu felâketi önleyecek güce sahip değildi. İslâmdan sonra halîfelerin önlem çabaları da ancak önemsiz sonuçlar verebilmiştir. Bundan dolayı Mekke vakâyi'nâ-meleri, seylm sebebolduğu ziyanların öyküsü ile doludur. Şiddetli seller birçok kez Ka'be'yi devirmiş, Mescid'in avlusunu göl haline çevirmiştir.

Ekonomik durum: Mekke, Yarımadanın en canlı ticaret merkezi idi. Elbette bu ortamda yazının ve hesabın önemi büyüktür. Fakat yazı bilenlerin, pek az olduğu söylenmektedir. Eşyayı tartacak terâzî ve sikke halindeki paraları değerlendirecek ölçütler vardı.

Mekke'de tüccar, parasını kendi kasasında saklardı. Sermayenin sağladığı bol kazanç, krediye büyük değer verirdi. Murabahacı ve simsarlardan oluşan çoğunluk, kredi ile geçinirdi. Mudârabe usûlü (kâr ortaklığı), özellikle kazancın %50'sine ortaklığı öngören uygulamaların gelişmesi sonucunda bir altın dînâra, hattâ bir naşş(yarım duka altın)a kadar en mütevâzi meblağlar sermaye haline gelebiliyordu. Bu imkânlar, en alt tabakadan olan insanların ticarî girişimlere katılmalarını sağlıyordu.

Mekke'ye giren paralar, Bizans altın dînârı ile, Sâsânî ve Himyerî gümüş dirhemleri gibi çeşitli türden idi. Bizans eyâletleri, Suriye ve Mısır ehlu'z-zeheb (altın para kullanan ülkeler) arasında sayılırdı. Bâbil havalisi de ehlu'l-varik (gümüş para kullananlar) idi ki buralarda İran para birimi geçerli idi. Kuzeye, Suriye'ye gidecek ticâret kervanları, dînar avına çıkarlardı. Mekkeli tacir, bankacıdan farklı değildi. Onun asıl ticareti para ticâreti idi. Kervancılar bezirganlara, komisyonculara gerekli parayı faiz karşılığında sağlarlardı.

Kervanların geçit yeri olan Mekke, bir banka şehri olduğundan para ticâret kurumlarına sahipti. Bütün çirkinliği ile tefecilik hüküm sürerdi. Dinara, dirheme alınan bileşik faizler, ana parayı birkaç kat aşardı.

Tefecilik yanında ihtikâr (spekülasyon) da hüküm sürüyordu. Erkeklerin yanında kadınlar da ticarî işlemlere katılıyorlardı. Meselâ Ebûcehl'in annesi ıtriyat ticâreti yapıyordu. Hz. Peygamber'in zevcesi Hatice de ticâret kervanları düzenlerdi ki Peygamber'in kendisi de evlenmeden önce onun adına ticaret seferine katılmıştı.

Kervanlar: Mekkelilerin, yazın kuzeye, kışın güneye doğru düzenledikleri ticâret kervanları önemli kafileler oluştururdu. Bu kervanlar, yoldaki bedevîler ve özellikle haberciler aracılığı ile merkez ile sürekli temas halinde bulunan bu kafilelerde develerin sayısı 2500'e kadar yükselebilirdi. Kervana katılan (tacir, rehber=delîl ve muhafızlar) 100-300 kişi arasında değişirdi. Sa'lûk denilen yağmacıların fa'âliyet gösterdiği geçitlerde veya düşman bir kabilenin arazisinden geçme durumunda muhafızlar takviye edilirdi.

MEKR

45- Kötülükler yapmayı kuranlar, Allah'ın, kendilerini yer(in dibin)e geçirmeyeceğinden, yahut hiç ummadıkları bir yerden kendilerine azabın gelmeyeceğinden emîn midirler? 46- Yahut dönüp dolaşırlarken O'un, kendilerini yakalamayacağından (emîn midirler)? Kendileri buna engel olacak değillerdir! 47- Yahut (azabın) kendilerini bir korku üzerinde yakalamayacağından (emîn midirler)? Doğrusu Rabbiniz, çok şefkatli, çok acıyandır! (Nahl: 70/45/47)

Mekr, bir şeyi yapmayı planlamak, başkasını, amacından çevirmeyi tasarlamak, başkasının yapacağı işe engel olmaktır. İyi ve kötü olmak üzere ikiye ayrılır: İyi bir iş yapmanın çaresini düşünmek iyi mekr, kötü bir iş yapmanın çaresini aramak ise kötü mekrdir.

Genellikle yapılacak kötü şeyler gizli tutulduğundan mekr, kötü iş düzenleme, tuzak kurma anlamında kullanılır. Fakat mekr, mutlaka kötü tedbir düşünmek demek değildir. İyi tedbir düşünmeğe de el-mekru'l-hasen denilir. Bunun için Allah, mâkirlerin en iyisi olarak nitelendirilmiştir.

Allah, yapılan suçu, benzeri bir ceza ile engeller. Buna edebiyatta müşâkele denilir. Burada işlenen suç, tuzak kurmadır. Bunun cezası, onu etkisiz bırakacak bir tuzak, yani karşı tedbirdir. Allah, tedbir düşünenlerin en iyisidir. Zira O'nun tedbirinin sonucu, daima yaratıkların hayrınadır. İşin içyüzünü bilmeyenler, O'nun tedbirini bazen şer sanırlar ama aslında şer sandıkları şey, kendileri için hayırlıdır.

Kötü tuzak, sahibinin ayağına dolanır. Bu, Allah'ın genel yasasıdır. Peygamberlere ve Hak da'vetçilerine kötülük etmek isteyenler, kendi kurdukları tuzaklarına yakalanıp helak olurlar:

42- "Andolsun eğer kendilerine bir uyarıcı (peygamber) gelirse, her milletten daha çok doğru yolda olacaklar" diye, yeminlerinin bütün gücüyle Allah'a yemîn ettiler. Fakat kendilerine uyarıcı gelince, onlara Hak'tan uzaklaşmaktan başka bir katkı sağlamadı. 43- Yeryüzünde büyüklük taslama(larını) ve kötü tuzak(lar) kurma(larını artırdı). Kötü tuzak, ancak sahibine dolanır. Onlar öncekilerin yasasından başkasını mı bekliyorlar? (Kötülerin Allah'ın gazabına uğrayıp mahvolacağı eskiden beri Allah'ın uygulanan yasasıdır). Allah'ın yasasında bir değişme bulamazsın; Allah'ın yasasında bir sapma bulamazsın. (Fâtır: 43/42-43)

Allah'ın mekri, kötülük kuranların eylemlerini boşa çıkaracak çare bulması, onların tuzaklarını engelleyecek karşı tuzak hazırlamasıdır. "Allah'ın, kula fırsat ve bol dünyâ imkânları vermesi, Allah'ın mekridir" diyenler de vardır. Hz. Alî'nin: "Kendisine verilmiş olan bol dünyâ ni'metiyle kendisine mekredildiğini (bunlarla sınandığını) bilmeyen kimsenin aklından zoru vardır!" dediği rivayet edilir.

MELE-İ A'LÂ

Onlardan bir grup fırladı: "Yürüyün, tanrılarınıza bağlı kalın. Çünkü bu, arzu edilen bir şeydir." (Sâd: 38/6)

Kavminden ileri gelenler dediler ki: "Biz seni açık bir sapıklık içinde görüyoruz!" (A'râf: 39/60)

O(şeyta)nlar mele-i a'lâyı (yüce melekler topluluğunu) dinleyemezler; her yandan kendilerine (ışınlar atılır). (Sâffât: 56/8)

Mele' aynı düşüncede olup, görünüş ve heybet bakımından göz dolduran cemâat demektir. Mele'-i a'lâ (yüce topluluk) da gök ehli, meleklerin ve yüce ruhların oluşturduğu topluluktur. Yere karşılık olarak gök halkına mele-i a'lâ denmiştir. Sözgeliminden mele-i a'lâ'nm, Allah'ın, meleklerin ve yüce ruhların bulunduğu meclise dendiği anlaşılır. İşte Yüce topluluk tartışırlarken (aralarında) neler geçtiği hakkında bir bilgim yoktu." (Sâd: 38/69) âyetinde, o mecliste geçmiş bir tartışmanın, elçi olarak görevlendirilen Hz. Muhammed'e vahyedildiği anlatılmaktadır. Yine sözgeliminden, bu tartış-manın, Sâd: 38/71-85. âyetlerde anlatılan tartışma olduğu anlaşılmaktadır.

Mele' kelimesinin geçtiği diğer âyetler: A'râf: 39/ 66, 75, 88, 90, 109, 127; Nemi: 48/29, 32, 38; Kasas: 49/20, 28; Hûd: 52/27; Yûsuf: 53/43; Mü'minun: 74/24, 33; Bakara: 92/246.

MELEK

Allah meleklerden de, insanlardan da elçiler seçer. Allah, işitendir, görendir. (Hac: 88/75) âyetinde Allah'ın meleklerden de, insanlardan da elçi seçeceği belirtilmektedir.

Melek, dilde kuvvetli yönetim sahibi anlamına gelir. Le'eke kökünden gelen bu kelimenin aslı, mel'ek'tir. Esasen le'eke'nin aslı da eleke'dir. Mimli masdan me'lek'tir. Arapçada harflerin yeri değiştirilerek söylenen bazı kelimeler vardır. Bu babdan olarak me'lek de mel'ek şekline sokulmuş, sonra ortadaki hemzesi de kaldırılıp melek şekline konmuştur. Eleke: Gönderdi; me'lek: elçilik etmek demektir. Allah'ın buyruklarını taşımak ve yerine getirmekle görevli elçiler olduğu için bu ruhsal varlıklara melek denmiştir.

Bazılarına göre melek kelimesi milk kökünden, bazılarına göre de melâike lafzından gelir. Melekin, kökünden geldiğini söyleyenlere göre melâikerim yönetici olanlarına melek, insanların yönetici olanlarına melik denilir. Melik: hükümdar, ülkenin yöneticisidir. Mülk: hükümranlık, yönetim gücüdür. Milk de mülkün cinsi(bir türü)dir. Her mülk milk ise de her milk mülk değildir. Mülk (hükümranlık) Allah'ın sürekli hakkıdır.

(milâku'1-emr): bir işin esası, Özü, dayandığı temeldir. Ceberut, rahamût gibi masdar olan melekût da Allah'ın hükümranlığı altındaki varlıklardır. Göklerin ve yerin melekûtu" tüm evren, Allah'ın melekûtudur. Memleket ise krallık ve kralın yönettiği ülkedir. Memlûk da birinin yönetiminde, emrinde olan köledir ki Kur'ân-ı Kerîm'de genellikle bundan "Yemîn'in sahibolduğu" şeklinde söz edilir.

Çoğunluğun kanısına göre (me'lek)den veya (mel'ek)den bozma olan (melek) kelimesi, mesaj göndermek, demektir. ve risâlet (elçilik) anlamına gelir. mesajımı ilet, demektir, el-Melâke kelimesi, hem tekil, hem çoğul için kullanılır.

Melekler, yüce nûranî, latîf yaratılışlı, mâhiyetlerini ancak Allah'ın bildiği birtakım güçlü varlıklardır. Asıl rûhânî biçimleriyle onları bu gözle görmek mümkün değildir. Fakat onlar, istedikleri şekle bürünüp görünebi-lirler. Yerde, gökte, her tarafta bulunurlar. Bir anda yeri ve gökleri dolaşabilirler, çok ağır işleri bir anda yapma gücüne sahiptirler. Meleklerde erkeklik, dişilik olmadığı gibi, yorulma ve usanma da yoktur. Allah'a isyan etmezler, dâima O'na itaatle meşguldürler. Meleklerde günâh işleme yeteneği yoktur.

Meleklerden bir kısmının görevi, yalnız Allah'a ibâdet etmektir. Bir kısmı Allah'ın verdiği görevleri yaparlar. Allah'ın Arşını taşıyan, Arşı tavaf eden, dâima zikir ve tehlîl ile meşgul olan melekler bulunduğu gibi; rüzgârları savuran, yağmurları yağdıran, depremleri oluşturan melekler de vardır. Yani doğa yasaları ve güçlerinden tutun da peygamberlere vahiy taşıyan Hz. Cibril'e kadar çok çeşitli derece ve yaratılışta melekler mevcuttur. İnsanların yaptıkları işleri kaydeden iki melek de vardır ki bunlara hafaza, kirâmen kâtibîn melekleri denir. Bunlar, insandan hiç ayrılmaz ve onun yaptığı her işi kaydederler. Cenabı Hak, "Sizin üzerinizde (yaptıklarınızı ve söylediklerinizi) zaptedici melekler vardır. Onlar değerli yazıcılardır, işlediklerinizi yazarlar."

MENÂT

19- Gördünüz mü o Lât ve 'Uzzâ 'yi? 20- Ve üçüncüleri olan) öteki Menâfi? (Necm: 23/9-10)

Menât: Kudayd'de veya Müşellel'de bulunan, Ka'b Oğullarının taptığı bir put idi. Nesâ'î'nin anlatımına göre Menât, Mekke ile Medîne arasında, deniz tarafında bulunan Müşellel adlı yerde bulunur, Huzâ'a, Evs ve Hazrec kabileleri bu puta saygı gösterir ve hacca buradan başlarlardı.

MENN

Zaten biz sana bir kere daha lütufta bulunmuştuk. (Tâhâ: 45/37)

Biz de istiyorduk ki o yerde ezilenlere lütfedelim, onları önderler yapalım, onları (ötekilerin mülküne) mirasçı kılalım. (Kasas: 49/5)

Onların üzerine menn ve selva indirdik. (A'râf: 39/160,Tâhâ: 45/80, Bakara: 92/57) âyetleri, Allah'ın, İsrâîloğullarına verdiği zahmetsiz, bol ni'meti anmaktadır. Menn ni'meti: ağaçların üstüne düşen reçine; selva ise bıldırçın'dır. Yüce Allah, İsrâîloğullarına Sînâ çölünde menn ve selva ihsan buyurmuştur:

Müfessirlerden kimi menni yiyecek, kimi de içilecek şey diye tefsîr etmiştir. İbn Kesîr,el-menn'in, tek besin değil, İsrâîloğullarına, çalışmadan, zahmet çekmeden verilen yiyecek ve içecekler olduğu kanısındadır.

MERYEM

33- Allah, Âdem 'i, Nûhu İbrahim ailesini ve İmrân ailesini seçip âlemlere üstün kıldı. 34- (Bunlar,) Birbirinden türeyen nesil(ler)dir. Allah, işitendir, bilendir. 35- İmrân'ın karısı demişti ki: "Rabbim, karnımda olanı tam hür olarak sana adadım, benden kabul buyur; şüphesiz sen işitensin, bilensin. 36- Onu doğrunca -Allah onun ne doğurduğunu bilirken- yine şöyle söyledi: "Rabbim, onu kız doğurdum, erkek, kız gibi değildir. Ona Meryem adını verdim. Onu ve soyunu kovulmuş şeytânın şerrinden sana ısmarlıyorum." 37- Rabbi onu güzel bir şekilde kabul buyurdu; onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ da onun bakımını üstlendi. Zekeriyyâ, onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu. "Ey Meryem, bu sana nereden?" derdi. (O da) "Bu Allah katından" derdi. "Zira Allah, dilediğine hesapsız rızık verir." (Âl-i İmrân: 94/33-37)

Kitâb ehlinden özellikle Hıristiyanların peygamberlik tarihinden ibret verici kesitlerin anlatılacağı bölüme giriş olmak üzere bu âyetlerde önce Allah'ın, Âdem'i Nuh'u, İbrâhîm ve İmrân ailelerini birbirinden süze süze, yarattığı, seçip ma'nevî kirlerden temizleyip âlemlere üstün kıldığı belirtilmekte; daha sonra îsâ'nın anneannesi olan İmrân karısının, karnındaki çocuğu Allah'a ibâdet için ma'bede adadığı; fakat erkek beklerken kız doğurduğu, ama sözünde durup o kızı (Meryem'i) de dine hizmet için ma'bedin eğitimine verdiği anlatılmaktadır.

Burada anılan İmrân, Âl-i İmrân 33 ve 35'nci âyetlerde olmak üzere iki kez anılmıştır. Çoğunluğun kanısına göre birinci kez anılan İmrân, Hz.Musanın babası ,ikinci imran Meryemin babasıdır.İkisi arasında takriben bin sekizyüz yıl vardır.

Ancak Hıristiyanlar, Meryem'in babasının adının İmrân olduğunu kabul etmezler. Herhalde âyetler indiği sırada Meryem'in babasının adının İmrân olduğunu söyleyen Hıristiyanlar vardı. Çünkü Matta ve Luka İncillerinde îsâ'nın nesebinde fark görülmektedir. Matta'da Meryem'in nişanlısı olan Yusuf, Mattan oğlu Ya'kub'un oğlu olarak gösterilirken Luka'da Yusuf Heli'nin oğlu, o da Mattat'ın oğlu gösterilmektedir.

MERYEM SÛRESİ

Sûrede ihtiyar yaşında Hz. Zekeriyyâ'ya Yahya'nın verilişi, bakire Meryem'in de, babasız olarak İsa'yı doğurması birer mu'cize olarak anlatılır. Daha sonra İbrâhîm, Mûsâ ve Harun'un tevhîd çağrıları yer alır. Bir dizi peygamber çağrılarını içeren bu kısım, sûrenin birinci bölümünü oluşturur. Bundan sonraki bölüm de öğüt ve uyarıları içerir. Bütün âyetlerinin birbiriyle insicamlı, fasılalarının uyumlu oluşu, bölümlerinin birbiri ardınca indiğini gösterir.

98 âyeti içeren ve müslümanların Habeşistan'a hicretlerinden önce inmiş bulunan bu sûrenin, 58 ve 71'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayeti varsa da sözü geçen âyetlerin, konu ile sıkı ilişkisi, bu rivayeti şüpheli kılmaktadır.

MESCİD

De ki: "Rabbim bana adaleti emretti. Her mescidde yüzlerinizi O'na doğrultun ve dîni yalnız kendisine has kılarak O'na yalvarın (Allah'a hiçbir benzer, eş, ortak koşmadan, gönlünüze başka tanrılar getirmeden sırf Allah'a yönelerek O'na kulluk edin). İlkin sizi yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz." (A'râf: 39/29)

Mescidler, Allah'a mahsustur. Allah ile beraber hiç kimseye yalvarmayın. (Cin: 40/18) âyetlerinde mescidlerde sadece Allah'a ibâdet edileceği, O'ndan başkasına yalvarılmayacağı, du'â edilmeyeceği, sadece O'na du'â edilip O'ndan dilekte bulunulacağı vurgulanmaktadır.

Ey Âdem oğulları, her mesci(de gidişiniz)de süs(lü, güzel giysilerinizi alınız; yeyiniz, içiniz, fakat israf etmeyiniz; çünkü O, israf edenleri sevmez. (A'râf: 39/31) âyetinde her mescide gidişte, güzel giysiler giyinip bezenme, tertemiz bir vaziyette mescide gitme emredilmektedir.

Müfessirlerin çoğunluğuna göre burada zînet, avreti örtecek giysidir. 'Avret yeri anlamına gelen sev'e'y'ı örten ve insanı güzel gösteren şeye zînet denilir. Bu âyetin ve bu anlamdaki hadîslerin ifadesine göre kulun, namazda, özellikle Cuma ve bayram günleri süslenmesi, güzel koku sürünmesi müstehabdir. Peygamber (s.a.v.), beyaz elbise giymeyi tavsiye etmiş: "Beyaz elbise giyiniz, çünkü beyaz elbise, daha temiz, daha güzeldir. Ölülerinizi de beyaz kefene sarınız!"

MESCİDİ HARAM VE MESCİD-İ AKSA

Eksiklikten uzaktır O (Allah) ki gecenin bir vaktinde kulunu, âyetlerimizden bir bölümünü, kendisine göstermemiz için, Mescid-i Haram'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya yürüttü. Gerçekten O, işitendir, görendir. (İsrâ: 50/1) âyetinde Allah'ın, kulunu, gecenin bir bölümünde, Mescid-i Haram'dan, çevresi bereketli kılınan Mescid-i Aksâ'ya yürüttüğü belirtilmektedir.

MESED SURESİ

Adını son âyetindeki "mesed" kelimesinden alan sûreye, Ebûleheb Sûresi, Tebbet Sûresi de denilir. Ebûleheb ve karısının, ateş ile tehdîdedil-diği bu sûre, Mekke'de Fatiha Sûresi'nden sonra inmiştir, 5 âyetten oluşur. Resmî sıralamada 111., iniş sırasına göre 6. sûredir. İniş sırasına göre ilk defa burada bir müşrik ile karısı, ismen tehdîdedilmektedir. Bundan, İslâm da'vetine ilk defa cephe alanın, Peygamber'in amcası Ebûleheb ile onun karısı olduğu anlaşılabilir.

MESELLER (Benzetmeler)

Kur'ân'ın Açık Beyanı Ve Tevhidin Kanıtı:

27- Andolsun biz, bu Kur'ân'da insanlara, öğüt almaları için her temsili anlattık. 28- Korunanlar için bunu, pürüzsüz Arapça bir Kur'ân olarak (indirdik). (Zümer: 59/27-28)

Andolsun biz bu Kur'ân'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerde anlattık. Ama insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür. (Kehf: 69/54)

59/27-28. âyetlerde Allah'ın, bu Kur'ân'da insanlara, öğüt alıp korunmaları için gerçekleri, her türlü misali getirerek, benzetmeler yaparak pürüzsüz Arapça bir Kur'ân ile açıkladığı belirtilmekte, Kehf: 69/54. âyette de Allah'ın, Kur'ân 'da insanlara her türlü meselle, gerçeği anlatttığı, fakat çok tartışmacı olan önyargılı insanın, bir türlü gerçeği kabul etmediği belirtilmektedir. Bu âyetlerden anlaşıldığı üzere Kur'ân anlatımının en belirgin özelliklerinden biri de, gerçekleri, soyut mânâları mesellerle anlatmaktır.

Mesel dikilip durmak anlamındaki musûlün köküdür. Mümessel başkasının benzeri olarak yapılan şeydir. anlatılan obje dikildi, biçimlendi anlamına gelir. Bu kökten türetilen timsâl sureti yapılan şey (heykel) demektir. "Ruh Meryem için düzgün bir insan biçimine girdi"

MESH

65- İçinizden, Cumartesi günü(avlanma yasağı)nı çiğneyenleri elbette bilmişsinizdir; işte onlara: "Aşağılık maymunlar olun!" dedik. 66- Ve bunu, önündekilere ve ardından geleceklere ibret bir ceza, (Allah'ın azabından) korunanlara da bir öğüt yaptık. (Bakara: 92/65-66)

Bu âyetlerde de Cumartesi yasağına uymadıkları için Allah'ın gazabına uğrayıp maymun kılığına sokulmuş olan Yahûdî cemâatinden söz edilmektedir.

İsrâîloğutlarına, Cumartesi denizde avlanma yasaktı. Deniz kıyısında bulunan bir köy halkı, Cumartesi çok miktarda gelen balıkları avlamak için şöyle bir çareye başvurdular: Cumartesinden önce ağlarını denize attıkları ağları, Cumartesinden sonra topladılar. Yahut Cumartesi, çokça gelen balıkları yakalamak için bir kanal açtılar. Kanala gelen balıklar, su azalınca tekrar denize dönemiyorlardı. Köylüler de ertesi gün, kanalda kalan balıklan yakalıyorlardı.

MEŞ'AR-i HARAM

Rabbinizin lütuf ve keremini aramanızda sizin için bir günâh yoktur. Arafât(taki duruş)tan ayrılıp (Müzdelife'ye) akın edince Meş'ar-i Haram'da Allah'ı anın, O'nun size gösterdiği biçimde O'nu anın. (Bilirsiniz ki) Siz O'nun yol göstermesinden önce sapıklardan idiniz- (Bakara: 92/198)

Meş'ar-i Haram, Arafat'la Minâ arasında, Müzdelife'de bulunan bir yerdir. Hacılar Arafat duruşundan sonra Müzdelife'ye gelir, sabah namazını buradaki Meş'ar-i Harâm'da kılarlar.

Ayrıntı için Hac maddesine bakınız.

MEVEDDET

Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin! Doğrusu Rabbim çok esirgeyen, çok sevendir. (Hûd: 52/90)

Meveddet, (Vudd) kökünden mîmlî masdardır. Vudd, bir şeyi sevmek, olmasını istemektir. Her iki anlamda da kullanılır. Temenni de vudd anlamını içerir. Çünkü temennî, bir şeyi arzu etmek, olmasını istemektir. İstediler ki, sen yağcılık yapasın da onlar da yağcılık yapsınlar (sana yumuşak davransınlar)." (Kalem: 2/9), Kitap sahiplerinden çoğu, gerçek kendilerine besbelli olduktan sonra, sırf içlerindeki kıskançlıktan ötürü sizi imanınızdan sonra küfre döndürmek isterler. Allah emrini getirinceye kadar affedin, hoş görün. Şüphesiz Allah, her şeye gücü yetendir." (Bakara: 92/109) âyetleri temennî mânâsını içerir.

Vedûd (çok seven) sıfatı, Allah'ın güzel isimlerinden biridir.

O, ğafur, vedûd(çok bağışlayan, çok seven)dir. (Bürûc: 27/14) inanıp faydalı işler yapanlar için Rahman, (gönüllerde) bir sevgi yaratacak(onları herkese sevdirecektir.  Meryem: 44/96)

Meryem: 44/97. âyette, inanıp iyi işler yapanlar için Rahmân'ın bir sevgi yaratacağı bildiriliyor. Yani Allah, o kimseleri sevdiği gibi başka kullarına da sevdirir. Başka kullarının gönlünde o sâlih kişilere karşı sevgi uyandırır. Görenler, gayri ihtiyarî onları severler. Bu konuda Hz. Peygamber'den de şu hadîs-i şerîf nakledilmiştir:

"Allah bir kulu severse Cebrail'e: 'Ben onu sevdim, sen de onu sev!' diye seslenir. Cebrail, gök halkına ünleyerek (Allah'ın buyruğunu) duyurur. Sonra dünyâ halkının gönüllerine onun için sevgi indirir. İşte yüce Allah 'm (inanıp yararlı işler yapanlar için Rahman bir sevgi yaratacaktır) sözünün anlamı budur."

MEVLÂ

"Doğrusu ben arkamdan, yerime geçecek yakınlarımın iyi hareket etmeycekler)inden korktum; karım da kısır. Katından bana yerime geçecek bir velî lütfet. 6- Ki, (o), bana ve Ya'kûb oğullarına mîrâsçı olsun. Rabbim, onu beğendiğin bir insan yap." (Meryem: 44/5-6)

Velî kökünden mîmli masdardır. Velî, velâ' ve tevâlî: iki ve daha çok şeyin, araya yabancı girmeden birbirini izlemesidir, isti'âre (emanet) olarak yakınlık ve dostluk anlamında kullanılır. Bu yakınlık mekân, akrabalık, dîn ve düşünce yakınlığı olabilir. Birinin işini takîb eden, onun velîsidir.

(vilâyet): yardım, koruma; (velayet) işi yönetme anlamında olmakla beraber ikisi de yönetme anlamında kulanılmıştır. (velî) ve ikisi de hem fail, hem mef ûl anlamında kullanılır.

Yani her ikisi de yöneten, birini izleyip kollayan, ondan ayrılmayan, seven; keza yönetilen, sevilen, korunan anlamını verir. Velî hiç ayrılmayan; koruyucu veya korunan dost anlamındadır.

Mü'min Allah'ın velîsidir, fakat Allah'ın mevlâsı şeklinde kullanılmaz. Ama Allah mü'minin hem velîsi, nem mevlâsıdır:

Benim velîm, Kitâb'ı indiren Allah'tır. O, iyileri yönetir (korur). (A'râf: 39/196)

Allah, inananların dostudur. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin dostları da tâğûttur. (O da) Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarır. (Bakara: 92/257)

Doğrusu, insanların İbrahim e en yakın olanı, ona uyanlar, bu peygamber ve mü'mirilerdir. Allah da mü'mirilerin dostudur. (Âl-i İmrân: 94/68) âyetlerinde Allah, mü'minlerin velîsi; orada her can, geçmişte yaptıklarını dener (yaptıklarının yararını ve zararını görür). Gerçek sahipleri olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları şeyler, kendilerinden kaybolup gider. (Yûnus: 51/30)

Gerçek sahipleri olan Allah'a döndürülürler. O, hesabı en çabuk görendir! (En'âm: 55/62)

Allah uğrunda, O'na yaraşır biçimde cihâd edin. O, sizi seçti ve dînde size bir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dîni(ne uyun). O (Allah) bu(Kur'â)ndan önce(ki Kitâblarda) da, bu(Kur'â)nda da size "müslümanlar" adını verdi ki, Elçi size şâhid olsun, siz de insanlara şâhid olasınız- Haydi namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın; sahibiniz O'dur. Ne güzel sâhib ve ne güzel yardımcıdır (O)! (Hac: 88/78)

Eğer dönerlerse, bilin ki Allah sizin sâhibinizdir. O, ne güzel sâhib, ne güzel yardımcıdır! (Enfâl: 93/40)

Bu böyledir, çünkü Allah inananların koruyucusudur. Kâfirlerin ise koruyucuları yoktur. (Muhammed: 99/11)

Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz (ne a'lâ). Ve eğer Peygambere karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve mü'minlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. (Tanrım: 106/4) âyetlerinde de Allah, mü'minlerin mevlâsı olarak anılır.

Velî'nin çoğulu evliyâdır. Mü'minler birbirlerinin velîsidirler.

Fakat akraba da olsa mü'minle kâfir arasında vilâyet bağı kalmaz:

Mü 'minler, inananları bırakıp, kâfirleri dost edinmesin. Kim böyle yaparsa Allah ile bir dostluğu kalmaz. Ancak onlardan (gelebilecek tehlikeden) korunmanız başka (şerlerinden korunmak için dost gözükebilirsiniz). Allah sizi kendisinin emirlerine karşı gelmek)den sakındırır. (Sakın hükümlerine aykırı davranarak, düşmanlarını dost tutarak O'nun gazabına uğramayın. Çünkü) Dönüş Allah'adır. (Âl-i İmrân: 94/28)

Ey inananlar, Yahudileri ve Hıristiyanları velîler edinmeyin! Onlar, birbirlerinin velîleridir. Sizden kim onları kendine velî yaparsa, o onlardandır. Şüphesiz Allah, zâlim toplumu doğru yola iletmez. (Mâide: 110/51)

Ey inananlar! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olan kimseleri dost edinmeyin. Onlar size gelen gerçeği inkâr ettikleri, Rabbiniz Allah'a inandığınızdan dolayı Elçiyi ve sizi (yurdunuzdan) çıkardıkları halde siz onlara sevgi iletiyorsunuz. Benim yolumda cihâdetmek ve benim rızâmı kazanmak için (yurdunuzdan) çıktığınız halde içinizde onlara sevgi (mi) gizilyorsunuz? Oysa ben sizin gizlediğiniz ve açığa vurduğunuz her şeyi bilirim. Sizden kim bunu yaparsa doğru yoldan sapmış olur. (Mümtehine: 111/1)

Ey inananlar, eğer îmâna karşı küfrü seviyorlarsa babalarınızı ve kardeşlerinizi velîler edinmeyin. Sizden kim onları velî tanır(dost tutar)sa işte zâlimler onlardır. (Tevbe: 113/23)

Mü'minlerin dostluğu, dünyâda da, âhirette de sürer. Oysa kâfirlerin birbirlerine müvâlâtı (dostluğu), sadece dünyâya özgüdür.

Ey Âdem oğulları, şeytân, ana babanızı, çirkin yerlerini onlara göstermek için elbiselerini soyarak cennetten çıkardığı gibi, sizi de (şaşırtıp) bir belâya düşürmesin! Çünkü o ve kabilesi, sizin onları göremeyeceğiniz yerden sizi görürler. Biz şeytânları, inanmayanların dostları yaptık. (A'râf: 39/27)

(O) Bir topluluğu doğru yola iletti, bir topluluğa da sapıklık hak oldu. Çünkü onlar, şeytânları Allah'ın dışında dostlar tuttular ve kendilerinin de doğru yolda olduklarını sanıyorlar. (A'râf: 39/30)

İnanan erkekler ve inanan kadınlar, birbirlerinin velîsidirler.

İyiliği emrederler, kötülükten men'ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirler, Allah'a ve Elçisine itaat ederler. İşte onlara Allah rahmet edecektir. Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/71)

Mevlâ'nın çoğulu mevâlîdir.

5- Doğrusu ben arkamdan, yerime geçecek yakmlarf imin iyi hareket etmeycekler)inden korktum; karım da kısır. Katından bana, yerime geçecek bir velî lütfet. 6- Ki (o), bana ve Ya'kûb oğullarına mirasçı olsun. Rabbim, onu beğendiğin bir insan yap. (Meryem: 44/5-6)

Onları babalarının adına bağlayarak çağırın; bu, Allah yanında daha adaletlidir. Eğer babalarını bilmiyorsanız, onlar sizin dîn kardeşleriniz ve dostlarınızdır. Yanılarak yaptığınızda size bir günâh yok, fakat kalblerinizin bile bile yaptığında günâh vardır. Allah çok bağışlayan, çok esigeyendir. (Ahzâb: 97/5)

Velayet kökünden gelen mevlânın, Arap toplumunda özel bir anlamı vardır. İslâmdan önce Araplar arasında bir kişi veya kabile, bir başka kişi veya topluma sığınır, ondan kendisini korumasını ister, öteki de bu isteği kabul ederse bu durumu halka açıklardı. Böylece iki kişi veya kabile arasında özel bir dostluk; koruyan ve korunan ilişkisi kurulurdu. İşte korunan kişi tek ise ona mevlâ, topluluk ise mevâlî denilirdi. "Falan, falanın mevlâsıdır" demek, onun koruması altına girmiş demektir. Buna mevlâ, velâ veya mevâlî denilir. Mevlâ veya mevâlî himayesine girdiği kimselerin asabesinden (kan akrabasından) sayılırdı. Bunlar birbirlerine mirasçı dahi olurlardı. Feraizde buna mevlâ'l-muvâlât denilir.

Sonradan Müslüman olmuş, Arap olmayan milletlere mevâlî denmesi de bu geleneğe dayanır. Onlar, Arapların himayesine girmiş kabul edilirlerdi. Köleye de mevlâ denmekle beraber asıl mevlâ, bu anlattığımız velâ geleneğiyle ilgili olandır.

İşte evlâtlıkların, kendi babalarının adlarıyla çağrılmasını emreden 97/5. âyette:' Eğer babalarını  bilmiyorsanız, onlar sizin dîn kardeşleriniz ve mevlâlarınızdır." buyurulmaktadır. Burada mevâlî kelimesiyle Arap geleneğindeki mevlâlık kastedilmektedir. Yani babalarını bilmediğiniz o kimseler, sizin dîn kardeşleriniz, mevlâlarınızdır. Sizin korumanız gereken dostlarınızdır. Onlara, mevlâlık hükümlerine göre davranınız.

Ana babanın ve akrabanın bıraktıklarından her birine mevlâlar kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de hisselerini verin. Allah herşeyi görmektedir. (Nisa: 98/33)

98/33. âyette, Allah'ın, ana babanın ve akrabanın bıraktığı mîrâsı alacak mevlâlar kıldığı belirtilmekte ve yemîn bağıyla bağlanan kimselere hisselerinin verilmesi emredilmekte, Allah'ın, her şeyi gördüğü vurgulanmaktadır. Burada geçen mevâlî, mevlâ'mn çoğuludur. Kölesini âzâd eden kimseye mevlâ dendiği gibi, âzâdedilmiş köleye de mevlâ denilir. Asabeye (baba tarafından akraba olanlar) da meviânın çoğulu olarak mevâlî denilir. Bu âyette mevâlî, kendilerine mîras düşen yakın akrabadır.

Bu âyetin hükmüne göre mîrâsı ölenin akrabası alır, başkaları alamaz. Abdullah ibn Abbâs, Hz. Peygamber'in: "Ferâiz(mîrâs hakların)i sahiplerine veriniz. Artan olursa onu da erkek akrabaya veriniz." dediğini rivayet etmiştir.

MEYSİR

Sana şaraptan ve kumardan soruyorlar. De ki; "O ikisinde büyük günâh ve insanlara bazı yararlar vardır. Fakat onların günâhı yararından büyüktür." Ve sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar. De ki; "Af (ihtiyaçtan fazla olanı verin!)" Allah size âyetleri böyle açıklıyor ki düşünesiniz. (Bakara: 92/219)

Ey inananlar, şarap, kumar, dikili taşlar, şans okları şeytân işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa er esiniz. 91- Şeytân, şarap ve kumar ile aranıza düşmanlık ve kin .sokmak, sizi Allah'ı anmaktan ve namazdan alıkoymak istiyor. Artık (bunlardan) vazgeçecek misiniz? (Mâide: 110/90-91)

92/219, âyette hamr ve meysirde bazı yararlar olsa da bunların günâh ve zararlarının, yararlarından çok olduğu bildiriliyor ve fazla malın Allah yolunda harcanması, ihtiyaçtan fazla maldan hayredilmesi öğütleniyor.

110/90. âyette de şeytân işi birer pislik olan hamr, ensâb ve ezlâm'dan kaçınma emredilmekte, 91. âyette bunlardan kaçınmanın hikmeti açıklanmaktadır: Şeytân, hamr ve meysir ile insanların arasına düşmanlık, kin ve nefret sokmak ve onları, Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan alıkoymak ister.

Her iki âyette de hamr ile beraber anılan meysir, yüsr veya yesâr kökünden gelir. Meysir, parçalara ayrılacak şey demektir. Boğazlanacak deveye de meysir denilir. Deveyi kesip parçalayana yâsir dendiği gibi, kesilecek deve üzerinde kumar oynayanlara da yâsir denilir.

Allah'ın haram kıldığı meysir, oklarla oynanan piyangoya benzer bir kumardır. Benzerlik dolayısıyla tavlaya ve diğer kumar çeşitlerine de meysir denmiştir. Şimdi asıl meysir'm ne biçim bir oyun olduğunu izah edelim:

Meysir, fakirlere ikram için oynan bir kumar çeşidi idi. Ezlâm ve aklâm denen oklarla oynanırdı. Bu okların adları: Fezz, Tev'em, Rakîb, Hils, Müsbil, Mu'alla, Sefih, Menîh vtVağd idi. Bu on oktan yedisine pay verilmişti. Diğer üçü boştu. Yedi okun payları da rakamları oranında idi. Fezzm bir payı, Tev'emin iki pay ı,... Mu 'allanın yedi payı vardı. Her okun üzerinde adını ve payını belirten işaretler bulunurdu.

Kesilen deve 28 parçaya ayrılırdı. Okları Ribâbe denilen bir torbanın içine koyup mudi denilen âdil bir kişinin önüne bırakırlardı. Son üç ok, bu adama pay ayırmak için ilâve edilirdi. Ayrıca bir başka kişi de arkasından onu gözetler, birini kayırmamasına dikkat ederdi. Sadece başını çıkarabileceği bir elbise giydirilen mucîl, torbayı karıştırıp oyuna katılanlardan birinin adına bir ok çekerdi. Kendisine fezz çıkmış olan, bir hisse, tev'em çıkmış olan iki hisse, mu'alla çıkmış olan da yedi hisse alırdı. Boş ok çıkanlar bir şey almaz, devenin parasını öderlerdi. Oyuna katılanlar, kazandıkları paylan yemezler, fakirlere verirlerdi. Araplar bu oyunu bir meziyet bilir ve oyuna katılmayanları kınarlardı.

Bundan ayrı olarak, muhatara denilen, ortaya koydukları mallarının veya karılarının üzerine oynadıkları bir kumar daha vardı. Kumarda kaybeden, karısını veya malını kaybederdi.

Acaba meysir, yalnız izah ettiğimiz özel oyunun adı mıdır, yoksa bütün kumarların ortak adı mıdır? Bu husus, ihtilâf konusudur. Eğer bütün kumar çeşitlerine meysir deniyor idiyse, bu âyetlerle kumarın her çeşidi günâh, dolayısıyla haram sayılmıştır. Şayet meysir, yalnız bu özel oyunun adı idiyse, diğer oyunlar da buna kıyâsen haram kılınmış olur. Zira öteki kumarlara göre iyi bir maksat için oynanan bu piyango türü, yasak edildikten sonra zevk ve kişisel çıkar, oturduğu yerde para kazanmak için oynanan öteki kumarlar elbette yasak olur. Ayrıca hadîslerden de, bir menfaat karşılığında oynanan kumar türü oyunların hepsinin, meysir ta'bîri içine girdiği anlaşılmaktadır.

MISIR

Mûsâ 'ya ve kardeşine "İkiniz kavminiz için Mısır 'da evler hazırlayın (ey İsrâîloğulları) evlerinizi karşı karşıya kurun, namaz kılın ve (ey Mûsâ) mü'minleri müjdele" diye vahyettik. (Yûnus: 51/87)

Hani siz demiştiniz ki: "Ey Mûsâ, biz bir yemeğe dayanamayacağız, bizim için Rabbine du 'â et de bize yerin bitirdiği sebzesinden, acurundan, sarımsağından, mercimeğinden, soğanından çıkarsın." (Mûsâ): "İyi olanı, daha aşağı olanla mı değiştirmek istiyorsunuz? Mısıra (şehre) inin, orada size istediğiniz var," demişti. Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu; Allah'ın gazabına uğradılar. Öyle oldu, çünkü onlar, Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. İsyana daldıkları, sınırı aştıkları için bunu hak ettiler. (Bakara: 92/61)

Bunlardan ayrı olarak Şu'arâ: 47/57-59; Hûd: 52/21; Duhân: 64/25-28. âyetlerde de Mısır toprağının güzelliğine ve verimliliğine işaret edilmektedir.

Halk dilinde Masr şeklinde telaffuz edilen Misr kelimesi, eski Sâmî bir kökten gelmektedir. Avrupa dillerinde kullanılan Egypt ismi, İslâm döneminde kıbt şeklini almış ve ülke halkının ismi olarak kullanılmıştır. Şimdi eskiden kalma Hıristiyan halka kıbtî denmektedir. Özel isimden ayrı olarak misr, Arapçada şehir anlamına gelir ve müfessirlere göre Bakara: 92/61'de bu anlamda kullanılmıştır.

Mısır: Kuzey Afrika'nın doğusunda, Nil nehrinin içinden geçtiği ve iki kıyısı boyunca bereketli topraklar oluşturduğu, bugün yüz ölçümü 1.000.000 (bir milyon) km2 olan geniş toprağa sahip bir ülke (bu toprağın 59.000 km2si, Süveyş Kanalı'nın doğusunda, Asya'ya âit sayılan Sînâ Yarımadası'nda) ise de bu toprağın %94'ünden fazlası, iklimin çok kurak olması yüzünden, ıssız çöl halindedir. Mısır'ın tarıma ve yerleşime elverişli olan kısmı, Nil boyunca uzanan ve ırmağın deltası üzerinde genişleyen 34.800 km2 bir sahadan ibarettir.

İdarî bakımdan Mısır, 6'sı aşağı Mısır'da (el-Vechu'1-bahrî) ve 8'i yukarı Mısır'da (Saîd) olmak üzere 14 eyâlete (mudîriyyât) ve ayrıca 5 şehir idaresine (muhafaza) ayrılmıştır.

Mısır, H. 18, Mîlâdî 639 yılında Müslümanlar tarafından fethinden itibaren İslâmın siyâsî, fikrî ve dinî inkişaf merkezlerinden biri olmuş ve günümüze kadar bu vasfını sürdürmüştür.

Hz. Yusuf'un köle olarak satıldığı bu ülkede sonradan başbakanlık makamına yükselmesi sonucu, babası Hz. Ya'kub liderliğindeki İsrâîloğulları, kendi yurtlan Ken'ân diyarında kıtlık çıkması üzerine Mısır'a hicret etmişler ve önceleri özgürlük içinde yaşadıkları bu ülkede, Ya'kub'dan sonra baskı altında yaşamışlardır. Özellikle Mûsâ dönemindeki Firavun'un baskısı daha da artmış ve Mûsâ İsrâîloğullarını bu baskıdan kurtarmak üzere Allah tarafından görevlendirilmiştir.

Bu konuda ayrıntı için Mûsâ ve İsrâîloğulları maddelerine bakılabilir. Mısır'ın coğrafî ve siyâsî yapısı hakkında ayrıntıya girmeğe gerek görmüyoruz. Bu konuda İslâm Ansiklopedisine bakılabilir.

MÎKÂL

97- De ki Allah'ın izniyle Kur'ân'ı, kendinden öncekini doğrulayıcı ve inananlara yol gösterici ve müjdeci olarak senin kalbine indirdiği için kim Cibril'e düşman olursa; 98- (Evet) Kim Allah'a, meleklerine, Cibril'e ve Mîkâl'e düşman olursa bilsin ki, Allah da inkâr edenlerin düşmanıdır. (Bakara: 92/97-98)

Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz (ne a'lâ). Ve eğer Peygamber'e karşı birbirinize arka olursanız, onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve mü'minlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. (Tahrîm: 106/4)

Kurtubî, Cebrâîl ile birlikte anılan Mîkâl'in altı söylenişini yazmaktadır: 1) Mîkâyîl,2) Mîkâîl, 3) Mîkâl,4) Mikîl,5) Mîkâel.

Altıncı bir kıraat de zikreder ki ya baskıda bir hatâ var, ya da bir yanılma olmuştur; çünkü bu kıraatle birinci kıraat aynıdır. Abdullah ibn Abbâs'tan rivayet edildiğine göre Cebrâîl, Mîkâîl gibi isimlerin hepsi birleşik isimlerdir.

Mîkâl, ilk defa ve yalnız Bakara: 92/98. âyette anılmıştır. Mîkâl, Mîkâîl adının bir söylenişidir. İkrime'ye göre Cebr, Mîk, İsraf hep kul anlamına gelen kelimelerdir. îl de Allah mânâsına gelir. Cebrâîl, Mîkâîl ve İsrafil hep Allah'ın kulu demektir.

MİKAT

Sana doğan aylardan soruyorlar. De ki: "Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir." Evlere arkalarından girmek iyilik değildir. İyilik, Allah'tan korkanın iyiliğidir. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun ki, başarıya er esiniz, umduğunuzu bulaşınız. (Bakara: 92/189)

Bu âyette hilâllerin, insanlar ve hac için mîkat olduğu bildirilmektedir. Mîkat vakit anlamına gelen mîkat'ın çoğulu mevâkîttir. Vakit bir iş için belirlenen zamanın sonuna vakit denilir.

MİLLET

De ki: "Rabbim, beni doğru yola iletti. Dosdoğru dîne, Allah'ı birleyen İbrahim'in milleti(dîni)ne. O, ortak koşanlardan değildi." (En'âm: 55/161)

Râğıb'm açıklamasına göre millet , dîn gibi Allah'ın, kullarını kendi rızâsına iletmek için, peygamberleri aracılığı ile bildirdiği kurallarıdır.

Millet kelimesinin türediği melel kökünün birçok anlamı vardır.

Melel usanmak, millet sıcak kül, ateş koru, çukur; temellül, ağrıdan dolayı yatakta kıvranmak, melîlet, vücut ısısının yükselmesi, mülâl sırt ağrısı; imlâl yazdırmak demektir. İşte bu kökten türemiş olan millet, dîn ve şerîat anlamında kullanılmıştır. Peygamberlerin yazdırmasıyla oluştuğundan şerîate millet denmiştir. Ancak millet, bireylerin özel ibâdet tarzlarına değil, toplumun dinine denilir.

Aşağıdaki âyetlerden açıkça anlaşılacağı üzere millet, kuralları getiren peygambere veya topluma izafe edilir, Allah'a veya toplumun bireylerine hemen hemen hiç nisbet edilmez. Allah'ın milleti, yahut Zeyd'in milleti denilmediği gibi, namaz Allah'ın milletidir de denilmez. Ayrıca dîn kurallarının ayrıntıları için değil, tümü için millet ta'bîri kullanılır.

MÎRÂS

7- Ana babanın ve akrabanın geriye bıraktıklarından erkeklere de pay vardır; ana babanın ve akrabanın geriye bıraktıklarından kadınlara da pay vardır. Gerek azından gerek çoğundan (hem erkeğe, hem de kadına) bir hisse ayrılmıştır. 8- (Mîrâs düşmeyen) Akrabalar, öksüzler, yoksullar da (mîrâs) taksim(in)de hazır bulunursa bir şeyler vererek onları da ondan rızıklandırın (gönüllerini hoş edin) ve onlara güzel söz söyleyin. (Nisa: 98/7-8)

98/7-8. âyetlerde babanın, ananın veya akrabanın bıraktığı mirastan erkeklerin de, kadınların da haklan bulunduğu belirtilmekte, mîras taksim edilirken orada bulunup da mîras hakkı olmayan akrabaya, yetîmlere ve yoksullara da mirastan bir şey verilip sevindirilmeleri ve onlara güzel söz söylenmesi, güzel davranılması emredilmektedir.

7. âyetin, bir kadının şikâyeti üzerine indiği rivayet edilir. Bu kadının ölen kocası, geriye üç yetim kız bırakmıştı. Amcası oğullan, adamın malını tamamen aldılar, bu kadına ve çocuklara hiçbir şey bırakmadılar. Kadın durumu Allah'ın Elçisi'ne şikâyet etti. Allah'ın Elçisi onlara adam gönderip kadının isteğini iletti ise de adamlar, malın kendilerine âidol-duğunu söylediler. Çünkü ölenin erkek çocuğu yoktu. Arap geleneğine göre mîrâs yalnız erkek akrabanın hakkı idi. İşte bu olay üzerine inen Nisa 7. âyet uyarınca Allah'ın Elçisi, adamlara haber gönderip kadınların da mîrâs hakkı olduğunu bildirdi. Daha sonra da akrabadan her birinin ne kadar mîras alacağını bildiren âyetler indi.

Câhiliyye döneminde mîrâs, ölenin yalnız erkek akrabasına düşerdi. Kadınların mîras hakkı olmadığı gibi, savaşa iştirak edemeyecek yaştaki çocukların da mîras hakkı yoktu. Bu âyetler, kadınları da erkekler gibi mîrâsa ortak yapmış, çocuklarla büyükler arasında ayırım yapmamış, ardından gelen âyetler de herkesin alacağı mîras payını belirlemiştir. Hanefîler, 7. âyetten, zevû'l-erham tarafından akrabân)ın da vâris olduğunu söylemişlerdir. Zevû'l-erhâm, ana tarafından akraba olan dayılar, teyzeler...dir. Bunlar da âyette belirtilen erkekler ve kadınlar kapsamına girerler.

MÎRÂS ENGELİ

Rahim sahihleri (anne tarafından akrabalar) da Allah’ın kitabında birlerine öteki müzminlerden ve Muhacirlerden daha yakındırlar. Ancak dostlarınıza bir iyilik yapmanız (bir vasiyyet etmeniz) hariç (yaptığınız o vasiyyet yerine getirilir). Bunlar Kitâb'da yazılmıştır. (Ahzâb: 97/6)

Bu âyette rahim sahiplerinin, birbirlerinin velîleri olduğu belirtilmektedir. Müfessirler bu âyetten, rahim bağıyla birbirine bağlı olan insanların (ana tarafından akrabanın) birbirlerine vâris olacakları anlamını çıkarmışlardır. Akarbâ olmayanlar, birbirlerine vâris olmazlar. Ancak âyetin sonunda insanın, dostlarına iyilik yapabileceği, bağışta bulunabileceği belirtilmiştir. Kişi, malından dilediğine, dilediğince bağışlayabilir, yardım ve vasiyyet edebilir. Akraba dışında mîrâs kaldırılmış, fakat yardım ve iyilik, ihsan ve vasiyyet saklı tutulmuştur.

MÎSÂK

20- O(sağduyu sahibi ola)nlar, Allah'ın ahdini yerine getirirler ve antlaşmayı bozmazlar... 25- Ama Allah'a verdikleri sözü iyice pekiştirdikten sonra bozanlar ve Allah'ın bitiştirilmesini istediği şeyi kesenler ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar... İşte la'net onlara, yurdun kötü sonucu da onlaradır! (Ra'd: 87/20, 25) âyetinde sağduyu sahibi mii'min-lerin, Allah'a verdikleri veya Allah adına, Allah'ın şâhidliği altında verdikleri sözü yerine getirecekleri ve mîsâkı bozmayacakları belirtilir.

26- Allah, bir sivrisineği, hattâ onun da üstünde olanfondan daha zayıf bir varlığ)ı misal vermekten utanmaz. İnananlar onun, Rablerinden (gelen) gerçek olduğunu bilirler. İnkâr edenler ise: "Allah, bu misalle ne demek istedi?" derler. (Allah,) Onunla birçoğunu şaşırtır ve yine onunla birçoğunu yola getirir. Onunla sadece fâsıkları şaşırtır. 27- Onlar ki, söz verip bağlandıktan sonra Allah'a verdikleri sözü bozarlar, Allah'ın, birleştirilmesini emrettiği şeyi (iman ve akrabalık bağlarını) keserler ve yeryüzünde bozgunculuk yaparlar; işte ziyana uğrayanlar onlardır. (Bakara: 92/26-27) âyetlerinde ise fâsıkların, mü'minlerin tersine, Allah'a verdikleri sözü tutmadıkları, mîsaklarından (sözlerini pekiştirmelerinden) sonra nakzettikleri (bozdukları) belirtilir.

Nakd: yaptığı binayı yıkmak, bağladığı ipi çözmek, verilen sözü tutmamaktır. Nakdin çoğulu enfrâddır. Türkeçde enkaz şeklinde söylenir. Ahd ise verilen söz demektir.

Sağlamlık anlamındaki vusûk kökünden gelen mîsâk, yemîn ve ahd ile pekişmiş söz vermek demektir. Vesâk bağ anlamındadır. Mevsik ve vüska da bu kökten yapılmış isimlerdir.

(Ya'kûb): "Hepiniz kuşatılıp engellenmedikçe siz, onu bana getireceğinize dair Allah adına bana sağlam söz vermeden onu asla sizinle göndermem!" dedi. Ne zaman ki, sözlerini verdiler, (Ya'kûb): "Söylediğimize Allah, vekildir!" dedi. (Yûsuf: 53/66) âyetinde Ya'kûb'un, oğullarından, beraberlerinde götürecekleri çocuğu geri getireceklerine dair sağlam söz aldığı; Kim tâğût(şeytân)ı inkâr edip Allah'a inanırsa, muhakkak ki o, kopmayan, sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir. (Bakara: 92/252) âyetinde tâğûtu bırakıp Allah'a inanan insanın kopmayan sağlam bir kulpa yapıştığı belirtilmektedir.

Bu âyetlerden, birincisinde mevsik, sağlam söz, ikincisinde vuska sağlam anlamındadır. Güvenilir adama veya topluma sika denilir.

Allah'ın ahdi deyimi, ahdin Allah'a ait önemli bir şey olduğunu belirtmek içindir. Bir şey Allah ile tamlanırsa çok değerli olur. Beytullâh (Allah'ın Evi) gibi. İşte ahidde Allah'ın tanıklığında verildiğinden, O'nun garantisinden olan değerli bir şeydir. Fâsıklar, Allah'a verdikleri sözü, iyice pekiştirmiş oldukları halde bozarlar.

Allah'ın ahdini bozmak, O'na verilen sözde durmamak, gerek Allah'a gerek insanlara verilen söze aykırı davranmaktır. Allah'ın ahdi ile birkaç mânâ kastedilmiş olabilir:

Evvelâ ahid, Allah'ın, yaratırken insanın içine koyduğu kendisini tanıma kabiliyetidir. Buna fıtrat ahdi denir ki: "Rabbin, Adem oğullarından, onların bellerinden zürriyetlerini almış ve onları kendi nefislerine şahit tutarak: 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' (demişti). 'Evet, buna şahidiz!' dediler."

MİSKİN

23- Derken yürüdüler; fısıldaşıyorlardi: 24- "Sakın, bugün hiçbir yoksul bahçeye girip yanınıza sokulmasın" diye. (Kalem: 2/23-24)

Bu âyet, yoksullara göstermemek için gizlice ürünlerini devşirmeğe giden, miskinleri bahçelerine yaklaştırmamayı planlayan bahçe sahiplerinin tutumunu kınamaktadır.

Miskin, sükûn kökünden yapılmış bir sıfat isimdir. Sükûn, hareketin karşıtı, hareketsizlik. Yoksulluğun adetâ hareketsiz bıraktığı çok fakîr, zavallı kimseye miskin denilmiştir. Hz. Peygamber(s.a.v.)in: "Dul ve miskîn 'in yardımına koşan kimse, Allah yolunda cihâd eden, sürekli namaz kılan ve hiç ara vermeden oruç tutan gibidir"

MİSLİYLE CEZA

126- Eğer azâb edecekseniz, size yapılan azâb kadar azâb edin. Ama sabrederseniz, andolsun ki o, sabredenler için daha iyidir. 127- Sabret, sabrın ancak Allah(ın yardımı) iledir. Onlara üzülme, kurdukları tuzaklardan da sıkıntıya düşme. 128- Çünkü Allah, korunanlarla ve iyilik edenlerle beraberdir. (Nahl: 70/126-128)

70/126-128. âyetlerde Müslümanlara, yapılan kötülüğe, düşmanlığa karşılık vermek istediklerinde aşırı gitmemeleri, kendilerine yapılan kötülüğe denk bir ceza vermeleri,fakat sabretmelerinin daha iyi olacağı bildiri-liliyor, Peygamber(s.a.v.)e de sabretmesi, inkarcıların yaptıklarına üzülmemesi, onların tuzaklarından ötürü daralmaması emrediliyor ve ardından da Allah'ın, korunan ve güzel davrananlarla beraber olduğu vurgulanıyor.

Bu âyetlerin iniş sebebi hakkındaki rivayetlerin özeti şudur: Uhud Savaşında Müslümanlar yetmiş şehîd vermişlerdi. Şehîdler arasında Peygamber(s.a.v.)in amcası Hz. Hamza da vardı. Peygamber (s.a.v.) bu şehîdleri ve özellikle amcası Hz. Hamza'yı, müslâ yapılmış (kamı yarılmış, ciğerleri parçalanmış, cinsel organı, burnu ve kulakları kesilmiş) vaziyette görünce çok üzüldü: "Allah beni onlara galip getirirse senin yerine onlardan yetmiş kişinin böyle organlarını keseceğim!" dedi. Ölülerinin organlarının kesilmiş olduğunu gören Medîneliler de: "Allah bizi onlara galip getirirse, bu yaptıklarına öyle bir karşılık vereceğiz ki şimdiye dek Araplardan hiç kimse öyle bir şey yapmamış olacak!" dediler. İşte bunun üzerine inen bu âyetler, Müslümanlara i'tidalli davranmayı, yapılan bir kötülüğe, ancak dengi bir ceza vermeyi emretti. Bununla beraber, sabredip affetmenin daha hayırlı olduğunu, Allah'ın, kötülüklerden, aşırı davranışlardan korunan ve güzel davrananlarla beraber olduğunu vurguladı.

Bir başka rivayete göre Müslüman olan bazı müşrikler:

" - Ey Allah'ın Elçisi, eğer Allah bize izin verirse şu köpeklere galip geliriz!" demişler. Bu münasebetle inen bu âyetler, onlara sabretmele-

rini tavsiye etmiştir.

MİZAH

O gün cennet halkı, bir iş içinde eğlenirler. (Yâsîn: 41/55)

Ailelerine döndükleri zaman da (yaptıklarıyle övünüp) eğlenmeye başlarlardı. (Mutaffifîn: 86/31)

170- Allah'ın, keremiyle kendilerine verdiklerinden sevinçli olarak, arkalarından henüz kendilerine yetişemeyenlere de korku olmadığına, onların da üzüntüye uğramayacaklarına sevinirler. 171- Allah'ın ni'metine, lütfuna ve Allah'ın mü'minlerin ecrini zayi etmeyeceğine sevinirler. (Âl-i İmrân: 94/170-171)

O ettiklerine sevinen, yapmadıkları şeylerle övülmeyi sevenlerin, azâbdan kurtulacaklarını sanma. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/188)

Meyve anlamındaki fâkihe kökünden gelen fukâhe , şaka yapmak, eğlenmek, dostluk yaratan sohbet, konuşma demektir. Yâsîn Sûresi'nin 55. âyetinde cennetliklerin, yaptıkları işten memnun olarak birbirleriyle konuşup şakalaştikları, imrendirici bir iislûb ile anlatılırken; Mutaffifîn 31'nci âyette de dünyâda iken samîmî mü'minleri küçümseyip, ailelerinin yanına vardıklarında yoksul mü'minleri ortaya atarak onları eğlence ve alay konusu yapanların davranışları, kınayıcı bir üslûb ile anlatılmaktadır.

Âl-i İmrân: 94/170-171 'nci âyetlerde de Allah yolunda öldürülmüş olanların, cennette korkusuz, üzüntüsüz olarak sevinip neş'e ve huzur içinde bulunacakları anlatılmakta; 188'nci âyette de Yaptıklarıyla övünen, yapmayacakları şeylerle övülmek isteyen kimselerin, acı azaba uğrayacakları vurgulanmaktadır.

Bu âyetlerden, dostluğu pekiştirecek, ruhu ferahlatacak tarzda uygun olarak yapılan eğlence ve şakanın sakıncası olmadığı anlaşılmaktadır. Şakanın Arapçası fukâhe ve mizahtır.

Mizah (şaka): Alay sınırına varmadıkça mizah caizdir Peygamber (s.a.v.): "Ben de şaka yaparım, fakat doğrunun dışına çıkmam." demiştir .

MÎZÂN

6- Kimin tartıları ağır gelirse, 7- O, memmun edici bir hayât içindedir. 8- Kimin tartıları hafif gelirse, 9- Onun anası (bağrına atılacağı) hâviye(uçurum)dur. (Kari'a: 30/6-9)

8- O gün tartı tam doğrudur. (Herkesin yaptığı, tartılır,) Kimin (sevap) tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtulanlardır. 9- Kimin (sevap) tartıları hafif gelirse, işte onlar da âyetlerimize haksızlık etmelerinden ötürü kendilerini ziyana sokanlardır. (A'râf: 39/8-9)

Bu âyetlerde o gün, yani Kıyamet gününde veznin, yani adalet terazisinin hak olduğu, mizanları (tartıları) ağır gelenlerin, iyilikleri ağır basanların kurtulacağı; tartıları hafif gelenlerin, kötülükleri ağır basanların, Allah'ın âyetlerine karşı haksızlık ettiklerinden dolayı hüsrana uğrayacakları, uçurumun bağrına atılacakları belirtilmektedir. Kişinin amelleri, ma'nevî değeri, Allah'ın adalet ölçütüyle tartılacaktır.

Râğıb'ın açıklamasına göre Vezn esasında bir şeyin miktarını, değerini bilmektir. Fakat halk dilinde ölçüt ve terazi ile bir şeyi tartmak anlamında kullanılır. Doğru terazi ile tartın."

MUĞÎRÂT

Sabahleyin akın edenlere (andolsun)! (Âdiyât: 14/3)

Bu âyette, düşmanın içine iğâre yapan (dalan) atlardan söz edilmektedir, iğâre (ğavr) kökündendir. Ğavr, çukur, inmek anlamlarına gelir.(ğâr) da dağda içeri doğru derinleşen oyuk demektir. İşte bu kökten if âl vezninde iğâre düşmanın içine dalmak, akın etmek demektir. Âdiyât maddesine bakınız.

MUHÂDDEH

Allah'a ve Elçisine karşı gelen(onların koyduğu sınırlardan başka sınırlar koymağa kalkanlar, kendilerinden öncekilerin tepelendikleri gibi tepeleneceklerdir! Biz açık açık âyetler indirdik. Kâfirler için küçük düşürücü bir azâb vardır. Allah onların hepsini dirilttiği gün, ne yaptıklarını kendilerine haber verecektir! Allah on(ların yaptıkları işler)i hep saymış(zaptetmiş)tir. Onlar ise onu unutmuşlardır. Allah her şeye şâhiddir. (Mücâdele: 104/5-6)

Muhâddeh hadd kökünden mufâ'ale veznidir. Hadd demir demektir. Muhâddeh, demir kullanarak önlemek anlamına gelir.

KUR'ÂN'A GÖRE HZ. MUHAMMED (SA.V.)

BİRİNCİ BÖLÜM

HAYÂTI VE TEVHÎD MÜCÂDELESİ

(Ey Muhammed) Biz seni ancak âlemlere rahmet için gönderdik. (Enbiyâ: 73/107)

Hz. Muhammed (s.a.v.), Hz. îsâ'nın doğumundan 571 yıl sonra, 20 Nisân'da Mekke'de doğmuştur. Babası Abdu'l-Muttalib'in oğlu Abdullah, annesi de Vehb'in kızı Âmine'dir. Doğumundan birkaç ay önce babasını, altı yaşında iken de annesini kaybeden Hz. Muhammed (s.a.v.), sekiz yaşına kadar dedesi Abdu'l-Muttalib'in, daha sonra da amcası Ebûtâlib'in yanında kalmış, 25 yaşında Huveylid kızı Hatice ile evlenmiş, ondan Kasım, Abdullah

MUHDES ZİKİR

Rahmân'dan onlara hiçbir yeni Zikir (uyarı) gelmez ki, mutlaka ondan yüz çevirici olmasınlar. (Şu'arâ: 47/5)

Kendilerine Rablerinden  gelen her yeni Zikir’i mutlaka eğlenerek dinlerler. (Enbiyâ: 73/2)

Bu âyetlerde inanmayan insanların, Rablerinden gelen her yeni uyarı ile alay edip ondan yüz çevirdikleri belirtilmektedir.

Muhdes , yeni, sonradan olmuş demektir. Âyetin kasü, Kur’ân'ın inmekte olan yeni yeni âyetleri, yahut her gelen peygamber'e vah-yedileri sözler, kitaplardır. Kur'ân, önceki Kitaplara göre yeni olduğu gibi, kendi âyet ve bölümleri de, kendilerinden öncekilere göre yenidir. Çünkü Kur'ân, hemen bir defada değil, Hz. Muhammed(s.a.v.)in peygamberlikle görevlendirilmesinden itibaren 23 yıl içerisinde parça parça inmiştir. İşte inkâr edenler, her yeni vahiy geldikçe onunla alay etmişlerdir.

Fakat sözgeliminden, "Yeni Zikir"den kastın, her peygambere verilen mesaj olduğu anlaşılmaktadır. İnsanlar gelenekleriyle şartlandıkları için her yeni mesaja karşı çıkmış ve onunla alay etmişlerdir. Her peygamberin zikri (mesajı), beyatlamış düşüncelere göre yenidir. Ve her yeni mesaj getirmiş olan peygamber veya ıslahatçı ile alay edilmiştir.

Bazı kelâmcilar, bu âyette Zikr'i niteleyen muhdes kelimesini, Kur'ân'in sonradan var olduğuna delîl saymışlardır. Bunlara karşı olan kelâm-cılar da "Eğer ortak koşanlardan biri, güvence dileyip yanına gelmek isterse onu yanına al ki Allah'ın kelâmını işitsin.

MUHKEM MÜTEŞÂBİH

Kitâb'ı sana O indirdi. Onun bazı âyetleri muhkemdir (ki) onlar Kitâb 'in anasıdtr. Diğerleri de müteşâbih(birbirine benzeyen, sonucu tam bilinme-yen)dir. Kalblerİnde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak, uyardığı sonuca uğ-ra(yıp belâlarını buljmak için onun müteşâbih âyetlerinin ardına düşerler. Oysa onun te'vHi(uyardığı sonucun ne zaman gerçekleşeceğimi Allah'tan başka kimse bilmez- İlimde ileri gidenler: "Ona inandık, hepsi Rabbimiz kalındandır" derler. Sağduyu sahihlerinden başbbkası düşünüp öğüt almaz. (Âl-i İmrân: 94/7)

Bu âyette Kitabı Allah'ın indirdiğini, onun temel âyetlerinin muhkem olduğunu; bir kısım âyetlerinin de müteşâbih olduğunu; kalblerinde eğirilik olanların, fitne (baskı) yapmak ve onun bildirdiği sonuca (belâya) uğramak için müteşâbih olanların ardına düştüklerini; oysa onun te'vîlini (bildirdiği azabın ne zaman geleceğini) Allah'tan başka kimsenin bilemeyeceğini; ilimde râsih olanların ise "ona inadık, hepsi Rabbimiz kalındandır" diyeceklerini bildİrmkete ve sadece sağduyu sahiplerinin öğüt alacağım vurgulamaktadır.

Muhkem, mânâsı açık, herkesçe anlaşılabilen âyetlerdir. Müteşâbih ise kök itibarıyla benzer demek ise de burada benzerliğinden dolayı mânâsı tam anlaşılamayan, başka anlamlar çağrıştıran âyetlerdir.

Önce bu konuda Râğıb'ın açıklamasını verelim:

Allah, sözün en güzelini, (Kur'ân'ın âyetlerini güzellikte) birbirine

benzer, ikişerli bir Kitâb halinde indirdi. Railerinden korkanların, ondan derileri ürperir, sonra derileri ve kalblen Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu (Kitâb) Allah'ın rehberidir. Dilediğini bununla doğru yola iletir. Ama

Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona yol gösteren olmaz.(Zümer:59/23)

59/23. âyette, Allah'ın, Kur'ân 'ı, müteşâbih, mesânî bir kitâb olarak indirdiği; Allah'a saygılı olanların onu okurken tüylerinin ürperdiği, Allah'ın zikri karşısında derilerinin ve kalblerinin yumuşadığı; işte bunun, dilediği kulunu doğru yola ileteceği bir rehber olduğu; Allah'ın şaşırttığını kimsenin doğru yola iletemeyeceği vurgulanmaktadır.

Müteşâbih, şebek kökünden gelir. Şibh, şebeh ve şebîh renk,tad, adalet ve zulüm gibi nicelik, nasıllık bakımından benzer demektir. Aynı kökten gelen şübhe de iki şey'in, ya fizik veya anlam bakımından, birbirinden ayırdedilemeyecek derecede birbirine benzemesi demektir. Burada Kur'ân âyetlerinin, güzellikte, belâğette hep birbirine benzer, biri diğerinden ayırd edilemeyecek derecede güzel, birbiriyle uyumlu demektir.

Râğıb'a göre Kur'ân âyetleri bir bakımdan tamamen muhkem, bir bakımdan tamamen müteşâbihtir. Allah tarafından açıklanıp, izah edilmesi ve sağlam kılınması bakımından Kur'ân'in bütün âyetleri muhkemdir. Güzellikte birbirine benzemesi açısından da Kur'ân'in tamamı müteşâbihtir.

Müteşâbih de üç kısma ayrılır Yalnız lafız bakımından, yalnız anlam bakımından, hem lafız hem anlam bakımından müteşâbih. Lafzan mütşabih de ikiye ayrılır:

1) Müfred kelimeler: Bunlarda ya garîbliğinden dolayı müteşâbihtir gibi. Yahut Lafızda müşareket dolayısıyla (aynı lafızda olan farklı kelimeler) müteşâbih olurlar.

2) Cümleler. Bunların müteşâbihliği üç yönden olabilir.

2-1) Sözün kısalığmdan : Şayet öksüz(kızlarla evlendiğiniz takdirde on)lar hakkında adaleti yerine getiremeyeceğinizden korkardanız, size helâl olan kadınlardan ikişer, üçer, dörder alın.

MUHSANÂT

24- (Savaşta tutsak olarak) Ellerinize geçenicâriye )ler dışında, evli kadmlar{la evlenmeniz) de haramdır. (İşte bunlar) Size Allah'ın yazdığı yasaklardır. Bunlardan ötesini, iffetli yaşamak, zina etmemek şartıyla mallarınızla istemeniz (evlenmeniz), size helâl kılındı. Onlardan yararlanmanıza karşılık, kesilen ücretlerini bir hak olarak onlara verin. Hakkın kesiminden sonra karşılıklı anlaşma(k suretiyle kesilenden az veya çok vermeniz)de üzerinize bir günâh yoktur. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. 25- İçinizden inanmış hür kadınlarla evlenmeğe gücü yetmeyen kimse, elleriniz altında bulunan inanmış genç kızlannız(olan cariyelerinizden alsın. Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Hepiniz bir-birinizdensiniz. Öyle ise iffetli yaşamaları, zina etmemeleri ve gizli dost da tutmamaları şartıyla, sahiplerinin izniyle onlarla evlenin, ücretlerini (meh'trlerini) de güzelce verin. Evlendikten sonra bir fuhuş yaparlarsa onlara, hür kadınlara yapılan işkencenin yarısı uygulanır. Bu (câriye ile evlenme), içinizden sıkıntıya düşmekten korkanlar içindir. Sabretmeniz ise sizin için daha iyidir. Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Nisa: 98/24-25)

Bu âyette, muhsane kadınlarla evlenilmesi, buna gücü yetmeyenin, cariyelerle evlenebilecekleri belirtilmektedir.

Muhsanât , kale anlamındaki hısn (kökünden gelir.

Onlar da kalelerinin, kendilerini Attah'tan koruyacağım sanmışlardı.

MUKÂ'

Onların Beyt(ullah) yanındaki namazları da, ıslık çalmadan ve el çırpmadan ibarettir. "O hakle inkârınızdan dolayı azabı tadın (şimdi)!" (Enfâl: 93/35)

Mukâ' ıslık çalmak, ötmek, ses çıkarmak anlamlarına gelir. Tasdiyeh de el çırpmak, alkışlamak demektir. Bu âyette Arapların, Ka'be 'de kıldıkları namazın, ıslık çalmadan, el çırpmadan ibaret olduğu, ibâdeti böyle eğlence haline dönüştürmelerinden ötürü azaba uğrayacakları belirtilmektedir.

Bu âyetten Araplarda, İslâm'daki muntazam şekliyle değil ama, onun çekirdeği olacak nitelikte bîr namaz ibâdetinin var olduğu anlaşılır. Abdullah ibn Ömer, âyetin tefsirinde ıslık çalmış, yanağını eğmiş, ellerini birbirine vurmuş(Arapların, namazlarında böyle yaptıklarını anlatmıştır. Yine Abdullah ibn Ömer'den rivayete göre Araplar, yanaklarını yere koyar, el çırpar ve ıslık çalar, böyle ibâdet ederlerdi.

MUKTESİD

Sonra Kitâb'ı kullarımız arasından seçtiklerimize miras verdik. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta gidendir, kimi de Allattın izniyle hayırlarda öne geçendir, İşte büyük lütuf budur. (Fâtır: 43/32)

Fâtır: 43/32. âyette Kitaba vâris olanlardan kiminin nefsine zulmeden, kiminin iktisâd eden, kiminin de Allah'ın izniyle hayır işlerinde ileri giden olduğu belirtilmektedir.

Bu âyette muktesid kelimesiyle, aşırı olmayan, ılımlı Kitâb ehlinin kastedildiği, Mâide Sûresi'nin 66. âyetinden anlaşılmaktadır:

Eğer onlar Tevrat'ı, İncîl 'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, muhakkak ki üstlerinde(ki ağaçların meyvelerinde)n ve ayaklarının altın{daki ürünlerden yerlerdi, içlerinde tutumlu (ılımlı) bir ümmet var, ama onlardan çoğu, ne kötü işler yapıyorlar? (Mâide: 110/66)

(Denizde) Onları, gölgeler gibi dalga(lar) sardığı zaman, dîni yalnız kendisine has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat O, onları Kurtarıp karaya çıkarınca içlerinden bir kısmı iktisâd eder (Allah'a yönelmeyi kısar, gevşetir); zaten bizim âyetlerimizi (öyle) nankör gaddarlardan başkası inkâr etmez. (Lokman: 57/32) âyetinde ise muktesid (iktisâd eden) sözü, Allah'a yalvarmakta geri duran, cimri davranan, lâyıkı veçhile Allah'a ibâdet etmeyen anlamına gelir. Gemide tehlike ile karşılaştıkları zaman müşriklerin Allah'a halisane yalvarıp, tehlikeli durumdan kurtulunca haksız yere taşkınlık yaptıkları, şirk koştukları, Yûnus Sûresi'nin 51/22-23., Ankebût 85/65. âyetinde de geçmektedir.

Kasd, doğru, orta yol anlamına geldiği gibi, yolda düzgün yürümek anlamına da gelir. İki nokta arasında kalan en doğru yol, en kısa olanıdır.

Kısa ve doğru yolu Allah gösterir. Ama o yoldan sapan da var. Allah dikseydi, hepinizi doğru yola iletirdi. (Nahl: 70/9) âyetinde kasd (en kısa) yolun Allah'a varan yol olduğu vurgulanmaktadır. Çünkü bu yol sadedir, ayrıntılarla engebelenmiş, eğrilmiş değildir. Kolay uygulanır fıtrat (doğal) dindir.

Yakın bir dünya menfaati ve arta bir yolculuk olsaydı (savaşa katılmayan o münafıklar), elbette sana tabi olurlardı. Fakat güç aşılacak mesafe, kendilerine uzak geldi. Bir de "Gücümüz yetseydi, sizinle beraber çıkardık!" diye Allah'a yemin edecekler. Boşuna kendilerini mahvediyorlar. Allah, onların yalancı olduklarım biliyor. (Tevbe: 113/42) âyetinde de uzak sefere katılmayanların, kısa yol ve yakın bir menfaat olsaydı. Peygamberle beraber sefere katılacakları belirtilmektedir. Bu âyetler de kasd kelimesinde kısalık, azlık anlamı bulunduğunu gösterir.

İktisâd da iki aşırı ucun ortasında kalan durumdur. Râğıb'a göre iktisâd iki kısma ayrılır. Biri kesinlikle güzel, diğeri nisbeten güzeldir. Kesinlikle güzel olan iktisâd, iki aşırı arasında kalan haldir. Savurganlıkla cimrilik arasında kalan cûd (cömertlik), tehevvür (birden öfkeye kapılmak, havalanmakla korkaklık arasında kalan) şecâ'at (yiğitlik), kesin güzel olan iktisâddandır. Bir de bunun altında kalan nisbet güzel bir durum vardır ki o da adaletle zulüm arasında, yakınlıkla uzaklık arasında kalan durumdur ki bu, birinci iskitsâdın altında ise de daha ötesinde kalan zulüm veya uzaktan iyidir.

MUKTESİMLER

89-Deki: 'Ben ap açık bir uyarıcıyım'! 90- (İnanmazsanız Allah'ın azabı bağınıza inecektir.) Tıpkı o bölücülere (veya and içenlere) indirdiğimiz gibi (sizin basınıza da azâb indiririz)! 91- Onlar ki Kur'ân't bölük bölük ettiler. 92-Senin Rabbin hakkı için biz onların hepsine mutlaka soracağız: 93-Yaptıkları şeylerden. (Hicr: 54/89-93)

Bu âyetlerde Hz. Muhammed'e apaçık bir uyarıcı olduğunu söylemesi emrediliyor ve Allah'ın, Kur'ân'ı parçalara ayıran muktesimlere indirdiği şeye dikkat çekiliyor. Müfessirler, 90. âyetin izahında hayli zorlanmışlardır. Bu konudaki görüşler şöyledir:

1) 89-90. âyetlerin anlamı şudur: "Sen, Allah'ın: 'Muktesimlerin üzerine indirdiğimiz gibi, inanmayanların başına azâb indireceğini' bildiren açık bir uyarıcı olduğunu söyle!"

2) Âyetin başındaki cer harfi olan (i)) 87. âyetteki de bulunan muhâtab zamirine bağlı olup, masdarının sıfatı olarak nasb mevkiindedir, yani mef ûl-i mutlak olarak mansubdur. Âyetin takdiri şöyle olur: "Kur'ân'ı hakka, batıla ayıran Kitâb ehline indirdiğimiz gibi, sana da yedi ikiliyi verdik." Buna göre muktesimler, yani bölücüler, Kitâb ehlidir. Âyetin indiği Mekke döneminde Kitâb ehlinin Kur'ân'a karşı tutumları genelde iyi olduğu için bu mânâyı gerçek durumla bağdaştırmak zordur. Ancak onlardan bazılarının, Kur'ân 'in bazı âyetlerini beğenip bazılarını beğenmemiş olmaları, yahut bazı âyetlerini kendi Kitaplarına uygun bulmamış olmaları uzak bir ihtimal olarak düşünülebilir.

3) Bizim hatırımıza başka bir ihtimal geliyor: 91. âyetteki Kuran kelimesi, özel isim değil de, lügat anlamı olan okuma parçası anlamında kullanılmış olabilir. Yani burada Kur'ân, Kitap ehlinin kendi Kitapları anlamındadır. Bu takdirde mânâ gayet uygun düşmektedir. Nitekim onların, dinlerini parçaladıkları, bu yüzden bölündükleri,

MUKVÎN

71- (İki dalı birbirine sürterek) Çıkardığınız ateşi gördünüz mü? 72- Onun ağacını siz mi yarattınız, yoksa yaratanlar biz miyiz? 73- Biz onu bir ibret ve çölden gelip geçenlere bir fayda yaptık. (Vâkı'a: 46/71 -73)

Bu âyetlerde daliarı birbirine sürtülerek ateş çıkarılan ağacı Allah'ın yetiştirdiği ve onu mukvîn için ibret yaptığı belirtilmektedir. Mukvîn (jjjâi) favd(ly)dan gelir. Kıvâ ağaçsız, bitkisiz toprağa, yani çöle denilir. adam çöle düştü, demektir. Çöle düşen susuz, azıksız kaldığından, bu cümle ile adamın yoksulluk, ihtiyaç, açhk ve susuzluk içine düştüğü anlatılmış olur. Şimdi âyette, İkvâ babından ism-i fâil'in çoğulu olan ya ıssız çölde yolculuk yapanlar, veya acıkanlar, yemek ihtiyacı içine düşenler anlamındadır. Yani ağacın birbirine sürtülmesinden çıkan ateş, ıssız çölde yolculuk yapanlar, yahut karnı acıkanlar (azık arayanlar) için ibret yapılmıştır. Onlar, iki dalın birbirine sürtülmesinden nasıl ateş çıktığını bilir ve bundan ibret alırlar. Karnı acıkanlar yemek pişirmek için ateşe muhtaçtırlar. Bunun için de bu iki ağaç dalını birbirine sürterek ateş yakarlar. Ateş yakıp yemeklerini pişirdikleri bu olay, insanlar için bir ibrettir.

Yeşil ağaçtan, yeşilin doğasına ters olan ateşi çıkaran Allah, elbette cesetlere de can verir. Bunda şaşılacak bir şey yoktur. Nice şaşılacak şeyler var ki Allah onları her an yapmakta ve insanlar her zaman bu hayret edilecek şeyleri görmektedirler. İşte meniden mükemmel bir insanın yaratılması, tohumun ürün veren ekin haline gelmesi, tuzlu denizden kalkan su buharlarının tuzlardan arındırılıp tatlı su olarak indirilmesi, insanları, hayvanları ve ekinleri sulayıp onlara hayat vermesi, yeşil ağaç dallarının birbirine sürtülmesinden ateş çıkması, hep şaşılacak harika şeylerdir ama Allah bunları yapmaktadır. Bunları yapan Allah, ölüleri de diriltmeğe kadirdir.

MURÂBATA

£y inananlar, sabredin, direnin. Savaşa hazırlıklı, uyanık bulunun ve Allah'tan korkun ki, başarıya ereniniz. (Âl-i İmrân :94/200)

Murâbata rabtkökünden müfâ'ale vezninde masdardır. Rabt, bağlamak, rabtu'l-feres, korumak için atı bir yere bağlamaktır. Nöbetçilerin, muhafızların kalmasına tahsis edilen yere ribât denilir. Müfâ'ale babından masdar olan ribât, bu gerçek anlamı yanında nefsi güzel işlere yöneltmek anlamını da taşır.

Murâbata iki çeşittir: Hudut boylarında, tehlikeli noktalarda murâbata (nöbet beklemek). Ve nefsi, kötü şeylerin, zararlı düşüncelerin sızmasına karşı kollayıp gözetlemek. Nasıl açık mıntıkalardan ülkeye düşman sızarsa, nefsin zayıf noktalarından da ruhun düşmanı olan şeytanî düşünceler, kötü arzular, hevâ ve heves sızarak nefsi bozmağa çalışır. Ruhun üstün güçleri de geçitlere dikilen nöbetçiler gibi bedenin muhafazasına me'mur edilmiştir. Nasıl nöbetçilere bulundukları mıntıkanın gözetimi ve koruması emanet edilirse insana da nefsi koruma görevi verilmiştir. Bunun için ibâdet ve mücâhede ile nefsi zararlı şeylerden korumağa çalışmak gerekir. Kalbi güçlü (sağlam, yürekli) olan kimseye râbıtu'l-ce'ş denilir, Rabt kelimesi 'alâ cer harfiyle kullanılırsa güçlendirmek anlamı verir: Kalblerini sağlamlaştırdık, cesaret verip onları yüreklendirdik."

MURCİFÛN

60- Andolsun, iki yüzlüler, kalblerinde hastalık bulunanlar, şehirde kötü haberler yayanlar (bu yaptıklarından) vazgeçmezlerse seni onların üstüne süreriz (onlarla savaşmanı ve onları şehirden sürüp çıkarmanı sana emrederip sonra orada, senin yanında ancak az bir zaman kalabilirler. 61- La'netlenirler; nerede rastlansular yakalanıp; öldürülürler. 62- Allah'ın Önceden geçen(millet)ler arasında (uygulanan) yasası budur (Peygamberlere karşı iki yüzlülük edenler öldürülürler). Allah'ın yasasını değiştirmefğe imkân) bulamazsın. .(Ahzâb: 97/60-62)

Murcifun, ircâf kökünden çoğul ism-i fâil'dir. Bunun asıl kökeni olan racf şiddetle sarsmak, çalkanmak, deprem anlamlarına gelir."O gün yer ve dağlar sarsılır ve dağlar, dağılan kum yığınları olur.

MURİSİ ÖLDÜRME

72- Hani siz bir adam öldürmüştünüz, de onun (katili) hakkında birbirinizle alışmıştınız; oysa Allah, gizlediğinizi ortaya çıkaracaktı. 73- Onun için "(İneğin) bir parçasıyla o (öldürülene) vurun." demiştik. İşte Allah böylece ölüleri diriltir, size âyetlerini gösterir ki düsünesintz. (Bakara: 92/72) âyetinde, Hz. Mûsâ döneminde, öldürülen kişinin katilini bulmak için uygulanan bir yöntem anlatılmaktadır. Uygulanan bu yöntem sonunda, maktulün, yeğeni tarafından öldürüldüğü anlaşılmıştır.

Olayda anlatılan adam, malına konmak istediği amcasını öldürmüştür. O adam hakkında uygulanan yasa, bizim şerîatimizde de kabul edilerek murisini Öldüren kişi, mîrâstan men'edilmiştir. Hz. Ömer'den rivayet edilen bir hadîse göre katil, maktûl'den mîrâs alamaz.

MÛSÂ (A.)

Kitab’daki Musa’yı da  an, çünkü o, içi temiz(bir insan)dı ve elçi bir peygamberdi. (Meryem: 44/51)

Levi soyundan olan Hz. Mûsâ (selâm ona) Mısır'da Firavun Tutank-hamon (M. Ö. 1352-1320) yahut yeni kaynaklara göre Ramses II (M. Ö. 1301-1224) zamanında doğmuş, Firavun'un buyruğuyla İsrâîloğullarımn yeni doğan erkek çocukları öldürüldüğü için annesi onu, bir sandığa koyup ırmağa atmış, Tevrat'a göre Firavun'un kızı, Kur'ân'a göre ailesi onu sudan çıkarıp evlâd edinmiştir. Böylece Mûsâ, Firavun'un himayesinde yetişmiştir. Mısırlı ile kavga eden bir İsrâîloğlunu korumak için Mısırlıyı öldürmüş, bundan dolayı Mısır'dan kaçıp Medyen'e gitmiş, orada on yıl kadar bir velîye veya peygambere hizmet eden Mûsâ, onun kızı ile de evlenmiş, tekrar Mısır'a dönerken yolda peygamberlikle ve İsrâîloğullarını Firavun'un zulmünden kurtarmakla görevlendirilmiştir. Uzun mücâdeleden sonra İsrâîloğııilarını Mısır'dan kaçırıp Sînâ çölüne getirmiştir. Kur'ân'da Tûr-i Sînâ diye geçen Horeb Dağı'nda ona On Emir vahyedilmiştir. Mû-sâ'nın amacı, İsrâîloğullannı, vaktiyle atalarının sahibolduğu Arz-ı Mukad-des'e götürmek idi. Fakat henüz oraya giremeden Moab'da yüzyirmi yaşında iken ölmüştür

MUSİBET

30- Babınıza gelenherhangi bir musibet kendi ellerinizin yaptığı (işler) yüzündendir. (Allah, hatâlarınızın) Birçoğunu da affeder. 31- Siz, yer yüzünde O(nun cezâsı)na engel olamazsınız. Sizin Allah'tan başka ne bir velîniz, ne de bir yardımcınız vardır. (Şûra: 62/30-31)

92/156. âyette geçen savb kökünden gelen muvîhft atılınca hedefe değen şeye denilir. Asıl lügat anlamı bu iken sonradan, insanın başına gelen kötü olaylar, ölüm, felâket gibi üzücii şeyler anlamında kullanılmıştır.

62/30-31. âyetlerde insanların başlarına gelen hastalık, belâ gibi şeylerin kendi hatâları yüzünden olduğu, Allah'ın, birçok günâhı da affedip cezalandırmadığı, fakat Allah ceza vermek dilerse hiç kimsenin O'nun cezasına engel olamayacağı ve Allah'ın cezalandıracağı insanları kimsenin kurtaramayacağı vurgulanıyor. Nahl: 70/61. âyette de: "Eğer Allah, insanları, yaptıkları (her) haksızlıkla cezalandır saydı, yeryüzünde tek canlı bırakmazdı. Fakat onları takdir edilen bir süreye kadar erteler. Süreleri geldiği zaman da bir sâ'at dahi ne geri kalırlar, ne de ileri geçerler (derhal mahvolup giderler)." buyurulmaktadır. Hz. Peygamber'in de şöyle buyurduğu rivayet edilir: "Mü'minin vücuduna arız olup kendisini rahatsız eden her şey mutlaka günâhlarından birine keffâreitir.

MUTAFFİFÎN SURESİ

Mutaffifin, ölçü ve tartıda hîle yapan anlamındaki mutaffif kelimesinin çoğuludur. İlk âyetinde Kıyamette, mutaffiflerin başına gelecek felâkete dikkat çekildiği için bu adı alan sûrede âhiret hesabı, mü'minlerin ve kâfirlerin sonucu anlatılır. Birbirine son derece bağlı olan bütün âyetlerinin, bir defada indiği söylenebilir.

Sûrenin, Mekke'de inen son sûre olduğu rivayet edilir

MUTLULAR

O geldiği gün,hiç kimse O'nun izni olmadan konuşamaz. O(raya toplanajnlardan kimi şakî (bahtsız), kimi saîd(mutlu)dir. 106- Şakî(bahtstz)lar ateştedirler. Onların o ateşin İçinde bir soluk alıp verişleri vardır ki!., 107- Gökler ve yer durdukça orada sürekli kalacaklardır. Meğer Rabbin, çıkmalarını dilemiş olsun. Çünkü Rabbin, istediğini yapandır. 108- Mutlu kılınanlar ise cennettedirler. Gökler ve yer durdukça orada sürekli kalacaklardır. Meğer Rabbin, çıkmalarım dilemiş olsun. Bu, Kesintisiz bir vergidir!. (Hûd: 52/108)

Hûd: 52/105-108. âyetlerde âhiret günü geldiği zaman herkesin Allah'ın huzurunda saygıdan dolayı boyun eğip sessiz duracağı, O'nun izin verdiğinden başkasının konuşamayacağı; kimi canların bahtsız, kimilerinin de mutlu olacağı; bahtsızların, öfkeden homurdayan ateş içinde, mutluların da bahçeler içinde bulunacakları; her ikisinin de gökler ve yer durdukça bulundukları yerde kalacakları; ancak Allah dilediği takdirde durumlarının değişebileceği anlatılmaktadır.

41- Korunanlar ise gölgeler altında, çeşme başındadırlar. 42- Gönüllerinin çektiği meyvalar içindedirler. 43- "Yaptıklarınıza karşılık afiyetle yeyin, için! 44- Biz, güzel davrananları böyle mükâfatlandırırız ." (Mürselât: 33/41-44)

42- İnanıp iyi işler yapanlar, -ki hiç kimseye gücünün üstünde bir şey yapmasını yüklemeyiz- İşte onlar cennet halkıdır, onlar orada ebedî kalacaklardır. 43- Göğüslerinden kinden (tasadan) ne varsa hepsini çıkarıp atmışızdır. "lütfedip bizi buraya getiren Allah'a hamdolsun, Allah bizi getirmeseydi, biz bunu bulamazdık! Rab-b'imizin elçileri, gerçeği getirmişler (söyledikleri doğruymuş)." dediler. Onlara: "işte size cennet; yaptıklarınıza karşılık o size mîrâs verildi" diye seslenildi. (A'râf: 39/42-43)

- O gün, hiç kimseye bir haksızlık yapılmaz ve siz ancak yaptığınızın cezasını çekersiniz. 55- O gün cennet halkı, bir iş içinde eğlenirler. 56- Kendileri ve eşleri, gölgelerde, koltuklara yaslanmışlardır. 57- Orada onlar için meyvalar ve istedikleri her şey vardır. 58- Çok esirgeyen Rab'den (onlara) sözle selâm (vardır). (Yâsîn: 41/54-58)

O gün cennet halkının kalacakları yer daha iyi, dinlenip sefa sürecekleri yer daha güzeldir. (Furkan: 42/24)

cennetleri. Oraya girerler orada altın bilezikler ve indiler) takınırlar. Orada giysileri de İpektir. (Fâtır: 43/33)

' 25- Allah; esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru bir yola iletir. 26- Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var. Onların yüzlerine ne bir kara bulaşır, ne de horluk. İşte onlar cennet halkıdır, onlar orada ebedî kalacaklardır. (Yunus: 51/25-26)

45- (Şeytâna uymaktan, küfür ve isyandan) Korunanlar İse cennetlerde, pınar başlartndadırlar. 46- (Onlara): "Oraya esenlikle, güven içinde r (denilir). 47- Onların göğüskrindeki kînî çıkarıp atmışızdır; (hepsi) kardeşler olarak divanlar üzerinde karşı karşıya oturu(p sohbet ede)rler. 48- Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz, ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir. (Hicr: 54/45-48)

İnanan ve iyi işler yapanlara ni'meii bot cennetler vardır. (Lokman: 57/8)

73- Rab'lerinin (azabından) korunanlar da bölük bölük cennete sevk edilmişlerdir. Kapıları daha önce açılmış bulunan cennete vardıklarında onun bekçileri onlara: "Selâm size,(ne) hoşsunuz, ebedî kalmak üzere buraya girin!" demişlerdir. 74- (Cennettekiler de); "Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi dilediğimiz yerinde oturacağımız bu cennet yurduna vâris kılan Allah'a hamdolsun. (Allah, için) Çalşantann ücreti ne güzeldir!" demişlerdir. 75- Meleklerin de Arşın çevresinde dönerek Rablerini övgü ile andıklarını görürsün. İnsanlar arasında hak. ile hükmedilmiş ve: "Hamd âlemlerin Rabbine mahsustur" denilmiştir. (Zümer: 59/73-75)

51- Korunanlar (ise) güvenli bir makamdadır.52- Bahçelerde ve çeşme başlarında. 53- İnce ipekten ve parlak atlastan giysiler giyerek karşılıklı otururlar. 54- Ayrıca onları, iri gözlü hurilerle de evlendirmişizdir. 55- Orada, güven İçinde, her meyveyi isterler. 56-Orada ilk ölümden başka ölüm tadmazlar (sürekli yaşarlar). Ve (Allah) onları cehennem azabından korumuştur. 57- Rabbinden bir lütuf olarak (bu ni'metler kendilerine verilmiştir). İşte, o büyük başarı budur. (Duhân: 64/51-57)

8- Yüzler de var ki o gün ni 'met içinde mutlu, 9- İşinden memnun, 10- Yüksek bir bahçededir. J1- Orada boş söz İşitmezler . 12- Orada akan bir kaynak vardır. 13- Orada yükseltilmiş tahtlar, 14- Konulmuş kadehler, 15- Dizilmiş yastıklar, 16- Serilmiş halılar vardır, (öâşiye: 68/8-16)

107- İnanıp iyi işler yapanlara gelince, onların konağı da Firdevs cennetleridir. 108- Orada sürekli kalacaklardır. Oradan hiç ayrılmak istemezler. (Kehf: 69/107-108)

101-Ama bizden kendilerine (ezelde) güzellik geçmiş (mutluluk takdir edilmiş) olanlar, işte onlar, ondan (cehennemden) uzaklaştırılmışlardır. '102- Onun uğultusunu duymazlar. Ve canlarının çektiği (ni'metler) içinde ebedî kalırlar. 103- O en büyük korku, onları asla tasalandırmaz. Melekler onları şöyle karşılar: "İşte bu, size va'dedilen gününüzdür!" (Enbiya: 73/101-103)

Bizim âyetlerimize o kimseler inanırlar ki onlar, kendilerine öğüt verildiği zaman derhal secdeye kapanırlar; Rab'lerini överek tesbîh ederler, büyüklük taslamazlar. 16- Yanları yataklardan uzaklaşır, (gece teheccüd namazı kılmak için yanlarını yataklardan ayırıp kalkarlar), korkarak ve umarak Rab lerine duâ ederler ve kendilerine verdiğimiz rızıktan hayır için harcarlar. 17- Yaptıklarına karşılık olarak onlar için ne gözler aydınlatıcı(ni'metleri)in saklandığını hiç kimse bilemez! (Secde: 75/15-17)

17- Korunanlar da cennetlerde, ni'meî içindedirler. 18-Rablerinin kendilerine verdikleriyle sefa sürerler. Rab'leri onları, cehennem azabından korumuştur. 19- "Yaptıklarınıza karşılık afiyetle yeyin, için; 20- Sıra sıra dizilmiş koltuklara yaslanarak." Onları, İri gözlü hurilerle evlendİrmişizdir. (Tûr: 76/17-20)

19- Kitabı sağından verilen: "Alın Kitabımı okuyun" der. 20- "Ben hesabımla karşılaşacağımı sezmiştim zaten." 21- Artık o, memmunluk verici bir yaşam içindedir. 22- Yüksek bir bahçede. 23- Kİ devşirmesi kolay (meyvaları yakın. Oturan, elini uzatıp alabilir). 24- "Geçmiş günlerde yaptığınız işlerden ötürü afiyetle yeyin, için!" (Hakka: 78/19-24)

31- Korunanlar içinde başarı ödülü vardır. 32- Bahçeler, bağlar, 33- Göğüsleri tomurcuklanmış yaşıt kızlar. 34- Ve dolu kadeh(ler). 35- Orada ne boş söz ne de yalan işitirler; 36- Rabbinden bir karşılık, yeterli bir bağış otora*.(Nebe': 80/31-36)

22- İyiler elbette ni'met içindedirler. 23- Dîvânlar üzerinde oturup "bakarlar. 24- Yüzlerinde nVmetin sevinç ve parıltısını sezersin. 25 Onlara, mühürlü, hâlis bir Şaraptan içirilir, 26- Ki sonu misktir (içildikten sonra misk gibi kokar). İşte yarışanlar, bunun için yarışsınlar. 27- Karışımı îesntmdendir . 28-Bir çeşme ki (Allah'a) yaklaştırılanlar ondan içerler.(Mutaffıfîn: 86/22-28)

23- Allah, inanan ve iyi işler yapanları da altın-dan ırmaklar akan cennetlere sokar. Orada altın bilezikler ve inci(ler) takınırlar. Orada giysileri de ipektir. 24- Sözün güzeline ve çok övülen(Allah)tn yoluna iletilmişlerdir. (Hac: 88/23-24)

46- Rabbinin dîvânında dur(up hesap ver)mekten korkan kimseye iki cennet var. 47- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metler ini yalanlıyorsunuz? 48- İkisinin de çeşitli ağaçları, meyvalan var. 49- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 50- İkisinde de akıp giden iki kaynak var. 51- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metler ini yalanlıyorsunuz? 52- İkisinde de her meyvadan iki çift var. 53- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 54- (Orada) Astarları kalın atlastan yataklara yaslanırlar. İki cennetin de devşirmesi yakındır . 55-Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 56- Onlarda bakışları kısa (yalnız kocalarına bakan) öyle dilberler de var ki, bunlardan önce onları ne insan, ne de cin kanatmamıştır. 57- Şimdi Rabbinizin hangi ni 'metlerini yalanlıyorsunuz? 58- Sanki onlar yakut ve mercandırlar. 59- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 60- İyiliğin karşılığı, yalnız iyilik değil midir? 61 Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 62- Bu ikisinin ötesinde iki cennet daha var. 63- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 64- Yemyeşildirler. 65-Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 66- İkisinde de fışkıran iki kaynak var. 67- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 68- İkisinde de meyva, hurma ve nar var. 69- Şimdi Rabbİnizin hangi nVmetlerini yalanlıyorsunuz? 70- Onlarda da iyi huylu, güzel kadınlar var. 71- Şimdi Rabbİnizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 72- Çadırlara kapanmış huriler. 73- Şimdi Rabbİnizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 74- Bunlardan önce onları ne insan, ne de cin kanat-mamıştır. 75- Şimdi Rabbİnizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? 76-(Cennettekiler) Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar. 77- Şimdi Rabbİnizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? (Rahman: 89/46-77)

11- Allah da onları, o günün şerrinden korumuş, onlar(tn yüzlerin)e parlaklık ve (gönüllerine) sevinç vermiştir. 12- Sabrettiklerinden dolayı onları cennet ve İpekle ödüllendirmiştir/ 13- Orada dîvanlar üzerinde yastıklara dayanırlar. Orada ne (yakıcı) güneş görürler, ne de dondurucu soğuk. 14- Cennetin gölgeleri, üzerlerine yaklaşmış, meyvalan da aşağı eğdirildikçe eğdirilmiştir. 15-Yanlarında gümüşten kablar, billur kupalar dolaştırılır. 16- Gümüşten öyle kadehler ki qnlan istedikleri ölçüde takdir etmişlerdir (istedikleri kadar içki alırlar). 17- Onlara orada, karışımı zencefil olan kadehten içirilir. 18- Bir çeşme ki adına Selsebîl denir. 19- Çevrelerinde de (öyle) ölümsüz gençler dolaşır ki, onları görsen, kendilerini saçılmış inci sanırsın. 20- Orada nereye baksan, bir ni'met ve büyük bir mülk görürsün. 21-(Cennet ehlinin) Üstlerinde yeşil ipekten ince ve kalın giysiler var. Gümüş bilezikler takınmışlardır. Rab'teri onlara tertemiz bir içki İçirmiş(ve şöyle demiş)tir: 22- "Bu, sizin ödülünüzdür. Çalışmanızın karşılığı verilmiştir!" (İnsan: 90/11-22)

106- O gün bazı yüzler ağarır, bazı yüzler kararır. Yüzleri kararanlara: "İnanmanızdan sonra inkâr ettiniz ha? Öyle ise inkâr etmenize karşılık azabı tadın!" (denilir). 107- Yüzleri ağaranlar ise Allah'ın rahmeti içindedirler, orada sürekli kalacaklardır.{k\-i İmrân: 94/106-107)

MUBAHELE

Kim sanagelen ilimden sonra seninle tartışmaya kalkarsa, de ki: "Gelin oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım, sonra gönülden la'netle dua edelim de, Allah'ın la'netini yalancıların üstüne atalım!" (ÂI-i îmrân: 94*61)

Mübâhele , behl  kökünden miifâ'ale vezninde masdardır. behl aslında önemsenmeyen, başı.boş bırakılan şeydir. Bâhil, bağından çözülmüş, ya da memesi sırârından (kesesinden) serbest bırakılmış deve demektir. Bu kök anlamından hareketle behl ve ibühâl, kişinin kendisini duâ ve yalvarmaya kaptırması demektir. İbtihâl'm asıl anlamı uzun uzun Allah'a yalvarmaktır. Ancak âyette ibühâl, beddua etmek, karşılıklı la'net okumak anlamındadır.

Bu âyet, Peygamber(s .a.v.)e, Hz. îsâ hakkında Kur'ân'ın anlattıklarına inanmayıp yine onun, Allah'ın oğlu veya Allah'ı oluşturan üç elemandan biri gibi şeyler iddİâ ederek tartışmaya kalkışanları mübâheleye yani la'netleşmeğe çağırmasını emretmektedir. İfadenin asıl amacı, Kur'ân'ın anlattıklarının doğruluğunu vurgulamaktır.

Âyetin bulunduğu Âl-i İmrân Sûresi'nin başından itibaren 80 küsur âyeti, bir Hıristiyan hey'etiyle Hz. Muhammed (s.a.v.) arasında geçen uzun tartışmalar münasebetiyle inmiştir. Hıristiyan hey'eti içinden kimi "îsâ Allah'tır", kimi "îsâ, Allah'ın oğludur", kimi "îsâ, üçten biridir" diyordu. Allah'ın Elçisi onları gerçeği kabule, İslâm olmağa da'vet etti. Onlar, "Peki babası kimdir ya Muhammed? " dediler. Allah'ın Elçisi sustu, yüce Allah Âli İmrân Sûresi'nin başından seksen küsur âyet indirdi.

Bu rivayeti aktaran İbn İshâk, açıklamasına devamla şöyle diyor: "Allah'ın Elçisi onları, hakkı kabul etmedikleri takdirde mülâ'aneye (karşılıklı la'net okumaya) da'vet edince Hıristiyan hey'eti kendi aralarında konuştular:

-Muhammed 'in peygamber olduğunda kuşku yoktur. Eğer biz onunla

la'netleşmeğe girersek, bir peygamberin la'net okuduğu kavim mahvolur, dediler. Ertesi gün Peygamber(s.a.v.)e gelip:

Ya Muhammed, biz sana la'net etmeyiz. Sen kendi dininde kal, biz de kendi dinimizde kalalım. Yalnız bize, razı olduğun birini gönder de ayrılığa düştüğümüz konularda aramızda hüküm versin (bizi yönetecek bir vali gönder), dediler.

Hz. Peygamber Ebû Ubeyde'yi gönderdi. Hz. Ömer demiş ki:

Ben, gitmeyi çok istiyordum. Öğle namazına erken geldim, Peygamber namazı kıldırıp selâm verdikten sonra beni görsün diye ileri doğru uzandım. Fakat bana hiç bakmadı. Etrafa göz gezdirdi, Ebû Ubeyde'yi gördü:

 Kalk ey Ebû Ubeyde, git, ihtilâf ettikleri konularda aralarında hüküm ver, dedi. Ve: "Ebû Ubeyde, bu ümmetin emmidir (güvenilir kişisi-dir)" sözünü ekledi."

MÜDDESSİR SÛRESİ

Adını ilk âyetindeki el-müddessir kelimesinden alan bu sûrede, ilk defa Peygamber(s.a.v.)e, halkı uyarması açıkça emredilmekte ve izleyeceği yol gösterilmektedir. Allah'ın âyetlerini ve Kıyameti inkâr edenler, özellikle lider takımları şiddetle uyarılmakta, insanın sorumluluğu vurgulanmaktadır. Yine ilk defa bu sûrede meleklerden ve Kitap ehlinden söz edilmiştir. Mekke devrinin iik zamanlarında inmiş olan ilk âyetlerinden ötürü sûre, dördüncü sûre sayılır. Cehennemle ve cehennemin muhafızlanyla alay eden kâfirleri uyaran öteki âyetlerinin, Peygamber'in davetinin biraz ileri safhalarında inmiş olması gerekir. Zira bunlar, müşriklerle Peygamber arasında şiddetli sürtüşmenin başladığını gösterir ki bu sürtüşme, peygamberliğin ilk günlerinde değil, biraz ileri safhalarında başlamıştır.

Ancak bütün âyetlerinin birbiriyle insicamı, bu âyetlerin bir defada veya birbiri ardınca indiği kanısını verir. Bu takdirde de sûrenin tamamının, vahyin ilk günlerinde ve aylarında değil, biraz daha ileri aşamalarında inmiş olması gerekir. İbn Abbâs'tan gelen bir rivayete göre Peygamber (s.a.v.), kırk yaşında peygamber olduktan sonra on beş yıl Mekke'de kalmış, bu sürenin ilk yedi yılında ışık görür, ses işitirmiş. Sekizinci yılında ise kendisine vahyedilirmiş. Bir başka rivayete göre Peygamber(s.a.v.)in Mekke'de kalış süresi on üç yıldır.

MÜELLEFE-İ KULÛB

(Kalbieri kazanılmak istenenler)

Sadakalar, (zekâtlar) Allah'tan bir farz olarak ancak fakirlere, düşkünlere, onlar üzerinde çalışan (zekât toplayan) memurlara, kalbleri (İslâm'a) ısındırılacak olanlara, kölelik altında bulunanlara, borçlulara, Allah yoluna ve yolcuya mahsustur (toplanan zekât, ancak bu sayılan yerlere verilir). Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/60)

Bu âyette sadaka olarak geçen zekât vergisinin sarf edileceği yerler sayılmaktadır. Bunlardan biri de miiellefe-i kulûb (kalbleri kazanılmak istenen kişiler)dir.

"Kalbleri ısındırılan kişiler": Yeni müslüman olmuş kişilerdir. Hz. Peygamber'in, kendilerine fazla ganimet malı verdiği miiel-lefetu'1-kulûb, on beş kişi idi. Bunlar Ebûsüfyan, Akra' ibn Habis,' Uyeyne ibn Hısn, Huveytıb ibn 4Abdu'I-'Uzzâ, Sehl bin 'Amr, Haris ibn Hişâm, Süheyl ibn 'Amr el-Cühenî, Ebu's-Senâbil, Hakîm ibn Hizam, Mâlik ibn 'Avf, Safvân ibn Ümeyye, Abdurrahmân ibn Yerbû', Cedd ibn ICays, 'Amr ibn Birdâs.'Atâ ibn el-Hâris'tir

MÜHLET VERME

44- Bu sözü yalanlayanı bana bırak; onları bilmedikleri yerden derece derece helake yaklaştıracağız. 45- Onlara mühlet veriyorum. Doğrusu benim tuzağım sağlamdır (onu kimse bozamaz). (Kalem: 2/44-45)

Bu âyetlerde Allah'ın, âyetlerini yalanlayanları, bilmedikleri yerden istidrac edeceği, şimdilik onlara süre tanıdığı, ama tuzağının sağlam olduğu bildirilmektedir.

İstidrac derece derece, azar azar yükseltmek veya indirmek, yavaş yavaş toplamak demektir.İmdâd (uzatmak, fırsat vermezdir. Kelime iki lâmhdır, fakat biri yaya dönüştürülmüştür.Tahfif için ikinci lâm yaya çevrilmiştir. Uzun müddete melâvet  ve meliyy  denilir. birbiri ardınca gelen gece ve gündüze de melevân denmiştir. İrnlâl melâve, mühlet vermek demektir. Âyette Allah'ın, insanlara tevbe etmeleri için fırsat verdiği anlatılmaktadır.

İmlâ: fırsat vermek, keyd: tuzak kurmak gibi deyimler, kâfirlerin eylemlerine uygun cezalar olarak anılmıştır. Bu ifadeler, insanların, özellikle Arap dilinin üslûbu gereğidir. Bunlar, kulların, yaptıkları kötü işlerle kendileri farkında olmadan ruhlarını kirletip azaba sürüklediklerini gösterir, cezanın, yapılan suç tarzında olmasını belirtir ki buna edebiyatta müşâkele denilir. Yoksa Allah, insanların kullandıkları anlamda tuzak kurmaktan, insanlara azâb için kasten ni'met vererek onları hâşâ kandırmaktan münezzehtir. Bu âyetler, insanların kendi fİilerinin, ruhlarını bozup kendileri hiç farkında olmadan azâblara sürüklediğini anlatmakta ve sosyopsikolojik bir kuralı dile getirmektedir.

Yüce Allah, âyetlerini yalanlayanları, onlar hiç farkına varmadan yavaş yavaş helake yaklaştırır. Günâh işledikleri zaman Allah onları hemen cezalandırmaz, onlara mühlet verir, daha da şımarırlar. Şımarıklıkları kendileri için tuzak olur, kendilerini azaba sürükler. İnsan şehvetlerinin peşinde koşup durur. Hiç Allah'ı düşünmez, yaptıklarından hesap vermeyeceğini sanır. Ama o yaptığı kötülüklerin, kendisi için birer tuzak olduğunun farkına varmaz. Ve hiç farkına varmadan birden bire yaptığı işlerin tutsağı olur. Ne kadar çabalasa, teslim edildiği o kötü eylemlerinin elinden kurtulamaz. Bunlar Allah'ın, söz dinlemez, yola gelmez kişiye tuzağıdır. Allah'ın tuzağı sağlamdır.

Bu âyetlerde Hz. Muhammed(s.a.v)e hitaben: "Sana vahyetüğimiz bu sözü yalanlayan o kâfirleri bana bırak, ben onları nasıl cezalandıracağımı bilirim. Biz onları derece derece (yavaş yavaş) helake yaklaştıracağız. Onlar verdiğimiz ni'metlerin kendi lehlerine olduğunu sanırlar, aldanırlar ve hiç farkında olmadan, ummadıkları yerde cezamıza uğrarlar." İnsanlar verilen ni'metlerin bir sınav olduğunu fark etmez, onun şükrünü yerine getirmezlerse, zevk ve sefaya dalar, Allah'ı unuturlar. Bu gaflet ise yavaş yavaş onları helake yaklaştırır ve hiç ummadıkları bir yerde Allah'ın azabına yakalanırlar. "Benim keyditn metindir" Yani benim tuzağım, tedbîr ve intikamım sağlamdır, kimse onu bozamaz. Peygamber (s.a.v.): "Allah zâlime mühlet verir, bir yakalayınca da artık bırakmaz" buyurmuş ve "İşte Rabbinin, haksızlık eden kentleri cezalandırması böyledir. O'nun cezası acı ve çetindir!

MÜLKİYET ALLAH'INDIR

Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. (Câsiye:65/27, Âl-i İmrân: 94/189, Nûr: 102/42, Fetih: 109/14, Mâide: 110/17, 18,40,120)

Göklerin ve yerin mülkü O'nundur. (Bürûc: 27/9,A'râf: 39/158, Furkan: 42/2, Zümer: 59/44, Şûra: 62/49, Zuhruf: 63/85, Bakara: 92/107, Âl-i İmrân: 94/189, Mâide: 110/40, Hadîd: 112/2, 5, Tevbe: 113/116)

Göklerde ve yerde bulunanların hepsi Allah'ın sânının yüceliğini anmaktadır. Mülk O'nundur,.(Teğâ-bün: 107/1)

Mülk O'nundur (Fâtır: 43/13, En'âm: 55/73, Zümer: 59/6)

"Bugün mülk kimindir? O tek ve kahhâr olan Allah'ın!" (Mü'min: 60/16)

O gün mülk Allah 'indir. (Hac: 88/56)

O gün gerçek mülk Allah'indir.(Furkan: 42/26)

Mülkte ortağı yoktur(İsrâ: 50/111)

26- De ki: "Allah'ım, (ey) mülkün sahihi, sen dilediğine mülkü

verirsin, dilediğinden mülkü alırsın; dilediğini yükseltirsin, dilediğini alçal-tırsın. Hayır (mal), senin elindedir. Sen her şeye kadirsin! 27- Geceyi gündüze sokarsın, gündüzü geceye sokarsın; ölüden diri çıkarırsın, dinden ölü çıkarırsın, dilediğim hesapsız, nzıklandmrsın!" (Âl-i İmrân: 94/26-27)

Bu âyetler ve benzerleri mülkün, hükümranlığın Allah'a âidoldu-ğunu, gerçek mülk sahibinin O olduğunu vurgulamaktadır. Allah, mülkünü yönetme hakkını, yeryüzündeki halîfesi insana vermiştir:

Allah'a ve Elçisine inanın ve (O'nun) sîzi hâkim kıldtğt, sizin yönetiminize verdiği şeylerden (Allah için) harcayın. Sizden, inanan ve (hak rızâsına) harcayanlar için büyük mükâfat vardır. (Hadîd: 112/7)

Âyetten anlaşıldığı üzere mal, gerçekte Allah'ındır. İnsan, Allah'ın halîfesi olarak mala sâhibolıır, mal gerçekte ona emanettir. Göklerin ve yerin mülkü Allah'a aittir. Mülkün gerçek sahibi Allah'tır. İnsanın mala halîfe kılınması, iki anlama gelebilir: Ya Allah adına malın üzerinde vekîl kılınması, malin yönetiminin kendisine bırakılmasıdır. Yahut başkasından kendisine geçmesi, kendisi başkasının yerine geçip mala sâhibolmasıdır. Mal denilen şey, böyle insandan insana geçen, insanların mülkiyetini birbirinden devr aldıkları bir şey olduğu için Başkasının yerine geçirildiğiniz, başkasının ardından size verilen şey" diye nitelendirilmiştir.

Şimdi insan, mülkiyeti geçici olarak elinde bulunan malı Allah yolunda harcarsa, aslında kendi malını değil, Allah'ın malını harcamakta; O'nun adına, O'nun yoluna vermektedir. Mülkün gerçek sahibi Allah olduğuna göre neden Allah'ın malını, Allah'ın emrettiği yere harcamaktan çekinir, niçin kendisini mutlu edecek şeyden geri kalır?

Peygamber(s.a.v.)in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: "Sizi çokluk mahvetti. İnsan oğlu malım, malım der. Yiyip tükettiğinden, ya da giyip eskittiğinden, ya da sadaka verdiğinden başka senin malın mı var? (Çünkü bundan Ötesi başkasının eline geçecektir).

MÜLK SÛRESİ

Adını birinci âyette geçen mülk kelimesinden alan sûrede Allah'ın kâinattaki kudretine dikkat çekilerek ölmüşleri diriltmeğe kadir olduğu belirtilir. Allah'ın insanlara olan ni'metleri anımsatılır ve âhirete inanmayanların kötü sonuçlarına, âhirette gerçeklerin ortaya çıkacağına, kimlerin sapık ve kimlerin doğru yolda olduklarının orada belli olacağına işaret edilerek sûre tamamlanır.

Âyetlerinin birbirine son derece bağlılığı, sûrenin bir defada indiğini gösterir. Mekke'de Tûr Sûresi'nden sonra inmiş olup 30 âyeti içermektedir.  67   iniR sırasına eöre 77, sûredir.

MÜ'MİNLER

îmân güvenlik anlamındaki emn kökünden if âl veznidir. Enin, gönül huzuru, korkunun gitmesi, güvencede olmak ve güvence vermek anlamlarına gelir. Emân, bazen insanın içinde bulunduğu güvenlik haline, bazen de insana emânet edilen şeye denilir. Emânet de güven üzerine insanın yanına bırakılan şeydir.

îmân kökünden âmene fi'li geçişli ve geçişsiz olabilir.  ona

güven verdi; geçişsiz olursa : güvene erdi, demektir. Güvenmek ve inanmak anlamlarına gelen îmân, bazen Hz. Muhammed'in getirdiği dinin adı olarak da kullanılır: "Elçi sizi Rabbİnize inanmağa (güvenmeğe) çağırdığı ve (bu konuda) sizden sağlam söz almış olduğu halde inananlar iseniz neden Allah'a güvenmiyorsunuz? " (Hadîd: 112/8) âyetinde îmân, güvenme anlamında; "Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir." (Bakara: 92/143) âyetinde îmân, inanç anlamında; "Şüphesiz inananlar; Yahudiler, Hıristiyanlar ve sâbiîler(den) Allah'a ve âhireî gününe İnanan ve iyi iş(ler) yapanlara, Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir." (Bakara: 92/62; Mâide: 110/69) âyetinde Hz. Muhammed'in getirdiği din anlamındadır.

Elçi Rabbinden, kendisine indirilene inandı, mü'minler de. Hepsi Allah'a, meleklerine, Kitâblarına ve peygamberlerine inandı. "O'nun elçilerinden hiçbirini diğerinden ayırdetmeyiz" (dediler). Ve dediler ki: "İşittik, itâ'at ettik! Rabbimiz, (bizi) bağışlamam dileriz. Dönüş(ümüz)sanadır!" (Bakara:

92/285)

Ey inananlar, Allah'a, Elçisi'ne, Elçisi'ne indirdiği Kitâb'a ve daha önce indirmiş bulunduğu Kitâb'a inanın. Kim Allah'ı, meleklerini, kiîablarını, elçilerini ve âhiret gününü inkar ederse o, uzak bir sapıklığa düşmüştür. (Nisa: 98/136) âyetinde de imân esasları, bir önceki âyette anlatılan esaslardır. Birinci âyette âhiret, dönüşün Allah'a olacağını ifade eden "dönüş sanadır" işaretiyle belirtilmiştir. Burada ise âhirete iman, açıkça belirtilmiştir.

Bu âyetlere göre inanılacak şeyler:

I) Allah, 2) Allah'ın melekleri, 3) Kitâbları, 4) Elçileri, 5) Âhiret günüdür.

Peygamber'in ve mü'minlerin inandıkları esasları belirten Bakara 285 ve mü'minlere, inanmaları gereken esaslara inanmayı emreden Nisa: 136'ncı âyetlerde iman esasları beş olarak açıklanmaktadır. Bu esaslar arasında kadere ve ğaybe iman yoktur. Bir iman esası olarak konmamakla beraber Kader, Allah'ın her şeyi bilmesi ve kendi ilmince tesbit etmiş olması olarak düşünülürse bu husus, Kur'ân 'm çeşitli âyetlerinden anlaşılır. Gaybe iman ise, bir iman esası değildir. Zaten bu anılan esaslar, görülmeyen şeylerdir. Vahyin haber verdiği bu şeylere iman, gaybden verilen haberlere iman demektir.

Âyetlerde anılan iman esasları, ilgili maddelerinde ayrıntı ile izah edildiği için burada sadece ismen zikretmekle yetiniyoruz. Bizim asit amacımız, mü'minlerin niteliklerini açıklamaktır.

îmân kökünden ism-i fâ'il (sıfat) olan mü'nün inanan insan demektir. İnanan erkeğe mü'min, çoğulu mü'minûn, kadına mü'mine, çoğulu mii'-minât denilir. Fakat dilde tağlîb kuralına göre (yani erkeklerin toplumsal işlerde baskınlığı itibar edilerek) erkil kipiyle âmenû (inandılar) mü'minûn (inananlar) kipi, kadınları da içerir.

MÜ'MİNÛN SÛRESİ

Mekke döneminin sonlarında inen sûrelerdendir. Ferîd Vecdî ve Muhammed İzzet Derveze'ye göre Enbiyâ Sûresi 'nden sonra inmiştir. Başında mü'minlerin zafere ulaşacakları, sonunda da kötülerin cezaya Çarpılacakları anlatılan sûre, müşriklere son ihtar olup İslâmın parlak geleceğinin müjdesidir. Onun için "İnananlar başarıya ulaştı" dendikten sonra, önceki peygamberlerin de başarıya ulaştıkları anlatılır. Onların bir devamı olan Hz. Muhammed(s.a.v.)in hayatından söz edilir ve sonunda müşriklerin uğrayacakları kötü sonuç belirtilir. Âyetlerinin, birbirine sıkı bağlılığı, bölümlerinin birbiri ardınca indiğini gösterir. 118 âyeti içeren Sûre, resmî sıralamada 23, iniş tarihine göre 74. sırayı alır.

MÜMTEHİNE SÛRESİ

îsm-i fâ'il kipiyle mümtehine, imtihan eden kadın; ism i mef ûl kipiyle mümtehane imtihan edilen kadın anlamına gelir. Hııdeybiye Barış antlaşması hükümlerine göre Kureyşten, müslümanların yanına kaçanlar olursa bunların Kureyşe geri verilmeleri gerekir idi. 10. âyette Kureyşten kaçıp gelen kadınların imtihan edilmeleri, gerçekten inanmış iseler geri verilmemeleri emredildiğinden sûreye bu ad verilmiştir. Sûrenin genel teması, "Allah için sevme ve Allah için kızma" çerçevesinde toplanır. Mü'minlerin, yakınları dahi olsa, kâfirleri kendilerine sırdaş yapmalarının doğru  olmayacağı, kâfirlerin akrabalığının, âhirette bir işe yaramayacağı, peygamberlerin atası olan İbrahim 'in bu konuda örnek alınması, zira onun, Allah düşmanı olduğu anlaşılan babasından uzak durduğu; müslümanlara saldırmayan kimselerle dost olmakta bir sakınca bulunmadığı; müslüman-larla savaşan, onları yurtlarından çıkarmış olan kâfirlerin dost tutulamayacağı anlatılır. Âhirete inanmayanların dost tutul mamaları vurgusuyla sûre tamamlanır.

Muhanımed İzzet Derveze, sûrenin iniş tarihi hakkında şöyle diyor: "Bizim dayandığımız mushaf ve iniş sırası hakkındaki rivayetler, bu sûrenin, Ahzâb Sûresi'nden sonra ve Hudeybiye Barışı olaylarına işaret eden Fetih Sûresi'nden birkaç sûre önce indiğini söyler. Oysa sûrenin içeriği, bunun Hudeybiye Barışından sonra, Mekke'nin Fethi arefesinde indiğini gösterir. Çünkü sûrenin ilk âyetleri, Mekke'nin Fethi arefesinde vukubulmuş olan düşmana haber sızdırma olayına işaret etmektedir. Öyle İse sûre, bu olaydan sonra inmiştir. Buna göre sûrenin, Hudeybiye Barışından iki yıl sonra vukubulan Mekke'nin Fethinden hemen önceki günlerde indiği ortaya çıkar. Bundan dolayı biz bu sûreyi. Fetih ve Mâide sûrelerinden sonraya koyduk. Çünkü Mâide Sûresi'nin ilk bölümü de Fetih Sûresinin ardından inmiştir.

MÜNAFIKLAR

(nafk) ya harcamakla, satmakla veya ölümle bitmek, tükenmek, yok olmak anlamlarına gelir. Bıı kökten if âl veznindeki (infâk) harcayıp tüketmek demektir.  (nafaka) harcanan şeydir. Yine bu kökten  (nefak) alttan geçen yol, alt geçit,  (nâfika') kertenkele yuvasıdır.

İşte bu maddeden yapılmış olan (nifak) da gizli yola girmek, iki yüzlüklük etmek demektir. Nifak hareketini yapana münafık denilir. Râ-ğıb'ın tanımına göre nifak: şerîate bir kapıdan girip öteki kapıdan çıkmaktır. Onun için "Münafıklar fası ki ardır" yani şerîatten çıkmışlardır, buyurulmuştur. Yüce Allah miinnâfıklan, kâfirlerden daha şerli yapmıştır:

MÜNÂFİKUN SÛRESİ

Manâfikların, Peygam ber(s ,a.v.)e ve mii'nıinlere karşı olumsuz davranışlarını anlattığı için bu adı almış olan sûrede, bu tür davranışlar karşısında üzülen Peygamber (s.a.v.) tesellî edilir; mii'nıinlere mal ve evlât sevgisine kapılıp Allah'ı anmaktan geri kalmamaları, hayatta iken sadaka verip Allah'ın rızâsını kazanmağa çalışmaları öğütlenir.

Bütün âyetlerinin bir defada, yahut münafıklar hakkındaki birinci bölümünün ardından, sadakaya teşvik eden ikinci bölümünün indiği anlaşılmaktadır.

Muhammed İzzet Derveze şöyle diyor: "Burada sûrenin tertibi ve inişi konusunda bir noktaya işaret etmek istiyoruz: Rivayetler, Muraysî1 Vak'asının, Ahzâb Sûresi'nde işaret edilen Hendek Vak'asından önce olduğunu ifade eder. Şimdi ya Peygamber'in savaşları hakındaki tarihlerde bir hatâ vardır, veyahut bu sûre, Ahzâb Sûresi'nden önce veya hiç değilse Ahzâb Vak'asını anlatan âyetlerden önce inmiştir. Allah daha iyi bilir.

MÜRSELÂT SÛRESİ

"Gönderilenler" anlamındaki "el-mürselât" kelimesiyle başladığı için bu adı alan sûrede Kıyametin mutlaka kopacağı ve o günün dehşeti vurgulanır. Kâfirlerin çarpılacakları ceza, mii'minlerin erecekleri cennet nimetleri tasvir edilir, Allah'ın birliğini ve kudretini gösteren kanıtlar sunulur.

Âyetlerinin birbirine son derece bağlılığından, sûrenin bir defada indiği söylenebilir. Bundan dolayı 48!nci âyetinin Medine'de indiği rivayeti

MÜSLÜMANLARIN, BAŞKALARIYLA İLİŞKİLERİ

(Bkz. Dostluk, Barış ve Uluslararası İlişkiler)

Müzminler, inananları bırakıp kâfirleri dost edinmesin. Böyle yapan kimsenin, Allah ile dostluğu kalmaz. Ancak onlardan korunmanız bunun dışındadır. Allah sizi, kendisinden sakındırır. Çünkü dönüş Allamadır. (Ali İmrân: 94/28)

Bu âyet, müslümanların, müslüman olmayan toplumlarla ilişkileri konusunda iki prensip getirmiştir:

1) Müslüman olmayanlarla ilişki kurarken daima ihtiyatlı olmak, onlara fazla güvenmemek, yalnız samimi müslümanlan gerçek dost bilmek;

2) Şartların gerektirdiği durumlarda şerlerinden korunmak için onlarla iyi geçinmek, fakat onları baş tacı etmemek.

Miifessirlere göre bu âyet, müslümanların, kâfirlerle dost olmalarını yasakladığı gibi, müslümanlann kâfirlerle pakt kurmalarını da yasaklamıştır. Müslümanların kâfirlere sır vermeleri caiz değildir.

Ayetteki "Ancak onlardan korunmanız bunun dışındadır." cümlesi üzerinde çok durulmuştur. Bu cümleden takiyye hükmü çıkarılmaktadır. Takiyye, birinin kötülüğünden korunmak için asıl inancını gizlemek anlamına gelir. Bazı müfessirlere göre tehlikeli olan her durumda takiyye yapılabilir. Zayıf durumda bulundukları bazı ülkelerde veya zamanlarda müslümanlar takiyye ile hareket edebilirler. Kâfirlere karşı takiyye ile hareket edilebileceği gibi, müslümanlar birbirlerine karşı da takiyye uygulayabilirler. Buhârî, Ebû'd-Derdâ'nın şu sözünü aktarıyor: "Biz, birtakım insanların yüzlerine karşı güleriz, fakat kalblerimiz onlara la'net eder." Abdullah ibn Abbâs'a göre takiyye ancak dil ile olur. İnsan ancak tehlikeli durumlarda dilini sakınır, ama imanının gereğini yapmaktan geri durmaz. "İnandıktan sonra Allah'a nankörlük eden, -kalbi imanla yatışmış olduğu halde (inkâra) zorlanan değil-, fakat küfre göğüs açan, (küfürle sevinç duyan) kimselere Allah'tan bir gazâb iner ve onlar için büyük bir azâb var" (Nahl: 70/106) âyeti de bu görüşü desteklemektedir.

Taberî ve Hâzin ise takiyye'nin, ancak haramın helâl, helâlin haram sayılması, bir müslUmanın kanının akıtılması, ya da inalının helâl görülmesi gibi konuların dışında yapılabileceğini söylemişlerdir. Yani kâfirleri kendine dost etmek gibi hususlarda takiyye olmaz.

Fakat âyetin içeriği, miislümanların birbirlerine karşı davranışları değil, müslüman olmayanlara karşı davranışları üzerindedir. Böyle iken bundan, miislümanların birbirlerine karşı takiyye ile hareket edebilecekleri anlamını çıkarmak, uzak bir yorum olmaktadır. Ama tabii müslümanlar içinde kendisine fikir özgürlüğü tanımayan bir grup iktidarda olur, fikrini açıkça söylemesi, kendisine zarar verirse o zaman elbette takiyye uygulama zorunluğu doğar. Zaten tarih boyunca da hep böyle yapılagelmiştir.

Bu ayette müslümanlara ihtiyatlı bulunmaları, zaman ve şartların gereğine ve miislümanların yararına göre davranmaları emredilmektedir.

Bu konuda Mücâdele, Mümtehine ve Tevbe Sûrelerinde bulunan şu âyetleri de göz önüne almak gerekir:

Allah 'a ve âhiret gününe inanan bir milletin; babalan, oğulları, kardeşleri, yahut akrabaları da olsa Allah'a ve Elçisine düşman olanlarla dostluk ettiğini görmezsin..." (Mücâdele: 104/22)

23- Ey inananlar, eğer îmâna karşı küfrü seviyorlarsa babalarınızı ve kardeşlerinizi velîler edinmeyin. Sîzden kim onları velî tutarsa işte zâlimler onlardır. 24- De ki: "Eğer babalarınız, oğullarınız, kardeşleriniz, eşleriniz, hısım akrabanız, kazandığınız mallar, düşmesinden korktuğunuz ticaret, hoşlandığınız konutlar size Allah'tan, Elçisinden ve O'nun yolunda cihâdetmekîen daha sevgili ise o halde Allah emrini getirinceye kadar gözetleyin (başınıza gelecekleri göreceksiniz)! Allah, yoldan çıkan topluluğu (zorla) yola iletmez." (Tevbe: 113/23-24)

Aşağıdaki âyetlerden de münafıklarla bazı mü'minlerin; inkarcılarla, özellikle düşman Kitap ehli ile sıkı dostluklarını sürdürdükleri anlaşılmaktadır:

118- Ey inananlar, kendinizden başkasını kendinize dost edinmeyin; onlar sizi bozmaktan geri durmazlar. Size sıkıntı verecek şeyleri isterler. Onların ağızlarından öfke taşmaktadır. Göğüslerinde gizledikleri kin ise daha büyüktür. Düşünürseniz size âyetleri açıkladık. İşte siz öyle kimselersiniz ki onları seversiniz; halbuki onlar sizi sevmezler. Kitabın hepsine inanırsınız. Onlar sizinle karşılaştıkları zaman 'inandık' derler. Ama kendi başlarına kaldıklarında size karşı öjkeden parmak uçlarını ısırırlar. De ki: 'Öfkenizden ölün!' Şüphesiz Allah, göğüslerin özünü bilir. 120- Size bir iyilik dokunsa onları tasalandırır; size bir kötülük dokunsa ona sevinirler. Eğer sabreder, korunursanız, onların tuzağı size hiçbir zarar vermez. Şüphesiz Allah, onların yapknklarım kuşatmıştır. (Âl-i İmrân: 94/118-120)

bırakıp kâfirleri dost tutuyorlar. Onların yanında şeref mi arıyorlar? Bütün şeref tamamen Allah'a aittir... 144- Ey inananlar, mü'minleri bırakıp kâfirleri dost tutmayın. Allah'a, aleyhinizde olacak bir delil vermek mi istiyorsunuz?.. ..(Nisa1: 98/138-139,144)

Ey inananlar, Yahudileri ve Hıristiyanları velî edinmeyin. Onlar, birbirlerinin velîsidirler. Sîzden kim onları velî edinirse o, onlardandır. Şüphesiz Allah, zâlim toplumu doğru yola iletmez. (Mâide: 110/51)

Bit âyetlerin, müslumanların o zamanki stratejik durumlarıyla yakın iligisi vardır.

Âl-i îmrân 94/118-120'nci âyetlerde miislümanlar uyarılmakta, kendilerine kötülük yapmaktan geri kalmayan, miislumanlara karşı besledikleri Öfke ve düşmanlığı, sözleriyle de ortaya koymuş olan, fakat içlerinde, söylediklerinden daha çok kin ve düşmanlık taşıyan kimseleri sıkı fıkı dost tutmamaları, onlara sırlarını açmamaları emredilmektedir.

Dikkat edilirse burada sıkı fıkı dost tutulmamalan istenen kimseler, müslüman olmayan herkes değil, fakat müslümanlara düşmanlıkları, hi-yanetleri belli olan, davranışlarıyla bunu ortaya koymuş bulunan, müslümaniarın birliğini ve dirliğini, refah ve saadetlerini istemeyen, onların dinleriyle alay eden İslâm düşmanlarıdır. Yoksa Kur'ân, miisl umanları, müslüman olmayan tarafsız, iyi niyetli insanlarla dost olmaktan menetme-miş, tersine öyle insanlara haksızlık etmemeyi, onlarla iyi geçinmeyi emretmiştir:

Sizinle antlaşmak bir topluma sığınanlar, yahut ne sizinle, ne de kendi toplumlarıyla savaşmak istemeyip size gelenlere dokunmayın. Allah dileseydi onları size saldırtır, sizinle savaşırlardı. O halde onlar sizden uzak dururlar, sizinle savaşmazlar ve sizinle barış içinde yaşamak isterlerse, Allah sizin onlara saldırmanıza müsâade ermez. (Nisa1: 98/90)

1-Ey inananlar! Benim de düşmanım, sizin de düşmanınız olan kimseleri dost edinmeyin. Onlar size gelen gerçeği inkâr ettikleri, Rabbiniz Allah'a İnandığınızdan dolayı Elçiyi ve sizi (yurdunuzdan) çıkardıkları halde siz onlara sevgi iletiyorsunuz. Benim yolumda cihâdetmek ve benim rızâmı kazanmak için (yurdunuzdan) çıktığınız halde içinizde onlara sevgi (mî) gizliyorsunuz? Oysa ben sizin gizlediğiniz ve açığa vurduğunuz her şeyi bilirim. Sizden kim bunu yaparsa doğru yoldan sapmış olur. 2- Onlar sizi ele geçirseler, size düşman olurlar, size ellerini, dillerini kötülükle uzatırlar ve İnkâr etmenizi isterler. 3- Kıyamet günü akrabanız ve çocuklarınız size fayda vermez. (Allah) Aranızı ayırır. Allah yaptıklarınızı görmektedir. 4-İbrâhîtn'de ve onunla beraber bulunanlarda sizin için güzel bir örnek vardır. Onlar kavimlerine "Biz sizden ve sizin Allah'tan başka taptıklarınızdan uzağız. Sizi(n taptıklarınızı) tanımıyoruz. Siz, bir tek Allah'a ina-nıncaya kadar sizinle bizim aramızda sürekli bir düşmanlık ve nefret belirmiştir" demişlerdi. Yalnız İbrahim'in babasına: "Senin için mağfiret dileyeceğim, fakat Allah'tan gelecek bir şeyi senden savamam" demesi hariç (Babasıyla ilişkisi, sadece bu sözünden ibaretti, kâfir babasıyla başka bir ilişkisi kalmamıştı. Ve onlar demişlerdi ki): "Rabbimiz, sana dayandık, sana yöneldik. Dönüş(ümüz) sanadır. (Mümtehine: 11 l/i-4)

"Ey inananlar, Allah 'in kendilerine gazâbeîtiği; kâfirlerin mezarlık halkından umudu kestiği gibi âhiretten umudu kesmiş olan bir topluluk ile dostluk etmeyin!(Mümtehine: 111/13)

Yoksa siz, Allah içinizden cîhâdeden ve Allah'tan, Elçisinden ve müzminlerden başkasını kendisine sırdaş edinmeyenleri bilmeden, bırakılacağınızı mı sandınız? Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Tevbe: 113/16)

8- Allah sizi, dîn hakkında sizinle savaşmayan ve sizi yurtlarınızdan çıkarmayan kimselere iyilik etmekten, onlara adaletli davranmaktan men'etmez. Çünkü Allah, adalet yapanları sever. 9- Allah sizi, ancak sizinle dîn hakkında savaşan, sizi yurtlarınızdan çıkaran ve çıkarılmanıza yardım eden kimselerle dost olmaktan men'eder. Kim onlarla dost olursa, işte zâlimler onlardır. (Mümtehine: 111/8-9)

Bu âyetler, müslumanlara düşman olmayan, onlarla savaşmayan, dine, inanca saygılı olan, onların haklarına saldırıda bulunmayan tarafsız kimselerle iyi geçinmeyi öğütlemektedir. Sıkı dost tutulmaları yasaklananlar, müslümanlarm düşmanı olan kimselerdir. Onlarla sıkı dost olup müslü-manların askerî sırlarını onlara açmak, mtislümanların askerî durumlarını zayıflatır.

Müslümanlar, o zaman gayri müslimlerle, özellikle Kureyş müşrik teriyle savaş halinde idiler. İslâmın karşısında bir tutum alan Yahudiler de İslâmı yıkmak için fırsat kolluyorlardı. Bundan dolayı kuvvetli durumda bulunduklarını hissettikleri zaman Hz. Peygamber'le yaptıkları antlaşmayı hemen bozup müşrikleri destekliyorlardı. Şimdi müslümanlarm, böyle kimselerle sıkı fıkı dost olmaları; askerî sırların onların eline geçmesine neden olurdu, İşte böyle aleyhlerine bir sonuç doğuracak durumlarda müslümanlarm, inkarcılar toplumu ile dost olmaları yasaklanmıştır.

İslâmdan önceden itibaren Yahûdî kabileleri ije Evs ve Hazrec kabileleri arasında dostluk ve ittifak kurulmuştu. Karşılıklı emzirmeler de bu dostluğu pekiştirmişti, Hicretten sonra Yahudilerin, Peygamber'e karşı olumsuz davranışları yüzünden araya soğukluk girmekle beraber âyetlerden anlaşıldığı üzere bazı müsiümanlar, Peygamber'le yaptıkları ittifakı bozan, Peygamber'e suikasta yeltenmiş olan, her fırsatta düşmanlıklarını belli eden bu Yahudilerle dostluklarını sürdürüyorlardı. Hattâ belki de bu dost-luktan yararlanan Yahudiler, Peygamber'in askerî planları hakkında müslü-man dostlarının ağzından kaptıkları haberleri müşriklere ulaştırıyorlardı. Bu ise müslumanların güvenliğine ve savunmasına zarar verirdi. İşte âyetlerde müslümanlara, düşmanlıkları açıkça belli olan kimselerle sıkı dost olmaları, onlara sırlarını vermeleri yasaklanmaktadır.

M. Reşid Rıza da bu ve benzeri âyetlerin, Hz. Peygamber'in yaşadığı şartlarla yakın ilişkisi olduğuna temas ederek özetle şöyle diyor: "Bu âyetler, nıüslümanlan, başka toplumlarla, kendi yararlarına olacak antlaşmalar yapmaktan menetmediği gibi, savaş halinde bulunmadıkları toplumlarla ilişki kurmaktan da menetmez. Hz. Peygamber (s.a.v.), Kureyş ile yaptığı Hudeybiye Barış Antlaşmasına göre Mekke bölgesinde oturan Huzâ'a ve Bekr oğulları adlı iki kabilenin, istedikleri tarafı tutmaları şartını kabul etmişti. Birbirine düşman olan bu iki kabileden Bekr Oğulları Kureyş tarafını tutunca Hazâa kabilesi de müslümanların tarafını tuttu. Antlaşmanın bütün hükümleri, taraflardan biri yanında yer alan bu kabileler için de geçerli idi. Peygamberimizin, aslında müşrik olan Huzâ'a kabilesiyle ittifak yapması, müslümanların, müsiûman olmayanlarla, kendi yararlarına antlaşmalar, ittifaklar yapabileceklerini, paktlara katılabileceklerini gösterir."

MUT'A

Henüz dokunmadan, ya da mehir kesmeden kadınları basarsınız size bir günâh yoktur. Ancak onları faydalandırın (bir miktar bir şey verin). Eli geniş olan, kendi gücü nisbetinde, eli dar plan da kendi kaderince güzel bir Şekilde faydalandırmalıfherkes gücü ölçüsünde bir şey vermeli)dir. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur. {Bakara: 92/236)

Bu âyetin hükmüne göre dokunmadan karısını boşayan, ona müt'a vermek zorundadır. Yani bir şeyler verip onu memnun etmesi lâzımdır. Nikâhta mehir kesilmemiş ise hüküm böyledir. Fakat nikâhta mehr kesilmiş ise, mehrin yarısı verilir. Ama kadın isterse hakkından vazgeçebilir, yahut erkek mehrin tamamını verebilir. Bu husus onların seçimlerine ve iyiliklerine bağlıdır. Tabii karşıdakinin lehine bağışta bulunmak, başkalarına lüüıfkâr davaranmak takvaya daha yakındır. Allah, kullarının yaptıklarını görmektedir. Yapılan iyilik zayi olmaz.

 (mf), geçim demektir. (el-mutû") uzanmak, yükselmek anlamına gelir.meta'a'n-nrehâr (gündüz uzadı), cj meta'a'n-nebât (bitki yükseldi) demektir. İşte bu kökten gelen uzun sürecek yarar demektir.(Allah onu sununla yararlandırsın) denilir. "Onları bir süreye kadar geçindirdik.

MUT'A NİKÂHI

O halde kadınlardan yararlanmanıza karşılık onlara, hakları olan ücretlerini veriniz. Hak kesildikten sonra karşılıklı anlatarak kesilen miktarı azaltıp .çoğaltmanızda üzerinize bir günâh yoktur. Şüphesiz Allah, bilen, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 94/24)

Âyetin bu bölümünde geçen istimtû' (yararlanma) karşılığında kadına verilecek ücretin, nikâh karşılığı verilen mehr mi, yoksa kadından belli bir süre yararlanma (müt'a denilen geçici evlenme) karşılığı verilecek ücret mi olduğu üzerinde görüş ayrılığı vardır.

Ehl-i sünnet müctehid ve müfessirlerinin bir kısmına göre buradaki ücret, nikâhta kadınlara verilmesi gereken mehrdir. Mehr, nikâh ile kadından yararlanmanın karşılığıdır. Bunun belli bir miktarı vardır. Fakat kadınla erkek, aralarında anlaşarak, âyette ücret olarak anılan mehri diledikleri biçimde ayarlayabilir, azaltıp çoğaltabilirler. İstimtâ' ise nikâhtan ve mehri ödedikten sonra erkeklere helâl olan birleşmeden kinayedir.

Bazı bilginlere göre de - ki özellikle şî'a âlimleri bu görüştedirler-bu cümle, müt'a nikâhına delâlet etmektedir. Müt'a nikâhı, bir erkeğin, belli bir süre için bir kadınla evlenmesidir. Süre bitince nikâh bozulur. Kadın, erkek aralarında anlaşırlarsa yeni bir ücretle süreyi uzatabilirler. İslâmdan önce Araplar arasında bu tip evlenmeler vardı. Bu âyet, bu tür evlenmelere cevaz vermiştir. Ehl-i Sünnet âlimlerine göre de İslâmda da daha önce bu tür evlenmeye cevaz verildiği, sonra zaruret ortadan kalkınca Allah Elçisi'nin, bunu yasakladığı görüşündedirler.

Âyetteki bu cümlenin, müt'a nikâhını kastettiği hakkında bazı sahâbîlere, özellikle Abdullah ibn Abbâs'a, tbn Mes'ûd'a ve Übeyy ibn Ka'b'a dayanan rivayetler vardır. Bu üç sahâbînin ve Sa'îd İbn Cübeyr gibi bazı tâbi'îlerin, âyeti "Belli bir süreye kadar" ilâvesiyle yü Onlardan belli bir süreye kadar yararlanmanıza karşılık onlara, hakları olan ücretlerini veriniz" şeklinde okudukları rivayet edilir

MÜTEREDDİYE

(va'l-mutereddiye)

MÜTEŞABIH

Allah, sözün en güzelini, (Kur'ân'ın âyetlerini güzellikte) birbirine benzer, ikişerli bir Kitâb halinde indirdi. Railerinden korkanların, ondan derileri ürperir, sonra derileri ve kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu (Kitâb) Allah'ın rehberidir. Dilediğini bununla doğru yola iletir. Ama Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona yol gösteren olmaz. (Zümer: 59/23)

59/23. âyette, Allah'ın, Kur'ân ı, müteşâbih mesânî bir kitâb olarak indirdiği; Allah'a saygılı olanların onu okurken tüylerinin ürperdiği, Allah'ın zikri karşısında derilerinin ve kalblerinin yumuşadığı; işte bunun, Allah'ın, dilediği kulunu doğru yola ileteceği bir rehber olduğu; O'nun şaşırttığını kimsenin doğru yola iletemeyeceği vurgulanmaktadır.

Müteşâbih, şebeh kökünden gelir. Şibh, şebeh ve şebîh renk, tad, adalet ve zulüm gibi nicelik, nasıllık bakımından benzer demektir. Aynı kökten gelen şübhe de iki şey'in, ya fizik veya anlam bakımından, birbirinden ayırd edilemeyecek derecede birbirine benzemesi demektir. Burada Kur'ân âyetlerinin, güzellikte, belâğatte hep birbirine benzer, biri diğerinden ayırd edilemeyecek derecede güzel, birbiriyle uyumlu demektir.

Râğıb'a göre Kur'ân âyetleri bir bakımdan tamamen muhkem, bir bakımdan tamamen müteşâbihtir. Allah tarafından açıklanıp, izah edilmesi ve sağlam kılınması bakımından Kur'ân'in bütün âyetleri muhkemdir. Güzellikte birbirine benzemesi açısından da Kur'ân'in tamamı müteşâbihtir.

Ya tesniye'den veya .se/râ'dan gelen mesânî  de mesnâ'm çoğuludur. Allah, sözlerin en güzeli olan Kur'ân'ı, bütün âyetleri güzellikte, belâğatte, düzende, kapsamda birbirine benzer, övgüye lâyık bir Kitâb olarak indirdi. Yahut ikişerli, tekrarlı olarak, her şeyi çiftiyle, karşıtıyla açıklayan ve anlatımlar! birbirinden güzel olarak indirdi. Kur'ân'da her şey ikili, karşıtlı olarak anlatılır. Gök, yer; cennet, cehennem; melek, şeytân; emir, nehy; va'd ve va'îd gibi. Bunlar birbiri ardından anlatılır. Mü'minlerin hali anlatıldıktan sonra kâfirlerin hali; Allah'ın gökteki kudret işaretlerinin ardından yerdeki kudret işaretleri; zamandaki kanıtlarının ardından mekândaki kanıtlan anlatılır. Ve her şey karşıtıyla anlatılınca daha iyi kavranır.

Kur'ân'daki bu karşıtlık üslûbu, ruhta derin etki yapar. Allah'tan korkanlar, Kur'ân'ı dinleyince o kadar etkilenirler ki derileri ürperir; Allah'ı anmakla gönülleri yumuşar, ruhları duygulanır. İşte o Kitâb, Allah'ın dilediği kulunu doğru yola ileteceği böyle bir yolgöstericidir. Allah'ın sapıklığına terk ettiği kimse doğru yolu bulamaz. Çünkü Allah'ın çağrısına gelmeyen, başka nereye gitse sapıklıktadır. O'nun çağırdığı yoldan başka doğru yol yoktur. O çağrıya uymayan, sürekli sapıklık içinde kalır.

Bu konuda Muhkem-Müteşâbih maddesine bakınız.

MÜTTAKî

Ey inananlar, Allah'tan, O'na yaraşır biçimde korkun ve ancak müslümanlar olarak Ölün. (Âl- İmrân: 94/102)

Muttaki, kökünden türetilmiş ittika'mn ism-i failidir. (vikaye) bir şeyi, zarar verecek bir şeyden, bir tehlikeden korumak demektir. Takva (takva), nefsi korkulacak bir şeyden korumaktır. Takva kelimesinin, dildeki temel anlamı budur. Dinde ise takva, canı günâha sokan şeylerden korumaktır. Bu da ancak haram olan şeyleri, hattâ bazı mubahları bırakmakla olur. İttika zararlı, tehlikeli olan şeylerden korunmak, canı Allah'ın azabından korumaktır. Bu kökten ism-i fail olan muttaki, korunan, takva sahibi anlamına gelir. Arap dilinde canlı bir varlığın, dışarıdan gelecek tehlikeye karşı kendisini koruması anlamındaki takva (ıSjto), Kur'ân sistemine girince önemli bir anlam kazanmıştır. Artık Kur'ân 'da takva, maddî bir tehlikeden değil, ma'nevî azâbdan ve insanı azaba sürükleyecek olan günâh işlerden korunmak demektir. Kelime, zamanla daha ma'nevî bir anlam kazanıp sâf dindarlık anlamını almıştır.

Kur'ân'da ittika ve takva çeşitli yerlerde birbirinden farklı üç anlamda kullanılmıştır. Birincisi şirkten korunmak anlamıdır. Kelimenin Kur'ân'da kullanıldığı ilk anlam budur. " (Allah) Onları takva kelimesine (sebata ve ahde vefaya) bağladı.."

MÜZZEMMiL SÛRESİ

Birinci âyetinde, örtüsüne bürünen anlamındaki "müzzemmil) kelimesi geçtiği için bu adı alan sûrede Peygamber(s.a.v.)e, geceleyin kalkıp ibâdet etmesi, Kur'ân okuması, rabbinî anması, kendisini yalanlayanların sözlerine sabretmesi emredilmekte; bir süre sonra o yalanlayıcılann cezalarını çekecekleri bildirilmekte; son âyetinde de gece ibâdeti hafifletil inektedir.

Gece ibâdetini hafifleten son âyet Medine'de inmiş, konu ile ilgisi dolayısıyla bu sûrenin sonuna konmuştur. İlk ondokuz âyeti, daha önce Mekke'de inmiştir. Bu sûrenin, üçüncü sûre olduğu. Kalem Sûresi'nden sonra indiği rivayet edilir. Fakat Muhammed İzzet Derveze, bu rivayeti kuşkulu bulmaktadır.

MAHV VE İSBÂT

 Allah  dilediğini siler, (dilediğini) bırakır. Ana Kitap O'nun yanındadır. (Ra'd: 87/39)

87/39: Allah dilediğini mahveder, siler, ortadan kaldırır; dilediğini yerinde bırakır, sağlamlaştırır. Kendinden önceki âyetlerin ışığı altında okununca bu âyetin mânâsı gayet açıktır. Âyet, "Her sürenin bir yazısı vardır" cümlesinin anlamını tamamlamaktadır. Yani yapılacak her şeyin yazılmış, tesbit edilmiş bir zamanı vardır. Zamanı gelince Allah azabını indirir, dilediğini mahveder, silip ortadan kaldırır, diledi ğrni bırakır. Şirkin temsilcilerini yok eder, imanın temsilcilerini bırakır; batılı siler, hakkı kökleştirir. Hz. Alî de âyeti buna yakın bir anlamla tefsîr ederek: "Allah dilediği kuşakları siler, kaldırır; dilediğini bırakır" demiştir. Bu âyet: 

Görmediler mi, kendilerinden önce nice kuşakları helak ettik?

MARA D

80- "Hastalandığım zaman bana şifâ veren O'dur." 81- "Beni öldürecek, sonra diriltecek O'dur." (Şu'arâ: 47/80-83)

47/80-81’nci âyetler, Hz. İbrahim'in, tevhîd'in kanıtı olarak hastayı şifâya kavuşturanın, öldürüp yeniden diriltenin Allah olduğunu söylediği anlatılmaktadır.

Marad : hastalık, vücud dengesinin bozulmasıdır. Marad (hastalık) maddî ve ruhsal olmak üzere ikiye ayrılır.

MEDÎNE

Ve onlardan önce o yurda (Medine 'ye) yerleşen, imâna sarılanlar kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara verile^ ganimetlerden ötürü göğüslerinde bir ihtiyaç (eğilimi) duymazlar. Kendilerinin ihtiyaçları olsa dahi, (göç eden yoksul kardeşlerini) öz canlarına tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar başarıya erenlerdir. (Haşr: 95/9)

Onlardan bir grup da demişti ki: nEy Yesrib (Medîne) halkı, artık size duracak yer yok, (haydi durmayın, evlerinize) dönün (Yahut: Artık bu dinde durmanız doğru değil, dönün)." Onlardan bir topluluk da. "Evlerimiz (sağlam değil), açıktır" diyerek peygamberden izin istiyordu. Oysa onlar(ın evleri) açık değildi. Sadece kaçmak istiyorlardı. (Ahzâb: 97/13)

 Andolsun, iki yüzlüler, kalblerinde hastalık bulunanlar, şehirde kötü haberler yayanlar (bu yaptıklarından) vazgeçmezlerse seni onların üstüne süreriz (onlarla savaşmanı ve onları şehirden sürüp çıkarmanı sana emrederiz): sonra orada, senin yanında ancak az bir zaman kalabilirler. (Ahzâb: 97/60)

Diyorlar kî: "Andolsun, eğer Medine'ye dönersek üstün olan, alçak olanı oradan mutlaka çıkaracaktır.nÜstünlük, ancak Allah'a, Elçisine ve müzminlere mahsustur. Fakat münafıklar bilmezler. (Münâfikun: 103/8)

Çevrenizdeki bedevi Araplardan ve Medine halkından iki yüzlülüğe iyice alışmış münafıklar vardır. Sen onları bilmezsin, onları biz biliriz. Onlara iki kere azâbedeceğiz, sonra da onlar, büyük azaba İtileceklerdir. (Tevbe: U 3/101)

Medine: şehir, kent anlamına gelen bir kelime ise de Hicaz bölgesinde İslâm'ın gelişip dallandığı ikinci kutsal kentin adıdır. Bu kentin asıl adı Yesrib idi. Hz. Muhammed(s.a.v.)in lıicretiyle bu kente Medînetu'r-Resul (Peygamber'in kenti) denmiş ve kısaltılarak Medine ismi yerleşmiştir.

Yakut, Mtı'cemu'l-Buldân'da Medine hakkında şu bilgileri vermektedir: Bir sûr içinde bulunan Medine'nin ekinleri, kuyulardan alınan sularla sulanır. Peygamber Mescidi, kentin ortasında bulunmaktadır. Peygamber'in kabrini içeren ve Mescid'e bitişik olan ev (oda). Mescidin doğusuna düşer. Mescidin çatısıyla bu ev (Merkad) anısında hafif bir açıklık bulunmaktadır (şimdi Mescid ve Merkad aynı çatı altında bulunmaktadır).

Kapısız, penceresiz olan ev içinde Hz. Peygamber'in, Hz. Ebubekir ve Hz. Ömer'in kabirleri bulunmaktadır. Evin bitişiğinde Peygamber'in hutbe okuduğu minber, Minber ile Merkad arasında Ravda denilen mekân vardır.

Ayrıca Medine'de Hz. Peygamber’in bayram namazlarını kıldırdığı Musalla (namazgah), doğu tarafında Bakî'u'l-öarkad, Medine'nin kıbleye doğru iki mil uzaklığında Kııbâ Köyü bulunmaktadır.

Uhud Dağı Medine'nin kuzeyinde, Medine'ye iki fersah uzaklıktadır. Ayrıca Medine ile arasında, bölgenin en tatlı suyunu veren Akîk Vâdîsi vardır.

Medine'ye nîsbet Medenî'dir. Şehir anlamına gelen diğer medînelere nisbet Medînî iken. Peygamber şehrini diğerlerinden ayırmak için oraya Medenî şeklinde nisbet yapılmıştır

MEKÂN

(Elleri boyunlarına zincirlerle) Bağlı olarak onun dar bir yerine atıldıkları zaman orada ölümü çağırırlar (yetiş ey ölüm, nerdesin, gel bizi bu azâbdan kurtar! derler). (Furkan: 42/13)

Sen şimdi seninle bizim aramızda bir buluşma zamanı ve yeri belirle; ne senin, ne de bizim caymayacağımız uygun bir yer olsun. (Tâlıâ: 45/58)

Mekân  bir şeyi içeren yerdir. Temkin yerleştirmek, olanak sahibi yapmak, güçlü kılmak, iktidar sahibi yapmaktır.

Doğrusu biz sizi yeryüzünde yerleştirdik (orada size ,güç ve imkân verdik), orada size Seçimlikler verdik: ne kınlar da uz şükrediyorsunuz.! (A'râf: 39/10)

 Böylece  biz Yûsuf a o yerde güzel bir imkân verdik. (Yûsuf: 53/21,56)

Onlara size vermediğimiz servet ve kuvven vermiştik, onlara kulaklar, gözler ve gönüller yaratmıştık. Fakat ne kulakları, ne !>rizleri ne de \>öniıİleri kendilerine bir yarar sağladı. Zira (düşünüp ibret alınıyorlar, tersine) hile hile Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlardı. Ve alay edip durdukları şev. kendilerini kuşatıverdi. (Ahkaf: 66/26)

Biz onlara kendi katımızdan bir rızık olarak, her şeyin ürünlerinin toplanıp getirildiği, güvenli, dokunulmaz bir mekân vermedikmi? (Kasas: 49/6,57)

Biz onu (Zülkarnexn 'i) yeryüzünde güçlü kıldık. (Kehf: 69/84)

Kendileri için seçip beğendiği dinlerini kendilerine sağlamlaştıracak ve korkularının ardından kendilerini (tam) bir güvene kavuşturacak. (Nûr: 102/55) Mekân ve mekânet, bulunduğu yer, değer, mevki

 Ey  kavmim, olduğunuz yerde (yaptığınızı) yapın, ben de yapıyorum. Yakında kime azabın gelip kendisini rezîl edeceğini ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz. Gözetin, ben de sizinle beraber gözetmekteyim!" (Hûd: 52/93)

 (O elçi,) Güçlüdür, Arşın .sahibi (Allah) katında yücedir. (Tekvîr: 7/20)

Mekân : A'râf: 39/95, 143. Yûnus: 51/22. İbrahim: 72/17; Nahl:

70/101,112; Hac: 88/26,31; Furkaıı: 42/12. 13,34; Meryem: 44/16.22,57, 75; Tâhâ: 45/58; Kasas: 49/82; Yûnus: 51/28; Yûsuf: 53/77-78; Sebe': 58/51-53; Fussilet: 61/41,44; Mâide: 110/60; Nisa: 98/20; Mekânet (h

En'âm: 55/135, Hûd: 52/93, Ziimer: 59/39; Yâsln: 41/67; Mekîn Tekvîr: 7/20, Miirselât: 33/21, Yûsuf: 53/54, Mii'minûn: 74/L3),  Enfâl: 93/71; mâ mekketmî Kehf: 69/95.

META

(mt’), geçim demektir.  (el-mutu') uzanmak, yükselmek anlamına gelir. meta'a'n-nrehâr (gündüz uzadı),

meta'a'n-nebât (bitki yükseldi) demektir. İşte bu kökten gelen fÂ «Y (meta1), uzun sürecek yarar demektir. (Allah onu sununla yararlandırsın)

denilir. Onları bir süreye kadar geçindirdik."

MEYL

Meyi : eğilim, orta noktadan, yan taraflardan herhangi birine doğru eğilmek, yönelmek demektir. Zulüm anlamında da kullanılır. Cisimlerdeki maddî eğilim kastedildiği zaman yaratılıştaki eğilime meyel sıfatlardaki eğilime meyi denilir. Meyi ilâ cer harfiyle kullanılırsa sevmek, yardım etmek; alâ cer harfiyle kullanılırsa saldırmak anlamını kazanır. (miltu ilâfulânin): onu sevdim,ona yardım ettim, demektir:

 Ne kadar istereniz de kadınlar arasında (tam) adalet yapamazsınız. Öyle ise (birine) tamamen yöneüp ötekini askıda (kocasızmtş) gibi bırakmayın. Eğer arayı düzeltir, sakınırsanız, Allah bağışlayandır, esirgeyendir." (Nisa: 98/129) âyetinde kadınlardan birine tam meyi, sadece ona yanaşmak, onu sevmek, onunla ilgilenmek, ötekiyle hiç ilgilenmemek demektir.  

İnkar edenler istediler ki siz silâhlarınızdan ve eşyanızdan gaflet etseniz de birden üzerinize bir baskın yapsalar" (Nisa: 98/102) âyetinde alâ cer harfiyle kullanılmış olan meyi saldırmak anlamındadır.

Râğıb'a göre mal da meyi kökünden gelir. Sürekli bir yana, birinden başkasına eğildiği, birinin elinden çıkıp diğerlerinin eline geçtiği, geçici ve yok olduğu için dünyâ varlığına mal denmiştir. Biri bunu anlatmak için: "Mal bir kahpe (fahişe)dir, bir gün attârın evinde, bir gün baytarın evinde bulunur." demiştir

MİZAH

Mİzâh, şaka anlamına gelir. Aiay sınırına varmadıkça mizah caizdir. Mizâh'ın Kur'ân'daki adı fiikâhe'dk. Fukâhe şaka yapmak,eğlenmek,

dostluk yaratan sohbet, konuşma demektir,  

 o gün cennet halkı, bir iş içinde eğlenirler." Yâsîn: 41/55'nci. âyette cennetliklerin, yaptıkları işten memnun olarak birbirleriyle konuşup şakalaşttkları, imrendirici bir iislûb ile anlatılırken

Ailelerine döndükleri zaman da (yaptıklarıyle övünüp) eğlenmeye başlarlardı " Mııtaffifîn: 86/3İ'ııci âyette de dünyâda iken samîmî mü'minleri küçümseyip,ailelerinin yamna vardıklarında yoksul mü'minleri ortaya atarak onları eğlence ve atay konusu yapanların davranışları, kınayıcı bir üslûb ile anlatılmaktadır.

Kur'ân'da mizah örnekleri için Hitabet ve Güzel Konuşma maddesine bakınız.

MU'CİZE

Andotsun, biz senden önce de elçiler gönderdik, onlara da eşler ve çocuklar verdik. Allah'ın izni olmadan hiçbir elçi, bir âyet (mu'cize) getiremezdi. Her sürenin bir yazısı vardır (herşeyin zamanı yazılıp tesbit edilmiştir). (Râ'd: 87/38)

87/38'nci âyette, hiçbir Peygamber'in, Allah'ın izin ve müsâadesi olmadan kendiliğinden mu'cize getiremeyeceği vurgulanmaktadır.

Mu'cize, Peygamber'in elinde meydana gelen olağanüstü bir olaydır. Peygamber, Allah'ın İzniyle bunu, kendisini inkâr edenlere karşı bir kanıt olarak gösterir. Mu'cizeyi Peygamberin elinde yaratan Allah'tır. Mu'cize meydana gelince Peygamber'in doğruluğunu kabul etmek gerekli otur. Asâ'nın ejderha olması, ölüyü diriltmek, pamağın sokulduğu suyun çoğalması gibi şeyler mu'cizedir. Mu'cize, Peygamberin doğruluğunun kanıtıdır. Ancak Peygamber bunu, yalnız Allah'ın izni ve dilemesiyle yapabilir

Hz, Muhammed'e inanmayanlar, peygamberin bir melek olması, hiç olmazsa yanında bir melek yardımcının bulunması gerektiğini; diğer insanlar gibi eş, çoluk çocuk sahibi olmasının kendisine yakışmayacağını söylüyorlardı: "Dediler: Bu elçiye ne oluyor ki yemek yiyor, çarşılarda geziyor? Ona, kendisiyle beraber uyana bir melek indirilmeli değil miydi? Yahut üstüne gökten bir hazine atılmalı, yahut kendisinin bir bahçesi olmalı, ondan yemeli değil miydi?"

MURAKABE VE MUHASEBE

Allah her şeyi gözetlemekte, kontrol etmektedir. (Ahzâb: 97/52)

Şüphesiz Allah, sizin üzerinizde gözetleyicidir. (Nisa: 98/1) âyetlerinde Allah Taâlâ'nın yaratıkları gözetlediğini, onlann her yaptığın] görmetkte olduğu bildirilmektedir. İşte gözetleme, kontrol etme anlamındaki 4 kökünden murakabe ruhu temizlemenin en Önemli yöntemlerinden biridir. Murakabe ile birlikte muhasebe de devrede olur.

MUVAFAKAT

Eğer (karı-kocanm) aralarının açılmasından endişe duyarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaştırmak isterlerse, Allah onların arasım bulur. Çünkü Allah {her şeyi) bilendir, haber alandır. (Nisa: 98/35)

Ya nasıl, elleriyle yaptıkları (kötülükler) yüzünden baslarına bir felâket gelince, hemen sana gelirler: "Biz sadece iyilik etmek ve uzlaştırmak istedik." diye Allah'a yemin ederler? (Nisa: 98/62)

98/35'nci âyette, tayin edilen arabulucular, karı kocayı uzlaştırmağa çalıştıkları takdirde Allah'ın, o eşler arasında bir uzlaşı yaratacağı; 98/62'nci âyette de bazı insanların, yaptıkları hatâlardan dolayı başlarına bir belâ geldiği zaman Allah'ın Elçisine gelip yemîn ederek sadece iyilik etmek ve uzlaştırmak istediklerini söyleyecekleri belirtilmektedir. İkinci âyetin, bazı kişilerin veya bir grubun, Peygamberin ardından saygıya aykırı, bazı yanlış işler yapmaları üzerine belâya uğrayıp sıkıntıya düştükleri, bu hatâlarının duyulması üzerine de Hz. Peygamber'e gelip yemîn ederek sadece iyilik yapmak ve arayı bulmak, hasımlar arasını uzlaştırmak istediklerini, kötü bir amaçlarının olmadığını söylemeleriyle ilgili olduğu açıktır.

Bu âyetlerde vifk   kökünden türetilmiş tevfîk uzlaştırmak, arayı bulmak, başarıya ulaştırmak anlamlarına gelir. Yine ve kökünden mufâale vezni olan muvafakat   uymak, söz dinlemek, özellikle dinin emirlerine uymak, onları yerine getirmek demektir. Muvafakat iktidar olmak, iktidarı desteklemek anlamına da gelir. Karşıtı muhâlfefettir.

Terim olarak muvafakat, Hakk'm emrine aykırı bir davranış getirecek şeyleri terk etmek demektir. Muvafakat, muhalefeti terk, günâh olmayan işlerde dostlara yardım etmektir. Muvafakat, sana zarar getirecek, kınanmana yol açacak şeyleri bırakmandır. Muvafakat, Hakk'm arzusu için kendi arzunu terk etmen; doğru yolda gitmen; öğüt uyarınca hareket etmendir.

MÜLK

Milk, iki çeşittir: Biri temellük (sahibolmak) ve tevellî (yönetmek); diğeri iktidar anİam nidadır.

Hükümdarlar bir ülkeye girdiler mi, orayı bozarlar, halkının şereflilerini alçalttrlar, (evet) böyle yaparlar." (Nemi: 48/34) âyeti birinci tür milki;

Allah'ın size olan ni'metini hatırlayın; zira (O), aranızda peygamberler var etti, sizi krallar yaptı ve size dünyâlarda hiç kimseye vermediğini verdi." (Mâİde: 110/20) âyeti de ikinci tür milki belirtmektedir.

Peygamberlik özel, milk genel zikredilmiştir. Burada milk siyâsi iktidar anlamındadır. (fîkum) sözcüğü, herkesin değil, ancak içlerinde bazı

insanların peygamber olduğunu belirtir. Oysa  Sizi krallar yaptı" ifadesi, hitâbedilenlerin hepsinin kral, mülk sahibi, Özgür, egemen olduğunu belirtir.

Göklerin ve yerin mülkü O'na mahsustur," (Zümer: 59/49, Şûra: 62/49, Câsiye: 65/27, Âl-i İmrân: 94/189, Nûr: 102/42, Fetih: 109/14, Mâide: 110/17-İ8, 120, "dÜuJlÜ: Mülk O'nundur" (Enam: 55/73,

Zümer: 59/6, Bakara: 92/247, Teğabün: 107/1, Fâtır: 43/13)," ol^llı itfi Ü: 'Göklerin ve yerin mülkü O'nundur." (A'raf: 39/158, Zümer: 59/44, Şûra: 62/49, Zuhruf: 63/85, Mâide: 110/40, Hadîd: 112/2, Tevbe: 113/116), "^JÜ

 O ki, göklerin ve yerin mülkü O'nundur." (Zuhruf: 63/85, Bürûc: 27/9, A'râf: 39/158, Furkan: 42/2,

O gün onlar, ortaya çıkarlar. Onlardan hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz. (Ve sorulur onlara): "Bugün mülk kimindir? O tek ve Icahhâr olan Allah'ın!" (Mü'min:

60/16),  (Fâtır: 43/13, Zümer: 59/6, Teğâbün: 107/1) vb.

De ki: "Allah'ım, (ey) mülkün sahibi, sen dilediğine mülkü verirsin, dilediğinden mülkü alırsın; dilediğini yükseltirsin, dilediğini alçaltırsın. Hayır (mal), senin elindedir. Sen her şeye kadirsin!" (Âl-i İmrân: 94/26) âyetinde Allah'ın mülkün tek sahibi olduğu câzib bir dııâ formuyla vurgulanmaktadır.

Mülk yönetilen şeyi elde tutmaktır. Milk ise mülkün cinsi gibidir. Her mülk milktir ama her milk mülk değildir.

 O'ndan ayrı olarak, hiçbir şey yaratmayan, kendileri yaratılan ve kendilerine dahi ne zarar ne de yarar veremeyen; öldüremeyen, yaşatamayan, {ölüleri diriltip) kaldıramayan birtakım tanrılar edindiler, (Furkan: 42/3)

 O halde, de, O'ndan başka kendilerine dahi bir fayda ve zarar veremeyen velîler mi edindiniz? (Ra'd: 87/16)

  De ki: "Sizi gökten ve yerden kim rıııklandınyor? Ya da o kulak(lar)ın ve gözlerin sahibi kimdir? Ölüden diriyi, diriden ölüyü kim çıkarıyor? Kim buyruğu(nu) yürütüyor (kâinatı yönetiyor)?" "Allah." diyecekler. "O halde, korunmuyor musunuz?'' de. (Yûnus: 51/31) âyetlerinde Allah'tan başka hiçbir varlığın gerçek mânâda bir şeye sahibolmadığı; hiçbir şeyin sahibi olmayan âciz varlıklara tapılamayacağı anlatılmaktadır.

Ben kendime, Allah'ın dilediğindenbaşka ne bir fayda, ne de bir zarar verme gücüne sahip değilim. (A'râf: 39/188)

De ki: "Ben kendime dahi, Allah'ın dilediğinden başka, ne zarar, ne de yarar verme gücüne sahip değilim. (Yûnus: 51/49)

Melekût ise Allah'ın hükümranlığına özgü şeylerdir. Melekût, meleke in masdandır. Sonuna tâ getirilmiştir rahamût ve  rahamüt gibi.

Böylece biz İbrahim'e göklerin ve yerin melekûtunu (büyük ve harikulade varlıklarım) gösteriyorduk ki, kesin inananlardan olsun. (En'ânı: 55/75) âyetinde Allah Taâlâ'nın, Hz. İbrahim'e, göklerin ve yerin melekûtunu gösterdiği belirtilmektedir.

Melik : mülkü (ülkeyi) yöneten kraldır. Asıl mülkün sahibi Allah

olduğu için asıl melik de O'dur. (meliki yavmi'd-dîn: dîn gününün sahibi).

Memleket: melikin yönettiği ülke. Memlûk örfte köle demektir.

Allah ,hiçbir şeye gücü yetmeyen ve başkasının malı olan bir köle ile; kendisine güzel rıztk verdiğimiz, o rtzıktan gizli ve açık harcayan kimseyi misal olarak anlattı. Hiç bunlar bîr olurlar mı? Hamd Allah'a mahsustur, fakat çokları bilmezler. (Nahl:

70/75)

70/75'nci âyette, putlarla Allah arasındaki farkı anlatmak için iki örnek veriliyor Hiçbir şeyi olmayan köle ile, Allah vergisiyle bol rızik sahibi olan ve malını dilediği gibi harcayan kimse bir olur mu? Olmaz. Nasıl bunlar bir olmazsa, hiçbir şeyi olmayan put ile bütün kâinatın sahibi olan Allah da bir olamaz. Aciz, yoksul şeyler kâinatın pâdişâhına denk, eş tutulamaz.

Ey inananlar, ellerinizin altında bulunanfköle ve hizmetçiler ve henüz ergenliğe ermemiş çocuklarınız üç vakitte (odalarınıza girebilmek için) izin istesinler: Sabah namazından önce, öğle vakti elbisenizi çıkar(ıp yakacağınız zaman ve yatsı namazından sonra. Bunlar sizin üstünüzün açılabileceği üç vakittir. Bunların dışında (hizmetçilerin ve çocukların, izin almadan içeri girmelerinden dolayı) ne size, ne de onlara bir günâh yoktur. (Onlar sizin) Yanınızda dolaşırlar, birbirinizin yanına girip çıkarsınız. Allah âyetleri size böyle açıklar. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nûr: 102/58)

102/58'ncu âyette mü'minlere, köle ve cariyelerle (hizmetçilerle) henüz ergenlik çağına ermemiş çocuklarının, yatak odalarına girmek için üç vakitte izin istemeleri emrediliyor: Sabah namazından önce, kaylûle denilen öğle uykusuna yatılacağı zaman ve yatsıdan sonra. Bu zamanlar, insanın elbisesini çıkarıp yatacağı zamanlar olduğundan, bu zamanlarda yanlarına gelecek olan hizmetçilerle ergen olmayan çocukların da izin almaları gerekir. Bunun dışındaki vakitlerde hizmetçilerinin ve küçük çocuklarının, yanlarına izinsiz girmelerinde bir sakınca yoktur. Ancak ergen çocukların da yabancı insanlar gibi anne babalarının odalarına izinsiz girmemeleri gerekir. Aile mahremliğinin ve saygınlığının korunması için bu görgü kuralları getirilmiştir. Ama bu üç vaktin dışında hizmetçilerin ve çocukların, ebeveynin yanına girmek için izin almaları gerekmez. Aile fertleri birbirlerinin yanına girip çıkarlar. Bu, aile yaşamının bir gereğidir.

 Allah, rızıkta kiminizi kiminizden

üstün kıldı. (Rızıkça) Üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara kendi rtziklarını verip de hepsi rizıkîa eşit olmuyorlar. Allah'ın ni'metîni mi inkâr ediyorlar? (Nahl: 70/71)

70/71'nci âyette kimine dar, kimine bol rızık verenin Allah olduğu; kendilerine bol rızık verilenlerin, fazla mallarını kölelerine verip onlarla eşit olmayı istemedikleri belirtiliyor. Yani kendileri fazla matlarını kölelerine, hizmetçilerine verip onlarla eşit olmayı istemezlerken, Allah'ın kullarını ve yaratıklarını nasıl Allah İle eşit tutarlar? Rûm Sûresi'nin 28'nci âyeti de aynı manâyı ifade etmektedir "Size kendinizden bir misal verdi: Size verdiğimiz rıztklarda, sizin ellerinizin altında bulunanlardan, sizinle eşit derecede, birbirinizden çekindiğiniz gibi onlardan da çekindiğiniz ortaklar var mı?" Siz, kendi kölelerinizi, hizmetçilerinizi kendinize eşit yapmıyorsunuz da, Allah'ın kullarını nasıl O'na ortak ve eşit yapıyorsunuz?

Allah'a ortak koşmanın tutarsızlığı anlatılan bu âyetlerde bize göre daha önemli bir mânâ vardır. Âyetler, zenginlerin, fazla mallarını yoksullara verip onları kendilerine eşit yapmalarını öğütler bir nitelik taşımaktadır.

71'nci âyetin bu cümlesine şöyle bir mânâ da verilmiştir: Rızıkları fazla olanlar, kendi rıztklarını köle ve cariyelerine verip onları beslemezler. Hem kendilerinin, hem de köle ve cariyelerinin rıztklarını veren Allah'tır. Rızkı Allah'tan alma hususunda her ikisi de eşittir. Biz daha Önce bu anlamı tercih etmiş idiysek de, Rum Sûresi'nin, bu âyeti tefsir eden 28'nci âyeti karşısında bu anlamı zayıf bulduğumuz için şimdiki anlamı tercih ettik.

Bu âyet, insanlar arasındaki geçim farklılıklarını teşvik etmiyor. Dünyada kiminin zengin, kiminin fakir olduğunu belirtiyor. Fakat zenginlerin, fazla mallarını fakirlere verip onlarla eşit olmalarını da zımnen teşvik ediyor. Demek ki Kur'ân'ın hedefi bu eşitliği sağlamaktır. Dinin amacı, herkesi eşit yaşama olanaklarına kavuşturmaktır. Nitekim: "Sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar, de ki: 'Fazla malınızı verin'"

MÜNKER

Münker, nekr kökünden mef ûl ismidir. Nekr: tanımamak, bilmemek demektir, /r/ânın karşıtıdır. Münker tanınmamış, kötü, çirkin şeydir.

69- Elçilerimiz, İbrahim'e müjde getirip "selâm!" demişlerdi. O da "selâm!" dedi; çok durmadan hemen (elçilere) kızarmış bir buzağı getirdi. 70- Etlerinin buzağıya uzanmadığım görünce durumlarını beğenmedi ve onlardan ötürü içinde bir korku duydu, "Korkma, dediler, biz iMi kavmine gönderildik." (Hûd: 52/69-70)

52/69-70'nci âyetlerde, delikanlılar şeklinde gelen melekleri insan sanarak onlara yemek ikram eden Hz. İbrahim'in, konukların, getirilen yemeğe el uzatmadıklarını görünce korktuğu; onların ise ona korkmamasını, kendisine bir erkek çocuğu olacağını müjdelemek üzere gelen melek elçiler olduklarını söyledikleri anlatılmaktadır.

Yûsuf un kardeşleri geldiler, onun yanına girdiler, o onları tanıdı; fakat onlar onu tanımıyorlardı, (Yûsuf: 53/58) âyetinde de Yûsuf'un, kendisine gelen kardeşlerini tanıdığı, oysa onların onu tanımadıkları anlatılmaktadır.

İnkâr'in merkezi kalb(gönül)dir. Dil ile inkâr da gönüldeki inkârı açıkça söylemektir. Ancak bazen dil inkâr etse de kalb tersini düşünür. Bu durumda dilin inkârı yalandır, gerçek inkâr değildir.

 (Allah) Size âyetlerini gösteriyor. Allah'ın âyetlerinden hangisini inkâr ediyorsunuz?" (Mü'min: 60/81), Allah'ın nimetini bilirler (bu ni'metleri Allah'ın yarattığını kabul ederler), sonra da (bunları kendilerine verenden başkasına taparak) bu ni'metleri inkâr ederler, çokları da (nankördürler)." (Nahl: 70/83) âyetleri bile, bile inkârı anlatmaktadır.

Münker sağduyunun çirkin gördüğü, ya da iyi mi, kötü mü olduğu hususunda mütereddid kaldığı, fakat dinin çirkin gördüğü şeydir.

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazdı buldukları o Elçi'ye, o ümmî Peygamber'e uyarlar, O Peygamber ki kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder... (A'râf: 39/157)

39/157: Hz. Muhammed (s.a.v.) de, diğer peygamber kardeşleri gibi insanlara iyiliği emreder, onları kötülükten meneder.

Yavrum, namazı kıl, iyiliği emret, kötülükten vazgeçir ve başına gelene sabret. Bunlar, yapılması gereken işlerdendir. (Lokman: 57/17)

57/17: Lokman, oğluna iyiliği emir, kötülükten men ve başına gelen olaylara sabretmesini öğütlemiştir.

 Siz (kadınları bırakıp)erkeklere gidiyorsunuz,yol kesiyorsunuz ve toplantılarınızda edepsizce şeyler yapıyorsunuz ha?..”Kavmi’nin cevabı,sadece:”Eğer doğrulardan isen, haydı Allah’ın azabını getir!”demeleri oldu(Ankebut:85/29)

Bu prensip, tslânı toplumunun güzel vasıflarını koruyan en Önemli görevlerden biridir. Peygamber(s.a.v.)in: "Nefsimi elinde bulunduran Allah'a andolsun ki ya iyiliği emir ve kötülükten menedersiniz, yahut da Allah, çok geçmeden başınıza öyle azâb gönderir ki o zaman du'â edersiniz ama du'ântz kabul edilmez"

MECAZÎ ANLATIM

Konulduğu mânâda kullanılan kelime hakikat, aradaki bir ilişkiden ve hakîkî mânânın kullanılmasına engel bir sebep bulunduğundan dolayı konulduğu asıl mânâda kullanılmayıp ayrı bir mânâda kullanılan kelime mecazdır. Örneğin güneş kelimesi, gökte ışık veren yıldızı ifade etmek için konulmuş bir sözcüktür ve o mânâda kullanılmıştır. İşte kelimenin konulduğu asıl mânâ hakîkî mânâ(hakikat)dir. Ticâretleri kazanmadı."

MEDED

Medd  temel anlamı, çekmek, uzatmaktır. Müddet  uzanan vakit, zaman sürecidir.

Arz; yaydık, ona sağlam dağlar attık. (Kaf: 34/7, Hicr: 54/19. Ra"d: 87 3)

45- Rabbini görmedin mi gölgeyi nasıl uzattı? Dileseydi, onu durgun yapardı. Sonra nasıl güneşi ona delil kıldık (gölgenin görünmesini. ışığa bağlı kıldık)? 46- Sonra (güneş yükseldikçe) gölgeyi yavaş yavaş çekip aldık. (Furkan: 42/45-46)

Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz geçici dünya varlıklarına gözlerini dikme. (Tâhâ: 45/131, Hicr: 54/88)

Medd kökünden if'âl vezni olan İmdâd da yardım etmek, lütuf ve ihsanda bulunmaktır

Size bildiğiniz ni'metleri bol bol veren(Allâh)dan korkun. 133- O size verdi: davarlar, oğullar. (Şu"ara: 4" 132-133)

Sonra tekrar size, onları yenme imkânı verdik ve size mallarla, oğullarla imdâd ettik ve savaşçılarınızı çoğalttık. (İsrâ: 50/6)

Bu âyetlerde imdadın, yardım etmek, lütuf ve ihsanda bulunmak anlamına geldiği açıkça anlaşılmaktadır.

MU'TARR

Biz o kurbanlık develeri de size Allah'ın (dininin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah'ın adını anın (da boğazlayın) yanları yere diişi üp tanları çık)ınca da onlardan yiyin, kanâat eden(fakir)e de; isteyeni fakir ıe de \edirin. Allah o(kocaman hayva)nları, size boyun eğdirdi ki şükredesini:.. (Hac: 88/36)

36: Bedenenin çoğulu olan budn: Ka'be'ye hediye edilmiş kurbanlık develer demektir. Fakat sığırlar da develere katılarak hepsine budn denir. Budn kurbanlık için a\rılmış büyük baş hayvanlardır. Vücutlarının büyük olmasından dola\ı onlara bu ad verilmiştir. Develer ayakta kesilir. İşte âyette, ayakta duran bu develerin üzerlerine Allah'ın adı anılarak kesilmesi, yere yıkılıp canları çıkınca da bunların etinden yenilmesi, Mm' ve mu'terre de verilmesi emrediliyor ve insanların, şükretmeleri için Allah'ın, bu hayvanları onlara boyun eğdirdiği bildiriliyor.

Kani': Kendisine verilene kanâat eden, yüz suyu döküp istemeyen fakir; mu'terr ise isteyen. dilenen fakir diye tefsîr edilir. {'arr) veya ('urr)\ devenin vakalandığı cereb (uyuz) hastalığıdır. Zarar, sıkıntı veren şeyler için ma'arre:denilir.

Onlar öyle kimselerdir ki inkâr ettiler, sizin Mescid-i Harâm'ı ziyaret etmenize ve bekletilen kurbanların yerlerine varmasına engel oldular. Eğer orada, kendilerini bilmediğiniz için tepeleyeceğiniz ve bilmeyerek tepelemenizden ötürü, kınanacağınız inanmış erkekler ve inanmış kadınlar olmasaydı (Allah sizin savaşmanıza engel olmazdı. Böyle yaptı) ki Allah, dilediğini rahmetine soksun. Şayet (inananlar ve inanmayanlar) birbirinden ayrılmış olsalardı elbette onlardan inkâr edenleri, acı bir azaba çarptırırdık. (Fetih: 109/25)

109/25'nci âyette, Hudeybiye Barışı öncesinde Allah'ın, mü'minlerin Mekke'ye girmesini önlemesinin ve barış yapılmasının nedeni anlatılmaktadır. Mekke müşrikleri, inkâr etmiş, Müslümanların Mescidi Harâm'ı ziyaret etmelerine ve beraberlerinde getirdikleri kurbanların, kurban edilecekleri yere varmasına engel olan kimselerdi. Allah isteseydi mü'minler onları tepeleyip ezerlerdi, ama onların arasında inanmış erkekler ve kadınlar vardı. Bir saldırı ve savaş olsaydı, mü'minler, farkına varmadan o zavallı insanları da öldürebilirler, bu yüzden sonradan pişman olup sıkıntıya düşerler, kınanırlar, günâha girmiş olurlardı. Allah dilediği kimseleri rahmetine sokmak ve müşriklerin arasında bulunan mü'minleri ve daha sonra inanacak olanları kurtarmak için mü'minlerin onlara saldırmalarını önledi, iki taraf arasında barış yapılmasını sağladı. Eğer aralarında inananlar seçilmiş olsaydı Allah kâfirlere acı bir şekilde azâbederdi. Ama mü'minler, kâfirlerin arasında bulunduğu ve saldırı sonunda farkında olmadan masum insanlar da öldürüleceği için Allah çarpışmaya müsâade etmedi.

Bu âyetten, Mekke'de müşrikler içerisinde imanını gizleyen insanların bulunduğu anlaşılır. Nitekim Nisa Sûresinin 75, 98-99'ncu âyetlerinde de bu husus ifade edilmektedir. Şimdi tefsîri sadedinde olduğumuz 25'nci âyette Allah'ın, onları rahmetine sokacağı bildiriliyor ve onlar hicret etmeyip kâfirlerin arasında kalmalarından ötürü de kınanmıyorlar. Çünkü onlar, yaşadıkları şartlar dolayısıyla hicret imkânını bulamamışlardır.

Muhabbetullah

Mahv Ve İsbat

Maİde Suresİ

Makamı Mahmud

Mal Yığma

Malİk

Marh Afar

Maslahat

Masalİh Ve Mefasİd

Maun Suresİ

Maymun Kılığına Sokma

Mearİc Suresİ

Meclİste Yer Açma

Mecnun

Mecus

Meğafİ Meselesİ

Mehdİlİk

Mehr

Mekke

Mekr

Mele-İ Ala

Melek

Menat

Menn

Meryem

Meryem Suresi

Mescİd

Mescİdİ Haram Ve Mescİdİ Aksa

Mesed Suresİ

Meseller

Mesh

Meşarİ Haram

Meveddet

Mevla

Meysİr

Mısır

Mİkal

Mİkat

Mİllet

Mİras

Mİras Engelİ

Mİsak

Mİskİn

Mİslİye Ceza

Mİzah

Mİzan

Muğİrat

Muhaddeh

hz.muhammed

Muhdes Zİkİr

Muhkem Müteşabİh

Muhsanat

Muka

Muktesid

Muktesİmler

Mukvİn

Murabata

Murcİfun

Murİsİ Öldürme

Musa

Musibet

Mutaffİfİn Suresİ

Mutlular

Mubahele

Müddesİr Suresİ

Müellefeİ Kulub

Mühlet Verme

Mülkİyet Allah'ındır

Mülk Suresİ

Mümİnler

Mümİnun Suresİ

Mümtehine Suresİ

Münafıklar

Münafİkun Suresİ

Mürselat Suresİ

Müslümanların Başkalarıyla İlİşkİlerİ

Muta

Muta Nİkahı

Mütereddİye

Müteşabİh

Müttakİ

Müzemmİl Suresİ

Maİn

Manevİ Değer Vasİyetle Olmaz

Maun Suresİ

Mağfİret

Mahv Ve İsbat

Marad

Medine

Mekan

Meta

Meyl

Mizah

Mucİze

Murakabe Ve Muhasebe

Muvafakat

Mülk

Münker

Mecazİ Anlatım

Meded

Mutar

NADÎR OĞULLARI YURDUNUN FETHİ

2-Kitab sakinlerinden inkâr edenleri, ilk sürgünde yurtlarından O çıkardı. Siz onların çıkacaklarını sanmamıştınız. Onlar da kalelerinin, kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı. Allah onlara ummadıkları yerden geldi, yüreklerine korku saldı; öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müzminlerin elleriyle harâb ediyorlardı. Ey akıl sahipleri ibret alın. 3- Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, mutlaka onlara dünyada azâbederdi. Ahirette de onlar için ateş azabı vardır. 4- Bunun sebebi şudur: Onlar Allah a ve Elçisine karşı geldiler; kim Allah'a karşı gelirse (bilsin ki) Allah'ın azabı çetindir. 5- Hurma ağaçlarından herhangi bir şeyi kesmeniz, yahut kökleri üzerinde bırakmanız hep Allah'ın izniyle ve (O'nun) yoldan çıkanları cezalandırması içindir. (Ha.şr: 95/25)

2-4'ncü âyetlerde: her şeyin, sânının yüceliğini haykırdığı yüce Allah'ın, Kitap ehli kâfirlerini, kaleleri önünde toplanan müslümanlarla korkutup yurtlarından çıkardığı; müslümanların, müstahkem kalelerinin kendilerini koruyacağına güvenen o kimselerin, kendi yurtlarını böyle kolay biçimde bırakacaklarını sanmadıkları; oysa Allah'ın, ummadıkları yerden üstlerine gelip gönüllerine korku saldığı; bir yandan müslümanların yıkmağa çalıştığı evlerini, bir yandan da müslumanlara kalmaması için kendi elleriyle yıktıkları; bunun ibret alınacak bir olay olduğu anlatılmakta; bu sürgün olayının Allah tarafından onlara verilen bir ceza olduğu; böyle sürülmeseler, Allah'ın onlara daha ağır bir ceza vereceği gibi, ahirette de onları şiddetli azaba çarptıracağı belirtilmekte ve Allah'ın, kendisine karşı koyanları şiddetle cezalandırdığı vurgulanmaktadır.

5'nci âyette de müslumanların kestikleri veya kesmeyip kökleri üzerinde bıraktıkları her ağacın, onlara yaptıkları her şeyin Allah'ın izniyle olduğu; Allah'ın, hak yoldan çıkmış olanları perişan etmek için müslümanlara bu imkânı verdiği bildirilmektedir.

3'ncü âyette geçen cetâ' açmak, açığa çıkarmak ve çıkarılmak anlamındaki celv kökünden gelir. Bir kimsenin yerinden, yurdundan uzaklaştırılması anlamındadır ki böyle bir kimsenin yurdu da kendisi de açıkta kalmış olur. Biz bunu "sürgün" sözüyle anlatırız.

Ayetlerin amacı, tarihi olayı ayrıntılarıyla anlatmak değil, müslümanlara, yaşadıkları olayı anımsatarak öğüt vermek ve ele geçirilen ganimeti erin hükümlerini açıklamaktır. Bundan dolayı işaret edilen sürgün olayının ayrıntılarına girilmemiş, sadece ana çizgilerine işaret edilmiştir. Sîret yazarlarının ayrıntılarını verdiği bu olay şöyle geçmiştir:

Medine'nin el-Gars denilen bir bucağında oturmakta olan Yahûdî Nadîr Oğulları, Âmir Oğullarının andlısı idiler. Liderleri Huyey ibn Ahtab idi. Peygamber (s.a.v.) Medine'ye geldiklerinde bunlarla, birbirlerinin leh ve aleyhinde bulunmamak (iç işlerine karışmamak, fakat dış düşmana karşı birbirlerine yardım etmek) üzere bir andlaşma yapmıştı.

Bir gün, Ebû Berâ isimli bir zâtın ricası üzerine Peygamber (s.a.v.), İslâmı anlatıp yaymak üzere Necd tarafına, Münzir ibn Amr başkanlığında bir hey'et gönderdi. Bu hey'et, Bi'r-i Ma'ûne denilen yere gelince Âmir ibn Tufeyl ve adamlarının saldırısına uğrayıp öldürüldü. Onların arkasından gelen Amr ibn Ümeyye ile Ensârlı bir arkadaşı, Önden giden arkadaşlarının öldürülmüş olduğunu görünce Ensârlı da dövüşerek öldürüldü. Tutsak edilen Amr ibn Ümeyye ise perçemi kesilerek salıverildi.

Bu halde Medîne^ye dönerken arkadaşlarım Öldüren 'Âmir Oğullarından iki kişi, bilmeden kendisine yol arkadaşı oldular. Arkadaşlarının öcünü almak isteyen Amr, o iki kişiyi, uyudukları sırada öldürdü. Oysa Medine tarafından gelen bu iki kişiye Allah'ın Elçisi can güvencesi vermişti. Verilmiş olan bu güvenceden dolayı 'Âmir Oğullarına hatâ ile öldürme diyeti vermek gerekti. 'Âmir Oğullan, Nadîr Oğullarının müttefiki idiler.

İşte Peygamber (s.a.v,), Medîne Andlaşmasına dayanarak bu iki kişinin diyetine katkıda bulunmalarını istemek için Nadîr Oğulları mahallesine gitti. Nadîr Oğullan:

"-Ey Ebû'I-Kasım, hay hay, olur, istediğini yapanz" diyerek yardım sözü verdiler. Fakat kendi aralarında fısıldaşarak Peygamber'e karşı bir suikasta yeltendiler:

Tam fırsat işte, adamı bir daha böyle uygun bir pozisyonda bulamazsınız. Biri çıkıp bacadan, üstüne taş yuvarlayarak bizi ondan kurtarsın, dediler.

Görevlendirdikleri kimse bunu yapmak üzere bacaya çıkmıştı. Fakat durumu sezen Peygamber, bir işi varmış gibi acele ile oradan ayrıldı, ardından da arkadaşları döndüler:

Yahûdîlerin suikasta yeltendiklerini Allah bana bildirdi, ben de kalktım, buyurdu.

Muhammed ibn Mesleme ile Nadîr Oğullarına haber salıp, on gün içinde Medine'yi terk etmelerini; on gün sonra orada kalanın öldürüleceğini bildirdi. Yahûdîler gitmeğe hazırlanırken Abdullah ibn Übeyy ibn Selûl onlara haber gönderip:

Yurtlarınızdan çıkmayınız, kalelerinizde kalınız, benim kendi kavmimden iki bin adamım ve başka kabilelerden yardımcılarım var. Onlar da sizin kalelerinize gelip, son bireylerine kadar sizin yanınızda çarpışacaklar. Kurayzalılar ve Gatafanlı müttefikleriniz de size yardım edeceklerdir, dedi.

Nadîr Oğullarının lideri Huyey ibn Ahtab, Abdullah ibn Übeyy'in sözüne güvenerek, Allah'ın Elçisine: "Biz yurdumuzdan çıkmayacağız, elinden geleni yap!" diye haber gönderdi.

Bunun üzerine Allah'ın Elçisi, Medîne'de, yerine Abdullah ibn Ümm-İ Mektûm'u vekil bırakarak Nadîr Oğulları üzerine yürüdü. Bayrağı Hz. Alî taşıyordu. Müslümanların geldiklerini gören Nadîr Oğulları, kalelerinin üstüne çıktılar. Kurayzalılardan bir yardım gelmediği gibi, Abdullah ibn Übeyy de sözünde durmadı. Gatafanlılardan da yardım görmeyen Nadîr Oğuİlan, kalelerinde umutsuz kaldılar. Allah'ın Elçisi (s.a.v.), mahalleyi kuşattı, korkutmak için de "Buveyre" denilen hurmalıklarını kestirip yaktırdı. Yahûdîler:

- Sen bozgunculuğu meneder ve bunu yapanları kınarken niçin hurmaları kestirip yaktırıyorsun? diye bağırdılar.

İşte 5'nci âyette bunun Allah'ın izniyle olduğu belirtilerek bu duruma işaret edilmektedir.

Onbeş gün kuşatma altında yüreklerine korku düşen Nadîr Oğullan, sonunda kentten çıkıp gitmeğe razı oldular. Arada bir savaş olmadı. Allah'ın Elçisi (s.a.v.), her ailenin, silâh hariç, bir deveye yükleyebileceği kadar malı yükleyip götürmesine müsaade etti.

Yahudiler, hoşlarına giden kapı, pervaz, tahta ve saireyi söküp alıyorlar; müslümanlara kalmasın diye evlerini tanribediyorlardı.

Allah'ın Elçisi (s.a.v.), Yahudileri sürgün görevini Muhammed ibn Mesleme'ye verdi. Yahûdîlere üç gün süre tanımasını, bu üç gün içinde işlerini bitirip gitmelerini emretti,

NAFAKA

İnfak Emri:

Onlara: "Allah'ın size verdiği rmktan (Allah için) verin!" dendiği zaman, nankörler, inananlara: "Allahhn dilediği takdirde yedireceği bir kimseye biz mi yedir elim? Doğrusu siz, apaçık bir sapıklık içindesiniz." derler. (Yâsîn: 41/47)

(Mallarınızı) Allah yolunda harcayın, kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın, iyilik edin, doğrusu Allah iyilik edenleri sever. (Bakara: 92/195)

Ey inananlar, ne alışverişin, ne dostluğun ve ne de şefaatin olmadığı gün gelmeden önce, size verdiğimiz rızıktan (Allah için) harcayın. Kâfirler, zâlimlerin tâ kendileridir. (Bakara; 92/254)

Bu âyetlerde Allah yolunda infak etmeyen münafıklar kınanmakta ve inananlara, Allah yolunda infak edip kendilerini dünyâ ve âhİret tehlikelerinden korumaları emredilmektedir.

İnfâk , nafk kökünden if âl vezninde masdardır. (nafk): lügatte geçmek, gitmek, tükenmek, yok olmak, revaç bulmak anlamlarına gelir. İnfâk: mal harcamak, nafaka: harcanan şeydir, (nefak): Aradan

geçen yol, tünel, nâfika'  köstebek yuvasıdır. "Efter onların yüz çevirmesi sana ağır geldiyse, haydi (yapabilirsen) yerin içine (inebileceğin) bir delik, ya da göğe (çıkabileceğin) bir merdiven ara ki onlara bir mu'cize getiresin! Allah, dileseydi, elbette onları hidâyet üzerinde toplardı, o halde câhillerden olma

NAHL SÛRESİ

68. âyetinde Allah'ın, bal arısına dağlarda ev yapma içgüdüsü verdiği anlatıldığından Nahl (balansı) Sûresi adını alan bu sürenin genel , Allah'ın ni'metlerini, kudret ve büyüklüğünün eserlerini anlatıp, yalnız Allah'ın tapılmağa lâyık olduğunu vurgulamaktır. Sûrede birçok yüksek ahlâk prensibi yanında Arapların bazı inanç ve geleneklerine, ilk müslü-manlann karşılaştıkları güçlüklere, müşriklerin Peygamber'e karşı olumsuz tutumlarına işaret vardır.

Birbirine sıkıca bağlı olan bölümlerinin, birbiri ardınca indiği anlaşılmaktadır. Mekke'de inen ve inişine göre 70. sırayı alan sûre, 128 âyeti içerir. 126-128. âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de bu âyetlerin üslûbu, Mekke'de indiklerini gösterir.

NAHR

1-Biz sana Kevsari (bol ni’met ilim ve büyük şeref) verdik. 2- Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve nahret (kurban kes veya ellerini boğazına kadar kaldırıp tekbîr al). 3- Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir. (Kevser: 15/1-3)

Âyetteki emir fi'linin kökü olan jni nahr, boğazlamak anlamına gelir. "Hayvanın gırtlağını kes" demektir. Mücâhid veİkrime'den rivayet edildiğine göre buradaki namazdan maksat da Hac esnasında Müz-delife'de kılınan sabah namazıdır. Nahr ise bu namazın ardından varılan Minâ'da kurban kesmedir. Hz. Alî'ye göre de nahr, namazda sağ eli sol elin bileği üzerine koyup, iki eli göğüs üzerine koymaktır.

NÂKA

13-Allah'ın elçisi onlara: "Allah'ın devesine ve onun su içme hakkına dokunmayın!1' demişti. 14- Onu yalanladılar, deveyi kestiler. Rab'leri de, günâhları yüzünden azabı baslarına geçirip, orayı dümdüz em".(Şems: 26/13-14)

Dişi deve demektir. Çoğulu {nâk, nûk, eynuk ve envâk ) gelir  Âyetlerde Hz. Salih'e mu'cize olarak verilen dişi deveyi gördükleri halde haksızlıkla onu kestikleri için azaba çarpılan kavim anlatılmaktadır. Ayrıntı için Salih meddesine bakınız.

Biz onlara, kendilerini sınamak için dişi deveyi göndereceğiz. Hele sen onları gözetle, sabret. 28- Onlara, suyun aralarında paylaştırılacağını, (bir gün devenin ve bir gün de kendilerinin su içme nöbeti olacağını) haber ver; içme sırası kiminse o gelip suyunu alsın. 29- Bir arkadaşlarını çağırdılar, o da bıçağı çekip (deveyi) kesti. 30- Ama azabım ve uyarılarım nasıl oldu? (Kamer: 37/27-30)

Semûd(kavmin)e de kardeşleri Salih'i (gönderdik); "Ey kavmim dedi, Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur. Size Rabbinizden açık delil geldi. İşte şu, Allah'ın devesi, size bir mu'cizedir; bırakın onu Allah'ın arzından yesin (içsin), sakın ona bir kötülük etmeyin, yoksa sizi acı bir az,âb yakalar." ... 77- Derken dis't deveyi boğazladılar ve Rablerİnin buyruğu dışına çıktılar; "Ey Salih, eğer hakikaten elçilerdensen, bizi tehdîdettiğin(azâb)ı bize getir!

NAKÎB

Allah, îsrâUoğullarmdan söz almıştı. İçlerinden oniki başkan göndermiştik. Allah demişti ki: "Ben sizinle beraberim, eğer namazı kılar, zekâtı verirseniz; elçilerime inanır ve onlara yardım eder ve Allah'a güzel borç verirseniz, (Allah için yoksullara sadaka verirseniz, yahut ihtiyacı olanlara Allah için ödünç para verirseniz) elbette sizin günâhlarınızı örterim ve sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Bundan sonra sizden kim nankörlük ederse, düz. yoldan sapmış olur.( Mâide: 110/12)

Bu âyette, Allah'ın, İsrâîloğullarından söz aldığı ve içlerinden 12 nakîb çıkardığı; namazlarını kılıp zekâtlarını verdikleri, elçilerine inanıp onları destekledikleri; Allah'a güzel borç verdikleri takdirde günâhlarını örteceğini ve onları altından ırmaklar akan bahçelere koyacağını; ama nankörlük edenlerin, doğru yoldan şaşmış olacaklarını bildirdiği anlatılmaktadır.

Nakîb ,nakbkökünden sıfattır. Nakb, delik açmak, delik anlamına gelir. Tenktb ise araştırma anlamında gezip dolaşmayı ifade eder. İşte bu kökten yapılmış sıfat olan nakîh: birşeyi araştıran kimse demektir. Toplumun tavır ve hareketleriyle ilgilendiğinden ötürü lidere nakîb denilir. Tevrat'ın Sayılar Kitabının bir ve ikinci bablarında Yahûdî kabileleri ve bunların başkanları anlatılmaktadır. Allah'ın hikmetine bakınız ki İsrâîloğullarının başına on iki nakîb tayin edilmişti. Akabe gecesinde de Allah'ın Elçisine, Medîne'li on iki nakîb bey'at etmiştir. Bunların üçü Evs, dokuzu Hazrec kabilesinden idi.

Buhârî ve Müslim'de rivayet edilen bir hadîse göre Allah'ın Elçisi

(s.a.v.): "İnsanları on iki kist yönettikçe isleri düzgün gider

NAMAZ (SALÂT)

Namazı kılınız, zekâtı veriniz. (Müzzemmil: 3/20) (Salât) Dilcilerin bir kesimine göre salât  (saly) kökünden

gelir. Saly ateşte yakmaktır. ateşe girdi, demektir. (sala') da yakıta, haşlamağa, pişirmeğe denilir. Salât'ın temel anlamı budur. Kişi salât yapmakla canını yakacak ateşi kendisinden uzaklaştırdığı için namaz ibâdetine salât denmiştir.

Fakat bu izah rağbet gören bir görüş değildir. Çoğunluğun kanısına göre  (salât) du'â, tezkiye, aklı ibâdet düzeyine yükseltme, kutsama, temcîd (değerlendirme, şereflendirme) demektir. Hz. Peygamber "Biriniz yemeğe da 'vet edilirse gitsin; eğer oruçlu ise du'â etsin!" buyurmuştur.

NÂS

Biz seni ancak bütün insanlara müjdeieyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. (Sebe': 58/28) âyetinde Hz. Muhaınmed'in, bütün insanlara müjdeci ve uyarıcı olarak gönderildiği, fakat insanların çoğunun bilmedikleri vurgulanmaktadır.

(en-nâs) kelimesinin  kökünden gelip vâvının elife çevrilerek  olduğu görüşü yanında, aslının  olup, başına gelince hemzenin kaldırıldığı görüşü de vardır. Bazılarına göre de (nâs)ın aslı (nisyan), yahut ızdırap anlamındaki. Bir görüşe göre de  gösterme anlamındaki.) (Ms) kökünden gelir. Göründükleri için insanlara nâs, gözden gizli kaldıkları için de ruhsal varlıklara jr (cinn) denmiştir.

NAS SÛRESİ

Âyetleri "nâs" kelimesiyle bittiği için bu ad] almış olan sûre, insan ve cin vesveselerinden Allah'a sığınmayı emretmektedir. Felak Sûresi'nden sonra inmiş olup onun devamı sayılır. Felak Sûresi gibi bunun da Medine'de indiğine dair rivayetler vardır ama üslûbu, Mekkî olduğu hakkındaki kuvvetli rivayetleri iyice güçlendirmektedir. Felak ile birlikte el-Mu' avvizetân dendiği gibi, el-Mukaşkışeiân da denilir.

NASAB

Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ve ne de orada bize bir usanç dokunur. (Fâtır; 45/35)

Ey inananlar, muhakkak hamr, meysir, ensâb ve ezlâm şeytân işi birer pisliktir, burulan kaçınınız ki felaha eresininz.(Mâide: 110/90)

Mâide 3'ncü âyette nusub üzerine kesilen hayvan etlerinin haram kılındığı. 90'tıcı âyette de hamnn, meysirin, ensâbın ve ezlâm in şeytân işi birer pislik olduğu vurgulanmakta ve bunlardan kaçınılması emredilmek-tedir.

Nasb  bir şeyi dikine koymak, nasîb: bir şeyin üstüne konulan

işaret taşıdır. Çoğulu nusub , nesâib ve ensâb gelir. Arapların taptıkları ve üstünde kurban kestikleri dikme taşları vardı. "O gün kabirlerden hızlı hızlı çıkarlar. Onlar nasblara (dikilen putlara, yahut hedeflere) doğru koşar gibidirler." (Meâric: 79/43),  Dikili taşlar (putlar) adına boğazlanan hayvanlar ... (size haram kılındı)." (Mâide: 110/3) âyetlerinde bu taşlardan söz edilmektedir.

Bir rivayete göre nusub putlar anlamına gelir. Başka bir rivayete göre de putların kendisi değil, putlar adına üstünde kurban kesmek için dikilen taşlardır. Câhiliyye dönemi Arapları, Ka'be çevresine dikilmiş bu taşlar üzerinde putlar adına kurban keserler, hayvanın kanını bu taşlara sürerlerdi.

Nusub ve nasab yorgunluk anlamına da gelir: "O Rab ki lütfuyla bizi durulacak yurda kondurdu. Orada bize ne b'tr yorgunluk dokunur ve ne de orada bize bir usanç dokunur." (Fâtır: 43/35),"Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir." (Hicr: 54/48) âyetlerinde, cennette mii'minlere yorgunluk dokunmayacağı; "Yüzler var ki o gün Öne düşüktür, çatışır, yorulur." (Ğâşiye: 68/2-4) âyetlerinde ise suçluların cehennemde yorucu iğler altında ezilip yorgun, bitkin düşecekleri;" Yüzler de var ki o gün ni'met içinde mutlu, işinden memnun" (Ğâşiye: 68/8-9) âyetlerinde ise yüksek cennettekilerin işlerinden mutlu ve sevinçli oldukları belirtilmektedir. Burada 8-9. âyetler, 2-3. âyetlerin tam karşıtıdır.

"(Mûsâ uşağına) 'Doğrusu bu yolculuğumuzdan bize hayli yorgunluk dokundu' dedi." (Kehf: 69/62),Böyledir, çünkü Allah yolunda uğrayacakları hiçbir susuzluk, yorgunluk, açlık; kâfirleri öfkelendirecek bir yeri çiğne(yip zaptetmeleri ve düşmana karşı bir başarı kazanmaları yoktur ki mutlaka bunlarla kendilerine iyi bir amel yazılmış olmasın. Allah güzel davrananların ecrini zayi etmez." (Teybe: 113/120) âyetlerinden birincisinde Hz. Musa'nın, uşağına artık iyice yorulduklarını söyleyip, yiyeceklerini getirmesini emrettiği anlatıl makta; ikincisinde de mii'minlerin, Allah yolunda çekecekleri yorgunluk ve diğer sıkıntıların, kendilerine ma'nevî dereceler kazandıracağı bildirilmektedir.

Nasîb ise belirlenmiş pay demektir. Aşağıdaki âyetlerde pay anlamında nasîb geçmektedir:

Allah'a yalan uyduran, ya da O'nun âyetlerini yalanlayandan daha zâlim kim olabilir? Onlara Kitab'dan nasîbleri erişir...(Aimf: 39/37)

Allah'ın sana verdîği{servet içi)nde âhire t yurdunu ara, dünyâdan da nasibini unutma... (Kasas: 49/77)

Biz onlartn nastblefini eksiksiz vereceğiz.(Hûd: 52/109)

Allah'ın yarattığı ekinlerden ve hayvanlardan Allah'a nasîb ayırdılar, Zanlarınca "Bu Allah'a, bu da ortaklarımıza "dediler. Ortakları için ayrılan Allah'a ulaşmıyor, fakat Allah için ayrılan, ortaklarına ulaşıyor. Ne kötü hüküm veriyorlar! (En'âm: 55/136)

Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, zayıf olanlar, büyüklük taslayanlara dediler ki: "Biz size uymuştuk. Şimdi sîz şu ateşin ufak bir nasibini (parçasını) bizden savabilir misiniz?" (Mii'min: 60/47)

Kim âhiret ekinini istiyorsa onun ekinini artırırız; kim dünyâ ekinini istiyorsa ona da dünyâdan bir şey veririz. Fakat onun âhir ette bir nasibi olmaz. (Şûra: 62/20)

Onlara, kazandıklarından bir nasîb vardır. Allah, hesabı çabuk görendir.(Bakara: 92/202)

Baksana, Kitâbdan kendilerine bir nasîb verilmiş olanlar, aralarında hüküm vermesi için Allah'ın Kitabına çağırılıyorlar da sonra onlardan bir topluluk yüz çeviriyor, (Âl-i İmrân: 94/23)

Ana babanın ve akrabanın geriye bıraktıklarından erkeklere de bir nasîb vardır; ana babanın ve akrabanın geriye bıraktıklarından kadınlara da bir nasîb vardır. Gerek azından, gerek çoğundan (erkeğe de, kadına da) belli bir pay pay vardır. (Nisa: 98/7)

Erkeklere de kazandıklarından bir nasîb vardır, kadınlara da kazandıklarından bir nasîb vardır. Allah'tan O'nun lütfunu isteyin. Allah her şeyi bilir. Ana babanın ve akrabanın bıraktıklarından her birine vârisler kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de nasîblerini veriniz. (Nisa: 98/32-33)

Şu kendilerine Kitâbdan bir nasîb verilenlere baksana, sapıklığı satın alıyorlar, sizin de yolu sapıtmanızı istiyorlar. (Nisa: 98/44)

Baksana, Kitâbdan kendilerine bir nasîb verilmiş olanlar, cibt ve tâğûta inanıyorlar da kâfirler için "Bunlar, inananlardan daha doğru yoldadır" diyorlar... Yoksa onların mülkten bir nasîbi mi var? Öyle olsaydı, insanlara bir çekirdek zerresi bile vermezlerdi. (Nisa: 98/51,53)

Kim güzel bir (ise) destek olursa, onun da o işten bir payı olur. (Nisa: 98/85)

Allah la ‘ner etsin  (şeytân), "Elbette senin kullarından belirli bir nasîb alacağım," dedi. (Nisa: 98/118)

Onlar sizi gözetleyip dururlar. Eğer size Allah'tan bir fetih nasîbolursa: 'Biz de sizinle beraber değilmisydik?" derler. Ve eğer savaşta kâfirlerin bir nasîbi olur(savaşı düşmanlarınız kazanır)sa (bu kez onlara): "Biz size üstünlük sağlayıp sizi müzminlerden korumadık mı?" derler...(Nisa: 98/141)

NÂSİYE

15- Hayır, (olmaz böyle şey,) eğer bundan vazgeçmezse (onu) perçem(in)den yaka£ar(ateşe sürükler)iz, 16- O yalancı, günahkâr perçem(den)! (Alak: 1/15-16)

Alak: 1/15-16. âyetlerde namaz kılan kula engel olan kibirli yalanla-yıcının, yalancı, günahkâr nâsiyesinden yakalanıp cehenneme atılacağı vurgulanmaktadır. Sefihi tutmak, şiddetle çekmek, vurmak, yakmak, karartmak anlamlarına gelir. Nâstye de porik, perçem dediğimiz alnın üstündeki saç demetidir. Burada namaz kılmakta olan Peygamber'e engel olmağa kalkan kibirli, zorba yalanlayıcının, perçeminden tutulup cehenneme atılacağı belirtilmektedir.

Bu konuda çeşitli yorumlar varsa da kuvvetli bulduğumuz yoruma göre hakka engel olan o suçlu kimsenin perçeminden tutulması, Bedir'deki sonucuna işarettir. Bu âyet, o suçlu kişi, tekrar Allah'ın kulunu namazdan men'ettiği takdirde müslümanlann, Bedir günü onu perçeminden tutup ölüme sürükleyeceklerini ifade etmektedir.

NASR

O 'ndan başka yalvardıklarınız ise, ne site yardım edebilirler, ne de kendilerine yardım ederler. (A'râf: 39/197), " (O tanrılar) Kendilerine yardım edemezler. Tersine kendileri onlar için hazırlanmış askerlerdir (onları korumaktadırlar).

NASR SÛRESİ

Önceki maddede açıkladığımız üzere nasr, yardım, zafer demektir. Allah'ın, Peygamber(s.a.v.)e yardım edip onu dâ'vâsında zafere kavuşturduğunu ve ona Mekke'nin fethini nasîbettiğini anlatttığı için Nasr Sûresi adını alan sûrenin, Veda Haccında indiği rivayet edilir. Mekke'de inmekle beraber Hicretten sonra indiği için Medine'de inmiş kabul edilir. Abdullah ibn Ömer, bu sûrenin, Veda Haccinın teşrîk günlerinde, Minâ'da indiğini ve bu sûre indikten sonra Hz. Peygamber'in, seksen küsur gün yaşadığını söylemiştir

NASÛH TEVBE

Ey inananlar, Allah'a yürekten tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz sizin kötülüklerinizi örter; Allah'ın, Peygamber'İ ve onunla beraber inanmış olanları utandırmayacağı günde, sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokar. (O gün) Onların nuru, ö'nleriden ve sağ yanlarından koşar. Derler ki: "Rabbimiz, nurumuzu tamamla, bizi bağışla. Doğrusu, senin her şeye gücün yeter! "(Tahrîm: 106/8)

Nush  yararlı fiil veya iş aramak, bir şeyin hâlisini yapmaktır.Nâsıhu'l-asel, hâlis baldır. Keza nush, dikmek anlamına da gelir. Nisâh : ip, nâsıh terzi demektir.

Şimdi nasûh, ya hâlis veya dikmek anlamındaki nush'tan gelir. Birinci takdirde nasûh samîmi ve sağlam tevbe etmek, ikinci takdirde insan ruhundaki hatâları, yaraları dikmek, kusurları telâfi etmektir.

Nasûh tevbe, çok temiz veya dindeki iyilikleri tamamlayacak, yırtılanları onaracak hatâ ve kusurları telâfi edecek tevbe veya iyi niyetle başkasına öğüt vermektir. Önceki mânâya göre nasûh, tevbenin sıfat) olarak hâlis, ciddî, temiz tevbe veya insanın dinini, ahlâkını düzeltecek etkili bir tevbe demektir. Üçüncü mânâya göre de nasûh tevbe edenin sıfatı olup mecaz olarak tevbeye sıfat yapılmıştır. Yani kişi, önce kendi nefsine, sonra başkalarına öğüt verecek biçimde tevbe etmeli, nefsini düzeltmeli, hal ve davranışlarıyla başkalarına öğüt vermelidir.

Bu da ancak insanın bütün İçtenliğiyie günâhtan dönüp Allah'tan mağfiret dilemesi, bir daha günâh işlememeğe karar verip Allah'a itaate sarılması ile olur. Bir bedevînin:

- Allahım, ben senden mağfiret dilerim, sana tevbe ederim, dediğini duyan Hz. Alî:

- Ey adam, demiş, öyle çabuk çabuk 'Tevbe ettim" demek, yalan-

cılann tevbesidir. Tevbe altı şeyi içerir; Geçmiş günâhlara pişman olmak, farzları iade etmek, başkalarının hakkını geri vermek, hasımlarla helâl-laşmak, bir daha günâh işlememeğe karar vermek, nefsini isyanda büyüttüğün gibi Allah'a itaatte de eritmen ve ona, günâhların tadını taddırdığın gibi ibâdetlerin acısını da taddırmandır

NATÎHA

Düşmüş, boynuzlanmış" (Mâide: 110/3).

Boynuzlamak, boynuzla vurmak, savmak demektir, natî-ha: boznuzlanarak ölmüş olan hayvan demektir; özellikle bu şekilde ölmüş olan koyunlar için kullanılır. Bu tür hayvanlar, leş hükmüne girdiğinden yenmesi haramdır. Bu konuda ayrıntı için haram etler maddesine bakınız.

Keza  ve  boynuzlayacakmış gibi sana doğru gelen geyik,kuş için de kullanılır. Bu durumdan şum tutulur. (natîh adam) uğursuz adam, nevâtıhu'd-dehr feleğin sıkıntıları; nâtıha gökdelen demektir.

Birçok çağdaşının taşlamasına hedef olmuş bulunan Bursâ'lı İsmâîl Hakkı (1063-1137/1652,3-1725), özellikle Malkara halkından gördüğü merhametsizlikleri,Taşköprüzâde'nin Âdâb risalesine yazdığı şerhte:

"Kendilerine öğüt veren bir dost bulmuş iken onu kendilerine tos vuran bir boynuz sanan topluluk nasıl feleah bulur?" beytiyle anlatmıştır

NAZAR DEĞMESİ

51- O inkâr edenler Zikri (Kur'ânh) işittikleri zaman, neredeyse seni gözleriyle devireceklerdi. "O mecnundur" diyorlardı. 52- Halbuki o, âlemler için Zikir(uyarı, şan, §eref)dir! (Kalem: 2/51-52)

2/51-52. âyetlerde müşriklerin, Hz. Muhammed(s.a.v.)e karşı duydukları kıskançlık ve düşmanlık tasvir edilmektedir. Onlar Peygamber 'in Kur'ân okuduğunu duydukça adetâ gözleriyle onu yerinden kaydıracak, devirecek şekilde baktıkları ve ona "cinli" dedikleri; oysa Kur'ân'ın, bir cinli saçması değil, âlemlere Zikr (uyarı, şan ve şeref) olduğu vurgulanmaktadır.

Mecnûn'un ne anlama geldiğini cin maddesinde izah etmiştik. Kur'ân'ın bir cin telkini olmayıp Allah'ın vahyi olduğunu belirtmek için onun, "âlemler için bir zikir{ uyarı, öğüt, şan ve şe.ref)den başka bir şey olmadığı" vurgulanmıştır. Çünkü cin telkinleri, saçma sapan birtakım seci ve kafiyelerden dizili, tutarsız sözlerdir. Onlarda hikmet ve öğüt yoktur. Oysa bu Kur'ân, yapmacık sözlerden uzak, baştan başa hikmet ve öğütle doludur ve kendini dinleyenlere şân ve şereftir. Buna uyanlar yücelir. Nitekim buna uyan Araplar da kısa zamanda, birbiriyle çarpışan kabileler halinden imparatorluk kuran ümmet toplumu haline yükselmişlerdir. Aynı şereften Türkler de paylarını almışlardır. Dağınık ve birbirine düşman devletçikler olan Türk kavimleri, Kur'ân'a bağlandıktan sonra cihanın hemen yansına hükmeden imparatorluk kurmuşlardır: Selçuklu İmparatorluğu, Osmanlı İmparatorluğu ve Hindistan'da Babür İmparatorluğu.

NÂZİ'AT SURESİ

Söküp çıkaranlar anlamındaki nâzi'ât kelimesiyle başladığı için bu adı almış olan sûrede birtakım güçlere yemîn edilerek Kıyamet olayının dehşeti anlatılır. Musa'nın Firavun'a gönderilişi ve Firavun'un ona karşı çıkışına işaret edilir. Allah'ın, yerdeki ve gökteki kudret işaretleri delîl gösterilerek âhiretin mutlaka vukubulacağı, insanların dünyâda yaptıklarının karşılığını görecekleri, dünyâ hayâtının kısalığı özlü bir biçimde anlatılır.

Âyetleri birbirine son derece bağlı olan sûrenin bir defada indiği söylenebilir. Mekke'de, Nebe' Sûresı'nden sonra inmiş olup 46 âyeti içermekte, resmî sıralamada 79., inişte 81. sûredir.

NEBE' SURESİ

Nebe', haber demektir. Kıyamet günü haberiyle başladığı için bu adı almış olan sûrede Allah'ın, evrendeki kudret işaretlerine dikkat çekilerek hak ile bâtılın ayrılacağı hüküm günü olan Kıyametin mutlaka vukubulacağı vurgulanır, Yüce Dîvânın heybeti ve yüceliği tasvîr edilir.

Mekke'de, Me'âric Sûresi'nden sonra inen sûre, 40 âyeti içermektedir. Âyetlerinin birbiriyle son derece uyumluluğu, sûrenin bir defada indiğini gösterir. Resmî sıralamada 78., inişte 80. sûredir.

NECM SÛRESİ

Adını birinci âyetinden alan bu sûrede, Hz. Peygamber'in, kendisine vahiy getiren meleği iki kez gördüğü belirtilir. Müşriklerin, Allah'ın kızları sandıkları meleklerin sembolleri olarak kabul ettikleri putların, Allah ile kendileri arasında aracı olacaklarına inanmaları kınanır, sâlih mü'minler övülür, yalancı kâfirler yerilir. Herkesin, Allah'ın huzurunda hesap vereceği, insanın ancak yaptığının karşılığını göreceği vurgulanır. Alan'in peygamberine karşı gelmiş oian eski ulusların sonuçları anımsatılır.

İlk Mekke sûrelerindendir. Âyetlerinin birbirine bağlılığ], sûrenin tamamının bir defada veya birbiri ardınca indiği kanısını verir. Bundan dolayı 32. âyetinin Medîne'de indiği hakkındaki rivayeti şüphe ile karşılamak gerekir. 62 âyeti içeren sûre, Muhammed İzzet Derveze'nin sıralamasına göre İhlâs Sûresi'nden sonra inmiştir. Resmî tertipte 53, iniş sırasına göre 23. sûredir.

Abdullah ibn Mes'ûd'un şöyle dediği rivayet edilir: "İçinde secde âyeti indirilmiş bulunan ilk sûre, 'Ve'n-necmi' süresidir. (Bu âyet inince) Peygamber (s. a.v.) ve arkasında bulunanlar hep yere secde ettiler. Yalnız bir adam, bir avuç toprak alıp onun üzerine secde etti. Daha sonra o adamın kâfir olarak öldürüldüğünü gördüm (Bir rivayete göre bu adam Ümeyye ibn Halef, diğer rivayete göre de Utbe ibn Rebî'a'dir)."

NECM'İN (yıldızın) HEVÂSI

Rahman ve Rahim Allah'ın adıyla 1- İnmekte olan yıldıza andolsun ki: 2- Arkadaşınız sapmadı, azmadı 3- O hevâdan konuşmaz 4- O(nun okuduğu Kur'ân) kendisine vahyedilen vahiyden başka bir şey değildir 5- Onu, miihtiş kuvvetleri olan biri öğretti; 6- Üstün akü sahibi (melek). Yöneldi: 7- Kendisi yüksek ufukta iken 8- Sonra yaklaştı, (yere doğru) sarktı. 9- (Muhammed ile arasındaki mesafe) İki yay uzunluğu kadar, yahut daha az kaldı. 10-Kuluna, vahyettiğini vahyetti. !!- Gönül gördüğünde yanılmadı (yalan söylemedi, gerçeği gördü). 12- Onun gördüğünden kuşku mu duyuyorsunuz? 13- Andolsun, onu bir inişinde daha görmüştü; 14- Sidretü'l-Müntehâ(uzak ağaç)ın yanında, 15- Ki onun yanında oturulacak bahçe vardır. 16- Sidreyi kaplayan kaplıyordu. 17- (Muhammed'in) Goz(ü) şaşmadı ve sının aşmadı. 18- Andolsun, Rabbinin büyük âyetlerinden bazılarını gördü. (Necin: 23/1-18)

23/1-18: Birinci âyette üzerine yemîn edilen en-necm birkaç anlama gelir: Yıldız; Ülker Yıldızı; Ziihre Yıldızı; azar azar verilen şeyin her bölümü; ayrı ayrı zamanlarda gelen şey -Kur'ân ayrı ayrı zamanlarda parça parça indiği için her vakitte inen parçasına necm denilir-; köksüz ot; Şi'râ yıldızı.

" ise yıldızın düşmesi, batması anlamındadır. Bunun yıldız doğdu anlamına geldiğini söyleyenler de varsa da genellikle yıldız kaydı anlamı daha doğru kabul edilmektedir

NECRAN HEY'ETİ

Kim sana gelen ilimden sonra seninle tartışmaya kalkarsa, de ki; "Geliniz oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım, sonra gönülden la'netle du'â edelim de, Allah'ın la'netini yalancıların üstüne atalım!" (Âl-i İmrân: 94/61)

Âyetin bulunduğu Âl-i İmrân Sûresi'nin başından itibaren 80 küsur âyeti, bir Hıristiyan hey'etiyle Hz. Muhammed (s.a.v.) arasında geçen uzun tartışmalar münasebetiyle inmiştir. Hıristiyan hey'eti içinden kimi "îsâ Allah'tır", kimi "îsâ, Allah'ın oğludur", kimi "îsâ, üçten biridir" diyordu. Allah'ın Elçisi onları gerçeği kabule, İslâm olmağa da'vet etti. Müslüman olmayı kabul etmeyen hey'et üyeleri, tartışmalarını sürdürüp:

- Ya Muhammed, sen onun, Allah'ın kelimesi ve O'ndan bir ruh olduğunu söylemiyor musun? dediler.

-Evet, dedi.

- İşte bu bize yeter, dediler. Bir rivayette de:

- Babası kim öyle ise? dediler.

Allah'ın Elçisi sustu, yüce Allah Âli İmrân Sûresi'nin başından seksen küsur âyet indirip Elçisine, inadarında direnen kimseleri mübâheleye da'vet etmesini emretti. Allah'ın Elçisi onları, hakkı kabul etmedikleri takdirde mülâ'aneye (karşılıklı la'net okumaya) da'vet edince Hıristiyan hey'eti kendi aralarında konuştular:

- Muhammed'in peygamber olduğunda kuşku yoktur. Eğer biz onunla la'netleşmeğe girersek, bir peygamberin la'net okuduğu kavim mahvolur, dediler. Ertesi gün Peygamber(s.a.v.)e gelip:

- Ya Muhammed, biz sana la'net etmeyiz. Sen kendi dininde kal, biz de kendi dinimizde kalalım. Yalnız bize, razı olduğun birini gönder de ayrılığa düştüğümüz konularda aramızda hüküm versin (bizi yönetecek bir vali gönder), dediler.

Hz. Peygamber Ebû Ubeyde'yi gönderdi. Hz. Ömer demiş ki:

- Ben, gitmeyi çok istiyordum. Öğle namazına erken geldim, Peygam ber namazı kıldırıp selâm verdikten sonra beni görsün diye ileriye doğru uzandım. Fakat bana hiç bakmadı. Etrafa göz gezdirdi, Ebû Ubeyde'yi

gördü:

-  Kalk ey Ebû Ubeyde, git, ihtilâf ettikleri konularda aralarında hüküm ver, dedi. Ve: "Ebû Ubeyde, bu ümmetin eminidir (güvenilir kişisi-dir)" sözünü ekledi.

NECVÂ

114- Onların aralarındaki gizli konuşmaların çoğunda hayır yoktur. Yalnız sadaka, yahut iyilik, ya da insanların arasını düzeltmeyi emreden(in konuşması) hariç. Kim Allah'ın rızâsını kazanmak amacıyla bunu yaparsa, yakında ona büyük bir mükâfat vereceğiz. 115- Kim de kendisine doğru yol belli olduktan sonra Elçi'ye karşı gelir ve mü'minlerin yolundan başka bir yola uyarsa, onu döndüğü yola yöneltiriz ve cehenneme sokarız. Ne kötü bir gidiş yeridir orası! (Nisa: 98/114)

7- Göklerde ve yerde olanları, Allah'ın bildiğini görmedin mi? Üç kişi gizli konuşsa mutlaka dördüncüleri O'dur. Beş kişi gizli konuşsa mutlaka altıncıları O'dur. Bundan az da, bundan çok da olsalar, nerede bulunsalar mutlaka O, onlarla beraberdir. Sonra Kıyamet günü, onlara yaptıklarını haber verir. Çünkü Allah, her şeyi bilendir. 8- Görmedin mi su adamları ki gizli gizli konuşmaktan menedildikleri halde yine o nenedildikleri işe dönüyorlar; günâh, düşmanlık, Elçiye isyan hususunda %izli gizli konuşuyorlar. Sana geldikleri zaman seni, Allah'ın selâmlamadığı bir tarzda selâmlıyorlar ve kendi içlerinde de: "Bu dediğimizden ötürü

Allah bize azâb etse ya" diyorlar. Cehennem onlara yeter. Oraya gireceklerdir, ne kötü gidilecek yerdir orası! 9- Ey inananlar, aranızda gizli konuştuğunuz z.aman günâh, düşmanlık ve Elçiye karşı gelme üzerinde konuşmayın; iyilik ve takva üzerinde konuşun ve huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun. W- Gizli konuşma(fiskos) şeytândandır. (Şeytân insanları bu yola iletir ki) İnananlar üzülsünler. Oysa o, Allah'ın izni olmadıkça müzminlere hiçbir zarar veremez. Müzminler Allah'a dayansınlar. (Mücâdele: 104/7-10)

Necvâ : necv kökünden gelir.  (necâ)nın aslı, bir şeyden ayrılmış demektir.falan adam, filandan ayrıldı, demektir.

"İnananları ve korunanları ayırdık"

NEFR-NÜFÛR

Onlara: "Rahmân'a secde edin!" dendiği zaman: "Rahman nedir? Senin bize emrettiğine secde eder miyiz hiç?1' derler. Ve (bu söz), onların nefretini artırır.(Parkan: 42/60)

Andolsun eğer kendilerine bir uyarıcı (peygamber) gelirse, her milletten daha çok doğru yolda olacaklar" diye, yeminlerinin bütün gücüyle Allah'a yemîn ettiler. Fakat kendilerine uyarıcı gelince, onlara Hak'tan uzaklaşmaktan başka bir katkı sağlamadı (Fâtır: 43/42)

Nefr bir şeyden rahatsız olmak, kaçmak, uzaklaşmak, önemli bir iş için topluca bir yere gitmek, savaşa çıkmak anlamlarına gelir. Bu âyetlerde müşriklerin, Hz. Muhammed'in da'vetinden tedirgin olup uzaklaştıkları anlatılmaktadır. Nefr, 'an  cer harfi ile kullanılırsa bir şeyden rahatsız olup kaçmak, ilâ  cer harfiyle kullaılırsa bir şeye doğru gitmek, üstüne varmak anlamına gelir.

Nefir, nefer, nefereh :savaşa gidebilen birkaç kişi, cemâat anlamınadır.

De ki: "Cinlerden bir topluluğun Kur'ân dinleyip söyle dedikleri bana vahyolundu; 'Biz harikulade güzel bir Kur'ân dinledik'." (Cin: 40/1)

Bir zaman, cinlerden bir topluluğu Kur'ân dinlemek üzere sana yöneltmiştik. Ona geldiklerinde (birbirlerine): "Susun, (dinleyin)" dediler. (Okuma) Bitirilince de uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler: (Ahkaf; 66/29) âyetlerinde bir cin cemâatinin, gelip Kur'ân dinledikleri anlatılmaktadır.

İstinfâr savaştan kaçmağa teşvik ve ürkmek anlamlarına gelir. “Yaban eşekleri gibi; aslandan ürkmüş."(Müddesksir: 4/50-51) âyetlerinde hak da'vetten yüz çeviren müşrikler, avcılardan ürküp kaçan yaban eşeklerine benzetilmektedir.

£y inananlar, (uyanık bulunup) korunma(tedbirleri)nizi alın, bölük bölük, ya da birlikte savaşa gidin. (Nisa: 98/71)

Bu âyet, bir savaş taktiği getirmekte ve askerî örgütün esaslarını göstermektedir: Âyetteki " korunmanızı alın!" ifadesi, silâhlarınızı ve diğer savaş araçlarınızı alınız demektir. Çünkü insan ancak böylece düşmanın saldırısından korunabilir. Düşmanın durumunu araştırmak, gafil avlanmamak, savaş için daima uyanık ve hazırlıklı bulunmak da "korunmanızı alın!" sözünün kapsamına girer. Burada mü'minier savaşa teşvik edilmekte ve düşmana saldırı fırsatı vermemeleri öğüîlenmektedir. Âyetin hükmü uyarınca her zaman düşmana karşı yeterince asker gücü bulundurmak lâzımdır. Çünkü âyette bölük bölük ve topluca savaşa çıkılması emredilmektedir. Bu da ancak yeterli asker bulundurmakla mümkün oiur.

"Bölük bölük, ya da birlikte savaşa gidin!" cümlesi, askerî örgütün esaslarını göstermekedir. Sübât kelimesi, ayrı ayrı topluluklar demektir ki bölük, tabur ve alayları kapsamına alır. Cemî'an kelimesi de hep beraber demektir ki topyekün savaşı gösterir. Böylece âyet, ordunun bölük, tabur, alay, kolordu ve ordu gibi birliklerden oluşacağına, düşmana karşı birkaç birlik, ya da topyekün ordu millet ile çıkılacağına işaret etmiş bulunmaktadır.

Ey inananlar, size ne oldu ki: "Allah yolunda topluca savaşa çıkın!" dendiği zaman yere çakılıp kaldınız? Âhirettense dünyâ hayâtına mı razı oldunuz? Ama dünyâ hayâtının geçimi, âhiretin yanında pek azdır, 39-Eğer topluca (savaşa) çıkmazsanız, (Allah) size acı (bir şekilde) azâbeder ve yerinize sizden başka bir topluluk getirir, O'na hiçbir zarar veremezsiniz, Allah her şeyi yapabilendir. 40- Eğer siz o(Hak elçisi)ne yardım etmezseniz, iyi bilin ki, Allah ona yardim etmişti: Hani yalnız iki kişiden biri olduğu halde, inkâr edenler kendisini (Mekke'den) çıkardıkları sırada ikisi Mağarada iken arkadaşına "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" diyordu. (İşte o zaman) Allah (ona yardım etti) onun üzerine sekînefhuzûr ve güven duygu)sunu indirdi ve onu, sizin görmediğiniz askerlerle destekledi; inanmayanların sözünü alçaltı. Yüce olan, yalnız Allah'ın sözüdür, Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. 41- Gerek hafif, gerek ağır olarak savaşa çıkın, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda cihâdedin. Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. (Tevbe: 113/38^41)

38-39. âyetlerde Allah yolunda cihâda çağrıldıkları zaman ağır, gönülsüz davranan mti'minler kınanmakta; Allah yolunda savaşa çıkmadıkları takdirde acı bir azaba uğrayacakları; kendilerinin götürülüp yerlerine başka bir toplumun getirileceği ihtar edilmektedir.

40. âyette de müslümanlar, Elçisine yardım etmeseler dahi Allah'ın, ona yardımcı olup onu güç durumlardan kurtardığı anımsatılmaktadır. Müşrikler onu yurdundan çıkardıkları zaman yanında bir tek arkadaşından başka kimse yoktu. İkisi birlikte Mağaraya sığındıkları zaman o, korkuya kapılan arkadaşına: "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. O zaman Allah ona huzur ve güven indirmiş, onu görülmeyen askerlerle desteklemiş, kâfirlerin sözünü alçaltıp kendi sözünü yükseltmişti. Her zaman galip, güçlü olan Allah, her işi hikmetle yapar.

Burada Allah'ın, Hicret esnasında Elçisine verdiği güven ve huzur duygusuna işaret edilmektedir. Kendileri, geceleyin Ebubekir'le birlikte yola çıkıp, Sevr Mağarasına sığınmışlar, onları araştıranlar da, izsürücülerin yardımıyla Mağaranın kapısına kadar gelmişlerdi. Allah'ın Elçisi, gönlüne indirilen güvenle hiç sarsılmadı ve görülecekleri korkusuyla telâşa kapılan Ebubekir'e "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. İşte âyette, Peygamber'in, arkadaşına söylediği bu söz anımsatılmakta ve Allah'ın ona huzur ve güven duygusu verip görünmeyen güçlerle onu desteklemiş olduğu vurgulanmaktadır,

41. âyette de mü'minleritı hafif ve ağır olarak, mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihâda çıkmaları emredilmekte ve bunun kendileri için daha hayırlı olduğu vurgulanmaktadır.

Bu âyetlerde çıkılması emredilen savaş, Tebûk Seferidir. Savaşılacak kimseler de daha önceki âyetlerde bildirildiği üzere Hıristiyan topluluklardır. Bu sefer, ekonomik sıkıntıların bulunduğu bir zamanda ortaya çıkmıştı. Düşman ise Bizansa bağlı kalabalık güçlerdi.

Bazı müslümanlar bu savaşa çıkmak istememiş, ağır davranmıştı. Bunu yapanlar yalnız münafıklar değildi. Zayıf yürekli bazı kimseler de öyle davranmıştı.

Tebûk Seferi, Hz. Peygamber'in son seferi olduğuna göre demek ki tâ hayatının sonlarına kadar Peygamber1! üzen, onun çağrısına uymakta tereddüd gösteren müslümanlar vardı. Yani insan, her zaman insandır. Zayıf durumlarda, kritik anlarda çekinir. Zaten müslüman olurken canlarını tehlikeye atmaktan çekinmeyen ilk müslümanlar, Peygamber'in hayatının sonuna dek onun buyruğuna uymakta tereddüd göstermemişlerdir. Bu sefere katılmayan münafıkların sayısının 80 küsur olduğu söylenir.

Tebûk Seferi Mekke'nin Fethinden bir yıl sonra, hicretin 9. yılında olmuştur. Allah'ın Elçisi, Tâif kuşatmasından döndükten sonra Rumların Medine'ye saldırmak için Şam'da büyük yığınak yaptıklarını, Lahm, Cu-zâm, Âmile, Gassân gibi Hıristiyan Arap kabilelerini topladıklarını haber aldı. Kendisi de asker toplayıp bunların üzerine yürümeyi uygun gördü. Köylü, kentli bütün müslümanları bu sefere katılmaya ve mâlî yardım yapmaya çağırdı.

Mevsim çok sıcak, ürün ve nıeyvaiarın devşirme zamanı idi. Ayrıca müslümanların ekonomik durumları da iyi değildi. Medine'de kıtlık vardı. Gidilecek mesafe hayli uzak, çarpışılacak düşman çok kalabalıktı. Rumlarla çarpışmak, müslümanların gözlerinde büyümüştü.

İşte bu sebeplerden dolayı müslümanların birçoğu, güç bulduğu bu sefere hazırlanıp katılmakta ağır davranmıştı. "Ey inananlar, size ne oldu ki: 'Allah yolunda topluca savaşa çıkın!' dendiği zaman yere çakılıp kaldınız?" cümlesi, müslümanların bu durumunu tasvir etmektedir.Ağırlaştınız, yere çakılıp kaldınız, demektir. Fakat kelimenin söylenişi,ağızdan o kadar güçlükle çıkmaktadır ki bu çıkış tarzı, toplumun yere çakılıp kalmasını, bir türlü yerden kalkmamasını canlandırmaktadır. Güçlüklerinden dolayı bu sefere güçlük seferi, bu orduya da güçlük ordusu denmiştir.

Bütün güçlüklerine rağmen bu sefer için onbini süvari olmak üzere otuz bin kişilik bir ordu toplanmıştır. Zengin sahâbîler, ordunun giderleri için büyük yardımlar yapmışlardır.

Allah'ın Elçisi, 9. Hicret yılının Receb ayında (Ekim 630 M.) yola çıktı. Tebûk'e kadar gitti Orada yirmi gün kadar kaldı, daha öteye gitmedi. Kendisine iletilmiş olduğu biçimde büyük bir askerî topluluğa rastlamadı. Toplananlar, Allah Elçisinin geldiğini duyunca dağılmışlardı.

Tebûk'te bir çatışma olmadı. Yalnız çevredeki bazı kabilelerle andlaş-malar yapıldı. Bazı Hıristiyan ve Yahûdî kabileleri, andlaşmalarla cizyeye bağlandı. Bir savaş olmamasına rağmen bu seferin siyasî yararları dokunmuş, müslumanların büyük bir kuvvet ve devlet haline geldikleri haberleri yakın sınırları aşmağa başlamıştır.

113/41. âyette hifâfve sikal olarak savaşa çıkılması emredil mektedir. Hifâf hafif, sikal ağır demektir. Burada hafif ve ağır sözleriyle neyin kasdedildiği çeşitli biçimlerde yorumlanmıştır.

Hifâf: istekli olarak, sevinçten hafiflemiş, uçarcasına; sikal: isteksiz, yüksünerek; yahut hafif ve ağır yüklerle, silâhlarla; binekli veya yaya olarak; yahut genç veya yaşlı olarak sefere çıkılması emredil mektedir.

Allah 'in Elçisinin arkasından oturmakla sevindiler, mallarıyla ve canlarıyla cihâd-etmekten hoşlanmadılar: "Sıcakta sefere çıkmayın." dediler. De ki: "Cehennemin ateşi daha sıcaktır!" Keşke anlasalardı! (Tevbe: 113/81) âyetinde de müslümanlan Tebûk Seferinden caydırmak için "Bu sıcakta savaşa çıkmayın!" diyen münafıklar uyarılmaktadır.

İnsanların hepsi toptan sefere çıkacak değillerdi. Ama her kabileden bir cemâatin dîni iyice öğrenmeleri ve dönüp kavimlerine geldiklerinde, sakınmaları umuduyla onları uyarmaları için sefere çıkmaları gerekmez iniydi? (Tevbe: 113/122)

Allah Elçisi'nin Tebûk Seferi ile ilgili olan 113/122. âyette de bütün inananların savaşa gitmesine gerek olmadığı, ancak her gruptan bir topluluğun Peygamber'le birlikte sefere çıkıp ondan dini öğrenmeleri, döndüklerinde de kavimlerini uyarmaları gerektiği bildirilmektedir.

Gerçekte cihâd âyetlerinin devamı olan bu âyeti, bazıları onlarla hiç ilgisi olmayan, ayrı bir konu getiren âyet gibi düşünüp değerlendirmişlerdir.

A- Cihâd âyetlerinrin devamı olduğuna göre âyet için iki anlam olasıdır:

1) Birincisine göre müslümanlann büyük kısmı savaşa giderken bir grup da kalıp Allah'ın Elçisine hizmet edecek ve bu suretle ona gelen yeni vahiyleri öğrenecek, sonra kavimleri dönüp geldiklerinde onları uyaracaklardır. Bu anlamı verebilmek için âyetin şöyle takdir edilmesi gerekir:

Her fırkadan bir taife durup dini öğrenmeli, savaştan dönen kavimlerini uyarmalıdırlar." İşte genellikle müfessirler âyeti bu takdire göre mânâlandırmışlardır.

2) İkincisine göre tefakkuh savaşa giden grubun dini anlayıp öğrenmesidir. Hasanı Basrî'ye âidolan bu görüşe göre âyetin anlamı şöyledir. İnananların hepsi savaşa gidecek değildi. Ama her kabileden bir grup savaşa çıkıp dinde anlayış sahibi olmalıdırlar. Bu anlayıştan amaç, müslümanlann müşriklere üstün geldiklerini, az bir topluluğun, kendilerinden üstün bir topluluğu yendiğini, Allah'ın, müsiümanlara yardımcı olup dinini yüceltmek istediğini bizzat görüp kesin iman sahibi olmaktır.

NEFS

(Rûh maddesine de bakınız)

27- Ey huzura eren nefis! 28- Razı edici ve razı edilmiş olarak Rabbine dön! 29- (İyi) Kullarım arasına gir! 30- Cennetime gir! (Fecr: 10/27-30) âyetlerinde bedenden ayrılan huzura ermiş nefse, Allah'ın hâlis kulları arasına katılıp cennete girmesi emredilmektedir.

Nefs: Kinin kendisi, ruhu anlamına gelir. “Nefislerinizi çıkarınız." (En'âm: 55/93) âyetinde nefsm çoğulu olan enjüs ruhlar, canlar demektir. Allah  nefislerinizdekini bilir. O'ndan sakının." (Bakara: 92/235) âyetinde Allah'ın, insanların içinden geçen her şeyi bildiği vurgulanmaktadır. Burada enjüs, insanların canları, gönülleri demektir, Sana ge/e/î her iyilik Allah 'tandır, sana gelen her kötülük de kendi(günâhın yüzü)ndendir. Seni insanlara elçi gönderdik. (Buna) Şâhid olarak Allah yeter." (Nisa: 98/79),Sen benim  nefsimdekini bilirsin, ben senin nefsindekini bilmem" (Mâide: 110/116) âyetlerinde nefs, kişinin zâtı, kendisi demektir.

Allah, ölmekte olan canları alır, ölmeyenleri de uykularında (bedenlerinden alıp kendilerinden geçirir); sonra Ölümüne hükmettiğini yanında tutar, ötekilerini de belli bir süreye kadar salıverir. Şüphesiz bunda düşünen bir toplum için ibretler vardır. (Zümer: 59/42)

Zümer 42. âyetin tefsirinde Râzî şöyle diyor: "İnsan nefsi, ruhanî, parlak bir cevherdir. Bedenle birleşince ışığı, bütün bedene yayılır. İşte bu durum, hayattır. Ölüm ise ruhun, bedenle dış ve iç ilişkilerini kesip bedenden çekilmesidir. Bazı bakımlardan bedenin dışı ile ilişkisini kesip, içi ile kısmen ilişkisini sürdürmesi durumu da uykudur. Görülüyor ki ölüm ve uyku, aynı türdendir. Şu var ki ölüm, ruhun bedenle ilişkisinin tam kesilmesi, uyku ise kısmen kesilmesidir. Demek ki hikmet sahibi yüce Allah, nefs cevherinin bedenle ilişkisini üç şekilde düzenlemiştir:

1) Nefsin ışığının, bedenin bütün parçalarına, dışına, içine düşmesi ki bu, uyanıklık halidir.

2) Nefsin ışığının bazı bakımlardan bedenin dışından çekilmekle beraber, bedenin içi ile kısmen ilişkisini sürdürmesi kî bu da uyku halidir.

3) Nefsin ışığının bedenden tamamen çekilmesi ki bu da ölümdür.

Allah, gerek ölüm, gerek uyku halinde canları bedenlerden alır. Bu konuda ölüm ve uyku ortak özelliğe sahiptir. Ancak başka özelliklerle bunlar birbirinden ayrılır.

NEML

18-Karınca vadisine geldikleri zaman bir karınca: "Ey karıncalar dedi, yuvalarınıza girin ki Süleyman ve orduları farkında olmayarak sizi ezmesinler." 19- (Süleyman) Onun sözüne gülümseyerek dedi: "Rabb'im, bana ve anama, babama lütfettiğin ni'mete şükretmemi, senin beğeneceğin faydalı bir is yapmamı gönlüme ilham eyle ve rahmetinle beni iyi kullarının arasına sok." (Nemi: 48/18-19)

48/18-19. âyetlerde Süleyman ordusuyla karınca vadisinden geçerken, bir karıncanın, arkadaşlarını uyararak: "Ey karıncalar, yuvalarınıza girin ki Süleyman ve ordusu, farkında olmadan sizi ezmesinler" demesine güldüğü ve Allah'a niyaz ederek bu verdiği ni'mete karşılık Allah'a, ebeveynine şükretmeyi ve Allah'ı memnun edecek güzel işler yapmasını ve acıyarak kendisini sal İh kullarının arasına katmasını dilediği anlatılmaktadır.

Katâde ve Mukatil'den gelen rivayete göre Süleyman'ın,ordusuyla geçtiği vâdî, Şâm toprağında, kanncasıyla meşhur bir vâdî; Ka'b'dan gelen rivayete göre Tâif te Sedîr Vâdîsidir. Kimine göre burası, Yemen'de, Araplarca ünlü, Arap şiirlerinde geçen bir vâdîdir. Ama buranın neresi olduğu hakkında bir kesinlik yoktur.

NEML SÛRES

18. âyetinde Hz. Süleyman'ın ordusuna yol veren nem/(karınca)dan söz edildiği için bu adı alan sûrede inkarcıların olumsuz tutumları, âhiret ve cezayı inkâr etmeleri kınanır ve ibret için bazı peygamber kıssaları anlatılır. Hz. Süleyman'ın hükümdarlığı ve Sebâ melikesi Belkis ile olan öyküsü, sûrede büyük bir yer tutar. Allah'ın birliği, büyüklüğü, rahmetinin genişliği hakkında kanıtlar sunulur.

Mekke döneminin ortalarında ve Şu'arâ Sûresi'nden sonra inmiş olan sûrede Peygamber(s.a.v.)in bir da'vet aşaması da anlatılmaktadır. 93 âyeti içeren sûre, resmî sıralamada 27, iniş sırasına göre 48. sıradadır.

NESH

(Kur'ân't), okutacağız, unutmayacaksın. 7- Yalnız Allah'ın dilediğini unutursun. O, açığı da bilir, gizü olanı da. (A'lâ: 6-7)

Bu âyetlerde vahyi veren, Peygamber(s.a.v.)e, kendisine vahyedi

NESÎ'

36- Gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısına göre Allah'ın katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü harâm(ay)lardır. İşte doğru dîn budur. O aylar içinde (konulmuş yasağı çiğneyerek) kendinize zulmetmeyin ve (Allah'a) ortak koşanlar nasıl sizinle topyekün savaşıyorlarsa, siz de onlarla topyekün savaşın ve bilin ki Allah korunanlarla beraberdir. 37- (Haram ayım) Ertelemek, küfürde daha ileri gitmektir. İnkâr edenler, onunla saptırılır. 0(haram ayı)nı bir yıl helâl sayarlar, bir yıl haram sayarlar ki, Allah'ın haram kıldığının sayısını denk getirip

NEŞ'E-İ UHRÂ

Andolsun, ilk yaratmayı bildiniz, (bunu) düşünüp ibret almanız gerekmez mi? (Vâki 'a: 46/62)

Şüphesiz tekrar yaratmak da O'nun işidir. (Necin: 23/47)

Neş' ve Bir şeyi yapmak, icadetmek, büyümek, eğitmek demktir. Gerçekten gece kalk(ıp ibâdet et)mek daha oturaklı ve (geceleyin) söz (du'â) daha etkilidir,"

NEVM

O, geceyi sizin için elbise, uykuyu dinlenme, gündüzü de kalkıp çalışma zamanı yaptı. (Furkan: 42/47)

Uykunuzu dinlenme yaptık. (Nebe1: 80/9) âyetlerinde Allah'ın, nevm'ı insanlar için sübât (dinlenme) yaptığı belirtilmektedir.

Râğıb'ın beyanına göre nevm  birkaç şekilde açıklanmıştır ki hepsi de çeşitli açılardan doğrudur. Kimine göre nevm, sinirlerin rahatlayıp gevşemesi, kimine göre hafif ölüm; asıl ölüm ise ağır Ölümdür.

NEZR (Adak)

Ye, iç, gözün aydın olsun. Eğer insanlardan birini görürsen, 'Ben Rahman için oruç adadım, bugün hiçbir İnsanla konuşmayacağım' de." (Meryem: 44/26)

Meryem: 44/26'ncı âyette, babasız olarak çocuğunu doğurduğu için halkın yanına çıkmaktan son derece çekinen Hz. Meryem'in, alt tarafından, kendisine moral veren; yeyip içmesini, üzülmemesini, tam tersine sevinmesini; herhangi bir kimseye rastladığında oruç nezrettiğini söyleyip kimseye bir şey dememesini söyleyen bir ses duyduğu anlatılmaktadır. Müfessirlere göre bu sesin sahibi, yeni doğmuş olan İsa'dır. Bu ses, meleğin sesi de olabilir.

Afezr bir insanın üzerine vâcib olmayan bir şeyi kendisine vacib (gerekli) kılması demektir ki Türkçede buna adak denilir. "Şu işim olursa şu ibâdeti veya iyiliği yapacağım" şeklinde, bir işin olması karşılığında Allah için bir ibadeti üstlenmek nezrdir. Nezr, Allah'a söz vermek demektir. İstenen iş olduğunda verilen sözün yerine getirilmesi gerekir. Sözünde durmak, mü'minin temel sıfatlarından biridir. Herhangi bir kimseye verilen meşru' sözü yerine getirmek gerekli olduğuna göre Allah'a verilen sözün yerine getirilmesi de elbette daha gereklidir.

Aterden ilk defa Meryem Sûresi'nde söz edilmiştir. Burada orucun, adanır ibadetlerden olduğu ve bu tür adakların, İsrâîl dininde de uygulandığı anlaşılır.

Hac Sûresi'nin 27-29. âyetlerinde de Hz. İbrahim'e, insanları hacca da'vet etmesinin emredildiği belirtilmekte ve bunun gerekçesi de şöyle açıklanmaktadır:

“Sonra (bıyıklarını, tırnaklarını kesmek, sair temizlik gereklerini yapmak suretiyle) kirlerini gidersinler, adaklarını yerine getirsinler ve Eski Ev(Ka'be'y)i tavaf etsinler."

Bu âyette hacılar için  "Adaklarını yerine getirsinler" emrinden,adağın, İbrahim dininden kalma olduğu anlaşılır. Hac Sûresi, Meryem Sûresi'nden sonra inmiştir. Bundan daha sonra inmiş olan İnsan Sûresi'nde de "Ebrâr"ın, yani iyi niyyetli salih mii'nıinlerin, adaklarını yerine getirdikleri ve şerri salgın olan âhiret gününden korktukları vurgulanmaktadır: "

Adaklarını yerine getirirler ve şerri salgın olan bîr günden korkarlar.

NİMET

(Şükür maddesine de bakınız)

Ey Isrâîloğulİan, size verdiğim ni'meîleri hatırlayın. (Bakara: 92/40, 47) âyetinde, İsrâîloğullarına, Al-lah'jn ni'metlerini anımsayıp O'nun yolundan, hak-ve hakikatten ayrıl mamaları buyurıılmaktadır.

Size m'meiirnİ tamamladım, (Mâide: 110/3) âyetinde de Allah'ın, müsliimanlara olan ni'metini tamamladığı vurgulanmaktadır.

Ni'met güzel durum, na'met ise ni'metten yararlanmadır. Bu kökten if âl vezninde in'âm (^bot) ise ni'meti başkasına ulaştırmadır. Ancak ni1 metin ulaştırıldığı obje akıllı ise in'âm kullanılır. Atına iyi bakan kimseye "Atına in'âm etti" denilmez.

Na'mâ': dara karşıtıdır: "Ve eğer kendisine dokunan bir zarardan sonra ona bir ni'tnet taddırsak, mutlaka: 'Kötülükler benden gitti' der, sevinir, övünür,"(HM: 52/10)

Na'îm ise çok ni'met demektir. Bu kelime, lezzet alınan, insana zevk veren her türlü ni'meti kapsar. Hayat, sağlık, afiyet, hatta içilen bir yudum tatlı su dahi na'îm'dir. "' İnanıp iyi işler yapanlara gelince İmanlarından dolayı Rab'leri, onları altlarından ırmakların aktığı ni'meti bol cennetlere iletir." (Yûnus: 51/9)

Yumuşak, güzel yiyecektir. Na'am  ise deve ni'metidir kİ çoğulu en'âm'dır. İçinde deve de bulunan sığır, koyun ve keçi sürüsüne de en'âm denilir. Fakat bu kelime, ni'met kökünden çekimsiz fi'l na'am ise evet, anlamındadır. Nu'âmâ  yumuşak esen güney rüzgârıdır.

Ne'âme dağdaki ve kuyu başındaki gölgeliktir.

Görmediniz mi Allah, göklerde ve yerde bulunan şeyleri size boyun eğdirdi ve size zahir ve bâtın (dış ve iç; görülen, görülmeyen; bildiğiniz ve bilmediğiniz) ni'metlerini bol bol verdi? Yine de insanlardan kimi var ki ne bilgisi, ne yol göstereni ve ne de aydınlatıcı bir Kitabı olmadan Allah hakkında tartışır (durur). (Lokman: 57/20)

57/20. âyette göklerde ve yerde bulunan varlıkları insanlara boyun eğdiren, onlara açık ve gizli olarak bol bol ni'metler veren Allah olduğu halde hâlâ bazı insanların hiçbir esasa dayanmadan körü körüne Allah hakkında tartışmaları kınanmaktadır.

Bu adamlar göklerdeki yıldızları, güneşi, ayı, yerdeki bitkileri, ağaçları, ürünleri yaratıp bunları insanların yararına verenin Allah olduğunu bildikleri halde yine birtakım âciz yaratıkların Allah ile kul arasında aracı olduğunu iddia ediyor, onlarda birtakım tanrısal güçler düşünerek onları Allah'a ortak yapıyor; Allah'ın yanında onlara da tapıyorlar. Bu düşünceleri bir kanıta, kitaba dayanmıyor. Fakat onlar atalarından duydukları bâtıl sözleri gerçek sanarak böyle inanıyor ve bu konuda Allah'ın Elçisi ve miislümanlar ile tartışmaya giriyor, kendi inançlarını savunuyorlardı.

Burada Allah'ın insanlara bot verdiği açık ve gizli ni'metler şöyle tefsir edilmiştir: İbn Abbâs'a göre açık ni'met İslâm ve Kur'ân, gizli ni'met birtakım günâhların cezâlandınlmamasidır. Şevkânî, açık ni'metlerin, akıl veya duyularla algılanan ni'metler; gizli ni'metlerin de insanların algılayamadıkları ni'metler olduğunu söyledikten sonra, açık ni'metin sağlıklı olmak, sakat olmamak; gizli ni'metin ma'rifet ve akıl olduğu hakkındaki görüşlere de yer veriyor.

NİL

Biz de onlardan öc aldık, onları yemm(su)da boğduk! Çünkü onlar, Âyetlerimizi yalanlamışlardı ve onları umursamaz olmuşlardı. (A'râf: 39/136)

A'râf: 39/137'nci âyette Allah'ın, âyetlerini yalanlayan Firavun ve adamlarında, hiç farkında olmadıkları, hayal etmedikleri biçimde öc aldığı ve onları yemm'de boğduğu belirtilmektedir.

Reşid Rıza, kıssanın kahramanı Firavun'un,Menfitah olduğunu söyledikten sonra, İsrâîloğullannın egemen olduğu toprak hakkında şöyle diyor:

"Bazı eski tarihlerde Hz. Musa'nın, Firavun'un hezîmetinden sonra kavmiyle birlikte bir süre Mısır'a egemen olup orayı yönettiği yazılmıştır. Ünlü Yahûdî tarihçi Yosifus'un, Manisu'dan nakline göre Mısır Firavun'ı, Mûsâ karşısında bozulunca Habeşistan'a kaçmıştır. Mûsâ,onüç yıl Mısır'ı yönetmiş, daha sonra Firavun, oğlu ile birlikte büyük bir ordu ile gelip İsrâîloğullarını yenerek Mısır'dan Şam diyarına sürmüştür.

Post'un, Kitâb-ı Mukaddes Kamusu'nda (1/410), M. Ö. Beşinci yüzyılda, Yunanlı tarihçi Herodot'un şöyle dediği yazılıdır: "Sisuters'in oğlu, on yıl kör oldu. Sebebi de şu idi: Şiddetli bir hava bozukluğu sonucu, Nil Nehrinin olağanüstü yükselmesi üzerine Firavun, mızrağını, dalgaları kabarmış suya attı."

Sisuters'in oğlu, İkinci Menfitah'tır. Çıkış kahramanı Firavun budur. Herodot'un bu sözünü, Mûsâ zamanındaki Firavun un boğulduğuna işaret sayarlar. Buna göre Firavun'un Nil'de boğulması gerekir.

Birinci rivayete göre Mûsâ, Firavun'un ardından oniiç yıl Mısır'a egemen olmuştur. Bu iki rivayet, en eski ve en doğru rivayetlerdendir. Belki de konu hakkında yegâne rivayetlerdir.

Herhalde Mısırlılar, bozgun üzerine Habeş kralından yardım istemişler, ordu gönderilince Allah'ın emriyle Hz. Mûsâ, Mısır'dan ayrılmıştır. Mısırlılar da kralın boğulma olayını gizlemiş, onun Habeşistan'dan gelen ordu ile geri döndüğünü, Mûsâyı bozguna uğratıp Mısır'dan sürdüğünü söylemişlerdir. Buna göre Çıkış, Tevrat'ta anlatıldığı biçimde Mısırlıların boğulmasının ardından değil, ondan birkaç yıl sonra olmuştur.

Şimdi Firavun'un Nil'de boğulması ve Musa'nın, Mısır'ı onüç yjl yönetmesi hakkındaki bu iki rivayet, Kur'ân'ın anlatımına uygun düşer. Çünkü Kur'ân, Tâhâ Sûresi'nin 38-39'ncu âyetlerinde: "(Musa'nın annesine) 'Onu sandığa koy, yemin'e at, su onu sahile bıraksın...' diye vahy•etmiştik" buyurulduktan sonra Mûsâ öyküsü anlatılıyor, sonunda da: "Firavun, askerleriyle onların ardına düştü, Yemm'den onları örten Örttü" (Tâhâ: 45/78) deniliyor. Bu iki âyetten, Musa'nın atıldığı su ile Firavun'un boğulduğu suyun aynı olduğu anlaşılıyor. Çünkü ikisi de Yemm adıyla anılmıştır.

Kasas Sûresi'nin 49/7'nci âyetinde: "Mûsâ 'nın annesine: 'Çocuğunu emzir, onun basına bir şey gelmesinden korkuyor san, bir sandık içinde onu Yemm'e bırak..." denildikten sonra Mûsâ kıssasının bir kesiti anlatı-I iyor. Sonunda da: "Biz. o(Firavu)n 'u ve askerlerini yakaladık, Yemm 'e attık! Bak, o zâlimlerin sonu nasıl oldu!" buyuruluyor (49/40). Bu iki âyet de yine Musa'nın atıldığı su ile, Firavun'un boğulduğu suyun Yemm olduğunu bildirmektedir.

Musa'nın atıldığı Yemm, Nil idi. O halde Firavun'un boğulduğu su da Kemm(NÎI)'dir. Demek ki âyetler, şimdiye kadar bilinenlerin tersine, tarihî gerçeklere uygun düşmektedir.

NİSA SÛRESİ

Büyük bir bölümü kadın haklarından söz ettiği için "Nisa' (kadınlar) Sûresi" adıyla anılmış olan sûre, 3-5. hicret yılları arasında ve Ahzâb Sûresinden sonra inmiştir. Resmî tertipte 4., iniş sırasına göre 98. sırayı alan sûre, 176 âyeti içermektedir.

Yetîm ve yetim haklan, evlenme ve karı-kocanın birbirlerine karşı görevleri, kadın hakları, zayıfların hukuku, cüniipliik ve sarhoşluğun hükümleri, buyruk sahiplerine itaat, Kur'ân yasalarının, düzenin temeli olduğu, açıklık olmayan hususlarda ilim sahiplerinin ictihâd yapabilecekleri, düşmana karşı hazırlıklı bulunma, haksızlarla savaş, müslumanların birlik ve beraberliği, uluslararası ilişkiler, adam öldürmenin hükümleri, yargıçların uymaları gereken prensipler, sûrenin başlıca konulandır.

Sûrede münafıklara hücum edilmekte, Peygamber gönderi (meşindeki hikmet ve bütün peygamberlere inanmanın gerekliliği anlatılmakta, Hz. isa'nın gerçek niteliği ortaya konmakta, Yahûdî ve Hıristiyanların, Hz. îsâ hakkındaki yanlış düşünceleri düzeltilmekte ve bütün insanlar, hakkı kabule çağrılmaktadır.

Sûrenin içine, Hz. Peygamber(s.a.v.)in hayatına dair bazı bölümler ile öğüt ve telkinler girmiştir. Konularının bir bölümünün daha önce, bir bölümünün de daha sonra indiği anlaşılmaktadır. Birbirleriyle zaman ve konu bakımından bağlantılı bölümler bulunduğu gibi, bağımsız bölümler de vardır. Böylece çeşitli tarihlerde inen bölümleri, derlenip bir araya getirilmiştir. Bazı rivayetlere göre bu sûre, Medine'de inen sûrelerin al-tıncısı, bazılarına göre de sekizinci sidir. En sonundaki mirasla ilgili Kelâle âyetinin, baş tarafında, mîrâsfa ilgili âyetler arasına konması uygun olurdu. Bu âyetin sona konması, konu bakımından uygun düşmemektedir. Bu, ancak bir sebeple izah edilebilir: Sûrenin bütün âyetleri derlenip yazıldıktan sonra Kelâle Âyeti indiği için onu, sûrenin sonuna konma zorunluğu doğmuştur. Bu da Sûrelerin, Hz. Peygamber tarafından yazdırılmış olduğunu gösterir. Buhârî'nin saptadığı bir rivayete göre Kur'ân-ı Kerîm'de inen son âyet, bu sûrenin Kelâle Âyetidir.

NİYYET

(İhlâs maddesine de bakınız)

Allah sizi, yaptığınız kasıtsız yeminlerinizden sorumlu tutmaz; fakat kalblerinizin kazandığı (bile bile yaptığınız) yeminlerden sorumlu tutar. Allah bağışlayandır, halimdir. (Bakara: 92/225)

92/225. âyette insanın, kasıtsız olarak yapılanlardan değil, bilinçli olarak yapılan yeminlerden sorumlu olduğu belirtilmektedir. Nİyyet bir şeye gönülden karar vermek ve bir eylemi yapmayı gönülden geçirmek demektir. Kişi ancak bilinçli olarak yaptığı eylemlerden sorumludur. İbâdeti âdetten ayırmak için kesin irade ile gönülden geçen düşünceye niyyet denilir. Buhârî'nin başında bulunan mütevâtir bir hadîste: "Amellerin niyyetlere göre değerlendirileceği" buyurulmaktadır.

NÛH

Önceden de Nûh kavmini (helak etmişti). Çünkü onlar daha zâlim ve azgın idiler. (Necm: 23/52)

İlk defa Nuh'un anıldığı bu âyette, çok zâlim ve azgın olan Nûh kavminin de, benzeri kavimler gibi helak edildiği bildirilmektedir.

Onlardan önce Nûh kavmi, Resliler ve Semûd (kavmi) de yalanlamıştı. (Kaf: 34/12)

Onlardan önce de Nûh kavmi, Âd (kavmi) ve kazıklar sahibi (temelleri kazık gibi yere çakılmış, yüksek pramitler yaptıran) Firavun da yalanlamıştı. (Sâd: 38/12)

Nûh kavmi de peygamberleri yalanladıkları vakit- onları boğduk ve onları insanlara bir ibret yaptık. Zâlimlere acı bir azâb hazırladık. (Furkan: 42/37) âyetleri de Allah'ın elçisini yalanlamış olan Nûh kavminin helak edildiğine kısaca işaret etmektedir.

9- Onlardan önce Nuh'un kavmi de yalanlamıştı. Kulumuzu yalanladılar ve: "Cinlenmiştir" dediler. Ve o(na çeşitli eziyetler yapılarak tebliğden) menedildi. ÎO~ Bunun üzerine Rabb'ine: "Ben yenik düştüm, yardım et!" diye yalvardı. II- Biz de boşalan bir su ile göğün kapılarını açtık. 12-Yeri kaynaklar halinde fışkırttık, (göğün ve yerin) su(ları) takdir edilmiş bir işin olması için birleşti. 13- Nuh'u da tahtalar ve çiviler(le yapılmış gemi) üzerinde taşıdık. 14- (Kendisine karşı) Nankörlük edilen(kulumuz)a (bizden) bir mükâfat olmak üzere (gemi), gözlerimizin önünde akıp gidiyordu. 15- Bunu bir ibret olarak bıraktık, ibret alan yok mudur? (Kamer: 37/9-16)

Kamer: 37/9-16. âyetlerde Nûh kıssasına biraz daha ayrıntı getirilmistir: Kavmi "Cinli" diyerek Nuh'u yalanlamış ve onu engellemeğe çalışmıştır. Kavminin direnci karşısında bunalan Nûh, "Ben yenik düştüm, bana yardım et!" diye Rabbine yalvarmıştır. Nuh'un du'âsını kabul eden yüce Rab, göğün kapılarını açmış, gökten yağmur, yerden sular fışkırtarak zâlim kavmi Tûfân ile boğmuş, elçisi Nuh'u da tahtalarla ve çivilerle yapılmış gemide koruyarak taşımış ve bu olayı, gelecek nesillere bir ibret olarak bırakmıştır.

59- Andolsun Nuh'u kavmine gönderdik; "Ey kavmim, dedi, Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur. Doğrusu ben, size büyük bir günün azâbın(tn inmesin)den korkuyorum," 60- Kavminden ileri gelenler dediler ki: "Biz seni açık bir sapıklık içinde görüyoruz!" 61- Dedi ki: "Ey kavmim, bende bir sapıklık yok, ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim. 62- Size Rabbimin mesajını duyuruyorum, size öğüt veriyorum ve Allah, tarafından, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum. 63- Korunup da merhamete uğramamı için, içinizden sizi uyaracak bir adam aracılığı ile bir Zikir (sizi ikaz eden bir Kitâb, size şan ve şeref verecek bir kanun) gelmesine şaştınız mı?" 64- O'nu yalanladılar, biz de O'nunla berebar gemide bulunanları kurtardık, âyetlerimizi yalanlayanları boğduk! Çünkü onlar kör bir kavim idiler. (A'râf: 39/59-64)

A'râf: 39/59-64. âyetlerde de Nuh'un, peygamber olarak görevlendirilmesi anlatılmaktadır: Yüce Allah, toplumuna elçi olarak görevlendirdiği Nûh, putperest kavmini Allah'a kulluğa çağırmış; Allah'tan başka tanrı olmadığını, başka tanrılara taparak Allah'a isyanlarından ötürü başlarına azâb geleceğinden tasalandığını söylemiş; fakat kavminin ileri gelen zengin takımı, ona, şaşkın olduğunu söylemişlerdir. Nûh, şaşırmadığını, kâinatın sahibi Allah'ın elçisi olarak Allah'ın buyruğunu duyurduğunu, öğüt verdiğini, kendilerinin bilmediği şeyleri Allah'ın, kendisine bildirdiğini, kendi içlerinden bir uyarıcının çıkıp, kendisine vahyedilen Kitâb ile İnsanları uyarmasında garip bir şey bulunmadığını söylemiştir. Buna rağmen onu yalanlamakta direnen kavmi Allah, tufan ile helak edip elçisini ve inananları kurtarmıştır.

Kitâb-ı Mukaddes'e göre Nûh, Âdem'in sekizinci göbekten torunudur. Soy ağacı şöyledir: Âdem oğlu, Şît oğlu, Enoş oğlu, Ken*ân oğiu, Mahalel oğlu, Yared oğlu, Hanok oğlu, Metuşelah oğlu, Lamek oğlu Nuh'tur. Yani Âdem ile Nûh arasında sekiz nesil vardır. Bundan Nuh'un, Âdem'den takriben dokuzyüz elli sene sonra doğduğu anlaşılır. Tabii Tevrat'ın ifadesinden anlaşıldığı üzere eğer Âdem ile ilk insan kaste-diliyorsa, ilk insan olans Âdem'den Nuh'a kadar sadece dokuzyüz elli sene gibi kısa bir zamanın olması, tarih bakımından doğrulanmaz. Daha doğrusu milyonlarca yıla sığacak evrim ve olaylar sadece dokuzyüz elli yıl ile ifade edilemez, ama Tevrat böyle diyor ve bu peygamberlerden her birinin kaçar yıl yaşamış olduğunu da belirtiyor. Fakat Kur'ân-ı Kerîm, kat'iyyen böyle rakamlar ve tarihler vermez. Böylece tarihi belgeler Tevrat'ı, bu ayrıntılarda doğrulamasa bile zayıf noktalan atmış olan Kur'ân'ı yalanlayamaz.

Gerek Tevrat'ın, gerek Kur'ân'ın ifadelerine göre Nûh da peygamber olarak görevlendirilmiştir. Kur'ân-ı Kerîm'de Allah'ın vahyettiği peygamberler anılırken ilk defa Nuh'un adı anılmaktadır.

NÛH SÛRESİ

Hz. Nuh'un, elçi olarak gönderilişi ve kavmini Allah'a da'veti anlatıldığı için Nûh adını alan bu sûre, tamamı yalnız bir peygamberin çağrısına ayrılmış bulunan tek sûredir. Öteki sûrelerde çeşitli peygamberlerin öyküleri anlatıldığı için öyküler arasına açıklamalar, Öğütler girer. Gerçi Yûsuf Sûresi de tek peygamberin öyküsüne ayrılmıştır ama orada öykünün, çok olan bölümleri arasına ve bitiminden sonra öğütler girmiştir. Öykünün kahramanları da çoktur. Fakat burada yalnız Nuh'un çağrı sözleri ve kavminin, onun çağrısına karşı olumsuz tutumu anlatılmaktadır.

Mekke'de, Nahl Sûresi'nden sonra inmiştir. Gerek resmî, gerek iniş sırasına göre 7 l'nci sûre olup 28 âyeti içermektedir.

NÛR

Gerçekten size Allah'tan bir nur ve açık bir Kitâb gelmiştir. (Mâide: 110/15, 16,44,46)

Nûr, eşyayı gösteren ışıktır. Dünyâya ve âhirete âid olmak üzere iki çeşide ayrılır: Dünya ışığı da iki çeşide ayrılır: İlâhî işlerden yayılıp basiret gözüyle algılanan nûr: akıl nuru, Kur'ân nuru gibi. Güneş, ay ve yıldızlardan yayılıp baş gözüyle algılanan nur. " Allah bir kimseye nur vermemişse artık onun nuru olmaz.

NÛR SÛRESİ

Bu sûre, zina ve kazif hakkındaki hükümleri açıklamakla başlar. Hz. Âİşe'ye atılan iftira (İfk) olayına işaret eder, aile ve toplum ilişkileri konusunda bazı görgü ve hukuk kuralları getirir, Allah'ın büyüklüğüne, hidâyetine ve nuruna dikkati çeken çarpıcı örnekler verir.

Çe§İtli konulan içermesine karşın, bölümleri birbirine bağlıdır. Bundan dolayı bölümlerinin birbirine yakın zamanlarda indiği söylenebilir. İfk Olayı'nın, Mustalik Oğulları Gazvesi dönüşünde olduğu rivayet edilir. Bu takdirde sûrede bu olayla ilgili âyetlerin, bu sûreden önce inmiş olan bazı sûrelerden önce indiği anlaşılır.

İfk Olayı, Muraysî' Olayı dönüşünde vuku bul muştu. Mustalik Oğullarıyla yapılan Muraysî' Gazvesi, Hendek Olayı'ndan Önce cereyan etmişti. Muhammed İzzet Derveze'ye göre: "Olayların tarihleri doğru ise, bu sûrenin âyetlerinin, epey sonra sıraya konmuş olması gerekir. Bizim dayandığımız Mushafta bu sûre, Haşr Sûresi'nden sonra gelir. Fakat biz, Haşr Sûresi'nin, Ahzâb Sûresi'nden önce indiği kanısında bulunduğumuz için Nûr Sûresi'ni, Beyyine Sûresi'den hemen sonraya koyduk.

NÜSÜK

"Bentm namazım, ibâdetim, hayâtım ve ölümüm hep âlemlerin Rabbi Allah içindir." (En'âm: 55/162)

Nmük: posadan arıtmak için eritilmiş gümüş, maden v.s.dir.

Ruhu günâh kirinden arıtan ibâdete de niisiik denmiş, sonra insan ruhunu en çok temizleyip insanı Allah'a en fazla yaklaştıran kurban ibâdetinin adı olmuştur. Nesîke, kesilen kurbanın adıdır. Kurban deve, sığır, koyun ve keçiden olur.

Müşrikler putlara tapıyor, onlar adına kurban kesiyorlardı. Yüce Allah, Elçisine, yalnız Allah'a ibâdet edileceğini ve yalnız O'nun adına kurban kesileceğini, yaşamının ve ölümünün yalnız Allah'ın elinde ve O'nun yaratmasıyla olduğunu söylemesini buyuruyor. Bu suretle putlara ibâdet edilemeyeceğini, Allah'tan başka hiçbir şeyde yaşatma, Öldürme gücü bulunmadığını, güçsüz şeylere tapılamayacağım anlatıyor.

Allah için hacc'ı ve umreyi tamamlayın. Eğer engellenmiş olursanız

kolayınıza gelen kurbanı (gönderin); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin, İçinizden hasta alan, ya da başından bir rahatsızlığı bulunan (bundan ötürü tıraş olmak zorunda kalan) kimse, oruçtan, sadakadan veya kurbandan (biriyle) fidye (versin). (Bakara: 92/196) âyetinde nüsük'ün kurban anlamında olduğu açıktır.

"Rabbimiz, bizi sana teslim olanlar yap, neslimizden de

sana teslim olan bir ümmet çıkar; bize ibâdet yerlerimizi göster, tevbemiû kabul et; zira, tevbeleri kabul eden, çok merhametli olan ancak sensin. Sen!" (Bakara: 92/128)

197- Hac, bilinen aylardadır. Kim o aylarda (ihrama girerek) haca (kendisine) gerekli kılarsa bilsin ki, hacda kadına yaklaşmak, günâha sapmak, kavga etmek yoktur. Siz ne iyilik ederseniz Allah onu bilir. Yanınıza azık alın (da açlıktan korunun), azığın en iyisi korunmadır. Ey akıl sahihleri benden korunun! 198- Rabbİnizin lütuf ve keremini aramanızda sizin için bir günâh yoktur. Arafât(taki duruş)tan ayrılıp (Müzdelife'ye) akın edince Mes'ar-i Harûm'da Allah'ı anın, O'nun size gösterdiği biçimde O'nu anın. (Bilirsiniz ki) Siz O'nun yol göstermesinden önce sapıklardan idiniz.

199-  Sonra insanların akın akın döndüğü yerden siz de akın edin ve Allah'tan mağfiret dileyin, şüphesiz Allah bağışlayandır, esirgeyendir.

200  Hac ibâdetlerinizi bitirince atalarınızı andığınız gibi, hattâ daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan kimi "Rabbimiz, bize dünyada ver!" der; onun âhirette bir payı yoktur. 201- Onlardan kimi de: "Rabbimiz, bize dünyâda da güzellik ver, âhirette de güzellik ver, bizi ateş azabından koru!" der. 202- İşte onlara, kazandıklarından bir pay vardır. Allah, hesabı çabuk görendir. (Bakara: 92/197-202)

92/128. âyette Ka'be'yi yapan İbrâhîm ve İsmâ'îl'in, Allah'a du'â edip, kendilerine menseklerini göstermesini niyaz ettikleri; 92/200. âyette de hac menseklerini yapanların, atalarını andıkları gibi, hattâ ondan da daha kuvvetli olarak Allah'ı anmaları emredilmektedir. Bu âyetlerde men-sek'm çoğulu olan menâsik, hac ile ilgili ibâdetler ve özellikle de kurban ibâdeti anlamına gelir. Biz, her ümmet İçin bir kurban ibâdeti koyduk ki

Allah'ın kendilerine rtzık olarak verdiği hayvanların üzerine O'nun adını ansınlar. Tanrınız bir tek Tanrıdır, yalnız O'na teslim olun. (Ey Muhammed) o alçak gönüllü saygılı, samimî insanları müjdele. (Hac: 88/34)

mensuplarının birbirinin inanç ve ibâdet sistemlerine saygı gösterip birbirleriyle kardeşçe geçinmeleri gerektiğini ortaya koyar.

Bu konuda seninle tarsıçmasınlar!"  cümlesinin anlamı: Onlar bu hususta seninle boş yere tartışmasınlar, seni bulunduğun yoldan döndü-remezler, çünkü her milletin ayrı bir dini olması, insan toplumlarının doğasına, sosyo-psikolojik yasalara uygundur.

Sizin bir şerîat ve yol belirledik. Allah dikseydi, hepinizi bir tek ümmet yapardı; fakat size verdiği ni'metler içinde sizi sınamak istedi. Öyle ise hayır işlerine koşun, hepinizin dönüsü Allah'adır. O size, ayrılığa düştüğünüz şeylerin içyüzünü haber verecektir. (Mâide: 110/48) âyeti de zamanın koşullarına göre her ulusa, kendine özgü bir din ve hukuk düzeni (şerîat) verilmiş olduğu olgusunu vurgulamaktadır. Bu âyeti biraz açalım:

Şer' izah etmek, şürâ': bir şeye başlamak, şerî'at suya varılacak yoldur. Allah'ın emrettiği hukuk sistemine şerî'at denilir. da açık, kolay yol anlamına gelir. Şerî'at ve minhâc, aynı anlamı ifade ederse de burada vurgu için ikisi de kullanılmıştır. Bazılarına göre ikisi arasında fark vardır. Şerî'at, genel dindir. Minhâc ise dinin ahlâk yönüdür: Şerî'at ön, tarikat anlamına gelen minhâc sondur.

Yüce Allah, bu âyetleriyle her ümmet için bir hukuk sistemi, bir davranış biçimi belirlediğini bildirmektedir. Bu şerîatlerin hepsi tevhide dayanır. Fakat hukuk ve ibâdet şekillerinde farklar vardır. Toplumların ihtiyaçlarına göre gönderilen dinlerde tedricî değişiklikler yapılmıştır. Önceki dinde haram olan bazı fiiller, sonraki dinde helâl kılınmış veya bunun tersi olmuş, gerektirici koşulları ortadan kalkan bazı hükümlermjştjr. Ancak inanç esasları hepsinde birdir. Bütün İlâhî dinlerin esası; Allah'ın birliğine, meleklerine, kitaplarına, peygamberlerine, âhirete, kaza ve kadere inanmaktır. Bundajı dolayı isimleri ve hukuk hükümleri farklı olsa da İlâhî dinlerin özü birdir. Hz. Peygamber (s.a.v.): "Biz Peygamberler, 'allat (bababir) kardeşleriz, dinimiz, birdir

NÜŞÛZ

 İnsanları birbirinden üstün kıldığı ve mallarından harca(yıp kadınların geçmini sağladıkları için erkekler, kadınlar üzerinde yöneticidirler. Bundan dolayı iyi kadınlar itâ'atkâr olup, Allah'ın kendilerini korumasına karşılık (Allah 'm verdiği başarı ile) gizliyi korurlar (kocalarına asla ihanet etmezler). Hırçınlık, etmelerinden korktuğunuz kadınlara öğüt verin, yataklarda onlara sokulmayın, onları dövün. Eğer size ita'at ederlerse artık onların aleyhine başka bir yol aramayın. Çünkü Allah yücedir, büyüktür. 35-Eğer (karı-kocanın) aralarının açılmasından endişe duyarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaştırmak isterlerse, Allah onların arasını bulur. Çünkü Allah (her şeyi) bilendir, haber alandır. (Nisa: 98/34-35) Nisa: 98/34-35'nci âyetler, aile hayatının mutluluk içinde sürmesi için gerekli tedbirleri getirmektedir. Kavvâm, kıvam kökünden mübalağa (abartma) kipidir. Yönetici, kollayıcı, âmir demektir. Aile hayatından söz eden âyette, erkeklerin, bütün kadınların değil, kendi karılarının yöneticisi, koruyup kollayıcısı oldukları belirtilmekte ve bu da biri yaratılıştan gelen, diğeri sonradan kazanılan iki nedene bağlanmaktadır.

Önce Allah, yaratılıştan bazı kimseleri, diğer bazılarından birtakım Özelliklerle üstün kılmıştır. Vücut yapıları bakımından erkekler, kadınlardan daha güçlüdür.

Erkekler bazı fizyolojik özelliklerde üstün olmakla beraber kadınların da erkeklerden üstün oldukları psişik, ma'nevî yönler vardır. Erkek vücudu askerlik, inşâat, kazma kürek işleri gibi ağır işleri yapmaya daha müsait iken merhamet, şefkat, çocuk yetiştirme, yavruları bağrına basma, onlara umut ve güven verme gibi duygusallığa dayanan işlerde de kadın üstündür. Biraz fizyolojik üstünlüğü, erkeğe, kadına baskı yapma hakkı vermez. Çünkü kadınla erkek, bir bütünün iki parçası gibi birbirini tamamlar. Nitekim âyette Allah erkekleri, kadınlara üstün

kıldı" denmeyip Kimilerini, kimilerine üstün kıldı" denmesinde, erkeğin kadından, kadının da erkekten üstün yanları bulunduğuna işaret vardır.

Yönetici olmalarının ikinci nedeni de erkeklerin, çalışıp kazanmaları, mallarıyla kadınların mehirlerini vermeleri, geçimlerini sağlamalarıdır. Kadının geçimini sağlamak erkeğin üzerine farzdır. Kendilerini koruyup geçimlerini sağlamalarına karşılık kadınların da kocalarına itaat etmeleri gerekir. İşte iyi kadınlar kocalarına itaat ederler, Allah'ın koruması ve verdiği başarı ile kocalarının ardından hem kendi namuslarını, hem de kocalarının bütün haklarını korurlar. Kan koca arasında gizli kalması gereken şeyleri korur, aile sırrını yaymazlar. Görevlerini hakkıyla yaparlar.

Âyette, kocasına İtaat etmeyen, tersine onun meşru emirlerine baş-kaldıran kadınlar uyarılmaktadır.

Nüşûz yerden yükselmek, kalkmak, diklenmek, başkaldırmak, hırçınlık etmek demektir. Ey inananlar, size: 'Meclislerde yer açın' dendiği zaman yer açın ki Allah da size geniştik versin. Size: 'Kalkın' dendiği zaman da, kalkın ki Allah sizden inananları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah yaptıklarınızı haber atmaktadır.

NAKÎB

Bunlardan önce nice kuşaklan helak etmiştik ki onların tutuşu, bunlardan daha kuvvetli idi, yakalaması daha güçlü idi. Ülkelerde gezip dolaşmışlardı, ama bir kurtuluş buldular mı? 37- Muhakkak ki bunda, kalbi olan, yahut şâhid olarak (zihnini toplayarak dikkatle) kulak veren kimse için bir öğüt vardır. (Kaf: 34/36-37)

34/36-37; Nakb:delmek demektir. Minkab (>,.â:.ÎQ delme âleti, matkabdır. Menkab delinecek yerdir. Menkabe dağın arasından geçen yol, tünel demek ise de, güzel işler, olaylar anlamında kullanılır. Üçlü nakb Cv*J0 kökünden tef îl vezni olan tenkîh gezip dolaştılar demektir. Bu mânânın da yine delme ile alâkası vardır. Bu, "uzun zaman gezdiler, doiaşa dolaşa yeri aşındırdılar" anlamına gelir.

34/36-37'ncı âyetlerde, eskiden yaşamış, gezmiş, dolaşmış, fakat isyanları yüzünden helak olmuş insanların harabeleri, öyküleri, kalıntıları göz önüne getiriliyor. Kur'ân'ın çağdaşlarından çok daha güçlü o insanlar helakten ve ölümden kurtulamadıklarına göre bunlar da kurtulamayacaklardır.

O eski milletleria.hikayelerini gaflet ile değil, dikkat ile dinleyen, onların sonucundan itjrei alıp yolunu düzeltir. Hiç kimse ölümden kaça-mamıştır. Ölümden kurtulmak mümkün değildir. Ölüm, insan ruhunun Allah'ın yüce Divanına geçiş kapısıdır. Ruh o Divân'da yaptıklarından hesap verecektir. Öyle ise kişi kendisini oraya hazırlamalı, âhirette perişan olmamak için dünyâda yolunu düzeltip Allah'a yönelmelidir.

O helak edilmiş milletler vaktiyle bunlardan daha güçlü idiler. Şehirlerde tenkîb etmişlerdi. Yani dağları eşerek yollar açmışlar, kayaları oyup evler yapmışlar, yahut şehirler arasında dolaşmışlar, seferler yapmışlardı, yahut şehirlerde nakîb olmuşlardı. Ölümden kurtulmanın çaresini aramışlardı ama bir mahîs yani bir kaçamak bulamamışlar, sonunda helak olup gitmişlerdi.

 Allah, İsrâîloğullanndan söz almıştı ve içlerinden on iki başkan göndermiştik. (Mâide: 110/12)

110/12'nci âyette, Allah'ın, İsrâîloğullarından on iki nakîb çıkardığı belirtilmektedir. Nakb kökünden sıfat olan nakîb: bir şeyi araştıran kimse demektir. Toplumun hal vesorunlanyla ilgilendiği için lidere nakîb denir. Tevrat'ın Sayılar Kitabının bir ve ikinci bablannda Yahûdî kabileleri ve bunlann başkanları anlatılmaktadır. Allah'ın hikmetine bakınız ki İsraioğullannın başına oniki nakîb tayin edilmişti. Akabe gecesinde de Allah'ın Elçisine, Medîneli oniki nakîb bîat etmiştir. Bunların üçü Ev s, dokuzu Hazrec kabilesinden idi. Evs kabilesinden olanlar: Useyd ibn el-Hudayr, Sa'd ibn Hay seme, Rifâ'a ibn Abdi'l-Munzir (yahut Ebû'l-Heysem ibn et-Tîhân); Hazrec'den olanlar: Ebû Ümâme Es'ad ibn Ziirâre, Sa'd ibn er-Rabî1, 'Abdullah ibn Ravâha, Râfi1 ibn Mâlik ibn el-'Aclân, el-Berâ1 ibn Ma'rûr, 'Ubâde ibn es-Sâmit, Sa'd ibn 'LJbâde, Abdullah ibn 'Amr ibn Haram, el-Munzir ibn Ömer ibn Huneyş idi. Bunlar aşiretlerinin lideri idiler.

NASR

(Allah'ın Yardımı maddesine eletir)

elçilerimize ve İnananlara hem dünyâ hayâtında hem, şâhtdlerin (şâhidliğe) duracakları günde yardım ederiz. {Mü'miri: 60/51)

60/51 'nci âyette Allah'ın, hem dünyâ hayâtında, hem de şâhidlerin hazır bulunacağı, Yüce Mahkeme gününde elçilerine ve inananlara yardım edeceği, onları üstün getireceği vurgulanmaktadır. Nasr  ve nusret yardım demektir.

Allah dikseydi, onları bir tek millet yapardı. Fakat O, dilediğini rahmetine sokar. Zâlimlere gelince: Onların ne velisi ne de yardımcısı vardır. (Şûra: 62/8)

62/8: Allah istese bütün insanları bir tek ümmet yapardı. Hepsi aynı şeylere inanır ve aralarında hiç ayrılık olmazdı. Fakat O, insanları böyle bir şeye mecbur etmemiş, herkesi kendi yolunu seçmede serbest bırakmıştır. O dilediğini rahmetine, yani cennete sokar. Rahmetine girenler inanan kullandır. Şirk ve isyan ile zulmedenler ise kendilerini Allah'ın azabından kurtaracak bir dost ve yardımcı bulamazlar.

Dediler: "Onu yakın, tanrılarınıza yardım edin, eğer bir iş yapacaksanız." (Enbiyâ: 73/68)

73/68'nci âyette, putatapanların, putlarını kıran İbrahim'i yakarak putlarına yardım etmeyi önerdikleri ve bu karara vardıkları anlatılmaktadır.

Andolsun ki, biz senden önce de elçileri kavimlerine gönderdik; onlara deliller getirdiler ve biz, (onları dinlemeyip) suç işleyenlerden öc aldık. (Elbette alırız, çünkü) müzminlere yardım etmek, üzerimize borç idi. (Rûm: 84/47)

84/47'nci âyette yüce Allah, Hz. Muhammed(s.a.v.)i teselli ederek kendisinden önce de birçok elçi gönderdiğini; bunların, gönderildikleri toplumlara, kendilerinin peygamber olduğunu kanıtlayan belgeler getirdiklerini; kimi insanların onları inkâr, kimilerinin de kabul ettiğini; Allah'ın, suç işleyenlerden öcünü aldığını, inananlara da yardım ettiğini buyurmaktadır. Hz. Muhammed(s.a.v.)i tesellî ederken inkarcı müşrikleri de uyarmakta olan bu âyet şu anlama gelir:

Siz bu şirkinizden, Peygamber'e karşı gelmenizden ötürü bir gün Allah'ın cezasına uğrayacaksınız. Bugün ezmeğe çalıştığınız mü'minleri, Allah zafere ulaştıracaktır. Sonunda onlar size-galip geleceklerdir. Çünkü Allah, inananlara yardım edeceğini va'detmiştir. Peygamber(s.a.v.)in şöyle buyurduğu rivayet edilir:

"Müslüman bir adam, Müslüman kardeşinin ırzını savunursa kıyamet gününde cehennem azabım ondan savmak, Allah'ın üzerine borç olur." Daha sonra Peygamber (s.a.v): "Mü'minlere yardım etmek bizim üzerimize borçtur" âyetini okumuştur

NAZAR

Nazar bakmak demektir. Ancak düşünmek, araştırmak anlamına geldiği gibi, araştırmadan sonra elde edilen bilgi -buna reviyye denilir-anlamına da gelir.

101- "Göklerde ve yerde olanlara bakın!" de; ama o âyetler ve uyarılar, inanmayacak bir kavme yarar sağlamaz. 102- Onlar sadece kendilerinden önce gelip geçenlerin başlarına gelen günler gibisini bekliyorlar öyle mi? De ki: "O halde bekleyin, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!" 103- Sonunda elçilerimizi ve inananları kurtarırız. İşte böyle, üzerimize bir borç olarak müzminleri kurtarırız. (Yûnus: 51/101-102)

51/10l'ncî âyette göklerde ve yerde bulunan âyetlere bakıp ibret alınması emrediliyor. Kâinatta herşey, şu mükemmel düzen Allah'ın varlığını ve birliğini gösterir ama inanmayan, şu ince düzenin nasıl ve kimin tarafından yaratıldığı üzerinde düşünmeyen insanlar için âyetler, uyarılar bir yarar sağlamaz. Onlar inkâr ve cehaletlerini sürdürürler.

Ayetin sonundaki   cümlesi, iki mânâya gelebilir  olumsuz edatı olduğuna göre cümlenin anlamı şöyledir: "Âyetler ve uyarılar inanmayan topluma bîr yarar sağlamaz."

 nın soru edatı olması da mümkündür. Bu takdirde cümle şu anlamı verir "Âyetler ve uyarılar, inanmayan topluma ne yarar sağlar? "

51/102-103*ncü âyetlerde Hz. Peygamber'e inanmamakta ısrar eden müşrikleri de, daha önceki inkarcı milletlerin uğradıkları sonucun beklediği, Allah'ın, sonunda peygamberlerini ve inananları, verdiği sözü tutarak kurtardığı bildirilmektedir. Bu âyetler de kâfirler için uyan, mü'minler İçin umut ve tesellidir.

Nazar kelimesi, halk arasında daha çok gözle bakmak, bilginler arasında daha çok basiretle bakmak (düşünmek) anlamında kullanılır.

Göklerin, yerin melekütuna ve Allah'ın yarattığı şeylere ve ecellerinin yaklaşmış olabileceğine bak(ıp ibret al)madılar mı? Peki bun(a inanmadıktan sonra hangi söze inanacaklar? (A'râf: 39/185)

39/185'nci âyette, Allah'a ortak koşanlar, göklere, yere Allah'ın yarattığı diğer şeylere bakıp da iyice düşünmeye davet ediliyorlar. Hakk'ın çağasına karşı çıkan bu insanlar, evrendeki bu harika düzeni yalnız Allah'ın yarattığını, O'nun emrine karşı gelenlerin cezalandırılacağını, kendilerinin de sonlarının yaklaşmış olabileceğini düşünmüyorlar mı? Bu gerçekler gerçeği Kur'ân'a inanmadıktan sonra artık hangi söze inanacaklar?

17- Bakmıyorlar mı develere, nasıl yaratılmış? 18- Göğe, nasıl yükseltilmiş? 19- Dağlara, nasıl dikilmiş? 20- Yere, nasıl yayılıp döşenmiş?{Ğâşiyeh: 68/17)

68/17-20'nci âyetlerde develerin nasıl yaratıldığına, göğün nasıl yükseltildiğine, dağların nasıl dikildiğine, Yerin nasıl yayıldığına dikkat çekiliyor.

Bazıları gökle ve dağlarla ilişkisini düşünerek 17'nci âyetteki  kelimesiyle develer değil, bulutun kasdedildiğini söylemişlerdir. Fakat Zemahşefî, in bulut isimlerinden olmadığını, herhalde bunlar, Arap şi'rinde bulutların deveye benzetilmesine bakarak "el-ibil"in mecazen bulut anlamına gelebileceğini düşünmüş olmalıdırlar diyor

NEBE'

67- De ki: "O, büyük bir haberdir." 68- "(Ama gafletinizden dolayı) Siz ondan yüz çeviriyorsunuz." (Sâd: 38/67-68)

Nebe' İlim. ya da galib zan oluşturan çok yararlı bir haber demektir. Bu haber sıradan bir haber değil, yararlı bir haberdir. Bir haberin nebe' olabilmesi için kesin bilgi, ya da galib zan oluşturması ve yararlı olması gerekir. İlim, ya da galip zan oluşturmayan ve yararlı olmayan habere nebe" denmez.

38/67-68'nci âyetlerde, Hz. Muhammed'e vahyedilen Kur'ân'ın.yüce Rabden gelen büyük bir haber, önemli bir duyuru olduğu, fakat insanların ondan yüz çevirdikleri; bu sözlerin, Hz. Muhammed'in kendi sözleri değil, Allah'ın vahyi olduğu vurgulanıyor.

1- Birbirlerine hangi şeyden soruyorlar? 2- O büyük haberden mi? (Nebe': 80/1-2)

80/1'nci âyette "Neden soruyorlar, ayrılığa düştükleri o büyük haberden mi?" buyuruluyor. Kâfirlerin ihtilâf ettikleri büyük haber nedir? Müfessirlerin çoğunluğuna göre bu haber, kjyâmetin kopacağı hakkındaki haberdir. Bazılarına göre de kıyamet, haberin kendisi değil, haber verilen şeydir. Kâfirler haber verilende değil, verilen haberde ayrılığa düştüklerine göre bu haber, kıyametin vukubulacağmı anlatan Kur'ân'dır. Bazılarına göre de bu haber, Hz. Muhammed(s.a.v.)in peygamberliğidir. O peygamber olunca birbirlerine neler olduğunu sormuşlardır

NECM

1- Güneş biizüldüğü zaman, 2-Yıldızlar kararıp döküldüğü zaman. (Tekvîr: 7/12)

7/1-2: Tekvîr: Sarık sarar gibi sarmak, dolamak, yuvarlatmak, diirmek, katlamak büzmek demektir. Sarılan, katlanan şey gözden gizli kaldığı için Güneşin dürülmesi, ışığının söndürülerek kendisinin görülmemesi anlamına

da gelir. Bundan dolayı  Güneş büzüldüğü zaman" âyetinde iki mânâ muhtemeldir: Birincisi, Güneşin ışığı giderilerek görünmez olması, ikincisi Güneşin tamamen ortadan kaldırılmasıdır.

Kıyamette Güneşin, insanların tepelerine kadar yaklaşacağı hakkında hadisler rivayet edilir

NECS

28- Ey insanlar, (Allah’a) ortak koşanlar pisliktir, artık bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar. Eğer (onların hacca gelmemeleri sonucu ekonominiz bozulup) yoksulluğa düşmekten korkarsanız; biliniz ki Allah dilerse yakında sizi kendi lütfundan zengin edecektir. Şüphesiz Allah, bilendir, hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/28)

113/28’nci âyette yüce Allah, müşriklerin necis (pislik) olduğunu, bu yıldan sonra bir daha Mescid-i Haram’a yaklaştırılmamalarını emrediyor. Onlar hacdan menedildikleri takdirde alışverişin düşeceğini, gelirlerinin azalacağını düşünen müslümanlara da fakirlikten korkmamalarını; Allah’ın, keremiyle kendilerini zengin edeceğini; O’nun her şeyi bildiğini, bütün işlerinin hikmete dayandığını buyuruyor.

Yukarıda yüce Allah, ahidlerini bozan müşriklerle savaşmayı, onların Mescid-i Haram’ı imara layık olmadıklarını, akraba dahi olsa müşriklerin sıkı dost tutulmamasını, mü’minlerin koruyucusunun yalnız Allah olduğunu buyurduktan sonra bu ayette de bundan sonra müşriklerin Mescid-i Haram’a yaklaşmasını yasaklamıştır.

Bu ayet, kendinden önceki ayetlerle birlikte, hicretin dokuzuncu yılının haccında Hz. Ali tarafından halka duyurulduğuna göre Mekke, Huneyn ve Taif’in fethinden sonra, dokuzuncu hicret yılının hac günlerinden önce nazil olmuştur.

Bu sırada Mekke halkı, Hicaz Bölgesi’nin en büyük kabileleri olan Hevazin ve Sakif kabileleri müslüman olmuş, Hicaz bölgesi İslam egemenliğe girmiş idi. İslam, çevreyeböyle yayılıp yerleşmeye başladıktan sonra yüce Allah, İslam’ın kıblegâhında şirk ile mülevves olmuş kimselerin dolaşmasını istemediği için bundan böyle müşriklerin Mescid-i Haram’a yaklaşmalarını yasaklamıştır.

Mekke halkı ticaretle geçinirdi. Bölgenin geçimi ticarete, dışarıdan gelip gidenlerin çokluğuna bağlı idi. Umre ve hac için bölgeye gelenlerin yaptıkları alışverişler, bölgedeki ticari ekonomiye canlılık veriyordu. Şimdi bu müşrikler Mcscid-i Harâm'a yaklaştırılmayınca ekonominin gerileyeceğinden endîşe edilebilir. İşte yüce Allah, bu endişeyi bertaraf etmek için: "Eğer fakirlikten korkarsanız İyi bilin ki Allah, dilerse yakında sizi kendi lütfundan zengin eder." buyurmuştur. Nitekim müslüman olan Cidde, San'â ve Huneyn halkı Mekke'ye yiyecek taşımışlar, Allah Mekkelileri müşriklerin alışverişine muhtaç bırakmamıştır

NEFEL-NÂFİLE

Saraa ganimetlerden sorarlar; de ki: "Ganimetler, Allah'ın ve Elçi(si)nindir. Siz, (gerçekten) inananlar iseniz, Allah'tan korkun, aranızı düzeltin, Allah'a ve Elçisine itâ'at edin!" (Enfâl: 93/İ)

Nefel (JJLJi): ganîmet demektir. Ancak savaşla alındığı düşünülürse ganıimet, Allah'ın lütfü olarak ele geçtiği düşünülürse nefel denilir. Kimine göre de nefel tıpkı/ey' gibi savaşsız ele geçen ganimettir.

93/1 'nci âyette, Enjai'in, Allah'a ve Elçisine âit bulunduğunu bildiriliyor. Allah'ın sınırları dışına çıkmaktan sakınmayı, müslümanlarm birbirleri arasındaki sözleri ve işleri düzeltmelerini, Allah'a ve Elçisine itaat etmelerim emrediliyor. "Eğer gerçekten mü'min iseniz böyle yaparsınız" buyuruluyor.

Nefel: Nafile, asla ilâve edilen şeydir. Birinin üzerine farz olmadığı halde kendiliğinden yaptığı iyiliğe nefel veya nafile denir. Asıl olan farza ziyâde olduğundan dolayı fazla ibâdete nafile denmiştir. Enfâl ise nefeVin çoğulu olup savaş ganimetleri anlammadır. Ganimete nefel denmesinin sebebi, Allah'ın, lûtfuyla bunları düşmanlarından alıp müslümanlara vermesinden ötürüdür. Müfessirlere göre nefel ile ganimet arasında fark vardır. Nefel: Savaşta öldürülenin üzerinden alman eşyadır

NEFES

17- Sırtını dönen geceye, 18-Nefes almaya başlayan sabaha andohun. (Tekvîr: 7/17-18)

Tekvîr: 7/18'nci âyette, teneffüs etmeğe, yani soluk almaya başlayan sabaha and içilmektedir. Teneffüs, nefes almak demektir. Ciğerdeki kirli havanın dışarıya çıkmasıyla canlı ferahlayıp rahatladığı için bu havaya nefes denmiştir. Nefs de nefes alan canlı varlıktır (Nefs maddesine bakınız). Nefes, nefes alan canlıyı rahatlatan hayât soluğudur. Tenfîs de nefes aldırma, rahatlatma demektir. Bu anlamdan hareketle tasavvufta güzel bir hâl, gaybdan gelen lütuflarla gönül ün ferahlamasına da nefes denmiştir. Sevgili ile üns, sevenin nefesidir. Bu üns ile âşık ferahlar, sevinir. "Vakit başlangıç, nefes sondur. Yani vakit, başlangıçtaki sâlikin, nefes de yolun sonuna varmış sâlikin vasfıdır. Hâl ise bu ikisi arasında bulunur" denilmiştir. Herhalde sûfîler bu sözle demek İstiyorlar ki: Başlangıçtaki sâlİke, Allah'tan bir liituf(nur ve keşif) gelir, fakat durmaz, gider. Sülûkün ortalarına doğru bu hal daha fazla sürer, sâlikin çoğu vakti böyle geçer. Sülûkün sonunda sâlik, halinde riisûh (derinlik, istikrar) kazanır. Bu nurlar ve lütuflar nöbet nöbet gelir, bütün nefeslerinde görülür

NEFHA

Andolsun, onlara Rabbinin azabından bir esinti dokunsa, "Eyvah bize, biz gerçekten zâlim-termişiz," derler. (Enbiyâ: 73/46)

73/46'ncı âyette, gerçekten yüz çeviren inkarcı insanlara Allah'ın azabından bir esinti dokununca: "Eyvah bize, meğer biz haksızlık etmişiz!" diye feryâd edecekleri belirtilmektedir.

Nefha: güzel koku, hayır esintisidir. Bazen şer için de kullanılır. Âyette nejha ikinci anlamdadır,

Hayvan, tırnağını attı", demektir.

(Nefûh): sağmadan sütü çıkan dişi devedir.

NEHİR

Korunanlar cennetlerde ırmaklar(ın kenarın)-dadırlar. (Kamer: 37/54)

Nehr, ırmak dediğimiz, küçük suların birleşimiyle oluşup denize doğru akan büyük akar sudur. Çoğulu enhârdır. Kur'ân'daki kullanıma göre nehirler ikiye ayrılır: Dünyâ nehirleri, âhirette cennet nehirleri.

NEHY

9- Gördün mü şu men'edeni? 10-Namaz kılarken bir kulu (namazdan)? (Alak: 1/9-10)

Nehy : nihayet kökünden gelir. Nihayet son demektir. Nehy yapılan işe son vermek, yapmamayı emretmektir. Nehy sözle veya başka yollarla olabilir. Meşhur nehy kipi la tef al (yapma) sîğasıdır. Bir

şeyin helâl olmadığını; haram olduğunu söylemek "lâ vehillu  helâl

değildir", "harreme  haram kıldı" demek de nehy bildirir. Yapanı uyarmak,kötülemek "lâ yenbağî  uygun değildir, yaraşmaz", "mâ kâne lehum onların bunu yapmaya haklan yoktur", "lâ yasluhu uygun değildir" gibi söylemler nehy (yasak) bildirdiği gibi, bir işin "şeytân işi", "bozuk" gibi bir sıfatla nitelendirilmesi de nehy bildirir.

Bir şeyin yapılmasına izin veren, yasak edildikten sonra yapılmasını emreden, günâh olmadığını, Allah'ın, o işten dolayı insanı affedeceğini bildiren ifadeler, o işin mübâh olduğunu gösterir. Vahiy inerken yapılmakta olan bir şeyin yasaklanmaması, ya da "Bizden öncekiler böyle yapardı" denmesi de o filin mübâh olduğunu gösterir.

"Allah ve Resulü hoş görmez", "Rabbin katında kötü görülmüştür" ifadesi, çoğunlukla haram, bazen de tenzîhen mekruh belirtir. "Ben onu yapmam" söylemi mekruh belirtir.

Nehy sığaları tanrım, kerahet, duâ, umutsuzluk, irşâd vb. ifade edebilir. "Haksız yere, Allah'ın yasak kıldığı canı öldürmeyiniz"

NEKR-İNKÂR

Nekr : kökünden inkâr, tanımamak, kabul etmemektir. Râğıb, inkârı, kalbe düşünmediği bir şeyin gelmesi şeklinde tanımlıyor ve bunun bir çeşit cehil olduğunu söylüyor

NESF

Nesf : Savurmak, kökünden söküp atmak demektir. Yürüyen devenin ön ayaklarıyla toz çıkarmasına da nesf denilir.

8- Yddtzlarftn ışığı) silindiği zaman, 9- Gök yar ildiği zaman, 10- Dağlar ufalanıp savrulduğu zaman. (Miirselât: 33/8-10)

(Müsâ): "Git, dedi. Artık hayât boyunca sen: 'Bana dokunmayın/' diyeceksin (toplumdan refüze edilip yalnız başına kalacaksın), sana va'dedilen bir ceza var ki ondan asla şaşınlmayacaksın (mutlaka o cezanı tam zamanında bulacaksın). Şimdi durup taptığın tanrına (Tâhâ: 45/97)

33/10, 45/97'nci âyet,ler Kıyamet olayında dağların nesfedileceğini yani öğütülüp savrulan toz haline getirileceğini ifâde eder.

105- Sana dağlardan soruyorlar. De ki: "Rabbim onları ufalayıp savuracak! 106- Yerlerini boş, dümdüz bırakacaktır. 107- Orada ne bir eğrilik, ne de bir tümsek görmeyeceksin. 108- O gün hiç pürüzü olmayan çağrıcıya uyarlar; (ondan sapma imkânı yoktur), Rahmân'ın huzurunda sesler kısılır, fısıltıdan başka bir şey isitemezsin. (Tâhâ: 45/105-108)

45/105-108'nci âyetler, Allah'ın, kıyamet günü, dünyanın en belirgin noktaları olan dağları ufalayıp savuracağını, dünyâyı dümdüz edeceğini, ne çukur, ne de tümsek bırakmayacağını bildirmektedir. O gün herkesin, pürüzsüz çağmanın sözüne uyacağı ve Rahmân'ın huzurunda seslerin kısılacağı,çok hafif sesten başka bir şeyin duyulmayacağı belirtilmektedir. Onun pürüzü yoktur" cümlesi, çağrıcının sıfatı da olabilir. Yani onun sesi dümdüzdür, hiç pürüzü yoktur. Çağırılanların durumunu belirten bir cümle de olabilir. Yani çağırılanların ondan sapma imkânı yoktur. Mutlaka ona koşarlar. Müfes-sirlerin çoğu bu ikinci anlamı tercîh etmiştir.

45/107'nci âyette dünyânın engebelerden arınıp dümdüz edilmesi ile 108'nci âyette çağmanın pürüzsüz oluşu arasında güzel bir edebî uyum vardır. Bu âyet burada dâvetçinin sözünü dinlemeyenlerin, âhirette davetçinin çağırışından yan çizemeyeceklerini, ister istemez herkesin o davete koşacağını vurgulamaktadır. Allah'ın, insanları toplayacağı mahşere (toplantı alanına) gitmemek, kimsenin elinde değildir. Çünkü orada dünyadaki gibi seçimle hareket etme imkânı yoktur.

Demek ki kıyamet olayı, uzayı dolduran yıldızların düzeninde bir bozukluk meydana getirecek, gök yapısı çatlayacak, yıldızlar dağılacak, âyetlerin ifâdesine göre Dünyâ tamamen yok olmayacak ama üzerindeki dağlar pamuk gibi atılacak, savrulacak, dere tepe kalmayacak, her taraf dümdüz olacak, canlar bedenlere sokulup kabirlerden veya bulundukları yerden kaldırılacak ve yargıcı Cenabı Hak olan yüce Dîvâna sevk edilecek, herkes orada Dünyâ yaşamında yapmış olduğu işlerin hesabını verecek. Dünyâ tamamen yok olmayacak dedik. Çünkü Kehf Sûresİ'nin 47. âyetinde Yüce Allah: "O gün dağlan yürütür; yeri al açık görürsün..." buyurmaktadır.

NESİL

 7- O'dur ki, yarattığı her şeyi güzel yaptı ve insanı yaratmağa çamurdan başladı. 8- Sonra onun neslini bir özden, hakir bir su(yun özü)nden yaptı. (Secde: 75/7-8)

Nesi bir şeyden ayrılmaktır.

Veber (dışkı) deveden, gömlek insandan ayrıldı, denilir. Canlıdan ayrılan şeye yani çocuklara da nesi denilir. Keza nesi saldırı anlamına da gelir. Tenasül doğurma, üremedir

NEŞR

(Amel) Defierier(i) açılıp yayıldığı zaman. (Tekvîr: 7/10)'

7/10'ncu âyetinde sahîfe(defter)lerin neşredildiği zamana and içilmek-tedir. Neşr yaymak demektir. 3—u (neşere): elbiseyi, yahut def teri, yahut bulutu yaydı, açıp .ortaya koydu, demektir. Âyette Kıyamet gününde insanın yaptığı eylem defterlerinin açılacağı, herkesin yaptığı eylemlerin tutanağının açıkça ortaya konacağı belirtilmektedir.

Yaydıkça yayanlara. (Mürselât: 33/3)

Mürselât Sûresi'nin baş tarafındaki âyetlerde birtakım güçlere yemîn edilmektedir. Çeşitli sıfadarla anılan bu varlıklar, 3'ncü âyette nâşirat yayanlar olarak nitelendirilmiştir. Bunların melekler, rüzgârlar; hem melekler, hem rüzgârlar; Kur'ân âyetleri; insanın kalbine gelip onu Hakk'a yönelten düşünceler olduğuna dair rivayetler vardır. Melekler gökte kanatlarını açtıkları ve yeryüzünde de şerîatleri yaydıkları, yahut amel defterlerini yaydıkları için onlara en-nâşirât (yayanlar) denmiştir.

Zemahşerî şöyle diyor: "Allah, emirleriyle birlikte gönderdiği birtakım meleklere yemîn etmiştir. Bu melekler, Allah'ın buyruğunu yerine getirmek için rüzgâr gibi esmiştir. Birtakım meleklere de yemîn etmiştir ki onlar vahiy indirirken havada kanatlarını açmışlar, yahut yeryüzünde şerîatleri yaymışlar, yahut getirdikleri vahiylerle küfür ve cehaîetle ölü olan ruhfarı diriltmişler, hak ile batılı ayırmışlar; doğru yolda olanlara özür dileme (tevbe etme), batıl yolda olanlara da uyarı için peygamberlere zikir bırakmışlardır. Yahut Allah, gönderdiği azâb rüzgârlarına, gökte bulutları yayan ve parça parça ayıran rahmet rüzgârlarına; yahut Ölü toprağı diriltip Allah'a şükredenle etmeyeni birbirinden ayıran yağmur bulutlarına yemîn etmiştir."

NEZF

 (Bir şarap) Ondan ne başları ağrıtılır, ne de akılları giderilir." (Vakıa: 46/19)

46/19: Nezf. kuyudan suyu azar azar boşaltmak demektir. Kan veya göz yaşı akmasına da ner/denilir. Nezîfıt'ddem: kan kaybetmektir. (sekrânun nezîf): Sarhoşlukla anlama yetisi akıp gitmiş olan kimsedir.

Âyette, âhiret şarabının sarhoş etmeyeceği, salyaları akıtmayacağı, saçmalıklar söyletmeyeceği, içenleri birbirini kınamağa, suçlamağa sevk etmeyeceği belirtilmektedir. Bu ifade, içkinin, Peygamber(s.a.v.)in gönderildiği Arap toplumunda son derece yaygın olduğunu, içenlerin sarhoş olunca bağırıp na'ra atarak birbirlerini suçlamağa, sonra kavgaya başladıklarını gösterir. Bu ifadelerde dünyâ şarabını kötüleme, onu bırakmağa teşvik de sezilmekterdir.

NISF-İNSÂF

11- Allah size, çocuklarınız(tn alacağı miras) hakkında, erkeğe, kadının payının iki katım tavsiye eder. (Çocuklar) İkiden fazla kadın iseler, (ölenin geriye) bıraktığının üçte İkisi onlarındır. Eğer (çocuk) yalnız bir kadınsa (mirasın) yansı onundur. Ölenin çocuğu varsa, bıraktığı mirasta ana babasından her birinin altıda bir hissesi vardır. Eğer çocuğu yok da ana babası ona varis oluyorsa, anasına üçte bir düşer. Eğer kardeşleri varsa. anasının payı altıda birdir. (Bu hükümler, ölenin) Yapacağı vasiyyetten, ya da borcundan sonradır. Babalarınız, ve oğullarınızdan, hangisinin fayda bakımından size daha yakın olduğunu bilmezsiniz- Bunlar, Allah'ın koyduğu haklardır. Şüphesiz Allah bilendir, hikmet sahibidir. 12- Eğer çocukları yoksa, eşlerinizin yapacaktan vasiyyetten ve borçtan sonra bıraktıkları mirasın yarısı sizindir. Çocukları varsa, bıraktıklarının dörtte biri sizindir Sizin de çocuğunuz yoksa, yapacağınız vasiyyet ve borçtan sonra bıraktığınızın dörtte biri, onlarındır; çocuğunuz varsa bıraktığınızın sekizde bin onlarındır. Eğer miras bırakan erkek veya kadının evlâdı ve ana babası olmayıp bir erkek veya bir kızkardeşi varsa, her birine altıda bir düşer Bundan fazla iseler, üçte bire ortaktırlar. (Bu taksim) Zarar verici olmayan vasiyyet ve borçtan sonra (uygulanır). Bunlar, Allah'tan (size) vasiyyettir

Allah bilendir, halimdir, (Nisa: 98/11-12)

98/11-12'nci âyetlerde tek olan kız çocuğunun, ebeveyninin bıraktığı malın nısfım; kocanın da, ölen karısının bıraktığı mîrâsm yansını alacağı belirtilmektedir.

Bir mehir kestiğiniz takdirde, henüz dokunmadan onları başaınışsantz, kestiğinizin yarısını (verin). Ancak kadınlar vazgeçer, yahut nikâh bağı elinde bulunan (erkek) vazgeçerse başka. (Erkekler,) Sizin affetmeniz (müsamaha gösterip mehrin tümünü vermeniz) takvaya daha yakındır. Aranızda birbirinize iyilik etmeyi unutmayın. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızı görür. (Bakara: 92/237)

92/237'nci âyette, henüz dokunulmadan boşanmış kadınlara, kesilen mehrin nısfının (yarısının) verilmesi emredilmektedir.

 Nısf :yarım, bir şeyin yarısı demektir. Aynı kökten nasaf  orta yaşlı kadındır. Bu kökten ifâl vezni olan insaf i dengelilik, adalet, merhamet demektir. Nısfat da msâ/anlamına gelir. Bu kelime hizmet anlamında da kullanılır. Hizmetçiye nâsıföemUr. Çoğulu nusuftuv. İstİnsâf insaf istemektir.

fnsâf bir kimseye verdiğinin fazlasını değil, sadece mislini almak, kendisine yapılan kötülüğe dengi bir karşılık vermektir. Meselâ birine ödünç verdiği bir paranın iki katını almak, yapılan bir kötülüğe fazlasıyla karşılık vermek, kendisine sözle hakaret edene daha fazlasıyla veya dayakla karşılık vermek insafa aykırıdır, zulümdür. Müslüman daima ölçülü olur, insaf sınırlarını aşmaz. Yapılan kötülüğe dengiyle karşılık vermek adalet ve insaf, ama onu affetmek fazilettir.

Eğer azâb edecekseniz, size yapılan azâb kadar azâb edin. Ama sabrederseniz, andol-sun ki o, sabredenler için daha iyidir. (Nahl: 70/126)

70/126'ncı âyette müslümanlara yapılan kötülüğe, düşmanlığa karşılık vermek istediklerinde aşırı gitmemeleri, kendilerine yapılan kötülüğe denk bir ceza vermeleri, fakat sabretmelerinin daha iyi olacağı bildiriliyor.

NİDA

Dinle, o gün o ünleyici, yakın bir yerden çağırır. (Kaf: 34/41)

Nida: sesi yükseltmek, bağırmak, anlamsız, soyut ses demektir. Anlamlı sözleri bağıra bağıra söylemek de nidadır. Nidâ'nm aslı, yaşlık, rutubet nedâ dır.

NİSYÂN

Andolsun biz, önceden Âdem'e (o ağaçtan yememe sini) emretmiştik, unuttu. Biz onda bir azim (ve sebat) bulmadık. (Tâhâ: 45/115) âyetinde Allah'ın, Âdem'e bir ağaca yaklaşmamasını emrettiği, fakat Âdem'in, Rabbın buyruğunu unuttuğu, şeytânın aldatmasına karşı gerekli direnişi gösteremediği anlatılmaktadır.

Allah'ın sana verdiği (bu servet) içinde âhiret yurdunu ara, dünyâdan da nasibini unutma, Allah sana nasıl iyilik ettiyse sen de öyle iyilik et, yeryüzünde bozgunculuk (etmeyi) isteme, çünkü Allah bozguncuları sevmez. (Kasas: 49/77)

49/77'nci âyette Kaarun'un, anahtarlarını neredeyse güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok hazinesi olduğu bildiriliyor. Hazine ne kadar çok olsa da anahtarlarının bu kadar ağır olması gerekmez. Bu cümle birkaç şekilde açıklanır:

1) Bu mallar para değil de mal türünden olursa anahtarları, bu kadar olabilir. Demek ki her anahtar bir mala âit idi. Yani onun evleri, dükkânları ve sairesi o kadar çoktu ki bunların korunması, bakımı, güçlü bir cemâate verilmişti. Bir cemâat dahi bunların üstesinden zor geliyordu.

2) Anahtarlardan maksat, malın kendisidir. Kaarun'un, güçlü bir cemâatin taşıyamayacağı kadar çok serveti vardı, demektir.

3)  âyetinde olduğu gibi anahtar, burada bilgi, koruma demektir. Âyet, Kaarun'a, güçlü bir cemâatin dahi koruyamayacağı, bilemeyeceği kadar çok servet verildiğini gösterir, yani Kaarun'un, hazineleri o kadar çoktu ki muhafızları, onları korumaktan yorulurdu

NUSH

Ve onlara: "Elbette ben size öğüt verenlerdenim” diye de yemin eni. (A'râf: 39/21) âyetinde, Âdem'le eşini kandırmağa çalışan şeytân' in, yemin ederek onlara öğüt verdiğini, onların iyiliğine çalıştığını söylediği anlatılmaktadır.

 (Salih,) Onlardan öteye döndü de: "Ey kavmim, ben size Rabbi-

min mesajlarını duyurdum ve size öğüt verdim; fakat siz öğüt verenleri sevmiyorsunuz!" dedi. (A'râf: 39/79)

39/79: Salih, kavminin mahvolmuş durumunu görünce üzülmüş, onların ardından üzüntü ile: "Ey kavmim, ben size Rabbimin gönderdiği gerçekleri duyurdum, size öğüt verdim ama siz, öğüt verenleri sevmezdiniz!" demiştir.

Eğer  Allah, sizi azdırmak diliyorsa, ben size öğüt de vermek istesem (yahut: ben sizin ne kadar iyiliğinize çalışsam) istesem, öğüdüm siz.e yarar sağlamaz. Rabbİniz O'dur ve siz O'na döndürüleceksiniz. (Hûd: 52/34) âyetinde de öğütlerini dinlemeyen kavminin tutumu karşısında Hz. Nuh'un sıkıntısı ve içine düştüğü çaresizliği anlatılmaktadır. Kavminin inatçı tutumu karşısında Nuh, ben size ne kadar öğüt verdim, sizin iyiliğinize çalıştım ise de siz yola gelmediniz. Allah sizi şaşırtmak dilemişse ben sizi nasıl düzeltebilirim ki? demekten başka çare bulamamıştır.

Nush  yararlı fiil veya iş aramak, bir şeyi halis, katıksız yapmak, öğüt vermek, samîmi olmak, hatâyı telâfi etmek, onarmak, eksiği gidermek anlamlarına gelir, hâlis baldır. Keza nush, dikmek anlamına da gelir. Nisâh  ip, nâsıh  terzi demektir.

NUTK

Neyiniz var ki konuşmuyorsunuz? (Sâffât: 56/92) âyetinde Hz. İbrahim'in, Tanrı diye tapınılan putlara sokulup alaycı bir söylemle onlara neden konuşmadıklarını sorduğu, daha sonraki âyetlerde onları kırdığı anlatılmaktadır. Burada verilen mesaj, konuşamayan âciz şeylerin tanrı olamayacağıdır.

Sonra yine eski kafalarına döndürüldüler: "Sen de bilirsin ki bunlar konuşmazlar," dediler. (Enbiyâ: 73/65) âyetinde de putları kırdığı İçin sorguya çekilen Hz. İbrahim'in, konuşmaktan âciz şeylerin tanrı olamayacağını anlatmak üzere, onlan kimin kırdığını kendilerine sormalarını önerdiği, fakat putataparfarın, bir süre düşündükten sonra onların konuşamayacaklarını söyledikleri; bunun üzerine Hz. İbrahim'in de konuşmaktan âciz, hiçbir yararı olmayan şeylere tapmanın anlamsızlığını vurguladığı belirtilmektedir.

Nutk konuşma demektir. Nâtık: insanı diğer canlılardan ayıran temel özelliktir. Mantık biliminde insan "Konuşan hayvan" olarak tanımlanır. Nutk kökünden yapılmış nünîak ve mintaka bele bağlanan kemerdir.

NÜKS

Neks : geri çevirmk, baş aşağı etmek. Bebeğin ayaklarının başından önce çıkmasme&y ile ifade edilir. Niks de baş üstü çakılıp altı üstüne gelen oktur.

 Sonra  yine eski kafalarına döndürüldüler: "Sen de bitirsin ki bunlar konuşmazlar," dediler. "(Enbiyâ: 73/65) Nüks, iyileştikten sonra tekrar hastalığa dönmek, hastalanmaktır. 

Kime uzun ömür versek  ömür versek, onun yaratılışını baş aşağı çeviririgücünü azaltır)ız, (sonunda zayıflar, ihtiyarlar). Akıllarını kutlanmıyorlar mı?" (Yâsîn: 41/68).

41/68: Allah, uzun yaşattığı kimselerin bünyelerini baş aşağı eder. Bünyeleri gittikçe gücünü kaybeder, belleri bükülür, yüzleri kırışır, hafızaları zayıflar, o kadar ki hayatlarının başlangıcında olduğu gibi bir şey bilmez duruma gelirler. İnsan vücudunun ve Öteki canlıların önce gelişip güç kazanması, sonra ihtiyarlamağa başlayıp günden güne gücünü kaybetmesi, Allah'ın yasaları gereğidir. Bu hayâtı böyle düzenleyen Allah'tır. İyice düşünenler, bunların, Allah'ın tedbiriyle olduğunu anlar ve yalnız O'na kulluk ederler.

NÜZUL

Nüzul : yüksekten aşağıya inmek, bir yerde yükünü indirip konaklamak demektir. Menzil konaklama, mola yeridir.

De ki: "Rabbim, beni doğruluk girdir işiyle girdir ve bent doğruluk çıkarışiyle çıkar. Bana katından yardımcı bir güç ver." (İsrâ: 50/80)

50/80'nci âyette, Peygamber'e: kendisini doğrulukla ve doğruluk makamına girdirmesini; ve doğrulukla çıkarmasını istemesi emrediliyor. Bu doğru girme ve çıkma veya giriş ve çıkış yeri: kabre girip kabirden çıkma; Mekke'den sağlıkla çıkma ve Medine'ye sağlıkla ulaşma; peygamberlik görevine başlama ve bunu doğru olarak bitirme şekillerinde açıklanmıştır.

Fakat Taberî'nin dediği gibi âyette Peygamber'in hicretine işaret vardır. Abdullah ibn Abbâs: "Peygamber (s.a.v.) Mekke'de idi. Sonra kendisine hicret emredildi. Yüce Allah, bu âyeti indirdi" demiştir. Hasan-ı Basrî de: "Mekke kâfirleri, Peygamber(s.a,v.)i öldürmek, yahut kovmak, ya da bağlamak meselesini konuşurlarken yüce Allah, Peygamber'ine Medine'ye çıkmasını emretti. İşte bunun için (Beni doğru bir yere girdir veya doğru bir girdirişle girdir) demesini emretti"

NÂR

Nâr  duyularla algılanan ateş demektir. Hem dünyâ, hem de âhiret ateşi anlamına gelen nâr kelimesi, Kur'ân-ı Kerîm'de çok kullanılan kelimelerdendir. Bizim tesbitimize göre 142 âyette anılmaktadır. Daha çok cehennem ateşi veya bizzat cehennemin adı olarak anılır.

Âhiret ateşi: Müddessir: 4/31; Mesed: 6/3; A'Iâ: 8/12; Leyi: 9/14; Kari'a: 16/11; Hümeze: 32/6; Beled: 35/20; Kamer: 37/48; Sâd: 38/27, 61, 64, 76; 59, A'râf: 39/36, 38, 44, 47, 50; Cin: 40/23; Fâtır: 43/36; Nemi: 48/90; Kasas: 49/41; Yûnus: 51/8, 27; Hûd: 52/16, 17, 98, 106, 113; En'âm: 55/27, 128; Sebe': 58/42; Zümer: 59/8, 16, 19; Mü'min: 60/6, 41, 43, 46, 47, 49, 72; Fussilet: 61/19, 24, 28, 40; Câsiye: 65/34; Ahkaf: 66/20, 34; Zâriyât: 67/13; Ğâşiye: 68/4; Kehf: 69/29, 53, 96; Nahl: 70/62; Nûh: 71/25; İbrâhîm: 72/30, 50; Enbiyâ: 73/39; Mii'minûn: 74/104, Secde: 75/20; Tûr: 76/13, 14; Ra'd: 87/5, 35, Ankebût: 85/25; Hac: 88/19, 72; Bakara: 92/24, 39, 80, 81, 126, 167, 174, 175,201,217, 221, 257, 275; Enfâl: 93/14; Âl-i İmrân: 94/10, 16, 24, 103, 116, 131, 151. 185, 191, 192; Haşr: 95/3, 17, 20; Ahzâb: 97/66; Nisa: 98/10, 14, 30, 56: 145. Muhammed: 99/12. 15: Beyyine: 101/6; Nûr: 102/57; Mücâdele: 104 P: Tanrım: 1066. 10: Teğâb'ün: 107/10; Mâide: 110/29, 37,72;Hadîd: 112 15:Tevbe: 113 1"\ 35.63.68, 81, 109;

Dünya ateşi: Burûc: 2^ 5: Yâsîn: 41/80; Tâhâ: 45/10; Vâkı'a: 46/71; Nemi: 48/7. 8: Kasas: 49 29: A'râf: 39/12; Tâhâ: 45/10; Hicr: 54/27; Enbiyâ: 73/69; Ankebût: 85 24; Ra'd: 87/17; Rahman: 89/15, 35; Bakara: 92/17,266; Âl-i İmrân: 94 183; Nisa: 98/10; Nûr: 102/35; Mâide: 110/64.

Âhiret azabı veya cehennem anlamındaki nâr için Âhiret maddesine bakılmalıdır. Biz burada dünyâ ateşi anlamındaki nâr'ın zikredildiği âyetleri açıklamaya çalışacağız:

4- Kahroldu o hendeğin adamları 5- O yakıt doldurulup tutuşturulmuş ateş (hendeğinin adamlan)! 6- Onlar, o(ateş hendeğijnin başında oturmuşlardı. 7- Ve onlar, müzminlere yaptıklarını seyrediyorlardı. 8- Mü'minler sırf aziz, övgüye lâyık Allah'a inandıkları için o(zâlim)ler onlardan öç aldılar. 9-O (Allah) ki göklerin ve yerin hükümranlığı O'nundur. Allah, her şeye '.anıktır. 10- İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra (yaptıklarına) :e\be etmeyenler (yok mu), onlar için cehennem azabı vardır ve onlar :çin yangın azabı vardır. (Biirûc: 27/4-10)

27/4-10'ncu âyetlerde. Allah'a inanan kimseleri, sırf inançlarından dolayı acımadan ateş dolu hendeklere atıp, onların cayır cayır yanmalarını seyreden zâlim insanlara lanet ediliyor. Ve göklerin yerin pâdişâhı Allah'ın, her şeye tanık olduğu, dolayısıyla onların yaptığı zulmü de gördüğü ve o zâlimleri eylemlerine uygun cezaya çarptıracağı belirtiliyor.

Bu âyetlerin ayrıntılı tefsiri içinUhdûd maddesine bakınız.

Bu âyetler, Mahkemeye getirilecek bir olaya giriştir. Bu olay da zorbaların, inanan insanları, inançlarından döndürmek için uhdûd denen ateş dolu hendeğe atıp yakmalarıdır.

Âyetlerin tefsiri hakkında rivayetler zikredilir. Bu konudaki öykülerin ayrıntıları bir yana bırakılırsa bunlar, Yemen'de veya Yemen'e yakın Nec-rân'da egemen olan Yahudilerin. Hıristiyan olanları dinlerinden döndürmek için onlara acımasızca işkenceler ettiklerini gösterir.

Zûnüvâs'ın ve Yemen halkından bir kısmının Yahûdî olduğu, bunların Hıristiyanlara baskı ve işkence yaptıkları, bu yüzden galeyana gelen Habeş-lilerin Yemen'i istilâ ettikleri tarihi olaylardır

NEKAL

11- Beni ve o ni'met sahibi yalanlayıcıları yalnız bırak ve onlara biraz mühlet ver. 12- Doğrusu, bizim yanımızda prangalar ve cehennem var. (Müzzemmil: 3/11-12)

3/11-12'nci âyetlerde Peygamber'i teselli niteliğinde, hele bir süre beklemesi; Allah'ın servet ve mevkiine şımaran yalanlayıcıları enkâl(pran-galar)a vurup cehenneme atacağı vurgulanmaktadır.

Nikl hayvanın bağı. gem; çoğulu enkâldır. Nekâl ise caydırıcı ceza, tenkil şiddetle cezalandırmaktır.

65- içinizden, Cumartesi günü(avlanma yasağıjnı çiğnevenleri elbette bilmişsinizdir; işte onlara: "Aşağılık maymunlar olun! dedik. 66- Ve bunu, önündekilere ve ardından geleceklere ibret bir ceza. 'Allah'ın azabından) korunanlara da bir öğüt yaptık. (Bakara: 92/65-66)

92/65-66"ncı âyetlerde. Cumartesi yasağını çiğneyen Yahudilerin, Allah'ın gazabına uğra>ıp ma>mun kılığına sokuldukları, bu cezanın, o zamanki diğer insanlara ve sonra gelecek kuşaklara ibret bir ceza yapıldığı belirtilmektedir.

Hırsızlık eden erkek ve kadının. yaptıklarına karşılık Allah'tan bir ceza olarak ellerini kesin! Allah üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Mâide: 110/38) âyetinde de hırsızlık eden erkek ve kadının, yaptıklarına Allah tarafından, nekâl (caydırıcı cezâı olarak birer ellerinin kesilmesi emredilir ve Allah'ın azız ve hakim sıfatları vurgulanır. Bunların anlamı, Allah'ın, haksızlık edenlere karşı gücünü ve kudretini, O'nun herkese karşı galip, yenilmez, hükmünü uygulatacak hükümdar olduğu vurgulanmaktır.

 (Ey Muhammed), Allah yolunda savaş; sen yalnız kendinden sorumlusun! İnananları da (savaşa) teşvik et. Umulur ki Allah, kâfirlerin gücünü kırar. Allah'ın baskını daha güçlü, cezası daha çetindir. (Nisa: 98/84)

98/84'ncii âyette, Allah'ın Elçisi teselli edilerek kendisinin, yalnız kendi nefsinden sorumlu olduğu, tek başına da olsa Allah yolunda savaşması ve mü'minleri de savaşa teşvîk etmesi emredilmekte: "Umulur ki Allah, kâfirlerin baskınını, gücünü kırar. Allah'ın baskını ve cezası daha çetindir!" buyurulmaktadır.

Burada nekâl kökünden tenkil şiddetli ceza demektir.

NÜZUL SEBEBLERİ

Bilindiği üzere sebeb bir olayın olmasına neden olan şeydir. Çoğulu esbâbdır. Nüzul ise inme demektir. Esbâbu'n-nüzûl (inme sebebleri) anlamına gelir. Bu söylem. Kuran bilimlerinin bir terimidir.

Kur'ân-ı Kerîm'in bazı âyetleri, bir olay veya bir soru üzerine inmiştir. İşte bazı âyetlerin inmesine sebebolan soru veya olaya nüzul (inme) sebebi denilir. Sorulan bir soru veya vukubulan bir olay üzerine bazen bir âyet, bazen birkaç âyet, bazen de bir sûre inmiştir. Fakat Kur'ân'ın çoğunun nüzul sebebi yoktur. Zaten Kuranın ineceği, ezelde planlanmıştır. Sorular ve olaylar, bazı âyetlerin inmesine zemin hazırlamıştır. Birçok âyet ve sûre de herhangi bir olay üzerine değil, sebepsiz olarak inmiştir. Kur'ân'ın tümümün asıl iniş sebebi, insanları doğru yola iletmektir.

Nadİroğulları yurdunun fethİ

Nafaka

Nahl Suresİ

Nahr

Naka

Nakİb

Namaz

Nas

Nas Suresİ

Nasab

Nasİye

Nasr

Nasr Suresİ

Nasuh Tevbe

Natiha

Nazar Değmesİ

Nazİat Suresİ

Nebe Suresİ

Necm Suresİ

Necmin Hevası

Necran Heyetİ

Necva

Nefr Nüfür

Nefs

Neml

Neml Suresİ

Nesh

Nesİ

Neşeİ Uhra

Nevm

Nezr

Nİmet

Nİl

Nİsa Suresİ

Nİyyet

Nuh

Nuh Suresİ

Nur

Nur Suresİ

Nüsük

Nüşüz

Nakİb

Nasr

Nazar

Nebe

Necm

Necs

Nefel Nafİle

Nefes

Nefha

Nehİr

Nehy

Nekr İnkar

Nesf

Nesİl

Neşr

Nezf

Nısf İnsaf

Nİda

Nİsyan

Nush

Nutk

Nüks

Nuzul

Nar

Nekal

Nüzul Sebeblerİ

"OKU!" EMRİ

1 - Yaratan Rabbinin adıyla oku. 2- O, insanı alaktan (embriyodan) yarattı. 3- Oku, Rabb'in en büyük kerem sahibidir. 4- O, (insana) kalemle (yazmayı) öğretti. 5- İnsana bilmediğini öğretti. (Alak: 1/3-5)

Kur'ân-ı Kerîm'in inen ilk âyetleri olan bu âyetlerde, insanı 'alak-(embriyo)dan yaratıp ona bilmediği şeyleri kalemle öğreten çok cömert Allah'ın adıyla okumanın emredilmesi, insanın kendisinin yaratılışını okumaya yöneltilmesi ve bilginin temel kaynağı olan kaleme, yazıya dikkat çekilmesi, Kur'ân'da ilme verilen değeri gösterir. Kur'ân'ın daha ilk âyetlerinde insan, Allah'ın yaratma yasalarını incelemeğe yöneltilmekte, bu incelemeğe de önce kendi yaratılışından başlamaya, öğrendiklerini yazı ile de tesbit ederek bilgisini geliştirmeğe ve bilmediği şeyleri öğrenmeğe teşvik edilmektedir ki bütün kâinat varlıklarını incelemek, maddî ve ma'nevî ilimleri öğrenmek bu âyetlerin yönlendirmesi kapsamına girer.

Sözgeliminden anlaşıldığı üzere burada "Oku!" emri, vahyedilen şeyleri okuma hakkındadır. Yani ey Muhammed,sana vahyedilen Kur'ân'ı oku, Rabbinin adını anarak, O'nun yardımını dileyerek oku, demektir. Yahut "Rabbinin adına oku, okumayı Rabbin için yap!" demek olur. Bu tefsire göre âyet, "Bu evi emîrin adına yaptım, bu yazıyı emîrin adına yazdım" sözü gibidir. Râzî (veya onun adına tefsiri tamamlayan zât), bu âyetten, Kur'ân okurken besmele çekmenin gerektiği anlamını çıkarmıştır. Çünkü âyette "Rabbinin adıyla, O'nun yardımını dileyerek okuması emredilmektedir. O halde okurken O'nun adını anmak gerekir.

ON EMİR

kendisine tapmanızı ve anaya, babaya iyilik etmenizi emretti. İkisinden birisi, yahut her ikisi, senin yanında ihtiyarlık çağına ulaşır(ihtiyarlık zamanlarında senin yanında kalırlar)sa sakın onlara "öf!" deme, onları azarlama! Onlara güzel söz söyle. 24- Onlara acımadan dolayı, küçülme kanadım indir, (onlara karşı alçak gönüllü ol) ve: "Ey (her varlığı terbiye edip yetiştiren) Rabb'im! Bunlar, beni küçükken nasıl (acıyıp) yetiştirdilerse sen de bunlara (öyle) acı!" de. 25- Rabb'iniz içlerinizdekini daha iyi bilir.

Eğer siz iyi kişiler olursanız şüphesiz O, tevbe edenleri bağışlayandır. 26-Akrabaya, yoksula ve yolcuya hakkım ver, fakat saçıp savurma. 27- Çünkü savurganlar, şeytânların kardeşleri olmuşlardır. Şeytân ise Rabb'ine karşı çok nankördür! 28- Eğer (elin dar olduğu için) Rabb'inden umduğun bir rahmeti bekleyerek onlardan yüz çevirecek, (onlara bir şey vermeyecek) olursan, bari onlara yumuşak söz söyle. 29- El(ler)ini boynuna bağlanmış yapma, tamamen de açma, sonra kınanır, hasret içinde kalırsın. 30- Rabb'in dilediğine rızkı açar (bol bol verir, dilediğine) kısar. Çünkü O, kullan(nın hâli)ni bilir, görür. 31- Fakirlik korkusuyla çocuklarınızı öldürmeyin. Onları da sizi de biz besliyoruz. Onları öldürmek, büyük günâhtır. 32- Zinaya yaklaşmayın, çünkü o, açık bir kötülüktür, çok kötü bir yoldur! 33- Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin. Kim haksızlıkla öldürülürse, onun velîsi(olan mîrûsçtsı)na yetki vermişizdir (öldürülenin hakkım arar. Fakat o da) Öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü kendisine yardım edilmiş(yetki verilmiştir. 34- Yetimin malına yaklaşmayın, ancak ergenlik çağma erişinceye kadar en güzel bir tarzda (onun malım kullanıp geliştirebilirsiniz). Ahdi de yerine getirin, çünkü ahd'den sorulacaktır. 35- Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın, doğru terazi ile tartın. Bu daha iyidir, sonuç bakımından da daha güzeldir. 36- Bilmediğin bir şeyin ardına düşme, çünkü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi o(yaptığından sorumludur. 37-Yeryüzünde kabara kabara yürüme. Çünkü sen yeri yırtamazsın, boyca da dağlara erişemezsin! 38- Btınlar("Allah ile beraber başka tanrı edinme!" âyetinden itibaren sayılan fiiller)in hepsi, kötü olan, Rabb'inin katında hoş görülmeyen şeylerdir. 39- Şunlar, Rabb'inin, Hikmet'ten sana vahyet-tiği(emirleri)ndendir. Allah ile berebar başka tanrı edinme, sonra kınanmış, (Allah'ın rahmetinden) uzaklaştırılmış olarak cehenneme atılırsın. (İsrâ 50/23-39)

İsrâ Sûresi'nin 26-38. âyetlerinde özetle şu emir ve yasaklar yer almıştır:

1. Yalnız Allah'a kulluk etmek,

2. Ana babaya iyilik etmek,

3. Akrabaya, yoksullara, yolculara yardım etmek ve onları incitmemek,

4. Cimrilikten ve savurganlıktan kaçınmak,

5. Fakirlik korkusuyla çocuk öldürmemek.

6. Zinaya yaklaşmamak,

7.  Haksız yere adam öldürmemek,

8. Kötü niyetle yetîm malı yememek,

9. Verilen sözde durmak,

10. Ölçüyü ve tartıyı tam yapmak,

11. Bilmediği bir şeyin ardına düşmemek, bilmeden başkaları aleyhinde konuşmamak,

12. Böbürlenmemek.

Tevrat'ın On Emrine benzeyen bu yasaklar, En'âm Sûresi'nin 151-153. âyetlerinde de bildirilmektedir. Bu âyetler, Mekke devri ortalarında inmiş olan sûrenin âyetleridir. Demek ki yüce Allah, Peygamber(s.a.v.)i, İsrâ ile ma'nevî seyahate çıkarmış, İsrâîloğulları yurduna götürmüş, sonra indirdiği bu sûre ile de Kur'ân'ın da Musa'ya gelen kaynaktan geldiğini belirtmek üzere Tevrat'taki on emrini Kur'ân'da da saymış; böylece Kur'ân'ın, Tevrat'a aykırı olmayıp onu doğruladığına, ona uygun olduğuna işaret buyurmuştur. Abdullah ibn Abbâs: "Bu onsekiz âyet, Hz. Musa'nın levhalarında da vardı" demiştir.

ONDOKUZ SAYISI

; Üzerinde ondokuz (muhafız) vardır. (Müddessir: 4/30)

âyetinde Cehennem zindanı üzerinde ondokuz muhafızın bulunduğu belirtilmektedir.

Âyette geçen ondokuz sayısı, daha sonra ondokuz sayısına kutsallık veren bir akımın doğmasına neden olmuş, 20'nci asrın sonlarında da bu sayının Kur'ân'tn kodu olduğu, Kur'ân'ın bununla kodlandığı görüşü ortaya atılmıştır.

ONİKİ YAHÛDÎ BOYU YÖNETİCİSİ

' 160- Biz onları (Yakûb'un oniki oğlundan gelen) oniki torun kabileye ayırdık. Kavmi kendisinden su İsteyince, Mûsâ 'ya: "Asanla taşa vur!" diye vahyetük. Tapan oniki göze fışkırdı. Her kabile içeceği yeri bildi. (Ayrıca) Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvasıyla bıldırcın eti indirdik: "Size verdiğimiz güzel rızıklardan yeyin!" (dedik). Ama onlar (saptılar, haksızlık ettiler. Böylece onlar) bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı. 161- Onlara: "Şu kentte oturun. Orada dilediğiniz yerden yeyin, (Allah'a niyaz edip bizi) affet deyin ve secde ederek kapıdan girin ki hatâlarınızı bağışlayalım; biz iyilik edenlere daha fazlasını da vereceğiz." denildi. J62- İçlerinden zulmedenler, (söylediğimiz) sözü, kendilerine söylenmeyen bir sözle değiştirdiler. Biz de haksızlık ettiklerinden dolayı üzerlerine gökten bir azâb gönderdik. (A'râf: 39/160-162)

îsrâîloğulları, oniki şıpta (boya) ayrılmıştı. Ya'kub'un oniki oğlundan türeyen bu boylar, çölde susuzluk çekince Musa'dan su istediler. Hz. Mûsâ, Allah'ın adıyla vurduğu zaman birçok mu'cize meydana getiren değneğini bir kayaya vurdu, kayadan her boy için bir kaynak olmak üzere oniki kaynak fışkırdı. Allah, kızgın çölde yaşayan İsrâîloğul I arının üzerine bulutla gölge yaptı, menn ve selva indirdi. İbn Kesir'in tefsîrine göre menn, zahmetsiz olarak verilen bütün besinlerin adıdır. Fakat Tevrat'ın Çıkış Kitabının onaltıncı babından anlaşıldığına göre menn (man) "çölün yüzünde, toprağın üzerine kırağı gibi düşen, kişniş tohumu gibi beyaz, ballı yufka gibi lezzetli bir gıda" idi. Selva ise, ordugâhın üzerini kaplayan bıldırcınların etidir.

ORGANLARIN TANIKLIĞI

O gün ağızlarını mühürleriz, elleri bize söyler, ayaklan yaptıklarına şâhidlik eder. (YMn: 41/65) 41/65. âyette Allah'ın, suçluların ağızlarına mühür vuracağı, onların el ve ayaklarının, yaptıklarına tanıklık edeceği anlatılıyor. Bunun anlamı şudur: O gün suçlular, söyleyecek söz, yaptıklarını inkâra imkân ve fırsat bulamazlar. Ağızları kapanır, bir şey diyemezler. Çünkü organları, yaptık larını söyler. Yaptıkları işlerin izleri bedenlerinde, el ve ayaklarında görünür. İnkâra kalksalar da suçlarını kapatmağa imkân bulamazlar.

Ellerin, ayakların konuşması ya gerçek konuşmadır. Allah ağızlarını kapatır, ellerine ve ayaklarına konuşma yeteneği verir, konuşurlar. Yahut el ve ayaklarının konuşması, mecazî bir anlam taşır. Yaptıkları işlerin izlerinin organlarından belli olması, el ve ayaklarının konuşması şeklinde ifade edilmiştir. O gün her şey o kadar açıktır ki suçluların suçlan, yüzlerinden, organlarından belli olur.

Şeyh Tantâvî, bu konuda şöyle diyor: Şu yalan ve nifaklarla dolu dünyada insanın utanması, yüzünden belli olur. Yüzün kızarması utanmayı, rengin sararması korkuyu belirtir. Yargıçlar sanığı suçlarken bu durumlarından yararlanırlar. Herkesin parmak izleri ayrı ayrıdır. Kişi işlediği cürümde ellerini suç âletlerine veya açtığı kapıya, öldürdüğü insana değ-dirmiş ise onun eşya üzerinde kalan parmak izleri, kendisini ele verir. Bu, madde dünyasında böyle olduğu gibi, ruhlar dünyasında da böyledir.

İyi veya kötü, yapılan her iş, yapanın ruhunda bir İz bırakır. Rûh bedenden ayrılıp, olduğu gibi ortaya çıkınca yapılan bütün İşlerin izleri, üzerinde görünmeğe başlar. İşte kişinin ruhu, yaptığı her işin yazıldığı bir kitap gibidir. Rûh bedenden ayrılınca bütün işler onda görünür. Kendisine:

"Kitabım oku, bugün kendi hesabını kendin göreceksin!

ORTAKLIK

Sena davacıların haberi geldi mi? Hani (Davud'un) oda(sı)mn duvarına tırmanmışlardı, 22-Dâvûd'un yanına girmişlerdi de (Dâvûd) onlardan korkmuştu: "Korkma, dediler, biz iki davacıyız. Birimiz, ötekinin hakkına saldırdı. Şimdi sen aramızda hak ile hükmet, (adaletten ayrılıp bize) zulmetme. Bizi yolun ortasına (adalete) götür. 23- Bu kardeşimin doksan dokuz koyunu var. Benimse bir tek koyunum var. Böyle iken 'Onu da bana ver' dedi ve konuşmada bana ağır bastı (onunla baş edemedim.)" 24- (Dâvûd) Dedi ki: "And olsun (o) senin, koyununu kendi koyunlarına katmayı istemekle sana zulmetmiştir. Zâten (mallarım birbirine) kartştıran(ortak)ların çoğu birbirine zulmederler. Yalnız inanıp iyi işler yapanlar bunun dışındadır ki, onlar da ne kadar azdır!" Dâvûd, (bu hükümle) kendisini denediğimizi, (kendisine bir belâ vereceğimizi) sandı da Rabb'inden mağfiret diledi, eğilerek secdeye kapandı ve tevbe edip (bize) döndü. (Sâd: 38/21-24)

38/21-25. âyetlerde Davud'un hayatından bir kesit anlatılmaktadır. Davud'un odasına giren iki kişiden biri: arkadaşının doksandokuz koyunu olduğu halde, kendisinin elindeki bir tek koyuna göz diktiğini anlatıyor ve Dâvûd'dan, aralarında adaletle hüküm vermesini istiyor.

Dâvûd da, çoğu ortakların yaptığı gibi öteki kişinin, arkadaşına haksızlık ettiğini söylüyor ama kendisinin, Allah tarafından cezalandırılacağını sanarak hemen Allah'ın huzurunda eğilerek O'ndan kendisini bağışlamasını diîiyor.

Davud'u bağışlayan Allah, kendisini yeryüzünde halîfe (hükümdar) yaptığını bildiriyor ve insanları adaletle yönetmesini, keyfine uyup doğru yoldan çıkmamasını emrediyor.

Davud'a yöneltilen bu sözlerle gerçekte tüm insanlığa hitâbedilmekte. Allah yolundan sapanların, Hesap gününde şeddetle cezalandırılacakları vurgulanmaktadır.

Âyetin ifadesinden, Davud'un işlediği bir hatâ yüzünden cezalandırılacağından korktuğu anlaşılır. Kur'ân-ı Kerîm'in, peygamberler hakkında kuşku uyanmaması için açıklamadığı olay, Kitâb-ı Mukaddes'in II, Samuel, 12. babında anlatılan zina olayıdır. Tefsîrlerde anlatılan olay da Kitâb-ı Mukaddes'ten alınmıştır.

ORUÇ

183- Ey inananlar, sizden öncekilere yazıldığı gibi (günâhlardan) korunmanız için sizin üzerinize de oruç yazıldı; 184-Sayılt günler olarak. Sizden kim hasta veya seferde olursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde (tutar). Oruca (zor) dayananların fidye vermesi, bir yoksulu doyurması lâzımdır. Bununla beraber gönül isteğiyle kim bir İyilik yapar(oruç tutar)sa o, kendisi için iyidir. Bilirseniz oruç tutmanız, sizin için daha hayırlıdır. 185- Ramazan ayı -ki insanlara yol gösterici, hidâyeti, doğruyu ve yanlışı birbirinden ayırdedip açıklayıcı olarak Kur'ân o ayda indirilmiştir- İçinizden kim o ayayetişir(ayt görür)se oruç tutsun. Kim hasta olur, yahut seferde bulunursa tutamadığı günler sayısınca başka günlerde oruç tutsun. Allah sizin için kolaylık ister, güçlük istemez. Sayıyı tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbîr etmenizi ister. Şükredesiniz dîye (size bu kolaylığı gösterir). (Bakara: 2/183-185)

Bu âyetlerde, önceki milletlere olduğu gibi sayılı birkaç günde sı-yâm(oruç tutman)ın, inananlara da farz kılındığı, oruca dayanan kimselerin, oruç tutma yerine fidye verebilecekleri; fakat oruç tutmalarının, kendileri için daha iyi olduğu belirtilmektedir.

Sıyâm  kelimesinin dilimizdeki karşılığı oruçtur. Arapça savm ve sıyâm aynt anlama gelir. Savm, yani oruç, nefsi eğilim duyduğu şeylerden geri çekmek, men'etmektir. Dinde tam tanımı, dinî emirlerle yükümlü bir insanın, tan yeri ağarmasından güneşin batmasına kadar olan zaman içinde yemekten, içmekten ve cinsel ilişkiden, ibâdet niyyetiyle geri durmasıdır. Söz söylemekten çekinmek de oruç anlamı içine girer. Meryem: 26. âyette bu tip omca işaret edilmiştir. Fakat bizim dinimizde tam susma orucu yoktur. Yalnız Ramazanın son on gününde yapılması sünnet olan i'tikâf ibâdeti, bu oruca yakın bir ibâdettir. Konuşmak orucu bozmaz, fakat oruçlu iken mümkün mertebe gereksiz sözler konuş-mayjp susarak Allah'ı anmak, tefekküre dalmak mendûbdur.

Oruç yalnız müslümanlara değil, daha önceki toplumlara da farz kılınmıştır. Çünkü insan nefsini şehvetlerden çekip dizginleyen, ruhu inceltip temizleyen en güzel ibâdet oruçtur. Onun için Bakara: 183. âyette orucun, daha önceki dinlerde de emredildiği bildirilmektedir. Ancak ya-hûdîlerin ve Hıristiyanların, Allah tarafından emrolunan bu en güzel ibâdeti değişikliğe uğrattıkları; Yahudilerin, orucun günlerini azalttıkları; hırısti-yanlarm da gün sayısını artırıp, şeklinde değişiklik yaparak orucu bazı yiyeceklerden perhiz haline dönüştürdükleri anlaşılmaktadır. Son İslâm ile oruç, aslına çevrilmiştir.

Müfessirler,  sayılı günler olarak" cümlesini şöyle açıklarlar: Oruç, önceleri her ay üç gün olmak üzere farz kılınmış idi. Daha önceki Kitâb ehlinin orucu da böyle idi. Müminler de başlangıçta nafile olarak böyle oruç tutarlardı. Sonra bu şekilde farz kılındı. Daha sonra Ramazan ayında oruç tutma emredilmekle her ay üç gün oruç tutma farzı neshedildi. Bir kısım bilginlere göre de "Sayılı günler olarak" ifadesiyle Ramazan ayı kastedilmiştir. Daha sonra gelen  Ramazan ayı -ki insanlara yol gösterici, hidâyeti, doğruyu ve yanlışı birbirinden ayırdedip açıklayıcı olarak Kur'ân o ayda indirilmiştir-içinizden kim o aya yetisir(ayt görür)se oruç tutsun." âyeti, Sayılı günler olarak" cümsefisini açıklamaktadır.

İkinci görüş daha doğrudur. Nitekim: "Kim hasta olur, yahut seferde bulunursa, tutamadığı günler sayısınca başka günlerde oruç tutsun" cümlesi de bu görüşün doğruluğunu gösterir.

Oruca dayananların fidye vermesi, bir yoksulu doyurması lâzımdır," cümlesi üzerinde de şu görüşler ileri sürülmüştür:

1)  önce bir '"si" gizlidir. takdirindedir. Zira burada mukadder bir  olunca oruç yemeğe izin vermenin hükmü

anlaşılır.

2)  fi'linde bir şeyi güçlükle yapma anlamı vardır. İyileşme umudu kalmamış ihtiyarlar, hastalar gibi oruca güç dayananlara fidye vermek suretiyle oruç tutmama izni verilmiştir. Çocuğuna zarar geleceğinden korkan gebeleri ve emzikli kadınları da fidye verecekler arasına katanlar olmuştur.

3) Üçüncü görüşe göre oruç, başlangıçta seçimli olarak farz kılınmış idi. Dileyen oruç tutar, dileyen de oruç tutma yerine fidye verirdi. Sonra bu âyet, 185. âyetle neshedildi. Bu hususta Seleme ibn el-Ekva'dan bir hadîs rivayet edilmiştir: Oruca dayananların fidye vermesi, bir yoksulu doyurması lâzımdır." âyeti indiği zaman içimizden dileyen oruç tutar, dileyen fidye verirdi. Ondan sonraki

İçinizden kim o aya yetişir(ayı görür )se oruç tutsun." âyeti inince ötekinin hükmünü neshetti.

ORUCA EK

DOĞAL TEMİZLENME SÜRECİ

Oruç tutmak doğanın en eski tedavi yöntemlerinden biridir. Hayvanlar hastalandıklarında içgüdüleriyle oruç tutarlar. Oysa insanlar doğalarından uzaklaştığı için. hastalandıklarında içgüdülerinin yönlendirmesiyle iştahın azalmasına ayak uydurup bedenin temizlenebilmesi için oruca girecekleri yerde, 'kuvvet kazanmak' için ona daha çok besin yüklemeye çalışırlar.

Ermişler ve ruhsal öğreticiler çağlar boyunca sadece sağlık için değil, fakat zihinsel ve ruhsal yükselme için de sık sık oruç tutmuştur. Çünkü onların da söylediği gibi "dolu mîde düşünmeyi sevmez." Büyük Yunan filozofları Sokrat, Eflatun ve Pisagor, önemli zihinsel çalışmalardan ve özel sınavlara girmeden önce daima oruç tutarlardı. Çünkü oruç tutmanın zihin gücünü artırdığını biliyorlardı. Eski Mısırlı rahipler de uzun sürelerle oruç tutarlardı. Büyük Yunan matematikçisi ve filozofu Pisagor okült ruhsal bilimler öğrenmek için Mısır'a gittiği zaman, kendisine ilk 40 gün oruç tutması şart koşuldu. Çünkü bir Mısırlı üstad "Sana Öğreteceğimiz şeyleri kavrayabilmen İçin 40 gün oruç tutman gereklidir" diye açıklamıştı. İncil'de de oruç hakkında birçok bölümlere rastlanır. Eski İsrailliler ve Hıristiyanlar sadece sağlıklarını kazanmak için değil, ruhsal güçlere ulaşmak ve "Tanrıya yaklaşmak" için de oruç tutarlardı. Mûsâ, Sina Dağı'nda 10 emri almadan önce 40 gün, 40 gece oruç tutmuştur. İndide şöyle yazar:

"Oruç tuttuğunuz zaman, üzgün bir yüz takınmayın, temiz ve neşeli olun (Matta 6: 16-17)", "Dürüst olun, samimi olun, gerçekçi amaçlar için oruç tutun. (Matta 6: 18)" "(Oruçtan) sonra senin ışığının parlaklığı sabah nasıl açığa çıkarsa sağlığın da süratle açığa çıkacaktır. (İsa 58: 8).11 Buda da sıklıkla oruç tutar ve zihnini fiziksel dünyadan ayırarak yüksek bilinç düzeylerine ulaşmaya çalışırdı. O, en uzun orucu olan 40 günün sonunda aydınlanmaya ulaştı.

Orucun atalarımızın da çok iyi bildiği belirli fiziksel ve zihinsel yararlan olduğu açıktır; ancak, modern insan bunu unutmuştur.

Sınırlı bir dönem için besin alımının durdurulması, bedenin kendisini temizlemesine ve birikmiş zehirleri elimine etmesine imkân verir. Aynı zamanda sindirim için enerji harcanmadığından, çok miktarda enerji derin meditasyon gibi yüksek zihinsel süreçler için beyne gönderilir.

Oku Emrİ

On Emir

Ondokuz Sayısı

Oniki Yahudİ Boyu Yönetİcİsİ

Organların Tanıklığı

Ortaklık

Oruç

Oruca Ek

ÖFKEYİ YENME

: Bundan önce kendilerine Kitâb verdiklerimiz, buna inanırlar. Onlara okunduğu zaman "Ona inandık, o, Rabbimizden gelen gerçektir. Zaten biz önceden de müslümanlar idik" derler. İşte onlara, sabretmelerinden ötürü ödülleri iki kez verilir. Onlar kötülüğü iyilikle savarlar ve kendilerine verdiğimiz miktarı harcarlar. (Kasas: 49/52-54)

49/52-54. âyetlerde daha önce kendilerine Kitâb verilmiş olanların, Kur'ân'a inandıkları, kendilerine Kur'ân okunduğu zaman onun, Allah tarafından vahyedilen gerçek olduğunu kabul ettikleri ve zaten kendilerinin daha önce Allah'a teslim olduklarını söyledikleri; hem kendi Kitâblanna, hem de Kur'ân'a inanıp, inançları uğrunda güçlüklere dayandıklarından, kötülüğü iyilikle savmağa çalıştıklarından ve Allah'ın verdiği rızıktan bir kısmını Allah için harcayıp hayrettiklerinden dolayı onlara iki kez sevap verileceği belirtiliyor.

54'ncü âyette Sabrettiklerinden dolayı onlara iki kez sevap verilecektir" denmesi, bu samimi, iyi niyetli, hakbilir Kitap ehlinin baskı altında kaldıklarını gösterir. Bu ifadeden, burada övülen Kitap ehli kişilerin, Necrah'dan, Şam'dan, yahut Hebaşis-tan'dan gelen gelen hey'eti er değil, Mekke devrinde hem kendi kitaplarına, hem de Hz. Muhammed'e vahyedilenlere inanan bazı Kitap ehli kimseler olması gerekir. Çünkü Hıristiyan olan Habeşistan'da, yahut Necran'da veya Şam'da hırıstiyarnlara baskı söz konusu değildi. Ama Mekke'de baskı altında bulunan tek tük bazı hıristiyanlar vardı. Nitekim Mekke'de inmiş bulunan İsrâ 50/107-109'ncu, En'âm: 55/114'ncü, Ahkaf: 66/10'ncu âyetleri de Mekke'de bulunan bazı Kitap ehli kimselerin, Kur'ân'ın Allah tarafından vahyedildiğine tanıklık ettiklerini bildirmektedir. Bu âyetlerin bulunduğu Kasas Sûresi de Mekke'de inmiştir. Demek ki burada övülen kimseler, kendilerine yapılan baskı ve işkenceye sabreden, kötülüklere iyilikle karşılık veren iyi niyetli, güzel huylu Kitap ehli kimselerdir. Bunlar kendi dinlerinde kalmakla beraber Hz. Muhammed'in peygamberliğini de

kabul etmiş kişilerdi. Burada bizi ilgilendiren, bu insanların, imanlarının bir gereği olarak güçlüklere sabretmeleri ve kötülüğe karşı iyilik yapmaları, kötülüğü kötülükle değil, iyilikle savmağa çalışmalarıdır.

: İyilikle kötülük bir olmaz. (Sen kötülüğü) En güzel olan şeyle sav. O zaman bir de bakarsın ki seninle arasında düşmanlık bulunan kimse, sanki sıcak bir dosttur. Bu (kötülüğü iyilikle savma olgunluğujna ancak sabredenler kavuşturulur. Buna ancak büyük şansı olanlar kavuşturulur. Eğer şeytândan kötü bir düşünce seni dürtükleyecek olursa hemen Allah'a sığın. Çünkü O, işitendir, bilendir. (Fussilet: 61/34-36)

Her dönemde gerçek Tanrı kullarının ayırıcı vasıflarından biri olan sabır ve kötülüğü iyilikle savma davranışı, bu âyetlerde de Hz. Muhanv med'in şahsında yeni dinin mensubu müsliımanlara emredilmektedir. Çünkü iyilikle kötülük bir olmaz. İyi söz, katı kalbleri yumuşatır. Kötü, kaba söz düşmanlık uyandırır. Onun için Hakk'a çağıran Peygamber'e ve bütün mü'nıinlere, dâvalarını en güzel tarzda savunmaları, böylece düşman olan kimselerin dahi güzel sözlerin etkisiyle samimi dost oluverecekleri buyu-rul maktadır.

Daha sonra nefse ağır gelen bu davranışın, ancak sabreden, çok şanslı kimselere nasib olan bir uygulama olduğu vurgulanmaktadır. En güzel biçimde Hakk'a çağırmak, kızmamak, öfkeye egemen olmak, akıllı, sabırlı mü'minlerin işidir. Herkes nefsine egemen olamaz. Onun için Allah'ın, güzel konuşma, en güzel biçimde hakkı savunma hussııııdaki buyruklarını ancak sabjrlı mü'minler tutarlar. İşte dünyâ ve âhiretten payı olanlar onlardır. Birden bire kızıp taşanlar kimseyi ikna edemezler, dâvalarını yayamazlar. Ancak akıllı, hikmetli da'vetçilerin sözleri gönülleri etkiler, da'vâyı yayar.

Fakat insanın her zaman sabretmesi, câhillerin sözlerine, hakaretlerine dayanabilmesi kolay değildir. Nefis kabarıp taşabilir, şeytân da inşam feverana kışkırtır. Şeytânın insanı dürtiikleyip taşkınlığa itmeğe çalışması durumunda hemen Allah'a sığınmak gerekir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Allah, mü'minlere, kızdıkları zaman sabretmeyi, cehl (duygusallıkla öfkeye kapılma) ânında hilmi (yumuşak huyluluğu), kötülüğü affetmeyi

emretmiştir. Bunu yapanları Allah, şeytândan korur. Düşmanları dahi bir dost gibi onlara boyun eğer.

ÖLÇÜ VE TARTIDA DÜRÜSTLÜK

: Medyen 'e de kardeşleri Şuayb'i (gönderdik): "Ey kavmim, dedi, Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil geldi. Ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksik vermeyin, düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; eğer inananlar iseniz, böylesi sizin için daha iyidir!" (A'râf: 39/85)

Medyen halkına elçi olarak görevlendirilen Şu'ayb, ticârette hileyi, ölçü ve tartıdan çalmayı alışkanlık haline getiren halka, Allah'a kulluk etmelerini, O'ndan başka tanrıları olmadığını, O'ndan başkasına tapılama-yacağını söylemiş; Allah'tan gelen açık belgeye, Allah'ın buyruklarına uyup ölçü ve tartıda eksiklik yapmamalarını, başkalarının hakkını çalmamalarını, düzelmiş olan yeryüzünde bozgunculuk yapıp dünyanın düzenini bozmamalarını, insanları Allah'ın yolundan saptırmamalarını, Allah'ın düz yolunu eğriltmeğe çalışmamalarını; kendileri az iken Allah'ın, kendilerini çoğalttığını, buna şükretmeleri ve bozguncuların sonunun nasıl olduğunu düşünmeleri gerektiğini söylemiş. "Eğer içinizden bir bölümünüz bana inandı, bir bölümünüz inanmadı ise Allah aramızda hüküm verinceye dek sabrediniz, bekleyiniz. O, hüküm verenlerin en iyisidir!" demiştir.

Fakat kavminin ileri gelenleri, Şu'ayb'i ve inananları, kendi dinlerine dönmedikleri takdirde yurtlarından çıkarmakla tehdîdetmişler; Şu'ayb, Allah'ın kendilerini o bâtıl yoldan kurtardıktan sonra tekrar ona dönmeleri durumunda Allah'a iftira etmiş olacaklarını; mii'minlerin asla Allah'ın yolundan dönmeyeceğini; Allah'ın her şeyi bildiğini söylemiş ve kavmiyle kendileri arasında hak ile hükmetmesini Allah'tan niyaz etmiştir.

Kavminin ileri gelen kâfirleri, Şu'ayb'e uyanların ziyana uğrayacaklarını söylemişler; tehdîd ile zayıfların inanmasına engel olmağa çalışmışlardı. Sonunda deprem, onları da yakalayıp yere sermiştir. Şu'ayb'i yalanlayanlar da öteki peygamberleri yalanlayanların sonucuna uğramışlar, sanki bu dünyada hiç mal, mülk sahibi olmamış gibi silinip gitmişlerdir.

Şu'ayb de Lût gibi felâkete uğrayan kavminin ardından üzülmüş:

"Ey kavmim, ben size Rabbimin buyruklarını düşürdüm, size öğüt verdim. Ama siz söz dinlemediniz!" demiş. Sonunda da: "Ben kâfir toplum için nasıl üzülürüm?!" diyerek kendi kendisini teselli etmiş, kâfir kavme üzülmenin bir yarar sağlamayacağını düşünmüştür.

Şu'ayb'ın sözleri Şıı'arâ Sûresi'nde de yinelenir:

181- "Ölçüyü tam yapın, eksiltenkrden olmayın. IS2- Doğru terazi ile tartın, 183- İnsanların haklarım kısmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın." (Şuarâ: 47/181-183)

Şu'ayb kıssası, daha önce A'râf Sûresi'nde de geçmişti. Şu'arâ 47/176-191'de de başka bir üslûb ile yinelenir. Anlatılan bu kıssaların hepsinin, Hz. Mııhammed'in kavmiyle ilgisi vardır. Eski kavimlerin, Kureyş toplumu ile ortak olan yanları anlatılarak Hz. Mııhammed'in toplumu uyanmağa çağrılır. Kureyş tacirleri de Şu'ayb kavmi gibi ticârete hîle karıştırıyor, eksik ölçüp yanlış tartarak kalpazanlık yapıyorlardı.

Kureyş kabilesi ticaretle geçinirlerdi. Kışın Yemen, yazın Şam taraflarına ticaret kervanları gönderirlerdi. Bol para kazanan kabiliyetli tacirler, aynı zamanda tefecilikle de halkın kanım emerler, tartı ve öJçüde hîle yaparak halkı aldatırlardı. Şimdi bile ölçü ve tartıda değil ama fiyatlarda Arap tacirlerinde bir istikrar yoktur.

İşte Şu'ayb'in kavmine söylediği "Ölçü ve tartıyı tam yapın, halkın malını eksik vermeyin" sözü, Kur'ân'ın dinleyicileri için de söyleniyordu.

Kur'ân'da bu kıssaların anlatımındaki amaç, belli bir toplumun hayat öyküsünü anlatmak değil, tarih boyunca gelmiş milletler arasında ortak olumsuz davranışlar sergileyen insanların sonucunu hatırlatarak öğüt vermektir. Daha doğrusu Kur'ân'ın hitâbettiği toplumdaki olumsuz davranışlar, bu kıssalarda canlandırılarak kendi kötülüklerini müşriklerin gözleri önüne sermek, böylece onları uyarmaktır. Kıır'ân kıssaları bir hayat öyküsü olmaktan çok, hayâtın kendisidir. Asıl amaç, müşriklerin öteki peygamberlerin kavimlerinde bulunan vasıflarını, öykü tarzında gözler önüne serip, diğer peygamberlere isyan edenlerin helak olduğu gibi bunların da helak olacaklarını vurgulamaktır.

Aşılanmak istenen fikir, tarihî gerçeklerle ifade edilirse çok daha etkili olur. Halk, somut olaylar dinlemek ister. İnsan doğası hikâyeden hoşlanır. İşte Kur'âıı-ı Kerîm, insan ruhunun bu Özelliğini göz önünde tutarak "En güzel kıssa"an anlatmak, aşırılığa kaçmadan tarihten örnekler vermek suretiyle düşünce aşılamanın yolunu tutmuştur. Öğüt ve irşâdda en güzel yol da budur. Bu vak'alar, Kur'ân'ın parlak, cazip üslubuyla adetâ bir sinema filmi gibi, tablo gibi halkın gözleri önüne serilmekte, oradan alınacak izlenimler ve ibretler de zihinlere nakşedilmektedir. Sanki bu vak'alar birer öğretici filim görevini yapmaktadır. Öyle söz haline gelmiş belgesel filimler ki bin defa görülse usanılmıyor, tekrar görülmek, seyredilmek isteniyor'

ÖLDÜKTEN SONRA DİKİLENLER

243- Şu, binlerce kişi iken ölüm korkusuyla yurtlarından çıkanları görmedin mî? Allah onlara, "Ölün" dedi de sonra kendilerini diriltti. Şüphesiz Allah, İnsanlara karşı ikram sahibidir. Ama insanların çoğu şükretmezler. 244- Allah yolunda savaşın ve Allah'ın semi' (işitici), 'atîm (bilici) olduğunu bilin! 245- Kimdir o adam ki, Allah'a güzel bir borç versin de, Allah da ona kat kat fazlasıyla (verdiğini) ödesin! Allah (rızkı) kısar da, açar da. Hep O'na döndürüleceksiniz. (Bakara: 92/243-245)

243'ncii âyet, savaştan kaçmanın bir yarar sağlamayacağını, aksine insanı ölüme, ölümden de beter olan zillete düşüreceğini anlatmaktadır. 244-245'ncci âyetlerde müslümanlar, Allah yolunda cesaretle savaşmağa ve bu uğurda mallarını harcamağa teşvik edilmektedir.

243'ncü âyette anlatılan olayın, hangi toplumun başına geldiği anıl-mamakla beraber tefsirlerde olay, genelde İsrâîloğullarıyla ilgili bir olay olarak değerlendirilir, İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre: İsrâîloğullarının bulunduğu bir bölgede veba salgını olmuştu. Kent halkı ölümden korkarak kentten kaçtılar. Allah da iki melek gönderdi. Onların saldığı bir gürültü ile bu adamların hepsi öldü (yani vebaya yakalanmış olanlar, gittikleri yerde öldüler). Aradan çok zaman geçtikten sonra bir gün bunların kemiklerinin yığıldığı vadiden, Hezekiyel adında bir İsrâîloğlu peygamberi geçti. Hezekiel, Allah'tan, bunları diriltmesini niyaz etti. Allah da onun du'âsjnı kabul buyurdu. Kemiklere, bir araya toplanmaları için emir ver meşini istedi. Hezekiel'in emriyle her bedenin kemikleri, bir araya toplandılar. Toplanan bu kemiklere et giydirildi. Sonra rüzgâra emretti, rüzgâr bu cesetlere soluk verdi.

Başka bir rivayete göre de Peygamber Hezekiel, İsrâîloğullarından bir grubu savaşa teşvik etmiş. Onlar korkup isteksizlik göstermişler. Allah da onların üzerine ölüm göndermiş. Sonra Hezekiel'in yani Zülkıfl'in du'âsiyle Allah onları hayata döndürmüştür.

ÖLÜM

4- Senden önce hiçbir insana ebedî yaşama vermedik. Şimdi sen ölürsen onlar ebedî mi kalacaklar? 35- Her nefis, Ölümü tadacaktır. Biz sizi sınamak için şerre de, hayra da müptelâ kılıyoruz. Ve (sonunda) bize döndürüleceksiniz. (Enbiyâ: 73/34-35)

ojjwtj-3 Her can, Ölümü tadacaktır. Sonra bize döndürüleceksiniz. (Ankebût: 85/57) ölümü tadacaktır. Kıyamet

günü ecirleriniz size eksiksiz verilecektir. Kim ki hemen ateşin elinden çekilip kurtardır da cennete sokulursa, işte o, kurtuluşa ermiştir. Dünyâ hayâtı, aldatıcı zevkten başka bir şey değildir. (Âl-i İmrân: 94/185)

Bu âyetlerde her canın ölümü tadacağı ve kıyamet gününde insanlara, davranışlarının karşılığının verileceği; ateşten uzaklaştırılıp cennete sokulanın kurtuluş ve başarıya ereceği; dünya hayatının bir aldanmadan ibaret olduğu belirtiliyor. " O'nun yüzü(z.atı)ndan başka her şey helak olacaktır. Hüküm O'nundur ve O'na döndürüleceksiniz." (Kasas: 49/88),  Üzerinde bulunan her şey yok olacaktır.

27- Yalnız Rabbinin celâl ve ikram sahibi yüzü bakî kalacaktır." (Rahman: 89/26-27)

Ölmeyen diri, yalnız Allah'tır. Her canlı öldükten sonra yüce Allah, canlıları zamansız, ölümsüz bedenlere sokup yeniden kaldıracak ve akıîh bedensel varlıklar, dünyada yaptıkları işlerin karşılığını göreceklerdir. Orada cennet ve cehennem vardır. Cehennem, insanları yutmak isteyen, öfkeden patlayacak derecede kızgın bir canavar gibi tasvir edilmiştir.

ÖMÜR

Kime uzun ömür versek, onun yaratılışını baş aşağı çevirir (gücünü azaltır)ız, (sonunda zayıflar, ihtiyarlar). Akıllarını kullanmıyorlar mı? {Yâsîn; 41 /68)

'Amrve 'umur  bedenin hayatla şenlenmesi demektir.

Ta'mîr ömiir vermek anlamındadır. Senin ömrüne andolsun ki, onlar, sarhoşlukları içinde bocalıyorlardı"

ÖNYARGI

Andolstm, cehennem için de birçok cin ve insan yarattık ki kalbleri var, fakat onlarla anlamazlar; gözleri var, fakat onlarla görmezler; kulakları var, fakat onlarla işitmezler. İşte onlar hayvanlar gibidir, hattâ daha da sapık... Ve işte gafiller onlardır! (A'râf: 39/179)

45- Kur'ân okuduğun zaman seninle, ahrete inanmayanların arasına gizli bir perde çekeriz. 46- Kablerine -onu anlamalarına engel olacak- kabuklar, kulaklarına da bir ağırlık koyarız. Kur'-ân'dayalnız Rabb'ini andığın zaman (tek Tanrı inancından hoşlanmadıkları için) arkalarına dönüp kaçarlar. (İsrâ 50/45-46)

içlerinden seni dinleyenler vardır; fakat biz, onu anlamalarına engel olmak İçin kalblerinin üstüne kılıflar, kulaklarının içine de ağırlık koyduk. (Onlar) Her mu'cizeyi görseler de yine ona inanmazlar. Hattâ sana geldiklerinde seninle tartışırlar, o kâfirler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derlerAEn'âm: 55/25)

Kendisine Rabbanin âyetleri hatırlatıldığı halde onlardan yüz çeviren ve ellerinin (yapıp) öne sürdüğü(günâhlarını, isyanları)m unutandan daha zâlim kim olabilir? Biz onların kalbleri üzerine, onu anlamalarına engel olan örtüler, kulaklarının içine de ağırlık koymuşuz. Onları doğru yola çağtrsan da bu halde asla doğru yola gelmezler (çünkü gerçeğe basiretlerini kapamışlardır). (Kehf: 69/57)

A'râf: 39/179, İsrâ 50/45-46, En'âm: 55/25, Kehf: 69/57. âyetlerde Allah'ın, Peygamber'i dinlemeyen inançsızların kalblerinin üzerine perdeler, kulaklarına ağırlık koyduğu, Peygamber'le onlar arasına gizli bir perde çektiği, bu yüzden Peygamber'in okuduğu Kur'ân'ın gerçek mânâsını anlamayacakları, doğru yola gelmeyecekleri vurgulanmaktadır.

Aslında onların anlamalarını engelleyen gizli perdeler, gönüllerinin (anlayışlarının) üstüne konan kabuklar, kulaklarına vurulan ağırlıklar, müşriklerin kendi tutumlarından oluşan önyargılardır. İnkârlarında direnen müşrikler, Peygamber(s.a.v.)in çağrılarıyla alay ediyor, Kur'ân'ı anlamak için değil, önyargı ile reddetmek için dinliyorlardı: "

: Dediler ki: 'Bizi çağırdığın şeye karşı kalblerimiz kılıflar İçinde, kulaklarımızda bir ağırlık ve seninle bizim aramızda bir perde var. Sen (istediğini) yap, biz. de (istediğimizi) yapıyoruz'.

ÖRF

Affı al, 'örfü (iyiliği )emr et , câhillere aldırış etme. (A'raf: 39/199)

Afi': malın fazlası, zekât, hatâyı bağışlamak anlamlarına gelir. Burada iki anlam da olasıdır. Eğer 'afv ile malın fazlası kastedilmiş ise o zaman Allah Elçisine, mii'minlerden bütün mallarını değil, ihtiyaçlarından fazla olan mallarını alması emredilmektedir. Ancak 'afvı izleyen 'örf ile uygunluk bakımından burada 'afvııı bağışlamak, affetmek anlamında olması daha güçlüdür. Allah'ın Elçisine, sert davranmaması, hoşgörü ile hareket etmesi, hatâları bağışlaması, iyiliği emredip câhillere aldırış etmemesi buyurulmak-tadır.

'Örf: ma'rifet ve 'irfan bir şeyi eseriyle inceden inceye düşünüp anlamak demektir. 'İlm'den özel olan ma'rîfet'in karşıtı inkâr'dır. 'İlm'in karşıtı ise cehl'dir. "Falan Allah'ı 'ariftir (biliyor)" denilir ama "Falan Allah'ı 'âlimdir" denilmez. Çünkü insanlar Allah'ın kendi zâtını bilemezler; ancak eserlerini düşünerek varlığını anlarlar. İşte bir varlığı, eserlerinden bilip anlamak ma'rifeitır. Beri yandan Allah falanı şöyle 'âlimdir, denilir ama Allah falanı şöyle 'ariftir denilmez. Çünkü ma 'rifel, bir şeyin eserlerini düşünerek onun hakkında bir yargıya varmaktır, Allah bundan münezzehtir.

Ma'rifefın aslı: aşcıbtu 'arfehû kokusunu aldım; yahut yanağını buldum sözünden gelir. 'Arif: Allah'ı, melekûtunu ve O'nıın güzel mu'âmelesini (dâima güzel yaptığını) bilen kişidir. Te'âruf: tanışmak, ta'rîf: 'ar/(güzel koku) vermek,ya da bir şeyi ayırıcı özellikleriyle tanıtmak anlamlarına gelir,

'Örf de bilinen, tanınan iyilik, güzel, uygun gelenek; insanların birbirleriyle ilişkilerinde güzel, hoş gördükleri şeydir. 'Arife: İyiliktir, çoğulu 'avârif gelir. 'Arrâf: gelecekten haber veren müneccim (astrolog), ve geleneksel Arap doktoru. Kâhin ise geçmişten haber veren kişidir. 'Arif  insanları bilen kişi; tanınmış lider demektir. Ma'arif: güzel işaretler, "Ma'arifî güzel" sözü, yüzü ve görünüşü güzel anlamını verir. İ'tirûf: günâhı söylemektir ki bunun karşıtı cuhûddur.

Güzel, uygun âdet, gelenek demek olan örf, huhukçulara göre hukukun bir kaynağıdır. Mecelle'de "âdet muhakkemdir" prinsibiyle Kur'ân ve Sünnete aykırı olmayan örfün, yasal bir değer taşıdığı belirtilmiştir. Daha sonraki dönemlerde örfün kazandığı mânâyı, Prof, Halil İnalcık İslâm Ansiklopedisinde açıklamıştır:

"XV. asrın ikinci yarısında yaşamış olan Tursun Beg'e göre örf 'nizâmı âlem için akla yanarak hükümdarın koyduğu nizâma siyâset-i sultanî ve yasağ-ı pâdişâhî'dir. Aslında örf, bir ülkenin alışılagelmiş âdeti iken bu tanımda pâdişâhın, halkın teamüllerine dayanrarak çıkardığı yasa olarak görünmektedir. Örf, sultanın hüküm ve icra otoritesidir. Halk arasında yürürlükte olan kanunlaşmamış kurallar. Mecellede de yasanın bir kaynağı sayılmıştır. Örf, Osmanlılarda sadece âdet veya 'urf-i ma'rûf deyimi ile anılmakta idi. Ehl-i 'urf, sultanın icra otoritesini temsil edenler, ulemâ dışındaki me'murlar demekti. 'Urft kanunlar, sultanın, müslüman cemâatinin hayrına olarak, şer'î kaynak ve prensipler dışında, kendi iradesine dayanarak çıkardığı kanunlar manasınadır.

"Örfü fıkhın ana kaynaklan arasında kabul edenler olduğu gibi, şerîate aykırı görenler de vardır. Osmanlı hukukçularına göre örfe dayalı kanunlar şu esasları içermelidir: 1. Şerî'atin cevap vermediği bir durum ortaya çıkmış olmalıdır. 2. Müslümanlar arasında bu hususta yaygın bir âdet ve uygulama bulunmalıdır. 3. Hükümdar iradesi ile güçlendirilmelidir. 4. Bu hüküm, müslumanların yararına olmalıdır.

"Osmanlılarda ilk iki asırda örfî-sultânî hukuk kuvvetle devam etmiş, sonra şer'î hukuk devletin her türlü icrââtına hakim olmuştur ki bunu, en iyi biçimde şeyhusislâmlann her çeşit devlet karan için fetva vermesi ortaya kor. İran'da S alevîler döneminde. Örfe dayalı kararlar, şâh veya vâlîleri tarafından verilirdi.

ÖRTÜNME

53- Ey inananlar, (rastgele) Peygamber'in evlerine girmeyin.

Ancak yemek için size izin verilir de girerseniz, (erkenden gelip) yemeğin pişmesini beklemeyin. Çağrıldığınız zaman girin; yemeği yeyince dağdın, söze dalmayın. Çünkü bu (davranışınız) Peygamberi incitiyor, fakat o, (size bunu söylemekten) utanıyordu. Ama Allah, gerçek(i söylemekken utanmaz- Onlardan (yani peygamberin hanımlarından) bir şey istediğiniz zaman perde arkasından İsteyin. Bu, hem sizin kalhleriniz, hem de onların kalbleri için daha temizdir. Sizin, Allah'ın Elçitini incitmeniz ve kendisinden sonra onun eşlerini nikahlamanız asla olamaz. Çünkü bu, Allah katında büyük(saygısızlıktır. 54- Bir şeyi açığa vursanız da, yahut onu gizleseniz de, Allah her şeyi gayet iyi bilmektedir. 55- Onlara (yani Peygamberin hanımlarına) ne babaları, ne oğullan, ne kardeşleri, ne kardeşlerinin oğullan, ne kızkardeşlerinin oğullan, ne kadınları ve ne de ellerinin altında bulunan(kolejleri hakkında bir günâh yoktur, (bunlara karşı Örtünmeleri gerekmez. Ey peygamber hanımları) Allah'tan korkun; şüphesiz Allah, her şeyi görmektedir. (Ahzâb; 97/53-55)

53-54. âyetlerde mü'minlere, Peygamber(s.a.v.)in evlerine izinsiz girmemeleri, ancak bir yemek için kendilerine izin verilince girebilecekleri, fakat henüz yemek pişmeden önce gidip de yemeğin pişmesini beklememeleri, çağırıldıkları zaman içeri girmeleri ve yemek yedikten sonra da dağılmaları, oturup söze dalmamaları; zira bu gibi hareketlerin Peygamber'i rahatsız ettiği, fakat utandığından dolayı onun kimseye bir şey demediği; ama Allah'ın, gerçeği söylemekten utanmayacağı; Peygamber'in hanımlarından bir şey isdedikleri zaman perde arkasından (kapının ardından) istemeleri, hem kendilerinin, hem de hanımların kalblerinin herhangi bir kötü düşünceden temiz kalması açısından böyle yapmanın daha uygun olduğu, Allah'ın Elçisini incitmeğe, yahut kendisinden sonra onun eşleriyle evlenmeğe kimsenin hakkı olmadığı, böyle şeylerin, Allah katında büyük günâh olduğu büyülüyor; Allah'ın, gizli ve açık, yapılan her şeyi bildiği vurgulanıyor.

: 55. âyette hanımların babalarının, oğullarının, kardeşlerinin, kardeş oğullarının, kızkardeş oğullarının, kadınlarının, mülkleri olan köle ve cariyelerinin yanma teklifsiz girmelerinde bir sakınca olmadığı belirtiliyor. Sonra da Peygamber hanımlarına hitaben, bunlardan başka erkeklerden sakınmaları; Allah'ın yaptıkları her şeyi gördüğü belirtiliyor.

Bu âyetlerin, Peygamber (s. a. v.)in Cahş kızı Zeyneb ile evlendiğinde verilen düğün yemeği münasebetiyle indiği rivayet edilir. Peygamber Medine'ye geldiğinde on yaşında bir çocuk olup onun hizmetine verilen ve yirmi yaşına kadar yani on yıl Peygamber'in evinde ona hizmet eden Enes ibn Mâlik'in anlatımına göre:

"Cahş kızı Zeyneb'in, Peygamber (s.a.v.) ile evlenmesinde düğün yemeği yapıldı. Yemekte ekmek ve et vardı. İnsanları yemeğe davet için beni gönderdiler. Bir grup içeri girip yiyor, çıkıyor, ardından başka bir grup giriyordu. Herkesi çağırdım, nihayet çağıracak kimse kalmadı. Peygamber (s.a.v.):

Öyle ise sofranızı kaldırınız, dedi.

Üç kişi evde kalmış, konuşuyorlardı. (Onların çıkmadıklarını gören Peygamber, Zeyaeb de ardında olarak) Aişe'nin odasına doğru gitti

Selâm size ey ev halkı, Allah'ın rahmeti size! dedi. 'Âişe:

Sana da selâm olsun, Allah'ın rahmeti üzerine olsun. Aileni nasıl buldun? Allah mübarek eylesin, dedi.

Peygamber (s.a.v,), kadınlarının odalarını dolaşıyor, Âişe'ye söylediklerini onlara da söylüyordu. Onlar da Aişe'nin verdiği yanıtı veriyorlardı. (Böylece Peygamber, oturan adamların kalkıp gitmelerini bekliyordu). Fakat döndüğünde hâlâ o üç kişinin evde sohbet ettiklerini gördü. Çok utangaç olan Peygamber (bir şey demeden) yine çıktı, Âişe'nin odasına doğru yürüdü. Kendisine adamların gittiğini söylediler, döndü. Benimle kendisi arasına perde astı ve hicâb âyeti indi

ÖVME, ÖVÜNME

Onlar, günâhın büyüklerinden ve çirkin işlerden kaçınırlar, yalnız bazı küçük hatâlar işleyebilirler. Şüphesiz Rabb'inin affı geniştir (O kendisine yönelen kulunu affeder). O sizi daha iyi bilir: Gerek sizi topraktan inşâ ettiği, gerek annelerinizin karınlarında bulunduğunuz zaman biçim verdiği sırada (sizin her hâlinizi bilmiştir), artık kendinizi övüp yüceltmeyin, çünkü O, korunanı daha İyi ibilir. (Necm: 23/32)

Bu âyette büyük günâhlardan, çirkin işlerden kaçınıp da elinde olmayan bazı küçük hatâlara düşen, ya da içlerinde hatalı düşünceler, niyetler geçirmiş olan kimseleri bağışlayacağı; Allah'ın, tâ insanı topraktan inşâ ederken ve anne karnında biçimlendirirken onun her halini bildiği belirtiliyor; onun için "Allah'a karşı kendinizi temiz, günahsız yapmayınız, ma'sûm olduğunuzu söyleyip kendinizi yüceltmeyiniz. Çünkü Allah, kimin günahlardan korunduğunu bilir. O'na karşı insanın kendisini övmesi yakışık almaz."

Bu âyetten açıkça anlaşıldığı gibi Allah, İnsanın kendisini övmesini men'etmiştir. İnsanın kendisini ne Allah'ın huzurunda, ne de başkalarının yanında övmesi, Kur'ân ahlâkına uygun değildir. Kendisini övmek doğru olmadığı gibi, yüzüne karşı başkasını övmek o insanı gurura sevk edeceğinden doğru değildir. Kişinin kendisini övmesi, kendini beğenmekten, başkaları yanında maddî ve ma'nevî çıkar sağlama çabasından ileri geldiği gibi, yüzüne karşı başkalarını övmek de yine çıkar sağlama hevesinden doğar. Birincisine kendini beğenme, ikincisine dalkavuk denilir ki her ikisi de kötüdür. Ama hiçbir menfaat duygusu olmadan birine karşı sevgi ve düşüncesini belirtmekte bir sakınca yoktur. Bu konuda bazı hadîsler de zikredilmektedir:

Müslim'in rivayetine göre Amr ibn Atâ, kızına "Berre

ÖZGÜRLÜK

4- (Savaşta) İnkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihayet onları iyice vurup sindirince bağı sıkıca bağlayın (onları esir alın). Ondan sonra ya lütfen veya fidye ile serbest bırakırsınız. Harb ağırlıklarını bırakıncaya (savaş sona erinceye) kadar böyle yaparsınız. Allah dileseydi, kendisi onlardan öc alırdı. Fakat sizi bir birinizle denemek için (savaşı emrediyor). Allah, kendi yolunda öldürülenlerin yaptıkları işleri zayi etmeyecektir. 5- Onları doğru yola iletecek, durumlarım düzeltecektir. 6- Onları, kendilerine tanımladığı cennete sokacaktır. (Muhammed: 99/4-6)

Bu âyetlerde, mü'minlere, inançsızlarla karşılaştıkları zaman onların boyunlarını vurmaları, onları sindirip savaşta galip gelince bağlayıp esîr etmeleri, savaştan sonra esirleri ya bir iyilik ve ikram olarak veya fidye karşılığında serbest bırakmaları emrediliyor. Allah dilese, çarpışmağa gerek kalmadan miislumanları galip getireceği, fakat İnsanları birbiriyle deneyip sabır ve dirençlerini ortaya çıkarmak için inançlılarla inançsızların çarpışmasını takdir buyurduğu belirtiliyor. Allah'ın, kendi uğrunda öldürülenlerin eylemlerini boşa çıkarmayacağı, onları cennet yoluna ileteceği, ödüllerini kat kat verip gönüllerini hoş edeceği, ruhlarını huzura kavuşturacağı ve onları dünyâda kendilerine tanımladığı cennete sokacağı vurgulanıyor.

Savaşın amacı, vicdanlar üzerindeki baskıyı kaldırmak, insanlara inarfç özgürlüğü sağlamaktır. Bu özgürlüğü sağlayabilmek için insanları baskı altında tutan saldırgan küfür ve zulüm liderlerini sindirmek, küfrün belini kırmaktır. Savaşılması ve sindirilmesi istenen kimseler, müslüman-lara saldıran küfür liderleridir. Kendi hallerinde bulunan kimselere sal-dınlmayacağı, birçok âyette vurgulanmıştır: "Allah saldırganları sevmez... Zâlimlerden başkasına düşmanlık olmaz"

ÖZÜ SÖZÜNE UYMAYANLAR

okuduğunuz halde, insanlara iyiliği emredip kendinizi unutuyor musunuz? Aklınızı kullanmıyor musunuz? 45- Sabırla, namazla Allah'tan yardım dileyin, şüphesiz bu, (Allah'a) saygı gösterenlerden başkasına ağır gelir. 46- O(saygüı insajnlar, Rab-lerine kavuşacaklarını (gözetir) ve gerçekten O'na döneceklerini bilirler. (Bakara: 92/4446)

Bu âyette Kitabı okuyup halka iyiliği emrederken, kendi dediklerine uymayan din bilginleri uyarılmakta; onlara, sabır ve namazla yardım dileyerek güçlenmeleri öğütlenmekte; fakat bu işlerin, Allah'a saygılı olanlardan başkasına zor geleceği vurgulanmakta; Allah'a saygılı insanların ona döneceklerini ve onun huzurunda yaptıklarından hesap vereceklerini umdukları belirtilmektedir.

Bu âyetler, esas olarak halka iyiliği emrederken, okudukları Kitabın hükümlerini kendileri uygulamayan Yahûdî bilginlerini kınamaktadır.

Peygamber (s.a.v.) Mekke'de iken ona karşı yansız, hattâ olumlu sayılabilecek bir davranış izleyen Yahudiler, Hicretten sonra İslâm dininin Medine ve çevresinde hızla yayılmaya başlaması üzerine onun amansız düşmanı oldular. Bunlar Medine'deki ikiyüzlüleri kışkırtıp onları, İslâm aleyhinde davranışlara yöneltiyorlardı. Yahudiler Medine'den sürgün edilinceye kadar Peygamber'e ve mlislümanlara karşı gizli ve açık düşmanlıklarını sürdürdüler.

Kur'ân-ı Kerîm'de öykülerinden en çok söz edilen Yahûdî toplumudur. Bunun temel nedeni, Peygamber'in kendisinden önce geçmiş ve çoğu İs*-âîloğullan arasından çıkmış olan peygamberlerle aynı amacı taşımasıdır: "İşte onlar, Allah'ın doğru yola ilettiği kimselerdir. Onların yoluna uy!

ÖZÜRLÜLERİN SAVAŞTAN AFFI

Olur  güçlük yoktur, topala güçlük yoktur, hastaya güçlük yoktur. (Bunlar savaşa katılmak zorunda değillerdir.) Kim Allah'a ve Elçisine itâ'at ederse (Allah) onu, altından ırmaklar akan cennetlere sokar. Kim de yüz çevirirse onu da acı bir azaba uğratır. (Fetih: 109/17)

Fetih Sûresi'nin, bundan önceki âyetlerinde, Hudeybiye Seferinden geri kalanlar kınanmıştı. Tabii bu kınananlar, güçleri olduğu halde kasten sefere katılmayanlar idi. Özrü dolayısı ile sefere katılamayan hastalar, sakatlar, güçsüzler de sefere katılmadıklarından günâh işlediklerini düşünüp üzülebilirlerdi. İşte onların bu düşüncelerini ve onlar hakkında uyanacak bu tür düşünceleri savmak için 109/17. âyette özürlerinden dolayı sefere katılamayanların, sorumlu olmayacakları; Allah'ın, Kendisine ve Elçisine itaat edenleri, alt tarafından ırmaklar akan cennetlere koyacağı; kasten yüz çevireni ise şiddetle cezalandıracağı belirtilmektedir.

Hâzin'in belirttiğine göre hastabakıcılar (doktorlar) da cephe savaşından muaftırlar.

Ayet, Hudeybiye Seferi ile ilgili olarak inmiş olsa da her zaman için genel bir hüküm getirmiştir. Bu prensip, daha sonra inmiş olan Tevbe Sûresi'nde de vurgulanmıştır:

91- Zayıflara, hastalara, harcayacak bir şey bulamayanlara, Allah ve Elçisi için nushettikleri (katılmamalarını telâfi edecek hizmetleri yaptıkları) takdirde (sefere katılmamalarından ötürü) bir günâh yoktur. İyilik edenlerin aleyhinde bir yol yoktur (onlar kınanmazlar). Allah, bağışlayandır, esirgeyendir. 92- Kendilerini (binek sağlayıp) bindirmen için sana geldikleri zaman, sen: "Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum" deyince harcayacak bir şey bulamadıklarından dolayı üzüntüden gözlerinden yaş akarak dönen kimselerin aleyhine de (yol yoktur, onlar da kınanmazlar). 93- Ancak şu kimselerin kınanmasına yol vardır ki, zengin oldukları halde (geri kalmak için) senden izin isterler. Geri kalan kadınlarla beraber olmağa razı oldular. Allah da onların kalblerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (Tevbe: 113/91 -93)

Tevbe Sûresi'nin, bundan önceki âyetlerinde de, yalan bahanelerle savaşa katılmayanlar, şiddetle kınanmış ve onların acı azaba uğrayacakları belirtilmişti, 113/91-93. âyetlerinde ise savaşa katılamayacak durumda olanlar ma'zur sayılmaktadır: Zayıflar, hastalar, yol harçlığı bulunmayanların geride kalmasında bir sakınca yoktur. Ancak bunların, bulundukları yerde nushetmeleri (öğüt vermeleri, eğitim, öğretim, va'z ve irşad görevi yapmaları) gerekir. Güzel davrananlar kınanmaz. Orduda kendilerini bindirecek yeterli miktarda binit bulunmayan kimselerin de geri kalmasında bir sakınca yoktur. Bunlar bedence sağlam oldukları halde nöbetleşe de olsa binecekleri binit bulunmadığı için geri bırakılmışlardı. Çünkü o kadar uzun mesafeyi tamamen yaya gitmek mümkün değildi. Bunların sefere katılması, ordunun işini daha da güçleştirirdi. Onun için bunların geride kalıp orada kendilerine düşen görevi yapmaları daha uygun görülmüştür.

Mücâhid'in nakline göre Müzeyne Kabilesinin kolu olan Mukarrin Oğullarından yedi kişilik fakır bir cemâat, Allah'ın Elçisine gelip sefere katılmak için kendilerine binek sağlamasını rica ettiler. Allah'ın Elçisi: "Sizi bindirecek bir şey bulamıyorum" deyince gözlerinden yaş aka aka geri döndüler.

ÖĞRETİM-EĞİTİM

Allah'ın sana lütfü ve acıması olmasaydı, onlardan bir grup, seni

saptırmağa yeltenmişti. Onlar sadece kendilerini saptırırlar, sana hiçbir zarar veremezler. Allah, sana Kitabı ve hikmeti indirdi ve sana bilmediğin şeyleri öğretti. Allah 'm sana lütfü, cidden büyüktür. (Nisa: 98/113)

İslâm'ın ilme verdiği değer, herkesin bildiği bir gerçektir. İslâm'ın temeli olan Kur'ân, "Oku!" emriyle başlamıştır. 

Kur 'ân(okumay)ı öğreten Rahman, yarattığı insana beyânı (yani düşüncelerini açıklamayı) öğretmiştir."

 Öfkeyi Yenme

Ölçü Ve Tartıda Dürüstlük

Öldükten Sonra Dİrİlenler

Ölüm

Ömür

Önyargı

Örf

Örtünme

Övme Övünme

Özgürlük

Özü Sözüne Uymayanlar

Özürlülerin Savaştan Affı

Öğretim Eğİtİm

PEYGAMBERLİK (NÜBÜVVET, RİSÂLET)

94- Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek, onun halkını -yalvarıp yakarsınlar diye- mutlaka yoksulluk ve darlıkla sıkmışızdır. 95- Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik getirdik de (insanlar) çoğaldılar ve: "Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu (onlar da üzüntülü ve sevinçli günler geçirmişlerdi)." dediler (de olaylardan ibret alıp şükretmediler). Biz de onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakaladık .(A'râf: 39/94-95)

39/94. âyetlerde Allah'ın, peygamber gönderdiği halkları, uslanıp çağrıya uymaları ve yalnız Allah'a yalvarmaları için be'sâ ve darrâ' ile yakaladığı, çeşitli olaylarla sıkıştırdığı; ardından onları güzelliklerle denediği, fakat bolluk içinde artıp taşkınlık yaptıkları, sonunda hiç ummadıkları bir zamanda ansızın yakaladığı anlatılmaktadır. Be'sâ beden hastalıkları, darrâ' da fakirlik ve benzeri sıkıntılar olarak açıklanır. İnsanların, akıllarını başlarına atıp Allah'a yönelmeleri için Ailah onları çeşitli hastalıklarla, darlıklarla sıkıştırmıştır.

Bunlarla yola gelmeyince bu kez de iyiliklerle denemiş, hastalık yerine sağlık; fakirlik yerine bolluk; sıkıntı yerine sevinç vermiş; ni'metlerle denemiş; çoğalmışlar, malları artmış, yine ibret almamışlar: "Atalarımıza da sıkıntı ve bolluk erişmişti. Dünyâda insan sıkıntı da çeker, bolluk da. Bunları insanın başına getiren/elektir" deyip bunların, kendilerine Allah'ın bir sınavı olduğunu anlamamış, O'na yönelmemişlerdir. Yüce Allah, hiç farkına varmadıkları bir sırada birden bire onları yakalamıştır. Allah'ın yakalaması, canlarını almasıdır. İnsan ölmeyecekmiş gibi nefsinin tutsağı olarak yaşarken birden ölüm kendisini yakalar, dünyâ yaşamı sona erer, can bedenden alınır. Fakat mü'min, olaylardan ibret alır. Alalh'ın Elçisi

 (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

"Mü'minin hali ne güzeldir! Allah'ın, başına getirdiği her şey onun için hayırlıdır. Eğer Allah onu sıkıntıya soksa sabreder, bu kendisi için hayırlı olur; eğer Allah ona sevinç verse şükreder, kendisi için hayırlı olur.

PİYANGO

Sana şaraptan ve kumardan soruyorlar. De ki; "O ikisinde büyük günâh ve insanlara bazı yararlar vardır. Fakat onların günâhı yararından büyüktür." Ve sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar. De ki; "Af (yani ihtiyaçlarınızdan fazlasını veya helâl ve güzel olan şeyleri verin!)" Allah size âyetleri böyle açıklıyor kî düşünesiniz- (Bakara: 92/219)

inananlar, şarap, kumar, dikili taşlar, şans okları şeytân işi birer pisliktir. Bunlardan kaçının ki kurtuluşa er esiniz. (Mâide: 110/90-91)

92/219. âyette hainr ve meysirde bazı yararlar olsa da bunların günâh ve zararlarının, yararlarından çok olduğu bildiriliyor ve fazla malın Allah yolunda harcanması, hayredilmesi öğütleniyor.

110/90. âyette de şeytân işi birer pislik olarak nitelenen hamr, ensâb ve eılâm'd&n kaçınma emredilmekte, 91. âyette bunlardan kaçınmanın hikmeti açıklanmaktadır: Şeytân, hamr ve meysir ile insanların arasına düşmanlık, kin ve nefret sokmak ve onları, Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan alıkoymak ister.

Her iki âyette de hamr ile beraber anılan meysir, yüsr veya yesâr kökünden gelir. Meysir, parçalara ayrılacak şey demektir.

Boğazlanacak deveye de meysir denilir. Deveyi kesip parçalayana yâsir dendiği gibi, kesilecek deve üzerinde kumar oynayanlara da yâsir denilir.

Allah'ın haram kıldığı meysir, oklarla oynanan piyangoya benzer bir kumardır. Benzerlik dolayısıyla tavlaya ve diğer kumar çeşitlerine de meysir denmiştir. Şimdi asıl meysihn ne biçim bir oyun olduğunu izah edelim:

Mey sır, fakirlere ikram için oynanan bir kumar çeşidi idi. Ezlâm ve aklâm denen oklarla oynanırdı. Bu okların adlan: fezz, tev'em, rakîb, hils, müsbil, mu'allâ, sefîh, menîh ve vağd idi. Bu on oktan yedisine pay verilmişti. Diğer üçü boştu. Yedi okun paylan da rakamları oranında idi. Fezz\n bir payı, tev'emin iki payı,...mu'allânm yedi payı vardı. Her okun üzerinde adını ve payını belirten işaretler bulunurdu.

Kesilen deve 28 parçaya ayrılırdı. Okları Ribâbe denilen bir torbanın içine koyup mucîl denilen âdil bir kişinin önüne bırakırlardı. Son üç ok, bu adama pay ayırmak için ilâve edilirdi. Ayrıca bir başka kişi de arkasından onu gözetler, birini kayırmamasına dikkat ederdi. Sadece başını çıkarabileceği bir elbise giydirilen mucîl torbayı karıştırıp oyuna katılanlardan birinin adına bir ok çekerdi. Kendisine fezz çıkmış olan, bir hisse, tev'em çıkmış olan iki hisse, mu'alla çıkmış olan da yedi hisse alırdı. Boş ok çıkanlar bir şey almaz, devenin parasını öderlerdi. Oyuna katılanlar, kazandıkları payları yemezler, fakirlere verirlerdi. Araplar bu oyunu bir meziyet bilir ve oyuna katılmayanları kınar!ardı.

Bundan ayrı olarak, muhatara denilen, ortaya koydukları malları veya karıları üzerine oynadıkları bir kumar daha vardı. Kumarda kaybeden, karısını veya malını kaybederdi.

Acaba meysir, yalnız izah ettiğimiz özel oyunun adı mıdır, yoksa bütün kumarların ortak adı mıdır? Bu husus, ihtilâf konusudur. Eğer bütün kumar çeşitlerine meysir deniyor idiyse bu âyetlerle kumarın her çeşidi günâh, dolayısıyla haram sayılmıştır. Şayet meysir, yalnız bu özel oyunun adı idiyse, diğer oyunlar da buna kıyâsen haram kılınmış olur. Zira öteki kumarlara göre iyi bir maksat için oynanan bu piyango türü, yasak edildikten sonra zevk ve kişisel çıkar, oturduğu yerde para kazanmak için oynanan öteki kumarlar elbette yasak olur. Ayrıca hadîslerden de, bir menfaat karşılığında oynanan kumar türü oyunların hepsinin, meysir ta'bîri içine girdiği anlaşılmaktadır.

Haram olan oyun, bir menfaat karşılığında oynanan oyundur. Menfaat karşılığı olmadan, zevk için oynanan oyunlar kumar olmaz. Ebû Hanîfe, Mâlik ve Ahmed ibn Hanbel, satrancı dahi haram saymışlardır. İmam Şâfi'î'ye göre "Satranç, ortaya bir para koymadan, kötü sözden, namazı unutmadan uzak oldukça haram değildir." Çünkü haram olan meysir, mal verip almağa sebebolan kumardır. Mal verme ve alma olmayan oyun kumar olmaz. Atlı ve yaya koşuları, ok atmalar, silâh eğitimleri, vücudu geliştiren sporlar ve bunlara konan mükâfatlar, fıkıh kitaplarında belirtilen şartlara göre helâldir.

PRENSİPLER

(Konularına Göre Kur'ân Prensipleri)

"Yüce Kur'ân'ın Çağdaş Tefsiri" adlı eserimizde, her sûrenin sonunda, sûrenin içerdiği temel prensipleri Öztlemiştik. Şimdi onları burada topluca, okuyucuların istifadesine sunmak istiyoruz. Tefsirde, sûre sonlarına koyduğumuz prensipleri, burada, konularına göre sınıflandırarak ve mümkün olduğu ölçüde tekrarlan da kaldırarak yazdık ki, Kur'ân-ı Kerîm'in insanlığa gösterdiği temel hedefleri ve yasaları topluca bir arada bulmak mümkün olsun.

Siyah rakamla yazdığımız sûre adlarından sonra gelen ilk rakam surenin ini; tarihine göre numarasını, onun ardından, bolü çizgisi altındaki rakam da Kur'ân-ı Kerîm'deki sıra numasını gösterir. Bundan sonra her bölümün içerdiği prensipler, madde madde numaralandırılarak yazılmıştır.

Kur'ân prensiplerini, sûrelerin tertip sırasına göre değil de iniş tarihine göre düzenlememizin sebebi, Kur'ân'dakİ konuların iniş tarihine göre yavaş yavaş nasıl bir açılım ve gelişme gösterdiğini daha kolay izleyebilmektir.

Peygamberlİk

Pİyango

Prensİpler

RECM

16- Andolsun biz, gökte burçlar yaptık. Ve onu bakanlar için süsledik.. 17- Ve onu, her recim (taşlanmış, kovulmuş uydurma sözler atan) şeytândan koruduk.. (Hicr. 54/16-17)

Hicr: 54/16-17. âyetlerde, Allah'ın, yaratıp güzel burçlarla süslediği göğü, her recîm şeytândan koruduğu belirtilmektedir.

Recem taş, recem, ricam yapı yapmak için yığılmış taşlar, recm taşlamak demektir. Zan ve tahmine göre söz söylemeye, yani kafadan atmaya, sövme, yerme ve kovmaya da recm denilir. Hz. Peygamber'in: Benim kabrimin üstüne rücme (iri taş, kabir taşi) koymayınız.

REFREF

 (Cennettekiler) Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar. (Rahman: 89/76)

Kelimesi üzerinde farklı açıklamalar vardır. Kimine göre refref. Cennet bahçeleri demektir, tekili rejrefe'dir. Kimine göre refref mehâbis, hibâ (iki veya üç direk üzerine yapılmış yün veya kıl ev (çadır)

REHN

Ve eğer seferde olur da yazacak birini bulamazsanız, alınan rehinler (yeter). Birbirinize güvenirseniz, kendisine güvenilen kimse emânetini ödesin, Rabbi olan Allah 'tan korksun. Şâhidilği gizlemeyin, onu gizleyenin kalbi günahkârdır. Allah, yaptıklarınızı bilir. (Bakara: 92/283)

92/283. âyette, yolculukta, borcu yazacak biri bulunmadığı takdirde senet garantisi yerine geçmek üzere borçlunun, borç verene rehin vereceği belirtiliyor. Taraflar birbirine güvenir de yazmağa veya rehn almağa gerek görmezlerse güvenilen kişi, arkadaşının güvenini kötüye kullanmamalı, Allah'tan korkup herhangi bir şeyi gizlemekten sakınmalı, aldığı borcu eksiksiz ödemelidir. Yahut rehn alan, borcun ödenmesi halinde rehni sahibine geri vermelidir. Emâneti gizleyenin kalbi günâha batmış olur. Allah, kullarının yaptıklarını bilir. Rehn yalnız seferde değil, hazarda da verilebilir. Fakat seferde yazma işi güç olduğundan borcun tem'minatı olarak rehn vermek daha gerekli hale gelir. Yoksa bu âyetten, hazarda rehnin verilmeyeceği anlamı çıkmaz.

Rehn, borç karşılığında verilen bir belge, rihân ise borç karşılığında konulan toâ/-(eşya)dır. Rehn çoğulu rihân, ruhn ve r«M«'dur. Âyet" Şeklinde de rılfiınmnçtıır  Her can, kazandığtyla (Allah katında) rehin alınmıştır. Yalnız sağın adamları (Kiîâblansağdan verilenler) hariç" (Müddesir: 4/38-39), Kendileri inanıp zürriyetleri de inanmada kendilerine uyan kimselerin zürriyetlerini de kendilerine kalmışızdır; kendi sevaplarından da hiçbir şey eksiltmemişiz.dir. Herkes kendi kazandığı ile rehn alınmıştır," (Tûr: 76/21) âyetlerinde, kitabı sağ tarafından verilen inanç ve güzel eylem sahibi kimselerin dışında, her nefsin, yaptığının tutsağı olduğu belirtiliyor. İşte borç karşılığında borcu verenin, alandan alıp, borcun ödenmesine kadar yanında alıkoyacağı eşyaya rehn denilir.

Ayette teslim alınmış rehn dendiği için rehnin oluşması için sadece akid yeterli değildir, bizzat malm, borç verenin eline geçmesi gerekir. Aksi takdirde âyetin hükmü yerine gelmez. Mâlikîler, Şâfi'îye âdolan bu görüşe biraz muhalif kalarak rehnin akidde anılmasını da hükmün geçer liliğine yeterli görmüşlerdir

RESS (ARAŞ)

2- Onlardan önce Nûh kavmi. Keşliler ve Semüd (kavmi) de yalanlamıştı. 13- 'Âd, Firavun ve LûVun kardeşleri (durumundaki kavmi), 14- Eyke halkı ve Tubba' kavmi. Bunların hepsi elçileri yalanlayıp, uyardığım(azâb)ı hak ettiler. (Kaf: 34/12)

"Ress: batarak veya kapatılarak köreitnîş kuyudur. Ashabû'r-Ress bu kuyunun çevresinde oturan halktır. Bunların, Arap Yanmadasmın kuzeyinde oturan bir kavim oldukları söylendiği gibi güneyindeki ashâ-buH-undûd (Hendek adamları) oldukları da söylenmiştir. Bugün Yarımadanın kuzeyinde Ress adıyla bilinen bir bölge vardır. Herhalde eski bir bölgedir ve burada yaşayan halk da isyanları yüzünden helak olmuştur.

Yakut'un Mu'cemu'l-Buldân'da verdiği bilgi ise hayli karışık ve söylentilerden ibarettir:

Ress bir kuyudur. Bu kuyu çevresinde oturan halk, peygamberlerini yalanlayıp onu kuyuya atmışlardır,  Bir rivayete göre Ress, Yemâme'de Felç denilen bir yerleşim yeridir. Kimine göre de Ress, Semûd kavminden bir grubun yurdudur. Başka bir rivayete göre Ress, Necd bölgesinde iki vâdî veya yerin adıdır. Başka bir nakle göre de Ress, bir ırmaktır. Rivayetlerin ağırlığı, Ress'in bir kuyu veya su kaynağı, ırmak olduğu merkezindedir.

Yakut'un verdiği bilgiye göre  Âd'ı, Semûd 'u, Res halkım ve bu arada daha birçok nesilleri (inkârları yüzünden helak ettik)." (Furkan: 42/38) âyetinde anılan Ress, Azerbaycan sınırındaki dere, yani Araş nehridir.

Yakut bu ırmakta bulunan batıkların lezzetinden, vâdî boyunca emsalsiz lezzetteki nar meyvasından söz eder

REŞİD RIZÂ'NIN ANISI

51- Ey inananlar, Yahudileri ve Hır'tstiyanları velî edinmeyin. Onlar, birbirlerinin velîsidirler. Sizden kim onları velî edinirse o, onlardandır. Şüphesiz Allah, zâlim toplumu doğru yola iletmez. 52- Kalblerinde hastalık bulunanların: "Bize bir felâket gelmesinden korkuyoruz!" diyerek onların arasına koştuklarını görürsün. Belki Allah fetih, ya da kendi katından bir is getirir de onlar, içlerinde gizlediklerine pişman olurlar. (Mâide: 110/51)

Bıı âyetlerde de müslumanlara, Yahûdî ve Hıristiyan!arı velî edinmemeleri, onların birbirlerinin velisi oldukları; onları koruyucu dost bilip onların ardınca gidenlerin onlardan olacakları; Allah'ın, haksızları doğru yola iletmeyeceği; yüreklerinde hastalık bulunanların, başlarına bir felâket geleceğinden korkarak onların peşinde gittikleri; o düşmanlarla dostluklarını sürdürdükleri, ama Allah müslümanları bir fetihle üstün getirince içlerinde taşıdıkları bu düşünceden ötürü pişman olacakları belirtilmektedir.

İslâm düşmanı olan Yahûdî ve Hıristİyanları velî yapmamayı emreden bu âyetler, müsl umanlara saldırmayan, kendi halinde, barışçı gayri müslim-lerle, hattâ müşriklerle dostluk kurmalarına ve ittifak yapmalarına engel değildir. Çünkü ittifak başka, velî edinmek başkadır. Nitekim Hz. Peygamber Medine'ye geldikleri zaman Yahudilerle şu şekilde ittifak yapmışlardır:

"Mü'ıninlere tâbi olan Yahudilere yardım edilir, haksızlık edilmez, onlara karsı savaşılmaz. Onların dostları (müttefikleri) de aynen kendileri gibidir. Onlar kendi dinlerinde, müslumanlar da kendi dinlerinde serbesttir. Zulüm, günâh yapanın, adam öldürenin sorumluluğu, bunları yapana ve ailesine aittir.

"Yahudiler de müzminlerle savaşanlara karşı müzminlere yardım edecekler, müzminlerle birlikte savaş giderlerine katılacaklardır. Bu antlaşmada taraf olan müslumanlar ve Yahudiler, aralarında iyiliği öğütleyecekler, günâh işlere girmeyecekler, birbirlerine iyi davranacaklardır

REYB

 İşte o Kitâb; kendisinde hiç reyb yoktur; müttakiler için yol göstericidir. (Bakara: 92/2)

Reyb bir şeyin şöyle veya böyle olduğundan veya olacağından kuşkulanmaktır. Reyb'm üç anlamı vardır: Şekk (kuşku), töhmet (suçlama), hâceh (ihtiyaç). Burada reyb, kuşku anlamında kullanılmış, o Kitâb'da asla kuşku bulunmadığı, onun. korunanlar için hiidâ olduğu belirtilmiştir.

Reyb 'ud-dehr: feleğin belâları demektir. Tuzak olduğu düşünüldüğü için feleğin belâlarına reyb denmiştir. Reybu'l-menün: ölüm korkusudur. Gerçi ölmekte kuşku yoktur ama vaktinin ne zaman olacağı kuşkuludur. Bu kuşku, ölümün kendisinden değil, vaktinden dolayıdır. Rîbe de revüden yapılmış bir isimdir." Yaptıktan bina, katbleri parçalamncaya dek yüreklerinde bir kuşku olarak kalacaktır. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir."

REYN

( Soy. 14- Hayır, doğrusu, onların işleyip kazandıkları şeyler, kalblerinln üzerine pas olmuştur. 15- Hayır, doğrusu onlar, o gün Rablerinden perdelenmişlerdir. (MutafFıfin: 86/14-15) kökünden gelir. Reyn, ve rüyûn bir şeyin paslanmasidır.

Kalbe, günâh ve kasvet basmasına da mecazen reyn denmiştir. Yani ayna gibi olan kalbin günâh ile tozlanmasına reyn denmiştir ki bu hal Kur'ân'da haîm (kalbin mühürlenmesi), îab' (damgalanması) kelimeleriyle de ifâde edilmiştir.

Peygamber (s.a.v.) işlenen günâhların kalb gözünü yavaş yavaş pas-latıp kapatacağını şöyle ifâde etmiştir: "Kul bir günâh işlediği zaman kalbinde siyah bir nokta oluşur. Günâhı bırakıp mağfiret diler, tevbe ederse kalbi temizlenir, parlar. Yine günâha dönerse siyahlık artırılır, öyle olur ki bütün kalbin üstünü kaplar. İşte Allah'ın: 'Kazandıkları, kalb-lerinin üsıüne pas olmuştur* âyetinde andığı pas budur."

REZÎL ÖMÜR

Allah sizi yarattı, sonra öldürür; İçinizden kimi de ömrün en rezîline (bebeklik çağı gibi güçsüz ihtiyarlık çağma) itilir ki, biraz bilgiden sonra hiçbir şey bilmez olsun! Doğrusu Allah bilendir. (O, her şeye) kadirdir. (Nahl: 70/70)

İçinizden kimi (henüz çocukken) öldürülür, kimi de ömrün en kötü çağına(ihtiyarlığa) itilir ki, bilirken bir şey bilmez hale gelsin (çocukluğundaki gibi vücutça ve akılca güçsüz bir duruma düşsün). (Hac: 88/5)

Bu âyetlerde insanları yaratıp öldürenin Allah olduğu belirtildikten sonra "içinizden kiminin de Ömrün en rezîl, âciz çağına döndürülüp, bir şey bilmez duruma getirildiği" ifadesi, ilk anda ihtiyarlayan insanın git gide fizik gücünü kaybedip zayıf, âciz duruma düşeceği ve daha önce bilgili iken yine çocukluğunda olduğu gibi zayıf, bildiklerini unutur duruma geldiği anlamını anımsatır. Âyetteki inceliğe dikkat etmek gerekir: "Allah sizi yarattı, sonra öldürür" deniliyor. Yaratma ve can alma eylemi Allah'a nisbet ediliyor, fakat "Allah sizi en rezîl ömre döndürür" denilmiyor. İşte bu, Kur'ân' in genel üslûbu ve belagat inceliğidir. Kur'ân 'da kötü sayılabilecek bir şey Allah'a mal edilmemiştir. İnsanı, bunayıp bir şey bilmez duruma getiren de Allah'ın yasasıdır; ama bunaklık, hoş görülen bir hal olmadığı için "Allah sizi bunaklığa itti" denmemiştir. Ayrıca herkes bu duruma düşmez. Bundan dolayı "Kiminiz bir şey bilmeyecek en rezîl ömre döndürülürsünüz!" denmiştir.

İnsan, ömrünün sonunda, çocukluğundaki gibi âciz, zayıf duruma düşer. Yüce Allah, ömrün son acizlik çağına erzelu'l-ömr (ömrün en rezîli) diyor. Çünkü bu durum, insanın başlangıçtaki zayıflığından daha güçtür. Zira bebeğe, büyüyecek umuduyla annesi, babası bakarlar. Gün geçtikçe de bebek tathlaşır, güçlenir, sevilir, zahmeti azalır, kendi kendine yeterli duruma gelir. Ama insan bu son çağında gün geçtikçe gücünü yitirerek kendisine bakanları da usandırabilir. İlk durumundan da âciz duruma düşer. Bundan dolayı bu hal, ömrün en âciz ve en perişan çağı olarak tanımlanmıştır.

RIZÂ

Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. (Beyyine: 101/7, Mâide: 110/119)

Rızâ, hoşnutluk, razı ve memnun olmak, bir olayı, bir şeyi gönül hoşluğuyla kabul etmek, kızmamak demektir. Rızâ ikiye ayrılır. Kulun Allah'tan razı olması, Allah'ın kuldan razı olması. Kuİun Allah'tan razı olması, başından geçen kader olaylarına kızmaması, bunları Allah'ın yaptığına inanıp hoş karşıiamasıdır.

Allah'ın kuldan razı olması, kulun yaratılış amacına uygun davranmışın Allah, emir ve yasaklarına uyan kuldan razı olur. Emir ve yasaklara uymak, Allah'ın irâdesine göre hareket etmek, Allah'ın rızâsına sebeb olur. Allah o kulundan memnun olur. Kur'ân, Allah'ı razı eden eylemleri ana çizgileriyle saymaktadır. Bunların başında Allah'a ve Elçisine inanmak, Allah'ın Elçisine uyup onu desteklemek gelir:

Allah şu mü'minlerden razı olmuştur ki onlar ağacın altında sana bey'at ediyorlardı, Allah onların gönüllerinden geçeni bildiği için onların üzerine huzur ve güven indirdi ve onlara yakın bir fetih verdi. (Fetih: 109/18)

Allah'ın rızâsı, O'na kulluk ve itaatle sağlanır. Allah, bütün elçileri aracılığı ile insanlar için tek din koymuştur ki bu da yalnız Allah'a tapmak, yalnız O'na kul olmaktır. İşte bütün elçiler aracılığı ile insanlara duyurulan bu din zaman içinde geliştirile geliştirile son şekliyle Hz. Muhammed (selâm ona) tarafından duyurulmuştur:

Bugün sizin için dîninizi olgunlaşürdım, size ni'metimi tamamladım ve size dîn olarak İslâm'a razı oldum. (Mâide: 110/3)

Peygamberlerin insanlara duyurduğu tevhîd dini olan İslâmdan başka birdin, Allah'ı razı etmez:

Kim İslâm 'dan başka bir dîn ararsa, bilsin ki, (o dîn) ondan kabul edilmeyecek ve o, âhirette kaybedenlerden olacaktır.(Âi-i İmrân: 94/85)

Yürekten inanan insan, İslâmın gönüllere yerleşmesi, insanların, özgürce Allah'a tapmalarının sağlanması için hiçbir özveriden kaçınmamalı, gerektiğinde bu uğurda canım da vermelidir:

Ey inananlar, size ne oldu ki: "Allah yolunda topluca savaşa çıkın!" dendiği zaman yere çakılıp kaldınız? âhirettense dünyâ hayâtına mı razı oldunuz? Ama dünyâ hayâtının geçimi, âhir etin yanında pek azdır. (Tevbe: 113/38)

Rızâ kökünden if âl vezni olan ise birini razı ve memnun etmek demektir:

 (Allah ve Elçisi yanında onların) Nasıl (ahdi olabilir)?

Eğer onlar size gâlib gelselerdi, sizin hakkınızda ne and ne de andlaşma gözetmezlerdi. Ağızlarıyla sizi razı ederler, fakat kalbleri (sizi) istemez. Çoktan da yoldan çıkmışlardır. {Tevbe: 1  3/8)

Aynı kökten tefâ'ül vezni (terâdî) ise karşılıklı rızâlaşmadır:

Kadınları bosadtğınız zaman bekleme sürelerini bitirdiler nü, kendi aralarında güzelce anlaştıkları takdirde, (eski) kocala-rıyle evlenmelerine engel olmayın. Bu, içinizden Allah'a ve âhiret gününe İnanan kimseye verilen öğüttür. Bu, sizin için daha iyi ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (Bakara: 92/232) âyetinde ayrılmış olan karı kocanın, karşılıklı rızâ ile birbirlerine dönebilecekleri belirtilmektedir.

Anneler, çocuklarını -emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için tam iki yıl emzir'ırler. Onların uygun biçimde yiyeceğini ve giyeceğim sağlamak, çocuğun babasına aittir. Herkes ancak gücü ölçüsünde bir şeyle yükümlü tutulur. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de çocuğun aidolduğu baba, çocuğu yüzünden zarara sokulmasın, mirasçının da aynı şeyi yapması gerekir. Eğer (ana-baba), anlaşıp danışarak (çocuğu) sütten kesmek isterlerse, kendilerine günâh yoktur. Çocuklarınızı (sütannesi tutup) emzirtmek isterseniz, verdiğiniziücret)i güzelce verdikten sonra yine üzeriniz.e bir günâh yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki Allah, yaptığınız her şeyi görmektedir. (Bakara: 92/233) âyetinde de ana babanın, karşılıklı rızâ ile, emzikli çocuklarım, iki yıl dolmadan da sütten kesebilecekleri belirtilmektedir. tutsak olarak) ellerinize geçen(câriye)ler dışında, evli kadınlar{la evlenmeniz) de haramdır. (İşte bunlar) size Allah'ın yazdığı yasaklardır. Bunlardan ötesini, iffetli yaşamak, zina etmemek şartıyle mallarınızla istemeniz (evlenmeni;.), size helâl kılındı. O halde onlardan yararlanmanıza karşılık, kesilen ücretlerini bir hak olarak onlara verin. Hakkın kesiminden sonra karşılıklı anlaşma(k suretiyle kesilenden az veya çok vermeniz)de üzerinize bir günâh yoktur. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/24) âyetinde sürekli veya geçici nikâh için belli bir ücret veya mehirde anlaşanların, karşılıklı rızâ ile ücreti sözleşmede anlaşılan miktardan azaltıp çoğaltabilecekleri belirtilmektedir.

Üçlü rıdâ kökünden masdar (isim-fiil) olan (rıdvân) ise çok rızâ demektir. Rızânın en büyüğü, Allah'ın rızâsı olduğundan Kur'ân'da rıdvân, sadece Allah hakkında, O'nıın rızâsını ifade için kullanılmıştır:

Muhammed Allah'ın elçisidir. Onun yanında bulunanlar, kâfirlere karşı kat!, birbirlerine karşı merhametlidirler. Onların, rükû' ve secde ederek Allah'ın lütuf ve rızâsını aradıklarını görürsün...(Fetih: 109/29) kendisinden bir rahmet, rızâ ve içinde sürekli katacakları ni'meti bol cennetleri müjdeler. (Tevbe: İ13/21)

"Bunlardan daha iyisini size söyleyeyim mi? Korunanlar için Rabteri katında altından ırmaklar akan, içinde sürekli kalacakları cennetler, tertemiz eşler ve Allah'ın rızâsı vardır." Allah, kulları görür, (Âl-i İmrdân: 94/15)

Allah'a yaklaşanların en yüce makamlarından biri olan rızâ, mahabbet meyvalarındandır. Âlimlerin icmâıyla rızâ, kuvvetli sünnettir. Vacibol-duğunu söyleyenler dahi vardır. Ancak rızâ hakkında, sabrın emredİlmesi

gibi bir emir gelmemiş, yalnız Allah, rızâ sahihlerini şöyle övmüştür:

"Allah onlardan razı olmuştur, onlar da O'ndan razı olmuşlardır." (Beyy'ine: 101/7, Mâide: 110/119), Allah İnanan erkeklere ve inanan kadınlara, altından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları cennetler ve Adn cennetlerinde güzel konutlar va'detmiştir. Allah'ın (onlardan) razı olması ise hepsinden büyüktür. İşte büyük başarı budur." (Tevbe: 113/72),

eren nefis! 28- Razı edici ve razı edilmiş olarak Rabbine dön! 29- (İyi) Kullarım arasına gir! 30- Cennetime gir!" (Fecr: 10/28-30)

Peygamber <s.a.v.) de şöyle buyurmuştur: "Üç şey vardır ki kul, onlarla dünya ve âhtretin iyiliklerine erer: Belâya sabır, kazaya rızâ, bollukta duâ."

RIZIK

Ama  Rabbi onu sınayıp rızkını daraltırsa: "Rabbitn beni alçaktı (perişan etti)" der. (Fecr: 10/16) âyetinde kulun, rızkı daraltılınca hemen sıkılıp yakınmağa başlayacağı vurgulanmaktadır.

Rızk: İnsana yararlı olan her türlü nimettir.

10- Birbirine girmiş kat kat tomurcuklan olan yüksek hurma ağaçları yetiştirdik; 11- Kullara rızık olması için. Ve o su ile, ölü bir ülkeye can verdik. İste çtkış da öyledir. (Kaf: 34/10-11)

"Allah 'in, kulları için çıkardığı süsü ve güzel nzıkları kim haram etti?" De ki: "O, dünyâ hayâtında inananlarındır, kıyamet günü de yalnız, onlarındır." İşte biz, biten bir topluluk için âyetleri böyle açıklıyoruz. (A'raf: 39/32)

 (Yûsuf) Şöyle dedi: "Size rızık olarak verilen yemek henüz, size gelmezden önce bunun yorumunu size haber vermiş olurum. Bu (yorum) Rabbimin bana Öğrettiği şeylerdendir. Ben, Allah'a İnanmayan, âhireti de inkâr eden bir kavmin dînini terk ettim. (Yûsuf: 53/37)

Yine böyle onları dirittik ki, kendi aralarında (birbirlerine) sorsunlar: İçlerinden biri: "Ne kadar kaldınız?" dedi. "Bİr gün, ya da günün bir parçası (kadar kaldık)." dediler. (Fakat işin içyüzünü iyice bilmediklerinden her şey i en iyi bilenin Allah olduğunu ifade ettiler): "Ne kadar kaldığınızı Rabbiniz daha iyi bilir, dediler, birinizi şu gümüş (para) ile kente gönderin, baksın, hangi yiyecek daha temiz, (ve lezzetli) ise ondan size bir azık getirsin; fakat çok dikkatti davransın, sakın sizi birisine sezdirmesin. (Kehf: 69/19) âyetlerinde rızık,

yiyecek an tam nidadır.

81- Şimdi siz, bu sözü mü kiiçümsüyorsunuz? 82- (Kur'ân'dan istifade edeceğiz yerde) Rızkınızı, yalanlamanızdan ibaret mi kılıyorsunuz (sizin ondan elde ettiğiniz nastb, sadece onu yalanlamanız midir}? (Vakı*a; 46/82) âyetinde rızık nasîb an lam nidadır

Gökte rızkınız da var, uyarıldığınız (azâb) da var! (Zâriyat: 67/22) âyetinde de rızk ile, nzkın sebebi olan yağmur kasdedilmiştir.

Ey inananlar, ne alışverişin, ne dostluğun ve ne de şefaatin olmadığı gün gelmezden önce, size verdiğimiz rızıktan (Allah için) harcayın. Kâfirler, zâlimlerin tâ kendileridir. (Bakara: 92/254)

Biriniz kendisine ölüm gelip de: "Rabbim, beni yakın bir süreye kadar erteleseydin de sadaka verip iyilerden olsaydım!" demeden önce, siz.e verdiğimiz rızıktan sadaka verin. (Münâfıkun: 103/10) âyetlerinde Allah'ın verdiği rızkın bir kısmının Allah yoluna harcanması emredilmektedir.

Onlar ki gaybde(gizlide, içtenlikle) inanıp namazlarını kılarlar ve kendilerine verdiğimiz rızıktan (Allah rızâsı için) harcarlar. (Bakara: 92/3) âyetinde de inananların, Allah'ın kendilerine verdiği nzıklan (mal ve imkânları) Allah için harcayacakları vurgulanmaktadır.

Âyetlerden anlaşılacağı üzere yenilecek, içilecek ve kullanılacak türden nîmetlere, maddî ve ma'nevî yararlı şeylere rızk adı verilir.

Kim bir kötülük yaparsa sadece onun kadar cezalanır, ama erkek ve kadından her kim inanarak faydalı bir iş yaparsa onlar Cennete girerler ve orada kendilerine hesapsız rızık verilir. (Mli'min: 60/40)

Allah yolunda göç edip sonra öldürülen veya ölenlere gelince Allah onları en güzel bir rtzıkla besleyecektir. Doğrusu Allah, rızık verenlerin en iyisidir, (Hac: 88/58)

Allah yolunda öldürülenleri ölüler sanma; hayır, (onlar) diridirler, Rableri katında rtztk-lanmaktadırlar. (Âl-i İmrân: 94/169) âyetleri mü'minlere verilen âhiret nimetlerini anmaktadır.

RİBÂ

39- İnsanların mallan içinde, artması için verdiğiniz ribâ, Allah katında artmaz. Ama Allah'ın yüzünü (O'nun rızâsını) isteyerek verdiğiniz zekât(a gelince); işte (onu verenler sevaplarını ve mallarını) kat kat artıranlardır. 40- Allah sizi yarattı, sonra besledi, sonra öldürüyor, sonra diriltiyor. Ortaklarınız içinde bunlardan birini yapan var mı? O, onların ortak koştukları şeylerden uzak ve yücedir. 41- İnsanların elleriyle kazandıkları (günâhları) yüzünden, karada ve denizde fesat çıktı. Belki dönerler

diye, (Allah) onlara, yaptıklarının bir kısmını taddırıyor. (Rûm: 84/39-41)

Rûm: 84/39-41. âyetlerde insanların malları içinde artıp büyümesi için verilen malın, Allah katında artmayacağı, ancak Allah rızâsı için zekât, sadaka verenlerin, mallarını artıracakları belirtildikten sonra, yaratıp besleyenin, öldürüp sonra diriltenin Allah olduğu; O'ndan başka tapılan şeylerin bunları yapamayacağı; Allah'ın ortaklardan ve eksiklerden uzak olduğu vurgulanıyor. Ardından da insanların yanlış davranışları yüzünden karada ve denizde bozukluk meydana geldiği; bu düzensizliklerin, bozuklukların, insanların yaptıkları kötü eylemlerin bir sonucu olduğu; böylece yaptıkları eylemlerin kötü sonuçlarının bir kısmı onlara taddırılarak doğru yola dönmeleri için ikaz edildikleri vurgulanıyor.

40-41. âyetler, yaşatıp besleyenin, öldürdükten sonra diriltenin Allah olduğunu anımsatarak, insanları, rızık endişesiyle Allah'ın sevmediği ribâ işleminden uzak kalmaya yönlendiriyor. 84/41. âyette ise Allah katında makbul olmayan, Allah'ı kızdıran ribâ gibi sömürü eylemleri yüzünden düzenin bozulduğu vurgulanarak insanlar ribâdan uzak durmaya yönlendiriliyor.

Ribâ için verilen mal, Allah katında artmaz. Çünkü ribâ, fakirleri sömürmektir. Fukaranın sömürülmesi, mala hayır ve bereket getirmez. için verilen sadaka malı bereketlendirir.

Burada ribâ ile zekât arasında bir uyum vardır. Ribâ da artmak anlamına gelir, zekât da. Ama biri görünürde artma, öteki ma'nevî büyüme, bereket ve arınma, yücelmedir. Ribâ artar görünse de Allah katında artmaz, onda bereket olmaz. Fakat zekât bereket vesîlesidir. Zekât Allah katında malı artırır, yani Allah o mala bereket verir.

Bu âyet, Mekke döneminde dahi İslâm'ın, faize karşı tutumunu gösterir. Allah katında malı artırmayacağı buyurulmak suretiyle faizin, malın bereketini gidereceği; Allah katında makbul olmadığı belirtilmekte, sadaka ise övülmektedir. Bakara: 92/276. âyette de Allah'ın ribâyj mahvedip sadakaları artıracağı vurgulanmaktadır. Mekke döneminde henüz faizin haram olduğu açıkça belirtilmemiş ise de faizin, malın bereketini gidereceği vurgulanarak faiz yasağına doğru önemli bir adım atılmıştır.

O dönemde Hz. Peygamber'in, yasaları uygulayacak bir iktidar ve devleti olmadığı için orada yasaların yaptırımı, sadece âhiret korkusu olmuştur. Ama Medine döneminde Hz. Peygamber (s.a.v.) bir devlet başkanı da olduğu için Medine döneminde, yasakları çiğneyenlere dünya cezaları, yaptırımlar konmuştur. Âyetin, ribâ hakkındaki bu olumsuz bakış açısı, onun daha Mekke döneminde haram olduğunu gösterir. Çünkü inanan bir insan, Allah katında malı artırmayacak, malın bereketini giderecek olduğunu bildiği ribâ işlemini yapmaz.

275- Ribâ yiyenler, ancak şeytânın dokunup çarptığı kimsenin kalktığı gibi kalkarlar. Bu, onların: "Alışveriş de ribâ gibidir" demelerinden ötürüdür. Oysa Allah, alışverişi helâl, ribâyı haram kılmıştır. Kime Rabbi'nden bir öğüt gelir de (o öğüte uyarak ribâdan) vazgeçerse, geçmişte olan kendisinindir ve işi de Allah'a kalmıştır (Allah onu affeder). Kim tekrar (ribâya) dönerse onlar ateş halkıdır, orada ebedî kalacaklardır. 276- Allah, ribâyı mahveder, sadakaları artırır. Allah, hiçbir günahkâr nankörü sevmez. 277- Onlar ki inandılar, güzel işler yaptılar, namazı kıldılar, zekâtı verdiler; işte onların ödülleri, Rableri yanındadır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. 278- Ey inananlar, Allah'tan korkun, eğer inanıyorsanız ribâdan (henüz alınmayıp) geri kalan kısmı bırakın (almayın). 279- Eğer böyle yapmazsanız, Allah ve Elçisi'yle savaşa girdiğinizi bilin. Tevbe ederseniz, ana malınız sizindir. Ne haksızlık edersiniz, ne de haksızlığa uğratılırsınız. 280- Eğer (borçlu) darlık içinde ise, bir kolaylığa çıkıncaya kadar beklemek (lâzımdır). Eğer bilirseniz (verdiğiniz borcu, eli darda olan borçluya) sadaka olarak bağışlamanız sizin için daha hayırlıdır. 281- Şu günden sakının ki, o gün Allah'a döndürüleceksiniz, sonra herkese kazandığı tastamam verilecek ve onlara haksızlık edilmeyecektir. (Bakara: 92/275-281)

Bakara: 92/275- 280. âyetlerde de, ribâ yiyenlerin, şeytân çarpmış insanlar gibi kalkacakları; onların, ribanın da satış gibi olduklarını söylemeleri yüzünden bu duruma düştükleri; oysa Allah'ın, satışı helâl, ribâyı haram kıldığı; Allah'ın buyruğunu duyunca yaptıklarından vazgeçenlerin, eskiden yaptıkları faizciliklerin bağışlanacağı; fakat ribâ uygulamasına devam edenlerin, sürekli ateşte kalacakları; Allah'ın ribâyı mahvedip sadakları artıracağı (sadaka ile verilen malın yerine çok daha fazlasını vereceği); günahkâr nankörleri sevmediği; inanıp güzel işler yapan, namazlarını kılıp zekâtlarını verenlerin, Rableri katında ödüllendirilecekleri, korku ve üzüntü çekmeyecekleri vurgulanıyor. Daha sonra inananlara hitaben, bundan böyle ribâ alacaklarını bırakmaları, bunu yapmadıkları takdirde Allah ve Elçisi'yle savaşa girmiş olacaklarını bilmeleri; ribâdan vazgeçtikleri takdirde ana mallarının kendilerine âidol-duğu bildirilmekte, haksızlık etmemeğe ve haksızlığa da uğramamaya dikkat etmeleri; borçlunun eli darda ise ona borcunu ödemesi için süre tanınması öğütlenmekte, fakat verilmiş ödüncün, fakir borçluya sadaka olarak bağışlanmasının daha iyi olduğu vurgulanmaktadır.

âyetinde ribâ yiyenlerin, şeytân çarpmış insanların kalktığı gibi çırpınarak kalkacakları belirtilmektedir. Yani onlar, sar'alı insan gibi çırpınarak kalkarlar. Âyette âhiretten söz edilmemiştir. Fakat müfessirler, faiz yiyenin, âhirette cin çarpmış sar'alı gibi çırpınarak kalkacağını söyler ve âyetin açıklamasına âhiret kelimesini ilâve ederler. "Tehabbut, aslında çeşitli yönlere vurmak (çırpınmak) demektir. Bu ifade, mecazen güzel olmayan biçimde kalkmak anlamında kullanılır. Hadîslerin ifade ettiği üzere faizcinin, kıyamet günün-de çırpınarak kalkmasını anlatır." diyen Âlûsî,faiz yiyenin kıyamet gününde çırpınarak kalkacağını bildiren rivayetler aktarır ve bunun aklen mümkün olduğunu söyler. Belki de Allah kıyamet gününde bu kalkışı, faiz yiyenin tanınacağı bir alâmet sayar. Çünkü Allah orada herkesin durumunu bildiren bir işaret koyar. Kıyamette abdest organlarının parlayacağını bildiren hadîs de buna tanıktır. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd ve Katâde bu görüştedirler. Yani âyette, faizcinin, kıyamette cin çarpmış insanın kalktığı gibi çırpınarak kalkacağı bildirilmektedir.

İbn Atıyye'ye göre âyette faizcinin ihtirası, dünya malı kazanbilmek için çırpınıp durması, cin çarpmış insanın çırpınışına benzetilmmektedir. Bu âyet, teşbih yoluyla faizcinin tutkusunu anlatmaktadır. Bu kimsenin kıyamette böyle kalkacağı anlamında değildir.

Mu'tezile ve Şâfi'îlerden Kaffâl ise sar'anın ve deliliğin cin çarpmasıyla oluştuğunu kabul etmemektedirler. Çünkü "Benim sizi etkileyecek bir gücüm yoktu"

RİBÂT

Onlara karşı gücünüz yettiği kadar kuvvet ve cihâd için bağlanıp beslenen atlar hazırlayın. Bununla Allah'ın düşmanını, sizin düşmanınızı ve onlardan başka sizin bilmediğiniz, Allah'ın bildiği (düşman) kimseleri korkutursunuz. Allah yolunda ne harcarsanız tam olarak size ödenir, hiç haksızlığa uğratılmazsınız. (Enfâl: 93/60)

Bu âyette müslümanlara, Allah'ın ve miislumanların, bilinen ve bilinmeyen düşmanlarını korkutmak, sindirmek, İslâm'a başkaldırmalarını önlemek için gerekli at ve her türlü kuvvet hazırlamaları, bu uğurda Allah için mal harcamaktan geri durmamaları emrediliyor ve Allah yolunda harcadıklarının, eksiksiz olarak kendilerine verileceği vurgulanıyor.

Bakara: 92/59. âyette: "Allah yolunda harcayınız da, kendinizi tehlikeye atmayınız" buyurulmuştur. Düşmana karşı zamanın gereklerine göre kuvvet hazırlamak, Allah'ın buyruğudur.

Enfâl: 93/60'ncı âyette inananlara, bilinen ve bilinmeyen Allah düşmanlarını korkutmak, onların saldırı cesaretlerini kırmak için, iki şey hazırlamaları emredilmektedir: Kuvvet ve ribâtu'l-hayl Kuvvet geneldir. Genel olarak anılan kuvvet, savaş için gerekli her şeydir. Savaşın gerektirdiği her türlü kuvvet yanında ribâtu'l-hayl hazırlamaları da emredilmiştir.

Âyette zamanın şartlarına göre değişen genel tuvvet yanında özellikle savaş için bağlanan atların hazırlanması emredilmiştir. Hz. Peygamber zamanında olduğu gibi, yakın zamana kadar da savaşların en önemli gücü savaş atları idi. Bundan dolayı Peygamber(s.a.v.)in hadîslerinde de savaş için at beslemenin fazileti üzerinde durulmuştur. Bundaki amaç sadece at hazırlamak değil, zamanın gereğine göre savaş aracı hazırlamaktır. At burada kuvveti temsil etmektedir. Zaten Peygamber (s.a.v.): "İyi bilin ki kuvvet atmaktır!'

RİCS

"Artık size Rabbinizden bir rics (pislik) ve gazab inmiştir. Allah'ın, kendileri için hiçbir delil indirmediği (ve hiçbir güç vermediği), sadece sizin ve atalarınızın taktığı (boş) isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? Bekleyin öyle ise, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim!." (A'râf: 39/71)

Rics pis şey demektir. Hz. Hûd'un, sözlerini dinlemeyen kavmine hitaben söylediği sözleri aktaran 39/71. âyetteki rics kelimesini bazı müfessirler azâb diye tefsîr ederler. Fakat kavminin Hûd ile tartışması sırasında onlara henüz azâb gelmemişti. Kadı ve Râzî bu tefsîri uygun bulmamışlardır. Rics, pislik demektir. Karşıtı tathîr ve tezkiyedir. Hûd Aley-hisselâm, rics kelimesiyle, onların ruhlarına sinen bâtıl itikadları, hurafeleri, yüreklerindeki küfür ve inad pasını kasdetmiştir. Bu bâtıl inançlar, Allah'ın gazabına sebebolduğu gibi, kendi aralarında düşmanlıklara da sebebolur. Bâtıl inançlar, hurafeler içinde yüzen câhil insanlar arasında kin, nefret, kavga çok görülür. Aralarında dostluk, kardeşlik değil, kavga, gazab hüküm sürer. İşte Hûd Aleyhi sselâm onlara: "Rabbinizden sizin üzerinize rics ve gazab düştü!" sözüyle, küfürleri yüzünden ruhlarının karardığını, aralarında düşmanlıkların arttığını, dostluk ve güvenliğin kalmadığını, Allah'ın gazabına uğradıklarını, üzerlerine ma'nen la'net indiğini belirtmek istemiştir.

Râğıb'a göre rics dört çeşittir: doğal olarak pis, akılca pis, dinen pis, her bakımdan pis. Hamr ve meysir dinen pistir. Bunların akılca da rics oldukları söylenir. Zira zararlarını düşünen, bunlardan kaçınmanın gerekli olduğunu anlar

RİKK

1- Andolsun Tür 'a. 2-satır yazılmış Kitâb'a; 3- Yayılmış ince deri üzer ine...(Tûr: 76/1-3)

1-3'ncü âyetlerde Tûr'a ve üzerine satır satır yazı yazılan ince deriye and içilmektedir. Tur: üzerinde ağaç, orman bulunan dağ demektir. Üzerinde ağaç bulunmayan çıplak dağa cebel denilir. Burada Tür ile kasıt, Hz. Musa'nın vahiy aldığı Sînâ Dağı 'dır. O dağa yemîn edilmekle vahye sahne olmuş bir yerin önemine dikkat çekilmiştir.

"Açılmış ince deri üzerine satır satır yazılmış Kitap" ile Hz. Musa'ya vahyedilen Tevrat kasdedilmiş olabileceği gibi Hz. Muhammed(s.a.v.)e vahyedilen Kur'ân da kasdedilmiş olabilir. Çünkü Tevrat, Sînâ'daki bir dağda vahyedildiği gibi Kur'ân da Mekke'deki Hirâ Dağı 'nda vahyedilmeğe başlamıştır. Gerçi bu kitabın, Levh-i Mahfûz'a işaret olduğunu söyleyenler varsa da bize göre bu kitap, hem Tevrat'a hem de Kur'ân'a işarettir.

Rikk: ince, rikkat inceliktir; karşıtı safâkattir. Bu kökten sıfat olan rakîk: cismen ince, psikolojik olarak da yufkayüreklilik anlamına gelir. Râ'nın fethasıyla rakk kâğıt gibi üstüne yazı yazılan malzemedir. Tûr: 76/3'ncü âyette üstüne İlâhî Kitâb'ın âyetleri yazılmış bulunan ince deriler, yazı malzemeleri kastedilmiştir.

Rikk kökünden sıfat olan rakîk ince, yufkayürekli anlamına geldiği gibi köle anlamına da gelir. Esas konumu itibariyle boyun anlamındaki rakabe de köle anlamında kullanılır. Çünkü boyun, canlı varlığın kendisini temsil eder. "Fakat o, sarp yokuşa atılamadı. Sarp yokuşun ne olduğunu sen nereden bileceksin? Bir boynu (kölelik zincirinden) çözmek"

RÎŞ

Ey Âdem oğullan, size çirkin yerlerinizi örtecek giysi, süslenecek elbise indirdik. Korunma giysisi, en iyisidir. İşte bu(nlar), Allah'ın âyetlerindendir, belki düşünüp öğüt alırlar. (A'râf: 39/26)

A'râf: 39/26.âyette Allah'ın, insanoğluna, sev'esini yani edeb yerini örtecek giysi ve rîş indirdiği, korunma giysisinin daha hayırlı olduğu, bu âyetleriyle insanlara öğüt verdiği bildirilmektedir.

Riş süs olarak tefsîr edilir. Asıl dil anlamına göre rîş, kuşların tüyü, hayvanların kılı demektir. Özellikle kuşun kanatlarına rîş denilir. Kuş için giysi gibi olduğundan isti'âre olarak elbiseye de rîş denmiştir. "Size çirkin yerlerinizi örtecek giysi ve rîş indirdik" cümlesinde hayvanların yünlerinden, kıllarından, tüylerinden giysi, yatak, yorgan, sergi yapıldığına işaret vardır. Kuşun tüyü nasıl onun süsü ise, giysi de insanın süsüdür. Bundan dolayı da giysiye rîş (süs) denmiştir.

Yüce Allah, bedeni örtecek giysiye işaret buyurduktan sonra, takva giysisinin daha hayırlı olduğunu bildirmektedir. Takva, korunma demektir. Bundan kasıt, ruhu koruma mı, yoksa bedeni koruma mıdır? Bu husus ihtilâf konusudur. Fakat âyetin açık anlamından, takvanın, genel anlamda korunma olduğu anlaşılmaktadır. Buna göre âyette, vücudu koruyacak elbise giymenin hayırlı olduğu vurgulanmaktadır. (korunma giysisi), birinci kez sözü edilen elbisenin kendisidir. Allah, elbise giymenin hayırlı olduğunu belirtmek için onu yinelemiştir. Çünkü câhiliyye Araplarından bazıları, Ka'be'yi çıplak tavaf ediyor ve bunu Allah katında makbul bir iş sanıyorlardı. Yüce Allah, vücudu örtecek, koruyacak elbise giymenin daha hayırlı olduğunu vurgulamıştır. Diğer bir tefsîre göre de (korunma giysisi), zırh, kalkan, miğfer gibi savaşta koruyucu olarak giyilen şeylerdir.

Müfessirlerin çoğu, (korunma giysisi)ni, ruhu koruma giysisi olan ibâdet ve tâat anlamında kabul etmişlerdir. Buna göre Allah, bedeni örtecek dış giysiye işaret ettikten sonra insanın ruhunu koruyacak takva elbisesinin daha hayırlı olduğunu belirtmiştir. Çünkü takva ruhu korur. Ruh bedenden çok önemlidir. Takva elbisesi, Allah'ın buyruklarını tutma, yasaklarından kaçma, Allah'a yönelmedir. Katâde, Siiddî ve İbn Cüreyc'e göre takva giysisi imandır. İbn Abbâs'a göre de takva giysisi salih ameldir

RİYÂ-KENDİNİ BEĞENME

A- RİYA:

4- Şu namaz kılanların vay haline, 5- Ki, onlar namazlarından gaflet ederler (kıldıkları namazın değerini bilmez, ona önem vermezler). 6- Onlar gösteriş (için ibâdet) yaparlar. 7- En ufak bir yardımı esirgerler. (Mâ'ûn: 17/4-7)

Ey inananlar, insanlara gösteriş için malını verip Allah'a ve âhiret gününe inanmayan adam gibi, başa kakmak ve eziyet etmekle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Öylesinin durumu, üzerinde biraz, toprak bulunan şu kayaya benzer ki, bir sağnak indi de (üstündeki toprağı silip süpürerek) onu sert bir taş halinde bıraktı. (Böyleleri), kazandıklarından bir şey elde edemezler. Allah, kâfir toplumu doğru yola iletmez. (Bakara: 92/264)

Yurtlarından çalım satarak, insanlara gösteriş yaparak çıkan ve Allah yolundan men'edenler gibi olmayın. Allah, onların bütün yaptıklarını kuşatmıştır. (Enfâl: 93/47)

" Bunlar mallarını insanlara gösteriş için verirler, Allah'a ve âhiret gününe inanmazlar. Kimin arkadaşı şeytân ise, o(nun) ne kötü birarkadaş(ı var)dır! (Nisa: 98/38)

Mâ'ûn: 17/4-7. âyetlerde namazlarından gaflet edenler, gösteriş için ibâdet eden ve muhtaçlara yardım etmeyen kimselere esef edilmekte; Bakara: 92/264. âyette inananlara, sadakalarını, iyilik ettiklerinin başına kakarak ve onları inciterek boşa çıkarmamaları; Enfâl: 93/47. âyette gösteriş için böbürlenerek yurtlarından çıkan ve Allah yoluna engel olanlar gibi davranmamaları emredilmekte; Nisa: 98/38-39. âyetlerde Allah'a ve âhirete inanmadan, sırf insanlara gösteriş için mallarını harcayanların, şeytânın kardeşi oldukları belirtilmekte ve insanlar Allah'a inanıp Allah için harcamaya yönlendirilmektedir.

Riya, halk tarafından övülmek, beğenilmek ve onlar katında itibar kazanmak için iyi işlerini ve ibâdetlerini gösterme istemidir. Mâ'ûn Sûresinin 4-6. âyetlerinde bu huy, müşriklerin çirkin huylarından biri olarak gösterilmektedir. Samîmî mü'minler ise "Yoksula, yetime ve esire sevdikleri yemeyi yedirirler: 'Biz size sırf Allah rızâsı için yediriyoruz, sizden bir karşılık ve teşekkür beklemiyoruz'."

RU'B

Uykuda oldukları halde sen onları uyanıklar sanırsın onları (uykuda) sağa sola çeviririz. Köpekleri de girişte iki kolunu (ön ayaklarını) uzatmış vaziyettedir. Onların durumunu gör şeydin, mutlaka onlardan dönüp kaçardın. Ve onlardan içine korku dolardı. (Kehf: 69/18) âyetinde, sığındıkları Mağarada, uzun yıllar uyuyan gençleri görenlerin, büyük bir ru'ba (korkuya) kapılacakları belirtilmektedir.

Kehf Sûresi'nin 9-21 'nci âyetlerinde Kehf ve Rakîm adamlarının öyküsü anlatılır. Kehf, mağara demektir. Rakîm ise bir köyün, yahut Ashab-ı Kehf in bulunduğu dağın veya vâdînin adıdır. Kimine göre rkm kökünden olan rakîm yazılan levhaya denir. Mağaraya girenlerin isimlerini içeren ve mağaranın kapısına konmuş olan levhanın adıdır

RÛH

Melekler ve Rûh, o gece Rablerinin izniyle her iş için iner de iner. (Kadr: 25/4) âyetinde, Kur'ân'm inmeğe başladığı Kadir Gecesinde meleklerin ve Rûh'un, Rablerinin izniyle indikleri belirtiliyor.

Rûh canlılara hayât veren şeydir. Eşyadan insana doğru evrimleşir. Bitkideki ruha nebatî (bitkisel) rûh denir. Bitkisel ruhta canlılık varsa da yer değiştirme şeklinde bir hareket ve irâde yoktur. Bunun bir derece üstü hayvansal ruhtur. Hayvanlara canlılık veren bu rûh da henüz tam anlamıyla düşünce yeteneğine sahip değildir. Bunun üstünde insanî rûh vardır. Bu ruhta canlılık, hareket ve güç yanında düşünce yeteneği de vardır. Bu ruhlar, madde ile birleşmek suretiyle onlara canlılık ve hareket veren ruhlardır. Râğıb'a göre nefesin adı olan rûh hayât soluğudur. Sâd: 38/72; Hicr: 54/29. âyetlerinde anılan rûh, hayât soluğu olan ruhtur.

Rûh basit (yalın) bir cevherdir. "Ol!" emriyle yaratılmıştır. Suyun, ağacın zerrelerine geçtiği gibi bedene geçip ona hayât veren, hava gibi latîf bir varlıktır. Rûh, nefsin ana elemanıdır. Ruhun bedenle birleşip medh veya zemm (övülüp yerilme) ile nitelenmesi haline nefs denilir. Rûh bir bakımdan nefs ise de bir bakımdan değildir

RUKYE

26- Hayır, ne zaman ki can,

köprücük kemiklerine dayanır, 27- Ve (başında bulunanlar tarafından): "Kim afsun yapar acaba?" denir, 28- Ve kendisi artık bunun, ayrılık zamanı olduğunu anlar, 29- Ve bacak bacağa dolaşır. 30- İşte o gün, sevk Rabbinedir (can, Allah'ın huzuruna sevk edilir). (Kıyamet: 31/26-30)

Kıyamet: 31/26-30. âyetlerde insanın can verme hali ve bedenden ayrılan ruhun Allah'ın huzuruna götürülüşü, çarpıcı bir üslûb ile anlatılıyor.

Can köprücük kemiklerine dayanınca, hastanın çevresinde bulunanlar: "Rukye (afsun) yapıp bunu iyileştirecek biri yok mu?" derler. Can vermekte olan kişinin çevresindekiler, onu kurtarabilmek için doktor çağırır, her çareye başvururlar. Ama tenden ayrılma zamanı gelmiş olan canı kimse durduramaz. Can tenden çıkıp gider. Bacak bacağa dolaşır, veya birleşir. Bacağın bacağa dolaşması, tenden çıkan ruhun, âhiret hesabından korkma durumunu, ya da ölenin cesedinin kuruyup bacaklarının birbirine yapışmasını veya kefene konulup birbirine birleştirilmesini canlandırır ki ikinci ve üçüncü anlam daha uygundur. İşte bedenden ayrılan canın gidişi Allah'adır.

Terkuve nin çoğulu olan terâkî  köprücük kemikleri demektir. Rakı de rukye kökünden ism-i fâ'il olursa afsun yapan, rukiyy  kökünden ism-i fâ'il olursa yükseğe çıkan anlamına gelir.

Felak Sûresi'nin sözgeliminden, Bakara: 92/102'nci âyetten ve sağlam hadîslerden büyünün ve göz değmesinin bir gerçek olduğu anlaşılmaktadır."

97- De ki: 'Rabbim, şeytânların dürtüklemelerinden sana sığınırım. 98- Ve onların bana uğramalarından sana sığınırım'."

RÛM

1- Elif lam mim. 2- Rwn(lar), yenildi: 3- (Bölgeye) En yakın bir yerde. Onlar (bu) yenilgilerinden sonra yeneceklerdir; 4- Birkaç (3-9) yıl içinde. (Onların) Bu(ye-nilgileri)nden önce de, sonra da emir Allah'ındır (ferman O'nundur). O gün mü'minler sevinir(ler): 5- Allah'ın yardımıyla. (Allah,) Dilediğine yardım eder. O, galiptir, esirgeyendir. 6- (Bu,) Allah'ın va'didir. Allah va'dinden caymaz; fakat insanların çoğu bilmezler. 7- Onlar, sadece şu yakın hayâtın dış yüzünü bilirler; âhiretten ise onlar tamamen gafildirler. (Rûm: 84/1-7)

84/1: (pJl: e.l.m.). Hurûf-i Mukatta'a maddesinde, bazı sûre başlarında bulunan böyle bağımsız harflerden hemen sonra Kitâb'dan, Zikir'den, yahut Kur'ân'dan söz edildiğini; bu harflerin, yine kelimeleri harflerden oluşan, fakat Arapların bilmedikleri yabancı dildeki İlâhî Kitaba işaret ettiği gibi, vahyedilmekte olan Kur'ân mu'cizesine dikkati çekme görevi de yaptığını anlatmıştık. Burada ve başka iki sûrede bu harflerden sonra Kur'ân'dan veya Kitâbdan değil, ileride vukubulacak bir olaydan söz edilir. İşte bu gizliden haber vermenin, insan gücünün üstünde, ancak vahiy ile oluşan harikulade bir olay olduğuna dinleyenlerin dikkatini çekmek için sûreye bu harflerle başlanmaktadır.

2-7. âyetlerde Rumların, en yakın yerde yenilgiye uğradıkları, fakat asıl buyruk sahibi Allah'ın yardımıyla, bıd'i sinîn içinde düşmanlarını yenecekleri, eninde sonunda Allah'ın buyruğunun geçerli olacağı, Allah'ın verdiği sözden caymayacağı, fakat çoğu insanların bunu bilmedikleri, sadece görünen dünya hayâtını bilen, işlerin içyüzünü, gerçekleri bilmeyen o kimselerin, şu dünya hayâtının ruhu, içyüzü durumundaki âhiretten habersiz oldukları buyuruluyor.

ednâ'l-ard)ın, Hicaz'a sınır bölgelerden kinaye olduğu anlaşılıyor. Müfessirlerden kimi buranın Şam bölgesi, kimi Mezopotamya olduğunu söylemişlerdir. İkisi de uygundur. Çünkü Rumlar önce Ezri'ât ve Basra'da, sonra Şam bölgesinde yenilmişlerdir. Bıd': 3 ilâ 9 arasında bir sayı belirtir. (bıd'i sinîn) birkaç yıl demektir.

Bu âyetlerin indiği tarihte dünyanın iki büyük imparatorluğu olan İran ve Bizans imparatorlukları, birbirleriyle savaş durumunda idiler. İran-lılarateşe taparlardı. Bizanslılar ise Hıristiyan idiler.Hıristiyanlık kral Kons-tantin zamanında Bizansa egemen olmuştu. Önceleri filozof olan Kral, annesi Harran'lı Meryem Eleni'nin Hıristiyan olması ve kendisini de hırıs-tiyanlığa çağırmasıyla Hıristiyan olmuş, o zaman tevhîdden teslîse (üçlemeye) kadar çok çeşitli mezheplerin çatışma halinde bulunduğu hıris-tiyanlığı bir tek inançta birleştirmek için İznik Rahipler Meclisini kurmuş ve kendi inancında olan rahiplerin görüşünü kabul ettirip bu görüşe karşı olan çoğunluğu susturmuş, tevhîd yanlısı olan Ariusçular aforoz edilmiştir. Böylece Hıristiyanlar arasında teslis inancı bir devlet mezhebi olarak egemen olmuştur.

İslâmiyetin geldiği sırada Bizans İmparatoru Herakleios (610-641) idi. O zaman Araplar, İran krallarına Kisrâ, Bizans krallarına da Kayser derlerdi. Herakleios zamanında Persler 611'de Antakya'yı, 614'de Kudüs'ü, 619'da Mısır'ı aldılar. Avarlar da 617'de İstanbul önlerine kadar geldiler. İmparator Avarlara haraç vererek geri çekilmelerini sağladı

RÛM SÛRESİ

İlk âyetlerinde İranlılara, Hicaz sınırına yakın olan Şam bölgesinde yenik düşen Rumların, yakında galip gelecekleri anlatıldığından bu adı alan sûrede Allah'ın, inananlara yardımıyla mü'minlerin sevineceklerine işaret edilir. Ahirete inanmayanlar kınanır ve âhiretin mutlaka vukubu-lacağına dair kanıtlar sunulur. Mü'minlerin ve müşriklerin sonucunu belirten âhiret sahneleri takdim edilir, Allah'ın kâinat yasalarına dikkat çekilir. İnançsızların darlık zamanında Allah'a yalvarıp, bolluk zamanında nankörlük ettikleri; bolluk zamanında şımarıp, darlık zamanında umutsuzluğa düştükleri belirtilerek inananların daima Allah'a bağlı, sabırlı olmaları gerektiği vurgulanır. Mutlaka Allah'ın yardımının geleceği, verdiği sözü yerine getireceği müjdesiyle Peygamber(s.a.v.)e güven verilir.

İnşikâk Sûresi'nden sonra inmiş olan bu sûre, 60 âyeti içerir. Bölümlerinin birbirine son derece bağlılığı dolayısıyla bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği söylenebilir. 17. âyetinin Medîne'de indiği rivayet edilirse de âyetin konuya bağlılığı, bu rivayeti şüpheli kılar

RÜKN

(Lût): "Keşke sizi savacak gücüm olsaydı, yahut da çok sağlam bir köşeye (kaleye) sığınabilseydim!" dedi. .(Hûd: 52/80)

Rükn: binanın veya bir cismin temel köşesidir. İstiare yoluyla kuvvet için de kullanılır. Başlıktaki âyette Hz. Lût'un, delikanlı şeklinde gelen melek konuklarına tecavüz etmeye yeltenen sapık kavminin saldırgan tutumu karşısında çaresizliği anlatılmaktadır. Lût, keşke o sapıkları durduracak bir gücü olsa, ya da onların saldırısından korunacak sağlam bir yere sığınabilse diye temennî etmiştir.

Rüknün çoğulu erkândır. İbâdetlerin erkânı, ibâdet binasının temel köşeleri, öğeleridir. Onlar olmadan ibâdet olmaz. Meselâ namazın rükünleri: ayakta durmak, okumak, rükû, secdedir. Bunlar olmazsa veya özürsüz olarak biri eksik olursa namaz ibâdeti olmaz.

Sakın zulmedenlere dayanmayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur. Sonra size yardım edilmez- (Hûd: 52/113)

Hûd: 52/113'ncü âyette Hz. Peygamber'e ve inananlara hitaben, haksızlık edenlere karşı eğilim duymamaları; onların davranışlarına heves etmemeleri emredilmekte, aksi takdirde ateş azabına uğrayacakları, kendilerini o ateşten koruyacak velîlerin de bulunmayacağı bildirilmektedir.

Mü'minin, gerek yaratana, gerek yaratıklara karşı doğru olması, haksız davrananlara dayanmaması, onlara ilgi ve iltifat göstermemesi, onlara heves etmemesi gerekir. Abdullah ibn Abbâs'ın, bu emrin önemine, şu sözüyle dikkati çektiği rivayet edilir: "Allah'ın Elçisi'ne, bu âyetten daha zor gelen bir âyet inmemiştir. O kadar ki Peygamber: "Hûd Sûresi ve kardeşleri beni ihtiyarlattı!" demiş. Sûrenin nesinin kendisini ihtiyarlattığı sorulunca "Emrolunduğun gibi doğru ol!" âyetinin kendisini ihtiyarlattığını söylemiştir

RÜKÛ'

Ey inananlar, rükû' edin, secde edin, Rabbinize ibâdet edin, hayır işleyin ki umduğunuza er esiniz. (Hac: 88/77)

Hac: 88/77. âyette inananlara, kurtuluş ve başarıya erebilmek için rükû', secde ve Rablerine ibâdet etmeleri; hayır (güzel) işler yapmaları emredilmektedir. Emredilen bu eylemler: rükû' ve secde ile Allah'a kulluk etmek ve hayırlı işler yapmak başarının şartıdır.

Rükû', eğilmek demektir. Kâh namazdaki eğilme rüknü, kâh da ibâdette ve diğer konularda îevâdu' anlamında kullanılır. Saygı için alnı yere koymak demek olan secde ise, ibâdetin en temel öğesi, en derin tevazu ve saygı belirtisidir.

Bu âyette Allah'a ibâdet emredildikten sonra "Hayır yapınız" buyu-ruluyor. Hayır, söz ve iş olarak her türlü yararlı şeye denilir. Bu emir, her zaman iyiliği söylemeyi, tavsiye etmeyi, kullara şefkat ve merhamet göstermeyi gerektirir. Çünkü hayır şefkatin sonucudur. Râzî şöyle diyor: "Bana göre bu âyette emirlerin bu sıra ile bildirilmesinin anlamı şudur: Namaz ibâdet çeşitlerinden biridir. İbâdet hayır işlerinden biridir. Çünkü hayır işi ikiye ayrılır: Yaratana hizmet ve ihsan. Birincisi Allah'ın buyruklarına saygı göstermektir, ikincisi Allah'ın yaratıklarına şefkattir. İyilik, ma'rûf, fakirlere sadaka, insanlara güzel söz söylemek, hep ihsanın içine girer."

RÜŞD

Dînde zorlama yoktur. Doğruluk, sapıklıktan seçilip belli olmuştur. Kim tâğût (şeytân)ı inkâr edip Allah'a inanırsa, muhakkak ki o, kopmayan, sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir.(Bakara: 92/256) âyetinde rüşd'ün, ğayy'den ayırdedilip belli olduğu; artık azgın şeytânı tanımayıp Allah'a inanan kimsenin, kopmayan sağlam bir desteğe tutunduğu belirtilmektedir.

(Rüşd), (reşed): ğayy'(sapıklık, azgınlık)ın karşıtıdır. Doğru düşünce, doğru yol, doğru bilgi anlamına gelir.

Mûsâ ona: 'Sana öğretilenden, bana da bir rüşd öğretmen için sana tâbi olabilir miyim?' dedi." (Kehf: 69/66) âyetinde Hz. Musa'nın, rastladığı ledün bilgisine sahip kuldan rüşd (doğru bilgi) öğrenmek üzere ona çömez olmayı istemektedir.

Rüşd ve reşed aynı anlama gelir.O gençler mağaraya sığındılar: 'Rabbimiz, bize katından bir rahmet ver ve bize şu işimizden bir çıkış yolu hazırla!' dediler." (Kehf: 69/10) âyetinde inançları yüzünden mağaraya sığınmak zorunda kalan gençlerin, Allah'a yalvarıp bu konuda kendilerine bir reşed, yani bir çıkış, kurtuluş yolu göstermesini istedikleri anlatılmaktadır.

Rabbimin beni bundan daha reşede (doğru bir bilgiye) ulaştırcağını umarım' de. "(Kehf: 69/24) âyetinde de Hz. Peygamber'e, halk arasında Ashâb-ı Kehf hakkında dolaşan söylentilerden daha doğru bir bilgiye ulaştıracağını umduğunu söylemesi emredilmektedir. Bu âyetlerde rüşd ve reşed doğru bilgi anlamında kullanılmıştır.

Bazılarına göre reşed, rüşdûen daha özel bir anlam taşır. Zîrâ rüşd, hem dünyâya, hem de âhirete ilişkin düşünce ve bilgi hakkında kullanılır. Reşed ise sadece âhirete ilişkin doğru düşünce ve bilgi için kullanılır. Rüşdün sıfatı râşidvz reşîddır. Doğru düşünce yeteneğini kazanmış kimseye râşid veya aynı anlamda reşîd denilir

RÜŞVET

Mallarınızı, aranızda bâtıl (sebepler) ile yemeyin; bile bile insanların mallarından bir kısmını günâh bir biçimde yemeniz için onları hakimler(in önün)e atmayın (hakimlere götürmeyin veya onlara rüşvet vermeyin). (Bakara: 92/188)

Bakara: 92/188, Nisa: 98/29-30. âyetlerde inananlara, birbirlerinin mallarını bâtıl yollarla yememeleri, bile bile insanların mallarını günâh biçimde, haksız yere yemek için hâkimlere başvurmamaları emiedilmekte; ancak rızâya dayanan ticaretle kazanç sağlayabilecekleri bildirilmekte; canlarını (birbirlerini) öldürmeleri yasaklanmakta; kullarına çok acıyan Al/ah'in, bu yasaklan çiğneyenleri cehenneme atacağı vurgulanmaktadır.

Yüce Allah, malları bâtıl biçimde yemeyi birçok âyette yasaklamıştır:

Yetimin malına yaklaşmayın, ancak ergenlik çağına erişinceye kadar en güzel bir tarzda (onun malını kullanıp geliştirebilirsiniz). Ahdi de yerine getirin, çünkü ahd'den sorulacaktır. (İsrâ: 50/34),

6- Velîsi bulunduğunuz yetimlerin mallarını, -büyürler de mallarına sahibolurlar diye-, tez elden savurganlıkla yemeyiniz!... 10- Zulüm ile öksüzlerin mallarını yiyenler, karınlarına sadece ateş koymaktadırlar ve çılgın bir ateşe gireceklerdir. (Nisa: 98/6, 10),

29- Ey inananlar, mallarınızı aranızda bâtılla (doğru olmayan yollarla, haksız yere) yemeyiniz. Kendi rızânızla yaptığınız ticaret olursa başka. Canlarınızı da öldürmeyiniz. Doğrusu Allah, size çok merhametlidir. 30- Kim düşmanlık ve zulüm ile bunu yaparsa (bilsin ki) onu cehenneme sokacağız. Bu, Allah'a kolaydır.

 (Nisa: 98/29-30)

Âyetlerde önce, malların bâtıl ile yenilmesi yasaklanmaktadır.

A- Mallarınızı aranızda bâtıl ile yemeyiniz." Bâtıl: ortadan kalkan, boşa çıkan, aslı olmayan şey demektir. Malı bâtıl ile yemek, iki biçimde olabilir: Biri malı sahibinden zulüm, hırsızlık, gasb ve benzeri yollarla almak; diğeri kumar, tefecilik, rüşvet gibi dinin yasakladığı şeylerle kazanmaktır. Bu yollarla mal kazanmanın hepsi bâtıl ile mal yemek deyimi içine girer. Bu tür yollarla para kazanmak haramdır. Yalnız çalışma ile ve karşılıklı rızâya dayanan ticaret, hibe ve mîras yoluyla elde edilen mal helâldir. Ticâretin meşru'luğu, karşılıklı rızâya bağlıdır. Aldatma bulunan ve aldatmanın farkına varıldığı zaman taraflardan birinin razı olmayacağı ticâret meşru' değildir. Hz. Peygamber (s.a.v.), çarşıda bir yiyecek yığınının yanından geçerken elini kümenin altına daldırmış, altının ıslak olduğunu görünce bunun nedenini sormuş, satıcı da yağmur isabet ettiğini söylemiş. Allah'ın Elçisi:

"- Ne diye yaş kısmı üste koymadın ki herkes görsün? Aldatan kimse bizden değildir!" buyurmuştur

RÜ'YÂ'

Hz. Yûsuf'un Rü'yâsı:

4- Hani bir zaman Yûsuf, babasına: "Babacığım, demişti, ben (rü'yâda) on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm, bunların bana secde ettiklerini gördüm." demişti. 5- (Babası Ya'/cûb): "Yavrum, dedi, rü'yânı kardeşlerine anlatma, sonra sana bir tuzak kurarlar. Çünkü şeytân, insanın apaçık düşmanıdır!"... 100- Ana-babasını tahtın üstüne çıkardı ve hepsi onun için secdeye kapandılar (önünde saygı ile eğildiler. Yûsuf): "Babacığım, dedi, işte bu, önceden (gördüğüm) rüyanın sonucudur. Rabbim onu gerçek yaptı, bana iyilik etti; zîrâ şeytân, benimle kardeşlerim arasına fitne soktuktan sonra O, beni zindandan çıkardı, sizi de çölden getirdi. Gerçekten Rabbim, dilediği şeyi çok ince düzenler. O, (her tedbîri) bilen,

her şeyi yerli yerince yapandır." (Yûsuf: 53/4-5)

Yûsuf: 53/4-5. âyetlerde henüz çocuk olan Hz. Yûsuf'un, gördüğü rü'yâ anlatılmaktadır: Yûsuf düşünde 11 yıldız ile güneşin ve ayın kendisine secde ettiklerini görür ve düşünü babasına anlatır. Bu düşten, Yûsuf'un büyük b\î makama erişeceğini anlayan Hz. Ya'kûb (selâm ona), kıskançlığa kapılıp da kendisine bir kötülük etmemeleri için rü'yâsını kardeşlerine söylememesini Yûsuf'a tenbihledikten sonra düşü özetle şöyle ta'bîr eder:

Böylece Rabbin seni seçecek ve sana düşlerin yorumundan bir parça öğretecek, sana ve Ya'kûb soyuna nimetini tamamlayacaktır; nasıl ki daha önce ataların İbrahim e ve İshâk'a da nimetini tamamlamıştı. Şüphesiz Rabbin, bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir."

RÜ'YET

13- Andolsun, onu bir inişinde daha görmüştü; 14- Sidretü'l-Müntehâ(uzak kiraz fidanı) 'nın yanında. (Necm: 23/13-14)

gördü" fı'linin faili olan gizli zamir,Hz. Peygamber'e, tümleç zamîri ise kendisine vahiy getiren meleğe (Cebrâîl'e) gider. 23/13-14. âyetlerde Hz. Muhammed'in, kendisine vahiy getiren meleği, bir inişinde daha, Sidretu'l-müntehâ yanında gördüğü, yanında barınılacak cennetin bulunduğu Sidre'nin, harika şeylerle kaplı olduğu, Peygamber'in gözünün kaymadığı, şaşmadığı, gerçekten Rabbinin büyük âyetlerini gördüğü anlatılmaktadır.

Sidre Arabistan kirazı denilen nebk ağacıdır. Tefsirlerde bu ağaç hakkında çeşitli rivayetler yer almıştır. Sidretu'l-müntehâ: son sidre, yani son kiraz fidanı demektir. Abdullah ibn Mes'ûd'dan gelen bir rivayete göre Sidretu 'l-müntehâ, yedinci göktedir; yerden çıkan şeyler oraya kadar çıkarılıp oradan (yukarıya) alınır; üst tarafından gelen şeyler de oraya kadar indirilip oradan (aşağıya) alınır

RÜZGÂRLAR

rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci gönderir. Nihayet onlar, ağır ağır bulutları yüklenince, onu ölü bir ülkeye yollarız; onunla su indirir ve türlü türlü meyvalar çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız. Herhalde bundan ibret alırsınız. (A'râf: 39/57)

A'râf: 39/57. âyette doğa yasalarına, rüzgârların nasıl bulutları sürüp ölü, yani kupkuru bir ülke üzerine getirdiğine, bulutlardan inen yağmurla toprağın canlanıp çeşit çeşit ürünler çıkardığına dikkat çekilerek ölülerin de böyle diriltileceği vurgulanmaktadır.

Onlara dünyâ hayâtının, tıpkı şöyle olduğunu anlat: Gökten bir su indirdik, Yerin bitkisi onunla karıştı ve (sonunda bitkiler), rüzgârların savurduğu çöp kırıntıları haline geliverdi. Allah, her şeye kadirdir. (Kehf: 69/45)

Kehf: 69/45. âyette dünyâ hayâtının geçiciliği, gökten inen yağmurla yeşeren bitkilerin, sonunda rüzgârların savurduğu çöp kırıntıları haline dönmesi örneğiyle anlatılmakta ve Allah'ın, her şeyi yapmağa gücü yeter olduğu vurgulanmaktadır.

46- O'nun âyetlerinden biri de (şudur): Rüzgârları (yağmurun) müjdecileri olarak gönderir ki size rahmetinden biraz taddırsın, gemiler buyruğuyla yürüsün ve siz O'nun lütfundan arayasınız da (verdiği nimetlere) şükredesiniz... 48- Allah, rüzgârları gönderir, bulutu kaldırır; sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder; arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken, onu kullarından dilediğine uğratınca hemen sevinirler. 49- Halbuki onlar, yağmurun kendilerine indirilmesinden önce umutsuz idiler. 50- Allah'ın rahmetinin eserlerine bak ki, nasıl yeri ölümünden sonra diriltiyor?! Şüphe yok ki, O, ölüleri de diriltecektir, O her şeye kadirdir. (Rûm: 84/46,48-50)

84/46. âyette, gönderdiği rüzgâr ile yağmur yağdıranın, denizlerde gemileri yürütenin Allah olduğu, insanların yararına bu düzeni kuran Allah'a şükretmek gerektiği anlatılıyor.

Burada rüzgârın iki yararı sayılmıştır: Biri yağmur bulutlarını getirmesi, diğeri de gemileri yürütmesidir. Yüce Allah, suların buharlaşmasından oluşan bulutları, rüzgâr vasıtasıyla istediği yerlere sürer. Yağmur getiren rüzgâr belli olur. İnsanlar, yağmurun müjdecisi olan bu rüzgârların esmesinden sevinir, mutlu olurlar.

84/48-50. âyetlerde de Allah'ın kudretinin işaretleri, rüzgârın yararlan anlatılmaktadır: Allah rüzgârları gönderir. Rüzgârlar bir bulut kaldırır. Denizlerden, ırmaklardan, göllerden kaldırılan bulut, Allah'ın yasalarınca gökte yayılır, küme küme ayrılır, sıkışan bulutların arasından yağmur dökülmeğe başlar. Rüzgâr esmeden, yağmur yağmadan önce umutsuzluk içinde suskun, ağızlarını bıçak açmayan insanlar, yağmurun yağmasıyla sevinir, mutlu olurlar. Allah'ın indirdiği rahmet sayesinde ölü gibi kupkuru toprak yeşerip canlanır.

Yağmur Allah'ın rahmetidir. Çünkü bitkiler onun vereceği su ile yetişir. Özellikle suyun olmadığı çöllerde, kıraç bölgelerde yağmur yağmazsa yeşillikten eser kalmaz.

İnsanların her zaman gördükleri bu İlâhî kudret eserleri, ölülerin diriltileceğine misal veriliyor: "İşte ölü yeri dirilten Allah, ölüleri de mutlaka diriltecektir, O her şeye kadirdir" buyuruluyor.

İlk âyetlerde ölü yeri dirilten, Allah'ın rahmet eseri rüzgâr çoğul halindedir. Son âyette ekini sarartan rüzgâr tekildir. Genel olarak rahmet eseri olan rüzgâr çoğul, azâb sebebi olan rüzgâr tekil olarak kullanılır:

Biz de onlara dünyâ hayâtında rezillik azabını taddırmak için o uğursuz günlerde, üzerlerine dondurucu bir rüzgâr gönderdik. Âhiret azabı ise daha da kepaze edicidir. Onlara hiç yardım edilmeyecektir. (Fussilet: 61/16)

Rablerine karşı nankörlük edenlerini iyi) işleri, tıpkı fırtınalı bir günde rüzgârın savurduğu küle benzer. Kazandıklarından hiçbir şeyi ele geçiremezler. işte derin sapıklık budur! (îbrâhîm: 72/18)

Onların bu dünyâ hayâtında harcadıkları malların durumu, nefislerine zulmeden bir topluluğun ekinine .urup onu mahveden dondurucu bir rüzgâr(ın tahribâtın)a benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı. (Âl-i Imrân: 94/117)

Bu âyetlerde tekil olarak geçen rıh, hep azâb rüzgârıdır.

40- "Rabbim bana, senin bağından daha iyisini verebilir. Ve o(senin bağı)nın üzerine de gökten bir hesap görme âfeti gönderir de bağın kupkuru bir toprak kesilir. 41- Yahut suyu dibe çekilir de bir daha su arayamazsın." 42- Derken (o inkarcı kişinin bütün) ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan(bağ)ın karşısında ona sarfettiklerine acıyarak ellerini uğuşturmağa başladı: "Ah nolaydı, ben Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu. 43- Allah'tan başka, kendisine yardım eden bir topluluğu da olmadı, kendi kendini de kurtaramadı. (Kehf: 69/40-43) âyetlerinde de Allah'a karşı nankör zenginin bahçesinin, gökten inen bir husbân ile mah-vedildiği anlatılmaktadır.

69/40. âyette husbân, hesâbedilen azâb, ateş, soğuk, kasırga, yıldırım gibi ürünü vuran bir felâket anlamını ifade etmektedir.

Rüzgârların, ölü yeri diriltmesi, Allah'ın gücüne, ölüleri tekrar dirilteceğine işarettir. Ama bunu, düşünenler anlarlar. Duymak isteyenler bu kanıtları duyarlar. Ancak işitme kabiliyeti olanlara söz anlatılabilir.

Rüzgârın bulutları ve gemileri yürütmesi, Allah'ın yarattığı yasaların sonucudur. Yelkenli gemiler de rüzgârın esmesiyle gider. İnsanlar, su üstünde akıp giden gemilerle uzak yerlere seyahat eder, yüklerini taşır, ticaret yaparak Allah'ın nasibettiği kazancı sağlarlar. Elbette bu nimetleri kendilerine lütfeden Allah'a şükretmeleri gerekir. Bütün bunları yapan Allah'a ortak koşmak, O'na saygısızlık, nimetlerine karşı nankörlüktür.

Allah'ın yarattığı yasalarla suya kaldırma gücü vermesi, ırmakları, denizleri, üstünde gemilerin taşınmasına elverişli kılması ve diğer doğa yasalarını insanlara hizmet edecek biçimde yaratması birçok âyette anımsatılarak insanlar nankörlüğü bırakıp Allah'a şükretmeğe yöneltilmektedir:

Gecenin ve gündüzün değişmesinde, Allah'ın gökten rızık (sebebi) indirip onunla ölümünden sonra yeri diriltmesinde, rüzgârları estirmesinde düşünen bir toplum için ibretler vardır. (Câsiye: 65/5)

Bu âyetlerde ölü yerin canlanmasına neden olan gemileri yürüten yararlı rüzgârlar anlatılmıştır.

Andolsun bir rüzgâr göndersek de o(eki)ni sararmış görseler, ondan sonra nankörlük etmeğe başlarlar. (Rûm: 84/51)

Rûm: 84/51. âyette de bunların karşıtı olan yıkıcı, öldürücü, dondurucu rüzgâr anlatılmaktadır: Eğer Allah, kavurucu bir rüzgâr, bir kasırga gönderseydi de çiftçilerin ekinlerini kurutsaydı Allah'a karşı nankörlük ile, önce verdiği nîmetleri unuturlardı.

RİÂYET

İcâdettikleri ruhbanlığı, biz onlara yazmamıştık, yalnız Allah'ın rızâsını kazanmak için kendiliklerinden uyguladılar ama ona gereği gibi uymadılar. Biz de onlardan imân edenlere mükâfatlarını verdik. Fakat onlardan birçoğu da yoldan çıkmıştır. (Hadîd: 112/27)

112/27'nci âyette, Hıristiyanların, Allah'ın rızâsına ermek için uygulamaya başladıkları rahbânlık kurallarına gereğince riâyet etmedikleri; onlar içinde lâyıkıyla inananların, Allah tarafından ödtillendirildiği, fakat çoklarının yoldan çıktığı belirtilmektedir

Riâyet, bir şeye özen göstermek, itinâ etmek, bir şeyi titizlikle uygulamaktır. İlme riâyet: ilmin gereğine uymak, onu amel ile korumaktır. Amele riâyet de ihsan ve ihlâs ile, bozucu şeylerden ameli korumakla olur. Hâle riâyet tefrikadan ayrılmak suretiyle hâli korumaktır,

îlmin ve amelin dereceleri üçtür: Nakilden ibaret olan rivayet; sözü düşünüp mânâsını anlamaktan ibaret olan dirayet; bildi giy le amel etmekten ibaret olan riâyettir.

Nakilcilerin çabası rivayet; âlimlerin çabası dirayet; ariflerin çabası da riâyet içindir. Yüce Allah, kendi istekleriyle ruhbanlığı seçtikleri halde onun hakkına gereğince riâyet etmeyenleri kınamış: "Ona (İsa'ya) uyanların kalb-lerine şefkat ve merhamet (duygusu) koyduk. İcâdettikleri ruhbanlığı biz onlara yazmamıştık, yalnız Allah'ın rızâsını kazanmak için (ruhbanlığı icad ettiler),fakat ona gereği gibi de uymadılar"

RİZA

Allah'a yaklaşanların en yüce makamlarından biri olan rızâ, mahabbet meyvalanndandır. Âlimlerin icmâıyla rızâ, miiekked sünnettir. Vâciböldüğünü söyleyenler dahi vardır. Ancak rızâ hakkında, sabrın emredilmesi gibi bir emir gelmemiş, yalnız Allah, rızâ sahihlerini şöyle övmüştür:

 Allan onlardan râzjı olmuştur, onlarda O'ndan razı olmuşlardır"

RAĞBET VE REHBET

A) Rağbet

Rağbet bir şeyi arzu etmek, gönülden istemektir. Recâ ile rağbet arasındaki fark: Recâ1 ummak, rağbet ise umulan şeyin ardına düşmek, onu elde etmenin çaresine bakmaktır. Rağbet, recâ'nın sonucudur. Çünkü umulan şey aranılır. Recâ'ya göre rağbet ne ise, hav/e göre de hereb odur. Nasıl uman, isteyen, umup istediğini elde etmenin çaresini ararsa; korkan da korktuğundan kaçar. Rağbetteki inanç, recâdakinden kuvvetlidir. Bundan dolayı rağbet, gerçek sülüktür

RAHBANLIK

Sonra bunların peşinden ardurda elçilerimizi gönderdik. Meryem oğlu Isa 'yt da onların ardına kattık; ona İncil'i verdik ve ona uyanların kalblerine şefkat ve merhamet koyduk. İcadettikleri ruhbanlığı, biz onlara yazmamıştık, yalnız Allah'ın rızâsını kazanmak için kendiliklerinden uyguladılar ama ona gereği gibi uymadılar. Biz de onlardan îmân edenlere mükâfatlarım verdik. Fakat onlardan birçoğu da yoldan çıkmıştır. (Hadîd: 112/27)

112/27. âyette, Allah'ın, önceki peygamberlerin ardından, Meryem oğlu îsâ'yı peygamber olarak görevlendirip ona İncil'i verdiği; ona inanıp izinde gidenlerin gönüllerine şefkat ve acıma duygusu koyduğu; kendilerine farz kılmadığı halde, Allah'ın rızâsına ermek için kendiliklerinden rahbanlık icadettikleri; fakat koydukları bu ibâdet yöntemine tam anlamıyla da uymadıkları belirtilmekte; Allah'ın, bunlar içinde gerçek mü'minlerin ecrini (ödülünü) verdiği; fakat çoklarının yoldan çıktığı vurgulanmaktadır.

İcadettikleri rahbanltğt, biz onlara yazmamıştık, yalnız Allah'ın rızâsını kazanmak için kendiliklerinden uyguladılar ama ona gereği gibi uymadılar." cümlesinde iki mânâ muhtemeldir. Sa'îd ibn Cübeyr ve Katâde'ye dayanan birinci tefsîre göre mânâ şöyledir: "Onlar bu rahbanlığı, Allah'ın rızâsına ermek amacıyla ortaya çıkardılar. Biz bunu onlara farz kılmadık." İkinci tefsîre göre de mânâ şöyledir: "Biz onların ortaya çıkardığı bu rahbanlığı onlara, sırf Allah 'in rızâsına ermeleri için yazdık (farz kıldık)."

RECFE

75- Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler, içlerinden zayıf görülen inananlara: "Siz, dediler, Salih'in, gerçekten Rabbi tarafından gönderildiğini biliyor musunuz?" (Onlar da): "(Evet), doğrusu biz onunla gönderilene inananlarız!" dediler. 76- Büyüklük taslayanlar: "Biz, sizin inandığınızı inkâr edenleriz!" dediler. 77- Derken dişi deveyi boğazladılar ve Rablerinİn buyruğu dışına çıktılar; "Ey Salih, eğer hakikaten elçilerdensen, bizi teh-didettiğtn (azâb)ı bize getir!" dediler. 78- Bunun üzerine hemen onları, o sarsıntı yakaladı, yurtlarında diz üstü çökekaidüar. 79- (Salih,) Onlardan öteye döndü de: "Ey kavmim, ben size Rabbimin mesajlarını duyurdum ve siz.e öğüt verdim; fakat siz Öğüt verenleri sevmiyorsunuz!" dedi. (A'raf: 39/77-79)

39/75-79'ncu âyetlerde, Peygamber Salih'i dinlemeyen Semûd kavminin, bir recfc ile helak edildikleri anlatılmaktadır.

Semûd Kavmi, Arab-ı âribe kabilelerindendir. Âd'dan sonra ve Hz. İbrahim'den önce Şam'la Hicaz bölgesi arasında Vâdfl-Kurâ ve çevresinde yaşamışlardır

REDF

9- Siz Rabbinizden yardım istiyordunuz, O da: "Ben size birbiri ardınca bin melek ile yardım edeceğim," diye duanızı kabul buyurmuştu. 10- Allah bunu ancak müjde olsun (sevmesiniz) ve kalbiniz bununla yatışsın (güvene ve huzura kavuşsun) diye yapmıştı. Yardım, yalnız Allah kalındandır. Allah dâima üstün, hüküm ve hikmet sahibidir. (Enfâİ: 93/9-10)

93/9-10: Savaş başlayınca müslumanlar Allah'tan yardım dilemişler; yüce Allah, onların dualarını kabul buyurmuş; bin melek ile onlara yardım edeceğini söz vermiştir. Âyette geçen murdefln, birbiri ardınca demektir. Redf(>Jijl\): tâbi, ardından gelen demektir. îmurdif arkasına birini alan kimse, binitinde arkasına birisini bindiren kişidir. Allah, birbiri ardınca inen bin melekle müslümanlara yardım edeceğini bildirmiştir. Müslümanları sevindirmek, gönüllerini huzura kavuşturmak, onlara güven vermek için bunu yapmıştır. Yardım ancak Allah'tan gelir. Zaferi lütfedecek Allah'tır. O, galiptir, hakimdir.

Murdifin kelimesini Ebû Ubeyde, birbiri ardınca gelen; başka mü-fessirler de başka melekler şeklinde açıklamışlardır. Bazılarına göre de murdifin askerlerin önünde gidip düşmanın kalbine korku salan meleklerdir.

REF

 Ki Allah sizden inananları ve kendilerine ilim verilenleri derecelerle yükseltsin. Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Mücâdele: 104/11)

104/11 'nci âyette, Allah'ın, inananları ve bilgi sahiplerini derecelerle ref edeceği vurgulanmaktadır. Ref ya maddeten veya manen yükselt mektir. Bir cismi bulunduğu yerden daha yükseğe kaldırmak ref olduğu gibi, birinin rütbesini yükseltmek, ahlâkını yükseltmek de ref dîr.

Allah odur ki gökleri, görebileceğiniz bir direk olmadan yükseltti, sonra Arş üzerine istiva etti (bütün mülkünün, bütün yaratıklarının tahtına, yani yönetimine hakim oldu, herşeyi düzenleyip yönetti), güneşi ve ay'ı iradesine boyun eğdirdi. Hepsi belli bir süre için akıp gitmektedir. (Yaratma) işi(ni) düzenler, âyetleri açıklar ki, Rabbinizle karşılaşacağınıza kesin olarak manasınız. (Ra'd: 8772)

Bu âyetlerde Allah'ın, gökleri bizim görebileceğimiz bir direk olmadan yarattığı, üstündeki canlıları sarsmaması için yere sağlam kazıklar çaktığı (dağları kazık gibi diktiği) ve yerin üstüne her türlü canlıyı yaydığı, gökten su indirip onunla yeryüzünde gönül açan bitki örtüsü yetiştirdiği; evreni yarattıktan sonra Arşa (yönetim tahtına) oturduğu, Güneşi ve Ayı emrine boyun eğdirdiği, her birinin belli bir süreye kadar akıp gittiği, işi düzenlediği ve düşünüp anlamamız için âyetleri açıkladığı anlatılmaktadır.

Allah odur ki gökleri, görebileceğiniz bîr direk olmadan yükseltti" ifâdesinde iki anlam mümkündür: Ya gördüğünüz üzere Allah, gökleri bir direk olmadan yükseltti, demektir. Bu takdirde cümlesinin Öncesinden ayrı olması gerekir ki bu, nekre kelimelerden sonra gelen cümleler o kelimenin sıfatı olur kuralına uymaz. Bu kurala göre bu cümle, 'amedin sıfatıdır. O zaman âyette bir doğa yasasına işaret edilmektedir: Allah, gökleri, bizim görebileceğimiz bir direk olmadan yükselttiğine göre demek ki gök cisimlerini birbirinden uzakta

 tutan bir direk vardır ama bu direk, bizim görebileceğimiz türden maddî bir direk değil, gözle görülmeyen ma'nevî bir direktir. anı bir güç, bir yasadır. Gök cisimleri arasında bir çekme gücü vardır. Her bin diğerini çeker. Cisimler arasındaki bu çekim gücüne  göğü tutup yerin üstüne düşmesine engel olmaktadır ."{Hac: 88/65),  

 Allah yıkamamaları için gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, yıkılsalar kendisinden sonra artık onları kimse tutamaz. Şüphesiz O, halimdir, çok bağışlayandır" (Fâtır: 43/41) âyetlerinde işaret edilmektedir. Eğer yıldızlar arasındaki çekim gücünü dengeleyen başka bir güç olmasaydı, bütün yıldızlar, gezegenler birbiri üstüne düşer, evren yıkılırdı. Yüce Allah, evrenin yapı taşlan olan yıldızlar, sistemler arasına, çekim gücünü karşılayan bir itme gücü de koymuştur. İşte gök cisimleri arasındaki bu itme gücü, cisimlerin birbiri üstüne düşmesini engelleyen ma'nevî direktir. Allah bilir, âyette gökleri birbirinden yükselten, yani uzakta tutan görülemz direk ile bu itme gücüne işaret edilmektedir. Ancak çekme gücü fazla olsa, cisimler biri biri üstüne düşüp âlem yıkılır; itme gücü fazla olsa, cisimler birbirinden sonsuzca uzaklaşır, yine düzen bozulur. Demek ki bu iki güç, tam birbirine eşit, dengelidir. Gök yapısında ve cisimler arasındaki çekme ve itme güçlerinde ve tüm yaratılış yasalarında tam bir denge vardır. İşte:  

Göğü yükseltti ve dengeyi koydu." (Rahman: 89/7) âyetiyle kâinat yapısındaki bu dengeye işaret edilmiştir.

Göklerde buna benzer nice dengeli yasaları yaratan Allah, bütün evreni kucaklayan Arşına kurulmuştur. Burada insanların kavrayabilmesi için Allah, tahtma oturup ülkesini yöneten bir pâdişâha benzetilmiştir. Allah, bütün evrenin pâdişâhıdır. O da kendine özgü tahtından, yarattığı ülkesini yönetmektedir.

İbrahim, İsmâ'il'le beraber Ev'in temellerini yükseltiyor: "Rabbi'imiz, bizden kabul buyur, kuşkusuz sen işitensin, bilensin." (Bakara: 92/127) âyetinde Hz. İbrahim'in, oğlu İsmâîl ile birlikte Ka'be'nin temellerini yükselttiği anlatılmaktadır.

 Bu âyetlerde cisimlerin maddeten yükseğe kaldırıldığı, yükseltildiği anlatılmaktadır.

işte o elçilerden kimini kiminden üstün kıldık. Allah onlardan kimine konuştu, kimini de derecelerle yükseltti. Meryem oğlu haya da açık deliller verdik ve onu Ruh'ül-Kudüs ile destekledik. Allah dileseydi onların arkasından gelen milletler, kendilerine açık deliller gelmiş olduktan sonra birbirlerini Öldürmezlerdi. Fakat anlaşmazlığa düştüler, onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etli. Allah dileseydi, birbirlerini öldürmezlerdi. Ama Allah dilediğini yapar. (Bakara: 982/253)

98/253'ncü âyette Allah'ın, peygamberlerden kimine konuştuğu, kimini de derecelerle yükselttiği belirtilmektedir. Burada söz konusu ref' (yükseltme), manen, rütbe itibariyle yükseltmedir.

REMY

 (O gün) Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü; (ey Muhammed,) attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı. Mü'minleri güzel bir imtihanla sınamak için (bunu yaptı). Doğrusu Allah işitendir, bilendir. (Enfâl: 93/17)

Enfâl: 93/17. âyette yüce Allah'ın, Elçisi'ne ve mü'minlere olan yardım ve desteğini bildirmek üzere: "Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü; attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı."

RİHLET

1- Kureyşi alıştırdığı için, 2- Onları kış ve yaz yolculuğuna alıştırdığı için, 3- Bu Ev(Ka'be'n)in Rabbine kulluk etsinler. 4- O ki onları yedirip açlıktan kurtardı ve onları korkudan güvene kavuşturdu. (Kureyş: 29/1-4)

Rihlet Rahl kökünden isim-fıildir. Rahl: binmek için devenin üstüne vurulan eğer, semerdir. Böyle olmakla beraber bu kelime hem deve, hem de semeri anlamında kullanılır. Çoğulu rihâlâk.  

 (Yusuf) Uşaklarına:

"Onların sermayelerini yüklerinin içine koyun, belki ailelerine döndükleri zaman bunun farkına varırlar da yine gelirler" dedi" (Yusuf: 53/62)

Rihlet  ise bir yerden göç etmek, sefere gitmek demektir,  (arhaltu'l-ba'îre: sefere çıkmak için deveyi eğerledim'1 demektir. Râhile de binmeğe ve yola gitmeğe yarayan devedir

RUKAD- MERKAD

Rukâd  tatlı gelen az uykuya rukad tattı uykuya rukâd denilir. Râkıd nzıctk kestiren demektir. Bunun çoğulu rukuddur. Merkad uyunacak yer, istirâhatgâh, kabirdir.

 Dediler: "Vah bize, bizi yattığımız yerden kim kaldırdı? İşte Rahmân'ın va'dettiği şey budur. Meğer peygamberler doğru söylemiş!" (Yâsîıı: 41/52)

Bu âyette ölenlerin diriline sahnesi canlandırılmaktadır. Âyette geçen merkad kelimesi, rukad kökünden zaman, mekân ismi ve mimli masdardır. Tatlı dinlendirci bir uykuya dalma yeri, kabir demektir. Âlıiıet duruşmasına çağıran boru nıııı sesini duyanlar, derhal uyudukları yerlerden kalkıp İlâhî mahkemeye koşarlar. Bu sesi duyanlar, kabirlerinden kalkıp Rablerinin huzuruna koşarlar. Yahut Hz.Alî'nin İnsanlar uykudadırlar, öldüklerinde uyanırlar" dediği üzere

RÜCÛ'

Rücû' : geri dönmek, aynı kökten râ'nm fethiyle rac' geri vermektir. Ric'at ise boşamada kullanılan bir terim olup boşamadan vazgeçmek demektir. Aynı kökten tef îl vezni olan tercV sesi titreştirmektir, if âl vezni olan irtica' ise geriye dönmek, eski sisteme,yönteme dönmek demektir. Bu kelime Cumhuriyet döneminde daha çok din kurallarına, padişahlık devrine dönmek; çağdışı yönteme dönmek, geri kafalılık anlamında kullanılmıştır. Ancak kelime Arapçada bu anlamda kullanılmaz. Bu anlamdaki Arapça kelime tezemmüt tür. Kur'ân-ı Kerîm'de riicü', Allah'tan çıkmış olan

ruhun, tekrar O'nun huzuruna dönmesi, Yüce Dîvân'a gitmesi anlamında kullanılır. Şimdi kelimenin bu kullanılışından bazı örnekler görelim:

6- Hayır, (Rabbinin bu kadar iyiliğine rağmen yine) insan azar; 7- Kendini zengin (kendine yeterli) gördüğü için, 8- Ama dönüş Rabbinedir (O'nun huzurunda bu azgınlığının hesabını verecektir). 9- Gördün mü şu men'edeni? (Alak: 1/6-8)

1/6-8'nci âyetlerde, kul zenginleşip kendisini kendisine yeterli görünce azacağı belirtildikten sonra

Muhakkak ki dönüş Rabbinedir" uyarısı yapılmaktadır, İniş sırasına göre ilk defa burada âhirete işaret edilmektedir. (Tabii bu sûre, inen ilk sûre kabul edildiği takdirde). Bu kısa işaret, gittikçe genişleyerek tekrar edilecek ve aşağıdaki âyetlerde ifadesini bulduğu üzere tslâmın temel taşlarından biri olacaktır:

"Yüzünüzü doğu ve batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir. Asıl iyilik o(kimsenin iyiliği)dir ki Allah'a, âhiret gününe, meleklere, Kitâb'a ve peygamberlere inandı; sevdiği malını yakınlara, yetimlere, yoksullara, yolculara, dilencilere ve boyunduruk altında bulunan(köle ve esir)lere verdi; namazı kıldı, zekâtı verdi. Andlastna yaptıkları zaman andlaştnalanm yerine getirenler; sıkıntı, hastalık ve savaş zaır<anlannda sabredenler, işte doğru olanlar onlardır, korunanlar da onlardır."

RÜKN

77- Elçilerimiz Lût'a gelince onlar yüzünden kaygılandı. onlar için arşım daraldı (ne yapacağım şaşırdı): "Bu, çetin bir gündür!" dedi. 78- Daha önce de kötü işler yapmakla olan kavmi koşarak ona geldiler. "Ey kavmim, dedi, işte kızlarını, onlar sizin İçin daha (güzel, daha) temiz.! Allah'tan korkun, konuklarımın içinde beni rezil etmeyin! içinizde aklı başında bir adam yok mu sizin?" 79- Dediler ki: "Senin kızlarında bizim bir hakkımız olmadığını bilmişsindîr. Ve sen bizim ne isteğimizi de pekâlâ bitirsin!" 80- (Lût): "Keşke sizi savacak gücüm olsaydı, yahut da çok sarp bir kaleye sığmabİlseydim!" dedi (Hûd: 52/77-80)

77-80: Melekler Lût'un evine gelmişler; güzel delikanlılar biçiminde gelen melekleri Lût, insan sandığı için sıkılmağa başlamış, oğlanlara düşkün olan kavminin bu genç konuklarına saldıracaklarından korkmuş.

Gerçekten Lût'un evine gayet güze! delikanlıların geldiğini duyan kavmi, hemen Lût'a gelmişler, delikanlıları kendilerine teslim etmesini istemişler. Lût, konuklarını kurtarmak için kavmine, tertemiz kızlarını teklif etmiş, kendisini konuklarına karşı utandırmamalarını rica etmiş, "İçinizde hiç aklı basında bir adam yok mu?" demiştir.

"İşte bu kızlarım, sizin için daha temizdir" sözünde, Lût kavminin yaptıkları işin pisliği de zımnen anlatılmaktadır. Çünkü onların irtikâbettikleri iş, cidden yaratılış amacına aykırı, âdi bir şehvet sapıklığından ibaret, maddeten ve manen çirkin bir iştir.

Fakat kavmi, Lût'un kızlariyle bir işleri olmadığını, ille gelen oğlanları istediklerini söylemişler. Bu umutsuz durum karşısında son derece üzülen Lût, delikanlı konuklarına: "Keşke sizinle bir güç sahibi olsaydım, sizin gücünüzle bunlara karşı koyabil şeydi m, yahut sizi savunacak bir gücüm olsaydı veya sağlam bir yere sığınıp sizleri koruyabilseydim!" diyerek durumun vehametini anlatmıştır.

Rükn yan, köşe anlamına gelir, fakat kuvvetten kinaye olarak kullanılır. Birine rükün, ona dayanmak, ondan güç almak demektir. Lût bu sözüyle dayanacak, güç alacak, kendisini koruyacak birine ihtiyacı olduğunu; böyle bir gücü ve dayanağı olmadığına üzüntüsünü belirtmektedir.

112-  Öyleyse emrolunduğun gibi doğru ol; seninle beraber tevbe edenler de (doğru olsunlar), aşırı gitmeyiniz.' Zira O, yaptıklarınızı görmektedir.

113- Sakın zulmedenlere dayantnayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur, Sonra size yardım edilmez. (Hûd: 52/112-113)

52/112-113: Peygambere ve kendisiyle beraber tevbe eden, hak yola giren kimselere doğru olmaları; haksızlık edenlere karşı eğilim duymamaları; onların davranışlarına heves etmemeleri emredilmekte, aksi takdirde ateş azabına uğrayacakları, kendilerini o ateşten koruyacak velîlerin de bulunmayacağı bildirilmektedir.

Doğruluğu emreden bu iki âyet, İslâm dininin asıl çekirdeğini oluşturur. Mü'minin, gerek yaratana, gerek yaratıklara karşı doğru olması, haksız davrananlara dayanmaması, onlara ilgi ve iltifat göstermemesi, hareketlerine heves etmemesi gerekir. Abdullah ibn Abbâs'ın, bu emrin önemine, şu sözüyle dikkati çektiği rivayet edilir: "Allah'ın Elçisine, bu âyetten daha zor gelen bir âyet inmemiştir. O kadar ki Peygamber: 'Hûd Sûresi ve kardeşleri beni ihtiyarlattı!" dedi. Sûrenin nesinin kendisini ihtiyarlattığı sorulunca 'Emrolunduğun gibi doğru ol âyetinin kendisini ihtiyarlattığını söyledi.

Recm

Refref

Rehn

Ress

Reşİd Rızanın Anısı

Reyb

Reyn

Rezİl Ömür

Rıza

Rızık

Rİba

Rİbat

Rİcs

Rİkk

Rİş

Rİya

Rub

Ruh

Rukye

Rum

Rum Suresİ

Rükn

Rükü

Rüşd

Rüşvet

Rüya

Rüyet

Rüzgarlar

Rİayet

Riza

Rağbet Ve Rehbet

Rahbanlık

Recfe

Redf

Ref

Remy

Rihlet

Rukad Merkad

Rücü

Rükn

SA'ÂDET VE ŞEKAVET

105- O geldiği gün, hiç kimse O'nun izni olmadan konuşamaz. O(raya toplana)nlardan kimi şakî (bahtsız), kimi sa'îd(mutlu)dur.106- Bahtsızlar ateştedirler. Onların orada (o bunaltıcı ateş içinde) bir soluk alıp verişleri vardır ki!...107-Gökler ve yer durdukça orada sürekli kalacaklardır. Meğer Rabbin, çıkmalarını dilemiş olsun. Çünkü Rabbin, istediğini yapandır. 108- Mutlu kılınanlar ise cennettedirler. Gökler ve yer durdukça orada sürekli kalacaklardır. Meğer Rabbin, çıkmalarını dilemiş olsun. Bu, Kesintisiz bir vergidir! (Hûd: 52/104-108)

 (sa'd, sa'âdet) bahtlılık, mutluluk; insanın iyiliklere ermesine Allah'ın yardımcı olması; şansının yaver gitmesidir. Şimdiki dilde bunamutlulukdiyoruz. Karşıtı şekavet'tir. Kuşkusuz sa'âdetlerin en büyüğü cennette olmaktır: Mutlu kılınanlar ise cennettedirler." buyurulmaktadır. Bu kökten müfâ'ale vezninde müsâ'ade mutluluk doğuracak işlere yardımcı olmaktır

SÂ'AT

Sâ'at yaklaştı. (Kamer: 37/1) âyetinde sâ'at'ın yaklaştığı vurgulanmaktadır.

Sâ'at, bir zaman birimidir, zamanın küçük bir parçasını belirtir. Kur'ân-ı Kerîm'de sâ'at kelimesiyle asıl genel anlamı yanında bundan daha çok özel bir zaman, bilhassa inançsızların başlarına gelecek felâket zamanı ve herkesin yaptığının hesabını vereceği, karşılığını göreceği kıyamet zamanı kasdedillir. Kıyamet uzun zaman almasına karşın, çok çabuk geleceğini, hesabının çabukluğunu belirtmek için sâ'at ismiyle anılmıştır.

Her ümmetin bir süresi vardır. Süreleri gelince (onlar), ne bir an geri kalırlar, ne de öne geçerler, (tam vaktinde batıp giderler). (A'râf: 39/34) âyetinde sâ'at, asıl anlamı olan zaman birimini belirtir.

Sana o sâ'atin ne zaman demir atacağını soruyorlar. ( Nazi 'ât: 81/42),

Sana (Duruşma) sâ 'at(in)den soruyorlar:

Gelip çatması ne zaman diye. De ki: "Onun bilgisi, ancak Rabbimin yanındadır. Onu tam zamanında açığa çıkaracak olan, yalnız O'dur. O, göklere de, yere de ağır gelmiştir. O size ansızın gelecektir." Sanki sen, onu biliyormuşsun gibi, sana soruyorlar. De ki: "Onun bilgisi, Allah'ın yanındadır. Fakat insanların çoğu bilmezler." (A'râf: 39/187) âyetlerinde sâ'atin, kıyamet anlamında olduğu, çoğunluğun görüşüdür. Ancak bununla, uyarılan azâb zamanının kasdedilmiş olması da ihtimal dahilindedir.

Onları bir araya toplayacağı gün, sanki onlar sadece gündüzün, görüşüp, tanıştıkları bir sâ'ati kadar dünyâda kalmış olurlar. Allah'ın huzuruna çıkmayı yalanlayıp yola gelmemiş olanlar, en büyük ziyana uğramışlardır. (Yûnus: 51/45) âyetinde sâ'at, insanların hesap vereceği kıyamet zamanını belirtirken, benzeri ifadenin geçtiği:

O halde sen de, azimli, (ve kararlı) elçilerin sabrettikleri gibi sabret. O(nankör)ler için acele etme. Onlar, tehdîdedildikleri azabı gördükleri gün, sanki gündüzün sadece bir sâ'ati kadar yaşamış gibi olurlar. (Bu) Bir duyurudur. Yoldan çıkmış topluluktan başkası mı helak edilecektir?" (Ahkâf: 66/35) âyetinde sâ'at, kâfirlerin başlarına gelecek olan azap zamanını belirtmektedir.

Râğıb'ın belirttiğine göre kıyamet anlamına gelen sâ'at üç çeşittir:

Büyük Sâ'at (kıyamet) ki bu, insanların, hesap vermek üzere diriltilecekleri kıyamet zamanıdır.

Orta Sâ'at, bir çağda yaşayan insanların ölmesidir. Hz. Peygamber'in, Abdullah ibn Uneys için: "Eğer bu çocuk yaşarsa, kıyamet kopmadan ölmez."

SABIKLAR

10- Ve o sabıklar, sabıklar! 11- İşte onlardır (Allah'a) yaklaştırılanlar, 12- Nîmet cennetlerinde. 13- Çoğu öncekilerden, 14- Birazı da sonrakilerden (olan bu insanlar), 15- Altın ve cevahirle işlenmiş tahtlar ü'zerindedirler. 16- Onların üzerinde karşılıklı yaslanırlar. 17- Çevrelerinde, ebedî yaşamağa erdirilmiş gençler dolaşır; 18- Akıp giden şarap kaynağından doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle. 19- (Bir şarap ki) Ondan ne başları ağrıtılır, ne de akılları giderilir. 20- Beğendikleri meyva(lar), 21- Canlarının çektiği kuş et(ler)i, 22- İri gözlü huriler, 23- Saklı inciler gibi; 24- Yaptıklarına karşılık olarak. 25- Orada ne boş bir söz ve ne de günâha sokan bir laf işitirler. 26- Duydukları söz, yalnız "Selâm, selâm" dır. (Vâkı'a: 46/10-26)

İleri geçmek anlamındaki sebk kökünden yapılmış ismi fail olan sabık, ileri geçen, sâlih eylemlerle Allah'ın sevabına ve cennete önde koşanlar demektir.

Vâkı'a: 46/10-26. âyetlerde övülen sabıkların, nîmet cennetlerinde yüce Allah'a yaklaştırıldıkları, bunlardan bir cemâatin öncekilerden, birazının da sonrakilerden olduğu belirtiliyor.

Bu öncekiler ve sonrakiler ta'bîri üzerinde üç görüş vardır: Taberî'hin tercih ettiği görüşe göre öncekiler, daha önce geçen ümmetlerdir. Sabıkların bir cemâati onlardan, birazı da sonrakilerden, yani son gelen Muhammed ümmetindendir. Dünyâ yaratılalıdan beri gelip geçen bütün insanlarla karşılaştırılınca Muhammed ümmeti için "biraz" denmesi uygun olabilir. Ancak bu görüşü benimsemeyen ve: "Siz, insanlar için çıkarılan en hayırlı ümmetsiniz"

SABIR

I- Asra andolsun ki, 2- İnsan ziyandadır. 3- Ancak inanıp iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler ziyanda değillerdir. (Asr: 13/1-3)

Asr: 13/1-3. âyetlerde bütün insanların ziyanda oldukları, yalnız inanıp yararlı işler yapan, birbirlerine hakkı ve sabrı öğütleyenlerin ziyanda olmadıkları, asra yemîn edilerek vurgulanmaktadır. 'Asr üzerinde çeşitli görüşler varsa da insanla ilişkili olarak 'asr, burada 80-100 yıllık bir zaman dilimidir ki insan ömrüne işarettir. Burada insan ömrüne yemîn edilerek insanın, ziyan içinde olduğu bildirilmektedir. Zira geçen her ân, insanın ömrünü eksiltir, ecelini yaklaştırır. İnsan, geçen zamanı kazanç zanneder ama gerçekte o zaman, ömrünü yavaş yavaş tüketir; fakat bunun farkında olmayan insan, zamanını yararlı, kalıcı şeyler yapmakla değerlendirmez.

Eğer insan, ömrünü, âyetlerin öğütlediği biçimde yararlı iş, hakkı ve sabrı tavsiye ile geçirirse yaptığı bu işler kendisinin yararınadır, kalıcıdır. Böyle yararlı işler yerine vaktini boş işlerle geçirirse, ömrü tükenir ama yanında günâhtan başka bir şey kalmaz. Meselâ ömrünü bilimsel araştırmalar ile geçiren, eserler yazan kimse, geriye bir baksa: kırk elli yıl geçtiğini, bu süre içinde yaptığı araştırmalarla bilgi dağarcığının genişlediğini, yazdığı eserlerin giden ömründen kendisine kâr kaldığını görür. Eğer çalışmasa, vakitlerini değerlendirmese idi, ömür yine geçecek, ama kendisine hiçbir şey kalmayacak, koca ömrü heder olup gidecekti. Yahut ömrünü zikir ve fikir, ibâdet ve tâat ile geçirmiş olan insanın o ibâdet ve tâati de ma'nevî şekillere, cennet nimetlerine dönüşerek mahfuz kalacak, âhirette karşısına çıkacaktır. İşte âyette boş işlerin, insana bir yarar sağlamayacağı, o tür davranışların ömrü ziyan edeceği; insanın ma'nâsına da zarar vereceği, ruhunun değerlerini düşüreceği; fakat güzel ve yararlı işler yapanların kazançlı çıkacakları anlatılmaktadır.

3. âyette geçen Tevâsî fi'li müşareket (işteş) fi'lidir. Karşılıklı birbirlerine tavsiye etmek anlamına gelir. İnanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı ve sabrı tavsiye ederler. Gerçek, doğru anlamına gelen hak, Allah'ın isimlerindendir. Kişinin kendisine âit bir şeye de hak denilir. Sabır ise olaylara dayanma, olaylar karşısında umutsuzluğa düşmeyip tahammül etmedir. İşte inanıp güzel işler yapanlar, birbirlerine hakkı, doğruyu, gerçeği, hak dini, başkalarının hakkına saygıyı, doğruluktan ayrılmamayı, olaylar karşısında yılmamayı, azim ve irâde ile Allah'a tevekkül ile hak uğrunda sabretmeyi tavsiye ederler.

Toplum saadetinin temel taşları olan imân, güzel eylem, hakkı ve sabrı tavsiye, İslâm çağrısının en önemli prensiplerindendir. Sûrede iman prensibi, sâlih eylem prensibinden önce anılmıştır. Çünkü eylem imana dayanır. Kalbe yerleşen inanç, güzel eylem biçiminde görünür. Demek ki sâlih amel sahibi olmayan mü'min, gerçek mü'min değildir. Nitekim Kur-ân'ın hemen her yerinde imân, sâlih amel ile birlikte anılmıştır. Bazı insanlar inanmadıkları halde güzel davranışlar sergilerler. Fakat bunlar, toplumlarda bir kural oluşturmayacak kadar nâdirdirler. Güzel ahlâkın, inanca dayandığı genel bir kuraldır. İmâna dayanmayan güzel ahlâk çabuk sarsılabilir. Gerçekten inanmadıkları halde güzel davranışlar gösterenler, şartlar aleyhlerine döndüğü zaman bu davranışlarının tersini sergileyebilirler. Onun için sadece eğitim veya vicdan, iyi ahlâkın temeli olmağa yeterli değildir. İyi ahlâkın temeli imandır. Sağlam, tereddütsüz iman. mutlaka insanı yüce ahlâka, güzel amele sevk eder.

Ancak insanı sâlih amele sevk eden iman, kesin, tereddütsüz, köklü ve doğru imandır. Kendi hayallerini, dar görüş ve düşüncelerini putlaştırıp kalbine yerleştirmiş ve o örümcek ağlarıyla kendisini hapsetmiş kişinin imânı, belki kendisini dar çerçevede dürüstlüğe yöneltir ama aynı zamanda o kimse, birçok insana da Allah'ın düşmanı gözüyle bakıp düşman olur. Allah'ın kullarına iyilik edeceği yerde düşmanlık etmeğe başlar. Onun için imânın, hurâfâta, asılsız, boş şeylere, zanlara değil, kesin esaslara dayanması gerekir. Zaten imân şek üzerine kurulamaz. İman, sağlam esaslara dayanıp kalbe yerleşmedikçe meyva vermez. Bundan dolayı bir gelenek veya topluma uyma veya gösteriş için namaz kıldıkları halde sûrenin tanımladığı olgun davranışı göstermeyenler, gerçekte mü'min değillerdir. Kur'ân öyle insanlara mü'min değil, sadece müslüman denileceğini bildiriyor:

14- Göçebe Araplar: 'inandık' dediler. De ki: 'Siz inanmadınız, fakat 'İslam olduk' deyiniz. Henüz imân kalblerinize girmedi. Eğer Allah'a ve Elçisi'ne itaat ederseniz (Allah), yaptığınız güzel işlerden hiçbirinin sevabını size eksik vermez. Allah çok bağışlayan, çok esirgeyendir'. 15- MU'minler onlardır ki Allah'a ve Resulüne inandılar, sonra şüphe etmediler; Allah yolunda mallarıyla, canlarıyla savaştılar. İşte (iman sözlerinde) doğru olanlar onlardır. (Hucurât: 105/14-15)

Hor görülüp ezilmekte olan milleti de içini bereketlerle donattığımız yerin, doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbinin İsrâîl-oğullarına verdiği güzel söz, sabretmeleri yüzünden tam yerine geldi. Firavun 'un ve kavminin yapageldiği şeyleri ve yükseltmekte oldukları sarayları (ve bahçeleri) de yıktık. (A'râf: 39/137) âyetinde baskı altında ezilen İsrâîloğullarımn, sabretmeleri sonunda güzel sonuca ulaştıkları, kendilerini ezen Firavun ve adamlarının toprağına egemen oldukları belirtilerek sabrın, insanları çok güzel sonuçlara ulaştıracağı anlatılmaktadır.

Sana vahyolunana uy ve Allah hükmünü verinceye kadar sabret. O, hüküm verenlerin en iyisidir. (Yûnus: 51/109),

Sabret, Allah'ın va'di haktır, (mutlaka yerine gelecektir). İnanmayanlar seni telâşa düşürmesin. (Rûm: 84/60) âyetlerinde Peygamber(s.a.v.)e hitaben, hâkimlerin en iyisi olan Allah, sonucu belirleyinceye kadar sabretmesi, Allah'ın, zafer va'dinin kesin olduğu; inanmayanların davranışının kendisini yıldırmaması emre-dilmektedir.

“İnanmayanlar seni hafif yapmasınlar": yani onların davranışları seni telâşa düşürmesin. Her şeyi ihtiyatla ve ağırbaşlılıkla yap. Hiç acele etme, demektir.

Son âyet, hicretten önceki günlerde müşriklerin, Peygamber ve ashabını iyice tedirgin etmekte olduklarını gösterir.

Ebû Yahya'nın rivayetine göre Hz. Alî, sabah namazını kıldırırken Haricîlerden biri: "Andolsun, eğer ortak koşarsan eylemin boşa çıkar ve ziyana uğrayanlardan olursun!"

SABÎ

"Ey Yahya, Kitabı kuvvetle tut (Onun emirlerini uygula)." (dedik) ve ona çocuk iken hikmet verdik. (Meryem: 44/12) âyetinde Hz. Yahya'ya daha çocuk yaşında iken hikmet (derin

bilgi) verildiği; (Meryem,) Çocuğu gösterdi. Dediler ki: 'Beşikteki çocukla nasıl konuşuruz?'" (Meryem: 44/29) Babasız doğan Hz. îsâ'yı görenlerin, annesini kınamaya başlamaları üzerine Hz. Meryem'in, beşikteki çocuğu işaret ederek onunla konuşmalarını işaretle anlatmağa çalıştığı, fakat adamların: "Beşikteki çocukla nasıl konuşalım?" dedikleri ifade edilmektedir.

Şabîyy ergenlik çağına ermeyen çocuktur. Aynı kökten sabv ve şabve ve şubve  sevdasından ötürü çocuk gibi hareket etmek; kalbin bir yöne doğru büyük eğilim duymasıdır. Kök itibariyle sâbi'î kelimesi, eğilim gösterdi anlamına gelen veya den türemiştir. Yusuf

Süresindeki (Yûsuf): "Rabb'im dedi, bana göre zindan, bunların beni çağırdığı şeyden iyidir. Eğer onların düzenini benden savmazsan onlara kayarım ve câhillerden olurum!"

SÂBİÎLER

İnananlar, Yahudiler, sabitler, Hıristiyanlar; mecusıier ve {Allah'a) ortak koşanlar... Allah, kıyamet günü bunlar arasında hüküm verecek haklıyı haksızı ortaya çıkaracaktır. Şüphesiz Allah, her şeye şâhiddir! (Hac: 88/17)

Şüphesiz inananlar; Yahudiler, Hıristiyanlar ve sâbiîler(den) Allah'a ve âhir et gününe inanan ve iyi iş(ler) yapanlara, Rableri katında mükâfat vardır; onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara: 92/62, Mâide: 110/69)

Sâbiî kelimesi, iniş sırasına göre ilk defa Hac Sûresi'nde zikredilmiş; Bakara: 92/62., Mâide: 110/69. âyetlerde de cennete gidecekler arasında sâbiîler de anılmıştır.

Sabitlerin kimliği hakkında hayli görüş ayrılığı vardır:

1. Kimine göre sâbiîler, mecûsîlerle Yahûdî ve Hıristiyanlar arasında bir toplumdur. Kendilerinin özel bir dini yoktur. İbrâhîm Aleyhisselâm, bunları yola getirmek üzere gönderilmiştir.

2. Kimine göre Allah'ı kabul eden, Zebur okuyan, meleklere tapan, Ka'be'ye  doğru  namaz  kılan  bir  kavimdir.  Dinleri  Yahudilikle Hıristiyanlığın karışımıdır.

3. Kimine göre bunlar, Kitap ehlinden bir gruptur. Zebur okurlar. Bundan dolayı Ebû Hanîfe, bunların kestiklerinin yenileceğine ve bunlarla evlenilebileceğine karar vermiştir.

4.  Kimine göre bunlar, Nuh'tan kalma bir din üzeredirler. Kimine göre de bunların dini yoktur.

5.  Musul'da oturan, Tanrı'nın birliğine inanan, fakat peygamberi, kitabı ve ameli bulunmayan bir topluluktur.

6. İbn Kesîr'e göre bu konuda en doğru görüş, Mücâhid ve Katâde'nin görüşüdür: Sâbiîler, ne Yahûdî, ne Hıristiyan, ne mecûsî, ne de müşrik olmayan, kendi yaratılmış bulundukları doğal halleri üzere kalan bir toplum idi, belli bir dinleri yoktu

SÂD SÛRESİ

Başında sâd harfi bulunduğu için bu adı alan sûrede, tevhide ve âhiret inancına karşı çıkanlar uyarıldıktan sonra Peygamber(s.a.v.)i ve mü'minleri teselli amacıyla bazı peygamber kıssalarına işaret edilir, daha sonra Âdem ve İblîs kıssasına yer verilir. Kıssa dizileri arasına etkili öğütler serpiştirilmiştir.

Bölümleri arasındaki uyum ve ilgi, sûrenin bütünün bir defada indiğini veya bölümlerinin birbiri ardınca indiğini kanıtlar. Mekke'de Kamer Sûre-si'nden sonra inmiş olup 88 âyeti içermektedir. Resmî ve iniş sıralarında 38. sûredir.

SADAKA

Sadakalar (zekâtlar), Allah'tan bir farz olarak ancak fakirlere, düşkünlere, onlar üzerinde çalışan (zekât toplayan) memurlara, kalbleri (İslâm'a) ısındırılacak olanlara, kölelik altında bulunanlara, borçlulara, Allah yoluna ve yolcuya mahsustur (toplanan zekât, ancak bu sayılan yerlere verilir). Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/60)

Bu âyette sadakaların, dağıtılacağı kimseler sayılmaktadır. Şıdk kökünden gelen sadaka insanın, Allah'a yaklaşmak amacıyla, içtenlikle malından çıkarıp verdiği yardımdır. Farz olan vergi (zekât) anlamında da kullanılırsa da asıl anlamı gönül rızasıyla verilen yardımdır.

Bu âyette çoğul olarak anılan sadakalar zorunlu vergi olan zekât anlamındadır.

Onların mallarından, kendilerini temizleyeceğin, yücelteceğin

bir sadaka al ve onlara du 'â et; çünkü senin du 'ân, onlara huzur verir. Allah işitendir, bilendir. (Tevbe: 113/103) Bu âyetteki sadaka, vergi olarak zekâttan ayrı bir sadaka, ya da vergi olan zekât anlamında olabilir. Ancak bunun zekâttan ayrı sadaka mânâsında olması ihtimali daha güçlüdür.

Tekil halinde sadaka, Bakara: 92/196,263,264; Nisa: 98/114; Tevbe: 113/103; Mücâdele: 104/12; çoğul olarak sadakat: Bakara: 92/271, 276; Tevbe: 113/58,60,79,104; Mücâdele: 104/13. âyetlerde geçer.

Bakara: 92/196. âyette kurbandan önce traş olan engellenmiş hacmin, oruç, yahut sadaka, ya da nüsük (ibâdet, kurban) gibi bir fidye vermesi öngörülmektedir.

263- Güzel bir söz (söylemek) ve affetmek, peşinden eziyet gelen sadakadan iyidir. Allah, zengindir, halimdir. 264- Ey inananlar, insanlara gösteriş için malını verip Allah'a ve âhiret gününe inanmayan adam gibi, başa kakmak ve eziyet etmekle sadakalarınızı boşa çıkarmayın. Öylesinin durumu, üzerinde biraz toprak bulunan şu kayaya benzer ki, bir sağnak indi de (üstündeki toprağı silip süpürerek) onu sert bir taş halinde bıraktı. (Böyleleri,) Kazandıklarından bir şey elde edemezler. Allah, kâfir toplumu doğru yola iletmez. 265- Allah'ın rızâsını kazanmak ve ruhlanndaki(imâ)nı kökleştirmek için mallarını harcayanların durumu da tepe üzerinde bulunan bir bahçeye benzer ki, bol yağmur değince ürününü iki kat verdi. Yağmur değmeseydi bile çisenti olurdu. Allah yaptıklarınızı görmektedir. 266- Biriniz ister mi ki kendisinin, altından ırmaklar akan, içinde her çeşit meyvası bulunan, hurmalardan ve üzümlerden oluşmuş bir bahçesi olsun; kendisinin üstüne tam ihtiyarlığın çöktüğü, âciz çocuklarının da bulunduğu bir sırada birden ateşli bir kasırga gelsin de bahçeyi yakıp kül etsin? Allah, düşünesiniz diye size âyetleri böyle açıklıyor. 267- Ey inananlar, kazandıklarınızın ve yerden sizin için çıkardığımız nimetlerin iyilerinden (Allah için) verin, kendiniz (utandığınızdan ve iğrendiğinizden dolayı) göz yummadan alamayacağınız kötü şeyleri sadaka vermeye kalkmayın. Bilin ki Allah zengindir, övülmüştür. (Bakara: 92/263-267)

Bu âyetlerde güzel sözün, başa kakmadan iyi olduğu belirtilmekte ve başa kakmak suretiyle sadakaların boşa çıkarılmaması emredilmektedir.

263. âyette, güzel, kibar konuşmanın ve insanları bağışlamanın, sadaka verip ardından başa kakarak insanları incitmekten iyi olduğu vurgulanmaktadır. Önemli olan kişinin iyi niyeti, güzel ahlâkı, nazik davranışıdır. Yaratıkları incitmek Yaratan'ı incitir. Bundan dolayı âyetin sonunda Allah'ın zengin ve halîm olduğu belirtilmektedir. Allah zengindir, yani kimsenin sadakasına muhtaç değildir. Ancak verdiği mal, servet ve imkânlarla kullarını denemektedir. Sadaka verip başa kakmak, Allah'ı kızdırır. Ama Allah halimdir, acele ile kullarını hemen cezalandırmaz. Uslanmaları için insanlara fırsat verir. Fakat O'nun halîm olması, haksızları hiç cezalandırmayacağı anlamına gelmez. Öyle ise imkânı olanlar, yapacakları yardımı Allah için yapmalı, fakat yardım ettiği kimselerden asla bir karşılık beklememelidirler. Yardımlarının karşılığını Allah verecektir.

"Dest-i ğavvâsân-ı insafa gelir, bir gün çıkar; Sen heman bir iylik et ummâne at /"

SADRIN ŞERHİ

1- Biz senin (bunalan) göğsünü açmadık mı (ondaki bunalımları, sıkıntıları giderip, onu ilim, hikmet ve huzur ile genişletmedik mi)? 2- Ve atmadık mı senin üzerinden yükünü? 3- Ki (o, ağırlığından) sırtını çatırdatmıştı! 4- Senin sânını yükseltmedik mi? 5- Muhakkak her güçlükle beraber bir kolaylık vardır. 6- Evet, her güçlükle beraber bir kolaylık vardır. 7- O halde (işlerinden) boşaldığın zaman (ibâdete) dur. 8- Rabbine niyaz et, yalvar. (Şerh: 12/1-8)

Sadr: göğüs, şerh: açmak, sıkıntıları gidermek, sevinç ve huzura kavuşturmaktır. Vizr: yük, ağırlık, günâh anlamlarına gelir, Sırtına çöken, canını sıkan yükü, sıkıntıyı kaldırıp attık, demektir. Zikr: anmak, şan ve şeref; fensab: kalk, dikil, çalış; dünyâ işlerini bitirince Rabbine ibâdete dur anlamlarına gelir.

12/1-8: Duhâ Sûresi'nin devamı gibi olan bu âyetlerde yüce Allah, Hz. Peygamber'i tatmin ve tesellî etmek, onun maneviyâtını güçlendirmek üzere olumsuz, inkâr sorularıyla onun göğsünü açtığını, yani gönlünü ferahlandırdığını; üzerine ağır bir yük gibi binen sıkıntıları kaldırıp attığını; kendisini bunalımlara sokan tereddütlerini giderip gönlünü huzur ve it-mi'nâna kavuşturduğunu; adını, sânını da yükselttiğini, ününü yaydığını buyurmakta; her güçlüğün, sıkıntının ardında bir kolaylık bulunduğunu vurgulamakta; dünyâ işlerini bitirip boş kalınca Allah'a ibâdete durup Rabbine yönelmesini emretmektedir.

Peygamber(s.a.v.)in göğsünün açılması, peygamberlik gelmezden önceki dönemlerinde toplumun içinde bulunduğu sapıklığı, gidilen yolun doğru bir yol olmadığını düşünmesinden doğan sıkıntılardan, huzursuzluklardan kurtarılması, peygamberlikle başlayan vahiylerle gönlünün huzur ve sükûna kavuşturulmasıdır. Bundan önce inmiş olan Duhâ Sûresi'nde onun, peygamberlikten önceki tereddütlü, sıkıntılı durumu, dalâlet (şaşkınlık) ile vasıflandırılmıştı.

O da toplumun bir bireyi olarak toplum içinde yaşıyor, ama uygulanan din ve ahlâk tarzını beğenmiyordu. Zira yapılan ibâdetler putatapıcılığa dönmüş, ibâdet ruhunu kaybetmiş, gösteriş asıl amaç haline gelmişti. Fakirler eziliyor, güçlüler refah içinde yaşıyorlardı. Bu gidişi beğenmiyordu ama toplumun bundan nasıl kurtarılacağını da bilmiyordu. Zaman zaman içi sıkılıyor, bunalıyor, huzuru tenhâda ibadet etmekte buluyordu.

İşte onu peygamberliğe hazırlayan bu ibâdet ve riyazetleri, bir gün mey vasini verdi ve onun gönlünü Tanrının vahyine açtı. Artık ruhunu huzura kavuşturan vahiyler gelmeğe başlamıştı. İşte 1-3'ncü âyetlerde göğsünün açılması, sırtına bir yük gibi binen ağırlığın kaldırılması; kendisine gelen vahiy ile daha önceki tereddütlü, sıkıntılı durumlarının geçtiği anlatılmaktadır. Bazı rivayetlerde "Peygamber'in göğsünün açılması, çocukluğunda Cebrail'in gelip onun göğsünü yarması, kalbini çıkarıp yıkaması, günâhlardan temizlemesi, sonra ilim ve imanla doldurarak yerine koyması"

SAF SÛRESİ

Dördüncü âyetinde mü'minlerin saf saf durup Allah yolunda savaştıkları anlatıldığı için Saf adını alan bu sûrede, kâinatta bulunan her şeyin Allah'ı tesbîh ettiği vurgulanır; inananlar Allah yolunda yürekten ve güvenle, mertçe çarpışmağa teşvik edilir. Yahûdîlerin Hz. Musa'ya eziyetlerine işaretle, Hz. Muhammed'e karşı saygılı davranılması imâ edilir. Hz. îsâ'nın, Ahmed adında bir peygamber geleceğini müjdelediği anlatıldıktan sonra Allah'ın, indirmekte olan Kur'ân nurunu mutlaka tamamlayacağı, Allah'a tapma dininin putataparlığa üstün gelmesi için peygamberler gönderdiği vurgulanır, Allah'a ve Elçisi'ne inanıp mal ve canla Allah yolunda savaşmanın, insanı acı azâbdan kurtarıp cennetlere ve daha başka nimetlere erdireceği belirtilir ve sonunda da mü'minlere, Hz. îsâ'ya inanıp onu destekleyen havariler gibi Allah'ın dinine yardımcı olmaları emredilir ve Allah'ın, inananları üstün getireceği bildirilir.

Âyetlerinin birbirine bağlılığından dolayı sûrenin bir defada veya âyetlerinin birbiri ardınca indiği söylenebilir. İbn Kesîr'in andığı rivayetlerden Sûrenin bir defada indiği anlaşılmaktadır.

M. İzzet Derveze'nin anlatımına göre "Zemahşerî, Sûrenin Mekke'de indiğini söylemiş

SAFÂ-MERVE

Safa ile Merve, Allah'ın nişanlarındandır. Hacceden veya umre yapanın, bunları tavaf etmesinde, kendisi için bir günâh (sakınca) yoktur. Kim gönüllü olarak iyi bir iş yaparsa, Allah iyiliğin karşılığını veren, her şeyi bilendir. (Bakara: 92/158)

Bakara: 92/158: Safa ile Merve ,Ka'be 'nin hemen yakınında bulunan, birbirine takriben 400 metre mesafede iki tepeciktir. Âyette, hac, yahut umre yapanın, Safa ile Merve'yi dolaşmalarında bir sakınca olmadığı belirtilmektedir.

Rivayete göre câhiliyye döneminde bu iki tepe arasında sa'yedilirdi. Bu tepelerden biri üzerinde İsaf, diğeri üzerinde Naile adında iki put vardı. Araplar bu putların yanında kurbanlarını keserlerdi. İşte bu tarihî geçmişinden dolayı müslümanlar, bunları ziyaret etmekte tereddüdettiler. Bunun üzerine Safa ile Merve'nin, haccın menâsikinden olduğunu, buraları ziyaret etmekte bir sakınca bulunmadığını bildiren bu âyet indi.

Bu iki tepe arasında sa'yedilmesinin hikmeti şöyle açıklanmaktadır: İbrâhîm, karısı ile oğlu İsmâîl 'i Mekke'ye bırakıp gitmişti. İsmâ'îl 'in annesi Hâcer, su bulmak için çocuğunu Harem'in bulunduğu yere koyup bu tepeler arasında koşmağa başladı. Bu sırada Allah'ın yardımı yetişmiş ve Zemzem kuyusunun yerinde su fışkırmıştı. İşte onun anısına bu iki tepe arasında koşmak, hac ibâdetleri arasına kondu. Bu koşma, Allah'ın yardımını aramanın ve insan bunalınca Allah'ın yardımının yetişeceğinin simgesi sayılmaktadır.

Safa ile Merve arasında koşmak Mâliki ve Şâfi'î mezheplerine göre farz, Hanefî mezhebine göre vâcibdir. Çünkü kendisi için bir günâh (sakınca) yoktur." ifâdesi mendub bildirir. Ancak bu koşmanın farz olduğunu bildiren hadîsler de mevcudolduğundan Hanefîler sa'yi vâcib kabul etmişlerdir. Fakat Abdullah ibn Mes'ûd'un ve Enes ibn Mâlik'in: yerine şeklinde okudukları, Übeyy'in mushafında da böyle yazıldığı, Abdullah ibn Abbâs'tan rivayet edilmiştir ki bu takdirde "Hac ve 'umre yapanın,

bunları tavaf etmemesinde bir günâh yoktur" anlamı çıkar

SÂFFÂT SÛRESİ

Adını sıra sıra dizili meleklere işaret eden ilk âyetinden alan Sûrede Arapların bazı tutum ve davranışları, Hz. Peygamber ile inançsızlar arasında geçen bazı tartışma sahneleri, samîmi mü'minlerle inanmayanların kıyametteki sonuçları ve bazı peygamber kıssaları yer alır. Mekke'de, En'âm Sûresi'nden sonra inmiş olan bu Sûrenin üslûb ve düzeninde ayrı bir edebî güzellik vardır. Her peygamber kıssasından sonra o peygambere selâm verilir ve ona uyanların, samimî mü'minler oldukları vurgulanır. Şu'arâ Sûresi'nde de benzeri bir üslûp kullanılmıştır.

Sûrenin bütün bölümleri birbirine bağlıdır. Bundan ötürü, bölümlerinin birlikte veya birbiri ardınca indiği söylenebilir. 182 âyetiyle, âyet sayısı bakımından beşinci sırayı alan Sâffât Sûresi, resmî sıralamada 37., iniş sırasına göre 36. sûredir.

SAFH

Allah emrini getirinceye kadar affedin, hoş görün. Şüphesiz Allah, her şeye gücü yetendir. (Bakara: 92/109)

, Saftı: bir şeyin genişliği ve yanı, kenarıdır. Ayrıca safh hoşgörü anlamına gelir. Aftan daha derin bir anlamı vardır. Çünkü af, yapılan bir hatâyı bağışlamak, oysa safh kusurun işlenmesine kızmamak, onu hoşgörü ile karşılamaktır

SÂFİNÂT

Atın üç ayağını yere basıp birinin de sadece tırnağının ucunu yere değdirerek durmasıdır ki en güzel, çalımlı ve görkemli bir duruştur. Böyle duran ata safine  çoğulu sâfinât  denilir. el-Ciyâd  da el-cevâd  veya el-cûd  un çoğuludur. Hızlı koşan ata cevâd denilir. Sâfinât duruş güzelliğini, el-ciyâd da gidiş güzelliğini belirtir.

SAĞIR-DİLSİZ

İçlerinden sana kulak verip dinleyenler de vardır. Fakat sağırlara sen mi duyuracaksın? Hele akıllarını da kullanmıyorlarsa! (Yûnus: 51/42)

Sen ölülere duyuramazsın, arkalarını dönmüş kaçmakta olan sağırlara da çağrıyı işittiremez-sin. (Nemi: 48/80)

52- Sen de ölülere söz dinletemezsin; arkalarını dönüp giden sağırlara çağrıyı işit-tiremezsin. 53- Ve sen, körleri de sapıklıklarından çıkarıp yola getiremezsin. Sen ancak, âyetlerimize inananlara işittirirsin de onlar müslüman olurlar. (Rûm: 84/52-53)

Sen mı sağıra işittireceksin, yahut körü ve apaçık sapıklıkta olanı yola ileteceksin? (Zuhruf: 63/40)

"Ben ancak sizi vahiyle uyarıyorum. Ama sağır(lar) uyarıldıkları zaman çağrıyı işitmezlerj." (Enbiyâ: 73/45)

Bu âyetlerde bir uyarıcı olan Hz. Muhammed'in, ancak sözlerini iyi niyyetle dinleyenlere gerçeği anlatabileceği; fakat sağır, kör ve sapıklara söz dinletemeyeceği vurgulanmaktadır.

Âyetlerde geçen  (summ) kelimesi işitme engelliliği anlamındaki samem kökünden yapılmıştır. Sağırlar demektir. Mecaz olarak gerçeği kabul etmeyene de asamm  denilir. Ve kendilerine Rablerinin âyetleri hatırlatıldığı zaman, onlara karşı sağır ve kör davranmazlar. (Furkân: 42/73) Allah'ın iyi niyyetli, temiz kulları, gerçeğe kulaklarını tıkamaz, gözlerini kapamaz, hakkı kabul ederler. Hakikati kabul etmeyen, sapıklığı doğru yola yeğleyenler, sağır, dilsiz ve kör kabul edilmektedir:

Sağırdırlar, dilsizdirler, kördürler. Onlar (Hakk'a) dönmezler."

SAĞLIK BÜYÜK Nİ'MET

Sonra o gün, na'îmden sorulacaksınız- (Tekâsür: 16/8) Na'îm lezzet alınan, zevk veren her türlü nîmeti kapsar. Hayât, sağlık, afiyet, hattâ içilen bir yudum tatlı su dahi na'îm'dir. Zübeyr ibn el-Avvâm 'in şöyle dediği rivayet olunur: "'O gün, na'îmden sorulacaksınız' indiği zaman dedim ki:

- Ey Allah'ın Elçisi, biz hangi nimetten sorulacağız? Elimizde olan şu iki siyah: hurma ile su'dur, (başka nimetimiz yoktur). Buyurdu ki:

İşte o olacaktır (onlardan sorulacaktır)."

SAHÂBÎLER

biriyle beraber bulunan, yanından ayrılmayan demektir. Bir malın mâlikine ve yöneticisine sâhib dendiği gibi arkadaşa da sâhib denilir.

Sen Rabb'inin hükmüne sabret, balık sahibi (Yûnus) gibi olma. Hani o, sıkıntıdan yutkunarak (Allah'a) seslenmişti. (Kalem: 2/48),

Arkadaşınız cinli değildir. (Tekvîr: 7/22), Arkadaşınız sapmadı, azmadı. (Necm: 23/2), O(adam)ın (başka) ürünü de vardı. Arkadaşıyla konuşurken ona: "Ben malca senden zenginim, adamca da senden güçlüyüm." dedi... 37- Kendisiyle konuşan arkadaşı ona dedi ki: "Seni topraktan, sonra nutfe(sper-ma)den yaratan, sonra da seni bir adam biçimine koyan Rabb'ine nankörlük mü ettin?" (Kehf: 69/34, 37) âyetlerinde tekil olarak sâhib kelimesi geçmektedir.

Sahibin çoğulu ashâbdır.

Cennet halkı, ateş halkına seslendi: "Rabbimizin bize va 'dettiğini biz gerçek bulduk. Siz de Rabbinizin size va'dettiğini gerçek buldunuz mu?" (Onlar da): "Evet." dediler ve aralarından bir ünleyici: "Allah'ın la'neti zâlimlerin üzerine olsun!" diye ünledi. (A'râf: 39/44)

10- Ve dediler ki: "Eğer söz dinleseydik, yahut

düşünseydik, şu çılgın ateşin halkı arasında bulunmazdık!" 11- Günâhlarını itiraf ettiler. O çılgın ateş halkına (Allah'ın acımasından) uzak olup ezilmek yaraşır! (Mülk: 77/10-11)

9- Yoksa sen, sadece Kehf ve Rakım sahiplerinin bizim şaşılacak âyetlerimizden olduklarını mı sandın? (onlardan başka çok daha acâip âyetlerimiz vardır. Arzı yeşertip sonra kurutmamız da şaşılacak âyetlerimizden değil midir?) 10- O gençler mağaraya sığındılar: "Rabbimiz, bize katından bir rahmet ver ve bize şu işimizden bir çıkış yolu hazırla!" dediler. (Kehf: 69/9-10)

Meyden halkı da (yalanlamıştı); Mûsâ da yalanlanmıştı. Ben de kâfirlere bir süre vermiş, sonra onları yakalamıştım. (Bak,) Benim (onları) inkârım (görülmemiş biçimde cezalandırmam) nasıl oldu! (Hac: 88/44) âyetlerinde de çoğul olarak ashâb geçmektedir

Hz. Muhammed(s.a.v.)e inanıp onunla az veya çok beraber bulunan kimseye de sâhib, sahâbî ve çoğul olarak sahabe ve ashâb denilir.

8- (O mallar,) Şu göçmen fakirlere aittir ki (onlar) yurtlarından ve mallarından (sürülüp) çıkarılmışlardır. Allah'ın lütuf ve rızâsını ararlar, Allah'a ve Elçisi'ne yardım ederler. İşte doğru olanlar onlardır. 9- Ve onlardan önce o yurda (Medine 'ye) yerleşen, imâna sarılanlar, kendilerine göç edip gelenleri severler ve onlara veri-len(ganîmet)lerden Ötürü göğüslerinde bir ihtiyaç (eğilimi) duymazlar. Kendilerinin ihtiyaçları olsa dahi, (yoksul göçmen kardeşlerini) öz canlarına tercih ederler. Kim nefsinin cimriliğinden korunursa, işte onlar başarıya erenlerdir. 10- Onlardan sonra gelenler derler ki: "Rabb'imiz, bizi ve bizden önce inanmış olan kardeşlerimizi bağışla, kalblerimizde inananlara karşı bir kin bırakma! Rabb'imiz, Sen çok şefkatli, çok merhametlisin!" (Haşr: 95/8-10)

Haşr: 95/8-9. âyetlerde sahâbîler üç gruba ayrılmaktadır:

1) Yurtlarından ve mallarından sürülüp çıkarılmış olan muhacirler": Muhacirler;

2) "Onlardan önce Medine 'ye yerleşmiş ve imâna sarılmış olanlar" : Ensâr;

3) "Onlardan sonra gelenler": İlk muhacirlerden ve ensârdan sonra inanmış olan müslümanlar. Ferrâ'ya göre bunlar ashabın üçüncü kısmı, yani ilk muhacir ve ensârdan sonra inanan kimselerdir. Hz. Ömer'in tefsîrdine dayanan çoğunluk görüşüne göre ise bunlar ashâbdan sonra gelen tâbi'îlerdir.

Fakat   Kalblerimizde inananlara karşı bir kin bırakma!" sözlerinden bunların, ilk muhacir ve ensârdan sonra, bu âyetlerin indiği sıralarda ve daha sonra inanmış olan müslümanlar olduğu anlaşılmaktadır. Yani Ferrâ'nm anlayışı, âyetlerin sözgelimine daha uygundur. Çünkü bunlar, bu sözleriyle, Nadîr Oğulları yurdunun muhacirlere ve ensârdan da sadece iki kişiye verilmiş olmasından dolayı kalblerinde onlara karşı bir hased, kıskançlık uyanmamasını Allah'tan niyaz etmektedirler. Bu temenni, ancak olaya tanık olup kendilerine ganimet verilmeyen kimselerin temennisi olabilir. Yoksa tabiîlerin, ashaba karşı bir kıskançlık, kin duyması söz konusu olamaz. Taberî'ye göre de "Onlardan sonra gelenler" âyetiyle öteki muhacirler, yani ilk muhacirlerden sonra hicret edip gelenler kasdedilmiştir

SAHÎFE

Bu (hükümler), elbette ilk sahlfelerde de vardır: 19- İbrahim'in ve Mûsâ'nn sahîfelerinde (A'lâ: 8/18-19) âyetlerinde, Kur'ân'ın öğütlediği prensiplerin, namaz ve zekâtın; âhiret ağırlıklı yaşamanın, İbrahim'in ve Musa'nın sahîfelerinde de bulunduğu vurgulanmaktadır.

Sahîfe: açılmış, serilmiş şeydir. Kâğıdın veya herhangi bir şeyin yazı yazılan yüzüne de sahîfe denilir. Türkçenin fonetiğine uygun olarak sayfa şeklinde telaffuz edilen sahîfenin çoğulu suhujtur.

İbrâhîm'in ve Musa'nın sahîfeleri, herhalde Tevrat'ın bu adı taşıyan kitaplarına işarettir. Hicaz'da yaşayan Yahûdî ve hırıstıyanlar vardı. Bugünkü Tevrat'ta Musa'nın I. Kitabı... Musa'nın 5'nci Kitabı diye beş bölüm vardır ama İbrâhîm'in Kitabı yoktur. Fakat Kutsal Kitabın ilk bölümü olan Tekvîn, İbrahim'in, iki oğlu İsmail'in, İshâk'ın ve onların soyundan gelenlerin öykülerini anlatmaktadır. Ondan sonra Musa'nın öyküsünü, Allah'tan aldığı Tevrat'ın hükümlerini anlatan Çıkış, Levililer, Sayılar ve Tesniye -ki Musa'nın beşinci Kitabıdır- kitâbları gelir. İşte A'lâ Sûresi'nin 18-19ncu âyetlerinde Tevrat'ın bu Kitâblarına işaret edilmiştir. Belki de Kur'ân'ın indiği devirde, Yahudilerin ellerinde bulunan Kitâb-ı Mukad-des'in, İbrâhîm'in Sifri veya Kitabı veya Sahîfeleri adıyla bir bölümü de vardı. Fakat bu, zamanla kaybolmuş olabilir. Nitekim Kitâb-ı Mukaddes'ten bazı bölümlerin kaybolduğunu, Tevrat ve Kitâb maddelerinde izah etmiştik (2/495-497).

Musa'nın Kitabı Tevrat olarak bilinir. Daha sonra Tevrat'a, Yahûdî tarihi boyunca çeşitli peygamberlerin, kâhinlerin kitapları da eklenmiş ve bunların tümüne 'Ahdi 'Atîk (Eski Ahid) denmiştir. Çeşitli adlar taşıyan bu kitaplarda hikmetli sözler, öğütler, emirler olduğu gibi Hz. Musa'nın ve Yahudiliğin tarihine ilişkin olaylar da vardır.

Hz. Peygamber devrinde olan bazı Tevrat bölümlerinin, bugünkü Tevrat'ta olmadığı, bunların zamanla kaybolduğu veya Tevrat'tan çeşitli amaç ve sebeplerle çıkarıldığı muhakkaktır. Bunu daha önce kanıtlarıyle izah etmiştik. Bizzat Tevrat'ın bazı kitaplarında, "bunlar falanın kitabında, filânın kitabında yok mudur" denilir ki işaret edilen o kitaplar bugün yoktur.

Kur'ân-ı Kerîm'in, Musa'nın hayâtına ve İsrâîl peygamberlerine ilişkin olarak anlattığı bazı şeyler de bugünkü Tevrat nüshalarında yoktur. Bunlar mutlaka Hz. Peygamber devrinde, Hicaz ve Yemen bölgelerinde oturan Yahudilerin ellerinde vardr. İşte bu noktadan hareketle "İbrahim'in ve Musa'nın sahifeleri" sözüyle Tevrat'ın, bu isimlerle anılan kitaplarına işaret edildiği kanısındayız. Bugün Tevrat'ta "Musa'nın Kitabı" var ama "İb-râhîm'in Kitabı" yoktur. Kur'ân'ın bu işaretinden, Hz. Peygamber devrindeki Tevrat'ta böyle bir sifr'in, yani bölümün mevcudolduğu kanısına varıyoruz.

İşte Kur'ân'da anlatılan bu hükümler, Tevrat'taki Mûsâ ve İbrâhîm kitaplarında da vardır. Çünkü tevhîd, namaz ve zekât, her ilâhî dinin temelidir. Allah, o peygamberlere vahyettiği bu temel hükümleri, Hz. Muhammed'e de vahyetmiştir. Kur'ân'daki temel hükümlerin, daha önceki kitaplarda da var olduğu, çeşitli âyetlerde anlatılmıştır:

"O size, dinden Nuh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya tavsiye ettiğimizi şeriat yaptı. Şöyle ki: Dini doğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin. Fakat kendilerini çağırdığın bu şey. Allah'a ortak koşanlara ağır geldi. Allah dilediğini kendisine seçer ve yöneleni kendisine iletir."

SÂİBE

103- Allah bahire, sâibe, vasile ve hâm diye bir şey yapmamıştır. Fakat inkâr edenler, Allah'a yalan uyduruyorlar ve çokları da akıl erdiremiyorlar.

104- Onlara: "Allah'ın indirdiğine ve Elçi'ye gelin!" dense, "Babalarımızı üzerinde bulduğumuz şey bize yeter!" derler. Babaları hiçbir şey bilmeyen, doğru yolu bulmayan kimseler olsa da m/?'(Mâide: 110/103-104)

Mâide: 110/103. âyette de bazı hayvanlar hakkında ortaya çıkarılıp dinleştirilen bazı geleneklerin Allah'ın yasasında bulunmadığı; Allah'ın bahîre, sâibe, vasîle ve hâm diye bir şey yapmadığı, insanların kendi uydurması olan bu şeyleri Allah'ın üstüne atıp Allah'a karşı yalan söyledikleri, zaten çoklarının düşünmeden hareket ettikleri anlatılmaktadır.

Bahîre: yarmak anlamındaki bahr kökünden gelir. Kulağı yarılan hayvana bahîre denmiştir. Câhiliyye Arapları, bir deve beş defa doğurur da son yavrusu erkek olursa, onu keserler, etini sadece erkekler yerlerdi. Eğer son yavru dişi olursa, onun adak olduğunu belirtmek üzere kulağını yarıp bırakırlardı. İşte kulağı yarılıp serbest bırakılan bu hayvana bahîre denilirdi. Bahîreye binilmez, tüyü alınmaz, su ve otlaktan menedilmezdi. Tanrılara adanmış olan bu hayvan, özgürlük içinde istediği gibi dolaşırdı.

Sâibe: Kendi başına bırakmak anlamındaki seyb kökünden gelen sâibe, herhangi bir murada erildiği takdirde Allah için adanan deve idi. Eğer adam hasta olur veya aileden biri kaybolur ise murâdlarına kavuşmak için bir deve adarlardı. Hasta iyileşir, kayıp gelirse o deveyi yükten, binmekten affeder, serbest bırakırlardı. İstediği gibi dolaşabilen o deveye de sâibe denilirdi.

Râğıb'ın açıklamasına göre beş kez doğum yapan deve sâibe olurdu. Keza velâsı (yönetimi), âzâdedende kalan âzâdlı köleye de sâibe denilirdi

SÂ'İKA

Mûsâ, tayin ettiğimiz vakitte bizimle buluşmağa gelip de Rabbi ona konuşunca: "Rabbim, bana görün, sana bakayım!" dedi. (Rabbi) buyurdu ki: "Sen beni göremezsin; fakat dağa bak, eğer o yerinde durursa, sen de beni göreceksin!" Rabbi dağa görününce onu darmadağın etti ve Mûsâ da baygın düştü. Aydınca: "Sen yücesin, sana tevbe ettim, ben inananların ilkiyim!" dedi. (A'râf: 39/143)

Bu âyette Allah ile buluşmağa gelen Hz. Musa'nın, Rabbinin gizliden hitabını duymakla yetinmeyip O'nu bizzat görmek istediği, yüce Allah'ın da: "Sen beni göremezsin; fakat dağa bak, eğer o yerinde durursa, sen de beni göreceksin!" dediği, Allah'ın tecellîsi karşısında dağın savrulup un ufak olduğu, Musa'nın dehşet içinde kendinden geçtiği, ayılınca tevbe edip "Sen yücesin, sana tevbe ettim, ben inananların ilkiyim!" dediği anlatılmaktadır.

Sa'k sâ'ika nedeniyle oluşan korkudur. Sâ'ika gök gürültüsü ve ardından doğan, vurduğu yeri yakan, canlıyı öldüren yıldırımdır. Ardından yıldırım geleceğini bilenler, gök gürlemesinden korkarlar.

Sa'k esas itibariyle derin korku mânâsına gelir ise de ölüm anlamında da kullanılır. Sâ'ika'yi şimşek diye tefsir edenler de vardır ama  Sâ'ikalardan dolayı, ölüm korkusuyla parmaklarını kulaklarına tıkarlar"

SALÂT-Ü SELÂM

Allah ve melekleri, Peygamber'e salât etmekte(onun şerefini gözetmeğe, sânını yüceltmeğe özen göstermekte)dir. Ey inananlar, siz de ona salât edin, (onun sânını yüceltmeğe özen gösterin); içtenlikle selâm edin (ona esenlik dileyin). (Ahzâb: 97/56)

Ahzâb Sûresi'nin bundan önceki âyetlerinde Peygamber(s.a.v.)i rahatsız edecek davranışlardan kaçınılması emredilmişti. Bu âyette de Peygam-ber'in, Allah katındaki yüce sânı, değeri anlatılıyor. Allah'ın ve meleklerinin ona salât ettikleri bildiriliyor ve mü'minlere de ona salât ve selâm etmeleri emrediliyor.

Allah'ın Peygamber'e salâtı, ona rahmet etmesi, acıması, onu melekler yanında övmesi; meleklerin salâtı, ona duâ ve istiğfar etmeleri, onu desteklemeleridir. Allah'ın rahmet ettiği, huzurundakilere övdüğü bir zâta elbette saygı göstermek, onu incitmekten son derece sakınmak ve ona salât ve selâm getirmek (yani Allah'tan ona rahmet ve esenlik dilemek) gerekir.

Aslında âyetin amacı, dedikodularıyla ve olumsuz davranışlarıyla Peygamber'i rahatsız edenleri, bu eylemlerinden vazgeçirmektir. Ayetin asıl anlamı: Allah ve melekleri Peygamber'e acıyıp onu korumaktadırlar. Ey inananlar siz de ona acıyınız, ona esenlik dileyiniz, onu incitmekten kaçınınız, demektir.

Bu âyetin hükmüne göre Allah'ın Elçisi'ne ömürde bir kez olsun salât ve selâm etmek (Allah'tan ona rahmet ve esenlik dilemek) farzdır. Bazı âlimlere göre onun ismi her anıldıkça salât ve selâm getirmek gerekir. Bazılarına göre de onun ismi anıldığı zaman sadece bir kere salât ve selâm getirmek yeterlidir, her anıldıkça salât ve selâm gerekmez. Duaların başında ve sonunda da ona salât ve selâm getirmelidir

SÂLİH-SEMÛD

23- Semûd da uyanları yalanladı: 24- "Bizden bir insana mı uyacağız? O takdirde biz apaçık bir sapıklık ve çılgınlık içine düşmüş oluruz" dediler. 25- "Zikir, aramızdan ona mı bırakıldı? Hayır o, yalancı küstahın biridir!" 26- (Salih 'e dedik ki): "Yarın onlar, yalancı küstahın kim olduğunu bilecekler! 27-Biz onlara, kendilerini sınamak için dişi deveyi göndereceğiz. Hele sen onları gözetle, sabret. 28- Onlara, suyun aralarında paylaştırılacağını, (bir gün devenin ve bir gün de kendilerinin su içme nöbeti olacağını) haber ver; içme sırası kiminse o gelip suyunu alsın." 29- Bir arkadaşlarını çağırdılar, o da bıçağı çekip (deveyi) kesti. 30- Ama azabım ve uyarılarım nasıl oldu? 31- Biz onların üzerine tek sayha (korkunç bir ses) gönderdik; ağıtçının topladığı kuru ot gibi kırılıp döküldüler. (Kamer: 37/23-31)

Kamer: 37/23-31. âyetlerde, Peygamberleri Salih'i yalanlayan ve ona bir mu'cize olarak verilen dişi deveyi kesen Semûd kavminin, bir gürültü ile helak edildiği ve onların, ağılanın, ya da tarlanın otları gibi cansız yere serildikleri belirtilmektedir.

Salih (selâm ona): Semûd kavmini irşâd için gönderilmiş bir Arap peygamberidir. Nuh'un oğlu Sâm soyundan geldikleri ileri sürülen Semûd kavmi, âribe Araplarından olup Hicaz'la Tebûk arasında bulunan Hicr'de otururlar ve putlara taparlardı. Allah onlara Nûh oğlu, Sâm oğlu, İrem oğlu, Âsir oğlu, Semûd oğlu, Hâdir oğlu, Ubeyd oğlu, Masih oğlu, Ubeyd oğlu, Salih'i elçi olarak göndermiştir. Salih de kavmini, putları bırakıp yalnız Allah'a tapmağa çağırmış, bir kısmı kendisine inanmış ise de çoğunluk onu dinlemedikleri gibi bazı haydutlar da, ona mu'cize olarak kayaların arasından çıkmış olan deveyi öldürme küstahlığını göstermişler, bu yüzden korkunç bir deprem ile helak edilmişlerdir. Allah Salih'i kurtarmıştır.

Bu kavmin öyküsü de Fecr, Necm, Kaf, Kamer, Sâd, A'râf, Şu'arâ, Nemi, İbrâhîm, Enbiyâ ve Tevbe sûrelerinde bazen işaretle, bazen biraz daha geniş olarak geçer. Bugün Suudî Arabistan 'da, Hicaz-Tebûk arasında Medâin-i Salih denen bir harabe kent vardır ki kalıntılar, dağlarda yontulmuş evler burasının vaktiyle bir uygarlık merkezi olduğunu gösterir. Dağlara evlerin yontulması söyleminden, dağlık bölgede yaşayan bu insanların, düz yer bulamadıkları, ya da güvenlik için dağların yamaçlarını yontarak evler, barınaklar yaptıkları anlaşılır.

Fotoğraflarda Salih kavminin yurdu olan Medâin-i Salih'ten bazı kalıntılar görülmektedir

SALİH AMEL

1- Asra andolsun ki, 2- İnsan ziyandadır. 3- Ancak inanıp iyi işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler ziyanda değillerdir. (Asr: 13/1-3)

Asr: 13/1-3. âyetlerde bütün insanların ziyanda oldukları, yalnız inanıp yararlı işler yapan, birbirlerine hakkı ve sabrı öğütleyenlerin ziyanda olmadıkları, asra yemîn edilerek vurgulanmaktadır. 'Asr üzerinde çeşitli görüşler varsa da insanla ilişkili olarak 'asr, burada 80-100 yıllık bir zaman dilimidir ki insan ömrüne işarettir. Burada insan ömrüne yemîn edilerek insanın, ziyan içinde olduğu bildirilmektedir. Zira geçen her ân, insanın ömrünü eksiltir, ecelini yaklaştırır. İnsan, geçen zamanı kazanç zanneder ama gerçekte o zaman, ömrünü yavaş yavaş tüketir; fakat bunun farkında olmayan insan, zamanını yararlı, kalıcı şeyler yapmakla değerlendirmez.

Salih, sulh kökünden ism-i faildir. Sulh: barış, salâh ise fesâdm ve seyyi'enin karşıtıdır. Kur'ân'da sâlih, kah fesâdm, kâh da seyyi'enin karşıtı olarak kullanılır. Salâh, yararlı, düzgün olmaktır. Sâlih amel: İbâdet ve ahlâka ilişkin bütün güzel işleri kapsar. Allah'a ibâdet sâlih amel olduğu gibi, muhtaçlara iyilik, yardım, Allah yolunda cihâd, zulme ve zâlimlere karşı mücâdele, hak, adalet, doğruluk, emânet, iyilik ve takva üzerinde yardımlaşmak; helâl kazanmak; ailesine, akrabasına ve toplumuna karşı görevlerini yerine getirmek; insanlara karşı güzel davranmak hep sâlih amel kapsamındadır.

Makbul amel, ancak bozukluk olmayan, doğru, düzgün, yararlı ameldir. Gönüldeki takva ve iman, sâlih amel üretir. İmanı makbul kılan da güzel ahlâk, sâlih amel(yararh, güzel eylem)dir. Kur'ân-ı Kerîm, imanı soyut bir düşünce olarak değil, güzel eylemlerle ortaya çıkan bir inanç olarak nitelendirir. Furkân, Mü'minûn ve Rahman sûrelerinde gerçek mü'minlerin sâlih amel sahibi insanlar olduğu vurgulanır. İnsanı kurtaracak olan, samimi imana dayalı sâlih ameldir:

Ancak tevbe edip inanan ve faydalı iş yapanlar, işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere değiştirecektir. Allah çok bağışlayandır, çok esirgeyendir. (Furkan: 42/70)âyetinde salâh, seyyi'in karşıtı, Yeryüzü düzeltildikten sonra onda bozgunculuk yapmayın, korkarak ve umarak O'na du'â edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti, iyilik edenlere yakındır. (A'râf: 39/56) âyetinde de salâh, fesadın karşıtı olarak kullanılmıştır.

Kîm şeref istiyorsa (bilsin ki) şeref tamamen Allah'ındır, (onu başkasından değil, Allah'tan istesin). Güzel söz O'na çıkar, iyi amel onu yükseltir. Kötü şeyleri kuranlara gelince, onlar için çetin bir azâb vardır. Ve onların tuzağı bozulacaktır. (Fâtır: 43/10)

el-Kelimu't-tayyib O'na çıkar, sâlih amel onu yükseltir" Kelm İki duyudan biriyle algılanan şeydir.

Kelâm işitme duyusu, kelm de görme duyusu ile algılanandır. Teklim ise izi görülecek biçimde yaralamaktır

SALSÂL

26- Andolsun biz insanı pişmemiş çamurdan, değişmiş cıvık balçıktan yarattık... 28- Bir zaman Rabb'in meleklere demişti ki: "Ben kupkuru çamurdan, değişken balçıktan bir insan yaratacağım!"... 33- (İblîs): "Ben bir çamurdan, değişken bir balçıktan yarattığın insana secde edemem!" dedi. (Hicr: 54/26,28,33)

İnsanı fahhâr gibi bir salsâvdan (kiremit gibi pişmiş bir çamurdan ) yarattı; cinni de mâric bir ateşten (ışından) yarattı. (Rahman: 89/14)

Hicr: 54/26, 28, 33'ncü âyetlerde, insanın aslının bir salsâPden, bir mesnûn hame'den yaratıldığı; Rahman: 89/14'ncü âyette de insanın fahhâr gibi bir salsâl'den yaratıldığı anlatılmaktadır. Salsâl, vurulunca ses veren, çınlayan, pişmeden kurumuş çamurdur. Pişmiş çamura fahhâr denilir. Salsâl, bozulmuş, kokuşmuş çamurdur. Hame' kokuşmuş, kara balçık, mesnûn ise vasfı değişmiş demektir. Hame-i mesnûn: kala kala kokuşmuş, vasfı değişmiş kara çamurdur."

Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, hami'eh bir 'ayn'de (kara balçıklı bir gözede) batar buldu." (Kehf: 69/86) âyetinde geçen hamie de karabalçık veya başka bir kıraate göre hamiye Â^U- (sıcak su) demektir.

Bu âyetlerde anlatılanlar, çamurun çeşitli aşamalarını belirtir. Mü'-minûn: 74/12 ve Secde: 75/7'ye göre insanın yaratılışı, çamurdan başlamıştır. Fakat değişik âyetlerde insanın yaratılmağa başladığı çamurun da çeşitli durumlarından söz edilir:

Sâffât: 56/11'e göre insan tîn-i /âz/fc(yapışkan çamur)dan; Hicr: 54/ 26'ya göre insan hame-i mesnûn(uz\xn süre su ile karışıp cıvımış, yahut kokuşmuş çamur)dan yaratılmış; Nûh: 71/13'e göre insan çeşitli aşamalardan geçirilerek yaratılmış; yine Nûh: 71/17'ye göre insan bitki olarak yaratılmış; Kıyamet: 31/37'ye göre insan «w(/e(sperm)den yaratılmış; Dehr: '90/2'ye göre insan nutfe-i emşâc'dan (yani zigot denilen döllenmiş yumurtadan) yaratılmıştır. Ayrıntı için İnsan maddesine bakınız.

SÂMİRÎ

83- "Seni kavminden çabucak ayrıl(ıp gel)meğe sevk eden nedir (niçin onları hemen bırakıp geldin) ey Mûsâ ?" (dedik). 84- Dedi: "Onlar benim arkamdan geliyorlar, ya Rabb'i razı olman için sana çabuk geldim." 85- (Allah): "Ama biz senden sonra kavmini sınadık. Sâmirî onları saptırdı" dedi. 86- Bunun üzerine Mûsâ, çok kızgın ve üzüntülü bir halde kavmine döndü: "Ey Kavmim, dedi, Rabbiniz size güzel bir va'idde bulunmamış mıydı? Süre mi size uzun geldi (zamanla verdiğiniz sözü unuttunuz mu)? Yoksa Rabb'inizden bir gazabın üstünüze inmesini mi istediniz ki, bana verdiğiniz sözden caydınız (beni izleyip gelmediniz)?" 87- Dediler ki: "Kendi malımızla senin sözünden çıkmadık, fakat o milletin (yani Mısırlıların) süs(eşyas)ından bize yükler yükletilmişti. Onları (ateşe) attık. Aynı şekilde Sâmirî de attı." 88- Onlara, böğürmesi olan bir (buzağı) heykeli ortaya çıkardı. Dediler ki: "Bu sizin de tanrınız, Musa'nın da tanrısıdır, fakat o unuttu." 89- Onlar görmüyorlar mı ki o (buzağı) kendilerine bir söz söyleyemez; ne bir zarar, ne de yarar vere-mez?90- Önceden Hârûn, kendilerine: "Ey kavmim, andolsun siz bununla sınandınız. Rabb'iniz, o çok esirgeyendir. Bana uyun, buyruğuma ita'at edin!" demişti. 91- Dediler: "Mûsâ bize dönünceye kadar buna tapmaktan vazgeçmeyeceğiz!" 92- (Mûsâ:) "Ey Hârûn, onların saptıklarını gördüğün zaman sana ne engel oldu (da önlemedin)? dedi. 93- "Neden bana uymadın, buyruğuma karşı mı geldin?" (Ve kardeşinin sakalından tutup çekmeğe başladı.) 94- (Hârûn, kardeşini yumuşatabilmek için): "Ey anamın oğlu, dedi, sakalımı, başımı tutma. Ben senin 'İsrâîloğulları arasında ayrılık çıkardın, sözümü tutmadın' diyeceğinden korktum (da onun için idare yoluna gittim)." 95- (Mûsâ, Sâmirî'ye döndü): "Ey Sâmirî, ya senin amacın nedir?" dedi. 96- (Sâmirî): "Ben dedi, onların görmediklerini gördüm. Elçinin eserinden bir avuç aldım da attım; nefsim bana böyle (yapmayı) hoş gösterdi." 97- (Mûsâ): "Git, dedi. Artık hayât boyunca sen: 'Bana dokunmayın!' diyeceksin (toplumdan dışlanıp yalnız başına kalacaksın), sana va'dedilen bir ceza var ki ondan asla şaşırılmayacaksın (mutlaka o cezanı tam zamanında bulacaksın). Şimdi durup taptığın tanrına bak. Biz onu yakacağız, sonra onu ufalayıp denize savuracağız. 98- Tanrınız ancak kendisinden başka tanrı olmayan Allah'tır. O'nun bilgisi her şeyi kuşatmıştır." (Tâhâ: 45/S3-98)

Hz. Mûsâ, Firavun'un helakinden sonra otuz gece Rabbine ibâdet etmeyi adamış, yerine kardeşi Harun'u bırakarak Tûr'a gelmiş, orada ibâdete çekilmiş, otuz geceyi de kırka tamamlamıştır. Allah, huzurunda ibâdetle meşgul bulunan Musa'ya, niçin hemen kavmini bırakıp çabucak geldiğini sormuş; o da kavminin, ardından gelmekte olduğunu; Rabbi memnun etmek için çabucak O'nun huzuruna koştuğunu söylemiştir. Allah da Musa'ya, kendisinden sonra kavmini sınadığını, Sâmirî'nin onları yoldan çıkardığını bildirmiştir. Durumu öğrenen Mûsâ, esefle kavmine gelmiş: "Ey Kavmim, Rabb'iniz size güzel bir vaidde bulunmamış mıydı? (Ayrılış) Süre(m) mi size uzun geldi? Yoksa Rabb'inizden bir gazabın üstünüze inmesini mi istediniz ki, bana verdiğiniz sözden caydınız (beni izleyip gelmediniz)?" demiş. 45/83-89: İsrâîloğulları, özür dileme tarzında bu buzağıyı kendi mallarından değil, Mısırlılardan emanet alıp getirdikleri zînet eşyasından yaptıklarını söylemislerdir. İsmâ'îl Oğulları Mısır'dan kaçacakları sırada Mısırlılardan zî-net eşyası, yardım almışlar, bunları beraberlerinde getirmişlerdi. Bu husus, Çıkış Kitâbı'nın ll'nci babında şöyle ifade ediliyor: Allah, Musa'ya: "Şimdi kavmin kulaklarına söyle, ve her adam kendi komşusundan ve her kadın kendi komşusundan gümüş şeyler ve altın şeyler istesin. Ve Rab Mısırlıların gözlerinde kavme lütuf verdi. Mûsâ da Mısır diyarında, Fira-vun'un kullarının gözünde ve kavmin gözünde çok büyük adamdı."

SAN'AT

(İslâm'da İlim, Düşünce ve San'at)

1- Yaratan Rabbinin adıyla oku.

2- O, insanı alaktan (embriyodan) yarattı. 3- Oku, Rabbin en büyük kerem sahibidir. 4- O, (insana) kalemle (yazmayı) öğretti. 5- İnsana bilmediğini öğretti. ('Alak: 1/1-5)

Kur'ân-ı Kerîm'in inen ilk âyetleri olan bu âyetlerde, insanı 'alak-(embriyo)dan yaratıp ona bilmediği şeyleri kalemle öğreten çok cömert Allah'ın adıyla okumanın emredilmesi, insanın kendisinin yaratılışını okumaya yöneltilmesi ve bilginin temel kaynağı olan kaleme, yazıya dikkat çekilmesi, Kur'ân'da ilme verilen değeri gösterir. Kur'ân'ın daha ilk âyetlerinde insan, Allah'ın yaratma yasalarını incelemeğe yöneltilmekte, bu incelemeye de önce kendi yaratılışından başlamaya, öğrendiklerini yazı ile de tesbit ederek bilgisini geliştirmeğe ve bilmediği şeyleri öğrenmeğe teşvik edilmektedir ki bütün kâinat varlıklarını incelemek, maddî ve ma'nevî ilimleri öğrenmek bu âyetlerin yönlendirmesi kapsamına girer.

Ayetlerde insanın alaktan yaratıldığı ifâde edilmektedir. Gerçi hayvanlar da alaktan yaratılır ama hitap insana olduğu için âyetlerde, insanın yaratılış başlangıcına işaret edilmiştir. Tâ ki insan, önce kendi yaratılışını düşünsün de kendisini öyle görünmez, tek birer hücreden ibaret sperm ile yumurtanın bileşkesi zigot durumundan şu mükemmel insan biçimine getiren yüce yaratıcısına şükür ve ibâdet etsin.

Alak Sûresi'nin ilk beş âyetinde "Okul" emri iki kez yinelenmiştir. Bundan okuyup belleme yeteneğinin tekrar ile oluşacağına dikkati çekme inceliği bulunduğu gibi, ilkinde inşanın kendisinin öğrenmesi, ikincisinde de başkalarına tebliğ ve yazdırması için iki kez okumanın emredildiği de

düşünülebilir.

79- Körle, gören bir olmaz. 20- Karanlıkla, aydınlık da bir olmaz. 21- Gölge ile hararet de bir olmaz. 22- Dirilerle, ölüler de bir olmaz. Allah dilediğine işittirir;yoksa sen kabirlerde bulunanlara işittirecek değilsin. (Fâtır. 43/19-22)

Fâtır Sûresi'nin 19-22. âyetlerinde körle görenin, karanlıklarla aydınlığın bir olmadığı vurgulanmaktadır. Bu âyetlerde kör, inançsız, bilgisiz insanı; gören de kanıta göre hareket eden inançlı, bilgili insanı; karanlıklar cehaleti, aydınlık da inanç ve bilimi temsîl etmektedir. İşaret edilen âyetlere göre inanmayan kör, inanan görür gibidir. İmansızlık karanlık, iman ışıktır. İman, yakıcı sıcakta insanı serinleten gölge, imansızlık ise kavurucu sıcaktır. İnananlar diri, inanmayanlar ölü gibidirler. Ölüler ses işitmezler. Ancak Allah dilediğine sesini duyurur.

Burada Hakk'ın sesini dinlemeyen müşrikler, ölülere benzetilmiştir. Ölünün cesedi nasıl sesi duymazsa bunlar da öyle ruhsuz cesetler gibi söz duymamaktadırlar. Körle gören, karanlık ile aydınlık, gölge ile kavurucu sıcak birbirine zıt şeylerdir. İşte bu karşıt şeyler anılarak küfür ile iman arasındaki fark zihinlere kavratılıyor. Bunlar nasıl bir değilse; küfür ile iman, kâfir ile mü'min de bir değildir. Nitekim: "Ölü iken kendisini dirilttiğimiz ve kendisine insanlar arasında yürüyebileceği bir ışık verdiğimiz kimse, karanlıklar içinde kalıp ondan hiç çıkmayan kimse gibi olur mu?"

SAPIK LİDERLERE UYMA

Biz bir kenti helak etmek istediğimiz zaman onun varlıklılarına emrederiz, orada kötü işler yaparlar, böylece o ülkeye (azâb) karâr(ı) gerekli olur, biz de orayı darmadağın ederiz. (İsrâ: 50/16)

İsrâ: 50/16. âyette Allah'ın, bir kenti helak etmek dilediği zaman ileri gelen zengin, nîmetle şımarmış takımlarının fısk etmelerini emredeceği; onlar yoldan çıkınca da azabı hak ettikleri için o ülkeyi yıkıp harabe-deceği bildirilmektedir.

Allah'ın sosyolojik bir yasasını anlatan bu âyetin mânâsı şudur: Allah, bir ülkeyi suçsuz yere cezalandırmaz

SARF

İşte (tanrı) dedikleriniz de sizi yalanladılar. Artık ne (azabı geri) çevirmeğe gücünüz yeter, ne de (kendinize) bir yardım bulabilirsiniz! Sizden kim zulmederse ona büyük bir azâb taddırırız. (Furkan: 42/19)

Sarf bir şeyi bir halden başka hale çevirmek, başka bir şeyle değiştirmek demektir. Furkan: 42/19'ncu âyette yüce Allah'ın, huzurunda toplanan suçlulara hitabı anlatılmaktadır: Allah'a ortak koşmakla büyük suç işlemiş olanların, ne başlarına gelen azabı kendilerinden öteye çevirebilecekleri, ne de kendilerini kurtaracak bir yardımcı bulacakları belirtilmektedir.

Rabbi onun du 'âsini kabul buyurdu da onların düzenini ondan savdı. Şüphesiz O, işitendir, bilendir. (Yûsuf: 53/34) âyetinde Allah'ın, Yûsuf'un duasını kabul edip kadınların tuzağını ondan sarf ettiği yani öteye çevirdiği, savdığı anlatılmaktadır.

29- Bir zaman, cinlerden bir topluluğu Kur'an dinlemek üzere sana yöneltmiştik. Ona geldiklerinde (birbirlerine): "Susun, (dinleyin)" dediler. (Okuma) Bitirilin-ce de uyarıcılar olarak kavimlerine döndüler: 30- "Ey kavmimiz, dediler, biz Mûsâ 'dan sonra indirilen, kendinden öncekini doğrulayan, gerçeğe ve doğru yola götüren bir Kitap dinledik. 31- Ey kavmimiz, Allah'ın dâvetçisine uyun ve O'na inanın ki (Allah) günâhlarınızdan bir kısmını bağışlasın ve sizi, acı azâbdan korusun." 32- Kim Allah'ın da'vetçisine uymazsa, yeryüzünde (başına inecek belâya) engel olamaz. Kendisinin O'ndan başka velîleri de olmaz. Onlar, apaçık bir sapıklık içindedirler. (Ahkaf: 66/29-32)

 66/29-32'nci âyetlerde Allah'ın, cinlerden bir topluluğu, Kur'ân dinlemeleri için Hz. Peygamber'e doğru çevirdiği, ona doğru yönlendirdiği; Allah'ın yönelttiği bu cin grubunun, huşu ile Kur'ân dinledikten sonra gidip toplumlarına Musa'dan sonra indirilmiş, kendinden önceki Kitabı (Tevrat'ı) doğrulayan, insanları gerçeğe ve doğru yola ileten bir Kitap dinlediklerini söyleyip onları uyardıklarını ve Allah'ın dâvetçisine yani Peygamber'e uymağa çağırdıklarını, Allah'ın, mü'minlerin günâhlarını bağışlayıp onları acı azâbdan koruyacağını, Allah'ın dâvetçisine uymayanların açık bir sapıklık içinde bulunacaklarını, Allah'a karşı onlara hiç kimsenin yardım edemeyeceğini söyledikleri anlatılır

Kendi izniyle onları öldürdüğünüz sürece Allah, size (yardım) va'dini doğruladı: Nihayet siz korktunuz, Allah size sevdiğinizigâlibiyet)i gösterdikten sonra (verilen) emir hakkında (birbirinizle) çekişip isyan ettiniz. Kiminiz dünyâyı istiyordu, kiminiz âhir eti istiyordu. Sonra Allah sizi denemek için onlardan geri çevirdi (yenilgiye uğrattı. Buna rağmen) sizi bağışladı. Allah mü'minlere karşı çok lutufkârdır.(k\-\ İmrân: 94/152)

Uhud Savaşındaki olayları anlatan âyetler arasında geçen bu âyette Allah'ın, mü'minlere yardım va'dini doğruladığı anımsatılmakta, Allah'ın yardımı ile düşmana üstün gelmiş iken, Peygamber buyruğunu dinlememeleri yüzünden bozulup tartışmaya başladıkları; o zaman kiminin dünyâyı, kiminin âhireti istediği; buna karşın yine Allah'ın, onları affedip başlarındaki belâyı sarf ettiği (uzaklaştırdığı); zîrâ O'nun, inananlara lütufkâr olduğu belirtilmektedir.

Bir sûre indirildiği zaman: "Sizi birisi görüyor mu?" diye birbirine bakar, sonra sıvışırlar. Anlamaz bir topluluk oldukları için Allah onların kalblerini çevirmiştir. (Tevbe: 113/127)

127'nci âyette de yine bunların, başka bir saygısız, inkarcı davranışlarına işaret ediliyor. Bunlar, bir Kur'ân parçası indirilmesine sıkılırlar. "Sizi biri gördü mü?" diye birbirlerine bakar ve sıvışıp giderler. Cemâatin içinde durup da inen Kur'ân'ı dinlemek, onun feyzinden yararlanmak istemezler. Daha doğrusu buna tahammülleri yoktur. Esasen dünyâ sevgisiyle dolu, düşünceleri basit, gafil insanlar oldukları için Hz. Muhammed'den akan İlâhî nur ve feyze dayanamazlar. Onu anlamağa çaba harcamazlar. Kendileri imana yönelmedikleri için Allah kalblerini inkâr yönüne çevirmiştir.

İnanmak istemedikleri için içlerinde düşünceyi oluşturan faktörler, hep inkâr düşünceleri üretir. Bunlar, Allah'ın insanda yarattığı düşünce sisteminin kanunlarıdır. Her düşünce, her yönelim, Allah'ın kanunlarından ibaret bulunan dış ve iç faktörlerle oluşur. Bu faktörlerin imana veya inkâra yönelmesi, Allah'ın yaratma sistemiyle olur. Fakat yönelimde insanın istemesinin etkisi vardır. İnsan iyiyi değil, kötüyü düşünmek isteyince düşünce aygıtı faktörleri o yönde işler. Düşünce aygıtı faktörlerinin şu veya bu yönde çalışması, gerçekte Allah'ın işidir, çünkü O'nun kanunlarıyla işler. İşte onlar, inkâr istediklerinden dolayı "Allah kalblerini inkâra çevirmiştir."

Tasrîfu'l-kelâm sözü değişik biçimlerde, anlatmak; konuyu çeşitli kanıtlarla izah etmek demektir. "Andolsun biz, bu sözü onların aralarında çevirip çevirip anlattık ki öğüt alsınlar. Ama insanların çoğu, nankörlükte direnmektedir." (Furkan: 42/50), Dedik ki: 'Ey Âdem, bu, senin ve eşinin düşmanıdır. Sakın, sizi cennetten çıkarmasın, sonra yorulursun.'" (Tâhâ: 45/117),  Andolsun, biz çevrenizdeki kentleri de yok ettik ve belki (küfürlerinden) dönerler diye âyetleri tekrar tekrar açıkladık." (Ahkaf: 66/27), Biz Kur'ân'da sözü türlü biçimlerde anlattık ki, düşünüp anlasınlar. Fakat bu, onların sadece kaçışlarını artırıyor.... 89- Andolsun biz bu Kur'ân'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerde anlattık, ama insanlardan çoğu inkârda direttiler." (İsrâ: 50/41, 89),  Rabbiniz sizi daha iyi bilir. Dilerse size acır, dilerse size azâbeder. Biz seni, onların üzerine vekil göndermedik." (Kehf: 69//54) Tasrîfü'd derâhim para değiştirmek 'cahnge-exchange). Sarîf  kaymağı alınmış sütttür. Sırf halis kırmızı renktir

SARHOŞ İKEN NAMAZ KILINMAZ

Ey inananlar, sarhoş iken namaza yaklaşmayın ki ne dediğinizi bilesiniz. Yoldan geçici olmanız dışında, cünüp iken de yıkanın-caya kadar (namaza yaklaşmayın). Eğer hasta, yahut yolculukta iseniz, yahut biriniz tuvaletten gelmişse, yahut da kadınlara dokunmuşsanız (bu durumlarda) su bulamadığınız takdirde temiz toprağa teyemmüm edin: (Toprağı) Yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah, çok affeden, çok bağışlayandır.(Nisa: 98/43)

Seker, sarhoşluk veren şeyin adıdır. Sukr Türkçe'de sarhoşluk dediğimiz, kişi ile aklı arasını (kişinin düşünce yetisini) kapatan bir durumdur. Aslında sekr, örtmek anlamına gelir. rüzgâr durdu, kapıyı ört, demektir. İşte sarhoşluk da aklınörtülmesi, işlevini yapamaz hale gelmesidir. Bu durumda olana sekrân çoğulu sekrâ, sekârâ ve sükârâ

Nisa: 98/43. âyette sarhoş iken namaz kılmak yasaklanmış; hastalara, yolculara, tuvalete çıkmakla abdesti bozulmuş olanlara, yahut kadınlara dokunmakla yıkanması gereken kimselere, su bulamadıkları takdirde teyemmüm etmeleri: temiz toprağa elleriyle dokunup yüzlerine ve ellerine sürmeleri emredilmiştir.

İçkiyi yasaklayan âyetlerin iniş sebebi hakkında çeşitli rivayetler vardır:

1) Tirmizî'nin kaydettiği rivayete göre Hz. Ömer: "Allahım, hamr hakkında bize şifâ veren bir açıklama yap" diye duâ ederdi. Önce Bakara Sûresi'nin 219'ncu âyeti indi. Ömer yine duâ etti. Nisa Sûresi'nin sarhoş iken namaza yaklaşmayı yasaklayan 43'ncü âyeti indi. Ömer yine hamr hakkında şifâ verici bir açıklama yapmasını Allah'tan niyaz etti. Mâide: 110/90'ncı âyet indi

SAVM

(Bkz. Oruç)

Savm, oruç demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de orucun yerini ve hükümlerini Oruç maddesinde yazdık. Ancak orucun yararlan okunuşunda sonradan ulaştığımız bazı bilgileri de buraya kaydetmeyi yararlı görüyoruz.

SAVMA'A

39- Kendileriyle savaşılan(mü'min)lere (karşı koyma) izn(i) verildi. Çünkü onlara zulmedilmiştir ve şüphesiz Allah, onlara yardım etmeğe kadirdir. 40- Onlar, sırf "Rabbimiz Allah'tır" dedikleri için haksız yere yurtlarından çıkarıldılar. Eğer Allah'ın bazı insanları diğer bazılarıyla savunması olmasaydı, içlerinde Allah'ın ismi çok anılan manastırlar, kiliseler, havralar ve mescidler yıkılırdı. Allah, kendi(dîni)ne yardım edene elbette yardım eder. Kuşkusuz Allah, kuvvetlidir, gâlibdir. (Hac: 88/39-40)

Bu âyette mü'minlerin, sırf "Rabbimiz Allah'tır" dedikleri için yurtlarından çıkarıldıkları ve Allah insanları birbiriyle savunmamış olsa, Allah'ın adının anıldığı savma'aların, bî'aların, salataların ve mescidlerin yıkılmış olacağı; fakat Allah'ın buna müsâade etmediği; insanları birbiriyle savunduğu, kendisine yardım edene yardım edeceği; O'nun çok güçlü ve daima galip olduğu belirtilmektedir.

Savma'anm çoğulu olan savâmi', râhiblerin, halkla uğraşmaktan uzak kalmak için tenha yerlerde edindikleri, dikdörtgen şeklinde, merdivenle çıkılan, üst katında ev bulunan ma'bedlerdir. Çatısı saçla örtülü olan, geceleyin ibâdete kolayca uyanabilmek ve gelip geçenlerin yol bulmalarına yardımcı olmak için lambalarla aydınlatılan bu ma'bedlere menâre de denilirdi. Bî'a'nm çoğulu olan biya' da genel olarak Hıristiyan kiliselerine denilir.

İbrânîce salûta'nm çoğulu olan salavât da Yahûdî ma'bedleridir. Aslı sa ile salûsâ iken Arapçalaştırılınca salûtâ şekline çevrilmiş olan salûtâ'nın çoğulu salavât'in sulvât, salvât, sılvât, sulûla, sulûb, sulûs, sulu-vât, sulûsâ, sılvîsâ ve salûs şeklinde okunuşları vardır

SEB'-İ MESÂNÎ

87- Andolsun sana ikililerden yedi ve bu büyük Kur'ân'ı verdik. 88- Onlardan bazı çiftlere (sınıflara) verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme ve (sana inanmadıkları için) onlara üzülme. Müzminlere kanadını indir, (onlara karşı mütevâzi, şefkatli davran). 89- Ve: "Ben, ancak ben, apaçık bir uyarıcıyım!" de. 90- (Siz bilirsiniz, inanmazsanız Allah'ın azabı başınıza inecektir.) Tıpkı o bölücülere (veya and içenlere) indirdiğimiz gibi (sizin başınıza da azâb indiririz)! 91- Onlar ki Kur'ân'ı bölük bölük ettiler. 92- Senin Rabb'in hakkı için biz onların hepsine mutlaka soracağız: 93- Yaptıkları şeylerden. (Hicr: 54/87-93)

54/87- 90. âyetlerde Hz. Muhammed'e hitaben, kendisine şeb'-i mesânî ve büyük Kur'ân'ın verildiği hatırlatılarak bazı gruplara verilen dünya varlığına gözlerini dikmemesi; onlara heveslenmemesi; kendisine verilen bu hikmetlerin, onlara verilen dünyâ malından çok daha iyi olduğu; o varlıklıların çağrıyı kabul etmemelerine üzülmemesi; inananlara kanadını indirmesi (onlara şefkatli, alçak gönüllü davranması); kendisinin apaçık bir uyarıcı olduğunu söylemesi emrediliyor ve Allah'ın, Kur'ân'ı parçalara ayıran muktesimlere indirdiği şeye dikkat çekiliyor; o muktesimlerin yaptıklarından hesaba çekilecekleri vurgulanıyor.

Peygamber(s.a.v.)e verildiği belirtilen es-seb 'u 'l-mesânî (yedi ikili) geneldir. Bunlar yedi âyet, yedi sûre veya yedi faydalı şey olabilir. Mesânî mesnât ın çoğuludur, l'e katılıp onu iki yapan şeye mesnât

denilir. Aslında kelimenin kökü olan seny (^J), bükmek, katlamak anlamına gelir. Tesniye bir'i ikiye katlamak, mesnâ ikişer demektir,

(ikişerli yedi şey) ikili olan her şey olabilir. Bu bakımdan yedi mesânî (ikişerli yedi şey)in ne olduğu belirsizdir. Fatiha 'nın, ya da Kur'ân 'in ilk yedi uzun sûresinin es-seb 'u 'l-mesânî olduğuna dair rivayetler bulunduğu gibi, tıvâl

SEBÂ

75- Andolsun Sebe(halkın)ın oturdukları yerlerde de bir ibret vardır: (O konutlar), sağdan, soldan iki bahçe (ile çevrili idi. Onlara): "Rabbinizin rızkından yeyin de O'na şükredin! Hoş (bir) ülke, çok bağışlayan Rab!" (denilmişti). 16- Ama (şükürden) yüz çevirdiler; bu yüzden üzerlerine Arim selini gönderdik; onların iki bahçesini buruk yemişli, acı meyvalı ve içinde biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik. 17- Nankörlük ettiklerinden ötürü onları böyle cezalandırdık; biz nankörden başkasını cezalandırır mıyız? 18- Onlarla, içinde bereketler yarattığımız kentler arasında, açıkça görünen kentler var ettik ve bunlar arasında yürümeyi takdir ettik: "Oralarda geceleri ve gündüzleri güven içinde yürüyün" (dedik). 19- "Rabb'imiz, seferlerimizin arasını uzaklaştır (ülkemizi genişlet)" dediler ve kendilerine zulmettiler. Biz de onları efsânelere çevirdik, onları darmadağın ettik. Şüphesiz bunda, sabreden, şükreden herkes için ibretler vardır. (Sebe': 58/15-19)

Sebe': 58/15-19'ncu âyetlerde Allah'ın verdiği nîmete ve mülke nankörlük eden Sebe' kavminin öyküsü anlatılmaktadır. Kendilerine, oturdukları vâdînin sağını ve solunu çevreleyen iki bahçe veren, bol ürünlerle onları besleyen Allah'a şükretmeyen Sebâlılar, Allah'ın gazabına uğramışlar; yıkılan Arim Barajının arkasındaki sular, bu nankörlerin güzelim bahçelerini, arazilerini basarak tahribetmiş; orada işe yaramaz, meyvası acı, kekire olan hamt ve sidr ağaçlarından başka bir şey yetişmez olmuştu.

'Arim Yemen dilinde sed (baraj) anlamındadır. 'Arim'i, suların

toplandığı vâdî diye açıklarlar. Âyette seyle'l-'arim dendiğine göre Arim, bu selin geçtiği vâdînin adı olmalıdır.

Allah, Sebâlılara verdiği o bağlı, bahçeli mülkten ayrı olarak güven içinde yürüyecekleri yollar, yollarının üstünde birinden öteki görünen yan yana kentler, köyler de vermişti. Böylece varacakları bereketli ülkeye ıssız, tehlikeli yollardan değil, meskûn bölgelerden geçerek kolaylıkla gide-biliyorlardı. Yoldaki ihtiyaçlarını, hemen içinden geçtikleri kentlerden sağlıyorlardı. Fakat onlar bu nîmetin değerini bilmeyip sunardılar: "Ya Rabbi, seferlerimizin arasını uzak yap, böyle yakın yerlere gitmekten bıktık, yollarımız uzak olsun, yolun zorluğunu çekelim de yolun tadı çıksın" dediler. Ya şımararak böyle söylediler veya davranışları bu anlama geldi. Bulundukları durumu beğenmediler, belki de ülkelerinin, mülklerinin daha da genişlemesini istediler. Allah'ın verdiğini azımsadılar. Peygamberleri, onları Allah'a itaate, şükre ve Allah'ın nîmetlerinin değerini bilmeğe çağırdıkça hiç aldırmadılar, "varsın yollarımız uzak olsun, ne olacak?" dediler veya böyle der gibi davranışlar gösterdiler. Çünkü isyan, bir bakıma belâyı çağırmak demektir.

Yahut onlar verimli topraklarına, güzel yollarının geçtiği bölgelere bakmamak suretiyle adetâ bölgelerinin bozulmasını, çölleşmesini, yol üstündeki köy ve kentlerin yıkılmasını istemiş oldular. Ya da bakımsız bırakarak ülkelerinin çölleşmesine yol açmakla adetâ uzak yerlere göç etmek zorunda bırakılmayı istediler. Yanlış davranışlarıyla bu sonucu istemiş oldular. Vaktiyle verimli topraklar üzerine sık aralıklarla kurulmuş olan yerleşim merkezleri, ülke çölleşip yaşanmaz hale gelince birbirlerine yakın mesafelerde oturmakta olan kimseler, uzak yerlere göç etmek, ihtiyaçlarını karşılayabilmek için uzaklarda bulunan kentlere gitmek zorunda kaldılar. Böylece kendi canlarına yazık ettiler. Allah da onları cezalandırdı. Bakımsızlık yüzünden veya suların tasmasıyla yıkılan barajın azgın sulan bahçeleri bastı. Bakımsızlık yüzünden yol üstündeki küçük kentler harâboldu. Artık o bölgede yaşamak zorlaştı. Yurtları harabolan insanlar, grup grup çeşitli yerlere göç ettiler, darmadağın oldular. Bölgeyi ıssız bırakan halkın, dillerde sadece öyküsü kaldı. Gelip geçenler, bir zamanlar orada yaşayan insanların öykülerini anlatır oldular. Elbette şükreden sabırlı kullar, onların sonuçlarından ibret alıp Allah'a yönelir, O'na karşı nankörlük etmezler.

18. âyette geçen İçinde bereketler yarattığımız kentler", Arz-ı mukaddes (Kudüs) veya San'â kentleri olarak tefsîr edilir. Buraların San'â ve çevresi, yahut Mekke olması daha muhtemeldir. Çünkü Yemen'den, çok uzakta bulunan Şam ve Kudüs'e sefer güçtür. Oysa Me'rib ile San'a arasında çok kasaba bulunduğu gibi, Me'rib ile Mekke arasında Kızıldeniz şeridi boyunca meskûn bölgeler çoktur. Yüksek sıradağların dizildiği bu şeritte bahçeler, ormanlar boldur. Gerek hac, gerek ticaret amacıyla Yemen'den Mekke'ye; Mekke'den Yemen'e seferler yapılırdı. Hicazlıların, kış aylarında daha çok Yemen tarafına gittiklerine, Kureyş Sûresi'nde işaret edilmektedir.

Sebe': Yemen'deki San'â yöresinde bulunan bölgenin adıdır. Esasen bir kabile adı olan bu kelime, zamanla kabîlenin oturduğu bölgenin adı olmuştur. Bu bölgenin başkenti Me'rib idi. Vaktiyle bu kavmin başında Şurâhîl kızı Belkîs kraliçe idi. Gerek bu kavmin, gerek ülkenin adı Tevrat'ta Hz. Süleyman ve Sebâ Melikesi öyküsünde birkaç kez geçmektedir: I. Krallar, 10. bab.

Sebâ ülkesinin çekirdeğini oluşturan bölge ikiye ayrılmıştı. Orta Yemen'in dağlık bölgesini kaplayan yüksek bölge ve bu bölgenin doğu ve güneydoğusunda uzanan Edne Vâdîsi. Çevreye yağan yağmur sulan, içinden bir derenin de aktığı, denizden 1100 metre yüksekliğindeki bu vâdîye toplanıp alçak bir araziden geçer, Balak Dağı kayalarının arasından akar, Rub'u'1-Hâlî çölünün batı uzantısı olan Ramlat Sabatain'da kaybolur. Irmağın Balak Dağı kayalıklarında açtığı yolun ağzında Sebâ başkenti Me'rib bulunur. Irmağın, Balak Dağına girdiği noktanın, baraj yapımına çok uygun olması, hemen gerideki vâdînin sulanmasına imkân veriyordu.

Rivayete göre Belkîs zamanında buraya yapılan ve vâdînin suyu ile beslenen ve otuz çıkışlı baraj ile vadinin sağ ve solundaki tepelerde bahçeler yetiştirilmişti. Bu bölge o kadar güzel, havası o kadar latifti ki insanı rahatsız edecek sivrisinek, karasinek gibi haşerat yoktu. Çünkü denizden içeride, oldukça yüksekte bulunup ılıman iklime sahipti. Hattâ İslâm kaynaklarına göre bahçeler o kadar verimli idi ki başındaki sepetiyle bahçelere giren kadının, hiç elini ağaçlara değdirmeden, ağaçlardan düşen meyvalarla, başındaki sepeti dolardı

SEBA MELİKESİ BELKIS

23- "Ben onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum, kendisine her şey verilmiş ve büyük bir tahtı var. 24- Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytân onlara işlerini süsleyip onları doğru yoldan çevirmiş, bu yüzden yola gelmiyorlar. 25-Göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran ve gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilen Allah'a secde etmeleri gerekmez mi? 26- Allah ki, O'ndan başka Tanrı yoktur, büyük Arş'ın sahibidir." 27- (Süleyman): "Bakalım, dedi, doğru mu söyledin, yoksa yalancılardan mısın? 28- Bu mektubumu götür, onlara at, sonra onlardan biraz öteye çekil de bak, neye başvuruyorlar (ne yapacaklar)." 29- (Hüdhüd'ün mektubu götürüp kendisine attığı Sebâ melikesi Belkîs) Danışmanlarına dedi ki: "Ey ileri gelenler, bana çok Önemli bir mektup bırakıldı. 30- O Süleyman'dandır ve Rahman ve Rahîm Allah'ın adıyla(başlamakta)dır. 31- 'Bana karşı büyüklük taslamayın ve bana teslim olarak gelin' (diye yazıyor). 32- Ey ileri gelenler, dedi, bu işimde bana bir fikir verin, ben siz olmadıkça hiçbir işi kesip atmam." 33-Dediler ki: "Biz güçlüyüz, yaman savaşçılarız ama emir senindir. Bak, ne buyurursan öyle yaparız " 34- Dedi: "Hükümdarlar bir ülkeye girdiler mi, orayı bozarlar, halkının şereflilerini alçaltırlar. (Evet) Böyle yaparlar.

35- Ben onlara bir hediye göndereyim de bakayım elçiler ne ile dönecekler."

36- (Elçi, hediyelerle) Süleyman'a gelince (Süleyman) dedi ki: "Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha iyidir. Hediyenizle ancak siz sevinirsiniz. 37- Sen, onlara dön (söyle): Onlara, kendilerinin asla karşı koyamayacakları ordularla gelirim ve onları hor ve hakîr bir durumda oradan sürüp çıkarırım." 38-(Elçi gittikten sonra Süleyman, danışmanlarını topladı): "Ey ileri gelenler, dedi, onların bana teslim olarak gelmelerinden önce hanginiz onun tahtını bana getirebilir?" 39- Cinlerden bir ifrit (kötü bir cin): "Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm, dedi, bunu yapmağa gücüm yeter ve bana güvenilir." 40- Yanında Kitâb'dan bir bilgi bulunan kimse de: "Sen gözünü açıp yummadan ben onu sana getirebilirim." dedi. (Süleyman) Tahtı yanına yerleşmiş görünce dedi ki: "Bu, Rabb'imin lütfundandır. (Kendisine) Şükür mü edeceğim, yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak istiyor. Şükreden kendisi için şükretmiş olur; nankörlük edene gelince, Rabbim zengindir (onun şükrüne muhtaç değildir), kerîmdir (çok ikram sahibidir, yücedir)." 41- (Ve) Dedi ki: "Onun tahtını tanınmaz hale getirin, bakalım tanıyabilecek mi, yoksa tanımayacak mı?" 42-(Kraliçe) Gelince (ona): "Senin tahtın da böyle mi?" dendi, "Tıpkı o, dedi, zaten bize daha önce bilgi verilmişti. (Allah'ın kudretini ve senin peygamber olduğunu anlamış) Ve biz müslüman olmuştuk." 43- Onu, Allah'tan başka taptığı şeyler, (bu zamana dek tevhîd dînine girmekten) alıkoymuştu. Çünkü kendisi, inkâr eden bir kavimden idi. 44- Ona: "Köşke gir!" dendi. Köşkü görünce zemini su sandı ve bacaklarını sıvadı. (Süleyman) "O, cilâlı, şeffaf sırçadandır" dedi. (Kraliçe): "Rabb'im, ben kendime zulmetmişim. (Artık) Süleyman'la beraber âlemlerin Rabbi Allah'a teslim oldum," dedi. (Nemi: 48/23-44)

Kuş ordusunu denetleyen Hz. Süleyman, Hüdhüdü göremeyince kızmış, ictimâ'da bulunmamasını haklı gösterecek önemli bir kanıt getirmezse, onu şiddetle cezalandıracağını veya keseceğini söylemiş. Çok geçmeden gelen Hüdhüd, Sebâ'dan bir haber getirdiğini, orada bir Kraliçenin yönetimindeki milletin güneşe taptığını söylemiş. Süleyman, sözünün doğru olup olmadığını anlamak için yazdığı bir mektubu Kraliçeye götürmesini Hüdhüd'e emretmiş.

Mektubu alan Kraliçe, adamlarını toplayarak onlara Süleyman'dan aldığı mektubun içeriğini anlatmış, ne yapmaları gerektiği konusunda düşüncelerini sormuştur. Adamları, kendilerinin güçlü ve savaşçı insanlar olmakla beraber kararın Kraliçeye âidolduğunu söylemişler. Kraliçe güçlü düşmanın gireceği ülkenin yıkılacağını, en onurlu halkının en çok hakarete uğratılacağını, işi temkîn ve düşünce ile çözmenin daha uygun olacağını söyleyip Süleyman 'a hediyeler göndermiş.

Fakat Süleyman, gelen elçiye, kendisinin dünya malına ihtiyacı bulunmadığını, tamamen teslim olmadıkları takdirde karşı konulmaz bir ordu ile ülkelerine saldırıp onları hakaretle ülkelerinden süreceğini söylemiş.

Elçi gittikten sonra Kraliçenin teslim olmak üzere geleceğini bilen Süleyman, meclisinde bulunanlara, onun tahtını kimin daha çabuk getirebileceğini sormuş. 'İfrît bircin, Süleyman oturduğu yerden kalkıp gitmeden Kraliçenin tahtını getirebileceğini söylemiş. Fakat Kitâb bilgisine sahip bir insan, bir göz açıp yumma süresi içinde tahtı getirince Süleyman, kendisine böyle ma'rifetli, ruhanî mertebelere yükselmiş insanlar veren, ta Sebâ'dan kendi yanına bir anda tahtın getirilmesini nasib eden Allah'a şükretmiş.

Göz açıp yumma içinde Belkîs'in tahtını getiren bu şahsın kimliği hakkında birkaç görüş vardır. En çok kabul edilen görüş, bu zâtın, Süleyman'ın vezîri Âsaf ibn Barhiya olduğudur. Bu kişinin Hızır, yahut Cebrâîl veya Süleyman'ın bizzat kendisi olduğunu söyleyenler de vardır

SEBE' SÛRESİ

Adını Yemen 'de bir kabîle veya bölge olan Sebe' kelimesinin geçtiği 15'nci âyetten alan sûrede kâfirlerin inançları, onlarla Hz. Peygamber arasında geçen bazı tartışmalar anlatılır, onların dünyâ tutkularına, Hak yoluna engel olmalarına işaret edilir; mü'minler övülür; her iki zümrenin varacakları sonuçlar tasvîr edilir.

Dâvûd ve Süleyman'ın, Allah'ın verdiği nimetlere şükrettikleri, refah ve bolluk içinde yaşayan Sebe' kavminin, Allah'ın nimetlerine nankörlük edip peygamberleri yalanladıkları için belâlara uğradıkları, nimetlerinin azaba çevrildiği anlatılır. Hz. Muhammed'i tanımayarak, yaratıklara taparak Allah'a karşı nankörlük eden müşriklerin de bir gün, Sebâlıların sonucuna uğrayacakları vurgulanır.

Mekke'de inen ilk sûrelerdendir. Lokman Sûresi'nden sonra inmiştir. Bölümlerinin birbirine bağlılığı dolayısıyla bütün âyetlerinin bir kerede yahut birbiri ardınca indiği söylenebilir. 6'ncı âyetinin Medine'de indiği rivayeti vardır. Fakat âyet, bulunduğu yere bağlıdır ve aynı fasıla ile biten âyetlerin başlangıcıdır. Bu bakımdan o âyetin de Mekke'de ve öteki âyetlerle beraber indiği kanısındayız. Tamamı 54 âyeti içeren sûre, resmî sıralamada 34'ncü, iniş sırasına göre 58'nci sûredir.

SECDE

42- Bacaktan açılacağı (paçanın sıvanacağı, işlerin güçleşeceği) ve secdeye davet edilecekleri gün (secde) edemezler. 43- Gözleri düşük olarak yüzlerini bir zillet kaplar. Onlar sağlam iken de secdeye davet edilirler(fakat secde etmezler)di. (Kalem: 2/42-43)

Sücûd: tetâmun ve tezellül, son derece saygı göstermek, boyun eğmek demektir. Saygı için alnı yere koymak, itaatin bir simgesidir. Ancak Allah'a boyun eğmek ve tezellülden ibaret olan secde, ikiye ayrılır: İstekle sücûd, zorunlu sücûd. İstekle sücûd meleklere ve özellikle insanlara mahsustur. Bunu vanan sevap alır:

Haydi Allah'a secde edin ve kulluk edin! (Necm: 23/62) âyetinde Allah'a secde ve ibâdet etmek emredilmiştir.

Onlara: "Rahmân'a secde edin!" dendiği zaman: "Rahman nedir? Senin bize emrettiğine secde eder miyiz hiç?" derler. Ve (bu söz), onların nefretini artırır. (Furkan: 42/60) âyetinde müşriklerin, Rahman ismini Allah'tan başka bir tanrı sanan müşriklerin Rahmân'a secde etmekten ürktükleri anlatılıyor.

Rahman kelimesi, Kur'ân'da Allah isminden sonra en çok anılan isimlerdendir. Âyetten anlaşılıyor ki bazı Araplar, Allah'a âidolan bu sıfatı kendi tanrılarına vermişler, Allah hakkında kullanmamışlardı. Onun için Kur'ân' da Allah, Rahman sıfatiyle anılınca: "Rahman nedir? Biz hiç senin dediğin Rahmân'a secde eder miyiz?" demişler ve bunu duymakla Hz. Muhammed'den daha çok uzaklaşmışlardır. Demek ki Rahman adı, bir kabile tanrısının adı idi. Fakat Kur'ân-ı Kerîm, yalnız Allah'ın Rahman olduğunu, O'ndan başkasının bu sıfata lâyik olmadığını belirtmiştir.

37- Gece, gündüz, güneş ve ay O'nun âyetler indendir. Eğer Allah'a tapıyorsanız, güneşe ve aya secde etmeyin; onları yaratan Allah'a secde edin. 38- Eğer büyüklük taslarlarsa (bilsinler ki) Rabb'inin yanında bulunan(melek)ler, gece gündüz O'nu tesbîh ederler ve onlar hiç usanmazlar. (Fussilet: 61/37-38) âyetlerinde de ibâdetin en doruk noktası demek olan secdenin yalnız Allah'a yapılacağı, O'ndan başkasına secde edilmeyeceği vurgulanmakta ve Allah'ın huzurunda bulunan yüce ruhların, gece gündüz O'nu tesbîh ettikleri ve O'na ibâdetten hiç usanmadıkları anlatılmaktadır.

Zorunlu sücûd ise tüm yaratıkların işidir:

48- Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin dahi nasıl sağdan, soldan sürünüp Allah'a secde ederek döndüğünü görmediler mi? (Her şeyin gölgesi yerde uzanıp kısa-larak hep Allah'a secde etmektedir). 49- Göklerde ve yerde bulunan canlıların, meleklerin hepsi Allah'a secde ederler, onlar asla büyüklük taslamazlar. 50- Üstlerindeki Rab'lerinden korkarlar ve emredildikleri şeyi yaparlar. (Nahl: 70/48-50)

Necm (bitkiler, yıldızlar) ve ağaçlar (Allah'a) secde etmektedirler. (Rahman: 89/16,

Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allah'a secde ederler. Gölgeleri de sabah akşam (uzanıp kısalarak O'na secde etmektedirler). (Ra'd: 87/15)

Görmedin mi (baksana), göklerde, yerde bulunan kimseler, güneş, ay, yıldızlar, dağlar, ağaçlar, hayvanlar ve insanlardan birçoğu hep Allah 'a secde ediyorlar! Ama birçoğuna da azâb hak olmuştur. Allah kimi aşağılatırsa artık ona değer veren olmaz. Allah, dilediğini yapar. (Hac: 88/18)

NRahmân: 89/16, Ra'd: 87/15, Hac: 88/18. âyetlerde yıldızların veya bitkilerin, ağaçların, gökte ve yerde bulunan tüm varlıkların Allah'a secde ettikleri vurgulanmaktadır. Bu âyetlerde secde, itaat etmek, boyun eğmek anlamındadır. Özellikle Ra'd: 87/15. âyette: "Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allah'a secde ederler." ifadesi, son derece önemli bir incelik taşır. Esas itibariyle saygı için alnı yere koymak demek olan secde itaatin, boyun eğmenin, teslîmiyyetin son sınırı, en açık simgesidir. Bu âyetlerde göklerde ve yerde bulunan her şeyin, Allah'a boyun eğdiği belirtilmektedir. "İster istemez" deyimi, Allah'ın hükmünün her şeyde, her zaman ve her yerde geçerli olduğunu, hiçbir şeyin, O'nun buyruğu dışına çıkamayacağını vurgulayan bir söylemdir. Kimse hastalanmak, yaşlanmak, ölmek; yahut yüzünün çirkin, bedeninin sakat, düzensiz olmasını istemez ama Allah'ın irâde ve yasasını önlemek mümkün değildir. Mikrobu alan hasta olur; her can, istemeye istemeye yaşlanır ve eceli dolan ölür. Her varlık ister istemez Allah'ın buyruğuna, yasasına boyun eğer. İşte gerek insanlar, gerek tüm kâinat varlıkları, seçimsiz olarak Allah'ın irâdesine, yasalarına boyun eğer.

Ra'd: 87/15'nci âyette göklerde ve yerde bulunan şeylerin, kendi-lerilye beraber gölgelerinin de sabah akşam Allah'a secde ettiği vurgulanmaktadır. Gölgelerin sabah akşam Allah'a secde etmesi, gölgelerin kısalıp uzamasının, özellikle sabah ve akşam vakitleri çok belirgin şekilde görülmesine işarettir. Sabahın ilk sâ'atlerinde uzun uzun gölgeler, zaman ilerledikçe kısalır, zeval vakti en kısa durumuna varır; güneş batıya kayınca tekrar uzamağa başlar, ikindiden sonra uzama çok belirgin şekle gelir. İşte gölgenin böyle kısalması ve uzaması, Allah'ın yasaları uyarınca olmaktadır. Demek her şeyin hem kendisi, hem de gölgesi, Yaratan'ın yasalarına boyun eğmektedir. Bu boyun eğme, onların isteğiyle değil, yaratılışın zorunlu kılmasıyladır. Bu ezelî yasalara itaat ettirmesi bakımından Allah cebbâr(zorlayıcı)dır. Yaratma işinde kimse O'nu etkileyemez, O'nun irâdesi dışına çıkamaz.

Onların, rükû' ve secde ederek Allah'ın lütuf ve rızâsını aradıklarını görürsün. Yüzlerinde secde izinden nişanları vardır. (Fetih: 109/29)

Biz sizi yarattık, sonra biçimlendirdik, sonra meleklere: "Âdem'e secde edin!" dedik. (A'râf: 39/11) âyeti, insanın yaratılıp, çeşitli aşamalardan geçirilerek biçimlendirildikten sonra meleklere, Âdem'e secde etmelerinin emredildiğini bildirmektedir. Tâhâ: 45/116, İsrâ: 50/61, Bakara: 92/34. âyetlerde de meleklere, Âdem'e secde etmelerinin emredildiği bildirilmektedir. Meleklerin Âdem'e secdesi, kuvvetli ihtimale göre ona yardım etmeleri, yararına işler yapmalarıdır. Tabiat güçleri ve ruhsal melekler, hilâfet sırrından dolayı Âdem'e secde etmiş, ona boyun eğmişlerdir. İnsan oğlu, zekâsıyla doğa güçlerini kendine boyun eğdirip hizmet ettirmiştir.

Dil anlamı bakımından itaat ve saygı olan sücûd, dinde namazın rükünlerinden (temel taşlarından) birinin adıdır ki alnı yere koymaktır. Alnı yere koymak, itaat ve. inkıyadın simgesi ve son sınırıdır. Alnı yere koymak şeklindeki ibâdet sücudu, namaz secdesi, tilâvet secdesi, şükür secdesi gibi çeşitlere ayrılır.

Gecenin bir kısmında ve secde arkalarında O'nu teşbih et. (Kaf: 34/40)

Ey inananlar, rükû' edin, secde edin, Rabb'inize ibâdet edin, hayır işleyin ki umduğunuza eresiniz. (Hac: 88/77)

Namazı kılın, zekâtı verin, rükû' edenlerle (Allah'ın huzurunda eğilenlerle) beraber eğilin. (Bakara: 92/43) âyetlerinde namazla birlikte emredilen rükû ve sücud, namazın rükünlerinden biri olan secdedir.

Meleklere: "Adem'e secde edin!" demiştik; secde ettiler, yalnız İblîs etmedi. O cinlerdendi, Rabbinin buyruğu dışına çıktı. Şimdi siz, benden ayrı olarak onu ve onun neslini dostlar mı ediniyorsunuz? Oysa onlar, sizin düşma-nınızdır. Zâlimler için ne kötü bir değiştirmedir (bu. Dost olan Allah'ı bırakıp düşman olan şeytânı ve zürriyetini dost tutmak)! (Kehf: 69/50)

Bir kuş dahi sadece Allah'a secde edileceğini, Allah'tan başkasına tapılamayacağını bilir. Allah'tan başkasına tapanlar, kuş kadar düşünce sahibi değillerdir:

24- "Onun ve kavminin, Allah'ı bırakıp güneşe secde ettiklerini gördüm. Şeytân onlara işlerini süsleyip onları doğru yoldan çevirmiş, bu yüzden yola gelmiyorlar. 25- Göklerde ve yerde gizleneni açığa çıkaran ve gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilen Allah'a secde etmeleri gerekmez mi?" (Nemi: 48/23-24)

Bu âyetlerde denetimde bulunamayan Hüdhüd'ün, Hz. Süleyman'a mazeret beyanı anlatılmaktadır. Hiidhüd, Süleyman'a, güneşe secde eden bir topluluğa rastladığını, onların, göklerde ve yerdeki toprağın altında gizli tohumları filizlendirip toprağın üstüne çıkaran, gizli ve açık yapılan her şeyi bilen Allah'a secde etmeleri gerekirken güneşe secde etmelerine şaştığını belirtmektedir. 'Hab'), toprakta gizli olan bitki, yağmur ve

her şeydir. Hüdhüd (kırlangıç), toprağa atılan dâneleri, suyu gagasıyla çıkardığı için Allah'ın işini de kendi alıştığı işle anlatmaktadır.

Hüdhüdün bu söyleminden, göklerde de toprağın altında tohum ve su olduğu anlaşılır. Çünkü hüdhüd, "göklerde ve yerde (toprakta) gizle-nen(bitki, su, maden, her şey)i bilen Allah'a secde etmeleri gerekir" demektedir. Bu gerçek hüdhüdün ağzından söytetildiğine göre demek ki uzayda, bizim dünyamızın dışındaki dünyâlarda da yaşamın temel elemanı olan bitki ve su vardır. Yani uzayda da hayât vardır. Zaten "Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allah'a secde ederler. Gölgeleri de sabah akşam (uzanıp kısalar ak O'na secde etmektedirler)."

SECDE SÛRESİ

Sûreye Kur'ân'ın Allah'ın vahyi olduğunu vurgulayan âyetle başlanır. Ahiretin mutlaka olacağı belirtilir, kâfirlerle mü'minlerin sonuçlan karşılaştırılır. Hz. Musa'nın öyküsünden bir parça anlatılır ve Peygamber (selâm ona) teselli edilir.

30 âyeti içeren sûre, Mekke'de, Mü'minûn Sûresi'nden sonra inmiştir. 16-20'nci âyetlerinin Medine'de indiğine dâir rivayet, âyetlerin bulundukları konuya bağlılığından ötürü kuşkulu görünmektedir. Konularının birbiriyle insicamından ötürü bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği söylenebilir.

Bundan başka bir Secde Sûresi daha vardır. İkisini birbirinden ayırmak için buna Lokman Secdesi, ötekine de Hâmîm Secdesi, yahut buna Madâci' Sûresi, ötekine de Fussilet Sûresi denmiştir. Resmî sıralamada 32'nci, iniş sırasına göre 75'nci sûredir.

SEÇKİNLER (seleksiyon)

33- Allah Adem’i, Nuh’u, İbrahim ailesini ve İmran ailesini seçip alemlere üstün kıldı. 34- (Bunlar) Birbirinden türeyen nesil (ler)dir. Allah işitendir, bilendir. (Al-i İmran: 94/33-34)

Al-i İmran: 94/33. ayet, doğadaki ıstıfaya işaret etmektedir. Istıfa, bir şeyi yabancı maddelerden ayıklamak, saf ve temiz yapmak demektir. Müfessirler ıstıfayı: “Onları yaratıklarının en sâfı (arısı) yaptı” veya “Onları kötü sıfatlardan arındırı, güzel huylarla bezedi.”

SEFÂHET

66- Kavminden ileri gelen inkarcılar dediler ki: "Biz seni bir beyinsizlik içinde görüyoruz ve biz seni yalancılardan sanıyoruz!" 67- "Ey kavmim, bende beyinsizlik yok, ben âlemlerin Rabbi tarafından gönderilmiş bir elçiyim." dedi. (A'râf: 39/66-67)

Âyetlerde Hûd'un davetini kabul etmeyen Âd kavminin, ona sefâhet yakıştırdıkları, Hûd'un da kendisinde sefâhet bulunmadığını, kendisinin âlemlerin Rabbinin elçisi olduğunu söylediği anlatılmaktadır.

Meğer bizim sefihimiz (İblîs veya cinlerin kâfirleri) Allah hakkında saçma şeyler söylüyormuş. (Cin: 40/4) âyetinde Kur'ân dinleyen cin cemâati, içlerinden bir sefîh(ahmak)ın, Allah'a yakış-mavan bâtıl sözler söylediğini anlatmaktadır.

Bilgisizlik yüzünden beyinsizce çocuklarını öldürenler ve Allah'ın kendilerine verdiği rızkı, Allah'a iftira ederek haram kılanlar muhakkak ki ziyana uğradılar, saptılar, yola gelici de değiller! (En'âm: 55/140)

Bu âyette de  sefehen bi gayri ilm) akılsız ve bilgisizce çocuklarını öldürenlerin ve Allah'ın, kendilerine verdiği rızıkları Allah'a iftira ederek haram kılanların hüsrana uğradıkları, doğru yoldan saptıkları vurgulanmaktadır.

13- Onlara: "İnsanların inandıkları gibi siz de inanın" dense, "O beyinsizlerin inandığı gibi inanır mıyız?" derler. İyi bilin ki, asıl beyinsizler kendileridir; fakat bilmezler... 130- Nefsini aşağılık yapan(beyinsiz)den başka, kim İbrahim dîninden yüz çevirir? Andolsun ki, biz onu dünyâda beğenip seçmiştik, âhirette de, o iyilerdendir. (Bakara: 92/13, 130)

92/13. âyette ikiyüzlülerin, inananları sefîh saydıkları, oysa asıl sefihlerin kendileri olduğu; 92/130. âyette de Allah'ın, İbrahim'i seçip peygamber yaptığı, âhirette de onun makamını yükselttiği; nefsini sefîh yapandan (alçaltandan) başkasının, İbrâhîm'in yerleştirdiği tevhîd dininden yüz çevirmeyeceği vurgulanmaktadır.

İnsanlardan bazı beyinsizler: "Onları, üzerınae oulunduklan kıbleden çeviren nedir?" diyecekler. De ki: "Doğu da batı da Allah'ındır. O, dilediğini doğru yola iletir." (Bakara: 92/142) âyetinde de bazı sefîh(alçak ve ahmak)ların, kıblenin değişmesini dedikodu konusu yapacakları anlatılmaktadır.

Eğer borçlu olan kimse aklı ermez, yahut zayıf, ya da kendisi yazdırama-yacak durumda ise velîsi onu adaletle yazdırsın... (Bakara: 92/282) âyetinde alınan borcun senedle saptanması, borç alan kimse sefîh (aklı ermez), yahut zayıf, ya da yazdıramayacak durumda ise velîsinin, onun borcunu adaletle yazdırması emredilmektedir.

Sefih kelimesi, hafiflik, incelik, düşük kalite anlamındaki sefeh kelimesinden yapılmış sıfat-ı müşebbehe'dir, çoğulu sufehâdır. Aklı ermez, ahmak, alçak, hafif meşreb, anlayışsız insan demektir.

Allah'ın, sizin için geçim kaynağı yaptığı mallarınızı aklı ermezlere vermeyin; o mallarla onları besleyin, giydirin ve onlara güzel söz söyleyin. (Nisa: 98/5) âyetinde hayâtın kıvamı (direği, temeli) olan malın, sefihlere yani iyiyi kötüyü ayırdetme yeteneğinden yoksun bulunan kıt akıllı, zayıf görüşlü, çıkarını kollamaktan âciz kimselerin yönetimine verilmemesi, öyle kimselerin yalnız yeme, içme, giyme gibi zorunlu ihtiyaçlarının karşılanması, onlara karşı güzel davranılması, iyi işlem yapılması emrediliyor.

Ayetin sözgeliminden anlaşılıyor ki buradaki süfehâ (aklı ermezler), velîsinin akrabası olan yetimlerdir. Çünkü konu, yukarıdan beri yetîm konusudur. Bu âyetler, bütün olarak yetîmlerin hukukunu anlatan bir bölüm oluşturmaktadır.

Âyete göre malını yerinde kullanamayacak derecede akıl gücünden yoksun kimselere hacr (kısıtlılık) konur. Velîleri bunların zorunlu ihtiyaçlarını, bunlara âit mallardan karşılarlar.

Âyette yetîmlerin, nikâh çağına varıncaya dek denenmeleri, bu çağda seçim gücüne erdikleri takdirde mallarının kendilerine verilmesi, ergenliğe ererler de mallarına sahip çıkarlar, böylece mal elimizden gider düşüncesiyle bir an önce onların mallarını savurganlıkla yemeğe kalkmamaları; zengin velînin, himayesinde bulundurduğu yetîmin malına hiç dokunmaması; fakîrin ise iyi niyetle, aşırı gitmeden, israf etmeden, himayesindeki yetîmin malından bir miktar yiyebileceği; ergenliğe eren yetîmlerin mallarının, tanıklar huzurunda kendilerine teslîm edilmesi emredilmekte ve en güzel hesapçının Allah olduğu, O'nun her şeyi görüp hesabettiği vurgulanmaktadır.

Nikâh çağına ermek, ergenliğe ermek demektir. Ergenliğe ermek de cinsel yeteneklere kavuşmaktır.

Bu âyet-i kerîme, ergenlik çağına varıncaya dek yetîmlerin denenmesini, ergenliğe erdiklerinde, rüşde yani yararını, zararını seçme yeteneğine kavuşmuşlarsa mallarının kendilerine verilmesini emrettiğine göre yetîmin, kendi malında tasarruf hakkına sahibolabilmesi için yalnız ergen olması yetmez, temyîz (yarar ve zararı seçme) gücünü de kazanmış olması gerekir. Amaç, yetîmlerin haklarını korumak, onların mallarının telef olmasını önlemektir.

Yakın velîlerinin himayesindeki yetîmlerin malları, velîlerinin mallarıyla karışık bulunabilir. Velî, kendi ekinleri, hayvanları ve ürünleriyle karışık bulunan yetîmin hayvan ve ürünlerini kendi tarafına geçirebilir, onun hakkına tecâvüz edebilir. İşte yetîm malının tecâvüzden korunması için bu âyetler indirilmiştir.

Âyetin belirttiği rüşd (olgunluk) yaşı konusunda çeşitli görüşler vardır. Abdullah ibn Abbâs ve Saîd ibn Cübeyr'e bağlanan bir görüşe göre dinini ve malını koruyacak düzeye gelmiş olan kimse rüşde ermiştir. Bazılarına göre fuhşiyattan ve israftan kaçınan da rüşde ermiş sayılır. Bu görüşler güzel olmakla beraber kesinlik belirtmez. Rüşd yaşının Kur'ân ve Sünnette açıkça belirtilmemiş olması, bunun müslüman müctehid ve yöneticilerin takdirine bırakıldığını gösterir.

İbn Mâce'nin, Hz. Âişe (r.a.) yoluyla rivayet ettiği bir hadîse göre Allah'ın Resulü (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Üç kişiden kalem kaldırılmıştır (şu üç kişinin işlediği hatâ yazılmaz): Uyuyan kimse uyanıncaya kadar, küçük büyüyünceye kadar, deli akıllanıncaya, yahut şifâ buluncaya kadar."

SEFER

y Ağar an sabaha andolsun! (Müddessir: 4/34) (sefr) kapalı bir şeyin üstündeki örtüyü kaldırmak demektir.

baştan sarığı çıkarıp başını açtı, denilir. (sefru'l-beyt) evi süpürmek demektir. Başlığa yazdığımız âyette sabahın üstündeki örtünün, zamanın üstündeki gece karanlığının kaldırıldığı, günün ağardığı sabah vaktine and içilmektedir.

38- Yüzler var ki o gün parıl parıl, 39- Güleç, sevinçli. (Abese: 24/38-39) âyetlerinde âhirette bazı yüzlerin açık, güleç, sevinçli oldukları belirtilmektedir. Burada geçen müsfire kelimesi, isfâr kökünden sıfattır. Üstündeki gam, tasa örtüsü kaldırıldığı için açık, ışıl ışıl olan güleç yüzleri anlatmaktadır.

Bir yerden bir yere gitmeğe, yani yolculuğa da sefer denilir. Yolda yemek üzere alınan yolcu azığına da          üfre) denilir.

Sîn'in kesriyle sifr) çoğulu  (esfâr) ise gerçeği açıkiayan Kitaptır. Kendilerine Tevrat yükletilip de sonra onu taşımayan(onun buyruklarını tutmayanların durumu, Kitaplar taşıyan eşeğin durumu gibidir. Allah'ın âyetlerini yalanlayanların durumu ne kötüdür. Allah zâlimler topluluğunu doğru yola iletmez. (Cum'a: 96/5) âyetinde ezberledikleri Tevrat'ın hükmünü uygulamayanlar, kitap taşıyan merkeplere benzetilmektedir.

Biraz önce açıkladığımız üzere sifr'in aslı, örtülü bir şeyi açmaktır. Yazı yazmak da mânâyı ve amacı açıp izah etmek olduğu için yazı yazmağa sefr, yazana safir, yazılan şeye de sifr denmiştir. Sefr süpürmek anlamına da geldiği için safir süpürüp temizleyen, misfere, süpürge demektir.

Yine sefr: dağıtmak, başın ön kısmındaki saçların dökülmesi, cild üzerinde kalan iz; bu kökten sefâr deveye vurulan gem; sefer, yolculuk, sufre: yolcunun alacağı azık, safir yolcu demektir. Bunun çoğulu esfâr veya süffâr'dır. Sefr maddesinden sifâret ise elçilik demektir. Bu kökten yapılmış sıfat olan sefir, elçiliğiyle insanlar arasında iletişim sağlayan; yahut diyalogsuzluktan kaynaklanan yalnızlığı, soğukluğu gideren kimsedir. Bunun masdarı sefr, sifâret veya sefaret olarak kullanılır

SEKÎNE

Ve peygamberleri onlara dedi ki; "Onun hükümdarlığının alâmeti, içinde Rabbinizden bir huzur ve Mûsâ ailesinin, Hârûn ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı bulunan, meleklerin taşıdığı (Allah'ın Ahid sandığı) Tâbut'un size gelmesidir. Eğer inanıyorsanız bunda sizin için (Tâlût'un hükümdarlığına kesin) bir alâmet vardır." (Bakara: 92/248)

4- O, imanlarına iman katsınlar diye mü'minlerin kalblerine huzur indirdi. Göklerin ve yerin askerleri Allah'ındır. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir... 18- Allah şu müzminlerden razı olmuştur ki onlar, ağacın altında sana bey'at ediyorlardı, Allah onların gönüllerinden geçeni bildiği için onların üzerine huzur ve güven indirdi ve onlara yakın bir fetih verdi... 26- O zaman inkâr edenler, kalblerine öfke ve gayreti, o câhiliyye (çağının) öfke ve gayretini koymuşlardı, Allah da Elçisi'ne ve müzminlere huzur ve güvenini indirdi; onları takva kelimesine (sebata ve ahde vefaya) bağladı. Zaten onlar, buna lâyık ve ehil idiler. Allah, her şeyi bilendir. (Fetih: 109/4,18,26)

25- Andolsun, Allah size birçok yerlerde, Huneyn gününde de yardım etmişti. Hani (o gün) çokluğunuz sizi böbürlendirmişti. Fakat size hiçbir yarar da sağlamamıştı. Bütün genişliğine rağmen yeryüzü başınıza dar gelmişti, nihayet bozularak arkanızı dönmüş(kaçmağa başlamışsınız. 26- Sonra Allah, Elçisi'nin ve mü'minlerin üzerine sekînetini (güven veren rahmetini) indirdi, sizin görmediğiniz askerler indirdi ve kâfirlere azâb etti (onları bozguna uğrattı). İşte kâfirlerin cezası budur!... 40- Eğer siz o(Hak elçisi)ne yardım etmezseniz, iyi bilin ki, Allah ona yardım etmişti: Hani yalnız iki kişiden biri olduğu halde, inkâr edenler kendisini (Mekke 'den) çıkardıkları sırada ikisi mağarada iken arkadaşına: "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" diyordu. (İşte o zaman) Allah (ona yardım etti) onun üzerine sekine -(huzur ve güven duygu)sunu indirdi ve onu, sizin görmediğiniz askerlerle destekledi; inanmayanların sözünü alçattı. Yüce olan, yalnız Allah'ın sözüdür. Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Tevbe: 113/25-26,40)

Bakara 248'de Kral Tâlût'un getireceği ahid sandığı Tâbut'un, İsrâ-îloğullarına huzur ve güven vereceği anlatılmakta, diğer âyetlerde de yüce Allah'ın, birçok kritik durumda Elçisi'nin ve mü'minlerin gönüllerine sükûnet, güven verdiği, onları tedirginlikten, telaş ve huzursuzluktan kurtardığı; içlerine dolan güven duygusuyla serinkanlı hareket ederek zafere ulaştıkları; bunun, Allah'ın onlara bir lütfü olduğu anlatılmaktadır. İsrâîl-oğullarının Ahid Sandığı içinde bulunan sekine hakkında değişik görüşler de vardır. Şöyle ki:

Kimine göre sekine başı insan şeklinde, gövdesi rüzgâr ve hava gibi latîf bir yaratıktır. Kimine göre sekine, İsrâîloğullarının askerlerinin önünde giden, kedi şeklinde bir varlıktı. Onu gören düşman korkuya kapılır, bozulurdu. Kimine göre de sekine, Hz. Musa'ya ve Hz. Peygamber'e verilen âyetlerdir

SEKR

Hurma ağaçlarının meyvalarından ve üzümlerden de sarhoşluk ve güzel rızık elde edersiniz- Şüphesiz bunda aklını kullanan bir toplum için ibret vardır. (Nahl: 70/67)

NahI: 70/67. âyette insanların, hurma ve üzümün ürünlerinden sarhoş eden şey ve güzel rızık elde etmeleri, Allah'ın lütuf ve kudretinin bir işareti olarak gösterilir. Âyetteki seker şarap olarak tefsir edilir. Râğıb'ın beyanına göre seker, sarhoşluk veren şeyin adıdır. Sukr Türkçede sarhoşluk dediğimiz, kişi ile aklı arasını (kişinin düşünce yetisini) kapatan bir durumdur. Aslında sekr, örtmek anlamına gelir.rüzgâr durdu, kapıyı ört, demektir. İşte sarhoşluk da aklın örtülmesi, işlevini yapamaz hale gelmesidir. Bu durumda olana sekrân denilir,

çoğulu sekrâ, sekârâ ve sükârâi dır. Sarhoşluğun sebebi çoğunlukla alkollü içkiler ve uyuşturucular olmakla beraber kızma, sevda, vecd ve istiğrak da sarhoşluğa neden olabilir.

Güzel rızık ise hurma ve üzümden yapılan sirke, pekmez ve çeşitli besinlerdir.

Haram olan şarâbın elde edilmesi, nasıl Allah'ın kudretinin işareti olarak gösterilmiştir? sorusuna şöyle cevap verilir:

1)  Bu âyet Mekke'de inmiştir. O zaman şarap haram kılınmamıştı. İşte henüz haram kılınmazdan önce insanların bol miktarda kullandıkları şarabın da Allah'ın nimetlerinden olduğu belirtilmiştir. Nitekim şarab içmenin günâh olduğunu bildiren Bakara 219'ncu âyette de yine onda bazı yararların bulunduğu belirtilmiştir.

2)  Âyetin, şarabın helâl veya haram olmasıyla bir ilgisi yoktur. Çünkü âyet, Bakara: 219. âyet gibi bir gerçeği belirtmektedir. O da insanların, bu meyvalardan sarhoş edici içkiler yapmalarıdır. Kendilerine keyif veren bu içkiyi, Allah'ın yarattığı meyvalardan elde etmektedirler. Bu da Allah'ın, kendilerine neler yaratmış, ne imkânlar vermiş olduğunu gösterir.

3) Ayrıca âyette bu meyvalardan şarabın elde edildiği belirtilmekle beraber ona rızık denmemiştir. Bunlardan elde edilen diğer besin maddeleri "güzel rızık" olarak nitelendirilmiştir. Şarabın güzel rızık olarak nitelen-dirilmemesi, iyi bir şey olmadığını gösterir.

4) Bir görüşe göre de âyette kasdedilen seker, nebîzdir. Nebîz, üzüm ve hurma suyundan elde edilir. Bu meyvaların suyu, üçte biri uçuncaya kadar kaynatılır, sonra dinlenmeye bırakılır. Ebû Hanîfe'ye göre nebîzin sarhoş etmeyecek miktarı helâldir. Bu âyet, nebîzin helâl olduğunu gösterir. Çünkü Allah, onu nîmetleri ve lütufları arasında saymıştır. Hz. Peygamber(s.a.v.)in: Hamrın bizzat kendisi haramdır"

SEKRETU'L-MEVT

Ölüm sarhoşluğu gerçekten geldi. İşte (ey insan) bu, senin öteden beri kaçtığın şeydir. (Kaf: 34/19) âyetinde, insana, kaçıp durduğu ölüm sarhoşluğunun geldiği vurgulanmaktadır. Sekretu 'l-mevt, ölüm sarhoşluğudur. Ölüm halinde kişinin kendisinden geçmesine, can verme haline sekretu'l-mevt denilir. En'âm Sûresinde bu durum şöyle canlandırılmaktadır:

Allah'a karşı yalan uydurandan, ya da kendisine bir şey vahyedilmemiş iken: "Bana vahyolundu" diyenden ve: "Ben de Allah'ın indirdiği gibi indireceğim" diyenden daha zâlim kim olabilir? O zâlimler ölüm dalgaları içinde, melekler ellerini uzatmış: "Haydi canlarınızı çıkarın, Allah'a gerçek olmayanı söylemenizden ve O'nun âyetlerine karşı büyüklük taslamanızdan ötürü, bugün alçaklık azâbıyla cezalandırılacaksınız" (derken) onların halini bir görsen! (En'âm: 55/93)

Sûr'a üflendi. İşte bu, kendisine karşı uyarılan gündür. 21- Her can, yanında bir sürücü ve şâhidle geldi. 22- (Allah ona): "Andolsun, sen bundan gaflet içinde idin. Biz sen(in gö'zün)den perdeni açtık; bugün artık gözün keskindir" (dedi). 23- Yanındaki arkadaşı: "İşte yanımdaki hazır" dedi. 24- (Allah sürücü ve şahide buyurdu ki): "Haydi ikiniz, atın cehenneme her inatçı nankörü! 25- Hayra engel olan, saldırgan, şüpheciyi. 26- O ki Allah ile beraber başka tanrılar edindi, bundan dolayı onu çetin bir azaba atın." 27- Yanında arkadaşı dedi ki: "Rabbimiz, ben onu azdırmadım, zaten o kendisi derin bir sapıklık içinde idi." 28- (Allah) Buyurdu ki: "Huzurumda çekişmeyin. Ben size daha önce uyarı göndermiştim. 29-Benim huzurumda söz değiştirilmez ve ben kullara zulmedici değilim." 30- O gün cehenneme: "Doldun mu?" deriz. "Daha yok mu" der. 31-Cennet de korunanlara yaklaştırılmıştır, uzak değildir. 32- "İşte size va'dedilen budur. Dâima Allah'a yüz tutan (O'nun buyruklarını) koruyan, 33- Görmeden Rahmân'a saygı gösteren ve (Hakka) dönük bir yürek getiren herkesin (mükâfatı budur)! 34- Ona selâm (esenlik) ile girin. Bu, süreklilik günüdür!" 35- Orada onlara istedikleri her şey vardır. Katımızda daha fazlası da vardır. (Kaf: 34/20-35)

Birinci sûrun üflenmesi ile yaşayan bütün canlılar ölür, ölmüş ruhlar dahi bu korkunç sesten sarsılır. İkinci sûr (boru sesi) ölmüşlere can verir, bayılmışları ayıltır. Bu ses, insanları, Yüce Dîvânda toplanmağa çağıran boru sesidir. Bu, Yüce Dîvân başkanı Allah'ın huzurunda içtimâ' borusudur. İşte va'dedilen sorgu, hesap ve ceza zamanı o zamandır. Allah'ın, inkarcıları, muhakeme edip azaba çarptıracağını söylediği ve kendisine karşı uyardığı gün, öğündür. O gün Yüce Dîvân kurulur. Her insan, yanında bir saik ve bir de şâhid olduğu halde Yüce Dîvâna gelir.

Saik insanı duruşma yerine, oturacağı yere götüren melek, şehîd de dünyada eylemlerini yazan melektir. İyinin de kötünün de saik ve şehidi vardır. İyi cennete, kötü cehenneme sevk edilir. Yüce Allah: "Nankörler, bölük bölük cehenneme sevk edildiler, ... Rablerinden korunanlar da bölük bölük cennete sevk edildiler..."

SELÂM

I : Ona selâm (esenlik) ile girin. Bu, süreklilik günüdür! "(Kaf: 34/34)  (Onlara): "Oraya esenlikle, güven içinde girin!" (denilir). (Hicr: 54/46)

Selm ( ) dış ve iç hastalıklardan, sakatlıklardan uzak, sağlıklı, güven içinde olmaktır.88- O gün ne mal, ne de oğullar yarar vermez. 89- Ancak Allah'a sağlam ve temiz kalb getiren (yarar görür)." (Şu'arâ: 47/88-89) âyetleri, Allah'a sağlıklı kalb getirenin yarar göreceğini bildirmektedir.

Selâmet ve selâm da aynı anlamdadır. Kaf: 34/34 ve Hicr: 54/46'ncı âyetlerde cennetliklere, sağlık ve güven içinde cennete girmeleri emredilmektedir.

Ey Nûh, denildi, sana ve seninle beraber bulunan ümmetlerden bir bölüme bizden selâmet ve bolluklarla (gemiden) m..."(Hûd: 52/48) âyetinde selâm , sağlık, esenlik, güvenlik anlamındadır.

Tam selâmet ancak cennette olur. Çünkü orada süreklilik, daima zenginlik ve sonsuz onur ve şeref hiç bozulmayan lezzet ve sağlık vardır. Bundan dolayı cennet yurdu, selâm yurdu olarak tanımlanmıştır:

Allah, esenlik yurduna çağırır ve dilediğini doğru bir yola iletir. (Yûnus: 51/25)

Rableri katında esenlik yurdu onlarındır. Yaptıkları (güzel) işlerden dolayı O, onların dostu(koru-yucusu)dur.(En'âm: 55/127)

Allah, onunla rızâsına uyanları esenlik yollarına iletir ve onları kendi izniyle karanlıklardan aydınlığa çıkarıp dosdoğru bîr yola iletir. (Mâide: 110/16)

Selâm, Allah'ın isimlerindendir. Hiçbir kusur, 'araz ve âfet bulaşmadığı için Allah, Selâm ismiyle anılmıştır.

Sağlık, güvenlik, iyilik ve saygı ile anmak anlamına da gelen selâm, bir dirlik temennisidir. Bu anış ya sözlü bir cümle veya fi Mî bir bağış ile olur.

Çok esirgeyen Rab'den (onlara) sözle selâm (vardır).

(Yasin 41/58 ayeti, Rabbın, cennetliklere sözlü selâm verişini veya onlara güvenlik, bağış lütfedisini anlatır. Birinci ihtimal daha kuvvetlidir.

Sabretmenize karşılık selâm size, yurdun sonu ne güzel! (derler). (Ra'd: 87/24) âyeti de meleklerin, cennete giren mü'minleri selâmladıklarını belirtir.

79- Âlemler içinde Nuh'a selâm olsun (bütün insanlar onu esenlikle anarlar)... 109- (İleride gelecek nesiller): "İbrahim'e selâm olsun!" (diyeceklerdi.)... 120- (Hep): "Musa'ya ve Harun'a selâm olsun!". 130- "İlyâs 'a selâm olsun." (diyeceklerdi). (Sâffât: 56/79, 109, 120, 130) âyetleri de arkadan gelen milletlerin, lider peygamberleri saygı ile andıklarını, onlara selâmet ve dirlik dilediklerini belirtir.

'Alâ cer harfiyle kullanılırsa selâm, belli cümle ile selâm vermeyi, dirlik temennisini ifade eder.

Âyetlerimize inananlar, sana geldikleri zaman: "Size selâm olsun, de, Rabbiniz, kendi üzerine rahmeti yazmış(yaratıklarına acımayı üslenmiş)tir. Sizden kim, bilmeyerek bir kötülük yapar da sonra ardından tevbe eder, uslanırsa muhakkak ki O, bağışlayandır, esirgeyendir." (En'âm: 55/54)

Selâm, silm ve selm barış anlamına da gelir: Ey inananlar, Allah yolunda savaşa çıktığınız zaman iyi anlayın, dinleyin, size selâm verene, dünyâ hayâtının geçici menfaatini gözeterek: "Sen mü'min değilsin!" demeyin. Çünkü Allah'ın yanında çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyle idiniz, Allah size lütfetti (imâna geldiniz). O halde iyice anlayın (dinleyin, peşin hüküm vermeyin). Çünkü Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Nisa: 98/94) âyeti, barış isteyen kimseye veya selâm verene: "Sen, mü'min değilsin" dememeyi emrediyor.

ny inananlar, nepınız oırıiKte ıslama {veya barışa) girin, şeytanın adımlarını izlemeyin, çünkü o size apaçık düşmandır. (Bakara: 92/208)

92/208'nci âyette bütün insanların silm'e girmeleri emredilmektedir. Silm kelimesi sîn'in fethi ve kesri ile okunur. Kesriyle okunması daha meşhurdur. Barış anlamına geldiği gibi Allah'a itaat ve teslimiyet mânâ-sındaki islâm anlamına da gelir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre silm, burada islâm anlamındadır. Esasen islâm kelimesi içinde de barış mânâsı vardır. Çünkü Allah'a itaat edenler, birbirlerine karşı gelmez, kavga etmezler, barış içinde vasarlar.

61- Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş ve Allah'a dayan, çünkü O, işitendir, bilendir. 62- Eğer sana hîle yapmak isterlerse (korkma) Allah sana yeter. O ki, yardımıyla seni ve mü'minleri destekledi. 63- Ve onların kalblerinin arasını uzlaştırdı. Sen yeryüzünde bulunan her şeyi verseydin, yine onların kalblerinin arasını uzlaştıramazdın; fakat Allah, onların arasını uzlaştırdı. Çünkü O, dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Enfâl: 93/61-63)

Enfâl: 93/61 -63'ncü âyetlerde yüce Allah, Elçisi'ne, düşmanlar barışa yanaştıkları takdirde kendisinin de barışa yanaşmasını, işiten ve bilen Allah'a dayanmasını; düşmanların aldatma ihtimaline karşı Allah'ın, Elçisi'ne yeteceğini bildirmekte; yardımıyla Peygamberini ve mü'minleri zafere kavuşturduğunu, mü'minleri birbirleriyle kaynaştırdığını hatırlatmaktadır. Dağınık, birbirine düşman kalbleri Allah öylesine birbiriyle kaynaştırmıştır ki eğer dünyâda bulunan her şey harcansaydı o kalbleri öyle kaynaştırıp insanları birbirine kardeş yapmak mümkün olmazdı. Fakat galip ve hikmet sahibi Allah, bu insanları böylesine birbirine dost yapmıştır.

Kanâatimizce Kaynuka Oğullarının barış isteklerine cevap olarak inmiş olan bu âyetler, İslâm'ın temel amaçlarından birini koymaktadır. İslâm'ın asıl amacı barıştır. İslâm'ın savaşları saldırı değil, savunma amacına yöneliktir. Yüce Allah, burada düşman barışa yanaştığı takdirde Elçisi'ne de barışa yanaşmasını emretmektedir. Düşman barış taleb ederse barışmak gerekir. Ancak düşmanın, aldatmak için barış istediği anlaşılırsa tabii barış kabul edilmez. Ama böyle bir belirti yoksa Allah'a tevekkül edip düşmanın barış teklifini kabul etmek gerekir. Yüreklerin içini, insanların gizli düşüncelerini yalnız Allah bilir.

Ayetlerde işaret edilen zafer, Bedir zaferi veya daha büyük ihtimalle Kaynuka Oğullarına karşı kazanılan zaferdir. Bu zafer sonunda Kaynuka Oğulları, umutlarını kesip barış teklif etmek zorunda kalmışlardır.

Allah'ın uzlaştırdığı kalbler de Evs ve Hazrec kabilelerinin kalb-leridir. Hz. Peygamber(s.a.v.)in Medine'ye gelmesinden önce bu iki kabile birbirine düşman idi ve zaman zaman aralarında çıkan savaşlar, iki kabileyi de yıpratmış, zayıflatmış idi. Akabe Bey'atinde Allah'ın Elçisi'yle görüşen birkaç Hazreçli, ona şöyle demişlerdi: "Biz kavmimizi bıraktık, geldik. Onlar gibi birbirine düşman başka bir kavim yoktur. İnşâallah, Allah senin sayende onları birleştirir. Eğer Allah onları birleştirirse o zaman senden daha güçlü bir adam olmaz."

SEMA

İnanıp iyi işler yapanlar bir bahçe içinde kahredilirler.(Rûm: 84/15) âyetinde inanıp güzel eylemler yapanların bir bahçede müzikle oinlendirilecekleri;

Elçi'ye indirilen(Kur'ân)ı dinledikleri zaman, tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün. Derler ki: "Rabbimiz, inandık, bizi şâhidlerle beraber yaz!" (Mâide: 110/-83) âyetinde de iyi niyetli Kitâb ehlinin, Hz. Peygamber'e inen vahyi dinleyince, tanıdıkları gerçek vahiy sözlerini duymaktan etkilenip ağladıkları ve kendilerini gerçeğin tanıklarından yazmasını Allah'tan diledikleri belirtilmektedir.

Tasavvufta müzik dinlemeğe semâ' adı verilir. Tasavvuf müziğinin etkisiyle vecde gelip sallanmak veya benzeri hareketler yapmak da semâ' adı altında değerlendirilmiştir.

SERÂB

İkisi (yürüdüler),iki denizin birleştiği yere varınca, balıklarını unuttular, (balık) sıyrılıp denizde yolunu tuttu. (Kehf: 69/61)

Sereb, alt geçit, çukur, aşağıya doğru eğimli yer anlamındadır. Sârib, çoğulu serb rekb râkib gibi kervan anlamını verirse de daha çok deve kervanı anlamında kullanılır. Surbe ise on'dan 20'ye kadar olan at sürüsüne denilir.

Ayette Mûsâ ile uşağı dinlendikleri sırada zenbillerindeki balığın, gizli bir delikten denize gittiği anlatılmaktadır.

Aranızdan sözü gizleyen de, onu açık söyleyen de, geceleyin gizlenen de, gündüzün görünen de (O'nca) birdir. (Ra'd: 87/10)

Allah için her şey şehâdettir, açıktır. Allah'tan hiçbir şeyi gizlemek mümkün değildir. Çünkü O, kişiye can damarından daha yakındır. Kişi düşüncesini açığa vursa da, içinde gizlese de Allah onu bilir. O, gecenin karanlığında gizlenen, gündüzün ışığında sârib (ışık altında yürüyen, görünen) her şeyi bilir.

Dağlar yürütülmüş, bir serâb olmuştur. (Nebe': 80/20)

80/20'nci âyette insanların, Yüce Dîvân'da hesap verecekleri Kıyamet (duruşma) gününün dehşeti canlandırılmaktadır: O gün Sûr'a üflenecek, yani toplantı barusu çalınacak, o borunun sesini duyan herkes, bölük bölük toplantı yerine gelecek. O günün dehşetinden gök yarılacak, gökte kapılar, gedikler açılacak. Dağlar yürütülüp bir serâb gibi yok olacaktır.

İnkâr edenler(e gelince): Onların işleri, düz arazîdeki serâb gibidir. Susayan onu su sanır, fakat yanına gelince hiçbir şey olmadığını anlar ve yanında Allah'ı bulur; Allah onun hesabını tam görür, O, hesabı çabuk görendir. (Nûr: 102/39)

102/39'ncı âyetlerde inançsızların, o Duruşma günündeki durumları tasvir ediliyor: Yaptıklarının iyi olduğunu, kendilerinin yaptıkları işlerle çok mükâfatlara, yüksek derecelere ereceklerini sanan inkarcılar, dümdüz arazide uzaktan gördüğü serabı su zanneden, susamış insana benzerler. Gördüğü serabı su zanneden, oraya gidince hiçbir şey bulamaz, gördüğünün bir aldanmadan ibaret olduğunu anlar. İşte inkarcı da öyle, uzaktan, yaptığı işlerin Allah katında kendisine mükâfat kazandıracağını zanneder ama öldükten sonra işlerinin yanına varınca orada yararlı hiçbir şey bulamaz, Allah'ı bulur. Çünkü Allah'ın huzuruna götürülmüştür. Yüce Allah onu yaptıklarından hesaba çeker. O, hesabı çabuk görendir. Bu amellerinden hayır bulacağını uman adam, inkârının ve kötü işlerinin tuzağına düşer.

Alt geçit, aşağıya doğru eğimli yer anlamındaki serebkökünden yapılmış olan serâb, çölde güneşin ışığının kırılmasından oluşan aldatıcı bir su görünümüdür. İşte kıyamet depremiyle dağlar, sarsılıp savrulduktan sonra öyle seraba dönecek, görenler onu dağ sanacak ama gerçekte o, savrulan tozdan ibaret bulunacaktır. Özellikle günün sıcak saatlerinde toprağa gelen ışığın, kırılması yüzünden, uzakta bir su, ya da göl varmış gibi görünüm veren serap olayında ışının yörüngesi, toprak içinde dışbükey bir konum alır ve ışın, sanki bir ayna üzerinde yansır gibi ters döner.

Serap olayı, bitkiden yoksun, güneşin doğrudan etkisiyle çok ısınan kumsallarda ve düz olan geniş alanlarda sık görülür. Eğer su, havadan daha sıcaksa denizde de rastlanabilir ve güneşin, batarken değişik şekiller almasına yol açar. Bulunduğumuz enlemlerde de yazın, güneş toprağı ısıttığı zaman siyah bir yol üzerinde serapla karşılaşılabilir.

SERD, SERÂBÎL

10- Andolsun, Davud'a tarafımızdan bir üstünlük verdik: "Ey dağlar, onunla beraber teşbih edin. Ve ey kuşlar (siz de onun teşbihine katılın)!" (dedik) ve ona demiri yumuşattık: 11- "Geniş zırhlar yap, dokumasını ölçülü yap ve iyi işler yapın. Çünkü ben yaptıklarınızı görmekteyim." diye (vahyettik). 12- Süleyman'a da, sabah gidişi bir ay(lık mesafe), akşam dönüşü bir ay(lık mesafe) olan rüzgârı boyun eğdirdik ve onun için katran (petrol) kaynağını da akıttık. Rabb'inin izniyle cinlerin bir kısmı, onun önünde çalışırdı. Onlardan kim buyruğumuzdan sapsa, ona alevli azabı taddırırdık. (Sebe': 58/10-12)

Allah Davud'a demiri yumuşatmış, demiri işleme sanatını bahşetmiş; demiri işleyip ondan bedenini örtüp koruyan zırhlar yapma yeteneğini vermişti. Sâbiğamn çoğulu olan sâbiğât, elbise gibi giyilen ve bedeni tamamen örten zırhlar demektir. Rivayete göre daha önce zırh, demir levhalar halinde yapılırdı. İlk defa Dâvûd, küçük demir halkaları birbirine ekleyip giyilebilen zırhı yapmıştır.

SIDK

54-Korunanlar cennetlerde ırmaklar(ın kenarın)dadı. 55-Güçlü pâdişâhın huzurunda doğruluk koltuklarında (memnunluk içinde)dirler. (Kamer: 37/54-55)

Onlara rahmetimizden (mal ve çocuk) lütfettik ve onlar için yüce bir doğruluk dili verdik. (Meryem: 44750)

Sonra gelenler arasında bana, bir doğruluk dili nasîb eyle (sonraki nesiller arasında hayır ile anılmamı sağla)! (Şu'arâ: 47/84)

De ki: "Rabb'im, beni doğruluk girdir işiyle girdir ve beni doğruluk çıkarışıyla çıkar. Bana katından yardımcı bir güç ver." (İsrâ: 50/80)

İçlerinden bir adama: "İnsanları uyar ve inananlara, Rab'leri katında kendileri için bir doğruluk kademesi bulunduğunu müjdele!" diye vahyettiğimiz, insanlara tuhaf mı geldi? Kâfirler: "Bu, apaçık bir büyücüdür" dediler. (Yûnus: 51/2)

Bu âyetlerde sıdk koltuğu, sıdk dili, mudhal ve muhreci ve sıdk kademi (derecesi) övülmektedir.

Lisâne sıdk: doğru dil, doğru konuşmadır. Müdhal girme, girilecek yer; muhrac: çıkma, çıkış, çıkılacak yerdir.

Sıdk: sözün, söyleyenin düşüncesine ve gerçeğe uygun olmasıdır. Bunlardan biri eksik olursa o söz sıdk niteliği taşımaz. Bundan dolayı münafıkların Peygamber'e: "Sen Allah'ın elçisisin" demeleri gerçekte doğru iken doğru kabul edilmemiş, sözleri, içlerindeki düşünceye uymayan ikiyüzlüler, yalancı sayılmışlardır.

Sıddîk: çok doğru söyleyen, yalan söylemeyen, sözü özüne uyan kimsedir. Sıddîklerin başında peygamberler gelir:

41- Kitaptaki tbrâhîm 'i de an; gerçekten o, çok doğru bir peygamberdi. 56- Kitaptaki İdrîs'i de an; çünkü o, çok doğru bir peygamberdi. (Meryem: 44/41,56)

Kim Allah'a ve Elçi'ye ita'at ederse işte onlar, Allah'ın nimet verdiği peygamberler, sıddîkler, şehîdler ve sâlihlerle beraberdir. Onlar da ne güzel arkadaştır! (Nisa: 98/69)

Allah'a ve elçilerine inananlar (yok mu) işte Rab'leri yanında, sıddîkler (çok doğru olanlar) ve şehîdler onlardır. Onların mükâfatları ve nurları vardır. İnkâr edenler ve âyetlerimizi yalanlayanlara gelince), onlar da cehennem halkıdır. (Hadîd: 112/19)

Meryem oğlu Mesih, bir elçiden

başka bir şey değildir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğruydu. İkisi de yemek yerlerdi. (Yaşamak için yemeğe muhtaç olan nasıl tanrı olabilir?) Bak, onlara nasıl âyetleri açıklıyoruz, sonra bak nasıl (haktan) çevriliyorlar!? (Mâide: 110/75)

Sıddîklar hakkında iki görüş vardır. Birine göre âyetler geneldir. Allah'a ve peygamberlerine inananların hepsi sıddîkût. Abdullah ibn Ab-bâs'ın: "Onlar sıddîklerdir, yani Allah'ı birleyenlerdir" sözü de bu görüşü destekler. Diğerine göre sıddîk, peygamberlere inananlar ve bir ân dahi onları yalanlamayanlardır. Firavun ailesinden Musa'ya inanan, Yâsîn Sûre-si'nde anlatılan elçilere inanan gibi. Bizim dinimizdeki sıddîkler de ilk müslüman olan sekiz kişidir. Bunlar Ebûbekir, Alî, Zeyd ibn Harise, Osman, Talha, Zübeyr, Sa'd ibn Ebî Vakkâs ve Hamza'dır. Allah sonradan Ömer'i de bunlara katmıştır.

Şehidin çoğulu olan şühedâ hakkında da üç görüş vardır:

1) Birine göre Allah'a ve Elçisi'ne inananlar sıddîkler ve şehîdlerdir.

Mücâhid, her mü'minin sıddîk ve şehîd olduğunu söylemiştir. Her mü'mine sıddîk ve şehîd sıfatının verilmesi de şöyle izah edilmektedir: 1) Mü'minler Rablerinin huzurunda kulların eylemlerine şâhidlik ederler. Onlar âhiretin makbul tanıklarıdır. 2) Her mü'min, Rabbinin ikramını gördüğü için kendisine şehîd yani Rabbinin ikramına tanık olan denilir.

2) İkincisine göre şehîdler, peygamberlerdir. "Her ümmetten bir şehîd, seni de bunların aleyhine şehîd olarak getirdiğimiz zaman halleri nice olur?

SINAV

Dilediğine rızkı yayar ve (dilediğine) kısar.(İsrâ: 50/30, Sebe': 58/36, 39; Zümer: 59/52; Şûra: 62/12; Rûm: 84/37; Ra'd: 87/26)

Bu âyetlerde Allah'ın, herkesin haline uygun olanı yaptığı, dilediğine bol, dilediğine dar rızık vereceği belirtilmektedir. Bu ve benzeri âyetler, herkesin halini en iyi bilen Allah'ın, herkesi durumuna uygun sınavdan geçirdiğini anlatmaktadır. Kul, Allah'ın kendisine uygun gördüğüne razı olmalı, sızlanmayı, İlâhî takdire karşı gelmeyi bırakmalıdır.

Allah'ın kimine bol, kimine dar rızık vermesinde hikmet vardır. Bu, inananlar için bir ibrettir. Çünkü onlar buna bakıp rızkı yalnız Allah'ın verdiğini bilir ve her şeyi yalnız O'ndan isterler, O'ndan başkasından ummazlar.

Rızkın bol olması, kişinin zenginlik ve refah içinde yaşaması, kendisinin Allah katında makbul bir insan olduğunu göstermeyeceği gibi, darlık ve sıkıntı içinde bulunması da Allah katında sevilmeyen kişi olduğunu göstermez. Dünya varlığının mânâ ile ilgisi yoktur. Dünya varlığı, şu geçici hayata özgü bir şeydir. Asıl insana yarayan şey, ma'nevî vasıflardır. Ruhu yücelten maddî servet veya mevki değil, ruhsal olgunluktur. Bunu anlamayanlar, dünyada bolluk içinde bulunan kişinin, Allah katında da makbul olduğunu sanır, ma'nevî kemali maddî varlıkla ölçerler. Kimi kendisine mal ve mevki verilmesini Allah tarafından sevildiğine delîl sanarak sevinir; kimi de hiç inanmaz, dünyâ ile övünür. Oysa ne mal, kişinin Allah tarafından sevildiğine delîldir, ne de hayat, bu dünya hayatından ibarettir. Bu dünya döneminden sonra başlayacak olan asıl sürekli hayatın refahına, dünya malıyla değil, ma'nevî olgunluklarla erilir. Dünya geçicidir, insan burada bir yolcu gibidir. Onun için Ra'd: Sİ/26, âyette: "Allah, dilediğine rızkı açar da, kısar da. Dünyâ hayatıyla sevindiler. Oysa âhir e t in yanında dünyâ hayâtı, bir geçimden ibarettir." buyurul-maktadır.

Bu âyet, Peygamber(s.a.v.)in karşıtı olan, mal ve mevki'lerine güvenen ve bununla kendilerinin Allah katında makbul insanlar olduklarını sanan zengin liderlerin düşüncelerini reddetmektedir. Onlara göre Allah kendilerini sevmese, bu nîmetleri kendilerine vermezdi. Böyle nîmetleri kendilerine lâyık gördüğüne göre Allah, kendilerini seviyor. Halbuki Hz. Muhammed(s.a.v.)e inananlar fakir, zayıf insanlardı. Şayet onlar, Allah'ın sevdiği kişiler olsa idiler, Allah onları bolluklar içinde yaşatır, sıkıntılar içinde bırakmazdı.

İşte onlar, bu basit düşünceleriyle dünya varlıklarıyla övünmüş, üstünlük iddia etmişlerdir. Malın, insana fazilet vermediğini, tersine çoğu insanın erdemini soyup kendisini azdırdığını bilememişlerdir. Allah'ın verdiği mal, bir sınavdır: "Mallarınız ve çocuklarınız sizin için bir fitne(sı-nav)dır.

SIRAT

6- Bizi  doğru yola ilet: 7- Nimet verdiğin kimselerin yoluna. Kendilerine gazabedilmiş olanların ve sapmışların yoluna değil (ya Rabbi)! (Fatiha: 5/6-7)

genellikle sâd ile okunur. Fakat sîn şeklinde de okunmuş olan ve Rumca'dan Arapça'ya geçtiği söylenen sırat kelimesi, yol anlamındadır.

Dilesek gözlerini silerdik de yola dökülürlerdi, ama nereden görecekler? (Göz olmadıktan sonra nasıl yol yürüyecekler?)

SİRR

O, sirri de ahfâyı da bilir." (Tahâ: 45/7) âyetinde Allah'ın, sirri de ahfâyı da yani gizliden gizliyi de bildiği vurgulanmaktadır.

Sirr, gizli olan şey, isrâr. i'lânın karşıtıdır. Sirr söz. içte eizlenens sözdür.' (O zaman,) Kendisine zulmeden her kişi, yeryüzünde ne varsa hepsi kendisinin olsaydı (azâbdan kurtulmak için) onu fidye verirdi. Azabı gördükleri zaman, içlerinde pişmanlık duyarlar, aralarında adaletle hükmedilir, asla haksızlığa uğratılmazlar." (Yûnus: 51/54) âyetinde de günâh işleyerek nefsine yazık edenlerin, âhirette pişmanlıklarını içlerinde gizleyecekleri belirtilmektedir. " Falana gizli bir söz söyledim" demektir. "Allah, gizlediğiniz ve açığa vurduğunuz her şeyi bilir." (Nahl: 70/19) âyetinde de Allah'ın, insanların gizledileri ve açığa vurdukları her şeyi bildiği vurgulanmaktadır.

Sirr, nikâhtan kinaye de olur. Toplumun sâf, hâlis kişilerine de sirr denilir. "O toplumunun sirrinden, yani halislerinden, temiz insanların-dandır" denilir. Sürretu'l-batn: göbek bağı kesildikten sonra kalan kısım, yani göbek çukurundaki göbek düğümüdür. Aynı kökten sürür, içte gizlenen sevinçtir:

Allah da onları, o günün şerrinden korumuş, onlar(ın yüzlerin)e parlaklık ve (gönüllerine) sevinç vermiştir. (İnsan: 90/11)

(O zaman) Kimin Kitabı sağından verilirse: 8- O, kolay bir hesaba çekilecek, 9- Ve sevinçli olarak ailesine dönecektir. 10- Kimin Kitabı arka tarafından verilirse. 11-0, ölümü çağıracak, 12- Ve alevli ateşe girecektir. 13- Çünkü o, (dünyâda) ailesi arasında (şımarık ve) sevinçli idi. (İnşikak: 83/9) âyetlerinde âhirette kitabı sağ tarafından verilenin sevinçli olacağı, arkasından verilenin ise kurtuluş için ölümü çağıracak kadar üzgün olduğu; çünkü onun, dünyâda iken ailesi içinde sevinçli, gururlu olduğu bildirilmektedir.

Bu anlatımdan, dünyâ ve âhiret sevincinin birbirinden tamamen farklı olduğu, burada üzülenlerin, sıkıntı çekenlerin orada sevinecekleri; burada böbürlenen, başkalarıyla alay ederek eğlenenenlerin orada üzülecekleri anlaşılır.

Burada "Ailesi içinde sevinçli olmak'Ma kasıt, insanın bulunduğu halden memnun olup huzurlu ve neş'eli yaşaması değildir. Zaten bu, Allah'ın istediği şeydir. Din kurallarının amacı da insanı mutlu etmektir. Burada "Ailesi içinde sevinçli olmak" ifadesiyle, insanları küçümseyen, ailesi, adamları, arkadaşları yanında masum insanları ortaya atıp onlarla alay eden, onların üstüne gülen, yaptığı kötülüklere sevinen, kötülüklerinden üzüntü duyacağı yerde sevinen, övünen kişidir. Nitekim bu husus, Mutaffıfîn Sûresi'nin 29-36'ncı âyetlerinde anlatılan bir âhiret tablosundan açıkça anlaşılmaktadır:

29- Suç işleyenler, inananların üstüne gülerlerdi. 30- Onların yanından geçtikleri zaman birbirlerine kaş göz eder(ek onları küçümserlerdi. 31- Ailelerine döndükleri zaman da (yaptıklarıyla övünüp) eğlenmeye başlarlardı. 32- İnananları gördüklerinde: "Şunlar sapık insanlar" derlerdi. 33- Oysa kendileri, onların üzerine bekçi gönderilmemişlerdi. 34- İşte bugün de inananlar kâfirlerin üstüne gülerler. 35- Dîvânlar üzerinde (oturup) bakarlar: 36- "Kâfirler, yaptıklarıyla cezalandılar mı?" diye. (Mutaffıfîn: 86/29-36)

Bu âyetlerde âhirette çetin azaba uğratılacak olan suçluların, dünyâda iken mü'minlerin üstüne güldükleri, kaş göz işaretleri yaparak, özellikle fakir müslümanlarla alay ettikleri ve gururlu gururlu evlerine gidip yaptıklarıyla övündükleri, eğlendikleri; mü'minleri gördüklerinde: "Şunlar sapık insanlar" dedikleri anlatılıyor. "O suçlular o mü'minlerin üzerine bekçi gönderilmediler. Onların her hareketini gözleyip onları kınamak, kötülemek kendilerinin görevi değildi" buyuruluyor.

Bu dünyâda onlar mü'minlerle alay ediyorlar ama işlerin iç yüzünün ortaya çıkacağı, herkesin yaptığı işlerin gerçek yüzünün görüneceği, herkesin sonucunun belli olacağı âhiret gününde de cennette yüksek döşekler, divanlar üzerinde oturan mü'minler, cehennem azabı içinde kıvranan kâfirlerin üstüne gülecekler ve: "Şunlar yaptıklarının cezasını buldular mı?" diyeceklerdir.

Âyetlerin asıl amacı, kâfirlerin, mü'minlerle alay etmelerinin kötülüğünü anlatmak; zayıf insanların üstüne gülenlerin, bir gün kendilerinin de gülünecek bir duruma düşeceklerini belirterek bu çirkin hareketten sa-kındırmaktır. Dünyâda kâfirler, mü'minlerin üstüne gülüyorlardı. Âhirette de mü'minler kâfirlerin üstüne gülerler. Ve ceza, yapılan işin dengi olur. Herkes yaptığına tam uygun cezayı bulur: Kâfirler, yaptıklarıyla cezalandılar mı?"

Üstünde oturulan serîr de sürûr'dandır. Çünkü serîr, zenginlere özgüdür.

33-İnsanlar (küfürde birleşen) bir tek ümmet olacak olmasaydı. Rahman'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine binip çıkacakları merdivenler yapardık. 34- Ve evlerine kapılar ve üzerine yaslanacakları koltuklar, dîvânlar. 35- Ve (nice) süs(ler verirdik). Bütün bunlar, sâdece dünyâ hayâtının geçiminden ibarettir. Rabbinin katında âhiret ise, (günâhlardan) korunanlar içindir. (Zuhruf: 63/33-35)

63/33-35'nci âyetlerde de dünyâ malının değersizliği belirtilmektedir: Eğer bütün insanlar inanmayanların zenginliklerine ve sürdükleri konforlu hayâta imrenip küfre eğilim duyacak, hepsi inkarcı bir toplum haline gelecek, yahut zenginlere heveslenip hepsi dünyâ peşinde koşacak olmasaydı Allah, Rahmân(çok merhametli Allah)a karşı nankörlük edenlerin evlerine gümüş tavanlar, üzerine binip yükseklere çıkacakları merdivenler, asansörler yapardı. Evlerine kapılar, odalarına rahatça yaslanacakları koltuklar, divanlar ve daha başka nice altun ve süs eşyası verirdi. Çoğunluğun verdiği mânâ budur. İbn Zeyd'e göre mânâ şöyledir:

İnsanlar, dünyâyı arzu etmekte bir tek ümmet olacak, yani hepsi dünyâya meyledip dünyâ peşinde koşacak olmasaydı Allah, rahmetini inkâr edenlere bol servetler, refahlar verirdi. Ama o zaman insanlar bu konfor içinde azar, servetlerine güvenip Allah'ı tanımaz olurlardı.

Bu âyetler adetâ günümüz modern hayâtını tasvir etmektedir. Gerçekten refah insanı azdırır. Nitekim servetin, refahın ve konforun içine gömülen günümüzün insanı Allah'ı tanımaz hale gelmiştir. Demek ki yüce Kur'ân, çok önceden insanlığın istikbalini haber vermektedir. Fakat neden insanlar bu kadar gururlu, neden böyle dünyâya aldanıcıdırlar? Nihayet dünyâ refahı ve mevkii birkaç günlük geçimden ibarettir. İnsanla beraber âhirete gelmez. İnsanla beraber gelen, Allah'a imanı, takvası, iyi ahlâkıdır. Gerçekten insan, refah içinde azmakla büyük nankörlük ve bilmezlik etmektedir.

Orada yükseltilmiş dîvânlar vardır. (Ğâşiye: 68/13) âyetinde de inananların gideceği cennette yüksek divanlar bulunduğu belirtilmektedir.

17- Korunanlar da cennetlerde, nimet içindedirler. 18- Rablerinin kendilerine verdikleriyle sefa sürerler. Rableri onları, cehennem azabından korumuştur. 19- "Yaptıklarınıza karşılık afiyetle yeyin, için; 20- Sıra sıra dizilmiş koltuklara yaslanarak." (Tûr: 76/17-20) âyetlerinde de kötülüklerden korunmuş olanların, cennette nimetler içinde, Rablerinin kendilerine verdiği şeylerle sevinecekleri anlatılır. Onları cehennem azabından koruyan Allah, onlara, sıra sıra dizilmiş yükseltilmiş serîr-ler(divânlar) üzerinde afiyetle yeyip içmelerini buyurur ve onları güzel gözlü dilberlerle evlendirir.

SIRRI İFŞA

Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti. Fakat eşi, o sözü (başkasına) haber ver(ip, Allah da peygambere, eşinin bu davranışını gösterence (Peygamber, eşine) o(söyledigi)nin bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti. (Peygamber) Bunu eşine haber verince eşi: "Bunu sana kim söyledi?" dedi, (Peygamber): "(Her şeyi) Bilen, haber alan (Allah) bana söyledi" dedi. 4- Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz (ne a'la). W e eğer peygambere karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve mü'minlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. 5- O sizi boşarsa belki de Rabbi ona, sizden daha hayırlı, kendisini Allah'a teslim eden, inanan, gönülden ita 'at eden, tevbe eden, ibadet eden, seyahat eden dul ve bakire eşler verir. (Tahrîm: 106/3-5)

106/3-5. âyetlerde, Peygamber(s.a.v.)in, eşlerinden birine gizli bir şey söylediği, fakat o eşinin, Peygamber'in sırrını yaydığı; bu durum vahiy ile kendisine bildirilen Peygamber, sırrını ifşa edene, yaptığını bildirince o hanımın hayret ettiği belirtildikten sonra, Peygamber'in sırrını ifşa eden ve onun aleyhinde bir şeyler kuran hanımları, tevbeye çağırıl-makta, aksi takdirde Peygamber'in, kendilerini boşayabileceği ve Allah'ın, ona, kendilerinden daha hayırlı, müslimât (Allah'ın ve Elçisi'nin buyruklarına gönülden bağlı), mü'minât (inanan), frânitât (tevekkül ve itaat eden), tâibât (tevbe eden) 'âbidât (ibâdet eden), sâlihât (seyahat eden yani hicret eden, yahut oruç tutan, dünyâyı bir yolculuk kabul edip Allah'a ve âhirete yönelen) seyyibât (dul) ve ebkâr (bakire) kadınlar vereceği buyurulmak-tadır.

Âyetlerde işaret edilen olay hakkında çeşitli rivayetler gelmiştir. Bunlardan birine göre Peygamber (s.a.v.) karısı Hafsa'yı, ailesini ziyarete göndermiş. O gittikten sonra onun odasında, cariyesi Mâriye ile yatmış. Hafsa bunu öğrenince ağlayarak:

Yâ Resûlallah, sen bana bunun için mi izin verdin? Cariyeni benim günümde, benim odama sokup benim yatağımda onunla yattın? demiş.

Peygamber (s.a.v.), Hafsa'nın gönlünü almak ve haberin yayılmasını önlemek için bu olayı başkasına söylememesini, bundan sonra bir daha Mâriye'ye yaklaşmayacağını söylemiş. Hafsa olayı başkasına söylemeyeceğine söz verdiği halde yine Âişe'ye anlatmış. İşte âyetler bu münâsebetle inmiştir.

SİFÂRET

13- (O öğüt) Sahîfeler içindedir: Değer verilen, 14- Saygı ile yükseltilen, tertemiz (sayfalar). 15- Yazıcıların ellerinde: 16- Değerli, iyi (yazıcıların). (Abese: 23/13-16) âyetlerinde Kur'ân öğütünün, değerli, iyi seferenin ellerinde saygı ile taşınan sahîfeler içinde bulunduğu belirtilmektedir.

Sefere, kökünden gelir. Sefr, örtüyü kaldırmak, bir şeyin üstünü açmak, sefru'l-beyt evi süpürmek, temizlemek yani eve konan toz toprağı giderip asıl eşyayı ortaya çıkarmak demektir. "Agoran sabaha andolsun

SİLK

72-(Tanrı Zikri)ni suçluların kalblerine böyle sokarız. 13- Kendilerinden öncekilerin sünneti (inkarcıların mahvedileceği yasası) geçtiği halde yine de ona inanmazlar. (Hicr: 54/12-13)

Allah'ın, suçluların kalbine onu, böyle soktuğunu bildiren bu âyet, çeşitli yorumlara tabi tutulmuştur. es-Silk bir şeyi diğer bir şeyin içine sokmaktır. Ehl-i sünnet bilginlerine göre âyetin anlamı: "Biz küfrü suçluların kalblerine böyle sokarız" demektir. Gerçi âyetten önce küfür kelimesi geçmemiştir ama istihza geçmiştir. Peygamber'le veya Allah'ın âyetleriyle istihza, küfürdür. Buna göre küfür ve istihzayı suçluların kalblerine sokan Allah'tır. Ehl-i sünnet kelâmcıları, bu yorumlarıyla hidâyet ve dalâlete sevk edenin, yalnız Allah olduğu hakkındaki görüşlerini desteklerler.

Allah'ın dalâlete sevk etmesini kabul etmeyen mu'tezileye göre âyetten önce küfür kelimesi geçmediğinden deki zamîrin küfre gitmesi mümkün değildir. Küfür ve istihzayı suçluların kalblerine sokan Allah olsa, kâfirlerin inkârlarında ma'zur sayılmaları gerekir. "a deki zamîr Zikr'e gider. Yüce Allah Hicr: 54/9. âyette: Zikri biz indirdik" dedikten sonra bu âyette de: "İşte biz onu, yani Zikir olan Kur'ân 'ı suçluların kalblerine böyle sokarız." buyurmuştur. Allah'ın, Kur'ân'ı onların kalblerine sokması, onlara Kur'ân'ı işittirmesi ve kalb-lerinde Kur'ân'ı belleme ve mânâlarını anlama olgusu yaratmasıdır. İşte Allah, Kur'ân'ı işittikleri, mânâsını anladıkları halde inat ve cehaletleri yüzünden ona inanmayanları kınamaktadır. Bu görüşü destekleyen iki delîl vardır:

1) "Ona inanmazlar" da zamirinin, Kur'ân'a gittiğini herkes kabul etmiştir. 'V'deki zamîr Kur'ân'a gittiğine göre

zamîrin de Kur'ân'a gitmesi gerekir. Çünkü bunlar birbiri ardınca gelen zamirlerdir.

2) Kelimesi, kendinden sonraki silk (sokma) işlemini, kendinden önceki işleme benzetmektedir. Bu âyetten önce: "Zikri biz indirdik"den başka, Allah'ın yaptığı bir iş zikredilmemiştir. Buna göre âyetin anlamı şöyle olur: "Biz Zikr'i indirdiğimiz gibi onu, suçluların kalblerine de sokarız.

SOFRA

712- Havariler demişlerdi ki: "Ey Meryem oğlu İsâ, Rabbin bize gökten bir sofra indirebilir mi? (İsâ): "İnanıyorsanız Allah'tan korkun!" dedi. 113- "İstiyoruz ki, ondan yiyelim, kalblerimiz iyice yatışsın, senin bize doğru söylediğini bilelim ve bunu bizzat görenlerden olalım." dediler. 114- Meryem oğlu İsâ da: "Allah'ım, Rabbimiz, bizim üzerimize gökten bir sofra indir ki bizim için, önce ve sonra gelenlerimiz için (o gün) bir bayram olsun ve (o olay) Senden bize bir mucize olsun. Bizi rızıklandır, Sen rızık verenlerin en hayırlısısın!" dedi. 115- Allah buyurdu ki: "Ben onu sizin üzerinize indireceğim, ama sonra sizden kim inkâr ederse ben de ona dünyalarda hiç kimseye yapmayacağım azabı yaparım!" (Mâide: 110/112-115)

Mâide: 110/112-115. âyetlerde havarilerin, kendilerine gökten bir sofra indirilmesini Hz. İsa'dan istedikleri, imânlarının iyice kökleşmesi ve Allah'ın kudretini açıkça görmeleri için bu istekte bulundukları; Hz. îsâ'nın da yüce Allah'tan, bir sofra indirmesini niyaz ettiği; Allah'ın da bu sofra indiği halde yine inanmayan olursa ona, dünyâda kimseye etmediği azabı edeceğini buyurduğu anlatılmaktadır. Burada Allah'ın, gökten sofra indirip indirmediği açıklanmamıştır, fakat sözgeliminden böyle bir sofranın indiği anlaşılmaktadır.

Abdullah ibn Abbâs'a dayanan bir rivayete göre îsâ Aleyhisselâm, İsrâîloğullarına va'zederken: "Eğer Allah için otuz gün oruç tutar, sonunda dilekte bulunursanız, Allah size dilediğinizi verir" demiş. Onlar da öyle yapmışlar ve Allah'tan, gökten bir sofra indirmesini dilemişler. Melekler gökten bir sofra getirmiş.

Müfessirler, muhakkak ki Hıristiyan kaynaklara dayanarak sofranın içeriği hakkında çeşitli şeyler söylemişlerdir. Bir rivayete göre sofrada kızarmış, kabuksuz ve dikensiz balık, tuz, bakla, sirke, yağlı ekmek, bal, peynir, zeytin ve kadîd (pastırma) varmış. Bir rivayete göre yedi yufka ekmek varmış. Orada bulunanların hepsi o sofradan yemişler. Râzî'nin kaydettiği rivayete göre îsâ Aleyhisselâm, gökten inen çıkını: "Bismillâhi hayrVr-râzikîn: Rızık verenlerin en hayırlısı Allah'ın adıyla" diyerek açmış. İçinde kılçıksız, kabuksuz balık varmış, balıktan yağ damlıyormuş. Balığın başında tuz, kuyruğunda sirke, çevresinde çeşitli sebzeler, beş tane de yufka ekmek varmış. Yufkalardan birinin üstünde zeytin, ikincisinin üstünde bal, üçüncüsünün üstünde yağ, dördüncüsünün üstünde peynir, beşincisinin üstünde pastırma varmış. Havârî Şem'ûn (Simun):

- Ey Allah'ın ruhu, bu, dünyâ yiyeceğinden mi, âhiret yiyeceğinden midir? demiş. îsâ:

- Hiçbirinden değil. Allah'ın yüce kudretiyle seçtiği yemektir. İstediğinizi yeyin, şükredin. Allah size daha fazlasını verir, demiş. Havârîler:

-  Ey Allah'ın ruhu, bu mu'cizeden ayrı olarak bir mu'cize daha göstersen (iyi olmaz mı)? demişler. îsâ:

- Ey balık, Allah'ın izniyle diril, demiş. Balık canlanmış, deprenmiş. Sonra îsâ ona:

- Eski haline dön! demiş.

Balık yine kızarmış haline dönmüş. Sonra sofra uçmuş. Bundan sonra İsrâiloğulları, isyan ettiklerinden dolayı maymunlara, domuzlara döndürülmüşlerdir.

SORGU

Suçlulara günâhlarından sorulmaz. (Kasas: 49/78) Bu âyette suçlulara günâhlarından sorulmayacağı belirtiliyor. Bu, suçluların, yaptıklarından sorumlu olmayacakları anlamına gelmez. Herkes yaptığından sorumludur. Ancak âhirette, insanın dünyada yapmış olduğu işler o kadar açık biçimde görünecektir ki artık suçlunun suçunu sorup araştırmağa gerek yoktur. Herkesin dünyada yaptıkları, ruhuna yerleşmiştir. Yaptıklarının işaretleri, izleri ruhunda görünür, bütün organları yaptıklarını söyler. Bu âyet, âhirette suçluların, kulun itirafına gerek kalmayacak derecede açıkça belli olacağını bildirmektedir. Nitekim: " 40- O gün ne insana, ne de cinne günâhından sorulur. 41- Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? 42- Suçlular, sımalarından tanınır, alınlar(ın)dan ve ayak-lar(ın)dan tutulur. 43- Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?

SORUMLULUK

Göklerdekilerin ve yerdekilerin hepsi Allah 'indir. Içlerinizdekini açıklasanız da gizleseniz de Allah sizi onunla hesaba çeker; dilediğini bağışlar, dilediğine azâbeder. Allah, her şeye kadirdir. (Bakara: 92/284)

Bundan bir önceki âyette bildiği bir tanıklığı gizleyen kişinin kalbinin günahkâr olacağı vurgulandıktan sonra bu âyette de kâinatın hükümdarı Allah'ın, kalbde saklanan düşünceleri de bildiği ve bunlardan ötürü de insanı hesaba çekeceği, fakat dilediğini affedip dilediğini cezalandıracağı belirtilmektedir.

Âyetin sözgeliminden insanın, kalbinde taşıdığı düşüncelerden de sorumlu olduğu anlaşılır. Bunun için rivayete göre bu âyet indiği zaman taşıdığı ağır hükümden dolayı sahâbîler üzülmüşler; fakat daha sonra "Allah hiç kimseye gücünün üstünde bir şey teklif etmez" âyeti inince ferahlamışlar.

Aslında âyetin amacı, insanın elinde olmadan gönlünden gelip geçen düşüncelerden sorumlu olacağını belirtmek değildir. Çünkü insanın kalbine çeşitli düşüncelerin gelmesi doğaldır. İçinden geçen bütün düşüncelerden insanın sorumlu tutulması, ona gücünün üstünde teklif yüklenmesi demektir. Zira insanın, kalbine sahibolması mümkün değildir. Halbuki Allah, insana gücünün üstünde bir şey yüklemeyeceğini, bundan bir âyet sonraki âyetin başında vurgulamıştır. Kur'ân'ın içeriğinden anlaşılan şudur:

İnsan, istemeyerek aklına gelen düşünce ve vesveselerden değil, kesinlikle yapmağa karar verdiği kötü düşüncelerinden sorumlu olur. Bu husus:"...Yanılarak yaptığınız işlerde size günâh yok, fakat kalblerinizin bile bile yaptığında günâh vardır.

SOSYAL FARKLILAŞMA

32- Rabbinin rahmetini onlar mı bölüştürüyorlar? Dünyâ hayâtında onların geçimliklerini aralarında biz taksim ettik ve onlardan kimini ötekine derecelerle üstün kıldık ki biri, diğerine iş gör dür ehilsin. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır. 33- İnsanlar (küfürde birleşen) bir tek ümmet olacak olmasaydı. Rahmân'ı inkâr edenlerin evlerine gümüşten tavanlar ve üzerine binip çıkacakları merdivenler yapardık. 34-Ve evlerine kapılar ve üzerine yaslanacakları koltuklar, divânlar. 35- Ve (nice) süs(ler verirdik). Bütün bunlar, sâdece dünyâ hayâtının geçiminden ibarettir. Rabbinin katında âhiret ise, (günâhlardan) korunanlar içindir. (Zuhruf: 63/32-35)

Zuhruf: 63/32'nci âyette, Allah'ın rahmetini taksime kimsenin hakkı olmadığı, dünyâ hayâtında insanların geçimlerini taksim etmiş olan Allah'ın, peygamberliği de dilediğine verdiği buyuruluyor.

Rahmet gerçi geneldir, ama burada rahmet ile, daha çok peygamberlik ile gelen vahiy kasdedilmiştir. Herkesin içini bilen Allah, kimin peygamberliğe layık olduğunu bilir. Allah nazarında ululuk mal veya soy ile değil, ruh temizliği iledir. Allah, dilediğine rahmetini lütfeder. O'nun rahmetini O'ndan başkası bölüştüremez. "Allah insanları malca, kuvvetçe, kabiliyetçe, akılca birbirinden farklı yaratmıştır." Kimini güçlü, kimini zayıf, kimini zengin, kimini yoksul, kimini daha zekî, kimini belli bir yönde daha kabiliyetli yaratmıştır ki insanlar birbirine muhtâcolup birbirine iş görsünler. Eğer insanlar arasında hiçbir fark olmayıp hepsi her bakımdan eşit, aynı derecede güçlü, aynı derecede akıllı, aynı derecede zengin olsaydı, artık kimse kimseye muhtacolmaz ve ihtiyacı olmayınca da kimse kimseye iş görmez, ekonomi gelişmez, toplumda ilerleme olmazdı. Bu malî farklar dünyâ işlerinin görülmesi içindir. Yoksa malca zenginlik, Allah katında insanın üstün olduğunu göstermez. Allah'ın rahmeti, insanların yığdıkları dünyâ malından çok daha hayırlıdır.

Burada dünyâ malının insana bir üstünlük sağlayamayacağı, sadece dünya düzeninin yürümesi, işlerin görülmesi için insanlar arasında farklar bulunduğu, zengin olmakla insanın ötekilerden üstün olamayacağı, Allah'ın rahmetinin -en büyük rahmet olan peygamberlik ve vahyin- dünyâ malından çok daha hayırlı olduğu anlatılıyor.

Toplum bireyleri birbirlerine muhtaçtır. Kiminin parası vardır, kiminin zekâsı daha çoktur. Kimi güçlüdür, kimi zayıf. Kiminin ilmi, kiminin sanatı vardır. Böyle farklı meziyetlere sahibolan insan oğulları birbirlerine muhtaçtırlar. Bu farkların bulunması, toplum düzeninin gereğidir. Ama para, mal, beden gücü insana manevî bir üstünlük sağlamaz. Dünyâ malıyla zengin, fakirden üstün olamaz. Üstünlük takva iledir. Allah katında dünyâ malının hiçbir değeri yoktur.

63/33-35'nci âyetlerde de dünyâ malının değersizliği belirtilmektedir: Eğer bütün insanlar inanmayanların zenginliklerine ve sürdükleri konforlu hayâta imrenip küfre eğilim duyacak, hepsi inkarcı bir toplum haline gelecek, yahut zenginlere heveslenip hepsi dünyâ peşinde koşacak olmasaydı Allah, rahmetini inkâr edenlerin evlerine gümüş tavanlar, üzerine binip yükseklere çıkacakları merdivenler, asansörler yapardı. Evlerine kapılar, odalarına rahatça yaslanacakları koltuklar, divanlar ve daha başka nice altın ve süs eşyası verirdi. Çoğunluğun verdiği mânâ budur. İbn Zeyd'e göre mânâ şöyledir:

İnsanlar, dünyâyı arzu etmekte bir tek ümmet olacak, yani hepsi dünyâya meyledip dünyâ peşinde koşacak olmasaydı Allah, rahmetini inkâr edenlere bol servetler, refahlar verirdi. Ama o zaman insanlar bu konfor içinde azar, servetlerine güvenip Allah'ı tanımaz olurlardı.

Bu âyetler adetâ günümüz modern hayâtını tasvir etmektedir. Gerçekten refah insanı azdırır. Nitekim servetin, refahın ve konforun içine gömülen günümüz insanı, Allah'ı tanımaz hale gelmiştir. Demek ki yüce Kur'ân, çok önceden insanlığın istikbalini haber vermektedir. Fakat neden insanlar bu kadar gururlu, neden böyle dünyâya aldanıcıdırlar? Nihayet dünyâ refahı ve mevkii birkaç günlük geçimden ibarettir. İnsanla beraber âhirete gelmez. İnsanla beraber gelen, Allah'a imanı, takvası, iyi ahlâkıdır. Gerçekten insan, refah içinde azmakla büyük nankörlük ve bilmezlik etmektedir.

Allah, rızıkta kiminizi kiminizden üstün kıldı. (Rızıkça) Üstün kılınanlar, ellerinin altında bulunanlara kendi rızıklarını verip de hepsi rızıkta eşit olmuyorlar. Allah'ın nimetini mi inkâr ediyorlar? (Nahl: 70/71)

Nahl: 70/71. âyette kimine dar, kimine bol rızık verenin Allah olduğu; kendilerine bol rızık verilmiş olanların, fazla mallarını kölelerine verip onlarla eşit olmayı istemedikleri belirtiliyor. Yani kendileri fazla mallarını kölelerine verip onlarla eşit olmayı istemezlerken, Allah'ın kullarını ve yaratıklarını nasıl Allah ile eşit tutarlar? Rûm Sûresi'nin 28. âyeti de aynı mânâyı ifade etmektedir: "Size kendinizden bir misal verdi: (Bakın) Size verdiğimiz rızıklarda; sizin ellerinizin altında bulunan(hizmetçilerden sizinle eşit derecede (yönetim hakkına sâhib) olan, birbirinizfin hakkına dokunmak)dan çekindiğiniz gibi onlar(ın hakkına dokunmak)dan da çekindiğiniz ortaklar var mı?" Siz kendi kölelerinizi, hizmetçilerinizi kendinizle eşit yapmıyorsunuz da Allah'ın kullarını nasıl O'na ortak ve eşit yapıyorsunuz?

Allah'a ortak koşmanın tutarsızlığını anlatan bu âyetlerde bize göre daha önemli bir mânâ vardır. Âyetler, zenginlerin, fazla mallarını yoksullara verip onları kendilerine eşit yapmalarını, toplumda eşitliği sağlamalarını öğütler bir nitelik taşımaktadır.

71. âyete şöyle bir mânâ da verilmiştir: Rızıkları fazla olanlar, kendi rızıklarını köle ve cariyelerine verip onları beslemezler. Hem kendilerinin, hem de köle ve cariyelerinin rızıklarını veren Allah'tır. Rızkı Allah'tan alma hususunda her ikisi de eşittir. Biz, daha önce bu anlamı yeğlemiş idiysek de Rûm Sûresi'nin, bu âyeti açıklar mâhiyetteki 28. âyeti karşısında bu anlamı zayıf bulduğumuz için şimdiki anlamı tercîh ettik.

Bu âyetler, insanlar arasındaki geçim farklılıklarını özendirmiyor. Dünyada kiminin zengin, kiminin fakir olduğu gerçeğini dile getiriyor. Fakat zenginlerin fazla mallarını fakirlere verip onlarla eşit olmalarını da açıkça değilse de zımnen teşvik ediyor. Demek ki Kur'ân'ın hedefi bu eşitliği sağlamaktır. Dinin amacı, herkesi eşit yaşama olanaklarına kavuşturmaktır. Nitekim-. "Sana Allah yolunda ne vereceklerini soruyorlar, de ki: Fazla olanı veriniz.

SÖZ DEĞİL, İŞ ÖNEMLİ

25- Kendilerine doğru yol belli olduktan sonra arkalarına (yine eski küfürlerine) dönenlere, şeytân hatâlarını süslemiş ve (günâh işlemelerini) kolaylaştırmış ve onları uzun emellere, umutlara düşürmüştür. 26- Bu böyledir. Çünkü onlar, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: "Bazı hususlarda size itâ'at edeceğiz" dediler. Oysa Allah, onların gizlediklerini biliyor. 27- Ya melekler, canlarını alırken yüzlerine ve kıçlarına vurarak dövünecekleri zaman durumları nice olur? 28- Bu böyledir. Çünkü onlar, Allah'ı kızdıran şeylerin ardınca gittiler. O'nu razı edecek şeylerden hoşlanmadılar. Allah da onların eylemlerini boşa çıkardı. 29- Yoksa kalblerinde hastalık bulunanlar, Allah, kendilerinin kinlerini ortaya çıkarmayacak mı sandılar? 30- Biz dileseydik onları sana gösterirdik, sen onları simalarından tanırdın ve onları sözlerinin üslûbundan tanırdın. Allah yaptığınız işleri bilir. 37- Andolsun biz sizi deneyeceğiz ki içinizden cihâdedenleri ve (güçlüklere) sabredenleri bilelim ve söylediğiniz sözlerin (doğru olup olmadığını) sınayalım. (Muhammed: 99/25-31)

25-26. âyetlerde şeytânın, inandıktan sonra inkâra dönmüş olanların yaptıkları kötü işleri gözlerinde süslü gösterip onları uzun yaşamakla aldattığı; onların, Kur'ân ve İslâm düşmanlarına, Peygamber'e ve İslâm'a karşı bazı konularda itaat ve yardım edeceklerine gizlice söz verdikleri, fakat Allah'ın, onların bütün gizli işlerini bildiği belirtiliyor.

Onlara süsledi, mühlet verdi. Daha çok yaşarsınız, henüz geride uzun ömrünüz var, dedi. Onlar ömürlerinin bitmeyeceğini, ebedî yaşayacaklarını sandılar. Dünyaya daldıkça âhiret sorumluluğunu unuttular.

27. âyette cümlesi,  fi'linin öznesinden de, tümlecinden de hal olabilir. Birinci takdirde meleklerin, İslâm düşmanlarıyla gizlice işbirliği yapan bu münafık kimselerin yüzlerine ve kıçlarına vura vura canlarını alacağı; ikinci takdirde can vermekte olan bu kimselerin, yüzlerine ve sırtlarına vura vura, yani pişmanlıktan dövüne dövüne can verecekleri anlatılmış olur.

28: Melekler onların canlarını böyle şiddetle alır, onlara böyle katı davranırlar. Çünkü onlar Allah'ı kızdıran şeylerin ardına düşmüşler, Allah'ı memnun edecek işlerden hoşlanmamışlardı. Bundan dolayı Allah da onların iyi işlerini dahi boşa çıkarmış, geçersiz kılmıştır. Onların ağır basan kötülükleri, iyiliklerini silmiştir.

29-31. âyetlerde Allah'ın, hastayürekli kimselerin içlerinde gizledikleri kin ve nefreti ortaya çıkaracağı, onların gizli işlerini açığa vuracağı; Allah istese onları Peygamberine göstereceği, Peygamberin onları yüzlerinden ve konuşma tarzlarından tanıyacağı; insanların neler yaptıklarını gayet iyi bilen Allah'ın, mücâhidleri, güçlüklere sabredenleri bilip ortaya çıkarmak için insanları denediği bildirilmektedir.

Münafıklar, yaptıkları işlerin gizli kalacağını, içlerinde taşıdıkları olumsuz düşüncelerin fark edilmeyeceğini sandılar, ama yanıldılar. Allah, vahiy ile onların düşüncelerini, gizli entrikalarını Elçisi'ne bildirdi. Peygamber (s.a.v.) onların niyetlerinden haberdar oldu. Allah istese, onları teker teker Peygamberine gösterir. Bununla beraber Peygamber, Allah'ın ilha-mıyla, o içi kâfir insanları sımalarından, konuşma tarzlarından tanır. Allah onların yaptıkları her işi bilir. Hiçbir işleri Allah'tan gizli kalmaz.

Kendilerine hidâyet belli olduktan sonra arkalarına dönenler..." âyetinde söz konusu olan kişiler, münafıklardır. Şeytân onlara, yaptıkları kötü işleri cazip göstermiş ve onları uzun emellere, hayâllere düşürmüştür. Onların, şeytânın oyuncağı haline gelmelerinin sebebi, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: "Bazı konularda size itaat edeceğiz

SÛ',SEYYİE

(Ey İsrâîloğulları,) Hatırlayın o zamanı ki biz sizi Firavun ailesinden kurtarmıştık. Onlar size azabın en kötüsünü yapıyorlardı: "Oğullarınızı öldürüyor, kadınlarınızı sağ bırakıyorlardı. Bunda, size Rabbiniz tarafından büyük bir sınav vardı. (A'râf: 39/141)

39/41'nci âyette Allah'ın, İsrâîloğullarını, kendilerine azabın sû'unu uygulayan Firavun'dan kurtardığı belirtilmektedir. Sû', insanı üzen herhangi kötü, çirkin bir şeydir.

O size dâima kötülük ve çirkin iş (yapmanızı), Allah hakkında bilmediğiniz şeyler söylemenizi emreder. (Bakara: 92/169)

Allah'a göre, şu kimselerin tevbesi makbuldür ki, cahillikle bir kötülük yapıp hemen ardından dönerler. İşte Allah onların tevbesini kabul eder. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/17)

Allah, kendisine haksızlık edilen dışında (hiç kimse tarafından) açıkça kötü söz söylenmesini sevmez. Doğrusu Allah, işitendir, bilendir. (Nisa: 110/148)

Allah, korunanları başarılarıyle kurtarır; onlara kötülük dokunmaz ve onlar üzülmezler. (Zümer: 59/61)

Eğer yüz çevirirlerse (üzülme); biz seni onların üzerine bekçi göndermedik. Sana düşen, yalnız duyurmaktır. Biz insana, bizden bir rahmet taddırdığımız zaman ona sevinir. Ama ellerinin (yapıp) öne sürdüğü işlerden dolayı başlarına bir kötülük gelirse, insan hemen nankör olur. (Şûra: 62/48)

Sonra kıyamet günü de, onları rezîl eder ve "Hani haklarında (müzminlere) düşmanlık ettiğiniz ortaklarım nerede?" der. Kendilerine ilim verilmiş olanlar: "Bugün rezillik ve kötülük kâfirleredir!" derler. (Nahl: 70/27)

Yeminlerinizi aranızı bozan bir şey yapmayın, sonra sağlam basmış olan ayak, kayar ve Allah'ın yoluna engel olduğunuzdan dolayı kötülüğü(n cezasını) tadarsınız ve büyük bir azaba uğrarsınız. (Nahl: 70/94) âyetlerinde sû' kötü, üzücü olaydır.

De ki: "Ben kendime, Allah'ın dilediğinden başka ne bir fayda, ne de bir zarar verme gücüne sahip değilim. Eğer gaybı bilseydim, elbete çok hayır (mal ve mülk) elde ederdim. Bana kötülük dokunmamış (beni cin çarpmamış)tır. Ben sadece inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjdeleyiçiyim. (A'râf: 39/188) âyetinde sû' hastalık, baras (alacalık) illetidir.

Yahut du'â ettiği zaman darda kalmışa kim yetişiyor da kötülüğü (onun üzerinden) kaldırıyor ve sizi (eskilerin yerine) yeryüzünün sahipleri yapıyor? Allah ile beraber başka bir tanrı mı var? Ne de az düşünüyorsunuz? (Nemi: 48/62)

Çirkin olan şeye de sû' denilir. Bütün günâhlar, kötü eylemlerdir. Bu bakımdan sû', günâh anlamına da gelir:

Ne zaman ki onlar, kendilerine hatırlatılanı unuttular, biz de kötülükten menedenleri kurtardık; zulmedenleri de, yoldan çıkmaları vüiünden çetin bir azâb ile yakaladık. (A'râf: 39/165)

Andolsun, kadın onu arzu etmişti, eğer Rabbinin doğruyu gösteren delilini görmeseydi o da onu arzu etmişti. Böylece biz kötülüğü ve fuhşu ondan çevirmek istedik; çünkü o, ihlâsa erdirilmiş (temiz) kulla-rımızdandır. (Yusuf: 53/24)

 (Nahl: 70/119) âyetlerinde sû' kötü, çirkin, günâh olan şeydir. Bütün günâhlar çirkin eylemlerdir.

Sev'eh edep yeri anlamına gelir: "Böylece onları aldatarak aşağı sarkıttı, (önceki mevkilerinden indirdi). Ağac(ın meyvasın)ı tadınca çirkin yerleri kendilerine göründü ve cennet yapraklarını üst üste yamayıp üzerlerine örtmeğe başladılar. Rableri onlara ünledi: "Ben sizi o ağaçtan men'etmedim mi ve şeytân size apaçık düşmandır, demedim mi?" (A'râf: 39/22)

Derken Allah, ona kardeşinin cesedini nasıl gömeceğini göstermek için yeri eşeleyen bir karga gönderdi. (Karganın yaptığını görünce); "Yazık bana, şu karga kadar olup da kardeşimin sev'esini (cesedini) gömmekten âciz miyin (ben?)" dedi ve pişman olanlardan oldu! (Mâide: 110/31)

Çirkin, kötü olan şey, sû'â sözcüğüyle de belirtilir. Karşıtı husa dır.

26- Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var. Onların yüzlerine ne bir kara bulaşır, ne de horluk. İşte onlar cennet halkıdır, orada ebedî kalacaklardır. 27- Kötü işler yapanlara da (yaptıkları) kötülüğün aynen cezası verilir. Ve onların yüzlerini bir horluk kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur. Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalara bürünmüştür. İşte onlar da ateş halkıdır, hep orada kalacaklardır. (Yûnus: 51/26-27)

Aynı kökün bir türevi olan seyyi'e de kötü, çirkin eylemdir.

Evet

kim bir günâh kazanır da suçu kendisini kuşatmış olursa işte onlar, ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/81)

Ve onlar Rablerinin yüzünü (rızâsını) arzu ederek (nefsin gücüne giden şeylere) sabrederler; namazı kılarlar, kendilerine verdiğimiz rızıktan gizli ve açık olarak (hayır yoluna) harcarlar ve kötülüğü iyilikle savarlar. İşte şu yurdun sonucu onlarındır: (Ra'd: 87/22)

SUÇU BAŞKASINA YIKMA

İnkâr edenler dediler ki: "Biz ne bu Kur'ân'a, ne de bundan öncekilere inanırız. Sen o zâlimleri, Rab'lerinin huzurunda tutuklanmış, birbirlerine söz atarlarken bir görsen: Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: "Siz olmasaydınız, elbette biz inanan insanlar olurduk." diyorlar. 32-Büyüklük taslayanlar da zayıf düşürülenlere dediler ki: "Size hidâyet geldiği zaman sizi ondan biz mi engelledik? Hayır, zaten siz kendiniz suç işliyordunuz." 33- Zayıf düşürülenler büyüklük taslayanlara: "Hayır, gece gündüz dolap (kurar, kötülük aşılardınız), Allah'a nankörlük etmemizi, O'na eşler koşmamızı bize emrederdiniz." dediler. Ve azabı gördüklerinde, içlerinde pişmanlıklarını gizlediler; Biz de o nankörlerin boyunlarına demir halkalar geçirdik. Yalnız yaptıklarıyla cezalanmıyorlar mı? (Sebe': 58/31-33)

Sebe': 58/31-33. âyetlerde, ne Kur'ân'a, ne de ondan önceki Kutsal Kitaba inanmayacaklarını söyleyen müşrik kâfirlerin, âhiret azabını görünce birbirlerini suçlama ve pişmanlık durumlarını tasvir eden bir kıyamet sahnesi sunulmaktadır. Dünyada ezilip sapık liderlerin izinde gidenler, kendilerini bu çıkmaz, tehlikeli yola sokan liderlerine:

Siz olmasaydınız, biz inanırdık, bu duruma düşmezdik, derler.

Fakat dünyada büyüklük taslayan liderler, bu suçlamayı kabul etmezler, kendilerine uyanlara:

Biz zorla mı sizi doğru yoldan çevirdik? Zaten siz kendiniz suç işleyen insanlar idiniz, derler.

Ama uyanlar, liderlerin, gece gündüz kendilerini aldatıp Allah'a eşler koşmayı, şirk geleneklerini öğütlediklerini söylerler. Azabı gördükleri zaman hepsi dünyada yaptıklarına pişman olurlar, ama artık pişmanlıklarını içlerinde gizlemek zorunda kalırlar.

Sahnenin sonunda, inkarcıların çarpıldıkları ceza anlatılıyor: "İnkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar koyduk. Onlar, yaptıklarından başka bir şeyle mi cezalanıyorlar? Hayır, çektikleri, kendi yaptıklarının cezasıdır. Yaptıklarıyla cezalanmaktadırlar."

Benzeri kıyamet sahneleri, bu sûreden sonra inen aşağıdaki sûrelerde de canlandırılmaktadır:

Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, ezilenler, büyüklük taslayanlara dediler ki:

Biz size uymuştuk, şimdi siz ateşin ufak bir parçasını bizden savabilir misiniz?

Büyüklük taslayanlar da dediler ki:

Hepimiz de onun içindeyiz. Allah kullar arasında (böyle) hüküm verdi! (Biz kendimizi kurtardık mı ki sizin azabınızı hafifletelim?) (Mü'min: 60/47-48)

Hepsi Allah'ın huzurunda göründüler. Zayıflar, büyüklük taslayan(önder)ler(in)e:

Biz size tâbi idik. Şimdi siz, bizden Allah'ın azabından (en ufak) bir şey savabilir misiniz? dediler. (Büyüklük taslayanlar kendilerini ma'zur göstermek için:)

Ne yapalım, dediler, Allah bize yol gösterseydi, biz de size yol gösterirdik. Artık biz sızlamak da, sabretsek de birdir; kaçıp sığınacak bir yerimiz yoktur!

İş bitirildikten sonra şeytân (onlara) şöyle dedi:

Allah size gerçek va'detti, ben de size va'dettim, ama ben sözümden caydım! Benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Sadece sizi (küfür ve isyana) davet ettim. Siz de benim da'vetime koştunuz. O halde beni kınamayın, kendi kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz! Ben, önceden beni (Allah'a) ortak koşmanızı da tanımamıştım zaten. Doğrusu zâlimler için acı bir azâb vardır!(İbrâhîm: 72/21-22)

66- Yüzleri ateşin içinde çevrildiği gün:

Eyvah bize! Keşke Allah'a itâ'at etseydik, Elçiye itâ'at etseydik! derler. 67- Ve dediler ki:

Rabbimiz, biz beylerimize ve büyüklerimize uyduk da bizi yoldan saptırdılar. 68- Rabbimiz, onlara iki kat azâb ver ve onlara büyük bir la 'net eyle! (Ahzâb: 97/66-68)

Bu anlatımların amacı, sapıklık içinde bulunanları kurtarmak için âhiret korkusuyla onları uyarmaktır. Bu ve benzeri âyetlerde inatçılıkla, katı yüreklilikle, kalbleri mühürlenmiş olmakla ve: "Allah zâlimler toplumuna hidâyet etmez", "Allah fâsıklar toplumuna hidâyet etmez", "Allah kâfirler toplumuna hidâyet etmez" gibi âyetlerle zulüm, fısk ve küfür ile nitelendirilen müşriklerin çoğu, daha sonra Peygamber(s.a.v.)in sağlığında inanmış, Allah yolunda cihâda gitmişlerdir. Bu durum gösteriyor ki Kur'ân'daki bu tür ifadeler, o müşriklerin, o günkü durumlarıyla ilgilidir, onların sürekli zâlim, fâsık, kâfir kalacakları anlamına gelmez. Âyetler, onların içinde bulundukları durumu tasvir etmektedir. Amaç, yüreklerine korku duygusu düşürüp onları inanmaya yöneltmektir.

Bu âyetler, o müşriklerin hiçbir suretle inanmayacakları, mutlaka cehenneme gidecekleri anlamına gelseydi, onların hiç inanmamaları gerekirdi. Oysa Allah daha sonra onları iman yoluna iletmiştir. İnatçı tavırlarını, tutuculuğu, zulüm ve fışkı bırakıp sağduyu ile düşünmeğe başladıkları, iyiye, güzele, doğruya yöneldikleri zaman hidâyete ermişlerdir. Allah zulüm, fısk ve küfür içinde bulunan topluma hidâyet etmez. Ama önyargılarını bırakıp sağduyu ile düşünmeğe başlayan insanlara hidâyet eder.

Müşriklerin: "Ne Kur'ân 'a, ne de ondan öncekine inanırız

SUHUF-İ MUTAHHERE

11- Hayır (olmaz böyle şey); o (âyetler), bir hatırlatmadır. 12- Dileyen onu düşünüp öğüt alır. 13- (O öğüt) Sahifeler içindedir: değer verilen, 14- Saygı ile yükseltilen, tertemiz (sayfalar) 15- Yazıcıların ellerinde: 16- Değerli, iyi (yazıcıların). (Abese: 24/11-16)

Abese: 24/11-16. âyetlerde, Hz. Muhammed'e vahyedilen âyetlerin, kirâmin berereh (değerli, iyi) yazıcıların ellerinin üstünde taşınan, değerli, yüksek, tertemiz sahîfelerde yazılı olduğu belirtilmektedir.

1- Kitâb ehlinden ve müşriklerden (hakkı) tanımayanlar, kendilerine açık kanıt gelinceye dek (halleri üzere) bırakılacak değillerdi (mutlaka kendilerine açıklama gelecekti). 2-(Yani) Allah tarafından gönderilen ve tertemiz sahifeler okuyan bir elçi. 3- O sahîfelerde doğru, değerli kitâblar vardır. 4- Kitap verilmiş olanlar, ancak kendilerine açık kanıt geldikten sonra ayrılığa düştüler. 5- Oysa kendilerine, dîni yalnız Allah'a hâlis kılıp O'nu birleyerek Allah'a kulluk etmeleri, namazı kılmaları, zekâtı vermeleri emredilmişti. İşte doğru dîn oydu. (Beyyine: 101/1-5)

Beyyine: 101/1-3. âyetlerde Kitap ehlinden ve müşriklerden olan kâfirlerin, kendilerine doğru, değerli kitapları içeren sahîfelerdeki âyetleri okuyan bir Allah elçisi gelmedikçe kendi hallerine bırakılmayacakları; mutlaka peygamberliği besbelli olan o elçinin geleceği bildirilmektedir.

Konunun baş tarafına kaydedilen Abese Sûresi'nin âyetlerinde geçtiği üzere suhuf-i mutahhere (tertemiz sahifeler), Kur'ân'ın temeli olan İlâhî Kitaptır. Kur'ân Hz. Muhammed'e vahyedildikten sonra yazıldığı sayfalar değil, vahyedilmeden önce yazılı bulunduğu sahîfelerdir. İşte o sahîfeler, değerli kitapları içermektedir. Önceki Kitapların yazılmış olduğu İbrânîce ve Ârâmîce'yi bilmeyen, herhangi bir İlâhî Kitâb okumamış olan Hz. Muhammed, o sahîfelerin içerdiği kitaplardaki gerçekleri okumaktadır. Bu, onun, Allah tarafından peygamber olarak görevlendirildiğinin açık kanıtıdır.

Kütüb-i kayyimeh değerli, doğru kitaplar demektir. Bu ta'bir ile, o sahîfeleri oluşturan bölümlere işaret edilmiştir. Nitekim Beyyine Sûresi'n-den çok önce, peygamberlik döneminin başlangıcı sıralarında inmiş bulunan A'lâ Sûresi'nde: "Bunlar ilk sahîfelerde: yani İbrahim'in ve Musa'nın sahîfelerinde de vardır

SÛR

9- Bilmez mi o, kabirlerde olanlar dışarı atıldığı, 10- Göğüslerde bulunanlar devşirildiği zaman, 11- O gün Rableri onların her halini haber almış(gizli ve açık bütün yaptıklarını bilmiş)tir. (Âdiyât: 14/9-11)

Âdiyât: 14/9-10. âyetlerde kabirlerin içindekilerin dışarı atılacağı, göğüslerde bulunan düşüncelerin derleneceği gün olan kıyamette, Rabbin, onların her halini bildiği veya onlara neler yapmış olduklarını haber vereceği anlatılmaktadır.

Bu iki âyet arasında çok güzel bir uyum vardır: Kabirlerdeki şeyler gizli olduğu gibi, gönüllerdeki düşünceler de gizlidir. İşte âhirette bütün gizlilikler ortaya dökülecek, kabirlerde gizli olanlar dışarı çıkarılacak, gönüllerde gizli olan düşünceler de derlenip toplanacak, ortaya konacaktır. Ve o zaman Allah insanlara, dünyada neler yapmış olduklarını haber verecektir. Zaten insanlar işledikten sonra bilinç altına yerleşmiş olan, belki de kendilerinin unuttukları işleri, içlerinde gizledikleri düşünce ve niyettleri karşılarında açık göreceklerdir. 10. âyetteki  fi'li, üçlü olarak fetha ile şeklinde de okunmuştur. Bu takdirde gönüldekiler açığa çıktığı, göründüğü zaman anlamına gelir.

O gün Rableri onların her halini haber almış(gizli ve açık bütün yaptıklarını bilmiş)tir." Bu âyetten, sanki Allah onların hallerini daha önce değil, o gün bilir anlamı çıkabilir. Ama âyetin amacı bu değildir. Allah onların hallerini her zaman bilir. Fakat orası mahkemedir. Allah da Yüce Dîvân'ın hâkimidir. Hâkimin, sanıkların hallerini bilmesi lâzımdır ki vereceği hüküm isabetli olsun. Yoksa bilmeden vereceği hüküm zulüm olur. İşte Yüce Dîvân'da, sanıkların işlemiş olduğu eylemlerin gayet açık biçimde ortaya çıkacağı ve Allah'ın, o gün sorguya çektiği sanıkların hallerini gayet iyi bildiği vurgulanmaktadır. Maamâfîh,

" O size yaptıklarınızı haber verecektir

SÛRE

Yoksa "Onu uydurdu" mu diyorlar? De ki: "Eğer doğru iseniz haydi onun benzeri bir süre getirin ve Allah'tan başka çağırabildiklerinizi de çağırın!" (Yûnus: 51/38)

Yoksa, "O'nu uydurdu" mu diyorlar? De ki: "Öyleyse siz de onun benzeri on uydurulmuş sûre getirin; eğer doğru iseniz Allah'tan başka, çağırabildiklerinizi de (yardıma) çağırın (da bunu yapın)!" (Hûd: 52/13)

23- Eğer kulumuz(Muhammed)e indirdiğimizden şüphe içinde iseniz, haydi onun gibi bir sûre getirin. Allah'tan başka bütün şâhid(yardımcı)larınızı da çağırın; eğer doğru iseniz (bunu yapın). 24-Yok eğer yapmadınızsa, ki asla yapamayacaksınız, o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkarcılar için hazırlanmış ateşten sakının. (Bakara: 92/23-24)

İnananlar:" (Savaş hakkında) Bir sûre indirilmeli değil miydi?" derler. Fakat hükmü açık bir sûre indirilip de onda savaştan söz edilince, kalblerinde hastalık bulunanların sana ölümden bayılıp düşen kimsenin bakışı gibi baktıklarını görürsün. Onlara ölüm gerektir. (Muhammed: 99/20)

Bu indirdiğimiz ve uygulanmasını farz kıldığımız bir sûredir. Düşünüp öğüt almanız için onda açık açık âyetler indirdik. (Nûr: 102/1)

64- Münafıklar, kendileri hakkında, kalblerinde bulunanı kendilerine haber verecek bir sûrenin indirileceğinden çekiniyorlar. De ki; "Siz alay edin, Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır."

86- "Allah'a inanın, Elçisi'yle beraber cihâdedin!" diye bir sûre indirildiği zaman içlerinden servet sahibi olanlar, senden izin istediler: "Bizi bırak, oturanlarla beraber oturalım." dediler.

124- Ne zaman bir sûre indirilse onlardan kimi: "Bu, hanginizin imanını artırdı?" der. Bu, inananların imanını artırır, onlar sevinirler.

127- Bir sûre indirildiği zaman: "Sizi birisi görüyor mu?" diye birbirine bakar, sonra sıvışırlar. Anlamaz bir topluluk oldukları için Allah onların kalblerini çevirmiştir. (Tevbe: 113/64, 86,124, 127)

Bakara: 92/223-24. âyetler, Kur'ân'ın, Allah'ın vahyi olduğundan kuşku duyanları, ona benzer bir sûre getirmeğe çağırmakta, bunu yapamadıkları takdirde insanları ve taşları yakan cehennem ateşinden sakınmaları, onu inkârdan kaçınmaları vurgulanmaktadır. Bakara Sûresi'ndeki bu âyetler, Medîne'de inmiştir. Mekke'de inen âyetlerde de yüce Allah, inanmayanları, Kur'ân'a benzer bir Kitâb,

SÜLEYMAN (Selâm ona)

M. Ö. 970-935 yıllarında babası Dâvûd'dan sonra kral olmuş bir İsrâîl peygamberidir. O da yüksek dirayetiyle İsrâîl devletini güçlendirmiş, devlet örgütlerini kurmuş, ekonomiyi güçlendirmiş, onun zamanında yöre ülkelerin kral ve prensleri, İsrâîl devletine vergi vermişlerdir. Seba Melikesi Belkîs'in de ona vergi vermek ve onunla görüşmek üzere tâ Filistin'e geldiği, Nemi Sûresi'nde anlatılmaktadır. Kendisinin, yediyüzü kral kızı, üçyüzü de câriye olmak üzere bin karısı olduğu, Kitâb-ı Mukaddes'te anlatılır.

SÜNNET-SÜNNETULLAH

42- "Andolsun eğer kendilerine bir uyarıcı (peygamber) gelirse, her milletten daha çok doğru yolda olacaklar" diye, yeminlerinin bütün gücüyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine uyarıcı gelince, onlara Hak'tan uzaklaşmaktan başka bir katkı sağlamadı. 43- Yeryüzünde büyüklük taslama(larını) ve kötü tuzak(lar) kurma(larını artırdı.) Kötü tuzak, ancak sahibine dolanır. Onlar öncekilerin yasasından başkasını mı bekliyorlar? Allah'ın yasasında bir değişme bulamazsın; Allah'ın yasasında bir sapma bulamazsın. (Fâtır: 43/42-43)

Bu âyetler, daha önce, bir peygamber geldiği takdirde kendilerinin, her milletten daha doğru yolda olacaklarına var güçleriyle yemîn eden müşrik Arapların, Peygamber gelince ona şiddetle karşı çıktıkları; suikastlar düzenledikleri; yaptıkları bu kötülükler yüzünden daha önceki sapık ulusların yoluna girdikleri; onların başlarına gelmiş olan belâlara benzer belâların bunların başlarına da gelebileceği anlatılmakta ve Allah'ın sünnetinin değişmeyeceği, onda sapma olmayacağı vurgulanmakta, böylece Peygam-ber'in yoluna uymayanlar uyarılmaktadır.

Sünnet, âdet, yol, yöntem, gelenek, yasa anlamlarına gelir. Peygamber'in sünneti, yaşam tarzı, Kur'ân'ın buyruğundan ayrı olarak yaptığı dinî nitelikteki eylem/eridir. Sünnet sözcüğünün çoğulu sünendir.

Sünnet sözcüğünün kökü olan snn maddesinden birçok sözcük türetilmiştir: Sinn diş, çoğulu esnândır. Aynı zamanda sinn yaş anlamına gelir. Senûn bir ilâçtır. Senn demiri sivriltmek, bilemek; misenn bileği; sinân mızrağın başına takılan sivri demirdir.

SÜRGÜN

76- Neredeyse seni yuraunaan çiKarmaK için tedirgin edeceklerdi. U takdirde kendileri de senin ardından pek az kalabilirler. 77- Senden önce gönderdiğimiz elçilerimizin de yasası (budur). Bizim yasamızda bir sapma bulamazsın. (İsrâ:50/76-77)

Bu âyetlerde Peygamber'i yurdundan çıkarmak için tedirgin eden müşriklere, kendilerinin de onun ardından orada fazla kalamayacakları, Allah'ın geçmiş uluslara uygulayageldiği yasa uyarınca peygamberlerini yurdundan çıkarmış olan hiçbir ulusun cezasız kalmadığı; Allah'ın yasasının değişmeyeceği vurgulanmaktadır.

Müşrikler Peygamber'i tedirgin edip Mekke'den çıkarmağa çalışıyorlar, böylece sesinin kesileceğini, sözlerini dinleyen kimse bulamayacağını sanıyorlardı. İşte 50/76-77. âyetlerde Peygamber (s.a.v.) tesellî edilerek kendisini yurdundan çıkarmak için tedirgin edenlerin, kendisinden sonra orada fazla kalamayacakları, peygamberi çıkarmalarının cezası olarak azaba uğrayacakları bildirilmektedir. Daha önceki milletlerde de hep böyle olmuş, peygamberlerini yurtlarından çıkaranlar cezalandırılmışlardır.

84- "Birbirinizin kanını dökmeyeceksiniz, birbirinizi yurtlarınızdan çıkarmayacaksınız?" diye sizden kesin söz almıştık; göre göre bunu kabul etmiştiniz. 85- Ama siz yine birbirinizi öldürüyorsunuz, sizden bir grubu yurtlarından çıkarıyorsunuz; onlara karşı günâh ve düşmanlık yapmakta birleşiyorsunuz, onları çıkarmak size yasaklanmış iken (çıkarıyorsunuz, sonra da) esir olarak geldiklerinde fidyelerini veriyor(kurtarıyor)sunuz. Yoksa siz Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz? Sizden bunu yapanın cezası, dünyâ hayâtında rezîl olmaktan başka nedir? Kıyamet gününde de (onlar) azabın en şiddetlisine itilirler. Allah yaptıklarınızı bilmez değildir. 86- İşte onlar, âhir eti verip dünyâ hayâtını satın alan kimselerdir. Onlardan azâb hiç hafifletilmez ve onlara hiç yardım edilmez.(Bakara: 92/84-86)

92/84-86'ncı âyetlerde Allah'ın, Yahudilerden birbirlerine destek olmaları, birbirlerini öldürmemeleri, birbirlerini yurtlarından sürmeyecekleri konusunda mîsâk (söz) aldığı, bunu açıkça kabul ettikleri halde yine birbirlerini öldürmeğe ve yurtlarından sürmeğe devam ettikleri; kendi soydaşlarına karşı yabancılarla işbirliği yaparak haram işledikleri belirtilmekte ve: "Siz, Kitabın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr mı ediyorsunuz?" şeklindeki inkâr sorusunun ardından, böyle yapanların dünyâda perişan olacakları gibi âhirettte de azabın en şiddetlisine çarpılacakları; Allah'ın, onların yaptığından gafil olmadığı; âhireti verip dünyâyı almış olan o insanlardan azabın hiç hafifi etil mey eceğ i ve onlara hiç yardım edilmeyeceği vurgulanmaktadır.

Yesrib Yahûdîlerinden Nadîr Oğullarıyla KaynukaOğullan,Hazrec-lilerin; Kurayza Oğulları da Evs kabilesinin müttefiki olmuşlardı. Medine'deki iki Arap kabilesi Evs ile Hazrec arasında zaman zaman, savaşa dönüşen anlaşmazlıklar olurdu. Bu savaşlarda her Yahûdî kabilesi de müttefiki olan Arap kabilesinin yanında savaşa katılırdı. Böylece karşı tarafla birleşmiş olan soydaşlarına karşı savaşır, onları öldürür veya esir alırlardı. Savaş bitip barış yapılacağı zaman her iki taraftaki Yahûdî kabileleri, aralarında yardım toplayıp Arap kabilelerine tutsak olan yahû-dîleri fidye ile kurtarırlardı.

Bu durum da Yahudilerin, kendi aralarında birleşik, dayanışma içinde bir kütle değil, birbirlerine düşman bir kütle olduğunu gösterir. Yahûdîler de bölge Araplarının sosyal karakterine uymuşlardı. Böyle soydaşlarına karşı dövüşüp onları yurtlarından sürgün eden, soydaşlarına karşı yabancılarla işbirliği yapan toplumların sonu dünyâda yenilgidir. Bu haram işleri yapanlar âhirette de azabın en çetinine atılırlar. Âhiret karşılığında dünyâyı satın almış olan bu çıkarcı insanların âhiret azabı hafifletilmez ve kendilerine yardım eden de olmaz!

2- Kitâb sahihlerinden inkâr edenleri, hemen ilk haşirde (Müslümanların, kaleleri önünde toplanmalarında) yurtlarından O çıkardı. Siz onların çıkacaklarını san-mamıştınız. Onlar da kalelerinin, kendilerini Allah'tan koruyacağını sanmışlardı. Allah onlara ummadıkları yerden geldi, yüreklerine korku saldı; öyle ki evlerini kendi elleriyle ve müzminlerin elleriyle harap ediyorlardı. Ey akıl sahihleri ibret alın. 3- Eğer Allah onlara sürgünü yazmamış olsaydı, mutlaka onlara dünyâda azâbederdi.. Ahir ette de onlar için ateş azabı vardır. 4- Bunun sebebi şudur: Onlar Allah'a ve Elçisi'ne karşı geldiler; kim Allah'a karşı gelirse (bilsin ki) Allah'ın azabı çetindir. 5-Herhangi bir hurma ağacını kesmeniz, yahut onu kökleri üzerinde bırakmanız hep Allah'ın izniyle ve (O'nun) yoldan çıkanları cezalandırması için olmuştur.(Haşr: 95/2-5)

95/2-5'nci âyetlerde: her şeyin, sânının yüceliğini haykırdığı yüce Allah'ın, Kitap ehli kâfirlerini, kaleleri önünde toplanan Müslümanlarla korkutup yurtlarından çıkardığı; Müslümanların, müstahkem kalelerinin kendilerini koruyacağına güvenen o kimselerin, kendi yurtlarını böyle kolay biçimde bırakacaklarını sanmadıkları; oysa Allah'ın, ummadıkları yerden üstlerine gelip gönüllerine korku saldığı; bir yandan Müslümanların yıkmağa çalıştığı evlerini, bir yandan da Müslümanlara kalmaması için kendi elleriyle yıktıkları; bunun ibret alınacak bir olay olduğu anlatılmakta; bu sürgün olayının Allah tarafından onlara verilen bir ceza olduğu; böyle sürülmeseler, Allah'ın, dünyâda onlara daha ağır bir ceza vereceği gibi, âhirette de onları şiddetli azaba çarptıracağı belirtilmekte ve Allah'ın, kendisine karşı koyanları şiddetle cezalandırdığı vurgulanmakta; Müslümanların kestikleri veya kesmeyip kökleri üzerinde bıraktıkları her ağacın ve yaptıkları herşeyin Allah'ın izniyle olduğu; Allah'ın, hak yoldan çıkmış olanları perişan etmek için Müslümanlara bu imkânı verdiği bildirilmektedir.

3'ncü âyette geçen celâ': açmak, açığa çıkarmak ve çıkarılmak anlamına gelen celv kökünden gelir. Bir kimsenin yerinden, yurdundan uzaklaştırılması anlamındadır ki böyle bir kimsenin yurdu da kendisi de açıkta kalmış olur. Biz bunu "sürgün" sözüyle anlatırız. Ancak sürgün ile celâ arasında şu fark var: Sürgün, bireyseldir. Suçlunun kendisi sürülür. Oysa celâ, toplumsaldır. Bir kişinin ailesiyle birlikte, yahut bir topluluğu tamamen vatanlarından sürmektir.

SÜSLENME

31-Ey Âdem oğulları, her mesci(de gidişiniz)de süs(lü, güzel giysilerinizi alın; yeyin, için, fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez. 32- De ki: "Allah'ın, kulları için çıkardığı süsü ve güzel rızıkları kim haram etti?" De ki: "O, dünyâ hayâtında inananlarındır, kıyamet günü de yalnız onlarındır." İşte biz, bilen bir topluluk için âyetleri böyle açıklıyoruz. 33- De ki: "Rabbim, fuhuşları, gerek açığını, gerek kapalısını; günâhı ve haksız yere saldırmayı; hakkında hiçbir delîl indirmediği bir şeyi Allah 'a ortak koşmayı ve Allah hakkında bilmediğiniz şeyler söylemenizi kesinlikle haram etmiştir." (A'râf: 39/31-33)

39/31. âyette, insanlara, her ibâdet yerinde zînetlerini almaları, yeyip içmeleri, fakat israf etmemeleri emredil-mektedir. Müfessirlerin çoğunluğuna göre burada zînet, avreti örtecek giysidir. Avret yeri anlamına gelen sev'ey'ı örten ve insanı güzel gösteren şeye zînet denir. Yüce Allah, kullarına, bazı bedevîler gibi Ka'be'yi çıplak tavaf etmemelerini, her ibâdet yerine tertemiz elbise giyinip gitmelerini, yahut ibâdet esnasında güzel elbise giymelerini emretmiştir. Demek ki Allah, kulunun perişan, derbeder değil, tertemiz, derli toplu olmasını ister.

Bu âyetin ve bu anlamdaki hadîslerin ifadesine göre kulun, namazda, özellikle Cuma ve bayram günleri süslenmesi, güzel koku sürünmesi müste-habdir. Hz. Peygamber (s.a.v.) beyaz elbise giymeyi tavsiye etmiştir: "Beyaz elbise giyiniz, çünkü beyaz elbise, daha temiz, daha güzeldir. Ölülerinizi de beyaz kefene sarınız.

SÜT EMZİRME (RADÂ)

Anneler, çocuklarını —emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için- tam iki yıl emzirirler. Onların uygun biçimde yiyeceğini ve giyeceğini sağlamak, çocuğun babasına aittir. Herkes ancak gücü ölçüsünde bir şeyle yükümlü tutulur. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de çocuğun aidolduğu baba, çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçının da aynı şeyi yapması gerekir. Eğer (ana-baba), anlaşıp danışarak (çocuğu) sütten kesmek isterlerse, kendilerine günâh yoktur. Çocuklarınızı t sütannesi tutup) emzirtmek isterseniz, verdiğiniz(ücret)i güzelce verdikten sonra yine üzerinize bir günâh yoktur. Allah'tan korkun ve bilin ki, Allah, yaptığınız her şeyi görmektedir. (Bakara: 92/233)

92/233. âyette annelerin, süt emzirmenin tam yapılmasını isteyen baba için çocuklarını iki yıl emzirecekleri; babanın, bu süre içinde süt veren annenin uygun biçimde geçimini ve giyimini sağlaması gerektiği; hiç kimseye gücünün üstünde bir şey yüklenemeyeceği; çocuk dolayısıyla ne annenin, ne de babanın zarara sokulmayacağı (süt emzirme sorununu, iki tarafı da zarara sokmayacak biçimde çözmek gerektiği), anne baba isterlerse birbirine danışıp anlaşarak iki yıldan önce de sütten kesebilecekleri; baba isterse ücretle süt annesi de tutabileceği bildirilmektedir.

Bazı bilginlere göre bu âyette, boşanmış kadınların süt emzirmesi söz konusu edilmektedir. Çünkü boşanma ile ilgili âyetlerin ardından geldiği gibi, sözgelimi de bunu göstermektedir. Yani boşanmış olan anneler, çocuklarını iki yıl emzirirler. Tam emzirme süresi iki yıldır. Bu süre içinde çocuğun babası, babası yoksa onun vârisi annenin geçimini ve giyimini sağlar. Emzirme süresi içinde annenin geçiminin sağlanması em-redildiğine göre âyetin boşanmış anneler hakkında olduğu anlaşılmaktadır.

Fakat çoğunluğun kanısına göre âyet, geneldir. Bütün anneleri kapsar.

Anne, süt vermesi, çocuğa bakması dolayısıyla belki kocasına hizmette kusur eder de bu yüzden kocası onu beslemekten kaçınır diye âyette, özellikle emzikli kadınların beslenip giydirilmeleri emredilmiştir.

“Emzirmeyi tamamlamak isteyen kimse için" ifâdesinden de anlaşılacağı üzere iki yıl süt emzirmek farz değildir. Tam emzirme süresi iki yıldır. Çocuğunu tam emzirmek isteyen kimse, iki yıl emzirir, demektir. Tam emzirme süresi, iki yıl olduğuna göre İslâm'ın tanıdığı "süt emmeden doğan evlenme yasağı" da ancak bu iki yıl içinde süt emen çocuklara özgüdür. Hz. Peygamber (s.a.v.): "Neseb yüzünden haram olanlar, süt yüzünden de haram olur

SÜTÜN HARAM KILMASI

Size (şunlarla evlenmeniz) haram kılındı: Analarınız, kızlarınız, kızkardeşleriniz, halalarınız, teyzeleriniz, kardeş kızları, kızkar-deş kızları, sizi emziren analarınız, süt bacılarınız, karılarınızın anaları, birleştiğiniz karılarınızdan olup evlerinizde bulunan üvey kızlarınız -eğer onlarla henüz birleşmemişseniz, (kızlarını almaktan ötürü) üzerinize bir günâh yoktur- kendi sulbünüzden gelen oğullarınızın karıları ve iki kızkar-deşi bir arada almanız. Ancak geçmişte olanlar hariç. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Nisa: 98/23) âyetinde süt annelerle, süt bacılar da evlenilmesi haram olan kadınlar arasında sayılmaktadır.

Fakîhlere göre süt emzirenlere anne, beraber emenlere kardeş denilmesi, neseb hükümlerinin bunlarda da geçerli olduğunu gösterir. Süt anneler, süt kardeşler bulununca süt babalar, süt kızlar, süt halalar, süt teyzeler, süt kardeş kızları da var demektir. Buna göre süt yüzünden haram olanların da kıyas yoluyla yedi olduğu, fakat Kur'ân-ı Kerîm'de yalnız ikisinin anılmasıyla yetinildiği anlaşılır. Nitekim Peygamber(s.a.v.)in: "Doğum dolayısıyla haram olanlar, emzirme ile de haram olur." dediği rivayet edilmiştir.

SADR

 (Mûsâ) Dedi ki: "Rabbim. benim göğsümü aç (risalet görevini yüklenebilmesi için yüreğimi genişlet)," (Tâhâ: 45/25) âyetinde, peygamber olarak görevlendirilen Hz. Musa'nın, Allah'tan, sadnni açmasını dilediği anlatılmaktadır.

Sadr   bedenin üst kısmı, göğüs demektir. Kur'ân'da sadr ile kasıt, ruhun bedeni yöneten düşünce merkezidir. Kalb vefitâd da bu anlamdadır. Aşağıdaki âyetler, Kur'ân'da sadrm,düşünce merkezi anlamında kullanıldığını gösterir

 12- (Mûsâ): "Rabbim, dedi, ben, onların beni yalanlayacaklarından korkuyorum." 13- Göğsüm daralıyor, dilim açılmıyor (tutukluk yapıyor), onun için Harun'a da elçilik ver." (Şu'arâ: 47/12-13)

Ve Rabbin elbette onların göğüslerinin gizlediğini de, açığa vurduklarını da bilir. (Nemi: 48/74, Kasas: 49/69)

50- De ki; "İster taş olun, ister demir, 51- İster gönlünüzde büyüyen, (aklınıza tuhaf gelen) herhangi bir yaratık, (ne olursanız otun, Allah sizi mutlaka diriltecektir)." "Bizi kim tekrar (hayâta) döndürebilir?" diyecekler. "Sizi ilk defa yaratan (döndürür)" de. Sana alaylı alaylı baslarını sallayacaklar ve: "Ne zaman o?" diyecekler. "Pekyakın olabilir" de. (îsrâ: 50/50-51)

Ey insanlar, size Rabbinİzden bir öğüt, göğüslerde olan(stkıntılar)a şifa ve inananlara bir yol gösterici ve rahmet gelmiştir. (Yûnus: 51/57)

O, göğüslerin özünü bilendir. (Hûd: 52/5, Şûra: 62/24, Mülk:77/l3,Enfâl':93/43)

Allah, göğüslerin özünü bilendir. (Lokman: 57/23, Nisa: 98/119, Mâide: 110/7)

Onların göğüslerindeki kini çıkarıp atmışadır; (hepsi) kardeşler olarak divanlar üzerinde karşı karşıya oturur(sohbet eder)ler. (Hicr: 54/47)

Kim de inkâr ederse, onun inkârı seni üzmesin. Sonunda onların dönüşleri bizedir. O zaman yaptıklarını kendilerine haber veririz- Şüphesiz Allah göğüslerin özünü (kalblerden ne düşünceler geçtiğini) bilir. (Lokman: 57/23)

 Allah göklerin ve yerin gaybını bilendir. O, göğüslerin özünü bilir. (Fâtır: 43/38)

Eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz Allah, siz(in imanınız)a muhtaç değildir. Fakat kullan için küfre razı olmaz. Ve eğer şükrederseniz sizin için ona razı olur. Hiçbir günahkâr, diğerinin günâhını çekmez- Sonra dönüşünüz Rabbinizedir, (O), size yaptıklarınızı haber verir. Çünkü O.

göğüslerin özünü bilir. (Zümer: 59/7)

Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmadan

Allah'ın âyetleri hakkında tartışanlar var ya, onların göğüslerinde, (hiçbir zaman) erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen Allah'a sığın, çünkü işiten, gören O'dur. (Mü'miti: 60/56)

60/56'ncı âyette yüce Allah, delile, bilgiye dayanmadan Allah'ın âyetlerine karşı koyanların, içlerinde hiç erişemeyecekleri bir kibir taşıdıklarını, bu kibirleri yüzünden Allah'ın âyetlerine itiraz ettiklerini buyurmakta ve Elçisine, Allah'a sığınmasını emretmektedir.

Yani onlar kibirleri yüzünden seni kıskanmaktadırlar. Kendilerini öyle büyük sanıyorlar ki sana âyetler inmesine tahammül edemiyorlar. Kendilerini buna senden daha lâyık görüyorlar. Onlar bu hayal ettikleri büyüklüğe hiçbir zaman ulaşamazlar. Aslında onlar büyük değiller ama kıskançlıkla böyle hayal ediyorlar. Peygamberlik Allah vergısıdir Allah onu dilediği kuluna nasib eder.

 (Allah) Gözlerin hâinibakışlarım ve göğüslerin gizlediği düşünceleri bilir. (Mü'inin: 60 19)

O{hayva)rdarda sizin için (sütleri, derileri, tüyleri gibi daha birçok) faydalar var. Onların üstünde gönüllerinizdeki arzuya erersiniz; onların ve gemilerin üstünde taşınırsınız. (Mii'min: 60/80) âyetinde insanların, hayvanlara binerek sadırlarındaki İhtiyâca ulaştıkları, yani arzu ettikleri yere gidebildikleri anlatılmaktadır.

Bu âyetlerden, Kıır'ân'da sadr kelimesiyle ruhun en üst katmanı, düşünce merkezinin kastedildiği anlaşılmaktadır.

Kalb : Bir şeyi ters çevirmektir, sırt üstü getirmek anlamlarına gelir. Aynı kökten takltb, alt üst etmek, didik didik aramaktır.

Senin için İşleri tersine çevirdiler, (seni engellemek için her şeyi aradılar, her çareye başvurdular,) her şeyi denediler."

SAHB

Sahb: birinin yanında bulunmak demektir. Sâhib maddeten veya manen biriyle beraber bulunan, yanından ayrılmayan kimsedir. Bir malın mâlikine ve yöneticisine sâhib dendiği gibi arkadaşa da sâhib denilir. Sahibin çoğulu ashâbûu. Bir şeye ishâh, ona itaat etmek, onun yanından ayrılmaz arkadaşı, destekçisi olmaktır.

 42- De ki: "Gece gündüz, sizi Rahmân'dan kim koruyacak?" Hayır, onlar, Rabterinİn Zikrinden yüz çeviriyorlar. 43- Yoksa onları, bize karşı koruyacak tanrıları mı var? Onlar, ne kendilerine yardım edebilirler, ne de bizim tarafımızdan onlara sahip çıkılır. 44- Biz onları ve atalarını yaşattık, nihayet kendilerine ömür uzun geldi, (ebedi yasayacaklarım sandılar). Bizim, yere gelip, onu uçlarından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? Üstün gelen onlar mı (yoksa biz m/yiz^Enbiyâ: 73/42-44)

73/42-43'ııcü âyetlerde gece gündüz insanı Allah'ın kazasından, azabından koruyacak, Allah'tan başka bir Tanrı bulunmadığı, soru tarzında anlatılıyor. İnsanı koruyan Allah'tır. İnsan Allah'a isyan ederse, Allah onu derhal cezalandırabilir. Onu Allah'a karşı koruyacak bir tanrı ve koruyucu yoktur. Allah, âsi kullarını hemen cezalandırmıyor, onlara fırsat veriyorsa bu, onlara acıdığından dolayıdır. Yoksa o tanrı diye taptıkları şeyler, kendilerini Allah'a karşı koruyamaz, Allah'ın azabına engel olamazlar. Yalnız başına kalan o müşrikler, ne kendi kendilerine yardım edebilirler, ne de Allah onlara sahip çıkar. Allah'ın azabı içinde kalırlar.

44'ncü âyette ataları ve kendileri rahat yaşatılan müşriklerin, bu ömrün hiç bitmeyeceğini, böyle sürüp gideceğini; yahut Allah'ın cezasına çarpılmış olan eski milletlerin üzerinden uzun süre geçtiği için onların başlarına gelenlerden hiç ibret almadıkları belirtiliyor. Ve Allah'ın, Yer'e gelip onu uçlarından eksilttiği, o müşriklerin buna engel olamadıkları, yalnız Allah'ın, dediğini yapan ve üstün gelen olduğu vurgulanıyor.

Bu âyette Allah'ın, Arza (yere) gelip onu uçlarından eksiltmesi, birkaç şekilde tefsir edilmiştir:

Allah, kâfirlerin yurtlarını birbiri ardınca ellerinden alıp müsllimanlara verir; kâfirleri öldürüp sayılarını azaltır. Yahut insanları öldürür, bütün ülkeleri kuşak kuşak helak eder. Yahut Allah, eski milletleri, inkârları yüzünden ardı ardına helak etmiştir. Belki de âyetin ruhuna en uygun olan anlam budur. Ayet, Allah'ın, inkârda direnen eski milletleri kırıp geçirdiğini, azalttığını; onların değil, fakat Allah'ın galip geldiğini hatırlatmaktadır. Mânâ şudur

Allah'ın, düşmanlarına karşı dostlarına yardım ettiğini, peygamberlerini yalanlayan milletleri helak edip mü'minleri kurtardığını görmüyorlar mı? Bundan ibret alınıyorlar mı? Allah mı galip geliyor, yoksa O'nun elçilerine karşı gelenler mi?

Ayrıntı için Sahâbîler maddesine bakınız.

SANEM

138- İsrail oğullarını denizden geçirdik, kendilerine mahsus birtakım putlara tapan bir kavme rastladılar: "Ey Mûsâ, dediler, (bak) bunların nasıl tanrıları var, bize de öyle bir tanrı yap!" (Mûsâ) dedi: "Siz, gerçekten câhil bir toplumsunuz., 139- Şunlann içinde bulundukları (din) yıkılmıştır ve yaptıkları şeyler boşa çıkmıştır." 140- "Allah, sizi âlemlere üstün yapmış iken size Allah'tan başka bir tanrı mı arayayım?" dedi. (A'râf: 39/138-140)

39/138-140: Yüce Allah, İsrail oğullarını denizden salimen geçirip Fir'avn'ın elinden kurtardıktan sonra puta tapan bir toplumun yanına geldiler. Onların putlarını görünce buna heveslendiler, Musa'dan, onların tanrıları gibi kendilerine de bir tanrı yapmasını istediler. Mûsâ onları kınadı. Düşünmeden hareket eden insanlar olduklarını, puta tapma inancının yıkılmaya mahkûm bulunduğunu söyledi. "Allah, sizi alemlere 'üstün kıldığı halde ben size O'ndan başka tanrı mı arayayım?" dedi. Yani sizi âlemlere üstün kılan, size bu lütuf lan yapan Allah'tır başka bir tanrı değil. Artık O bırakılıp da hiçbir yararı olmayan şeylere tapılır mı?

69- Onlara İbrahim'in haberini de oku: 70- Babasına ve kavmine: "Neye tapıyorsunuz?" demişti. 71- "Putlara tapıyoruz, onların önünde ibâdete duruyoruz." dediler. 72- "Peki, dedi, siz du'â ettiğiniz zaman onlar sizi işitiyorlar mı? 73- Yahut .size fayda veya zarar verebiliyorlar mı?" 74- "Hayır, ama babalarımızın böyle yaptıklarını gördük, (onun için biz de böyle yapıyoruz)." dediler. 75- "İşte gördünüz mü neye tapıyorsunuz? dedi. 76- Siz ve eski atalarınız? 77- Onlar benim düşmantmdır. Yalnız âlemlerin Rabbi (benim dostumdur). 78- Beni yaratan ve bana yol gösteren O'dur. 79- Bana yediren ve içiren O'dur. 80- Hastalandığım zaman bana şifâ veren O'dur. 81- Beni Öldürecek, sonra diriltecek O'dur. 82- Ceza günü hatâmı bağışlayacağını umduğum da O'dur. 83- Rabbim, bana hüküm (hükümdarlık, bilgi) ver ve beni Sâlihler arasına kat. 84- Sonra gelenler arasında bana, bir doğruluk dili nasib eyle (sonraki nesiller arasında hayır ile anılmamı sağla)! 85- Beni nimet(i bol olan) cennetinin vârislerinden kıl. 86- Babamı da bağışla. Çünkü o, sapıklardandır. 87- (Kulların) diriltilecekleri gün, beni utandırma. 88- O gün ki, ne mal, ne de oğullar yarar vermez. 89- Ancak Allah'a sağlam ve temiz kalb getiren (yarar görür)." 90- (O gün) cennet, korunanlara yaklaştırılır. 91- Cehennem de azgınların karşısına çıkarılır. 92- Onlara: "Hani taptıklarınız nerede?" denilir. 93- O Allah'tan başka (taptıklarınız) size yardım ediyorlar mı, yahut kendilerine yardımları dokunuyor mu?" 94- Onlar ve azgınlar, tepe taklak oraya atılırlar. 95- İblis'in bütün askerleri de. 96- Onlar orada (putlanyle) çekişerek derler ki: 97- "Vallahi biz apaçık bir sapıklık içinde imişiz! 98- Çünkü sizi âlemlerin Rabbine eşit tutuyorduk. 99- Ama bizi saptıran o suçlulardır. 100- Şimdi artık bizim ne şefaatçilerimiz var, 1Ol-Ne de sıcak bir dostumuz. 102- Âh keşke bir dönüşümüz daha olsa da inananlardan olsak!" 103- Muhakkak ki bunda bir ibret vardır, ama yine çokları inanmazlar. 104- Şüphesiz Rabbin, işte üstün O'dur, merhamet eden O'dur. (Şu'arâ: 47/69-104)

47/69-82'nci âyetlerde Hz. İbrahim'in, babasına ve kavmine putların Tanrı olamayacağını kanıtlarla ispatlayıp onları Allah'ı bir bilmeğe çağırması,

83-87'nci âyetlerde putlara değil, sadece Allah'a dua edileceğini belirtmek için İbrahim'in Allah'a yalvarması anlatılmaktadır: Hz. İbrâhîm, Allah'tan kendisine ilim ve hüküm vermesini, ve kendisini sâlihler arasına katmasını, sonra gelecek İnsanlar arasında hayır ile yâd ettirmesini, cennete sokmasını; yolunu şaşırmış babasını da bağışlamasını, yeniden dirilme gününde kendisini perişan etmemesini dilemiştir.

47/88-102'nci âyetlerde yine Hz. İbrahim'in dilinden âhiret günü tasvîr edilir: Allah'a varılacak günde, bozuk inançlardan arınmış sağlıklı gönül getirmekten başka hiçbir şey yarar vermez; o günde korunanlara cennet yaklaştırılırken azgınların karşısına da cehennem getirilir: "Hani Allah'tan başka taptıklarınız nerede? Size yardım edebiliyorlar mı? Hattâ kendilerini kurtarabiliyorlar mı?" denilir. Azgınlar bu şekilde azarlandıktan sonra tan-nlaştirdıkları kimselerle ve İblîs'in bütün askerleriyle birlikte cehenneme tıkılırlar ve orada birbirleriyle tartışmağa başlarlar:

Tapanlar, tanrı diye taptıkları kimselere:

— Meğer biz sizi âlemlerin Rabbine eş tutmakla ne kadar sapıklık ediyormuşuz? Bizi suçlular azdırdı. Şimdi bizim Allah katında ne şefaat edenimiz, ne de samimi bir dostumuz var? Oysa biz size, Allah katında bize yardım edeceksiniz umuduyla tapınıştık. Âh keşke bir daha dünyâya geri dönme imkânımız olsa da inansak! derler.

Bu sözlerden tapılanların, yer yüzünde tanrılaştırman insanlar ve cinler olduğu anlaşılmaktadır. Çünkü insanlar, ya kendileri gibi insanlara körü körüne itaatle onları tanrılaştırmalar veya görünmez ruhsal varlıklar olan meleklere, cinlere tapınışlardır. Tabii suçlularla beraber cehenneme atılanlar, insanları kandırıp şaşırtan cin şeytanlarıdır.

103-104'nciî âyetlerde de bu olayda bir ibret bulunduğu, tek güçlü ve rahmeti bol olanın, esirgeyenin Allah olduğu vurgulanıyor.

Hz. İbrâhîm'in babasiyle tartışması, Meryem Sûresi'nde de geçmişti. Burada yeni olan, İbrahim'in, yalnız babasına değil, onunla birlikte kavmine de hitâbetmesidir. Son iki âyette belirtildiği üzere bu kıssanın anlaşmasındaki hikmet de dinleyenlere ders vermektir.

 Hz. İbrahim'in, Araplar arasında özel bir yeri vardı. Çünkü Kureyş kabilesi, kendilerinin,İbrahim soyundan geldiklerine inanıyordu. İşte onlara, ataları İbrahim'in, bir puta tapan değil, Allah'ı bir bilen, insanları Allah'ı birlemeğe çağıran bir peygamber olduğu; kendilerinin de ataları İbrâhîm gibi Allah'ı birleyip yalnız O'na tapmaları gerektiği anlatılmaktadır.

74- ibrahim, babası Azer 'e demişti ki; "Sen putları tanrılar mı ediniyorsun? Doğrusu ben seni ve kavmini açık bir sapıklık içinde görüyorum." 75- Böylece biz İbrahim'e göklerin ve yerin melekûuınu (büyük ve harikulade muhteşem varlıklarım) gösterîyorduk ki, kesin inananlardan olsun. 76- Üzerine gece basınca (İbrahim) bir yıldız gördü; "Budur Rabbim" dedi. Yıldız batınca: "Batanları sevmem", dedi. 77- Ay'ı doğarken görünce: "Budur Rabbim" dedi. O da batınca: "Rabbim bana doğru yolu göstermeseydi, elbette sapan topluluktan olurdum." dedi. 78- Güneşi doğarken görünce: "Budur Rabbim, bu daha büyük!" dedi. (O da) batınca dedi ki: "Ey kavmim, ben sizin (Allah'a) ortak koştuğunuz şeylerden uzağım." 79- "Ben yüzümü tamamen, gökleri ve yeri yoktan var edene çevirdim ve artık ben O(na) ortak koşanlardan değilim!" 80- Kavmi onunla tartışmaya girişti. (O onlara) dedi ki: "Beni doğru yola iletmiş iken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Ben, sizin O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam. Ancak Rabbİmin dilediği otur! Rabbim, bilgice herseyi kuşatmtştr. Hâlâ öğüt almıyor musunuz? 81- Hem siz, Allah'ın size. (tanrı oldukları) hakkında hiçbir delîl indirmediği şeyleri, O'na ortak koşmaktan korkmuyorsunuz da ben nasıl sizin (O'na) ortak kustuğunuz şeylerden korkarım? Şimdi biliyorsanız (söyleyin), İki topluluktan hangisi (tek Allah'a inananlar mı, yoksa Allah'a ortak koşanlar mı) güvende olmağa daha lâyıktır? 82- İnananlar ve imanlarını bir haksızlıkla bulamayanlar... İşte güven onlarındır ve doğru yolu bulanlar da onlardır. 83- İste bunlar, kavmine karsı İbrahim'e verdiğimiz hüccetikanıt)lerimizdir. Dilediğimizi derecelerle yükseltiriz. Şüphesiz Rabbin hüküm ve hikmet sahibidir, bilendir. (En'âm : 55/74-83)

55/74-82'nci âyetlerde Allah'ı bideyenlerin lideri olarak bilinen Hz. İbrâhîm'in, Allah'ın birer âyeti olan tabî'at varlıklarından istidlal ile yavaş yavaş nasıl Allah'ın birliğini aklı ile bulduğu anlatılmaktadır:

Hz. İbrâhîm, önce bir yıldız görür, yüksekliğine ve parlaklığına bakarak onu tanrı sanır. Fakat yıldız batınca batanların tanrı olamayacağını anlar. Ay'ı daha parlak görünce onu tanrı sanır, Ay da batınca onun da tanrı olmadığı kanısına varır. Güneşi bunlardan daha büyük, daha parlak görünce onu tanrı sanır. O da batınca batan, fânî şeylerin hiçbirinin tanrı olamayacağını anlayarak özünü, gökleri ve yeri yaratan Allah'a döndürür, O'nun bir ve tek olduğuna kesinlikle inanıp, O'na ortak koşanların yaptıklarından uzak olduğunu vurgular.

Toplumunun insanları kendisiyle tartışırlar. 80'nci âyetin ifadesinden anlaşılıyor ki onu tanrıların gazabıyla tehdit ederler. Fakat Hz. İbrâhîm, Allah, kendisini tevhîd yolu olan gerçeğe ilettikten sonra onların tanrı diye taptıkları şeylerden korkmayacağını, Allah'ın dilediğinden başka hiçbir şeyin olamayacağını söyler. "Siz hiçbir esasa dayanmadan Allah'a ortak koşmaktan korkmadıktan sonra ben sizin ortak koştuğunuz tanrılardan nasıl korkarım?" der ve delilsiz olarak Allah'a ortak koşanların mı, yoksa delîl ile bir tek Allah'a tapanın mı daha güvencede olduğunu onlara sorar.

Daha sonra 82'nci âyet, îmânlarına bir günâh, bir bâtıl karıştırmadan inanan kimselerin güvencede ve doğru yolda olduklarını anlatıyor. Bu âyet, ya Hz. İbrâhîm'in sözünün devamıdır veya şirkin yersizliğini anlatan delîllerden sonra tevhidin doğru olduğunu belirten parantez cümlesi bir vahiydir.

Bu âyetlerde Hz. İbrâhîm'in, yıldızlara önce "Rab" deyip, battıklarını görünce de batanların Rab olamayacağını anlayarak bunları yaratana döndüğü anlatılmaktadır. Bundan İbrâhîm kavminin,yıldızlara taptığı anlaşılıyor. Demek ki Hz. İbrâhîm de yetiştiği ortamın etkisinde kalarak çocukluğunda, yıldızları tanrı saymış, ama aklı olgunluk düzeyine gelince bunların tanrı olamayacağını düşünmüş ve Allah'ın birliği inancına varmıştır.

Fahreddîn Râzı'nin, burada ilmî bir yorumu vardır ki özeti şudur: Târihi bize kadar gelen en eski peygamber Nuh'tur. Nûh, puta tapmakla savaşmıştın "Dediler ki: 'Tanrılarınızı bırakmayın, ne Vedd'i, ne Suvâ'ı, ne de Yeğûs'u, Ye'ük'u ve Nesr'i bırakmayın "

SAYI BOYUTU

I- KUR'ÂN'DA SAYI KAVRAMI VE ANILAN SAYILAR:

1-1 Sayıların Aslı:

1- Anadolsun fecre (fan yeri ağarmasına), 2- On geceye, 3- Çift'e ve tek'e. (Fecr: 10/1-3)

Fecr; Tan yerinin ağarma zamanıdır ki biz buna galat olarak şafak deriz. Oysa şafak Arapça'da, Güneş battıktan sonra ufukta kalan kızartıya denir. Seher vakti dediğimiz tan yerinin ağarma zamanı, zihnin en sakin, gönlün en huzurlu, ortalığın en durgun olduğu zamandır.

On geceye andolsun": Kuvvetli re'ye göre bu on gece, Zu'l-hicce ayının ilk on gecesidir. Bunlar hac işleriyle, ibâdetleriyle geçirilen geceler olduğu için üstlerine yemin ile bunların değeri belirtilmiştir. On gecenin, yılın ilk ayı olan Muharrem'in on gecesi, yahut Ramazanın ilk veya son on gecesi olduğu hakkında rivayetler de vardır." ma'rife olmayıp nekre (belirsiz) olduğu için, belli bir on gece olmayıp bunların her birine, belki de her ayın, Ay ışığının git gide arttığı ilk on gecesine işaret olması da mümkündür.

Şef  çift, vetr  tek demektir. Bu çift ve tek ile neyin kasdedildiği hakkında çeşitli tefsirler vardır Şef kurban bayramı günü, vetr arefe günüdür; şef kurban bayramının birinci ve ikinci günleri, vetr üçüncü günüdür; şef Âdem, vetr eşi Havva'dır: şef ' iki rek'atii namazlar, vetr tek rek'atli namazlardır; şef yaratıklar, vetr Allah'tır. Çünkü Allah: "Her şeyi çift yarattık"

SEBEB

Kim Allah'ın, dünyâda ve âhirette kendisine yardım etmeyeceğim sanıyorsa ö/kesini gidermek için göğe bir sebep(ip)le uzansın, sonra (ayaklarını yerden) kessin de baksın, bu çaresi, öfkelendiği şeyi giderebilecek mi?(Hac: 88/15)

88/15'ncİ âyette "t^^" daki zamir, İbn Abbâs'a göre Hz. Muhammed'e gider. Mânâ şöyledir: Kim Allah'ın, dünyâda ve âhirette Muhammed'e yardım etmeyeceğini sanıyorsa o, evinin tavanına bir ip bağlayıp kendisini assın, bakalım bu yaptığı işle, öfkelendiği şeyi giderebilecek mi? Allah'ın, Elçisine yardımına engel olacak mı? Bu takdirde zanda bulunan kimse, Hz. Muham-med'în düşmanıdır, Allah'ın ona yardımını çekemeyendir.

Fakat bu mânâ bizce pek kuvvetli değildir. Çünkü bu âyetlerden önce Hz. Muhammed zikredilmemiştir ki zamir ona gitsin. Siyaka en uygun olan, zamîrin, kendinden önceki gitmesidir. Bu takdirde de zannedenin miislüman olması gerekir. Şayet zanneden kimse müslüman ise o zamîr de ona gidiyorsa mânâ şöyle olur: Kim Allah'ın, ne dünyâda, ne de âhirette kendisine yardım etmeyeceğini sanıyorsa o, bu derece umutsuzluk içine düşmüşse bir iple göğe uzansın da yerden kesilsin. Baksın, böyle yapmakla bir fayda sağlayabilecek mi, bir yardırm alabilecek mi? Yani can sıkmanın, umutsuzluğa düşüp bunalıma girmenin, acele yardım gelmesini beklemenin bir yaran olmaz. Allah'ın yardımı, O dilediği zaman gelir. Acele etmekle bir şey elde edilmez.

Bu anlam bizce sözgelişine ve Arap dilinin gramer kurallarına daha uygundur. Bundan dolayı ilk mealimizde çoğunluğun açıkladığı birinci mânâyı yazmış olmamıza rağmen, şimdi daha doğru olduğu kanısına vardığımız ikinci mânâyı tercih ediyoruz.

Sebeb hurmaya çıkılan iptir. Yoksa göklerin. yerin ve ikisi arasında bulunanların mülkü onların mı? Öyleyse sebepler (vâsıtalar) içinde yükselsinler (vâsıtalara binip göklere çıksınlar da oradan âlemi yönetsinler, vahyi de kendi isteklerine göre indirsinler), (Sâd: 38/10)

38/10: Allah, kibir ve gurura kapılan kıskanç insanları alçaltır. Yoksa gökler, yer ve bunlar arasında bulunanlar Muhammedi kıskananların mıdır ki Allah'ın Muhammed'e lütfunu çekemiyorlar? Eğer gerçekten gökler ve yer kendilerinin ise haydi sebepler içinde göklere çıksınlar, araçlar bulup göklere yükselsin, evrenin thatına oturup mülklerini yönetsinler. Dilediklerine vahiy indirsin, dilediklerini peygamber yapsınlar. Bunu yapamazlar. Çünkü evrende hiçbir şey onların değildir. Evren tamamen Allah'ındır. Öyle ise onların, Allah'ın verdiği lütuflardan ötürü insanları kısmanmaya hakları olmadığı gibi bunun kendilerine bir yaran da olmaz. Onlar Allah'ın iiitfunu önleyemezler.

Bu âyet,  Yoksa onların, (göğe çtktp meleklerin sözlerini ve onlara vahyedileni) dinleyecekleri bir merdivenleri mi var? Öyleyse dinleyenleri, (meleklerin sözlerini dinlediklerine) açık bir delil getirsin." (Tûr: 76/38) âyetinin anlamını vermektedir.

36- Firavun dedi: "Ey Hâmân, bana yüksek bir kule yap da o sebeplere (yollara) erişeyim:" 37- "(Yani) Göklerin yollarına (erişeyim) de çıkıp Musa'nın tanrısına bakayım. Çünkü ben Musa'yı, yalancı sanıyorum." Böylece yaptığı kötü iş, Firavun'a süslü gösterildi ve (o), yoldan çıkarıldı. Firavundun tuzağı, tamamen boşa çıktı. (Mü'min: 60/36-37)

60/36-37: Musa'nın öğütiediği tek Allah inancını kabul etmeyen Firavun, veziri Hâmân'a, yüksek bir bina yapmasını, o binadan göklerin sebeplerine, yani yollarına, vasıtalarına çıkıp Musa'nın Tanrısını görmek istediğini, aslında böyle birTann olmadığını, Musa'yı yalancı sandığını söylemiş, böylece yoldan sapmış, fakat Musa'nın dâvasına engel olmak için kurduğu tuzakların hepsi sonuçsuz kalmıştır.

Fıravun'un yaptırdığı binanın, tuğladan yapılmış yüksek bir bina olduğu söylenir, Hamdj Yaar'a göre herhalde Firavun, vüksek bir rasathane yaptırıp oradan göklere bakmak ve Allah'ı gözetlemek, göremeyince de Musa'nın söylediği Tanrıyı her tarafta, göklerde dahi aradığını,fakat bulamadığını, böyle bir Tanrının olmadığını söyleyerek halkı aldatmak istemiştir.

Herhangi bir işi veya eylemi başarma aracı olan şeye sebeb denilir.

84- Biz onu yeryüzünde güçlü kıldık ve ona her şeyden bir sebep (istediği herşeye ulaşmanın yolunu, aracını) verdik. 85- O da (kendisini batı ülkelerine ulaştıracak) bir yol tuttu. 86- Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, kara balçıklı bir gözede batar buldu. Onun yanında da bir kavim buldu. Dedik ki: "Ey ZüH-Karneyn, (onlara) ya azâb edersin veya kendilerine güzel davranırsın (onları güzellikle yola getirirsin. Nasıl istersen Öyle yaparsın)." 87- Dedi: "Kim haksızlık ederse, ona azâb edeceğiz, sonra o, Rabbine döndürülecektir. O da ona görülmemiş bir azâb edecektir. 88-Fakat inanıp iyi iş yapan kimseye de en güzel mükâfat vardır. Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz (onu zor işlere koşmayacağız).' 89- Sonra yine bir yol tuttu. 90- Nihayet güneşin doğduğu yere ulaşınca onu, güneşe karşı kendilerine siper yapmadığımız bir kavim üzerine doğar buldu. 91- işte (Zu'l-Karneyn) böyle (yüksek bir mevkie ve hükümranlığa sahip) idi. Onun yanında (daha) nice bilgi ve yetki bulunduğunu biliyorduk. 92- Sonra yine bir yol tuttu. 93- Nihayet iki sed arasına ulaşınca onlarvt önünde hemen hiç söz anlamayan bir kavim buldu. (Kehf: 69/84-85)

69/84-92'nci âyetlerde Batıya ve Doğuya hükmetmiş olan Zu'l-Kar-neyn'in öyküsü anlatılır: Allah'ın büyük bir güç ve bilgi verdiği Zü'l-Kameyn. tuttuğu sebeb (yol) ile güneşin battığı yere kadar gider. O bölgedeki halkj hükmü altına aldıktan sonra, yine tuttuğu bir yol ile güneşin doğduğu yere gelir. Orada evden, barınaktan yoksun, ilkel bir kavim bulur. Sonra vardığı iki sed arasında hemen hemen hiç söz anlamayan çok daha ilkel bir kavim bulur.

Bu âyetlerde Allah'ın, Zü'1-Karneyn'e, istediği her şeye ulaşmanın, her şeyi yapmanın sebebini, yani yolunu, imkânını verdiği anlatılmaktadır.

Sarık, başörtüsü ve uzun giysiye de, ipe benzetilerek sebeb denilir.

Sebb ise sövme anlamına gelir.

 (Onların) Allah'tan başka yalvardıklanna sövmeyin ki, onlar da bilmeyerek taşkınlıkla Allah'a sövmesinler! Biz, her ümmete yaptıkları işi böyle süslü gösterdik; sonunda dönüşleri Rablerinedir. O, onlara ne yaptıklarım haber verecektir. (En'âm: 55/108)

55/108'nci âyette yüce Allah, müşriklerin, taşkınlık yapıp Allah'a sövmemeleri için; mii'minlere. onların tanrılarına sövmemelerini buyuruyor. İbn Abbâs'tan gelen rivayete göre: "Siz ve Allah'tan başka taptıklarımı, cehennemin odunusunuz, oraya gireceksiniz."

SEFİNE

71- Bunun üzerine yürüdüler. Nihayet gemiye bindikleri zaman gemiyi deliverdi. (Mûsâ): "Halkını boğmak için mi gemiyi deldin? Gerçekten sen çok tehlikeli bir iş yaptın/1' dedi... 79- "O (yaraladığım) gemi, denizde çalışan yoksullarındı. Onu kusurlu yapmak istedim, çünkü onların ilerisinde her (sağlam) gemiyi zorla alan bir kral vardı." (Kehf: 69/71,79) âyetlerinde Hızır'ın, Mûsâ ile birlikte bindikleri sefineyi yaraladığı, Musa'nın, buna itiraz ettiği; Hızır'ın da bu davranışının sebebini açıkladığı anlatılmaktadır.

Onu ve gemi halkım kurtardık ve o gemiyi âlemlere bir ibret yaptık. (Ankebût: 85/15)

Kavmini irşâd için gönderilen Hz. Nûh (selâm ona), onların arasında dokuz yüz elli yıl kalmış, onları Öğütleriyle uyarmağa çalışmış ama öğüt alıp yola gelmemişler. Bu yüzden o haksız insanlar, kendilerini yakalayan tûfân ile helak olup gitmişlerdir. Allah, Nuh'u ve onun sefinesine binenleri kurtarıp, onları kurtaran sefineyi herkese ibret yapmıştır.

Sefine : sfn kökünden yapılmış isimdir. Sefen alt kısım anlamındadır. Aslında sefen alt kısmını, herhangi bir örtünün altındakini ortaya çıkarmak demektir. rüzgâr yerin toprağını sürüp götürdü, demektir. Kılıç sapının derisine de sefen denilir.

İşte sefn kökünden yapılmış olan sefine de kolayca binilen binitfgemi)dir.

SEHA, CÛD, İSÂR VE BUNLARIN KARŞITLARI: TAMA', HIRS, MAL VE MEVKİ SEVGİSİ

A) Arapça'da sehâ ve cûd eş  anlamlı kelimelerdir, ikisi de cömertlik anlamını verir. Bunların karşıtı tama' ve hırs'tır. îsâr ise, yalnız cömertlik değil, başkasını kendi nefsine tercih etmektir ki, cömertliğin son derece ilerisidir. Bunun karşıtı da şuhh, başkasının malına göz dikmek, başkasının elindeki nimetin kendisine geçmesini istemektir.

îhsân'ın üç mertebesi vardır:

1) Birincisi, vermek ile malın eksilmeyeceği, kolayca verilebilecek şeyi vermektir ki vermenin bu mertebesine "sehâ" denilir.

2) İkincisi, malın çoğunu verip kendisine az bir şey bırakmak, ya da verdiği kadar da kendisine bırakmaktır. Buna da "cûd" denilir.

3)  Üçüncüsü kendisinin ihtiyâcı varken, malı veya muhtâcolduğu herhangi bir şeyi başkasına vermektir ki buna nîsârn denilir

SEKR VE SAHV

Hurma ağaçlarının meyvalarmdan ve üzümlerden de sarhoşluk ve güzel rızık elde edersiniz- Şüphesiz bunda aklını kutlanan bir toplum için ibret vardır. (Nahl: 70/67)

70/67'nci âyette, meyvasından seker (keyf veren içki) ve besin elde edilen hurma ve üzümün yetiştirilmesinde de Allah'ın kudretine ve birliğine işaretler bulunduğu vurgulanmaktadır

SETR VE TECELLÎ

Musa, ettiğimiz vakitte bizimle buluşmağa gelip de Rabbi ona konuşunca: "Rabbim, bana görün, sana bakayım!" dedi. (Rabbi) buyurdu ki: "Sen beni göremezsin; fakat dağa bak, eğer o yerinde durursa, sen de beni göreceksin.'1' Rabbi dağa görününce onu darmadağın etti ve Mûsâ da baygın düştü. Aydınca: "Sen yücesin, sana tevbe ettim, ben inananların ilkiyim!" dedi. (A'râf: 39/143)

39/143'ncü âyette Musa'nın, Allah'ın konuşmasını duymakla yetinmeyip, bizzat O'nu görmek istediği, yüce Allah'ın da: "Sen beni göremezsin. dağa bak, eğer dağ ben göründüğüm zaman dayanabilir, yerinde durursa sen de beni görebilirsin." dediği, Allah'ın tecellîsi karşısında dağın savrulup un ufak olduğu, Musa'nın da bu dehşet karşısında kendinden geçtiği, ayılınca tevbe edip: nYa Rabbi sana inananların ilki benim." dediği anlatılmaktadır.

Mutasavvıflara göre dağ, Musa'nın kendi vücudundan kinayedir. Yüce Allah'ın tecellîsi karşısında Musa'nın insan bedeni yok olmuş, Mûsâ kendi varlığının bilincinden geçmiş, yalnız mutlak gerçek varlık olan Hak kalmıştır. Mamafih, Allah'ın kelâmına böyle tutarsız te'villerin uygulanmasını doğru bulmuyoruz. Kur'ân-ı Kerîm, belli bir zümreye değil, herkesin anlayış seviyesine hitabetmîştir. Musa'nın Allah ile konuşması Allah'ın ona tecellîsi olayları, ana hatlarıyla Kitâb-ı Mukaddes 'te vardır. Ancak dağın darmadağın olmasını, Kitâb-ı Mukaddes'in bugünkü nüshalarında bulamadım. Muhakkak ki bunlar, Hz. Peygamber devrindeki nüshalarda vardı. Kur'an-ı Kerîm, öğüt için Kitâb-ı Mukaddes'te olanları anlattığına göre bunları böyle tevillere tabi tutmak doğru olamaz.

Bu âyetin tefsirinde, Allah'ın görülüp görülemeyeceği konusu, uzun uzadıya tartışılmıştır. Ehl-i sünnete göre Allah'ı görmek mümkündür. Eğer mümkün olmasaydı, Müsâ, O'nu görme isteğinde bulunmazdı. Çünkü Allah'ın görülemeyeceğini bilir, muhal olanı istemezdi. Kaldı ki Allah, bu âyette görmeyi tamamen kaldırmıyor, şarta bağlıyor ..Görünmesi karşısında dağ yerinde durursa, Mûsâ'nm da O'nu görebileceğini söylüyor. Mu'tezile İse

"Gözler O'nu idrâk etmez. O gözleri idrak eder"

SEYAHAT

 177- Fakat o azâb yurtlarına İndiği zaman uyarılmış olanların sabahı ne kötü olur! 178- Bir süreye kadar onları kendi hallerine bırak.( Sâffât: 56/177-178)

56/176- 179'ncu âyetlerde Peygamber(s.a.v.)in uyarılarıyla alay eden: "Hani o bizi korkutup durduğun azâb nerede?n diyenler şiddetle uyarılıyor: "Bizİtn azabımızı mı acele istiyorlar? Azabımız çevrelerine indiği zaman uyarthp da söz dinlememiş olanların sabahı kötü olur!" buyuruluyor.

Saha geniş mekân, evin alanı,yöresi. Saha çevre demektir.

Çevrelerine konacak olan şey, müşriklerin uğrayacakları yenilgidir veya Hz. Muhammed(s.a.v.)in, Mekke'nin fethi sırasında ordusuyla Mekke yakınlarına konmasıdır. Bu suretle âyet, ileride vukubulacak büyük fetih olayına yıllar önce işaret etmiş olmaktadır.

Enes ibn Mâlik şöyle diyor: "Peygamber (s.a.v.), sabahleyin güneş doğarken Hayber'e geldi. Ben de beraberdim. Hayber halkı, sabahleyin durumdan habersiz, islerine gitmek üzere baltalarıyla, sepetleriyle evlerinden çıktıklarında orduyu görünce: 'İşte Muhammed ve ordusu!' dediler. Peygamber (s.a.v.): 'Allahu ekber! Hayber düştü! Çünkü biz bir kavmin çevresine konarsak uyarılmış olanların sabahı kötü olur!' dedi."

SPOR

30- Biz Davud’a Süleyman'ı armağan ettik, (Süleyman) ne güzel kuldu! Hep Allah'a başvururdu. 31- Akşam üstü kendisine safin (görkemli) hızlı koşan (safkan Arap) atlan gösterilmişti. 32- "Ben, dedi, mal sevgisini, Rabbimi anmaktan (ötürü) tercih ettim." Nihayet bu atlar perde ile gizlendi (koşup dağın arkasına düşmekle gözden kayboldu). 33- "Onları bana getirin" (dedi), bacaklarını ve boyunlarını okşamağa başladı. (Sâd: 38/30-33)

Bu âyette, Hz. Süleyman'ın yetiştirdiği atların koşusunu sevinçle izlediği anlaşılmaktadır. Bu söylemde at yetiştirmeğe ve at sporuna özendirme vardır. Spor vücuda hareket, canlılık kazandırır; stresin, sıkıntıların atılmasına yardımcı olur. Böylece insan neş'eli, mutlu yaşar. Dinin amacı insanı mutlu etmektir.

İnsanların sevinçlerini belli etmek için gülüp eğlenmeleri caiz olduğu gibi, bedenlerini geliştirmek için spor yapmaları da caizdir. Nitekim Hz. PeygamberMn hicretlerinde Medineliier onu tef çalıp şarkı söyleyerek karşılamışlardı.Onların bu hareketi, Peygamber'in hicretinden duyduktan sevincin işareti idi. Bu güzel sevinci şiirlerle, nağmelerle, raks ve hareketlerle dile getirmek de güzeldir. Bazı sahâbîlerin sevindikleri olaylarda haclettikleri (sıçrayıp oynadıkları) nakledilir. Bu, birinin gelmesinden duyulan sevinci belirtmek İçin yapılabileceği gibi, sevinilecek her miibâh olay vesilesiyle de yapılabilir. Nitekim Hz. Âişe'nin şöyle dediği rivayet edilmiştir:

"Ben, mescidde oynayan habeşlilere (bedevi Araplara) bakarken Peygamber (s.a.v ) ridâsıyla bana dalda yapardı. Ben usanıncaya dek beklerdi. Artık siz, oyun ve eğlenceye hevesli genç bir kızın ne kadar seyredeceğini hesabedin!9 Hz. Âişe, son cümlesiyle, uzun zaman oyunu izlediğini, Allah Elçisinin de, kendisini uzun zaman beklediğini anlatmak İstemiştir.

Başka bir rivayette Hz. Âişe, Allah'ın Elçisinin (mescidinde) onun huzurunda mızrak oyunu oynayan habeşlilert (bedevileri) seyrederken Ömer gelmiş, eğilip çakıl taşı alarak, oynayanları taşlamak istemiş, Peygamber

Aleyhisselâm: "Bırak onları Ömer!" demiştir.

SUHUF

Sahîfe  açılmış olan şeydir. Açık yüze sahîfetu'lvech (yüzün sahîfesi) denilir. Aynı zamanda üstüne yazı yazılan şeye de sahîfe denilir. Çoğulu sahâif ve suhuf  gelir.

Hayır, onlardan her kişi kendisine açılan sahtfeler verilmesini istiyor. (Müddessir: 4/52)

4/52'nci âyette, müşriklerin uzlaşmaz, inatçı tutumlarını belirtmek için: "Demek ki onların her biri, yola gelmek için kendisine açılmış sayfalar verilmesini, gökten kitap indirilmesini istiyor1' buyuruluyor ve bu suretle müşriklerin: "Onlara bir âyet gelince: 'Allah'ın elçilerine verilenin aynı bize de verilmedikçe kat'iyyen inanmayız!' dediler"

SULTÂN

Selâteh ezme, yenme gücüdür. Tasallut birini ezmek için üstüne çullan maktır.

Allah'ın, onlardan Elçisine verdiği ganimetlere gelince, siz. (onu elde etmek için) onun üzerine ne at ne de deve sürdünüz. Fakat Allah, elçilerini, dilediği kimselerin üzerine salar (onlara üstün getirir). Allah her şeyi yapabilir. (Haşr: 95/6) âyetinde, savaşsız olarak, sırf Allah Resûlü'nün heybetiyle ele geçirilmiş bulunan ganîmletlerin, Allah'ın lütfü olduğu belirtilmektedir.

Ancak sizinle kendileri arasında andlasma bulunan bir topluma sığınanlar, yahut ne sizinle ne de kendi toplutnlanyle savasmak(istemedikleri)nden yürekleri sıkılarak size gelenler hariç. Allah dileseydİ, onları sizin üstünüze salardı, sizinle savaşırlardı. O halde onlar, sizden uzak dururlar, sizinle savaşmazlar ve sizinle barış içinde yasamak isterlerse, Allah size, onlara saldırmak için bir yol vermemiştir, (Nisa: 98/90)

' 98/90'ncı âyette, müslümanlara saldırmayan, yansız insanlara dokunulmayacağı; onlar yansız kaldıkça onlarla barış içinde bulunmak ve onlara saldırmamak gerektiği vurgulanmaktadır. İşte bu kökten sultân da ezme gücü olan, kudretli, istediğini yapabilen, yetki sahibi kimsedir. Sultân, hüccet, delîl, güçlü kanıt anlamına da gelir. Çünkü bu gönüle hakim olur. Daha çok bilgi sahiplerinin gönüllerine, kafalarına egemen olur.

Dedi ki: "Artık size Rabbinizden bir rics (pislik) ve gazab inmiştir. Allah'ın, kendileri için hiçbir delil indirmediği (ve hiçbir güç vermediği), sadece sizin ve atalarınızın taktığı (boş) isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? Bekleyin öyle ise, ben de sizinle beraber bekleyenlerdenim.'" (A' râf: 39/71)

39/71 'nci âyette, Hûd Aleyhisselâm'm, kavmine, Allah'ın, hiçbir sultân (güç, yahut tanrı oldukları hakkında hiçbir kanıt) vermediği uydurma tanrılar için kendisiyle tartışmalarına şaştığını söylediği anlatılmaktadır. Bâtıl inançlar, hurafeler içinde yüzen cahil insanlar arasında kin, nefret, kavga çok görülür. Aralarında dostluk, kardeşlik değil, kavga, gazab hüküm sürer. İşte Hûd Aleyhisselam onlara: "Rabbinizden sizin üzerinize rics ve gazab düştü!" sözüyle, küfürleri yüzünden ruhlarının karardığını, aralarında düşmanlıkların arttığını, dostluk ve güvenliğin kalmadığını, Allah'ın gazabına uğradıklarını, üzerlerine mâ'nen lanet indiğini belirtmek istemiştir.

Allah, çocuk edindi," dediler. Hâşâ, Allah bundan uzaktır, O zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ve yerde ne varsa hepsi O'nundur. Bu hususta hiçbir deliliniz yok. Allah hakkında bitmediğiniz şeyi mi söylüyorsunuz? (Yûnus: 51/68)

5 l/68'nci âyette de Allah'a çocuk yakıştıranların, falan veya filanın Tanrı'nın oğlu olduğunu iddia edenlerin, hiçbir kanıtları olmadığı; Allah hakkında bilmedikleri şeyler söyledikleri vurgulanmaktadır. Zaten göklerde ve yerde olanların hepsi Allah'ındır. Çocuk sahibi olmak, geçici, sonlu varlıkların ihtiyacıdır. Çünkü sonlular, sınırlı yaşamlarını çocuklariyle uzatmak, nesilleri aracılığı ile sürekli yaşamak isterler. Fakat önü, sonu olmayan Allah'ın, çocuğa ihtiyacı yoktur.

Eğer Allah'ın çocuğu olsa, onun da babası gibi sonsuz kudrete ve yaşama sâhtbolması gerekir. Allah ile aynı nitelikte bir varlık, Allah demektir. Birde'n fazla Tanrı olması halinde yerin ve göğün düzeni bozulur. Hiçbir bakımdan Allah'ın çocuk sahibi olması mümkün değildir. Bütün yaratıklar O'nun kullarıdır.

Âyetin sonunda bu tür iddiaların bir temeli olmadığı belirtiliyor. "Allah hakkında bilmediğiniz şeyleri mi söylüyorsunuz?" cümlesiyle bu tür sözleri söyleyenlerin, Allah'a karşı ne derece saygısızlık ettikleri anlatılıyor. Görüldüğü üzere 39/71,51/68'nci âyetlerde sultân kesin kanıt anlamındadır.

Andolsun, Mûsâyyı da âyetlerimizle ve açık bir delil ile gönderdik. (Hûd: 52/96) âyetinde sultân hem yetki, kudret, hem de kesin kanıt anlamına gelir. Çünkü Musa'ya verilen mu'cizeler, kesin kanıt olduğu gibi aynı zamanda güç ve kudret ifade ediyordu. Musa bununla güçlendirilmişti.

 Siz, O'nu bırakıp ancak silin ve atalarınızın taktığı birtakım (boş) isimlere tapıyorsunuz. Allah onlar(tn gerçekliği) hakkında hiçbir delil indirmemiş (onlara hiçbir güç vermemiştir. Hüküm, yalnız Allah'ındır. O, yalnız kendisine tapmanızı buyurmuştur. İşte doğru din budur. Ama insanların çoğu bilmezler." (Yusuf: 52/40)

53/40'ncı âyetteki  cümlesi: "Allah, onların tanrı olduklarına dair hiçbir delil indirmedi" şeklinde tefsir edilir. Fakat önce bu tanrıların boş isimlerden ibaret oldukları, sonra hükmün yani yönetimin yalnız Allah'a âidolduğu belirtildiğine göre bu âyetteki sultanhn, kudret, otorite anlamına gelmesi daha uygundur. Bundan dolayı âyeti: "Allah onlara hiçbir güç indirmemiştir" şeklinde terceme ettik. Onların bir hükmü, otoritesi yoktur. Hüküm yalnız Allah'a aittir. Tapıl mağa lâyık olan da yalnız O'dur.

 Hem siz, Allah'ın size, (tanrı oldukları) hakkında hiçbir delil indirmediği şeyleri, O'na ortak koşmaktan korkmuyorsunuz da ben nasıl sizin (O'na) ortak kustuğunuz şeylerden korkarım? Şimdi biliyorsanız (söyleyin), İki topluluktan hangisi (tek Allah'a inananlar mı, yoksa Allah'a ortak koşanlar mı) güvende olmağa daha lâyıktır? (En'âm .55/8 V) âyetinde Hz. tbrâhim, hiçbir yetkilyeri, güçleri olmayan uydurma tanrılardan korkmayacağını vurgulamaktadır.

Allah'ın haram kıldığı canı haksız yere öldürmeyin. Kim haksızlıkla Öldürülürse, onun velisi(olan mirasçısına yetki vermişizdir (öldürülenin hakkını arar. Fakat o da) öldürmede aşırı gitmesin. Çünkü kendisine yardım edilmiş(yetki verilmiştir. (İsrâ: 50/33)

50/33'ncü âyette haksız yere adam öldürül memesi; Allah'ın, haksız yere adam Öldürenin velisine kısas yetkisi vereceği, fakat güçlü duruma gelen velînin de o öldürmede ileri gitmemesi buyuru!uyor.

Öldürülen kimsenin velisine verilen yetki, kısas veya diyet yetkisidir. Bu adam dilerse katilin ölümünü ister, dilerse diyete razı olur, diyet (kan bedeli) alır, dilerse onu tamamen affeder, kan bedelinden de vazgeçer. Fakat Allah ona öldürmede aşırı gitmemesini buyurmuştur. Öldürmede aşırı gitmek, katilin uzuvlarını kesmek veya Öc almak için katilden başkasını öldürmektir.

Câhiliyye Araplannda biri öldürüldü mü, öldürülenin taraftarları, katili öldürmeğe razı olmaz, öldürülenden daha şerefli, daha değerli birini Öldür-rhedikçe rahat etmezlermiş. Bazan bir adam yerine birkaç kişi öldürürlermiş. İşte âyet, böyle aşın hareketleri menediyor. Çünkü katilden başkasını öldürmek zulümdür. Ama haksız yere adam öldüreni öldürmek, toplumda âsâyiş ve can güvenliği sağlayan adaletin gereğidir.

80- De ki: "Rabbim, beni doğruluk girdirişiyle girdir ve beni doğruluk çtkartşiyle çtkar. Bana katından yardımcı bir güç ver." 81- De ki: "Hak geldi, bâtıl gitti; zaten bâtıl yok olmağa mahkûmdur." (İsrâ: 50/80-81)

50/80-81'nci âyetlerde: Hz. Peygamber'e Allah'tan, kendisini doğruluk girdirişiyle girdirip doğruluk çtkarışıyla çıkarmasını (yahut doğru bir yere girdirmesini ve çıkılması gereken yerden doğrulukla çıkarmasını) ve katından kendisine bir sultân (güç, imkân) vermesini dilemesi ve hak gelince bâtılın yok olacağını söylemesi emrediliyor.

Bu doğru girme ve çıkma veya giriş ve çıkış yeri: kabre girip kabirden çıkma; Mekke'den sağlıkla çıkma ve Medine'ye sağlıkla ulaşma; peygamberlik görevine başlama ve bunu doğru olarak bitirme şekillerinde açıklanmıştır.

" Fakat TaberPnin dediği gibi âyette Peygamber'in hicretine işaret vardır. Abdullah ibn Abbâs: "Peygamber (s.a.v.) Mekke'de idi. Sonra kendisine hicret emredildi. Yüce Allah, bu âyeti indirdi'1 demiştir. Hasan-ı Basrî de: "Mekke kâfirleri, Peygamber(s.a.v.)i öldürmek, yahut kovmak, ya da bağlamak meselesini konuşurlarken yüce Allah, Peygamberine Medine'ye çıkmasını emretti. İşte bunun için (Beni doğru bir yere girdir veya doğru bir girdirişle girdir) demesini emretti"

SÜFL-SÜFLÂ

Süfl  uluvv  ün karşıtıdır. Âlî: üst, sâfil alt demektir.

O kentin üstünü altına getirdik ve üzerlerine de çamurdan pişmiş taşlar yağdırdık. (Hicr: 54/74) âyetinde Lût kavminin cezalandırıldığı; evlerinin üstlerinin alta getirildiği, yurtlarının alt üst olduğu belirtilmektedir.

Süfl'ün ismi fail kipi sâfil, ism-i tafdîli (komperatif sıfatı) esfelöh.

Andolsun, biz insanı en güzel biçimde yarattık (Tîn: 28/5)

28/4'ncü âyette insanın en güzel takvîm'de yaratıldığı buyurulmaktadır. Takvim: Bir şeyi uygun biçime koymak demektir. Demek ki Allah insanı en • güzel biçimde yaratmıştır. Diğer canlılar sürünür, dört ayak üzerinde yüz üstü gezerlerken insan doğrulmuş, yiyeceklerini kendi eliyle alacak durumda yaratılmıştır. Asamm'a göre burada insanın, en olgun akıl, anlayış, eğitim, ilim ve beyân ile yaratıldığı anlatılmaktadır. Esasen âyette insanın hem bedensel, hem de ruhsal yönden en güzet biçimde yaratıldığı anlatılmıştır.

5'nci âyette insanın esfel-İ sâfilîn'e yani aşağıların aşağısına döndürülmesi ifâdesi iki anlama gelebilir Birincisine göre en güzel biçimde yaratılan insan, gittikçe güzelleşir, güçlenir, olgunluğunun doruğuna ulaşır. Fakat bedensel olgunluk doruğuna ulaştıktan sonra baş aşağı döner. Gerileme başlar. Gücü azalır, yüzü buruşur, derileri sarkar, o derece güçsüz bir duruma gelir ki artık hayat çekilmez olur. İşte insanın aşağıların aşağısına döndürülmesi, bu güçsüz, perişan duruma düşmesidir. Hac Sûresi'nde de bazı insanların, güçlendikten sonra erzel-i 'ömre (perişan bir duruma) çevrildiği

SABAH

Ağaran sabaha andolsun (Müddessir: 4/34),   Soluk almağa başlayan sabaha (Tekvîr: 7/18) âyetlerinde ağaran,

soluk almaya, yani uyanmaya başlayan sabaha; Sabahleyin akın edenlere (Âdiyât: 14/3) âyetinde de sabah vakti akın eden güçlere andiçilmektedir.

Subh ve sabah  Günün başı, sabah vaktidir. Tasabbuh  kuşluk vakti uyumak. sabîıh  sabah çayıdır.

 (Melekler) Dediler ki: "Ey Lüt biz senin Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir kısmında aileni yürüt; içinizden karından başka hiç kimse geri dönüp bakmasın. Çünkü ötekilerine erişen (azâb) ona da erişecektir. Başlarına gelecek azâb zamanı, sabah vaktidir. Sabah da yakın değil mi?" (Hûd: 52 /81)

56/81: Melekler Lût a kendilerinin insan değil, Allah'ın elçileri olduklarını, o azgınların hiçbir şey vapamayacaklannı, sabaha karşı azaba çarpılacaklarını, aile fertlerini geceleyin kentten çıkarıp karısı hariç, hiç kimsenin arkasına bakmadan gitmelerini, ancak karısının da öteki azgınların çarpılacakları azaba çarpılacağını söylemişlerdir.

176- Bizim azabımızı mı acele istiyorlar? 177- Fakat o azâb yurtlarına indiği zaman uyarılmış olanların sabahı ne kötü olur! 178- Bir süreye kadar onları kendi hallerine bırak. 179- Ve (bekle de) gör, onlar da göreceklerdir. (Sâffât: 56/176-179)

56/176-179'ncu âyetlerde Peygamber(s.a.v.)in uyarılarıyla alay eden: "Hani o bizi korkutup durduğun azâb nerede?" diyenler şiddetle uyarılıyor: "Bizim azabımızı mı acele istiyorlar? Azabımız çevrelerine indiği zaman uyarılıp da söz dinlememiş olanların sabahı kötü olur! Ey Muhammed, sen onlardan bir süre vazgeç, onları kendi hallerine bırak, hele sabret, sonucu gözetle bakalım, onlar da gözetleyecekler, yakında başlarına neler geleceğini göreceklerdir!" buyuruluyor. Yukarıdaki tehdid, bu âyetlerle iyice pekiştiriliyor. Saha çevre demektir. Çevrelerine konacak olan şey, müşriklerin uğrayacakları yenilgidir veya Hz. Muhammed (s.a.v.)in, Mekke'nin fethi sırasında ordusuyla Mekke yakınlarına konmasıdır. Bu suretle âyet, ileride vukubulacak büyük fetih olayına yıllar önce işaret etmiş olmaktadır.

Enes ibn Mâlik şöyle diyor: "Peygamber (s.a.v.), sabahleyin güneş doğarken Hayber'e geldi. Ben de beraberdim. Hayber halkı, sabahleyin durumdan habersiz, işlerine gitmek üzere babalarıyla, sepetleriyle evlerinden çıktıklarında orduyu görünce: 'İşte Muhammed ve ordusu!' dediler. Peygamber (s.a.v.): 'Allahu ekber! Hayber düştü! Çünkü biz bir kavmin çevresine konarsak uyarılmış olanların sabahı kötü olur!' dedi."

SAHK

  Günâhlarını itiraf ettiler. O çılgın ateş halkına (Allah'ın acımasından) uzak olup ezilmek yaraşır! (Mülk: 77/11)

77/11 'nci âyette cehennem halkının, suçlarını itiraf ettikleri belirtilmekte ve o ateş halkına, Allah'ın rahmetinden uzak olup ezilmek gerektiği vurgulanmaktadır. Sahk  ezmek, eskitmek, eski elbise demektir.

Allah'a ortak koşmadan, halis olarak O'nu birleyenler olun. Kim Allah'a ortak koşarsa, o, sanki gökten düşmüş de kendisini kuş kapıyor veya rüzgâr onu. uzak bir yere sürüklüyor gibidir. (Hac: 88/31)

88/31'nci âyette. Allah'a ortak koşan kimsenin, yukarıdan düşen, kuşun kaptığı, ya da rüzgârın uzak bir yere savurduğu bir şey gibi köksüz, kararsız olduğu belirtiliyor.

Sütü çekilen meme için denilir. İsim olan İshâk'ın bu anlamla ilişkili olduğu anlaşılıyor

SATIR

.1-Nun.Kaleme ve (kalemle) yazdıklarına andolsıın. 2- Sen, Rabbinin nVmetiyle cinlenmiş (deli) değilsin. (Kalem: 2/1-2)

2/1-2'nci âyetlerde Nûn'a. kaleme ve satır satır yazılanlara yemîn edilerek Hz. Muhammed'in mecnûn olmadığı vurgulanmaktadır. Satır ve satar yazılan yazı veya dikilen ağaç sırasıdır.

Nûn: Bazı sûre başlarında bulunan harflerdendir. Bazılarına göre Nûn, balık, bazılarına göre de divit veya mürekkeb anlamınadır. Bazılarına göre de er-Rahmân in son harfidir, bizzat Allah'a yemîndir. Bir tefsire göre de cennette bir ırmağın adıdır

SAVÂB

Savâb: hedefe, amaca, doğru yargıya varmak, değmek, isabet etmek demek olan savâb, birkaç çeşide ayrılır: Kişi, akla ve dine uygun gördüğü şey için "Bu, bence savâbûn" der. Meselâ "Adaleti aramak, ikram etmek doğru bir iştir" yargısı bu tür bir savâbdır. İkincisi de kişinin, ulaşmak istediği amaca, maksada ulaşmasıdır. Okun hedefine vurması da isabet sözüyle ifade edildiği gibi. kişinin düşüncesinin gerçeğe uygun düşmesi de isabet sözüyle ifade edildiği. İsabet ettin, isabetli söz, bu anlamdaki savâbı ifade eder. Hz. Peygamber'in, dediği rivayet edilir. Başka bir varyanta göre de Peygamber Müctehid. düşüncesinde isabet eder. Hatâ etse de içtihadı, kendisi için sevâb olur." demiştir

SAVT-SAYHA

Onlardan gücünün yettiğini sesinle yerinden oynat; atlıların ve yayalarınla onların üzerine yaygarayı bas; mallarda ve evlâdlarda onlara ortak ol; onlara (çeşitli) va'dler yap (va'dlerinle onları oyala); şeytân, onlara aldatmadan başka bir şey va'-detmez. (İsrâ: 50/64)

50/64'ncü âyette şeytanın, gücü yettiği insanları yaygarasıyla, atlı ve yaya askerleriyle aldatabileceğim; mallarında ve çocuklarında onlara ortak olabileceğini; boş sözlerle onları hayallere düşürebileceğini; fakat Allah'ın koruduğu gerçek kullarını aldatamayacağını bildirmiştir.

Şeytanın, mallarında ve çocuklarında insanlara ortak olması şu demektir: Müşrikler, mallarından bir kısmını Allah ile tanrılarına ayırıyorlardı: "Şu Allah'ın, şu da tanrılarımızın payıdır" diyorlardı. Tanrı diye taptıkları şeyler, melekler, cinlerdi. Cin tanrılara pay ayırmakla şeytanları mallarına ortak yapmış oluyorlardı. Keza çocuklarına da 'Abdu'l-'Uzzâ (Uzzâ'nın kulu». Abdu Şems (Güneşin kulu) gibi adlar veriyorlar, çocuklarını cin denilen görülmez ruhsal varlıkların sembolleri olan putlara kul yapıyorlardı. Bir yandan Allah'ın yaratıcılığını tanıyor, bir yandan da bu tanrıları, malları ve çocukları hakkında Allah'a ortak yapıyorlardı.

Savt hançeredeki ses tellerimin titreştirdiği havanın titreşiminden ibarettir. İki çeşide ayrılır: Nefes almadan çıkan uzun ses, nefes aralıklarıyla çıkan ses. Bu da iki çeşide ayrılır: İstemsiz: Cemâdâtın ve hayvanların sesi gibi. İstemli, insanın istekle çıkardığı ses gibi.

İnsanın irade ile çıkardığı ses de iki çeşittir. Elin bir şeye vurmasıyla çıkan ses: Ud ve benzeri aletlerden el ile çıkarılan sesler gibi. Ağızla çıkarılan ses. Ağızla çıkarılan ses de ikiye ayrılır: Konuşmalı ve konuşmasız ses gibi. Ney sesi, konuşmasız sestir. Konuşmalı ses de ya tek kelime veya cümle halinde olur.

SEFERE

11-Hayır (olmaz böyle şey); o (âyetler), bir hatırlatmadır. 12- Dileyen onu düşünüp öğüt alır. 13- O ögM?) Sahifeler içindedir: Değer verilen, 14- Saygı ile yükseltilen, tertemiz (sayfalar). 15- Yazıcıların ellerinde: 16- Değerli, iyi (yazıcıların). (Abese: 24/11-16)

24/11-16'ncı âyetlerde Kur'ân'ın bir öğüt olduğu, dileyenin ondan öğüt alıp yola geleceği vurgulandıktan sonra onun, ikram sahibi, iyi elçilerin veya yazıcıların ellerinde saygı ile yükseltilen değerli, tertemiz sayfalar içinde bulunduğu belirtilmektedir.

Bu âyetlerle vahyedilen Kur'ân'ı sayfalara yazan vahiy kâtipleri kas-dedilmiş olabilir ama bu ihtimal de zayıftır. Çünkü burada Kur'ân'ın, vahyinden sonraki durumu değil, vahyinden önceki durumu anlatılmaktadır. "Hayır, o bir tezkire(öğüt, uyarı, hatırlatma)dır" buyurulduktan sonra o öğütün nerede bulunduğu ve nereden alınıp vahye-dildiği belirtilmektedir: O değerli, saygı ile yükseltilen; değerli iyi huylu yazıcıların ellerinde bulunan tertemiz sayfalar içindedir ‘ buyuruluyor.

Demek ki Kur'ân, tertemiz sayfalar içinde bulunan bir öğüttür. İşte değerli, iyi huylu yazıcıların ellerindeki o sayfalarda bulunan hikmetler, Hz. Muhammed'e, Cibril tarafından vahyedilmektedir.

Bize göre Kur'ân'ın, içinde bulunduğu tertemiz, değerli, özenle saklanan sayfalar, tahrife uğramamış olan Tevrat sayfalarıdır. Bu husus, birçok âyette tasrîh edilmiştir. Bu âyetleri, iniş sırasına göre bir kez daha gözden geçirirsek, konu daha iyi anlaşılır:

Bürûc Sûresi'nin 21-22'nci âyetleri: "Hayır o, şerefli bir Kur'ân(okuma)dır. Korunmuş bir levhadadır."

Vakıa Sûresi'nin 77-80'nci âyetleri: "O elbette değerli bir Kur'-ân(okuma)dır. Temizlerden başkasının dokunmadığı, korunmuş bir Kitâb'-dadır. Alemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir."

Şu'ârâ Sûresi'nin 197'nci âyeti:

"İsrâîloğulları bilginlerinin onu bilmesi, onlar (müşrikler) için bir kanıt değil mi?"

A'lâ Sûresi'nin 18-19'ncu âyetleri: "Bu (okunanlar) elbette ilk sahî-felerde de vardır: ibrahim'in ve Musa'nın sahîfelerinde."

Ahkâf Sûresi'nin 40'ncı âyeti: "De ki: 'Hiç düşündünüz mü? Eğer bu (Kur'ân), Allah katından olduğu halde siz onu tanımamışsanız; İsrail oğullarından bir şâhid de onun benzerini görüp inandığı halde siz inanmağa tenezzül etmemişseniz durumunuz nice olur? Kuşkusuz Allah, zâlimleri doğru yola iletmez."

Demek ki bu âyetlerdeki suhuf, Kur'ân'dan önceki Kitâb'ın yani Tevrat ve eklerinin sayfalan, bölümleri, sefere de onu yazıp koruyan veya taşıyan din adamlarıdır. Belki de sefere ile, kitâb anlamına gelen sifr'lcn taşıyıp uygulayan sâlih Kitâb ehli, özlükle temiz yürekli din adamları kastedilmiştir. Kitabın yazıcılar değil, onu koruyan ve uygulayanlardır. Çünkü: "De ki: 'Öyleyse Musa'nın, insanlara nur ve yol gösterici olarak getirdiği, -ki siz onu parça parça kâğıtlar haline getirip gös-teriyorsunuz, çoğunu da gizliyorsunuz- ve ne sizin, ne de babalarınızın bilmediği şeylerin size öğretildiği Kitabı kim indirdi'?"

SEHER

(Seher): boğazın ve akciğerin yanı.(suhâre) hayvan boğazlarken boğaz kenarından çekilip atılan şeydir. Letafetinden dolayı şafak vaktine (seher) denmiştir. Bu vakitte ibâdet, en makbul ibâdettir:

Peygamber (s.a.v.), henüz peygamberlikle görevlendirilmeden önce. kendisini Allah'a vermiş, tenhâ yerlerde ibâdete çekilen hanîflerden biri olarak Rabbini anar, düşünür, İslâm'dan önceki şekliyle oruç ve namaz gibi İbrâhîm dininden kalma ibâdetlerle Rabbine yaklaşmaya çalışırdı.

Rabbin vahyini almadan önce bir hazırlık dönemi geçirmek, halvette Rabbe ibâdet ile O'nun vahyini duyacak bir olgunluk düzeyine yükselmek, ondan önceki peygamberlerin de geçirdiği haldir. Bunun en güzel örneği. Hz. Musa'da görülmektedir. Yüce Allah, onun, Allah'ın konuşmasını dinlemek üzere Sina Dağı'na gelmeden önce girdiği halvet ibâdetini şöyle anlatıyor:

otuz gece (bana ibâdet etmesi için) sözleştik ve buna on gece daha kattık. Böylece Rabb'inin tayin ettiği vakit, kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Harun'a dedi ki: "Kavmim içinde benim verime geç, ıslah et, bozguncuların yoluna uyma." (A'râf: 39/142)

Peygamber(s.a.v.)in, peygamberliğinden birkaç yıl önce başlayan tehannüs şeklindeki ibâdeti, biraz önce sunduğumuz âyetlerin belirttiği üzere bütün hayâtı boyunca devam etmiştir. Çünkü Rabbi ona, yatağından kalkıp ibâdete durmasını, gecenin üçte ikisini, sarısını, yahut üçte birini ibâdetle geçirmesini emretmiş; böylece kendisinin yüce bir makama ulaştırılacağını müjdelemiştir. Zîrâ korunanlar, hep böyle gece vakitlerinde içtenlikle yapılan ibâdetler sayesinde yüce makamlara ermişlerdir:

15- Korunanlar, cennetlerde, çeşme başlar ındadırlar; 16- Rablerinin, kendilerine verdiğini alırlar. Çünkü onlar bundan önce güzel davranırlardı:

17- Geceleri pek az uyurlardı, 18- Seherlerde istiğfar ederlerdi. (Zâriyât: 6- 15-18)

Yüce Allah: Rabbimiz, bizler inandık, bizim günâhlarımızı bağışla ve bizi âteş azabından koru!"

SEKA

Şayet yolda doğru gitselerdi onlara bol su verirdik (rızıklarını bollaştırırdık). (Cin: 40/16)

Seka su vermek, İska sulamak, su içirip doyurmak demektir. İstiska da sulamayı dilemek, yağmur istemektir. Sika ise su tası, bardağıdır. Şimdi bu kelimenin ve türevlerinin geçtiği âyetleri gözden geçirelim:

40/16'ncı âyette yoldan sapanlar, doğru yola gelmiş olsalar, Allah'ın onlara bol yağmur, nimet vererek onları nimetleriyle sınayacağı belirtilmektedir.

23- Medyen suyuna varınca o(su)nun başında birçok insanların, (hayvanlarını) suladıklarını gördü. Onların gerisinde de, (diğerlerinin hayvanlarına karışmasın diye hayvanlarını) sudan meneden iki kız buldu. (Mûsâ, onlara): "İşiniz nedir, (niçin hayvanları suya bırakmıyorsunuz)?" dedi. Dediler ki: "Çobanlar sulayıp çekilmeden biz (onların içine sokulup hayvanlarımızı) sulamayız. Babamız da büyük bir ihtiyardır (O gelemez)" 24- Hemen (Mûsâ) onla-rınkini de suladı, sonra gölgeye çekildi: "Rabbim, dedi, doğrusu bana indireceğin bir hayra muhtacım, (azıcık azık indir de şu karnımı doyur)." 25- Derken o iki kızdan biri utana utana yürüyerek ona geldi: "Babam seni çağırıyor, bizim için (hayvanları) sulamanın ücretini verecek," dedi. (Mûsâ), o(kızların babaları)na gelip (başından geçen) hikâyeyi anlatınca o: "Korkma, o zâlim kavimden kurtuldun" dedi. (Kasas: 49/24-25)

49/23-25'nci âyetlerde Hz. Musa'nın, Medyen'e gelip Hz. Şuayb'ın hizmetine girme aşaması anlatılmaktadır: Mûsâ, Medyen Kuyusu başına gelip herkesin su çekip hayvanlarını suladığını, ancak iki kızın, erkeklerin içine sokulmayıp hayvanlarını uzakta beklettiklerini gördü. Onlara neden böyle yaptıklarını sordu. İhtiyar bir zâtın kızları olduklarını, babalarının gelemediğini, kendilerinin de erkeklerin içine sokulmak istemedikleri için ötekilerin hayvanlarını suiayıp gitmelerini beklediklerini söylediler. Mûsâ hemen adamların içine sokulup kuyudan su çekti, kızların hayvanlarını suladı ve gölgeye çekilip Allah'tan, acıkmış olan karnını doyurmasını istedi. Evlerine dönen kızlardan biri Musa'nın yanına geldi, hayvanlarını sulamasının ücretini vermek için babasının kendisini çağırdığını söyledi. Musa'dan, başından geçmiş olanları dinleyen ihtiyar zât, ona korkmamasını, zâlimlerin elinden kurtulduğunu söyledi.

Arzda birbirine komşu kıtalar, üzüm, bağları, ekinler, çatallı ve çatalsız hurmalıklar vardır; bunların hepsi bir su ile sulanır ama ürünlerini birbirinden üstün yaparız. Şüphesiz bunda, aklını kullanan bir toplum için âyetler vardır. (Râ'd: 87/4)

87/4'ncü âyette, yeryüzünde birbiri yanında bağlar, çatallı ve çatalsız ekinler ve hurma bahçeleri bulunduğu, hepsi aynı su ile sulandığı halde her birinin ürününün başka lezzet, tad ve renkte olduğu, Allah'ın, ürünlerden kimini kiminden üstün kıldığı belirtilmekte, bunlarda düşünenler için Allah'ın birliğine ve kudretine işaret bulunduğu vurgulanmaktadır.

Ey zindan arkadaşlarım, (rü'yânıza gelince) biriniz (eskisi gibi) yine efendisine şarap sunacak, diğeri ise asılacak, kuşlar onun başından yiyecek. Sorduğunuz iş (bu şekilde) kesinleşmiştir. (Yusuf: 53/41) âyetinde Hz. Yusuf'un, zindan arkadaşlarının rüyasını yorumlaması anlatılıyor. Birinin kurtulup kralın sakisi olacağını, diğerinin de asılacağını; düşlerin bu anlama geldiğini söyler. Kurtulacağını sandığı gence de krala, kendisinin suçsuzluğunu anlatmasını tenbih eder. Fakat çıktıktan sonra gencin unutması. Yusuf un birkaç \ıl daha zindanda kalmasına neden olur.

79- "Bana yediren ve içiren O'dur. 80- Hastalandığım zaman bana şifâ veren O'dur." (Şu'arâ: 47/79-80) âyetinde Hz. İbrahim'in tevhidi kanıtlaması anlatılıyor.

2- Yüzler var ki o gün öne düşüktür, 3- Çalışır, yorulur. 4- Kızgın ateşe girerler. 5-Kendilerine kaynamış bir gözeden (su) içirilir. 6- Onlar için kuru dikenden başka yiyecek de yoktur. 7- O da ne semirtir, ne de açlığı giderir. (Ğâşiyeh: 68/2-7)

68/2-7'nci âyetler, o gün bazı yüzlerin huşu edeceğini, zelîl ve hakîr olacağını, korku ve utançtan başların öne düşeceğini; güç işler altında ezilip yorgun, bitkin düşecek olan o kimselerin, kızgın ateşe gireceğini; zaten sıcaktan bağırları yanacak olan bu adamlara kaynar su içirileceğini hiç şişmanlatmayan, beslemeyen, açlığı da gidermeyen, üstelik boğazı tırmalayan dikenden yapılmış bir yemek yedirileceğini bildiriyor. İşte her şeyi kaplayacak, ezecek olan felâket gününde inkâr etmiş olanların durumu: Bitkin bir halde kızgın ateşe girerler. Bedenlerini yakan ateşin etkisiyle içleri yanarken, kendilerine kaynar su verilir, boğazlarını tırmalayan diken yemeği yerler.

Darı': Kureyşin yaşına kurusuna dediği dikenli bir ağaçtır. Bu zehirdir veya zehir gibi acıdır.

SELEM

Selemin Tanımı: Selem, zimmette mevsuf(gelecekte teslim edilecek sıfatı belli) mal üzerinde yapılan akittir. Yahut ileride alınacak bir ivaz (mal) karşılığında peşin para vermektir, şeklinde tanımlanır.

SELM

88- O gün, ne mal, ne de oğullar yarar vermez. 89- Ancak Allaha sağlam ve temiz kalb getiren (yarar görür)." (Şuara 47/89)ayeti ahirette Allah'a sağlıklı kalb getirenin yarar göreceğini bildirmektedir. Selim kalp kötu düşüncelerden arınmış gönüldür. Selm maddî ve ma'nevî hastalıklardan, sakatlıklardan uzak, sağlıklı, güven içinde olmaktır. Müselleme (hastalıktan uzak, sağlıklı), yahut (çifte koşulmamış), hiç alacası olmayan." (Bakara: 92/71) demektir.

Selâm, silm, selm ve selâmet sulh, güvenlik, barış demektir.

Ey inananlar, Allah yolunda savaşa çıktığınız zaman iyi anlayın, dinleyin, size selâm verene, dünyâ hayâtının geçici menfaatini gözeterek: "Sen mü'min değilsin!" demeyin. Çünkü Allah'ın yanında çok ganimetler vardır. Önceden siz de öyle idiniz, Allah size lütfetti (imâna geldiniz). O halde iyice anlayın (dinleyin, peşin hüküm vermeyin). Çünkü Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Nisa: 98/94)

98/94: Savaş için yola çıkan bir grup Müslüman, yanında birçok ganimeti, ya da koyunları bulunan bir adama rastladılar. Adam bunlara selâm verdi. Fakat Müslümanlar, onun gerçekte kâfir olup can korkusuyla selâm verdiğini sanarak onu öldürdüler.

SEMEN (Para: Para)

19- Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler, (o da gidip kuyuya) kovasını sarkıttı: "Müjde, dedi, işte bir oğlan!" Onu ticaret için sakladılar, Allah da, onların ne yaptıklarını biliyordu. 20- Nihayet (Mısır'a varınca) onu düşük bir pahaya, birkaç paraya sattılar. Onlar, ona (Yûsuf a) karşı isteksiz idiler. (Yûsuf: 53/19-20)

53/20'nci âyette, Yusuf'u kuyuda bulan yolcuların, onu Mısır'a götürüp bahs bir semene, yani az bir paraya sattıkları belirtilmektedir. Semen satıcının, sattığı mal karşılığında aldığı para veya herhangi bir karşılıktır. Aşağıdaki âyetlerde de semen geçmektedir:

95- Allah'a verdiğiniz sözü (peygambere yaptığınız bey"atı az bir paraya satmayın. Zira bilirseniz Allah'ın yanında olan, sizin için daha hayırlıdır. 96- Sizin yanınızda bulunan (dünyâ malı) tükenir. Allah'ın yanında bulunan ise kalıcıdır. Biz sabredenlerin karşılığını yaptıklarının en güzeliyle vereceğiz. (Nahl: 70/95)

70/95-96: Allah için verilen söz, az bir paraya, şu değersiz dünya malına satılmamalıdır. Sözünde duranlara. Allah'ın, katından vereceği ödül, dünya malından çok daha hayırlıdır. İnsanların vereceği dünyâ malı tükenir, ama Allah'ın vereceği ödül tükenmez, süreklidir.

Bakara: 92/41'nci âyette İsrâiloğullarına. yanlarında bulunan Kitabı doğrulayan, ona uygun düşen Kur'ân"a inanmaları, onu ilk inkâr edenin kendileri olmamaları, Allah'ın âyetlerini az bir paraya, alçak dünya menfaatine satmamaları emredilmektedir. Mâide: 110,44'ncü âyette de yine Isrâîloğullarına, Allah'ın âyetlerini az bir paraya (yani dünya menfaatine) satmamaları emri vurgulanmaktadır.

Vay haline o kimselerin ki, Kitabı elleriyle yazıp, az bir paraya satmak için, "Bu Allah katındandır," derler! Ellerinin yazdığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların! (Bakara: 92/79)

92/79'ncu âyette, dünyâ menfaati sağlamak için kendi elleriyle yazdıkları kitapları, Allah katından gelmiş vahiy gibi gösterenler kınanmaktadır. Özellikle din uzmanları, kliklerin, grupların yöneticileri, hareketlerini vahye dayanır göstermek için kendi düşüncelerini ve dar görüşlerini Allah'ın vahyi gibi gösterip halk kütlesini etkilemek, istedikleri yöne yöneltmek isterler. Elbette bu tutum, İlâhî dinin özünün çarpıtılmasına ve yozlaşmasına yol açar. Onun için Kur'ân, bu tutumu şiddetle kınamakta ve bunu yapanları uyarmaktadır.

Yüce Allah: "Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü 'Şu helâldir, şu haramdır' demeyin, sonra Allah'ın üstüne yalan atmış olursunuz. Allah'a karşı yalan uyduranlar ise iflah olmazlar."

SEMİN, SİMAN

(Bir gün) Kral dedi ki: "Ben, düşümde yedi semiz inek görüyorum, bunları yedi zayıf inek yiyor. Ve yedi yeşil, yedi de kuru başak (görüyorum). Ey efendiler, eğer siz rü'yâ ta'bir ediyorsanız bu rüyamın ta'birini bana anlatın." (Yusuf: 53/43)

5343: Kral, düşünde yedi cılız ineğin, yedi semin (semiz) ineği yediğini; yedi yeşil ve yedi kuru başak görür ve yorumculardan düşünün yorumunu sorar.

24- İbrahim'in ağırlanan konuklarının haberi sana geldi mi? 25- Bir zaman onun yanına girmişler: "Selâm" demişlerdi. "Selâm, dedi, (siz) tanınmamış bir topluluksunuz)." 26- (Konuklarına yemek hazırlamak için) Gizlice ailesinin yanına gitti, semiz bir buzağı getirdi. 27- Onu, önlerine yaklaştırdı, "Yemez misiniz?" dedi. (Zâriyat: 67/26-27)

67/27'nci âyette Hz. İbrahim'in, konuklarına semîn bir buzağı takdim ettiği bildirilmektedir. Semîn yağlı, şişman demektir. Karşıtı zayıf, cılızdır.

Onlar için kuru dikenden başka yiyecek de yoktur. 7- O da ne semirtir, ne de açlığı giderir. (Ğaşiye: 68/6-7)

68/6-7'nci âyetlerde cehennem halkına, semizletmeyen. açlığı gidermeyen diken yemeğinin verileceği belirtilmektedir. Bedenlerini yakan Keşin etkisiyle içleri yanarken, kendilerine kaynar su verilir, boğazlarını tırmalayan diken yemeği yerler. Dari: Kureyşin yaşına , kurusuna dediği dikenli bir ağaçtır. Bu zehirdir veya zehir gibi acıdır.

SENY, TESNİYE  

İyi bilin ki, onlar O'ndan gizlenmek için göğüslerini bükerler. Yine iyi bilin ki onlar, örtülerine büründükleri zaman dahi (Allah onların) içlerinde gizlediklerini ve açığa vurduklarını bilir. Çünkü O, göğüslerin özünü bilendir. (Hûd: 52/5)

52/5'nci âyette insanların, işlerini Allah'tan gizlemek için göğüslerini başka yana döndürmek veya elbiselerine sarılmakla bir şeyi Allah'tan gizleyemeyecekleri; Allah'ın bütün işlerden haberdar olduğu gibi göğüslerin içindeki yani ruhlardaki düşünceleri dahi bildiği anlatılmaktadır. Ruhlardaki düşünceleri dahi bilen Allah'tan herhangi bir şeyi gizlemek mümkün değildir.

Allah'ın yolundan şaşırtmak için boynunu öteye döndürerek (kabara kabara tartışmasını sürdürür), dünyâda onun için bir kepazelik vardır. Kıyamet günü de ona yangın azabını taddıracağız- (Hac: 88/9)

88/9: saniye 'itfih" tanımazlıktan, yüz çevirmekten kinaye olan bu tabir boynunu öteye bükerek gerçeği kabul etmeyen kimsenin durumunu belirtiyor. Yan ve boyun anlamlarına gelir. Saniye 'ıtfıhî: Boynunu, yahut yanını öteye döndürerek demektir ki inatçı, kaba insanın davranışını tasvir eder.

Seny bükmek, ikiye katlamaktır. Sina, isnân, saniye iki demektir. Tesniye ise iki yapmaktır. Arapça isim ve fiillerin, tekil, ikil ve çoğul kipleri vardır. İkil kipine tesniye denilir. Hz. Peygamber: Yılda iki kez vergi alınmaz" buyurmuştur.

Eğer siz o(Hak elçisi)ne yardım etmezseniz, iyi bilin ki, Allah ona yardım etmişti: Hani yalnız iki kişiden biri olduğu halde, inkâr edenler kendisini (Mekke'den) çıkardıkları sırada ikisi mağarada iken arkadaşına "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" diyordu. (Tevbe: 113/40)

113/40'ncı âyette de Müslümanlar, yardım etmeseler dahi Allah'ın, Elçisine yardımcı olup onu güç durumlardan kurtardığı hatırlatılmaktadır. Münkirler onu yurdundan çıkardıkları zaman yanında bir tek arkadaşından başka kimse yoktu. İkisi birlikte mağaraya sığındıkları zaman o. korkuya kapılan arkadaşına: "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. O zaman Allah ona huzur ve güven indirmiş, onu görülmeyen askerlerle desteklemiş, kâfirlerin sözünü alçaltıp kendi sözünü yükseltmişti. Her zaman galip. güçlü olan Allah, her işi hikmetle yapar.

Bir zaman da Mûsâ, kavmi için su istemişti; "Asanla taşa vur," demiştik. Bunun üzerine taştan on iki göze fışkırmıştı. Her bölük, kendi içecekleri pınarı bilmişti: "Allah'ın rızkından yiyin, için ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak (başkalarına) saldırmayın." (demiştik). (Bakara: 92/60)

92/60'ncı âyette Hz. Musa'nın duası ve taşa vurduğu mu'cize asâsıyla taştan, oniki İsrâiloğlu kabilesinin her birine bir su kaynağı çıktığı anlatılmaktadır.

Allah, İsrâîloğullarından söz almıştı ve içlerinden  on iki başkan göndermiştik. Allah demişti ki: "Ben sizinle beraberim,  namazı kılar, zekâtı verirseniz; elçilerime inanır, onlara yardım ister ve Allah'a güzel borç verirseniz, elbette sizin günâhlarınızı örterim ve sizi altlarından ırmaklar akan cennetlere sokarım. Bundan sonra sizden kim nankörlük ederse, düz yoldan sapmış olur. (Mâide: 110 12)

110 12"nci âyette, Allah'ın, oniki İsrâiloğlu kabilesinin her birine rtrer başkan olmak üzere oniki nakîb (başkan) yetiştirdiği belirtilmektedir. Ayrıntı için Nakîb, Oniki İmam maddelerine bakınız.

Gökleri ve yeri yoktan var eden; melekleri, ikişer, üçer, dörder kanatlı elçiler yapan Allah'a hamd olsun. O, yaratmada (dilediği kadar) artırır: (Kimi meleklere daha fazla kanat verir, kimi yaratıkların bünyesini daha sağlam, daha büyük, kimini daha güzel vapar). Şüphesiz Allah, her şeyi yapabilendir. (Fatır 43/1)

43/1'nci âyette, gökleri, yeri yaratan; ikişer, üçer, dörder kanatlı melekleri yaratıp kendisiyle kulları arasında elçiler yapan Allah övülüyor. O'nun verdiği nimet ve rahmete kimsenin engel olamayacağı, vermediğini de O'ndan başkasının veremeyeceği. O'nun daima ğâlib, her dediğini yapacak güçte, hüküm ve hikmet sahibi olduğu vurgulanıyor.

Deeki size şeyi öğütleyeyim: Allah için. ikişer ikişer ve teker teker durup düşününüz! Arkadaşınızda delilikten eser yoktur. O, çetin bir azabın arefesinde sizin için bir uyarıcıdır." (Sebe": 58/46)

58/46'ncı âyet Hz. Muhammed(s.a.v.)in davetini kabul etmeyip ona büyücü, yalancı, şâir gibi sıfatlar yakıştıranları, ön yargılardan uzak olarak Hz. Muhammed'in durumunu, ona gelen sözleri iyice düşünmeğe çağırmaktadır. Aslında birçok insanın, Hz. Muhammed'i inkâr etmesi, kendi kanaati, düşünüp taşınması ile değil, toplumun etkisiyle olmakta idi. Toplumu etkileyen liderler öyle söyledikleri için öteki insanlar da onların doğru söylediğini sanıyor, onlara uyarak inkâr ediyorlardı. Eğer fert fert veya birkaç kişi bir araya gelip ön yargıları bir kenara bırakarak sağduyu ile konuyu güzelce düşünselerdi, Hz. Muhammed'e gelen sşlar) misali kuşlar gönderdi. Her kuş bir gagasında, birer de ayaklarında olmak chözlerin uydurma veya cin telkini olamayacağını, bir insanın da bu sözleri kendiliğinden söyleyemeyeceğini anlar ve ona inanırlardı. İşte Kur'ân onları, başkalarının etkisinde kalmadan ve vicdan ile düşünüp inanmağa davet etmektedir.

Seniyy iki yaşına girmiş koyun ve seniyyesini (ön dişini) atmış devedir. Seniyyetu'l-cebel: aşmak için çıkış ve inişi gerektiren dağ geçididir. Dağı aşmak yolu ikiye katladığı için dağı aşan yola seniyye denilmiştir. Sertlik ve görünüşünde dağa benzetilerek ön dişe de seniyye denilir.

Sena ise övmek, övgüdür. Övmek, kişinin birer birer güzel vasıflarını anmak olduğundan övgüye sena denmiştir. Sina'nın mimli masdar, zaman ve mekân ismimesnâ, bunun çoğulu mesânîdir.

Allah, sözün en güzelini, (Kur'ân'ın âyetlerini güzellikte) birbirine benzer, ikişerli bir Kitap halinde indirdi. Rablerinden korkanların, ondan derileri ürperir, sonra derileri ve kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu (Kitap) Allah'ın rehberidir. Dilediğini bununla doğru yola iletir. Ama Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona yol gösteren olmaz. (Zümzr: 59/23)

59/23'ncü âyette sözlerin en güzeli olan Kur"ân'm. miiteşâbih. mesânî olarak indirildiği belirtilmektedir. Müteşâbih: Burada güzellikte, belâğatte birbirine benzer demektir. Mesânî de ya tesnîye'den veya sercâ'dan gelen mesnâ'mn çoğuludur. Allah, sözlerin en güzeli olan Kur'ân'ı, bütün âyetleri güzellikte, belâğatte, düzende, kapsamda birbirine benzer, övgüye lâyik bir Kitap olarak indirdi. Yahut ikişerli, tekrarlı olarak, her şeyi çiftiyle, karşıtıyla açıklayan ve anlatımları birbirinden güzel bir Kitâb olarak indirdi, demektir.

Kur'ân, olayları hep ikili, karşıtlı olarak anlatır: Gök, yer; cennet, cehennem; melek, şeytan; emir, nehiy; va'd ve vatd. Bunlar birbiri ardından anlatılır. Mü'minlerin hali anlatıldıktan sonra kâfirlerin hali; Allah'ın gökteki kudret işaretlerinin ardından yerdeki kudret işaretleri; zamandaki kanıtların ardından mekândaki kanıtları anlatılır. Ve her şey zıddıyla anlatılınca daha iyi kavranır.

Kur'ân'daki bu karşıtlık üslûbu, ruhta derin etki yapar. Allah'tan korkanlar, Kur'ân'ı dinleyince o kadar etkilenirler ki derileri diken diken olur. Zümer: 59/23'ncü âyette, Kur'ân'ı inançla dinleyenlerin, önce irki-lecekleri, derilerinin diken diken olacağı, sonra da derilerinin ve kalblerinin Allah'ın zikrine yumuşayacağı belirtilmektedir. Demek ki Kuran âyetleri, insanda öyle bir etki yapar ki ilk anda insan bu sözler karşısında irkilir, derileri diken diken olur, sertleşir; fakat hemen ardından gönlüne huzur dolmaya başlar. İnsanın derisi ve kalbi, yani dışı ve içi. bedeni ve ruhu tam anlamıyla bir dinginliğe, huzura ulaşır; Allah"ı anmaya yumuşar, adetâ zikre doğru çekilir. Hiçbir zorlama, hattâ irade olmadan tüm beden, Allah'ı anmaya yönelir. Allah'ı anmakla gönle dolan huzur artar, doruğa ulaşır Deri ve gönül, beden ve ruh Allah'ı zikre dalar. Gönül Allah'ı andığı gibi deriler de Allah'ı anar ki buna sultânı zikir denilir. İşte bu zikir insanı dünya tasalarından kurtarıp tam bir yumuşaklığın, huzurun, rahatlamanın kucağına atar. İşte yüce Allah, Kur'ân ile insanı böyle huzura, hidâyete ve olgunluğa ulaştırır. O'nun şaşırttığını da kimse doğru yola götüremez.

Seny kökünden istisna da cümlede bir şeyi, daha önceki hükümden çıkaran, dış tutan sözcüktür.

Zanlarınca dediler ki: "Bunlar dokunulmaz hayvanlar ve ekinlerdir. Bunları bizim dilediğimizden başkası yiyemez- Bunlar da sırtı(na binilmesi) yasaklanmış hayvanlar." Bir kısım hayvanları da üzerlerine Allah'ın adını anma(dan boğazlarlar. (Bütün bunları) Allah'a iftira ederek (ortaya çıkardılar. Allah) Onları iftirâlarıyla cezalandıracaktır. (En'âm: 55/138)

De ki: Bana vahyolunanda, {bu haram dediklerinizi) yiyen kimse için haram edilmiş bir şey bulamıyorum. Ancak leş, yahut akıtılmış kan, yahut domuz eti -ki pistir- ya da Allah'tan başkası adına boğazlanmış bir fısk (murdar olmuş hayvan) olursa başka (bunlar haramdır). Ama kim çaresiz kalırsa, (başkasının hakkına) saldırmamak ve (zorunluluk) sınırı(nı) aşmamak üzere (bunlardan yiyebilir). Çünkü Rabbin bağışlayandır, esirgeyendir. (En'âm: 55/145) âyetleri istisnanın misallerindendir.

Bir şeyin oluşunu şarta bağlamaya da istisna denilir: Allah'a andolsun ki Allah dilerse şunu yapacağım" gibi. Burada inşâallah kaydı istisnadır.

17- Biz bunlara da belâ verdik, şu bahçe sahiplerine belâ verdiğimiz gibi: Hani onlar, sabah olunca bahçeyi mutlaka devşireceklerine yemin etmişlerdi. 18- İstisna da etmivorlar(Allah dilerse biçeriz demiyorlar)dı. (Kalem: 2/17-18)

2/17-18'nci âyetlerde, ertesi gün ekinlerini mutlaka devşireceklerini söyleyen, bunu Allah'ın dilemesine bağlamayan kimselerin tutumu kınanmaktadır.

SEVÂB

Sevb in asıl anlamı, bir şeyin ilk haline, ya da ilk düşünülen hale dönmesidir. falan kişi evine döndü" sözü. Kişinin daha önce bulunduğu yere, yani kendi evine döndüğünü belirtir. Sevb ipin, yapılmak istenen amaca, ürüne dönmesini belirtir. İp, elbise yapılmak için yapılır. İşte ipin, yapılış amacı olan giysiye dönüşmüş haline sevb denilir. Herhangi bir amelin (eylemi) sevbi de, o eylemin yapılış amacına dönmesidir. Eylemin sonucunda oluşan iyilik ve güzelliğe sevb (sevâb) denilir. Sevbin çoğulu siyâb ve esvâbâır.

4- Giysilerini temizle, 5- Pislikten /:apm. (Müddessir: 4/4-5) âyetlerinde muhataba elbisesini kirlerden temizlemesi emredilmektedir. Burada elbisenin, maddi kirlerden, ruhun da ma'nevî kirlerden temizlenmesi emredilmektedir.

30- Onlar ki inandılar ve iyi işler yaptılar; elbette biz işi güzel yapanın ecrini zayi etmeyiz. 31- Onlar öyle kimselerdir ki kendileri için Adn cennetleri vardır. Altlarından ırmaklar akar. Orada altın bileziklerle bezenirler; ince ipekten yeşil giysiler giyerek koltuklar üzerine yaslanırlar. .Ve güzel sevap ve ne güzel dayanacak (koltuk)! (Kehf: 69/30-31)

69/30-3l'nci âyetler ise mü'minlerin âhiretteki durumlarını gösteren bir tablo çiziyor. İnanan ve iyi işler yapanların iyilikleri boşa gitmez. Allah onları durulmağa değer, alt taraflarından ırmaklar akan bahçelere sokar. İnanmayanlar ateş zindanına atılırken inananlar Adn yani durulmağa değer bahçelere konmaktadır. İpek giysiler giyen cennetlikler, rahat döşekler üstünde, yastıklara dayanıp otururlar. Ateş zindanı çok kötü bir yer iken bu bahçeler son derece güzeldir.

Sündüs ve istebrak kelimeleri Farsça'dan veya Rumca'dan Arapça'ya geçmiş kelimelerdir. Bunlar birer ipek kumaş çeşididir. Demek ki o zaman yabancı ülkelerde dokunan bu kumaşlar, ticaret yoluyla Mekke'ye kadar geliyor ve Mekke halkı tarafından biliniyordu.

İşte şunlar, Rableri hakkında çekişen iki hasım taraf: Nankörler için ateşten giysi biçildi, başlarının üstünden de kaynar su dökülüyor! (Hac: 88/19)

88/19'ncu âyette nankörlerin uğrayacakları çetin azap tasvir ediliyor: Bunlara ateşten giysiler biçilir, başlarından aşağı sıcak su dökülür, kaynar su ile barsakları eritilir.

(Cennet ehlinin) Üstlerinde yeşil ipekten ince ve kalın giysiler var.

Gümüş bilezikler takınmışlardır. Rableri onlara tertemiz bir içki içirmiştir. (İnsan: 90/21)

Biraz önce belirttiğimiz üzere sevâb, yapılan işlerin karşılığı, yani eylemlerin varacağı sonuçtur. İyi, kötü her işin sonucuna sevâb denilir:

Rableri onlara karşılık verdi: "Ben, sizden erkek kadın, hiçbir çalışanın işini zayi etmeyeceğim. Hep birbirinizdensiniz. Göç edenler, yurtlarından çıkarılanlar, yolumda işkence edilenler, vuruşanlar ve öldürülenler. Elbette onların kötülüklerini örteceğim ve onları, altlarından ırmaklar akan cennetlere sokacağım. (Yaptıklarına), Allah katından bir karşılık olarak (onlara bu ni'metleri vereceğim). Karşılıkların en güzeli Allah kalındadır:' (Âl-i İmrân: 94/195)

145- Allah'ın izni olmadan hiçbir kişi ölmez- (Ölüm) Belirli bir süreye göre yazılmıştır. Kim dünyâ sevabını i menfaatini) isterse, kendisine ondan veririz; kim âhir et sevabını isterse, kendisine ondan veririz, şükredenleri mükâfatlandıracağız. 146- Nice peygamber var ki, kendileriyle beraber birçok erenler çarpışuiar: Allah yolunda başlarına gelenlerden yılmadılar, zayıflık göstermediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. 147- Sadece şö\le di\orlardı: Rabbimiz, bizim günâhlarımızı ve işimizde taşkınlığımızı bağışla. ayaklarımızı yolunda) sağlam tut, kâfir topluma karşı bize yardım eyle!" 148- Allah da onlara hem dünyâ karşılığını, hem âhiret karşılığının en güzelini verdi. Çünkü Allah, güzel davrananları sever. (Âl-i İmrân: 94/145-148)

94/145'nci âyette, Allah'ın takdir ettiçıklanmaktadır. Allah'ın izni olmadan hiçbir can çıkmaz. Savaşta ölen de yine Allah'ın takdiriyle ölür. Her can için Allah bir süre tesbit etmiştir. Bu süre (ecel) ne ileri, ne de geri gider. Her insanın ancak bir eceli vardır. Her ne suretle olursa olsun ölen kişi, mutlaka kendi eceliyle ölür. Bazı kimseler ecel-i müsemmâ, ecel-i kaza diye iki ecel düşünürler. "Zavallı, eceli yetmeden kazaya uğradı" derler. Bilmezler ki yaşanan ne ise, ecel odur. O kimsenin Allah katında belirlenen vakti, işte o yaşadığından ibarettir.

SEVK

O ki rüzgârları rahmetinin önünde müjdeci gönderir. Nihayet onlar, ağır ağır bulutlan yüklenince, onu ölü bir ülkeye yollarız; onunla su indirir ve türlü türlü meyvalar çıkarırız. İşte ölüleri de böyle çıkaracağız. Herhalde bundan ibret alırsınız. (A'râf: 39/57)

39/57'nci âyette tabiat kanunlarına, rüzgârların nasıl bulutları sürüp ölü, yani kupkuru bir ülke üzerine getirdiklerine, bulutlardan inen yağmurla toprağın canlanıp çeşit çeşit meyvalar çıkardığına dikkati çeken yüce Allah, ölüleri de böyle çıkaracağını bildirmektedir.

Sevk Sürmek, götürmektir.

Allah'tır ki, gönderdiği rüzgârlar bir bulut kaldırır, onu ölü bir ülkeye süreriz, ölmüş olan yeri onunla diriltiriz. İşte diriltme de böyledir. (Fâtır: 43/9)

43/9: Kâinattaki kudretinin işaretlerine ve insanlar için yarattığı nimetlere dikkatleri yöneltmek suretiyle tapılmağa lâyık olan tek Tanrının Allah olduğunu anlatan bu âyetler de tevhîdi ispat konusundaki âyetlerin devamıdır. Gönderdiği rüzgâr ile, denizlerden, göllerden, ırmaklardan kaldırdığı bulutları ölü gibi topraklara gönderen ve yağdırdığı yağmur ile ölmüş olan yeri dirilten Allah'tır. Ölü yerin yağmurla diriltilmesi, ölmüş olan canlıların da dirileceğine delildir. Birçok yerde ölü tabiatin, yağan »ağmur ile diriltilmesi, ölülerin diriltileceğine örnek verilir: "İşte kabirlerden kalkıp çevreye yayılmak, yüce dîvâna gitmek de böyledir" buyurulur. Yağmur nasıl ölü yere hayât verirse ruh da öyle ölü bedene can verir.

O gün suçluları da yaya ve susuz olarak cehenneme sürdüğümüz. (Meryem: 44/86)

44/86: Susuz veya yaya gitmek demektir. Bu âyette suçluların, yaya ve susuz olarak cehenneme sürülecekleri belirtilmektedir.

71- Nankörler, bölük bölük cehenneme sürülmüşlerdir.

Oraya geldikleri zaman, kapılan açılan cehennemin bekçileri'onlara şöyle demiştir: "Kendi aranızdan, Rabbinizin âyetlerini size okuyan ve sizi bu gününüzle karşılaşacağınız hakkında uyaran elçiler gelmedi mi?" "Evet geldi, demişlerdir; ama kâfirlere azâb sözü hak olmuştur (kâfirler azâb hükmünü giymeyi hak etmişlerdir)." 72- "O halde içinde ebedi kalmak üzere cehennemin kapılarından girin. Kibırlenenlerin yeri ne kötüymüş!" denilmiştir. 73- Rablerinin (azabından) korunanlar da bölük bölük cennete sevk edilmişlerdir. Kapıları daha önce açılmış bulunan cennete vardıklarında onun bekçileri onlara: "Selâm size.(ne) hoşsunuz, ebedi kalmak üzere buraya girin!" demişlerdir. 74- (Cennettekiler de:) "Bize verdiği sözü yerine getiren ve bizi dilediğimiz yerinde oturacağımız bu cennet yurduna vâris kılan Allah'a hamdolsun. (Allah için) çalışanların ücreti ne güzeldir!" demişlerdir. (Zümer: 59/71-74)

59/71-72: Kâfirler bölük bölük cehenneme sevk edilirler. Ayrı ayrı gruplar halinde, herkes meşrebine, günâhına uygun bir cemaatle cehenneme gönderilir. "Cehennemin yedi kapısı vardır. Her kapıya onlardan bir bölüm ayrılmıştır"

 SİCCÎL    

4- Onlara çamurdan sertleşmiş taşlar atan (kuşlar). 5- Nihayet onları, kurt yeniği ekin yaprağı gibi yaptı. (Fil: 19/4-5)

19/3-5'nci âyetlerde Allah'ın, Ka'be'ye saldıran Fil ordusu üzerine siccîl'den taşlar atan Ebâbîl kuşları gönderip, onları yenik ekin yaprağı gibi yere serdiği anlatılmaktadır. birbiri ardınca gelen küme küme kuşlar demektir.

(seci): büyük kova demektir. İstiare olarak çok bağış anlamında da kullanılır. Mûsâcele yarışma anlamındadır. İşte bu kökten taş ve çamur karışımıdır. Taşlaşmış çamura siccîl denir. Bu kelime, aslında Farsça kökenli olup (seng-ü kîl: taş ve çamur) kelimesinden Arapçalaşmış ve Arap fonetiğine göre siccîl denmiştir. Râğıb'ın açıklamasına göre (sicili) taş demektir. Eskiden yassı taşlar da yazı malzemesi olarak kullanıldığından, üstüne yazı yazılan şeylere, defter vb. sicili denmiştir.

Yenilmiş ekin yaprağı demektir ki bunda iki anlam muhtemeldir. Birisine göre hayvanlar tarafından yenilmiş, kırılıp yere düşmüş ekin yaprağı; ikincisine göre ükâl düşmüş yani kurt yemiş, böcek yeniği olmuş ekin yaprağı demektir ki bu yaprak delik deşik olur. Bunda Ebrehe askerlerinin bedenlerini delik deşik eden çiçek bozuğuna işaret olsa gerektir.

Ayrıntı için Fîl Olayı maddesine bakınız.

81- (Melekler) Dediler ki: 'Ey Lût. biz senin Rabbinin elçileriyiz. Onlar sana asla dokunamazlar. Gecenin bir kısmında aileni yürüt; içinizden karından başka hiç kimse ;eri dönüp bakmasın. Çünkü ötekilerine erişen (azâb) ona da erişecektir. Başlarına gelecek azâb zamanı, sabah vaktidir. Sabah da yakın değil mi " 82- (Azâb) Emrimiz gelince oranın üstünü altına getirdik, üzerine se taş yağdırdık: Çamurdan pişmiş, (azâb için) hazırlanmış, istif edilmiş. S3- Rabbinin katında işaretlenmiş (taşlar). O, zâlimlerden uzak değildir. Hûd: 52/81-83)

73- Güneşin doğma zamanına girerlerken korkunç ses onları kaladı. 74- O kentin üstünü altına getirdik ve üzerlerine de çamurdan rişmiş taşlar yağdırdık. (Hicr: 54/73-74)

52/81-83,54/73-74'ncü âyetlerde, Lût'u dinlemeyip iğrenç fiillerine devam eden Lût kavminin, tepelerinden atılan siccîlden işaretli taşlarla helak edildikleri belirtilmektedir.

O gün göğü yazı tomarlarını dür er gibi toplarız. İlk yaratmaya Tısladığımız gibi onu iade ederiz. Üzerimize sözdür; biz bunu mutlaka yapağız.(Enbiyâ: 73/104)

73/104'ncü âyette yüce Allah'ın, kıyamet gününde göğü, yazı tomarlarını katlar gibi dürüp katlayacağını, ilk yaratmaya başladığı gibi onu iade edeceği yani yeniden yaratacağı veya eski haline döndürüp yok edeceği belirtilmektedir.

Allah'ın göğü, yazı tomarlarını katlar gibi katlayıp toplaması, O'nun ücretinin büyüklüğünü belirten mecazî bir anlam taşır. İnsanlara göre gök aklın alamayacağı kadar büyüktür. Yüce Allah, kudretinin derecesini belirtmek  üzere: İşte sizin ulaşılmaz, güç yetmez, sınırsız dediğiniz gökleri tomarlarını katlar gibi katlayıp toplarız buyuruyor. Göklerin elinde bir kâğıt parçası kadar kalacağını, Allah'ın kudretinin o büyük olduğunu belirtiyor. "Allah'ı gereği gibi bilemediler. Oysa yünü yer, tamamen O'nun avucu içinde, gökler de sağ elinde âyeti de aynı anlamı verir. Bu âyetleri ilk anda akla gelen açık anlamıyla kabul edip Allah'ın göğü katlayacağını düşünmek hatalıolabilir. Asıl anlam, Allah'ın gökleri yok edip âlemi yeniden yaratacağını belirtmek veya O'nun kudretinin, bunları toplayacak kadar büyük olduğunu anlatmaktır.

SUÂL

(Allâhı buyurdu: "Ey Mîısâ. istediğin sana verildi." (Tahâ: 45/36)

45/36'ncı âyette Hz. Musa'nın sülünü, yani talebinin yerine getirdiği belirtilmektedir. İsrâîloğullarını kurtarmak ve Firavun'u hakka çağırmak üzere görevlendirilmiş olan Mûsâ, Allah'tan, kendisine yardımcı oIarak Harun'un da peygamber yapılmasını dilemiş, yüce Allah, bu dileğinin kabul edildiğini kendisine bildirmiştir. kişinin gidermek istediği ihtiyaç, ulaşmak istediği dilektir. Umniyye'ye yakın bir anlam taşır. Ancak ümniyye, insanın takdir ve hayal ettiği arzu, su'l (suâl) ise s:enen, ardına düşülen arzudur. İnsan önce hayal eder, sonra ister. Yani, ümniyye'den sonra gelir.

Râğıb'ın tanımına göre aynı kökten suâl de bilgi veya bilgiye götürecek şeyi istemek; mal, yahut mala götürecek şeyi istemektir.

Suâl kelimesi, bilgi amacıyla kullanılırsa ya bizzat veya cer harfiyle geçişli olur: Ona şunu sordum, yahut Ona şunu sordum, yahut şu konuda sordum şeklinde kullanılır. Ancak çoğunlukla suâl ('an) ile geçişli yapılır.

Kullarım, sana benim hakkımda

sorarlarsasa (söyle): Ben {onlara) yakınım." (Bakara: 92 186, Sana âdet görmeden soruyorlar." (Bakara: 92/222) bunun suâl mal isteme konusunda ise ya bizzat geçişli veya (min) geçişli olur.

Onlardan (yani Peygamber'in hanımlarından) bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin." (Ahzâb: 97/52), kâfirlere katılan kadınlara)

harcadığınız(mehri)i isteyin. Onlar da (size katılan kadınlarına) harcadıklarını istesinler." (Mümtehine: 111/10) âyetleri, mal isteme konusundaki

suâl'in yalın halde geçişli olduğunun örnekleridir. Allah'tan, O'nun lütfunu isteyin." (Nisa: 98/31) âyeti ve benzerleri de mal isteme konusundaki suâl'in (min) ile geçişli haline örnektir.

Suâl'in İsm-i fail (sıfat) kipi (sâil), çoğulu (sâi-lûn=sâilîn)dir:

Deki: Siz mi arzı iki günde Yaratan'a nankörlük ediyor ve O'na eşler koşuyorsunuz? O, âlemlerin Rabbidir." 10- Arza, üstünden ağır baskılar (sağlam dağlar) yaptı. Onda bereketler yarattı ve onda arayıp soranlar için gıdalarını (bitkilerini ve ağaçlarını) tam dört günde takdir etti (düzene koydu). (Fussilet: 61/10)

61/9-10'ncu âyetlerde yeri iki günde yaratan Allah'a karşı nankörlük edip O'na ortaklar, benzerler tasarlayan insanlara, inkâr tarzında bir soru ile bu yaptıklarının şaşılacak bir şey olduğu belirtiliyor ve aslı iki günde yaratılmış olan dünyâ'nın üzerine yüksek dağların birer baskı gibi atıldığı, dünyâ'nın, yaratılmasından itibaren dört gün içinde bitki ve ürünlerinin yaratılıp canlıların yaşamasına elverişli hale getirildiği buyurulmaktadır.

9- Öyleyse sakın öksüzü ezme, 10- Dilenciyi azarlama. 11- Ve Rabbinin nVmetini anlat. (Duhâ: 11/9-11)

11/10'ncu âyette suâl kökünden ism-i fail (sıfat) kipinin tekil tufları anımsatıldıktan sonra yetîmi ezmemesi, sâili (dilenciyi) azarlamaması ve Rabbinin lütuf ve nîmetini söylemesi (anımsaması) emrediliyor. Bu âyetlerin anlamı şudur: "Ey Muhammed, sen de yetîm, şaşkın ve yoksul idin. Allah seni yola iletti, zengin etti. Allah'ın sana olan bu nimetlerini unutma. Yetime karşı şefkatli, dilenciye karşı merhametli davran. Çünkü sen de yetimliğin, yoksulluğun tadını tadmış idin. Rabbin seni doğru yola ilettiği gibi sen de insanları doğru yola ilet."

SUÂLLER-CEVAPLAR

04.03.1997-6.03.1997 tarihleri arasında Afyon'luların konuğu oldum. Afyon Kültür ve Çevre Derneği tarafından bir konferans vermek üzere çağırılmıştım. Derneküyeleri, bizi konferanstan iki gün önce Afyon'da biraz dinlendirmeyi arzulamışlar. Dinlenmeğe de gerçekten ihtiyacım vardı. Nisanın dördünde akşamleyin 18.10 Pamukkale Ekspresi'yle Afyon'a hareket eden trenimiz, gece saat O3'te bizi Afyon'a ulaştırdı.

Bizi istasyonda karşılayan Dernek sorumluları, Oruçoğlu Tesisleri'nde konuk ettiler. Çok güzel bir otel, odalarda kaplıca suyu, küveti var. Ayrıca herkesin girdiği Türk hamamı, saunası mevcut. Ertesi günü saat 10.30 sularında Afyon Kocatepe Üniversitesi sayın rektörü, hukuk müşaviri sayın Avukat Yaşar Baş'la birlikte bizi Otelde ziyaret etmek lütfunda bulundular. Anadolu'nun bu şirin, fakat nüfusça küçük kentinde modern bir üniversitenin önemli fakültelerini kurmuş olan babacan Rektörün sohbeti tatlı idi.

Öğleden sonra sayın Yaşar Baş dostumuz bizi, Afyon'da biraz dolaştırdı. Yüce Allah Afyon'a büyük imkânlar vermiş. Kentin birkaç yerinde toprağın altında şifalı sıcak sular var. Son zamanlarda bu imkândan yararlanmak üzere kaplıca tesisleri kurulmaya başlanmış. Oruçoğlu Tesisleri de bunlardan biri. Ama Sandıklı'da Belediye'nin işlettiği Tesisler de çok mükemmelimiş. İnşâallah orayı da görürüz. Şehrin takriben 20-25 km. dışındaki bölgede açılan 4 sondaj kuyusundan, hemen kentin tamamını ısıtacak ölçüde sıcak su elde edilmiş. Buharlı tren bacalarından çıkan dumanın birkaç katı fazla buharların çıktığı bu kuyulardan 100 derece ısıda sular çıkmakta. Kurulan merkezi sistem tesislerle, kentin l/3ü bu sularla ısıtılmaktadır. Halen Belediye'nin 7 bin abonesi varmış. Önümüzdeki yıllarda kentin tamamının bu termal enerji ile ısıtılması planlanmış durumda. Bedava enerji. Bizler doğalgaza ayda 20 milyon lira öderken Afyonlular Belediyeye 1-1,5 milyon lira yakıt parası ödemekteymişler.

Allah'ın bu lütfü yanında Afyonlulara toprağın altında çok önemli bir lütfü daha var: O da mermer. Dünyanın en modern mermer tesisleri bu kentte. Çünkü Türkiye'de Afyon mermeri çok kaliteli mermer olarak tanınmaktadır. Mermer de bol ve Afyonlulara Allah'ın başka bir ikramı.

Pazar günü akşam saat 8.30 sularında başlayan "Kur'ân'ı Anlama" konulu konuşmamız, soruların cevaplandırmasıyla birlikte takriben üç saat sürdü. Kur'ân'ı anlama konusunda dedim ki:

Allah'ın, insanlar arasından elçi seçip onlara Kitâb indirmesinin hikmeti, o elçiler ve kitaplar vasıtasıyla kullarını doğru yola iletmektir. İbrâhîm: 72/4'ncü âyette belirtildiği üzere her millete, kendi içinden, kendi diliyle konuşan bir insan, peygamber olarak görevlendirilmiş; o peygambere, konuştuğu dilde Kitabı oluşturan vahiy indirilmiştir.

Kur'ân'ın Arapça indirilmesindeki hikmet de Arapça konuşan insanların, Allah'ın buyruklarını anlamaları ve ona göre kendilerine yön vermeleridir. Şayet peygamber Arap olduğu halde kendisine başka bir dilde, meselâ İbrânîce vahiyler gelseydi, insanlar bu sözlerden hiçbir şey anlayamayacakları için şaşırıp kalırlar: "Bunun âyetleri açıklanmalı değil miydi? Arap peygambere yabancı dilde sözler mi indiriliyor? "

SÛRE

37- Bm Kur'ân, Allah'tan başkası tarafından uydurulacak bir şey değildir. Ancak kendinden öncekinin doğrulaması ve Kitabın açıklamasıdır. Onda asla şüphe yoktur. Alemlerin Rabbi tarafından(indirilmiştir. 38- Yoksa "Onu uydurdu" mu diyorlar? De ki: "Eğer doğru iseniz haydi onun benzeri bir sûre getirin ve Allah'tan başka çağırabildiklerinizi de çağırın!" 39- Hayır, bilgisini kavrayamadıkları, sonucu henüz başlarına gelmemiş olan bir şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. Bak, o zâlimlerin sonu nice oldu? (Yûnus: 51/37-38)

51/37-38'nci âyetlerde Kur'ân'ın, Allah'tan başkası tarafından söylenecek, uydurulacak bir söz olmadığı; kendinden önceki İlâhî Kitapları doğrulayan, Allah'ın farz kıldığı hükümleri açıklayan; Allah tarafından indirilmiş kuşku götürmez bir Kitâb olduğu belirtiliyor.

Kur'ân'a, Muhammed'in uydurması diyenleri, sözlerini ispat için onun bölümleri gibi bir bölüm, birkaç âyet getirmeğe davet ediyor. Eğer Kur'ân insan uydurması ise kendileri içinde yetişmiş ünlü şairler, edipler de ona benzer sözler söyleyebilirler. Eğer bunu yapamıyorlar, ona benzer bir söz söylemekten âciz kalıyorlarsa bu, Kur'ân'ın insan sözü olmadığını gösterir.

Daha önce aralarında yaşadığı uzun zaman içinde olağanüstü bir şiir veya nesir söylediği görülmemiş olan insanın ağzından birden bire en usta şair ve hatiplerin bütün çabalarına rağmen benzerini söylemekten âciz kaldıkları sözlerin dökülmesi, bu sözlerin ona, başka bir kaynaktan geldiğini, Allah tarafından vahyedildiğini gösterir.

51/39'ncu âyette de kavrayamadıkları, yorumunu, amacını anlayamadıkları bir sözü, sırf inatları yüzünden inkâr ettikleri belirtiliyor. Bu âyette te'vîli henüz kendilerine gelmemiş olan sözü yalanladıkları belirtilmektedir. Burada te'vîl, Kur'ân'ın anlattığı hakikatlerin gerçekleşmesi, uyarıların vukuu, inkarcıların uğrayacakları azâbdır. Bu uyarılar henüz başlarına gelmediği için inkarcılar yalanlamağa devam etmektedirler. Daha önce geçmiş münkirler de düşünmeden inkâr etmişlerdi, ama haksızların sonu nasıl oldu? Onlar peygamberlerinin uyarılarını inkâr etmelerinin cezasını nasıl çektiler? İşte bu inkarcılar da kendilerinden önceki inkarcıların sonucuna uğrayacaklardır. Bu âyet, Hz. Muhammed Aleyhisselâm için tesellî, inkarcılar için de uyarıdır.

13- Yoksa, "O'nu uydurdu" mu diyorlar? De

ki: "Öyleyse siz de onun benzeri on uydurulmuş sure getirin; eğer doğru iseniz Allah'tan başka, çağırabildiklerinizi de (yardıma) çağırın (da bunu yapın)!" 14- Eğer size cevap veremedilerse bilin ki (o) Allah'ın bilgisiyle indirilmiştir ve O'ndan başka tanrı yoktur. Nasıl, artık Müslüman oldunuz mu? (Hûd: 52/13-14)

25- Eğer kulumuz(Muhammed)e indirdiğimizden şüphe içinde iseniz, haydi onun gibi bir sure getirin. Allah'tan başka bütün şahit(yardımcı)larınızı da çağırın; eğer doğru iseniz (bunu yapın). 24- Yok eğer yapmadınızsa, ki asla yapamayacaksınız, o halde yakıtı insanlar ve taşlar olan, inkarcılar için hazırlanmış ateşten sakının. (Bakara: 92/23-24)

Bu âyetlerde de Kur'ân'ın vahiy olduğundan kuşkulananlar, onun Muhammed'in uydurması sayanlar, sözlerini ispat için, bütün yardımcılarını da çağırıp Kur'ân stilinde on sûre, hiç değilse bir sûre getirmeğe çağrılıyor, ardından da bunu yapamadıkları takdirde Kur'ân'ın, Allah tarafından indirildiği ve Allah'tan başka Tanrı olmadığını bilmeleri; yakıtı insanlar ve taşlar olan cehennem ateşinden sakınmaları vurgulanıyor.

De ki: "Andolsun eğer insan(lar) ve cin(ler) bu Kur'ân'ın bir benzerini getirmek üzere toplamalar ve birbirlerine arka ol(up yardım et)seler yine onun benzerini getiremezler. (İsrâ: 50/88)

Bu âyette de bütün insanlar ve cinler, Kur'ân'ın benzerini getirmek için bir araya gelip birbirlerine yardım etseler de yine Kur'ân'ın bir benzerini getiremeyecekleri vurgulanmaktadır.

İnananlar: "(Savaş hakkında) Bir sûre indirilmeli değil miydi?" derler. Fakat hükmü açık bir sûre indirilip de onda savaştan söz edilince, kalblerinde hastalık bulunanların sana ölümden bayılıp düşen kimsenin bakışı gibi baktıklarını görürsün. Onlara ölüm gerektir. (Muhammed: 99/20)

99/20'nci âyette mü'minlerin, savaşı emreden bir Kur'ân parçasının inmesini bekledikleri, fakat böyle bir âyet inince münafıkların, korkaklık göstererek, tıpkı ölüm baygınlığı geçiren insan gibi Peygamber'e baktıkları, oysa onların gönülden itaat edip güzel söz söylemeleri, yani "baş üstüne" demeleri gerektiği bildiriliyor.

Münafıklar, kendileri hakkında, kalblerinde bulunanı kendilerine haber verecek bir sûrenin indirileceğinden çekiniyorlar. De ki; "Siz alay edin, Allah çekindiğiniz şeyi ortaya çıkaracaktır." (Tevbe: 113/64)

"Allah'a inanın, Elçisiyle beraber cihâdedin!" diye bir sûre indirildiği zaman içlerinden servet sahibi olanlar, senden izin istediler: "Bizi bırak, oturanlarla beraber oturalım." dediler. 87- Geride kalan kadınlarla beraber olmaya razı oldular, kalbleri mühürlendi, artık onlar anlamazlar. (Tevbe: 113/86)

124- Ne zaman bir sûre indirilse onlardan kimi: "Bu, hanginizin imanını artırdı?" der. Bu, inananların imanını artırır, onlar sevinirler. 125- Fakat yüreklerinde hastalık olanlara gelince (bu), onların pisliklerine pislik katar. Ve onlar kâfir olarak ölürler. 126- Kendilerinin her yıl bir iki defa sınandıklarını görmüyorlar mı? Yine de tevbe etmiyor, öğüt almıyorlar. 127- Bir sûre indirildiği zaman: "Sizi birisi görüyor mu?" diye birbirine bakar, sonra sıvışırlar. Anlamaz bir topluluk oldukları için Allah onların kalblerini çevirmiştir. (Tevbe: 113/124-127)

113/124-127'nci âyetlerde de münafıkların sinsi, tutumlarına işaret edilmektedir. Yukarıdaki âyetlerde sûre kelimesi geçmektedir.

SÜRÂ

Eksiklikten uzaktır O (Allah) ki gecenin bir vaktinde kulunu, âyetlerimizden bir bölümünü, kendisine göstermemiz için, Mescid-i Harâm'dan, çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksâ'ya yürüttü. Gerçekten O, işitendir, görendir. (İsrâ: 50/1)

50/1: kökünden gelen (isrâ), gece yürütmek demektir. (sürâ) gece yürümektir. Bu kökten ve gece yürüdü anlamını verir. Gecenin bir parçasında aileni yürüt!"

Saadet Ve Şekavet

Saat

Sabıklar

Sabır

Sabİ

Sabİİler

Sad Sures

Sadaka

Sadrın Şerhİ

Saf Suresİ

Safa Merve

Saffat Suresİ

Safh

Safinat

Sağır Dİlsİz

Sağlık Büyük Nİmet

Sahabİler

Sahİfe

Saİbe

Saİka

Salatu Selam

Salİh Semud

Salİh Amel

Salsal

Samİrİ

Sanat

Sapık Lİderlere Uyma

Sarf

Sarhoş İken Namaz Kılınmaz

Savm

Savmaa

Sebİ Mesanİ

Seba

Seba Melİkesİ Belkıs

Sebe Suresİ

Secde

Secde Suresİ

Secde Suresİ

Sefahet

Sefer

Sekİne

Sekr

Sekretül Mevt

Selam

Sema

Serab

Serd Serabİl

Sıdk

Sınav

Sırat

Sirr

Sırrı İfşa

Sİfaret

Silk

Sofra

Sorgu

Sorumluluk

Sosyal Farklılaşma

Söz Değil İş Önemli

Suseyyie

Suçu Başkasına Yıkma

Suhufİ Mutahhere

Sur

Sure

Süleyman

Sünnet

Sürgün

Süslenme

Süt Emzirme

Sütün Haram Kılınması

Sadr

Sahb

Sanem

Sayı Boyutu

Sebeb

Sefİne

Seha

Sekr Ve Sahv

Setr Ve Tecellİ

Seyahat

Spor

Suhuf

Sultan

Süfl Süfla

Sabah

Sahk

Satır

Savab

Savt Sayha

Sefere

Seher

Seka

Selem

Selm

Semen

Semİn

Seny Tesnİye

Sevab

Sevk

Sİccİl

Sual

Sualler Cevaplar

Süre

Süra

ŞA'B (Seçkinlik Sorunu)

Ey insanlar, biz sizi bir erkek ve bir kadından yarattık ve birbirinizi tanımanız için sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Allah yanında en üstün olanınız, (günâhlardan) en çok korunanı-nızdır. Allah bilendir, haber alandır. (Hucurât: 105/13)

Şu'üb: şu'be'nin çoğuludur. Dal anlamına gelen şa'b: Rebî'a, Mudar, Evs ve Hazrec gibi ana kabileye denir. Ağacın dalları gibi aynı kökten dallandığı için kabilelere şa'b denmiştir. Kabâil ise kabîle'nin çoğuludur. Ana kabile içindeki bölümlere kabile denilir. Rebî'anın bir dalı olan Bekr, Mudar'in bir dalı olan Temîm gibi. Kabilenin dallarına da 'amâre (çoğulu 'amâir), 'amâir'in dallarına butun, butun 'un dallarına, fahzın dallarına da. fasile ve 'aşiret denilir. Meselâ Lüey Kureyşin batnı, Hâşim ve Ümeyye Oğulları da Lüey Oğullarının birer fahzıdır. Fahzm çoğulu efhâz,

ŞAFAK

16- Yoo, and içerim, şafak'a, 17- Geceye ve (gecenin bağrında) topladığı şeylere, 18- Değirmileşen aya, 19- Ki, siz, mutlaka tabakadan tabakaya bineceksiniz! (İnşikak: 83/16-19)

Yoo, and içerim; şafaka.": Şafak, güneş batıktan sonra ufukta beliren kızıllıktır. Bu kökten if âl vezni olan işfâk

korkarak, üzerine titreyerek korumak, özen göstermektir. Çünkü müşfik (şefkat eden) şefkat edilene herhangi bir zarar gelmesinden korktuğu için onu özenle korumaya çalışır. "O'nun korkusundan titrerler." (Enbiyâ: 73/28), “Korunanlar gizlide Rablerinden korkarlar ve (Duruşma) sâ'at(in)den de titrerler.." (Enbiyâ: 73/42).(min) harfiyle geçişli yapılınca bu fiilde korku anlamı; harfiyle geçişli yapıldığında da inayet (yardım) anlamı ağır basar.

ŞÂHİDLİK

Allah yaptıklarınıza tanıktır. (Âl-i İmrân: 94/98) âyetinde ve birçok âyette Allah'ın her şeye şehîd olduğu vurgulanmaktadır.

Şehîd, şühûd, kökünden sıfattır. Şühûd, gözle veya basîret (gönül gözü) ile görmek, tanık olmak, bir olayın vukuu sırasında orada bulunmak demektir. Şühûd'un, sadece olayın yanında bulunmak olduğu, gözle görmenin şart olmadığı da söylenir. Hazır bulunacak, görülecek yere meşhed, çoğulu meşâhid denilir.

Şehâdet, olayı görenin veya orada bulunanın, olay hakkında bildiğini söylemesidir. Gerçeği bilen ve söyleyene şâhid, şehîd, çoğulu şühedâ denilir. Gerçeği bilen ve söyleyen bilginlere de şühedâ (gerçeğin tanıkları) denilir. Başta yüce Allah şâhiddir. Hiçbir şey O olmadan vukubulamaz. O, her şeye tanıktır:Sonra Allah onların yaptıklarına da şâhiddir. (Yûnus: 51/46)

O, her şeye şâhiddir. (Âdiyât: 14/7; Bürûc: 27/9; Sebe': 58/47; Hac: 88/17; Nisa: 98/33,79, 166; Mücâdele: 104/6)

Allah, kendisinden başka tanrı olmadığına şâhiddir. Melekler ve ilim sahihleri de adaletle şâhiddir (ki O'ndan başka tanrı yoktur. O), azizdir, hakimdir.(Âl-i İmrân: 94/18,21)

Âl-i İmrân: 94/18. âyette Allah'ın, meleklerin ve bilginlerin, kist (adalet) ile Allah'tan başkta tanrı olmadığına şâhidlik ettikleri belirtilmekte, Allah'ın âyetlerini kabul etmeyen, haksız yere peygamberleri ve adaleti emreden insanları öldüren kimselerin, acı bir azaba çarpılacakları vurgulanmaktadır. Demek ki adaletle tanıklık edenlerin başında Allah'ın, meleklerin ve bilginlerin zikredilmesi, adaletin ve adaletle tanıklığın önemini belirtir.

Allah'ın vahdaniyetti ne şâhidliği, âlemde birliğini gösteren kanıtlar yaratmasıdır. Şâirin dediği gibi:

Âlemdeki bulunan her şeyde, O'nun birliğini gösteren kanıt vardır."Haydi Allah'ın bunu yasakladığına şâhidlik edecek tanrılarınızı getirin." Eğer (onlar) şâhidlik ederlerse sen onlarla beraber şâhidlik etme; âyetlerimizi yalanlayanların ve âhir ete inanmayanların keyiflerine uyma. (Nasıl uyarsın ki) onlar, Rablerine eş tutmaktadırlar. (En'âm: 55/150)

En'âm: 55/150. âyette müşriklerin şehîdleri olarak anılanlar, onları bâtıl yollara ileten liderleri, din adamlarıdır. Bunlar putların bakıcıları, Ka'be'nin bekçileri, yahut Araplar yanında dinî hüviyeti olan kişilerdi. Müşrikler, bu adamların dedikleri biçimde hareket ediyorlardı. Yasak sayılan şeyleri de yine bu adamlardan, atadan dededen süregelen gelenekler olarak öğrenmişlerdi. Âyette Allah'ın Elçisine, o toplumu yönlendiren kişiler, geleneklerle konulmuş yasakların, Allah'ın yasakları olduğunu söylemiş olsalar bile, kendisinin onlara uymaması emredilmektedir. Çünkü onların gerçeğe dayalı bir bilgileri yoktur. Bilgileri vahye dayanmamaktadır. Sadece zanlarına uyup saçmalamaktadırlar. Gerçek bilgi, Allah'tan vahiy ile gelen bilgidir. Âyetin son cümlesinden de müşriklerin, âhirete inanmak istemedikleri anlaşılıyor.

ŞARKI TÜRKÜ

İnsanlardan kimi var ki; bilgisizce (insanları) Allah'ın yolundan saptırmak ve onunla alay etmek için boş hadîsi (eğlence sözünü) satın alır. İşte onlara küçük düşürücü bir azâb vardır. (Lokman: 57/6)

Lokman: 57/6. âyette kimi insanın, eğlence türünden sözü satın aldıkları; Allah'ın âyetleri kendilerine okunduğunda kibir ve inatları yüzünden sanki kulaklarında ağırlık varmış gibi onları duymazlıktan geldikleri, böbürlenerek dönüp gittikleri; bilgisizce Allah'ın yoluna engel oldukları, öyle kimseler için alçaltıcı bir azâb bulunduğu belirtilmektedir.

Lehv, insanı kendisini ilgilendiren, yararına olan şeylerden alıkoyan, oyalayan boş, yararsız şeydir.

ŞATR

44- (Ey Muhammed,) Biz senin yüzünün göğe doğru çevrilip durduğunu (gökten haber beklediğini) görüyoruz. (Merak etme) Elbette seni, hoşlanacağın bir kıbleye döndüreceğiz. (Bundan böyle) Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. Nerede olursanız, yüzlerinizi o yöne çevirin... 149- Nereden (yola) çıkarsan, yüzünü Mescid-i Haram'a doğru çevir. Bu elbette Rabbinden gelen gerçektir. Allah, yaptıklarınızdan habersiz değildir. 150- Nereden (yola) çıkarsan yüzünü Mescid-i Haram'a doğru çevir, nerede olursanız, yüzünüzü o yana çevirin ki, haksızlardan başka hiç kimsenin, aleyhinizde bir delili olmasın. Onlardan da çekinmeyin, benden çekinin ve (o yana dönün ki) size olan ni'metimi tamamlayayım, böylece yolu bulmuş olasınız. (Bakara: 92/144,149-150)

Şatr, bir şeyin yarısı, ortası, yönü anlamlarına gelir. Bu âyetlerde namaz kılarken kıble tarafına dönülmesi emredilmektedir. Şatrın yarım mânâsına geldiğini kabul edenlere göre âyetlerde kasdedilen, Ka'be'nin yarısıdır. Buna göre Mescid dışında namaz kılıp Ka'be'nin tam yarısına karşı durmayan kimse, Ka'be'ye dönmüş sayılmadığı için namazı olmaz. Şatr'in yön anlamına geldiğini söyleyenlere göre burada şatrın yarım mânâsına gelmesi mümkün değildir. Çünkü Mekke dışında bulunan bir kimsenin, Ka'be'yi tam ortalaması imkânsızdır. Bu, o kimseden, yapılması imkânsız bir şey istemek olur.

ŞE'ÂİRULLÂH

32- İşte böyle. Kim Allah'ın nişanlarına (hac ibâdetlerine ve kurbanlara) saygı gösterirse bu, kalblerin takvâsındandır (kalblerinde Allah korkusu olanlar, O'nun dîninin işaretlerine saygı gösterirler)... 36- Biz o kurbanlık develeri de size Allah'ın (dîninin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah'ın adını anın (da boğazlayın), yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yeyin, kanâat eden(fakîr)e de; isteyen(fakîr)e de yedir in. Allah o(kocaman hayva)nları, size boyun eğdirdi ki şükredesiniz. (Hac: 88/32, 36)

Birinci âyette Allah'ın şe'âirine saygı göstermenin, kalb takvası gereği olduğu; ikinci âyette de kurbanlık develerin Allah'ın şe'âirinden olduğu, onlarda hayır bulunduğu belirtiliyor. Bir şeyin tanındığı belirtiler, nişanlar anlamına gelen şe'âir, genel olarak ibâdetler, yahut hac ibâdetleri veya kurbanlar şeklinde açıklanmıştır.

Rivayetlere göre Araplar, kurban edilecek hayvanları hafifçe yaralar, kan akıtırlardı. Hayvanın üstüne süzülen bu kan, onun kurbanlık olduğuna işaret sayılır, ona kimse dokunmazdı. Bu işe şe'ar (yan tarafa mızrakla vurmak), şe'îre (Allah'ın nişanı) denirdi. Şe'îre'nin çoğulu olan şe'âir işaretlenmiş, nişanlanmış kurbanlık hayvanlardır.

Buna göre âyette böyle işaretli kurbanlık hayvanlara dokunmamanın takva gereği olduğu belirtilmiştir. Fakat şe'âir, farzlar, vâcibler, dini geleneklerdir. Kurbanlar da bu geleneklerdendir. Âyette bu tür dinî geleneklere saygı gösterilmesi öğütlenmektedir."

Allah'ın nişanlarındandır. Kim Ev'i hacceder, ya da umre yaparsa onları tavaf etmesinde kendisine bir günâh yoktur. Kim kendiliğinden bir iyilik yaparsa bilsin ki, Allah karşılığını verir, (yaptığını) bilir.

ŞEDÎDU'L-KUVÂ

1- İnmekte olan yıldıza andolsun ki: 2- Arkadaşınız sapmadı, azmadı 3-O heva'dan konuşmaz 4- O(nun okuduğu Kur'ân) kendisine vahy edilen vahiyden başka bir şey değildir 5- Onu, müthiş kuvvetleri olan biri öğretti; 6-  Üstün akıl sahibi (melek). Doğruldu (gerçek meleklik şeklinde göründü): 7-  Kendisi yüksek ufukta iken. 8- Sonra yaklaştı, (yere doğru) sarktı. 9-(Muhammed ile arasındaki mesafe) İki yay uzunluğu kadar, yahut daha az kaldı. 10- Kuluna, vahyettiğini vahy etti. 11- Gönül gördüğünde yanılmadı (yalan söylemedi, gerçeği gördü). 12- Onun gördüğünden kuşku mu duyuyorsunuz? 13- Andolsun, onu bir inişinde daha görmüştü; 14- Sidre-tü'l-Münteha(uzak ağaç)ın yanında, 15- Ki onun yanında oturulacak bahçe vardır. 16- Sidre'yi kaplayan kaplıyordu. 17- (Muhammed'in) Göz(ü) şaşmadı ve sınırı aşmadı. 18- Andolsun, Rabbinin büyük âyetlerinden bazılarını gördü.

19- Gördünüz mü o Lât ve Uzzâ'yı? 20- Ve üçüncü(leri olan) öteki (put) Menat'ı? (Siz bunların hiçbir gücünü, olağanüstü şeylerini gördünüz mü? Muhammedi'm Rabbinin âyetlerini gördüğü gibi?) 21- Demek erkek size, kadın Allah'a mı (onun için mi meleklere Allah'ın kızları diyorsunuz)? 22- O halde bu insafsızca bir taksim! 23- Onlar (o putlar), sizin ve babalarınızın, (tanrı) diye isimlendirdiğiniz (boş) isimlerden başka bir şey değildir. Allah, onlara hiçbir güç (tanrı oldukları hakkında hiçbir delil) indirmemiştir. O(putlara tapa)nlar zanna ve nefislerin alçak hevesine uyuyorlar. Halbuki onlara, Rab'leri tarafından yol gösterici gelmiştir. 24- Yoksa insan, her arzu ettiğine sahip mi olacaktır. 25- Son da ilk de (âhiret de, dünya da) Allah'ındır. 26- Göklerde nice melek var ki onların şefaati hiçbir işe yaramaz. Meğer Allah'ın dilediği ve razı olduğu kimseye izin verildikten sonra olsun (ancak o zaman şefaatin faydası olur).

27- Âhirete inanmayanlar, meleklere dişilerin adlarını takıyorlar. 28-Onların bu hususta bir bilgileri yoktur. Sadece zanna uyuyorlar. Zan ise haktan hiçbir şey kazandırmaz (zan ile gerçeğe ulaşılmaz). 29- Bizi anmaktan yüz çeviren ve dünya hayatından başka.bir şey istemeyen kimseden yüz çevir. 30- İşte onların erişebilecekleri bilgi (sınırı) budur. (Bundan ötesine akılları ermez). Şüphesiz Rabbin, yolundan sapanı da iyi bilir ve O, yola geleni de iyi bilir. (Necm: 23/1-30)

Andolsun onu bir inişinde daha görmüştü: Sidretu'l-Muntehâ'da (uzak ağacın yanında)." 13-14. âyetlerden anlaşıldığına göre Hz. Peygamber, kendisine vahiy getiren Rûh'u, bu Sûrenin inişinde ve bundan önce bir kez de Uzak Ağacın yanında olmak üzere iki kez görmüştür.

" Onu müdhiş kuvvetleri olan biri öğretti: Üstün akıl sahibi (melek)." âyeti de vahyedilen sözlerin, Cebrâîl 'in öğretisi olduğunu kanıtlamaktadır. "Öğretti" fi'linin faili, şedîdu'l-kuvâ'dır. "O" zamîride vahyedilen sözdür. üzerinde birkaç tefsir vardır. Mücâhid'e göre "ây (kuvvetli)", İbn Abbâs'a göre "(güzelgörünümlü)", Katâde'ye göre " (uzun boylu, iri yapılı, hikmet sahibi)"demektir.

Bu âyet: 19-0, değerli bir elçinin (Cebrail'in) sözüdür. 20- (O elçi,) Güçlüdür, Arşın sahibi (Allah) katında yücedir. 21- Orada (kendisine) itâ'at edilen, güvenilendir. 22- Arkadaşınız cinli değildir. Andolsun (Muhammed) onu apaçık ufukta görmüştür. 24- O, gayb hakkında (verdiği haberlerden dolayı) suçlanamaz. 25- O (Kur'ân) kovulmuş şeytânın sözü değildir.

ŞEFÂ'AT

O'nun izni olmadan kimse şefâ'at edemezi (Yûnus: 51/3) Şef Teki çift yapmak, şüfa: ortağın malını kendi malına

eklemek; şefi', şüfa (ortaklık) hakkı bulunan ve şefâ'at edebilen demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de tek anlamındaki vetr'ın karşıtı olarak kullanılan şefâ'at, yardımsız olan kişiye destek olup onu yalnızlıktan kurtarmak, çift yapmak anlamına geldiği gibi, birinin huzurunda iltimas, aracılık yaparak ona mevki, menfaat sağlamak veya onu cezadan kurtarmak anlamına da gelir. Âyette her iki anlam da vardır. Bir şeyi benzerine eklemek (teki çift yapmak), desteklenen (eklenen) şey şef, daha önceki yalnız hali de vetr dır. Bundan dolayı cüzlerin (atomların) bileşiminden oluşan varlıklara şef denilir, "Yarattığımız her şeyi çift yarattık.

ŞEHÎDLİK

Allah, kendisinden başka tanrı olmadığına şâhiddir. Melekler ve ilim sahipleri de adaletle şâhiddir (ki O'ndan başka Tanrı yoktur. O), azizdir, hakimdir. (Âl-i İmrân: 94/18)

Şehâdet, olayı görenin veya orada bulunanın olay hakkında bildiğini söylemesidir. Gerçeği bilen ve söyleyene şâhid, şehîd, çoğulu şühedâ denilir. Gerçeği bilen ve söyleyen bilginlere de şühedâ (gerçeğin tanıkları) denilir. Başta yüce Allah şâhiddir. Hiçbir şey O olmadan vukubulamaz. O her şeye tanıktır. Bizim kanâatimize göre şehîdler başta peygamberler olmak üzere gerçeğe tanık olan din bilginleri, rabbânî âlimlerdir. Şehîd, esas itibariyle gerçeğin tanığı olan rabbânî âlim demek ise de Allah yolunda öldürülen insan da bu mertebeye yükseldiği için şehîd sıfatını kazanır: "£ğer iize ür yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. O günler... onları biz insanlar arasında çevirip dururuz (kâh bir kavme, kâh ötekine galibiyet veririz; bazen bir topluma iyi veya kötü günler gösteririz, bazen ötekine). Allah inananları ortaya çıkarmak, sizden şehîdler edinmek için (zamanı kâh lehinize, kâh aleyhinize çevirmektedir). Allah, zâlimleri sevmez.

ŞEHVETLER

Kadınlardan, oğullardan, kantarlarca yığılmış altın ve gümüşten, salma atlardan, davarlardan ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük, insanlara süslü (cazip) gösterildi. Bunlar, sadece dünyâ hayâtının geçimidir. Asıl varılacak güzel yer, Allah 'in yanındadır. (Âl-i İmrân: 94/14)

Bu âyetteki şehevât kelimesi, şehvet çoğuludur. Şehvet, nefsin arzu ettiği şeye atılışıdır ki Türkçe'de buna gönül çekmek denilir. Kanatır, kantar m çoğuludur. el-Mukantara, kantarlanmış demektir. Kantarların kantarlanması, paranın yığın yığın artması anlamını taşır. Büyük miktarda mal varlığını belirten kantar, çeşitli uluslara göre değişen bir ölçü birimidir. Bir zamanlar Afrika'da ve Endülüs'te sekiz bin miskal altın ve gümüş bir kantar kabul edilirmiş.

ŞEKL

Ve benzeri başka (çeşit çeşit azâb) vardır. (Sâd: 38/58)

Râğıb'ın açıklamasına göre şekl hey'et ve surette benzerlik, nidd cinsiyette benzerlik, şebeh ise keyfiyette benzerliktir.

Sâd Sûresi'nin 57-58'nci âyetlerinde, Kur'ân'ı tanımayan azgınların sonucu anlatılmakta; girecekleri cehennem, bedeni haşlayan ateşten bir yataktır! Bunlara verilen içki, boğazı yakan kaynar su, verilen yemek de ğassâktır. Ğassâk, yaradan akan sarı su, irin, yahut kusmuk veya kaynar su olan hamîm'in karşıtı olmak üzere içilemeyecek derecede soğuk ve kötü kokulu bir sudur. Bundan başka daha benzeri zevç zevç azâblar vardır onlara.

Korunanlara, kocalarından başkasına bakmayan güzel, yaşıt eşler vardı. Bununla uyumlu olmak üzere azgınlara da benzer eşler olduğu söyleniyor. Ama bu ezvâc, cennetliklere verilen dilberler gibi değil, kaynar su ve irin gibi sahibine azâb veren çirkin yaratıklardır. Korunanlara verilen güzel, yaşıt zevcelere karşılık kâfirlere kaba, çirkin eşler veriliyor. Sahnelerde tam bir karşıtlık vardır. Birinci sahne kulları cennete teşvik ile iyiliklere sevk, ikinci sahne cehennemden korkutma ile kötülüklerden uzaklaştırma amacını taşır.

Şekl kökünden müşâkele hayvanı bağlamak anlamına gelir. Fakat istiare olarak biçim verme anlamında da kullanılır. Sakile ise karakter demektir. " De ki: 'Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabbiniz kimin en doğru yolda olduğunu daha iyi bilir.'" (İsrâ: 50/84) âyetinde herkesin kendi şâkile'sine yani mizacına, karakterine, niyetine göre hareket edeceği; Allah'ın, doğru yolda olanı çok iyi bildiği belirtilmektedir.

ŞEKK

Eğer sen, sana indirdiğimizden kuşkuda isen, senden önce Kitabı okuyanlara sor. Andolsun, sana Rabbinden hak geldi, sakın kuşkulananlardan olma! (Yûnus: 51/94)

Asıl anlamı yırtmak, paralamak demek olan şekk (dLi) insanda iki zıt şeyin aynı ölçüde olması, iki karşıt düşünceden birinin diğerine ağır basmamasıdır. Yahut şekk, pazunun yana yapışması anlamından istiare olarak alınmış da olabilir. Bu da iki düşüncenin birbirine yapışıp akıl ile anlaşilamamasıdır. Çünkü terim olarak şekk, ya iki düşüncenin kanıtının aynı derecede olmasından veya hiçbirinin kanıtının olmamasından ileri gelir. Türkçe'de buna şüphe veya yeni deyimle kuşku diyoruz. Aslında şübhe de iki şey'in, ya fizik veya anlam bakımından, birbirinden ayırd edilemeyecek derecede birbirine benzemesi demektir. Kur'ân-ı Kerîm'de şübhe yerine şekk kelimesi kullanılmaktadır. Şekk, bir şeyin var olup olmadığı üzerinde olabileceği gibi, bir şeyin hangi cinsten olduğu, ya da bir şeyin bazı nitelikleri üzerinde de olabilir. Şekk, bir çeşit bilgisizlik olmakla beraber, cehaletten daha özel bir durum gösterir. Çünkü cehalet, bazen iki şeyi de bilmemek şeklinde olur. Şekk ise, iki şeyi ya bilmemek veya aynı derecede bilmek, fakat gerçeğin hangisi olduğu hakkında karar verememektir. Bu bakımdan her şekk cehalettir, ama her cehalet şekk değildir.

ŞEMS SÛRESİ

Birinci âyeti güneşe yemîn ile başladığından bu adı almış olan sûrede insanın içine hayrın ve şerrin ilham edildiği, yani insana iyiyi ve kötüyü ayırdeden akıl gücünün verildiği, nefsini arındıranın başarıya ulaşacağı, kirletenin de perişan olacağı belirtilir ve Semûd kavminin peygamberlerine karşı gelmesi yüzünden helak edildiğine işaret edilir. Üslûbundan ilk Mekke sûrelerinden olduğu bellidir, kadir Sûresi'nden sonra inmiştir. Resmî sıralamada 91., iniş sırasına göre 26. sûre olup 15 âyeti içermektedir.

ŞENE'ÂN

1- Biz sana Kevser'i (bol ni'met, ilim ve büyük şeref) verdik. 2- Öyleyse Rabbin için namaz kıl ve nahret (kurban kes veya ellerini boğazına kadar kaldırıp tekbîr al). 3- Asıl sonu kesik olan, sana buğzedendir. (Kevser: 1-3)

Kökünden ism-i tafdîl olan (ebter) ise kesik anlamına gelir. Müennesi  (betrâ)dır. Betr, betk gibi kesmek anlamına gelir.

Ancak betk organ kesmek, betr ise kuyruk kesmek demektir. Fakat sonunu, ardını kesmek anlamında kullanılır. Ebter: sonu kesik, zürriyetsiz, uzantısı yok demektir.

Şene'ân kökünden şâni' ise düşmanlık eden anlamındadır. Peygam-ber(s.a.v.)in oğlu Kasim vefat ettiği zaman müşrikler onun hakkında ebter (sonu kesik, zürriyetsiz) dediler. Allah'ın Elçisinin adı geçtiği zaman As ibn Vâil: "Bırakın onu, ebter'in biridir (soyunu sürdürecek erkek çocuğu yoktur), ölünce adı unutulur gider, biz de ondan kurtuluruz" dedi.

ŞER

İnsan ,hayra du'â eder gibi, şerre du'â etmekte (hayrı ister gibi şerri istemekte)dir. İnsan pek acelecidir. (İsrâ: 50/11)

(eş-şer): Herkesin kaçındığı şeydir. Nasıl hayır, herkesçe istenen, arzu edilen şey ise, bunun tam karşıtı olan şer de herkesçe istenmeyen, kaçınılan şeydir.

İsrâ: 50/11. âyette aceleci olan insanın, hayrı ister gibi şerri istediği; hayra du'â eder gibi şer için du'â ettiği belirtilmektedir. İnsanın hayrı ister gibi şerri istemesi üç anlama gelebilir:

1) Bundan kasıt, Kur'ân'a inanmayan kişilerin: "Allahım, eğer bu gerçek ise başımıza taş yağdır" gibi sözlerle Hz. Muhammed ile alay edip azâb istemelerini kınamaktır. İşte yüce Allah, o insanların Kur'ân'a inanıp doğru yola gelecekleri yerde bu hayrı, iyiliği bırakıp şerri istedikleri anlatılmakta, böyle doğru yoldan ayrıldıkları için türlü azâblara, sıkıntılara uğrayan Yahudilerin sonuçlarına benzer bir cezaya çarpılacaklarını imâ etmektedir. Ayetlerin sözgelimine en uygun mânâ budur.

2)  İkinci ihtimale göre insanın şer istemesi, bunaldığı zaman kendi aleyhine du'â edip lanet okumasıdır. İnsan bunalınca: "Âh, ölsem de kurtulsam!" der. Yahut çoluk çocuğuna beddua eder. Halbuki o istediği şey kendi lehine değil, aleyhinedir. Allah göstermesin, ölümünü istediği çocuğu, onun dediği gibi ölse, yine kendisinin içi yanar, ağlar, sızlanır. Hz. Peygamber: "Kendi canınız için yalnız iyi diuâ ediniz. Çünkü melekler sizin duanıza 'âmin' derler

ŞER'Î HÎLE

(Dedik) Ki: "Eline bir demet sap al, onunla vur da yeminini bozma." Gerçekten biz onu sabreden bulmuştuk. Ne güzel kuldu o, dâima (bize) başvururdu. (Sâd: 38/44)

Sâd: 38/44. âyette Yüce Allah'ın, karısını döveceğine and içen Eyyûb'a, eline bir dığs alıp onunla vurmak suretiyle kadına zarar vermeden yeminini yerine getirmesini emrettiği arnlatılmakta ve sabırlı Eyyûb övülmektedir. ot ve benzeri şeylerden yapılan küçük demete denilir.

Bu âyet, muhakkak o zamanki Kitâb-ı Mukaddes'te bulunan bir anlatımı aktarmaktadır. Bugün mevcut Tevrat'ta bu cümleyi bulamadık ise de biz bunun, Peygamber devrindeki nüshalarda veya Tevrat şerhlerinde mutlaka mevcudolduğu kanısındayız.

Eyyûb öyküsünden bir kesiti anlatan bu âyet, dinin hoşgörü ruhunu da yansıtmaktadır. Hz. Eyyûb, kendisine uzun süre içtenlikle hizmet etmiş olan karısına, bir öfkeli anında yüz sopa vuracağına yemin etmiştir. Bir yandan hastalığının acısı, bir yandan da karısının sızlanması karşısında canı sıkılınca böyle söylemiştir. Oysa kadın kendisini hiç bırakmamış, ona hizmette kusur etmemiştir. Buna rağmen Eyyûb bir sıkıntı sonucu, kendisine iyilik eden kadını döveceğine yemîn ediyor.

Kötü bir iş yapmağa yemîn etmek doğru değildir. Yüz değnek vurmak, kadının ölümüne neden olabilir. Bu yemînin yerine getirilmesi, başkasının zararına yol açar. Fakat kötü bir şey için de yapılmış olsa yemînin ağırlığının ve saygınlığının korunması gerekir. Bundan dolayı yüce Allah'ın, Eyyûb'a yemininde yalancı olmaması için sadece yüz sapı içeren bir çöp demetiyle bir kez vurmak suretiyle yeminini yerine getirmesini emrettiği anlatılmaktadır.

İslâm hukukçuları bu âyetin hükmünün, Eyyûb'a özel mi, yoksa herkes için genel bir hüküm mü olduğu konusunu tartışmışlardır. Meh-devî'nin rivayetine göre Ebû Rabâh: "Âyetin hükmü bakidir ve yüz kadîb (yaş ot) ile bir kez vuran kimse sözünü yerine getirmiş olur

ŞERÎ'AT

Şer'  ve şiirû' ' ağzı ile su almak, devabbun şurra' (oly): suya doğru giden hayvanlar, şerî'at: suya inilen patika, yoldur. Bu kök anlamlan içinde şir', şer' ve şerî'at geniş, açık yol anlamında kullanılır.

Cumartesi (tatil)yaptıkları gün, balıkları onlara akın akın gelirdi

ŞEYTÂN

Ne zaman şeytândan bir kötü düşünce seni dürtüklerse, Allah'a sığın; çünkü O, işitendir, bilendir. (A'râf: 200) âyetinde şeytândan bir dürtü gelince derhal Allah'a sığınma emredilmekte, çünkü Allah'ın, kulunun duasını işiten, ne düşündüğünü bilen olduğu vurgulanmaktadır.

Şeytân uzaklaşmak anlamındaki şetn kökünden gelir. Buna göre şeytân kelimesinin nûn'u aslîdir, kelimenin kökeninde vardır. Kimine göre de nûn zâiddir. Kelime, kızgınlıktan yandı, öfkeden çıldırdı anlamındaki şâtayeşîtu kökünden gelir.

Şeytân ateşten yaratılmıştır:  Cinni de mâric bir ateşten (dalgalı bir ışından) yarattı.

ŞÎ'A

68- Rabbine andolsun ki, onları ve şeytânları mutlaka toplayacağız, sonra onları diz çökmüş vaziyette cehennemin çevresinde bulunduracağız. 69- Sonra her milletten Rahmân'a en çok başkaldıranı ayıracağız.(Meryem: 44/68-69)

(şiyâ') yayılmak, güçlendirmek anlamına gelir. Haber yayıldı, çoğaldı, güçlendi;toplum genişledi, çoğaldı demektir. İnsanın güçleneceği, destek bulacağı kimseler, yani yandaşlardır. Çoğulu siya' ve eşya' gelir.

Meryem: 44/68-69. âyetlerde âhireti inkâr eden kimselerin ve onları azdıran şeytânların, mutlaka cehennemin çevresinde çöktürüldüğü; her şî'anın içinden en çok baş kaldıran kimselerin ayrılıp cehenneme atılacağı ve Allah'ın, kimlerin cehenneme girmesi gerektiğini gayet iyi bildiği belirtilmektedir.

4- Firavun, (bulunduğu) Yerde ululandı (zorbalığa kalktı,) halkını çeşitli gruplara böldü. Onlardan bir zümreyi (İsrâîloğullarını) eziyor, oğullarını kesiyor, kadınlarını sağ bırakıyordu. Çünkü o, bozgunculardan idi... 15- Halkının (kendisinden) habersiz olduğu bir sırada şehre girdi, orada biri kendi taraftarlarından, öbürü de düşmanlarından olan iki adamın dövüştüklerini gördü. Kendi taraftarlarından olan, düşmanlarından olana karşı Musa'dan yardım istedi. Mûsâ da ötekine bir yumruk indirip onun işini bitirdi. (Sonra): "Bu dedi, şeytânın işindendir. O, gerçekten apaçık, şaşırtıcı bir düşmandır." (Kasas: 49/4,15)

Kasas: 49/4. âyette Firavun 'un, halkını şî'alara ayırdığı, halkı arasında ayırım yaptığı, kimini zulümle ezdiği, onların erkek çocuklarını boğazlayıp kız çocuklarını sağ bıraktığı, çünkü onun bozgunculardan olduğu belirtiliyor.

Âyet, halk arasında ayırım yapmanın, kimilerini ezip kimilerini kayırmanın bozgunculuk olduğunu anlatmaktadır.

Ülkesinde böbürlenen, zorbalık yapan Firavun, ülkesinin vatandaşlarına eşit işlem yapmamış, onları sınıflara ayırmıştı. İsrâîloğullarını eziyor, onların doğan erkek çocuklarını kestiriyor, kız çocuklarını sağ bırakıyordu. Oysa Allah, ezilenleri lütfuyla, ezenlerin mülküne vâris kılmayı, Firavun, Hâmân ve askerlerinin korktuklarını başlarına getirmeyi diliyordu. İsrâîloğullarını o zâlimlerin elinden kurtarmak için bir kurtarıcı peygamberin gönderilmesi gerekmişti. Allah'ın onlara lütfettiği bu peygamber, Hz. Mûsâ idi.

Kasas: 49/15. âyette, büyüyüp güçlenince Allah'ın kendisine hüküm ve ilim verdiği Musa'nın, halkın uyuduğu bir saatte, kentte bir gezintiye çıktığı, biri kendi milletinden, öteki de İsrâîl oğullarına düşman olan Mısırlılardan iki kişinin dövüştüğünü gördüğü; kendisinden yardım isteyen İsrâîloğlundan yan çıkarak, bir yumrukla Mısırlıyı öldürdüğü ve şeytânın dürtüsüne kapılarak kötü bir iş yaptığını söyleyip pişman olduğu anlatılmaktadır.

Bundan da insanlar arasında ayırım yapmanın doğru olmadığı anlaşılıyor.

Andolsun, senden önceki milletlerin kolları içine de elçiler gönderdik. (Hicr: 54/10)

De ki: "O, sizin üzerinize üstünüzden, yahut ayaklarınızın altından bir azâb göndermeğe, ya da sizi parti parti birbirinize düşürüp kiminize kiminizin hıncını taddır-mağa kadirdir," Bak, anlasınlar diye âyetleri nasıl açıklıyoruz?! (En'âm: 55/65)

Birinci âyette Hz. Muhammed 'den önce de ulusların kollan arasına elçiler gönderildiği belirtilir.

İkinci âyette de Allah, inkarcıların üstlerinden, ayaklarının altından azâb göndermeğe, üzerlerine fırtına salıp evlerini, ağaçlarını sökmeğe, dondurucu soğuklarla ürünlerini mahvetmeğe, gökten boşaltacağı yağmurlarla, âfetler yaratmağa, ayaklarının altından, yani yerden depremlerle volkanlar fışkırtarak üstlerine azâb indirmeğe, yahut onları partilere, fırkalara bölerek birbirlerine düşürmeğe, böylece hınçlarını taddırmağa kadir olduğu bildiriliyor.

Bu âyetteki şî'anın çoğulu olan siya' fırka, parti anlamına gelir. Âyette Allah'ın, inkarcıları, birbirine ters, karşıt düşüncelere sahip fırkalara bölüp birbirine düşman edebileceği, böylece birbirlerine saldırıp acı verecekleri anlatılmaktadır.

Bu âyet, düşünce ayrılıklarının, düşmanlıklara, kavgalara, savaşlara sebebolduğuna işaret etmektedir. "Allah sizi fırkalara ayırır" demek, her şey Allah'ın yasalarına göre olur, O'nun yaratma alanında oluşur, demektir. Buna sebep fikir ayrılığı, herkesin aklına geleni doğru sanması ve kendi düşüncesinden başka düşünceye imkân tanımamasıdır. İnsanlar Allah'ın vahyettiği hak sözde birleşmezlerse, kendi akıllarından çıkan dîn düşünceleri, onların bölünmesine, birbirlerine düşman olmalarına neden olur.

Âyetin amacı bu sosyolojik yasayı anlatmaktır. Ama her şey Allah'ın yaratma alanında olduğundan fırkalara bölme eylemi Allah'a mal edilmiş, Allah sizi fırkalara ayırıp birinizin acısını diğerinize çektirir, denmiştir. Karşılıklı saygıya dayanmayan düşünce ayrılıklarının düşmanlığa yol açması, sosyolojik bir yasadır. Sosyolojik yasalar da Allah'ın, toplum için belirlediği yasalardır. Yasaları koyan Allah'tır. Öyle ise her şeyin gerçek yapanı, yaratanı Allah'tır.

Böylece bölünmelere karşı insanları uyaran âyette Allah'ın, anlamaları için âyetlerini çeşitli biçimlerde döndürüp döndürüp açıkladığı belirtilmektedir. Allah'ın Elçisi (s.a.v.) "De ki: 'O, sizin üzerinize üstünüzden azâb göndermeğe kadirdir'"

cümlesini okuyunca "Zâtına sığınırım!" dedi. "Yahut ayaklarınızın altından" cümlesini okuyunca yine: "Zâtına sığınırım!" dedi. " Ya da sizi parti parti birbirinize düşürüp kiminize kiminizin hıncını taddırmağa kadirdir!" cümlesinde: "Bu daha hafif, yahut daha kolay" dedi

ŞİİR

Biz ona şiir öğretmedik, zaten şiir ona yakışmaz da. O(na vahyedilen), sadece bir öğüt ve apaçık bir Kur'ân'dır." (Yâsîn: 41/69) âyetinde, Hz. Muhammed'e şiir öğretilme-diği, şi'rin ona uygun olmadığı, ona vahyedilenin, şiir değil, bir öğüt ve açık anlamlı bir okuma olduğu vurgulanmaktadır.

O, bir şâ'irin sözü değildir. Ne de az inanıyorsunuz! (Hakka: 78/40-41) âyetlerinde de Kur'ân'ın, bir şâir sözü değil, değerli bir elçinin sözü olduğu vurgulanmaktadır

Şa'r kıl demektir. Çoğulu eş'âr gelir: "Allah size, ... o hayvanların yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından bir süreye kadar (kullanacağınız) giyilecek, döşenecek eşya ve geçimlik (ticaret malı) yaptı.

ŞİKÂYET

"Ben tasamı yalnız Allah'a arz ederim ve Allah tarafından, sizin bilmediğiniz şeyleri bilirim ."dedi. (Yûsuf: 53/86) âyetinde Hz. Ya'kûb'un, oğlu Yûsuf'un hasretinden duyduğu gam ve elemi Allah'a şikâyet ettiği bildirilmektedir.

Şekv, şikâyet ve şikâ, derdi, tasayı, memnuniyetsizliği söylemek, yakınmak demektir.

Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikâyette bulunan kadının sözünü işitti. Allah, ikinizin birbirinizle konuşmanızı işitir. Çünkü Allah işitendir, görendir. (Mücâdele: 104/1)

104/1'nci âyette Allah'ın, Peygamber(s.a.v.)e gelip kocasını şikâyet eden kadının yakınmasını duyduğu, Peygamber'le onun arasında geçen konuşmayı işittiği, zira O'nun herşeyi işiten ve gören olduğu belirtilmektedir.

Burada işaret edilen şikâyet konusu, zıhârdır. Bu konuda ayrıntı için zıhâr maddesine bakınız.

ŞİRÂ'

Nihayet (Mısır'a varınca) onu düşük bir pahaya, birkaç paraya sattılar. Onlar, ona (Yûsuf a) karşı isteksiz idiler. (Yûsuf: 53/20)

Ştra ve bey' birbirinin ayrılmaz parçasıdır. Şirâ olmadan bey', bey' olmadan şirâ olmaz. Şirâ satın almak, bey' de satmak demektir. Para verene müşterî (satın alan), satana da bayi' denilir. Para ile mal mübadelesinde alıcıya müşterî, satıcıya bayi' denilir. Ama alım satım mal değiştirme şeklinde olursa bu kelimeler birbiri yerinde kullanılır. Hem alıcıya, hem de satıcıya bayi' ve müşterî denilir. Ancak sülâsîden şirâ çoğunlukla fiilleri satmak anlamında; iftiâl vezninde iştira fiilleri ise çoğunlukla satın almak anlamında kullanılır:

İnsanlardan öylesi var ki, kendisini Allah'ın rızâsınfı kazanmay)a satar. Allah da kullar(ın)a çok şefkatlidir. (Bakara: 92/207) âyetinde ve Yûsuf: 53/20'nci âyette şirâ, bey' (satmak) anlamındadır.

174- Allah'ın indirdiği Kitaptan bir şey gizleyip, onu birkaç paraya satanlar var ya, işte onlar karınlarına ateşten başka bir şey koymuyorlar. Kıyamet günü Allah ne onlara konuşacak ve ne de onları temizleyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. 175- Onlar hidâyet karşılığında sapıklık, mağfiret karşılığında azâb satın almışlardır. Onlar ateşe, karşı ne kadar da dayanıklıdırlar(l)(Bakara: 92/174-175)

Fakat Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya satanlar var ya, işte onların âhirette bir payı yoktur; Allah kıyamet günü onlara konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları yüceltmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-İİmrân: 94/77)

Allah, kendilerine Kitap verilenlerden: "Onu mutlaka insanlara açıklayacaksınız, gizlemeyeceksiniz!" diye söz almıştı. Fakat onlar, verdikleri sözü sırtlarının ardına attılar ve karşılığında birkaç para aldılar. Ne kötü şey satın alıyorlar. (Âl-i İmrân: 94/187)

Kitab ehlinden öyleleri var ki, Allah'a inanırlar, size indirilene ve kendilerine indirilene inanırlar; Allah'a karş Allah'ın âyetlerini birkaç paraya satmazlar. Onların da Rableri katında ödülleri vardır! Şüphesiz Allah, hesabı çabuk görendir. (Âl-i İmrân: 94/199) âyetlerinde de iştira, satmak anlamındadır.

Allah,mü’minlerden canlarını ve mallarını cennet kendilerinin olmak üzere satın almıştır. Allah yolunda savaşırlar, öldürürler ve öldürülürler. Bu, Allah'ın, Tevrat'ta, İncil'de ve Kur'ân 'da üstlendiği gerçek bir sözdür! Kim Allah'tan daha çok sözünde durabilir? O halde O'nunla yaptığınız bu alışverişinizden ötürü sevinin. Gerçekten bu, büyük başarıdır. (Tevbe: 113/111)

113/111 'nci âyette Allah'ın, mü'minlerden cennet karşılığında canlarını ve mallarını satın aldığı; mü'minlerin Allah yolunda savaşıp öldürecekleri ve ölecekleri; Tevrat'ta da, İncil'de de, Kur'ân'da da Allah yolunda savaşanlara cennet va'dettiği bildiriliyor; Allah'tan daha çok sözünde duran bir kimsenin olamayacağı, soru şeklinde belirtilerek mii'minlere, Allah ile yaptıkları bu alışverişe sevinmeleri; bunun en büyük başarı olduğu vurgulanıyor

Taberî ve diğer müfessirlerin ortak rivayetlerine göre Ensârdan bir grup, Akabe gecesinde Hz. Peygamber(s.a.v.)e bey'at ettikleri zaman içlerinde Abdullah ibn Ravâhe:

Rabbin için ve kendin için bize ne şart koşmak istiyorsan koş, dedi. Allah'ın Elçisi:

Rabbim için yalnız O'na tapmanızı; kendim için de canlarınızı ve mallarınızı koruduğunuz şeyden beni de korumanızı şart koşarım, dedi.

Böyle yaparsak karşılığında bize ne var? dediler. Cennet var, dedi.

Alışverişimiz kazançlı oldu, bu alışverişi ne feshederiz, ne de bunun feshedilmesini isteriz, dediler.

"Allah müzminlerden canlarını ve mallarını, cennet kendilerinin olmak üzere satın almıştır..." âyeti indi

Şİ'RÂ YILDIZI

 (Taptıkları) Şi'râ(yıldızı)nın Rabbi O'dur. (Necm: 23/49) âyetinde Şi'râ yıldızının rabbinin de Allah olduğu vurgulanıyor.

Şi'râ şu'ûr (bilinç) anlamına gelen bir masdar olup gökte en parlak görünen iki yıldızın adıdır. Bunlardan birine Şi'râ-i Yemânî, veya Abur, diğerine Şi'râ'-i Şâmî veya öumeysâ denilir. Câhiliyye döneminde bu yıldızlara tapan kabileler varmış. Siiddî' nin rivayetine göre Huzâ'a kabîlesi bu yıldıza taparmış. Arapların Şi'râ yıldızından şans umdukları, insanın bahtının bu yıldıza bağlı olduğunu sandıkları ve şanslı olmak için bu yıldıza taptıkları anlaşılmaktadır.

ŞİHÂB

Biz göğe dokunduk, onu kuvvetli bekçilerle ve ışınlarla doldurulmuş bulduk. 9- Ve biz onun dinlemeğe mahsus olan oturma yerlerinde oturur(gayb haberlerini dinlemeğe çalışır)dık. Artık şimdi kim dinlemek istese, kendisini gözetleyen bir ışın bulur. (Cin: 40/8-9)

16- Andolsun biz, gökte burçlar yaptık. Ve onu bakanlar için süsledik. 17- Ve onu, her recim (taşlanmış, kovulmuş uydurma sözler atan) şeytândan koruduk. 18- Ancak

kulak hırsızlığı eden olursa, onu da parlak bir ışın kovalar. (Hicr: 54/16-18)

6- "Biz en yakın göğü bir  zînetle, yıldızlarla süsledik. 7- Ve (onu) itâ'at dışına çıkan her türlü şeytândan koruduk. 8- O(şeyta)nlar mele-i a'lâyı (yüce melekler topluluğunu) dinleyemezler; her yandan kendilerine (ışınlar) atılır. 9- Kovulurlar. Onlar için sürekli bir azâb vardır. W- Yalnız (yüce topluluktan) bir söz kapan olursa, onu da delici bir şihâb (ışın) izler. ( Sâffât: 56/6-10)

Cin: 40/8-9. âyetlerde cinlerin, göğü bekçilerle ve şihâblarla dolu bulduklarım, gökten haber çalınabilecek yerlere oturan cinlerin, bir şihâb-(ışın)a yakalandığını söyledikleri anlatılır.

Hicr: 54/16-18, Sâffât: 56/6-10. âyetlerde Allah'ın, göğü burçlarla donattığı, yıldızlarla süslediği; onu kovulmuş şeytândan koruduğu, yüce topluluğa sokulmak isteyen şeytânların, her yandan atılan ışınlarla kovulup sürekli bir azaba yakalandıkları; kulak hırsızlığı yapmak isteyenlerin de apaçık (parlak), delici bir şihâb ile yakıldıkları belirtilmektedir.

Şühüb şihab’ın çoğuludur. Tefsirlerde yıldız kayması, yıldız düşmesi diye tanımlanan şihâb, düşmekte olan meteor taşlarının, hava ile sürtünmesinden çıkan ışıktır. Esasen ateş alevi demek olan şihâb, gökte yıldız gibi kayan parıltıların adı olmuştur. Siyahla karışık beyaza da şühbe denilir. Parlak demir silâhlar taşına askerî birliğe de  (şehbâ ketîbe: yağız birlik) denilir. Kılıç gibi çelik silâhlar parlak, askerler ise koyu bir görünüm verdiğinden askerî topluluğa bu sıfat verilmiştir.

ŞİRK

A- Şirkin Sebebi:

Allah'ı bırakıp kendilerine ne zarar, ne de yarar veremeyen şeylere tapıyorlar ve: "Bunlar Allah katında bizim şefâ' atçiler imizdir In diyorlar. De ki: "Allah'ın, göklerde ve yerde bilmediği bir şeyi mi Allah'a haber veriyorsunuz?" O, onların koştukları ortaklardan uzak ve yücedir. (Yûnus: 51/18)

Yûnus: 41/18. âyette müşriklerin, Allah'tan başka taptıkları şeyleri, Allah katında kendilerine şefaatçi, yardımcı sandıkları; oysa o şefâ'atçi sandıkları şeylerin, kendi kendilerine dahi zarar veya yarar veremeyecek âciz, güçsüz şeyler oldukları; Allah'ın ortaklardan münezzeh bulunduğu belirtilmektedir.

Arap müşrikleri, Allah'ın, kâinatın yaratıcısı olduğuna inanıyorlardı. Fakat birtakım gizli, ruhsal güçler taşıdıklarına inandıkları putların da Allah katında kendilerine yardım ve şefaat edeceklerine inanıyor, bundan dolayı onlara tapıyorlardı. Çünkü taptıkları putlar, esasen gizli varlıkların sembolleriydi.

Aslında bu tür inanç o zaman olduğu gibi bugün dahi dünyanın birçok yerinde, çeşitli adlar altında görülmektedir. Kimi yerde bir insanın Allah katında yardımcı olacağına inanılır, ona tapılır; kabri ma'bedleştirilir; kimi yerde kendisinde tanrısal güç vehmedilen herhangi bir varlığın sembolüne tapılır.

Fahreddîn Râzî şöyle diyor: "Bazı insanlar putlara tapmanın, Allah'a son derece saygının ve kulluğun bir sonucu olduğunu sanmışlardır. Onlara göre bizim Allah'a ibâdet etme yetkimiz yoktur. Ancak biz yıldızlar, göksel ruhlar gibi Allah'ın yüksek kullarına ibâdet ederiz. Onlar da Allah'a ibâdet eder ve Allah katında bize şefaatçi olurlar.

Putların şefaatçi olması konusunda çok görüş ileri sürmüşlerdir. Bir görüşe göre insanlar, dünyâda her iklimi (bölgeyi) felekler âleminden bir ruhun yönettiğine inanmışlar, işte bu ruh için belli bir put yapıp onun adına bu puta tapmağa başlamışlardır. Asıl amaçları o ruha tapmaktır. O ruhun büyük Tanrının kulu olduğuna ve O'na ibâdetle meşgul bulunduğuna inanmışlardır.

Bir görüşe göre de yıldızlara tapan insanlar, yalnız yıldızların Allah'a ibâdet etmeğe yetkili bulunduğuna inanmışlar, yıldızların doğup battığını görünce, onların sembollerini yapıp o sembollere tapmağa başlamışlardır. Asıl amaçları yıldızlara tapmaktır.

Diğer bir görüşe göre de insanlar kendi peygamberlerinin ve liderlerinin heykellerini yapmışlar, bu heykellere tapmakla o büyüklerin, Allah katında kendilerine şefaatçi olacaklarını sanmışlardır. Bunun benzeri, zamanımızda birçok insanın, büyük kişilerin kabirlerine saygı şeklinde kendini gösterir. Bu büyüklerin kabirlerine saygı göstermekle onların kendilerine şefaatçi olacaklarına inanırlar.

Bir görüşe göre de insanlar Allah'ın, büyük bir nur olduğunu, meleklerin de nurlar olduklarını sanmışlar; büyük Tanrı için büyük put, melekler için de putlar yapıp onlara tapınışlardır.

Başka bir görüşe göre de bazı insanlar, Allah'ın, bazı yüksek cisimlere gireceğine inanmışlar ve o cisimlere tapınışlardır. İşte bu tür düşüncelerle puta tapmak ortaya çıkmıştır. Bunların hepsi bâtıldır.

ŞU'ARÂ' SÛRESİ

Şu'arâ', şâirler demektir. 224'ncü âyetinde şâirlerden söz edildiği için bu adı alan ve 227 âyeti içeren sûre, âyet sayısı bakımından Kur'ân-ı Kerîm'in ikinci süresidir. Fakat âyetleri, Bakara Sûresi'ndeki gibi uzun değil, kısadır ki bu, Mekke dönemi âyetlerinin genel özelliğidir. Mekke döneminin ortalarında inmiştir. 97, 224-227'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilir.

Kâfirleri tekdîr ve Peygamber(s.a.v.)i teselli eden âyetlerle başlayan sûrede, ibret için yedi peygamber kıssası anlatılır. Hz. Peygamber(s.a.v.)in kendi sîretleri ve çevresinin düşünce yapısı hakkında yankılar da vardır. Resmî sıralamada 26'ncı, iniş sırasına göre 47'nci sûredir.

ŞU'AYB

85- Medyen 'e de kardeşleri Şu'ayb'ı (gönderdik): "Ey kavmim, dedi, Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur. Size Rabbinizden açık bir delil geldi. Ölçüyü ve tartıyı tam yapın, insanların eşyalarını eksik vermeyin, düzeltildikten sonra yeryüzünde bozgunculuk yapmayın; eğer inananlar iseniz, böylesi sizin için daha iyidir! 86- Ve her yolun başına oturup da tehdîdederek inananları Allah yolundan çevirmeğe ve o(Hak yolu)nu eğriltmeğe çalışmayın; düşünün siz az idiniz, O sizi çoğalttı ve bakın, bozguncuların sonu nasıl oldu! 87- Eğer içinizden bir kısmı benimle gönderilene inanmış, bir kısmı da inanmamış ise, Allah aramızda hükmedinceye kadar sabredin; O, hükmedenlerin en iyisidir!" 88- Kavminden büyüklük taslayan ileri gelenler dediler ki: "Ey Şu 'ayb, mutlaka seni ve seninle beraber inananları kentimizden çıkarırız, ya da dînimize dönersiniz!" Dedi ki: "İstemesek de mi  (bizi yurdumuzdan çıkaracak veya dînimizden döndüreceksiniz)? 89- Allah, bizi sizin dîninizden kurtardıktan sonra eğer tekrar ona dönersek, Allah'ın üzerine yalan atmış oluruz. Rabbimiz Allah, dilemedikten sonra o(sizin dediğiniz dî)ne dönmemiz, bizim için olur şey değildir. Rabbimiz, bilgice her şeyi kuşatmıştır. Biz Allah'a dayanmışız. (Ey) Rabbimiz, bizimle kavmimizin arasın(daki iş)i gerçekle aç(ığa çıkar). Muhakkak ki sen (gerçekleri) aç(ığa çıkar)anlarin en iyisisin!" 90- Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki: "Eğer Şu'ayb'a uyarsanız muhakkak siz ziyana uğrarsınız!" 91- Derken o müthiş sarsıntı onları yakalayiverdi, yurtlarında diz üstü çökekaldılar. 92- Şu'ayb 'ı yalanlayanlar, sanki yurtlarında hiç oturmamış gibi oldular. Şu'ayb'ı yalanlayanlar... işte ziyana uğrayanlar, onlar oldular. 93- (Şu'ayb,) Onlardan öteye döndü de: "Ey kavmim dedi, ben size Rabbimin mesajlarını duyurdum ve size öğüt verdim, artık kâfir bir kavme nasıl acırım! (A'râf: 39/85-93)

A'râf: 39/85-93. âyetlerde Sûrenin beşinci kıssa dizisi olarak Şu'ay-b'ın da'vet kıssası yer alır. Şu'ayb Aleyhisselâm da Medyen halkına peygamber olarak görevlendirilmiştir. Medyen kabile adı da olabilir, şehir adı da. Hicaz yolunda Maân yakınındaki şehre Medyen denilir. Hz. Şu'ayb, Arap peygamberlerdendir. Onun nesebini Hz. İbrahim'e dayandıran soy zincirleri ihtilaflıdır. Şu'ayb kıssasında Medyen halkının en belirgin özellikleri, özellikle Hz. Muhammed'in kavmi ile ortak yanlan üzerinde durulur. Medyenlilerin en kötü alışkanlıkları, ölçü ve tartıdan çalmak, ticarete hîle karıştırmak idi.

Hz. Şu'ayb onlara, Allah'a kulluk etmelerini, O'ndan başka tanrıları olmadığını, O'ndan başkasına tapılamayacağını; Allah'tan  gelen açık belgeye, Allah'ın buyruklarına uyup ölçü ve tartıda eksiklik yapmamalarını, başkalarının hakkını çalmamalarını, düzelmiş olan yeryüzünde bozgunculuk yapıp düzeni bozmamalarını, Allah yoluna engel olmamalarını, Allah'ın düz yolunu eğriltmemelerini; kendileri az iken Allah'ın, kendilerini çoğalttığını, buna şükretmeleri ve bozguncuların sonunun nasıl olduğunu düşünmeleri gerektiğini söylemiştir. "Eğer içinizden bir bölümünüz bana inandı, bir bölümünüz inanmadı ise Allah aramızda hüküm verinceye kadar sabrediniz, bekleyiniz. O, hüküm verenlerin en iyisidir." demiştir.

Fakat kavminin ileri gelenleri, Şu'ayb'ı ve inananları, kendi dinlerine dönmedikleri takdirde yurtlarından çıkarmakla tehdîdetmişler; Şu'ayb, Allah kendilerini o batıl yoldan kurtardıktan sonra tekrar ona dönmeleri durumunda Allah'a iftira etmiş olacaklarını, mü'minlerin asla Allah'ın  yolundan dönmeyeceğini, Allah'ın her şeyi bildiğini söylemiş ve kavmiyle kendileri arasında hak ile hükmetmesini Allah'tan niyaz etmiştir.

Kavminin ileri gelen kâfirleri, Şu'ayb'a uyanların ziyana uğrayacaklarını söylemişler, tehdîd ile zayıfların inanmasına engel olmağa çalışmışlardı. Sonunda deprem, onları da yakalayıp yere sermiştir. Şu'ayb'ı yalanlayanlar da öteki peygamberleri yalanlayanların sonuna uğramışlar, sanki bu dünyâda hiç mal, mülk sahibi olmamış gibi silinip gitmişlerdir.

Şu'ayb da Lût gibi felâkete uğrayan kavminin ardından üzülmüş; "Ey kavmim, ben size Rabbimin buyruklarını duyurdum, size öğüt verdim. Ama siz söz dinlemediniz" demiş. Sonunda da: "Ben kâfir toplum için nasıl üzülürüm?" diyerek kendi kendisini tesellî etmiş, kâfir kavme üzülmenin bir yarar sağlamayacağını dile getirmiştir.

176- Eyke halkı da gönderilen elçileri yalanladı.177- Şu'ayb, onlara demişti ki: "Korunmaz mısınız? 178- Ben sizin için güvenilir bir elçiyim. 179- Allah'tan korkun ve bana itâ'at edin. 180- Ben sizden, buna karşı bir ücret istemiyorum. Benim ücretim yalnız âlemlerin Rabbine aittir. 181- Ölçüyü tam yapın, eksiltenlerden olmayın. 182- Doğru terâzî ile tartın. 183- İnsanların haklarını kısmayın. Yeryüzünde bozgunculuk yaparak karışıklık çıkarmayın. 184- Sizi ve önceki nesilleri yaratandan korkun." 185- Dediler: "Sen iyice büyülenmişlerdensin. 186- Sen de bizim gibi bir insansın, biz seni mutlaka yalancılardan sanıyoruz. 187- Eğer doğrulardansan o halde üzerimize gökten parçalar düşür." 188- "Rabbim yaptığınızı daha iyi bilir" dedi. 189- Onu yalanladılar, nihayet o gölge gününün azabı, kendilerini yakaladı. Gerçekten o, büyük bir günün azabı idi. 190- Muhakkak ki bunda bir ibret vardır ama yine çokları inanmazlar. 191- Şüphesiz Rabbin, işte üstün O'dur, merhamet eden O'dur. (Şu'arâ: 47/176-191)

Daha önce A'râf Sûresi'nde anlatılan Şu'ayb, Şu'arâ Sûresi'nin yedinci dizisini oluşturur. Kıssanın, burada yeni olan tarafı, Şu'ayb'm, kavmine, kendilerinden bir ücret istemediğini, Allah rızâsı için bu işi yaptığını; kavminin, onun da kendileri gibi bir insan olduğunu, onu yalancı ve büyülenmiş sandıklarını; eğer sözünde doğru ise yalanlamalarından ötürü üstlerine gökten parçalar düşürmesini söylemeleridir.

84- Medyen'e de kardeşleri Şu'aybh (gönderdik): "Ey kavmim, dedi, Alah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka tanrınız yoktur; ölçüyü ve tartıyı eksik yapmayın. Ben sizi bolluk içinde görüyorum ve ben sizin için kuşatıcı bir günün azabından korkuyorum! 85- Ey kavmim, ölçüyü ve tartıyı tam dengeli yapın, insanların eşyasını eksik vermeyin ve yeryüzünde bozgunculuk yaparak kötülük etmeyin! 86- Eğer inanan insanlar iseniz, Allah'ın bıraktığı (kâr,) sizin için daha hayırlıdır. Fakat ben sizin üzerinize bekçi değilim! 87- Ey Şu 'ayb, dediler, senin namazın mı sana, babalarımızın taptığı şeylerden, yahut mallarımız üzerinde dilediğimizi yapmaktan vazgeçmemizi emrediyor? Oysa sen, yumuşak huylu, akıllıfbir insan)sın! 88-Ey kavmim, dedi, bakın, ya ben Rabbimden bir kanıt üzerinde isem ve (O,) bana kendinden güzel bir rızık vermişse? Ben size menettiğim şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Sadece gücümün yettiği kadar düzeltmek istiyorum. Başarım ancak Allah(ın yardımı) iledir. Yalnız O'na dayandım ve yalnız O'na yönelirim! 89- Ey kavmim, bana karşı gelmeniz, sakın sizi Nûh kavminin, yahut HM kavminin veyahut Salih kavminin başlarına gelenler gibi bir felâkete uğratmasın! Lût kavmi henüz sizden uzak değildir. 90- Rabbinizden mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin! Doğrusu Rabbim çok esirgeyen, çok sevendir." 91- Dediler ki: "Ey Şu'ayb, senin söylediklerinden çoğunu anlamıyoruz, biz seni içimizde zayıf görüyoruz. Kabilen olmasaydı seni mutlaka taşla(yarak öldürü)rdük! Senin bizim yanımızda hiçbir değerin yoktur! 92- Ey kavmim, dedi, size göre kabilem Allah'tan daha mı değerli ki O'nu arkanıza at(ıp unut)tunuz? Şüphesiz Rabbim yaptıklarınızı kuşatıcıdır (her şeyinizi bilmektedir). 93- Ey kavmim, olduğunuz yerde (yaptığınızı) yapın, ben de yapıyorum. Yakında kime azabın gelip kendisini rezîl edeceğini ve kimin yalancı olduğunu bileceksiniz. Gözetin,ben de sizinle beraber gözetmekteyim!" 94- Emrimiz gelince, Şu'-ayb'ı ve onunla beraber inanmış olanları bizden bir acıma ile kurtardık; zulmedenleri de o korkunç ses yakaladı, yurtlarında çöküp kaldılar. 95-Sanki orada hiç şenlik kurmamışlardı! İyi bilin ki, Semûd (kavmi) nasıl uzaklaşıp gittiyse Medyen halkı da öyle uzaklaşıp gitti. (Hûd: 52/84-95)

Hûd Sûresi'nin de yedinci dizisini oluşturan bu âyetlerde Şu'ayb'ı n, Kavmini tevhide, hak yola, doğruluğa çağırdığı; fakat kavmin, geleneksel dinlerinden ve alışkanlıklarından vazgeçmeyeceklerini söyledikleri; Şu'ayb ise sadece toplumu düzeltmek amacıyla çalıştığını; söylediklerine kendisinin de uyduğunu, özü sözü doğru bir insan olduğunu; sadece Allah'a dayandığını söyleyip, yanlış davranışları yüzünden eski peygamberlerin kavimleri gibi helake uğrayacakları konusunda kavmini uyardığı; fakat kavminin, kabilesi olmasa onu taşlayacaklarını söyleyip küfür ve inatlarında direndikleri; sonunda korkunç bir gürültü ile devrildikleri anlatılmaktadır.

Kıssa burada da Şu'arâ ve A'râf sûrelerinde birbirine yakın ibarelerle anlatılmıştır. Burada anlatılanlar, soyut bir hikâyeden ibaret değildir. Hz. Muhammed'in da'vet hayatıyla ortak noktalardır. Yani Kur'ân'ın ilk muhatapları, bu âyetlerde geçmiş bir olayı anımsamakla kalmıyor, kendi huylarını, Hz. Muhammed'e karşı tutum ve davranışlarını, özetle kendi yaşantılarını da buluyorlardı. Zaten asıl önemli olan da bu kıssalar yoluyla yanlış tutum ve davranışlarını anlatıp Peygamber'in muhataplarını bu kötü davranışlarından vazgeçirmekti.

Kureyş kabilesi ticaretle geçinirdi. Kışın Yemen, yazın Şam taraflarına ticaret kervanları gönderirlerdi. Bol para kazanan yetenekli tüccarlar, aynı zamanda tefecilikle de halkın kanını emerler, tartı ve ölçüde hile yaparak halkın malını eksik verirlerdi. İşte Şu'ayb'ın kavmine söylediği: "Ölçü ve tartıyı tam yapın, halkın malını eksik vermeyin!" sözü, Kur'ân'ın dinleyicileri için de söyleniyordu.

Hz. Muhammed (s. a. v.) yalnız Allah'a kulluğa, dürüst davranmağa çağırdıkça bunlar, atalarının yolundan ayrılmayacaklarını, mallarında istedikleri gibi tasarruf edebileceklerini söyler, Kur'ân'ın derin içerikli sözlerini de düşünüp iyice anlamazlardı. Nitekim geceleyin Peygamber'in evinin çevresinde Kur'ân dinleyen Ebusüfyân, duyduğu sözler hakkındaki düşüncesi sorulduğunda şöyle demiştir: "Vallahi ondan öyle sözler duydum ki hem mânâsını biliyorum, hem de amacını anlıyorum. Öyle sözler de duydum ki ne mânâsını anlıyorum, ne de amacını biliyorum.

ŞÛRA SÛRESİ

38. âyetinde mü'minlerin, işlerini şûra (danışma) ile gördükleri anlatıldığından bu adı alan sûre, Mekke döneminin ortalarında ve Fussilet Sûresi'nden sonra inmiştir. Resmî tertipte 42, iniş sırasına göre 62. sûredir.

Sûrede müşriklerin inançları ve tutumları kınanır, Hz. Muhammed (s.a.v.)in da'veti ile daha önceki peygamberlerin da'vetlerinin aynı kaynaktan geldiği, o peygamberlere ne öğütlenmiş ise buna da onun öğütlendiği, Kitâb ehlinin kıskançlıkları ve keyiflerine uymaları yüzünden ayrılığa düştükleri anlatılır. Mü'minlerin ahlâkı övülür ve onlar hak ve adalete yöneltilir. Allah'ın kâinattaki kudret işaretlerine dikkat çekilir ve Allah'ın peygamberlerle ilişki kurma (vahiy) yolları açıklanır.

53 âyeti içeren sûrenin sonu ile başı irtibatlı olduğu gibi bölümleri de birbirine bağlıdır. Bundan dolayı sûrenin bir defada veya bölümlerinin birbiri ardınca indiği söylenebilir. 23-25 ve 27. âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de bu âyetlerin, bulundukları konuya bağlılıkları, bu rivayeti kuşkulu yapmaktadır

ŞÜKÜR

İnananlar, size verdiğimiz rızıkların iyilerinden yeyin, Allah'a tapıyorsanız, O 'na şükredin (Bakara: 92/172)

Bu âyette, inananlara, Allah'ın verdiği güzel rızıkları yemeleri ve O'na şükretmeleri emredilmektedir.

Şükür: ni'meti düşünme ve izhar etme demek olan şükür, küfrün karşıtıdır. Küfür de ni'meti unutma ve örtmedir. Şükür üç türlüdür: Kalbin şükrü, dilin şükrü, organın şükrü. Kalbin şükrü ni'meti düşünmek, dilin şükrü ni'met vereni övmek, organın şükrü gerektiği kadar ni'meti ödüllendirmekti'metin karşılığını vermek)tir. Yani Allah'a şükür, düşünce, söz ve eylemle olur. Asıl şükür Allah'ı anmak, O'na kulluk etmektir. Allah'a ibâdet, O'nun ni'metlerine karşı bir teşekkür ifadesidir.

Dilde şükür, hayvanın yediği besini, verdiği sütü, semizliğiyle belli etmesi demektir. "Hayvan yemini belli etti, yani semirdi"demektir. Müslim 'in rivayet ettiği hadîste: "Hayvanlar etlerinden semirir

ŞÜPHELERDEN SAKINMA

De ki: "Sığınırım ben, insanların Rabbine. 2- İnsanların pâdişâhına, 3- İnsanların Tanrısına: 4- O sinsi vesvesecinin şerrinden. 5- O ki insanların göğüslerine (kötü düşünceler) fısıldar. 6- Gerek cinlerden, gerek insanlardan (olan bütün vesvesecilerin şerrinden Allah'a sığınırım). (Nâs: 114/1-6)

Vesvese, gizli bir sesle, fısıltı ile kötü düşünce aşılamak, bir işe, eyleme yönelmektir. Mücevherat hışırtısına da vesvâsu'l-huliyy denilir. İnsanın içinden geçen yararsız, kötü düşüncelere vesvese denilmiştir. “Andolsun biz insanı yarattık, nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz. Biz ona aortundan daha yakınız!

ŞER

Şerr herkesin kaçtığı kötülük demektir. Nasıl Hayır herkesin arzu ettiği iyilik ise, şer de onun tam karışıtı olup herkesin kendisinden savmaya çalıştığı kötülüktür. Allah Taâlâ şu sınav dünyasında insanları hem hayır, hem şer, hem bolluk, hem darlık, hem sevinç, hem de sıkıntı ile sınar.

Her nefis, ölümü tadacaktır. Biz sizi sınamak için şerre de hayra da müptelâ kılıyoruz. Ve (sonunda) bize döndürüleceksiniz," {Enbiyâ: 73/35)

Ziya Paşa'nın dediği gibi:

"İkbaline idbanna bel bağlama dehriıı Bir dairede devr edemez çember-i devrâan"

83- İnsana nîmeî verdiğimiz zaman, yüz çevirip yan çizer. Ona bir zarar dokununca da umutsuzluğa düşer. 84- De ki: "Herkes kendi karakterine göre hareket eder. Rabb'iniz kimin en doğru yolda olduğunu daha iyi bilir." (İsrâ: 50/83-84)

İnsana bir darlık dokunduğu zaman, vanı üz.ere yatarken, yahut otururken va da ayakta bize yalvarır; ama biz onun darlığım açfıp kaldır)tncu sanki kendisine dokunan bir darlıktan ötürü bize hiç yalvarmamı^ gibi hareket eder. İşıe agırt gidenlere, yaptıkları iş hövlesine süslü aöslerilınistir. (Yûnus: 5 i/121

 8- İnsana bir zarar dokundu mu, hemen içtenlikle Rabh'ine yönelerek O'na dıı'â eder.

Sonra (Allah) ona kendisinden bir nîmet verdi mi; önceden O'na yalvarmakta olduğunu unutur da, O'nun yolundan saptırmak için Allah'a eşler koşmağa başlar. De ki: "Küfrünle azıcık yaşa, sen ateş halhndansın!" 9- Yoksa o, gece sâ'atlerinde secde ederek, ayakta durarak ibâdet eden, âhiretten korkan ve Rabbinin rahmetini uman gibi midir? De ki: "Bilenlerle bilmeyenler bir olur mu?" Doğrusu ancak sağduyu sahipleri öğüt alır. (Zümer. 59/8-9) âyetlerinde de insanın bu karakteri, bu psikolojik durumu değişik, taze üslûplarla vurgulanmaktadır:

İnsan, bir felâket, bir belâ ânında Allah'a yönelir, bütün içtenlîğiyle O'na yalvarır. Sonra Allah, ona nîmet verip onu bolluğa, mutluluğa kavuşturunca Allah'a yalvardığı darlık zamanlarını unutur da O'na ortaklar koşmağa başlar. Kendisi doğru yoldan saptığı gibi başkalarının sapmasına da neden olur. Zümer 8'nci âyetin sonunda bu davranış sahibi tehdîdediliyor: "Azıcık yasa, sen ateş halkındanstn!" deniliyor. Bu korkutmanın amacı da nankörlük eden insanları düşündürüp inanca yöneltmektir.

Başka kimseye yalvarmanın yarar sağlamayacağı dar zamanlarda insan, içtenlikle Allah'a yüz tutar, yalvarır, bolluğa kavuşunca O'nu unutur, keyiflerine dalar. Dar zamanda Allah'a yalvarıp genişe çıkınca O'nu unutarak kötü işlere dalmak, yalnız Peygamber zamanındaki müşriklere özgü bir davranış değildir. Her zaman ve her yerde toplumun çoğunluğu böyledir. Hattâ Allah'ı inkâr edenler dahi öyle zamanlarda O'na yalvarır, duâ ederler. Burada, Kore Savaşlarına katılmış bir askerî hâkimin anlattığı olayı anımsatmakta yarar görüyorum:

Bu muhterem hâkimin anlattığına göre Allah'ı inkâr eden, kendisiyle hep tartışırken küfrü savunan bir subay arkadaşı, cephede bir neferin boynunda bir muska görmüş, bunun ne olduğunu sormuş, asker bunun hamaylı (Yâsîn ve bazı sûreleri içeren yazı demeti) olduğunu söyleyince hemen o inkâra subay, eliyle askerin boynundaki o askıyı kapıp kendi boynuna asmıştır.

İşte inkarcı insanın, dar zamanda gerçek doğası ortaya çıkmış, başka sığınacak, koruyucu varlık olmadığını anladığı an hemen var gücüyle O'na yönelmiştir. Gerçek mü'min ise, bollukta da, darlıkta da Allah'ı unutmayan, "lütfün da hoş, kahrında hoş" diyecek kadar Allah'a bağlı; her şeyi O'ndan bekleyen; O'ndan başkasına köle olmayan insandır.

49- İnsan hayır istemekten usanmaz (daima nimetinin ve servetinin artmasını diler.) Ama kendisine bir ser dokundu mu hemen üzgündür, ümitsizdir. 50- Eğer kendisine dokunan bir zarardan sonra biz ona bir rahmet taddırırsak: "Bu benim hakkımdır; kıyametin kopacağını sanmıyorum; (kıyamet kopsa da) Rabb'ime götürülmüş olsam bile muhakkak O'nun yanında benim için daha güzel şeyler vardır" der. Biz, o inkâr edenlere, yaptıklarım mutlaka haber vereceğiz ve mutlaka onlara kaba azâbdan taddtracağız. 51- İnsana bir nimet verdikmiyüz çevirir;yan çizer. Ona bir ser dokundu mu yalvarıp durur, (Fussilet: 61/49-51) âyetlerinde de İnsanın hep bolluk, mal mülk istediği, menfaat dilemekten hiç usanmadığı, ama bir darlık ve sıkıntıya uğrayınca da hemen umutsuzluğa düştüğü; fakat Allah, o sıkıntısının ardından, acıyıp da ona nîmet verince böbürlendiği: "Bu, benim hakkımdır, kendi bilgim ve çabamla bunu kazandım" dediği, kıyametten de kuşkuya düştüğü; şayet öyle bir şey olur da Allah'ın huzuruna götürülürse kendisini Allah'ın sevgili kulu sandığı için orada da güzel ödüllere ereceğini söylediği anlatılmakta; Allah'ın, o nankörlere, yaptıkları kötü işleri haber vereceği ve onlara kaba, katı bir azâb taddıracağı vurgulanmaktadır.

İnsan, hayra du'â eder gibi, şerre du'â etmekte(hayn ister gibi şerri istemektedir. İnsan pek acele-/f/r. (İsrâ: 50/11)

50/11. âyette aceleci olan insanın, hayrı ister gibi şerri istediği; hayra du'â eder gibi şer için du'â ettiği belirtilmektedir. İnsanın hayrı ister gibi şerri istemesi üç anlama gelebilir:

I) Bundan kasıt, Kur'ân'a inanmayan kişilerin: "Allahtm, eğer bu gerçek ise başımıza taş yağdır" gibi sözlerle Hz. Muhammed ile alay edip azâb istemelerini kınamaktır. İşte yüce Allah, o insanların Kur'ân'a inanıp doğru yola gelecekleri yerde bu hayrı, iyiliği bırakıp şerri istedikleri anlatılmakta; böyle doğru yoldan ayrıldıkları için türlü azâblara, sıkıntılara uğrayan yahûdîlerin sonuçlarına benzer bir cezaya çarpılacakları İmâ edilmektedir. Âyetlerin sözgelimine en uygun mânâ budur.

İnsanlar, kendileri için iyi olan şeyin hemen olmasını isterler, hemen havra ulaşmak dilerler. Bunun için Allah ta yalvarırlar. Allah'a ortak koşanlar da Hz. Muhammed(s.a.v.)iıı söyledikleriyle alay etmiş; eğer ona inenler, Tann vahyi ise ballarına taş yağmasını dilemiş; kötü olan şeyi, hayır istermiş gibi istemişlerdi. İşte bu âyette de, Peygamberle alay ederek,ona inen doğru ise, başlarına azâb inmesini isteyenlerin davranışı kınanmaktadır.

2) İkinci ihtimale göre insanın şer istemesi, bunaldığı zaman kendi aleyhine du'â edip lanet okumasıdır. İnsan bunalınca: "Âh, ölsem de kurtul-sam!" der. Yahut çotuk çocuğuna beddua eder. Halbuki o istediği şey kendi lehine değil, aleyhinedir. Allalı göstermesin, ölümünü istediği çocuğu, onun elediği gibi ölse, yine kendisinin içi yanar, kendisi ağlar, sızlanır. Hz. Peygamber; "Canınız ve malınız aleyhine du'â etmeyin. Sonra Allah'ın kabul saatine rastlanınız, da duanızı kabul eder'

ŞİFÂ

Ve topluca Alkıh'tn ipine yapışın, ayrılmayın; Allah'ın size olan nVmetini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz, (Allah) kalblerinizi uzlasttrdı. O'ıın ni'metiyle kardeşler haline geldiniz. Siz ateşten bir çukurun kenarında bulunuyordunuz, (Allah) sizi ondan kurtardı. Allah size âyetlerini böyle açıklıyor ki, yola gelesiniz. (Âl-i İmrâıı: 94/103)

94/103'ncü âyette, şefâ küfre söylemi geçmektedir. Şefâ kenar, daha çok uçurumun kenarı demeklir. Bu âyette müminlere. Allah'ın, gökten yere sarkıttığı ipe,yani Allah'ın dinine kuvvetle sarılmaları ve Allah'ın kendilerine olan lütuf ve nimetini anımsamaları .eski düşmanlık günlerine dönme-' meleri İçin birliklerini korumaları, dayanışmalarını sürdürmeleri emredil-mektedir. Çünkü bundan önce Medine toplumu, birbirlerine karşı nteş püskürürdü, içleri birbirine karşı kin ve nefret dolu olan bu insanları Allah'ın dini birleştirmişti. Bunlar, nefret ateşiyle dolu bir yarın kenarında idiler. düşmanlık ateşi içine düşüp mahvolacakları bir sırada Allah, hidayetini lütfedip onları helâktan kurtardı. Şimdi hidayete gelip kardeşlik içine «İrdikten sonra tekrar o düşmanlık devirlerine dönmeleri, yakışık alır mı hiç?

'Allah Elçisinin Medine'ye teşriflerinden önce burada Evs ve Hazrec diye iki Arap kabilesi otururdu. Cahiliyye devrinde bunlar arasında şiddetli düşmanlık vardı. Zaman zaman bunlar kavga ederler, savaşırlardı. İki kabile arasında geçen son savaş da Bu'âs harbi idi. Medine'ye İslâm gelince iki kabile birbiriyle dost ve kardeş oldular.

Onların bu kardeşçe yaşayışları, aslında ikisini de istemeyen yahudîlerİ son derece kıskandırıyordu. Yahudilerden Kay s oğlu Şâs, birgün Evsl ilerle Hazreçlilerin birlikte konuşup sohpet ettiklerini gördü, çok canı sıkıldı: "Bunlar böylesine dost oldukları sürece bizim burada yerleşmemize imkân kalmaz" diyerek bir yahudî çocuğunu onların arasına gönderdi ve onlara Bu'âs harbini, bu harbde Evs'in Hazreç kabilesini yendiğini hatırlatmasını tenbih etti. Yahudî çocuğu, aralarına sokulup Bu'âs konusunu ortaya atınca o günlerin düşmanlıkları gönüllerde uyanmağa başladı. Evs ve Hazreç

mensupları birbirlerine lâf atmağa başladılar ve: "İsterseniz o günü tekrar edelim, haydi Harra'ya gidelim!" dediler. Bu'âs harbi Harra meydanında geçtiği için oraya gidip vuruşmak istediler, silâhlarını almağa başladılar. Tam bu sırada Allah'ın Elçisi, durumdan haberdar olup geldi, onları yatıştırmağa çalıştı: "Ben sizin aranızda iken cahiliyye dâ'vastm mı güdüyorsunuz?" dedi ve yukarıdaki âyetleri okudu. İki kabile mensupları da yaptıklarına pişman oldular, barıştılar, birbirlerine sarıldılar

ŞARK

Şark: doğmak, aydınlatmaktır. İşrâk: aydınlatma vakti, yani sabahtır. Meşrik ve mağrib ise doğu ve batıdır. "Allah meşrikin de, mağribin de rabbidir." (Müzzemmil: 3/9, Şuarâ: 47/28, Bakara: 92/142)

Meşrik ve mağrib kelimelerinin ikil kipi meşrikayn ve mağribeyn, çoğul kipi meşârik ve meğâribdir.

136- Biz de onlardan öc aldık, onları yemm(su)da boğduk! Çünkü onlar, âyetlerimizi yalanlamışlardı ve onları umursamaz olmuşlardı. 137- Hor görülüp ezilmekte olan milleti de içini bereketlerle donattığımız yerin, doğularına ve batılarına mirasçı kıldık. Rabbinin İsrâîloğullarına verdiği güzel söz, sabretmeleri yüzünden tam yerine geldi.Firavun'un ve kavminin yapageldiği şeyleri ve yükseltmekte oldukları sarayları (ve bahçeleri) de yıktık.' (A'râf: 39/136-137)

39/136-137: Nihayet Allah, uslanmayan bu toplumdan öcünü almış, âyetlerini yalanlayan Firavun ve adamlarını suda boğmuş, ezilen İsrailoğullarını da o toprağın doğusuna, batısına hakim kılmış. İsrâîloğulları, sabırlarının ödülünü görmüşler, Firavun ve adamları da kibir ve gururlarının cezasını çekmişlerdir. Allah, onların evlerini, bahçelerini yıkıp harabetmiştir.

ŞART

(inanmayanlar) ille (helak edilecekleri) sâ'atin ansızın kendilerine gelmesini mi bekliyorlar? İşte onun şartları (belirtileri) geldi. O uyarıldıkları sâ'at kendilerine geldikten sonra artık Öğüt almaları nereden mümkün olsun? (Muhammed: 99/18)

99/18'nci âyette bir türlü doğru yola gelmeyen o insanların, doğru yola gelmek için, ansızın gelip çatacak olan ve eşrâtı (belirtileri) de görünmüş bulunan o saatin, ansızın gelmesini mi bekledikleri soruluyor ve o saat geldikten sonra artık öğüt alamayacakları vurgulanıyor.

Şart, bir şeyin oluşuna bağlı olan hükümdür. Şart koşulan şey, hükmün alâmeti (belirtisi) gibidir. Eşrâtu's-sâ'ah uyarılan azâb saatinin belirtileridir.

Bu âyette es-sâ'a'nin, kıyamet, "eşrafın da kıyamet alâmetleri olduğu tefsirlerde anlatılır ve Hadîslere dayanılarak kıyamet alâmetleri sayılır.

Hz. Peygamber(s.a.v.)in devrinde gelmiş olan kıyamet alâmeti nedir? Rivayetlere göre Peygamber(s.a.v.)in gönderilmesi, kıyamet alâmetidir. Çünkü o son peygamberdir. Onun gönderilmesi, artık kıyametin son derece yaklaştığını gösterir. Nitekim kendisinin: "Benim gönderilmem ile kıyamet arası şu ikisi gibidir"

ŞEDD, ŞEDÎD

Şedd: kuvvetli bağlamak, güçlendirmek demektir.

Onun mülkünü güçlendirmiştik, kendisine hikmet (peygamberlik, yüksek bilgi, hakkı bâtıldan ayırma, dâvaları çözme) ve açık, güzel konuşma (yeteneği) vermiştik. (Sâd: 38/20)

38/20'nci âyette Davud'a hikmet ve fasle'l-hitâb verildiği bildiriliyor. Hikmetin, gerçeğe uygun bilgidir. Fasla'l-hitâb da düşünceleri açıklama yeteneğidir. Güzel konuşma, işlerin içyüzünü anlama, dâvaları adaletle, ikna edici bir üslûpla çözüme kavuşturma anlamları da vardır. Davud'un özelliklerinden biri de güzel konuşma yeteneğinin olması, insanların arasında çıkan olayları, anlaşmazlıkları güzel çözüme bağlamasıdır.

Biz onları yarattık, yapılarını sıkıca bağladık. Dilediğimiz zaman onları benzerleriyle değiştiririz. (İnsan: 90/20)

(Savaşta) inkâr edenlerle karşılaştığınız zaman boyunlarını vurun. Nihayet onları iyice vurup sindirince bağı sıkıca bağlayın (onları esir alın). Ondan sonra artık ya lütfen bırakır veya karşılığında fidye alırsınız. Harb, ağırlıklarını bırakıncaya (savaş sona erinceye) kadar (böyle yaparsınız). Allah dileseydi (kendisi) onlardan öç alırdı, fakat sizi birbirinizle denemek için (size savaşı emrediyor). Allah, kendi yolunda öldürülenlerin yaptıkları işleri zayi etmeyecektir. (Muhammed: 99/4)

99/4'ncü âyette, savaşta tutsak edilenleri sıkıca bağlamaları, sonra ya fidyesiz veya fidye karşılığında serbest bırakmaları emredilmektedir.

Bu kökten şiddet de güçlülük, çetinlik, zorluk anlamlarında kullanılır: 29- Bana ailemden bir vezir ver: 30- Kardeşim Harun'u. 31- Onunla arkamı kuvvetlendir. (Tâhâ: 45/29-31) âyetlerinde Hz. Musa'nın, kardeşi Harun'un da kendisine vezir yapılarak onunla kendisinin güçlendirilmesini Allah'tan dilediği anlatılmaktadır.

Rabbimiz, onların mallarını yok et, kalblerini sık ki, acı azabı görünceye kadar inanmasınlar! (Yûnus: 51/88)

51/88'nci âyette Mûsâ ile Harun'un, Firavun ve adamlarının mallarını yok etmesini, kalblerini de mühürlemesini Allah'tan diledikleri anlatılmaktadır. Musa'nın Kalblerinin üzerine baskı yap" demesi, kalblerini katılaştır, diye tefsir edilmiştir. Fakat bizce bu cümlede "yüreklerini sık, içlerine korku sal" anlamı vardır.

Sıfat olan şedîd güçlü, çetin, zorlu ve cimri anlamlarına gelir:

İşte Rabbin zulmeden kentleri yakaladığı zaman böyle yakalar. Doğrusu O'nun yakalaması, çok acı ve çok çetindir. (Hûd: 52/102)

Allah şedîdu'l-'ikâb: cezası çetin, güçlü, zor olan"dır.

(Râ'd: 87/6; Bakara: 92/165, 211, Enfâl: 93/12, 25, 48, 52; Âl-i İmrân: 94/4; 11; Haşr: 95/4,7; Mâide: 110/2,...)

Üstünüzde yedi sağlam (gök) bina ettik. (Nebe': 80/12)

Ey inananlar, kendinizi ve ailenizi bir ateşten koruyun ki onun yakıtı insanlar ve taşlardır. Onun başında gayet katı, şiddetli, Allah'ın kendilerine buyurduğuna karşı gelmeyen ve emredildikleri şeyi yapan melekler vardır. (Tahrîm: 106/6) âyetlerinde şidâd sağlam, güçlü demektir.

Doğrusu o, malı çok sever. (Âdiyât: 14/8)

14/8'nci âyette insanın, hayra yani mala karşı güçlü bir sevgi içinde bulunduğu, malı çok sevdiği vurgulanmaktadır. Âyette sıfat olan şedîd mef'ûl ve fail mânâsında olabilir. Birinci takdirde şedîd eli, açılmayacak gibi yumulmuş, bağlanmış, yani cimri, elini açıp da kimseye bir şey vermek istemez demektir. Bu durumda âyet, tıpkı Yahudiler "Allah'ın eli bağlıdır (Allah cimridir)." dediler. Kendi elleri bağlandı ve söyledikleri sözden ötürü la'netlendiler. Hayır, Allah'ın iki eli de açıktır, dilediği gibi verir." (Mâide: 110/64) Fail mânâsında olduğu takdirde şedîd kesesinin ağzını sıkıca bağlayan, hiç açmayan demektir.

ŞETET

O ki, yeri size beşik yaptı ve onda sizin için yollar açtı, gökten bir su indirdi. Onunla her çeşit bitkiden çiftler çıkardık. (Tâhâ: 45/53)

45/53'ncü âyette, Allah'ın, dünyâyı, boşlukta sallanan beşik gibi yaptığı, yeryüzünde insanlar için yollar açtığı, gökten indirdiği yağmur suyu ile çeşit çeşit bitkilerden çiftler çıkardığı, yani bitkileri erkekli dişili yarattığı belirtilmektedir. Bitkilerin erkekli dişili olduğu: "Ne yücedir o Allah ki toprağın bitirdiklerinden, insanlardan ve daha bilmedikleri nice şeylerden olan bütün çiftleri yaratmıştır" âyetinde daha açık olarak ifade edilmiştir.

ŞEY'

Şey': Bilinen, kendisinden söz edilen varlığa şey' denilir. Kelâmcıların çoğuna göre şey', Allah ve başka varlıkları ifade için kullanılan ortak anlamlı bir kelimedir. Var ve yok olan (mevcud-ma'dûm) için de kullanılır. Ancak bazılarına göre şey' yokluk için değil, sadece varlıklar için kullanılır.

Aslında şey' , şâe fi'linin mastarıdır. Şey kelimesi Allah'a ilişkin olarak kullanılırsa (şâe) anlamına gelir. Başka varlıklara ilişkin olarak kullanılırsa meşi Allah'ın dilemesiyle olmuş varlık) anlamına gelir.

Allah, her şeyin yaratıcısıdır." Burada şey' mef'ûl anlamındadır. Allah'ın dilemesiyle olmuş varlıklar demektir. De ki: 'Hangi şey tanıklık bakımından daha büyüktür?'"ayetinde şey' fail anlamındadır. Bu âyet, tıpkı Yaratanların en güzeli Allah ne kutludur!" âyeti gibidir (Yani diğer yaratanlar da vardır ama en güzel yaratan Allah'tır. Diğer varlıklar da diler, yapmak ister ama en güzel dileyip yapan Allah'tır).

Kelâmcıların çoğuna göre şey' kökünden yapılmış mastar olan meşîet irâde ile eş anlamlıdır. Bazılarına göre de meşîet teamülde irâde anlamında kullanılırsa da aslında bir şeyi îcâd varlığa getirmek) ve ona isabet (ulaşmak, onu elde etmek) demektir.

Demek ki Allah'ın meşîeti, îcâd, insanların meşîeti isâbet(amaçlanan hedefe varma)dır. Allah'ın meşîeti bir şeyin var olmasını gerektirir. Allah'ın meşîet ettiği (dilediği) olur, dilemediği olmaz. Allah'ın irâdesi ise murâd edilen şeyin mutlaka olmasını gerektirmez. Baksana:

Allah kullara zulmetmek istemez, (günahsız kimselere ceza vermez)." (Mü'min: 60/31), Allah sizin için kolaylık ister, güçlük istemez." (Bakara: 92/185), Allah, âlemlere zulmetmek istemez." (AI-i Imrân: 94/108)

Bilindiği üzere insanlar arasında güçlük, zorluk ve tezâlüm (sızlanmalar) vardır. Allah güçlüğü ve zulmü istemediği halde güçlük ve zulmün var olması, Allah'ın iradesinin mutlaka olması gerekmediğini (yani irâdenin, meşîet) gibi olmadığını gösterir. Kimileri de şöyle demiştir:

Meşîetüe irâde arasındaki fark şudur: İnsanın iradesi ..Allah'ın irâdesi olmadan da oluşabilir. Meselâ insan, ölmek istemez (ölmemeyi irâde eder), Allah ise bunu kabul etmez. Demek ki insanın bu irâdesi, Allah'ın irâdesi olmadan oluşmuş bir irâdedir.

İnsanın meşîeti ise mutlaka Allah'ın meşîetinden sonra olur (yani insanın irâdesi için mutlaka Allah'ın iradesi gerekmez. Allah irâde etmeden insan irâde edebilir. Ama insanın meşîeti, Allah'ın meşîetine bağlıdır. İnsanın meşîeti, ancak Allah'ın meşîetini izler. Allah'ın meşîeti önce geçmeden insanın meşîeti oluşmaz). Nitekim Âlemlerin Rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz" (Tekvîr: 7/29), Rabbin isteseydi, yeryüzündekilerin hepsi mutlaka inanırdı." (Yunus: 51/99), Rabbin dileseydi, insanları bir tek ümmet yapardı. Ama ihtilâf edip durmaktadırlar    (Hûd:  52/118) buyurulmuştur.

Rivayete göre 27- O, âlemlere öğüttür. 28- Aranızdan doğru hareket etmek isteyen için." (Tekvîr: 7/27-28) âyetleri indiği zaman inançsızlar "Bu iş bize bağlıdır, dilersek doğru oluruz, dilersek doğru olmayız" demişler. Yüce Allah: "  Âlemlerin Rabbi Allah dilemedikçe siz dileyemezsiniz." (Tekvîr: 7/29) âyetini indirmiş.

Bazıları da şöyle demişler: Eğer bütün işlerimiz, Allah'ın meşîetine bağlı olmasaydı, insanlar bütün işlerimizi Allah'ın meşîeti şartına bağlamakta oy birliği içinde olmazlardı. Aşağıdaki âyetler, insanların yapacakları işleri Allah'ın meşîetine bağladıklarını belirtmektedir:

Allah, bizi sizin dininizden kurtardıktan sonra eğer tekrar ona dönersek, Allah'ın üzerine yalan atmış oluruz. Rabbimiz Allah, dilemedikten sonra o(sizin dediğiniz di)ne dönmemiz, bizim için olur şey değildir. Rabbimiz, bilgice her şeyi kuşatmıştır. Biz Allah'a dayanmışız. (Ey) Rabbimiz, bizimle kavmimizin arasın(daki iş)i gerçekle aç(ığa çıkar). Muhakkak ki sen (gerçekleri) aç(ığa çıkar)anların en iyisisin!" (A'râf: 39/89)

(O zât,) (Musa'ya) dedi ki: "(Bak), bana sekiz yıl hizmet etmen şartıyla şu iki kızımdan birini sana nikahlamak istiyorum. Eğer (bu süreyi) on(yıl)a tamamlarsan artık o, senin tarafından(bir iyilik)dir. Ben sana zahmet vermek istemem. İnşallah beni iyilerden bulacaksın." (Kasas: 49/27)

De ki: "Ben kendime dahi, Allah'ın dilediğinden başka, ne zarar, ne de yarar verme gücüne sahip değilim. Her ümmetin bir süresi vardır. Süreleri gelince ne bir an geri kalırlar, ne de ileri giderler." (Yunus: 51/49)

Dedi: "Onu, ancak Allah dilerse size getirir; siz engel olamazsınız!" (Hûd: 52/33)

Hep beraber Mısır'a hareket ettiler). Nihayet Yûsuf un yanına vardıklarında (Yûsuf) ana-babasını kendine çekip kucakladı ve: "Allah'ın dileğiyle güven içinde Mısır'a girin!" dedi. (Yusuf: 53/99)

(Çocuk) Onun yanında koşma çağına erişince (İbrahim ona): "Yavrum, dedi, ben uykuda görüyorum ki ben seni kesiyorum; (düşün) bak, ne dersin?" (Çocuk): "Babacığım, sana emredileni yap, inşallah beni sabredenlerden bulacaksın.' dedi. (Saffet: 56/102)

(Mûsâ): "İnşâallah, dedi, beni sabredici bulursun, senin emrine karsı gelmem." (Kehf: 69/69)

Andolsun, Allah, Elçisinin rüyasını doğru çıkardı. Allah dilerse, başlarınızı (kökten) traş ederek ve(ya) saçlarınızı kısaltarak, korkmadan, güven içinde Mescid-i Harâm'a gireceksiniz- Allah sizin bilmediğinizi bildi, bundan önce size yakın bir fetih verdi. (Fetih: 109/27)

Yüce Allah da kullarına, geleceğe ilişkin hiçbir işi Allah'ın meşîetine bağlamadan yapacaklarını söylememelerini emretmektedir:

Hiçbir şey için "Bunu yarın yapacağım" deme. 24- Ancak "Allah dilerse (yapacağım)" (de). Unuttuğun zaman

Rabbini an ve "Rabbimin beni bundan daha doğru bir bilgiye ulaştıracağını umarım" de. (Kehf: 69/23-24)

ŞİBH

O'dur ki, size gökten su indirdi. Onunla her çeşit bitkiyi çıkardık, o bitkiden bir filiz çıkardık, ondan da birbiri üzerine binmiş dâneler; hurmanın tomurcuğundan sarkan salkımlar; üzüm bağları; zeytin ve nar (bahçeleri) çıkarıyoruz. (Bunların) Kimi birbirine benzer, kimi benzemez. Her birinin meyvesine bakın: Meyve verirken ve olgunlaştığı zaman. Şüphesiz bu size gösterilenlerde, inananlar toplumu için elbette çok ibret vardır. (En'âm: 55/99)

55/99'ncu âyette Allah'ın yaratma yasalarına işaret buyurulmaktadır: Allah'tır ki gökten yağmuru yağdırır, onunla çeşitli renklerde ve lezzetlerde ürünler veren bitkiler, ağaçlar çıkarır. Şüphesiz bu kadar güzel renkler, bu kadar göz alıcı, gönül doyurucu bağlar, bahçeler kör rastlantının eseri olamaz. Bütün bu doğa olayları, bilgi ve kudret sahibi bir Yaratıcının yaratmasıyla var olmaktadır. Bunların hepsi, sağduyu ile bakıp düşünenlere, kendilerinin bir yaratıcısı olduğunu haykırır. İnananlar bunlardan ibret alırlar.

Şibh, şebeh, şebîhe renk, tad, adalet ve zulüm gibi nicelik, nasıllık bakımından benzer demektir. Aynı kökten gelen şübhe de iki şey'in, ya fizik veya anlam bakımından, birbirinden ayırdedilem-eyecek derecede birbirine benzemesi anlamına gelir.

Çardaklı ve çardaksız (üzüm) bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurma(ları), ekin(ler)i, zeytinleri, narları —birbirine benzer, benzemez biçimde— yaratan hep O'dur. Her biri meyva verdiği zaman meyvasından yiyin, hasat günü hakkını (sadakasını) verin; fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevmez! (En'âm: 55/141)

55/141'nci âyette, çeşit çeşit meyvaları, ekinleri yalnız Allah'ın yarattığı bildiriliyor. Allah'ın yetiştirdiği bu meyva ve ekinlerin ürünlerinin yenmesi, biçme zamanında bunların hakkı olan zekâtın verilmesi, fakat savurganlıktan kaçınılması emrediliyor.

Allah, sözün en güzelini, (Kur'ân'ın âyetlerini güzellikte) birbirine benzer, ikişerli bir Kitâb halinde indirdi. Rab'lerinden korkanların, ondan derileri ürperir, sonra derileri ve kalbleri Allah'ın zikrine yumuşar. İşte bu (Kitâb) Allah'ın rehberidir. Dilediğini bununla doğru yola iletir. Ama Allah kimi sapıklığında bırakırsa artık ona yol gösteren olmaz. (Zümer: 59/23)

59/23'ncü âyette, Kur'ân'ın müteşâbih, yani birbirinden güzel âyetlerini inançla dinleyenlerin, önce irkilecekleri, derilerinin diken diken olacağı, sonra da derilerinin ve kalblerinin Allah'ın zikrine yumuşayacağı belirtilmektedir. Demek ki Kur'ân âyetleri, insanda öyle bir etki yapar ki ilk anda insan bu sözler karşısında irkilir, derileri diken diken olur, sertleşir; fakat hemen ardından gönlüne huzur dolmaya başlar. İnsanın derisi ve kalbi, yani dışı ve içi, bedeni ve ruhu tam anlamıyla bir dinginliğe, huzura ulaşır; Allah'ı anmaya yumuşar, adetâ zikre doğru çekilir. Hiçbir zorlama, hattâ irade olmadan tüm beden, Allah'ı anmaya yönelir. Allah'ı anmakla gönle dolan huzur artar, doruğa ulaşır. Deri ve gönül, beden ve ruh Allah'ı zikre dalar. Gönül Allah'ı andığı gibi deriler de Allah'ı anar ki buna sultanî zikir denilir. İşte bu zikir, insanı dünya tasalarından kurtarıp tam bir yumuşaklığın, huzurun, relax'ın kucağına atar. İşte yüce Allah, Kur'ân ile insanı böyle huzura, hidâyete ve olgunluğa ulaştırır. O'nun şaşırttığını da kimse doğru yola götüremez.

De ki: "Göklerin ve yerin Rabbi kimdir?" De ki: "Allah!", "O halde, de, O'ndan başka kendilerine dahi bir fayda ve zarar veremeyen veliler mi edindiniz?" De ki: "Körle gören, yahut karanlıklarla aydınlık bir olur mu?" Yoksa Allah'a, O'nun yarattığı gibi yaratan ortaklar mı buldular da, (ikisinin) yaraîma(sı) onlara, benzer mi göründü? De ki: "Her şeyin yaratıcısı Allah'tır. O, tektir, kahreden(her şeye üstün gelen)dir." (Ra'd: 87/16)

87/16'ncı âyette müşriklere, gökleri ve yeri kimin yarattığı sorulmakta ve Hz. Peygamber'e "Allah yarattı" demesi emredilmekte; değil başkasına, kendi kendilerine dahi bir yarar ve zarar vermekten âciz şeylere tapmanın anlamsızlığı vurgulanmaktadır. Körle gören, karanlıklarla aydınlık bir değildir. Kör, körü körüne atalarını taklideden müşrik, gören ise taklidden kurtulup ilim ve tevhidin aydınlığına çıkan mü'mindir. Karanlıklar cehalet, hurâfât karanlıklarıdır. Aydınlık da iman ve ilim aydınlığıdır. İmanveilimileinsan,cehalet ve hurâfât karanlıklarından kurtulur, doğru yolu bulur, ışıkta yürür.

Tanrı olanın bir şey yaratması gerek. Şimdi Allah'a ortak koşulan putlar acaba Allah'ın yarattığı gibi bir şey mi yarattılar? Yoksa Allah yaratırken bunlar O'na yardım mı ettiler ki tanrılıkta Allah'a ortak olsunlar? Hayır, her şeyi Allah yaratmıştır. Her şeyi yaratan Allah, süresi dolan varlıkları mahveder. Yaratan da yok eden de O'dur. Öyle ise bu uydurma tanrılara tapmanın anlamı nedir?

"Bizim için Rabbine dua et, onun nasıl bir şey olduğunu bize açıklasın. Zira o inek bize (başka ineklere) benzer geldi. Ama Allah dilerse mutlaka (emredileni yapmağa) yol buluruz."dediler. (Bakara: 92/70) âyetinde İsrâîl-oğullarının, kesmeleri emredilen ineğin, birbirine benzer geldiğini, nasıl bir inek keseceklerini tam kestiremediklerini söyledikleri belirtilmektedir.

Bilmeyenler dediler ki: "Allah bizimle konuşmalı, ya da bize bir âyet (mu'cize) gelmeli değil miydi?" Onlardan öncekiler de onların dedikleri gibi demişlerdi. Kalbleri birbirine benzedi. Gerçekleri iyice bilmek isteyenlere âyetleri açıkladık. (Bakara: 92/118)

92/118'nci âyette: "Bilmeyenler" ile Yahudilerin, yahut Hıristiyanların kasdedildiği İbn Abbâs'tan rivayet edilir. Ama Rebî, Süddî ve Katâde, "Bilmeyenler"in, müşrikler olduğunu söylemişlerdir. Bu görüş daha uygundur. Çünkü Kur'ân'da "Bilmeyen", "ümmî" diye nitelendirilenler müşriklerdir, Kitâb Ehli İlim verilenler", Zikir sahibi", Kitâb verilenler" diye nitelendirilmiş, onlar hakkında "bilmeyen" tabiri kullanılmamıştır. Hasılı bu âyetlerde gerek müşriklerin, gerek Yahudilerin, Hz. Peygamber'den tuhaf ve alaylı istekleri kınanmaktadır. Onlar: "Ya Muhammed, eğer sen peygambersen Allah bizimle konuşsun, ya da bize bir mu'cize getir" demişlerdi. Bunlardan önceki milletler de peygamberlerinden böyle acaip şeyler istemişlerdi. Bütün inkarcıların düşünceleri birbirine benzer. Düşünen insanlar için şu Kur'ân'ın âyetlerinden daha büyük âyet, daha büyük mu'cize olur mu? Bunlar dünyanın ve âhiretin mutluluğunu taşımakta, doğruyu, eğriyi göstermekte, kâinatın esrarını içermektedir. Peygamberin görevi, insanları irşaddır.

Tefâ 'ul babından fail ismi olan müteşâbih de benzer demektir:

İnanıp yararlı işler yapanlara, altlarından ırmaklar akan cennetlerin kendilerine âidolduğunu müjdele! Onlardaki herhangi bir meyveden rızıklandırıldıkça: "Bu, daha önce de rızıklandığımız şeydir, (dünyâda iken de bu rızıktan yemiştik)" derler. (Cennetteki bu rızık), onlara, o(dedikleri)ne benzer verilmiştir. Onlar için orada tertemiz eşler de vardır ve onlar orada ebedi kalacaklardır. (Bakara: 92/25)

92/25'nci âyette, cennette inananlara, dünyadakilere benzer ni'metler verileceği belirtilmektedir. Bu ebedî bahçe, öyle güzel bir yerdir ki altından, yani zemininin içinden, tıpkı dünyada olduğu gibi ırmaklar akar. Fakat orada bol olan sadece su değildir. Bal ırmakları, süt ırmakları, sarhoş etmeyen şarap ırmakları da vardır. Cennet halkı, önlerindeki nimetlerden yedikçe "Bu, daha önce de yediğimiz rızıktır." derler. Ayetin bu cümlesi üzerinde müfessirler özellikle iki açıklama naklederler. Bunlardan birine göre âhirette verilen rızıklar, şekil ve renk bakımından birbirine benzer, fakat tad ve lezzet bakımından bir sonra verilen, bir öncekinden farklıdır. Diğer görüşe göre de âhirette verilecek rızıklar, meyvalar, şekil ve ad bakımından dünyadaki meyvalara benzerler, fakat tad ve lezzetleri değişiktir. Âyetin içeriğinden, bu ikinci açıklamanın daha kuvvetli olduğu anlaşılmaktadır.

İnsanlar, ancak alışık oldukları şeyleri kavrayabilirler. Başka âyetlerde de cennet, hep nar, hurma, kuş eti, birbirine girmiş ağaçlar, zencebîl, kâfur, misk, koltuklar, yastıklar, dolaşıp hizmet eden güzel kızlar ve delikan- lıların bulunduğu bahçe şeklinde tasvir edilir. İşte mü'minlere verilen uhrevî nimetler, kendilerine, görünüşte dünyadaki nimetlere benzer gelecektir, fakat gerçekte farklıdır. İbn Abbâs'ın: "Cennette bulunan şeylerin, isimlerinden başka hiçbir şey, dünyadakine benzemez" dediği rivayet edilir.

ŞİKAK

25- Biz suyu iyice döktük. 26- Sonra toprağı güzelce yardık da, 27- Orada bitirdik: Dâne,... (Abese: 24/25-27) âyetinde Allah'ın, yağmur içen toprağı yarıp çeşitli bitkiler bitirdiği belirtilmektedir. Şakk yırtıktır.

O gün yer onlar(ın üstün)den yarıl(ıp açıl)ır, (çağırana doğru) sür'atle koşarlar. İşte bu, toplamadır; bize göre kolaydır. (Kaf: 34/44) âyetinde Kıyamet gününde yerin yarılıp içinde yatanların kalkıp sür'atle Yüce Divân'a koşacakları belirtilmektedir.

Göğün bulutları parçalayıp meleklerin bölük bölük indirildiği gün (Furkan: 42/25) âyetinde de göğün bulutları parçalayıp meleklerin indirileceği vurgulanmaktadır.

Şikk meşakkat, zorluktur:

Ağırlıklarınızı öyle (uzak) şehirlere taşırlar ki, (onlar olmasa) canlar(ınız), büyük zahmetler çekmeden oraya varamazdınız. Doğrusu Rabbiniz, çok şefkatli, çok acıyandır. (Nahl: 70/7)

70/7'nci âyette Allah'ın, insanlara kendilerini ve yüklerini uzak yerlere kadar taşıyan hayvanlar yarattığı; bunlar olmasa oralara çok güçlükle ulaşabilecekleri belirtilmektedir.

Şukka zorlukla ulaşılan yer, taraftır:

Yakın bir dünyâ menfaati ve orta bir yolculuk olsaydı (savaşa katılmayan o münafıklar), elbette sana tâbi olurlardı. Fakat güç aşılacak mesafe, kendilerine uzak geldi. Bir de "Gücümüz yetseydi, sizinle beraber çıkardık!" diye Allah'a yemin edecekler. Boşuna kendilerini mahvediyorlar. Allah, onların yalancı olduklarını biliyor. (Tevbe: 113/42)

113/42'nci âyetin ifadesinden münafıkların, Tebûk Seferi'ne katılmak istemediklerini; uzun mesafeye gitmenin, kendilerine güç geldiğini; hemen yakında, kolay elde edilecek bir ganimet olsaydı Peygamber'e uyacaklarını; Allah rızâsı için değil, menfaat için hareket ettiklerini öğreniyoruz. Uzun mesafeyi aşıp Rumlarla savaşmayı göze alamadıkları ve bu seferden bir ganimet ummadıkları için mazeret beyan edip izin almış ve geri kalmışlardır.

Şukka yarım elbise ve elbise anlamına da gelir. Şikka ise ikiye bölünen parçalardan her biridir. Şikak muhalefet ve kişinin kızgınlıktan çatlayacak duruma gelmesidir:

1- Sâd, (uyarıcı) ve şanlı Kur'ân'a andolsun ki, 2- İnkâr edenler bir gurur ve ayrılık içindedirler. (Sâd: 38/1-2) âyetlerinde Kur'ân'a yemîn edilerek inkarcıların, bir gurur ve ayrılık içinde bulundukları belirtilmektedir.

Ey kavmim, bana karşı gelmeniz, sakın sizi Nûh kavminin, yahut Hûd kavminin veyahut Salih kavminin başlarına gelenler gibi bir felâkete uğratmasın! Lût kavmi henüz sizden uzak değildir. (Hûd: 52/89) âyetinde Hz. Hûd'un, kavmine, kendisine karşı gelmeleri halinde Allah'ın cezasına uğrayacakları uyarısında bulunduğu belirtilmektedir.

Eğer (karı-kocanın) aralarının açılmasından endişe duyarsanız, erkeğin ailesinden bir hakem ve kadının ailesinden bir hakem gönderin. Bunlar uzlaştırmak isterlerse, Allah onların arasını bulur. Çünkü Allah (her şeyi) bilendir, haber alandır. (Nisa: 98/35)

98/35'nci âyetin hükmü gereğince karı-kocanın arasını bulmak üzere erkek ve kadının ailelerinden birer hakem (arabulucu) tayin edilir. Hakemler, arayı düzeltmeğe çalışırlarsa Allah da karı kocanın arasını bulur. Çünkü Allah, her şeyi bilir, her yapılandan haberdâr olur.

Hakemleri karı kocanın kendileri tayin edebileceği gibi, erkek ve kadının yakınları, komşuları yahut hakim de tayin edebilir. Bu, mü'minlere farzdır.

Normal olarak hakemler, karı kocanın ailelerinden seçilir. Çünkü aile içindekiler, onların hallerini daha iyi bilirler. Fakat gerektiğinde aileden olmayan kimseler de hakem tayin edilebilir. Hakemler, geçimsizlik nedenini ve bunun giderilmesi çaresini araştırırlar. Genellikle ulemâ, hakemlerin hem birleştirme, hem de ayırmaya karar verme yetkisine sahip oldukları görüşündedirler. Fakat Katâde, Zeyd ibri Eşlem, İbn Han bel, Ebu Sevr ye Dâvûd gibi bilginler hakemlerin, ancak birleştirmeye karar verebileceklerini, ayırma yetkisine sahip bulunmadıklarını söylemişlerdir.

ŞÜRB

49- Bu bir hatırlamadır. Korunanlar için güzel bir gelecek vardır: 50- Kapıları kendilerine açılmış Adn cennetleri. 51- Orada (koltuklara) yaslanarak bir çok meyva ve içki isterler. (Sad: 38/51)

Şürb içmek demektir. Şerâb ise içilecek şeydir. Âhirette cennet halkına lezzet veren, sarhoş etmeyen dupduru içkiler sunulur:

45- Önlerinde akan kaynaktan (doldurulmuş) kadehler dolaştırılır. 46- Berrak, içenlere lezzet veren bir içki. 47- Onda ne sersemletme var, ne onunla sarhoş olurlar. (Sâffât: 56/45-47)

56/45-47: bahçelere serilmiş yatakların üstünde oturan halis Tanrı kullarının önlerinde ma İn kadehi dolaştırılır.

Ma'în: 'aynu'l-mâ'dan yapılmış bir kelimedir. Akar suya ma'în denir. Burada şarabın, akar su gibi bol olduğu ifâde ediliyor. Muhammed Sûresi'nde de cennette: "İçenlere lezzet veren şarap ırmakları akar" buyu-rulmuştur. Kaynaktan akıp giden şarap ırmağından doldurulan şarap kadehleri, karşılıklı oturmuş olan cennet halkının önlerinde dolaştırılıp onlara ikram edilir. Bu şarap tertemiz, bembeyaz, gayet lezzetli bir içkidir. Bunda ğavl yoktur.

Ğavl: baş veya karın ağrısıdır. Zây'ın kesriyle de okunan "O da aklın akıp gitmesi anlamına gelir. Vâkı'a Sûresi'nde de sadece lezzet veren, sersemletmeyen, baş döndürmeyen, sarhoş etmeyen âhiret şarabı şöyle anlatılmaktadır: 17- Çevrelerinde, ebedî yaşamağa erdirilmiş gençler dolaşır; 18- Akıp giden şarap kaynağından doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle. 19- (Bir şarap ki) Ondan ne başları ağrıtılır, ne de akılları giderilir." (Vâkı'a: 46/17-19)

İbn 'Abbâs'tan rivayete göre dünyâ şarâbı sarhoş eder, baş ağrıtır, kusturur. Fakat cennet şarâbı bunları yapmaz. O şarap, dünyâdaki pis şarâp türünden değildir. O, karın ağrıtmaz, baş döndürmez, sarhoş etmez, içenlere lezzet verir, berrak, dupduru bir şaraptır.

78- Rablerinin kendilerine verdikleriyle sefa sürerler.

Rableri onları, cehennem azabından korumuştur. 19- "Yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin, için." (Tûr: 76/18-19)

76/18-19: Bundan önceki âyetler, suçluların atılacağı cehennem azabını anlattıktan sonra onlara: "Haydi cehenneme girin, ister dayanın, ister dayanmayın, yaptıklarınızın cezasını çekeceksiniz!" diye azarlanmışlardı. Burada Allah'ın, kendisine tapan kullarını o azâbdan koruduğu ve onlara: "Yaptığınız güzel işlere karşılık olarak afiyetle yiyin, için!" denildiği belirtilmektedir. Hakka Sûresi'nde de aynı sahne, biraz farklı bir çeşni ile yinelenmektedir:

21- Artık o, memnun eden bir yaşam içindedir. 22- Yüksek bir bahçede. 23- Ki devşirmesi kolay (meyvaları yakın. Oturan, elini uzatıp alabilir). 24- "Geçmiş günlerde yaptığınız işlerden ötürü afiyetle yiyin, için!" (Hakka: 78/21-24)

İyiler elbette ni'met içindedirler. 23- Divânlar üzerinde oturup bakarlar. 24-Yüzlerinde ni'metin sevinç ve parıltısını sezersin. 25- Onlara, mühürlü, hâlis bir şaraptan içirilir, 26- Ki sonu misktir (içildikten sonra misk gibi kokar). İşte yarışanlar, bunun için yarışsınlar. 27- Karışımı tesnimdendir. 28- Bir çeşme ki (Allah'a) yaklaştırılanlar ondan içerler. (Mutaffifîn: 86/22-28)

86/22-28'nci âyetlerde kitapları 'İlliyyîn'de bulunan, yahut kendilerinin İlliyyîn'de bulunacakları kararlaştırılmış, yazılmış bulunan iyi insanların erecekleri nimetler tasvîr edilmektedir:

Onlar cennette nimetler arasında, yumuşak, yüksek döşekler üzerinde oturup çevrelerine bakarlar. Verilen nimetlerden son derece memnun oldukları, yüzlerinden belli olur. Kendilerine ağzı mühürlü şarap testisinden, Tesnîm karıştırılmış, tertemiz, güzel kokulu bir şarap sunulur. Bunun hitâmı misktir. Yani içildikten sonra ağızda misk kokusu bırakır, yahut üzerine kapatılan kapak miskten yapılmıştır. Bu şarap, öyle bir iki kadeh içmekle tükenecek gibi değildir. Yüksekten şarıl şarıl akan Tesnîm adlı bir kaynaktan da karıştırılmıştır. İyilerin içeceği bu kaynak bitip tükenmez.

Muhammed Sûresi'nin 15'nci âyetinde cennet nimetlerinin akan ırmaklar gibi bol olduğu anlatılmıştı. Burada da cennet ehline yüksekten akan Tesnîm ırmağından dupduru, temiz, neş'e veren fakat sarhoş etmeyen şaraplar sunulacağı buyurulmaktadır.

Cennettekilere ikram edilen nimetler bu çekici ifadelerle tasvîr edilirken: "İşte yarışanlar bunun için yarışsınlar!" buyuruluyor. Böylece dünyadaki insanlar bu nimetlere imrendiriliyor. Asıl yarışmağa, ardından koşmağa değer, nefîs nimetlerin, bu cennet nimetleri olduğu belirtilmiştir. Başka bir âyette de: Çalışanlar bunun için çalışsınlar"

Şab

Şafak

Şahİdlİk

Şarkı Türkü

Şatr

Şeaİrullah

Şedİdulkuva

Şefaat

Şehİdlİk

Şehvetler

Şekl

Şekk

Şems Suresİ

Şenean

Şer

Şerİ Hİle

Şerİat

Şeytan

Şİa

Şİİr

Şİkayet

Şİra

Şİra Yıldızı

Şİhab

Şİrk

Şuara Suresİ

Şuayb

Şura Suresİ

Şükür

Şüphelerden Sakınma

Şer

Şİfa

Şark

Şart

Şedd Şedİd

Şetet

Şey

Şİbh

Şİkak

Şürb

TAB'

Onlar, Allah'ın kalblerini kulaklarını ve gözlerini mühürlediği kimselerdir. İşte gafiller onlardır. (Nahl: 70/108) âyetinde Allah'ın, inkarcıların kalblerini, kulaklarını ve gözlerini tab'ettiği (damgaladığı) bildirilmekte ve onların gaflet içinde oldukları vurgulanmaktadır.

Tab', bir şeyi herhangi bir biçime koymak, basmak, damgalamak demektir. Para basmak gibi. Tab' hatm(mühürlemek)den daha geneldir. Tâbe' ve hâîem basmaya, mühürlemğe yarayan âlettir. Tâbi' basıcı demektir. Aynı kökten tabî'at ise bir varlığın doğası, huyu, karakteri, Allah'ın ona verdiği mizâcdtr. Meselâ ateşin tebtetı ya/cmak, ilkm

vermektir. Keza tab' doldurmak ve dolu anlamına da gelir.

TAFVÎD

Ben işimi Allah'a bırakıyorum. Şüphesiz Allah, kullan görür. (Mü'min: 60/44) âyetinde Firavun ailesinden inanan bir kişinin, inanmayanlara verdiği öğütler arasında, işini Allah'a tafvîd ettiğini söylediği anlatılmaktadır.

Tafvîd, taşmak anlamındaki (fayd) kökünden alınmıştır. " Tanıdıkları gerçekten dolayı gözlerinden yaş taştığını görürsün.

TÂĞÛT

77- Tâğût'a kulluk etmekten kaçınan ve Allah'a yönelenlere müjde var. Müjdele kullarımı: 18- Onlar ki, sözü dinlerler ve onun en güzeline uyarlar. İşte onlar Allah'ın kendilerini doğru yola ilettiği kimselerdir ve onlar sağduyu sahipleridir.19- Üzerine azâb kararı hak olanı mı, sen ateşte bulunanı mı kurtaracaksın? (Zümer: 59/17-18)

Zümer:59/17-18. âyetlerde, tâğûta kulluk etmekten kaçınıp Allah'a yönelen hâlis Tanrı kulları müjdelenmektedir.

Tâğût tuğyan kökünden fa'alût vezninde mübalağa sıfat ismidir. Aslı tağavût iken ikinci harfinin vavla yer değiştirmesi ve vâvın

da elife dönüştürülmesiyle tâğût olmuştur. Çok azgın, azıtkan, şeytân, İblîs, kâfir anlamlarına gelir. Asıl azdıncı tâğût, şeytân olmakla beraber Allah'tan başka tapılan her şeye de tâğût denilir. Bu, insan olabilir, ruhsal varlık olabilir, put olabilir. Büyücüye, kâhine ve kötü cin(şeytân)a, haktan bâtıla çeviren herkese tâğût denilir

TÂHÂ SÛRESİ

Adını başındaki hurûf-i mukatta'a'dan alan sûre, Hz. Peygamber'i tesellî ile başlıyor; öğüt amacıyla Mûsâ, Adem ve İblîs kıssalarını anlatıyor. Kâfirlerin ve mü'minlerin düşünce yapılarını, durumlarını canlandıran hikâyelere de yer veriyor.

Fasılaları seci'li, konu ve üslûp bakımından âyetleri birbirine bağlıdır. Bu durum, sûredeki bölümlerin birbiri ardınca indiğini gösterir. Meryem Sûresi'nden sonra ve Hz. Ömer'in Müslüman olmasından önce indiği rivayet edilmiştir. Hz. Ömer, peygamberliğin beşinci yılında Müslüman olduğuna göre bu sûrenin, Mekke'de inen ilk sûrelerden olması gerekir. 135 âyettir.

130-131'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de Mu-hammed İzzet Derveze, adı geçen âyetlerin, bulundukları konuya ahenk ve anlam bakımından sıkı bağlılığından dolayı bu rivayeti şüpheli görmektedir. Resmî sıralamada 20'nci, iniş sırasına göre 45'nci sûredir.

TAHRİF (Çarpıtma)

51; 75- Şimdi (ey mü'minler) siz, bunların size inanmalarını mı umuyorsunuz? Oysa bunlardan bir grup vardı ki, Allah'ın sözünü işitirlerdi de düşünüp akıl erdirdikten sonra, bile bile onu değiştirirlerdi. 76- İnananlara rastladıkları zaman: "İnandık" derler; birbirleriyle yalnız kaldıkları zaman: "Allah'ın size açtığını onlara söylüyorsunuz ki, onu Rabbiniz katında sizin aleyhinizde delil olarak mı kullansınlar? Aklınızı kullanmıyor musunuz?" derler. 77- Bilmiyorlar mı ki, Allah onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını biliyor? (Bakara: 92/75)

92/75-77'nci âyetlerde Müslümanlara hitaben Yahudilerden bir gru-pun, Allah'ın kelâmını duyup anladıktan sonra bile bile onu tahrif ettikleri (anlamını çarpıttıkları), inananlara rastladıklarında onlara, kendilerinin de. inandığını söyledikleri, fakat kendi başlarına kaldıklarında "Allah'ın size açtığını onlara söylüyorsunuz, ki, onu Rabbiniz katında sizin aleyhinize delil olarak mı kullansınlar? Aklınızı kullanmıyor musunuz?" dedikleri; oysa Allah'ın, onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını bildiği belirtilmektedir.

Harf aslında taraf, uç, kenar demektir. Harfu 's-seyf' Ökılıcın yanı, (ağzı) demektir. "

İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibâdet eder (kulluk, onun gönlüne tam oturmamıştır). Eğer kendisine bir hayır gelirse onunla huzura kavuşur (sevinir) ve eğer başına bir kötülük gelirse yüz üstü döner (dîni kötüleyerek ondan vazgeçer). O, dünyâyı da, âhir eti de kaybetmiştir. İşte apaçık ziyan budur.

TAHRÎM

1- Ey peygamber niçin, Allah'ın sana helâl kıldığı şeyi, eşlerinin, hatırı için haram kılıyorsun? Allah bağışlayandır, esirgeyendir. 2- Allah size, yeminlerinizi (keffâretle) çözmeyi meşru' kılmıştır. Allah sizin sâhibinizdir. O bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. 3- Peygamber, eşlerinden birine gizli bir söz söylemişti. Fakat eşi, o sözü (başkasına) haber verip, Allah da peygamberi, eşinin bu davranışına muttali kılınca (Peygamber, eşine) o(söylediği)nin bir kısmını bildirmiş (şunları şunları filana söyledin demiş), bir kısmından da vazgeçmişti. (Peygamber) Bunu eşine haber verince eşi: "Bunu sana kim söyledi?" dedi (Peygamber): "(Herşey i) Bilen, haber alan (Allah) bana söyledi" dedi. 4- Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz, (ne a'lâ). Ve eğer peygambere karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve mü'-minlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. 5- O sizi boşarsa belki de Rabbi ona, sizden daha hayırlı, kendisini Allah'a teslim eden, inanan, gönülden ita'at eden, tevbe eden, ibâdet eden seyahat eden dul ve bakire eşler verir. (Tahrîm: 106/1-5)

Tahrîm, helâl olan bir şeyi haram kılmak demektir. Âyetlerde Hz. Peygamber'in, hanımlarını memnun etmek için helâl olan bir şeyi kendisine haram kılması eleştirilmekte; helâl bir şeyi haram kılmanın doğru olmadığı anlatılmaktadır.

1 ve 2. âyetlerin üslûbundan, kişinin helâl olan bir şeyi kendisine haram kılmasının, onu yapmamağa yemîn etmesinin doğru olmadığı anlasumaktadır. Helâl bir şeyi yememek veya yapmamak üzere yemîn edildiği takdirde yemine saygı için keffâret verilerek o şey yapılır. Mâide Sûresi'nin 87-89. âyetleri bu konuda şöyle buyurmaktadır: "Ey inananlar, Allah'ın size helâl kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram etmeyin, sınırı aşmayın. Çünkü Allah, sınırı aşanları sevmez. Allah'ın size verdiği rızıklardan helâl ve temiz olarak yeyin ve inandığınız Allah'tan korkun! Allah sizi, yemînlerinizdeki lağv(kasıtsız olarak yaptığınız yemînler)den ötürü sorumlu tutmaz. Fakat bilerek yaptığınız yeminlerden ötürü sizi sorumlu tutar. Bu(geleceğe bağlı yemini bozma)nın keffâreti: ailenize yedirdiğinizin orta derecesinden on fakiri yedir(ip doyur)mak, yahut onları giydirmek, ya da bir boyun(köley)i hürriyete kavuşturmaktır. Bunu bulamayan kimse, üç gün oruç tutsun. İşte yemîn ettiğiniz zaman, yeminleriniz(i bozman)ın keffâreti budur, yeminlerinizi koruyun. Allah, âyetlerini size böyle açıklıyor ki, şükredesiniz."

Bu tür yeminlerin keffâretinin verilip aksinin yapılacağına dair hadîsler de vardır. Bu konuda ayrıntı için Lağv yemîni maddesine bakınız.

Âyetlerin işaret ettiği Tahrîm Olayı, Meğâfîr Olayı olarak bilinmektedir. Ayrıntı için Muhammed (s.a.v.) maddesine bakınız.

TAHRÎM SÛRESİ

Tahrîm, haram kılmak demektir. Hz. Peygamber (s.a.v.) ile bazı hanımları arasında geçen bir olaydan dolayı Peygamber'in, bazı yiyecekleri kendisine haram kıldığını anlattığı için sûreye bu ad verilmiştir. Zemahşerî bu sûreye Sûretu'n-Nebîy (Peygamber Sûresi) dendiğini söyler, fakat kaynağını zikretmez.

Sûrede Peygamber'in hanımlarına ve mü'minlere öğütler verilir, inanan ve inanmayan kadınların durumları, iki misal ile anlatılır. 12 âyetten oluşan Tahrîm Sûresi, Medine'de, Hucurât Sûresi'nden sonra inmiştir. Resmî sıralamada 66, iniş sırasına göre 106. sûredir.

TAHYÎR (Seçim, tercîh)

28- £y peygamber! eşlerine söyle: "Eğer siz, dünyâ hayâtını ve süsünü istiyorsanız, gelin size müt'a (boşanma bedeli) vereyim ve sizi güzellikle salayım. 29- Eğer siz, Allah'ı, Elçisini ve âhiret yurdunu istiyorsanız, (biliniz ki) Allah, sizden güzel hareket edenlere büyük bir mükâfat hazırlamıştır." (Ahzâb: 97/28-29)

Tahyîr âyeti, adını alan bu âyetlerde Peygamber'e, hanımlarına: eğer dünya yaşamını ve süsünü istiyorlarsa onları bir geçimlik vererek serbest bırakabileceğini; şayet Allah'ı, Elçisini ve âhiret yaşamını istiyorlarsa Allah'ın, güzel davrananlara büyük ödül hazırlamış bulunduğunu söylemesi emrediliyor.

Herhalde Kurayza Oğullarının toprakları ve malları Müslümanların eline geçip Enfâl Sûresi'nin 41. âyeti uyarınca ganimetlerin beşte birini kamu işlerine harcamak üzere Peygamber (s.a.v.) alınca onun artık zengin bir devlet başkanı olduğunu düşünen hanımları, kendilerinin de öteki prenslerin ve kralların eşleri gibi rahat, debdebeli bir hayat sürmeyi düşlemişler; kimi Peygamber'den giysi, kimi zinet eşyası istemeğe başlamış; işte bu münâsebetle inen bu âyetler, Peygamber'in hanımlarına Allah'ı ve Elçisini seçip bulundukları yaşam tarzına razı olmalarını veya dünyalık istiyorlarsa Peygamber'den ayrılıp diledikleri gibi yaşamalarını buyurmuştur.

Hanımlarını, dünyâ ile kendisini seçmeleri arasında serbest bırakan bu âyetlerden sonra Peygamber (s.a.v.), hanımlarına, hangisini yeğlediklerini ayrı ayrı sordu. Önce en çok sevdiği Âişe'den başladı. Hz. Âişe şöyle diyor: "Peygamber (s.a.v.) bana:

- Ben sana bir şey diyeceğim, ama acele etmene gerek yok, annene, babana danışmadan karar verme, dedi.

Ebeveynimin, kendisinden ayrılmamı istemeyeceklerini biliyordu. Sonra: "Ey Peygamber, eşlerine söyle..."den itibaren iki âyet okudu. Dedim ki:

- Bu işin nesini anne babama danışacağım? Ben Allah ve Elçisini ve âhiretyurdunu istiyorum!

TÂİBÛN (Tevbe Edenler)

Tevbe edenler, ibâdet edenler, hamdedenler, seyahat edenler, rükû edenler, secde edenler, iyiliği emredip kötülükten men'edenler ve Allah'ın sınırlarını koruyanlar... İşte o mü'minleri müjdele (ne mutlu onlara)! (Tevbe: 113/112)

et-Tâibûn her türlü günâhtan tevbe eden, dönenler, el- 'âbidûn Allah'a kulluk edenler, el-hâmidûn din ve dünya hususundaki nimetlerine karşı Allah'a teşekkür ile O'nu övenler; es-sâihûn  seyahat edenler demektir.

Genel olarak müfessirler es-sâihûn kelimesini es-sâimûn (oruç tutanlar) şeklinde tefsîr etmişlerdir. Hz. Peygamber'in: "Seyahat edenler, oruç tutanlardır" dediği rivayet edilir

TAKLÎD

Onlara: "Allah'ın indirdiğine uyun!" dense: "Hayır, biz babalarımızı üzerinde bulduğumuz şeye uyarız (onların yolundan gideriz)" derler. Şeytân onları alevli ateşin azabına çağırmış olsa da mı (babalarının izinde gidecekler)? (Lokman: 57/21)

Lokman: 57/21: Allah'a ortak koşanlara, Hak yolundan sapanlara, Allah'ın indirdiği buyruklara uymaları söylense, atalarından gördükleri yoldan ayrılmayacaklarını söylerler. Oysa bu yol, şeytânın gösterdiği yoldur. Şeytân bu yolla insanları cehenneme çağırmaktadır. Bu yol cehenneme çıkar. Ayette bir türlü şeytânın yolundan ayrılmak istemeyen sapıkların davranışına hayret belirtilmektedir.

Körü körüne atalarının yolunu taklîdeden, geleneklerini din sanıp "Biz atalarımızın izinde gideriz" diyen müşrikler, iniş sırasına göre ilk defa Lokman Sûresi'nin 21. âyetinde, sert biçimde kınanmakta ve "Şeytân, onları alevli ateşin azabına çağırsa da mı, atalarının izinde gidecekler?" ifadesiyle atalarının yolunun, şeytânın çağırdığı cehennem yolu olduğu anlatılmaktadır.

Araplar gelenekçi insanlardır. Özellikle Orta Arabistan halkı, geleneklerine son derece bağlı ve yeniliğe kapalıdır. Aslında diğer toplumlar da genelde böyledir. İnsanlar kolay kolay gelenek ve göreneklerinden vazgeçip yeni düşünceleri kabul edemezler. Özellikle yaşlılarda eskiye bağlılık hissi daha güçlüdür. Gelenekçilik, gençlerde henüz o kadar kök-leşmediği için gençler, yeni düşünceleri kabule daha elverişlidirler.

İşte bundan dolayıdır ki henüz gençlik çağının doruğunda olan Hz. Muhammed (s.a.v.), peygamber olarak seçilmiştir. Önce ona inananlar gençler idi. Ebubekir, Alî, Zeyd, Osman, Ömer, Ebû Ubeyde, Ca'fer, Ebû Seleme, Hâlid ibn Sa'îd, Talha, Zübeyr hep genç insanlar idiler. "Onlar, Rablerine inanmış gençlerdi

TAKVA

77- Gördün mü, ya o (kul) doğru yolda olur,12- Yahut kötülüklerden korunmayı emrederse? (Alak: 1/11-12)

Bu âyetlerde doğru yolda olan ve takvayı emreden Peygamber'e engel olmağa kalkan kişinin davranışı kınanıyor. Kur'ân-ı Kerîm'in bu ilk sûresinde yer almış olan takva, dinin ruhudur. Onun için Peygamber takvayı emretmektedir.

Takva , vikaye kökünden gelir. Vikaye korumak, takva da canı tehlikeden, korkulacak şeylerden korumak, ittika (çLâül) ise korunmak demektir. İttika kökünden yapılmış fail ismi olan muttaki korunan, takva sahibi demektir.

Arap dilinde canlı bir varlığın, dışarıdan gelecek tehlikeye karşı kendini korumasını ifade eden takva, Kur'ân sistemine girince önemli bir anlam kazanmıştır: Artık Kur'ân'da takva, maddî bir tehlikeden değil, ma'nevî azâbdan ve insanı bu azaba sürükleyecek kötü işlerden korunmak demektir. Kelime zamanla daha ma'nevî bir anlam kazanarak temiz, sâf dindarlık mânâsını almıştır.

Kur'ân'da ittika ve takva, çeşitli yerlerde birbirinden hafif farklı üç anlamda kullanılmıştır. Şirkten korunmak, diğer büyük günâhlardan korunmak ve daha ileri merhalelerde sâf dindarlık.

Can için en tehlikeli şey İlâhî azaptır. O halde insanın, her şeyden önce canını âhiret azabından koruması gerekir. Allah'ın buyrukları dışına çıkan, O'nun azabına uğrar. Öyle ise Allah'ın buyrukları dışına çıkmaktan sakınarak O'nun azabından korunmak gerekir:

Takva ve mağfiret ehli O'dur

TAKVîM

Gece ve gündüzü iki âyet yaptık. Gecenin âyetini sildik, gündüzün âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem Rabbinizin lütfunu ar ay asınız, hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz. Biz her şeyi açık açık anlattık. (İsrâ: 50/12)

Bu âyette Allah'ın, gece ve gündüzü birer âyet yaptığı; gece âyetini silip kararttığı; insanların, Allah'ın nimetini ve lütfunu aramaları, yani geçimlerini sağlamaları ve zamanı ve hesabı bilmeleri için gündüz âyetini aydınlık yaptığı anlatılmaktadır.

Burada ilk hatıra gelen anlam, gecenin karanlık, gündüzün aydınlık olmasının, Allah'ın bir mu'cizesi olduğudur. Zamanı böyle biri karanlık biri aydınlık olmak üzere ikiye ayırması, elbette Allah'ın bir yaratış mu'-cizesidir. İbn Abbâs ise gece âyetini ay, gündüz âyetini güneş olarak tefsir etmiştir. Fakat birinci mânâ âyetin kendisine daha uygundur. Kasıt ay ve güneş değil, karanlık ve aydınlık olayıdır ki bu da gece ile gündüzün kendisidir. İnsanlar geceleyin dinlenir, gündüz ışığında çalışıp geçimlerini sağlarlar. Gece ile gündüzün birinci yararı budur: Dinlenmek ve çalışmak. Âyette sayılan ikinci yararı da takvimi ve hesabı bilmektir. Gece gündüz olmayıp hep gece veya hep gündüz olsa, zaman bilinmez, takvim yapılmaz, zaman ayırıcı birimlere ayrılamaz. Zamanı günlere, haftalara, aylara ve yıllara bölmek mümkün olmazdı. Gece ve gündüz olayı takvim ve zaman hesabının yapılmasını sağlamıştır. "Gündüzün âyetini aydınlatıcı yaptık ki hem Rabbinizin lütfunu arayasınız, hem de yılların sayısını ve hesabı bilesiniz." cümlesinden, doğru zaman hesabının güneşe göre yapılacağı anlaşılır.

: Sana

doğan aylardan soruyorlar. De ki: "Onlar, insanlar ve hac için vakit ölçüleridir." Evlere arkalarından girmek iyilik değildir. İyilik, Allah'tan korkanın iyiliğidir. Evlere kapılarından girin ve Allah'tan korkun ki, kurtuluşa er esiniz, umduğunuzu bulaşınız. (Bakara: 92/189)

Bu âyette de hilâller'in, insanların vakitleri ve hac zamanlarını bilmelerini sağladığı belirtildikten sonra, asıl iyiliğin, evlere arkalarından girmek değil, Allah'tan korkmak olduğu vurgulanıyor ve insanlara, başarıya erebil-mek için evlere kapılarından girip Allah'tan korkmaları emrediliyor.

Ehilleh çoğuludur. Yeni doğan aya hilâl denilir. İlk iki gecede hilâl adıyla anılan Ay, sonra büyür, kamer olur. Yeni doğmuş ayı görünce sesi yükseltmeğe ihlâl  denmiş, sonra her sese de ihlâl denmiştir. Doğan çocuğun ağlamasına da ihlâl denilir. Hayvanı boğazlarken sesle Allah'ın adını anıp du'â etmeğe de ihlâl denilir. Mevâkît ise vakit anlamındaki mîkat'm çoğuludur. Mîkat zaman anlamına gelirse de mekân anlamı da verebilir. Hacca dışarıdan gelenlerin ihrama girmek zorunda oldukları yerlere mîkat çoğulu mevâkît) denilir.

Ayette, hilâller hakkındaki soruya cevap ve Arapların, hac zamanında evlere arkadan girme geleneği hakkındaki hüküm olmak üzere iki şık bulunmaktadır.

1) Rivayete göre ensârdan Mu'âz ibn Cebel ve Sa'lebe ibn Ğanem gelip: "Yâ Resûlallah, demişler, neden ay önce ince bir ip gibi görünüyor da sonra büyüyor, içi doluyor, değirmileşiyor ve sonra tekrar eksilmeğe başlıyor, giderek eski halini alıyor? Güneş gibi bir halde kalmıyor?" Başka bir rivayete göre de buna benzer bir soruyu Yahûdîler sormuşlar, işte bu sorulara yanıt olarak inen âyetin birinci şıkkında ayın bu görünüşünün, insanlar açısından sebebi izah edilmiş, fakat bunun oluş nedeninden söz edilmemiştir. Çünkü insanları ilgilendiren şey, ayın neden bu şekilde olduğu değil, niçin böyle olduğudur. Neden böyle olduğu, yaratılış yasasına aittir ve soruyu soran insanlar için bunun önemi ikinci derecede kalır. Demek ki ayın böyle görünmesi, insanların, vakitleri belirlemeleri ve hac zamanını bilmeleri içindir. Gerçekten ayın bu görüntüsünden günler, haftalar, aylar hesaplanmış, namaz vakitleri, iddet süreleri ve daha başka birçok din ve dünyâ sorunu çözümlenmiştir, ayın böyle görünmesinin bir hikmeti, insanların vakti ve hac zamanını hesabetmeleridir.

Gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazgısına göre Allah'ın katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü harâm(ay)lardır. İşte doğru dîn budur. O aylar içinde (konulmuş yasağı çiğneyerek) kendinize zulmetmeyin ve (Allah'a) ortak koşanlar nasıl sizinle topyekûn savaşıyorlarsa, siz de onlarla topyekûn savaşın ve bilin ki Allah korunanlarla beraberdir. (Tevbe: 113/36)

Bu âyetlerde de Allah'ın, gökleri ve yeri yarattığı günden beri koyduğu yasaya göre yılda on iki ay bulunduğu, bunların dördünün haram ayı olduğu bildirilmekte; haram aylarda insanların, Allah'ın yasaklan dışına çıkarak kendilerine yazık etmemeleri, fakat saldırgan müşriklere karşı da topyekûn savaşmaları emredilmektedir. Afesr(ertelemen)in, aşırı küfür olduğu; kâfirlerin, Allah'ın haram kıldığı ayların yerine başka aylar getirdikleri; Allah'ın, asıl haram ayında haram kıldığı şeyleri helâl kılmak için ertelemeyi bir yıl helâl, bir yıl da haram saydıkları; Allah'ın yasasına aykırı olarak yaptıkları işlerin kendilerine süslü gösterildiği belirtilmektedir.

Bu âyetler de, önceki âyetlere bağlı ve onların devamıdır. Hz. Peygamber (s.a.v.), hicretin dokuzuncu yılı Receb ayında Tebûk seferine çıkmıştı. Receb ayı, haram aylardandır. O ayda savaşmak haramdır. Öyle anlaşılıyor ki Peygamber'in Receb ayında sefere çıkmasına bazı çevreler tarafından itiraz edilmiş, bunu dedikodu konusu yapanlar olmuştur.

Gerçekte Peygamber'in sefere çıktığı ay Receb değil, ikinci Cumâdâ ayı idi. Arapların, ayları ileri geri almaları sebebiyle İkinci Cumâdâ ayı, Receb ayı sayılmıştı.

Hz. Ebubekir'in hac emîri olarak Mekke'ye gittiği yıl, Zu'1-Ka'de ayı, Zu'1-hicce yerine, Zu'1-hicce de Muharrem yerine getirilmişti. Bu yüzden Muharrem'den altı ay sonra gelen Recebin yerine de ondan bir önceki ay olan İkinci Cumâdâ geçmişti. Peygamber (s.a.v.) gerçekte Receb ayında değil, İkinci Cumâdâ'da sefere çıkmıştı. İşte bu itirazlara cevap niteliğinde olan 37'nci âyet, Arapların nesî' (erteleme, ayların yerini değiştirme) uygulamalarını kaldırmaktadır.

TALÂK

Boşanmış kadınlar, üç kur'(üç âdet veya üç temizlik süresi bekleyip) kendilerini gözetlerler (hâmile olup olmadıklarına bakarlar). Eğer Allah'a ve âhiret gününe inanıyorlarsa, Allah'ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri (karınlardında çocuk bulunduğunu saklamaları) kendilerine helâl olmaz. Kocaları da bu arada barışmak isterlerse, onları geri almağa daha çok hak sahibidirler. Erkeklerin kadınlar üzerinde bulunan hakları gibi, kadınların da erkekler üzerinde hakları vardır. Erkeklerin, kadınlar üzerinde(ki hakları,) bir derece fazladır. Allah azizdir, hakimdir. 229-Boşama iki defadır. (Bundan sonra kadını) Ya iyilikle tutmak, ya da güzelce salıvermek(lâzım)dır. Onlara verdiklerinizden bir şey geri almanız, size helâl değildir. Şayet erkek ve kadın, Allah'ın sınırlarında  duramayacaklarından korkarlarsa başka. Eğer erkek ve kadının, Allah'ın sınırlannda duramayacaklarından korkarsanız, o zaman kadının (ayrılmak için) fidye vermesinde(mehr hakkından vazgeçmesinde) ikisine de bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır, sakın bunları aşmayın. Kim(ler) Allah 'in sınırlarını aşarsa işte onlar zâlimlerdir. 230- Erkek yine boşarsa, artık bundan sonra kadın, başka bir kocaya varmadan kendisine helâl olmaz. O (vardığı adam) da bunu boşarsa, Allah'ın sınırları içinde duracaklarına inandıkları takdirde (eski karı kocanın) tekrar birbirlerine dönmelerinde kendilerine bir günâh yoktur. İşte bunlar Allah'ın sınırlarıdır. (Allah) Bunları, bilen bir toplum için açıklamaktadır. 231- Kadınları boşa-dığınız zaman, bekleme sürelerini bitirdiler mi, ya onları iyilikle tutun, ya da iyilikle bırakın; haklarına tecâvüz edip zarar vermek için onları (yanınızda) tutmayın. Kim bunu yaparsa kendine yazık etmiş olur. Allah'ın âyetlerini eğlence yerine koymayın; Allah'ın size olan ni'metini ve size öğüt vermek için Kitâb ve Hikmet'ten size indirdiklerini düşünün, Allah'tan korkun ve bilin ki, Allah her şeyi bilir. 232- Kadınları boşadığınız zaman bekleme sürelerini bitirdiler mi, kendi aralarında güzelce anlaştıkları takdirde, (eski) kocalarıyla evlenmelerine engel olmayın. Bu, içinizden Allah'a ve âhiret gününe inanan kimseye verilen öğüttür. Bu, sizin için daha iyi ve daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz. (Bakara: 92/228-232)

 (Talâk) kelimesinin asıl lügat anlamı, bir şeyi bağdan kurtarıp serbest bırakmak, salıvermektir. O tâlik'tir ve talk'tır sözü, bahis konusu olan kişinin veya nesnenin serbest olduğunu belirtir. Üzerinde herhangi bir yasak ve çekince olmayan helâle de talâk veya talk denilir. Mutlak da hiçbir bağı, istisnası olmayan genel hüküm demektir. Daha sonra talâk, nikâh bağını çözüp kadını serbest bırakmayı anlatan bir terim olmuştur. İşte Bakara: 92/228-232. âyetlerde talâkın hükümleri açıklanmaktadır:

1) Boşanan kadın gebe olup olmadığının anlaşılması için bir süre bekleyecektir. Bu süreye 'iddet denilir. Burada açıklanan 'iddet, âdet gören, gebe olmayan, nikâhtan sonra kocasıyla birleşmiş bulunan kadınlara mahsustur. Nikahlanıp da henüz kocasıyla birleşmeden boşanan kadınlar "İnanan kadınları nikahlayıp da henüz onlara dokunmadan boşarsanız, onların üzerinde sayacağınız bir iddet hakkınız yoktur.

TALÂK SÛRESİ

Bu sûre, doğrudan Peygamber'e hitaba ile başlayan ikinci sûredir. Birincisi Ahzâb  Süresidir, 1-7. âyetlerinde boşama konusu izah edildiği için bu adı alan sûrede boşanmış kadının iddeti ve bu süre içindeki geçimi ile ilgili hükümler anlatılır. Allah'a ve Elçisine inanıp güzel işler yapanların cennetlere girecekleri belirtilir; Allah'ın evrendeki kudretine işaret ile sûre bitirilir. İbn Mes'ûd'dan rivayet edildiğine göre bu sûreye: "en-Nisâ'us-suğrâ: Küçük Nisa Sûresi" de denilir.

TÂLIYÂTİ ZİKRAN (Zikir Okuyanlar)

Andolsun o sıra sıra dizilenlere, 2- Bağırıp sürenlere, 3- Zikir okuyanlara, 4- Ki Tanrınız, birdir. 5- Göklerin, yerin ve bunlar arasında bulunanların Rabbi, doğuların da Rabbidir. 6- Biz en yakın göğü bir zînetle, yıldızlarla süsledik. 7- Ve (onu) itâ'at dışına çıkan her türlü şeytândan koruduk. 8- O(şeyta)nlar mele-i a'lâyı (yüce melekler topluluğunu) dinleyemezler; her yandan kendilerine (ışınlar) atılır. 9-Kovulurlar. Onlar için sürekli bir azâb vardır. 10- Yalnız (yüce topluluktan) bir söz kapan olursa, onu da delici bir şihâb (ışın) izler. (Sâffât: 56/1-10)

et-Tâliyâti zikran zikir okuyanlar demektir. Bunlar ya Kur'ân okuyan melekler, yahut öğüt veren Kur'ân âyetleri veya okudukları âyetlerle insanları uyaran peygamberler, din bilginleridir.

Esasen bu and içilen yaratıklar, doğa olaylarını yönetmekle görevli, Allah'a kulluk için saf bağlamış meleklerdir. Bunların melekler olduğu, Sâffât: 56/164-165. âyetlerden belli olmaktadır. Orada bizzat vahiy getiren meleklerin sözü anlatılır.

Hadîslere göre Hz. Peygamber'in gönderilişi sırasında bütün kâhinler ve astrologlar yanıltılmıştır. Gökte beliren bir kuyruklu yıldız ve birçok meteor, onların bilgisini yanıltmış, eskisi gibi tepelere oturup yıldızları gözetlemekten korkmuşlar; tâbî'lerine, gelecekten haber veremez olmuşlardı.

Yahut üzerine and içilen bu varlıklar, saflar gibi dizilen gök cisimleri ve bunları yöneten ruhlar, kutsal cevherlerdir. Fahreddîn Râzî şöyle diyor: "Kendisine yemin edilen bu üç şey, bîr tek şeyin sıfatı olabileceği gibi, her biri ayrı bir şeyin sıfatı da olabilir. Üçü aynı şeyin sıfatı olması halinde birkaç olasılık vardır. Şöyle ki:

Bunlar meleklerin sıfatlarıdır" Biziz biz , o saf saf dizilenler" âyetinde bildirildiği gibi göklerde ibâdet etmek için melekJerin sıraya dizilişi ifade edilir. Yahut onların saf saf olması, derece ve mertebelerinin ayrı ayrı olduğunu gösterir.

Meleklerin zecretme(sertçe engellemeleri de birkaç ihtimâle gelir:

1) İbn Abbâs'ın dediğine göre bu âyetle meleklerin, yönetmekle görevli bulundukları bulutları bir yerden bir yere sürüp götürdükleri anlatılmıştır.

2) Bir başka yoruma göre âyet, meleklerin, ilhamlanyİa insan ruhlarını etkileyip onları günâhlardan menetti ki erini ifade eder. 3) Yahut melekler, şeytânların, insanlara eziyet etmelerini önlerler.

"Aklî ilimlere göre varlıklar üçe ayrılır: Hiç etkilenmeyen etken ki bu, varlıkların en yücesi olan Allah'tır. Yalnız etkilenen, fakat etkilemeyen varlıklar ki bunlar da varlıkların en aşağısı olan cisimlerdir. Hem etkileyen, hem etkilenen varlıklar ki bunlar da ruhlardır. Ruhlar, Allah'ın Kibriya âleminden etkilenir, fakat cisimler âlemini de etkiler. Allah'ın Kibriyâsından etkilenen yön, cisimler âlemini etkileyen yönden farklıdır. "Zikir okuyanlar" cisimler âlemini etkileyen yönün en şereflisine işârettir."Saf saf dizilenler" bu şerefli yönün, huşu ile, kulluk ve tâat makamında saf saf duruşuna işarettir. Bu yön, kutsal cevherler olan çeşitli tanrısal nurları ve samedî olgunlukları kabul eden yöndür. "Bağırıp sürenler" bu melekî cevherlerin, kutsal insan ruhlarını aydınlatıp onları kuvveden fı'le çıkarmadaki etkisine işarettir.

"İnsan ruhları, meleklerin ruhlarına oranla, deniz karşısında damla, ya da güneş karşısında şu'le gibidir. İnsan ruhları ancak melek cevherlerinin etkisiyle Tanrısal bilgilerden yararlanır, ruhsal olgunluk kazanır. 'Melekleri, emrinden olan Ruhla, kullarından dilediğine indirir',

TALUT

246- Mûsâ'dan sonra İsrâüoğutlarının ileri gelenlerini görmedin mi? Peygamberlerine: "Bize bir hükümdar gönder, (onun önderliğinde) Allah yolunda savaşalım." demişlerdi. "Ya size savaş yazılınca savaşmazsanız?" dedi. Dediler: "Bizler neden Allah yolunda savaşmayalım ki; oysa biz yurtlarımızdan ve oğullarımızın arasından çıkarılıp sürüldük?" Fakat kendilerine savaş yazılınca, içlerinden pek azı hariç, yüz çevirdiler. Allah zâlimleri bilir. 247- Peygamberleri onlara dedi ki: "Allah Talût'u size hükümdar gönderdi." Dediler kî: "O bizim üzerimize nasıl hükümdar olabilir? Biz hükümdarlığa ondan daha lâyıkız, ona bol mal da verilmemiştir." Dedi: "Allah onu sizin üzerinize (hükümdar) seçti, onun bilgisini ve gücünü artırdı." Allah mülkünü dilediğine verir. Allah(m lütfü) geniştir, (O, her şeyi) bitendir. 248- Ve peygamberleri onlara dedi kî: "Onun hükümdarlığının alâmeti, içinde Rabbinizden bir huzur ve Mûsâ ailesinin, Hârûn ailesinin geriye bıraktığından bir kalıntı bulunan, meleklerin taşıdığı (Allah'ın Ahid sandığı) Tâbüt'un size gelmesidir. Eğer inanıyorsanız bunda sizin için (Tâlût'un hükümdarlığına) kesin bir alâmet vardır." 249- Tâlût, askerleri(m) yürütüp (ordugâhtan) çıkarınca dedi ki: "Allah sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Ondan (kana kana) tadmayıp sadece eliyle bir avuç alan bendendir." İçlerinden pek azı hariç, hepsi ondan içtiler. Nihayet Tâlût ve kendisiyle beraber inananlar, ırmağı geçince: "Bugün Câlût'a ve askerlerine karşı bizim gücümüz yok." dediler. Allah 'a kavuşacaklarına kanâat getirenler ise: "Nice az bir topluluk var ki, Allah'ın izniyle çok topluluğa gâlîb gelmiştir. Allah, sabredenlerle beraberdir." dediler. 250- (Tâlût'un askerleri) Câlût ve askerlerinin karşısına çıktıklarında şöyle dediler: "Rabbimiz, üzerimize sabır dök! ayaklarımızı sağlam tut ve o kâfir millete karşı bize yardım et!" 251- Derken, Allah'ın izniyle onları bozdular, Dâvûd Câlût'u öldürdü; Allah Davud'a hükümdarlık ve hikmet verdi ve ona dilediğini öğretti. Eğer Allah, insanların bir kısmıyla diğerlerini savmasaydı, dünyâ bozulurdu. Fakat Allah, bütün âlemlere karşı lütuf sahibidir. (Bakara: 92/246-251)

Bakara: 92/246-251 âyetler, Müslümanlara Allah'a bağlılığın ve Allah yolunda savaşın önemini vurgulamak için İsrâîloğulları tarihinden bir kesit anlatmaktadır:

Hz. Musa'dan bir zaman sonra Yahudiler, dinlerini yozlaştırdılar, ibâdetlerine şirk karıştırdılar, ahlâklarını bozdular, kimileri günâhlara daldılar. Bu yüzden zayıfladılar, kendilerini çevreleyen düşmanların saldırısına uğradılar. Daha sonra aralarında çıkan bir peygamberin irşâdıyla uyandılar, az oldukları halde çok olan düşmanlarını yendiler. Başlangıçta az bir ordu ile koca düşmanla baş edemeyeceklerinden korkmuşlardı ama Allah'ın yardımı ile bunu başardılar.

Kur'ân-ı Kerîm'de böylece özetlenen kıssa, Kitâb-ı Mukaddes'in 1 ve II. Samuel sifırlerinde ayrıntılarıyla anlatılmıştır. Kur'ân'ın özeti, ana çizgileriyle bu sifırlerde anlatılanlara uymaktadır. Kitâb-ı Mukaddes'in bu konuda söylediklerini özetliyoruz:

Yeşû'un ölümünden sonra İsrâîloğulları, Rabbin gözünde kötü olanı yaptılar, putlara taptılar. Allah da onlara düşmanlarını saldırttı. Flistîlerin (yani Filistin'de oturan Amalika kavminin), Ken'ânlıların, Hıttilerin, Ame-rîlerin.Perizzîlerin...saldırılarına uğradılar. Mezopotamya Kralı Kuşanrişatayım bunları tutsak aldı. Ona, sekiz yıl kulluk ettiler. Ondan kurtulup Moab kralına kul oldular. Ondan kurtulup Ken'anlılara, sonra Midyanllılara yenildiler. Böylece çok belâlalara uğradılar. Her seferinde hakim unvaniyle biri çıkıp İsrâîioğullartnı tutsaklıktan kurtarıyordu.

Filistîler, îsrâîloğullarının yurdunu istilâ ettikleri zaman, onların dinî Kitâblanaı ve dinî emanetlerini içinde taşıyan "Allah'ın Ahid Sandığı"nı ele geçirdiler. Hz. Mûsâ Dağda Allah'tan almış olduğu iki şehâdet levhasını içinde saklamak için bu sandığı yaptırmıştı. 2,5x1,5x1,5 arşın boyutunda dlan ve içten ve dıştan som altınla kaplı bulunan ve "Tâbut" denilen bu sandık, İsrâîloğuüarının tâ eski cedlerinden elden ele geçerek geliyordu.

TAMS

66- Dilesek gözlerini silerdik de yola dökülürlerdi, ama görecekler? 67- Dilesek kılıklarım değiştirip onları oldukları yerde dondururduk, ne ileri gidebilir, ne geri dönebilirlerdi. 68- Kime uzun "ömür versek, onun yaratılışını baş aşağı çevirir(gücünü azaltırız, (sonunda zayıflar, ihtiyarlar). Akıllarım kullanmıyorlar mı? (Yâsîn: 41/66-68)

Yâsîn: 41/66-68: Müşrikleri uyaran bu âyetlerde: Allah dilese gözerini tams edeceği, böylece yiirüycekleri yolu göremeycekleri; dilese oldukları yerde onları meshedeceği, artık ileri geri gidemeyecekleri, bulundukları yerde kalacakları; uzun yaşattıklarının da yaratılışlarını (bedensel yapılarını) baş aşağı çevireceği; bünyelerinin gittikçe gücünü kaybederek zayıflayacağı belirtilmektedir. Bünyleri git gide cılızlaşan yaşlıların beileri sükülür, yüzleri kırışır, bellekleri zayıflar, o kadar ki hayatlarının başlangıcında olduğu gibi bir şey bilmez duruma gelirler.

İnsan vücudunun ve öteki canlıların önce gelişip güç kazanması, sonra ihtiyarlamağa başlayıp günden güne gücünü kaybetmesi, Allah'ın asaları gereğidir. Bu hayatı böyle düzenleyen Allah'tır. İyice düşünenler, anların, Allah'ın tedbiriyle olduğunu anlar ve yalnız O'na kulluk ederler.

Cumhurun tekil olarak okuduğu kelimeyi Hasan, Sülemî ve Zirr ibn Hubeyş çoğul olarak okumuşlardır.

Ey Kitâb erdenler, biz bazı yüzleri silip arkalarına döndürmeden, ya da Cumartesi adamlarını la'netlediğimiz gibi onları da la'netlemeden önce, yamnızdakini doğrulayıcı olarak indirdiğimiziKur 'ân)a inanın. Allah'ın buyruğu yapılır. ıNisâ: 98/47)

Nisa 98/47. âyette Kitâb ehli Yahudilere hitaben Allah'ın, birtakım yüzleri tams edip geriye döndürmesinden, ya da Cumartesi yasağını çiğneyenleri la'netleyip azaba uğrattığı gibi kendilerini de la'netlemesinden önce yanlarında bulunan Kitabı doğrulayıcı olarak indirdiği Kur'ân'a inanmaları buyurutmaktadır.

Tams, bir şeyin izini silmek, gidermek anlamına gelir. Yüzlerin tams edilmesi, kılığından çıkıp yüz denecek hallerinin kalmaması demektir Müfessirierden bir kesimi bu kelime ile, Yahudilerin yüzlerinin meshedilip deve tabanı, hayvan tırnağı şekline, ya da maymun suratına sokulacağın] anlamışlardır. Kanâatimize göre bu ifade, inanmayan Yahudilerin, bir gün yurtlarını, evlerini barklarım bırakıp giderken üzüntüden yüzlerinin yüz olmaktan çıkacak derecede perişan olacağına, hasretle gözlerinin arkada kalacağına, dönüp dönüp geride bıraktıkları yurtlarına bakacaklarına işarettir. Râzî de bu noktaya işaret ederek Abdu'r-Rahmân ibn Zeyd'in şu tefsirini yazmıştır: "Bu tehdîd, Yahudilerin başına gelmiştir. Kaynuka ve Nadîr Oğulları yurtlarından sürülüp Şam diyarındaki Erihâ ve Ezri'ât'a giderlerken Allah, yüzlerini arkaya döndürmüş, yurtlarına bakakalmışlardır."

TÂRİK

1- Göğe ve târık'a andolsun. 2- Tarık'ın ne olduğunu sen nereden biteceksin? 3- Parlayan yıldızdır. 4- Hiçbir can yoktur ki başında bir koruyucu (bekçi) olmasın. (Târik: 36/1-4)

1-3: Târik: şiddetle vuran, çarpan demektir. Ayağını yere vurduğu için yolcuya da târik denir. Gece gelene târik denmiş ve gece ortaya çıkan yıldız, özellikle sabah yıldızı anlamında kullanılmıştır. Gece insanın hatırına gelen hayallere de turûk derler. Hayal halleri çoğunlukla gece olduğu için hayâli turûk sözüyle nitelendirmişlerdir. İkinci âyetteki olumsuz soru ifadesiyle gece görünen o yıldızın önemi, üçüncü âyette de târık'ın, karanlığı delip geçen parlak yıldız olduğu belirtilmiştir.

Süfyân ibn Uyeyne'ye göre târik, yolcuların karada ve denizde yol bulup yön tayin ettikleri ve yağmur zamanlarının anlaşıldığı yıldızlardır. Kimi bunun Süreyya, kimi Zühal, kimi de şeytânlara atılan şihâb olduğunu söylemiştir.

TÂRİK SÛRESİ

Gece gelen şeye târik denir. Gece görünen parlak yıldıza yemînle başladığı için bu adı alan sûrede, insanı yoktan yaratan Allah'ın, onu yeniden yaratmağa da kadir olduğu vurgulanır. Mekke'de Beled Sûresi'nden sonra inmiştir, 17 âyettir. Hâlid el-Advânî'den nakledildiğine göre kendisi: "AHah'ın Elçisi(s.a.v.)i Sakîf (Tâif) çarşısında bir oka veya değneğe dayanmış vaziyette görmüş. Halkından yardım talebi için gelmiş olan Peygamber (s.a.v.), Hâlid'e bu sûreyi sonuna dek okumuştur. Hâlid demiştir ki: Sûreyi câhiliye devrinde öğrendim, İslâm devrinde okudum. O zaman beni Sakîfliler çağırıp: 'O adamdan ne işittin?' dediler. Ben de onlara sûreyi okudum. İçlerinde bulunan bir Kureyşli, 'Biz arkadaşımızı daha iyi biliriz, eğer onun doğru söylediğini bilseydik, ona uyardık' demiştir."

TÂRİHÎ OLAYLARDAN İBRET

54- Ve üzerlerine bir (taş) yağmur(u) yağdırdık; bak. İşte suçluların sonu nasıl oldu! 86- "Ve her yolun başına oturup da tehdîdederek inananları Allah yolundan çevirmeğe ve o(Hak yolu)nu eğriltmeğe çalışmayın; düşünün siz az idiniz, O sizi çoğalttı ve bakın, bozguncuların sonu nasıl oldu!" (A'râf: 39/84, 86)

Bu âyetlerde Lût kavminin sonucu anlatıldıktan sonra suçluların sonucunu düşünüp bundan ibret alınması emredilmekte; Şu'ayb'ın da kavmine, zayıf durumda iken kendilerini güçlendirip çoğaltan Allah'ın yoluna engel olmamalarını, geçmişlere bakıp bozguncuların sonunun nasıl olduğunu düşünmelerini, tarihi olaylardan ibret almalarını öğütlediği anlatılmaktadır.

Yeryüzünde hiç gezttp dolaş )madttar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Onlar, (bunlardan) daha güçlü idiler. Ne göklerde, ne de yerde Allah'ı engelleyecek bir şey var. O, bilendir, güçlüdür. (Fâtır: 43/44)

43/44. âyette Allah'ın, bu müşriklerden çok daha güçlü milletleri, peygamberlerine karşı geldiklerinden dolayı helak ettiği; hiçbir gücün, ANah'ın vereceği cezaya engel olamayacağı belirtiliyor. O'nun bilen ve güçlü sıfatları anımsatılarak her şeyi bildiği ve her işi yapacak güçte olduğu vurgulanıyor. Her şeyin bir zamanı vardır. Allah, ne zaman ceza vermek gerektiğini bilir. O'nun cezasını kimse engelleyemez.

21- (Onlar,) Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden önce

gelenlerin sonunun nasıl olduğunu görsünler. Onlar kuvvet ve yeryüzündeki eserleri bakımından kendilerinden daha üstün idiler. Fakat Allah, onları günâhları yüzünden yakaladı. Onları Allah'a karşı koruyan olmadı. 22-Çünkü onlar {öyle kimselerdi ki) elçileri onlara açık kanıtlar getirirdi ama kabul etmezlerdi. Bu yüzden Allah onları yakaladı. lira O güçlüdür, cezası çetin olandır. (Mü'min: 60/21-22)

60/21-22. âyetlerde de peygamberlerini dinlemeyen eski milletlerin uğradıkları sonuçlara dikkat çekiliyor. Şu Mekke müşriklerinden çok daha giiçlii olan o milletler, peygamberlerinin sözlerini dinlemeyip şirk ve günâhlara devam edince Allah onları cezalandırıp helak etmişti. Kimse onları Allah'ın cezasından kurtaramamıştı. İşte Allah, inkârlarından dolayı nasıl onları cezâlandırmışsa bu müşrikleri de bir gün cezalandıracak, bunları kurtaran olmayacaktır. O çok güçlü, cezası da pek çetindir.

"Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden önce gelenlerin sonunun nasıl olduğunu görsünler." sorusu, inkâr tarzında bir sorudur. Yani görüyorlar, fakat neden ibret almıyorlar, demektir. Müşrikler ticaret için yazın kuzeye, Şâm ve Mısır'a, kışın daha ziyade Yemen tarafına seyahat eder ve yol üzerinde bulunan harabeleri görür ve buralar halkının Allah'a isyanları yüzünden helak olduklarını işitirlerdi.

Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Onlar, bunlardan daha çok, daha kuvvetli ve yeryüzündeki eserleri bakımından daha sağlam idiler. (Yine de) Kazandıkları, kendilerine hiçbir yarar sağlamadı. 83- Elçileri onlara açık kanıtlar getirince, yanlarında bulunan bilgi ile sevinÇıp övün)düler. Sonunda alay edegeldikleri şey, kendilerini kuşatıverdi. 84- Ne zaman ki hışmımızı gördüler: "Tek Allah'a inandık ve Ona ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik." dediler. 85- Fakat hışmımızı gördükleri zaman inanmaları, kendilerine bir fayda sağlamadı. Allah'ın kulları hakkında eskiden beri yürürlükte olan yasası budur. İşte o zaman kâfirler ziyana uğramışlardır. (Mü'min: 60/82-85)

60/82-85. âyetlerde de kendilerini uyarmak üzere gönderilmiş olan peygamberleri inkâr edenlerin, sonunda nasıl cezalandırılıp mahvedildikten anlatılmak suretiyle müşrikler uyarılmaktadır. Bunlar kuzeye ve güneye yaptıkları seferlerde peygamberlere isyanları yüzünden evleri başlarına yıkılmış, helak olmuş milletlerin harabeleri yanından geçerler ve bu toplumların neden helak olduğunu da birbirlerine anlatırlardı. Yol üzerinde gördükleri harabeler, vaktiyle buralarda nüfusça kalabalık, çok güçlü, zengin insanların yaşadığını gösterirdi. Çünkü o taştan yapılmış, kimisi de dağlar üzerindeki yalçın kayalar üzerine oturtulmuş saraylar, evler kolay yapılamazdı. Hele bu müşrik Araplar, öyle muazzam binaları yapacak ne güce, ne de mala sahip İdiler. Demek ki o kavimler bunlardan daha çok, daha zengin, daha güçlü ve bilgili idiler.

Fakat peygamberler gelip kendilerini uyarınca, kendi bilgilerine güvendiler, servetlerine güvenip gururlandılar, peygamberlere uymağa tenezzül etmediler. Sonunda alay ettikleri azâb, kendilerini kuşatıverdi. Sayıları, mallan, güçleri kendilerini kurtaramadı. Allah'ın azabını karşılarında görünce şirkten vazgeçtiler, yalnız Allah'a inandılar, taptıkları tanrıları bıraktılar. Çünkü o tanrıların kendilerini bu acı azaptan kurtaramayacağını anladılar ama artık Allah'ın azabı göründükten sonra inanmalarının hiçbir yararı olmadı. Mahvolup gittiler.

Âyetlerin sonunda da Allah'ın, eskiden beri uygulanan yasasının bu olduğu, kâfirlerin o zaman helak olacağı vurgulanıyor. Böylece müşrikler bir kez daha uyarılıyor.

Aşağıdaki âyetlerde de aynı gerçekler vurgulanmaktadır:

Yeryüzünde gezmediler mi ki, kendilerin den öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar. Onlar, kendilerinde! daha güçlü idiler; (sular, madenler çıkarmak, ekin ekmek, ağaç dikma için) toprağı (kazmış) alt-üst etmişler ve onu, bunların imar ettiklerinde] daha çok imar etmişlerdi. Onlara da elçileri, deliller getirmişti. Demet ki, Allah onlara zulmedecek değildi. Fakat onlar, kendi kendilerine zulme diyorlardı. (Rûm: 84/9)

De ki: "Yeryüzündı yürüyün de suçluların sonunun nasıl olduğunu görün." (Nemi: 48/69)

Senden önce de kentler halkından, yalnız kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başka, (elçi) göndermedik. Yeryüzünde hiç gezmediler rni ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Korunanlar için âhiret yurdu daha iyidir. Aklınızı kullanmıyor musunuz? (Yûsuf: 53/109)

De ki: "Yeryüzünde dolaşın da yalanlayanların sonu nasıl olmuş, görün?" (En'âm: 55/11)

Deki: "Yeryüzünde gezin, öncekilerin sonunun nasıl olduğuna bakın. Onların da çoğu ortak koşanlardan idi." (Rûm: 84M-2)

De ki: "Yeryüzünde gezin, bakın Allah, yaratmaya nasıl başladı, sonra, son yaratmayı da yapacaktır. Çünkü Allah, her şeyi yapabilendir." (Ankebût: 85/20)

Göklerde ve yerde olanlara bakın!" de; ama o âyetler ve uyarılar, İnanmayacak bir kavme yarar sağlamaz. (Yûnus: 51/101)

İşte yeryüzünde gezin de bakın, yalanlayanların sonu nasıl olmuş! (Nah!: 70/36; Sizden önce de yasalar uygulanmıştır. Yeryüzünde dolaşın da yalanlaytcıların sonunun nasıl olduğunu görün. 138- Bu, insanlara bir açıklama, korunanlara yol gösterme ve öğüttür. 139- Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer inanıyorsanız, mutlaka siz üstün geleceksiniz. 140- Eğer size bir yara dokunduysa, o topluluğa da benzeri bir yara dokunmuştu. Öğünler... onları biz insanlar arasında çevirip dururuz (kâh bir kavme, kâh ötekine galibiyet veririz; bazen bir topluma iyi veya kötü günler gösteririz, bazen ötekine). Allah inananları ortaya çıkarmak, sizden şehîdler edinmek için (zamanı kâh lehinize, kâh aleyhinize çevirmektedir). Allah, zâlimleri sevmez. (Al-i İmrân: 94/137-140)

Bu âyetlerdeki: "Yeryüzünde dolaşın da yalanlayıcılarm sonunun nasıl olduğunu görün!" ifadesi, insanları araştırmaya, özellikle tarihî ve arkeolojik araştırmalar yapmaya yöneltmektedir. Bu ifadeden, bu tür bilimsel araştırmaların, en azından mendub olduğu anlaşjlır. Bu araştırmalar göstermektedir ki, inkarcılar, Hak çağrıcılarına karşı gelenler, doüğruylu bırakıp yanlış yola sapanlar, sonunda perişan olmuşlar, hak galip gelmiştir. O halde ey Müslümanlar, siz de Uhud'daki durumunuzdan ötürü üzülmeyin, gevşemeyin, sabredin, metin olun, gerçekten inanan insanlar iseniz, siz üstün geleceksiniz.

Uhud Savaşını ve sonuçlarını anlatan âyetler bağlamındaki bu âyetlerde, inananlara şu mesaj verilmektedir: Eğer Uhud'da siz, bir yara aldınızsa düşmanı m z olan topl ul uk da, Uhud 'da veya Bedir'de benzeri bir yara almıştı. Ama onlar sizinle savaşmak için azmettiler, çalıştılar, sebat ettiler; sonuçta azim ve sebatlarının karşılığını aldılar. Allah onları sevdiğinden dolayı onlara zafer vermedi, fakat onlar Allah'ın yasası uyarınca çalışmalarının ürününü aldılar. Siz ise Peygamberinizin buyruklarını dinlemediniz, bu yüzden yenilgiye uğradınız. Ama bu felâkette de hikmet vardı. Zira Allah bu felâketle sizleri denedi. Kimlerin ağır şartlar içinde canla başla inancını savunup bu uğurda can verebileceklerini ortaya çıkarmak, kimlerin zayıf inançlı olduğunu belli etmek için sizi böyle bir sınavdan geçirdi. Hep siz üstün gelseydiniz, belki nasıl olsa Allah bize galibiyet verecektir deyip çalışmayı bırakırdınız. Böylece anladınız ki imanla beraber çalışmak da lâzımdır. Kim çalışırsa o dâvasında başarıya ulaşır. Bu, Allah'ın bir kanunudur: İki kuvvet çarpışır, bu kuvvetlerin çarpışmasından zayıflar ayıklanır, iman ve irâde gücüne, üstün ruh yapısına sahibolanlar seçilir. Böylece toplumlar ileriye gider, iyiler seçilir. Eğer küfür kuvvetine hiç güç vcril-mese, iman kuvveti de kemale erişemez, çünkü ancak rakib kuvvet onun güçlenmesine sebeb olur. İnsanları ileriye iten, aralarındaki rekabettir. İşte Müslümanlar bu savaşla anlamışlardır ki karşılarında bir kuvvet vardır. Kendileri imanca üstündürler ama, bu üstünlüklerini sürdürebilmek için kumandanın emrini dinlemek, savaşın gereklerine uymak ve daima çalışmak lâzımdır.

İşte tarihî ve coğrafî incelemeler yapmak, dünyayı dolaşıp toplumsal olayların sebep ve sonuçlarını öğrenmek, insanların ufkunu açar, olaylardan ibret ahp hatâ yapmamağa yöneltir. Her şeyi yöntem ve gereğine göre yapanlar, başarılı olurlar. Kur'ân, insanları ibret almaya yöneltmek için bîr yandan sık sık geçmiş olayları, kıssaları ve doğa olaylarını anlatırken, diğer yandan da inananları bizzat yeryüzünde dolaşıp araştırmalar yapmaya, olayların sonuçlarından ibret almaya yöneltmektedir.

(Bugün) Meskenlerinde dolaştıkları, kendilerinden önce yaşamış nice nesilleri yok edişimiz, onları hâlâ yola getirmedi mi? Elbette bunda akıl sâhibleri için ibretler vardır. (Tâhâ: 45/128)

Bugün yurtlarında dolaştıkları nice kuşakları daha önce helak etmiş olmamız, hâlâ onları yola getirmedi mi? Şüphesiz bunda ibretler vardır. (Öğüt alma kulağıyla) İşitmiyorlar mı? (Secde: 75/26) âyetlerinde helak ettiği geçmiş milletlerden kalan harabeleri görüp de onların sonuçlarından ibret almayan, yola gelmeyen insanlar kınanıyor. O eserlerde düşünen insanlar için ibretler bulunduğu belirtiliyor

13- Sizden önce, zulmettikleri ve peygamberleri kendilerine açık kanıtlar getirdikleri halde inanmadıkları için nice nesilleri helak etmişizdir. İşte suç işleyen kavmi böyle cezalandırırız. 14- Sonra onların ardından, bu dünyâda onların yerine sizi geçirdik ki, sizin de nasıl davranacağınızı görelim. (Yûnus: 51/13-14)

51/113-114. âyetlerde Kur'ân'in muhataplarına hitaben, Allah'ın, peygamberlerini dinlemeyen suçlu milletleri helak etttiği, onların ardından kendilerini de denemek için onların yerine getirdiği belirtiliyor ve insanlar eskilerin durumundan ibret alıp uslanmağa yöneltiliyor.

Ey akıl sâhibleri ibret alınız. (Haşr: 95/2) âyeti de insanlara, itibâr etmelerini emretmektedir, (i'tibâr) görülüp bilinene dikkatle bakıp ondan görülmeyen veya bilinmeyen bir sonuca varmak demektir.

İşte islâm Hukukundaki kıyâsın anlamı budur: Bilinen bir şeyden, benzeri olan bir bilinmeyeni bilmek. Başka bir deyimle i'tibâr: iki bilgiyi hatırlamaktan, üçüncü bir bilginin doğmasıdır. Eğer zihin işlemi sadece iki bilgiyi hatırlar, fakat bunlardan üçüncü bir bilgi doğmazsa bu işleme i'tibâr değil, tezekkür denilir. Nazar ve tefekkür ise üçüncü bir bilginin doğmasını istemektir. Üçüncü bir bilginin doğmasını istemeyen kimse nazır ve. mütefekkir (araştırıcı ve düşünür) değildir. O halde her mütefekkir, miitezekkirdir, fakat her mütezekkir, mütefekkir değildir.

13- Eğer yüz çevirirlerse de ki: "Ben sizi 'Âd ve Semûd'un başına düşen yıldırım gibi bir yıldırıma karşı uyardım." 14- Onlara: "Yalnız Allah'a kulluk edin!" diye önlerinden ve arkalarından elçiler gelmişti. "Rabbimiz dileseydi, melekler indirirdi. Biz sizin, duyurmakla görevlendirildiğiniz şeyi tanımıyoruz." dediler. 15- 'Âd (kavmi), yeryüzünde haksız olarak büyüklük tasladılar ve: "Bizden daha güçlü kim var?" dediler. Onları yaratan Allah'ın kendilerinden daha güçlü olduğunu görmediler mi? Bizim âyetlerimizi de inkâr ediyorlardı. 16- Biz de onlara dünyâ hayâtında rezillik azabını tattırmak için o uğursuz günlerde, üzerlerine dondurucu bir rüzgâr gönderdik. Âhir e t azabı ise daha da kepaze edicidir. Onlara hiç yardım edilmeyecektir. 17- Setnûd(kavmin)e gelince onlara yol gösterdik; fakat onlar, körlüğü doğru yolu bulmağa yeğlediler. Böylece yaptıkları yüzünden alçaltıcı azâb yıldırımı onları yakaladı. 18- İnananları ve korunanları kurtardık. (Fussilet: 61/13-18)

61/13-18. âyetlerde Peygamber'in çağırdığı tevhîd yoluna gelmeyen müşrikler, daha önceki sapık milletlerin sonuçlarına düşmekten sakındırılıyor ve özetle: Hz. Muhammed'den önce gelen peygamberleri yalanlayıp böbürlenen, taşkınlık yapan Âd kavminin bir fırtına ile helak edildiği; gerçeği görmeyen Semûd kavminin de küçük düşürücü, onur kırıcı bir gürültü ile mahvedildiği, inanıp korunanların ise kurtarıldığı belirtilmektedir.

Eyyamın nahisât: birbiri ardınca süren uğursuz günler demektir.

TARTIŞMA

Allah'ın, kendileri için hiçbir delîl indirmediği (ve hiçbir güç vermediği), sadece sizin ve atalarınızın taktığı kuru isimler hakkında mı benimle tartışıyorsunuz? Bekleyin öyle ise, ben de sîzinle beraber bekleyenlerdenim! (A'râf: 39/71)

Bu Kur'ân, İsrâîloğullarına, kendilerinin ayrılığa düştükleri şeylerin birçoğunu anlatmaktadır. (Nemi: 48/76)

Kullanma söyle: En güzel sözü söylesinler (puta tapanlara sert davranmasınlar). Çünkü şeytân aralarına girer (onları tartışmaya ve kötülüğe dürtükler). Zira şeytân, insanın apaçık düşmanıdır. (İsrâ: 50/53)

İnsanlar bir tek milletten başka bir şey değildi, ama ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden bir söz geçmemiş olsaydı, ayrılığa düştükleri konuda hemen aralarında hüküm verilirf işleri bitir ilir)di...Andolsun biz, İsrailoğul-lannı iyi bir yere yerleştirdik ve onlara güzel rızıklar verdik. Kendilerine ilim gelinceye kadar ayrılığa düşmediler (de bilgi geldikten sonra ayrılığa düştüler). Şüphesiz Rabbin, Kıyamet günü, anlaşmazlığa düştükleri şey hakkında aralarında hüküm verecektir.(Yûnus: 51/19,93)

Dediler ki: "Ey Nuh, bizimle mücâdele ettin. Hem bizimle mücâdelede çok ileri gittin. Eğer doğrulardan isen haydi bizi tehdîdettiğin şeyi bize getir!"... İbrahim'den korku gidip kendisine sevinç gelince, Lût kavmi hakkında bizimle tartışmağa başladı (onlardan azabı kaldırmamızı veya hafifletmemizi istiyordu). (Hûd: 52/32,74)

Andolsun, Mûsâ 'ya Kitâb 'ı verdik, onda da ayrılığa düşüldü. Rabbin, (süre tanıyacağını) söz vermemiş olsaydı, derhal aralarında hüküm verilmiş, (hak eden, cezasını bulmuş) olurdu. Onlar, bu (Kur'ûnYdan kuşkulu bir şüphe içindedirler. (Hûd: 52/i 10, Fussilet: 61/45)

25- içlerinden seni dinleyenler vardır; fakat biz onu anlamalarına engel olmak için kalblerinin üstüne kılıflar, kulaklarının içine de ağırlık koyduk. (Onlar) Her mu'cizeyi görseler de yine ona inanmazlar. Hattâ sana geldiklerinde seninle tartışırlar, o kâfirler: "Bu, eskilerin masallarından başka bir şey değildir" derler,...Sö- Kavmi onunla tartışmaya girişti. (O onlara) Dedi ki: "Beni doğru yola iletmiş iken Allah hakkında benimle tartışıyor musunuz? Ben, sizin O'na ortak koştuğunuz şeylerden korkmam. Ancak Rabbimin dilediği olur! Rabbim, bilgice her şeyi kuşatmıştr. Hâlâ öğüt almıyor musunuz?... 121- (Kesilirken) Üzerine Allah'ın adı anümayan(hayvan)lardan yemeyiniz! Çünkü o murdardır. Şeytânlar, dostlarına, sizinle mücâdele etmelerini fısıldarlar. Eğer onlara uyarsanız, şüphesiz siz de ortak koşanlar(gibi olurjsunuz.... 153- İşte benim doğru yolum budur, ona uyun, (başka) yollara uymayın ki, sizi O'nun yolundan ayırmasın! Korunmanız için (Allah) size böyle tavsiye etti... 159- Dînlerini parça parça edip, grup grup olanlar var ya, senin onlarla hiçbir ilişkin yoktur. Onların işi Allah'a kalmıştır, sonra (Allah) onlara yaptıklarını haber verecektir.... 164- De ki; "Allah, her şeyin Rabbi iken ben O'ndan başka Rab mı arayayım? Herkesin kazandığı yalnız kendisine aittir. Kendi (günâh) yükünü taşıyan hiç kimse, bir başkasının (günâh) yükünü taşımaz. Sonra dönüşünüz Rabbinizedir; (O) ayrılığa düştüğünüz gerçeği size haber verecektir." {En'âtn: 55/25,80, 121, 153, 159, 164)

Yine de insanlardan kimi var ki ne bilgisi, ne yol göstereni ve ne de aydınlatıcı bîr Kitabı olmadan Allah hakkında tartışır (durur). (Lokman: 57/20)

4- inkâr edenlerden başkası, Allah'ın âyetleri hakkında mücâdele etmez.. Onların (öyle) şehirlerde dolaşmaları, seni aldatmasın. 5- Onlardan önce Nüh kavmi ve onlardan sonra gelen kollar da yalanladı. Her millet, elçisini yakalamağa yeltendi; hakkı gidermek için boş şeyler ileri sürerek tartıştılar. Bu yüzden onları yakaladım. (Bak işte) Azabım nasıl oldu?!... 35- Onlar ki kendilerine gelmiş bir delîl olmadan Allah'ın âyetleri hakkında tartışırlar. (Bu hareketleri) Gerek Allah yanında, gerek inananlar yanında (onlara karşı) ne büyük bîr kızgınlık (doğurur)! İşte Allah, her kibirli zorbanın kalbini böyle mühürler....47- Ateşin içinde birbirleriyle tartışırlarken, zayıf olanlar, büyüklük taslayanlara dediler kî: "Biz size uymuştuk. Şimdi siz şu ateşin ufak bir parçasını bizden savabilir misiniz?"... 56- Kendilerine gelmiş hiçbir delîl olmadan Allah'ın âyetleri hakkında tartışanlar var ya, onların göğüslerinde, (hiçbir zaman) erişemeyecekleri bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen Allah'a stğm, çünkü işiten, gören O'dur... 69- Baksana, Allah'ın âyetleri hakkında tartışanlar, nasıl (Hak'tan) çevriliyorlar? (Mii'min: 60/4, 5, 35, 47, 56, 69)

10- Ayrlığa düştüğünüz herhangi bir şeyde hüküm vermek, Allah'a aittir. İşte Rabbim Allah budur, O'na dayandım, O'na yöneldim..,.!3- O size, dînden Nuh'a tavsiye ettiğini, sana vahyettiğimizi, İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya tavsiye ettiğimizi şerî'at (hukuk düzeni) yaptı. Şöyle ki: dîni doğru tutun ve onda ayrılığa düşmeyin. Fakat kendilerini çağırdığın (bu) esas, Allah'a ortak koşanlara ağır geldi. Allah dilediğini kendisine seçer ve iyi niyyetle yöneleni kendisine İletir. 14- Onlar, kendilerine ilim geldikten sonra sadece aralarındaki çekememezlik yüzünden ayrılığa düştüler. Eğer Rabbinden belli bir süreye kadar yaşatma sözü geçmiş olmasaydı, aralarında hüküm verilir(işleri bitiriür)di. Onlardan sonra Kitâb'a vâris kılınanlar ondan, kuşku veren bir şüphe içindedirler. 15- Bundan dolayı sen (Hakka) çağır ve emrolunduğun gibi doğru ol; onların keyiflerine uyma ve de ki: "Ben Allah'm indirdiği her Kİtâb'a inandım ve aranızda adalet yapmakla em-rolundum. Allah bizim de Rabbimiz, sizin de Rabbinizdir. Bizim eylemlerimiz bize, sizin eylemleriniz size aittir. Bizimle sizin aranızda bir tartışma nedeni yoktur. Allah aramızı bulur (yahut: Allah bizi bir araya toplar), dönüş O'nadır. 16- (Kamu tarafından) Kabul edildikten sonra, hâlâ Allah(tn dîni hakkın)da tartışanların delilleri, Rab'leri yanında bâtıldır. Üzerlerine bir gazab ve onlara şiddetli bir azâb vardır... 35- Ki âyetlerimiz hakkında tartışanlar, kendileri için kaçacak bir yer olmadığını bilsinler. (Şûra: 62/10, 13-16,35)

57- Meryem oğlu,bir misal olarak anlatılınca hemen kavmin, ondan ötürü yaygarayı bastılar: 58- "Bizim tanrılarımız mı hayırlı, yoksa o mu? dediler. Bunu sadece tartışma için sana misâl verdiler. Doğrusu onlar, kavgacı bir toplumdur. 59- O, sadece kendisine ni'met verdiğimiz ve hrâîloğullartna örnek kıldığımız bir kuldur. 60- Eğer dileseydik, sîzden şu dünyâda yerinize geçen melekler yapardık, 61-0, Kıyametin kopacağını gösterir bir ilimdir. O sâ'atin geleceğinden hiç şüphe etmeyin, bana uyun, doğru yol budur. 62- Şeytân sizi (bundan) alıkoymasın. Çünkü o, sizin için açık bir düşmandır. 63- îsâ açık kanıtlar getirince dedi ki: "Ben size hikmet getirdim ve ayrılığa düştüğünüz şeylerden bir kısmını size açıklamak için (geldim), Allah'tan korkun ve bana ita'at edin."... 65- (Hristiyan ve Yahudilerin) Aralarından çıkan partiler, birbirleriyle ihtilâfa düşmüşlerdir. Acı bir günün azabından vay o zulmedenlerin haline' (Zuhruf: 63/57^63,65)

Onlara bu (dîn) iş(in)de açık deliller verdik. Onlar kendilerine bilgi geldikten sonra sadece aralarındaki çekememezlik yüzünden ayrılığa düştüler. Şüphesiz, Rabbin Kıyamet günü, ayrılığa düştükleri şeylerde onlar arasında hüküm verecektir. (Câsiye: 65/17)

54- Andolsun biz bu Kur'ân'da insanlara her çeşit misali türlü biçimlerde anlattık. Ama insan, tartışmaya her şeyden daha çok düşkündür.... 56- Biz elçileri sadece müjdeleyiciler ve uyarıcılar olarak göndeririz. İnkâr edenler, hakkı bâtılla gidermek için mücâdele ediyorlar. (Onlar,) Âyetlerimle ve uyarıldıkları şeylerle alay ettiler. (Kehf: 69/54.56)

64- Biz sana Kltâb'ı indirdik ki, hakkında ayrılığa düştükleri şeyi onlara açıklayasın ve (o Kitâb), inanan bir kavim için yol gösterici ve rahmet olsun... i 25-Hikmetle ve güzel öğütle Rabbinin yoluna çağır ve onlarla en güzel biçimde mücâdele et. Kuşkusuz Rabbin, işte yolundan sapanları en iyi bilen O'dur ve O, yola gelenleri de en iyi bilendir. (Nahl: 70/64, 125)

Kitâb ehliyle, -haksızlık edenleri dışında- en güzel tarzda tartışın ve deyin ki: "Bize indirilene de size indirilene de inandık. Tanrımız ve tanrınız birdir, biz de O'na teslîm olanlarız. (Ankebût: 85/46)

Allah'ın tuzağı (cezası) pek çetin olduğu halde, onlar hâlâ O'nun hakkında tartışmaktadırlar. (Ra'd: 87/13)

3- insanlardan kimi, Allah hakkında bilmeden tartışır ve her kaba (ve şarlatan) şeytâna uyar... 7- Ve (çünkü) o (Kıyamet) sâ'at(i) mutlaka gelecektir, onda şüphe yoktur. Ve Allah, kabirlerde olanları diriltecektir. 8- İnsanlardan kimi bil/neden, ne bir yol göstereni, ne de aydınlatıcı bir Kitâbh olmadan, Allah hakkında tartışır. 67- Biz her ümmete, uydukları bir mensek (ibâdet yöntemi) yaptık. Bu işte seninle asla çekişmesinler. Sen Rabbine çağır, kuşkusuz sen doğru bir yol üzerindesin. 68- Eğer seninle mücâdele ederlerse: "Allah yaptıklarınızı daha iyi bilir" de. 69- Allah Kıyamet günü, ayrılığa düştüğünüz hususlarda aranızda hükmede-cek(haklıyı, haksızı ayıracaktır." (Hac: 88/3,8,67-69)

76- İnananlara rastladıkları zaman: "İnandık" derler; birbirleriyle yalnız kaldıkları zaman: "Allah'ın size açtığını onlara söylüyorsunuz ki, onu Rabbiniz katında sizin aleyhinizde delil olarak mı kullansınlar? Aklınızı kullanmıyor musunuz?" derler... 139- Söyle (onlara): "Allah, bizim de Rabbimiz, sizin de. Rabbiniz iken, O'nun hakkında bizimle tartışıyor musunuz? Bizim yaptıklarımız bize, sizin yaptıklarınız size aittir. Biz O'na göniilden bağlananlarız."... 150- Nereden (yola) çıkar san yüzünü Mescid-i Haram'a doğru çevir, nerede olursanız, yüzünüzü o yana çevirin ki, haksızlardan başka hiç kimsenin, aleyhinizde bir delili olmasın. Onlardan da çekinmeyin, benden çekinin ve (o yana dönün ki) size olan ni'metimi tamamlayayım, böylece yolu bulmuş olasınız—. 176- (Onlara) Böyle azâb edilecektir. Çünkü Allah, Kitabı gerçekle indirmiştir. Kitâbda ayrılığa düşenler, elbette derin bir anlaşmazlık içindedirler... 197- Hac, bilinen aylardadır. Kim o aylarda (ihrama girerek) haca (kendisine) gerekli kılarsa bilsin ki, hacda kadına yaklaşmak, günâha sapmak, kavga etmek yoktur. Siz ne iyilik ederseniz Allah onu bilir. Yanınıza azık alın (da açlıktan korunun), azığın en iyisi korunmadır. Ey akıl sahihleri benden korunun!... 2!3- insanlar bir tek ümmet idi. Sonra Allah, peygamberleri, müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi; onlarla beraber, anlaşmazlığa düştükleri konularda insanlar arasında hükmetmek üzere, içinde gerçekleri taşıyan Kitabı indirdi. Kendilerine Kitâb verilmiş olanlar, kendilerine açık deliller geldikten sonra, sırf aralarındaki kıskançlıktan ötürü o(Kİtâb hakkı)nda anlaşmazlığa düştü(ler), Bunun üzerine Allah, kendi izniyle inananları, onların üzerinde ayrılığa düştükleri gerçeğe İletti. Allah, dilediğini doğru yola iletir... 253-,..Fakat anlaşmazlığa düştüler, onlardan kimi inandı, kimi de inkâr etti. Allah dikseydi, birbirlerini öldürmezlerdi. Ama Allah dilediğini yapar...258- Allah, kendisine hükümdarlık verdi diye (şımararak) Rabbi hakkında İbrahim'le tartışanı görmedin mi? İbrahim: "Benim Rab-bim O'dur ki yaşatır, öldürür" demişti. "Ben de yaşatır, öldürürüm" dedi. İbrahim: "Allah, güneşi doğudan getirir, sen de onu batıdan getir!" deyince inkâr eden adam şaşırıp kaldı. Allah, zâlim toplumu doğru yola iletmez. (Bakara: 92/76, 139, 150, 176, 197,213,253,258)

6- Hak ortaya çıkmış iken sanki gözleri göre göre ölüme sürülüyorlarmış gibi (cihad hususunda) seninle tartışıyorlardı... 42- O gün siz, vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da uzak kenarında idiler. Kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sözleşmiş olsaydınız dahi, dahi, sözleştiğiniz vakitte öyle butuşamazdınız. Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için (sizi öyle buluşturdu) ki helak olan, açık delille helak olsun; yaşayan da açık delille yaşasın. Çünkü Allah, işitendir, bilendir. 43- Allah, sana onları uykunda az gösteriyordu. Eğer sana onları çok gösterseydi, çekinirdiniz ve (savaş) iş(in)de (birbirinizle) çek'tşirdiniz. Fakat Allah, (sizi bundan) kurtardı. Çünkü O, göğüslerin özünü bilir. 44- Karşılaştığınız zaman onları sizin gözlerinize az gösteriyor, sizi de onların gözlerinde azaltıyordu ki yapılması gereken bir işi yerine getirsin. İşler, hep Allah'a döndürülecektir. 45- Ey İnananlar, bir toplulukla karşılaştığınız zaman sebat edin ve Allah 'ı çok anın ki, başarıya erişesiniz. 46- Allah 'a ve Elçisine ita 'at edin, birbirinizle çekişmeyin, yoksa korkuya kapılırsınız, devletiniz gider. Sabredin, çünkü Allah sabredenlerle beraberdir. (Enfâl: 93/6,42-46)

19- Allah katında dîn, İslâm'dır. Kitâb verilmiş olanlar, kendilerine ilim geldikten sonra sırf aralarındaki aşırılık yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah'ın âyetlerini inkâr ederse, bilsin ki Allah, hesabı çabuk görendir. 20- Seninle tartışmaya girişirlerse, de ki: "Ben de özümü Allah'a teslim ettim, bana uyanlar da." Kendilerine Kitâb verilenlere ve ümmîlere de ki: "Siz de İslâm (Allah'a teslim) oldunuz mu?" Eğer İslâm olurlarsa doğru yolu bulmuşlardır. Yok eğer dönerlerse, sana düşen, sadece duyurmaktır. Allah kulları(ntn yaptıklarını) görmektedir.... 61-Kim sana gelen ilimden sonra seninle tartışmaya kalkarsa, de ki: "Gelin oğullarımızı ve oğullarınızı, kadınlarımızı ve kadınlarınızı, kendimizi ve kendinizi çağıralım, sonra gönülden la'netle du'jâ edelim de, Allah'ın la'netini yalancıların üstüne atalım!" 62- İşte (îsâ hakkındaki) gerçek kıssa (öykü) budur. Allah'tan başka tanrı yoktur. Allah, elbette azîz {kesin gâlib), hüküm ve hikmet sahibidir. 63- Eğer dönerlerse, muhakkak ki Allah, bozguncuları bilir. 64- De ki: "Ey Kitâb ehli, bizim ve sizin aranızda eşit olan bir kelimeye gelin: "Yalnız Allah'a tapalım. O'na hiçbirşeyi ortak koşmayalım; birbirimizi Allah'tan başka tanrılar edinmeyelim." Eğer yüz çevirirlerse; "Şâhid olun, biz Müslümanları" deyin. 65- Ey Kitâb ehli, neden İbrahim hakkında tartışıyorsunuz? Oysa Tevrat da, İncît de ondan sonra indirilmiştir. Düşünmüyor musunuz? 66- Haydi siz, biraz bilginiz olan şey hakkında tartıştınız; ama hiç bilginiz olmayan şey hakkında neden tartışıyorsunuz? Allah bitir, siz bilmezsiniz...73- "Sizin dîninize uyandan başkasına güvenmeyin!" (dediler.) De ki: "Hidâyet Allah'ın hidâyetidir. Birine, size verilenin benzerinin verilmesinden veya Rabbinizin huzurunda aleyhinize deliller getireceklerinden ötürü mü (böyle söylüyorsunuz)?"'- De ki: "Lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir, Allah(tn lütfü) geniştir, (O her şeyi) bilendir....103- Ve topluca Allah'ın ipine yapışın, ayrılmayın; Allah'ın size olan ni'metini hatırlayın: Hani siz birbirinize düşman idiniz, (Allah) kalblerinizi uzlaştırdı. O'nun ni'metiyle kardeşler haline geldiniz. Siz ateşten bir çukurun kenarında bulunuyordunuz, (Allah) sizi ondan kurtardı. Allah size âyetlerini böyle açıklıyor ki, yola gelesiniz. 104- İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten men 'eden bir topluluk olsun; işte onlar kurtuluşa erenlerdir. 105- Kendilerine açık deliller geldikten sonra bölünüp ihtilâf edenler gibi olmayın. İşte onlar (evet) onlar için büyük bir azâb vardır. (Al-i İmrân: 94/19,20,61-66,73, 103-105)

59- Ey inananlar, Allah'a itâ'at edin, Elçiye ve sizden olan buyruk sahibine ita 'at edin. Eğer herhangi bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz; -Allah 'a ve âhiret gününe inanıyorsanız- onu Allah'a ve Elçiye götürün. Bu, daha iyidir ve sonuç bakımından da daha güzeldir... 107- Kendilerine hainlik edenleri savunma; zira Allah, dâima hainlik yapıp günâh İşleyen insanı sevmez!... 109- Haydi siz dünyâ hayâtında onları savundunuz; ya Kıyamet günü onları Allah'a karşı kim savunacak, ya da kim onlara vekil olacak?. .115- Kim de kendisine doğru yol belli olduktan sonra Elçi'ye karşı gelir ve mü 'minlerin yolundan başka bir yola uyarsa, onu döndüğü yola yöneltiriz ve cehenneme sokarız. Ne kötü bir gidiş yeridir orası.'... 148-Allah, kendisine haksızlık edilen dışında (hiç kimse tarafından) açıkça kötü söz söylenmesini sevmez. Doğrusu Allah, İşitendir, bilendir. (Nisa: 98/59,107,109,115,148)

Kitâb verilmiş olanlar, ancak kendilerine açık kanıt geldikten sonra ayrılığa düştüler. (Beyyine: 101/4)

Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikâyette bulunan kadının sözünü işitti. Allah, ikinizin birbirinizle konuşmanızı işitir. Çünkü Allah işitendir, görendir . (Mücâdele: 104/1)

Bu âyetler, tartışmanın, tatlı bir tislûb ile yapılmasını, aşın gitmemeyi, bencilliğe kapılmamayi, sırf hakkın ortaya çıkması için hak ölçüsünde tartışmayı; kabalıktan, cehaletten kaçınmayı emrediyor. Kur'ân'a göre Hak yoluna davet, bilimsel bir üslûb (yani hikmet) ile ve güzel öğütle (tatlı dille) yapılmalıdır.

TATLI VE TUZLU İKİ DENİZ

530, iki denizi birbirine salmıştır. Bu tatlı, susuzluğu giderici, bu tuzlu ve acıdır. Ve ikisinin arasına birbirine kavuşmalarına engel olan bir perde koymuştur (birbirine kavuşmazlar). 54- Ve O, sudan bir insan yarattı da onu nesep ve sıhr (erkek ve kadın) kıldı. Rabbin, her şeye gücü yetendir. (Furkân: 42/53)

42/53. âyette biri tatlı, içimli; diğeri tuzlu Ve acı iki denizi serbest bırakan; bunların birbirinin özelliklerine saldırmalarını önlemek için aralarına engel koyanın Aliah olduğu vurgulanıyor. Biri acı, biri tatlı iki deniz yan yana oldukları halde bunların birbirine karışıp doğalarının değişmesini önleyen Allah, ikisinin arasına bir engel koymuştur. Bu engel sayesinde özellikleri ayrı olan iki denizin suları birbirine karışmamakta ve adetâ birbirine: "Aman bana dokunma, senden Allah'a sığınırım!" der gibi birbirinden korunmaktadır.

İki denizi salıverdi, birbirine kavuşuyorlar. Aralarında bir engel vardır, birbirine saldırmıyorlar." (Rahman: 89/19-20) âyetleri de birbirine kavuşan iki denizin, aralarındaki berzahtan dolayı birbirine saldırıp özelliklerini bozmadıkları belirtilmektedir.

Bilindiği gibi suyun temel kaynağı denizdir. Deniz suyu tuzludur. Tuzlu olması da içindeki canlıları korumak içindir. Tuzlu olmasaydı su bozulur, kokuşur, canlıların yaşamasına elverişli olmaktan çıkardı. Tuz suyun kokuşmasını önler, denizde yaşayanlar için suyun böyle tuzlu olması gerekir ama karada yaşayanlara tuzlu su yaramaz. Onun için yüce Allah, güneş ışığı ile deniz suyunu buharlaştırır. Su, buhar haline gelirken tuzunu bırakıp yükselir. Rüzgâr, bu su buharından oluşan bulutlan Allah'ın dilediği yerlere sürer, sıkıştırır, yağmur, kar ve dolu olarak aşağı indirir. Tuzundan arınmış olan bu su, bitkileri sular, hayvanlar ve insanlar bu suyu içerler. Keza denizde ve okyanusta toprağa baskı yapan deniz suyu, topraktan süzüle süzüle çeşitli tabakalardan geçer, süzülürken tuzundan ayıklanır, yer altı sularını, ırmakları oluşturur. Deniz canlılarına gerekli olduğu için denizde tuzlu ve acı olan su, kara canlılarına da tuzssuz gerektiği için yer altında toprakla filtre edilmekle, yahut buharlaşıp yükselmek ve yağmura dönüşmekle tuzundan arınır.

Irmaklar, çeşmeler, göller denizden kaynaklandığı halde tuzsuzdur. Tuzlu deniz suyu bunlara karışmaz. Aradaki İlâhî yasa, bunların birbirine karışmasına engeldir. Yer altında tuzlu, acı su kaynakları vardır. Aradaki yer tabakaları bunların birbirine karışmasını önler.

Râbıtatu'l-ÂIemi'l-İslâmî dergisinden yararlanılarak yazılan bir yazıda özetle şöyle denmektedir:

"Biri tatlı, diğeri acı olan iki denizin arasında kendi doğalarından oluşan bir engel, bunların birbirine karışmasını önlemektedir.

"Denize hızla dökülen büyük ırmakların suları, birleşme noktasında deniz suyuna karışmamaktadır. Bu karışmaya engel olan kanun, yüzey gerilimi kanunudur. Hareketli iki su kütlesini birbirinden ayıran bu engel, bu kütlelerin moleküllerindeki kohezyen gücünün farklı oluşundan ileri gelmektedir. Bu sayede iki ayrı su, kendi aralarında özelliklerini koruyabilmektedir. Bangladeşlin güneyinde Hint Okyanus'un)da Tşatgam'dan Birminya'daki Arakan'a doğru, biri tatlı, öbürü tuzlu iki akıntı birbirine karışmadan akıp gider. Hindistan'da Ganj ve Camina nehirleri Allahâbâd şehrinde kavuştuklarında yüzey gerilimi ile oluşan engel nedeniyle iki ayrı su, karışmadan devam eder."

Ünlü deniz araştırmacısı Kaptan Jacque Cousteau da şöyle diyor:

"Bazı araştırmacıların, farklı deniz kütlelerini birbirinden ayıran engellerin bulunduğu hakkındaki görüşlerini inceliyorduk. İncelemelerimiz sonunda gördük ki kendine özgü sıcaklığı, tuzluluğu ve yoğunluğu bulunan Akdeniz, kendine özgü canlılar barındırır. Daha sonra Atlas Okyanusu'n-daki su kütlesini inceleyince onun, Akdeniz suyunun özelliklerinden tamamen farklı olduğunu gördük. Bu iki su kütlesi, binlerce yıldan beri Cebel-i Târik Boğazı'nda birleşiyordu. Buna göre iki denizin karışması ve sonuç olarak tuzlulukta, yoğunlukta, içerdikleri madde oranında eşit veya eşite yakın bir durumda olmaları gerekirdi. Oysa bu su kütlelerinin birbirine karışmadığını ve her iki denizin yakın kısımlarında dahi ayrı bir yapıya sahi böldüğünü hayretle gözledik. Bunun üzerine yaptığımız araştırmalarda bizi şaşkına çeviren bir durumla karşılaştık. Zira bu iki denizin birleşme noktasında bulunan harika bir su engeli, bunların birbirine karışmasını önlüyordu. Aynı türdeki bir su engeli, 1962 yılında Alman bilim adamları tarafından Aden Körfezi ile Kızıldeniz'in birleştiği Mendeb Boğazı'nda da bulunmuştu. Sonraki araştırmalarımızda farklı yapıdaki bütün denizlerin birleşme noktalarında aynı su engelinin bulunduğunu gördük."

Denizlerdeki su engeli île ilgili açıklamasından sonra, yakın arkadaşı olan Dr. Maurice Bucaiİle,Kaptan Cousteau 'ya, bu keşiflerinin yeni olmadığını, çünkü bunun Kur'ân'da açıkça belirtildiğini söyledi ve kendisine bu âyetleri gösterdi. Kendisine sunulan âyetleri büyük hayranlıkla dinledikten sonra Cousteau'nun, "Modern bilimin ondört asır geriden izlediği Kur'ân'ın, Allah'ın sözü olduğuna tanıklık ederim" demiştir.

TAVAF

10- Ve o sabıklar, sabıklar! 11- İşte , onlardır {Allah'a) yaklaştırılanlar, 12- Ni'met cennetlerinde. 13- Çoğu Öncekilerden, 14- Birazı da sonrakilerden (olan bu insanlar), 15- Altın ve cevahirle İşlenmiş tahtlar üzerindedirler. 16- Onların üzerinde karşılıklı yaslanırlar. 17- Çevrelerinde, ebedî yaşamağa erdirilmiş gençler dolaşır; 18- Akıp giden şarap kaynağından doldurulmuş testiler, ibrikler ve kadehlerle. 19- (Bir şarap ki) Ondan ne başları ağrıtılır, ne de akılları giderilir. (Vâki' a: 46/ 10-19)

46/10- I9'ncu âyetlerde, hayır işlerinde önde gitmiş olan Allah'a yakın mü'minlerin, ni'met cennetlerinde, divanlar üzerinde karşılıklı olarak sevinçli bir halde oturacakları, ölümsüz gençlerin, billur kadehlerle tavaf edecekleri yani önlerinde dolaşıp sarhoş etmeyen, sersemletmeyen, son derece lezzetli içki dağıtacakları belirtilmektedir.

Tavaf, bir şeyin çevresinde dönmek, dolanmak demektir. Beklemek için evin çevresini dolaşana tâif denilir.

Safa ile Merve, Allah'ın nişanlanndandır.

Hacceden veya umre yapanın, bunları tavaf etmesinde, kendisi için bir günâh (sakınca) yoktur. Kim gönüllü olarak iyi bir iş yaparsa, Allah iyiliğin karşılığını veren, herşeyi bilendir. ( Bakara: 92/158) âyetinde de hac ve umre yapanın, Safa ile Merve'yi dolaşmasında bir sakınca olmadığı bildirilmektedir.

Tavf kökünden fail ismi tâif kandırıp yoldan çıkarmak için insanın çevresinde dolaşan şeytândır. Fakat onlar uyurlarken hemen (gönderilen) dolaşıcı bir belâ, onu sardı."

TAYR

Üstlerinde (kanatlarını) açıp yumarak uçan kuşları görmüyorlar mı? Onları (havada) Rahmân'dan başkası tutmuyor. Doğrusu O, herşeyi ' görmektedir, (Mülk: 77/19)

77/19'ncu âyette Allah'ın kudretlerine dikkat çekilmekte; kanatlarını açıp yumayarak uçan tayn (kuşları) havada tutanın, herşeyi görüp bilenin Allah olduğu vurgulanmaktadır.

Tayr, uçmak demektir. Kanatlarıyla havada uçan canlılara tâir denilir. Tâir'ln çoğulu toyrdır.

Dediler: "Senin ve seninle beraber bulunanların yüzünden uğursuzluğa uğradık." Dedi: Uğursuzluğunuz(un sebebi), Allah'ın yanındadır (herşey O'nun takdiriyle olur). Doğrusu siz (bu olaylarla) sınanan bir toplumsunuz. "(Nemi: 48/47)

48/47'nci âyette, peygamber Salih'i yalanlayan Semûd kavminin, Salih'i ve ona inananları uğursuz gördükleri; onun yüzünden işlerinin ters gittiğini, başlarına belâ geldiğini söyledikleri ve onu öldürmeğe kalktıkları anlatılmaktadır. Sâfih de kavmine, uğursuzlarının, Allah katında olduğunu, olumsuz davranışlarından Ötürü belâlara uğradıklarını söylemiştir.

Hiç şüphesiz bu hikâye içinde de Hz. Peygamber(s.a.v.)in kendi hayâtı yansımaktadır. Kureyşliler de onu uğursuz sayıyorlar, onun yüzünden başlarına belâ geldiğini düşünüyorlar ve Müslümanlara yaptıkları işkencelerden ayrı olarak Hz. Muhammed(s.a.v.)in vücudunu ortadan kaldırmak için plânlar kuruyorlardı. Nitekim hicretinden hemen önce bir gece her kabileden seçilen adamların, evine yapacakları baskın ile onu öldürmeyi ve sonra da akrabasına, onu kimin öldürdüğünü bilmediklerini söylemeyi kararlaştırmışlardı. Onun hakkında uygulayacakları en son plân bu idi.

Her insanın tâîr(kuş)ini boynuna bağladık. Kıyamet günü onun için açılmış olarak bulacağı bir kitap çıkarırız: (tsrâ: 50/12)

Tâir, kuş demektir. İnsandan çıkan, uçup giden işlere de tâir denir.

Boynuna bağlamak, kişi ile daima beraber bulunmak demektir. İnsanla her zaman beraber olan şey, tıpkı boynuna asılan gerdanlık gibi kendisinden ayrılmaz.

Ayette insanın yaptığı işlerin, kuş gibi uçup gitmediği, boynuna bağlanarak kendisiyle beraber kaldığı anlatılmaktadır. İnsanın eylemleri, ruh defterine kaydedilir. İnsan, unuttuğu için bu eylemlerinin, kuş gibi uçup gittiğini sanır. Oysa yapılan eylemler, bilinç altında depolanır. Beşik ten mezara kadar bütün hayât olaylarının ayrıntıları, iyi ve kötü eylemleri hep' bilinçaltı kütüğünde kayıtlıdır. Ruh, bedenden ayrılınca bu kütük açılır ve insan bütün ayrıntılarıyla eylemlerini görür. Kötü eylemlerinden memnun olmayan insan o zaman  Kitap ortaya) konulmuştur. Suçluların onun içindekilerden korkarak: Vah bize, bu Kitaba da ne oluyor, ne küçük ne de büyük hiçbir şey bırakmıyor, her (yaptığımız) şeyi sayıp döküyor!" dediklerini görürsün. Yaptıklarım hazır bulmuşlardır. Rabbin kimseye zulmetmez."

TAYYİBÂT

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazdı buldukları o Elçi'ye, o iimmt Peygamber'e uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlanndaki zincirleri kaldırıp atar. (A'râf: 39/157) âyetinde Hz. Muhammed'in, tayyib şeyleri helâl kılan, habîs şeyleri yasaklayan, insanları tökezleten bağlardan, ağır yüklerden kurtaran bir elçi olduğu belirtilmektedir.

Tayyib , insanın hoşuna giden, canın çektiği güzel şeylerdir.

Râğıb'ın açıklamasına göre dinde tayyib, alınması caiz olan yerden, alınması caiz olan miktarda ve alınması caiz olan bir biçimde elde edilen yiyecektir. Bu nitelikte olan şey dünya ve âhiret bakımından tayyibdir. Bu nitelikte olmayan şey, şimdi güzel görünse de âhiret bakımından güzel değildir. Tayyib'ın karşıtı, hoş olmayan, çirkin, tiksinti verici şeydir. Bâtıl inanç, yalan söz, çirkin eylemler de habîs sözcüğünün kapsamındandır.

De ki: "Allah 'm, kullan için çıkardığı süsü ve güzel rızıkları kim haram etti?" (A'râf: 39/32)

Allah'ın size verdiği azıktan helâl, hoş olarak yeyin de Allah'ın nimetine şükredin; eğer O'na kulluk ediyorsanız. (Nahl: 70/114)

Sizi güzel şeylerle besledi. (Mü'inin: 60/64; Nahl: 70/72; Enfal: 93/26)

Onları güzel şeylerle besledik. (İsrâ: 50/70; Yûnus: 51/93; Câsiye: 65/16)

Size verdiğimiz güzel r ılıklardan y ey iniz. (A'râf: 39/l60;Tâhâ:45/81; Bakara: 92/57, 172),

Ey insanlar, yeryüzünde bulunan helâl ve temiz şeylerden yeyin, şeytânın adımlarım izlemeyin; çünkü o, sizin apaçık düşmanınızdır. (Bakara: 92/168)

Bu âyetlerde inananlara, Allah'ın, kulları için yarattığı süslerin ve güzel rızıkların haram olmadığı bindirilmekte; Allah'ın yarattığı güzel rızıkları heiâl olarak yemeleri; dünyânın güzel şeyleri üzerine kendi düşünceleriyle birtakım yasaklar koymamaları emredilmektedir.

inananlar, kazandıklarınızın ve yerden sizin için çıkardığımız ni'metlerin iyilerinden (Allah için) verin. (Bakara: 92/267),

Bakara: 92/267. âyette inananlara, kazandıkları malların güzel ve temizinden sadaka vermeleri; kendileri gözlerini yummadan ellerine alamayacakları bozuk, tiksindirici yiyecekleri, atılacak şeyleri sadaka vermemeleri emredilmektedir.

Sadakalar, sevilen, beğenilen şeylerden verilmelidir. Zaten atılacak olan, iğrenç, işe yaramaz şeylerden sadaka olmaz. İnsan: 90/8'nci âyette Allah'ın hâlis kullarının: "Yoksula, yetime ve esire sevdikleri yemeği yediren" İnsanlar olduğu belirtilmekte; Bakara: 92/177'de de asıl iyiliğin, kişinin sevdiği malından sadaka vermesi olduğu vurgulanmaktadır. Evet makbul olan sadaka, insanın kendi yediği ve giydiği güzel şeylerden verilen sadakadır. Kendisinin iğrendiği, çöp sepetine atacağı şeyi fakire vermek makbul bir sadaka olmaz.

Size güzel şeyler helâl kılındı. (Mâide: 110/4,5),

87- Ey inananlar, Allah'ın size helâl kıldığı güzel ve temiz şeyleri haram etmeyin, sınırı aşmayın. Çünkü Allah, sının aşanları sevmez. 88- Allah'ın size verdiği rızıklardan helâl ve temiz olarak yeyin ve inandığınız Allah 'tan korkun! (Mâide: 110/87-88)

Bu âyetlerde tayyibât ile güzel rızıklar kastedilmekte ve güzel rızık ların helâl olduğu belirtilmektedir. Bu âyetlerin iniş sebebi olarak çeşitli olaylar anlatılır. Abdullah ibn Abbâs'm rivayetine göre et yeyince şehvetinin artıp kadınların ardına düştüğünü, bu yüzden eti kendisine haram kıldığını söyleyen bir adam hakkında inmiştir.

TA'ZÎR

O'na inanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber indirilen nura uyanlar, iste felaha erenler onlardır. (A'râf: 39/157)

Resulüne manasınız, O'nu(n dînini) destekleyesiniz. Ona saygı gosteresiniz ve sabah akşam O'nu tesbîh ed(ip sânını yüceltjesiniz. (Fetih: 109/9)

A'râf: 39/157. âyette Hz. Muhammed'e inanıp onu ta'zîr eden, ona yardım eden ve onunla beraber indirilmiş bulunan ışığa uyanların, felaha erecekleri vurgulanmaktadır. Fetih: 109/9. âyette de inananlardan, Allah'a, Elçisine inanıp O'nu ta'zîr etmeleri, O'na saygı göstermeleri, sabah akşam O'nu tesbîh etmeleri istenmektedir.

Fetih: 109/9. âyetteki fiillerinde bulunan zamirlerin kime gittiği ihtilâf konusudur. Sözgeliminden zamirlerin, kendilerine en yakın olan Elçi'ye gittiği anlaşılır. Onu destekleyesiniz, ona saygı gosteresiniz" fillerinin Peygambere yapılması uygundur. A'râf: 39/157. âyetinde de inananların Peygamberi desteklemesi, ona yardım etmesi öğütlenmektedir. Yalnız burada üçüncü fiil olan Fi'linin izahında güçlük çekilmektedir. Eksik sıfatlardan uzak tutmak, tenzih etmek anlamına gelen tesbîh, Allah için kullanılır. Yalnız Allah tesbîh edilir. Özellikle sabah akşam tesbîh ta'bîri Kur'ân'da Allah için kullanılmıştır. Peygamber'in, bu mânâda tesbîh edilmesi uygun değildir.

Bu güçlüğü çözmek için bazı müfessirler, sözün kelimesinde bittiğini söylüyorlar, 'daki zamîr ise Allah'a gider. Bazıları da burada zamîr yerine zahir isim getirerek ve gâib sîğasıyla şeklinde okumuşlardır. Bütün zamirlerin Allah'a gittiğini söyleyenler de vardır. Galiba en uygun olan da budur. Çünkü resmî Osman Mushaf dışındaki kıraatlere gitmeğe gerek kalmaz. Bu bakımdan biz mealde bu anlamı verdik.

Ta'zîr saygı ile yardım etmektir,Saygı ile O'nu destekleyiniz" demektir. Ta'zîrin bir başka anlamı da haddin altında bir dövmedir. Bu dövme anlamının da destekleme ve yardım ile ilgisi vardır. Çünkü ta'zîr, eğitim amacıyla dövmedir. Eğitim de eğitilene bir çeşit yardımdır. Ancak bir anlamda ta'zîr, kişinin bütün zararlarını savması için ona yardım etmektir. İkinci anlamda ta'zîr İse kişiyi, kendisine zararlı şeyden çekip almak için ona yardımcı olmaktır. Birinci anlamda ta'zîr: kişiyi zararlı şeylerden korumak; ikinci anlamda ta'zîr, zararlı şeylerin içinde bulunan insanı, o durumdan kurtarmağa çalışmaktır. İkinci anlamdaki ta'zîr, Kur'ân'da eziyet sözcüğüyle açıklanmıştır:

Nisa Sûresinin 16. âyetinde fuhuş yapan iki erkeğe eziyet edilmesi emred ilmektedir.

Eziyet: Kur'ân'a göre eşcinsellik yapan erkeklere uygulanan cezadır. Bunun şekli hakkında hayli görüş ayrılığı vardır. Bir kesim bilgine göre eziyet sadece dil ile yapılan azarlama, kınamadır.

Bir kısım bilgine göre de eziyet hem dil, hem de el ile yapılır. İbn Abbâs şöyle demiş: Fuhuş yapan erkek, kınanır, ayakkabı ile dövülürdü. Mücâhid, sövmek suretiyle eziyeti yeterli görmüştür.

TEBETTÜL

Rabbinin adını an ve O'na tebettül et. (Miizzemmi): 3/8).

Beti ilgiyi kesmek demektir. Erkeklere ilgisiz kalıp kendisini yalnız Allah'a ibâdete verdiği için bakire Meryem'e "Betûİ" denmiştir. Beti kökünden tebettül, her şey ile ilgiyi kesip tamamen Allah'a yönelmektir. Râğıb'a göre 'Alah' de, sonra bırak onları, daldıkları bataklıkta oynayadurşunlar."

TEBLİĞ

62- "Size Rabbimin mesajlarını duyuruyorum, size öğüt veriyorum ve Allah tarafından, sizin bilmediğiniz şeyleri biliyorum.... 68- Size Rabbimin mesajlarım duyuruyorum ve ben sizin için güvenilir bir öğütçüyüm." (A'râf: 39/62,68)

Tebliğ: blğ kökünden gelir. Bülûğ amacın en son noktasına varmak demektir, " Kadınları bosadtğtnız zaman, bekleme sürelerini bitirdiler mi,ya onları iyilikle tutun, ya da iyilikle bırakın; haklarına tecâvüz edip zarar vermek için onları (yanınızda) tutmayın." (Bakara: 92/231), " İkisinden biri, yahut her ikisi senin yanında ihtiyarlık çağına ulaşırsa onlara 'Öf!' deme!" (İsrâ 50/23), Musa, uşağına, 'İki denizin birleştiği yere varmadan durmayacağım; ya da çağlarca (uzun sure) yürüyeceğim' dedi." (Kehf: 69/60) âyetleri ve benzerleri bulûğun varılmak istenen yere ulaşmak anlamında kullanıldığını gösterir.

Konumuzun başlığındaki âyette ise tebliğ kökünden geniş zaman birinci şahıs kipi kullanılmıştır. Burada peygamberlerin, kavimlerine, rab-lerinin verdiği mesajı kendilerine tebliğ ettiklerini, öğüt verdiklerini söylemektedirler.

Tebliğ: bir sözü, mesaj ı, ulaştırılması gereken kimselere ulaştırmak, duyurmaktır. Peygamberlerin görevi, Allah'ın isteklerini, buyruklarım, mele-i aiâ(yüce rûhâniyyet âlemi )nin mesajlarını insanlara duyurmaktır:

Ey elçi, Rabbinden sana indirileni tebliğ et (duyur), bunu yapmazsan, O'nun elçiliğini (mesajını) duyurmamış olursun!" (Mâide: 110/67) âyeti, Peygamber'e, tebliğ görevini titizlikle yerine getirmesini emretmektedir.

Belâğ da teblîğ anlamındadır. Şu âyetler, Peygamberin görevinin sadece belâğ (teblîğ) olduğunu vurgulamaktadır: 22- De ki: "Beni Allah'(ın azâbın)dan hiç. kimse kurtaramaz ve ondan başka sığınacak kimse bulamam." 23- Benim yapabileceğim sadece Allah'tan (bana vahyedilenleri) size duyurmak ve O'nun elçilik görevlerini yerine getirmektir. Artık kim Allah'a ve Elçisine baş kaldır ir sa, ona içinde sürekli kalacağı cehennem ateşi vardır. (Cin: 40/22-23)

Bizim üzerimize düşen, yalnız açıkça duyurmaktır. (Yâsîn: 41/17)

 öl: Sana düsen, yalnız duyurmaktır. (Şûra: 62/48)

Bir duyurudur. Yoldan çıkmış topluluktan başkası mı helak edilecektir? (Ahkaf: 66/35)

Eğer yine yüz çevirirlerse, artık senin üzerine düşen, sadece açık bir şekilde duyurmaktır. (Nalıl: 70/82)

Bu (Kur'ân), insanlara bir tebliğdir. (İnsanlar,) Bununla uyarılsınlar; O'nun yalnız Tek Tanrı olduğunu bilsinler ve sağduyu sahipleri öğüt alsınlar diye (gönderilmiştir). (İbrâhîm: 72/52)

Şüphesiz bunda kulluk eden kimseler için yeterli bir öğüt vardır. (Enbiyâ: 73/106)

Eğer yalanlarsanız, sizden önceki ümmetler de yalanlamışlardı. Elçiye düşen, yalnız açıkça duyurmaktıır. (Ankebût: 85/18)

Sana düşen sadece duyurmaktır. Hesap görmek bize düşer. (Ra'd: 87/40)

Yok eğer dönerlerse, sana düşen, sadece duyurmaktır. (Âl-i İmrân: 94/20)

Eğer dönerseniz (bilin ki) Elçimize düşen, açıkça duyurmaktır. (Teğâbün: 107/12)

Eğer (gösterdiğimiz yoldan) dönerseniz, bilin kielçimize düşen, açıkça duyurmaktır. (Mâide: 110/92)

Elçi'ye düşen, sadece duyurmaktır. (Mâide: 110/99)

TEBÛK SEFERİ

(Bkz. Muhammed, Hz. Muhammed'in Savaşları)

Tebûk Seferini, ayrıntılarıyla Muhammed maddesinde anlatmıştık.

38- Ey inananlar, size ne oldu ki: "Allah yolunda topluca savaşa çıkın!" dendiği zaman yere çakılıp kaldınız? Âhirettense dünyâ hayâtına mı razı oldunuz? Ama dünyâ hayâtının geçimi, âhiretin yanında pek azdır. 39- Eğer topluca (savaşa) yıkmazsanız, (Allah) size acı (bir şekilde) azâbeder ve yerinize sizden başka bir topluluk getirir, O'na hiçbir zarar veremezsiniz, Allah her şey i yapabilendir. 40- Eğer siz o(Hak elçisi)ne yardım etmezseniz, iyi bilin ki, Allah ona yardım etmişti. Hani yalnız iki kişiden biri olduğu halde, inkâr edenler kendisini (Mekke 'den) çıkardıkları sırada ikisi mağarada iken arkadaşına "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" diyordu. (İşte o zaman) Allah (ona yardım etti) onun üzerine sekine (huzur ve güven duygu)sunu indirdi ve onu, sizin görmediğiniz askerlerle destekledi; inanmayanların sözünü alçaltı. Yüce olan, yalnız, Allah'ın sözüdür. Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. 41- Gerek hafif, gerek ağır olarak savaşa çıkın, mallarınızla ve canlarınızla Allah yolunda ci-hâdedin. Eğer bilirseniz bu. sizin için daha hayırlıdır.(Tevbe: 113/38-40)

38-39. âyetlerde Allah yolunda cihâda çağrıldıkları zaman ağır, gönülsüz davranan mü'minler kınanmakta; Allah yolunda savaşa çıkmadıkları takdirde acı bir azaba uğrayacakları; kendilerinin götürülüp yerlerine başka bir toplumun getirileceği ihtar edilmektedir.

40. âyette de Müslümanlar, Elçisi'ne yardım etmeseler dahi Allah'ın, ona yardımcı olup onu güç durumlardan kurtardığı anımsatılmaktadır. Müşrikler onu yurdundan çıkardıkları zaman yanında bir tek arkadaşından başka kimse yoktu. İkisi birlikte mağaraya sığındıkları zaman o, korkuya kapılan arkadaşına: "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. O zaman Allah oha huzur •ve güven indirmiş, onu görülmeyen askerlerle desteklemiş, kâfirlerin sözünü alçaltıp kendi sözünü yükseltmişti. Her zaman galip, güçlü olan Allah, her işi hikmetle yapar.

Burada Allah'ın, Hicret esnasında Elçisi'ne verdiği güven ve huzur duygusuna işaret edilmektedir. Kendileri, geceleyin Ebûbekir'le birlikte yola çıkıp, Sevr Mağarasına sığınmışlar, onları araştıranlar da, iz sürücülerin yardımıyla Mağaranın kapısına kadar gelmişlerdi. Allah'ın Elçisi, gönlüne indirilen güvenle hiç sarsılmadı ve görülecekleri korkusuyla telâşa kapılan Ebûbekir'e "Üzülme, Allah bizimle beraberdir!" demişti. İşte âyette, Pey-gamber'in, arkadaşına söylediği bu söz anımsatılmakta ve Allah'ın ona huzur ve güven duygusu verip görünmeyen güçlerle onu desteklemiş olduğu vurgulanmaktadır.

41. âyette de mü'minlerin hafif ve ağır olarak, mallarıyla, canlarıyla Altah yolunda cihâda çıkmaları emredilmekte ve bunun kendileri için daha hayırlı olduğu vurgulanmaktadır.

Bu âyetlerde çıkılması emredilen savaş, Tebûk Seferidir. Savaşılacak kimselerde Hıristiyan topluluklardır. Bu sefer, ekonomik sıkıntıların bulunduğu bir zamanda ortaya çıkmıştı. Düşman ise Bizansa bağlı kalabalık güçlerdi.

Bazı Müslümanlar bu savaşa çıkmak istememiş, ağır davranmıştı. Bunu yapanlar yalnız münafıklar değildi. Zayıf yürekli bazı kimseler de öyle davranmıştı.

Tebûk Seferi, Hz. Peygamber'in son seferi olduğuna göre demek ki tâ hayatının sonlarına kadar Peygamber'i üzen, onun çağrısına uymakta tereddüd gösteren Müslümanlar vardı. Yani insan, her zaman insandır. Zayıf durumlarda, kritik anlarda çekinir. Zaten Müslüman olurken canlarını tehlikeye atmaktan çekinmeyen ilk Müslümanlar, Peygamber'in hayatının sonuna dek onun buyruğuna uymakta tereddüd göstermemişlerdir. Bu sefere katılmayan münafıkların sayısının 80 küsur olduğu söylenir.

Tebûk Seferi Mekke'nin Fethinden bir yıl sonra, hicretin 9. yılında olmuştur. Allah'ın Elçisi, Tâif kuşatmasından döndükten sonra Rumların Medine'ye saldırmak için Şam'da büyük yığmak yaptıklarını, Lalım, Cu-zâm, Âmile, Gassân gibi Hıristiyan Arap kabilelerini topladıklarını haber aldı. Kendisi de asker toplayıp bunların üzerine yürümeyi uygun gördü. Köylü, kentli bütün Müslümanları bu sefere katılmaya ve mâlî yardım yapmaya çağırdı.

Mevsim çok sıcak, ürün ve meyvelerin devşirme zamanı idi. Ayrıca Müslümanların ekonomik durumları da iyi değildi. Medme'de kıtlık vardı. Gidilecek mesafe hayli uzak, çarpışılacak düşman çok kalabalıktı. Rumlarla çarpışmak, Müslümanların gözlerinde büyümüştü.

İşte bu sebeplerden dolayı Müslümanların birçoğu, güç bulduğu bu sefere hazırlanıp katılmakta ağır davranmıştı, Ey inananlar, size ne oldu ki: 'Allah yolunda topluca savaşa çıkın!' dendiği zaman yere çakılıp kaldınız?" cümlesi, Müslümanların bu durumunu tasvir etmektedir, ağırlaştmız,yere çakılıp kaldınız demektir. Fakat kelimenin söylenişi,ağızdan o kadar güçlükle çıkmaktadır ki bu çıkış tarzı, toplumun yere çakılıp kalmasını, bir türlü yerden kalkmamasını canlandırmaktadır. Güçlüklerinden dolayı bu sefere güçlük seferi, bu orduya da güçlük ordusu denmiştir.

Bütün güçlüklerine rağmen bu sefer için onbini süvari olmak üzere otuz bin kişilik bir ordu toplanmıştır. Zengin sahâbîler, ordunun giderleri için büyük yardımlar yapmışlardır.

Allah'ın Elçisi, 9. Hicret yılının Receb ayında (Ekim 630 M.) yola çıktı. Tebûk'e kadar gitti. Orada yirmi gün kadar kaldı, daha öteye gitmedi. Kendisine iletilmiş olduğu biçimde büyük bir askerî topluluğa rastlamadı. Toplananlar, Allah Elçisi'nin geldiğini duyunca dağılmışlardı.

Tebûk'te bir çatışma olmadı. Yalnız çevredeki bazı kabilelerle antlaşmalar yapıldı. Bazı Hıristiyan ve Yahûdî kabileleri, antlaşmalarla cizyeye bağlandı. Bir savaş olmamasına rağmen bu seferin siyasî yararları dokunmuş, Müslümanların büyük bir kuvvet ve devlet haline geldikleri haberleri yakın sınırları aşmağa başlamıştır.

TECESSÜS

Ey inananlar, zandan çok sakının. Zira zanmn bir kısmı günahtır.

Birbirinizin gizli şeylerim araştırmayın; biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemeği sever mi? İşte bundan iğrendiniz- O halde Allah'tan korkun, şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir. (Hucurât: 105/11-12)

Hucurât: 105/12. âyette inananlara zandan çok kaçınmaları, çünkü zannm bir kısmının günâh olduğu, tecessüs ve gıybet etmemeleri emredilmekte, gıybet etmenin, ölmüş kardeşinin etini yemek gibi çirkin bir şey olduğu belirtildikten sonra Allah'ın tevbe edenleri bağışlayacağı vurgulanmaktadır.

Burada yasaklanan zan: sebepsiz yere başkasını suçlamak, delilsiz olarak birinin herhangi bir kötü iş yaptığını sanmaktır. Yasaklanan zan, insanlar hakkında kötü düşünce beslemek şeklindeki kötü zandır. Ama insanlar hakkında iyi zan beslemek, güzeldir. Hattâ bu, ibâdet kadar güzel bir eylem sayılır.

Cumhurun ile okuduğu kelimeyi, Hasan, Ebû Recâ, İbn Şîrîn ile okumuşlardır. Tecessüs ve tehassüs, yakın anlamlı kelimelerdir. Tecessüs, cess kökünden alınmıştır. Cess, birinin sağlık durumunu öğrenmek için nabzını tutmak, yoklamak demektir. Bu kökten yapılmış Câsûs da gizli şeyleri öğrenmeğe çalışan kimsedir. Aynı kökten türetilmiş olan tecessüs de gizli şeyleri araştırmaktır. Tecessüs ve tehassüs, ikisi de gizli şeyleri araştırmak ise de ikincisi gizli şeyleri bazı duyu organlarıyla algılamak, yahut bir şeyi kendisi için araştırmaktır. Tecessüs ise duyu organlarıyla ve zihnen gizleri öğrenmeğe çalışmak, yahut gizli şeyleri başkası için öğrenmeğe çalışmaktır. Yani tecessüs başkası adına araştırmak, tehassüs kendisi için araştırmaktır. İnsanların kusurunu araştırmak, güven sarsıcı bir eylemdir. Ayrıca Allah günâhları Örtendir. Allah kulunun günâhım örterken, insanların kusurunu arayıp, onları âleme 'ezil etmeğe çalışmak, iman ahlâkına sığmaz.

Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemeği sever mi? İşte bundan iğrendiniz. O halde Allah'tan korkun, şüphesiz Allah, îevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir."

Ğaybet: dilde, uzakta olmak, konuşulan yerde bulunmamak demektir. Terim olarak ğaybet, bir kimsenin arkasından, onun sevmediği bir şeyi söylemek, dedikodusunu yapmak demektir. Türkçede buna gıybet deriz. Aleyhinde konuşulan kişi, söylenenleri gerçekten yapmış ise veya bu sıfatlar onda varsa, söylenen şey gıybetir. Eğer söylenenler onda yok ise bu, iftira olur.

"Peygamber (s.a.v.):

- Gıybet nedir bilir misiniz? diye sormuş.

- Allah ve Elçisi daha iyi bilir, demişler.

- Kardeşini, sevmediği bir şeyle anmandır. Kendisine sorulmuş:

- Ya söylediğim şey gerçekten kardeşimde var ise? Buyurmuş ki:

- Söylediğin şey gerçekten var ise onun gıybetini yapmış olursun. Ama onda yok ise ona iftira etmiş olursun."

TEDBÎR

Emri tedbîr eder (Yûnus: 51/3,31; Secde: 75/5; Ra’d: 87/2)

Bu âyetlerde gökleri ve yeri yaratan Allah'ın, Arşına oturup emri tedbîr ettiği belirtilmektedir.

Tedbîr, dbr kökünden türetilmiştir. Bir şeyin dübürü, arkası, kubulii de önüdür ki bu ta'birler insanın ma'lûm iki organı anlamında kullanılır. Dübüriİn çoğulu edbârdır.".. Onlara arkalarınızı döndürmeyiniz- O gün kim onlara poposunu döndürürse...

TEDEBBÜR

Sana (bu) mübarek Kitabı indirdik ki âyetlerini düşünsünler ve sağduyu sahipleri öğüt alsınlar. (Sâd: 38/29)

Bu âyette gerçekte tek olan İlâhî Kitabın, Arapların anlayacağı bir dille Hz. Muhammed'e indirildiği bildirilmektedir. Nedeni de kendi dillerinde İlâhî bir Kitaptan yoksun kimselerin, İlâhî mesajı anlamalarını sağlamaktır. Tedebbür bir sözün mânâsını düşünüp anlamaktır.

68- Onlar o sözü (Kur'ân Tıj iyice düşünmediler mi, yoksa onlara, ilk atalarına gelmeyen bir şey (bir elçi ve Kitâb) geldi diye mi (böyle davranıyorlar)? 69- Yoksa elçilerini tanımadıkları (onun doğruluğunu, dürüstlüğünü bilmedikleri) için mi onu inkâr ediyorlar? (Mü'minim: 74/68-69)

Bu âyetlerde Hz. Muhammed ve duyurduğu Kur'ân mesajı ile alay eden Kureyş müşriklerinin tutumlarının şaşılacak bir şey olduğunu belirtmek üzere: "Bunlar o sözü, yani Kur'ân 't düşünmediler mi? Geçmiş atalarına gelmemiş olan hikmetli sözlerin kendilerine gelmiş olduğunu anlamadılar mı? Yoksa bu sözleri kendilerine duyuran elçinin dürüstlüğünü, güvenilirliğini bilmiyorlar mı ki ondan kuşkulanıp onu inkâr ediyorlar? " buyuruluyor.

Kur'ân 'ı düşünmüyorlar mı? Eğer Allah'tan başkası tarafından (indirilmiş) olsaydı, onda birbirini tutmaz çok şey bulurlardı. (Nisa: 98/82)

Kur'ân 'ı(n anlamını) düşünmüyorlar mı? Yoksa kalbler(inin) üzerinde kilitleri mi var (ki hiçbir hakikat, gönüllerine girmiyor)? (Muhammed: 99/24)

74/68. âyette geçen yeddebberû fi'linin aslı dur. İdğâm sonucu olmuştur. Bu âyetlerde geniş zaman kipiyle şeklinde geçen fi'lin kökü tedebburdüt. Bunun da temel kökü, tedbîr maddesinde açıkladığımız üzere, arka anlamındaki dübürdür. Tedebbür, asıl amacı, işin içyüzünü düşünmektir. Kıır'ân'ın Arap diliyle vahyedil-mesindeki temel sebep, İlâhî mesajın ani aşılmasıdır.

Bu âyetler, Kur'ân-ı Kerîm'i iyice düşünüp ondaki hikmeti anlamayan kimseleri kınamaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'i derin derin düşünüp inceleyenler, anlarlar ki onda birbirini tutmayan, gerçeklere ters düşen hiçbir söz yoktur. Baştan sona bütün söylemleri birbirine uygun, birbirini destekler niteliktedir.

Fransız bilginlerinden Paris Tıb Aakademisi Cerrahi Kliniği Başkanı Dr. Maurice Bucaille (Moris Bukay), Kur'ân'ı baştan sona incelemiş, kıssalarıyla, evrenden söz eden âyetleriyle, bütün hükümleriyle Kur'ân'in tamamen bilime uygun olduğunu, onda gerçeklere aykırı düşen bir şey bulunmadığını söylemiştir. Onun bu konuda Cezayir'de 1978 yılının Eylül ayında akdedilen Onikinci İslâm Düşüncesi Kongresinde verdiği "Mukaddes Kitâblar ve İlim" adlı konferansı cidden ilginçtir. Bu bilim adamı, "Kur'ân'ın indiği tarihte yetişen bir insanın, bu bilimsel gerçeklen bilmesine imkân yoktur. Bunlar ancak Allah'ın sözüdür. Büyük ölçüde insan etinin karıştığı Tevrat ve İndi de birbirini tutmaz, gerçeklere aykırı şeyler çoktur. Ama Kur'ân'da onların içerdiği hatâların hiçbiri yoktur. Çünkü Kur'ân'a insan eli karışmamıştır. O, Allah'ın kelâmıdır." diyordu.

Eğer Kur'ân, Allah'tan başkasının sözü olsaydı, ancak o zamanki insanın bilebileceği şeyleri içerir ve zamanla bu bilgiler eskir, geçersiz kalırdı. Birçoğunun da yanlış olduğu ortaya çıkardı. İnsanların geceleyin, herkesten uzak, kendi aralarında gizlice düşünüp kurdukları şeyleri haber veremezdi. Ama Kur'ân, hem insanların gizli gizli yaptıkları işleri haber vermekte ve bu sözleri gerçeğe uygun düşmekte, hem de kâinatın yaratılışı, insanların ve canlıların ortaya çıkışı, doğa yasaları hakkında söyledikleri hiçbir zaman eskimemekte, ilmin verilerine tamamen uygun düşmektedir. Bunun tek izahı vardır: O da Kur'ân'ın, Allah'ın emriyle, Meleğin vahyi oluşudur.

Tabii Kur'ân'ın taşıdığı bilimsel gerçekleri anlayabilmek için onu düşünerek ve anlayarak okumak lâzımdır. Sözlerini anlamadan binlerce hatmedilse Kur'ân'ın taşıdığı ilim ve hikmeti anlamak, onun derin esrarına vakıf olmak mümkün değildir. Âyetler, insanları onu anlamağa, mânâsını düşünmeğe yöneltmektedir. Zatenr ilk muhataplarınca tedebbür edilip anlaşılması için Kur'ân Arapça indirilmiştir.

TEDSİYE (Kendini Aşağılatma)

(Allah'tan başkasına tapmayarak) Nefsini yücelten kazanmış, 10-(Yaratıklara taparak) Onu alçaltan da ziyana uğramıştır.(Şems: 26/9-10)

ve kel i meleri, nefsi maddeten ve ma'nen; ahlaken ve ruhen yükseltmeyi ve bozmayı, atçaltmayı ifade eder. Nefsini maddeten ve ma'nen arındırıp yücelten başarıya, kurtuluşa erer. Ama onu kötü davranışlarıyla bozup alçaltan da ziyana uğrar, perişan olur. Aslı "Hır Tef'îl babından olan tedsîs, bir şeyi bir şeyin içinde gizlemek demektir. da ikinci sînin yerine illet harfi getirilmiştir. Arap cömertleri yüksek yerlerde otururlardı ki yerleri bilinsin, konuklar oraya gelsin. Hasisler ise alçak yerlere konarlardı ki yerleri dışarıdan gelenlerin gözüne çarpmasın, konuk gelmesin. fi'linin tedsîs kökünden gelmesi mümkün olduğu gibi, desye masdarının tef'îl babından olan tedsiye kökünden gelmesi de mümkündür ve bu daha uygundur. Çünkü gizleyen, zayıflatan, alçaltan anlamına gelen tedsiye, tezkiyenin tam karşıtıdır.

TEFEKKÜR

Kendi içlerinde hiç düşünmediler mi ki Allah, göklerde, yerde ve bu ikisi arasında bulunan her şeyi ancak hak olarak ve belirtilmiş bir süre ile yaratmıştır? İnsanlardan çoğu, Rabblerine kavuşmayı inkâr etmektedirler. 9- Yeryüzünde gezmediler mi ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar. Onlar, kendilerinden daha güçlü idiler; (sular, madenler çıkarmak, ekin ekmek, ağaç dikmek için) toprağı (kazmış) alt-üst etmişler ve onu, bunların imar ettiklerinden daha çok imar etmişlerdi. Onlara da elçileri, deliller getirmişti. Allâh onlara zulmedecek değildi. Fakat onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı. 10- Sonra kötülük edenlerin sonu çok kötü oldu. Çünkü Allah'ın âyetlerini yalanladılar. Ve onlarla alay ediyorlardı. (Rûm: 84/8-10)

84/8-10. âyetlerde insanlar, Allah'ın varlığını, işlerinin hikmet ve düzenini, kudretinin yüceliğini anlayabilmek için yarattığı şeyleri tefekkür etmeğe çağrılıyor. Bilgi edinme, öğrenme gücü olan düşünce anlamındaki fikr kökünden türetilen tefekkür düşünce gücünün işlevini yapmasıdır. İnsana özgü olan bu güç, ancak hayal edilebilen şeylerde işlevini yapar. Hayale gelmeyen (sureti kalbe düşmeyen) şey düşünülemez. Bunun için "Allah'ın ni'metleri hakkında düşününüz, Allah'ın zâtı hakkında düşünmeyiniz" 

TEFSİR

Onların sana getirdiği her misâle (her tutarsız soruya) karşı mutlaka biz sana, (o tutarsızı yok edecek) gerçeği 've en güzel tefsiri getiririz. (Furkan: 42/33)

Tefsîr açıklamak, kapalı mânâyı açığa çıkarmaktır. Hastalığın "tanınmasına yardım ettiği için idrar örneğine "tefsire" denmiştir.

Fsr kökünden türeyen tefsîr kelimesi, tef il babından masdar olup çoğulu tefasîrdir. Fsr, örtülü şeyi açmak, tefsîr de güç bir kelimeden kastedilen asıl mânayı açığa çıkarmak, izah etmektir. İlmî bir terim olarak tefsîr, Kur'ân-ı Kerîm'in açıklaması anlamınadır. Kur'ân-ı Kerîm'in mânasını açıklayan bu ilme 'ilmu't-tefsîr veya îefsîru'l-Kur'ân denir.

Te'vîl kelimesi de zaman zaman tefsîr mânasında kullanılmış ise de ikisi arasında fark vardır. Tefsîr, kelimenin kesin anlamıdır. Te'vîl ise, kesinlik olmadan muhtemel anlamlardan birini tercih etmektir. Fakat Kur'ân'daki kullanımdan ise bu klasik açıklamanın tam tersi bir anlam çıkmaktadır. Kur'ân'a göre te'vîl, bir sözün veya olayın içyüzü, gerçek anlamıdır. Kur'ân'da geçmeyen tefsîr ise bir sözü ıçaklamaktır.

Âyetlerde Kur'ân'ın bildirdiği uyarıların gerçekleşmesi, söylenen uyarının gerçekleşmesi, sözün gerçek anlamıdır. Meselâ: ille onun te'vilini mi gözetiyorlar? Onun te 'vili geldiği (haber verdiği şeyler ortaya çıktığı) gün, önceden onu unutmuş olanlar derler ki: "Doğrusu Rabb'imizin elçileri gerçeği getirmiş. Şimdi bizim şefaatçilerimiz var mı ki bize şefâ'at etsinler, yahut tekrar geri döndürül(üp dünyâya gönderilmemiz mümkün mü ki, (orada eski) yaptıklarımızdan başkasını yapalım?" Onlar, kendilerini ziyana soktular ve uydurdukları şeyler, kendilerinden saptı (kaybolup gitti)."

TEĞÂBÜN GÜNÜ

Toplantı günü için sizi toplayacağı gün, işte o teğâbün (aldanma) günüdür. Kim Allah 'a inanır ve yararlı iş yaparsa Allah onun kötülüklerini örter ve onu, altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar, orada ebedî kalırlar. İşte büyük başarı budur! (Teğâbün: 107/9)

Teğâbün ğabn ın müfâ'ala kipidir. Ticârette aldanmak veya aldatmak anlamına gelir. Bir malı değerinden aşağı veya yukarı almak ve satmak teğâbün'dür ki fark asıl değerinden az olursa ğabn-i yesîr (az aldanma), çok olursa ğabn-i fahiş (çok aldanma) denilir. Teğâbün de karşılıklı aldanma ve aldanmanın ortaya çıkmasıdır. Dünyâda hidâyeti bırakıp sapıklık yolunu tercîh edenler, âhirette aldanmış olduklarını anlayacakları için Kıyamet gününe teğâbün günü denmiştir. Çünkü o gün insan dünyâda imân ve hidâyeti verip sapıklığı satın almakla nasıl aldandığını, ziyana uğradığını anlar. "İşte onlar o kimselerdir ki, hidâyet karşılığında sapıklığı satın aldılar da ticaretleri kâr etmedi, doğru yolu da bulamadılar,

TEĞÂBÜN SÛRESİ

Adını dokuzuncu âyette geçen "Teğâbün" kelimesinden alan sûrede Allah'ın sânının yüceliği, kâinatın tek yaratıcısı, hâkimi, ilim ve kudret sahibi olduğu vurgulanır. Peygamber(s.a.v.)i yalanlayıp âhireti kabul etmeyen müşriklere Allah'ın, mutlaka bir gün insanları kaldırıp bir araya toplayacağı, iyileri cennetle ödüllendirip kötüleri cehennemle cezalandıracağı anımsatılır. Allah'a, Elçisi'ne itaat ve Allah'a tevekkül emredilir. İnsanın mal, evlât, kadın sevgisi yüzünden Allah yolundan geri kalmaması, o yolda harcanan malın zayi olmayacağı, karşılığının bol bol verileceği bildirilir ve Allah'ın, gizli, açık her şeyi bildiği, güçlü, hüküm ve hikmet sahibi olduğu vurgusuyla sûre bitirilir.

Sûrenin Mekkî olduğuna dair rivayetler varsa da çoğu Medine'de inmiştir. Mekkî olduğunu söyleyen rivayetlerden biri, 14-16. âyetlerinin Medine'de indiğini söyler. Bir rivayete göre de sonundaki 14-18. âyetler hariç, diğerleri Mekke'de inmiştir.

TEHECCÜD

Güneşin sarkmasından (aşağı kaymasından) alacakaranlığa kadar namaz kıl ve sabahın Kur'ân 'mı (du'â ve namazını) da yerine getir. Çünkü sabah Kur'ân (okuması) görülecek şeydir. 79- Ayrıca sen, gecenin bir kısmında da Kur'ân oku(yup namaz kû)mak üzere uyanmalısın. Böylece Rabbinin, seni güzel bir makama ulaştırması umulur.(İsrâ; 50/78-79)

İsrâ: 50/78-79. âyetlerde, Peygamber'e, güneşin sarkmasından, alacakaranlığa kadar namaz kılması, sabah vaktinin okuma ve du'âsını da yapması; ayrıca gecenin bir bölümünde yine okuyup ibâdet etmek üzere teheccüdetmesi emredilmektedir.

Teheccüd uyku anlamındaki hiicûd kökündendir. Hâcid uyuyan, tehcîd uykuyu gidermek (uyandırmak), teheccüd de uyanmak demektir. Âyette zamîri, 78. âyetin sonundaki Kur'ân 'a gider. "Kur'ân ile uyan" yani namaz kılıp Kur'ân okumak için geceleyin uykudan uyan, demektir. Teheccüd kelimesi artık gece namazının adı olmuştur. Geceleyin uyanıp namaz kılan kimseye müteheccid denilir.

Hasan-ı Basrî'ye göre teheccüd, yatsıdan sonra kılman namazdır ki yine biraz uyuduktan sonra kılınır. Gecenin bir kısmında uyanıp namaz kılmanın, özel olarak Peygamber'in kendisine farzolup ümmetine farz olmadığı söylenir. Âyette "iüsiiu: Ayrıca, senin için" söyleminden bu anlam çıkarılmıştır.

Fakat bize göre gece namazının önemini vurgulamayı amaçlayan bu söylemden böyle bir anlam çıkmaz. Bu, tıpkı 1- Ey örtüsüne bürünen, 2- Geceleyin kalk, (namaz kıl); yalnız gecenin birazında (uyu). 3- Gecenin yarısında (kalk) yahut bundan biraz eksilt. 4- Veya bunu artır ve ağır ağır Kur'ân oku. 5-Doğrusu biz, senin üzerine ağır bir söz bırakacağız. 6- Gerçekten gece kalk(ıp ibâdet et)mek daha oturaklı ve (geceleyin) söz (du'â) daha etkilidir. 7- Çünkü gündüzün, senin, uzun sure uğraşacağın şeyler vardır. 8- Rabbinin adım an ve bütün gönlünle û'na yönet." (Müzzemmil: 3/1-8) âyetleri gibi, gece ibâdetinin asla ihmal edilmemesi gereken huzurlu bir ibâdet olduğunu vurgulamaktadır. Buradaki deyimi, farzın altında olan nafile anlamında değil, üstelik, ayrıca demektir. Bu emir, Peygamber'in kişiliğinde bütün ümmet bireylerine de yöneliktir. Nasıl ki Gündüzün iki tarafında (sabah, akşam) ve geceye yakın sâ'atlerde namaz kıl!" {Hûd: 52/114) âyetinde Peygamber'e olan, gündüzün iki ucunda namaz kıl emri, aynı zamanda bütün ümmet bireylerini bağlıyorsa, Peygamber'e gece kalkıp namaz kılmasını emreden âyetler de ümmet bireylerini bağlar ve gece ibâdetini yalnız Peygamber'e değil, bütün İnananlara farz kılar, Çünkü gündüzün, senin uzun süre uğraşacağın şeyler vardır." (Müzzemmil: 3/7) âyetinde de gündüzün uğraşları olanlar da yalnız Peygamber değil, bütün mü'min-lerdir. Kur'ân'da Peygamber'e olan hitaplar -özel olduğuna dair delîl yoksa- bütün ümmet bireylerini kapsar. Bundan dolayı teheccüd, gücü olan her mü'mine farzdır.

Kuşkusuz gece kalkıp ibâdet etmek daha oturaklı, ve geceleyin okumak (duâ etmek) daha etkilidir." âyetinin belirttiği üzere gece ibâdeti, ruha daha etkili ve gece, herkesin uyuduğu o sakin saatlerde yapılan du'âlar daha duygusaldır. İnsan o zaman okuduğu da'âları, söylediği sözleri daha içten duyar. Gündüzün senin uzun bir sebhin vardır." Yani gündüzün gezip dolaşman, çalışman, yapacağın işler vardır. Gündüzün onları yapman gerekir. Bütün vaktini ibâdete ayıramazsın. Gecenin bazı saatlerini ibâdete ayırırsan yeter. Rabbinin adını an ve O'na tebettül et."

Tebettül, kesmek demektir! Kendisini yalnız Allah'a ibâdete verdiği için Meryem'e "Betâl" denmiştir. Tebettül, her şey ile ilgiyi kesip tamamen Allah'a yönelmektir, tşte bu âyette Hz. Peygamber'e, geceleyin, dünyâ meşgaleleriyle ilgisini kesip gönülden Allah'a yönelmesi emredilmektedir. Daha sonra Allah'ın, doğunun ve batının rabbi olduğu, O'ndan başka tanrı bulunmadığı ve yalnız O'na dayanmak gerektiği vurgulanmaktadır.

Müzzemmil Sûresi'nin birinci âyetindeki Geceleyin kalk emrinin, vücûb (gereklilik) mi, yoksa nedb (iyiye teşvîk) mi ifâde ettiği hususunda görüş ayrılığı vardır. Nedb ifâde ettiğini söyleyenlere göre âyet muhkemdir, neshedilmemiştir. Vücûb ifâde ettiği takdirde âyet üzerinde üç görüş vardır:

Birine göre gece namazı, yalnız Hz. Peygamber(s ,a.v.)e farzdır. Onun hakkındaki bu farz, vefatına kadar sürmüştür.

Diğerine göre gece namazj, hem kendisine, hem de ümmetine farz kılınmış, kendileri, kalkıp ayaklan şişinceye kadar namaz kılmışlar, sonra Cenabı Hak sûrenin son âyeti ile bu farzı neshetmiştir.

Üçüncü görüşe göre gece namazı hem Allah'ın Elçisi'ne, hem de ümmetine farz kılınmış ve neshedilmemiştir. Ne kadar mümkün ise gecenin o kadar kısmında ibâdet etmek farzdır. Hasan-ı Basrî ve İbn Şîrîn bu görüştedirler.

TEHLİKEDEN SAKINMA

(Mallarınızı) Allah yolunda harcayın, kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın, iyilik edin, doğrusu Allah iyilik edenleri sever. (Bakara: 92/195)

Bu âyette Müslümanlara, Allah yolunda mallarını harcamaları, cimrilik edip kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmamaları; iyilik etmeleri; Allah'ın, iyilik edenleri sevdiği buyurulmaktadır.

Savaşla ilgili âyetlerin ardından gelen bu âyet, savaş masraflarını karşılamak için Müslümanları Allah yolunda para, mal vermeğe yöneltmektedir. Çünkü savaş, paraya dayanır. Malî destek olmadan savaşı sürdürmek mümkün değildir. Savaş masraflarının, Müslümanlar tarafından karşılanması gerekir. Şayet Müslümanlar cimrilik eder, savaş masraflarını karışala-mazlarsa kendi elleriyle kendilerini tehlikeye atmış olurlar. Çünkü kendilerinden güçlü ordulara yenilip perişan olurlar.

Âyetin sonunda Allah'ın, iyilik edenleri sevdiği belirtilmek suretiyle Allah yolunda mal-para harcamanın önemi vurgulanmıştır.

Buharı'nin Huzeyfe'den aktardığına göre âyet sadaka hakkında inmiştir. Müslümanların İstanbul'u kuşattığı sırada bir Müslüman, düşman saflarına hücum edip düşmanın içine dalmış, sonra çıkıp gelmiş. Herkes ona:

"- Subânellah! kendisini tehlikeye attı!" diye bağırmış. Ebû Eyyûb (el-Ensârî) onlara:

"- Siz âyeti yanlış anlıyorsunuz. Bu âyet biz Ensâr hakkında inmiştir. Allah, dinini güçlendirip dinin yardımcıları çoğalınca biz, kendi aramızda: 'Keşke artık biz mallarımızın başına dönsek de onlara baksak!' dediydik de Allah bu âyeti indirdi" demiş.

TEK NEFİSTEN YARATMA

O'dur ki sizi bir tek nefisten yarattı, gönlü ısınsın diye ondan eşini var eti; eşini sarıp örtünce (eşiyle birleşince) eşi, hafif bir yük yüklendi, onu gezdirdi. (Yükü) Ağırlaşınca ikisi beraber Rableri Allah'a duâ ettiler: "Eğer bize iyi, güzel bir çocuk verirsen elbette şükredenlerden oluruz!" (dediler).(Araf 39/189)

O'dur ki sizi bir tek nefisten inşâ etti. Sizin için bir kalış ve bir emanet olarak konuluş yeri ve süresi vardır. Gerçekten biz, anlayan bir toplum için âyetleri geniş geniş açıkladık. (En'âm: 55/98)

Sizi bîr tek candan yarattı, sonra ondan eşini meydana getirdi ve sizin İçin davarlardan sekiz cifi indirdi: (Deve, öküz, koyun, keçi). Sizi annelerinizin kartnlanndaki üç karanlık içinde yaratmadan yaratmaya: (nutfeden alakaya alakadan et giydirilmiş kemiklere) geçirerek yaratmaktadır. İşte Rabb'iniz Allah budur. Mülk O'nundur. O'ndan başka tanrı yoktur. Nasıl (O'na kulluktan şirke) çevriliyorsunuz? (Zümer: 59/6)

insanlar, sizi bir tek nefisten (nefes alan candan) yaratan ve ondan eşini yaratıp ikisinden birçok erkekler ve kadınlar üreten Rabb'inizden korkun; adına birbirinizden dilekte bulunduğunuz Allah'tan ve akrabalık(bağlarını kırmak)tan sakının. Şüphesiz Allah, sizin üzerinizde gözetleyiçidir. (Nisa: 98/1)

Bu âyetlerde insanın tek nefisten yaratıldığı belirtilmektedir. Nefs-i vâhide(tek nefis)in Âdem olduğu söylenirse de âyetlerde tüm insanlığa hitap zamiri nefs-ivahide ife Âdem'in değil, herinsanm yaratıldığı kökün kastedildiğini gösterir.

Özellikle, A'râf: 39/189'ncu âyet, bu âyetlerde anılan nefs-i vâhide-nin, Âdem olmadığını kanıtlar. Zira nefs-i vahide ile, kendisinden yaratılan eşinin, çocukları olunca Allah'a şirk koştukları anlatılmaktadır. Âdem ile eşi, Allah'a şirk koşmaktan uzaktırlar. Öyle ise bu âyetlerde şu biyolojik yasaya işaret edilmektedir: "Rabbin, Âdem oğullarının bellerinden zürriyetlertni almış ve 'Ben sizin Rabbiniz değil miyim?' diye onları, kendilerine şahit tutmuştu. 'Evet, buna şahidiz!' dediler'.

TEKÂSÜR SÛRESİ

Tekâsür, çokluk ve çoklukla yarışmak, Övünmek anlamına gelir. İnsanların mal ve evlâd çokluğuna tutkularının, kendilerini âhiret felâketine sürüklediği anlatıldığından bu adı almış olan sûre, Mekke'de, Kevser Sûresi'nden sonra inmiştir. Gerçi Buhârî, bunun Medîne'de indiğini söylemiş ise de

TEKBİR

Sayıyı tamamlamanızı, size doğru yolu gösterdiğinden dolayı Allah'ı tekbîr etmenizi ister. Şükredesiniz diye (size bu kolaylığı gösterir). (Bakara: 92/185) âyetinde orucu tamamlayanların, Allah'ı tekbîr ve O'na şükretmeleri öğütlenmektedir

Kibr kökünden tef îl veznidir. Bir şeyi büyütmek demektir. Kibr, büyüklük, bunun sıfatı olan kebîr büyük, bunun karşıtı olan sağır küçük demektir. Aslında küçüklük, büyüklük a'yân (fizik varlıkların durumunu belirtmek için konulmuş iken sonra istiare olarak mânâ isimleri için de kullanılır olmuştur: kebîre büyük günâh, sağtre küçük günâh demektir.

Kitâb (ortaya) konulmuştur. Suçluların onun içindekilerden korkarak: "Vah bize, bu Kitaba da ne oluyor, ne küçük ne de büyük hiçbir şey bırakmıyor, her (yaptığımız) şeyi sayıp döküyor!" dediklerini görürsün. Yaptıklarını hazır bulmuşlardır. Rabbin kimseye zulmetmez- (Kehf: 69/49)

31- Göklerde ve yerde bulunanların hepsi Allah'ındır. O, kötülük yapanları, yaptıkları kötülüklerle cezalandırır; güzel davrananları da (onların yaptıklarından) daha güzeliyle ödüllendirir. 32- O(güzel davrana)nlar ki günâhın büyüklerinden ve fâhişeler(çirkin işler)den kaçınırlar, yalnız bazı küçük hatâlar işleyebilirler. Şüphesiz Rabbinin affı geniştir (O kendisine yönelen kulunu affeder). O sizi daha iyi bilir: Gerek arzdan (yerden) inşa ettiği, gerek annelerinizin karınlarında bulunduğunuz zaman biçim verdiği sırada (sizin her halinizi bilmiştir), artık kendinizi övüp yüceltmeyin. Çünkü O, korunanı daha iyi bilir. (Necm: 23/31-32)

Önlar büyük günâhlardan ve fahişelerden (çirkin işlerden) kaçınırlar; kızdıkları zaman onlar, affederler. (Şûra: 62/37)

Eğer size yasaklanan büyük günâhlardan kaçınırsanız, sizin küçük günâhlarınızı örteriz ve sizi güzel bir yere sokarız. (Nisa: 98/31) âyetlerinde kebîre büyük günâh demektir.

Kibrkökünden ekber daha büyük demektir. En büyük Hac günü, Allah ve Elçisi'nden insanlara duyurudur: Allah ve Elçisi puta tapanlardan uzaktır. Eğer tevbe ederseniz, bu sizin için daha iyidir. Ve eğer dönerseniz bilin ki siz Allah'ı âciz bırakacak değilsiniz! (Ey Muhammed) kâfirlere acı bir azabı müjdele." (Tevbe: 113/3)

Ayette haccın, "daha büyük hac" diye nitelendirilmesi, umre'nin küçük hac olduğuna işaret etmektedir. Halk arasında umre, küçük hac kabul edilirdi. Mücâhid ve Atâ'ya dayanan görüşe göre Arafat'ta durma bulunan hac ibâdeti büyük hac, Arafat'ta durma olmayan umre ise küçük hac sayılır.

TEKELCİLİK

Rabbinin rahmetini onlar mı bölüştürüyorlar? Dünyâ hayâtında onların geçimliklerini aralarında biz taksim ettik ve onlardan kimini ötekine üstün kıldık ki biri, diğerine iş gördürebilsin. Rabbinin rahmeti, onların toplayıp yığdıklarından daha hayırlıdır, (Zuhruf: 63/32)

Zuhruf 63/32'nci âyette Allah'ın rahmetini taksime kimsenin hakkı olmadığı, dünyâ hayatta yaratıklarının geçimini bölüştürmüş olan Allah'ın, peygamberliği de dilediğine verdiği belirtiliyor. Rahmet gerçi geneldir ama burada daha çok peygamberlik ile gelen vahy kastedilmiştir. Herkesin gönlünü bilen Allah, kimin vahiy almağa, peygamberliğe layık olduğunu bilir. Allah nazarında ululuk mal ve soy ile değil, ruh temizliği iledir. Yüce Allah, peygamberliğe Hz. Muhammed'i lâyık görmüştür. Bu, Allah'ın lütfudur, O, dilediğine rahmetini lütfeder. O'nun rahmetini, O'ndan başkası bolüştüremez.

Allah insanları malca, kuvvetçe, kabiliyetçe, akılca birbirinden farklı yaratmıştır. Kimini güçlü, kimini cılız, kimini sağlıklı, kimini hastalıklı, kimini çok zeki, kimini orta zekâda, kimini de akıldan yaya, beceriksiz yaratmıştır ki İnsanlar birbirine muhtacolup birbirine iş görsünler, toplumda işler yürüsün. Eğer insanlar arasında hiçbir fark olmayıp hepsi aynı derecede güçlü, sağlıklı, zengin, akıllı olsaydı artık kimse kimseye muhtacolmadığı için kimse kimsenin işinde çalışmaz, toplumda işler yürümez, ekonomi gelişmez, ilerleme olmazdı. Bu malî ve sosyal farklar toplumda işlerin yürümesi içindir. Yoksa malca zenginlik, Allah katında insana üstünlük sağlamaz. Allah'ın rahmeti, insanların yığdıkları dünyâ malından çok daha hayırlıdır.

Burada dünyâ malının bir insana üstünlük sağlamayacağı, sadece dünyâ düzeninin yürümesi, işlerin görülmesi için insanlar arasında sosyal farklar bulunduğu, zengin olmakla insanın ötekilerden üstün olamayacağı, Allah'ın rahmetinin -en büyük rahmet olan peygamberlik ve vahyin-dünyâ malından çok daha hayırlı olduğu anlatılıyor.

Toplum bireyleri birbirine muhtaçtır. Kiminin parası vardır, kiminin zekâsı daha çoktur. Kimi güçlüdür, kimi zayıf. Kiminin ilmi, kiminin sanatı vardır. Bu farklı meziyetlerle insanlar birbirine muhtaçtırlar. Bu farkların bulunması, toplum düzeninin gereğidir. Ama para, mal, beden gücü insana ma'anevî bir üstünlük sağlamaz. Üstünlük takva iledir. Allah katında dünyâ malının bir değeri yoktur..

İnkâr edenlere dünyâ hayâtı süslü gösterildi; (onlar) inananlarla alay ederler. Oysa korunanlar, Kıyamet gününde onlardan üstündürler. Allah, dilediğine hesapsız rııık verir.(Bakara: 92/212)

Yoksul Müslümanlarla alay eden, "Eğer bunlar, Allah adamı olsalardı Allah bunlara bol rızık verirdi" diyen inançsız insanlar hakkında inmiş olan bu âyet, insanın değerinin dünya malıyla ölçülemeyeceğini, zenginliğin, mevkiin Allah katında üstünlüğün belirtisi olmadığını vurgulamaktadır. Üstünlük, gönülden Allah'a bağlılıkla sağlanır. Bunun adı takvadır. Takva sahibi olmayan kimseler için zenginlik bir azaptır, çünkü o servetlerinin ve elde ettikleri mevkiin hesabını vereceklerdir. Sabreden inanmış fakirler için de çektikleri sıkıntılar bir sınavdır. Bu sınavda başarılı oldukları takdirde ebedî nimetlere ereceklerdir. Âhirette her şeyin içyüzü ortaya çıkar. O zaman kibirli zenginler, servetlerinin nasıl bir azaba; sabreden fakirler de sıkıntılarının nimetlere dönüştüğünü göreceklerdir. Rızkı veren de alan da Allah'tır. Allah herkesin hakkında neyin hayırlı olduğunu bilir ve sınav için herkese uygun olanı verir.

66- Eğer onlar Tevrat'ı, İncil'i ve Rablerinden kendilerine indirileni gereğince uygulasalardı, muhakkak ki üstlerinde(ki ağaçların meyvelerinde)n ve ayaklarının altınfdaki ürünler)den yerlerdi. İçlerinde tutumlu (ılımlı) bir ümmet var, ama onlardan çoğu, ne kötü işler yapıyorlar?,.. 68- De ki: "Ey Kitâb ehli, siz Tevrat'ı, İncil 'i ve Rabbı'nizden size indirileni uygulamadıkça bir esas üzerinde değilsiniz. (Ey Muhammed,) Rabbinden sana indirilen, onlardan çoğunun azgınlık ve inkârım artıracaktır. Sen o kâfirler toplumu için üzülme! (Mâide: 110/66,68)

66. âyette de şayet Kitâb ehlinden Yahudiler Tevrat'ın, Hıristiyanlar İncîl'in hükümlerini uygulasalardı, üstlerindeki ağaçların mey yalarından, ayaklarının altındaki bitkilerin ürünlerinden bol bol yerler, kendilerine bol geçim verilirdi. Fakat Kitâblarının hükümlerini gereğince uygulamadıkları için sıkıntı içine düştüler. Gerçi onlar içinde orta yolda giden, ılımlı bir toplum yok değil, var ama, çokları yoldan çıkmış insanlardır. Esasen yalnız Kitâb ehli (Yahûdî Hıristiyanlar) değil, bütün insan toplulukları genelde böyledir. Gerçek dinin özüne sadık kalan insanlar hep azınlıkta, onu çarpıtan ve çıkarlarına âlet eden, geleneklerine boğanlar çoğunluktadır. Bundan dolayı çoğunluğun davranışı, din hükümlerinin doğrulğunun ölçüsü değildir. Kur'ân, her toplumda çoğunluğun yanlış yola saptığını, dinin özüne bağlı kalan iyi kulların azınlıkta olduğunu vurgulamıştır.

TEKELLÜF-TEKLÎF

Biz, kişiye gücünün üstünde bir şey teklif etmeyiz. (En'ânı: 55/152, Mii'min: 60/62)

Allah, kimseye gücünün üstünde bir şey teklif etmez. (Bakara: 92/286)

Allah bir kişiye ne vertnişse ancak onu yükler, (kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemez). (Talak: 100/7)

Bu âyetler, Allah'ın, hiç kimseye gücünün üstünde, yapamayacağı bir şey teklîf etmeyeceğini vurgulamaktadır.

Teklif ,kökünden tef îl veznidir. Kelef, ilâ yani bir şeyi çok istemek, onunla ilgilenmek, onu bir şeyi yapmağa teşvîk etmektir. Külfet, örfte zorluk, meşakkat anlamında kullanılır, (tekellüf) ise bir şeyi zorlukla, gönülsüz, yapmacığa kaçarak yapmak demektir.

Tekellüf iki çeşittir. Biri iyi, diğeri kötüdür. İyi olan tekellüf: bir eylemi, kendisine kolay, sevimli hale gelecek biçimde, rahatça yapma becerisini kazanmağa çalışmaktır. İşte ibâdetleri bu hale getirmeğe çalışmak, güzel bir tekellüftiir. Kötü olan tekellüf ise: gerçekten eylemi yapma isteği olmadan sırf gösteriş için yapmaktır ki bu, nifak sayılan kötü bir tekellüftür, merdûddur. Ayrıca dinde zorlama, güçlük yoktur. Gönül isteği olmadan yapılan hiçbir eylem din eylemi olamaz. İşte bundan dolayı," (Ey Muhammed,) De ki: 'Ben sizden buna karşı bir ücret istemiyorum. Ve ben yapmacık yapanlardan, (yaptığı uydurmalarla peygamberlik taslayanlardan) değilim'." (Sâd: 38/86) âyetinde Hz. Muhammed'e, kendisinin gönülsüz, zoraki, yapmacık yapanlardan olmadığını söylemesi emredilmektedir. "Allah size dinde bir güçlük yüklemedt" (Hac: 88/78) âyeti de dinde zoraki, güç bir görev olmadığını; gönülsüz yapılan eylemin din olmayacağını vurgulamaktadır. Çünkü din eylemi, insanı Allah'a yaklaştıran eylemdir. Allah, dıştan önce içe bakar. Bir iş gönülsüz yapılırsa Allah rızâsı için yapılmış olmaz. Allah, rızâsı için yapılmayan eylemi kabul etmez: "En çok korunan, cehennemin ateşinden uzak tutulur. O malını hayır yoluna vererek arınır, yücelir. Ve onun yanında hiç kimsenin, karşılık verilecek bir nimeti yoktur (O, verdiğini, kendisine yapılan bir iyiliğin karşılığı olarak değil), yalnız yüce Rabbinin rızâsı için verir. Kendisi de Rabbinin vereceği ni'mete razı olacaktır!" (Leyi: 9/17-21)

İyi olan tekellüf ise insanın, kendisine güç gelen güzel işleri, ibâdetleri kolaylıkla yapabilecek düzeye erişmek için zorlanarak da olsa yapmasıdır. Bu, imtihanda başarı kazanmak isteyenin sıkı çalışmasına benzetilebilir. Başlangıçta zor yapılan şeyler, yapa yapa kolaylaşır. Kişi o konuda meleke (yeti) kazanmış olur.

Teklif ise Allah'a kulluk hakkındaki buyruklar, Allah'ın emir ve yasaklarıdır. İşte konu başına kaydettiğimiz âyetler insana gücünün üstünde bir şey yüklenmediğini; Kur'ân'ın buyruklarının güç şeyler olmadığını vurgulamaktadır.

Allah bütün zorlukları İslâmın son şeklinden kaldırmış, İslâm'ı, insanın doğasına uygun, uygulanabilir tevhîd dini (el-hanîfıyyletu's-semhâ) yapmıştır.

92/286. âyette geçen tsr kelimesi, önceki dinlerde bulunan bütün zor hükümlerdir. O zorluklar, ağır yükler, İslâm'dan kaldırılmıştır. İşte Hz. Muhammed, insanlar üzerindeki bu ağır yükleri kaldırmak, kolay dini yerleştirmek için gönderilmiştir. Bu husus A'râf: 39/157. âyette de gayet açık biçimde vurgulanmıştır: " O (Peygamber) kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırûarındaki zincirleri kaldırıp atar. O'na İnanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber İndirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır."

Ayrıntı için Hüküm maddesine bakınız.

TEKVÎR

Güneş dürülüp katlandığı (büzüldiiğü) zaman, (Tekvîr: 7/1) âyetinde, güneşin tekvîr edileceği zamanın dehşetine yemîn edilmektedir ki bu, güneş sisteminin düzeninin bozulacağı Kıyamet zamanıdır.

Kevr kökünedn gelen tekvîr, sarık gibi bir şeyi birbiri üstüne sarmak, dolamak demektir. Sarılan, katlanan şey gözden gizli kaldığı için Güneşin dürülmesi, ışığının söndürülerek kendisinin görülmemesi anlamına da gelir. Bundan dolayı Güneş büzüldüğü zaman" âyetinde iki mânâ olasıdır: Birincisi, Güneşin ışığı giderilerek görünmez olması, ikincisi Güneşin tamamen ortadan kaldırılmasıdır.

Kıyamette Güneşin, insanların tepelerine kadar yaklaşacağı hakkında hadîsler rivayet edilir.

TEKVÎR SÛRESİ

Birinci âyetinde Güneşin büzüleceğim vurguladığı için Tekvîr adını alan sûrede önce Kıyamet ahvâli, sonra Peygamber(s.a.v.)in vahiylerini melekten aldığı anlatılır. Mekke'de, Mesed Sûresi'nden sonra inmiş olup 29 âyettir.

Tirmizî'nin rivayetinde Peygamber (s.a.v.): "Kıyamet gününe, aynen gözle görülür gibi bakmak isteyen, izâ'ş-Şemsu kuvviret ve izâ's-semâu'n-fetarat ve izâ's-semâu'n-şakkat sûrelerini okusun!" buyurmuştur.

TEMİZLİK

Ey örtüsüne bürünen, 2- Kalk, uyar. 3- Rabbini tekbîr et (O'nun büyüklüğünü an), 4- Elbiseni temizle, 5- Pislikten

TENÂDÎ GÜNÜ

" Ey kavmim, sizin için o (Yüce Dîvâna) çağırma (yahut feryâdeime) gününden korkuyorum." (Mii'min: 60/32)

60/32. âyette Kıyamet gününe deniyor. et-Tenâd tefâ'ul babından nin masdandır. Fasıla sebebiyle kelimenin sonundaki yâ düşmüştür. Yevmu't-tenâd çağrışma günü demektir.

Tefâ'ul babından masdar olan tenâdî kelimesinin asıl kökü nidâ'ûır. Nida' sesi yükseltmek, kelimelerin dizilişinden oluşan cümle anlamı amaçlanmadan, sadece ses çıkarmak, yani bağırmak demektir. Aşağıdaki âyetten, nidâ'nın anlamı gayet güzel anlaşılmaktadır:

O inkâr edenler(i Hakk'a çağır an)ın durumu, tıpkı bağırıp çağırmadan başka bir şey işitmeyen(hayvan)lara haykıran kimsenin durumu gibidir. (Onlar,) Sağır, dilsiz ve kördürler, onun için düşünmezler."

TENASÜH

Allah 'a nasıl nankörlük edersiniz ki, siz ölüler idiniz, O sizi diriltti; yine öldürecek, yine diriltecek; sonra O'na döndürüleceksiniz? (Bakara: 92/28)

Bu âyette insanlara hitaben, kendileri önce ölüler halinde iken kendilerini dirilten; sonra tekrar öldürüp yeniden dirilten; sonra da huzuruna götürülüp hesab verecekleri Allah'a karşı nasıl nankörlük ettikleri, inkâr tarzında sorulmaktadır.

Reenkarnasyon taraftarları bu âyeti, reenkarnasyon(yeniden bedenlenme)ğe kanıt görürler. Zira sperm halindeki insan, ölü olarak nitelendirilemez. Sperm de diridir ve boyutundan umulmayacak derecede bir canlılık ve harekete sahiptir. Gayet bilinçli hareket eder. Rahim kanalına varan engebeli ve tehlikeli yolu meharetle aşarak kanala ulaşır. Böyle bilinçli olarak hedefine doğru atılan küçücük hayvancığa ölü denemez.

Öyle ise "Siz ölüler idiniz" ifadesi, insanın tohum halini değil, ruhun bedensiz durumunu anlatmaktadır. Bir bedenden ayrılmış ve olgunlaşmak için başka bir bedene girmek zorunda bulunan ruh, "ölü" olarak ifade edilmiştir. Yani onun bedeni ölmüştür. O ruh, bir ölünün ruhudur. Ayrıldığı bedeni kastedilerek ona "ölü" denmiştir. Onun, yeni bir bedene sokulması, diriltilmesi demektir. O bedeninden ayrılması da ikinci ölümdür. Bu ikinci ölümden sonra tekrar diriltilmeden söz edilmemiştir. Demek ki artık evrimini tamamladığı için onun yeni bir bedene girmesine gerek kalmamıştır. İşte evrimini tamamlayan ruhîann, artık fizik bedene girmeyip, ruh cismiyle Allah'ın huzuruna götürüleceği, yüce ruhlar arasına katılacağı anlatılmıştır.

Âyeti bu şekilde anlayanlar vardır ki bu, reenkarnasyon görüşüne uygundur. Fakat bu görüş, çoğunluğun kanısına aykırıdır. Çoğunluğa göre âyetin anlamı şudur:

Ey insanlar, düşününüz, siz cansız idiniz, hayatta değildiniz, daha Önce babanızın belinde bir tohum îdiniz, ondan önce de belki bitki, daha önce de toprak idiniz. Hepinizin aslı toprak idi. Allah sizi çeşitli aşamalardan geçirip şu insan hayatına getirdi. Size can verdi, akıl verdi. Şimdi O'na karşı nasıl nankörlük edip O'ndan başkasına taparsınız; O'na gereken saygıyı göstermezsiniz? Bir süre bu dünyâda yaşattıktan sonra sizi öldürüyor, ama ölüm her şeyin sonu değildir. Sizi yine diriltecek ve en sonunda O'nun huzuruna toplanacaksınız. Allah, size sadece hayat vermekle kalmadı, yeri de, yerde olanları da sizin için yarattı. Bu kadar nimete karşı nasıl nankörlük edersiniz? Her iyiliğe bir teşekkür gerekir. Allah'ın size verdiği can ni'metine ve dünyâda sizin için yarattığı sayısız ni'metlere karşı teşekkür etmeniz gerekirken nasıl oluyor da O'nu inkâra sapıyor, O'nu bırakıp birtakım âciz yaratıklara tapıyorsunuz?

Bu mes'eleyi anlayabilmek için hadîslerde geçen, cenine ruhun üflenmesi üzerinde biraz düşünmemiz gerekir:

TEREDDÜD

44- Allah'a ve âhiret gününe inananlar; mallariyle, canlariyle, cihâdetmekften geri kalmaları) İçin senden izin istemezler. Allah, korunanları bilir. 45- Ancak Allah'a ve âhiret gününe inanmayan, kalbleri kuşkuya düşmüş ve şüpheleri içinde bocalayıp duranlar, (geri kalmak için) senden izin isterler. (Tevbe: 113/44-45)

113/44-45 nci âyetlerde gerçek mü'minlerle şüphe içinde bocalayanların, güç şartlar karşısındaki davranışları çizilmektedir. Allah'a ve ve âhirete gerçekten inananlar, mallarıyla, canlarıyla Allah uğrunda savaşmaktan geri kalmaz, savaştan kaçmak için izin almazlar. Fakat Allah'a ve ahirete inanmayıp şüphe içinde bocalayanlar, savaştan kaçmak için bahaneler uydurup izin almak isterler.

45'nci âyette geçen mütereddidûn tereddüd kökünden ism-i fail olan mütereddidin çoğuludur. Tereddüd aslında red kökünden gelir. Red geri çevirmek, kabul etmemek, tereddüd bir şeyi yapıp yapmamakta kararsız kalmak, bocalamak; ridde, İrtidâd: yoldan geri dönmek, dinden dönmek demektir.

Onlar yapabilseler sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner ve kâfir olarak ölürse, işte onların bütün yaptıkları dünyâda da, âhİrette de boşa çıkmıştır ve onlar, ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/217)

92/217'nci âyette dininden dönen ve kâfir olarak ölen bir müslümanın, yaptığı iyi işlerin boşa çıkacağı sürekli cehennem azabına mahkûm olacağı vurgulanmaktadır.

Ayrıntı için İrtidâd maddesine bakınız.

TEREF (Şımarıklık)

Çünkü onlar bundan önce varlık içinde şımartılmıştardı. 46- Büyük günâhı işlemekte ısrar ediyorlardı. 47- Ve diyorlardı ki: "Biz öldükten, toprak ve kemik yığını olduktan sonra, biz mi bir daha diriltileceğiz? 48- Önceki atalarımız da mı?" (Vâkı'a: 46/45-48)

Biz bir kenti helak etmek istediğimiz zaman onun varlıklılarına emrederiz, orada kötü işler yaparlar, böylece o ülkeye (az'âb) karâr(ı) gerekli olur,

biz de orayı darmadağın ederiz. (İsrâ: 50/16)

116- Sizden önceki nesillerden akıllı kimselerin, yeryüzünde bozgunculuk yapmaktan men'etmeleri gerekmez miydi? Fakat onlar arasından, ancak kendilerini kurtardığımız pek az kişi böyle yaptı. Zulmedenler ise kendilerine verilen refahın peşine düşüp sunardılar ve suç işleyenler olup çıktılar.! 17- Halkı uslu kimseler

olsaydı, Rabbin o kentleri, zulüm ile helak edecek değildi. (Hûd: 52/116-117)

34- Biz hangi ülkeye bir uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın varlıkla şımarmış kimseleri: "Biz, sizin gönderildiğiniz şeyi inkâr ediyoruz" dediler. 35- Ve dediler ki: "Biz malca ve evlâtça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak değiliz." (Sebe': 58/34-35)

İşte böyle, senden önce de hangi kente uyarıcı gönderdiysek mutlaka oranın varlıklıları: "Biz babalarımızı bir dîn üzerinde bulduk, biz de onların izlerine uyarız." dediler. (Zuhruf: 63/23)

11- (Halkı) Zulmeden nice şehri kırıp geçirdik ve onlardan sonra başka bir topluluk getirdik. 12- Azabımızı hissettikleri zaman onlar, derhal oradan (kaçmak için hayvanlarını) mahmuzluyorlardı.13-(Boşuna) Kaçmayın, (bol bol verilip) içinde şımartüdığınız(ni'metler)e ve yurtlarınıza dönün, çünkü sorguya çekileceksiniz! 14- "Eyvah bize, dediler, gerçekten biz zâlimler misiz!" 15- Bu mırıldanmaları sürüp giderken biz onları, biçilmiş (ekin gibi) yaptık, sönüp gittiler. (Enbiyâ: 73/11-15)

31- Sonra onların ardından başka bir nesil yetiştirdik. 32- Onlara da kendi içlerinden: "Allah'a kulluk edin, sizin O'ndan başka Tanrınız yoktur, (Allah'ın azabından) korunmaz mısınız?" diyen bir elçi gönderdik. 33- Kavminden, kendilerine dünyâ hayâtında bol nî'met verdiğimiz o inkâr eden ve âhiret buluşmasını (hesap ve cezasını) yalanlayan eşraf takımı dedi ki: "Bu da sizin gibi bir insandan başka bir şey değildir. Sizin yediğinizden yiyor, içtiğinizden İçiyor," ... 64- Nihayet varlıklılarım azâb ile yakaladığımız zaman, hemen feryada başlarlar, 65-"Bugün artık feryâdetmeyin, bize karşı size yardım olunmaz (kimse sizi bizim azabımızdan kurtaramaz). (Mü'minûn: 74/31-33, 64-65)

Teref: lüks, ni'met bolluğu; itrâfi lükse boğmak, ni'metle şımartmak demektir.

Vâkı'a: 46/45-48. âyetlerde lüks içinde şımarmış, büyük günâhlara dalıp,âhireti, öldükten sonra bedenleııip, önceki hayatından hesap vermeyi yalanlayan kimselerin, ateş gibi sıcak yele ma'rıız kalacakları, kapkara dumanlar arasında bulunacak olan o günahkârlara kaynar su içirileceği belirtilmektedir.

İsrâ: 50/16. âyette Allah'ın, bir kenti helak etmek dilediği zaman ileri gelen zengin, ni'met ve servetle şımarık takımlarının fısk işlemelerini emredeceği; onlar yoldan çıkınca da azabı hak ettikleri için o ülkeyi yıkıp harâbedeceği bildirilmektedir.

Allah'ın bir yasasını haber vermekte olan bu âyetin anlamı şudur: Allah, bir ülkeyi suçsuz yere cezalandırmaz. Allah'ın cezalandıracağı ülke, ileri gelen zengin, egemen kesiminin yoldan çıktığı, azgınlık ve taşkınlık yaptığı ülkedir. Zengin şımarıklar, fısk ve fücura dalmak İsteyince Allah onlara istediklerini yapma gücü verir. Allah'ın buyruğu, yani Allah'ın yasalarıyla, bu varlıklı takım fısk, fücur, haksızlıklar yaparak yoldan çıkar; adaletten ayrılırlar. Fakat yaptıkları bu işler yavaş yavaş o ülkenin gerilemesine, yıkımına sebebolur. Çünkü zulüm, isyan ülkede karışıklıklara yol açar. Adalet, iyilik İse toplumu mutlu yapar, toplumsal hayatı düzenli, dengeli kılar.

Bu âyetin cümlesinde Allah'ın, helak etmek istediği ülkenin şımarık takımına fısk etmelerini emredeceği belirtilmektedir. Müfessirler Allah'ın emretmesini çeşitli biçimlerde açıklamışlardır: Kimine göre burada emir, boyun eğdirmek, kimine göre yöneltmek anlamındadır. Yani Allah onları fıska yatkın kılar, kötü işlere eğilimli yapar, demektir. Kimine göre de Allah onlara iyi işler yapmalarını emreder, onlar kötülük yapınca helaki hak ederler. Kimi de emri tef'îl babından okumuştur. Bu takdirde âyette, Allah'ın, helak etmek istediği ülkenin basma kötü kişileri emîr (yönetici) yapacağı, yöneticiler fısk işleyince de Allah'ın o ülkeyi helak edeceği anlatılmış olur.

Bizim kanâatimize göre âyetin amacı, sosyolojik bir yasayı belirtmektir. Bu yasalar hep Allah'ın iradesiyle olduğundan Allah'ın emridir. Ama bunlardaki emir zorlayıcı değildir. Kulların davranışları sonucunda doğacak eylemlerin, İlâhî yasalar uyarınca düzenlenmesi ve vukubulma-sıdır. Çünkü iyi, kötü, hayır ve şer hep İlâhî emir ve yasalar çerçevesinde olmaktadır. Hiçbir şey kanun dışına çıkamaz. Eylemlerde sebep ve sonuç ilişkisi, Allah'ın iradesiyle cereyan eder. Bu, O'nıın emridir.

Helak edeceği ülke, ileri gelenlerinin, yöneticilerinin kötü işler yapıp düzeni bozduğu ülkedir. Servet ve mevkileriyle şımaran kimseler, kötülüğe, sefâhete dalınca genel ahlâk bozulur. Ahlâk bozulunca düzen karışır, halk fesada gider. Adalet ve düzenin bozulduğu, zulmün ve sefâhetin arttığı ülke, sonunda bir belâya uğrar. Ya düşman istilâsına veya doğa dengesinin bozulması nedeniyle kuraklık, erazyon. deprem gibi herhangi bir felâkete uğrar.

Hûd: 52/116-117. âyetlerde, geçen kuşaklar içinde insanları bozgunculuktan men'eden akıllı, erdemli kişilerin bulunması gerekirken böyle pek az kimsenin bulunduğu; diğerlerinin hep suç İşlemeğe devam edip durdukları; Allah'ın, o ıslahatçı kimseleri kurtarıp suçluları helak ettiği belirtilmekte ve halkı, doğru, uslu olan hiçbir kenti zulüm ile helak etmediği vurgulanmaktadır.

Yûnus Sûresi'nİn: "Keşke bir kasaba olsaydı da inansaydı ve inanması kendisine fayda verseydi! Yalnız Yûnus kavmi inanınca onlardan rezillik azabını kaldırdık..."

TERÖRİZMİN CEZASI

33- Allah ve Elçisiyle savaşanların ve yeryüzünde bozgunculuk yapmağa çalışanların cezası: (ya) öldürülmeleri, ya asılmaları, ya ellerinin, ayaklarının çapraz kesilmesi veya bulundukları yerden sürülmeleridir. Bu, onların dünyâda çekecekleri rezilliktir. Âhirette ise onlara büyük bir azap vardır. 34- Ancak sizin onları yakalamanızdan önce tevbe edenler olursa bilin ki Allah, bağışlayan, esirgeyendir. (Mâide; 110/33-34)

Allah'a ve Elçisi'ne karşı, yani devlete karşı savaşan, düzeni bozmağa çalışan eşkıya (teröristler) hakkındaki cezayı belirleyen bu âyetlerden şu hükümler çıkarılır:

1) Allah'a ve Elçisi'ne karşı savaşan eşkıya, Müslüman da olabilir, gayri miislim de olabilir. Hırsızlık, eşkıyalık, kabadayılık yapan, şehirde ya da kırda yol kesip insanları korkutan, gerek Müslüman, gerek Hıristiyan herkes,âyetin saydığı sıfattadır. Müslümanların huzurunu bozan, düzeni yıkmağa çalışan şerli insanlar, âyetin belirttiği biçimde cezalandırılırlar.

2) Müfessir ve fakîhlerin bir bölümüne göre âyetteki tahyîr için, bir bölümüne göre de beyân içindir. Tahyîr için olursa bu suçları işleyenlere, âyetin belirttiği cezalardan biri verilir. Yani devlet başkanı veya onun adına hüküm veren yargıç isterse suçlunun öldürülmesine, isterse el ve ayaklarının çapraz kesilmesine, isterse sürgün edilmesine karar verebilir. Fakat beyân için olursa suçun ağırlık durumuna göre bu cezalardan biri uygulanır. Yani adam öldürmüş olan öldürülür; hem adam öldürmüş, hem de mal gasbetmiş olanın el ve ayaklan çapraz kesilir, sonra öldürülür ve asılır. Adam öldürmeyip sırf mal gasbetmiş olan kimsenin el ve ayağı çapraz kesilir. Yollarda halkı korkutan, fakat mal almayan kimse de sürgün edilir.

TESBÎH

Rabbinin yüce adını tesbîh et (A'lâ: 8/1) Teşbih yüzmek, uzağa itmek anlamındaki (sbh) kökünden türetilmiş isim-fiildir. Uzaklaştırmak anlamına gelir. Allah'ı tesbîh, O'nu eksik, yakışıksız niteliklerden ve eylemlerden uzaklaştırmak demektir. Aslında geçişli olan tesbîh fi'li, tesbîh eyleminin, sırf Allah ve O'nun rızâsı için yapıldığını belirtmek için lâm harfiyle de ayrıca geçişli yapılabilir. gibi. Özellikle (an) ile kullanıldığında Allah'ın, sözkonusu yapılan şeyden uzak olduğunu belirtir.

Arapçada Allah'a karşı yakışıksız bir söz söylendiğinde bunu şiddetle red için Rabbini tesbîh et (O'nun, bu tür şeylerden uzak olduğunu söyle)." veya "subhânellah" denilir. Ayrıca Allah'ın yarattığı olağanüstü şeyler karşısında hayranlık belirtisi olarak da cer harfi olmaksızın "subhânellah" veya Allah adı yerine mevsul ismi olarak "subhânellezî" denilir ki bu ifadeler, Allah'ın yaptığı veya yarattığı işe duyulan hayranlığın ifadeleridir:

Subhândır (ne yücedir ) O (Ailâh) ki toprağın bitirdiklerinden, kendilerinden ve daha bilmedikleri nice şeylerden olan bütün çiftleri yaratmıştır, (Yâsîn: 41/36)

Yücedir O ki, her şeyin hükümranlığı O'nun elindedir ve siz O'na döndürüleceksiniz. (Yâsîn: 41/83) Eksiklikten uzaktır O (Allah) ki kulunu, gecenin bir vaktinde, âyetlerimizden bir bölümünü kendisine göstermek için Mescid-i Harâm'dan çevresini bereketli kıldığımız Mescid-i Aksa ya yürüttü. Gerçekten O, işitendir, görendir. (İsrâ: 50/1) âyetlerinde olduğu gibi an'siz olarak kullanılan subhân masdarı, Allah'ın yaptığına duyulan hayranlığı belirtme, O'nun harika işlerine dikkati çekme ifadesidir.

Kur'ân'ı dinleyen Kitâb ehli, onun insanı âciz bırakan hârika üslûbu karşısında: 'Rabbimizin şanı yücedir, gerçekten Rabbimizin sözü mutlaka yerine getirilir!'" (tsrâ: 50/108) diyerek hayranlıklarını belirtmişlerdir.

Bir günâhın İtirafı esnasında da: "Subhânek: Sânın yücedir!" denilir. Yûnus (selâm ona), balığın karnında: senden başka tanrı yoktur. Senin sânın yücedir, ben zâlimlerden oldum!" (Enbiyâ: 73/87) diyerek Allah'a yalvarmıştır.

Allah'ın, çocuk sahibi veya ortağı olduğu gibi şirk düşüncelerinin reddi sırasında sık sık subhân sözcüğü, ile beraber kullanılır.

Du'â sırasında da jtsiz olarak subhân kullanılır: Âl-i İmrân Sûresi'nde göğün yerin hârika yaratıklarını ve düzenini düşünen sağduyu sahiplerinin, bu hayranlıklarını belirtmek üzere: Onlar ayakta, oturarak ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar, göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler: "Rabb'tmiz (derler,) bunu boş yere yaratmadın, sen yücesin, bizi ateş azabından koru!" (Âl-i İmrân: 94/191) buyurulmuştur. Hz. Musa'nın da, Allah'ın görülemeyeceğini anlayınca: Sen yücesin!" dediği anlatılmaktadır.

Kendisinden çeşidi mu'cizeler isteyen müşriklerin taleplerine karşı Hz. Muhammed'e: Rabbimin şanı yücedir. (Hâşâ, bunları ancak Allah yapar). Ben, sadece elçi ol(arak gönderil)en bir insan değil miyim?n (tsrâ: 50/93) demesi emredilmiş; bu tür mu'cizeleri insanın değil, ancak Allah'ın yapabileceği anlatılmıştır. Bu kullanışlar göz önüne alınırsa subhân kelimesinin, olumsuz sözler karşısında "hâşâ" anlamına an ile kullanılınca "...den yücedir, uzaktır" anlamına, övgü makamında kullanılınca "uludur, yücedir" anlamına geldiği anlaşılır.

Bufı'lin masdar "oLjv-J-.; subhân" şeklinde kullanımı için: Kalem: 2/29, A'râf: 39/143, Yâsîn: 41/36, 83, Furkan: 42/18, Meryem: 44/35, Nemi: 48/8, Kasas: 49/68, İsrâ: 50/1, 43, 93, 108, Yûnus: 51/10, 18, Yûsuf: 53/108, En'âm: 55/100, Sâffât: 56/159, 180, Sebe': 58/41, Zürner: 59/4, 67, Zuhruf: 63/13, 82, NahI: 70/1, 57, Enbiyâ: 73/22, 26, 87, Mü'minun: 74/91, Tûr: 76/43, Rûm: 84/17,40, Bakara: 92/32, 116, Al-i İmrân: 94/191, Haşr: 95/23, Nisa: 98/171, Nûr: 102/16, Mâide: 110/116; Tekil emir halinde sebbih" olarak: A'lâ: 8/1, Kaf: 34/39,40,

Furkan: 42/58, Tâhâ: 45/130, Vâki'a: 46/74, 96, Hicr: 54/98, Ğâfir (Mümin): 60/55, Tûr: 76/48, Hakka: 78/52, İnsan: 90/26, Âl-i İmrân: 94/41, Nasr: 114/3; Çoğul emir şeklinde sebbihû" olarak: Meryem: 44/11, Ahzâb: 97/42; Tekil mâzî üçüncü şahıs kipinde sebbaha" olarak: Saf: 108/1, Hadîd: 112/1; Çoğul mâzî üçüncü şahıs kipinde sebbahû": Secde: 75/15; Tekil muzâri' üçüncü şahıs erkil-dişil kipinde yusebbihu, tusebbihu': Ra'd: 87/13, Haşr: 95/24, Cum'a: 96/1, Nûr: 102/36, 41, Teğâbün: 107/1, İsrâ: 50/44; Çoğul muzâri' üçüncü şahıs kipinde yusebbihûne": A'râf: 39/206, Zümer: 59/75, Ğâfir (Mü'min): 60/7, Fussilet: 61/37, Enbiyâ: 73/79;

Çoğul muzâri' ikinci şahıs kipinde tusebbihûne": Kalem tusebbihûhu": Fetih: 109/9 âyetlerine bakınız.

Şimdi bu âyetlerdeki anlamlara gelelim: A'lâ Sûresi'nin ilk âyetlerinde: Hz. Muhammed'e hitaben, her şeyi yaratan, düzelten, ölçülü, oranlı yapan, takdir eden (bir ölçü ve biçime göre var eden), sonra her şeyi yaratılış amacına yönelten...Rabbinin yüce adını tesbîh etmesi, yani O'nun adım anıp, O'nun, eksikliklerden uzak, olgunluk sıfatlarıyla niteli olduğunu söylemesi emredilmektedir.

Kaf Sûresi'nin 39-40. âyetlerinde "Onların dediklerine sabret, güneş doğmadan, batmadan önce, gecenin bîr kısmında ve secdelerin ardından Rabbini övgü ile tesbîh et!" denilmektedir. Burada da günün belli vakitlerinde Allah'ın övgü ile anılması, eksik sıfatlardan münezzeh olduğunun vurgulanması emrediliyor. Burada artık tesbîh, sadece Allah'ın eksik sıfatlardan uzak olduğunu söylemekten ibaret değil, O'nu övgü ile anmak; O'na dil ve gönül İle ibâdet etmek demektir ki genelde diğer âyetlerde de tesbîh, bu anlamda kullanılmıştır.

Tâhâ: 45/130. âyette de Hz. Muhammed'e, memnun ve mutlu olması, huzura ermesi için güneş doğmadan, batmadan önce, gece saatlerinde ve gündüzün uçlarında Rabbini övgü ile tesbîh etmesi emredılmektedir. Bir zikir olan bu teşbihin, insanı huzura erdireceği, bununla gönülün ferahlık bulacağı belirtilmiştir. Nitekim Onların dediklerine sabret, güneşin doğmasından ve batmasından önce Rabbini överek tesbîh et; gece sâ'atlerinin bir kısmında ve gündüzün taraflarında da tesbîh et ki memnun olasın!" (Tâhâ: 45/130) âyetihde, Hz. Peygamber'e, üzüldüğü, sıkıldığı zaman günün belli saatlerinde Allah'ı tesbîh etmesi emredilmekte Bilin ki gönüller, ancak Allah'ı anmakla huzur bulur." (Ra'd: 87/28) âyetinde de, Allah'ı anmanın, gönlü huzura kavuşturacağı vurgulanmaktadır.

46. sûre olan Vâkı'a'da: Öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmek suretiyle Allah'ın kudretini âdeta küçümseyenlere karşj, Peygamber(s.a.v.)e: Büyük Rabbinîn adını tesbîh et" Vâki'a: 46/74,96) buyurulmaktadır. Önce belirttiğimiz üzere Allah'a karşı uygunsuz bir söz işitildiğinde: "Subhânellâh", yahut "Rabbini tesbîh et!" denilir. İşte bu âyette de Peygamber'e böyle yapması emredilerek Allah'ın, müşriklerin sözlerinden ve taktıkları sıfatlardan yüce olduğu anlatılıyor. Hakka: 78/52, Saf: 108/1, Hadîd: 112/1 âyetlerinde de tesbîh, daha çok tenzîh anlamını taşır.

Tesbîh, hamd ile birlikte kullanıldığında, tenzihten çok zikir ve ibâdet anlamına gelir. Şu âyetlerde öyledir:

Meryem: 44/11, Hicr: 54/98, Haşr 59/24, Mü'min: 60/55, Secde: 75/15, Tür: 76/48, Ra'd: 87/13, İnsan: 90/25,26,Âl-i İmrân: 94/41, Cum'a: 96/l,Ahzâb: 97/42,Nûr: I02/36,41,Teğâbün: 107/1, Nasr: 114/3. âyetlerde tesbîh, Allah'ın adını anıp O'nu övmek ve O'na kulluk etmek anlamlarına gelmektedir.

Birçok âyette göklerde ve yerde bulunan her şeyin Allah'ı tesbîh ettiği vurgulanır. İsrâ Sûresi'nin (50/42-44) âyetleri, teşbihin, hem tenzîh, hem zikir ve ibâdet anlamlarını kapsayan, vurgusu en güçlü âyetlerdir:

42- De ki: "Eğer dedikleri gibi Onunla beraber (başka) tanrılar olsaydı o zaman onlar da Arşın sahibine gitmenin yolunu ararlardı. 43- Hâşâ, O, onların dediklerinden münezzehtir, çok yücedir, uludur. 44- Yedi gök, arz ve bunların içinde bulunanlar, Oynu tesbîh ederler. O'nu övgü ile teşbih etmeyen hiçbir şey yoktur, ama sîz onların teşbihlerini anlamazsınız. O, halimdir, çok, bağışlayandır. (İsrâ: 50/42-44)

Âyetlerin halim ve ğafûr sıfatlarıyla bitirilmesi, Allah'tan başka tanrı tanımanın, ne büyük bir suç olduğunu, kulların işledikleri bu ağır suça rağmen yine de Allah'ın, hilm ile, hoşgörüsüyle onları cezalandırmayıp bağışladığını belirtmek içindir.

Tesbîh, Allah'ın zâtını ve sıfatlarını eksik, kötü şeylerden uzaklaştırmak demek olduğuna göre göklerde ve yerde bulunan her şeyin Allah'ı teşbih etmesi, iki anlama gelebilir: Ya göklerde ve yerde bulunan her şey, kendine özgü dilleriyle, Allah'ı tesbîh eder, O'nun eksik sıfatlardan uzak olduğunu söyler. Ya da dil ile tesbîh, akıllı varlıklara özgüdür. Cansız şeylerin Allah'ı tesbîh etmesi, dil ile değil, hal iledir. Onlar, bulundukları hal ve bilinçle, düzenle kendilerini yaratan Allah'ın sonsuz kudret ve olgunluk sahibi olduğunu gösterirler.

Kâinattaki ince düzen, Yaratıcının gücünü anlatır. Doğada renk renk açan çiçekler, ormanlarda cıvıl cıvıl öten kuşlar, su kaynaklarından buharlaşıp göğe çıktıktan sonra yağmur, kar veya dolu olarak yine yeryüzüne dönen sular, gökte dolaşan sayısız yıldızlar,... her şey düşünenlere Allah'ın gücünü, hikmetini ve birliğini haykırır.

Gördüğümüz cisimler atomlardan oluşmuştur. Her atom, çekirdeğindeki pozitif elektrik yüklü proton ve yüksüz nötronlar ile, çekirdek etrafında büyük sür'atle dönen negatif elektrik yüklü elektronlardan ibarettir. Çekirdek çevresindeki elektronların sayısı atomdan atoma değiştiği gibi, çekirdekteki proton sayısının da atomdan atoma değişmesi, elementleri ortaya çıkarır.

Cansız sanılan eşyada, kısıtlı duyularımızla algılayamadığımız bir hareket vardır. Hareket canlılık belirtisidir. Atomun çekirdeği etrafındaki elektronlar, akJa durdurduk verecek bir hızla döner, MeseJâ, Hidrojen atomunun elektronu, çekirdeği etrafında saniyede 2000 (iki bin) kilometre hızla dönmektedir. "Hayvanlar hayat dolayısıyla çeşitli hareketlere sahip iseler, cansız eşya atomlarında, canlilardakinden milyonlarca fazla hareket vardır. İşte buna dayanarak bazı bilginler, her varlığın canlı olduğunu söylemişlerdir."

TESHÎR

Görmediniz mi Allah, göklerde ve yerde bulunan şeyleri size boyun eğdirdi ve size zahir ve bâtın (dış ve iç; görülen, görülmeyen; bildiğiniz ve bilmediğiniz) ni'metlerini bol bol verdi? Yine de insanlardan kimi var ki ne bilgisi, ne yol göstereni ve ne de aydınlatıcı bir Kitabı olmadan Allah hakkında tartışır (durur). (Lokman: 57/20)

57/20'nci âyette Allah, göklerde ve yerde bulunan varlıkları insanlara teshir ettiği, onlara açık ve gizli olarak bol bol nimetler verdiği halde hâlâ bazı insanların hiçbir esasa dayanmadan körü körüne Allah hakkında tartışmaya girmeleri kınanmaktadır.

Bu adamlar göklerdeki yıldızlan, güneşi, ayı, yerdeki bitkileri, ağaçları, ürünleri yaratıp bunları insanların yararına verenin Allah olduğunu bildikleri halde yine birtakım âciz yaratıkların Allah ile kul arasında aracı olduğunu iddia ediyor, onlarda birtakım tanrısal güçler düşünerek onları Allah'a ortak koşuyorlar. Bu düşünceleri bir kanıta, bir kitaba dayanmıyor. Fakat onlar atalarından duydukları batıl sözleri gerçek sanarak böyle inanıyor ve bu konuda Allah'ın Elçisi ve Müslümanlar ile tartışmaya giriyor, kendi inançlarını savunuyorlardı.

Göklerde ve yerde bulunan şeyler, yalnız insanlara özgü değildir. Diğer canlılar da bunlardan yararlanır. Ancak insan, akliyle tabiat varlıklarını kendi hizmetinde kullanır. Bu, Allah'ın, en çok insana lütfettiği bir özelliktir. İnsan, çevresindeki varlıklara şekiller verir, âletler yapar. Akıp giden sulardan yararlanacak teknolojiyi bulmuştur. Nihayet yıldızlara ulaşacak düzeye gelmiştir. Bütün bunları aklı ve mükemmel bedensel yapısiyle yapmıştır. İnsan aklı ona yıldızlardan, güneş ışığından, denizlerden, ırmaklardan, hayvanlardan yararlanmanın yollarını göstermiştir. Allah insana, tabiat varlıklarını, emrinde kullanacak bir yetenek vermiştir. İnsanın da tabiatı kendi emrine veren Allah'ın emrinde olması, O'na hizmet etmesi gerekir.

Teshîr zorla boyun eğdirmek, istenen şeyi yapmaya götürmektir. Aynı kökten suhrî, suhriyyet de birine istediği şeyi yaptırıp onu gülünç duruma düşürmek, yani onunla alay etmektir.

Teshîr fi'li Kur'ân'da mâzî, geniş zaman ve isim-fiil) şeklinde kullanılır. Bu kelimenin geçtiği âyetlere ve tefsirlerine bakalım:

Görmedin mi Allah, geceyi gündüzün içine sokuyor; gündüzü gecenin içine sokuyor. Güneşi ve ayı, emrine boyun eğdirmiştir. Her biri belli bir süreye kadar akıp gider. Ve Allah yaptıklarınızı haber almaktadır. (Lokman: 57/29)

57/29'ncu âyetlerde Allah'ın kudretinin kanıtları anlatılıyor. Geceyi gündüzün içine, gündüzü de gecenin içine sokan, güneşi ve ayı emrinde yürüten Allah'ın, her şeyi bildiği hatırlatılıyor.

"Geceyi gündüzün içine sokar, gündüzü gecenin içine sokar" ifadesinden dünyânın yuvarlak olup ekseni çevresinde döndüğü anlaşılır. Çünkü yuvarlak olan dünyânın bir yüzü gündüz, öbür yüzü gecedir. Dünya döndükçe güneşin karşısında olan yüzü arkaya geçmeye başlar ve onun üstüne karanlık çöker. Arkada kalan karanlık yüz de güneşin karşısına geldikçe onun üstüne de aydınlık sarılır. Böylece bir yandan gece, gündüzün içine sokulurken bir yandan da gündüz gecenin içine sokulmaktadır. "Geceyi gündüzün üzerine dolar, gündüzü gecenin üzerine dolar"

TESLÎMİYYET VE İHLÂS

11- İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibâdet eder. Eğer kendisine bir hayır gelirse onunla huzura kavuşur (sevinir) ve eğer başına bir kötülük gelirse yüz üstü döner (dîni kötüleyerek ondan vazgeçer). O, dünyâyı da, âhir eti de kaybetmiştir. İste apaçık ziyan budur. !2~ Allah'tan ayrı olarak kendisine ne zarar, ne de yarar veremeyen şeylere yalvarır. İşte (doğru yoldan) uzak(lara) sapma budur! 13- Zararı, faydasından daha yakın olana yalvarır.

TESLİS

Ey Kitap ehli, dînînizde taşkınlık etmeyin ve Allah hakkında gerçek, olmayan şeyleri söylemeyin! Meryem oğlu Jsâ Mesih, sadece Allah 'm elçisi, O 'nun Meryem'e attığı kelimesi ve O 'ndan Ur ruhtur. Allah 'a ve elçilerine inanın, (Allah) "Üçtür" demeyin. Kendi yararınıza olarak buna son verin. Çünkü Allah, yalnız bir tek tanrıdır. Hâşâ O, çocuk sahibi olmaktan yücedir. Göklerde ve yerde olanların hepsi O'nundur, Vekil olarak Allah yeter. 172- Ne Mesih, Allah'a kul olmaktan çekinir, ne de (Allah'a) yaklaştırılmış melekler. Kim O'na kulluktan çekinir ve büyüklük taslarsa bilsin ki O, onların hepsini kendi huzuruna toplayacaktır.(Nisa: 98/171-172)

72- Andolsun, "Allah, ancak Meryem oğlu Mesih'tir." diyenler elbette kâfir olmuşlardır. Halbuki Mesih demişti ki: "Ey Lrâîtoğutları, benim Rabbim ve sizin Rabbiniz olan Allah'a kulluk edin. Zira kim Allah'a ortak koşarsa muhakkak ki, Allah ona cenneti haram etmiştir ve onun varacağı yer ateştir; zâlimlerin yardımcıları yoktur!" 73- "Allah, üçün üçüncüsüdür" diyenler elbette kâfir olmuşlardır. Oysa yalnız bir tek tanrı vardır, başka tanrı yoktur. Bu dediklerinden vazgeçmezlerse elbette onlardan inkâr edenlere acı bir azâb dokunacaktır. 74- Hâlâ Allah'a tevbe edip O'ndan af dilemiyorlar mı? Allah bağışlayandır, esirgeyendir. 75- Meryem oğlu Mesih, bir elçiden başka bir şey değildir. Ondan önce de elçiler gelip geçmiştir. Annesi de dosdoğruydu. İkisi de yemek yerlerdi. (Yaşamak için yemeğe muhtaç olan nasıl tanrı olabilir?) Bak, onlara nasıl âyetleri açıklıyoruz, sonra bak nasıl (haktan) çevriliyorlar!? 76- De ki: "Allah'ı bırakıp size ne zarar-, ne de yarar vermeğe gücü yetmeyen şeylere mi tapıyorsunuz? Oysa Allah, işiten, bilendir (O'na tapmanız gerekmez mi?)." (Mâîde: ] 10/72-76)

Nisa: 98/171-172, ve Mâide: 10/72-76. âyetler, Kitap ehli hıristiyan-ların aşırılıklarına temas etmekte ve onlara, dinde aşırı gitmemelerini, peygamberleri îsâ hakkında tevhide aykırı sözler söylememelerini emretmektedir. Hz. İsâ, diğer peygamber kardeşleri gibi insanları sadece Allah'a kulluğa çağırmış iken, onun ortadan kaybolmasından sonra, mu'cize yaratılışını da bahane ederek onu Allah'ın oğlu derecesine yükseltmişler, hattâ bununla da yetinmemiş, isa'yı, Allah'ı oluşturan üç elemandan biri saymışlar, İsa'yı Tanrı içinde düşünmüşler ve İsâ sız Tanrı inancını yitirmişlerdir. Bunlar dinde aşın gitmektir, peygambere sevgi ve saygının zamanla putataparlığa dönüştürülmesidir. İsâ yokken Tanrı vardı, İsâ öldükten sonra da Tanrı vardır. Tanr'ının varlığı İsa'ya bağlı değil, tersine İsa'nın ve tüm yaratıkların varlığı Tanrıya bağlıdır. Sevgi ve saygı, tevhide aykırı bir biçim alınca artık saygı sınırını aşar, şirke dönüşür, haram olur. Bundan dolayı Peygamber (s.a.v.): "Siz beni, Hıristiyanların Meryem oğlu İsa'yı övdükleri gibi övmeyin. Çünkü ben, Allah'ın kuluyum. Sadece 'Allah'ın kulu ve elçisi' deyin

TEVAZU'

Rahmân'ın kullan öyle kimselerdir ki, yeryüzünde mütevazı olarak yürürler, câhiller kendilerine laf atarsa "Selâm" derler. (Furkân: 42/63)

Bu âyette Rahman 'in kullarının yeryüzünde alçakgönüllü (mütevazi) olarak, fakat vakar ile yürüdükleri, övgü ifadesiyle belirtilmektedir

Yeryüzünde kabara kabara yürüme. Çünkü sen yeri yırtamazsın, boyca da dağlara erişemezsin! (İsrâ: 50/37)

İnsanlara yanağını bükme (kibirlenerek boynunu bir yana büküp yüzünü insanlardan öte çevirme) ve yeryüzünde böbürlenerek yürüme. Zira Allah, kendini beğenip övünen kimseyi sevmez. (Lokman: 57/18)

Allah, kurumlu, böbürlenen insanları sevmez. (Nisa: 98/37)

Bu âyetlerde de böbürlenmekten, kibirli yürümekten sakınılması emredilmektedir. Zira insanın ne kadar kabarsa yeri yırtamayacağı; boyunun da dağlara ulaşamayacağı belirtilerek böbürlenmenin boş, anlamsız bir kuruntu ve kötü bir huy olduğu; Allah'ın, kendini beğenmiş insanları sevmediği vurgulanmaktadır.

Allah dilediğini zenginlikle, dilediğini yoksullukla sınar. İnsan, Allah'ın kendisi için uygun gördüğünü, takdir buyurduğunu gönül hoşluğuyla karşılayıp "Lütfün da hoş, kahrın da hoş!" diyerek O'na teslîm olur ve şükrederse mutlu olur. Kim bilir belki yoksul olması hakkında hayırlıdır. Zengin olsa başına felâketler gelecektir. Her zengin mutlaka mutlu değildir. Zenginlik, Allah'ın, bir insanı çok sevdiğinin işareti olamaz. Tersine fakirler Allah'a daha çok bağlıdırlar. Genellikle kişi zenginleştikçe şımarır, azar, hattâ Allah'ı dahi tanımaz olur. İşte: Hayır, (Rabbinin bu kadar iyiliğine rağmen yine) insan azar; kendini zengin (kendine yeterli) gördüğü için" âyetleri insanın, zenginlik hissine kapılıp gurura düşmesinin, kendisini nasıl bir felâkete sürüklediğini betirtmektedir. Zenginlikle şımarıklığa düşecek kimseler için zenginlik felâkettir. Çünkü o kimsenin yoksullaşan ruhu ızdırap çekecektir. Asıl zenginlik gönül zenginliğidir. Dünyânın her hali insan için bir sınavdır.

îslâm mutasavvıfları, alçakgönüllülük anlamına gelen Tevâzu'u üç dereceye ayırırlar: Tevazu', İhbât ve huşu' Bunlar yakın anlamlı sözcüklerdir. Ancak aralarında küçük farklar vardır. Tevazu', ahlâk ve davranışta alçakgönüllülüğü; ihbât ve huşu' ise ibâdetlerde saygı ve ezikliği ifade eder.

TEVBE

Rabbiniz.den mağfiret dileyin, sonra O'na tevbe edin.(Hûd: 52/3,52,61,90)

Tevbe: günâhtan vazgeçip Allah'a yönelmek demektir. Bir adı da Tevvâb (tevbeyi çok kabul eden) olan yüce Allah, peygamberleri aracılığı ile kullarını tevbe ile kendisine yönelmeğe çağırmış ve tevbe edenin günâhının silineceğini müjdelemiştir. İşte başlıkta birini yazdığımız, diğerlerinin numarasını verdiğimiz âyetlerde de Tanrı elçilerinin, insanları tevbeye çağırdıkları vurgulanmaktadır.

: Ey inananlar, Allah'a yürekten tevbe edin. Umulur ki Rabbiniz sizin kötülüklerinizi örter; Allah'ın, peygamberi ve onunla beraber inanmış olanları utandırmayacağı günde, sizi altından ırmaklar akan cennetlere sokar. (O gün) Onların nuru, önlerinden ve sağ yanlarından koşar. Derler ki: "Rabbimiz, nurumuzu tamamla, bizi bağışla. Doğrusu, senin her şeye gücün yeter!" (Tahrîm: 106/8)

106/8. âyette mü'minlere, nasûh tevbesiyle tevbe etmeleri buyurulmaktadır. Allah'ın, Peygamber'i ve inananları perişan etmeyeceği o âhiret gününde inananların nurlarının Önlerinden ve sağlarından koşacağı; mü'minlerin, Allah'tan nurlarını tamamlamasını dileyecekleri anlatılmaktadır.

Allah'ın, yürekten tevbe edenlerin günâhlarını bağışlayıp âhirette onları, ağaçlarının altından veya vadilerinden ırmaklar akan bahçelere sokacağı umulur. Allah âhiret gününde Peygamber'i ve inananları utandırmaz, perişan etmez, nankörlerin düştüğü feci sonuca düşürmez, onlan kendi hallerine bırakmaz, korur, karanlıklar içinde komaz. Onların nurları, kendi önlerinden ve sağ yanlarından koşarak yollarını aydınlatır. Ve onlar bu nurun sürmesini ve artmasını dileyerek: "Rabbimiz, nurumuzu tamamla, bizi bağışla, senin her şeye gücün yeter!" derler. Yapılan ibâdetler, güzel eylemler insanın ma'nevî ışığını, nurunu artırır.

Nasûh nıısh kökünden mübalağa (abartma) kipidir. Nush, yapanın hayrına olan bir eylemi veya sözü araştırmak anlamına geldiği gibi samimiyyet, içtenlik anlamına da gelir. onu içtenlikle sevdim, demektir. Balın nâsını, safı, halisidir. Âyetteki nasûh, ya ihlâs (içtenlik) veya ihkâm (muhkem, sağlam yapmak) anlamındadır. Yani âyette Allah'a gönülden, içtenlikle veya sağlam biçimde tevbe edilmesi, içtenlikle günâhları bırakıp Allah'a yönelinmesi emredilmektedir.

TEVBE SÛRESİ

Sûrenin, Tevbe, Berâe adlarından başka Fâdıha, Muba'sire, Mukaşkışe, Mudemdime, Hâfıre, Musîre, Azâb gibi adları da vardır. İçinde anlatılan başlıca konular şunlardır:

Sözlerinde durmayan müşriklerle savaş, müşriklerin necis olup Mes-cid-i Harâm'a yaklaştınlmaması, akraba olan müşriklerin dahi sıkı dost tutulmaması, onlar için duâ ve istiğfar edilmemesi; Allah'a ve âhirete inanmayan ve Allah'ın, kendilerine indirdiği kitabın helâl ve haram hükümlerini dinlemeyen saldırgan kitap ehli ile de, onlar boyun eğip cizye verinceye kadar savaşılması, haram ayların sayısı, bu ayların yerini değiştirmenin doğru olmadığı, münafıkların hilekâr, kaba davranışları, mü'min-lerin derceleri, Allah Elçisi'nin yüce ahlâkı.

Sûrenin büyük kısmı Tebûk Gazâsıyla ilgilidir. Bir defada indiğine dair bir rivayet varsa da bazı âyetlerinin Tebûk seferinden önce, büyük kısmının sefere gidiş dönüş esnasında, bir bölümünün de seferden döndükten sonra indiği anlaşılmaktadır.

Bu sûrenin başına besmele konmamasının sebebi birkaç türlü izah edilir:

1) Birine göre Araplar, bir kavimle yaptıkları andlaşmayı bozmak isterlerse onlara bir mektup yazarlar, mektubun başına besmele yazmazlardı. Müşriklerle yapılan andlaşmayı bozmayı emreden bu sûre İnince Peygamber (s.a.v.), sûreyi Mekke'de herkese okuyup duyurmak üzere Hz. Alî'yi görevlendirdi, Alî onlara Arap âdeti uyarınca sûreyi besmelesiz okudu. Bu yüzden bu sûrenin başına besmele yazılmamıştır.

2) İbn Abbâs da Hz. Alî'ye: "Niçin Berâe'nin başına besmele yaz mıyorsun?" diye sormuş, Hz. Alî: "Çünkü bismillâhirrahmânirrahîm, güvence verir. Berâe ise kılıcı emretmiştir" şeklinde cevap vermiştir.

TEVEFFÎ

Vefy tamama ulaşmak, tam yapmak, vûfî tamama ulaşandır. el-Vefâu bi'l'ahdt el-îfû'u bi't-'ahd: verdiği sözü yerine getirmek demektir. Sözünde durdu demektir. Ey inananlar, aküleri tam olarak yerine getiriniz'"

TEVEKKÜL

Ve ölmeyen(diriy)e tevekkül et ve O'nu överek teşbih et. Kullarının günâhlarını, O'nun bilmesi yeter."

TEVHÎD

Kur'an-ı Kerîm'in temel misyonu, insanları yaratıklara tapmaktan kurtarıp sadece Allah'a kul yapmaktır. İnsanın Allah'ı bir bilmesi, O'ndan başka tanrı tanımaması tevhîd, sadece Allah'a tapması, O'nun buyruklarına tam anlamıyla teslim olması ise İslâm'dır. İslâm, tevhîdi gerçekleştirme dinî olduğundan, İslâm'ı doğal sadeliğine kavuşturmak üzere gelmiş olan Kur'ân'ın ana konusu tevhîddir. Her sûrenin ana teması budur. Öteki sorunlar, bunun çevresinde dönen talî konulardır. Yalnız Kur'ân âyetleri, Allah'ın varlığından çok, birliğini kanıtlama yönündedir. Çünkü Kur'ân'in hitâbettiği toplum, Allah'ın varlığını kabul eden bir toplum idi. Ancak onlar, evrenin yaratıcısı yaratıkları besleyen, doğa yasalarını yöneten, evreni yöneten mutlak Tanrının Allah olduğunu kabul etmekle beraber, Allah ile kendileri arasında şefaatçi olduklarını düşündükleri birtakım aracı tanrılara da tapıyorlar; ibâdetlerinde, kurbanlarında Allah'ın adıyla birlikte o tanrıları da anıyor, onlara da yalvarıyorlardı. İşte Kur'ân, şirk, Allah'a karşı nankörlük (küfür) dediği bu davranışı şiddetle kınamış ve bunun tutarsızlığını; Allah'ın yanında başka tanrı olmadığını kanıtlarla ispata çalışmıştır.

TE'VÎL

Böylece Rabbin seni seçecek ve sana düşlerin yorumundan bir parça öğretecek, sana ve Ya'kûb soyuna nimetini tamamlayacaktır; nasıl ki daha önce ataların İbrahim'e ve İshâk'a da nimetini tamamlamıştı. Şüphesiz Rabbin, bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Yûsuf: 53/6)

Kalblerinde eğrilik olanlar, fitne çıkarmak, uyardığı sonuca uğra(yıp belâlarını bul)mak için onun müteşâbih âyetlerinin ardına düşerler. Oysa onun te'vîli(uyardığı sonucun ne zaman gerçekleşeceğimi Allah'tan başka kimse bilmez. (Âl-i îmrân: 94/7)

Ölçtüğünüz zaman ölçüyü tam yapın, doğru terazi ile tartın. Bu daha iyidir, sonuç bakımından da daha güzeldir. (İsrâ: 50/35)

Evi: kökünden tef'îl vezni olan te'vîl üzerinde çok yorum yapılmış ise de Kur'ân'dan anladığımıza göre te'vîl, bir sözün en derin ve gerçek anlamı, delâlet ettiği öz mânâsıdır. Evi asla, esasa dönmek, mev'il dönülecek yerdir. Tevi de bir şeyi asıl amaca (bilgi ve eyleme) götürmektir. Evvel  de yine bu köktendir. Aslı âvet iken med vâva idğâm olunmuştur, müennesi âlâ daha sonrakilerin kendisine dayandığı şeydir.

TEVRAT

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o Elçi'ye, o ümmîPeygamber'e uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. O 'na inanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber indirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır. (A'râf: 39/157)

Sana Kitabı gerçek ile ve kendinden öncekini doğrulayıcı olarak indirdi, Tevrat ve İncil 'i de indirmişti. (Al-i İmrân: 94/3)

A'râf: 39/157. âyette, insanlara iyiliği emreden, kötülükleri yasaklayan Ümmî Peygamber'in vasıflarının, Kitap ehlinin yanında bulunan Tevrat ve İncil'de de yazılı olduğu; Âl-i İmrân: 94/3'ncü âyette de Hz. Muhammed'e Kitâb'ı indiren Allah Taâlâ'nm, daha önce Tevrat'ı ve İncil'i de indirmiş olduğu belirtilmektedir.

İlk defa A'râf, sonra Â)-i İmrân sûrelerinde geçen Tevrat kelimesi, Hz. Musa'ya verilmiş olan İlâhî Kitâb'la beraber, :Hz. îsâ'ya kadar gelmiş olan tüm İsrâîloğlu peygamber ve din büyüklerinin aldıkları vahiy ve ilhamları içeren Eski Ahid'in genel adıdır. Arap gramerciler, Tevrat sözcüğünü Arapça bir kökten türetmeğe çalışmışlardır. Ferrâ'ya göre Tevrat,  den

gelir. "tevreye" masdarından türeyebilir. Yâ, elife dönüşerek "Tevrat" olmuştur. Kelimenin, tef'ile vezninde tevriye kökünden olması da mümkündür. Ancak Tayyi' lehçesi üzere râ'nın kesresi fethaya çevrilerek Tevrat olmuştur. Çünkü Tayyi'liler câriye'yi cârât, nâsiye'yi nâsât şeklinde söylerler.  Tevrat, ışık sunmaktır. Tevrat, insanlara ışık  (nûr) olduğu için bu isimle anılmıştır. "sözünün anlamı: "Seninle çakmağım ateşlendi, yani senden yaradandım, aydınlandım" demektir. Nitekim " (Tırnaklarıyla yerden) Ateş çıkaranlara

TEYEMMÜM

Ey inananlar, sarhoşken namaza yaklaşmayın ki ne dediğinizi bilesiniz- Yoldan geçici olmanız dışında, cünüpiken de yıkanıncaya kadar (namaza yaklaşmayın). Eğer hasta, yahut yolculukta iseniz, yahut biriniz tuvaletten gelmişse, yahut da kadınlara dokunmuşsamz, su bulamadığınız takdirde temiz toprağa teyemmüm edin: (Toprağı) Yüzlerinize ve ellerinize sürün. Şüphesiz Allah, çok affeden, çok bağışlayandır. (Nisa: 98/43)

Hasta, yahut yolcu iseniz, yahut biriniz tuvaletten gelmişse, ya da kadınlara dokunmuş da su bulamamışsanız temiz toprağa teyemmüm ediniz; ondan yüzlerinize ve ellerinize sürünüz. Allah size güçlük çıkarmak istemiyor, fakat sizi temizlemek ve size olan nimetini tamamlamak istiyor ki, şükredesiniz. (Mâide: 110/6)

Cenb: böğür, yan, yakın ve uzak anlamlarına gelir. Tecennub, mücânebe: kaçınmak, kenarda durmak demektir. es-Sâhibu bVl-cenb: yanında, beraberinde bulunan arkadaş, yani eş anlamındadır. İşte kök itibariyle beraberlik anlamını veren bu kelime; beraberliğin en ileri derecesi olan cinsel birleşmenin sonucuna da ad olmuştur. Cîm ve nûn'un dammıyla cünüb cinsel ilişki, ya da orgazm sonucundaki durumdur. Bir anlatıma göre namazdan uzaklaşmaya neden olduğu için bu duruma cenabet denmiştir. Cenabet durumunda olana cünüb denilir. Aslında cenîb ve cünüb garîb, kendi kavminden, ülkesinden uzak demektir.

TEZKÎR

49- Böyle iken onlara ne oluyur ki tezkireden yüz çeviriyorlar? ... 54-Hayır, iyi bilsinler ki) o (Kur'ân) bir tezkiredir. 55- Dileyen onu düşünür, öğüt ahr. (Müddessir: 4/49, 54-55)

11- Hayır, bu Kur'ân bir tezkire(öğüt)dir. 12- Dileyen onu düşünür, öğüt ahr. (Abese: 24/11-12) âyetlerinde Kur'ân'm, tezkire (öğütçü) olduğu vurgulanmaktadır.

Zikr kökünden tezkîr, hatırlatmak, uyarmak, öğüt vermek, tezkire de öğüt, uyarı, anımsatma demektir. Tezkire kelimesini izah edebilmek için asıl kökenini açıklamak gerekir.

Tezkire, zikr kökünden türemiştir. Zikr: öğrendiğini bellemek, hatırda tutmak, bilineni anımsamak veya diliyle anmak anlamlarına gelir. Râğıb'a göre zikir ikiye ayrılır: Kalben zikir (gönülden düşünmek, hatırlamak), lisanen zikir (dil ile söylemek, anmak). Bunların her biri de ikiye ayrılır: Unutulan bir şeyi hatırlamak veya bellenmiş, bilinen bir şeyi bellekte tutmak, anmaktır. Söylenen söze de zikr denilir.

TEZKİYE

Artık kendinizi övüp yüceltmeyin, çünkü O, korunanı daha iyi bilir. (Necm: 23/32)

Tezkiye, zekât kökünden gelir. Zekât, Allah'ın verdiği bereketle büyümek, artmak demektir. Bu büyüme dünyâya veya âhirete ilişkin şeylerde olabilir. Malın bollaşmasına sebebolacağı umuduyla maldan verilen bir miktar sadakaya zekât denmiştir. İşte aynı kökten gelen tezkiye de nefsi geliştirmek, büyütmek, temize çıkarmak demektir.

9- (Allah'tan başkasına tapmayarak) Nefsini yücelten kazanmış, ( Yaratıklara taparak) Onu alçaltan da ziyana uğramıştır. (Şems: 26/9-10)

Kelimelerinden birincisi, nefsi maddeten ve ma'nen; ahlaken ve ruhen yükseltmeyi; ikincisi de bozmayı, alçaltnıayı ifade eder. Nefsini maddeten ve ma'nen temizleyip yücelten başarıya, kurtuluşa erer. Ama onu kötü davranışlarıyla bozup alçaltan da ziyana uğrar, perişan olur.  aslı dır. Tefîl babından olan tedsîs, bir şeyi bir şeyin içinde gizlemek demektir.ikinci sînin yerine illet harfi getirilmiştir. Arap cömertleri yüksek yerlerde otururlardı ki yerleri bilinsin, konuklar oraya gelsin. Hasisler İse alçak yerlere konarlardı ki yerleri dışarıdan gelenlerin gözüne çarpmasın, konuk gelmesin.

Fi'linin tedsîs kökünden gelmesi mümkün olduğu gibi, deyse masdarının tefîl babından olan tedsiye  kökünden gelmesi de mümkündür ve bu daha uygundur. Çünkü gizleyen, zayıflatan, alçaltan anlamına gelen tedsiye, tezkiyenin tam karşıtıdır

TIRAŞ

Allah için ve umreyi tamamlayın. Eğer engellenmiş olursanız kolayınıza gelen kurbanı (gönderin); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin. İçinizden hasta olan, ya da başından bir rahatsızlığı bulunan (bundan ötürü tıraş olmak zorunda kalan) kimse, oruçtan, sadakadan veya kurbandan (biriyle) fidye (versin). Güvene kavuştuğunuzda, hac (zamanın)a kadar umre ile faydalanmak isteyen kimse, kolayına gelen kurbanı keser. (Kurban) Bulamayan kimse üç gün hacda, yedi gün de döndüğünüz zaman (olmak üzere) tam on gün oruç tutar. Bu, ailesi Mescid-i Harâm(civarın)da oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve Allah'ın cezasının çetin olduğunu bilin. (Bakara: 92/196)

Bu âyet, Hudeybiye olayı üzerine inmiştir. Müslümanlar, hicretin altıncı yılında umre yapmak maksadıyla yola çıkmışlar, fakat Hudeybİye'de müşrikler tarafından engellenmişlerdi. İşte âyette yapmak üzere çıktıkları, fakat Sûresi'nin engeliyle karşılaşınca yapamayıp yanda bıraktıktan hac ve umreyi tamamlamaları emredilmektedir.

Hac ve umre İçin ihrama girip herhangi bir se.beple engellenme durumunda kolay gelen bir kurban kesilip ihramdan çıkılacağı belirtilmektedir.

Kurban, mahilline varıncaya kadar başlarınızı halk etmeyiniz!" âyetin bu cümlesindeki lâtahlikû  tıraş etmeyiniz, anlamındadır. Arap dilinde halk, tıraş etmek, demektir. Âyetin hükmüne göre ihramda tıraş olmak yasaktır. Ancak engellenmiş olan kimse, bir kurban kestirerek ihramdan çıkar, başını da tıraş edebilir.

Âyette kurban, mahilline varmadan tıraş olunmaması emredilmektedir. Mahill kelimesi üzerinde ihtilâf vardır. Ebû Hanîfe'ye göre bu kelime mekân ismi, Şafiîye göre zaman ismidir. İşte bu anlayıştan ötürü ictihâd farkları ortaya çıkmıştır. Hanefîlere göre kurbanın kesilme yeri Harem Bölgesi 'dir. Abdullah ibn Mes'ûd, İbn Abbâs, Atâ, Tavus, Mücâhıd, İbn Şîrîn, Sevrî ve Mâlik de bu görüştedirler. Buna göre engellenmiş olan kimse, kolayına gelen türden bir kurban alıp kesilmek üzere Harem'e gönderir, kurbanı kesilince ihramdan çıkar. Fakat Şafi'îye göre insanın engellenmiş olduğu yer, kurbanın kesilme yeridir. Nerede engellenmiş ise orada kurbanını kesip ihramdan çıkar. Çünkü Hz. Peygamber (s.a.v.) Hudeybiye'de engellenmiş ve orada kurbanını kesmiştir. Hudeybiye, Harem bölgesine dahil değildir. Âyetteki mahill kelimesi, kurbanın kesilme zamanı anlamınadır. "Kurban, kesilme zamanına erişmeden başınızı tıraş etmeyin" demektir. Hanefîlere göre bu görüş, âyeti asıl anlamı dışına çıkarmak olur. Eğer kurban, engellenme yerinde kesilseydi, zaten mahalline erişmiş demekti, artık "kurban gideceği yere varıncaya kadar." sözüne lüzum yoktu. Ayrıca "Sonra bunlar Beyti Atîk'e varır.

TIRNAKLI HAYVANLAR

Tevrat indirilmeden önce, israil'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, fsrâîloğuüarına bütün yiyecekler helâldi. De ki: "Doğru iseniz, Tevrat'ı getirip okuyun" (Âl-i İmrân: 94/93) Yahudilere bütün tırnaklı(hayvan)ları haram ettik. Sığır ve koyunun da, yağlarını onlara haram kıldık, yalnız (hayvanların) sırtlarının, yahut bağırsaklarının taşıdığı, ya da kemiğe karışan yağlarını haram etmedik. Aşırdıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz. (En'âm: 55/146)

Bir kısım Yahudilerin yaptıkları zulümlerden, çok kimseyi Allah yolundan çevirmelerinden dolayı kendilerine helâl kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara yasakladık. (Nisa: 98/160)

Bu âyetlerde Yahudilere de bütün güzel yiyeceklerin helâl olduğu, fakat dinde aşırılığa kaçmaları, haksızlık ve taşkınlık yapmaları yüzünden onlara helâl olan biçrok şeyin haram kılındığı; bu cümleden onlarak tırnaklı hayvanların etlerinin; sığır ve koyunun sırt ve barsaklarındaki ile kemiğe karışan yağları dışındaki bütün iç yağlarının haram kılındığı; dinde aşırı gitmeleri yüzünden haramlar genişletilerek onların böyle cezalandırıldığı belirtilmektedir.

İşte gerek müşriklerin, gerek Yahûdî yorumcuların çoğalttıkları bütün haramlar kaldırılmış ve âyetlerde belirtilen dört çeşit hayvan eti dışında bütün etlerin helâl olduğu vurgulanmıştır. Yüce Allah, insanların eliyle dinlere sokulan aşırılıkları kaldırmak, insanları orijinal tevhîd yasalarına iletmek üzere gönderdiği Elçisini: Onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar. Üstlerine binen yükleri, kendilerini bağlayan zincirleri kaldırıp atar." (A'râf: 39/157) şeklinde nitelendirmektedir.

Hz. Peygamber (s .a.v.), yağ, peynir ve yaban eşeğinin helâl olup olmadığı sorusunu şöyle yanıtlamıştır: "'Helâl, Allah'ın Kitabında helâl kıldığı şeyler; haram da Allah'ın Kitabında haram kıldığı şeylerdir. Allah'ın, Kitabında bildirmediği şeyler affettikler indendir. Kendinizi zorlamayınız,.

TİCÂRET

£y inananlar, mallarınızı aranızda hatılla (doğru olmayan yollarla, haksız yere) yemeyiniz. Kendi rızanızla yaptığınız ticaret olursa başka. Nefislerinizi de öldürmeyiniz. Doğrusu Allah, size çok merhametlidir. (Nİsâ: 98/29)

Bu âyette, karşılıklı rızâya dayalı ticâretin dışında, insanların, birbirlerinin mallarını bâtıl yollarla yemeleri ve birbirlerini öldürmeleri yasaklanmakta, "Nefislerinizi öldürmeyiniz!" buyurulduktan sonra Allah'ın, kullarına çok merhametli olduğu vurgulanmaktadır. Bu şu demektir: Allah, bâtıl yollarla birbirinizin mallarınızı yemenizi ve birbirinizi öldürmenizi, size acıdığı, sizi korumak İstediği için yasaklamaktadır. Öyle ise kurtuluşunuz için Allah'ın buyruklarını tutmanız, yasaklarından kaçmanız gerekir.

Tefecilik, kumar, rüşvet, gasb, çalma, hiyânet gibi hîleli kazanç yollarının hepsi bâtıldır. Bu tür yollarla para kazanmak haramdır. Yalnız kişinin çalışması, karşılıklı rızâya dayanan ticaret, hibe ve mîrâs yoluyla elde ettiği mal helâldir. Ticâretin yasallığı, karşılıklı rızâya bağlıdır. Aldatma bulunan ve aldatmanın farkına varıldığı zaman taraflardan birinin razı olmayacağı ticâret yasal değildir. Hz. Peygamber (s.a.v.), çarşıda bir yiyecek yığınının yanından geçerken elini kümenin altına daldırmış, altının ıslak olduğunu görünce neden böyle olduğunu sormuş, satıcı da yağmur değdiği için, yanıtını verince Peygamber: "Ne diye yaş kısmı üste koymadın kî herkes görsün? Aldatan kimse bizden değildir!" demiştir

TÎN

1-Tin'e ve Zeytûn'a andolsun. 2- Sînâ Dağına andolsun. 3- Ve bu Güvenli Kent'e andolsun ki, 4- Biz insanı en güzel biçimde yarattık. 5- Sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik. 6- Yalnız inanıp iyi işler yapanlar hariç. Onlar için kesintisiz bir mükâfat vardır. (Tîn: 28/1-6)

Tın: 28/1-4. âyetlerde Tîn'e, Zeytûn'a, Tûr-i Sînîn'e ve Beledi Emîn'e yemîn edilerek insanın en güzel biçimde yaratıldığj, sonra baş aşağı çevrildiği vurgulanmaktadır.

Tîn ve Zeytûn hususunda iki görüş vardır: Birine göre bilinen meyvelerdir. Tîn incir, Zeytûn da zeytin demektir. Yararlarından dolayı bu İki meyvaya yemîn edilmiştir. Fakat ikinci ve üçüncü âyetlerle ilişkisi bakımından bu mânâ uygun değildir. Bundan dolayı müfessirlerin çoğu, bunların bildiğimiz meyvalar değil, Filistin'de peygamberlerin vahiy aldığı iki bölge veya dağ olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs'tan, bunların Arzı Mukaddes'te Tûr-i Tmâ ve Tûr-i Zeytâ adında iki dağ olduğu rivayet edilir. İbn Zeyd de: Tîn'ın Dımaşk mescidi, Zeytûn'un Beyti Mukaddes mescidi olduğunu söylemiştir. Tîn'in, Ashâb-ı Kehfin mescidi, Zeytûn'un da İlyâ Mescidi olduğunu söyleyenler de vardır. Bazılarına göre de Tîn Dımaşk, Zeytûn da Kudüs'tür. Kimine göre de Tîn ve Zeytûn ile bu ağaçların yetiştiği bölgeler kasdedilmiştir.

TÎN SÛRESİ

Tîn'e yemîn ile başladığından bu adı almış olan sûrede insanın yüksek değeri, kötü ahlâkın bu değeri düşürdüğü vurgulanır. Medine'de indiği hakkında rivayetler varsa da çoğunluk Mekke'de indiği görüşündedir. Zâten üslûbu da Mekke üslûbudur. Bürûc Sûresi'nden sonra inmiştir, 8 âyettir. Resmî sıralamada 95, iniş sırasına göre 28. sûredir.

TİRB

35- Biz (oradaki) kadınları da yeniden bir güzel inşâ' etmişiz, 36- Onları bakireler yapmışızdır. 37- Hep yaşıt sevgililer. (Vâkı'a: 46/34-37)

Bu âyetlerde, Kitabı sağ tarafından verilecek olan eşlerin, yeniden yapılıp bakire kılınan, kocalarıyla tirb (yaşıt) dilberler olduğu belirtilmektedir.

Trb kökünden birçok kelime türetilmiştir, (turâb) toprak demektir, üy toprağa yapışmış gibi yoksullaştı anlamını verir. İf âl babından  ise zenginliği, toprak kadar mal bolluğu anlamını belirtir. "Sen (evlenmek için) dindar(kadın)ı seç, mutlu, zengin olursun

TOPRAK ve İSLÂM

I- ToprakMülkiyeti:

Toprak Allah 'indir, onu kullarından dilediğine verir. Sonuç korunanlarındır. (A'râf: 39/128)

Toprak meselesi, insan yaratılalı beri üzerinde durulan bir konu olmuştur. Esas nüvesini topraktan alan insanı topraktan ayırmak mümkün değildir. İnsan topraktan çıkmış ve yine toprağa dönecektir. İnsanı dünyâ hayâtı boyunca da emzirip besleyen ana topraktır. Onun içindir ki insan toprağa yakından bağlıdır. Âşık Veysel'imiz insan toprak bağımlılığını şöyle dile getiriyor:

Dost dost diye nicesine sarıldım Benim sâdık yârim kara topraktır Beyhude dolandım boşa yoruldum Benim sâdık yârim kara topraktır

Nice güzellere bağlandım kaldım Ne bir vefa gördüm, ne fayda buldum Her türlü isteğim topraktan aldım Benim sâdık yârim kara topraktır

Koyun verdi, kuzu verdi, süt verdi Yemek verdi, ekmek verdi, et verdi Kazma ile dövmeyince kıt verdi Benim sâdık yârim kara topraktır

Âdem'den bu deme neslim getirdi Bana türlü türlü meyva yetirdi Her gün beni tepesinde götürdü Benim sâdık yârim kara topraktır

Karnın yardım kazmayınan belinen Yüzün yırttım tırnağınan elinen Yine beni karşıladı gülünen Benim sâdık yârim kara topraktır

İşkence yaptıkça bana gülerdi Bunda yalan yoktur herkes de gördü Bîr çekirdek verdim dört bostan verdi Benim sâdık yârim kara topraktır

Havaya bakarsam hava alırım Toprağa bakarsam duâ alırım Topraktan ay nisam nerde kalırım Benim sâdık yârim kara topraktır

Dileğin varışa iste Allah'tan Almak için uzak gitme topraktan Cömertlik toprağa verilmiş Hak'tan Benim sâdık yârim kara topraktır

Hakikat ararsan açık bir nokta Allah kula yakın, kul da Allah'a Hakk'ın gizli hazinesi toprakta Benim sâdık yârim kara topraktır

Bütün kusurumuz toprak gizliyor Merhem çalıp yaralarım düzlüyor Kolun açmış yollarımı gözlüyor Benim sâdık yârim kara topraktır

Her kim olunsa bu sırra mazhar Dünyaya bırakır ölmez bir eser Gün gelir Veysel'i bağrına basar Benim sâdık yârim kara topraktır.

TUBBA' KAVMİ

Eyke halkı ve Tubba' kavmi. Bunların hepsi elçileri yalanlayıp, uyardtğım(azâb)ı hak ettiler. (Kaf: 34/14)

hayırlı, yoksa Tubba' kavmi ve onlardan önce geten(kavim)ler mi? Suç işledikleri için biz onların hepsini helak ettik. (Duhân: 64/37)

Bu âyetlerde kendilerini uyarmak üzere görevlendirilen Tanrı elçilerini yalanlayan Tubba' kavminin helak edildiği anlatılmaktadır.

Tubba' Yemen krallarına verilen unvandır. Mısır krallarına Firavun, İran krallarına Kisrâ dendiği gibi, Yemen'deki Himyer Devleti krallarına da Tubba' denilirdi. Hinıyerliler ateşe taparlardı. Bu inancın onlara İran'dan geçmiş olması muhtemeldir. Çünkü İranlıların egemenliği buralara kadar uzanmıştı.

Tubba' kavmi, Sebe' Sûresi'nde anlatılan Sebalfların uzantısıdır.

TUMA'NÎNET-İTMİ'NÂN

27- Ey huzura eren nefis! 28- Razı edici ve razı edilmiş olarak Rabbine dön! 29- (İyi) Kullarım arasına gir! 30- Cennetime gir! (Fecr: 10/27-30) âyetlerinde bedenden ayrılan itmi'nân bulmuş (huzura ermiş) nefse, Allah'ın hâlis kulları arasına katılıp cennete girmesi emredil-mektedir.

10/27-30'ncu âyetlerde, yüce Allah'ın, itmi'nâna (gönül huzuruna, istikrara) ermiş olan cana hitabı, cennetine girme müjdeli buyruğu anlatılmaktadır.

Mefatîhu'I-ğayb'de şöyle deniyor: "Yüce Allah:Nefse ve onu biçimlendirene

TÛR

1-Ttn'e ve Zeytün'a andolsun. 2- Sînâ Dağına andolsun. (Tın: 28/1-2)

Tûr; üzerinde ağaç, orman bulunan dağ demektir. Üzerinde ağaç olmayan çıplak dağa cebel denilir. Burada Tûr ile kasıt, Hz. Musa'nın vahiy aldığı dağ(Sînâ Dağı)dır. O Dağa yemîn edilmek suretiyle vahye sahne olmuş bölgenin önemine dikkat çekilmiştir. Vahiy sahnelerine benzeri bir dikkat çekme de, Tûr Sûresi'nden hayli zaman önce inmiş bulunan Tîn Sûresi'nde görülmektedir:

Kur'ân-ı Kerîm'de İsrâîloğullarının hayatında büyük önemi olan Tûr'dan birkaç kez söz edilir. Yüce Allah, Musa'ya bu dağın sağ yanında hitâbedip onu peygamber olarak görevlendirmiştir:

Ona Tûr'un sağ tarafından seslendik ve onu, özel konuşmak için (kendimize) yaklaştırdık. (Meryem: 44/52)

Ey İsrâtloğulları, biz sizi düşmanınızdan kurtardık ve Tûr'un sağ yanında, (Mâsâ ile konuşmayı) size vahdettik; üzerinize kudret hetvasıyla bıldırcın indirdik. (Tâhâ: 45/80)

29- Musâ, süreyi bitirip ailesiyle yola çıkınca Tûr'un (sağ) yanında bir ateş gördü. Ailesine dedi ki: "Siz durun, ben bir ateş gördüm, belki ondan size bir haber getiririm, yahut bir ateş koru (getiririm) de ısınırsınız." ... 46- (Musa'ya) Önlediğimiz zaman sen Tûr'un yanında değildin. Fakat Rabbİnden bir rahmet olarak (orada geçenleri sana bildirdik) ki senden önce kendilerine bir uyarıcı gelmemiş olan toplumu uyarasın; belki düşünüp öğüt alırlar. (Kasası 49/29,46)

Tûr, peygamberlerine verdikleri sözde durmayan İsrâîloğullarının üstüne kaldırılmıştır

Bir zaman da sizin sözünüzü almış, üzerinize dağı kaldırmıştık:

"Size verdiğimizi kuvvetle tutun, içinde olanı hatırlayın ki (azabımızdan) komnasınız" (demiştik). (Bakara: 92/63)

Bîr zaman da üzerlerine dağı, bir gölge gibi kaldırmıştık, üstlerine düşecek sanmışlardı: "Size verdiğim(Kitâb)ı kuvvetle tutun ve içinde olanı hatırlay(tp yap)m ki (azabımızdan) konmasınız!" (demiştik). (A'râf: 39/171)

Bir zaman üzerinize Tûr(dağ)ı kaldırıp sizden kesin söz almıştık: "Size verdiğimiz şeyi kuvvetle tutun, dinleyin!" (demiştik). "Dinledik ve isyan ettik." dediler. İnkârlarıyla kalblerine buzağı sevgisi içirildi. De ki: "Eğer inanan kimseler iseniz, İmanınız size ne kötü şey emrediyor!" (Bakara:

Söz vermeleri için Tûr'u üzerlerine kaldırdık ve onlara: "Secde ederek kapıdan girin!" dedik. Ve onlara: "Cumartesi(ya-sağı)m çiğnemeyin!" dedik. Ve onlardan sağlam bir söz aldık. (Nisa: 98/154)

Bu âyetlerde de Allah'ın, İsrâîloğullarından mîsak aldığı, Dağı başlarının üstüne kaldırıp "Size verdiklerimi kuvvetle tutun (uygulayın), sözlerimi dinleyin (buyruklarıma itaat edin)" dediği, fakat onların: "İşittik, isyan ettik" dedikleri, küfürleri yüzünden kalblerine buzağı sevgisi içirilmiş (içlerine putperestlik sinmiş) bulunan İsrâîloğullarının, itaate söz verdikleri halde sanki "İşittik isyan ettik" demişçesine ters davranıdklan belirtilmekte ve şayet inanıyorlarsa -ki böyle İman olmaz- bu imanlarının, kendilerine ne kötü şeyler emrettiği sorulmaktadır. Yani sor onlara: Bu ne biçim imandır ki sizi kötü yollara yöneltiyor? îmanın iyiye yöneltmesi gerekir.

Yine onunla Tür-i Sina'dan çıkan, (meyvası) yağlı olarak biten, yiyenlerin (yağına ekmeklerini) batıracakları bir (zeytin) ağac(ı) yetiştirdik. (Mli'minûn: 74/20) âyetinde deTûr-i Seynâ(Sînâ)'da bol zeytin ağacının bulunduğuna işaret edilmektedir.

Konu başlığına yazdığımız Tûr: 76/l,Tîn: 28/1-2. âyetlerde de Musa'nın vahyine ve vizyonlarına sahne olan Tûr-i Sînâ'ya yemîn edilmektedir. Diğer âyetlerde yalın olarak Tûr, Tîn Sûresi'nde Tûr-i S?mh,Mü'minûn Sûresi 'nde Tûr-i Seynâ' şeklinde anılan bu coğrafî isim, Hz. Musa'nın vahiy ve vizyonlarına sahne olan, Tıpkı Hz. Muhammed'iıı Hirâ'da uzlete çekilmesi gibi, Hz. Musa'nın da uzlete çekildiği yer olan Tûr-i Sina'dır.

Yakut'a göre Sînâ, yahut Seynâ' bir ağaçtır. Bu ağaca bağlanarak Tûr-i Sînâ' adını almış olan Dağ, Şam bölgesinde, Eyle yakınında bulunmaktadır. Yarımda bulunan Buleyd adlı kasaba, hicretin dokuzuncu yılında kırk dînâr vergi mukabilinde barış yoluyla fethedilmiş, daha sonra halkından, her erkeğin yıllık bir dînâr vergi alınması kararlaştırılmıştır. Kentte üçyüz erkek yaşadığına göre demek ki kasaba, her yıl devlete üçyüz dînâr (takriben altı yüz dolar) vergi ödüyordu.

TÛR SÛRESİ

Adını birinci âyetinden alan bu sûrede, öldükten sonra d irilip Allah'ın huzurunda hesap verme, inanan ve inanmayanların varacakları sonuçlar anlatılır. Hz. Mııhammed(s.a.v.)in kâhinlik, şairlik ve mecnunluk gibi sıfatlardan uzak olduğu vurgulanır, ona bu gibi sıfatları yakıştıran müşrikler uyarılırken kendisi de teseilî edilir.

Cübeyr ibn Mut'inı, Peygamber(s.a.v.)in, akşam namazında Tûr Sûresi'i okuduğunu, ondan daha güzel sesli ve daha güzel okuyan birini dinlemediğini söylemiştir

TAZARRU'

Teçtarru' , dar'  kökünden gelir. Dar' sağmak (deveyi, ineği veya koyunu sağmak) demektir, memesi büyük koyun) demektir. DarV aynı zamanda diken anlamına da gelir. İşte dar' kökünden tefa"ul vezni olan tedarru' küçülerek yalvarıp yakarmak, du'â etmek anlamına gelir.

55- Rabbinite yalvararak ve gizlice du'â edin, çünkü O. haddi aşanları sevmez. 56-Yeryüzü düzeltildikten sonra onda bozgunculuk yapmayın, korkarak ve umarak O'na du'â edin. Muhakkak ki Allah'ın rahmeti, iyilik edenlere yakındır. (A'râf: 39/55 56)

39/55'nci âyet, Allah'a boyun eğerek duâ etmeyi emrediyor, duanın âdabını öğretiyor. Kulun ihtiyacını Allah'a arz etmesi olan duâ, ibadetlerin özüdür. Allah, insanın içinden geçen herşeyi bilir. O'nun huzurunda bağırıp çağırmaya gerek yoktur. Allah'a huşu' ile dua edilir. Nutuk atar gibi bağırıp çağırmak, emreder gibi istemek haddi aşmaktır! "Allah haddi asanları sevmez." Âyetin sonu, emredercesine bağırıp çağırarak yapılan saygısızca duaların, Allah katında sevilmediği anlamını taşır.

Demek Kur'ân'ın indiği devirde de riyakâr, insanlara beğendirmek için suni olarak bağırıp çağıran duacılar vardı. Şimdi de aynı şeyi, bazı hoca taslakları,radyo ve televizyon ekranlarına kurulan mevlidciler yapmaktadırlar. Bunların bağıttı, çağırtılan, duanın âdabına aykırıdır. Ebû Mûsâ'l-Eş'ârî şöyle diyor;

"Biz Allah'ın Elçisi (s.a.v.) ile bir gazada idik. İnsanlar yüksek sesle tekbir getirmeğe başladılar. Allah'ın Elçisi:

— Ey İnsanlar, kendinize acıyınız, siz sağıra veya burada olmayana çağırmıyorsunuz. Siz işiten, yakın ve sizinle beraber olana çağırıyorsunuz, buyurdu"

TA'ZÎR

Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı bulduktan o Elçiye, o ümmi Peygamberce uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarmdaki zincirleri kaldırıp atar. O'na inanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber İndirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır. (A'râf: 39/157)

Bu âyette, vasıfları Tevrat ve İncil'de yazılı bulunan, insanlara iyiliği emredip onları kötülükten meneden; güzel şeyleri onlara helâl kılıp çirkin şeyleri yasaklayan, üzerlerindeki ağırlıkları ve zincirleri kaldıran Ümmî Elçi 'ye inanıp onu destekleyen ve ona yardım eden ve onunla beraber indirilen ışığa uyanların başarıya ulaşacakları vurgulanmaktadır.

 8- Biz seni, şâhid, ınüjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik. 9- Ki Allah'a ve Resulüne manasınız, O'nu(n dinini) destek-leyesiniz. Ona saygı gösteres'miz ve sabah akşam O'nu tesbîh ed(ip sânını yücelmesiniz. (Fetih: 109/8-9)

109/8-9'ncu âyetlerde de insanların, Allah'a ve Elçisi'ne inanıp O'nun dinîni desteklemeleri, O'na saygı göstermeleri ve sabah akşam O'nu tesbîh etmeleri için Hz. Muhammed'in, şâhid, müjdeci ve uyarıcı olarak gönderildiği belirtilmektedir.

Yüce Allah, sekizinci âyette Hz. Peygamber'e hitâbedip onu insanlara şâhid, müjdeci ve uyarıcı olarak gönderdiğini bildiriyor. Dokuzuncu âyette de hitâb,Peygamber'in gönderildiği insanlara yöneltiliyor. Yani ey insanlar, biz onu şâhid, müjdeleyîci ve uyarıcı olarak gönderdik ki siz onu des-tekleyesiniz, ona saygı gösteresiniz ve onu, kendisine yakışmayan sıfatlardan tenzih edesiniz.

I09/9'ncu âyetteki  fiillerinde bulunan zamirlerin kime âidoldıığıı ihtilâf konusudur. Sözgeliminden bu zamirlerin, kendilerine en yakın olan Elçi'ye gittiği anlaşılır  destekleyesiniz, ona saygı gösteresiniz" fiillerinin. Peygamber için yapılması uygundur. Nitekim "Onlar ki yanlarında bulunan Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları Elçi'ye, o ünımî Peygamber'e uyarlar, o Peygamber ki kendilerine iyiliği emreder, onları kötülükten meneder, onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. Ona inanan, destekleyerek ona saygı gösteren, ona yardım eden ve onunla beraber indirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır"

TAHARET

1- Ey örtüsüne bürünen, 2- Kalk, uyar. 3- Rabbini tekbir et (O'nun büyüklüğünü an), 4- Elbiseni temizle, 5- Pislikten kaçın. (Müddessir: 4/1-5)

4/1-5'nci âyetlerde örtüsüne sarılıp yatan Allah'ın Elçisine, kalkıp kavmini uyarması, Rabbinin ululuğunu söylemesi,elbisesini temizlemesi, kirden pisten uzak durması emredil mektedir.

Tuhr, taharet: temizlik; Tathîr temizlemek; tetahhür: temizlenmek; mütetahhir: temizlenen demektir. Taharet: temizlik ikiye ayrılır: Beden temizliği, ruh temizliği. Elbiseni temizle, pislikten kaçın" âyetlerinde hem beden, hem ruh temizliği emredilmiştir.

Müzzemmİl Sûresi'nde de Peygamber(s.a.v.)e, geceleyin kalkıp ibâdet etmesi emredilmişti. Burada da aynı şey emredilmektedir. Ancak burada ibâdetle beraber elbisesini temizlemesi de emredilmektedir ki bu, ibâdetten önce abdest almanın ilk aşamasıdır. Müşriklerde de ibâdet ve namaz vardı. Fakat onlar ibadetten önce temizlenmezlerdi. Yüce Allah, Elçisine, ibâdetle beraber elbisesini temizlemesini, pislikten uzaklaşmasını emretmiştir. İbn 'Abbâs'a göre burada "elbiseni temizle", bedenini günâhlardan temizle, ma'-siyet, zulüm ve kötülük üzerine elbise giyme demektir. Araplar kötü sıfatlardan uzak,"iyi ahlâklı kişiye "nakiyyu's-siyâb. tâhiru's-siyâb: temiz elbiseli" derler. Fakat İbn Şîrîn ve İbn Zeyd, âyette böyle mecazî bir anlam değil, gerçek olarak elbiseyi temizleme ve temizlenme kasdedildiğini söylemişlerdir. Taberî'ye göre bu mânâ daha açıktır

TEBA'-İTTİBÂ'

Hepsi Allah'ın huzurunda güründüler. Zayıflar, büyüklük tasla-yan(önder)ler{in)e: vBiz size tâbi idik. Şimdi siz, bizden Allah'ın azabından (en ufak) bir şey savabilir misiniz?" dediler. (Büyüktük taslayanlar kendilerini ma'zur göstermek için: "Ne yapalım?") Dediler: "Allah bize yol gösterseydi, biz de size yol gösterirdik. Artık biz sızlansak da, sabreîsek de birdir; kaçıp sığınacak bir yerimiz yoktur!" (İbrâhîm: 72/21)

72/21: açığa çıktılar, göründiiler, kendilerini gizleyen bir şey kalmadı demektir. Ruhlar bedenlerle örtülmüştü. Bedenlerden ayrılmakla Örtülerini atar, açığa çıkarlar. İşte beden giysilerinden soyulmuş olan ruhlar, böyle soyut olarak Allah'ın huzurunda dururlar. Kendileri apaçık ortaya çıktığı gibi işledikleri fiiller de bütün çıplaklığıyla ortaya çıkar.

Allah'ın birliği çağrısına uymadıkları için azaba çarpılacaklarını anlayanlar, Yüce Dîvân'da birbirlerini suçlamağa başlarlar. Zayıflar, güdülenler; büyüklük taslayan güdücüleri, liderleri suçlayarak: "Size uyduğumuzdan dolayı bu duruma düştük. Şimdi siz bizi Allah'tn azabından kurtarabilir misiniz?" derler. Ama büyüklük taslayanlar kendilerini mazur göstermeğe Çalışırlar:" "Ne yapalım, Allah bizi doğru yola iletseydi biz de sizi doğru yola İletirdik. Biz kendi yolumuzun doğru olduğunu sanıyorduk. Meğer yolumuz yanlış imiş. Biz hangi yolda idiysek sizi de o yolda yürüttük" derler. Artıkburada birbirlerini suçlamanın, sızlanmanın bir yararı olmayacağını, güçleri yetse de yetmese de bu işkenceye katlanacaklarını belirtirler.

Bu âyette geçen teba' ve ittibâ': izinden gitmek, tabi olmak demektir.

Size benden bir hidâyet geldiği zaman, kimler benim hidâyetime uyarsa artık onlara bir korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara: 892/38)

20- Kentin en uzak yerinden bir adam koşarak seldi: "Ey kavmim, elçilere tâbi' olun." dedi. 21- "Sizden bir ücret istemeyenlere tâbi' olun, onlar doğru yoldadırlar." (Yâsîn: 41/20-21)

41/20-21'ncu âyetlerde, Tanrı elçilerini kabul etmeyen kent halkı İçinde aklı başında bir adamın, kentin uzak yanından koşarak gelip, hemşehrilerine öğüt vererek sırf Allah rızâsı için kendilerini uyaran, kendilerinden bir çıkar beklemeyen elçilere uymalarını tavsiye ettiği anlatılmaktadır. Demek ki Örnek alınıp uyulması gerekenler, Tanrı elçileridir. İşte bu körü körüne taklîd değil, bilinçli olarak gerçeğe, Tanrı buyruğuna ittibâ'dır.

Körü körüne taktltd kötü, fakat basiretle ittibâ' güzel şeydir. Peygamberler de kendilerinden önce gelen peygamberlere uymuşlardır. Hz. Yusuf, zindan arkadaşlarına tevhide uymayı öğütlerken kendisinin, tevhîd önderleri olan atalarının izinde gittiğini söylemiştir:

Atalarım İbrahim, İshak ve Ya'kûb'un dinine uydum. Bizim, herhangi bir şeyi Allah'a ortak koşmağa hakkımız yoktur. Bu (tevhid), bize ve bütün insanlara Allah'ın bir lutfudur, ama insanların çoğu şükretmezler." (Yûsuf: 53/38)

Çünkü peygamberlere tâbi' olmak, onlar vasıtasıyla gelen Tanrı buyruğuna, Hakka uymak demektir:

(Ey insanlar), Rabbinizden size indinlenetâbV olun ve O'ndan başka velilere tâbi' olmayın. Ne kadar da az öğüt alıyorsunuz! (A'râf: 39/3)

39/3'ncü âyette, insanlara, Rablerinden indirilene uyup O'ndan başka velîler edinmemeleri buyunılmakta, sonunda da "Ne kadar az öğüt alıyorsunuz!" cümlesiyle insanları düşünüp öğüt almaya teşvik edilmektedir.

Bİr işi üstlenmek, bir şeyi korumak anlamına gelen velayet, Âlemlerin Rabbİ hakkında kullanıldığı takdirde iki kısma ayrılır:

Birincisi din, inanç ve ibâdet kurallarını koymak; ikincisi insanların gücü üstünde olan eylemlerin sebeplerini, tüm doğa yasalarını yaratmaktır. Fi'len insanları doğru yola iletmek, kalbi teshîr etmek, düşmanlara karşı zafer kazandırmak; âhirette kulları rahmet ve mağfirete nail eylemek, cennete sokmak, nimetlere erdirmek hep Allah'ın velayeti içindedir. Allah'ın velîliliğin-den söz edildiği zaman bununla, kullarının yapamayacağı şeyleri yapması ve onlara dinî hükümler koyması kasdedilir.

Burada Allah'tan başka velîlere uymaktan menetmek, din konusunda Allah'ın vahyi dışında herhangi bir insanın sözünü din hükmü haline getirmeyi yasaklamaktır. "Hahamlarını ve râhiblerini Allah'tan ayrı rabler edindiler...

TECDÎD

(Fikren Yenilenmemiz Gerekir)

(Bu yazının içeriği, Islâh maddesinde vardır. Ancak Türkçe bilmeyen, fakat temel düşüncelerimizi öğrenmek isteyen bazı araştırıcılar için İslah konusundaki temel düşüncelerimizi özetleyen bu yazımızı Kur'ân Ansiklopedisine koymayı uygun gördük. Gerçi bu yazı, kendi dergimizde veya herhangi bir dergide yayınlanabilirdi. Ama dergiler, herhangi bir yere atılıp unutulabilir. Fakat yazının, böyle bir eserde bulunması, daha çok kalıcılığını sağlar ve yararını artırır. Tevfîk Allah'tandır.)

TECRÎD VE TEFRÎD

A) Tecrîd  Kulun, yaptığı işleri, dünyâ veya âhiret menfaati gibi birmenfaat gayesiyle yapmaktan ayrılıp, sırf Hakk'ın buyruğuna uymak amacıyla yapmasıdır.

B) Tefrîd ise: Kendi fiillerini görmeyip yalnız Hakk'ın nimetini görmesidir. Tecrîd, ağyarı (Hak'tan başka şeyleri) kaldırmak, tefrîd ise nefsi de kaldırıp yalnız Allah'ın nimetini görmekte kaybolmak, kendi nefsini ve eylemlerini hiç görmemektir.

TEDÂVÎ

Ey inananlar, kendinizi ve ailenizi ateşten koruyun. (Tahrîm: 106/6) âyetinde inananlara, canlarını ve ailelerini ateşten korumaları emrediimektedir. Gerçi âyette asıl kasıt, cehennem ateşinden korunma ise de zımnen dünyâddaki tehlikelerden, vücudu ateşlere, ızdıraplara sokan hastalıklardan ve belâlardan korunmak da bu emrin kapsamına girer. Nitekim kendi etlerinizle kendinizi tehlikeye atmayın, (Bakara: 92/195) âyetinde de müslumanlara, tehlikeden sakınmaları emredilmiştir.

Her kim, bir cana kıymamış, ya da yeryüzünde bozgunculuk yapmamış olan bir canı öldürürse, sanki bütün insanları öldürmüş gibidir. Kim de onu(n hayâtını kurtarmak suretiyle) yaşatırsa* bütün İnsanları yaşatmış gibi olur." (Mâide: 110/32) âyetinde de haksız yere bir canı öldürmenin, bütün insanları öldürmek; bir canı yaşatmanın da bütün insanları yaşatmış gibi olduğu belirtilerek bir canı tedavi edip yaşatmanın önemine dikkat çekilmiştir.

Hastalandığını zaman bana şifâ veren O'dur. (Şuarâ: 47/30) âyetinde Hz. İbrahim'in, taptığı Allah'ın, hastalandığı zaman kendisini şifâya kavuşturan yüce Rab olduğunu belirterek hastalığı tedâvî edip şifâya kavuşturmanın, Allah'ın bir lütfü ve nimeti olduğuna işaret edilmiştir.

Sağlık en büyük nimettir. Onun değerini bilmek, korumak ve sağlıklı yaşam için Allah'a hamd-ii şükretmek gerekir. Hastalık durumunda da tedaviye başvurmalıdır. Kur'ân, getirdiği ibâdet ve temizlik kurallarıyla insanın bedenini maddî hastalıklardan, ruhunu da manevî hastalıklardan korumayı amaçlamıştır.

Hz. Peygamber de, hastalıklardan korunmayı, hastaların tedâvî olmalarını öğüdemiş, geçici hastalığın yayıldığı bir yere gitmemeyi, bulundukları yerde sari hastalığın yayıldığı bölgede bulunanların, oradan başka yerlere gitmemelerini öğütleyerek sarî hastalıkların başka yerlere taşınmasını önlemek istemiştir. Aşağıdaki sözleriyle hastalan tedaviye yöneltmiştir:

"Ey Allah'ın kullan, tedavi olunuz. Çünkü Allah, koyduğu her hastalığın ilâcını da koymuştur. Yalnız bir derdin çâresi yoktur, o da ihtiyarlıktır."

TELVÎN VE TEMKİN

A) Telvîn: Tefîl babından masdar olup renklendirme, bir şeyi renk renk yapmadır. Tasavvufta telvîn: sâlikin hâlinin değişmesi, bîr halden bir hâle geçmesidir. Kaşânî telvîni şöyle tanımlıyor "Daha aşağı bir ha) sebebiyle, yüksek bir halin hükümlerinden perdelenmek, tekrar o yüksek hâle çıkmaktır. Telvîn'in sonu: Fenâ'dan sonra gelen beka hâlindeki esma tecellîsiyle olur. Fakat Şeyh Muhyi'd-dîn ibn Arabî Hazretleri: "Bizce bu, makamların en yükseğidir. Ama çoklarına göre eksik bir makamdır" demiştir. Çünkü Şeyh, telvîn ile, cem'den sonra gelen farkı kasdetmiştir. Eğer fark (ayrılık) çokluğu, cem' birliğine perde olmuyorsa, cem'den sonraki ehadiyyet farkı makamı olan bu makam, O, her gün, başka bir sândadır (her ân başka bir iş yapmaktadır)"

TEREDDÜD

44- Allah'a ve âhiret gününe inananlar; mallariyle, cantariyle. cihâdetmek(ten geri kalmaları) için senden izin istemezler. Allah, korunanları bilir. 45-Ancak Allah'a ve âhiret gününe inanmayan, kalbleri kuşkuya düşmüş ve şüpheleri içinde bocalayıp duranlar, (geri kalmak için) senden izin isterler. (Tevbe: 113/44-45)

113/44.45 nci âyetlerde gerçek mti'minlerle şüphe içinde bocalayanların, güç şartlar karşısındaki davranışları çizilmektedir. Allah'a ve ve âhirete gerçekten inananlar, mallarıyla, canlarıyla Allah uğrunda savaşmaktan geri kalmaz, savaştan kaçmak için izin atmazlar. Fakat Allah'a ve ahirete inanmayıp şüphe içinde bocalayanlar, savaştan kaçmak için bahaneler uydurup izin atmak isterler.

45'nci âyette geçen mütereddidûn tereddüd kökünden ism-i fail olan mütereddidin çoğuludur. Tereddüd aslında red kökünden gelir. Redgtn çevirmek, kabul etmemek, tereddüd bir şeyi yapıp yapmamakta kararsız kalmak, bocalamak; ridde, irtidâd: yoldan geri dönmek, dinden dönmek demektir.

 üjl.- Onlar yapabilseler sizi dininizden döndürünceye kadar sizinle savaşmaya devam ederler. Sizden kim dininden döner ve kâfir olarak Ölürse, işte onların bütün yaptıkları dünyâda da, âhirette de boşa çıkmıştır ve onlar, ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/217)

92/217'nci âyette dininden dönen ve kâfir olarak ölen bir müslümanın, yaptığı iyi işlerin boşa çıkacağı sürekli cehennem azabına mahkûm olacağı vurgulanmaktadır.

Ayrıntı için İrtidâd maddesine bakınız.

TEVFİK

Ey kavmim, dedi, bakın, ya ben Rabbimden bir kanıt üzerinde isem ve (O), bana kendinden güzel bir rtzık vermişse? Ben size menetîiğim şeylerde size aykırı davranmak istemiyorum. Sadece gücümün yettiği kadar düzeltmek istiyorum. Basarım ancak Allâh(ın yardımı) iledir. Yalnız O'na dayandım ve yalnız O'na yönelirim! (Hûd: 52/88)

52/88'nci âyette, kavmini tevhide inandırmaya çalışan Şu'ayb'ın, sadece toplumu düzeltmek amacıyla çalıştığını; söylediği sözleri kendisinin de bizzat uyguladığını; kendisinin, verdiği öğütlerin dışına çıkmadığını; sözü özü bir insan olduğunu; yalnız Allah'a dayanıp tevfîki (başarıyı) O'ndan beklediğini; kendisine aşırı düşmanlıkları yüzünden ters işler yaparak Nûh, Hûd, Salih ve Lût kavimlerinin sonuçlarına uğramamalarını söyleyip onları istiğfara davet ettiği anlatılmaktadır.

88-90: Şu'ayb, sadece toplumu düzeltmek amaciyle çalıştığını; söylediği sözleri kendisinin de bizzat uyguladığını; kendisinin, verdiği öğütlerin dışına çıkmadığını; sözü özü bir insan olduğunu; yalnız Allah'a dayanıp başarıyı O'ndan beklediğini; kendisine aşırı düşmanlıkları yüzünden ters işler yaparak Nûh, Hûd, Salih ve Lût kavimlerinin sonuçlarına uğramamalarını söyleyip onları istiğfara davet etmiştir. Kavmi ona: "Senin sözlerinin çoğunu anlamıyoruz. Aramızda zayıf bir kimsesin. Eğer kabilen olmasa seni taşlayıp öldürürüz. Senin bizce hiçbir değerin yoktur" demişlerdir

Tevfîk, vifâk kökünden tef îl veznidir. Vifâk iki şey arasında uygunluk, mutabakat demektir,       

21- Cehennem de gözetleme yeri olmuş(suçlulan gözetleyip durmaktandır. 22- Azgınların varacağı yerdir. 23- Orada çağlar boyu kalacalardır. 24- Orada ne bir serinlik, ne de içilecek bir şey tadarlar, 25- Yalnız kaynar su ve irin (içerler); 26- Yaptıklarına uygun bir ceza olarak." (Nebe1: 80/21-26)'ncı âyetlerde suçlulenn cehennemde çekecekleri ceza canlandırıldıktan sonra bu cezanın, onların yaptıkları eylemlere vifâk (tam uygun) bir ceza olduğu belirtilmektedir.

Tevfîk: Allah'ın, kulun yararına olan şeyi yapmayı dilemesi ve kulu; kendisinin beğeneceği, razı olacağı şeyleri sevmeğe, dilemeğe ve yapmağa muktedir kılması; kendisinin beğenmeyeceği, gazabedeceği fiillerden ikrah ettirmesidir. Bu sevdirme ve nefret ettirme eylemi, Allah'ın işidir. Kul, sadece bu eylemin ortaya çıktığı mahalden ibarettir. Nitekim yüce Allah: "Allah size imânı sevdirdi, küfrü, ftskı ve isyanı size kötü gösterdi. İşte doğru yolda olanlar, öyle kimselerdir. Allah lütuf ve nimeüyle onlara güzel şeyleri sevdirmiş, kötü şeyleri çirkin göstermiştir. Allah bilendir, halimdir."

TEZKİRE VE İNÂBE

A) Tezkire

 Sâlik, kulluğunda ihlâsa devam ederse, kalbi tezkire mertebesine erişir. İnâbe'nin yakını olan tezkire, zikrin, kendiliğinden kalbde bulunmasıdır. Tezekkür ve tefekkür, îmân hakikatleri olan bilgileri doğurur. Sâlik, tezekkür ve tefekküre devam ede ede, Allah'ın izniyle kalbi tamamen açılır.

Tezekkür, tefekkür'ün üstündedir. Tefekkür aramak, tezekkür bulmaktır. Tefekkür ile tezekkür doğabilir. Tezekkür, başlangıçta yapılan eylemlerle, ibadetlerle gayeleri aramaktır.

Unutmanın karşıtı olan tezekkür, zikredilenin suretini kalbde bulundurmaktır. Tefekküre göre tezekkür'ün durumu, aranılan ile arama arasındaki ilişki gibidir. Tefekkür aramak, tezekkür bulmaktır. Bundan dolayı Allah'ın okunan ve görülen âyetlerine "zikrâ" denmiştir. Musa'ya verilen Tevrat âyetleri zikrâ olduğu gibi, gökte ve yerde görülen hârika yaratıklar ve olaylar da birer zikrâ'dır. Kur'ân-ı Kerîm de zikrâ'dır. Yüce Allah buyurmuştur:

"Andotsun biz Musa'ya hidâyet verdik ve İsrâiloğullartna o Kitabı mîrâs kıldık. (O,) Sağduyu sahiplerine bir yol gösterici ve zikrâ'dır'.

TİLÂVET

Tely birbirini izlemek demektir. Bu olay, yafıziksel olarak birinin diğerinden sonra gelmesi şeklinde, ya da diğerine uymak, onun yaptıkları gibi yapmakla olur ki buna ittibâ' ve iktidâ denilir. Okumak da kelimeleri birbiri ardınca söylemek veya düşünmek olduğundan tilâvet denmiştir. Tilâvet masdar olduğu gibi, tülüvv de masdardır. Ancak tilâvet okumak, tülüvv  ı ardına gelmek anlamındadır.

1- Andolsun o sıra sıra dizilenlere, 2- Bağırıp sürenlere, 3- Zikir okuyanlara, 4- Ki Tanrınız, birdir. (Sâffât: 56/2-4)

56/1-3: es-Sâffât: Saf saf dizilenler demektir. ez-Zâcirât: Zâcire'nin çoğuludur. Zecredenler yani menedenler demektir. et-Tâliyâti zîkran: Zikir okuyanlar demektir. Bunlar, ya Kur'ân okuyan melekler, yahut öğüt veren Kur'ân âyetleri veya okudukları âyetlerle insanları uyaran peygamberler, din âlimleridir.

 i; Kendilerine verdiğimiz Kitabı, gereğince okuyanlar var ya, işte

onlar, ona inanırlar. Onu inkâr edenler İse ziyana uğrarlar. (Bakara: 92/121)

92/121'nci âyette, kendilerine verilen Kitabı hakkıyla okuyanların, Kur'ân'm tanrı vahyi olduğunu anlayıp ona inanacakları, onu kabul etmeyenlerin, kesin ziyana uğrayacakları vurgulanmaktadır.

Kitaptan sana vahyedileni oku ve namazı da kıl. Çünkü namaz kötü ve iğrenç şeylerden men'eder. Elbette Allah'ı anmak, en büyük(ibâdet)tir. Allah, ne yaptığınızı bilir, (Ankebût: 85/45)

85/45'nci âyette, Hz. Peygamber(s.a.v.)e, müşriklerin sözlerine aldırmaması, Kitâb'dan kendisine vahyedileni okuması, namazı kılması emrediliyor. Namazın, insanı fuhuştan ve kötülükten menedeceği; Allah'ı anmanın, elbette her şeyden büyük olduğu ve Allah'ın her şeyi bildiği belirtiliyor.

Namaz Allah'ı anmak için kılınır. "Beni anmak için namaz kıl"

TA'ÂM

Tevhidin Kanıtı:

25- Biz suyu iyice döktük. 26- Sonra toprağı güzelce yardık da, 27- Orada bitirdik: Dâne, 28- Üzüm, yonca, 29- Zeytin, hurma, 30- İri ve gür bahçeler, 31- Meyva ve çayır; 32- Sizin ve hayvanlarınızın geçimi için. (Abese: 24/25-32)

24/24-32'nci âyetlerde Allah'ın, âfâktaki nimetleri hatırlatılmaktadır: İnsan yediği ekmeği, gıdaları düşünmelidir. Bunlar kendi kendine mi oldu? Hayır, Allah gökten yağmur yağdırmak suretiyle yeri suladı, o su bereketiyle yerin altındaki dâneler filizlendi, yeri yarıp dışarı çıktı. Böylece Allah çeşit çeşit bitkiler: buğday, arpa, diğer hububat bitirdi. Çeşit çeşit meyvalar: üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalar, girift, boylu, iri gövdeli ağaçlar, bahçeler ve çeşitli otlaklar yetiştirdi. Bunları, insanlar ve besledikleri hayvanlar için ürün olarak yarattı. Şimdi insanın, kendisine bu kadar nimetler veren Rabbine nankörlük etmesi yakışır mı? Elbette yakışmaz. Fakat nankörlük etmesi, kimsenin değil, kendisinin zararınadır. Çünkü bu kısa dünyâ hayâtı bir sınav zamanıdır. Bunun sonunda insanın, yaptıklarından hesap vereceği bir gün gelecektir.

Ta'm tadmak, yemek, ta'âm yiyecek demek ise de genelde buğdaydan yapılmış yiyecek anlamında kullanılır. "Peygamber, Ta'âmdan bir sâ', arpadan bir sâ' fit ir sadakası verilmesini emretti." Hadîsinde ta'âm buğday yemeği anlamındadır. Ta'm tadmak anlamında olarak içecekler için de kullanılır: Tâlût, askerleri(ni) yürütüp (ordugâhtan) çıkarınca dedi ki: "Allah sizi bir ırmakla deneyecektir. Kim ondan içerse benden değildir. Ondan (kana kana) tadmayıp sadece eliyle bir avuç alan bendendir.'" (Bakara: 92/249)

Peygamber (s.a.v.) de Zemzem için: O, aç için yiyecek, hasta için şifâdır"

TABAK

Görmediniz mi Allah nasıl yedi göğü birbiri üstünde tabaka tabaka yarattı? (Nuh: 71/15)

O, yeri göğü, birbiri üzerinde tabaka, tabaka yarattı, Rahmân'ın yaratmasında bir aykırılık, uygunsuzluk görmezsin. Gözü(nü) döndür de bak, bir bozukluk görüyor musun? (Mülk: 77/3)

71/15'nci, 77/3'ncü âyetlerde Allah'ın, yedi göğü tabaka tabaka yarattığı; yarattığı şeylerde bir aykırılık, eksiklik, kusur bulunmadığı; araştırıcı bir göz ne kadar dikkat etse göklerin yaratılışında bir kusur bulamayacağı vurgulanmaktadır.

Tabak: mutabakat, uygunluk demektir. Üst üste konan şeylerin birbirine tam uygunluğunu belirtir. Türkçe'de tıpkı şeklinde ifade edilir. Birbirinin tam tersi olan kelimeler arasındaki karşıtlığa da edebiyatta tıbâk denilir. Tıbâk masdar olabileceği gibi tabakdnm çoğulu da olabilir. Birinci takdirde göklerin, tıbâk tıpatıp birbirine uygun, birbirinin üstünde, yahut tabakalı, kat kat; ikinci takdirde birçok kattan müteşekkil olarak yaratıldığı belirtilmektedir.

TABÎ'AT TASVİRİ

24- İnsan şu yiyeceğine baksın. 25- Biz suyu iyice döktük. 26- Sonra toprağı güzelce yardık da, 27- Orada bitirdik dâne, 28- Üzüm, yonca, 29- Zeytin, hurma, 30- İri ve gür bahçeler, 31- Meyve ve çayır; 32- Sizin ve hayvanlarınızın geçimi için. (Abese: 24/24-32)

Abese: 24/17-23. âyetlerde, Kur'ân'ı dinleyip Rabbinin yoluna girmeyen insanın ne kadar nankör olduğu anlatılıyor. Allah onu bir menî damlasından yaratıp biçimlendirmiş, ana karnındaki evrimini tamamlayınca oradan çıkma yolunu kolaylaştırmış; ona dünyâda yaşamasını, aklı ile iyiyi kötüyü, doğruyu, eğriyi, kârını ve zararının seçme imkânını vermiş ve belli bir süre yaşattıktan sonra onu öldürüp kabre sokturmuş; ölüsünü de açıkta bırakmamış, gömdürmüştür.

İnsanın yaşamı, badece bu dünya yaşamından ibaret değildir. Allah dilediği zaman onu yeniden diriltecektir. 22. âyette şart mânâsı olduğu için meallerde "Sonra dilediği zaman onu diriltip kaldırır" mânâsı verilmiştir. Fakat âyette fiillerin ikisi de dili geçmiş olduğu için bu âyete "Sonra dilediği zaman onu diriltip kaldırdı" mânâsı daha uygundur. Böyle iken insan Allah'ın buyruğunu tutmamakta, peygamberleri aracılığı ile gönderdiği öğütleri dinlememektedir.

Allah'ın, ölüleri diriltmeğe kadir olduğunu kanıtlamak için insana önce kendi vücudundaki yani enfüsteki nimetleri anımsatıldıktan sonra bu kez de ona, dış dünyâdaki (yani âfâktaki) ni'metleri anımsatılmaktadır ki Allah'ın bu kadar ni'metlerine karşılık O'nun buyruklarını tutmayan insanın, nankörlük ve küstahlığının derecesi daha iyi anlaşılsın. Kur'ân'ın genel üslûbu olarak insana kendi yaratılışındaki ve dış dünyâdaki Tanrı nimetleri anımsatılır ki düşünen, düşünüp ibret alsın. İşte bunun için

24/24-32. âyetlerde Allah'ın, âfâktaki ni'metleri anımsatılmaktadır: İnsan, yediği ekmeği, besinleri düşünmelidir. Bunlar kendi kendine mi oldu? Hayır, Allah gökten yağmur yağdırmak suretiyle yeri suladı, o su bereketiyle yerin altındaki dâneler filizlendi, yeri yarıp dışarı çıktı. Böylece Allah çeşit çeşit bitkiler: buğday, arpa, diğer hububat bitirdi. Çeşit çeşit meyveler: üzümler, yoncalar, zeytinler, hurmalar, girift, boylu, iri gövdeli ağaçlar, bahçeler ve çeşitli otlaklar yetiştirdi. Bunları, insanlara ve besledikleri hayvanlara ürün olarak yarattı. Şimdi insanın, kendisine bu kadar ni'metler veren Rabbine nankörlük etmesi yakışır mı? Elbette yakışmaz. Fakat nankörlük etmesi, kimsenin değil, kendisinin zararınadır. Çünkü bu kısa dünya hayatı bir sınav zamanıdır. Bunun sonunda insanın, yaptıklarından hesap vereceği bir gün gelecektir.

Âhiretin varlığını vurgulamak üzere ölümden sonra canlanmanın örneğini veren bu âyetlerde tabiat, son derece sade ve çarpıcı biçimde tasvir edilmektedir.

6- Üstlerindeki göğe bakmadılar mı, onu nasıl yaptık, süsledik, hiçbir çatlağı yoktur? 7- Arzı nasıl yaydık, ona sağlam dağlar attık, onda her güzel çifti bitirdik! 8- (Bütün bunları) Allah'a yönelen her kulun, gönül gözünü açmak için ve (ona) ibret vermek için (yaptık). 9- Gökten bereketli bir su indirdik, onunla bahçeler ve biçilecek dâne{ekin)ler bitirdik. 10-Birbirine girmiş kat kat tomurcukları olan yüksek hurma ağaçları yetiştirdik; 11- Kullara rızık olması için. Ve o su ile, ölü bir ülkeye can verdik. İşte çıkış da öyledir . (Kaf: 34/6-11)

Bu âyetlerde Allah'ın, tabiattaki ni'metleri anımsatılmaktadır: Bu muazzam kâinatta hiçbir çatlak, bozukluk, düzensizlik yoktur. Kâinatın bu harika düzeninin, muntazam göğü, şu yüksek dağları, şu renk renk, çift çift bitkileri, ekinleri, ağaçları düşünen insan; bunların bir rastlantı sonucu olmayıp kudretli Allah'ın yaratmasıyla meydana geldiğini anlar ve bunları yaratan Allah'a yönelir, O'na kulluk görevini yerine getirir.

6. âyetten, kâinat yasalarında hiçbir aksaklık olmadığı, her şeyin, İlâhî yasaya göre düzen içinde yürüdüğü anlaşıldığı gibi yedinci âyetten de bütün bitkilerin çift, yani erkekli dişili olduğu anlaşılmaktadır.

9-11. âyetlerde Allah'ın, kullarına rızık sağlamak için gökten indirdiği yağmurla bahçeleri, ekinleri, birbiri üstüne yığılmış boğum boğum salkımlı uzun hurma ağaçları bitirdiğini ve ölü toprağı yağmur ile hayata kavuşturduğunu bildiriyor ve işte insanların dirilip kabirlerden çıkarılmasının da buna benzediğini vurguluyor. Yağmur nasıl ölü toprağa can veriyorsa bedenlere üflenen ruhlar da ölü bedenlere can verip onları kabirlerden kaldıracaktır. Kupkuru toprağı, kuru ağaçları yeşillendiren Allah, ölülere can veremez mi? Elbette verir. Ölüyü yeniden diriltmek, şu doğayı yeşertmekten zor değildir. Zaten Allah için zorluk da söz konusu olamaz.

Ölü toprağın diriltilmesi, Kur'ân'ın birçok yerinde ba'si ba'de'l-me (öldükten sonra diriltme) için örnek verilir: "Artık zulmetmiş olanlara o gün, ne mazeretleri fayda verir ve ne de onlardan rızâ talebetmeleri istenir."

TAHRİF (Çarpıtma)

75- Şimdi (ey mü 'minler) siz, bunların size inanmalarını mı umuyorsunuz? Oysa bunlardan bir grup vardı ki, Allah'ın sözünü işitirlerdi de düşünüp akıl erdirdikten sonra, bile bile onu değiştirirlerdi. 76- İnananlara rastladıkları zaman: "İnandık" derler; birbirleriyle yalnız kaldıkları zaman: "Allah'ın size açtığını onlara söylüyorsunuz ki, onu Rabbiniz katında sizin aleyhinizde delîl olarak mı kullansınlar? Aklınızı kullanmıyor musunuz?" derler. 77- Bilmiyorlar mı ki, Allah onların gizlediklerini ve açığa vurduklarını biliyor? (Bakara: 92/75)

Bu âyette Yahudilerden bir grubun, Allah'ın kelâmını işitip anladıktan sonra onu tahrif ettikleri belirtilmektedir. Tahrifin kökü harftir. Harf ): aslında taraf, uç, kenar demektir. Harfu's-seyf kılıcın yanı (ağzı) demektir. İnsanlardan kimi de Allah'a bir kenardan ibâdet eder (kulluk, onun gönlüne tam oturmamıştır). Eğer kendisine bir hayır gelirse onunla huzura kavuşur (sevinir) ve eğer başına bir kötülük gelirse yüz üstü döner (dîni kötüleyerek ondan vazgeçer). O, dünyâyı da, âhir eti de kaybetmiştir. İşte apaçık ziyan budur."

TAKAT

Tavk boyuna konulan halka, gerdanlıktır.

Allah'ın kereminden kendilerine verdiğine cimrilik edenler, onu kendileri için hayırlı sanmasınlar. Hayır, o, kendileri için şerlidir. Cimrilik ettikleri şeyler, kıyamet günü boyunlarına dolandırılacaktır. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır (bütün mülk O'na aittir ve O'na kalacaktır). Allah yaptıklarınızı haber alandır. (Âl-i İmrân: 94/180)

94/180: Allah'ın verdiği nimetlere cimrilik edip onları sıkı sıkı tutanlar, servetlerinin hayrını görmezler. Yarın kıyamet gününde o sıkı sıkı tuttukları şeyler, boyunlarına dolanır, kendileri için cehennem azabı olur. Zekât ve sadakası verilmeyen mal, kul için âhiret azabı olacaktır. Bunda şüphe yoktur. Düşünmek lâzımdır ki şu mülkler kimindir? Kime kalmıştır? Her fani bunlara bir zaman bağlanır ama sonunda bunları bırakıp gider. Göklerin ve yerin mirası Allah'ındır. Mülkün gerçek sahibi O'dur. İnsanların "malım" diye cimrilik ettikleri şeyler, aslında kendi malları değildir. Bütün mülk Allah'ındır. Allah mülkü dilediğine emanet olarak verir. Allah'ın bu emanetini kendinin sanıp Allah'ın kullarına vermekten, yoksulları doyurmaktan kaçınanlar, yarın aldandıklarını anlayacaklardır ama iş işten geçmiş olacaktır. Hiç kimse mülkünü âhirete götüremez. Kefenin cebi yoktur. Ahirete götürülen, cimrilik edilip saklanan değil, Allah için harcanandır.

Allah'ın verdiğine cimrilik etmek doğru değildir. Hz. Peygamber (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: "Her kime Allah mal verir de o kimse malının zekâtını vermezse, kıyamet gününde onun malı, gözlerinin üstünde birer siyah nokta bulunan çok zehirli bir yılan şekline sokulur ve öylece sahibinin boynuna dolanır. Bu yılan ağzıyla adamın çenesini iki tarafından yakalar: 'Ben senin (dünyâda çok sevdiğin) malınım, ben senin hazînenim!' der. Resûlullah bu Hadîsini söyledikten sonra (Allah'ın, keremiyle kendilerine verdiği şeylere cimrilik edenler, onu kendileri için hayırlı sanmasınlar. Hayır, o, kendileri için şerlidir. Cimrilik ettikleri şeyler, kıyamet günü boyunlarına dolandınlacaktır) âyetini okumuştur.

TAMA'

11- Benimle şu adamı yalnız bırak ki ben onu tek olarak yarattım. 12- Ona uzun boylu mal verdim. 13-Gö'z önünde oğullar (verdim). 14- Kendisine bir döşeyiş döşedim. 15-Hâlâ daha da artırmama tama' ediyor. (Müddessir: 4/11-15)

4/11-15'nci âyetlerde Hak çağrısına karşı gelip onu engellemeye çalışan inatçı, kibirli adam tehdîdedilmektedir. Allah kendi başına, kimsenin aracılığı, yardımı olmadan yarattığı, ya da kendisini, yalnız başına yaratıp dünyaya getirdiği, mal ve evlât verdiği, bol imkânlarla donattığı o adam, şükredeceği yerde tam tersine Allah'a karşı nankörlük ediyor, üstelik de Allah'ın, daha fazla vermesine tama' ediyor, daha fazla versin, istiyor.

Tama' nefsin bir şeye büyük arzu ve istekle yönelmesidir.

Tama'ın çoğu nefis arzusundan kaynaklandığı için 'Tama', tab' (insanın düşük doğası)dır. Dolayısıyla tama', ihâbı kirletir" denilmiştir. İhâb, deri dernektir.

TARAF

Onların dediklerine sabret, güneşin doğmasından ve batmasından önce Rabbini överek teşbih et; gece saatlerinden bir kısmında ve gündüzün taraflarında da teşbih et ki memnun olasın! (Tâhâ: 45/130)

Gündüzün iki tarafında (sabah, akşam) ve geceye yakın sâ'atlerde namaz kıl; çünkü iyilikler, kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlara bir öğüttür. (Hûd: 52/114)

45/130'ncu âyette geçen, tarafınçoğulu, Hûd: 52/114'ncü âyette de tarafey , tarafın tesniyesi(ikili)dir. Uç, yan anlamına gelen taraf, zaman ve cisimler için kullanılır. Bu âyetlerde taraf belli bir zamanın uçları, iki ucu anlamında kullanılmıştır. İstiare olarak kerîmu't-tarafeyn: iki yanı değerli, yani anası babası asîl demektir. Tar-fu'l-'ayn: göz kapağıdır. göz kapağını hareket ettirmek, yani göz ucuyla bakmaktır. Bakmak, ancak göz kapağını açmakla mümkün olur. Onun için bir kez bakmaya tarfetu 'l-ayn denmiştir.

Yanında Kitaptan bir ilim bulunan kimse de: "Sen gözünü açıp yummadan ben onu sana getirebilirim." dedi. (Nemi: 48/40) âyetinde Hz. Süleyman'ın meclisinde bulunan bilgi sahibi bir zât, Kraliçe Belkis'in tahtı bir göz açıp yumma süresi içinde getirebileceğini söylediği ve gerçekten tahtın, hemen o anda oraya gelmiş olduğu anlatılmaktadır.

Yanlarında da bakışlarını yalnız (kocalarına) diken (kendileriyle) yaşıt dilberler vardır. (Sâd: 38/52)

48- Yanlarında da, yalnız kendilerine göz dikmiş iri gözlü eşler vardır. 49- Saklı yumurta gibi bembeyaz eşler. (Sâffât 56/48-49)

56- Onlarda bakışları kısa (yalnız kocalarına bakan) öyle dilberler de var ki, bunlardan önce onları ne insan, ne de cin kanatmamıştır. 57- Şimdi Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? 58- Sanki onlar yakut ve mercandırlar. 59- Şimdi Rabbinizin hangi ni'metlerini yalanlıyorsunuz? (Rahman: 89/56-59)

38/52,56/48-49 ve 89/56-59'ncu âyetlerde cennetliklere ikram edilen çeşitli nimetler yanında, eşlerinden başkasına bakmayan taze, güzel, yanakları ve dudakları yakut gibi kıpkırmızı, tenleri üstü örtülü yumurta gibi bembeyaz, kendileriyle yaşıt kızların verileceği anlatılıyor.

Kasırât: Kısmak anlamındaki kasr kökünden müennes ism-i failin çoğuludur. et-Tarf ise göz atmak, bakmak demektir. Kasırâtu't-tarfbakışlarını kısanlar, yani kocalarından başkasına bakmayanlar demektir. Cennet kızları, eşlerinden başkasına bakmazlar.

Yakut, kıymetli, kırmızı madendir. Mercan da kalker kabuklu bir deniz hayvanının parçalarıdır. Bunlar kırmızı mücevher olarak kullanılır. Fakat bir kavle göre de mercan, pok beyaz, küçük incidir. Bu dilberlerin yakut gibi kırmızı, inci gibi beyaz olmaları, tenlerinin beyazlığı ile yanak ve dudaklarının kırmızılığını ifade ettiği gibi dişlerinin inci gibi düzgün ve beyaz olduğuna da işaret eder. Bunlar maden içinde saklı yakut ve sedefi içinde el sürülmemiş inci gibidirler.

Bizim o toprağa gelip nasıl onu, uçlarından eksilttiğimizi görmediler mi? Hüküm veren Allah'tır. O'nun hükmünün ardına düşüp onu iptal edecek yoktur. O, hesabı çabuk görendir. (Ra'd: 87/41)

126-Allah bu(yardım va'di)ni sırf size müjde olsun ve kalbleriniz bununla güven bulsun diye yaptı. Yardım, yalnız, dâima gâlib, hüküm ve hikmet sahibi Allah kalındandır. 127- İnkâr edenlerden bir kısmını kessin ve perişan etsin de umutsuz olarak dönüp gitsinler diye (size yardım eder). (Âl-i İmrân: 94/126-127) âyetlerinde Allah'ın meleklerle yardım va'dinin, bir yandan mü'minlerin moralini yükseltmek, diğer yandan da inançsızların

tarafını, bir yanını kesmek, ya da onları toptan bozguna uğratıp pişmanlıkla geri döndürmek amacıyla yapıldığı belirtilmektedir. Burada fam/düşman ordusunun bir kanadı anlamındadır. Kâfirlerin bir yanını (kanadını) kesmek), onları zayıflatmak demektir. Çünkü birinin yanını kesmek, onu zayıflatır.

Tırf bakılmaya doyum olmayan değerli attır.

TARÎK, TARÎKAT

Ey kavmimiz, dediler, biz Musa'dan sonra indirilen, dinden öncekini doğrulayan, gerçeğe ve doğru yola götüren bir Kitap ledik.(k\)ktâ\ 66/30) âyetinde Peygamber'in okuduğu Kur'ân'ı dinleyen cin cemâatinin, Kur'ân hakkındaki izlenimlerini dile getirmektedir, cimlerine varan bu topluluk, dinledikleri Kur'ân'ın, kendisinden önceki âb'ı doğruladığını, yani ona uygun olduğunu ve insanlara dosdoğru u (tarîkin müstakimi) gösterdiğini söylemişlerdir.

Tark temel anlamı dövmek, vurmak demektir. Ancak dövden daha özel bir anlam taşır. Tark beklenen, istenen dövmedir: Çekiçle niri dövmek, ayakla yola vurmak gibi. Yürüyen kimse ayağıyla yere duğu için yürünen yola tarîk (yani ayakla dövülen yer) denmiştir, ıânet, gelecek hakkında bilgi almak için kumlara (bir çeşit falcılığa) ku 'l-hasâ denilir.

Tarîk yol, târik da yola giden kimsedir. Kadına da kinaye olarak ûka (cinsel ilişki ile üstüne varılan kişi) denilir. Türkçe'de de bu anlamda argo deyim vardır.

Tarîk yol demek ise de herhangi biri işi yapma yolu anlamında da llanılır.

Imedenler var ya, Allah onları ne bağışlayacak, ne de yola iletecektir. 9- Sadece cehennemin yoluna (iletecek ve) orada sürekli kalacaklardır. t da Allah'a çok kolaydır. (Nisa: 98/168-169)

98/168-169'ncu âyetlerde inkâr edip zulüm yapanları, Allah' in bağışmayacağı, onları sadece cehennem yoluna ileteceği, orada çok uzun re kalacakları vurgulanmaktadır. Allah'ın bağışlaması için onların, Hakin çağrısına uyup Allah'a yönelmeleri gerekir. Onlar, dosdoğru yoldan ptıktan sonra Allah, onları zorla yola getirecek değildir. Çünkü Allah, ygamberi aracılığı ile onları yola çağırmaktadır. Fakat onlar, Peygamberin gösterdiği doğru yoldan sapmış, eğri, çıkmaz yollara düşmüşlerdi Yalnız Peygamberin gösterdiği yol cennete gider. Onun dışındaki yolla hep cehenneme çıkar. Öyleyse peygamberin yolundan ayrılanlar, cehennei yolundadırlar. Hak'tan sapanları cehennemde ceza-1 andırmak, Allah'a zc değil, kolaydır.

Tarikat yol, usul, yöntem, metod demektir. Yaşam tarzı, yönterr anlamına da gelir.

Şayet yolda doğru gitselerc onlara bol su verirdik (rızıklarını bollaştırırdık). (Cin: 40/16)

40/16'ncı âyette yoldan sapanlar, doğru yola gelmiş olsalar, Allah'ı onlara bol yağmur vereceği bildirilmektedir. Ama müteakib âyette dünyada insana verilen bolluk, mal, servet ve imkânların bir sınav oldu| vurgulanmaktadır.

Dediler ki: "Bunlar iki büyücü, başka bir şey değil. Büyüleriyle sizi yurdunuzdan çıkarmak ve sizin örnek yolunuzu (üstün dininizi)  dermek istiyorlar." (Tâhâ: 45/63)

45/63'ncü âyette, Musa'ya inanmayanlar, kendi aralarında Mûsâ'n ve kardeşi Harun'un, kendi topraklarını ele geçirmeğe ve kendilerin imrenilecek, örnek yaşam tarzlarını yok etmeğe çalışan iki büyücü oldu larını söyledikleri belirtilmektedir.

Onların dedikleri(k süresi)ni biz daha iyi biliriz. En akıllıları ise: "Siz yalnız bir gün kaldım: der. (Tâhâ: 45/104)

45/104'ncü âyette de, korkudan yahut durumun dehşetinden ker aralarında gizlice konuşan suçluların, dünyâda, ya da kabirde sadece gün kadar kaldıklarını söyleyeceklerini, en akıllılarının ise on gün deg sadece bir gün kalmış olduklarını söyleyeceği; yani yaşanan uzun ömri bir gün gibi kısa geleceği anlatılmaktadır.

Tarîkin çoğulu turuk, tarîkahn çoğulu ise tarâiktir.

TUĞYAN

6- Hayır, (Rabbinin bu kadar iyiliğine rağmen yine) insan azar; 7- Kendini zengin (kendine yeterli) gördüğü iç in. (Alak: 1/6-7)

1/6-7'nci âyetlerde insanın kendisini zengin ve kendine yeterli görünce azacağı, taşkınlık yapacağı belirtilmektedir.

30- Dönüp birbirlerini kınamağa başladılar: 31- "Yazık bize, dediler, biz azgınlarmışız!" (Kalem: 2/30-31)

2/30-3l'nci âyetlerde, taşkınlıkları yüzünden, bir felâketle ürünleri mahvedilen bahçe sahiplerinin, uslanıp: "Rabbimizi tesbîh ederiz, O'nun sânı yücedir, biz haksız davranmışız!" diyerek kusurlarını itiraf ettikleri anlatılmaktadır.

17- (Muhammed'in) Göz(ü) şaşmadı ve azmadı. 18- Andolsun, Rabbinin büyük âyetlerinden bazılarını gördü. (Necm: 23/17-18) âyetinde Hz. Peygamber'in, Hz. Cebrâîl ile karşılaşması vizyonunun, bir gerçek olduğu, onun gözünün şaşmadığı, hayal görmediği, Rabbinin bazı büyük âyetlerini gördüğü vurgulanmaktadı;.

İmdi (ey Mûsâ), sen Firavun'a git: çünkü o azdı. (Tâha 45/24)'

Dediler ki: "Rabbimiz, onun bize taşkınlık etmesinden, yahut iyice azmasından korkuyoruz." (Tâhâ: 45/45) : Size verdiğimiz rızkın temizlerinden yiyin, ama bu hususta taşkınlık etmeyin; sonra gazabım üzerinize iner, kimin üstüne gazabım inerse o, düşmüş(mahvolmuş)tur. (Tâhâ: 45/81)

37- Artık kim azmışsa, 38- Ve şu yakın hayâtı yeğlemişse, 39- Onun barınağı cehennemdir. 40- Ama kim Rabbinin divânında dur(up hesap ver)mekten korkmuş ve nefsi(ni) kötü heves(ler)den men'etmişse, 41- Onun barınağı da cennettir. (Nâziât: 81/37-41)

81/37-39'ncu âyetler, 40-41 'nci âyetlerin tam karşıtıdır. Birincilerin tanımladığı insanlar azgınlık yapıp şu yakın yaşamı yeğleyenlerdir. Onların yeri cehennemdir. İkincilerin tanımladığı insanlar, Allah'ın Dîvânında durup hesap vermekten korkarak nefislerini kötülüklerden çeken, dizginleyen insanlardır. Onların yeri de cennettir. Bu âyetlerden insanın, muhtar (seçim özgürlüğüne sahip) bir varlık olduğu, iradesiyle yaptığı işlerden sorumlu tutulduğu anlaşıldığı gibi, insanı kötülüklere iten gücün de kendi içindeki nefsi yani hevâ ve hevesi olduğu anlaşılmaktadır.

112- Öyleyse emrolunduğun gibi doğru ol; seninle beraber tevbe edenler de (doğru olsunlar), aşırı gitmeyiniz! Zira O, yaptıklarınızı görmektedir. 113- Sakın zulmedenlere dayanmayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur. Sonra size yardım edilmez. (Hûd: 52/112-113)

112-113: Peygamber'e ve kendisiyle beraber tevbe eden, hak yola giren kimselere doğru olmaları: haksızlık edenlere eğilim duymamaları; onların davranışlarına heves etmemeleri emredilmekte, aksi takdirde ateş azabına uğrayacakları, kendilerini o ateşten koruyacak velîlerin de bulunmayacağı bildirilmektedir.

Doğruluğu emreden bu iki âyet, İslâm dininin asıl çekirdeğini oluşturur. Mü'minin, gerek yaratana, gerek yaratıklara karşı doğru olması, haksız davrananlara dayanmaması, onlara ilgi ve iltifat göstermemesi, hareketlerine heves etmemesi gerekir. Abdullah ibn Abbâs'ın, bu emrin önemine, şu sözüyle dikkati çektiği rivayet edilir: "Allah'ın Elçisine, bu âyetten daha zor gelen bir âyet inmemiştir. O kadar ki Peygamber: 'Hûd Sûresi ve kardeşleri beni ihtiyarlattı!' dedi. Sûrenin nesinin kendisini ihtiyarlattığı sorulunca 'Emrolunduğun gibi doğru ol!' âyetinin kendisini ihtiyarlattığını söyledi.

TULÜ'

39- Onların dediklerine sabret ve Rabbini övgü ile an: güneş doğmadan önce, batmadan önce, 40- Gecenin bir kısmında ve secde arkalarında O'nu teşbih et. (Kaf: 34/39-40)

34/39-40'ncı âyetlerde Hz. Muhammed(s.a.v.)e hitaben, âhireti inkâr eden müşriklerin sözlerine üzülmemesi, Güneşin doğmasından ve batmasından önce, gecenin bir kısmında ve secde arkalarından Allah'ı tesbîh etmesi emrediliyor.

Burada emredilen tesbîhin, namaz mânâsına geldiğini söyleyenler de varsa da bunun namaz değil, Allah'ı tesbîh, zikir ve tehlîl olduğu görüşü daha doğrudur. Nitekim İbn Abbâs, burada emredilenin tesbîh, Abdullah ibn Amr da bunun, namazların ardından yapılacak tesbîh olduğunu söylemiştir.

TÜRÂB      

Turâb toprak, yer demektir, oy (teribe): toprağa yapıştı, sözü fakirlikten kinayedir. Yahut hiçbir şeyi olmayan yoksulu doyurmak." (Beled: 35/16) âyetinde, fakirlikten dolayı nerede ise yere yapışmış durumdaki yoksulun doyurulması öğütlenmektedir. Bunun yanında (etrabe): çok zenginliği, toprak kadar mal sahibi olmayı ifade eder. Hz. Peygamber: Sen dindar (güzel huylu) evlen, zengin ve mutlu olursun."

TARİH

Târîh'in tanımı: Târih toplumları, milletleri, kuruluşları etkileyen hareketlerden doğan, olayları zaman ve yer göstererek anlatan; bu olaylar arasındaki ilişkileri, daha önceki ve sonraki olaylarla bağlantılarını, karşılıklı etkilenmeleri, her milletin kurduğu medeniyetleri, kendi iç sorunlarım inceleyen bilimdir.

Tab

Tafvİd

Tağut

Taha Suresİ

Tahrİf

Tahrİm

Tahrİm Suresİ

Tahyİr

Taİbun

Taklİd

Takva

Takvİm

Talak

Talak Suresİ

Talİyati Zİkran

Talut

Tams

Tarik

Tarik Suresİ

Tarİhİ Olaylardan İbret

Tartışma

Tatlı Ve Tuzlu İkİ Denİz

Tavaf

Tayr

Tayyİbat

Tazİr

Tebettül

Teblİğ

Tebuk Seferi

Tecessüs

Tedbİr

Tedebbür

Tedsİye

Tefekkür

Tefsİr

Teğabün Günü

Teğabün Suresİ

Teheccüd

Tehlİkeden Sakınma

Tek Nefİsten Yaratma

Tekasür Suresİ

Tekbİr

Tekelcİlİk

Tekellüf Teklİf

Tekvİr

Tekvİr Suresİ

Temİzlİk

Tenadi Günü

Tenasüh

Tereddüt

Teref

Terorİzmİn Cezası

Tesbİh

Tesellİ

Teshİr

Teslİmİyet Ve İhlas

Teslİs

Tevazu

Tevbe

Tevbe Suresİ

Teveffİ

Tevekkül

Tevhİd

Tevİl

Tevrat

Teyemmüm

Tezkİr

Tezkİye

Tıraş

Tırnaklı Hayvanlar

Tİcaret

Tİn

Tİn Suresİ

Tİrb

Toprak Ve İslam

Tubba Kavmİ

Tumaninet İtmİİnan

Tur

Tur Suresİ

Tazarru

Tazİr

Taharet

Teba

Tecdİd

Tecrİd

Tedavİ

Telvİn Ve Temkİn

Tereddüt

Tevfİk

Tezkİre

Tİlavet

Taam

Tabak

Tabİat Tasvİrİ

Tahrİf

Takat

Tama

Taraf

Tarİk Tarİkat

Tuğyan

Tulü

Türab

Tarİh

UBÛDİYYET

Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. (Zâriyât: 67/56)

67/56'ncı âyette Allah'ın, cinleri ve insanları, sırf kendisine kulluk etmeleri için yarattığı vurgulanmaktadır. Ubûdiyyet, Allah'a kulluk demektir. "Ben insanları ve cinleri, bana kulluk etmeleri için yarattım!

UFUK

79- (Andolsun bunlara) Ki o, değerli bir elçinin (Cebrail'in) sözüdür. 20- (O elçi,) Güçlüdür, Arşın sahibi (Allah) katında yücedir. 2J- Orada (kendisine) iîâ'aî edilen, güvenilendir. 22- Arkadaşınız cinli değildir. 23- Andolsun (Muhammed) onu apaçık ufukta görmüştür. (Tekvîr: 7/19-23)

5- Onu, müthiş kuvvetleri olan biri öğretti; 6- Üstün akıl sahibi (melek). Doğruldu; 7-Kendisi yüksek ufukta iken. H- Sonra yaklaştı, (yere doğru) sarktı. 9- (Muhammed İle arasındaki mesafe) İki yay uzunluğu kadar, yahut daha az kaldı. 10- Kuluna, vahyettiğini vahyetti. (Necin: 23/5-10)

Tekvîr: 7/19-23. âyetlerde Kjr'ân'm, kâinatın hükümdarı yanında gözde, güçtü, üstün akıl sahibi, yüceler âleminde sözü dinlenir, kendisine itaat edilir değerli bir melek elçinin sözü olduğu; cin sözü olmadığı, Hz. Muhammed'in, onu açık ufukta gördüğü vurgulanmaktadır.

Necm: 23/5-10. âyetlerde de Kur'ân'ın, önce yüksek ufukta görünen, sonra yukarıdan aşağı sarkarak Hz. Muhammed'e, arada İki yay (iki arşın) kadar, hattâ daha da az bir mesafe kalacak kadar yaklaşan melek tarafından vahyedildiği vurgulanmaktadır.

 (ufuk), atmosferin, Yeryuvarlağı ile birleştiği, gök kubbenin yerle birleşir göründüğü uç noktalar anlamına geldiği gibi, dünyanın uzak bölgeleri, taşra ülkeler anlamına da geiir. Daha çok ikinci anlamda kullanılır

UFUKLAR VE NEFİSLER (âfâk ve enfüs) ÂYETLERİ

Onlara, ufuklarda ve nefislerinde âyetlerimizi göstereceğiz ki o(Kur'â)n'ın gerçek olduğu onlara iyice belli olsun. Rabbinin her şeye tanık olduğu yetmez mi? (Fussilet: 61/53)

Bu âyette Allah'ın, Kur'ân'ın gerçek vahiy sözü olduğunun anlaşılması için insanlara âfâkta (dış dünyâda) ve kendi nefislerinde âyetlerini göstereceği belirtiliyor. Âfâk, ufuklun çoğuludur. Yani "onlara, çevrelerinde ve kendi canlarında âyetlerimizi, Kur'ân'ın doğruluğunun kanıtlarını göstereceğiz." Burada iki tefsir vardır:

1)  Birinci tefsîre göre âfak ile kasıt, Kureyş kabilesinin dışındaki kabileler, komşu topraklardır, Enfüs de Kureyş kabilesinin kendisidir. Afâk-taki âyetler, Kureyş kavmi dışında meydana gelen olaylardır. İslâm'ın yayılması, fetihler, Kur'ân'ın haber verdiği şeylerin çıkması ataktaki âyetlerdir. Bunlar gerçekleştikçe Kur'ân'ın gerçekten vahiy eseri olduğu anlaşılır. En-füsteki âyetler de ileride Kureyş'in başına gelecek olaylardır. Bedir Savaşı, Mekke'nin fethi, Kureyş'in uğradığı sıkıntılar, başına gelen olaylar da vuku-buldukça Kur'ân'ın vahiy olduğu anlaşılır. Bu takdirde âyet: "O, bütün âlemlere öğütten başka bir şey değildir. Bir süre sonra onun haberini mutlaka biteceksiniz.

UHDÛD

1-Burçlar sahibi göğe andolsun, 2- Va'dedilen güne andolsun, 3- (O gün) Şahide ve şâhidlik edilene andolsun, 4- Ki kahroldu o hendeğin adamları 5- O yakıt doldurulup tutuşturulmuş ateş (hendeğinin adamları)! 6- Onlar, o(ateş hendeği)mn başında oturmuşlardı. 7- Ve onlar, müzminlere yaptıklarını seyrediyorlardı, 8- Mü'minler sırf azız, övgüye lâyık Allah'a inandıkları için o (zâlim)ler onlardan öç aldılar. 9- O (Allah) ki göklerin ve yerin hükümranlığı O'nundur. Allah, her şeye tanıktır. 10 İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra (yaptıklarına) tevbe etmeyenler (yok mu), onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır. ] I~ İnanan ve iyi işler yapan kimseler İçin de altından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük başarı budur. )2-ŞUphesiz Rabbinin vuruşu şiddetlidir. 13- İlkin var eden, sonra geri çevirip yeniden yaratan O'dur. 14- O bağışlayandır, sevendir. 15- Arş'm sahibidir, yücedir. 16- İstediğini yapandır. (Bürûc: 27/1-16)

27/1 -9. âyetlerde burçlar sahibi göğe, va'dedilen güne, o günde şâhidlik edecek ve şâhidtik edilecek olana and içilerek: Allah'a inanan kimseleri, sırf İnançlarından dolayı acımadan ateş dolu hendeklere atıp, onların cayır cayır yanmalarını seyreden zâlim insanlara la'net ediliyor. Ve göklerin yerin pâdişâhı Allah'ın, her şeye tanık olduğu, dolayısıyla onlartn yaptığı zulmü de gördüğü ve o zâlimleri eylemlerine uygun cezaya çarptıracağı belirtiliyor.

"el- Yevmu 'l-mev 'ûd: va'dedilen gün", göğün yarılacağı, yıldızların dağılacağı kıyamet günüdür. Bugünün, kâfirlerin başına geleceği söylenen azâb günü olması da mümkündür.

"Şâhid ve meşhûd." Şâhid, bir şeyi gören, ona tanık olan, yanında bulunan mânâlarına gelir. Bu mânâlar göz önünde bulundurularak âyetteki bu kelimeye çeşitli manalar verilmiştir ki şâhids verilen mânâlar onaltıya, meşhudu verilenler de otuzikiye varmaktadır:

1) Şâhid Allah'tır. "Şâhid olarak Allah yeter

UHUD SAVAŞI

121-Hani sen, erkenden ailenden ayrılmıştın, (Uhud'da) mü'minleri savaş üslerine yerleştiriyordun. Allah da işitendi, bilendi. 122- Sizden iki takım, korkup bozulmaya yüz tutmuştu. Halbuki Allah, kendilerinin dostu idi. İnananlar, Allah'a dayansınlar. 123- (Allah mü'minlere yardım eder). Nitekim Allah size Bedir'de de yardım etmişti. Siz o zaman zayıf idiniz. O halde Allah'tan korkun ki, şükredesiniz. 124- O zaman sen mü'minlere: "Rabbinizin size, indirilmiş üç bin melek ile yardım etmesi, size yetmez mi?" diyordun. 125-Evet, sabreder, korunur sanız; onlar hemen şu dakikada üzerinize gelseler, Rabbiniz size nişanlı beşbin melekle yardım eder. 126- Allah bu(yardım va 'di)ni sırf size müjde olsun ve kalbleriniz bununla güven bulsun diye yaptı. Yardım, yalnız, dâima gâlib, hüküm ve hikmet sahibi Allah katındandır. 127- İnkâr edenlerden bir kısmını kessin ve perişan etsin de umutsuz olarak dönüp gitsinler diye (size yardım eder). 128- O konuda senin yapacağın bir şey yoktur. Allah, ya tevbelerini kabul edip onları affeder, ya da zâlim olduklarından dolayı onlara azâb eder. 129- Göklerde ve yerde olanların hepsi Allah 'indir. (O,) Dilediğini bağışlar, dilediğine azâbeder, Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Âl-i İmrân: 94/121-129)

94/121 -129. âyetler, Uhud Savşı olaylarına işaret etmektedir. Uhud Savaşı, Bedir Seferinden yaklaşık onbeş ay sonra, 3. hicret yılının Şevval ayında, (M. 17 Mart 623 Cumartesi) günü vukubulmuştur. Bedir'de ağır zayiat vermiş olan Mekke müşrikleri, ileri gelen liderlerini kaybetmişlerdi. Fakat müslümanların asıl hedefi olan kervan, yolunu değişitirerek Mekke'ye ulaşabilmişti. Kervanın komutanı Ebûsüfyan,bu kervandan sağladıkları kazancı, Bedir'in intikamını almak için asker ve silâh toplamaya harcamayı uygun buldu. Kureyşliler bununla asker ve silâh topladılar ve üç bin kişilik bir ordu ile Medîne üzerine yürüdüler.

Kureyş ordusu, Medîne yöresindeki Uhud Dağı yakınma kondu. Allah'ın Elçisi, düşman ordusunun Medîne üstüne geldiğini görünce arkadaşlarıyla konuştu, şehri içinden savunmak, ya da şehir dışına çıkıp düşmanla çarpışmak konusunda ashabının fikirlerini sordu. Abdullah ibn Übeyy ve bazı deneyimli insanlar, şehrin içinde savunmada kalmayı uygun gördüler:

-  Biz ne kadar şehir içinde savaşmışsak yenmişiz, ne zaman şehir dışına çıkmışsak yenilmişiz. Şehir içinde kalalım, duvarları kendimize siper edip şehri savunalım. Eğer düşman bize saldırırsa kadınlarımız da evlerin bacalarından düşmana ok ve taş atarlar, dediler.

Fakat şehir içinde kalmanın korkaklık şeklinde anlaşıbaliceği görüşünde olan bir kısım sahâbîler, özellikle Bedir Savaşında bulunmayanlar, şehir dışına çıkmayı, korkmayıp düşmanın üstüne yürümeyi ileri sürdüler:

-Yâ Resûlallah, bizi düşmanımızın karşısına çıkar, bizim kendilerinden korktuğumuzu sanmasınlar, dediler.

Tarihlerin kaydına göre Allah'ın Elçisi, şehri içinden savunma taraflısı idi, fakat bu ısrar üzerine zırhını giyip çıktı. Yüzünde biraz hoşnutsuzluk vardı. Dışarı çıkma fikrinde olanlar, Resulün bu halini görünce, ona gönülden istemediği bir şeyi önerdiklerini anladılar:

-Yâ Resûlallah, istersen şehir içinde kalalım, dediler. Allah'ın Elçisi:

- Bir peygamber, zırhını giydikten sonra artık savaşmadan çıkarmaz dedi. Ve bin kişiden oluşan ordusuyla yürüdü.

Fakat münafıkların başı Abdullah ibn Übeyy:

-  Onlara uydu, bizim sözümüzü dinlemedi. Ben savaş olacağını sanmıyorum. Savaş için çıkmadım, diyerek yandaşı olan üçyüz kişi ile geri döndü.

Az daha Harise Oğullarıyla Seleme Oğullan da bunların tesirinde kalıp geri döneceklerdi. Fakat Allah, samimi olan bu insanların kalbini sağlam tuttu da bunlar ona kapılıp geri dönmediler. İşte 121. âyette korkmaya yüz tuttukları belirtilen iki cemâat bunlar idi.

Muhammed İzzet Derveze'ye göre âyetlerde münafıkların önce yola çıkıp sonra geri döndüklerine dair bir işaret yoktur, hattâ daha sonra gelecek âyetler münafıkların, sözlerine uyulmadığı, savaş olmayacağı gerekçesiyle Medine'den hiç çıkmadıklarına delâlet etmektedir.

ULUSAL VE ULUSLARARASI İLİŞKİLER:

Ulusal ve Uluslararası Barış:

Dünyâda barışın sağlanması, Kur'ân'ın ve tüm İlâhî Kitapların ana hedefidir. Kur'ân, hep insanlara barış içinde yaşamalarını öğiitlemiştir:

İnanan insanlar iseniz, Allah'tan korkun, aranızı düzeltin, Allah'a ve Elçisine iiâ'at edin! (Enfâl:93/l)

Bu ayette Allah'tan korkma, insanlar arasını düzeltme, uzlaştırma, Allah'a ve Elçisine itaat etme, îmânın şartı ve gereği olarak emredilmekte; aynı sûrenin 46'ncı âyetinde de barışın ve dayanışmanın bozulup gücün azalmaması için Allah'a ve Elçisine itaat edip çekişmeden, kavgadan uzak durulması buyurulmaktadır

Kur'ân, ulusal ve uluslararası ilişkileri iki kısımda ele almaktadır: Mü'min toplumlar veya uluslararası ilişkiler; Müslümanlarla gayri miislirnler arasındaki ilişkiler.

UMRE

Allah için haccı ve ömreyi tamamlayın. Eğer engellenmiş olursanız kolayınıza gelen kurbanı (gönderin); kurban yerine varıncaya kadar başlarınızı tıraş etmeyin, İçinizden hasta olan, ya da başından bir rahatsızlığı bulunan (bundan ötürü tıraş olmak zorunda kalan) kimse, oruçtan, sadakadan veya kurbandan (biriyle) fidye (versin). Güvene kavuştuğunuzda, hac(zamanın)a kadar Ömre ile faydalanmak isteyen kimse, kolayına gelen kurbanı keser. (Kurban) Bulamayan kimse üç gün hacda, yedi gün de döndüğünüz zaman (olmak üzere) tam on üç gün oruç tutar. Bu, ailesi Mescidi Har âm( civar ın)da oturmayanlar içindir. Allah'tan korkun ve Allah'ın cezasının çetin olduğunu bilin. (Bakara: 92/196)

92/196'ncı âyette hac ve umrenin tamamlanması; engellenmiş olanın, ihramdan çıkabilmek için, Ka'be'de kesilmek üzere kolayına gelen kurban göndermesi; kurban yerine varmadan tıraş olunmaması; hasta, ya da başından rahatsız olanın, oruç, sadaka veya kurban gibi bir fidye ile vaktinden önce tıraş olabileceği; engellenen kimsenin güvene kavuştuğunda Umre yapıp bir kurban keseceği, kurban kesemeyen taşralının, üç gün hacda ve yedi gün de döndükten sonra olmak üzere on gün oruç tutacağı belirtilmekte; Allah'tan korkulması ve Allah'ın azabının çetin olduğunun bilinmesi emri vurgulanmaktadır.

Umre: dilde ziyaret etmek, dinde ise ihram, tavaf, sa'y, tıraş olma veya saçları kısaltmadan ibaret olan özel Ka'be ziyaretidir, umre'nin şartı: ihrama girmek; rükünleri tavaf ve sa'yetmek; vacibi ise tıraş olmak veya saçları kısaltmaktır. Umre küçük hacdır. Ancak hac belli zamanda yapılır, umre ise her zaman yapılabilir. Hanefîlere ve Mâlikîlere göre umre nafiledir, Şâfi'îlere ve Hanbelîlere göre farzdır.

“Allah için hac ve umreyi tamamlayınız " ifâdesinin anlamı üzerinde birkaç açıklama yapılmıştır: Bunları tamamlamak, farzını, vacibini eksiksiz, tam anlamıyla yerine getirmek; başka bir amaçla değil, sırf bunları yapmak gayesiyle yola çıkmak; bunları yapmak için helâl ve temiz mal harcamak vs. Bir görüşe göre buradaki "tamamlayınız" ifadesi, yarım kalanı tamamlayın demek değil, yerine getirin, demektir.

UMUT

Ama kötülükler yaptıktan sonra ardından tevbe edip inananlar(a karşı,) muhakkak ki Rabbin, o(tevbe ve îmâ)ndan sonra, elbette bağışlayandır, esirgeyendir. (A'râf: 39/153)

onlar Allah ile beraber başka tanrıya yalvarmazlar. Allah'ın haram ettiği canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezasını bulur. 69- Kıyamet günü onun için azâb kat kat yapılır ve o, azâb'ın içinde hor ve hakîr olarak kalır. 70- Ancak tevbe edip inanan ve faydalı bir iş yapanlar, işte Allah onların kötülüklerini iyiliklere değiştirecektir. Allah çok bağışlayandır, çok esirgeyendir. 71- Kim tevbe eder ve faydalı iş yaparsa o, makbul bir kimse olarak Allah'a döner. (Furkan: 42/68-71)

Gündüzün iki tarafında (sabah, akşam) ve gecenin yakın saatlerinde namaz kıl; çünkü iyilikler, kötülükleri giderir. Bu, ibret alanlara bir öğüttür. (Hûd: 52/114)

A'râf: 39/153'ncü âyette yaptığı kötülüklerin ardından uslanıp inanan kimselere karşı Allah'ın bağışlayan, esirgeyen olduğu vurgulanır.

Furkan: 42/68-71. âyetlerde şirk koşan, adam öldüren, zina eden kimselerin kat kat azaba çarpılacakları, ancak çok bağışlayan merhametli Allah'ın, günâhlarından dönen, inanıp iyi işler yapan kimselerin kötülüklerini iyiliklere çevireceği belirtiliyor. Burada dikkat edilmesi gereken bir incelik vardın

42/68-69. âyetlerde üç büyük günâhı yapan kimseye azabın katlanacağı, yani iki kat azâbedileceği belirtilmiştir. 42/70-71. âyetlerde de tevbe edip inanan ve uslanan kimselerin affedilecekleri, Allah katında makbul olacakları

yine iki kez vurgulanmaktadır. Âyetler arasında her bakımdan mükemmel bir uyum vardır!

Hûd: 52/114. âyette deyiice Allah'ın, günâhlarından tevbe edip uslanan ve güzel işler, ibâdetler yapan, gündüzün uçlarında ve gece saatlerinde namaz kılan kimselerin kötülüklerini iyiliklere değiştireceği, iyiliklerin, kötülükleri gidereceği vurgulanmaktadır.

Günâhların iyiliklere çevrilmesi şu anlama gelir: Daha önce günâh işler yapan kimseler, dönüp sevap işlemeğe başlarlar. Kötü olan halleri ve işleri iyiye döner. Halleri düzelir. Eskiden kötü iken iyi insan oluverirler. Yahut Allah, tevbe edenlerin, eskiden işledikleri günâhları sevaba döndürür, iyi iş yapmışlar gibi onlara sevap verir. Fakat birinci anlam daha doğrudur. Çünkü ikinci âyette "İyiliklerin, kötülükleri gidereceği" ifadesi de birinci anlamı güçlendirmektedir. Bu, tıpkı kirlenmiş olan kimsenin, su ve sabun ile bedenini temizlemesi gibidir. Nasıl su ve temizlik maddeleri, görünür kiri giderirse, ibâdet, güzel ameller, tevbe ve istiğfar da kötü eylemlerin rûh üzerinde bıraktığı günâh kirlerini giderir.

Bu ve benzeri âyetler, umutsuz insanlara umut sunmakta, insanları karamsarlıktan, günâhta ısrardan kurtarmaktadır. Kur'ân-ı Kerîm'in her yerinde insanlara bu umut aşılanmaktadır. Bütün bunların amacı, insanlara zorluk değil, kolaylık ve umut sunarak onları günâh vâdîsinden çekip Allah'a yöneltmektir. Yüce Allah, kendisine yönelen kulunu büyük lütfuyla affeder:

53- (Tarafımdan onlara) De ki: "Ey nefislerine karşı aşırı giden kullarım, Allah'ın rahmetinden umut kesmeyin. Allah bütün günâhları bağışlar. Çünkü O, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. 54- Size azâb ansızın gelip çatmadan önce Rabbinize dönün, O'na teslim olun. Sonra size yardım edilmez." (Zümer: 59/53-54) buyurmuştur. Hz. Peygamber'in: "İslâm, kendinden önceki işlerle ilgiyi keser

UNUTMA

6-Sana (Kur'ân'ı}, okutacağız, unutmayacaksın. 7- Yalnız Allah'ın dilediğini unutursun. O, açığı da bilir, gizli olanı da. (A'lâ: 8/6-7)

Bu âyetlerde vahyi veren, Peygamber(s.a.v.)e, kendisine vahyedilenleri okutacağını, kendisinin onları unutmayacağını, ancak Allah'ın dilediği kadarını unutacağını bildirmektedir. Tâhâ ve kıyamet sûrelerinde de Peygamber(s.a.v.)e Kur'ân'ın vahyi tamamlanmadan, unutmamak için, acele ile vahyedilenleri yinelememesi, vahyin devamını dinlemesi, Allah'ın, Kur'ân'ı kendisinin belleğinde toplayıp, mânâsını da açıklayacağı bildirilmiştir, "Yalnız Allah'ın dilediğini unutursun." cümlesi, Peygamber (s.a.v.)in, Allah'ın unutmasını dilediği bazı vahiyleri unutacağını belirtir. Kur'ân'ın bazı âyetlerinin unutulmuş olabileceği ihtimâlinden kaçınmak için müfessirler, bu âyeti çeşitli biçimlerde te'vîl etmişlerdir:

1) Bu istisnanın amacı şudur: Eğer Allah onun unutmasını dilerse bunu yapar. Bu, tıpkı: "Dilesek, sana vahyettiğimizi gideririz

URVE

Dinde zorlama yoktur. Doğruluk sapıklıktan seçilip belli olmuştur. Kim tâğûtu inkâr edip Allah'a inanırsa muhakkak ki o, kopınayan sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir. (Bakara: 92/256)

Dinde ikrah (zorlama) olmadığını, doğru yolun sapıklıktan ayırdedilip  belli olduğunu, tâğûtu kabul etmeyip Allah'a inananın, kopmayan sağlam bir  urveye (kulpa) yapışmış olacağını belirten bu âyet, İslâm'daki din ve vicdan özgürlüğünün en kesin garantilerinden biridir.

"urâ kökünden gelen 'urve (a jj-c) kulp ve devenin bağlanacağı  bîr ağaç anlamına gelir, ('uryân) ve ('ârî) çıplak, "arâ') açık alan demektir.”

Testilerde kablarm kulpuna, elbisenin iliğine, kışın yaprağını dökmeyen ağaca 'urve denilir. Mücâhid'e göre sağlam kulp iman, Süddî'ye göre İslâm, Enes ibn Mâlik'e göre Kur'ân'dır. Bunlar eş anlamlı görüşlerdir. Kays ibn Ubâd şu olayı anlatıyor:

"Mescidde idim, yüzünde huşu' izi bulunan bîr adam geldi, kısaca iki rek'at namaz kıldı. Herkes 'Bu adam cennetliktir' dedi. Sonra adam çıktı, ben de ardından çıktım. Evine girdi, ben de girdim. Kendisiyle konuştum. Mescidde namaz kılarken halkın kendisi hakkındaki kanâatini kendisine anlattım. Dedi ki:

- Subhânellah, kimsenin bilmediği bir şeyi söylemesi doğru değildir. Sana sebebini söyleyeyim: Ben Allah'ın Elçisi (s.a.v.) devrinde şöyle bir ru'yâ gördüm: Ben yeşil bir bahçe içindeyim (bahçenin genişliğini, çayır çimenle dolu yemyeşil olduğunu anlatmıştır). Ortasında dibi yerde, üstü gökte olan demir bir direk vardı. Direğin üstünde (tutunacak) bir kulp bulunuyordu. Bana 'Ona çık1 dendi. 'Çıkamam' dedim. Bir hizmetçi geldi, arkadan elbisemi kaldırdı, 'Çık' dedi. Çıktım, kulpu tuttum, 'Kulpa yapış!' dedi. Kulp elimde İken uyandım. Allah'ın Elçisi(s.a.v.)e gelip ru 'yayı anlattım. Buyurdu ki:

- Bahçe İslâm bahçesidir, direk de İslâm direğidir. Kulp da el- 'ur-vetu vuska(tutunacak sağlam şey)dır. Sen ölünceye kadar İslâm üzerinde kalacaksın!

Hadîsi anlatan Kays ibn Ubâd,"İşte o adam Abdullah ibn Selâm'dır", demiştir.

USLANDIRMAK İÇİN UYARI VE SIKIŞTIRMA

94- Biz hangi ülkeye bir peygamber gönderdiysek, onun halkını -yalvarıp yakarstnlar diye- mutlaka yoksulluk ve darlıkla sıkmtşızdır. 95- Sonra kötülüğü değiştirip yerine iyilik getirdik de (insanlar) çoğaldılar ve: "Atalarımıza da darlık ve sevinç dokunmuştu (onlar da üzüntülü ve sevinçli günler geçirmişlerdi)." dediler (de olaylardan ibret alıp şükretmediler). Biz de onları, hiç farkında olmadıkları bir sırada ansızın yakaladık. 96- (O) Ülkelerin halkı inanıp (kötülüklerden) korunsalardt, elbette üzerlerine gökten ve yerden bolluklar açardık; fakat yalanladılar, biz de onları kazandıklarıyla yakaladık. 97- Peki (o) ülkelerin halkı, geceleyin uyurlarken azabımızın kendilerine gelmeyeceğinden emin midirler? 98- Ya da (o) ülkelerin halkı, kuşluk vakti eğlenirlerken azabımızın onlara gelmeyeceğinden emîn midirler? 99- Allah'ın tuzağından (kurtulacaklarına) emin mi oldular? Ziyana uğrayan topluluktan başkası, Allah'ın tuzağın(a yakalanmayacağından emîn olamaz. 100- (Geçmiştekilerin başlarına gelenler,) Sahiplerinden sonra şu toprağa vâris olanları yola getirmedi mi (hâlâ anlamadılar mı) ki biz dilesek, kendilerini de günâhlarıyla cezalandırırız ve kalblerini mühürleriz, artık hiç işitmezler. 101- İşte o ülkeler; sana onların haberlerinden bir kısmım anlatıyoruz. Andolsun, elçileri onlara açık deliller getirmişlerdi. Fakat önceden yalanladıklarından ötürü, İnanmak istemediler. İşte Allah, kâfirlerin kalblerini böyle mühürler.102- Onların çoklarını yoldan çıkmış bulduk ama, çoklarında sözde durma diye bir şey bulmadık.

39/94-99. âyetlerde Allah'ın, peygamber gönderdiği her ülke halkını, -inanmamaları yüzünden- çeşitli sıkıntılarla cezalandırdığı; sıkıntılarının ardından onları güzellikle denediği; fakat rahata kavuşunca eski sıkıntılı günlerini ve o zamanki yalvanlarılarını unutup taşkınlık yaptıkları, bu yüzden onları hiç farkına varmadıkları bir zamanda ansızın helak ettiği belirtildikten sonra helak edilmiş olan o kentler halkının, taşkınlık yapma yerine inanıp korunmuş olsalar, Allah'ın, onların üstüne gökten bereketler yağdıracağı, fakat yalanlamaları yüzünden onları şiddetle cezalandırdığı vurgulanmakta ve suçluların, Allah'ın cezasından güvencede olamayacakları vurgulanmaktadır.

100-102.âyetlerde de helak edilmiş kuşakların ardından gelenlerin, kendilerinden öncekilerin, günâhları yüzünden nasıl helak edilmiş olduklarını düşünüp ibret almaları gerekirken bunu yapmadıkları, kınama üslûbu ile anlatılmakta ve Hz. Muhammed'e hitaben o kentlerin öykülerinin kendisine anlatıldığı, peygamberlerini yalanlamalarının, kalblerinin mühürlenmesine neden olduğu; o insanların çoğunun verdikleri sözden caydığı belirtilmektedir.

94. âyette geçen be'sâ beden hastalıkları, darrâ' fakirlik ve benzeri sıkıntılar olarak açıklanır. Sapık insanların uslanmaları için Allah, çeşitli hastalıklarla sıkıntı ve darlıklarla onları sıkıştırmıştır.

Bunlarla yola gelmeyince bu kez de onları İyiliklerle denemiş, hastalık yerine sağlık; fakirlik yerine bolluk; sıkıntı yerine sevinç vermiş; nimetlerle sınamış; çoğalmışlar, mallan artmış, yine ibret almamışlar: "Atalarımıza da sıkıntı ve bolluk erişmişti. Dünyâda insan sıkıntı da çeker, bolluk da. Bunları insanın başına getiren zamandır (felektir)" deyip bunların, kendilerine Allah'ın bir sınavı olduğunu anlamamış, O'na yönelmemişlerdir. Yüce Allah da hiç farkına varmadıkları bir sırada birden bire onları yakalamıştır. Allah'ın yakalaması, canlarını almasıdır. İnsan ölmeyecekmiş gibi nefsinin tutsağı olarak yaşarken birden ölüm kendisini yakalar, dünyâ yaşamı sona erer, can bedenden alınır. Fakat mü'min, olaylardan ibret alır. Allah'ın Elçisi (s.av.) şöyle buyurmuştur:

"Mü 'minin hali ne güzeldir! Allah'ın, başına getirdiği her şey onun için hayırlıdır Eğer Allah onu .sıkıntıya soksa sabreder, bu kendisi için hayırlı olur; eğer Allah ona sevinç verse şükreder, kendisi için hayırlı olur;eğer Allah ona sevinç verse şükreder,kendisi için hayırlı olır

USLANMAYANLAR DÜZELTİLMEZ

Bir milet kendi durumlarım değiştirmedikçe Allah onların durumlarını değiştirmez. Allah da bir kavme kötülük istedi mi artık onu geri çevirecek yoktur. Zaten onların, O'ndan başka koruyucuları da yoktur. (Ra'd: 87/11)

Bu böyledir, çünkü bir millet kendilerinde bulunan(güzel meziyet)değiştirmedikçe Allah onlara verdiği nimeti değiştirmez. Allah işitendir, bilendir. (Enfâl: 93/53)

87/11,93/53. âyetlerde bir millet kendilerinde bulunan iyi ahlâk ve meziyetlerini kötüye değiştirmedikçe Allah'ın, onlara verdiği nîmetleri değiştirmeyeceği vurgulanmaktadır. Bir millet ahlâkını bozar, serlere, kötülüklere, fesatlara dalar, isyan ederse Allah da onlara lütfettiği nîmetleri ellerinden alır, onları perişan eder. Böylece güçlerini kaybeder, küçülürler. Bu, Allah'ın sosyal yasalarındandır. Sağlam karakter sahibi milletler kuvvetli, müreffeh olmuşlar; karakterleri bozulunca zayıflamış, perişan olmuş, başka milletlerin egemenliği altına girmişlerdir. Böyle kimseler, Allah'ın cezasını hak ederler. Bu, onların mahvı, egemenliklerini kaybetmeleri demektir. Allah bir milleti cezalandırmak dilerse O'nun cezasını kimse engelleyemez.

Âyetlerde anlatılan mânânın tersi de doğrudur. Yani bir millet kötü ahlâkını düzeltmedikçe Allah onları düzeltmez. Ama millet gittiği yanlış yoldan döner, doğru yola girer, ahlâkını düzeltirse Allah da onların durumunu düzeltir, kötü hallerini iyiye, sıkıntılarını mutlulğa, refaha çevirir.

Aynca bakınız: Değişim İçin Değişim Gerekir.

UYARMA

1-Ey örtüsüne bürünen,2- Kalk, uyar. 3- Rabbini tekbîr et (O'nun büyüklüğünü an), 4- Elbisem temizle, 5- Pislikten

UYDURMACININ KARAKTERİ

İnkâr edenler: "Bu, yalandan başka bir şey değildir. (Muhammed) onu uydurdu, başka bir topluluk da kendisine yardım etti" dediler ve kesin bir lıaksıztığa ve ifke varddar. (Furkan: 42/4)

Bir şeyi, uygun olmayan bir yere harcamak demektir. Düşünceyi haktan batıla çevirmek, asılsız, uydurma şey ifktır. Kısaca uydurulan yalan, iftira, ijk kavramı içindedir. Bu âyette müşriklerin, Kur'ân'ı, Hz. Muham med'iıı uydurduğunu, bu konuda bazı kimselerin de ona yardım ettiklerini ileri sürdükleri anlatılmakta, onların haksızlık ettikleri, yalan söyledikleri vurgulanmaktadır. Kur'ân asılsız sözler söyleyen kimselere "effâk" diyor.

221- Şeytânların kime ineceğini size haber vereyim mi? 222- Her günahkâr effâke (yalancıya) inerler. 223- Onlar (şeytânlara) kulak verirler, çokları da yalan söylerler. (Şıı'arâ: 47/221-223)

7- Her effâk, günâh yüklü kimseye yuh olsun! 8- O, Allah 'tn âyetlerinin kendisine okunduğunu işitir de büyüklük taslayarak sanki hiç onları işitmemiş gibi (küfründe) direnir. Onu, acı bir azûb ile müjdele! 9- O, bizim âyetlerimizden bir şey öğrendiği zaman onunla alay eder. İşte öyleleri için alçalhcı bir azâb vardır. (Câsiye: 65/7-9) âyetinde de belirgin nitelikleri anılarak, ifk davranışı sergileyen "o günâh yüklü kimselere yazıklar olsun!" deniliyor.

Bunlar yalancı, iftiracı, günahkâr, Allah'ın âyetlerine sırt çeviren, duyduğu halde onları duymazılktan gelen, duyduğu veya öğrendiği âyetler ile alay eden insanlardır. Onlar bu dünyâda kibirlerini kıracak, kendilerini alçaltacak acı bir azaba uğrayacakları gibi. bundan sonra da cehennem azabına uğrayacaklardır. Ne malları, çocukları, mevkileri ve ne de Allah'tan başka edindikleri velîler, dayandıkları kimseler, tanrılar kendilerini o büyük azaptan kurtaracaktır. Bu Kur'ân, insanlara doğru yolu gösteren bir rehberdir. Bunun âyetleri, Allah'ın melek aracılığı ile vahyidir. Allah'ın âyetlerini tanımayanlar, acı bir pislik azabına çarpılacaklardır.

Bu âyetlerin Nadr ibıı Haris veya Ebûcehl gibi kimseler hakkında indiği söylenir. Esasen toplumda bu tür insanların davranışları, âyetlerin İnişine sebebolabilir. Fakat âyetlerde nitelikleri anlatılanlar, sadece bir iki kişi değil, bütün küfür liderleridir. Kur'ân birçok yerde olduğu gibi burada da malına, mevkiine, dünya varlığına güvenen gururlu, inkarcı insanın karakterini canlandırmakta, körü körüne hakka karşı gelmeyi, ön yargılı davranmayı yermektedir.

8- Öyleyse yalanlayanlara İtâ'at etme. 9- İstediler ki, sen yağıcılık yapaşın da onlar da yağcılık yapsınlar (sana yumuşak davransınlar). 10- Şunlar m hiçbirine itâ'at etme: yemin edip duran, aşağılık, II-(Herkesi) Kötüleyen, söz götürüp getiren, 12- Hayra engel olan, saldırgan, günahkâr, 13- Kaba, sonra da kötülükle damgalı, 14- Mal ve oğullar sahibi olmuş diye (böyle yolunu şaşırmış). 15- Kendisine âyetlerimiz okunduğu zaman: "Eskilerin masalları" der. 16- Biz onu burnunun üzerine damga vurup işaretleyeceğiz. ^ Kalem: 2J8-16)

2/8-16. âyetlerde, Peygamber'e ve inanan herkese; yemîn edip duran, aşağılık, dedikoducu, koğucu, saldırgan, günahkâr, kaba ve zenîm (takma, babası belirsiz olup bir kavme yamanan; piç, yahut kötülükle damgalı,yahut dalkavuk), zenginliğine güvenen, okunan Tanrı âyetlerine "Eskilerin masalları" diyen kimseye itaat etmemesi emredilmekte; Allah'ın, o kimsenin hortumunu damgalayacağı vurgulanmaktadır.

Hortum, kibirli insanın burnundan kinayedir. Bu burun üzerine konulan işaret de Bedir günü kılıçla vurmak, yahut kjyâmet günü ateşle dağlayıp o kişinin azâblık olduğunu belirlemektir.

UYDURMALARIN DİNLEŞTİRİLMESİ

80- Bir efe dediler ki: "Sayılı birkaç gün dışında bize ateş dokunmayacaktır." De ki: "Allah'tan (bu hususta) bir söz mü aldınız- -şayet öyle ise Allah verdiği sözden dönmez- yoksa Allah hakkında bilmediğiniz bir şey mi söylüyorsunuz? SI- Evet kim bir günâh kazanır da suçu kendisini kuşatmış olursa işte onlar, ateş halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. 82- İnanıp yararlı işler yapanlara gelince, onlar da cennet halkıdır, orada sürekli kalacaklardır. (Bakara: 92/80-82)

92/80-82: İsrâîl oğul lan, sayılı birkaç gün dışında kendilerine azâb dokunmayacağını iddia etmişlerdir. Bunlara göre kendileri, Allah'ın tek muvahhid ve biricik kullarıdır. Allah kendilerini bütün kavimlerin efendisi olarak yaratmıştır. Kendileri Allah'ın seçkin kullan oldukları için günâh İşlemiş olsalar dahi birkaç gün cehennemde ceza çekecekler, sonunda çıkıp ebedî cennete gireceklerdir. Ama kendilerinin dışındaki kavimler, cennet yüzü görmezler. Cennet sadece kendilerinin hakkıdır. Yahudiler bu dâvada oldukları gibi Hıristiyanlar da bu da'vâyı ileri sürmüşlerdir. Daha sonra aynı zinniyyet Müslümanlara geçecek ve onlar da Müslümandan başkasının cennete giremeyeceğini, Müslüman suçlu da olsa suçu kadar yandıktan sonra yine çıkıp cennete gideceğini, ama öteki ulusların cennet yüzü görmeyeceklerini söylemeğe başlamışlardır. Kur'ân ise bu tür ham hayalleri reddetmiştir: "'Yahudi yahut Hıristiyan olandan başkası cennete girmeyecek,' dediler. Bu, onların kurumuşudur. De ki: 'Doğru iseniz, delHinizi getiriniz'.

'UZR

(Mûsâ) Dedi ki "Eğer bundan sonra (bir daha) sana bir şey sorarsam, artık bana arkadaş olma. (O zaman) Benim tarafımdan sana özür ulaşmıştır (artık benden ayrılmakta ma'zûr saydırsın)." (Kehf: 69/76)

69/76'ncı. âyette, Musa'nın, verdiği söze rağmen, Hızır'dan görüp hikmetini anlamadığı işler hakkında ikide birde soru sormasına, Hızır'ın canı sıkılınca ona özür dilediği, bir daha soru sorarsa artık kendisinden ayrılabileceğini söylediği anlatılmaktadır.

Râğıb'ın tanımına göre 'uzr insanın yaptığı hatâyı, yahut günâhı affettirmenin yolunu aramasıdır. Bu, uç şekilde yapılabilir: Ya insan yaptığı hatâyı inkâr eder, "yapmadım" der. Yahut onu yapmasına bir neden gösterir, "şu sebepten dolayı yaptım" der. Ya da bir neden belirtmeden hatâ yaptığını, günâh işlediğini, ama bir daha yapmayacağını söyler. Özrün bu üçüncü şekli tevbedir. Her tevbe özürdür ama her özür tevbe değildir.

'UZZA

- Gördünüz mü o Lât ve 'Uzzâ'yı? 20- Ve üçüncü(len olan) öteki (put) Menâfi? (Necm: 23/19-20)

'Uzzâ, E'azz'ın dişilidir. Nahle Vâdîsinde bulunan bîr ağaç idi. Yanında Gatafan Kabilesinin taptığı bir put vardı. Bu tapınağın bakıcıları, Hurme ibn Murre Oğullarından idi. Arap tanrıçalarından olan 'Uzzâ, güçlü, kudretli anlamına gelir. Ebû Miinzir'e göre Uzzâ, Lât ve Menât'tan daha yeni olup Ka'be'den sonra en büyük saygıyı gören bir tapınak idi. Bu tapınak, Nahle'nin Şam tarafına düşen, Zât-ı Irk'ın üstünde, Bustân'a 9 mil mesafedeki Hurâd vâdîsinde bulunuyordu.

Abdullah İbn Abbâs'a göre Uzzâ, Batn-ı Nahle'de bulunan üç semureye gelen bir dişi şeytândır.

UBÛDİYYET

Ben cinleri ve insanları, ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. (Zâriyât; 67/56)

67/56'ncı âyette Allah'ın, cinleri ve insanları, sırf kendisine kulluk etmeleri için yarattığı vurgulanmaktadır. Ubûdiyyet, Allah'a kulluk demektir. "Ben insanları ve cinleri, bana kulluk etmeleri için yarattım!

UCUB

İçlerinden bir adama: "insanları uyar ve inananlara, Rableri katında kendileri için bir doğruluk kademesi bulunduğunu müjdele!" diye vahyetmemiz, insanlara tuhaf mı geldi? Kâfirler: "Bu, apaçık bir büyücüdür:1 dediler. (Yûnus: 51/2)

5l/21nci âyette insanları uyarmak, inananların da Rableri katında doğruluk derecesine ereceklerini müjdelemek için insanların, kendi aralarından bir adama vahyedilmesinde garip, tuhaf karşılanacak bir şey olmadığı, yani bunun daha önce çok örneklerinin bulunduğu; bilinen bir şey olduğu belirtiliyor.

 ve teaccüb ; insanın,sebebini bilmediği şey karşısındahayret ve şaşkınlık halidir. Kademe sıdk  deyimi: geçmiş

doğruluk, fazilet, makam, yüksek derece anlamlarına gelir. "Kadem" aslında ayak demektir. Yapılan herşey çalışma ile elde edilir. Çalışma da genellikle ayak yardımıyla yapıldığından, çalışmanın temel sebebi olan ayak, uğurlu, iyi işler anlamında kullanılır. Bizim Türkçemizde "Kademli" derler, uğurlu demektir.

"Kademe sıdktn" fazilet,yüce makam anlamınadır. Kademin doğruluğa bağlanması, yalnız mü'minlerin inancının doğruluğuna, kâfirlerin sözlerinin bâtıl olduğuna işaret etmektedir. Çünkü doğruluk derecesi yalnız mü'minlere verilmektedir. Yalnız onların erecekleri mertebe doğrudur. Ötekilerin İnançları, sözleri hayalden ibarettir. O yalan söz ve inançlarla meşgul olanlar doğruluk derecesine eremezler.

 Yoksa sen, sadece Kehf ve Rakim sahiplerinin bizim şaşılacak âyetlerimizden olduklarını mı sandın (onlardan başka çok daha acâip âyetlerimiz vardır. Arzı yeşertip sonra kurutmamız da şaşılacak âyetlerimizden değil midir)? (Kehf: 69/9)

De ki: Cinlerden bir topluluğun Kur'ân dinleyip şöyle dedikleri bana vahyolundu: "Biz harikulade güzel bir Kur'ân dinledik. (Cin: 40/1) âyetinde Kur'ân dinleyip bundan çok etkilenmiş bir cin grubunun, benzeri görülmemiş bir söz dinlediklerini söyledikleri anlatılmaktadır. Burada aceb, Kur'ân'in olağanüstü, harika bir şey olduğunu belirtir.

Eğer şaşacaksan, onların şu sözlerine şaşmak lâzım: "Biz toprak olduğumuz zaman mıt biz mi yeniden yaratılacağız?9 İşte onlar, Rablerine karşı nankörlük edenlerdir. Ve Onlar, boyunlarında halkalar bulunan kimselerdir, onlar ateş Imlktdır. Onlar orada sürekli kalacaklardır. (Ra'd: 87/5)

87/5: Göklerde ve yerde Allah'ın büyüklüğünün ve kudretinin bunca kanıtlarını, öldükten sonra dirilme olayının tabiatta her zaman tekrarlandığını gördükleri halde ibret almayıp âhireti inkâr edenlerin sözlerine şaşmak gerekir doğrusu. Bunlar: "Biz toprak olduktan sonra yeniden mi diriltileceğiz?" derler. Âyette, asıl şaşılacak şeyin, bunların bu düşünce ve sözleri olduğu belirtiliyor. Çünkü aklı eren herkes biiir ki gökleri ve yeri yaratmak, insanları yaratmaktan çok zordur. Bir şeyi birinci defa yaratmış olanın, onu çevirip yeniden yaratması daha kolaydır. Allah'ın, bu kâinatı yoktan var ettiğine inandıktan sonra, ölmüş olan canlıları yeni bir yaşam için yeniden diriltmesine inanmamak cidden şaşılacak bir şeydir.

İşte âhiret hayatına inanmayanlar, boyunlarına halkalar takılarak ateş zindanına sürüleceklerdir. Çünkü onlarda ibret yok, düşünce yok. Bundan dolayı onlar, hayvanlar gibi boyunlarına takılan halkalarla güdülmektedir. Dünyada liderlerinin, hayvanlar gibi peşlerinden sürükledikleri bu kimseler, dünyadaki hallerine uygun olarak âhirette de hayvanlar gibi halkalarından tutularak cehenneme götürülmektedirler.

Kâfirlerin boyunlarında halkalar bulunması, âhirette zincirlere vurulup cehenneme götürülüşlerini tasvir olabileceği gibi, dünyada vehim ve hurâfat zincirleriyle bağlı olduklarını da anlatabilir. Küfür ve batıl inançları, boyunlarına halka olmuş; kibir ve inatları boyunlarına demir halka gibi geçmiş, sağa-sola bakıp hakikati görmelerine imkân bırakmamıştır.

"Biz, onların boyunlarına halkalar geçirdik"

UNUK

Her insanın tâir(kuş)ini boynuna bağladık, kıyamet günü onun için, açılmış olarak bulacağı bir Kitap çıkarırız. (İsrâ: 50/13)

50/13: Tâir, uçan kuş demektir. İnsandan çıkan, uçup giden işlere de tâir denir. Aynı zamanda tâir, Yâsîn: 41/18-19'ncu âyetlerden anlaşıldığı üzere şûm anlamına da gelir. İlzam ise kendisine bağlamak, ondan ayrılmaz yapmak, 'unuk ise boyun demektir. Burada boyun, kişinin kendisini temsil eder. Boynuna bağlamak, kişi ile daima beraber bulunmak demektir. İnsanla her zaman beraber olan şey, tıpkı boynuna asılan gerdanlık gibi kendisinden ayrılmaz.

İnsanın eylemleri, kuş gibi uçup gitmez, boynuna bağlanır, kıyamet gününde bunlar, açık bir kitap olarak önüne konulur ve insan yaptığı bütün işlerin izlerini, sonuçlarını o ruhsal kitâbda, kendi ruh kitabında bulur. İnsan nasıl kendi kendinden kaçamazsa, ruhuna işlenmiş olan eylemlerinden de kaçamaz.

El(ler)ini boynuna bağlanmış yapma, tamamen de açma, sonra kınanır, hasret içinde kalırsın. (İsrâ: 50/29)

50/29'ncu âyette "eli boyna bağlamak ve büsbütün açmak" menedilmektedir. Eli boyna bağlamak, cimrilikten; büsbütün açmak da savurganlıktan kinayedir. Gerek cimrilik, gerek savurganlık insanın mutsuzluğuna sebebolur. Cimri insanı halk kınar, onun insanlar yanında saygınlığı kalmaz. Gereksiz yere malını harcayıp tüketen de başkalarına muhtacolur. Her iki halde de insan üzüntü içinde kalır. Âyetin sonundaki:  Kınanmış olarak üzüntü içinde oturursun" cümlesinde "melûm: kınanmış" sözcüğü, cimriliğin getireceği sonuca, "mahsur: üzgün" sözcüğü de savurganlığın getireceği sonuca işaret buyurmaktadır.

'Unuhın çoğulu a'nâ dır.

8- Biz onların boyunlarına halkalar geçirdik. Çenelere kadar dayanan o halkalar yüzünden kafaları kalkıktır. 9- Önlerinden bir sed ve arkalarından bir sed çektik de onları kapattık; artık görmezler. (Yâsîn: 41/8-9)

41/8-9'ncu âyetlerde inkarcıların psikolojik durumları tasvir ediliyor: İkmâh: Başı kaldırıp gözü yummak demektir. Bunlar, yapılan her da'veti red anlamında başını arkaya doğru kaldıran kibirli insanlardır. İşte red için başlarını kaldıra kaldıra âdeta inkârları, boyunlarının altına kalın bir kelepçe, halka gibi geçirilmiş: çeneleri kalkmış; başları arkaya doğru, gözleri yumuk vaziyette kalmıştır. İnkârları, önlerine ve arkalarına duvar olmuş, üstlerini de kapatmıştır. Artık ne başlarını hareket ettirebilirler, ne de bir tarafı görürler. İnkârlarının, cehaletlerinin karanlıkları içinde bocalayıp dururlar.

Ferrâ'ya ve Dahhâk'e göre burada kâfirlerin cimrilik halleri tasvir edilmektedir. Bu âyet tıpkı: "Elini boynuna bağlanmış yapma"

URÛC     

1- Bir soran, inecek azabı sordu: 2- Kâfirler için, ki onu savacak yoktur, 3- Yükselme derecelerinin sahibi Allah'tan. 4- Melekler ve Ruh, miktarı elli bin yıl süren bir gün içinde O'na çıkar. (Me'âric: 79/1-4)

79/1-4: İnançsız zâlimlerin başlarına geleceği bildirilen azabın ne zaman geleceği yolundaki bir soruya cevabolarak indiği anlaşılan bu âyetlerde: ma'recler sahibi Allah tarafından o azabın mutlaka gönderileceği ve o geldiği zaman inançsızları kimsenin kurtaramayacağı vurgulanmaktadır. ('Urûc): yukarıya doğru gitmek, çıkmak demektir. Bu kökten mimli masdar olan ma'rec de çıkmak, mi'râc merdiven demektir. Ma'rec'in çoğulu olan me'âric de çıkma yerleri, merdivenleri, asansörleri demektir. Râzî, bu kelimenin birkaç anlama geldiğini söyle açıklıyor: "Kelbînin rivayetine göre İbn 'Abbâs: (göklerin sahibi) demektir" demiştir. Meleklerin çıktığı yerler olduğu için göklere me'âric denmiştir. Katâde'ye göre: anlamınadır. Yani bol lütuf ve nimet sahibi, keremi bol demektir. Nîmetleri derece derece insanlara ulaştığı için Allah böyle nitelendirilmiştir. Diğer bir tefsîre göre me'âric, Allah'ın, cennette sevdiklerine vereceği derecelerdir. Bana göre dördüncü bir anlam da vardır ki şudur: Göklerin yüksekliği, alçaklığı, büyüklüğü, küçüklüğü değişik olduğu için melekî ruhlar da kuvvetlilik, zayıflık, kemâl ve eksiklik, Tanrısal bilgi bakımından değişiktirler. Belki de Allah'ın nimet vermesinin nuru, rahmetinin feyzi, şu âleme o ruhlar vasıtasıyla gelir. İşte ma'recler sahibi Allah'tan deyimi, bu dünyâdan dileklerin çıkması ve o âlemden bu âleme rahmet eserlerinin inmesi için mas'adlar (merdivenler, asansörler) gibi olan o değişik güçteki ruhlara işarettir".

Ubuddİyet

Ufuk

Ufuklar Ve Nefİsler Ayetlerİ

Uhdud

Uhud Savaşı

Ulusal Ve uluslararası İlİşkİler

Umre

Umut

Unutma

Urve

Uslandırmak İçin Uyarı Ve Sıkıştırma

Uslanmayanlar Düzeltİlmez

Uyarma

Uydurmacının Karakterİ

Uydurmaların Dİnleştİrİlmesİ

Uzr

Uzza

Ubuddİyet

Ucub

Unuk

Uruc

ÜCRET

Ecr, yapılan işin maddî veya ma'nevî yararlı karşılığıdır, " Benim ecrim Allah 'a aittir.

ÜÇ AYLAR ve KANDİLLER

 Hac, bilinen aylardadır. Kim o aylarda (ihrama girerek) haca (kendisine) gerekli kılarsa bilsin ki, hacda kadına yaklaşmak, günâha sapmak, kavga etmek yoktur. Allah, yaptığınız her iyiliği bilir. Yanınıza azık alın (da açlıktan korunun), azığın en iyisi korunmadır. Ey akıl sahipleri benden korunun! (Bakara: 92/197)

197'nci âyette haccın, belli aylarda yapılacağı, hac yapmak isteyenin hac aylarında cinsel ilişkiden, günahtan, kavgadan sakınması gerektiği belirtilmektedir. Hac aylarının Şevval, Zilka'de, Zilhicce olduğu rivayet edilirse de bunların, haram ayları olan Zilka'de, Zilhicce ve Muharrem ayları olması daha uygundur. Çünkü bu aylar, eskiden beri haccın güven içinde yapıldığı aylardır.

Bilindiği üzere Arap aylarından Receb, Şa'bân ve Ramazan aylarına üç aylar denilir. Yıhn en değerli ayları kabul edilen bu aylar kutsaldır ve bunların içinde bazı geceler, kandil gecesi adıyla kutlanır. Bazı kimseler de Receb'den başlayarak Ramazan sonuna dek üç ay oruç tutarlar. Üç ayları tamamen oruçla geçirmek, sonradan bazı sâlih ve zâhid kişilerin bir uygulaması olarak ortaya çıkmış ve zamanla yaygınlaşmıştır. Ama temelde bu ibâdet, sünnet değil, bid'ât kategorisine girer.

Üç aylardan birincisinin kutsallığı, Haram ayı oluşundan kaynaklanır. Haram ayları: Zû'1-K.a'de, Zû'l-Hicce, Muharrem ve Receb aylarıdır. Bunların üçü birbirini izler. Yalnız Receb, beş ay sonra gelen ve tek kalan bir haram ayıdır. Rivayetlerden, Receb ayının, İslâm'dan önce, Araplar arasında da fazlaca ibâdet edilen kutsal bir ay olarak tanındığı anlaşılmaktadır.

Hz. Peygamberin, Receb ayında özellikle oruç tuttuğuna veya ondaki herhangi bir geceyi özel olarak ibâdetle geçirip kutladığına dair hiçbir kanıt yoktur. Yalnız Abdullah ibn Abbâs'ın: "Allah'ın Elçisi (s.a.v.) öyle oruç tutardı ki biz 'Artık hiç orucu bozmaz, sürekli oruç tutar' derdik, öyle de oruçsuz kalırdı ki biz 'Artık hiç oruç tutmaz' derdik." dediği aktarılır. Ama bu söz, Allah Elçisi'nin Receb ayındaki durumunu değil, her zamanki halini anlatmaktadır.

Mücîbe el-Bâhilî'nin babası veya amcası, Resûlu]lah (s.a.v.)i ziyaretinden bir yıl sonra tekrar onu görmeğe gelince, fazla zayıflamış olan Bâhilî'yi tanımayan Allah Elçisi, ona kim olduğunu sormuş.

- Ey Allah'ın Elçisi, ben, bir yıl önce sana gelmiş olan Bâhilliyim, demiş. Allah Elçisi:

- Sen yakışıklı İdin, sana ne oldu böyle? demiş. Adam:

- Ey Allah'ın Elçisi, senin yanından ayrıldığımdan beri. bir gün dışında hep oruç tutuyorum, demiş. Allah'ın Elçisi:

- Neden kendine işkence ettin? Sabır ayında (Ramazanda) ve her ay bir gün oruç tutsan, yeter, buyurmuş.

Adam, güçlü olduğunu, daha fazlasını yapabileceğini söyleyince Allah'ın Elçisi, her ay iki gün; adamın artırma isteği üzerine her ay üç gün oruç tutmasını söylemiş. Adam yine artırmasını isteyince Allah'ın Elçisi:

Üç parmağıyla işaret edip üç kez: "- Haram aylarından kâh oruç tut, kâh ye" diyerek, haram aylarından her birinde üçer gün oruç tutmasını ÖğütJemiştİr.

ÜÇ GRUP İNSAN

Sonra Kitâb'ı kullarımız arasından seçtiklerimize miras verdik. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta gidendir, kimi de Allah 'm izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. (Fatır: 43/32)

Buradaki Kitâbjsrâîl oğullarına atalarından intikal eden Kutsal Kitâb'dır. Âyette, Kutsal Kitabı mîras alan İsrâîloğullan, seçkin kullar olarak nitelendirildikten sonra onların üç grup oldukları belirtilmektedir: Kimileri nefsine zulmeden, kimileri orta yolda giden, kimileri de Allah'ın izniyle hayır işlerinde ileri giden kimselerdir.

Kitâb'a vâris olanlardan maksat İsrâîloğullan ise de âyette İsrâîloğullan, açık isimleriyle değil, "Kitâb'a vâris olanlar" sıfatıyla anılmıştır. Esasen onlar öyle olduğu gibi bütün dünya toplumları da öyle üç gruptan oluşur. Toplumun hepsi iyi veya hepsi kötü; kötüler tamamen kötü. iyiler ise tamamen iyi değildir. İnsanların kiminde kötülük vardır ama iyilik vasıfları daha ağır-lıklıdıdır. İşte onlara muktesıd (ılımlar) deniliyor. Kiminin ise iyiliği varsa da kötülüğü ağırlıklıdır. Onlar zâlimdir. Kiminin de iyilik sıfatı çok ağırlıklıdır. Bunlar, bilerek veya bilmeyerek bazı hatâlar yapsayar da genelde hep iyilik düşünür ve yaparlar. İyi işlere koşarlar. Onlar da iyilerdir.

Katâde şöyle demiş: "İnsanlar dünyâda üç sınıf, ölüm sırasında üç sınıf, âhirette üç sınıftır: Dünyâda mü'min, münafık ve müşriktirler. Ölüm sırasında: "Eğer Allah'a yaklaştırılanlardan ise ona rahatlık, güzel rızık ve nimet cenneti vardır! Eğer sağcılardan ise: 'Ey sağcı, sana sağcılardan selâm!' Ama yalanlayıcı sapıklardan ise kaynar sudan bir ziyafet ve cehenneme atılma var.

ÜÇ KARANLIK

Sizi bir tek candan yarattı, sonra ondan eşini meydana getirdi ve sizin için davarlardan sekiz çift indirdi: (deve, öküz, koyun, keçi). Sizi annelerinizin karınlarında üç karanlık içinde, yaratmadan yaratmaya (aşamadan aşamaya) geçirerek yaratmaktadır. İşte Rabbiniz Allah budur. Mülk O'nundur. O'ndan başka tanrı yoktur. Nasıl (O'na kulluktan şirke) çevriliyorsunuz. (Zümer: 59/6)

Bu âyette Allah'ın, insanı tek bir nefisten yarattığı, kendisinden eşini de var ettiği; insanlar için sekiz çift hayvan indirdiği; insanları annelerinin karınlarında üç karanlık içinde yaratmadan yaratmaya, aşamadan aşamaya geçirerek biçimlendirdiği anlatılıyor ve işte bunları, mülkün sahibi, kendisinden başka tanrı olmayan Allah'ın yaptığı vurgulanıyor.

Bu üç karanlık, cenini saran zar, bu zarın içinde bulunduğu rahim, ve rahmi içinde bulunduran karın karanlıkları olarak tefsir edilir. Embryology'de bunlara 1) Dış karın cidarı, (maternal anterior duvar), 2) Rahim cidarı (uterus duvarı), 3) İç rahim (amnio chorionic membrane) denmektedir. Kur'ân'ın, insan yaratılışı üzerindeki açıklamalarının bilime uygunluğunu hayranlıkla belirten Keith L. Moore, "Kur'ân'da doğumdan önce, anne rahminde insanın gelişme aşamaları hakkında öyle açıklamalar vardır ki bunlarda itiraz edilebilecek herhangi bir aksaklık yoktur." diyor.

ÜLTİMATOM

1- Allah ve Elçisi'nden, andlaşma yaptığınız müşriklere İhtâr(ültimatom)dır. 2- Dört ay daha yeryüzünde dolaşın, bilin ki siz, Allah'ı âciz bırakamazsınız ve Allah, kâfirleri rezîl, perişan edecektir! 3- En büyük Hac günü, Allah ve Elçisinden insanlara duyurudur: Allah ve Elçisi puta tapanlardan uzaktır. Eğer tevbe ederseniz, bu sîzin için daha iyidir. Ve eğer dönerseniz bilin ki sîz Âttah'ı âciz bırakacak depfıYsı'nîzf'(Ey Muhammedi Kâfirlere acı oir azabı müjdele. 4- Ancak andlaşma yaptığınız müşriklerden, (andlaşma şartlarından) hiçbir şeyi size eksik bırakmayan ve size karşı hiç kimseye arka çıkmayanların andlaşmalarını, kendilerine tanıdığınız süreye kadar tamamlayın. Çünkü Allah korunanları sever. S- Haram aylar çıkınca (Allah 'a) ortak koşanları nerede bulursanız, öldürün; onları yakalayın, hapsedin ve her gözetleme yerinde otur(up) onları bekleyin. Eğer tevbe ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirlerse yollarını serbest bırakın. Çünkü Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Tevbe: 113/1-5)

1-2'nci âyetlerde yüce Allah, Müslümanlara, Allah ve Elçisinin, müşriklerden uzak olduğunu; andlaşma yapmış oldukları müşriklerle Allah ve Elçisinin bir ilişkisi kalmadığını bildirmekte; Müslümanlarla andlaşması bulunan müşriklere dört ay süre tanımaktadır. Onların dört ay yeryüzünde güven içinde gezebileceklerini, fakat Allah'ı âciz bırakamayacaklarını (O'nun buyruğunun yerine gelmesine engel olamayacaklarını), Allah'ın; inkâr edenleri perişan edeceğini bilmelerini buyurmaktadır. Böylece müşriklere dört ay düşünme payı verilmektedir. Bu süre içinde ya gerçeğe dönecekler veya savaşı göze alacaklardır.

3' ncü âyette de En B üyük Hac günü, Allah ve Elçisinin, müşriklerden uzak olduğunun; tevbe etmedikleri takdirde acı bir şekilde cezalandırılacaklarının duyurulması emredilmektedir.

4'ncü âyette andlaşma şartlarını tam yerine getiren, Müslümanlara karşı başkalarına yardım etmeyen müşriklerle yapılan andlaşma uyarınca onlara tanınan sürenin tamamlanması, süre sonuna kadar onlara dokunulmaması buy urul maktadır.

5' nci âyette de haram aylan geçtikten sonra müşriklerin her tarafta araştırılması, nerede bulunurlarsa yakalanıp öldürülmeleri, ancak tevbe edip namazı kılar, zekâtı verirlerse serbest bırakılmaları buyurulmakta ve Allah'ın ğafûr (çok bağışlayan), rahîm (çok merhametli,çok esirgeyen) sıfatları hatırlatılmaktadır.

Kendilerine dört ay süre tanınan bu müşriklerin kimler olduğu üzerinde hayli görüş ayrılığı vardır. Genel kanıya göre bunlar, andlaşma süreleri dört aydan az olan müşriklerle, andlaşmalannda bir süre belirtilmemiş olan müşriklerdir. İşte bunlara dört aylık süre verilmiştir. Fakat Allah'ın Elçisi ile belli bir süre için andlaşma yapmış olanlar andlaşmada belirtilen sürenin sonuna kadar güvence içindedirler.

ÜLÜ'L-EMRE İTAAT

Ey inananlar, Allah'a itâ'at edin, Elçiye ve sizden olan buyruk sahibine itâ'at edin. Eğer herhangi bir şeyde anlaşmazlığa düşerseniz; -Allah'a ve âhiret gününe inanıyorsanız- onu Allah'a ve Elçiye götürün. Bu, daha iyidir ve sonuç bakımından da daha güzeldir. (Nisa: 98/59)

Emr: iş, durum, buyurmak, bir görev yüklemek, çoğaltmak, artırmak anlamlarına gelir. Çoğulu umûr'dıır. Allah'ın emri, Allah'ın yaptığı iş, O'nun buyruğu demektir. Yoktan var etmesi, ibda' anlamına da gelir. Râğıb'a göre “Halk ve emir O'na aittir

ÜMMET

İnsanlar bir tek ümmet idi. Allah peygamberleri, müjdeciler ve uyarıcılar olarak gönderdi; onlarla beraber, anlaşmazlığa düştükleri konularda insanlar arasında hükmetmek üzere, içinde gerçekleri taşıyan Kitabı indirdi. Kendilerine Kitâb verilmiş olanlar, kendilerine açık deliller geldikten sonra, sırf aralarındaki kıskançlıktan ötürü o(Kitâb hakkında ayrılığa düştü(ler). Bunun üzerine Allah, kendi izniyle inananları, onların üzerinde ayrılığa düştükleri gerçeğe iletti. Allah, dilediğini doğru yola iletir. (Bakara: 92/213)

Burada insanların, bir tek ümmet olduğu, Allah'ın peygamberler ve uyarıcılar gönderip, insanların ayrılığa düştükleri konularda, aralarında hak ve adaletle hüküm vermesi için, peygamberlerle beraber gerçeği içeren Kitâb indirdiği; fakat insanların, kendilerine açık kanıtlar geldikten sonra, sırf aralarındaki çekememezlik ve taşkınlık yüzünden Hakk'ın indirdiği Kitâbda ihtilâfa düştükleri; Allah'ın, inananları, izniyle işin gerçeğine ilettiği; O'nun, dilediğini doğru yola ilettiği belirtilmektedir.

Ümmet: Bir peygamberin gönderildiği toplum, bir nesil, kuşak, hayvanlardan her cins, toplumsal din anlamlarına gelen ümmet

ÜMMÎ

157- Onlar ki yanlarındaki Tevrat ve İncil'de yazılı buldukları o Elçi'ye, o ümmî Peygamber 'e uyarlar. O (Peygamber) ki, kendilerine iyiliği emreder, kendilerini kötülükten meneder; onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar, üzerlerindeki ağırlıkları, sırtlarındaki zincirleri kaldırıp atar. O'na inanan, destekleyerek O'na saygı gösteren, O'na yardım eden ve O'nunla beraber indirilen nura uyanlar, işte felaha erenler onlardır. 158- De ki: "Ey insanlar, ben sizin hepinize, göklerin ve yerin sahibi olan, kendisinden başka tanrı bulunmayan, yaşatan, öldüren Allah'ın Elçisiyim. Gelin Allah'a ve O'nun ümmî peygamberi olan Elçisine inanın -ki o (peygamber) de Allah'a ve O'nun sözlerine inanmaktadır,-O'na uyun ki doğru yolu bulaşınız!" (A'râf: 39/157-158)

39/157. âyette, geleceği Tevrat ve İncîl'de anlatılan ümmî peygamberin, Kitâb ehline iyiliği emredip onları kötülükten menettiği, onlara güzel ve temiz şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kıldığı, onların üzerlerine çöken ağırlıkları ve bağları kaldırdığı belirtilmekte, inanarak onu destekleyen ve ona inen Nûr'a uyanların felaha erecekleri vurgulanmakta, daha sonra da tüm topluma hitaben Hz. Muhammed'in, bütün insanlara Allah'ın elçisi olduğu belirtilmekte, doğru yolu bulmaları için Allah'a ve O'nun ümmî elçisine uymaları emredilmektedir.

Bu âyetlerde, Hz. Muhammed(s.a.v.)'in, Yahûdî dininde bulunan birçok ağır hükmü kaldırıp, insanları bu bağlayıcı zincirlerden kurtardığı anlatılıyor. Kur'ân'ın, "bağlayıcı zincirler" diye nitelendirdiği hükümler, aslında Allah'ın koyduğu hükümler değil, Yahudilerin zaman içinde dine kattıkları şeylerdir. Hz. Muhammed (s.a.v.), din diye ortaya atılan bu insan katmalarını asıl dinden ayıklayıp kaldırmış, Kur'ân ile bütün dinlerin özü ortaya çıkmıştır.

Bu âyette Hz. Muhammed (s .a.v.)'in vasfının, Tevrat ve İncil'de yazılmış olduğu belirtilmektedir. Bugün Tevrat ve İncîl'de, Hz. Muhammed (s.a.v.)in geleceğine dair işaretler vardır. Bu konuda ayrıntı için Muhammed maddesine bakınız.

Odur ki ümmîler içinde, kendilerinden olan ve onlara Allah'ın âyetlerini okuyan, onları yücelten, onlara Kitabı ve hikmeti öğreten bir elçi gönderdi. Oysa onlar, önceden, açık bir sapıklık içinde idiler. (Cum'a: 96/2) âyetinde de Allah'ın, daha önce açıkça sapıklık ve şaşkınlık içinde bulunan ümmîler arasından, kendilerine Allah'ın âyetlerini okuyan, onları yücelten, onlara Kitabı ve hikmeti öğreten bir elçi gönderdiği belirtilmektedir.

Ümmî kelimesi, ümmete yahut Ümmü'l-Kurâ'ya, yahut ümme nisbet olabilir. Ümmete nisbet olursa, Arap milletinden, Ümmü'l-Kurâ'ya. nisbet ise Mekke'li; ümme nisbet ise anadan doğduğu gibi kalmış, eğitim görmemiş anlamına gelir. Zeccâc'a göre Arapların çoğunluğu okur yazar olmadığı için ümmî okur yazar olmayan demektir.

Ümminin, okur yazar olmayan mânâsına geldiği görüşü doyurucu değildir. Bu Zeccâc'ın görüşüdür. Çünkü Arapların çoğunluğu okur yazar olmasa da toplum içinde okuma yazma bilenler de vardı. Bu konuda en kuvvetli ihtimal, üçüncü yorumdur. Ümmî, anadan doğmuş gibi kalmış, vahiy kültürü, İlâhî Kitaptan yoksun mânâsına gelir. Kur'ân-ı Kerîm, ümmîyi İlâhî Kitaba, vahiy kültürüne sâhibolmayan anlamında kullanır. Bundan dolayı Arapları "ümmiyyûn", onların içinden çıkan Peygamber'i de "ümmî", Kitap ehlini de "ehlu'z-Zikr", "ûtû'l-ilm", "er-râsihûnefı'l-ilm" olarak niteler. Onların içinde bir de ümmîler var ki, Kitabı bilmezler, bütün bildikleri birtakım kuruntular(yahut kulaktan dolma şeyler)dir; onlar sadece zannediyorlar!

ÜREME

(O) Gökleri ve yeri yoktan var edendir. Size kendinizden çiftler, hayvanlardan da çiftler yaratmıştır. Bu(du'zen içi)nde sizi üretiyor. O'na benzer hiçbir şey yoktur. O işitendir, görendir. (Şûra: 62/11)

Bu âyette Allah'ın, insana olan lütuf ve nimeti hatırlatılmaktadır: Allah insanlara, kendi nefislerinden zevçler (eşler) yarattığı gibi, hayvanlardan da eşler yaratmıştır. Allah insanları ve hayvanları zevçlerin (eşlerin) birleşmesiyle, anne rahminde yaratmaktadır. O'nun benzeri gibi kudretli, kuvvetli, hikmetli hiçbir şey yoktur. O, işitendir, görendir.

Size kendinizden çiftler var etti." cümlesinde şu anlamlar olasıdır:

Allah sizin eşlerinizi kendi nefislerinizden, yani kendiniz gibi isan yarattı. Yahut Âdem'in eşini kendi vücûdundan yarattı, Size, kendi nefislerinizden bir elçi geldi" âyeti de kendi nefislerinizden sözünün, kendi cinsinizden anlamına geldiğini gösterir. Şayet insanın eşi, kendisi gibi insan değil de başka cinsten olsaydı o zaman insan onunla ülfet edemez, sükûn bulamazdı. İnsana kendisi gibi insan eş yaratması, Allah'ın bir nimetidir.

Bu anlam uygundur. Ancak âyetin açık anlamı: Allah sizin kendinizden eşlerinizi yarattı, demektir. Burada Âdem'in eşinin kendisinden yaratıldığı belirtildiği gibi, her insanın ve hayvanın eşinin de erkeğinden yaratıldığı ifade edilmektedir. Nisa Sûresi'nin 1 'nci, Zümer Sûresi'nin 6'ncı âyetlerinin tefsirinde belirttiğimiz üzere gerek insanın, gerek hayvanların yavrularının cinsiyeti (erkek veya dişi olması) erkekteki menî hayvancığının türüne bağlıdır. Menî hayvancığı, ana hücreden ürer. Ana hücrede 23 çift kromozom ipliği vardır. Bu ipliklerden her çift birbirinin aynı iken, son çiftin üyeleri farklıdır. Son çiftin ipliklerinden biri uzun (x), biri kısa (y)dir. Ana hücreden üreyen milyonlarca spermin yarısı çekirdeğinde kısa, yarısı da uzun kromozom ipliği taşır. Oysa kadının yumurta hücresindeki kromozom ipliklirinin her çifti kendi aralarında benzerdir. Son çiftte farklılık yoktur.

Birleşmede yumurtayı, çekirdeğinde uzun ip taşıyan sperm (x) aşılarsa çocuk erkek; kısa ip taşıyan sperm aşılarsa çocuk erkek olur. Buna göre erkeğin eşi, yine kendisinden çıkan menî hayvancığından yaratılmaktadır. Kadın cinsinin, erkeğin vereceği menî hayvancığına bağlı olduğuna, birçok âyette işaret edilmektedir. İşte:

45- O yarattı iki (cinsi oluşturan) çifti: erkeği ve dişiyi, 46- Atıldığı zaman nutfe(sperm)den. (Necm: 23/45-46)

57- Kendisi dökülen meniden bir nutfe (sperma) değil miydi? 38- Sonra alaka (embriyo) oldu da (Rabbi onu) yarattı, ona şekil verdi. 39- Ondan iki (cinsten oluşan) çift(i); erkeği ve dişiyi var etti. (Kıyamet: 31/37-39) âyetlerinde gerek erkeğin, gerek dişinin, babadan giden spermden

yaratıldığını açıkça belirtmektedir. Çünkü Kıyamet 39'da zamiri, nutfeye değil, menîye gitmektedir. Eğer nutfeye gitseydi, zamîrin dişil olması gerekirdi. Oysa zamîr erkildir. Bu âyetlerde geçen nutfe de, sperma denilen sperm sıvısıdır, sperm ile yumurtacığın karışımı olan nutfe-i emşâc değildir. Demek ki erkek de, dişi de babadan giden menî hayvancıklarından yaratılmaktadır. Menî hayvancığının türü, insanın cinsiyetini belirlemektedir.

"Size kendinizden çiftler, hayvanlardan da çiftler yaratmıştır. Bu (düzen içi)nde sizi üretiyor." cümlesinde de bu biyolojik gerçeğe işaret olabilir.

Ancak bu mânânın, âyetin açık anlamından ziyade işârî anlamı olduğunu belirtmek gerekir. Âyet, her şeyden önce insanın eşinin de, kendisi gibi insan yaratıldığını anlatmaktadır. Kur'ân'ın ilk muhatabları, âyetten bu mânâyı anladıklarından bu mânâ esastır. Ancak âyetlerde bu biyolojik gerçeğe de işaret vardır.

Allah, sizi, bu düzen içinde, yani eşlerin birleşmesiyle üretmektedir. Yahut Allah sizi, eşlerin içinde, yani rahimlerde yaratıp üretiyor, demektir.

Allah size kendi nefislerinizden eşler yarattı ve eşlerinizden de size oğullar ve torunlar yarattı ve sizi güzel (ve helâl) azıklarla besledi. Böyle iken onlar, batıla inanıp da Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? (Nahl: 70/72) âyetinde de Allah'ın, insanlara eşler, bu eşlerden oğullar ve torunlar yarattığı; kendilerini güzel rızıklarla beslediği belirtilerek Allah'ın bu nimetlerine nankörlük ederek bâtıla inanılmayacağı vurgulanmaktadır.

O'nun âyetlerinden biri de, size nefislerinizden, sâkinleşeceğiniz eşler yaratması ve aranıza sevgi ve acıma koymasıdır. Şüphesiz bunda, düşünen bir toplum için ibretler vardır. (Rûm: 84/21) âyetinde de Allah'ın, insanlara olan iyiliklerinin kanıtlarından biri olarak insanın eşini, kendisine sükûn (huzur) vermek üzere yarattığı, eşler arasına sevgi ve acıma duygusu koyduğu; düşünenler için bunda ibretler bulunduğu belirtilmektedir.

Bu âyette: "Allah size, kendi nefislerinizden, sükûn bulacağınız eşler yarattı." buyuruluyor. Kur'ân'm birçok yerinde insanın eşinin, kendisinden yaratıldığı belirtiliyor.

12- Andolsun biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık. 13- Sonra onu bir nutfe (sperm) olarak sağlam bir karar yerine koyduk. 14- Sonra nutfeyi alaka(embriyo)ya çevirdik, alaka(embriyo)yı bir çiğnemlik ete çevirdik, bir çiğnemlik eti kemiklere çevirdik, kemiklere et giydirdik; sonra onu bambaşka bir yaratık yaptık. Yaratanların en güzeli Allah, ne yücedir! (Mü'minûn: 74/12-14)

Âyetlerin belirttiği üzere Allah insanı önce çamurdan bir sülâle-(süzme)den yaratmıştır. Bize göre âyetlerde genel olarak insan tohumundan insan oluşuna kadarki aşamalar anlatılmaktadır. Toprağa ekilen bitki su ile sulanır. Su ile sulanmış, çamur olmuş topraktan besinim alır, yetişir, olgunlaşır. Sonra onu insan yer. Temeli topraktan çıkan, toprağın ürünü olan bitki, meyva ve diğer besinler, insan bedeninde değişimlere uğrayarak kan ve insan tohumuna dönüşür. İşte asıl topraktan süzülerek menî hayvancığı haline gelen insanın aslı, daha sonra ana rahmine bir nutfe olarak konulur.

Nutfe, kırba veya koğanın altında kalan az suya denilir. Bununla erkek ve kadının döl sıvısı kastedilmiştir. 'Alak Sûresi'nin 2'nci âyetinde ise insanın oluktan yani rahmin cidarına yapışan embriodan yaratıldığı ifade edilmektedir. Menî hayvancığı, rahim kanalında yumurtayı aşılar, onunla birleşerek insanın kökü olan zigotu oluşturur, varıp rahim cidarında yerini alan zigot bölünmesini sürdürerek üreyip çoğalır. Kan pıhtısı gibi bir görünüm alır. Sonra bir çiğnem et görünümü verir. Aslında tüm programı kendisinde bulunan bu küçük canlının önce kıkırdak kemikleri belirir, kemikler üzerine adaleler, kaslar kaplanır. Sonra Allah onu bambaşka bir yaratık, kâmil, bağımsız bir insan haline sokar.

Bilginlerin incelemelerine göre bütün hayvanlarda döllenen yumurta, döllenme aşamasından kemik teşekkülü zamanına kadar birirbirine benzer. Ancak bu aşamadan sonra varlığı belirlenir, diğer yaratıklardan ayrı bir görünüm alır. İşte "Sonra onu, bambaşka bir yaratık olarak inşâ ettik" cümlesi, insanın ancak bu kemiklere et giydirme aşamasından sonra diğer yaratıklardan ayrı bir hüviyet kazandığını, bağımsız bir varlık haline geldiğini gösterir. Allah daha iyi bilir.

ÜREME ORGANLARI

Tank Sûresi'nin 5-7. Âyetlerinde 5- İnsan neden yaratıldığına bir baksın: 6- Atılan bir sudan yaratıldı. 7- Bel ile kaburga kemikleri arasından çıkan (bir sudan)." buyurulmaktadır.

Bu âyet, insanın, sulb ile terâib arasından tazyikle atılan bir sudan yaratıldığını ifade etmektedir. Müfessirlerin genel kanısına göre sulb, omurganın kuyruk sokumuna yakın kısmıdır. Terâib ise iki yandan en alttaki dörder kaburga kemiğidir. Ayette, insan suyunun, bel ile alt kaburga kemikleri arasından, yani karın boşluğu arasından çıkan bir sudan yaratıldığı bildirilmektedir. İnsanın sıvısını yapan ve taşıyan üreme sistemi, alt karın boşluğunun arka kısmındadır.

Sıvının tazyikle atılmasının nedeni, menî kesesi ve kanallarının kasılmalarıdır. Boşalma sırasındaki titremenin nedeni de bu kasılmalardır. Bu eylemler, istem dışı çalışan sinir sisteminin işidir. Penis de yine istem dışı çalışan parasempatik sinir sistemine bağlı sinirlerin uyarımıyla, içinden geçen yoğun kan damarlarına kan dolarak sertleşir.

Üreme olgusu, büyük ölçüde istem dışı çalışan bir sisteme bağlanmıştır ki yaratma eylemi, insanın isteğine bağlı kalmasın.

Âyet-i kerîme, atılan suyun, sulb ile terâib arasından çıktığını söylüyor.

İlim de bu spermlerin, erkeğin husyelerinde, yumurtanın da kadının yumurtalığında oluştuğunu söylemektedir. İlmin söylediğiyle Kur'ân'ın ifadesi arasında bir aykırılık yoktur.

Âyet, atılan suyun, sulb ile terâibden değil, bunların arasından çıktığını söylemekle gerçeğin tâ kendisini ifade etmiştir. Çünkü menî husye bezlerinde üretilirse de sulb ile terâib arasından geçen boşalma yoluyla dışarı çıkmaktadır. Şimdi Dr. Abdu'l-Vedûd'un "Phenomena of Nature And The QURAN" adlı eserinden bu yolu izleyelim:

Canlıların üreme sistemi, bir çift sperm yuvasıyla, üretilen spermleri dışarıya veya başka bedene taşıyan kanallardan oluşur. Dişinin üreme kanalları, yumurtalıkta üreyen yumurtaları Cloaca'ya veya rahme taşır. Erkek üreme kanalları ise spermleri doğrudan doğruya dışarıya, ya da boşalma kanalına götüren bir, yahut iki Vas-deferantia'dır. Erkek kanalları, çoklukla ihtiyaç zamanında kullanılmak üzere spermlerin depo edildiği seminal keselerinin arka tarafına açılır. Aynı amaçla kadında da seminal keseleri vardır.

Erkek üreme sistemi: Epidimidler, Vasdeferantia (yahut sperm kanalları), boşalma kanalları, prostat kesesi, Bulbo-urethral keseleridir.

İdrar yolu, İdrar yolundan çapraz geçen sperm kanalı, testis (husye) ,Sperm tüpleri, Sperm kanalı, Sperm kanalı kabarcığı, Menî kesesi Prostat bezi, Husye bezi, Erkek Üreme Sistemi, Erkek sperm yuvaları, spermatik kordonla haya torbasına bağlıdır. Bunların içinde sayıları dört yüz kadar sperm yumurtalığı vardır. Her sperm kesesi, endocrine dokularıyla birbirinden ayrılan ve Seminiferous denilen, 1-3 ya da daha çok tüpten oluşur. Seminiferousları birbirinden ayıran doku hücreleri, erkeklik hormonu Androgen çıkarırlar.

Sperm üretici keseler, Seminiferous tüplerinin içinde bulunmak-tadır. Bu tüplerin hücreleri, mitotik olarak sür'atle bölünürler. Oluşan yeni hücreler, spermleri yaparlar. Bu spermler henüz kuyruklarını titretemez. Her sperm tüpü, Epididim yapmak için birleşerek 20 fit (609.6 cm) uzunluğunda epididim oluşturur. Epididimler,,Vasdeferantia denilen ortak sperm kanalına bağlıdır. Sperm depolayan epididimlerde pek çok tüp vardır. Çiftleşme esnasında bunların sinirleri, epididim cidarının dokusuyla temasa geçer ve uyarım sonucunda depolanmış spermler sperm kanalına doğru hareket eder. Kanalın bu kısmı, husye kesesinden çıkıp spermatik ipe doğru gider, eğri bir menfezle karın duvarı arasından geçip karın boşluğuna girer. Arkaya doğru devam eder, idrar kanalının ortasına bağlanır. Nihayet aşağı prostat dibine iner ve menî kanalı ağzına varır, karşı taraftan gelen menî kanalları ile birleşerek idrar yolunun prostat kısmına açılır ki idrar yolu da buraya açılmaktadır. Nihayet kanal, seminal kaplarından ve prostat kesesinden sıvı alır, böylece menî sıvısı yapılmış olur. İşte o zaman spermler, kuyruklarını titretmeğe başlar. Menî sıvısı prostat-idrar yolundan geçerek penis vasıtasıyla dışarı çıkar.

Erkek Üreme Sistemi, Epididim başı, Testis zarı Hormon dilimleri, Teslis dilimlerindeki seminıfer tüpleri, Mediastinum (arka karın) boşluğuna giden seminifer tüpleri, Vas deferens yahut sperm kanalı, Testis atardamarı

Talî kanal, Tüplerin birleşerek ağ oluşturduğu mediastinum bölgesi, TESTİSLER.

Görüldüğü üzere menî sıvısının çıkış yolu, bel ile kaburga kemikleri arasında bulunan boşluktan, yani aynen Kur'ân-ı Kerîm'in dediği gibi sulb ile terâib arasından geçmektedir (Şekillere bakınız).

Erkekte birer sperm fabrikası durumunda olan husyeler, cenîn aşamasında, önce karın boşluğunun arkasındaki omurga kemiğinin önünde bulunan böbreğin yanında, yani Kur'ân-ı Kerîm'in deyimiyle sulb ile terâib arasında belirir. Fakat gebeliğin ilerlemesine paralel olarak yavaş yavaş aşağı iner ve doğuma yakın zamanda (7. ayda) vücûdun dışına çıkar. Bunun sebebi de, 37 derecelik vücut içi ısısının, spermlerin oluşmasına elverişli bulunmamasıdır. Ama vücut dışında kalan husyelerin 35 derecelik ısısı, sperm yapımına elverişlidir.

Sperm kordonunun kann Sperm tamimin kasıktan girdiği nokta, Sperm kanalının kann boşluğuna girdiği nokta, Meninin penisten çıkması, U: İdrar kanalı. SV: Menî kabarcığı. P: Prostat kesesi. A: Be! (sulb)" B: Leğen kemiklerinin kavşağı. AW: Karın cidarı, AC: Karın boşluğu, U: İdrar torbası, R: Anus bölgesi

Yumurtalık da kadının leğen kemikleri boşluğuna kadar iner, orada durur. Husye ve yumurtalık, yerlerinden aşağı inmekle beraber beslenmeleri, eskiden olduğu gibi yine sulb ile terâib arasından gelen kan, sinir ve lenf damarlarıyla olmaktadır. Husyenin ve yumurtalığın atardamarı, sulb ile terâib arasındaki karın aortundan gelir. Husyenin toplardamarı da aynı bölgeye dökülür. Sol toplardamar, sol böbrek toplardamarına açılır. Sağ toplardamar da alt karın toplardamarına bağlanır. Yumurtalığın atar ve toplardamarları da aynı bölgeye, yani sulb ile terâib arasına bağlıdır.

ÜSVE

Andolsun Allah'ın Elçisinde sizin için Allah'a ve âhir et gününe kavuşmaya inanan ve Allah'ı çok anan kimseler için, (uyulacak) en güzel bir örnek vardır. (Ahzâb: 97/21)

Ahzâb: 97/21 'nci âyette Allah Elçisinin yiğitlik, cesaret ve yüksek karakterinin, mü'minlere örnek olduğu vurgulanmaktadır.

Üsve veya işve başkasına iyi veya kötü örnek olmaktır. Bundan dolayı Âyette Allah Elçisi'nin üsveliği, iyi, güzel ile nitelendirilmiştir.

Esâ , elden çıkan bir şeyin ardından üzülmektir. " O nankörlerin ardından üzülme!" buyurulmuştur. Esvân , hazîn (üzgün) kişidir. Esv aslında tasayı gidermek demektir; yarayı iyileştirmek anlamına da gelir. Cerrah doktora âsî yaralıya me'siyy ve esiyy denilir.

ÜÇ AYLAR

Gökleri ve yeri yarattığı gündeki yazısına göre Allah'ın katında ayların sayısı on ikidir. Bunlardan dördü haram (ay)lardır. İşte doğru din budur. (Tevbe: ] 13/36)

113/36'ncı âyette Allah'ın, gökleri ve yeri yarattığı günden beri koyduğu yasaya göre yılda on iki ay bulunduğu, bunların dördünün haram ayı olduğu bildirilmekte; insanların, bu doğru dine uymaları Öğütlenmektedir.

İşte doğru hesap veya doğru ibadet budur", demektir. Birinci anlam siyaka daha uygundur. Yüce Allah, ayların sayısının on iki olmasının, yarattığı yasaya, doğru hesaba uygun olduğunu bildiriyor.

Hz. Peygamber (s.a.v.) Veda hutbesinde şöyle buyurmuştur: "Zaman döndü, dolaştı, Allah'ın, gökleri ve yeri yarattığı andaki durumuna geldi. Sene on İki aydır, dördü haram ayıdır. Bunların üçü ard arda getir Zu'l-Ka'de, Zul-hicce, Muharrem, Receb ise tektir, Cumâd ile Şa'ban arasındadır."

Ücret

Üç Aylar Ve Kandİller

Üç Gurup İnsan

Üç Karanlık

Ültümatom

Ülül Emre İtaat

Ümmet

Ümmİ

Üreme

Üreme Organları

Üsve

Üçaylar

VA'D

Va'd: söz vermek demektir. İyi ve kötü hayır ve şer için kullanılır. Ya'îd ise yalnız kötü şey (tehdîd) içindir. Cennet ve nîmet müjdesi va'd, cehennem azabı ile uyarmak vaîd'dir.

İş bitirildikten sonra şeytân (onlara) şöyle dedi: "Allah size gerçek va'detti, ben de size vahdettim ama ben sözümden caydım! Benim sizi zorlayacak bir gücüm yoktu. Sadece sizi (küfür ve isyana) davet ettim. Siz de benim da'vetime koştunuz. O halde beni kınamayın, kendi kendinizi kınayın! Ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz! Ben, önceden beni (Allah'a) ortak koşmanızı da tanımamıştım zaten. Doğrusu zâlimler için acı bir azâb vardır!" (İbrâhîm: 72/22)

İş bitirildikten, herkes hüküm giydikten sonra şeytân da onlara şöyle der: "Allah size doğruyu söz vermişti. Ben de size söz vermiştim ama benim sözüm doğru değildi. Sizi aldatmağa çalıştım. Benim sizi kötülüğe zorlayacak bir gücüm yoktu. Sadece birtakım vesveselerle sizi bana uymağa çağırdım, siz de bana uydunuz. Öyle ise beni değil, kendi kendinizi kınayınız. Şimdi ne ben sizi kurtarabilirim, ne de siz beni kurtarabilirsiniz Esasen ben, dünyada sizin beni Allah'a ortak koşmanızı da tanımamıştım" der. Âyetin sonunda zâlimlerin acı azaba uğrayacakları vurgulanır. Bu son hüküm de şeytânın, kendisine uyanlara söylediği sözdür. Yahut bu cümle Allah'ın sözü de olabilir. Allah, sahnenin sonunda, şeytâna uyan zâlimlerin acı azaba uğrayacaklarını vurgulamaktadır.

imdi kendisine güzel bir söz verdiğimiz ve muhakkak o(söz verile)ne kavuşacak olan kimse; sırf kendisine dünyâ hayâtının geçici zevkini yaşattığımız ve sonra kıyamet günü (yakalanıp) getirileceklerden olan insan gibi midir? (Kasas: 49/61)

Allah size elde edeceğiniz birçok ganimetler va'detti. Şimdilik size bu(Hudeybiye Barışı)nı verdi. İnsanların ellerini sizden çekti ki bu, inananlara bir ibret olsun ve (Allah) sizi dosdoğru yola iletsin. (Fetih: 109/20)

Allah onlardan inanıp iyi işler yapanlara mağfiret ve büyük mükâfat va'detmiştir. (Fetih: 109/29)

Allah sizden, inanıp iyi işler yapanlara va'detmiştir: Onlardan öncekileri nasıl hükümran kıldıysa, onları da yer yüzünde hükümran kılacak ve kendileri için seçip beğendiği dinlerini kendilerine sağlamlaştıracak ve korkularının ardından kendilerini (tam) bir güvene erdirecektir. Bana kulluk edecekler ve bana hiçbir şeyi ortak koşmayacaklar. Ama kimfler) bundan sonra da nankörlük ederse işte onlar, yoldan çıkanlardır. (Nûr: 102/55)

Şer va'di (tehdîd):

53- Senden azabı çabuk istiyorlar. Eğer (azâb için) belirtilmiş bir süre olmasaydı, onlara hemen azâb gelirdi. Fakat hiç farkına varmadıkları bir sırada o, kendilerine ansızın gelecektir. 54- Cehennem o nankörleri kuşatmış iken, onlar hâlâ senden azabı çabuk istiyorlar. (Ankebût: 85/53-54)

Bunlar azabın çabuk gelmesini istiyorlardı. Azabın geleceği uyarısı vaîddir.

Kendilerine apaçık âyetlerimiz okunduğu zaman kâfirlerin yüzlerinde hoşnutsuzluk belirdiğini anlarsın. Neredeyse kendilerine âyetlerimizi okuyanların üzerine saldıracaklar. De ki: "Size bundan (bu öfkeli durumunuzdan) daha kötü bir şey haber vereyim mi? Varacağınız ateş!

Allah onu kâfirlere va'detmiştir. Ne kötü sonuçtur (o)! (Hac: 88/72)

Şeytân sizi fakirlikle korkutur, (fakır düşeceğinizi söyleyerek sadaka vermekten geri kalmanızı ister) ve size çirkin şeyleri yapmayı emreder. Allah ise size kendi tarafından bağışlama ve lütuf vaadediyor. Şüphesiz Allahiın lütfü) geniştir, (O) bilendir. (Bakara: 92/268)

Sadaka malı eksiltmez, bereketlendirir. Çünkü sadaka, malın ma'nevî pisliklerini temizler, onu helâl, temiz yapar. Şeytân insana, sadaka verince malının azalacağını telkin ederek onu korkutur, iyilik etmekten geri koymağa çalışır. Oysa Allah, sadaka ile malın azalmayıp artacağını, üstelik sadaka verene mağfiretini lütfedeceğini va'detmektedir. O halde insan, şeytânın iğva-sına değil, Hakk'm va'dine kulak aşmalı, şeytânın izinde değil, Hakk'ın yolunda yürümelidir.

Hem hayır hem şer anlamında va 'd:

Ey insanlar, Allah'ın va'di gerçektir; sakın dünyâ hayâtı sizi aldatmasın, o aldatıcı, sizi Allah(ın affına güvendirmek sureti) ile .aldatmasın. (Fâtır: 43/5)

Hepinizin dönüşü, O'nadır. Bu, Allah'ın gerçek olarak verdiği sözdür. (Yûnus: 51/4)

55- İyi bil ki, göklerde ve yerde ne varsa hepsi Allah'ındır. İyi bil ki Allah'ın va'di gerçektir, fakat çokları bilmiyorlar. 56- O, yaşatır, öldürür ve siz O'na döndürülüp götürüleceksiniz.r. (Yûnus: 51/55-56)

Bu va'd, kıyamet va'didir. Kulların cezası hayır ise hayır va'di, şer ise şer va'didir. Mev'id ve mî'âd: masdar ve isim olabilir.

Başlarına gelecek azâb zamanı, sabah vaktidir. Sabah da yakın değil mi? (Hûd: 52/81) âyetinde mev 'id Lût kavminin başına geleceği bildirilen felâketin zamanının çok yaklaştığı belirtilmektedir. Melekler Lût'a kendilerinin insan değil, Allah'ın elçileri olduklarını, o azgınların hiçbir şey yapamayacaklarını, sabaha karşı azaba çarpılacaklarını, aile fertlerini geceleyin kentten çıkarıp karısı hariç, hiç kimsenin arkasına bakmadan gitmelerini, ancak karısının da öteki azgınların çarpılacakları azaba çarpılacağını söylemişlerdir.

(Mûsâ): "Buluşma zamanınız, Süs (bayram) günü ve insanların toplanacağı kuşluk vakti olsun" dedi. (Tâhâ: 45/59) âyetinde Musa'nın, halkın önünde yarışacağı büyücülere, halkın toplanacağı bayram günü yarışmayı önerdiği anlatılmaktadır.

De ki: "Sizin için belirtilmiş bir gün vardır. Ondan ne bir sâ'at geri kalırsınız, ne de ileri geçebilirsiniz." (Sebe': 58/30)

O gün siz, vadinin yakın kenarında idiniz, onlar da uzak kenarında idiler. Kervan da sizden daha aşağıda idi. Eğer sö'zleşmiş olsaydınız dahi, sözleştiğiniz vakitte öyle buluşamazdınız. Fakat Allah, yapılması gereken bir işi yerine getirmek için (sizi böyle buluşturdu) ki helak olan, açık delille helak olsun; yaşayan da açık delille yaşasın. Çünkü Allah, işitendir, bilendir. (Enfâl: 93/42)

93/42'nci âyette Bedir Savaşından önceki durumun tablosu hatırlatılarak buyuruluyor ki: "Siz vâdînin, yakın tarafında, Medîne yakasında idiniz, onlar da vadinin uzak tarafında, Mekke yakasında idiler. Kervan da sizin aşağınızda idi" Müslümanlar kervanı vurmak, Kureyş de kervanı korumak için gelmişler ve iki topluluk burada öyle uygun bir tarzda karşılaşmış idi ki sözleşmiş olsalardı dahi böyle uygun biçimde buluşamazlardı. Dilediğini yerine getirmek, ölenin delil ile ölmesi, yaşayanın da delîl ile yaşaması için Allah, iki toplumu böyle uygun bir zaman ve pozisyonda karşılaştırdı. Allah her şeyi işiten, bilendir.

Muvâ'ade:

(Çünkü) Allah, sizin onları anacağınızı bilmektedir. Sakın (kapalı evlenme teklifi sırasında), iyi söz söylemeniz dışında, onlarla bir gizli(buluşma)ya sözleşmeyin. (Bakara: 92/235)

235'nci âyette, kocası ölmüş kadına, iddeti içinde iken üstü kapalı biçimde hitbe yapılabileceği, yahut bu niyetin içte tutulabileceği; ancak onunla gizli bir konuşma veya buluşmaya yeltenilemeyeceği belirtilmektedir.

Musa ile otuz gece (bana ibâdet etmesi için) sözleştik ve buna on gece daha kattık. Böylece Rabbinin tayin ettiği vakit, kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Harun'a dedi ki: "Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et, bozguncuların yoluna uyma." (A'râf: 39/142)

Musa ile kırk gece için sö'zleşmiştik, sonra siz onun ardından buzağıyı (tanrı) edinmiştiniz, (kendinize böylece) zulmediyordunuz. (Bakara: 92/51)

A'râf: 39/142'nci, Bakara: 92/51'nci âyetlerde Allah'ın, Musa'dan, kırk gece ibâdet etmek üzere sözleştiği, Musa'nın, yerine kardeşi Harun'u kavminin başına koyup Allah ile buluşmaya gittiği, Rabbinin kendisine hitabettiği, fakat Musa'nın, Allah'ın konuşmasını duymakla yetinmeyip, bizzat O'nu görmek istediği, yüce Allah'ın da: "Sen beni göremezsin, dağa bak, eğer dağ ben göründüğüm zaman dayanabilir, yerinde durursa sen de beni görebilirsin." dediği, Allah'ın tecellîsi karşısında dağın savrulup un ufak olduğu, Musa'nın da bu dehşet karşısında kendinden geçtiği, ayılınca tevbe edip "Ya Rabbi sana inananların ilki benim." dediği anlatılmaktadır.

Mutasavvıflara göre dağ, Musa'nın kendi vücûdundan kinayedir. Yüce Allah'ın tecellîsi karşısında Musa'nın insan bedeni yok olmuş, Mûsâ kendi varlığının bilincinden geçmiş, yalnız mutlak gerçek varlık olan Hak kalmıştır. Mamâfîh, Allah'ın kelâmına böyle tutarsız te'villerin uygulanmasını doğru bulmuyoruz. Kur'ân-ı Kerîm, belli bir zümreye değil, herkesin anlayış seviyesine hitabetmiştir. Musa'nın Allah ile konuşması Allah'ın ona tecellîsi olayları, anahatlarıyla Kitâb-ı Mukaddes'te vardır. Ancak dağın darmadağın olmasını, Kitâb-ı Mukaddes'in bugünkü nüshalarında bulamadım. Muhakkak ki bunlar, Hz. Peygamber devrindeki nüshalarda vardı. Kur'an-ı Kerîm, öğüt için Kitâb-ı Mukaddes'te olanları anlattığına göre bunları böyle tevillere tâbi tutmak doğru olamaz. Musa'nın, mü'minlerin ilki olması, kavmi içinde Allah'a şirksiz olarak inananların ilki olması demektir. Yeni bir din getiren her peygamber, elbette getirdiklerine önce kendisi inanır. Mü'minlerin sayısı onunla başlar. Allah'a inanıp teslim olanların ilki peygamberdir. Sonra diğerleri gelir.

î'âd: Ve her yolun başına oturup da tehdîdederek inananları Allah yolundan çevirmeğe ve o(Hakyolu)nu eğriltmeğe çalışmayın; düşünün siz az idiniz, O sizi çoğalttı ve bakın, bozguncuların sonu nasıl oldu! (A'râf: 39/86)

86'ncı âyette geçen kelimesi, î'âd kökünden masdar(isim fiil)dir; tehdîdetmek demektir. Şu'âyb'ın kavmi olan Medyen halkı, yol başlarında durup halkı tehdîdederek Şu'ayb'a uymaktan sakındırıyor ve ona uyanları tehdîdediyorlardı. Hz. Şuayb Aleyhisselâm da halkına, Allah'a kulluk etmelerini, O'ndan başka tanrıları olmadığını, O'ndan başkasına tapılamayacağını söylemiş; Allah'tan gelen açık belgeye, Allah'ın buyruklarına uyup ölçü ve tartıda eksiklik yapmamalarını, başkalarının hakkını çalmamalarını, düzelmiş olan yeryüzünde bozgunculuk yapıp dünyânın düzenini bozmamalarını, insanları Allah'ın yolundan saptırmamalarını, Allah'ın düz yolunu eğriltmeğe çalışmamalarını; kendileri az iken Allah'ın, kendilerini çoğalttığını, buna şükretmeleri ve bozguncuların sonunun nasıl olduğunu düşünmeleri gerektiğini söylemiştir.

(Allah) Buyurdu ki: "Huzurumda çekişmeyin. Ben size daha önce uyarı göndermiştim." (Kaf: 34/28) âyetinde Allah'ın, huzurunda tartışan suçlulara, huzurunda tartışmamalarını, kendilerini uyarmış olduğunu söylediği anlatılmaktadır.

Şüphesiz âhiret azabından korkanlar için, bunda elbette ibret vardır. O, bütün insanların toplandığı bir gündür ve o, görülecek bir gündür. (Hûd: 52/103)

103'ncü âyette âhiret azabından korkanlar için, Kur'ân'in anlattığı hikâyelerde ibret bulunduğu; âhiretin mutlaka vukubulacağı; o günün, meleklerin, peygamberlerin ve tüm canlıların toplanacağı görülecek bir gün olduğu vurgulanır.

VÂDÎ

Küçük, büyük bir masraf yapmaları, bir vadiyi geçmeleri, mutlaka onların lehine yazılır ki Allah onları, yaptıklarının en güzeliyle. mükâfatlandırsın. (Tevbe: 113/121) âyetinde, cihâda çıkan Müslümanların, bu uğurda yaptıkları küçük, büyük harcamalarından, aştıkları vadilerden ötürü sevâb alacakları belirtilmektedir.

Vadi, iki yükselti arasında kalan dere, çukur arazîdir. Kur'ân-ı Kerîm'de çeşitli yer isimleri olarak anılmaktadır:

Vâdî('l-Kurâ)da kayaları oya(rak evler yapa)n Semûd(kavmin)e? (Fecr: 10/9) âyetinde Allah'ın, Vâdî'de kayaları yontarak evler yapmış olan Semûd kavmini, peygamberlerini yalanladıkları için helak ettiği anlatılmaktadır.

Burada Vâdî olarak anılan bu yer, Vâdî'l-Kurâ'dır. Kura, karyenin çoğuludur. Karye: küçük, büyük yerleşim merkezidir. Kry kökünde toplama, toplanma anlamı vardır. Havuzda toplanan suya kıra suyun toplandığı havuza mikrât, su kanalına kariyy, gelip toplanan konuklara ziyafet vermeğe de kıra denilir.

Yakut'un açıklamasına göre Vâdî'l-Kurâ,Medîne-Şam yolu üzerinde, Medine'ye bağlı bir kasabadır. Eskiden Semûd kavminin yaşadığı bu yere sonradan Yahudiler yerleşmiş; Hicretin yedinci yılı, Cumâdâ el-âhire ayında Hz. Peygamber tarafından fethedilmiştir.

Peygamber, Hayber'i fethettikten sonra buraya geldi, halk onun teslîm olma önerisini kabul etmeyince savaştı, yenilen Yahudiler, yurtlarında kalmak ve toprağı haraç esasına göre işletmek kaydıyla antlaştılar. Hz. Peygamber, Hayber'e tanıdığı şartları bunlara da tanıdı. Hayber'liler gibi bunlar da Hz. Ömer zamanında yurtlarından çıkarılmışlardır.

VAHŞÎ HAYVANLARIN HAŞRİ

Vahşî hayvanlar bir araya toplandığı gün. (Tekvîr: Vahş, üns'ün tersidir. İnsan için üns (ülfet, dostluk) bulunmayan yere vahş denilir. falan adam aç yattı, demektir. Issız yerde yaşayana vahşi denilir. Vahşî hayvan, ehlîleşmemiş hayvan demektir. Vahş'm çoğulu vuhûştur. Kıyamet gününde vahşî hayvanlar da herkesin hesap vereceği toplantı yerine getirilirler. Onlar da birbirlerinden haklarını alırlar. Hayvanların hasredilmesi konusunda üç görüş vardır:

Birine göre kıyamet günü hayvanlar da diriltilir, birbirlerinden haklarını alır, sonra toprak olurlar. İkincisine göre hayvanların haşri, kıyametin dehşeti sırasında hepsinin ölmesidir. İnsanlardan ve cinlerden başkası diriltilip mahşere getirilmez. Bu görüş İbn Abbâs'a bağlanır. Üçüncüsüne göre hayvanların haşri, kıyametin dehşetinde bir araya toplanması ve birbirine karışmasıdır.

VAHİY

4- O(nun okuduğu Kur'ân) kendisine vahyedilen vahiyden

başka bir şey değildir. 5- Onu, müthiş kuvvetleri olan biri öğretti; 6-Üstün akıl sahibi (melek). Doğruldu; 7- Kendisi yüksek ufukta iken. 8-Sonra yaklaştı, sarktı. 9- (Muhammed ile arasındaki mesafe) İki yay uzunluğu kadar, yahut daha az kaldı. 10- Kuluna, vahyettiğini vahyetti. (Necm: 23/4-10)

Vahy, sür'atli işaret demektir. Sür'at anlamını içerdiğinden dolayı hızlı iş için denilir. Bu sür'atli işaret rumuz ve dokundurma şeklinde söz ile; kelimesiz soyut ses ile; el, kaş göz işaretiyle veya yazı ile olabilir. (Zekeriya,) Ma 'bedden kavminin karşısına çıkıp onlara: 'Sabah akşam (Rabbinizi) tesbîh edin!' diye işaret etti."

VAKAR

Niçin Allah 'a vakar ummuyorsunuz (saygının yalnız Allah'a yapılacağına inanmıyorsunuz; yahut Allah'a saygıya önem vermiyorsunuz)? (Nûh: 71/13)

Vakr kökünden vakar , sükûn, hilim, ağırbaşlılık, saygı demektir. Vâv'ın fethiyle Vakr ve kesriyle vikr , yük demektir.

(Yağmur) Yüklü(bulut)lara andolsun"

VÂKI'A

1-Olacak vak'a olduğu (kıyamet koptuğu) zaman, 2- Onun oluşunu yalanlayacak yoktur. 3- O alçaltıcı, yükselticidir (yerleri alt üst eder), 4- Yer şiddetle sarsıldığı, 5- Dağlar serpildikçe serpildiği, 6- Dağılan toz duman haline geldiği 7- Ve sizler üç sınıf olduğunuz zaman! (Vâkı'a: 46/1-7)

Vâkı'a: Vukubulacak çok önemli olayı nitelemektedir. Vukuunda asla yalan olmayan, yahut vukuunu yalanlayacak bir şey bulunmayan o olay olduğu zaman... deniyor. Ve cümle, sonundaki birkaç ünlem ile olayın dehşetini kavramak, zihne bırakılıyor. Birçokları olayın korkunçluğunu anlatmak için cevâbın kaldırılmış olduğunu söylemişlerdir. Mânâ şudur: Kıyamet koptuğu zaman neler olur, neler?! Fakat cevap Onun oluşunu yalanlayacak yoktur." âyeti de olabilir.

Vuku' düşmek, meydana gelmek; vâkı'a başa çarpan korkunç olaydır. yağmur düştü (yağdı) demektir.  demirin sesi demektir. Bu kökten yapılmış olan îka' müzikte vuruş anlamına gelir. Suyun durduğu yere vakî'a, kuşların barındığı yere de mevki' denilir. Vâkı'a, kötü, hoşa gitmeyen, korkunç veya çok büyük, dehşet veren olaylar hakkında kullanılır. Savaşa da vak'a denilir. Mânâ şöyle olur: Kıyamet kopmadan önce onu yalanlayanlar varsa da koptuğu zaman onu yalanlayacak yoktur, o mutlaka kopacaktır. Kıyametin kopacağı böyle kesin ifade ile belirtildikten sonra onun nitelikleri anlatılıyor.

İşte o gün olan olmuştur."

VAKI'A SÛRESİ

Adını birinci âyetteki Vâkı'a'dan alan sûrede, âhirette Kitabı sağ tarafından verilenlerle, sol tarafından verilenlerin durumları tasvir edilir; Allah'ın büyüklüğü ve ölenleri diriltmeğe kadir olduğu çeşitli somut kanıtlarla anlatılır; Kur'ân'ın Allah tarafından indirildiği vurgulanır ve insanın can çekişme haliyle âhirete geçişini canlandıran âyetlerle sûre bitirilir.

Bütün âyetleri arasında sıkı bir ilgi vardır. Bundan Sûrenin tamamının bir defada indiği anlaşılır. 81-82. âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de bu âyetlerin, sözün akışına bağlılığından dolayı bu rivayetten şüphe etmek gerekir. Sûre Mekke'de, Tâhâ Sûresi'nden sonra inmiştir. Muhammed İzzet Derveze, bu sûrenin baş tarafında, Tâhâ Sûresi'nden sonra indiğine delîl olacak ifade bulunduğunu söylüyor. Sûre, 96 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 56, iniş sırasına göre 46. sûredir.

Abdullah ibn Mes'ûd'u, ölüm hastalığında ziyaret eden Hz. Osman, "Sana bir bağışta bulunulmasını emredeyim mi?" demiş. Abdullah buna ihtiyacı olmadığını söylemiş. Osman: "Senden sonra çocuklarına kalır" demiş. Abdullah: "Sen kızlarım için tasalanma. Ben onlara Vâki'a Sûresi'ni okumalarını emrettim. Ben Peygamber(s.a.v.)in şöyle dediğini işitmiştim: Her kim her gece Vâkı'a Sûresi'ni okursa ona fakirlik dokunmaz''

VAKIF

180- Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya, yakınlara uygun bir biçimde vasiyet etmek, korunanlar üzerine bir borçtur.

VAKİT

Elçilerin tanıklık etme vakti gelince! (Mürselât: 33/11-13)

Vakit yapılacak bir eylem için belirlenen zamandır. Bundan dolayı vakit deyince bir eylem, yapılacak veya yapılan bir iş düşünülür. Namaz, oruç, hac gibi ibâdetlerin vakti olduğu gibi, peygamberlerin, tanıklık edeceği Yüce Dîvân4ın da vakti vardır.

Mikât da bir olay için belirlenen zamandır.140- Musa ile otuz gece (bana ibâdet etmesi için) sözleştik ve buna on gece daha kattık. Böylece Rabbinin tayin ettiği vakit, kırk geceye tamamlandı. Mûsâ, kardeşi Harun'a dedi ki: "Kavmim içinde benim yerime geç, ıslah et, bozguncuların yoluna uyma." 143- Mûsâ, tayin ettiğimiz vakitte bizimle buluşmağa gelip de Rabbi ona konuşunca: "Rabbim, bana görün, sana bakayım!" dedi. (Rabbi) buyurdu ki: "Sen beni göremezsin; fakat dağa bak, eğer o yerinde durursa, sen de beni göreceksin!" Rabbi dağa görününce onu darmadağın etti ve Mûsâ da baygın düştü. Aydınca: "Sen yücesin, sana tevbe ettim, ben inananların ilkiyim!" dedi. (A'râf: 39/142-143)

(Allah, Mûsâ 'ya kırk gece ibâdetten sonra buluşma va 'detmiş ve kavminden yetmiş kişiyi de seçip o huzura getirmesini emretmişti). Mûsâ, bizimle buluşma vakti için kavminden yetmiş adam seçti (huzura getirdi. Gelenler, Mûsâ ile Allah arasındaki o yüce konuşmayı işitmekle yetinmeyip Allah'ı açıkça görmedikçe inanmayacaklarını söylediler. Bunun üzerine) onları sarsıntı yakalayınca (Mûsâ) dedi ki: "Rabbim, dileseydin bunları da beni de daha önce helak ederdin. İçimizden bazı beyinsizlerin yaptıklarından ötürü bizi helak mı edeceksin? Bu (iş), senin imtihanından başka bir şey değildir. Onunla dilediğini şaşırtırsın, dilediğine yol gösterirsin. Sen bizim velîmizsin, bizi bağışla, bize acı! Sen bağışlayanların en iyisisin!" (A'râf: 39/155)    "

49- De ki: "Öncekiler de sonrakiler de. 50- Belli bir günün buluşma vakti için mutlaka toplanacaklardır." (Vâkı'a: 46/49-50)

Büyücüler belli bir günün belirlenen vaktinde bir araya getirildi. (Şu'arâ: 47/38)

(Hakkın bâtıldan ayrılacağı) Hüküm günü, hepsinin varacağı gündür. (Duhân: 64/40)

Muhakkak ki (haklının, haksızın ayırdedileceği) hüküm günü, belirlenmiş bir vakittir. (Nebe': 80/17)

VAKUD

1- Burçlar sahibi göğe andolsun, 2- Va'dedilen güne andolsun, 3- (O gün) Şahide ve şâhidlik edilene andolsun, 4- Ki kahroldu o hendeğin adamları 5- O yakıt doldurulup tutuşturulmuş ateş (hendeğinin adamları)! 6- Onlar, o(ateş hendeği)nin başında oturmuşlardı. 7- Ve onlar, müzminlere yaptıklarını seyrediyorlardı. 8- Mü'minler sırf azız, övgüye lâyık Allah'a inandıkları için o(zâlim)ler onlardan öç aldılar. 9- O (Allah) ki göklerin ve yerin hükümranlığı O'nundur. Allah, her şeye tanıktır. 10- İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra (yaptıklarına) tevbe etmeyenler (yok mu), onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır. (Bürûc: 27/1-10)

5. âyette geçen vakûd yakıt demektir. Bu kökten istif al vezninde istîkâd da ateş yakmak, ateş yakmağa çalışmak anlamına gelir.

İstiare olarak da kullanılır, (savaş için ateş yaktı), yani savaş çıkarmağa çalıştı, tarafları savaşa kışkırttı demektir.

VASITAYA BİNERKEN DU'Â

13- O ki bütün çiftleri yarattı ve size bineceğiniz gemiler ve hayvanlar var etti, 13- Ki onların sırtına binesiniz, sonra onlara bindiğiniz zaman Rabbinizin nimetini anasınız ve (şöyle) diyesiniz: "Bunu bizim hizmetimize veren(Allah)ın şanı yücedir, yoksa biz bunu (hizmetimize) yanaştırmazdık. 14- Biz elbette Rabbimize döneceğiz. "(Zuhruf: 63/12-14)

Bu âyet/erde de Allah'ın, bütün çiftleri yarattığı; insanların sırtına binip taşındıklan gemileri ve hayvanları var ettiği; bunlara binerken insanların da bunları kendilerinin hizmetine veren Allah'ın şanını kutsamaları gerektiği anlatılmaktadır.

12'nci âyette Allah'ın, bütün çiftleri yarattığı belirtiliyor ki bundan Allah'ın zâtından başka bütün varlıkların çift olduğu anlaşılır. Gerçekten evrende her şey çift çifttir. Yer, gök; alt, üst; sağ, sol; ön, arka; geçmiş, gelecek; yaz, kış; atomun elektronu, protonu; elektriğin negatifi, pozitifi; bitkilerin, hayvanların erkeği, dişisi vardır. Bu ifade de Kur'ân'ın bilimsel mu'cizelerinden biridir.

Allah insanlara binecekleri gemileri ve hayvanları yaratmıştır. Korkunç deniz insanlara itaat edip gemileri başının üstünde taşımaktadır. İnsanlardan güçlü hayvanlar, insanlara hizmet ve itaat edip onları sırtlarında taşır. İnsanlara bu nimetleri veren Allah'tır. Öyle ise Allah'ın lütfuyla gemilere ve hayvanlara bindikleri zaman bu nîmetlerin, sadece Allah tarafından kendilerine verildiğini anmaları ve Allah'ı teşbih edip: Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın sânı yücedir. O bunu bize boyun eğdir-meseydi biz bunu hizmetimize yanaştıramazdık" demeleri gerekir.

İnsan gemi ile veya hayvan sırtında bir yerden bir yere gider. Âyetin sonunda. Biz Rabbimize döneceğiz" cümlesiyle insanın ebedî seyahatine de işaret etmektedir. Rûh, şu beden bineği üzerinde Rabbine seyahat etmektedir. Asıl seyahat da Allah'a olan seyahattir.

Bu âyetin tefsirinde iki hadîs zikredilmiştir. Birincisi Hz. Alî'nin rivayetidir. Hz. Alî, hayvana bineceği sırada ayağını üzengiye koyarken: "Bismillah " demiş, hayvanın sırtına oturunca: El-hamdu lillâh, subhânellezî sahhara lenâ hazâ vemâ kunnâ lehû mukririîn ve innâ ilâ rabbinâ lemunkalibûn" dedikten sonra üç kere: Elhamdü lillâh", üç kere Allahu ekber" demiş, ardından: Subhâneke lâilâhe illâ ente zalemtu nefsîfağfir demiş ve gülmüş. Neden güldüğünü soranlara: "Peygamber (s.a.v.) de benim yaptığım gibi yapmış, gülmüştü. Ben de neden güldüğünü sormuştum. Şöyle cevap vermişti: "Rab Teâlâ, kulunun Rabbiğfir lî (Rabbim beni bağışla) demesini beğenir ve 'Kulum benden başka günâhları bağışlayan olmadığını bildi' der."

VASÎLE

Allah bahire, sâibe, vasile ve hâm diye bir şey yapmamıştır. Fakat inkâr edenler, Allah'a yalan uyduruyorlar ve çokları da akıl erdiremiyorlar. (Mâide: 110/103)

Bu âyette de bazı hayvanlar hakkında ortaya çıkarılıp dinleştirilen bazı geleneklerin Allah'ın yasasında bulunmadığı; Allah'ın bahire, sâibe, vasile ve hâm diye bir şey yapmadığı, insanların kendi uydurması olan bu şeyleri Allah'ın üstüne atıp Allah'a karşı yalan söyledikleri, zaten çoklarının düşünmeden hareket ettikleri anlatılmaktadır.

Vasile: yedinci doğumunu dişi ve erkek olmak üzere ikiz yapmış olan koyunun dişi yavrusuna vasile denirdi. Râğıb, vasîle'yi, bir koyun, erkek ve dişi olarak ikiz doğurursa "Kız, erkek kardeşine yetişti" diyerek dişinin hatırına erkeği de kesmezlerdi" şeklinde tanımlamıştır.

VASİYYET

180- Birinize ölüm geldiği zaman, eğer bir hayır (mal) bırakacaksa, anaya, babaya, yakınlara uygun bir biçimde vasiyet etmek, korunanlar üzerine bir borçtur. 181- Kim işittikten sonra vasiyeti değiştirirse, günâhı, onu değiştirenlerin boynunadır. Şüphesiz Allah işitendir, bilendir. 182- Kim de vasiyet edenin bir hatâ veya günâh işlemesinden korkar da (tarafların) aralarını düzeltirse, ona günâh yoktur, Allah bağışlayandır, esirgeyendir. (Bakara: 92/180-182)

92/180-181. âyetlerde ölmekte olan kişinin, bıraktığı maldan ana babasına ve akrabasına uygun miktarda bir şey vasiyet etmesi farz kılınmakta, ölenin vasiyetini değiştirmeğe kalkanlar şiddetle uyarılmaktadır.

Vasiyet birine bir davranışı, bir eylemi öğüt tarzında tavsiye etmek demektir. Vasiyet etme işine vasiyet dendiği gibi vasiyet edilen mala da vasiyet denilir. Ölen kimsenin vasiyetini yerine getirmekle, yahut yetimin veya kendini yönetecek kadar akıl gücü olmayan kimsenin malını yönetmekle görevlendirilen kimseye vasîyy çoğulu avsiyâ denilir. Borçlan, bıraktığı mîrâstan fazla olan borçlu ölünün, terekesinden, borcunu ödemek üzere, yargıç tarafından atanan insana Vasiyy-i ğuremâ; yetîme bakmak ve malını yönetmek üzere yargıç tarafından atanan kimseye de vasiyy-i mansûb denilir.

VA'Z

İçlerinden bir topluluk: "Allah'in helak edeceği, yahut şiddetli bir şekilde azâbedeceği bir kavme artık ne diye öğüt veriyorsunuz?" dedi. Dediler ki: "Rabbinize ma'zeret (beyan edebilmek) için, bir de belki korunurlar diye (öğüt veriyoruz)." (A'râf: 39/164)

İsrâîloğulları içinde toplumun çoğunluğunun yaptıkları günâhlara, hatâlara katılmayan iyi kişiler, onlara va'zediyor, onları uyarıyor, yola getirmeğe çalışıyorlardı. Fakat kötülüklerine devam eden çoğunluğun, bir türlü yola gelmediklerini, bütün va'zların boşa gittiğini gören bazı vâ'izler, diğer vâ'iz arkadaşlarına, söz dinlemeyen şu insanlara ne diye boş yere öğüt verdiklerini, nefes tükettiklerini inkâr tarzında sordular. Ama daha derin düşünen arkadaşları, iki şeyden dolayı öğüt vermeğe devam ettiklerini söylediler: Biri Allah'a karşı vazifelerini yapmış olmak, özür beyân edebilmek; diğeri de belki bir gün yola gelirler ümidinde bulunmak.

Söz dinlemez olanlar belki bir gün dinlerler. Bugün inkâr edenin, yarın inanmayacağı bilinmez. Öyle ise hayâtın sonuna kadar tebliğden geri kalmamak lâzımdır. Eğer âlimler tebliğ etmezlerse yarın Allah'ın huzurunda dileyecek özür bulamazlar. Yüce Allah: "Niçin tebliğ etmediniz?" dediğinde, Allah'a ne cevap verecekler? İşte bundan dolayı, Musa'dan sonra peygamberlerin vârisleri olan âlimler, öğüt vermeğe devam etmişlerdir.

Va'z, korkutarak insanları doğru yola getirmek, öğüt vermek demektir. Kur'ân'ın kendisi, insanları iyiye, doğruya, güzele yönelten bir tezkire (öğüt)tür:

40- Ki, o (Kur'ân) elbette değerli bir elçinin sözüdür. 41- O, bir şâ'irin sözü değildir. Ne de az inanıyorsunuz! 42- Bir kâhinin sözü de değildir. Ne de az düşünüyorsunuz! 43- Âlemlerin Rabbi tarafından indirilmiştir. 44- Eğer o, (Muhammed), bazı laflar uydurup uze iftira etseydi, 45- Elbette onun sağ(elini veya kuvvet)ini alırdık. 46-Sonra onun can damarını keserdik. 47- Sizden hiç kimse buna engel Aşmazdı. 48- O (Kur'ân), korunanlariçin bir öğüttür. (Hakka: 78/40-48)

78/40-48'nci âyetlerde Kur'ân'ın, şâir, kâhin sözü olmayıp değerli bîr Tanrı Elçisi(Cebrâîl)in sözü olduğu, Âlemlerin Rabbinin buyruğu ile andirildiği; bunu Hz. Muhammed'in uydurmadığı; öyle bir şey olsa Allah'ın, omu elini felç edeceği, can damarını keseceği; bunun, korunanlar için bir lezkire (öğüt) olduğu vurgulanmaktadır.

O, değerli bir elçinin sözüdür" âyetinde: Değerli elçi hakkında iki ihtimal vardın Birine göre bu değerli elçi, Cibril Aleyhisselâm, diğerine göre de Hz. Muhammed Aleyhisselâm'dır. Fakat birinci mânâ daha kuvvetlidir. Bununla Kur'ân'ın, değerli bir elçi tarafından Hz. Muhammed'e vahyedildiği anlatılmaktadır. Necm Sûresi'nde Kur'ân'ın, "şedîdu'l-kuvâ: büyük güçlere sahip"

VECH

38- Yüzler var ki o gün parıl parıl, 39- Güleç, sevinçli. 40- Yüzler de var ki o gün tozlanmış. 41-Onları karanlık bürümüş (öylesine üzgün, öylesine dertli). 42- İşte onlar kâfirler, Hak'tan sapanlardır. (Abese: 24/38-42)

22- Yüzler var ki o gün ışıl ışıl parlar, 23- Rabbine bakar. 24- Yüzler de var ki o gün asıktır. 25- Kendisine bel kemiklerini kıran(belâ)nın yapılacağını anlar. (Kıyamet: 31/22-25)

26- Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var. Onların yüzlerine ne bir kara bulaşır, ne de horluk. İşte onlar cennet halkıdır, orada ebedî kalacaklardır. 27- Kötü işler yapanlara da (yaptıkları) kötülüğün aynen cezası verilir. Ve onların yüzlerini bir horluk kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur. Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalara bürünmüştür. İşte onlar da ateş halkıdır, hep orada kalacaklardır. (Yûnus: 51/26-27)

Allah'a yalan uyduranların kıyamet günü yüzlerinin kapkara kesildiğini görürsün. Kibirlenenler için cehennemde bir yer yok mudur? (Zümer: 59/60)

2- Yüzler var ki o gün öne düşüktür, 3- Çalışır, yorulur

VEHB (HİBE)

Ona bizden bir rahmet ve sağduyu sahiplerine bir ibret olarak ailesini ve onlarla beraber bir eşini daha armağan ettik. (Sâd: 38/43)

"Rabbimiz, bize gözler sevinci (gönüller açan) eşler ve çocuklar lütfeyle ve bizi korunanlara önder yap!" derler. (Furkan: 42/74)

Onlara rahmetimizden (mal ve çocuk) lütfettik ve onlar için yüce bir doğruluk dili verdik. (Meryem: 44/50)

38/43'ncü âyette Allah'ın, bir hastalık sonucunda çektiği sıkıntı yanında malını ve ailesini kaybeden Hz. Eyyûb'a lütfedip ailesini ve kaybettiği malı ve çocukları yerine bir kat fazlasını hibe ettiği; 42/74'ncü âyette sâlih mü'-minlerin, Allah Taâlâ'dan, kendilerine göz bebeği eşler ve çocukları hibe etmesini ve kendilerini korunanların önderi yapmasını diledikleri; 44/50'nci âyette de Allah Taâlâ'nın, bu âyetten önce anılan peygamberlere rahmetinden bir parça hibe ettiği ve onlara yüce bir doğruluk dili verdiği belirtilmektedir.

Hibe: herhangi bir malı veya değerli şeyi, karşılıksız olarak birine vermek, bağışlamaktır. Buna mevhibe de denilir.

VEHN

"Rabbim, ben, bende kemik gevşedi; baş, ihtiyarlık aleviyle tutuştu. Rabbim, sana du'â ile hiçbir zaman bahtsız olmadım (her du'â ettikçe kabul buyurdun, beni istediğimden mahrum etmedin)" demişti. (Meryem: 44/4)

44/4'ncü âyette Hz. Zekeriya'nın, Allah'a niyaz ederek kemiklerinin vehnettiğini (gevşediğini), saçlarının ağardığını, şu ihtiyarlık çağında kendisine vâris olacak bir çocuk lütfetmesini dilediği anlatılmaktadır.

Vehn: fiziksel veya ruhsal olarak zayıflıktır. Biz insana, ana babasını tavsiye ettik. Anası onu zayıflık üstüne zayıflık çekerek (karnında) taşımıştır. (Ona gebe kaldığından itibaren tâ doğuruncaya kadar günden güne güçsüzleşmiş, ağırlaşmıştır). Onun sütten kesilmesi de iki yıl içinde olmuştur. (Bunların hepsi, güç şeylerdir. Onun için biz insana): "Bana ve anana-babana şükret, dönüş banadır" dedik). (Lokman: 57/14)

Yüce Allah, insana anne babasına iyilik etmesini öğütlemiştir. Çünkü Allah'tan sonra insanın üzerinde en çok hakkı olanlar, anne babasıdır. Annesi onu vehn üzerine vehn ile yani nice güçlüklerle önce karnında, sonra kucağında taşımış, iki yıla yakın emzirmiş, uzun süre bakıp, koruyup onu büyütmüştür. Eğer annesi ona böyle bakmasa, belki de canlıların en geç gelişeni olan zayıf insanın güçlenmesi; kendisini yönetecek, koruyacak duruma gelmesi mümkün olmaz. Bunun yanında babası da annesiyle beraber onu korumuş, yetişmesine emek vermiştir. Büyüyüp gelişmesi için kendisine bu kadar emek veren, hizmet ve iyilik eden anne babasının bu iyiliklerine karşı onlara iyilik etmek, elbette insanın üzerine borçtur. İnsan önce Allah'a, sonra ebeveynine karşı itaatle yükümlüdür. Bunu yapmayan kimse, er geç cezasını çeker.

14'ncü âyetin sonunda yüce Allah, insanın, dünyâda ebeveynine karşı davranışlarına dikkat etmesini pekiştirmek üzere: "Dönüş banadır!" buyuruyor. Yani dünyâda Allah'a ve ebeveynine karşı yaptıklarından, bir gün Allah'ın huzurunda hesap vereceğini hatırlatıyor.

Ebeveyne itaat gerekir. Fakat ebeveynin emirleri, Allah'ın buyruklarına ters düşerse bu konuda onlara itaat gerekmez. Çünkü Yaratana isyan olacak işlerde yaratılmışlara itaat edilmez. Yaratanın hakkı, anne babanın hakkından üstündür. Şirk, Allah'ın nimetlerine nankörlüktür. Yüce Allah, müşrik anne babası insanı Allah'a ortak koşmaya sevk etmek istedikleri takdirde onlara itaat etmemesini, fakat müşrik de olsalar dünyâ işlerinde anne babasıyla iyi geçinmesini, âhiret işlerinde ise Peygamber'in ve mü'minlerin yoluna uymasını emrediyor.

Gevşemeyin, üzülmeyin, eğer inanıyorsanız, mutlaka siz üstün geleceksiniz. (Al-i İmrân: 94/139)

94/139'ncu âyette, Uhud Savaşında yenik düşen Müslümanlara, moral verilmekte, gevşeyip üzülmemeleri emredilmekte, gerçekten inanıyorlarsa kendilerinin üstün geleceği müjdelenmektedir.

Uhud Savaşı, bir deneme, bir sınav olmuştur. Müslümanlar üzülmesinler, inandıkları ve imanlarının gereklerini yerine getirdikleri takdirde daima kendileri üstün geleceklerdir. Nitekim öyle olmuş, bu savaş İslâm tarihinde bir dönüm noktası teşkil etmiş, bundan sonra artık Müslümanlar toparlanmış, hep kendileri üstün gelmişlerdir.

Kureyş ordusu savaş alanından ayrıldıktan sonra Müslümanların kökünü kesmediklerinden ötürü pişman olmuş, geri dönüp tekrar saldırmayı düşünmüşlerdi. Allah'ın Resulü bunu bildiği için Müslümanları, onlara karşı çıkmaya teşvik etti. Müslümanlar, yaralı, üzgün ve bitkin olmalarına rağmen düşmanın ardına düştüler. Hamrâu'1-Esed denen yere geldiklerinde Kureyşin gitmiş olduğunu gördüler. Bu hareketleri, Resul ve ashabının kahramanlığını göstermeğe kâfidir. İşte bütün Müslümanların böyle yiğit olmaları gerekir.

Nice peygamber var ki, kendileriyle beraber birçok erenler çarpıştılar; Allah yolunda başlarında gelenlerden yılmadılar, zayıflık göstermediler, boyun eğmediler. Allah sabredenleri sever. (Âl-i İmrân: 94/146)

146'ncı âyette, geçmiş peygamberlerin yanında birçok ribbîlerin (Allah'ı bilen, Allah'a ibâdet eden, Allah yolunda cihâd eden insanların) savaştıkları, Allah yolunda uğradıkları belâlardan yılmadıkları başlarına gelen olaylara sabrettikleri; Allah'ın, sabredenleri sevdiği belirtilmektedir.

O topluluğu îakibetmekte gevşeklik göstermeyin. Eğer siz acı çekiyorsanız, onlar da sizin acı çektiğiniz gibi acı çekmektedirler. Üstelik siz Allah'tan, onların ummayacakları şeyleri, ummaktasınız. Allah bilendir, hüküm ve hikmet sahibidir. (Nisa: 98/104)

98/104'ncü âyet de düşmanı takipte gevşeklik göstermemeyi, bu konuda asla yılmamayı emretmekte; mü'minlerin, Allah'tan, kâfirlerin umamayacağı şeyleri umduklarını belirterek onları cihâdda sebata teşvik etmekte ve Allah'ın ilim ve hikmet sahibi olduğunu hatırlatarak her konuda olduğu gibi savaş konusunda da ilim ve hikmetle, zamanın üstün tekniğiyle hareket etmelerini öğütlemektedir.

İşte size böyle yaptı. Çünkü Allah, kâfirlerin tuzağını zayıflatır. (Enfâl: 93/18) âyetinde de Allah'ın, inkarcıların tuzağını gevşetip boşa çıkaracağı vurgulanmaktadır.

VEHY, VAHİYE

Sûr'a bir tek üfleme üflendiği, 14- Arz ve dağlar yerlerinden kaldırılıp şiddetle birbirine çarpılarak darmadağın olduğu zaman, 15- İşte o gün, olan olmuştur. 16- Gök yarılmıştır; o gün o, zayıf, sarkıktır. (Hakka: 78/13-16)

Vehy yarık, sarkık demektir. Bağı gevşemiş her şeye vahiye denilir. Kıyamette Yüce Dîvân sahnesini canlandıran Hakka: 78/13-16'ncı âyetlerde, Sûr'un âhiretteki Yüce Mahkeme'ye çağırma borusunun uyandıracağı dehşet canlandırılmaktadır. O çağrı öyle bir dehşet ve korku verir ki sadece canlılar değil, dağlar, yer gök dahi korkudan sarsılır, dağlar savrulur, gök parçalanır.

Zümer Sûresi'nin 68'nci âyetinde belirtildiği üzere bu boru, iki kez ardı ardına çalınır. Birinci sesi duyan canlar, neden çağrıldıklarını anladıkları için korkudan bayılırlar. Yalnız Allah'ın güçlendirdiği bazı kimseler korkmazlar, sarsılmazlar. Bu birinci ses öldürücü değil, dirileri yüce Mahkemeye davet çağrısıdır. Orada ölüm yoktur. Canları Mahkemeye çağırmak için Sûra üflenir (yani boru çalınır). İşte o Yüce Dîvân'da toplanma sesini duyan canlar, korkudan bayılırlar; dağlar heybetten yerinden fırlar; engebeler kalkar; gök sarkar, zayıflar. O ses, sadece canlıları değil, cansız olan dağları, yıldızları dahi sarsacak heybettedir. Sûra bir kez daha üflenir, yani çağırma tekrar edilir. Bu ikinci üfleme ile akılları başlarına gelen canlar, Yüce Dîvân'a çıkmaktan başka çare olmadığını anlar ve hesap vermek üzere Rabbin huzuruna koşarlar.

İşte Kur'ân-ı Kerîm'de anlatılan "Sûr'a üfleme", Tanrısal Mahkemeye çağırmadır. Bu iki üfleme ayrı ayrı zamanlarda değil, aynı zamanda olacaktır. Birincisi öldürücü, ikincisi diriltici değil, her ikisi de Mahkemeye çağrıdır. Ancak birincisini duyanlar, korkudan bayılırlar. İkinci sesi duyunca akılları başlarına gelir, Mahkemeye koşarlar. Şimdi konu ile ilgili âyetleri, iniş sırasına göre gözden geçirirsek bu husus daya iyi anlaşılır:

"Sûr'a üflendi İşte bu, kendisine karşı uyarılan gündür! Her can, yanında bir sürücü ve bir şâhidle geldi."

VELAYET

62- İyi bil ki, Allah'ın velîlerine (sevdiklerine) korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. 63- Onlar ki, inanmışlardı ve korunuyorlardı. 64- Dünyâ hayâtında da, âhirette de müjde onlara! Allah'ın kelimeleri değişmez (O'nun verdiği söz, mutlaka yerine getirilir). İşte bu, büyük kurtuluştur. (Yûnus: 51/62-64)

Bu âyetlerde Allah'ın velîlerine korku olmadığı ve onların üzülmeyecekleri vurgulandıktan sonra onların inanan ve kötülüklerden korunan, dünyâ hayatta da, âhirette de saadetle müjdeli, mutlu insanlar oldukları, Allah'ın değişmez kararı ile bu saadete ermenin büyük başarı olduğu vurgulanmaktadır.

Önce velî kelimesinin kök anlamını ve Kur'ân'daki kullanılışlarını görelim, sonra bu kelimenin tasavvufta kazandığı derin anlamı açıklamaya çalışalım:

Veliyy velayet, yahut vilâyet kökünden türemiş sıfattır. Seven, koruyan; yahut sevilen korunan anlamına gelir. Velî, kişinin en yakını demektir. Mevlâ da velilik bulunan, velîlik yapan anlamındadır. Mevlânm çoğulu mevâlî kişinin mîras alan yakınlarıdır.

Velî kökünden velâ , tevâlî iki şeyin, araya yabancı bir şey girmeden beraber olması, birbirini izlemesi demektir. Bu anlam daha sonra mekân, nisbet, din, sadâkat, yardım yakınlıkları anlamında da kullanılmıştır. Velayet fetha ile dostluk, koruyuculuk, neseb; kesre ile vilâyet ise emirlik, sultanlık anlamına gelir. Bazılarına göre de bu kelime, delâlet ve dilâlet gibi iki şekilde de söylenir, fakat anlamı değişmez.

İşte o durumda velayet yalnız hak olan Allah'a mahsustur." (Kehf: 69/44)" İnanıp da hicret etmeyenlere gelince, onlar hicret edinceye kadar onların velayetinden size bir şey yoktur." (Enfâl: 93/72) âyetlerinde velayet, koruma, koruyuculuk anlamında kullanılmıştır. Birinci âyette felâket ânında gerçek tanrı olan Allah'tan başka koruyucu olmadığı; ikinci âyette mü'minlere, inandıkları halde hicret etmeyip küfür yurdunda kalmayı yeğleyenleri korumak zorunda bulunmadıkları bildirilmektedir.

Veliyy ve mevlâ fail ve mefûl anlamlarında kullanılır. Fail anlamında kullanıldığında işi üstlenen, yöneten, koruyan; mefûl anlamında kullanıldığında ise yönetilen, korunan demektir. Allah için inananların velîsi ve mevlâsıdir, denilir. Fakat inanan için Allah'ın velîsidir, denilir, ama Allah'ın mevlâsıdır denmez. Kur'ân'da Allah mü'minlerin hem velîsi, hem de mevlâsı olarak kullanılmış, fakat inananlar hakkında sadece Allah'ın velîsi oldukları belirtilmiştir:

Benim velîm, Kitâb'ı indiren Allah'tır. O, iyileri yönetir (korur). (A'râf: 39/196)

Allah, inananların dostudur. Onları karanlıklardan aydınlığa çıkarır. Kâfirlerin dostları da tâğûttur. (O da) Onları aydınlıktan karanlıklara çıkarır. (Bakara: 92/257)

Doğrusu, insanların İbrahim'e en yakın olanı, ona uyanlar, bu peygamber ve mü'minlerdir. Allah da mü'minlerin dostudur. (Âl-i İmrân: 94/68) âyetlerinde Allah, mü'minlerin velîsi;  orada her can, geçmişte yaptıklarını dener (yaptıklarının yararını ve zararını görür). Gerçek sahihleri olan Allah'a döndürülürler ve uydurdukları (tanrılar) kendilerinden kaybolur. (Yûnus: 51/30, En'âm: 55/62)

78- Allah uğrunda, O'na yaraşır biçimde cihâd edin. O, sizi seçti ve dînde size bir güçlük yüklemedi; babanız İbrahim'in dîni(ne uyun). O (Allah) bu(Kur'â)ndan önce(ki Kitâblarda) da, bu(Kur'â)nda da size "Müslümanlar" adını verdi ki, Elçi size şâhid olsun, siz de insanlara şâhid olasınız. Haydi namazı kılın, zekâtı verin ve Allah'a sarılın; sahibiniz O'dur. Ne güzel sâhib ve ne güzel yardımcıdır (O)! (Hac: 88/78)

Eğer dönerlerse, bilin ki Allah sizin sâhibinizdir. O, ne güzel sâhib, ne güzel yardımcıdır! (Enfâl: 93/40)

Bu böyledir, çünkü Allah inananların kor uy uçuşudur. Kâfirlerin ise koruyucuları yoktur. (Muhammed: 99/11)

Eğer ikiniz, kalblerinizin sapmış olmasından dolayı Allah'a tevbe ederseniz (ne a'lâ). Ve eğer Peygamber'e karşı birbirinize arka olursanız (bilin ki) onun koruyucusu ve yardımcısı Allah, Cibril ve müzminlerin iyileridir. Ayrıca melekler de ona arkadır. (Tahrîm: 106/4) âyetlerinde Allah'ın, mü'minlerin velîsi ve mevlâsı olduğu vurgulanmaktadır. Yani Allah, inananların koruyup kollayıcısı, dostu, sahibidir.

Vâlî de velî anlamındadır: Zaten onların, O'ndan başka vâlîsi (koruyucusu) yoktur." (Ra'd: 87/11)

Allah inananların velîsi olduğu gibi inananlarda birbirlerinin velîsidirler:

İnanan erkekler ve inan kadınlar, birbirlerinin velîleridirler." (Tevbe: 113/71)

Mü'minler birbirlerinin velîsi oldukları gibi münafıklar ve kâfirler de birbirlerinin velîsidirler. Düşünce birliği, onları birbirine yaklaştırır: Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerinin velîleridirler." (Tevbe: 113/67)

Fakat inananlarla kâfirler arasında velayet bağı kalmaz: Ey inananlar, müzminleri bırakıp kâfirleri velîler edinmeyiniz." (Nisa: 98/144) ve bkz. Câsiye: 65/19; Âl-i İmrân: 98/28; Mümtehine: 111/1; Mâide: 110/51,57,81; Tevbe: 113/23).

İnanmayanlarla şeytânlar arasında velayet (dostluk) kurulmuştur. Karşılıklı olarak birbirlerinin velîleridirler: Biz şeytânları, inanmayanların velîleri yaptık." (A'râf: 39/27)

Onlar, Allah'tan ayrı olarak şeytânları kendilerine velîler edindikleri halde hâlâ kendilerinin doğru yolda olduklarını sanıyorlar. (A'râf: 39/30)

Ayrıca şeytân, Allah'a bağlı kulları değil, ancak inanmayan dostlarını etkisi altına alın 99-İnananlara ve Rablerine dayananlara şeytânın bir (yaptırım) gücü yoktur. 100- Onun gücü, sadece kendisini dost tutanlara ve Allah'a ortak koşanlaradır. (Nahl: 70/99-100)

Aynı kökten türeyen tef îl vezni ndeki tevliye, döndürmek anlamına gelir: Elbette seni hoşlanacağın bir kıbleye döndüreceğiz. Yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir. (Bakara: 92/144)

Tefa"ul babından tevellî de eğer kendiliğinden geçişli ise sevmek, yönelmek, üstlenmek anlamına; Iaf zan veya ma'nen 'an ile geçişli ise yüz çevirmek anlamına gelir." Kim Allah'ın, Elçisinin ve mü'minlerin tarafını tutarsa, (bilsin ki) galip gelecek olanlar, yalnız Allah'ın partisidir."

VERGİ

İslâm maliyesinin gelir kaynaklarından biri de başlıca üç vergiden oluşur. Bunlar cizye, harâc ve zekâttır. Cizyeyi, C maddeleri arasında izah etmiştik. Ancak maddeye hayli ilâve yaptığımız için 4'ncü ciltte yazdığımız cizye maddesini, o cildi okuyanların bu ilâvelerden de yararlanmaları için maddeyi burada ilaveleriyle birlikte yeniden yazmak gereğini duyduk:

VESİLE

Ey inananlar, Allah'tan korkun, O'na (yaklaşmağa) yol arayın ve O'nun yolunda cihâdedin ki, kurtuluşa eresiniz. (Mâide: 110/35)

Vesile dilde bir şeye arzu ve istekle ulaşmak demektir. Dinde vesile: ilim, ibâdet ve güzel ahlâk ile Allah yolunda yürüyerek O'nun hoşnutluğunu kazanmaktır. Vâsil Allah'ı arzu edendir. Fakat bu anlamın dışında vesilenin hırsızlık anlamına geldiği de söylenir. "Falan falanın devesini vesile ile aldı" sözü o kişinin deveyi çaldığını belirtir.

VESM

Vesm: etkilemek, sime iz, eser, işarettir. Tevsîm: bir şeyi işaretlemek demektir.

Biz onu burnunun üzerine damga vurup işaretleyeceğiz. (Kalem: 2/16)

2/16: Hortum, kibirli insanın burnundan kinayedir. Bu burun üzerine konulan işaret de Bedir günü kılıçla vurmak, yahut kıyamet günü ateşle dağlayıp o kişinin azâblık olduğunu belirlemektir.

VESVESE

1- De ki: "Sığınırım ben, insanların Rabbine. 2- İnsanların pâdişâhına, 3- İnsanların Tanrısına: 4- O sinsi vesvesecinin şerrinden. 5- O ki insanların göğüslerine (kötü düşünceler) fısıldar. 6- Gerek cinlerden, gerek insanlardan (olan bütün vesvesecilerin şerrinden Allah'a sığınırım). (Nâs: 114/1-6)

Vesvese, gizli bir sesle, fısıltı ile kötü düşünce aşılamak, bir işe, eyleme yönelmektir. Mücevherat hışırtısına da vesvâsu'l-huliyy denilir. İnsanın içinden geçen yararsız, kötü düşüncelere vesvese denilmiştir, Andolsun biz insanı yarattık, nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz. Biz ona aortundan daha yakınız!"

VETED

6- Yapmadık mı biz, arzı bir beşik, 7- Dağlan birer kazık? (Nebe': 80/6-7)

Veted kazık, evtâd kazıklar demektir. Bu âyette dağların dünya üzerine kazık gibi çakıldığı buyurulmaktadır. Dağlar düz bir alana çakılmış birtakım kazıklar görünümü verdiği için kazıklara benzetilmiştir. Kazık, çadırın sağlam durması için temel görevi yapar. Dağların da arz binasının korunması için böyle bir temel görevi yaptığı anlaşılmaktadır.Onları sarsar diye yeryüzünde yüksek dağlar var ettik"

VETR

Sefa ve vetre andolsun... (Fecr: 10/3) âyetinde şef a ve vetre and içilmektedir.

Şef çift, vetr tek demektir. Bu çift ve tek ile neyin kastedildiği hakkında çeşitli tefsirler vardır: Şef kurban bayramı günü, vetr arefe günüdür; şef kurban bayramının birinci ve ikinci günleri, vetr üçüncü günüdür; şef Âdem, vetr eşi Havvâ'dı; şef ' iki rek'atli namazlar, vetr tek rek'atli namazlardır; şef yaratıklar, vetr Allah'tır. Çünkü Allah: "Her şeyi çift yarattık."

VEYL

(insanları) Diliyle çekiştiren, kaş ve göz işaretleriyle alay eden bozguncu kişinin vay haline! (Hümeze: 32/1)

Veyl kızgınlık bildiren, birine kötülük ve helak dilemek için kullanılan bir uyarı ve tehdîd kelimesi olduğu gibi küçümseme, zavallılığını belirtme ve acıma ifadesi olarak da kullanılır. Bizim Türkçe'deki "yazıklar olsun, vay..."

söylemlerinin karşılığıdır.Ellerinin yazdığından ötürü vay haline onların! Kazandıklarından ötürü vay haline onların!"

VİZR

Hayır, sığınacak yer yoktur. O gün varıp durulacak yer, ancak Rabbinin huzurudur. (Kıyamet: 31/11

Vezer, dağda sığınılacak yerdir. Vizr ise dağın vezrine teşbîhen ağırlık, yük anlamında kullanılmıştır. Ağırlık anlamına geldiği gibi, günâh anlamına da gelir, Bir günâh yükü taşıyan, başka birinin günâh yükünü taşımaz" (Necm: 23/38, Fatır: 43/18, İsrâ: 50/15, En'âm: 55/31,164,Zümer: 59/7)

Vizr'm çoğulu evzdr'dır. Evzâr olarak: En'âm: 55/31, Nahl: 70/25, Tâhâ: 45/87, Muhammed: 99/4. âyetlere bakınız.

Vezir, emîrinin (üstünün) yükünü, sorumluluğunu üstlenen yardımcıdır. Ya Rabbi, ailemden ( kardeşimi) bana vezir yap." (Tâhâ: 45/29), Kardeşi Harun'u kendisine vezir yaptık." (Furkan: 42/35)

Muvâzeret de yardım etmek, yardımlaşmak demektir.

VÜCÛB

Biz o kurbanlık develeri de size Allah'ın (dîninin) işaretlerinden yaptık. Onlarda sizin için hayır vardır. Onlar ön ayaklarını sıra halinde yere basmış durumda iken üzerlerine Allah'ın adını anın (da boğazlayın) yanları yere düş(üp canları çık)ınca da onlardan yiyin, kanâat eden(fakîr)e de; isteyen(fakîr)e de yedir in. O( kocaman hayva)nları, size böyle boyun eğdirdik ki şükredesiniz. (Hac: 88/36)

Vücûb, siibût demektir. Bu da iki çeşittir. Biri mümkünün karşısında bulunur. Bir şeyin kalktığı düşünülürse, ona bağlı olan şeyin kalması imkânsız olur. Meselâ iki, birin varlığına bağlıdır. Bir olmadan ikinin olması muhaldir. İşte bu vücûb, mümkün karşısında var olan bir şeydir. Diğeri ise gerekli olmak, yapmamayanın kınanacağı gerekli eylemlerdir. Dinî ibâdetler gibi.

Vücûb, yere düşmek, kaybolmak anlamına da gelir. "Güneş vâcib oldu" sözü, güneşin battığını belirtir.

88/36'ncı âyette vecebet fı'liyle boğazlanan develerin yan üstü yere düşmesi anlatılmaktadır. Fıkıhta vâcib, yapmayan kimsenin cezaya çarpılacağı eylemdi.

VÜCÛD

26- (Yer) Üzerinde bulunan her şey yok olacaktır. 27- Yalnız Rabbinin celâl ve ikram sahibi yüzü baki kalacaktır (Rahman: 89/26-27).

Vüdûd: bulmak, bir şeyin varlığının algılanması, zihne yerleşmesi demektir. Yusuf Hayyât'in yazdığı Bilim Lügatinde belirtildiği üzere vücûd bir şeyin varlığının ya akılda veya dış dünyada mevcudolması; ya da deneyle anlaşılmasıdır. Maddî ve zihinsel olmak üzere ikiye ayrılır. Filozoflara göre zihinde düşünülen şey: mâhiyet, yahut zâttır; dış dünyada var olan şey ise vücûddur.

VÜRÛD

Medyen suyuna varınca (Kasas: 49/23)

Vürûd aslında suya gitmek demektir. Vürûdun asıl anlamı suya gitmek ise de sonradan başka işlere gitmek, varmak anlamında da kullanılmıştır.

Andolsun insanı biz yarattık ve nefsinin ona ne fısıldadığını biliriz, çünkü biz ona şah damarından daha yakınız. (Kaf: 31/16) âyetinde verıd şah damarı denilen aort damarıdır.

71- İçinizden oraya gitmeyecek hiç kimse yoktur. Bu, Rabbinin üzerine aldığı kesin borçtur... 86- Suçluları da yaya ve susuz olarak cehenneme sürdüğümüz (gün), 87- Yalnız Rahmân'ın huzurunda söz almış olanlardan başkaları şefâ'at edemezler. (Meryem: 44/71,86-87)

98- Siz ve Allah'tan başka taptıklarınız cehennemin odunusunuz. Siz, oraya varacaksınız. 99- Eğer onlar tanrı olsalardı oraya varmazlardı. Oysa hepsi orada sürekli kalacaklardır. (Enbiyâ: 73/98-99) âyetlerinde suçluların cehenneme gidecekleri vurgulanmaktadır.

(Firavun,) Kıyamet günü kavminin önünde gidiyor. İşte onları ateşe getirdi. O varılan yer de ne fena bir yerdir! (Hûd: 52/98) âyetinde Firavun'un, kıyamet gününde kavmini ateşe getirdiği ve ateşin çok kötü bir yer olduğu belirtilmektedir.

Bir kervan geldi, sucularını gönderdiler, (sucu kuyuya) terasını sarkıttı: "Müjde, dedi, işte bir oğlan!" Onu ticaret için sakladılar, .Allah ise, onların ne yaptıklarını biliyordu. (Yûsuf: 53/19) âyetinde Mısır'a şden kervancıların, su almak için kuyuya birilerini su almaya gönderdikleri ve onun kuyudan su çekerken Yûsuf'a rastladığı anlatılmaktadır.

Gök yarılıp da erimiş yağ gibi kıpkırmızı bir gül olduğu zaman... (Rahman: 89/37) âyetinde de kıyamette göğün yağ gibi kızarmış bir gül haline geleceği belirtilmektedir.

VÜS'

Eğer seni yalanladılarsa, de ki: "Rabbiniz bol rahmet sahibidir. Fakat O'nun azabı da suçlu toplumdan geri çevrilmez (gazabı suçluların üzerine bir indi mi, onu kimse geri çeviremez)." (En'âtn: 55/147)

Vüs' servet, güç anlamına gelir. Se'ah: bolluk, genişlik, kudret an-lamınadır.Vüs' kökünden sıfat ismi vâsi 'a geniş demektir. En'âm: 55/147'nci âyette ve benzerlerinde Allah'ın rahmetinin genişliği, bolluğu vurgulanmaktadır.

De ki: "Ey inanan kullarım, Rabbinizden korkun. Bu dünyâ hayâtında güzel davrananlara güzellik vardır. Allah'ın yeri geniştir. Ancak sabredenlere, ödülleri hesapsız ödenecektir." (Zümer: 59/10),

Ey inanan kullarım, benim Arzım geniştir, bana kulluk edin. (Ankebût: 85/56) âyetlerinde inananlara, özgürlük içinde dinlerinin gereğini yapabilecekleri bir yere hicret etmelerini öğütlüyor: "Ey inanan kullarım, benim Arzım geniştir, Mekke'den ibaret değildir. Yalnız bana kulluk ediniz" Bir yerde bana kulluk etmekte güçlük çekiyorsanız, özgürlük içinde bana kulluk edebileceğiniz bir yere gidiniz, buyuruyor.

Henüz dokunmadan, ya da mehir kesmeden kadınları boşarsanız size bir günâh yoktur. Ancak onları faydalandırın (bir miktar bir şey verin). Eli geniş olan, kendi gücü nisbetinde, eli dar olan da kendi kaderince güzel bir şekilde faydalandırmalıfherkes gücü ölçüsünde bir şey vermeli)dir. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur. (Bakara: 92/236) âyetinde vüs' kökünden if âl vezni olan îsâ'm isim sıfat olan mûsi' eli geniş, imkânı bol, zengin anlamını vermektedir.

6- (Boşadığınız) O kadınları, gücünüz ölçüsünde oturduğunuz yerin bir bölümünde oturtun ve onları sılaştır(ıp evden çıkmağa zorla)mak için kendilerine zarar vermeğe kalkışmayın. Şayet gebe iseler, yüklerini bırakıncaya kadar onların geçimini sağlayın. Sonra sizin için (çocuğunuzu) emzirirlerse onlara ücretlerini verin ve aranızda güzellikle konuşup anlaşın. Eğer (anlaşmakta) güçlük çekerseniz (o zaman) çocuğu, başka bir kadın emzirecektir. 7- EH geniş olan, genişliğine göre nafaka versin. Rızkı kısılmış bulunan da Allah'ın kendisine verdiğinden versin. Allah, bir kişiye ne ver misse ancak onu yükler, (kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemez). Allah, bir güçlükten sonra bir kolaylık yaratacaktır. (Talâk: 100/6-7) âyetinde sa'ah: bolluk, zenginlik demektir.

100/6-7'nci âyetlerde, kadınlarını boşamış erkeklere, onları, viicdleri, yani güç ve imkânları ölçüsünde kendi oturdukları evin bir bölümünde oturtmaları; evden çıkıp gitmeleri için onları sıkıştırmamaları; gebe iseler çocuklarını doğuruncaya kadar onların geçimlerini sağlamaları; doğan çocuğu emzirdikleri takdirde onlara emzirme ücretlerini vermeleri; karı kocanın, danışarak uygun bir emzirme ücretinde anlaşmaları; şayet aralarında anlaşma sağlayamazlarsa çocuğu başka bir süt annenin emzireceği buyurulmaktadır. Herkes gücü ölçüsünde kadının geçimini sağlayacaktır. Zengin olan, haline, fakîr olan da haline göre bir geçim verir. Allah, kimseye gücünün üstünde bir şey buyurmaz. Ve her güçlüğün ardından bir kolaylık yaratır.

Altıncı âyete göre boşanmış kadının iddet süresi içinde geçimini ve konutunu temin etmek kocaya aittir. Eğer kadın gebe ise doğuruncaya kadar nafaka ve konutu sağlanır.

Boşanmış kadın, doğurduğu çocuğu emzirmek zorunda değildir. Emzirmek için bir ücret isteyebilir. Çocuğun babası, kadının istediği ücrete razı olursa kadın çocuğu emzirir. Razı olmazsa çocuğuna başka bir süt anne tutabilir. Şayet anne, başka kadının istediği ücretle emzirmeğe razı olursa, çocuğu emzirmek annenin hakkıdır. Ve eğer çocuk, başka kadının sütünü emmezse o zaman annesi, kocanın verdiği ücrete razı olup çocuğu emzirmek zorundadır.

Hiç kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemeyiz. (A'râf: 39/42, En'âm: 55/152, Mü'minûn: 74/62, Bakara: 92/233)

Allah kimseye gücünün üstünde bir şey yüklemez-(Bakara: 92/286) âyetlerinde vüs' güç, kudret demektir.

Allah(ın lütfü) geniştir, (O her şeyi) bilendir. (Al-i Imrân: 9473, Nûr: 102/32, Mâide: 110/54) Birçok âyetin sonunda, âyetlerin içeriğine uygun olarak Allah'ın vâsi' geniş kudret ve imkân sahibi olduğu vurgulanır.

Vad

Vadİ

Vahşİ Hayvanların Haşrİ

Vahİy

Vakar

Vakia

Vakia Suresİ

Vakıf

Vakİt

Vakud

VaSITAya Bİnerken Dua

Vasİle

Vasİyet

Vaz

Vech

Vehb

Vehn

Vehy

Velayet

Vergİ

Vesİle

Vesm

Vesvese

Veted

Vetr

Veyl

Vizr

Vücüb

Vücüd

Vürüd

Vüs

YAĞMUR

Kıyamet sâ'atinin bilgisi Allah'ın yanındadır, ğaysi (yağmuru) O yağdırır. (Lokman: 57/34)

O dur ki (kulları) umutlarını kestikten sonra ğaysi indirir, rahmetini yayar. O velîdir, övülmüştür. (Şûra: 62/28)

Bilinki dünya hayatı bir oyun, eğlence, süs, kendi aranızda övünme mal ve evlât çoğaltma yarışıdır. (Bu) Tıpkı bir yağmura benzer ki, bitirdiği ot, ekincilerin hoşuna gider, sonra kurur, onu sapsarı görürsün, sonra çerçöp olur. Âhirette ise çetin bir azâb, Allah 'tan mağfiret ve rıza vardır. Dünya hayatı aldatıcı bir zevkten başka bir şey değildir. (Hadîd: 112/20)

Ğays Yağmur, özellikle yararlı yağmur demektir. Bu kelimenin vâvlısı ğavs ise yardım anlamına gelir. İlk iki âyette canlıların en çok muhtacolduğu yağmuru Allah'ın yağdırdığı belirtilmektedir. Üçüncü âyette ise dünyâ ömrünün geçiciliği, yağan yağmurun yeşerttiği, bir süre sonra kuru çöp haline gelen bitki misaliyle anlatılmaktadır.

Allah, rüzgârları gönderir, bulutu kaldırır; sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder; arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken, onu kullarından dilediğine uğratınca hemen sevinirler. 49- Halbuki onlar, yağmurun kendilerine indirilmesinden önce umutsuz idiler. 50- Allah'ın rahmetinin eserlerine bak ki, nasıl yeri ölümünden sonra diriltiyor?! Şüphe yok ki O, ölüleri de diriltecektir, O her şeye kadirdir. (Rûm: 84/48-50)

Rûm: 84/48-50. âyetlerde Allah'ın kudretinin işaretleri, rüzgârın yararlan anlatılmaktadır: Allah rüzgârları gönderir. Rüzgârlar bir bulut kaldırır. Denizlerden, ırmaklardan, göllerden kaldırılan bulut, Allah'ın yasalarınca gökte yayılır, küme küme ayrılır, sıkışan bulutların arasından yağmur dökülmeğe başlar. Rüzgâr esmeden, yağmur yağmadan önce umutsuzluk içinde suskun, ağızlarını bıçak açmayan insanlar, yağmurun yağmasıyla sevinir, mutlu olurlar. Allah'ın indirdiği rahmet sayesinde ölü gibi kupkuru toprak yeşerip canlanır.

Yağmur Allah'ın rahmetidir. Çünkü bitkiler onun vereceği su ile yetişir. Özellikle suyun olmadığı çöllerde, kıraç bölgelerde yağmur yağmazsa yeşillikten eser kalmaz.

İnsanların her zaman gördükleri bu İlâhî kudret eserleri, ölülerin diriltileceğine misal veriliyor: "İşte ölü yeri dirilten Allah, ölüleri de mutlaka diriltecektir, O her şeye kadirdir" buyuruluyor.

İlk âyetlerde ölü yeri dirilten, Allah'ın rahmet eseri rüzgâr çoğul halindedir. Son âyette ekini sarartan rüzgâr tekildir. Genel olarak rahmet eseri olan rüzgâr çoğul, azâb sebebi olan rüzgâr tekil olarak kullanılır.

Burada rüzgârın iki yararı sayılmıştır: Biri yağmur bulutlarını getirmesi, diğeri de gemileri yürütmesidir. Yüce Allah, suların buharlaşmasından oluşan bulutları, rüzgâr vasıtasiyle istediği yerlere sürer. Yağmur getiren rüzgâr bellidir. İnsanlar, yağmurun müjdecisi olan bu rüzgârların esmesinden sevinir, mutlu olurlar.

YAHUDİLİK

Hz. Mûsâ Aleyhisselâm aracılığı ile İsrâîloğullarına gönderilmiş bulunan dine Yahudilik denilir. Aslında bütün peygamber öğretilerinin temeli Allah'ın birliği ve sadece Allah'a kulluğun gereğidir ki bunun Arapça adı İslâm'dır. Bütün peygamberler, insanlara İslâm'ı, yani Allah'a teslim olmayı ve O'na tapmayı öğretmişlerdir. Her ilâhî din gibi, özü İslâm olan Yahudiliğin kutsal Kitabı Tevrat'tır.

Tevrat, İbrânîce şerîat, kanun anlamındaki Tbra'nın Arapça söylenişidir. Eski Ahid'in tümünü kapsar. Bunun ilk beş kitabını, Hz. Musa'ya verilmiş olan ve Kur'ân'da el-Kitâb olarak anılan Levhalara yazılı kanunlar oluşturur. Bu beş kitâb: Tekvîn,Çıkış, Levililer, Haberler (yahut Sayılar) ve Tesniye'dir.

Yahudilerin Mukaddes Kitabına göre bu beş Kitâb, Mûsâ ya vahye-dilmiş, hattâ levha halinde verilmiştir. Fakat bunların ifadesinden, bu Kitâblann bizzat Mûsâ tarafından değil, ondan sonra başkaları tarafından yazıldığı anlaşılır. Çünkü ifadede bir tarih ve hikâye üslûbu vardır. Meselâ: "Ve Mûsâ, kavmin sözlerini Rabbe bildirdi ve Rab Musa'ya dedi..."

YAHYA

7- (Allah buyurdu): Ey Zekeriya, biz sana bir oğul müjdeleriz, adı Yahya'dır. Daha önce ona hiç benzer yapmadık."

YAKÎN

Rabbine kulluk et ki sana yakın gelsin." (Hicr: 54/99) Buhârî'nin, Salim ibn Abdullah'tan rivayetine göre bu âyette yakîn ölüm anlamındadır. Âyetin mânâsı: "Sana ölüm gelinceye dek Rabbine kulluk et" demektir. Bu mânânın kanıtı da: 46- "Ceza gününü yalanlardık. 47- İşte böyle iken ölüm bize gelip çattı." (Müddessir: 4/46-47) âyetinde yakînin, ölüm anlamını ifade etmesidir.

Müfessirler, bu son âyetteki yakînin, ölüm anlamında olduğunu söylüyorlarsa da bizim kanâatimize göre yakîn, hiçbir âyette ölüm anlamında değil, asıl temel anlamı olan kesin bilgi anlamındadır. Âhiret azabına yakalanan inkarcılar, bu duruma düşmelerinin sebebini anlatarak: "Biz dini yalanlardık, nihayet bize kesin bilgi geldi" diyorlar. Yani dünyada bunun aslı olmadığını söylerdik ama ölünce bunun gerçek olduğunu anladık, kesin olarak bildik, diyorlar.

Hicr Suresinin son âyetinde hattâ da gaye ve intiha için değil, ta'lîl içindir. Çünkü hattâ, "ceye kadar, ...dek" anlamına geldiği gibi, "için, ki olsun" anlamına da gelir. "Hattâ ibtidâ, istisna, ta'lîl, atıf ve gaye için kullanılır,  basarasın" cümlesinde hattâ, ta'lîl içindir.

YAKMA    

İnanmış erkek ve kadınlara işkence edip sonra (yaptıklarına) tevbe etmeyenler (yok mu), onlar için cehennem azabı vardır ve onlar için yangın azabı vardır. (Biirûc: 27/10)

10'ncu âyette inanan erkek ve kadınlara işkence edip sonra bu yaptıklarından dönmeyen, tevbe etmeyenlerin, cehennemde yangın azabına uğrayacakları bildirilmektedir. Âyette geçen fitne, belâya uğratmak, sınamak demektir. İşkence etmek, insanın dayanıklılığını, zor karşısında dininden dönüp dönmeyeceğini sınamak olur. Ancak burada fitne'nin yakmak anlamında olduğu ileri sürülmektedir, Bir şeyi yaktım Dirhem ve dînârı ateşe atıp halislik derecesini sınadım", demektir. Buna göre İnanan erkek ve kadınları yakıp sonra tevbe etmeyenler için cehennem azabı, yangın azabı vardır, anlamını verir ki böylece onlara verilen ceza, kendi eylemleri cinsinden olur.

Bu âyetin tefsirinde anlatılan öykülerin ayrıntıları bir yana bırakılırsa aktarılan rivayetler, Yemen'de veya Yemen'e yakın Necrân'da egemen olan Yahudilerin, Hıristiyan olanları dinlerinden döndürmek için onlara acımasızca işkenceler ettiklerini gösterir.

Yemen'de Habeşistan adına Yemen'de hükümdar olan Zûnüvâs'ın ve Yemen halkından bir kısmının Yahûdî olduğu, bunların Hıristiyanlara baskı ve işkence yaptıkları, bu yüzden galeyana gelen Habeşlilerin Yemen'i istilâ ettikleri tarihi olaylardır.

YA'KÛB

Kuvvetli ve basiretli kullarımız İbrâhîm'i, İshâk'ı ve Ya'kûb'u da an. (Sâd: 38/45)

Sâd: 38/45. âyette Allah'ın, güçlü ve basîretli olan seçkin kullan İbrâhîm, İshâk ve Ya'kûb'un anılması emrediliyor.

Ya'kûb (selâm ona): Artık kocamış olup gözleri görmeyen Ishâk, büyük oğlu Esav'a, kıra gidip kendisi için hayvan avlamasını ve yemek yapıp kendisine yedirmesini, yemekten sonra Esav'a du'â edip onu mübarek kılacağını söyledi. Bunu duyan annesi, Esav kıra gittikten sonra, daha çok sevdiği küçük oğlu Ya'kûb'a, hemen iki oğlak kesip pişirerek babasına yedirmesini, böylece kardeşinin yerine kendisinin mübarek kılınmasını öğütledi. Ya'kûb, annesinin dediği gibi yapıp pişirilen yemeği babasının önüne koyunca babası, getirenin kim olduğunu sordu. O da Esav olduğunu söyledi. İshâk, Ya'kûb'un ellerini tuttu: "Ses Ya'kûb'un sesi ama eller Esav'ın elleri" dedi. Çünkü Esav'ın elleri kıllı Ya'kûb'un ise elleri hariç, bedeninin diğer kısmı kılsızdı. Ellerini tutunca Ya'kûb'u Esav sanan İshâk, sesin Ya'kûb'un sesi olduğunu fark etti. Fakat yine de onu Esav sanarak mübarek kıldı (yani kendi yerine geçirdi).

Esav avdan dönüp durumu öğrenince çok kızdı, "Bu, iki keredir beni aldattı, daha önce de beni kandırıp büyük oğulluk hakkımı elimden almıştı" dedi ve babasının ölümünden sonra onu öldüreceğini söyledi. Bu yüzden Ya'kûb, annesinin önerisiyle Harran'a, dayısı Leban'ın yanına gitti.

Harran'a giderken geceyi geçirdiği bir yerde bir taş alıp başının altına koydu ve uyudu. Ru'yâsında göğe merdiven kurulduğunu (mi'râc), meleklerin inip çıktıklarını gördü. Allah, kendisine, zürriyetinin, yerin tozu gibi çok olacağını, tekrar ülkesine döneceğini söyledi. Ya'kûb, bu ru'yâyı gördüğü yere bir taş dikip taşın üstüne de zeytin yağı dökerek o yeri belli etti. Tekrar ülkesine dönmesi nasibolduğu takdirde orada bir mabed yaptıracağını adadı. Daha sonra döndüğünde Tanrı adına yaptırdığı mabede Beyt-el (Beytullah: Allah'ın evi) adını verdi.

Vardığı Harran'da dayısı Leban'a yirmi yıl hizmet edip onun iki kızı: Lea ve Rahel ile birer hafta ara ile evlendi. Bu iki kadından birincisi, Ya'kûb'a altı oğlan bir kız doğurdu ki adları şöyledir: Ruben, Şimeon, Levi, Yahuda,

İssakar, Zebulun ve kız: Dina. İkincisi olan Rahel ise iki oğul: Yûsuf ve Benyâmin'i doğurdu. Ayrıca bu kadınlardan her biri, kendi cariyelerini de kocalarına verip onunla evlendirmişlerdir ki Lea'nın cariyesi Zilpa, Ya'kûb'a: GadveAşer'i; Rahel'in cariyesi Bilhadaona Dan\e Neftali'yi doğurmuştur. Böylece Ya'kûb'un oniki oğlu, bir kızı olmuştur.

YAKIN YERDEN ÇAĞIRMA

41 - Dinle, o gün o ünleyici, yakın bir yerden çağırır. 42- O gün o çağrıyı gerçek olarak duyarlar. İşte bu, (dirilip) çıkış günüdür. (Kaf: 34/412)

Kaf: 34/41-42. âyetlerde ünleyici yakın yerden çağırdığı gün, insanların sayhayı duyacakları ve o günün çıkış (ruhların bedenlere girmesi veya bedenlerinden Yüce Dîvân'a çıkış) günü olduğu vurgulanmaktadır.

Yakın yerden çağıran, canları Allah'ın huzurunda toplanmağa çağırmaktadır. O gün canlar mutlaka o sesi duyarlar, ona kulak vermek zorunda kalırlar. İşte o sesin işitildiği gün, çıkış günüdür. O gün canlar, bulundukları (kabirlerden veya bedenlerden) çıkarlar veya Yüce Dîvân'a çıkarlar. Onun için o gün Çıkış Giinü'diir.

Bu çağrıcı kimdir? Ya bizzat Allah'tır, ya melekleri veya insanlar ve emler. Eğer çağncı Âllah \se-. "Zulmedenleri ve eşlerini ve taptıkları şeyleri sürüp cehenneme götürün",

YAKLAŞAN AZÂB ZAMANI

57- O yaklaşıcı, yaklaştı. 58- Onu Allah'tan başka açacak (geldiği zaman kaldıracak, vaktini erteleyecek veya onun ne zaman geleceğini belirleyecek) kimse yoktur. (Necm: 23/57-58)

Onları yaklaşan güne karşı uyar. Zira (o gün) yürekler, (korkudan adetâ yerinden sökülüp) gırtlaklara dayanmıştır; (kederlerini) yutkunup dururlar. Zâlimlerin ne bir dostu, ne de sözü tutulur bir aracıları vardır. (Mü'min: 60/18)

Necm: 23/57-58. âyetlerde yaklaşanın yaklaştığı, onun zamanını Allah'tan başka kimsenin açığa çıkaramayacağı, ne zaman geleceğini kimsenin bilmeyeceği belirtilmekte; Mü'min: 60/18. âyette de Hz. Muhammed'e hitaben, geldiği zaman yürekleri hoplatan, haksızların, sözü dinlenir bir dost ve şefaatçilerinin olmayacağı âzifeye karşı insanları uyarması emredilmektedir.

Dar, sıkışık zaman anlamındaki kökünden âzife yaklaşan demektir ki azâbdan veya kıyametten kinayedir. Tercihimize göre bununla Peygamber(s.a.v.)i yalanlayan kâfirlerin başlarına gelecek azabın çok yaklaştığına işaret edilmektedir. Çünkü daha önceki âyetlerde geçmiş peygamberleri yalanlayan kavimlerin uğradıkları azaba dikkat çekilmişti. Onunla mütenasib olarak burada da Hz. Muhammed'i yalanlayan kâfirlerin başlarına gelecek azabın da yaklaştığı, onu Allah'tan başka kimsenin keşfedemeyeceği belirtilmiştir.

23/18. âyette "Allah'tan başka onu keşfedecek yoktur" sözü iki anlama gelebilir: Allah'tan başka o azâb saatinin tam vaktini belirleyecek yoktur. Yahut o azabı Allah'tan başka kaldıracak kimse yoktur. "Allah'tan başka onu keşfedecek yoktur" denmesi, o azabın kaldırılabilecek, önlenebilecek bir azâb olduğunu hatıra getiriyor. Demek ki inkarcılar şirki bırakıp Allah'ın buyruklarına uyarlarsa Allah o azabı üstlerinden kaldırır. Ama bununla kıyamet kastedilmiş olsa, kıyamet kaldırılacak türden bir şey değildir, mutlaka vuku-bulacaktir.

YALAN YEMÎN VE ŞAHİTLİK

56- Sizden olduklarına Allah'a yemin ediyorlar. Oysa onlar sizden değiller, fakat onlar korkak bir topluluktur. 57- Eğer (sizden korunmak için) sığınacak bir yer, yahut (barınacak) mağaralar, ya da sokulacak bir delik bulsalardı, hemen oraya doğru koşarlardı. (Tevbe: 113/56-57)

62- 5izi memnun etmek için size (gelip) Allah'a yemin ederler.

Halbuki inanmış olsalardı, Allah'ı ve Resulünü hoşnudetmeleri daha uygundu. 63- Bilmediler mi ki kim Allah'a ve Elçisine karşı koymağa kalkarsa onun için sürekli kalacağı cehennem ateşi vardır. İşte, büyük rezillik budur. (Tevbe: 113/62-63)

113/56-57 ve 62-63. âyetlerde münafıkların, Müslümanlardan olduklarına, yürekten inandıklarına ve Müslümanları desteklediklerine yemin ettikleri; oysa onların, gerçekte Müslümanlardan yana olmadıkları, fakat yalan söyledikleri; Allah'ı ve Elçisini memnun etmeleri gerekirken, insanları memnun etmek için yemîn ettikleri belirtiliyor; uyarı üslubuyla, "Allah ve Elçisiyle boy ölçüşmeğe kalkanların cehennem ateşine gireceklerini, çok perişan olacaklarını bilmiyorlar mı?" diye soruluyor.

Bu âyetlerin, Tebûk'ten geri kalan Müslümanlar Tebûk'ten döndükten sonra Allah'ın Elçisine gelip özür dileyen, işleri dolayısıyla sefere katılamadıklarını, engelleri olmasa kendilerinin de katılmış olacaklarını söyleyerek Müslümanları memnun etmeğe çalışan bir grup münafık hakkında indiği rivayet edilir.

Bir rivayete göre de âyetler, Allah Elçisi'nin aleyhinde konuşan bir münafık, daha sonra durumu haber alan Peygamber'in sorusu üzerine öyle söylemediğine yemîn etmesiyle ilgili olarak inmiştir.

Fiilleri, üçüncü şahıs çoğul kipinde, önceki âyetlerin devamı olan bu âyetler de münafıkların yapmış oldukları birçok yanlış davranışa işaret etmektedir.

Münafıklar sana geldikleri zaman: "Senin muhakkak Allah'ın elçisi olduğuna tanıklık ederiz" derler. Senin muhakkak kendisinin elçisi olduğunu Allah bilir ve Allah münafıkların yalancı olduklarına şâhidlik eder. 2- Yeminlerini kalkan yapıp Allah 'in yoluna engel oldular. Onların yaptıkları ne kötüdür! (Münâfikûn: 103/1-2)

103/1-2. âyetlerde münafıkların, Peygamber(s.a.v.)in huzuruna geldiklerinde onun, Allah'ın Elçisi olduğuna tanıklık ettikleri; fakat bu sözlerinde yalancı oldukları; yeminlerini kalkan yaparak insanları aldatmağa, Allah yoluna engel olmağa çalıştıkları, böylece çok kötü iş yaptıkları belirtilmektedir.

YALANLAYICILARIN DURUMU

Bizim âyetlerimizi yalanlayanlar, karanlıklar içinde kalmış sağır ve dilsizlerdir. Allah dilediği kimseyi şaşırtır, dilediği kimseyi de doğru yola koyar. (En'âm: 55/39)

55/39'ncu âyet, Allah'ın âyetlerini yalanlayanların, karanlıklar içinde bocalayan sağır ve dilsizler gibi olduğunu, Allah'ın, dilediğini şaşırtıp dilediğini doğru yolda yürüteceğini bildiriyor. Karanlıklar içinde kalan dilsiz, sağır doğru yolu nasıl bulur? İşte Allah'ın âyetlerini yalanlayanlar da inkârlarının karanlığında kalmışlar, gerçeği anlama yetenekleri körelmiştir. Bir türlü o cehalet ve küfürlerinin karanlığından kurtulamazlar. Gerçi onlar kendi seçimleriyle o hale düşmüşlerdir ama onların isteği, yine Allah'ın izniyle ve yasaları çerçevesinde oluştuğu için Allah'ın dilemesine bağlıdır. Kulun isteği, Allah'ın yarattığı psiko-sosyal yasaların çalışmasıyla sonuca ulaşır. Kul reddeder, kabul etmez, hattâ dinlemez. Hakkı dinlememesi, öğrenmemesi, ibâdet etmemesi içinin kararmasına, kalbinin katılaşmasına, bön, câhil, söz anlamaz duruma düşmesine yol açar. Ruhu aydınlanmaz. Kul aydınlanmak istemediği için Allah onu aydınlığa çıkarmaz. Böyle bir rûh haletinin oluşması, yine Allah'ın psişik yasalarına göre olur. Bundan dolayı her şeyin fâ'ili Allah'tır. Hayrı da, şerri de yaratan Allah'tır. Fakat Allah kulu için şerri istemez: Eğer nankörlük ederseniz, şüphesiz Allah, siz(in imanmız)a muhtaç değildir. Fakat kulları için küfre razı olmaz. Ve eğer şükrederseniz sizin için ona razı olur."

YARATMA

7- Rabbinin adıyla oku; 2- O insanı alaktan yarattı. (Alak: 1/1-2) âyetinde Allah'ın, insanı alak'tan yani embriyo'dan halk ettiği belirtilmektedir.

Halk aslında düzgün takdir etmek, biçim vermek, düzene koymaktır. Ancak yoktan var etme anlamında kullanılır olmuştur. Her iki mânâyı ifade eden âyetler vardır:

Göklerin ve yerin bedî'i (yoktan yaratıcısı). (En'âm: 55/101, Bakara: 92/117),

Gökleri ve yeri halk etti. (Zümer: 59/5, Ahkaf: 66/33, Nahl: 70/3, İbrâhîm: 72/19) ve benzeri âyetlerde yani model, örnek olmadan, tamamen yoktan var etme anlamındadır.

Yaratan, yaratmayan gibi midir? Hiç düşünmüyor musunuz? (Nahl: 70/17) âyetinde de ibda' anlamında yaratanın, yalnız Allah olduğu belirtilmektedir.

O'dur ki sizi bir tek nefisten yarattı, gönlü ısınsın diye ondan eşini var eti. (A'râf: 39/189), ilki İnsanı nutfeden yarattı. (Nahl: 70/4),

İnsanı fahhâr gibi bir salsâl'dan (kiremit gibi pişmiş bir çamurdan) yarattı; 15- Cinni de mâric bir ateşten (ışından) yarattı. (Rahman: 89/14-15) ve benzeri âyetlerde halk biçim verme, maddelere biçim vererek yeni bir şey var etme (îcâd) anlamındadır.

Yoktan var etme anlamında halk, yalnız Allah hakkında kullanılır. Fakat istihale (bir halden diğer hale geçirme, mevcut maddeye biçim verme) ve îcâd anlamında halk yaratıklar için de kullanılabilir:

Benim iznimle çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratıyor, içine üflüyordun, benim iznimle kuş oluyordu. (Mâide: 110/110)

Ben çamurdan kuş şeklinde bir şey yaratır, ona üflerim, Allah'ın izniyle hemen kuş oluverir." (Âl-i İmrân: 94/49) âyetlerinde halk, mevcut maddeye biçim verip yeni bir şey yapma anlamındadır. 110/110'ncu âyette yüce Allah îsâ'ya hitaben, onun, Allah'ın izniyle kuş biçimine sokacağı çamurun kuş oluvereceğini söylediği; ikinci âyette de îsâ'nın, halka hitaben, kendisinin Tanrı elçisi olduğunu, Allah'ın izniyle çamurdan yarattığı kuş biçimindeki maddeye lifleyince onun kuş oluverdiğini söylediği anlatılmaktadır. îsâ, kendi yaptığı şey için halk fi'lini kullandığına göre, diğer insanlar da bu mânâda halk fı'lini kullanabilirler.

Halk için halk fi'li ya biçim verme veya yalan üretme anlamında kullanılın

Yaratanların en güzel Allah kutludur." (Mü'minûn: 74/14) âyeti, Allah'ı yaratanların en güzeli olarak tanımladığına göre, demek ki Allah'tan başka yaratan da vardır. Allah'tan başka yaratanlar, mevcut maddeye biçim vererek yeni şeyler üretenlerdir.

Siz Allah'tan başka bir takım putlara tapıyorsunuz, yalan şeyler halk ediyor(uyduruyordunuz." (Anke-bût: 85/17) âyetinde de halk yalan üretme anlamında kullanılmıştır. Bu âyetler, ibda' değil, fakat îcâd anlamında fi'linin yaratıklar tarafından da kullanılabileceğini kanıtlar.

Halk sözcüğünün, yaratma anlamı yanında yaratılmış (mahlûk) anlamı da vardır. Lamın dammesiyle huluk seciyye, karakter, ahlâk anlamındadır Muhakkak ki sen büyük bir ahlâk ve karakter üzerindesin." (Kalem: 2/4). Halâk ise insanın, iyi huyu ile kazandığı erdem, nasîptir. Onun için âhirette bir halâk yoktur."

(Bakara: 92/103), İnsanlardan kimi 'Rabbimiz, bize dünyâda ver!' der; onun âhirette bir halâkı (erdem, mutluluk payı) yoktur." (Bakara: 92/200) âyetlerinde halâk, âhiret erdemi, nimeti anlamındadır.

Lamın fethasiyle halak yıpratmak, eskitmektir. elbiseyi eskitti" demektir. Lamın dammından sonra uzatma harfiyle halûk güzel huylu, uysal insan anlamına geldiği gibi bir çeşit kokunun da adıdır.

YARATILIŞIN AMACI

1- İnsanın üzerinden, henüz kendisinin anılan bir şey olmadığı uzun bir süre geçmedi mi? 2- Doğrusu biz insanı, imtihan etmek için karışık bir nutfeden yarattık da onu işitici, görücü yaptık. 3- Biz ona yolu gösterdik: Ya şükredici veya nankör olur. 4- Biz, kâfirler için zincirler, demir halkalar ve alevli bir ateş hazırlamışızdır. 5- İyiler de, karışımı kâfur olan bir kadehten içerler. 6-Bir kaynak ki Allah'ın kulları ondan içerler, (istedikleriyere de) fışkırtarak akıtırlar. (İnsan: 90/1-6)

İnsan: 90/1-3'ncü âyetlerde insanın üzerinden, hiç adından söz edilmediği, hiçbir şey olmadığı bir zamanın geçtiği; Allah'ın, henüz hiç adı sanı olmayan insanı, karışık bir nutfeden yarattığı ve onu imtihan etmek için halden hale geçirerek işiten, gören mükemmel bir varlık yaptığı; akıl vererek, peygamber göndererek ona doğru yolu gösterdiği; insanın ya şükür yoluna veya küfür yoluna girdiği buyurulmaktadır.

Fakat insanın davranışları karşılıksız kalmaz. Allah'ın nimetlerine şükreden de, O'nun nimetlerine karşı nankörlük eden de yaptığının karşılığını görür.

Dehr: bir vakitle sınırlanmamış olan zaman demektir. Belli bir süre ile sınırlı vakte, meselâ bir güne, bir haftaya, bir aya dehr değil, zaman denir. Hin ise sınırlı herhangi bir zaman, bir süre demektir.

Nutfe: saf su anlamına gelen nutfe, erkek suyu olan meninin de adı olmuştur, meni ile eş anlamlıdır. Kıyamet Sûresi'nde insanın, dökülen meninin bir parçası olan nutfeden yaratıldığı bildirildiğine göre nutfe, meninin tamamı değil, bir parçası, yani menideki milyonlarca spermden biridir. Bu nutfe, emşâc ile nitelendirilmiştir. İnsan, eınşâc bir nutfeden yaratılmıştır. Emşâc, karışmak, karıştırmak anlamındaki meşc'm veya karışım anlamındaki meşîc' in çoğuludur. Erkeğin suyunun, kadının suyu ile karışımına emşâc denir.

YARATIP YOL GÖSTERME

Dedi: "Rabbim, her şeye biçimini verip sonra yol gösterendir." (Tâhâ: 45/50) âyetinde Allah'ın hidâyet etmesi, her canlıyı, yaratılış yasasına uygun şeyler yapmağa sürmesi, yaşaması için gerekli davranışlara yöneltmesi anlamındadır.

Ona iki tepeyi gösterdik. (Beled: 35/10)

Necdeyn: İki yükselti, yokuş, tepe demektir ki bunları, iki meme şeklinde tefsir edenler de vardır. Yani âyette Allah'ın insana, annesinin memelerini emme yolunu gösterdiği anlatılmaktadır. Aslında annesinin memesine yönelme duygusu, yalnız insan yavrusunda değil, diğer memelilerin yavrularında da vardır. Ancak konu insan olduğu için insanın bu içgüdüsünden söz edilmiştir. Yoksa memeli hayvanların yavruları, doğar doğmaz hemen annelerinin memesine yapışmaktadırlar. Yeni dünyaya gelmiş, eğitimsiz yavruyu hemen yaşaması için gerekli olan anne memesine yönelten, Allah'ın, onun içine koyduğu içgüdüdür. İşte bu duygu, âyette Allah'ın yol göstermesi şeklinde ifade edilmiştir.

Fakat diğer bir re'ye göre iki tepeden maksat, hayır ve şer yollarıdır. Âyette insanın, hayır ve şer yollarını, iyiyi kötüyü; yararlıyı, yararsızı ayır-dedecek, dilediği yolda gidecek yetenekte yaratıldığına işaret edilmektedir. Nitekim: Biz ona yolu gösterdik: ya sükredici veya nankör olur." (İnsan: 90/3), Sizi yaratan O'dur. İçinizden kimi nankördür, kimi mü'min." (feğâbün: 107/2) buyurulmuştur.

YARDIMLAŞMA

Ey inananlar, aranızda gizli konuştuğunuz zaman günâh, düşmanlık ve Elçiye karşı gelme üzerinde konuşmayın; iyilik ve takva üzerinde konuşun ve huzuruna toplanacağınız Allah'tan korkun. (Mücâdele: 104/9) âyetinde mü'minlere: günâh, düşmanlık ve Peygambere isyan hususunda toplantılar yapmamaları; ancak birr (iyilik) ve takva (günâhlardan korunma, Allah'ın yasaklarından sakınma) konularını görüşüp planlamaları emredilmektedir.

Birr (iyilik) ve takva üzerinde yardımlasın, günâh ve düşmanlık üzerindeyardımlaşmayin, Allah'tan korkun. Çünkü Allah'ın azabı çetindir. (Mâide: 110/2) âyetinde de birr ve takva'da yardımlaşma emredilmekte; ism ve 'udvân''da yardımlaşma yasaklanmaktadır.

İsm, Allah'ın buyruğuna aykırı şeyler yapmak, 'udvân Allah'ın koyduğu sınırları aşmak, düşmanlık etmektir. Allah'ın Elçisi'nin şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir:

"— Zâlim de olsa, mazlum da olsa kardeşine yardım et.

- Denildi ki:

-  Yâ Resûlallah, kardeşim mazlum ise yardım edeyim, ama zâlim ise ona nasıl yardım edeyim?

Buyurdu ki:

- Onu zulümden alıkor(zulmüne engel olur)sun; işte bu, ona yardım etmektir."

YARDIMA ÖNCÜLÜK

1- Dîn(âhiret cezâsın)ı yalanlayan(adam)ı gördün mü? 2- İşte o, öksüzü iter, kakar; 3- Yoksulu doyurmağa ön ayak olmaz. 4- Şu namaz kılanların vay haline, 5- Kî, onlar namazlarından gaflet ederler (kıldıkları namazın değerini bilmez, ona önem vermezler). 6- Onlar gösteriş (için ibâdet) yaparlar. 7- Zekât(ve yardım)ı esirgerler. (Mâ'ûn: 17/1-7)

Mâ'ûn: 17/1-7. âyetlerde dini, yani âhiret hesap ve cezasını yalanlayanların, yetîmi horlayacakları, yoksula yardım için ön ayak olmayacakları belirtildikten sonra namazlarından sehveden yani namazı huzursuz, gaflet ile, eğlence gibi kılan kimselere esef edilmekte ve ibâdetin bilincine varmamış o kimselerin vasıfları belirtilmekte; gösterişi sevdikleri, zekât ile yoksullara yardım etmedikleri veya birinin işini görmek için çanak, çömlek, ütü, süpürge gibi ev eşyasını ödünç vermedikleri anlatılmaktadır.

Son âyetteki (mâ'ûn) kelimesi üzerinde dört görüş vardır: Zekât, mal, su, konu komşu arasında ödünç verilen ev eşyasıdır.  zekâta engel olurlar, yahut kimseye yardım etmezler, su vermezler veya kimseye emânet, ödünç ev eşyası vermezler anlamlarına gelir. Bunların hepsi âyetin muhtemel mânâları olmakla beraber genellikle Kur'ân'da namaz, zekât ile beraber kullanıldığından biz burada da mâ'ûn kelimesinin zekât anlamına geldiği kanısındayız. Onun için mealde bu mânâyı tercih ettik.

Nitekim Hz. Alî, oğlu Muhammed Hanefiyye, Abdullah ibn Abbâs, Abdullah ibn Ömer, Zeyd ibn Eşlem, Dahhâk ve İkrime, zekât olarak tefsir etmişlerdir.

Yoksulun yemeğine ön ayak olmaz demektir. Burada yoksula yemek yedirmeğe değil de yoksulun yemeğine denmesinde zenginin, yoksula vereceği yemeğin, ona yapacağı yardımın, aslında kendisinin bir yardımı değil, yoksulun kendi malı olduğuna işaret vardır. Nitekim: "Onların malları içinde dilencinin ve yoksulun bir hakkı vardır"

YASAK MEYVA

19- (Sonra Allah, Adem'e hitabetti): "Ey Adem, sen ve eşin cennette durun, dilediğiniz yerden yeyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zâlimlerden olursunuz." 20- Derken şeytân, onların, kendilerinden gizlenmiş olan çirkin yerlerini kendilerine göstermek için onlara fısıldadı: "Rabbiniz, başka bir sebepten dolayı değil, sırf ikiniz de birer melek,

YÂSÎN SÛRESİ

Sûrede Peygamber(s.a.v.)in gerçek peygamber, Kur'ân'm Allah tarafından indirildiği vurgulanır, kâfirlerin tutumu şiddetle kınanır. Hz. Peygamber'i tesellî için Hıristiyan azizlerine ait bir davet öyküsü anlatılır. Daha sonra Allah'ın yerdeki ve gökteki kudretlerini belirten tabiat varlık ve olaylarına işaret edilir ve kâfirlerin uğrayacakları sonuçlar canlandırılır.

Sûrenin bölümleri birbiriyle uyumlu ve bağımlıdır. Bundan dolayı bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği anlaşılır. Tamamı Mekke'de inmiş olup 83 âyettir, 12, 45'nci âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de bunların, bulundukları konuya son derece bağlılığı, bu rivayeti şüpheli kılar.

Bu sûrenin fazileti hakkında bazı hadîsler rivayet edilir. Bunların kimi garip, kimi zayıf olmakla beraber toplamı, gerçekten Hz. Peygamber'in, bu sûreye daha fazla bir önem atfettiğini gösterir. Tirmizî'nin garip diye nitelediği bir hadîse göre: "Her şeyin bir kalbi vardır. Kur'ân'in kalbi de Yasin'dir. Kim Yâsîn'i okursa Allah onun okumasına, Kur'ân'ı on kez okumuş gibi sevap yazar."

YAŞAMA HIRSI

94- De ki: "Eğer gerçekten Allah katında âhiret yurdu kimsenin değil, yalnız sizin ise, sözünüzde doğru iseniz, Ölümü temenni ediniz!" 95- Fakat ellerinin yapıp öne sürdüğü işlerden dolayı asla ölümü temenni etmezler. Allah zâlimleri bilir. 96- Onları, insanların hayâta en düşkünü, ortak koşanlardan daha tutkunu bulursun; her biri, bin yıl yaşatılmasını ister. Oysa yaşatılması, onu azâbdan uzaklaştıracak değildir. Allah ne yaptıklarını görüyor. (Bakara: 92/94-96),

De ki: "Ey Yahudi olanlar, eğer insanlar arasında sizin, Allah'ın dostları olduğunuzu sanıyorsanız, bunda samimi iseniz, ölümü temenni ediniz." Ama onlar, ellerinin öne sürdüğü işler yüzünden asla ölümü temenni etmezler. Allah zâlimleri bilir. (Cum'a: 96/6-7)

Bakara: 92/94-96 ve Cum'a: 96/6-7'nci âyetlerde kendilerini Allah'ın dostu sanan ve âhiret yurdu nîmetlerinin kendilerine özgü olduğunu iddia eden Yahudilerin bu savlan reddedilmekte, eğer dedikleri gibi âhiret ni'metleri insanlar arasında sadece kendilerine özgü ise, bir an önce o cennet nimetlerine kavuşmak için ölümü temenni etmeleri önerilmektedir. Öyle ya, gerçekten kendilerinin cennet garantisi varsa, ne diye bu dünyânın bin türlü dert ve sıkıntılarını çekiyorlar? Hemen cennete girmek için ölümü temenni etsinler. Ama âhireti kendilerine özgü kılma bencilliğini gösteren bu insanların, aslında inançlarının pek öyle sağlam olmadığı, herkesten çok dünyâ yaşamına tutkun oldukları, bin sene yaşasalar dahi dünyâdan usanmayacakları ve ölümü temenni etmeyecekleri vurgulanmaktadır.

İbn Abbâs'ın tefsîrine göre bu âyette Yahudilere deniliyor ki: Siz Allah'ın dostları, Allah'ın oğulları ve sevgilileri olduğunuzu zannediyorsunuz, yalnız sizin cennetlik olduğunuzu, sizden başkalarının cehennemlik olduğunu söylüyorsunuz. Madem ki öyledir, o halde miibâhele ediniz, yani kim yalana ise ona ölüm temennî ediniz.

" Yahûdî, yahut Hıristiyan olandan başkası cennete girmeyecek" dediler. Bu, onların emânîsidir. De ki: "Doğru iseniz delilinizi getirin." Hayır, her kim işini güzel yaparak özünü Allah'a teslim ederse, onun mükâfatı Rabbinin yanındadır. Onlara korku yoktur ve onlar üzülmeyeceklerdir. (Bakara: 92/111-112)

123- İş ne sizin ümniyyelerinizle, ne de Kitap ehlinin ümniyyeleriyle olur. Kötülük yapan onunla cezalandırılır ve kendisine Allah'tan başka bir dost ve yardımcı bulamaz. 124- Erkek veya kadından inanarak güzel işler yapanlar da cennete girerler ve zerre kadar haksızlığa uğratılmazlar. (Nisa: 98/123-124)

Bakara 92/111 'nci âyette Yahûdî ve Hıristiyanlardan her birinin, sadece kendilerinin cennete gireceği savları reddedilmekte, bir delîle dayanmayan bu savın, onların ümniyyelerinden kaynaklandığı; Nisa: 98/123-124'ncü âyetlerde de cennetin öyle ümniyyelerle herhangi bir toplumun tekeline alınamayacağı; Allah'a inanıp yalnız O'na tapan ve güzel işler yapan kadın erkek her insanın cennete gireceği, hiç kimseye zerre kadar haksızlık edilmeyeceği vurgulanmaktadır.

Bu âyetler, insan egoizminden doğmuş tüm tekelci iddiaları reddedip, dünyanın her yanında bulunan bütün insanlara istikbal umudu vermekte, Kur'ân'ın evrensel mesajını duyurmaktadır ki o da şudur: Tevhîd dininin özü herhangi bir dine veya topluma kuru kuruya bağlı olmak değil, Allah'a içtenlikle ve şirksiz olarak inanmak, âhireti kesinlikle kabul etmek ve sadece Allah'a tapıp güzel, doğru, dürüst işler yapmaktır. Allah'a gönülden bağlı, âhirete inanan, Allah'a kulluk edip insanlara iyilik eden, hep yararlı, dürüst işler yapan içi dışı bir her Tanrı kulu, dünyanın neresinde olursa olsun ve görünürde hangi dine bağlı bulunursa bulunsun, bu tevhîd özüne içtenlikle bağlı kaldığı sürece Allah'a teslîm olmuş, cennetlik bir kuldur. Yahûdî ve Hıristiyanların tekelci savlarını reddeden Kur'ân, insanlığın önüne bu geniş ufku açıyor.

YEMÎN

Yoksa sizin istediğiniz hükmü verebileceğinize dair, kıyamete kadar sürecek andlannız mı var üzerimizde?

YEMİN KARDEŞLİĞİ

Ana babanın ve akrabanın bıraktıklarından her birine mevtalar kıldık. Yeminlerinizin bağladığı kimselere de hisselerini verin. Allah her şeyi görmektedir. (Nisa: 98/33)

98/33. âyette, Allah'ın, ana babanın ve akrabanın bıraktığı mîrâsı alacak mevlâlar kıldığı belirtilmekte ve yemîn bağıyla bağlanan kimselere de paylarının verilmesi emredilmekte, Allah'ın, her şeyi gördüğü vurgulanmaktadır.

Bu âyetin hükmüne göre mîrâsı, ölenin akrabası alır, yemîn bağıyla yakınlık kurmuş olan kimselere de örfe göre hisseleri verilir.

Burada geçen mevâlî, mevlâ'nm çoğuludur. Kölesini âzâd eden kimseye mevlâ dendiği gibi, âzâdedilmiş köleye de mevlâ denilir. Asabeye (baba tarafından akraba olanlar) da mevlâmn çoğulu olarak mevâlî denilir. Bu âyette mevâlî, kendilerine mîras düşen yakın akrabadır.

Velayet kökünden gelen mevlâmn, Arap toplumunda özel bir anlamı vardır. İslâm'dan önce Araplar arasında bir kişi veya kabile, bir başka kişi veya topluma sığınır, ondan kendisini korumasını ister, öteki de bu isteği kabul ederse bu durumu halka açıklardı. Böylece iki kişi veya kabile arasında özel bir dostluk: koruyan ve korunan ilişkisi kurulurdu. İşte korunan kişi tek ise ona mevlâ, topluluk ise mevâlî denilirdi. "Falan, falanın mevlâsıdır" demek, onun koruması altına girmiş demektir. Buna mevlâ, velâ veya mevâlî denilir. Mevlâ veya mevâlî himayesine girdiği kimselerin asabesinden (kan akrabasından) sayılırdı. Bunlar birbirlerine mîrâsçı dahi olurlardı. Feraizde buna mevlâ 'l-muvâlât denilir.

Sonradan Müslüman olmuş, Arap olmayan milletlere mevâlî denmesi de bu geleneğe dayanır. Onlar, Arapların himayesine girmiş kabul edilirlerdi. Köleye de mevlâ denmekle beraber asıl mevlâ, bu anlattığımız velâ geleneğiyle ilgili olandır.

Yeminlerinizin bağladığı kimselere gelince" cümlesi, şart anlamı taşıyan mübtedâ, Onlara hisselerini veriniz" cümlesi de haberdir.

'Akd bağlamak, düğümlemek, güçlendirmek, sağlamlaştırmak anlamına gelir. el-Eymân ise el-yemînin çoğuludur. el-Yemîn sağ taraf, sağ el anlamına geldiği gibi kasem, yani yemîn anlamına da gelir. Akid yaparken insanlar birbirlerinin sağ ellerini tutup tokalaştıklarından dolayı akid yapanlara "Sağ ellerinizin bağladığı kimseler" denmiştir. Fakat bu âyette el-Eymân'in, yemîn anlamına gelmesi daha doğru ve uygundur. Çünkü akid, nakd'ın (ahdi bozmanın) karşıtıdır, Andlaşma yaptığınız zaman Allah'ın ahdini tam yerine getirin; pekiştirdikten sonra yeminleri bozmayın. Çünkü Allah'ı üzerinize kefil (şâhid) yaptınız. Allah yaptıklarınızı bilir."

YEMÎNİN SORUMLULUĞU

FakatAllah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya satanlar var ya, işte onların âhirette bir payı yoktur; Allah kıyamet günü onlara konuşmayacak, onlara bakmayacak ve onları yüceltmeyecektir. Onlar için acı bir azâb vardır. (Âl-i İmrân: 94/77)

94/77. âyette Allah'a verdikleri sözü ve yeminlerini az bir paraya, yani şu geçici dünyâ menfaati karşılığında satıp sözlerinden cayan, yeminlerini bozanların âhirette bir nîmet elde edemeyecekleri; Allah'ın onlara asla değer vermeyeceği; yüzlerine dahi bakmayacağı; onların, acı bir azaba uğrayacakları vurgulanmaktadır.

'Ahd'in Allah'a izafe ile "ahdullah: Allah'ın ahdi" denmesi,önemini belirtmek içindir. Yani ahd (söz verme) Allah'ın garantisi altındadır, O'nun hakkıdır. Ahde hiyanet edilemez, verilen sözden cayılamaz.

Doğrudan Allah'a verilen ahd, insanın yaratılışından itibaren kendisinde bulunan Allah'ı tanıma yeteneğidir. Kişi bu itiraf üzere yaratılmıştır. A'râf Sûresi'nin 172'nci âyetinde bu fıtrat ahdine (doğal ahde) işaret edilmiştir. Peygamber'e verilen ahd ise sahâbîlerin ona bey'ati, Müslümanların da onun dinine girmekle buyruklarına uyacaklarını üstlenmeleridir. Kendi aralarındaki randevular da bu iki ahd kadar önemlidir.

Müslümanın gerek Allah'a, gerek Peygambere, gerek insanlara verdiği sözde durması gerekir. İnsanların birbirlerine verdikleri söz de Allah'ın tanıklığı ile verilmiş olduğu için Allah'a verilen söz kadar önemlidir. Verdiği sözde durmayan kimse, Müslümanlığın en önemli vasfını kaybetmiş; sözünde durmayan münafık veya müşriklerin vasıflarını almış olur. Bundan dolayı Kur'ân-ı Kerîm'de mü'minlerin, sözlerinde duran insanlar oldukları, sık sık vurgulanmaktadır.

Menfaat karşılığında sözünden dönmek, ahdi ve yemîni az bir paraya satmak kabul edilmiştir. Sağlanan çıkar, ahdi bozma karşılığında alınan bedel ne kadar fazla olsa da âhiret karşısında dünyâ varlığının hiçbir değeri yoktur. Dünyâ Az bir geçim"den ibarettir. Sözünden dönenler, paha biçilmez âhiret nimetlerini, tamamı az bir geçimden ibaret olan dünyâ menfaati ile değiştirmiş olurlar.

Âyette ahdinden ve yemininden cayan kimseler, zina, şarap içme, kumar oynama gibi büyük günâhların hiçbiri için kullanılmayan bir uyarı ile uyarılmaktadırlar Ahdini ve yeminlerini az bir paraya satanlar, âhirette hiçbir şey bekleyemezler. Allah'ın, yüzlerine dahi bakmayacağı o suçlular, acı bir azabın içine atılırlar. Yüce Allah, sözlerinde durmayan küfür önderleriyle savaşılmasını buyurmuştur: "Yeminleri olmayan, sözlerinde durmayan o

küfür liderleriyle savaşın, belki yaptıklarına son verirler."

YETİM

17- Hayır, doğrusu siz (Allah 'tan ikram bekliyorsunuz ama kendiniz) yetime ikram etmiyorsunuz. 18- Yoksula yedirmeğe ön ayak olmuyorsunuz. (Fecr: 10/17-18) âyetlerde yetîme yardım etmeyen, yoksulu yedirip doyurmaya ön ayak olmayan, insanları buna teşvik etmeyen bencil insanların tutumu kınanıyor.

6- O, seni yetîm bulup barındırmadı mı? 7- Seni şaşırmış bulup yola iletmedi mi? 8- Seni fakır bulup zengin etmedi mi? 9- Öyleyse sakın öksüzü ezme, 10-Dilenciyi azarlama, 11- Ve Rabbinin nimetini anlat! (Duhâ: 11/6-11) âyetlerinde Hz. Muhammed 'e, kendisinin de vaktiyle yetîm olduğu, Allah'ın, lütfuyla onu barındırıp zengin ettiği, öyle ise kendisinin de yetimi azarlamaması buyuruluyor.

1- Dîn(âhiret cezâsınjı yalanlayanı gördün mü? 2- İşte o yetimi iter, kakar; 3- Yoksulu doyurmağa ön ayak olmaz. (Mâ'ûn: 17/1-3)

İlk Kur'ân sûrelerinden olan Mâ'ûn Sûresi'nde âhiret cezasını yalanlayan kimsenin yetimi itip kakacağı, yoksulun karnını doyurmaya ön ayak olmayacağı vurgulanıyor. Demek ki âhiret cezasına inanan kimse yetîme acır, yoksula yardım eder. Âhiret inancı insanda şefkat, merhamet ve diğerkâmlık duygusunu geliştirir.

YILDIZLAR

15- Yoo, yemîn ederim o geri kalıp gizlenenlere; 16- Akıp gidenlere, dönüp saklananlara, 17- Sırtını dönen geceye, 18- Soluk almağa başlayan sabaha, 19- (Andolsun bunlara) Ki o, değerli bir elçinin (Cebrail'in) sözüdür. 20- (O elçi,) Güçlüdür, Arşın sahibi (Allah) katında yücedir. 21- Orada (kendisine) itâ'at edilen, güvenilendir. 22- Arkadaşınız cinli değildir. (Tekvîr: 7/15-22)

Tekvîr: 7/15-22'nci âyetlerde uzayda geceleyin görünüp gündüzün saklanan yıldızlara, gezegenlere, arkasını dönüp gitmekte olan geceye ve solumağa başlayan sabaha ve sabah vaktinin tatlı tatlı esen lâtîf nesîm yeline yemîn edilerek bu Kur'ân'ın, Kâinat tahtının sahibi Allah'ın katında çok değerli, gözde, yüce topluluk içinde sözü geçerli ve güvenilir bir Elçinin (Güvenilir Rûh Cebrâ'îl'in) sözü olduğu, o yüce melek tarafından vahyedildiği vurgulanmakta ve: "Arkadaşınız mecnûn değildir cinlerin etkisine girmemiştir" buyurulmaktadır. Bu Kur'ân, Hz. Muhammed'e cinler tarafından telkin edilmemektedir. Bunu vahyeden, güvenilir bir Rûh, Allah'ın değerli bir elçisidir. Hz. Muhammed'in, cinlerle bir ilgisi yoktur.

el-Hunnes, el-hânis'in; el-Cevârî, el-câriye'nin çoğuludur. Hânis: geri kalmak suretiyle gözde kaybolan, câriye de akıp giden demektir. Kânis'm çoğulu olan el-Kunnes de yuvasına girip saklananlar anlamına gelir. Geri kalıp gizlenenler, akıp gidenler, saklananlar demektir ki bununla Güneş gezegenlerinin, yahut bütün yıldızların kastedildiğini söylemişlerdir. Gezegenler, ya da yıldızlar gündüzün gizlendikleri için onlara el-hunnes (gizlenenler), yörüngelerinde yürüdükleri için de el-cevârî (akıp gidenler) denmiştir. Güneşin ışığında görünmez olan bu yıldızların, batışları, geyiklerin yuvasına girmesi gibi saklandıkları şeklinde tanımlanmıştır. Kurtubî, "Yıldızlar gündüzün gizlenir, gece görünürler. Batış sırasında, geyiklerin yuvalarına girmesi gibi saklanırlar" demiştir,

YOKSUL VE YETİMLERİ KIRMAMA

6- O, seni yetîm bulup barındırmadı mı? 7- Seni şaşırmış bulup yola iletmedi mi? 8- Seni fakır bulup zengin etmedi mi? 9- Öyleyse sakın öksüzü ezme, 10-Dilenciyi azarlama, 11- Ve Rabbinin nimetini anlat! (Duhâ: 11/6-11)

Duhâ Sûresi'nin bu âyetlerinde Hz. Muhammed'e, kendisinin de vaktiyle yetîm olduğu, Allah'ın lütfuyla onu barındırıp zengin ettiği, öyle ise kendisinin de yetîmi azarlamaması buyuruluyor.

Yetîm büyüyen, yetîmin halinden daha iyi anlar. Kendisi yetîm iken Allah kendisini nasıl korumuş ise, kendisinin de yetîmi koruması gerekir. Dilenciyi de azarîaması, kırması doğru olmaı. Varsa bir şey verilir, yoksa tatlılıkla çevrilir. Kötü sözle onun kalbini kırmak doğru değildir. Allah'ın nîmetini anımsayıp söylemek gerekir. Çünkü bu davranış, nîmete şükürdür. "Müslümanlar nîmeti söylemenin, Allah'a şükür olduğu kanısında idiler."

YOKSULLARI KÜÇÜMSEME

1- Surat astı ve döndü; 2- Kör geldi diye. 3- Ne bilirsin belki o arınacak? 4- Yahut öğüt dinleyecek de öğüt, kendisine yarayacak. 5- Kendisini zengin görüp tenezzül etmeyene gelince; 6- Sen ona yöne-liyorsun. 7- Onun arınmamasından sana ne? 8- Fakat koşarak sana gelen, 9- Saygılı olarak gelmişken, 10- Sen onunla ilgilenmiyorsun. 11- Hayır (olmaz böyle şey); o (âyetler), bir hatırlatmadır. 12- Dileyen onu düşünüp öğüt alır. (Abese: 24/1-12) âyetleri, yoksulu küçümsememeyi, insanlara mal varlıklarına göre değil, karakter ve ahlâklarına göre değer vermeyi öğütlemektedir.

Abese: 24/1-12: Hz. Muhammed'in, söz dinleyip arınmak, verilen öğütlerden yararlanmak üzere gelen köre surat asıp; arınmak istemeyen, kibirli zenginle uğraşmasını kınayan bu âyetlerin, şu münâsebetle indiği rivayet edilir:

Hz. Peygamber (s.a.v.), Kureyşin ileri gelenlerinden ' Utbe ibn Rebî'a, Ebucehl ibn Hişâm,Abbâs ibn Abdi' 1-Muttalib ile özel olarak sohbet ederken gözleri görmeyen Abdullah ibn Ümmi Mektûm geldi, söze karıştı ve Peygamber'den, kendisine Kur'ân okumasını istedi ve:

- Ey Allah'ın Elçisi, Allah'ın sana öğrettiklerinden bana da öğret, dedi. Ve bu sözünü bir iki defa yineledi

Kureyş ileri gelenleri, kendilerinin yanında fakîr kişilerin bulunup söze karışmalarından hoşlanmazlardı. Bundan dolayı Abdullah ibn Ümmi Mektûm'un, ikide bir söze karışması, Allah'ın Elçisi'nin canını sıktı. Peygamber, bundan memnun olmayarak yüzünü Abdullah'tan öteye çevirdi, öteki adamlarla meşgul oldu. Onlar da kalkıp gittiler.

Hz. Peygamber'in böyle yüzünü fakirden öteye çevirmesi, gerçekte kendisinin ruhuna ağır gelmişti. İşte bu olay üzerine Abese Sûresi indi.

YÛNUS

48- Sen Rabbinin hükmüne sabret, balık sahibi (Yûnus) gibi olma. Hani o, sıkıntıdan yutkunarak (Allah'a) seslenmişti. 49- Eğer Rabbinden ona bir nimet yetişmeseydi, yerilerek çıplak bir yere atılırdı. 50- Fakat Rabbi onun du'asını kabul etti de onu Sâlih(iyi insan)lardan yaptı. (Kalem: 2/48-50)

Burada müşriklerin olumsuz tutumları karşısında üzülen Hz. Muhammed'e, Rabbinin hükmüne sabretmesi, balık sahibi, yani Yûnus ibn Amiîtay gibi kavmine kızıp da daveti bırakmaması emrediliyor. Rabbinin ona nîmeti yetişmemiş olsa, kınanarak çıplak bir yere atılmış olacağı, (böylece güneşin altında helak olup gideceği, ama Allah'ın acıyarak onu koruduğu), du'âsını kabul buyurup onu, sâlihlerden yaptığı belirtilir.

Amittay'ın oğlu olan Yûnus, Tanrı tarafından Ninova'yı (Musul'u) irşad için peygamber olarak görevlendirilmiş, gerek Tevrat'ın gerek Kur'ân-ı Kerîm'in ifadesine göre 950 sene kavmini hakka davet etmiş, fakat kavmi bir türlü çağrısını kabul etmeyince davetten vazgeçip gemiye binerek Tarsus' a kaçmak istemiş; çıkan fırtına sonucu gemi sallanmağa başlayınca gemiciler, geminin yükünü hafifletmek için yolculardan birini denize atmak üzere kur'a çekmişler, birkaç kez tekrarlanan kur'a hep Yûnus'a isabet edince onu denize atmışlar. Bir balık onu yutmuş, sonra karaya kusmuş. Bu kez Rabbin buyruğunu dinleyerek Ninova'ya giden Yûnus, kırk gün sonra o kentin harabolacağını söylemiş. Kent halkı bu uyarı üzerine gönülden tevbe edince Allah onları bağışlayıp cezalarını kaldırmıştır.

Yunus'un öyküsü, Kitâb-ı Mukaddes'in 874-875. sayfalarında anlatılır. Kur'ân-ı Kerîm'de Yûnus: 51/98., En'âm: 87-88., Sâffât: 139-148. âyetlerinde anlatılmaktadır. Şimdi bu âyetleri gözden geçirelim:

Keşke bir kasaba olsaydı da inansaydı ve inanması kendisine fayda verseydi! Yalnız Yûnus'un kavmi, inanınca, dünyâ hayâtında onlardan rezillik azabını kaldırmış ve onları bir süre daha yaşatmıştık. (Yûnus: 51/98)

Bu âyetle Peygamber'e şu gerçek anlatılıyor: Bir kasaba olsaydı da inansaydı ve inancından yararlansaydı! Ama ne gezer. Helak etmiş olduğumuz hiçbir kentin bütün halkı inanmadı. Bir kısmı inansa da çoğu inanmadı. Bu yüzden cezaya çarpıldılar. Yalnız Yûnus kavmi hariç. Onlar cezaya çarpılacaklarını anlayınca akıllarını başlarına alıp inandılar. Biz de dünyâ hayatındaki ezici azabı onlardan kaldırdık ve onları bir süre daha yaşattık.

Tefsirler âyete: Hiçbir kent yoktur ki Allah'ın azabını gördükten sonra inansın da o zaman inanmasının kendisine bir yararı olsun, şeklinde mâna vermişlerdir.

Aslında âyette azabı gördükten sonra inanmasının, bir yarar sağlamayacağına dair bir anlam yoktur. Müfessirler, bundan önce anlatılan Firavun'un helak ediliş öyküsünü ve boğulurken inandığını söylemesi üzerine kendisine: "Şimdi mi inandın, daha önce isyan etmiş, bozgunculardan olmuştun!" denmesini göz önünde bulundurarak âyete bu mânâyı vermişlerdir. Halbuki âyetin anlamı şudur:

Ne olur bir kasaba olsaydı da inansaydı ve inanması kendisine yarar sağlasaydı. Ama hiçbiri tam inanmadı, bu yüzden helak oldular. Yalnız Yûnus kavmi tamamen inandılar, önce inkâr ettikleri halde başlarına felâket geleceğini anlayınca iman ettiler. Onlar iman edince biz de onların üzerinden azabı kaldırdık. Uslandıkları için, artık onları cezalandırmadık.

Bu âyet, Hz. Peygamber'i tesellî etmektedir. Yüce Allah bu âyetle Peygamber'ine demek istiyor ki: Peygamber'ine karşı çıkan yalnız senin kavmin değildir. Daha önceki kavimler de peygamberlerine karşı çıktılar. Peygamberlerine karşı çıkmayan, bütün halkı, gelen peygambere inanmış olan hiçbir kent olmamıştır. Yalnız Yûnus kavmi, azâb işaretlerini görünce topluca tevbe edip peygamberlerine inanmışlar ve Allah'ın affına erip cezasından kurtulmuşlardır.

Yûnus kavmi, Ninova denen Musul halkıdır. Onlar, önce aralarında yetişen Yûnus Aleyhisselâm'a inanmamışlar, fakat başlarına felâket geleceğini anlayınca inanmışlardır.

Yûnus kıssasına çeşitli sûrelerde atıflar yapılır. Kıssanın ilk anıldığı Yûnus Sûresi'nde Yûnus kavmine kısa bir atıf yapılması, bu kavmin öyküsünün, Araplar arasında da bilindiğini gösterir.

İsmâ 'e, Elyesa 'a, Yûnus'a ve Lût'a da (yol gösterdik), hepsini âlemlere üstün kıldık. (En'âm: 55/86) âyetinde Yûnus da Allah'ın lütuf ile hidâyet edip âlemlere üstün kıldığı seçkin kulları arasında sayılmaktadır.

139- Yûnus da gönderilen elçilerdendi. 140- Dolu gemiye kaçmıştı. 141- Kur'a çekti. (Yûnus) Yenilenlerden oldu. (Kur'a kendisine isabet etti). 142- (Yûnus, Rabbinden izinsiz olarak kavminden ayrıldığı için) Kendi kendisini kınarken (denize attılar) balık onu yuttu. 143- Eğer teşbih edenlerden olmasaydı, 144- (İnsanların) Yeniden diril-tilecekleri güne kadar balığın karnında kalırdı. 145- (Ama balığın karnında bizi andı, teşbih etti, biz de) Onu hasta bir halde ağaçsız, çıplak bir yere attık. 146- Ve üzerine (gölge yapması için) bir asma kabak ağacı bitirdik.

147-  Ve onu yüz bin insana, ya da daha fazla olanlara elçi gönderdik.

148- İnandılar, biz de onları bir süreye kadar geçindirdik. (Sâffât: 56/139-148)

Hz. Yûnus, kavmini uyarmak üzere görevlendirilmişti. Fakat gönderildiği kavmin, kendisini dinlemeyeceklerini düşünen Yûnus, oraya gitmeyip Tarşiş(Tarsus)a gitmek için bir gemiye bindi. Böylece Allah'ın buyruğunu dinlemeyerek âsî oldu. Bundan dolayı bindiği gemi batma tehlikesiyle karşılaştı. Biraz önce anlatıldığı üzere geminin yükü ağır gelince, kur'a çekimi sonunda denize atılan ve balık tarafından yutulan Yûnus, balığın karnında pişmanlık ile Allah'ı tesbîh etti, kurtarılmasını diledi. Allah ona acıdığından dolayı balık onu kıyıda çıplak bir yere attı. Bir süre balığın karnında kaldığı için iyice zayıflamış olan Yûnus, bırakıldığı ağaçsız, gölgesiz yerde güneş altında hastalandı. Allah, iri yapraklarıyla gölge yapan bir asma kabak bitirerek Yunus'u gölgelendirdi ve onu yüz binden fazla nüfusu olan kente gönderdi. Kent halkı ona inandılar. İnanıp uslandıkları için de Allah onlara bir süre daha yaşama fırsatı verdi.

57- Zünnûn'u (balık karnına girmiş olan Yûnus ibn Amittay'ı) da an; zîrâ (o, kavmine) kızarak gitmişti, bizim kendisine güç yetire-meyeceğimizi sanmıştı. Nihayet karanlıklar içinde (kalıp): "Senden başka tanrı yoktur. Senin şanın yücedir, ben zâlimlerden oldum!" diye yalvardı. 88- Biz de onun du'âsini kabul ettik ve onu tasadan kurtardık. İşte biz, inananları böyle kurtarırız. (Enbiyâ 73/87-88)

Enbiyâ: 73/87-88: Balık sahibi demek olan Zû'n-nûn, balığın karnında kalan Hz. Yûnus'tan kinayedir. Bu âyetlerde kavmine kızarak veya Rabbine canı sıkılarak ve kaçmakla sıkıntılardan kurtulacağını sanarak görevini bırakıp ülkesinden ayrılan Yûnus'un, bu hareketinden dolayı karanlıklar içinde, yani balığın karnında kaldığı ve kurtulması için Allah'a yalvardığı, Allah'ın da onu tasadan kurtardığı belirtilmektedir. Balığın karnında iken Yûnus'un tesbîhi ve kurtuluşu için yaptığı du'â anlatılmaktadır. Balığın karnında iken Yûnus: Senden başka tanrı yoktur. Senin sânın yücedir, ben zâlimlerden oldum!" demiştir.

Burada Allah'a yalvaran sâlih kullarına yüce Mevlâ'nın yetiştiğini, onları tasalardan kurtardığını vurgulamak üzere anlatılan bu kıssa, Kitaba Mukaddes'in 874-875. sayfalarında yer almıştır:

Şimdi Kitâb-ı Mukaddes'in Yûnus fıkrasını özetle buraya aktaralım:

" Amittay'ın oğlu Yunus'a Rabbin şu sözü geldi: Kalk Ninova(Mu-sul)'a git, o büyük şehre git ve ona karşı çağır. Çünkü onların kötülüğü benim önüme kadar çıktı. Fakat Yûnus, Rabbin önünden Tarşiş'e kaçmağa kalktı ve Yafa'ya indi. Ve Tarşiş'e giden bir gemi buldu. Navlununu verdi ve Rabbin önünden, uzağa, Tarşiş'e onlarla beraber gitmek için gemiye bindi.

"Ve Rab denizin üzerine büyük bir yel gönderdi, denizde büyük fırtına oldu. Gemiciler korktular, her biri kendi ilâhına feryâdetti ve hafiflik olsun diye gemide olan şeyleri denize attılar. Yûnus ise geminin dip ambarına inmiş, derin uykuya dalmıştı. Gemi reisi onu kaldırdı: 'Gelin de kur'a çekelim ve bilelim kimin yüzünden bu belâ başımıza geldi' dediler. Çekilen kur'a Yûnus'a isabet etti. İstemeye istemeye Yûnus'u denize attılar. Denizin kudurması yatıştı. Rabbin hazırladığı büyük bir balık Yûnus'u yuttu ve Yûnus üç gün, üç gece balığın karnında kaldı. Ve Rab balığa söyledi ve balık Yunus'u karaya kustu.

"Ve Rab tekrar Yûnus'a, Ninova'ya gitmesini buyurdu. Yûnus Nino-va'ya gitti. Ninova halkı Allah'a inandılar, tevbe ettiler. Rab Ninova halkından azabı kaldırdı. Allah'ın pişman olup azabı kaldırması, Yunus'un çok gücüne gitti. 'Yâ Rabbi ben senin çok merhametli olduğunu, çok acıyan, geç öfkelenen ve inayeti çok olup kötülükten pişman olan Allah olduğunu biliyordum. Onun için memleketimden kaçmağa karar vermiştim.'

"Ve Yûnus, şehirden çıktı, şehrin doğusunda oturdu ve orada kendisine bir çardak yaptı. Allah, Yunus'un başına gölge olmak için asma kabak fidanı yetiştirdi. Fakat ertesi gün kabak, kurt vurduğu için kurudu. Başına vuran sıcak güneşle Yûnus bayıldı, kendisi için ölümü diledi. Allah Yunus'a: "Sen emeğini çekmediğin ve büyütmediğin asma kabağına acıyorsun... ya ben Nineve için acımayayım mı?" dedi.

Yunus'un balık tarafından yutulması olayı üzerinde iki görüş vardır. Birine göre olay, Yunus'un Ninova halkına gönderilmesinden önce, diğerine göre sonra olmuştur. Birincisine göre Yûnus Kudüs yöresinde idi. Kral Hezekiyel onu, Irak'taki esir Yahudileri kurtarmak üzere göndermek istemiş, o da gitmek istememiş, kıyıda bir gemiye binmiş, gemi batmaya yüz tutunca kur'a çekilip Yûnus denize atılmış, balığın karnından çıktıktan sonra Ninova'ya gitmiş. Yukarıda özetleyerek verdiğimiz Kitâb-ı Mukaddes parçasından ise Yunus'un daha önce Ninova'da iken oradan ayrılıp gittiği, Tarsus civarında dolaştığı, balık olayından sonra Ninova'ya geldiği anlaşılmaktadır. Fakat eğer olay Akdeniz doğu sahilinde olmuşsa, balığın karnından atıldıktan sonra Yunus'un tâ 400-500 km.lik mesafeye gelmiş olması pek makul görünmüyor.

Kur'ân-ı Kerîm'in anlattığı bu kıssa, kendisine özgü bir bilgi değil, Kitâb-ı Mukaddes'te anlatılan ve herkesin inandığı bir öyküdür. Kur'ân bilinen bu olayı ibret olmak için anlatmaktadır. Asıl vurgulanmak istenen fikir, tevbe eden insanları Allah'ın affedeceğidir.

Biz, Nuh'a ve ondan sonra gelen peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. Nitekim İbrahim'e, İsmâ'îl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a, sıbtlara, isa'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Harun'a, Süleyman'a da vahyetmiş ve Davud'a da Zebur'u vermiştik. (Nisa: 98/163) âyetinde de Yûnus, Allah'ın vahyettiği peygamberler arasında sayılmaktadır

YÛNUS SURESİ

Sûrede inançsızların çeşitli tutumlarına, bâtıl inançlarına değinilir; Allah'ın, kâinattaki kudret işaretlerine dikkat çekilir; âhiret hesabı, sevâb ve cezası hakkında müjdeler verilir, uyarılar yapılır; imanın ve inkârın insan ruhundaki etkilerine işaret edilir.

Peygamber'in görevinin ne olduğu, hidâyet ve sapıklıkta insanın sorumluluğu belirtilir; Nûh ile kavmi, Mûsâ ile Firavun arasında geçen olaya temas edilerek azgınların vahim sonuca düşecekleri; mü'minlerin kurtuluşa erecekleri anlatılır.

Sûrenin tamamı 109 âyettir. 40,94-96. âyetlerinin Medine'de, gerisinin Mekke'de indiği rivayet edilir. Bir rivayete göre de başından itibaren kırk âyet Mekke'de, diğer âyetleri Medine'de inmiştir. Ancak Medine'de indiği söylenen âyetlerin içeriği, Mekke âyetlerinin içeriğine uyar. Bu bakımdan bütün âyetlerinin Mekke'de indiği söylenebilir. Resmî sıralamaya göre 10., iniş sırasına göre 51. sûredir.

YÛSUF (Selâm ona)

1- Elif lâm râ. Bunlar apaçık Kitabın âyetleridir. 2- Biz onu Arapça bir Kur'ân olarak indirdik ki anlayasınız. 3- Biz, bu Kur'ân'ı vahyetmekle sana kıssaların en güzelini anlatıyoruz. Sen ondan önce (bunları) bilmeyenlerden idin. (Yûsuf: 53/1-3)

Bu âyetlerde önce Hz. Muhammed'e, bu Kur'ân vahyedilmekle en güzel kıssa anlatıldığı bildirilmektedir. Bu ifade, kıssanın anlatımına bir giriştir. Yûsuf kıssası, en güzel kıssa olarak nitelendirilmiştir.

Yûsuf (selâm ona): İ. Ö. 1300 yıllarında yaşamış olan Yûsuf, Hz. Ya'kûb'un en çok sevdiği oğludur. Tevrat'ın ifadesine göre kardeşleriyle beraber sürü güden Yûsuf, bir gün gördüğü bir rü'yâyı kardeşlerine anlatarak der ki: "Biz tarlanın ortasında demetler bağlıyorduk. Benim demetim kalktı, dikildi, sizin demetlerinizin çevresini kuşattı. Sizin demetleriniz benim demetime eğildiler." Başka bir kere de Yûsuf, düşünde Güneşin, Ayın ve on bir yıldızın kendisinin önünde eğildiklerini görür.

Zaten babalarının onu, kendilerinden fazla sevmesini çekemeyen ve bu rü'yâlardan da onun, kendilerinin başına kral olacağını anlayan kardeşleri, onu iyice kıskanırlar ve Kur'ân'a göre kuyuya atarlar; Tevrat'a göre İsmâ'îl oğullan tacirlerine satarlar. Onu kuyudan bulup çıkaran veya Tevrat'a göre kardeşlerinden satın alan İsmâ'îl oğlu tacirleri, Mısır'a götürüp ucuz bir pahaya satarlar. Önce Mısırlı bir bakanın kölesi olan Yûsuf, uzun ve güç bir İlâhî sınavdan sonra Fıravun'un hazine bakanı olur. Öyküsü Tekvin Sifri'nin 35-50. bablarında anlatılır. Kur'ân-ı Kerîm'de ise Yûsuf'un kıssasına bir sûre tahsis edilmiştir. Şimdi bu sûreden, kıssanın ayrıntılarını gözden geçirelim:

YÛSUF SURESİ

Başından 101. âyetine kadar Yûsuf kıssasını anlatan bu sûre, içinde tek kıssa taşıyan ve onu en ayrıntılı biçimde anlatan sûredir. 1, 2, 3 ve 7. âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de sözü edilen âyetlerin konu ile bağlantısı, bu rivayeti geçersiz kılar. Sûrenin tamamının Mekke'de ve bölümlerinin birbiri ardınca indiği anlaşılmaktadır. 101. âyetine kadar Yûsuf kıssası anlatılır. Ondan sonra müjde ve öğütler gelir. Resmî sıralamada 12, iniş sırasında 53. sûre olup 111 âyeti içermektedir.

YÜCE DÎVÂN DURUŞMASI

Allah kime yol gösterirse, işte doğru yolu bulan odur. Kimi de sapıklıkta bırakırsa artık onlar için O'ndan başka velîler bulamazsın. Kıyamet günü onları, yüzükoyun, kör, dilsiz ve sağır bir halde süreriz. Varacakları yer cehennemdir. Ateş her dindikçe, onlara çılgın alevi artırırız. (İsrâ: 50/97)

50/97. âyette, doğru yolda olanların, Allah'ın yol gösterdiği kimseler olduğu; Allah'ın şaşırttığı kimselerin O'ndan başka bir koruyucuları olmayacağı belirtiliyor ve Allah'ın, o şaşkınları yüzükoyun, kör, dilsiz ve sağır olarak cehenneme sürükleyeceği, cehennem ateşi sönmeğe yüz tuttukça ateşlerinin artırılacağı vurgulanıyor.

Enes ibn Mâlik'in rivayetine göre: "Kâfir nasıl yüzükoyun haşro-lunur?" sorusuna Peygamber (s.a.v.): "Onu dünyada ayaklarının üstünde yürüten Allah, kıyamette yüzükoyun yürütemez mi? " diye cevap vermiştir

YÜSR

1- Biz senin (bunalan) göğsünü açmadık mı (onu huzura kavuşturmadık mı)? 2- Ve atmadık mı senin üzerinden yükünü? 3-Ki (o, ağırlığından) sırtını çatırdatmıştı! 4- Senin sânını yükseltmedik mi? 5- Muhakkak her güçlükle beraber bir kolaylık vardır. 6- Evet, her güçlükle beraber bir kolaylık vardır. 7- O halde (işlerinden) boşaldığın zaman (ibâdete) dur. 8- Rabbine niyaz et, yalvar. (Şerh: 12/1-8)

Şerh: 12/5-6. âyetlerde her güçlükle beraber bir kolaylığın bulunduğu, iki kez vurgulanmaktadır. jUe- ('usr) güçlük, Hz. Muhammed(s.a.v.)in, peygamberlik hayâtının başlarında karşılaştığı sıkıntılar, müşriklerin engellemeleridir. jLj (yüsr) kolaylık ise zaman geçtikçe işlerinin kolaylaştırılması,

başarısının artmasıdır. Hz. Muhammed(s.a.v.)i tesellî etmek için her güçlükle beraber bir kolaylığın bulunduğu hakkındaki evrensel yasa iki kez vurgulanmakla ona, şimdi güçlüklerle, sıkıntılarla karşılaşsa da sonunda dâvasının başarıya ulaşacağı; bu güçlüklerin ardından kolaylıkların geleceği müjdelen-mektedir. Bundan önce inmiş olan Duhâ Sûresinde bu mânâ "Senin sonun, ilkinden iyi olacaktır. Rabbin, sana verecek ve sen razı olacaksın." şeklinde ifade edilmiştir.

Hz. Muhammed'e, istikbaldeki başarısı böylece müjdelendikten sonra 7-8. âyetlerde ona, dünyâ işlerinden vakit bulunca durup Rabbine ibâdetle meşgul olması ve bütün içtenliğiyle Allah'a yönelmesi emredilmektedir. Çünkü Allah'a ibâdet, O'na yönelmek insana moral verir, ruhu güçlendirir, huzura kavuşturur.

YED

Bir mehir kestiğiniz takdirde, henüz dokunmadan onları boşamışsanız, kestiğinizin yansını (verin). Ancak kadınlar vazgeçer, yahut nikâh bağı elinde bulunan (erkek) vazgeçerse başka. (Bakara: 92/237)

Ey inananlar, Allah'ın size olan nimetini hatırlayın: Hani bir topluluk size ellerini uzatmağa (saldırmaya) yeltenmişti de (Allah) Onların ellerini sizden çekmişti. Allah'tan korkun. Mü'minler Allah'a dayansınlar. (Mâide: 110/11)

Yed el organının adıdır. Aslı yedyun dür. Çünkü eyd ve yediyy şeklinde çoğul yapılır. Yed'in aslı yedy olduğu için tesniyesi (ikili) (yedeyân) şeklinde de olur. (yedeytuhû): eline vurdum demektir. Yed (el), ni'met, kudret, kuvvet, rahmet, milk, çevre (etki alanı) anlamlarında kullanılır. "Bu, falanın elindedir" sözü, sözü edilen şeyin, falanın hükmü altında, onun mülkü olduğunu ifade eder. Belirsiz zaman (dehr), doğa gücü olan rüzgâr için de insana benzetilerek yed nisbet edilir; zamanın eli", rüzgârın eli" denilir.

Allah demişti ki: "Ey Meryem oğlu îsâ, sana ve annene olan ni'metimi hatırla, hani seni Rûhu'l-Kudüs ile desteklemiştim; beşikte ve yetişkin iken insanlarla konuşuyordun. (Mâide: 110/110) âyetinde elini güçlendirdim, yani seni destekledim, demektir.

Kuvvetli ve basiretli kullarımız İbrahim'i, İshâk'ı ve Ya'kûb'u da an. (Sâd: 38/45),

Onların yürüyecekleri ayaklan mı var, yoksa tutacakları elleri mi var, yoksa görecekleri gözleri mi var, yahut işitecekleri kulaklarımı var? (A'râf: 39/195) âyetlerinde kuvvetten kinayedir. Türkçe'de de kol, devlet, iktidar anlamında kullanılır. Kolu uzun, gücünün her tarafa uzandığını, devlet gücüne sahi böldüğünü gösterir.

Kendilerine Kitap verilenlerden Allah'a ve âhiret gününe inanmayan, Allah'ın ve Elçisinin haram kıldığını haram saymayan ve gerçek dini din edinmeyen . kimselerle, küçül(üp boyun eğ)erek elleriyle cizye verecekleri zamana kadar savaşın. (Tevbe: 113/29)

Râğıb'a göre İ'râb bakımından haldir. Falan, falanın elidir, yani onun koruyucusu ve yardımcısıdır, demektir. Bu bakımdan Allah'ın velîleri de Allah'ın elleri durumundadır.

Ne zaman ki (pişmanlıklarından ötürü) başları elleri arasına düşürüldü ve kendilerinin gerçekten sapmış olduklarını gör(üp anla)dılar, dediler ki: "Eğer Rabbimiz bize acımaz ve bizi bağışlamazsa, elbette ziyana uğrayanlardan oluruz!" (A'râf: 39/149)

Derken (o inkarcı kişinin) ürünü yok edildi, çardakları üzerine yıkılmış durumda olan(bağ)ın karşısında ona harcadıklarına acıyarak ellerini uğuşturmağa başladı: "Âh nolaydı, ben Rabbime kimseyi ortak koşmamış olaydım!" diyordu. (Kehf: 69/42) âyetleri, son derece pişmanlık durumunu belirten mecazî anlatımlardır.

Bu yazdıklarımız, Râğıb'ın Müfredat'ındaki izahlarıdır. Konunun biraz daha açıklık kazanması için Allah'ın yed(el)i ilgili açıklamalardan bir miktar aktaracağız:

Yağmur

Yahudİlİk

Yahya

Yakin

Yakma

Yakub

Yakın Yerden Çağırma

Yaklaşan Azap Zamanı

Yalan Yemİn Şahİtlİk

Yalan Yayıcıların Durumu

Yaratma

Yaratılışın Amacı

Yaratıp Yol Gösterme

Yardımlaşma

Yardıma Öncülük

Yasak Meyva

Yasİn Suresİ

Yaşama Hırsı

Yecüc Mecüc

Yemİn Kardeşlİğİ

Yemİnİn Sorumluluğu

Yetİm

Yıldızlar

Yoksul Ve Yetİmlerİ Kırmama

Yoksulları Küçümseme

Yunus

Yunus Suresİ

Yusuf

Yusuf Suresİ

Yüce Dİvan Duruşması

Yüsr

Yed

ZAFER

 Mekke’nin  göbeğinde, sizi onlara galip getirdikten sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi onlardan çeken O'dur. Allah, yaptıklarınızı görmektedir. (Fetih: 109/24)

 Zafer: tırnak anlamındaki zufur'den alınmıştır. Kuşun tırnağı, silâhı durumunda olduğundan zufur kelimesi, kuşun tırnağına teşbîhen silâh anlamında da kullanılır. İki fetha ile yij zafer başarmak, galip gelmek demektir. Fetih: 109/24'ncü âyette if âl babından dili geçmişin üçüncü tekil kipi olan  (azfarakum) fı'li, sizi galip getirdi, demektir.

Şimdi Allah'ın Müslümanlara yardım edip onları zafere ulaştırdığını belirten bazı âyetleri gözden geçirelim:

 (O gün) Onları siz öldürmediniz, fakat onları Allah öldürdü; (ey Muhammed,) attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı. Mü'minleri güzel bir imtihanla sınamak için (bunu yaptı). Doğrusu Allah işitendir, bilendir. (Enfâl: 93/17)

Enfâl: 93/17. âyette, yüce Allah'ın, Peygamber'e ve inananlara olan büyük yardım ve desteği belirtiliyor.

Mü'minler, Bedir Savaşında İslâm düşmanlarını öldürmüşler ama, gerçekte o kâfirleri, onlar vasıtasıyla öldüren Allah'tır. Çünkü Allah mü'-minlere yardım etmiş, onlara güç ve cesaret vermiş; düşmanlarının yüreklerine korku salmış; Allah'ın yardımıyla ve sarsılmaz iman ile savaş alanına atılan mü'minler, aslanlar gibi düşmanı biçmişlerdi. Bu, onların kendi güçleriyle değil, Allah'ın yardımıyla olmuştu. Âdeta Allah, mü'minlerin ellerini kullanarak kâfirleri öldürmüştü.

Allah'ın Elçisi (s.a.v.), savaş başlamadan önce yerden bir avuç toprak alıp kâfirlere doğru: "Yüzleri kötü olsun!" diyerek atmıştır. Âyette Elçinin bu atışına işaret edilerek: "Attığın zaman sen atmadın, fakat Allah attı!" buyurulmuştur. Allah'ın Elçisi o bir avuç çakıl taşını atarken Allah ile öylesine rûhânî bir yakınlık, öylesine bir fena fîllâh makamında idi ki kendi beşerî varlığından geçmişti. Vücudunu Allah sevgisi istilâ etmişti. Kendisini Allah yönetiyordu. "Kulum öyle bir dereceye gelir ki onun gören gözü, işiten kulağı, tutan eli, yürüyen ayağı ben olurum. Benimle görür, benimle işitir, benimle tutar, benimle yürür...

ZAFER VA'Dİ

171- Gönderilen elçi kullarımıza şu sözümüz geçmişti: 172- "Mutlaka zafere ulaştırılanlar kendileri olacaktır. 173- Ve galip gelenler, mutlaka bizim ordumuz olacaktır! 174- Bir süreye kadar onlardan dön, (onların sözlerine aldırış etme). 175- Onları gözetle. Yakında (başlarına neler geleceğini) göreceklerdir." (Sâffât: 56/171-175)

56/171-173: Yüce Allah, elçi olarak görevlendirdiği kullarına, mutlaka onlara yardım edileceğine ve Allah'ın ordusunun galip geleceğine kesin söz vermiştir. Allah'ın ordusu, peygamberler ve onlara inananlardan oluşur. Allah,inananlara ymdım ve zafer va'detmiştir. Ama bu, onların hiç yenilmeyecekleri anlamına şelmez. Önemli olan son zaferdir. Bir iki defa yenilgiye uğrasalar, biraz sıkıntı çekmiş olsalar da sonunda onlar zafere ulaşacaklardır. Onun için sabretmek, inanç ve ısrar ile dâvayı yürütmek gerekir. Bundan dolayı bu âyetlerin ardından. 174-175. ayetlerde, ftygamber(s.a.v.)e sabır öğütlenmektedir:

sizden, inanıp iyi işler yapanlara va'detmiştir: Onlardan öncekileri nasıl lükiimran kıldıysa, onları da yer yüzünde hükümran kılacak ve kendileri jçin seçip beğendiği dinlerini kendilerine sağlamlaştıracak ve korkularının jrdından kendilerini (tam) bir güvene erdirecektir. Bana kulluk edecekler bana hiçbir şeyi ortak koşmayacaklar. Ama kim(ler) bundan sonra da *iankörlük ederse işte onlar, yoldan çıkanlardır. (Nûr: 102/55)

Allah onlardan inanıp iyi işler yapanlara mağfiret ve büyük mükâfat va'detmiştir. (Fetih: 109/29)

 Allah, inanıp iyi işler yapanlara va'detmiştir: Bağışlama ve büyük mükâfat onlarındır. (Mâ-ide: 110/9)

 Andolsun Tevrat'tan sonra Zebur'da da: "Arza mutlaka iyi kullarım vâris olacak (bu yer onların eline geçecek)" diye yazmıştık. (Enbiyâ 73/105-106)

Bu âyetlerde sâlih mü'minlerin dünyâda zafere ulaşacakları, dünyanın bir kısmına egemen olacakları müjdesi yanında, âhirette cennete girecekleri müjdesi de saklıdır. Çünkü İlâhî kitaplarda bildirilen öğütler, toplumu kötü ahlâktan kurtarır, yüceltir, salih, birbirine tutkun bir toplum yapar. Birbirini seven sâlih kişilerin oluşturduğu toplum da dünyâda ve âhirette başarılı olur. Ancak zafere ulaşmanın temel şartı, dinin ruhuna sarılmaktır. Şekillere saplanıp dinin özünden uzaklaşan, hurafeler içinde yüzen geri kalmış milletler zafere ulaşamazlar. Onlar kendilerini salihlerden saysalar bile, gerçekte sâlih değillerdir. Sâlih olsalardı, görevlerini gereğince yapar, geri kalmazlardı. Dinin ruhu, maddeten ve ma'nen çalışmaktır. Çalışan kazanır. Nitekim Nûr: 102/55. âyet, Allah'ın, daha önceki sâlih mü'minleri yeryüzüne egemen kıldığı gibi, Hz. Muhammed'e inanan sâlih mü'minleri de egemen kılacağını bildirmektedir. Allah'ın, önceki salih mü'minleri nasıl egemen kıldığını tarih açıklar. Yeryüzünde hiçbir tembel, kokuşmuş ulus egemen olmamış, ancak çalışan, dinamik, iyi ahlâk sahibi âdil kişiler egemen olmuştur. Çalışanlar zafere ulaşmışlardır.

Mekke'deki bir avuç Müslüman, bu İlâhî va'dler sonucunda zafere ulaşmış, kısa zamanda Arabistan'ın sınırlarını aşan İslâm toplumu, dünyanın büyük bir kısmına hakim olmuştur. Çalışanın zafere ulaşması, Allah'ın yasasıdır   İnsana çalışmasından başka bir şey yoktur. Çabasının sonucu görülecek ve karşılığı ona tam olarak verilecektir!"

ZAHİR ve BÂTIN İLMİ

Onlar, sadece şu yakın hayâtın dış yüzünü bilirler; âhiretten ise onlar tamamen gafildirler. (Rûm: 84/7)

Rûm: 84/7. âyette insanlardan çoğunun, ancak dünyâ hayatının görünen kısmını bildikleri, fakat âhiretten habersiz oldukları belirtiliyor. İnsanlar dünyâ hayatın görünen kısmını bilirler, görünüşe göre hüküm verirler. Bilgileri, dış dünyâya açılan duyuların algısına dayanır. Görünmez olan âhiret âlemi, duyularla algılanmaz, iman ile bilinir. Sezgi sahipleri, yalnız şu görünen hayâtı tahsile değil, sürekli mutluluk için gizli gerçekler âlemi olan âhirete yararlı işleri de yapıp âhireti tahsile çalışırlar.

Mutasavvıflara göre iki ilim vardır: Okuma ve öğrenme ile kazanılan aklî ve naklî ilimler ki bunlara zahirî ilim denir. Riyazet ve takva sonucu Allah'ın, kuluna ihsan edeceği vehbî ilim ki buna batınî ilim denir. "Allah size nimetlerini zahir ve bâtın olarak bol bol verdi"

ZAKKUM AĞACI

  51- Sonra siz de, ey sapık yalanlayıcılar (o zaman toplanacaksınız). 52- (Suçlular) Mutlaka bir Zakkum ağacından yiyecekler, 53-Onunla karınları(nı) dolduracaklar, 54- Üzerine de kaynar su içeceklerdir: 55- Susuzluk hastalığına tutulmuş develerin içişi gibi içeceklerdir! 56- İşte ceza gününde onların ağırlanışı böyledir. (Vâkı'a: 46/51-56)

İsrâ: 50/60. âyette "la'netli ağaç" diye tanımlanan zakkum ağacı, Sâffât Sûresi'nde biraz daha açıklanır:

 62- Nasıl Ağırlanmak için bu mu hayırlı, yoksa zakkum ağacı mı? 63- Biz onu zâlimler için bir fitne (işkence) yaptık. 64- O, cehennemin dibinde çıkan bir ağaçtır. 65-Tomurcukları, şeytânların başları gibidir. 66- Onlar ondan yiyecekler ve karınlarını onunla dolduracaklardır. 67- Sonra onların, bunun üzerine, kaynar su karıştırılmış bir içkileri vardır. (Sâffât: 56/62-67)

Bu âyetlerde yalanlayıcıların zakkum ağacından yiyecekleri, zâlimler için işkence yapılan, cehennemin dibinde biten, tomurcukları şeytân başlarına benzeyen bu ağacın mey vasinin, suçlulara yedirilip karınlarının bu dikenlerle doldurulacağı belirtilmektedir. Yani bu ağaç, zâlimlere işkencedir. Çünkü zâlimlere bu ağacın dikenli meyvasından yedirilerek boğazlan tırmalanır; onlara verilen bu yiyecek onlar için işkencedir.

Cennet halkı son derece güzel nimetlerle ağırlanırken cehennem halkına verilen işte bu tür yiyecektir. Şimdi o ağırlanış mı hayırlı, yoksa bu zakkum ağacı mı?

Zakkum, Tihâme'de yetişen, küçük yapraklı, acı meyvah, kötü kokan bir ağaçtır. İşte cehennem halkına tatlı meyvalar değil, zakkum ağacının mey-vasından ikram edilir. Bu meyva zevk vermez, yiyenlerin boğazını tırmalayarak işkence verir.

Tal' meyvanın ilk boğumu, burada meyvanın kendisidir. Zakkum ağacı, cehennemin dibinde biten, şeytân başları gibi çirkin meyvaları olan bir ağaçtır. Dünyâda en çirkin şeyin, şeytân başı olduğu hayâl edildiğinden, cehennem meyvalarının son derece çirkin olduğunu belirtmek için şeytân başları gibi olduğu ifade idiliyor.

Cennetlikler nefîs meyvalar yerken cehennemlikler zakkum ağacının şeytân başları gibi çirkin meyvalarından yer, onunla karınlarını doldururlar. Cennetlikler, yedikleri nefîs lezzetli meyvalar üzerine lezzetli, dupduru, nefîs şaraplar içerken, cehennemlikler de yedikleri acı, çirkin zakkum meyvalarının üstüne kaynar su içerler. Başka seçenekleri yoktur. "Onlar için darî'(kuru diken)den başka yiyecek yoktur. O ne semirtir, ne de açlığı giderir!"

ZAMAN

 Bizim buyruğumuz yalnız bir tektir, göz açıp yumma gibidir. (Kamer: 37/50)

 O sâ'atin işi, bir göz açıp yumma gibi, yahut daha yakın(kısa)dır. Şüphesiz Allah, her şeye gücü yetendir. (Nahl: 70/77)

Birinci âyette Allah'ın buyruğunun, göz açıp yumma gibi kısa bir zamanda yerine getirileceği; ikinci âyette de Allah'ın uyardığı azâb veya Kıyamet saatinin, göz açıp yumma gibi bir zaman içinde oluvereceği vurgulanmaktadır.

Andan daha kısa bir zamanı ifade eden göz açıp yumma söylemi, insanların uyarıldıkları saatin çok yakın, ân'dan daha kısa bir zamanda vukubulacağını anlatmaktadır. Bu ifade, ya Kıyametin çok yakın olduğunu veya onun oluş sürecinin hemen ansızın olup biteceğini anlatır. Burada ifade edilen süre, zamanın ilk temel taşı olan, ân'dan dahi küçük bir birimini belirtir. Bu söylem bize zamanın ne olduğunu düşündürür. İslâm bilginleri, zamanı şöyle açıklıyorlar:

Zaman, olayların ard arda dizilişinden ibarettir. Bütün vakitler, günler, aylar, yıllar ve çağlar hep isimlerin ve hakikatlerin birer görünümüdür. Devirlerle bu isim ve hakikatlerin külli ve kuşatıcı hükümleri; ânlarla da zat hükümleri görünür. Devir ve an iki asıldır. Bunlar arasında günler, saatler, aylar \e yıllar vardır. Ân'la devir arasında bulunan saniyeler, dakikalar hep mutlak varlığın sıfatı olan vahdet (birlik) ile mümkün varlığın sıfatı olan kesret (çokluk) arasındaki bağıntı gibidir. Nasıl çokluk, bir'in görünümünden ibaretse zaman da ân'ın görünümünden ibarettir. Ân bölünmeyen zamandır. Gerçek var olan odur. Ondan başkası yoktur. Geçmiş ve gelecek, varsayımdan başka birşey değildir. Var olan ân'dır. Çokluk ve imkân, gerçek varlık ile aynî(şekilli varlık)lar arasındaki harekettir. Yani zaman, ân'ın hareketidir.

Allah vardı, O'nunla beraber başka bir şey yoktu."

ZANN

Ey inananlar, tandan çok sakının. Zîrâ zannın bir kısmı günâhtır.

Birbirinizin gizli şeylerini araştırmayın; biriniz diğerinizi arkasından çekiştirmesin. Biriniz, ölmüş kardeşinin etini yemeği sever mi? İşte bundan iğrendiniz. O halde Allah'tan korkun, şüphesiz Allah, tevbeyi çok kabul eden, çok esirgeyendir. (Hucurât: 105/12)

Hucurât: 105/12. âyette zandan çok sakınılması emredilmekte, zîra zannın bir kısmının günâh olduğu belirtilmektedir. Burada zan, sebepsiz yere başkasını suçlamak, delilsiz olarak birinin herhangi bir kötü iş yaptığını sanmaktır. Yasaklanan zan, insanlar hakkında kötü düşünce beslemek şeklindeki kötü zandır. Ama insanlar hakkında iyi zan beslemek, güzeldir. Hattâ bu, ibâdet kadar güzel bir eylem sayılır.

Kur'ân âyetleriyle sabit olan din hükümleri dışındaki Hadîs rivayetlerine, kıyâs ve içtihada dayanan hükümler de zanna dayanır. Zanna dayanan bu hükümler, âyette yasaklanan kötü zandan değildir. Bunların geçerlilik kazanabilmesi için Kur'ân'ın ruhuna aykırı olmaması gerekir. Eğer bunlar içinde dinin zorlaşmasına neden olan varsa o hükmün dinde yeri yoktur. Bu tür zan hükümlerinden kaçınmak gerektiği konusunda zan ile din olmaz maddesine ibakınız.

Kıyâs ve vâhid haberi, zan ifade eder. Fakat bunlar başkasının hakkıyla ilgili değildir. Delîl ile güçlenmekte ve toplumun yararına olmaktadır. Âyette zannın hepsinin değil, bir kısmının günâh olduğu belirtilmiştir. İşte günâh olan zan, başkası hakkında kötü düşünce beslemek, başkasını kötü sanmak, zanna göre başkasının kötülüğüne hükmetmektir. Kaçınılması emredilen zan, bu tür kötü zandır.   Kötü zanda bulundunuz,

böylece helaki hak eden bir toplum oldunuz"

ZAN İLE DİN OLMAZ

23- Onlar, sizin ve babalarınızın,(tanrı) diye isimlendirdiğiniz (boş, kavramsız) isimlerden başka bir şey değildir. Allah, onlara hiçbir güç (tanrı oldukları hakkında hiçbir delîl) indirmemiştir. O(putlara tapa)nlar zanna ve nefislerin hevesine uyuyorlar. Oysa kendilerine, Rableri tarafından yol gösterici gelmiştir... 27- Ahirete inanmayanlar, meleklere dişilerin adlarını takıyorlar. 28- Onların bu hususta bir bilgileri yoktur. Sadece zanna uyuyorlar. Zan ise haktan hiçbir gerçek kazandırmaz. (Necm: 23/23,27-28)

Necm: 23/23,27,28. âyetlerde âhirete inanmayanların, bir kanıta dayanmadan sırf 2ann(sanıy)a dayanarak meleklere kadın adı verdikleri, taptıkları putların gerçekte içi boş isimlerden ibaret olduğu, onlarda herhangi bir güç ve yetki olmadığı; onlara tanrı diye tapanların sadece keyiflerine uydukları; tanrı diye taptıkları şeyler ve uydukları din hakkında gerçeği bilmedikleri; sadece zanlarının ardından gittikleri; zannın ise gerçeği taşımadığı belirtilmektedir.

İniş sırasına göre ilk defa burada Arapların inançlarının boş, yanlış olduğu, melekleri Allah'ın kızları sanmalarının doğru olmadığı belirtilmektedir. Daha önce inen âyetler genellikle Allah'ın birliğine çağırıyor, âhiretle uyarıyor, peygamberliğin genel hedeflerini açıklıyor, Peygamber'e karşı gelenleri uyarıyor ve müşriklerin, Peygamber'e yakıştırdıkları sıfatları reddediyordu. Burada müşriklerin inançları açık olarak kınanmaktadır ki bunda, İlâhî sistemi kurmak üzere inen Kur'ân'ın, inanç esaslarını yerleştirmekte izlediği gelişme yolu görülmektedir.

Zan : zayıf işaretten oluşan sanıdır. Güçlü bir işaret ile oluşan bilgiye ilim; cılız işaretle oluşan bilgiye vehm (sanı) denilir. Din zayıf işaretlere, çürük belirtilere değil, sağlam kanıtlara dayalı olmalıdır. Çünkü inanç zan üzerine kurulamaz. Kur'ân, zannın gerçeğe ulaştırmayacağını vurgular:

 Bilmediğin bir şeyin ardına düşme, çünkü kulak, göz ve gönül bunların hepsi o(yaptığı)ndan sorumludur. (İsrâ: 50/36)

Onların çoğu, zandan başka bir şeye uymuyorlar. Zan ise gerçekten hiçbir şey kazandırmaz- Muhakkak ki Allah, onların ne yaptıklarını bilir. (Yûnus: 51/36

Onlar sadece zanna uyuyorlar, (hayallerine kapılıyorlar) ve onlar sadece saçmalıyorlar. (Yûnus: 51/66, En'âm: 55/14)

 Yeryüzünde bulunan(insan)larin çoğuna uysan, seni Allah'ın yolundan saptırırlar. Onlar sadece zanna uyuyorlar ve onlar sadece saçmalıyorlar. (En'İm: 55/116)

İsrâ: 50/36, Yûnus: 51/36,66; En'âm: 55/14 ve 116. âyetlerde müşriklerin, hiçbir delîle dayanmadan, zan üzere hareket ederek putlara taptıkları, birtakım geleneklerini din kurallarına dönüştürdükleri; oysa zannın, gerçeğe ulaştırmayacağı, insanın bilmediği bir şeyin ardına düşmemesi, zîrâ duyularının da eylemlerinden sorumlu olduğu vurgulanır. Zaten insanların çoğunun inançlarında gerçek kanıtlara değil, zanna uyup saçmaladıkları, onlara uyanların yoldan çıkacağı belirtilmektedir.

Son âyet,herzaman,cumhur görüşü denen çoğunluk görüşünün, doğruluk ölçüsü olmadığını gösterir.

115- Allah size ölüyü,kanı domuz etini ve Allah'tan başkasının adı anılarak kesilen(hayvanlar)ı haram kıldı. Kim mecbur kalırsa (başkasının hakkına) saldırmadan, sınırı da aşmadan (bunlardan) yiyebilir. Şüphesiz Allah, bağışlayan, esirgeyendir.

 116- Dillerinizin yalan yere nitelendirmesinden ötürü "Şu helâldir, şu haramdır," demeyin, sonra Allah'a karşı yalan uydurmuş olursunuz. Allah'a karşı yalan uyduranlar ise iflah olmazlar. 117- Azıcık yaşama(nın ardından), onlara acı bir azâb gelecektir. 118- Yahudi olanlara da, bundan önce sana anlattıklarımızı haram kılmıştık. Biz onlara zulmetmedik, fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı! (Nahl: 70/115-118

Nahl: 70/115-118. âyetlerde, ancak dört cins etin haram olduğu, bunun dışında haram olmadığı, kendi vehimleriyle helâl ve haram hükümleri koyanların Allah'a yalan uydurdukları; Allah'ın yasaklamadığı bir şeyi haram diyerek din hükmü yapmak suretiyle Allah'a iftira edenlerin asla iflah olmayacakları, insanların kendi kendilerine yasaklar koymalarının, dini zorlaştıracağı; Yahû-dîlerin de kendi kendilerine haramlar koymaları yüzünden aslında mübâh olan birçok şeyin haram kılındığı, böylece onların, kendi kendilerine dini zorlaştırip kendilerine haksızlık ettikleri vurgulanmaktadır. Aşağıdaki âyetlerde de Yahûdîlerin, kolay, sade dini, kıyas ve ictihadlarıyla koydukları yasaklarla dini zorlaştırmaları kınanmaktadır. Çünkü Allah'ın açık emri olmadan Allah'ın nimetleri üzerine yasaklar koymak haksızlıktır. Toplumun kendi kendisini bağlayıp engellemesi, kendisine yazık etmesidir. Allah insanlara zulmetmemiş, onların yollarını daraltmamış, ama insanlar kendi düşünceleriyle kendilerine zulmetmişlerdir. Yahudilere haram kılınan şeyler, En'âm Sûresi'nin 146. âyetinde anlatılmıştır. Aslında o âyette anlatılan haramlar da, Yahûdîlerin, kendi kıyaslarıyla dine soktukları yasaklardır. Zaten âyetin sonunda bu yasakların, onların haksızlıkları dolayısıyla konulduğu belirtilmektedir. Yani onların din adamları, kendi kıyaslarıyla bunları yasakladılar, halk da bunları yasak bildi ve böylece gerçekte Tanrı emri olmayan o hükümler, din yasağı haline getirilip din zorlaştırıldı.

Tevrat indirilmeden önce, İsrail'in kendisine haram kıldığı şeyler dışında, İsrâîloğullarına bütün yiyecekler helâldi. De ki: "Doğru iseniz, Tevrat'ı getirip okuyun." (Âl-i İmrân: 94/93) âyetinde Ya'kûb'un, kendi kendisine haram kıldığı şeylerin dışında bütün yiyeceklerin, İsrâîloğullarına helâl olduğu bildirilmekte; aksini iddia edenlerin, Tevrat'ı getirip okumaları; Allah'a iftira edenlerin zâlim (haksız) oldukları buyurulmaktadır. Bu âyetlerde akıl yürütmelerle, kıyaslarla dinlerine birçok haram sokarak İlâhî dini daraltıp güçleştirenlerin zâlim oldukları vurgulanmaktadır.

Yahudilere bütün tırnaklı(hayvan)lan haram ettik. Sığır ve koyunun da, yağlarını onlara haram kıldık, yalnız (hayvanların) sırtlarının, yahut bağırsaklarının taşıdığı, ya da kemiğe karışan yağlarını haram etmedik. Aşırılıkları yüzünden onları böyle cezalandırdık. Biz elbette doğru söyleyenleriz. (En'âm: 55/146)

Yahudilerin yaptıkları zulümlerden, çok kimseyi Allah yolundan çevirmelerinden dolayı kendilerine helâl kılınmış temiz ve hoş şeyleri onlara yasakladık. (Nisa: 98/160)

Bu âyetlerde Yahudilere de bütün güzel yiyeceklerin helâl olduğu, fakat onların dinde aşırılığa kaçmaları, haksızlık ve taşkınlık yapmaları yüzünden onlara helâl olan biçrok şeyin haram kılındığı; bu cümleden olarak tırnaklı hayvanların etlerinin; sığır ve koyunun sırt ve barsaklarındaki ile kemiğe karışan yağları dışındaki bütün iç yağlarının haram kılındığı; dinde aşın gitmeleri yüzünden haramlar genişletilerek onların böyle cezalandırıldığı belirtilmektedir.

İşte Kur'ân ile, gerek müşriklerin, gerek Yahûdî yorumcularının çoğalttıkları bütün haramlar kaldırılmış ve âyetlerde belirtilen dört çeşit hayvan eti dışında bütün etlerin helâl olduğu vurgulanmıştır. Yüce Allah, insanların eliyle dinlere sokulan aşırılıkları kaldırmak, insanları orujinal tevhîd yasalarına iletmek üzere gönderdiği Elçisi'ni: 

Onlara güzel şeyleri helâl, çirkin şeyleri haram kılar. Üstlerine binen yükleri, kendilerini bağlayan zincirleri kaldırıp atar." (A'râf: 39/157) şeklinde nitelendirmektedir.

Hz. Peygamber (s.a.v.), yağ, peynir ve yaban eşeğinin helâl olup olmadığı sorusunu şöyle yanıtlamıştır: "Helâl, Allah'ın, Kitabında helâl kıldıklarıdır. Haram da O'nun, Kitabında haram kıldıklarıdır. Hakkında bir şey söylemeyip sustuğu şeyler de affettiklerindendir (mübâh kıldığı şeylerdir)."

ZARAR

 De ki: "Ben kendime, Allah'ın dilediğinden başka ne bir fayda, ne de bir zarar verme gücüne sahip değilim. Eğer gaybı bilseydim, elbette çok hayır (mal ve mülk) elde ederdim. Bana kötülük dokunmamış (beni cin çarpmamış)tır. Ben sadece inanan bir kavim için bir uyarıcı ve müjde ley içiyim. (A'râf: 39/188).

Durr (jjd\) kötü haldir. O halin ya kendisi kötüdür, veya bilgisizlikten

erdemsizlik ve akılsızlıktan kaynaklanan bir kötülüktür. Yahut kötülük, hal ve huy değil, bedensel bir kusurdan kaynaklanır. Bedende bir organ eksikliği, yahut mal ve mevki azlığı gibi zahirî (maddî) bir kötülük olabilir.

39/188'nci âyette Allah dilemedikçe Elçinin, kendi kendisine bir yarar ve zarar vermeğe gücünün yetmeyeceği, gaybı da bilmediği, onun ancak inanan insanlar için bir uyarıcı ve müjdeleyici olduğu vurgulanmaktadır. Bu âyetteki "gaybı bilseydim, kendime çok hayır elde ederdim" cümlesinde iki

mânâ muhtemeldir: Cümlenin  de bittiği kabul edilirse mânâ şöyle olur: "Eğer gaybı bilseydim, kendime çok mal, mülk sağlardım. Bana kötülük (yani delilik) dokunmamıştır. Ben inananlar için açık bir uyarıcı ve müjde-leyiciyim" Fakat doğru olan tefsire göre cümle "mine'l-hayr"de bitmez, devam ederse mânâ şöyle olur: "Eğer gaybı bilseydim, kendime çok mal sağlardım, bana hiç kötülük dokunmazdı."

Peygamber, sadece bir uyarıcıdır. Kendisine gelen vahiyleri insanlara duyurmakla yükümlüdür. Allah'ın dilemediği bir şeyi yapamaz. Kendiliğinden ğaybı da bilemez.

Bu âyet karşısında kıyamet alâmetleri hakkında ileri sürülen rivayetlerin, yeniden akılcı bir gözle değerlendirilmesi gerektiği kanâatindeyim. Çünkü bu rivayetler kendi aralarında son derece çelişkilidir. Meselâ Hz. Âişe'ye dayandırılan bir rivayete göre bedevî Araplar, geldiklerinde, Allah'ın Elçisinden, kıyametin ne zaman kopacağını sorarlardı. O da onların, içinde bulunan en genç insana bakar: "Eğer şu yaşarsa, henüz ihtiyar olmadan kıyamet kopar, derdi.

ZÂRİYÂT SÛRESİ

Adını birinci âyetindeki ez-zâriyât kelimesinden alan sûrede âhiretin mutlaka vukubulacağı yemînle vurgulanır ve bunu inkâr edenlerin çetin azaba uğrayacakları, korunanların ise büyük ödüllere erecekleri belirtilir. Peygam-ber(s.a.v.)in da'vet hayatıyla ortak yanları bulunan eski peygamberlerin hayatlarından kısa kesitler sunulur.

Âyetlerinin birbirine bağlılğı, bütün sûrenin bir defada veya bölümlerinin' birbiri ardınca indiği kanısını vermektedir. Mekke döneminin ilk yıllarında ve Ahkaf Sûresi'nden sonra inmiş olan sûre, 60 âyeti içermektedir. Resmî sıralamada 51, iniş sırasına göre 67. sûredir.

ZAYIFLIK

Arapça dât ile (ad-da'f) şeklinde yazılan kelime, kuvvetin, güçlülüğün karşıtıdır. İnsan fiziksel olarak zayıf olabileceği gibi, ruhsal (karakter) olarak, yahut her iki bakımdan da zayıf olabilir. İmam Halil'in açıklamasına göre aynın fethasıyla da'f  akıl zayıflığ, dammesiyle (ji« 'hlp ise fiziksel zayıflığı gösterir

ZAYIF KARAKTERLİLER

Biz cehennemin bekçilerini hep melekler yaptık. Onların sayısını da inkâr edenler için bir sınav yaptık ki, kendilerine Kitâb verilmiş olanlar iyice inansın, inananların da imanı artsın. Kitâb verilmiş olanlar ve inananlar kuşkulanmasınlar. Kalblerinde hastalık bulunanlar ve kâfirler de: "Allah bu misâlle ne demek istedi?" desinler. Böylece Allah, dilediğini şaşırtır, dilediğni doğru yola iletir. Rabbinin ordularını ancak kendisi bilir. Bu, insanlara bir uyarıdır. (Müddessir:4/31)

İniş sırasına göre ilk defa burada geçen hastayürekliler ta'bîri,tam ikiyizlülük değil, fakat içinde kuşku olanlar, imanın, gönüllerine tam yerleşmediği kimseler anlamındadır. Özellikle bazı Mekke sûrelerinde geçen hastayürekiiler, içinde kuşku taşıyan insanlar demektir. Bunların mutlaka münafık (ikiyüzlü) olması gerekmez. Ancak Medîne'de inen âyetlerde hastayürekliler ta'bîri münafıkların liderlerini olmasa da liderlerin güdümündeki ikiyüzlüleri anlatır.

 (Allah, böyle yapar ki) Şeytânın attığını, kalblerinde hastalık bulunanlar ve kalbleri katıla-şanlar için bir fitne (sıkıntı, işkence) yapsın... (Hac: 88/53)

Mekke'de inmiş olan bu âyette de şeytânın attığı sözün, hastayürekliler ve katı kalbliler için bir sıkıntı, sınav olduğu; onların, bu olayla sarsıntı geçirdikleri anlatılmaktadır.

77- Kendilerine: "Ellerinizi (savaştan) çekin, namazı kılın, zekâtı verin!" denilenleri görmedin mi? Kendilerine savaş yazılınca hemen içlerinden bir grup, insanlardan, Allah'tan korkar gibi hattâ daha fazla korkmaya başladılar: "Rabbimiz, niçin bize savaş yazdın? Bizi yakın bir süreye kadar ertelesen (savaş emrini bir süre geciktir sen) olmaz mıydı?" dediler. De ki: "Dünyâ geçimi azdır, korunan için âhir et daha iyidir. Size kıl kadar haksızlık edilmez." 78-Nerede olsanız, sağlam kaleler içinde de bulunsanız yine ölüm sizi bulur. Onlara bir iyilik erişirse: "Bu, Allah tarafındandır" derler. Onlara bir kötülük erişirse: "Bu, senin yüzündendir" derler. De ki: "Hepsi Allah tarafındandır." Bu topluma ne oluyor ki hemen hiç söz anlamıyorlar? 79-Sana gelen her iyilik Allah'tandır, sana gelen her kötülük de kendi(günâhın yüzü)ndendir. Seni insanlara elçi gönderdik. (Buna) Şâhid olarak Allah yeter. 80- Kim Elçi'ye itâ'at ederse Allah'a itâ'at etmiş olur. Kim de yüz çevirirse (bil ki), biz seni onların üzerine bekçi göndermedik. 81- "Peki", derler, ama yanından çıkınca içlerinden birtakımı senin söylemiş olduğunun tersini kurar. Allah, onların geceleyin ne düşünüp kurduklarını yazmaktadır. Sen onlara aldırma, Allah'a dayan. (Sana) Vekil olarak Allah yeter. 82-Kur'ân'ı düşünmüyorlar mı? Eğer Allah'tan başkası tarafından (indirilmiş) olsaydı, onda birbirini tutmaz çok şey bulurlardı. 83- Onlara güven veya korkuya dair bir haber gebe onu yayarlar. Halbuki onu Elçi'ye ve aralarında buyruk sahihlerine götürselerdi, işin içyüzünü araştırıp çıkaranlar, onun ne olduğunu (haberin neye delâlet ettiğini) bilirlerdi. Eğer size Allah'ın lütfü ve rahmeti olmasaydı, birçok işinizde şeytâna uyardınız. (Nisa: 98/77-83)

98/77. Mekke'de iken bazı Müslümanların, kendilerine yapılan saldırılara karşı koymak için izin istedikleri Peygamber(s.a.v.)in, "Henüz savaşmak için emir almadım" diyerek sabretmelerini öğütlediği; hicretten sonra savaş farz kılınınca vaktiyle savaşmak için izin isteyen o kimselerin, bu kez isteksiz ve ağır davrandıkları, işte bu âyetin, bu münasebetle indiği söylenir.

Peygamber'in, daha Mekke döneminde "Henüz savaşmak için emir almadım" demiş olması mak'kul bir şey değildir. Mekke'de Müslümanların savaşacak durumu yoktu ki Peygamber böyle desin. Müslümanlar sürekli baskı altında olduğundan, özellikle korumasızlar, iki kez Habeşistan'a göç etmek zorunda kalmışlardı. Peygamber'in ilk sahâbîlerinin korkaklık göstermeleri ise söz konusu değildir.

Bu âyetlerin, münafıklar ile bazı hasta yüreklilerin tutumlarını tasvir ettiği muhakkaktır. Bundan önceki âyetlerde onların savaş karşısındaki tutumu tasvir edilmişti. Burada da onların ve onların etkisinde kalan zayıf yüreklilerin tumumu anlatılmaktadır. Nitekim Muhammed: 99/20'nci âyetinde de yüreklerinde kuşku olanların korkaklıklarına işaret edilmekte: "Hükmü açık bir sûre indirilip de onda savaştan söz edilince, yüreklerinde hastalık bulunanların, sana, ölümden bayılıp düşen kimsenin baktığı gibi baktıklarını görürsün " denilmektedir.

 78. âyet, savaştan kaçmakla ölümden kurtulmanın mümkün olmadığını, va'desi yeten kimsenin nerede olsa öleceğini belirtmektedir. Savaşa giden, eceli gelmedikçe ölmez. Savaştan kaçan da eceli gelmişse ölümden kurtulamaz. İnsan müstahkem beton binalara, demirden yapılmış, kurşunla kaynatılmış köşklere de konsa yine ölüm onu orada yakalar.

Yüreklerinde kuşku hastalığı bulunan kimseler, bol nzık, bereket, zafer gibi sevindirici bir şey elde ettiklerinde bunu Allah'tan bilmişler, eğer başlarına kıtlık, yenilgi veya benzeri bir üzücü olay gelmişse bunu Hz. Muhammed (s.a.v.) yüzünden bilmişler: "Bu senin tedbirsizliğin, uğursuzluğun yüzünden başımıza geldi" demişlerdi. Oysa iyi, kötü her şeyi yaratan Allah'tır. Bunlar düşüncesizliklerinden, söz anlamamalarından dolayı böyle konuşmaktadırlar.

Bilmiyorlar ki bu dünyâ, sınav dünyasıdır. Allah, insanları olgunlaştırmak için çeşitli olaylarla sınamaktadır. Bütün olaylar Allah tarafındandır. Fakat insan iradesine bağlı işlerin vukuunda insanın seçiminin, çabasının veya kusurunun etkisi vardır. Bundan dolayı bazı kötü işler, insanın kendisinden, kendi kusurundan ötürü oluşur. İnsan bilerek veya bilmeyerek bir şeyin olmasını ister. Fakat işin içyüzüne vakıf olmadığı için istediği şeyin, kendisi hakkında gerçekten hayırlı olup olmadığını bilemez. Allah, insanın istediği şeyi yaratır. İnsan istediğinden dolayı Allah'ın yarattığı şeyin sonucundan insanın kendisi sorumludur. İşte bundan dolayı 98/79. âyette: 

  Başına gelen iyilik Allah 'tan, başına gelen kötülük de senin kendindendir" buyurulmuştur.

  79. âyette Hz. Peygamber'e hitâb tarzında, insanın başına gelen iyiliklerin, Allah'ın lütfü, kötülüklerin de kendi kusuru yüzünden olduğu belirtildikten sonra Hz. Muhammed'in elçiliğine Allah'ın tanık olduğu; bu elçiliğin doğruluğu için Allah'ın tanıklığının yeterli bulunduğu vurgulanıyor.

 80-81. âyetlerde Allah Elçisi'ne itaat edenin, Allah'a itaat etmiş olacağı, bunu kabul etmeyenden ise Hz. Muhammed'in sorumlu olmadığı belirtildikten sonra bazı münafıkların durumu anlatılmaktadır: Onlar Allah Elçisi'nin karşısında "Buyruğun baş üstüne" deyip itaat eder görünüyor, fakat onun huzurundan ayrıldıktan sonra geceleyin kendi aralarında Elçinin söylediklerinin tersine şeyler kuruyorlardı. Bu yaptıklarını kimsenin bilmeyeceğini sanıyorlardı. Eğer yürekten inanmış olsalardı, içlerinden geçen her şeyi Allah'ın bildiğini ve gerektiğinde kötü planlarını Elçisi'ne vahiy ve ilham ile bildireceğini düşünür, böyle kötü şeyleri yapmazlardı. Onların düşünüp planladıkları şeyleri bilip saptayan Allah, bu eylemlerinden ötürü onları hesaba çekecektir. Allah Elçisi'ne, münafıkların geceleyin gizli gizli planlar kurdukları bildirildikten sonra onların yaptıklarına aldırmayıp Allah'a güvenmesi, Allah'ın kendisine yeter olduğu belirtilmektedir.

  82. âyette, Kur'ân'da hiçbir ihtilâf, çelişki olmadığı, eğer Allah'tan başkası tarafından gönderilmiş olsa, onda pek çok çelişkinin olacağı; Kur'ân'ı iyice düşünenlerin, onun sözlerinin nasıl tutarlı olduğunu görüp bunun ancak Tanrı vahyi olabileceğini anlayacakları vurgulanmaktadır.

 83. âyette, duydukları bir haberi iyice anlayıp dinlemeden hemen yayanların davranışı kınanmaktadır. Cephedeki Müslümanların iyi veya kötü durumu hakkında bir haber alır almaz hemen halka yayanlar, halkın moralini bozar, paniğe sebebolabilirler.

 Böyle durumlarda duydukları haberi önce Peygambere ve buyruk sahibi kişilere iletmeleri gerekir. Peygamber veya buyruk sahipleri, gelen haberi gözden geçirirler, doğru olup olmadığını yoklarlar; eğer yayılmasında sakınca yoksa yayar, sakıncalı ise yaymaz, saklı tutarlar. Duydukları haberi hemen ' yayanlar, bazı Müslümanların moral bozukluğuna, gevşemesine, düşmanın da moralman güçlenmesine sebebolurlar. Demek ki duyulan haber, önce Müslümanların yetki ve buyruk sahiplerine götürülmelidir. Onlar, haberin gerçek niteliği hakkında karar verirler.

ZAYIFLARI KORUMA

75- Size  ne oldu ki Allah yolunda ve: "Rabbimiz, bizi şu halkı zâlim kentten çıkar, bize katından bir koruyucu ver, bize katından bir yardımcı ver!" diyen zayıf erkek, kadın ve çocuklar uğrunda savaşmıyorsunuz? 76- İnananlar Allah yolunda savaşırlar, inkâr edenler de tâğût yolunda savaşırlar. O halde şeytânın dostlarıyla savaşın, çünkü şeytânın hilesi zayıftır. (Nisa: 98/75-76)

 98/75. âyette sözü edilen zavallı erkekler; kadınlar ve çocuklar, Mekke'de Müslüman olduklarından dolayı müşriklerin çoğunluğu arasında ezilen, işkencelere uğrayan Müslumanlardı. Müslümanlar, Allah'tan kurtuluş dileyen bu zavallı insanları, müşriklerin elinden kurtarmak için savaşa teşvik edilmektedir. O zaman Mekke'de mahsur kalan Müslümanları kurtarmak için savaşmak, Müslümanların üzerine farz ise, bugün de, her zaman da farzdır. Kâfir çoğunluk arasında zulme uğrayan Müslümanları kurtarmak, bütün dünya Müslümanlarının üzerine farzdır.

 76. âyette inananların Allah yolunda, inanmayanların da şeytân yolunda savaşacakları belirtildikten sonra mü'-minlere, şeytânın dostlarıyla savaşmaları, onlardan korkmamaları emredilmekte ve şeytânın tuzağının öyle sanıldığı gibi kuvvetli değil, zayıf olduğu bildirilmektedir.

Şeytânın tuzağı zayıftır, çünkü insanların gönlüne hep dünya tutkusu aşılar. Onun yolunda savaşanlar, dünya menfaati veya onur için savaşırlar. Âhireti düşünmezler, ona inanmazlar. Savaş ciddîleşip işin ucunda ölüm de görününce içi yaşama hırsı dolu insan, ölmek istemez, daha çok yaşamak için kaçar, saklanır. Ölümü görünce artık onuru veya dünya menfaatini unutur. Onun savaş dayanağı zayıftır. Ama Allah'a ve âhiret gününe inanan mü'min, ölümden korkmaz. Asıl hayatın âhirette olduğunu, en büyük mükâfatın cennette şehîdlere verileceğini kesinlikle bildiği için gerektiğinde ölmekten asla çekinmez. Hattâ şehîd olmayı gönülden ister. Bunun için kah-

 ramanca çarpışır. Bu iman karşısında imansız tutunamaz elbet. Böylece imansız, ölmek istemediği için sonunda ölür; imanlı da şehîd olmak istediği için çoğunlukla yaşar. Mü'minin gönlündeki şehâdet arzusu, âhireti ve Allah'ın rızâsını kazanma ideâli, ona güç verir, onu dünyada da, âhirette de başarıya ulaştırır.

 24- Mekke'nin göbeğinde, sizi onlara galip getirdikten sonra onların ellerini sizden, sizin ellerinizi onlardan çeken O'dur. Allah, yaptıklarınızı görmektedir. 25- Onlar öyle kimselerdir ki inkâr ettiler, sizin Mescid-i Haram 'ı ziyaret etmenize ve bekletilen kurbanların yerlerine varmasına engel oldular, — Eğer orada, kendilerini bilmediğiniz için tepeleyeceğiniz ve bilmeyerek tepelemenizden ötürü, kınanacağınız inanmış erkekler ve inanmış kadınlar olmasaydı! (Allah sizin savaşmanıza engel olmazdı. Böyle yaptı) — ki Allah, dilediğini rahmetine soksun. Şayet (inananlar ve inanmayanlar) birbirinden ayrılmış olsalardı elbette onlardan inkâr edenleri, acı bir azaba çarptırırdık. (Fetih: 109/24-25)

109/24-25. âyetlerde, Allah'ın, Mekke'nin göbeğinde, Müslümanları müşriklere galip duruma getirmiş iken, iki taraf arasında bir savaşın çıkmasını önlediği; Müslümanların, ânî bir baskından korunup düşmanlarına karşı üstün duruma getirilidiği; Mekkelilerin, Müslümanların Mescid-i Harâm'a girmelerine, beraberlerinde getirdikleri kurbanların da kurban mahalline varmasına engel oldukları; eğer Müslümanlar, tanımadıkları için tepeleyip de kınanacak duruma düşecek olmasalardı, Allah'ın, o inkarcılara şiddetle azâbedeceği belirtilmekte ve Allah'ın, dilediği kullarını rahmetinin içine sokup koruyacağı vugulanmaktadır.

  24. âyetin, Hudeybiye'de bir düşman süvari bölüğünün, gizli bir saldırı girişimine işaret olduğu rivayet edilir. Müslümanlar sabah namazını kılarlarken seksen kişilik bir düşman bölüğü, Ten'îm Dağı'ndan inip Müslümanlara saldırmak istemişler, fakat yakalanmışlar ve Allah'ın Elçisi onları serbest bırakmıştır.

 25. âyetten, Mekke'de müşrikler arasında imanını gizleyen Müslümanların yaşadığı anlaşılır.

Ayette Allah'ın, onları rahmetine sokacağı bildiriliyor ve onlar hicret etmeyip kâfirlerin arasında kalmalarından ötürü de kınanmıyor. Çünkü onlar, yaşadıkları şartlar dolayısıyla hicret imkânı bulamamışlardır

Nisa: 98/75,97-99'ncu âyetlerinde de hicret imânı bulamadığı için Mekke'de kalıp inancını açıklayamayan, müşrik çoğunluğu tarafından aşağılanan, korumasız Müslümanların bulunduğuna işaret edilmektedir:

97- Nefislerine yazık eden kimselere, canlarını alırken melekler: "Ne işte idiniz (dininiz için ne yapıyordunuz)?" dediler. (Bunlar): "Biz yer yüzünde âciz düşürülmüştük." diye cevap verdiler. Melekler dediler ki: "Allah'ın yeri geniş değil miydi ki onda göç ed(ip gönlünüzce yaşayabileceğiniz bir yere gid)eydiniz?" İşte onların durağı cehennemdir, ne kötü bir gidiş yeridir orası! 98- Yalnız hiçbir çareye gücü yetmeyen ve göç için yol bulamayan, gerçekten zayıf erkekler, kadınlar ve çocuklar hariç. 99- Çünkü Allah'ın onları affetmesi umulur. Allah, çok affeden, çok bağışlayandır. (Nisa: 98/97-99)

98/97'nci âyet, imkânları olduğu halde müşriklerin yurdunda kalan Müslümanların sorumlu olduklarını vurgulamakta, 98-99'ncu âyetler de imkân bulamadığı için Mekke'de kalıp inancını gizleyen zayıf kimselerin, Allah'ın affına uğrayacaklarını bildirmektedir.

97'nci âyetin ifâdesinden, Mekke'de kalan Müslümanların dinden dönmedikleri, fakat imanlarının gereklerini yapamadıkları, inançlarını gizli tuttukları anlaşılmaktadır. Küfür diyarında böyle ölünceye dek baskı altında yaşamaya razı olmakla da kendi canlarına, ruhlarına yazık etmişlerdir.

Mekke'de Müslüman olanlardan bir kısmının oradan ayrılamayıp, müşriklerle beraber kaldıkları, hattâ Bedir Savaşında onlarla beraber müslumanlara karşı savaştıkları, tefsirlerde anlatılır. Herhalde böylelerinin sayısı çok azdı. Çünkü Müslümanların, Mekke'de kalsalar bile müşriklerle beraber Müslümanlara karşı savaştıklarına dair yeterli delîl yoktur. Gerçi Peygamberimizin amcası Hz. Abbâs, müşriklerin safında Bedir Savaşına katılmıştı ama o zaman henüz kendisi Müslüman değildi.

O Hayber Fethinden önce Müslüman olmuş, fakat Müslümanlığını gizlemiş, ancak Mekke'nin Fethi gününde açıklamıştır

ZEBÂNİYEH

17- 0 zaman (o gitsin) de meclisini (adamlarını) çağırsın. 18- Biz de zebanileri çağıracağız. (Alak: 1/17-18)

Zebâniyeh, zibniyyenin çoğuludur. Azgın insan ve cinnîye zibniyye denir. Kimine göre zebâniyeh'm tekili zebanidir. Kimine göre de zebanı, çoğul anlamı veren bir isimdir, tekili yoktur. Ebabil ve ebâdîd isimleri gibi çoğul göstermek için konmuştur. Burada zebâniyeh azâb melekleridir. Kâfirleri şiddetle ve acımadan cehenneme attıkları için onlara zebâniyeh denmiştir

ZEBUR

 Rabb 'in, göklerde ve yerde olan kimseleri daha iyi bilir (O, peygamber olmağa kimi layık görürse onu seçer). Andolsun ki biz, peygamberlerin kimini kimine üstün kıldık, Davud'a Zebur'u verdik. (İsrâ: 50/55)

 Biz Nuh'a ve ondan sonra gelen peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da vahyettik. Nitekim İbrahim'e, İsmâ'îl'e, İshâk'a, Ya'kûb'a, sıbtlara, îsâ'ya, Eyyûb'a, Yûnus'a, Harun'a, Süleyman'a da vahyetmiş ve Davud'a da Zebur'u vermiştik. (Nisa: 98/163)

 ez-zübre: Büyük demir levhaya zübre dendiği gibi, saç demetine de zübre denilir. Parça parça olan, dağılan şeyleri anlatmada kullanılır. Kitâb-çıklar, yazı parçaları anlamına da gelen zübremn çoğulu zübür, kitaplar

demektir.  Şimdi sizin kâfirleriniz, ötekilerinizden hayırlı mı? Yoksa Kitâblarda sizin için bir berâet (inkârınızdan dolayı size sorumsuzluk) mu var?

ZEHEB

Adn cennetleri... Oraya girerler; orada altın bilezikler ve inci(ler) takınırlar. Orada giysileri de ipektir. (Fâtır: 43/33)

 Allah  inanan ve iyi işler yapanları da altlarından ırmaklar akan cennetlere sokar. Orada altın bilezikler ve inci(ler) takınırlar. Orada giysileri de ipektir. (Hac: 88/23)

Fâtın 43/33, Hac: 88/23'ncii âyetlerde cennetliklerin, altından ırmaklar akan bahçelerde altın bilezikler ve inciler takınacakları, ipek giysiler giyecekleri özendirici bir üslûb ile anlatılmaktadır.

 Onlar öyle kimselerdir ki kendileri için Adn cennetleri vardır. Altlarından ırmaklar akar. Orada altın bileziklerle bezenirler; ince ipekten yeşil giysiler giyerek koltuklar üzerine yaslanırlar. (Kehf: 69/31)

69/31: İnanan ve iyi işler yapanların iyilikleri boşa gitmez. Allah onları durulmağa değer, alt taraflarından ırmaklar akan bahçelere sokar. İnanmayanlar ateş zindanına atılırken inananlar Adn, yani durulmağa değer bahçelere konmaktadır. İpek giysiler giyen cennetlikler, rahat döşekler üstünde, yastıklara dayanıp otururlar. Ateş zindanı çok kötü bir yer iken bu bahçeler son derece güzeldir.

 (Eğer o, doğru söylüyorsa) Üzerine altın bilezikler atılmalı, yahut yanında (kendisine yardım eden, onu doğrulayan) melekler de gelmeli değil miydi? " (Zuhruf: 63/53)

63/53: Musa'nın peygamberliğine inanmayan Mısır kiralı Firavun,Mûsâ peygamber olsa üstüne gökten altın bileziklerin düşürülmesi, altın hazinelerin yağması, ya da kendisiyle beraber bir meleğin gezmesi gerektiğini söylediği anlatılmaktadır. Hz. Muhammed'in kavmi de benzeri şeyleri kendisinden istemişlerdir.

 Kadınlardan, oğullardan, kantarlarca yığılmış altın ve gümüşten, salma atlardan, davarlardan ve ekinlerden gelen zevklere aşın düşkünlük, insanlara süslü (cazip) gösterildi. Bunlar, sadece dünyâ hayâtının geçimidir. Asıl varılacak güzel yer, Allah'ın yanındadır. (Âl-i İmrân: 94/14)

94/14'ncü âyette geçen şehevât kelimesi, şehveti} çoğuludur.

Şehvet, nefsin arzu ettiği şeye atılışıdır ki Türkçe'de buna gönül çekmek denilir. Kanatır, kantarın çoğuludur. el-Mukantara, kantarlanmış demektir. Kantarların kantarlanması, paranın yığın yığın artması anlamını taşır. Büyük miktarda mal varlığını belirten kantar, çeşitli uluslara göre değişen bir ölçü birimidir. Bir zamanlar Afrika'da ve Endülüs'te sekiz bin miskal altın ve gümüş bir kantar kabul edilirmiş

ZEKÂT

Namazı kılın,zekâtı verin ve Allah'a güzel bir borç verin. Kendiniz için verdiğiniz hayırları, Allah katında verdiğinizden daha hayırlı ve mükâfatça daha büyük bulacaksınız. Allah'tan mağfiret dileyin. Şüphesiz Allah, çok bağışlayan, çok esirgeyendir. (Müzzemmil: 3/20)

Zekât, dilde büyümek, artmak, bollaşmak anlamına gelir. Malm bollaşmasına neden olacağı için belli bir miktar sadaka vermeğe zekât denmiştir. Başlığımızdaki âyette olduğu gibi Kur'ân-ı Kerîm'de zekât, genelde salât ile birlikte anılır. Meselâ:

  Namazı kılınız, zekâtı veriniz (Müzzemil: 3/20)

Hac: 88/78; Bakara: 92/43, 83, 110; Nûr: 102/1; Nisa: 98/77; Mücâdele: 104/13,

 (Ey Peygamber hanımları,) Namazı kılınız, zekâtı veriniz. (Ahzâb: 97/33),

   Namazı kılarlar, zekâtı verirler. (Lokman:57/4; Beyyine: 101/5; Mâide: 110/55; Tevbe: 113/71);

 O namazı kılanlar, zekâtı verenler,.. (Nisa: 98/162);

 Onu, korunanlara, zekâtı verenlere ve âyetlerimize inananlara yazacağım. (A'râf: 39/156)

 Onlar ki zekât vermezler ve onlar âhireti de inkâr ederler. (Fussilet: 61/7)

 O(Allah 'in dînine yardım ede)nleri yer yüzünde

iktidara getirdiğimiz takdirde (zorbaların yoluna sapmazlar, bil'akis) namazı kılarlar, zekâtı verirler, iyiliği emrederler, kötülükten vazgeçirmeğe çalışırlar. Bütün işlerin sonu Allah'a aittir (her şey sonunda O'na varacaktır). (Hac: 88/41)

 Kendilerini ne ticaretin, ne de alışverişin Allah'ı anmaktan, namaz kılmaktan, zekât vermekten alıkoymadığı erkekler. (Onlar,) Yüreklerin ve gözlerin (dehşetten) ters döneceği günden korkarlar. (Nûr: 102/37)

  Eğer namazı kılar, zekâtı verirseniz; elçilerime inanır, onlara yardım eder ve Allah'a güzel borç verirseniz, elbette sizin günâhlarınızı örterim. (Mâide: 110/12)

  Eğer tevbe ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirlerse.. (Tevbe: 113/5,11)

  Namazı kılan, zekâtı veren ve Allah'tan başka kimseden korkmayan... (Tevbe: 113/18)

Zekâtın namazla beraber anılması ve emredilmesi, zekâtın da namaz gibi İslâm'ın esaslarından olduğunu gösterir. Manen arınmak, büyümek, yücelmek anlamlarına gelen zekât, bir terim olarak zengin olan kişinin, malından belli bir miktarını fakirlere vermesi demektir ki adetâ verilen miktar, geri kalan malı temizlemekte ve onun artmasına vesîle olmaktadır.

Zekâtın Medine'de farz olduğu söylenirse de bu doğru değildir. İniş sırasına göre 8. sırada yer alan A'lâ Sûresi'nde zekât veren anlamındaki  kelimesi, salât  ile ikiz kardeş olarak bir arada bulunmuştur.

9. sûre olan Leyi Sûresi'nde de   En çok korunan da ondan uzak tutulur. O ki malını (hayra) vererek arınır, yücelir."

ZEKERİYYÂ

2- Bu  Rabbinin, kulu Zekeriyyâ'ya rahmetini anıştır. 3- O, Rabbine gizli bir seslenişle yalvarmıştı: 4- "Rabbim, demişti, ben, bende kemik gevşedi; baş, ihtiyarlık aleviyle tutuştu. Rabbim, sana du'â ile hiçbir zaman bahtsız olmadım (her du'â ettikçe kabul buyurdun, beni istediğimden mahrum etmedin). 5- Doğrusu ben arkamdan, yerime geçecek yakınlarımın iyi hareket etmeycekler)inden korktum; karım da kısır. Katından bana, yerime geçecek bir velî lütfet. 6- Ki, (o), bana ve Ya'kûb oğullarına mirasçı olsun. Rabbim, onu beğendiğin bir insan yap." 7- (Allah buyurdu): "Ey Zekeriyyâ, biz sana bir oğul müjdeleriz, adı Yahya'dır. Daha önce ona hiç semi (benzer) yapmadık." 8- (Zekeriyyâ): "Rabbim, dedi, benim nasıl oğlum olur? Karım da kısırdır. Ben ise ihtiyarlığın son sınırına vardım." 9- Dedi: "Öyledir, ama Rabbin: 'O bana kolaydır, daha önce sen de hiçbir şey değilken seni de yaratmıştım' dedi." 10- "Rabbim, dedi, (öyle ise) bana bir işaret ver." "Senin işaretin, sapasağlam olduğun halde tam üç gece (ve gündüz) insanlarla konuşama-mandır." dedu 11- (Zekeriyyâ,) Ma'bedden kavminin karşısına çıkıp onlara: "Sabah akşam (Rabbinizi) tesbîh edin!" diye işaret etti. (Meryem: 44/1-11)

 44/2-6. âyetlerde Zekeriy-yâ'nın, ihtiyar yaşında hafif bir sesle Allah'a du'â ederek, kendisinden sonra mülküne vâris olacakların tutumlarından endişe ettiğini, kendisine iyi ahlâklı, temiz bir velî vermesini istediği belirtilir.

Velî, kişinin en yakını demektir. Mevlâ'nın çoğulu olan mevâlî, insana vâris olan yakınlardır. Yaşının ilerlediğini fark eden Zekeriyyâ, kendisinin yerine geçecek bir çocuğu olmadığını düşünüyor, sulbünden olmayan vârislerin kendi yolunda gitmeyeceklerinden endişe ediyor ve Allah'tan, kendi yolunda yürüyecek salih bir akraba veya çocuk vermesini diliyor.

Bazı tefsîrlere göre Zekeriyyâ, Allah'tan mülküne değil, bilgisine, peygamberliğine vâris olacak sâlih bir evlâd istemiştir. Çünkü peygamberler mîrâs bırakmazlar. Bir Hadîse göre Peygamber (s .a.v.): "Biz peygamberler mîrâs bırakmayız-"

Size açık açık deliller geldikten sonra yine (hak yoldan) kayarsanız, bilin ki Allah dâima üstündür, hüküm ve hikmet sahibidir. (Bakara: 92/209)

92/209  (zeleltum) kelimesi, zelle (ijj) kökünden dili geçmiş, ikinci şahıs çoğuldur. Zelle bilinçsiz olarak ayağı salıvermektir. Buna ayak sürçmesi diyoruz. el-Mekânu'z-zelik kaygan yerdir. Ayak sürçmesine benzetilerek kasıtsız yapılan günâha da zelle denilmiştir. Bu kökten ifâl vezni olan izlâl ayağı kaydırmak; istizlâl ise ayağı kaydırmağa çalışmaktır

Yüce Allah, apaçık gerçeği gördükten sonra şeytâna uyup yoldan çıkanları cezalandırır. Fakat ceza vermede aceleci değildir. Gücü, kaba kuvvet değil, hikmete bağlıdır. Gücünü hikmetiyle kullanır. O'nun gücü yıkıcı değil, düzelticidir, cezası zulüm değil, yola getiricidir. O'nun cezası da yaratıklarına rahmettir. Öyle ise o rahmeti bol padişahın gösterdiği yoldan gidin: "Hep beraber Allah'ın ipine sarılın ve ayrılmayın."

ZELZELE

 1- Yer o yaman sarsıntı ile sarsıldığı, 2- Yer (bağrındaki) ağırlıklarını çıkardığı, 3- Ve insan: "Ona ne oluyor?" dediği zaman! 4- İşte o gün (yer), haberlerini söyler. 5- Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir (onun için başından geçenleri anlatır). 6- O gün insanlar, ayrı ayrı gruplar halinde (Yüce Dîvâna) çıkarlar ki, yaptıkları işler kendilerine gösterilsin. 7- Artık kim zerre ağırlığınca hayır yapmışsa onu görür. 8- Ve kim zerre ağırlığınca şer yapmışsa onu görür. (Zelzele: 91/1-8)

Zelzele, aslında ayak sürçmesi anlamındaki zelle kelimesinden türemiştir. Telle, ayak sürçmesi, kasıtsız kusur, hatâ anlamına gelir.  

 36- Derken şeytân onlar(ın Âdem'le Havva'nın ayağın)ı oradan kaydırdı, içinde bulundukları(nîmet yurdu)ndan çıkardı..."

 ZELZELE SURESİ

Yer'in sarsılmasını canlandırdığı için bu adı alan sûre, âhiret gününün ve hesabının dehşetini anlatır. Mekkî mi, Medenî mi olduğunda ihtilâf bulunan Sûrede Mekke üslûbu egemendir. Hattâ Mekke'de inen ilk sûrelerden olması muhtemeldir. Muhammed İzzet Derveze, bu sûreyi, İnsan Sûresinden sonraya koymuştur. 8 âyeti içeren Zelzele Sûresi, resmî sıralamada 99'ncu, iniş sırasına göre 91'nci sûredir.

ZENB

Zeneb kuyruk, arka kısım, perişan, döküntü; eznâbu'l-kavm toplumun döküntü kişileri anlamına gelir. yüksek yerlerden vadilere dökülen su kanallarıdır. Zenûb (ojJi) uzun kuyruklu at, ve kuyruklu kova demektir. İstiare olarak nasib (pay) anlamında da kullanılır. "Ijjjfc jjJUÜ ûü

 Muhakkak ki bu zulmedenlerin de, (geçmişteki) arkadaşlarının payı gibi bir (azap) payı vardır, acele etmesinler"

ZENGİNLİK-DÜNYÂ MALI

 Göklerde ve yerde ne varsa hep O'nundur. Allah; işte zengin O'dur, övülmeğe lâyık O'dur. (Lokman: 57/26, Hac: 88/64)

Ğinâ   fakirliğin karşıtı, zenginlik demektir. Râğıb'a göre çeşitlere

ayrılır: Birincisi ihtiyacı olmamaktır. Bu anlamda ganî (zengin) sadece Allah taâlâ'dır.

  Ey insanlar, siz

Allah'a muhtaçsınız, Allah ise, işte zengin ve hamde lâyık olan O'dur. (Fâtır: 43/15) âyetleri bu tür zenginliğe işaret etmektedir.

Bu âyet, zengin fakir bütün insanların fakır (Allah'a muhtaç) olduğunu bildirmektedir. Bu çeşit fakirlerin karşısında Allah vardır.

İkincisi ihtiyaç azlığıdır.

 Seni fakır bulup zengin etmedi mi? (Duhâ: 8) âyeti de bu tür zenginliğe işaret eder.

Üçüncü tür zenginlik, mal fazlalığıdır.

Allah: "Allah fakirdir, biz zenginiz." diyenlerin sözünü işitti. (Âl-i İmrân: 94/181)

Ancak şu kimselerin kınanmasına yol vardır ki, zengin oldukları halde (geri kalmak için) senden izin isterler. Geri kalan kadınlarla beraber olmağa razı oldular. Allah da onların kalblerini mühürledi; artık onlar bilmezler. (Tevbe: 113/93)

 Allah’ın ,o kent halkından, Elçisine verdiği ganimetler, Allah'a, Elçiye, (ona) akraba olanlara, yetimlere, yoksullara (yolda kalan) yolcuya aittir. Tâ ki (o mallar), içinizden yalnız zenginler arasında dolaşan bir şey olmasın. (Haşr: 95/7)

(Sadakalar) şu fakirlere mahsustur ki, Allah yolunda kapanıp kalmışlardır. Yeryüzünde gezip dolaşamazlar. Bilmeyen, utangaçlıklarından dolayı onları zengin sanır. Onları sımalarından (yüzlerinden) tanırsın. Yüzsüzlük edip insanlardan istemezler. Yaptığınız her hayrı Allah bilir. (Bakara: 92/273)

; Malım bana hiçbir yarar sağlamadı. (Hakka: 78/28)

Ne malı, ne de kazandığı onu (Allah'ın kahrından) kurtaramadı. (Mesed: 6/2)

Göklerde nice melek var ki onların şefâ'ati hiçbir işe yaramaz.

Meğer Allah'ın dilediği ve razı olduğu kimseye izin verdikten sonra olsun (ancak o zaman şefâ'atin faydası olur). (Necm: 23/26)

O'ndan başka tanrılar edinir miyim hiç? Eğer O çok esirgeyen, bana bir zarar vermek dilese, onların şefâ'ati bana hiçbir yarar sağlamaz ve onlar beni kurtaramazlar. (Yâsîh: 41/23) âyetlerinde zenginlik, mal fazlalığı anlamına gelir.

 6- Hayır, (Rabb'inin bu kadar iyiliğine rağmen yine) insan azar; 7- Kendini zengin (kendine yeterli) gördüğü için. (Alak: 1/6-7)

Alak: 1/6-7. âyetlerde insanın, kendini zengin, kendi kendisine yeterli görünce azacağı belirtiliyor. Demek ki dünya malı, inançtan yoksun insanın azgınlığını artırır. İnsan kendisini kendisine yeterli görünce artık Allah'ı düşünmez, başkalarının ızdırabına aldırmaz. Bencil olur. Fakat başı darda kalınca, ihtiyaç içine düşünce o zaman Allah'a sığınır. Bu, inançsız insanın davranışıdır, inançlı insan, Allah'ı unutmaz, bollukta da, darlıkta da O'nu düşünür; verenin, alanın Allah olduğunu bilir ve kendisi kadar başkalarını da düşünür.

 14-  Ben sizi alev saçan bir ateşe karşı uyardım. 15- Ona ancak haydut olan girer. 16- O ki,yalanlandı ve sırtını döndü. 17- En çok korunan da ondan uzak tutulur. 18- 0 ki malını hayra vererek arınır, yücelir. 19- Ve onun yanında, hiç kimsenin karşılık verilecek bir nimeti yoktur (o, verdiğini kendisine yapılan bir iyiliğin karşılığı olarak değil), 20- Yalnız yüce Rabbinin rızâsı için verir. 21- Yakında kendisi de (Allah'ın vereceği nimetle) razı olacaktır. (Leyi: 9/14-21)

Leyi: 9/14-21. âyetlerde insanlar, alev alev yanan, hakkı yalanlayıp gerçeğe sırtını dönen haydut insanların gireceği ateşe karşı uyarılmaktadır. Hak için malını verip arınan ve verdiğine karşı Allah rızâsından başka bir şey beklemeyen müttakîler o ateşten korunur.

Görüldüğü gibi ilk sûrelerden olan Leyi Sûresi'nde de "malını verip tezekkîedenler" yani malını verip ma'nen gelişen,yücelen veya malını geliştiren kimse övülmektedir. Bu ifade, zekât vermek anlamındadır. Bu da zekâtın tâ İslâm'ın başlangıcından beri bilinen ve İslâm'dan önceki dönemlerde de bazı dindarlarca uygulanan sevimli, güzel eylemlerden olduğunu gösterir.

Böylece inen ilk âyetlerinden itibaren Kur'ân'da kimseden bir şey beklemeden, bir iyiliğin karşılığı olmadan, sırf Allah'ın hatırı için yetimlere, yoksullara bir miktar mal vererek yardım etmek, yani zekât vermek, cömert davranmak övülmekte; cimrilik, kibir, kendini beğenme, üstün görme, bencillik gibi huylar yerilmekte ve insanlar hep iyiliğe, doğruluğa ve güzelliğe yöneltilmektedir. Bu Hak sözünden daha güzel bir söz olur mu? Bundan yüz çevirenler, çirkin eylemlerinin oluşturduğu alev alev yanan cehenneme yuvarlanırlar.

 19- Mirası hırsla yutuyorsunuz. 20- Malı pek çok seviyorsunuz. (Fecr: 10/20)

Fecr: 10/19-20. âyetlerde insanın mîrâs yeme düşkünlüğü, mal tutkusu, kınama üslubuyla dile getirilmektedir. İman ile olgunlaşmayan insanlar dünyâ varlıklarına düşkün olurlar. Çünkü onlar için ne varsa bu dünyâdadır, bunun ötesi yoktur. Onun için malı severler, helâl haram demeden mîrasa konarlar; başkalarının mîras hakkını dahi almak isterler.

İnsanın hep kendini düşünmesi, mala düşkün olması çok çirkin bir şeydir. Elinde imkân varken fakîri düşünmeyen, yetîme ikram etmeyen insanın, Allah'tan ikram beklemeğe hakkı yoktur. Allah, verdiği nimetlerle kulunu sınar. Onun, Allah'ın verdiği nimetlerden başkasına da yardım edip etmeyeceğine bakar. İşte insan bunu düşünmelidir ki yoksul iken kendisi nasıl sızlanır, Allah kendisine az nîmet verince nasıl gücenir, üzülürse; zenginlik zamanında ihtiyaç sahiplerine yardım etmeyince o âcizler, yetimler, yoksullar da kendisine gücenirler. Malının içinde onların gözleri kalır. O halde insan, Allah'ın âciz, yoksul kullarına ikram etmeli, onları kollamalıdır ki Allah da kendisine ikram edip onu kollasın. Çünkü Allah kullarının davranışlarını gözetlemektedir. Servet, nîmet ve mevki bulunca başkalarını hiç düşünmeyen, hattâ onları ezen, köle gibi kullanmak isteyen insanlar, aynen o eski zâlim kavimler gibi davranmış olurlar. Allah'ın o zâlimlerin üstüne saklayan kırbacı, bir gün bunların üstüne de şaklar!

 6- (Andolsun) İnsan, Rabbine karşı çok nankördür. 7- Ve o, buna şâhiddir. 8- Doğrusu o, malı çok sever. (Âdiyât: 14/6-8) âyetlerinde de insanın mal hırsı, cimriliği vurgulanmaktadır. Kenûd, haksız ve hayra engel olan, kendisinde bulunanı vermeyen demektir. Burada nankör anlamındadır. Ayetlerde insanın Allah'a karşı nankör veya cimri olduğu, kendisinin de buna tanık olduğu, yani nankörlüğünü gördüğü, hayrı yani malı da çok sevdiği anlatılmaktadır.  İnsan malı çok sevdiği için eli sıkı, cimridir. Yahut insanda mal sevgisi çok güçlüdür, malı çok sever,  Malı pek çok seviyorsunuz."

ZEVC

Zevc : iki arkadaştan, kan kocadan her birine zevç denilir. Türkçede eş kelimesinin karşılığıdır. Kadın erkeğin zevci, erkek de kadının zevcidir.

 7- Nefisler çiftleştirildiği zaman. 8- Ve sorulduğu zaman o diri diri toprağa gömülen kıza: 9- "Hangi günâh(ı) yüzünden öldürüldü?" diye. (Tekvîr: 7/7-9)

7/7'nci âyette "Nefisler çiftleştirildiği zaman"a dikkat çekilmektedir. Bu âyetin anlamı üzerinde başlıca üç yorum vardır:

1) Nefislerin çiftleştirilmesi, insanların sınıf sınıf: kâfirlerin bir sınıf, mü'minlerin bir sınıf olmasıdır. Vakıa Sûresinde anlatıldığına göre âhirette insanlar üç sınıf olurlar Mey mene ashabı (sağcılar), meş'eme ashabı (solcular) ve sâbikûn.

2) Yahut nefislerin çiftleştirilmesi, mü'minlerin ruhlarının hurilerle evlenmesi;

3) Ya da ruhların cesetlerle birleştirilmesidir.

Bütün bunlar kıyamette herkesin kendi dengiyle, karakterine uygun insanlarla beraber haşrolunacağına, onlar arasında bulunacağına, izlediği liderlerin zümresine katılacağına delâlet eder.  O gün her milleti önderleriyle çağırırız"

ZEVK

37- Onun (güzel delikanlılar şeklinde görünen melek) konuklarından murâd almağa kalkıştılar. Biz de gözlerini siliverdik: "Haydi azabımı ve uyarılarımı tadın!" 38- Sabah erken, onları kararlı bir azâb yakaladı. 39- "Azabımı ve uyarılarımın akıbetini) tadın!" (Kamer: 37/37-39)

Zevk dil ile tatmak demektir. Asıl konumu, az bir şeyi tatmak içindir, çünkü çok şeyi tatmaya eki (yemek) denilir. Fakat zevk, çok şey tatmak, sıkıntının veya mutluluğun tadını almak için kullanılır olmuştur. Öyle ise inkâr ettiğinizden dolayı azabı tadın!" (En'âm: 55/30, Ahkaf: 66/34, Enfâl: 93/35) âyetlerinde âhirette cehenneme atılan nankörler azarlanmakta ve nankörlüklerinin oluşturduğu azabı taddıklan vurgulanmaktadır.

Allah'a karşı nankör davrananlar, kötülükler yapanlar, yaptıklarının cezasını dünyâda da çekerler ama asıl büyük azabı âhirette tadarlar. Dünyâdaki sıkıntılar, cezalar, akıllarını başlarına alıp uslanmaları, doğru yola dönmeleri için birer uyandır:  Belki dön(üp yola gel)irler diye, mutlaka onlara o büyük azâbdan ayrı olarak, daha yakın azabı da taddıracağız." (Secde: 75/21)

 75/21’nci ayette yüce Allah, yanlış yoldan dönmeleri için o fâsıklara büyük âhiret azabından ayrı olarak yakın bir azabı da taddıracağını buyuruyor. Bu yakın azâb, dünyâda uğrayacakları açlık, kıtlık ve sair belâlardır. Özellikle bu âyette müşriklerin, ilerde vukubulacak Bedir Savaşında uğrayacakları bozguna işaret olsa gerektir. Abdullah ibn Mes'ûd da yakın azabın, müşriklerin Bedir'de uğradıkları ölüm ve esaret olduğunu söylemiştir

ZIHÂR

l: Allah, b/r adamın (göğüs) boşluğunda iki kalb yaratmadı ve zıhâr yaptığınız (sen bana, annemin sırtı gibisin dediğiniz) eşlerinizi, sizin anneleriniz yapmadı; evlâtlıklarınızı da sizin öz oğullarınız kılmadı. Bunlar sizin ağızlarınıza gelen sözlerinizdir. Allah gerçeği söyler ve O, doğru yola iletir. (Ahzâb: 97/4)

Bu âyette zıhâr yapılan kadınların, bu sözü söyleyenlerin annesi olmadığı belirtiliyor. Bu husus, Mücâdele Sûresi'nde daha ayrıntılı olarak açıklanıyor:

7- Allah, kocası hakkında seninle tartışan ve Allah'a şikâyette bulunan kadının sözünü işitti. Allah, ikinizin birbirinizle konuşmanızı işitir. Çünkü Allah işitendir, görendir. 2- Sizden kadınlara zıhâr edenler (sen bana, anamın sırtı gibisin diyenler), bilmelidirler ki o kadınlar, onların anaları değillerdir. Onların anaları, ancak kendilerini doğuran kadınlardır. Onlar, çirkin ve yalan olan bir söz söylüyorlar. Bununla beraber Allah, affedicidir, bağışlayıcıdır. 3- Kadınlarına zıhar edip sonra söylediklerine dönenler, kanlarıyla temaslarından önce bir köleyi hürriyete kavuşturmalıdırlar. Size öğütlenen budur. Allah, yaptıklarınızı haber almaktadır. 4- Buna imkân bulamayan, temaslarından önce aralıksız olarak iki ay oruç tutmalıdır. Buna da gücü yetmeyen, altmış fakiri doyur-malıdır. Allah'a ve Elçisi'ne inanmanız (onların sözlerini doğrulamanız) için bu hükümler konmuştur. Bunlar, Allah'ın sınırlarıdır (bu sınırları tanımayan) kâfirler için acı bir azâb vardır. (Mücâdele: 104/1-4)

104/1-2. âyetlerde Allah'ın, Peygamber(s.a.v.)e gelip kocasından yakınan kadının yakınmasını duyduğu, Peygamber'le onun arasında geçen konuşmayı işittiği, zîrâ O'nun her şeyi işiten ve gören olduğu; zıhâr edilen kadınların, zıhâr edenlerin anaları olmadıkları; sadece kendilerini doğurmuş olan kadınların onların anaları olduğu; ancak zıhâr etmekle eşini ana gibi saymanın çirkin ve uydurma bir söz olduğu belirtilir ve Allah'ın, tevbe edenleri affedeceği vurgulanır.

Zıhâr: sırt anlamındaki zahr kökündendir. Bir kişinin karısına, "Sen benim için anamın sırtı gibisin" demesine zıhâr denir. Bir çeşit perhiz yemîni olan zıhâr eski bir câhiliye geleneği idi. Câhiliyede zıhâr, boşama sayılırdı. Kadının aleyhine olan bu boşama tarzı İslâm'da lâğvedilerek, yapılmış olan bu yemîne keffâret verilmesi getirildi. Saîd ibn Cübeyr şöyle demiştir: "' îlâ' ve zıhâr câhiliyye ahlâkından idi. Allah îlâyı dört ay ile sınırladı, zıhâra da keffâret koydu (keffâret ile zıhârı kaldı)."

ZILL

Allah'ın yarattığı şeylerin gölgelerinin dahi nasıl sağdan, soldan sürünüp Allah'a secde ederek döndüğünü görmediler mi? (Her şeyin gölgesi yerde uzanıp kısalarak hep Allah'a secde etmektedir). (Nahl: 70/48)

70/48'nci âyetlerde Allah'ın yarattığı her şeyin sağında, solunda kısalıp tekrar uzanan gölgesinin, Allah'a secde ettiği blirtilmektedir. Gölgenin sağa, sola kayması, Allah'ın yarattığı kanunların gereğidir. Her şey gerek kendisi, gerek gölgesi, Allah'ın yarattığı kanunlara uymaktadır. Allah'ın kanunlarına uymak, O'na secde etmek, yani boyun eğmek demektir.

Bu âyetlerde kısaca bütün eşyanın, canlıların ve meleklerin Allah'ın buyruğuna boyun eğdikleri: hiçbir şeyin, O'nun kanunları dışına çıkmadığı anlatılmaktadır. Eşyanın Allah'a secdesi, ne amaçla yaratılmış ise onu yapması, Allah'ın yasalarına uymasıdır. Bu yasalar dışına çıkan hiçbir şey yoktur. Canlı cansız her şey, hattâ bunların gölgeleri dahi Allah'ın buyruklarına uyarken insanın bunların dışına çıkması, Yaratanına başkaldırması, O'na ortak koşması doğru olur mu?

Göklerde ve yerde olanların hepsi, ister istemez Allh'a secde ederler. Gölgeleri de sabah akşam (uzanıp kısalarak O'na secde etmektedirler). (Ra'd: 87/15)

87/15'nci âyette de göklerde ve yerde bulunan her şeyin, ister istemez Allah'a secde ettiği belirtilmektedir. Secde burada itaat etmek, boyun eğmek anlamındadır. Göklerde ve yerde bulunan her şey Allah'a boyun eğmiştir. Âyetteki "İster istemez" deyimi, Allah'ın hükmünün her şeyde, her zaman ve her yerde geçerli olduğunu, hiçbir şeyin O'nun buyruğu dışına çıkamayacağını vurgulayan bir ifadedir. Kimse hastalanmak, yaşlanmak, ölmek; yahut yüzünün çirkin, bedeninin sakat, gayr-i mütenâsib olmasını istemez ama Allah'ın irâde ve yasasını önlemek mümkün değildir. Mikrobu alan, hasta olur, her cân, istemeye istemeye yaşlanır ve eceli dolan ölür. Her varlık ister-istemez Allah'ın buyruğuna, yasalarına itaat eder.

Gölgelerin sabah akşam Allah'a secde etmesi de, gölgelerin kısalıp uzamasının, özellikle sabah ve akşam vakitleri çok belirgin şekilde görülmesine işarettir. Sabahın ilk saatlerinde uzun uzun gölgeler, zaman ilerledikçe kısalır, zeval vakti en kısa durumuna varır; güneş batıya kayınca tekrar uzamağa başlar, ikindiden sonra uzama çok belirgin şekle gelir. İşte gölgenin böyle kısalması ve uzaması, Allah'ın yasaları uyarınca olmaktadır. Demek her şeyin hem kendisi, hem de gölgesi, O'nun yasalarına boyun eğmektedir. Bu boyun eğme, onların isteğiyle değil, hilkatin icbariyledir. Bu ezelî kanunlara itaat ettirmesi bakımından Allah cebbardır. Yaratma işinde kimse O'na tesir edemez, O'nun irâdesi dışına çıkamaz.

Allah, yarattıklarından sizin için gölgeler yaptı ve sizin için dağlarda oturulacak barınaklar (mağaralar) var etti ve sizi sıcaktan koruyan elbiseler ve savaşta sizi koruyan elbiseler (zırhlar) var eyledi. Allah size ni'metini böyle tamamlıyor ki siz müslüman olup esenliğe er esiniz. (Nahl: 70/81)

70/81 'nci âyette Allah'ın, yaratıklarına olan çeşitli lütuf ve nimetleri sayılmaktadır: İnsanları güneşten korumak için gölgeler, dağlarda barınaklar, ısıdan ve soğuktan koruyucu elbiseler, savaşta insanları koruyan zırhlar var etmiştir. Bunların hepsi Allah'ın nimetleridir. İnsanların, kendilerine bu nimetleri veren Allah'ın yanında, hiçbir yararı olmayan putlara da tapmaları, elbette Allah'a karşı nankörlüktür. Bu noktayı belirtmek için: "Kendisine teslim olmanız, yalnız O'na tapmanız için Allah size nimetlerini böyle tamamlıyor" buyurulmaktadır.

 (Ayrıca) Üzerlerine bulutla gölge yaptık ve onlara kudret helvasıyle bıldırcın eti indirdik: "Size verdiğimiz güzel rızıklardan yeyin!" (dedik). Ama onlar (saptılar, haksızlık ettiler. Böylece onlar) bize zulmetmediler, fakat kendi kendilerine zulmediyorlardı. (A'râf: 39/160)

ZİKİR

 Allah'ı anmaya koşun, alışverişi bırakın. Eğer bilirseniz bu, sizin için daha hayırlıdır. (Cuma: 96/9)

Zikir anmak, hatırlamak, uyarmak, öğüt, şan, şeref anlamlarına gelir. Kur'ân'in ve Kur'ân öncesi İlâhî Kitâb(Tevrât)m da adıdır.

 Zikir, aramızdan ona mı bırakıldı? Hayır o, yalancı küstahın biridir." (dediler.) (Kamer: 37/25)

 Zikir  aramızdan ona mı indirildi?" (dediler) Doğrusu, onlar benim Zikrimden yana şüphe içindedirler. Hayır, onlar henüz azabımı tatmadılar! (Sâd: 38/8)

 Sad.Zikir  sahibi (öğüt veren, şerefli) Kur'ân'a andolsun ki. (Sâd 38/1)

 Andolsun, size, içinde Zikr'iniz bulunan bir Kitâb indirdik. Aklınızı kullanmıyor musunuz? (Enbiyâ: 73/10) 

 Bu (Kur'ân) da ona (yani Muhammed'e) indirdiğimiz mübarek (çok faydalı) bir öğüttür. Şimdi siz onu inkâr mı ediyorsunuz? (Ne kadar gafilsiniz siz)! (Enbiyâ: 73/50) âyetlerinde zikir, dil ile anılan vahiy sözleridir.

 43- Biz senden önce de, kendilerine vahyettiğimiz erkeklerden başkasını elçi göndermedik. Sorun, Zikir ehline; eğer bilmiyorsanız: 44- Açık kanıtları ve Kitâbları. Sana da o Zikr'i indirdik ki, kendilerine indirileni insanlara açıklayasın, tâ ki düşünüp öğüt alsınlar. (Nahl: 70/43-44)

 Andolsun Zikir'den sonra Zebur'da da: "Arza mutlaka iyi kullarım vâris olacak (bu yer onların eline geçecek)" diye yazmıştık (Enbiyâ: 73/105) âyetinde zikir,

 Zebur'dan önceki İlâhî Kitâb(Mûsâ'ya vahyedilen Kutsal Kitâb)dır.

O (Kur'ân) sana ve kavmine bir Zikir(uyarı, şan ve şerefidir ve yakında (ona uyup uymadığınızdan) sorulacaksınız. (Zuhruf: 64/44) âyetleri, Kur'ân vahyinin, Hz. Muhammed ve kavmi için zikir olduğunu belirtiyor. Yani Kur'ân'ın, Hz. Muhammed'in ve kavminin adını dillere destan edeceği, onlara şan ve şeref vereceği, âlemlerin, onları anmasına sebebolaeağı anlatılmaktadır.

Biz onlara Zikir'lerini getirdik, fakat onlar, Zikirlerinden yüz çeviriyorlar. (Mü'minûn: 74/71)

Allah size bir Zikir indirdi. (Talâk: 100/10) âyetle-rindeki Zikr Kur'ân'dır.

(Uşağı): "Gördün mü, dedi, kayaya sığındığımız vakit balığı unuttum. Onu zikretmemi (söylememi), bana ancak şeytân unutturdu. (Balık,) Şaşılacak biçimde denizin içinde yolunu tuttu! (Kehf: 69/63) âyetinde zikr unutulanı hatırlayıp söylemek demektir.

 198- Rabbinizin lütuf ve keremini aramanızda sizin için bir günâh yoktur. Arafât(taki duruş)tan ayrılıp (Müzdelife'ye) akın edince Meş'ar-i Haram'da Allah'ı anın, O'nun size gösterdiği biçimde O'nu anın. O'nun yol göstermesinden önce siz, sapıklardan idiniz... 200- Hac ibâdetlerinizi bitirince atalarınızı andığınız gibi hattâ, daha kuvvetli bir anışla Allah'ı anın. İnsanlardan kimi "Rabbimiz, bize dünyâda ver!" der; onun âhirette bir payı yoktur. (Bakara: 92/198, 200) âyetlerinde zikir, hem kalb, hem dil ile anmak anlamında kullanılmıştır.

 Andolsun biz Kur'ân'ı öğüt almak için kolaylaştırdık. Öğüt alan yok mudur? (Kamer: 37/22, 32) âyetinde zikir öğüt anlamındadır.

Zikr kökünden zikrâ çok zikretmek (anmak), çok hatırlatıp öğüt vermektir. Bu, zikir'den daha çok anmayı, öğüdü belirtir.

 Katımızdan bir rahmet ve sağduyu sahiplerine bir zikrâ (lütfumuzu, kudretimizi anımsatan bir öğüt) olarak ailesini ve onlarla beraber bir eşini daha armağan ettik. (Sâd: 38/43) âyetinde, Allah'ın, Eyyûb'a lütuflarının, sağduyu sahiplerine zikrâ (onları Allah'a yönlendiren bir öğüt) olduğu vurgulanmaktadır.

 Bu, insanlara bir zikrâ(öğüt, uyarı)dır. (Müddessir: 4/31)

 Ama yine de hatırlat, çünkü hatırlatmak inananlara yararlıdır. (Zâriyât: 67/55) âyetlerinde ve benzerlerinde çok öğüt vermenin, gerçekleri hatırlatmanın, inananlara yarar sağlayacağı vurgulanmaktadır.

Tezkire de bir şeyin varlığını hatırlatmaktır. Tezkire, bir şeyi kanıtlayan delîl ve emareden daha kapsamlıdır. Birer tezkire olan Kur'ân âyetleri insana Allah'ın birliğini anımsatan ve bunu kanıtlayan birer sözlü mu'cizedir:

Aynı kökten gelen zeker de ünsa (dişil,kadın)ın zıddı, yani erkektir.

  Erkek, kız gibi değildir. (Âl-i İmrân: 94/36) âyetinde erkeğin, kadın gibi olmadığı belirtilmektedir.

Zeker'\n çoğulu zükûr ve zükrân'dır.

 Âlemlerin içinde erkeklere mi varıyorsunuz?

(Şu'arâ: 47/165)

 Yahut onları çift yapar: Hem erkek, hem dişi (verir). Dilediğini de kısır yapar. O (her şeyi) bilendir, (her şeye) gücü yetendir. (Şûra: 62/50) âyetlerinde zükrân erkekler, inâs ise kızlar demektir.

Aynı kökten zâl'in ve kâfin fethasıyla zeker (j—Ti) erkekten kinaye olarak erkek cinsel organının adıdır. Erkek çocuk doğuran kadına müzkir ve mizkâr (jlS"°Ju 4 ^JU: erkekçi, âdeti erkek doğurmak) denilir.

Zikr 'in çoğulu zükûr ve ezkârdır.

7- Ortak koşanların, Allah'ın yanında ve Elçisinin yanında nasıl antlaşması olabilir? Ancak Mescid-i Harâm'da antlaştklarınız hariç. Onlar size dürüst davrandıkça siz de onlara dürüst davranın, çünkü Allah, korunanları sever. 8- Evet (Allah ve Elçisi yanında onların) nasıl (ahdi olabilir)? Eğer onlar size gâlib gelselerdi, sizin hakkınızda ne and, ne de andlaşma gözetmezlerdi. Ağızlarıyla sizi razı ederler, fakat kalbleri (sizi) istemez. Çokları da yoldan çıkmışlardır. 9- Allah'ın âyetlerini az bir paraya sattılar da O'nun yoluna engel oldular. Onların yaptıkları, gerçekten ne kötüdür! (Tevbe: 113/8-10)

Zimmet ahd \t kefalettir. Zemm kökünden gelir. Zemm yermek, kötülemek; zimâm gereğine uymayan kişinin kınanacağı ahd(sözverme)dir. Hz.

 Benim zimmetim (yani verdiğim söz) onun yanında rehindir, sözüm mutlaka yerine getirilir." demiştir. Zimmî kendisine can güvenliği özgürce yaşama hakkı tanınan gayri müslimdir. Kendilerine güvence tanınan gayri müslimlere zimmî veya ehlu'z-zitnmet denilir. Me-zemmet de aynı anlama gelir.  Senden aldıkları ahde karşılık onlara bir şey ver de zimmeti yerine getir" denilir. Şeddeli ve şeddesiz olarak zâmm ve zam ayıp, kusur demektir. reculun zû mezemmet) insanlara yük olan kişidir. Zemm kelimesi, iki zıt anlamlı (azdâd) kelimelerdendir, eksilmek, anlamına geldiği gibi artmak anlamına da gelir, 'fi adam yerildi, kınandı anlamı yanında adamın erdemi, iyi bir sıfatı veya organı azaldı, eksik oldu anlamı da vardır. Mezimm ve mezmûm: kötülenen, yerilen, kınanan kişidir.

113/7'nci âyette müşriklerin, Allah ve Elçisi yanında andlaşmaları bulunmadığı, ancak Mescid-i Harâm'da andlaşma yapılmış olan müşrikler, andlaşmalarına sadık kaldıkları sürece kendilerine verilen sözde durulması buyurulmakta; Allah'ın, korunanlan sevdiği belirtilmektedir.

113/8-10'ncu âyetlerde müşriklerin, karakterleri çizilmektedir: Onlar müslümanlara karşı bir üstünlük sağlasalar, ahid, zimmet dinlemez, akrabalık, dostluk gözetmezler. Ağızlarıyla müslümanları memnun etmeğe çalışırlar ama içleri dost değildir. Çokları yoldan çıkmış insanlardır. Allah'ın âyederini az bir para karşılığında satarlar: Dünyâ menfaati karşılığında insanları Allah yolundan döndürmeğe, Hakkın yoluna engel olmağa çalışırlar. Fırsat buldular mı verdikleri sözü atar, ahid ve zimmet tanımaz, saldırırlar. Çünkü tabiatlerinde saldırganlık vardır.

Bu âyetlerde geçen  ill yemîn, zimmet  de ahd, söz, güvenlik garantisi demektir

ZİNA

 Zinaya yaklaşmayın, çünkü o, açık bir kötülüktür, çok kötü bir yoldur! (İsrâ: 50/32) âyetinde de mü'minlere zinaya yaklaşmamaları, zîrâ zinanın, fuhuş (çirkin, aşırı günâh) ve kötü bir yol olduğu vurgulanır.

Zina: kadınla erkeğin gayri meşru (yasal olmayan) cinsel ilişkide bulunmasıdır. Bu eylem, bütün İlâhî dinlerin yasakladığı, şirke eş ağır suçlardandır. Kur'ân-ı Kerîm, zinayı Allah'a ortak koşma ile birlikte anmıştır:

Ve onlar Allah ile beraber başka tanrıya yalvarmazlar.

Allah 'in haram ettiği canı haksız yere öldürmezler ve zina etmezler. Kim bunları yaparsa cezasını bulur. (Furkân: 42/68)

Bu âyette Allah'ın halis kullarının, Allah'ın yanında başka bir tanrıya yalvarmayacakları, Allah'ın yasakladığı cana kıymayacakları ve zina etmeyecekleri belirtilir. Demek ki Allah'a ortak koşmak (şirk), haksız yere adam öldürmek ve zina etmek aynı derecede ağır suçlardır, Allah'a tapan halis kulların yapmayacakları işlerdir.

Mümtehine: 11/12. âyette Peygamber'e, kadınlardan Allah'a şirk koşmayacakları, çalmayacakları ve zina etmeyecekleri hususunda bey'at alması emredilmektedir.

ZİRÂ'AT

63- Ektiğinizi gördünüz mü? 64- Siz mi onu bitiriyorsunuz, yoksa bitirenler biz miyiz? 65- Dileseydik, onu kuru bir çöp yapardık, sızlanıp dururdunuz: 66- "Biz borçlandık, (yaptığımız masraflar boşa gitti)! 67- Doğrusu, biz yoksun bırakıldık!" (derdiniz). (Vâkı'a: 46/63-67)

46/63-67: Ektiğiniz tohuma dikkat ettiniz mi? Onu bitiren siz değilsiniz, biziz, lütuf ve rahmetimizle o dâneyi bitirip ürün yaparız. İsteseydik, onu kurutur, çöp yapardık, hiçbir şeye yaramazdı. O zaman başlardınız tefekküh etmeğe, sızlanmağa. "Eyvah, masraflarımız boşa gitti, yoksun bırakıldık!" deyip dururdunuz. Meyva yemek, sevinmek anlamına gelen tefekküh, burada lâfı ağzında tekrar etmek, mırıldanmak, söylenip durmak anlamınadır. Bu kelime, hem sevinmek, hem üzülmek anlamına gelen zıd anlamlı kelimelerdendir.

46/63-64'ncü âyetlerde hars (ekim) insanlara, zer' (bitirmek) Allah'a nisbet edilmiştir. Şayet zer' insanlara nisbet edilirse mecaz olur. İnsan zer'in sebebi olması dolayısıyla zer' (bitirme) işi ona nisbet edilmiş olur.

Zer': bitirmek demektir. Bitirmek gerçekte Allah'ın işidir. Zer' aslında masdar (isim fiil) ise de bu kelime ile mezru' (ekilen şey) kasdedilir:

 25- Onlar geride nice şeyler bıraktılar: Bahçeler, çeşmeler. 26- Ekinler, güzel makamlar! (Duhân: 64/25-26) âyetlerinde Firavun ve adamlarının, nice bahçeleri, çeşmeleri, ekinleri ve güzel yerleri bırakıp gittikleri belirtilmektedir.

Görmüyorlar mı biz nasıl suyu, kuru, otsuz yere sürüyoruz da onunla ekin bitiriyoruz; ondan hayvanları da, kendileri de yiyor? Görmüyorlar mı? (Secde: 75/27)

75/27'nci âyette Allah'ın, ölülere nasıl can vereceği, somut bir örnekle anlatılıyor: Bitkisiz, kupkuru yere, yağan yağmur veya kaynaklardan, kuyulardan akıtılan sular gelince o kurumuş topraktan yemyeşil ekin biter. İnsanların gözleri önünde tekrarlanan bu doğa olayları, Allah'ın ölülere yeniden can vereceğini kanıtlar. Verdiği su ile ölü tabiatı canlandıran Allah, üflediği rûh ile de cesetlere can verecektir.

Bu âyetlerde zer' ve çoğulu zürû' ekilmiş olan ekin anlamındadır.

Dâvûd ve Süleyman'ı da (an); hani onlar, toplumun davarının yayıldığı bir ekin hakkında hükmediyorlardı, biz de onların hükümlerine şahit idik. (Enbiyâ: 73/78),

Hars  yere tohum atmak, ekin ekmek ve torağı ekime hazırlamaktır. Toprağı sürüp eken çiftçiye haris   ekilen şeye mahrûs denilir. Haydi devşirecekseniz erkenden ekininize gidin." (Kalem: 2/22), 

Allah'ın yarattığı, ekin(ler)den ve hayvanlardan pay ayırdılar." (En'âm: 55/136), 

 Dedi: 'O şöyle diyor: O, henüz boyunduruk altına alınmamış bir inektir. Yeri sürmez, ekin sulamaz. Salma, (çifte koşulmamış) hiç alacası yok.' 'İşte şimdi gerçeği getirdin.' deyip ineği boğazladılar; az daha yap-mayaccMarâı"

 Kadınlardan, oğullardan, kantarlarca yığılmış altın ve gümüşten, salma atlardan, davarlardan ve ekinlerden gelen zevklere aşırı düşkünlük, insanlara süslü (câzib) gösterildi. Bunlar, sadece dünyâ hayatının geçimidir. Asıl varılacak güzel yer, Attah'ın yanındadır. (Al-i İmran:94/14),

 Onların bu dünyada hayatında harcadıkları malların durumu, nefislerine zulmeden bir topluluğun ekinine vurup onu mahveden dondurucu bir rüzgâr(ın tahribatın)a benzer. Allah onlara zulmetmedi; fakat onlar, kendi kendilerine zulmediyorlardı. (Al-i İmrân: 94/117) âyetlerinde hars ekin anlamındadır.

 Ekilen şeye ve ekimle oluşan bayındırlığa, çalışmaların ürününe, çaba ve eylemlerin doğurduğu kültür ve medeniyete de hars denilir.

Kim âhiret ekinini istiyorsa onun ekinini artırırız; kim dünyâ ekinini istiyorsa ona da dünyâdan bir şey veririz. Fakat onun âhir ette bir nasibi olmaz. (Şûra: 62/20) âyetinde hars, eylemlerin sonucu olan ürün, yarar anlamındadır.

Dünyâ, insanların ekim tarlası(mezra'ası), insanlar da ekincilerdir. Dünyâda iken âhiretin için ekin ek!" buyurulmuştur.

Din, ürün almak, kazanmak amacıyla yapılan bir ekim, bir kültür işidir. İmân ve eylemleriyle âhiret sevabı isteyenlere Allah âhiret sevabı verir. Onun yaptığı ibâdetleri, güzel eylemleri âhirette kat kat fazlasıyla ödüllendirir. Sadece dünyâ ürününü, sevabını isteyen kimseye de dünyâdan bir pay verir, fakat ona verilen, âhireti isteyene verilen gibi kat kat olmaz. Ona sadece birazcık dünyâ ni'meti verilir. Ama o kimsenin âhirette bir payı olmaz. Hiç âhireti düşünmediği ve âhirete inanmadığı, onu ummadığı için Allah onu âhiret ni'metinden yoksun bırakır. Herkes niyyetine göre yaptığı eylemin karşılığını alır.

Servetlerine ve refahlarına güvenen bazı müşrik liderleri, kendilerinin Allah katında makbul kimseler olduklarını ima ediyor, "Allah bizi sevmese bu serveti bize vermez, bizi böyle rahat yaşatmaz" diyorlardı. Her zaman toplumda böyle düşünen insanlar vardır. Müşriklerin, mal ve servetleriyle övündükleri, birçok âyette ifâde edilir: "Benimle şu adamı yalnız bırak ki ben onu tek olarak yarattım. Ona uzun boylu mal verdim. Göz önünde oğullar (verdim). Kendisine bir döşeyiş döşedim (servet, evlâd ve çeşitli nimetler verdim). Hâlâ daha da artırmamıza göz dikiyor."

ZORLAMA İLE DİN OLMAZ

Dînde zorlama yoktur.

Doğruluk, sapıklıktan seçilip belli olmuştur. Kim tâğût(şeytân)ı inkâr edip Allah'a inanırsa, muhakkak ki o, kopmayan, sağlam bir kulpa yapışmıştır. Allah işitendir, bilendir. (Bakara: 92/256)

Türkçe'de zorlama ile birini bir şey yapmağa veya söylemeğe mecbur etmenin Arapça'sı ikrah’tır. İkrah, kerh kökünden if'âl veznidir. Kerh ve kürh aynı anlama gelir. Kimine göre de kerh bir insana, zorla bir işi yaptırmak için dışarıdan yapılan zorlama, kürh ise insanın içinden gelen, fakat karşı koyduğu zorlamadır. İçten gelen zorlamaya insan ya aklıyla veya şerîat (yasa gereği) karşı koyar. Bu bakımdan insan aynı şey hakkında "Ben onu istiyorum ama hoş görmüyorum" denebilir. Yani doğa itibariyle ondan hoşlanıyorum ama akıl ve din açısından onu istemiyorum, demektir. İşte

 Hoşunuza gitmese de size savaş yazıldı (farz kılındı)." âyetinde doğası itibariyle insanın savaştan hoşlanmadığı, fakat âyetin devamında Bazen hoşlanmadığınız bir şey, hakkınızda iyi olabilir ve

hoşlandığınız bir şey de hakkınızda kötü olabilir. Allah bilir, siz bilmezsiniz."' cümleleriyle, bir şeyin gerçekten iyi olup olmadığının, doğal olarak ondan hoşlanmakla değil, onun içyüzünün bilinmesiyle anlaşılacağı bildirilmektedir.

İnsan ne kadar bilgili olsa da onun bilgisi duyuların verilerine bağlıdır, duyulara çarpan olaylardan gelir. Yargısı da görünüşlere göredir. Olayların iyi veya kötü olduğu, bunlardan doğacak yarar veya zararları deneme ile bilinir. Çoğu kez bir olayı denemeye imkân olmaz. Denemeye kalkıldığı zaman da iş işten geçmiş olur. Halbuki Allah, her şeyi yaratan olduğu için olayların görünüşünü de, içyüzünü bilir. Bilgisi uyarınca insanın yararına olan şeyleri emreder, zararına olan şeyleri yasaklar.

ZUHRUF

Yahut altundan bir evin olmalı, ya da göğe çıkmalısın. Ama, sen üzerimize, okuyacağımız bir Kitap indirmedikçe senin sadece göğe çıkmana da inanmayız!" De ki: "Rabbimin sânı yücedir. (Böyle şeyleri yapmak benim işim değildir). Ben, sadece elçi ol(arak gönderil)en bir insan değil miyim?" (İsrâ: 50/93)

50/93'ncü âyette Hz. Muhammed'e inanmayanlar, ona inanmaları için, kendisinden alaylı bir tarzda çeşitli mu'cizeler istediler. Altından evi olmasını, göğe çıkmasını, gökten kendilerine okuyabilecekleri bir kitâb getirmesini öneriyorlardı.

Tabii peygamberin görevi bu tür mu'cizeler göstermek değil, insanlar. Hak yoluna davet etmektir. Böyle mu'cizeleri Allah dilerse yaratır.

Peygamber, tebliğ için görevlendirilmiş bir insandır: "De ki ben sadece bir insan elçiyim, başka bir şey değilim" cümlesiyle peygamberin görevinin tebliğ olduğu vurgulanmaktadır.

Taberî'nin rivayetine göre bir gün Kureyş liderleri, güneş battıktan sonra Ka'be'nin yanında toplanmışlar, Hz. Muhammed'i çağırmışlar:

— Ey Muhammed, demişler, sen hiçbir insanın kavminin arasına sokmadığı şeyleri kavmine soktun: Atalarımızı yerdin, dinimizi kınadın, akıllarımızı küçümsedin, tanrılarımıza hakaret ettin, cemaatimizi böldün, bize etmediğin kötülük bırakmadın. Şimdi eğer mal için bunları yapıyorsan aramızda senin için mal toplayalım, bizim en zenginimiz ol; şeref istiyorsan, seni başımıza buyruk yapalım, kral seçelim. Yok eğer amacın bunlar değil, bir reî (cin) sana musallat olmuşsa para harcayıp seni tedavi ettirelim, ya da yaptığından ötürü seni mazur görelim.

Peygamber (s.a.v.) kendisinde bu söyledikleri şeylerin hiçbirinin bulunmadığını, kendisinin müjdeleyici ve uyarıcı bir elçi olarak görevlendirildiğini söylemiş. O zaman Kureyşliler demişler ki:

— Öyle ise biliyorsun ki yurdumuz dar, malımız azdır, sıkıntı ile geçiniyoruz. Seni gönderen Rabbinden şu dağları kaldırıp yerimizi genişletmesini,

Şam ve Irak'ta olduğu gibi bizim yurdumuzda da ırmaklar akıtmasını iste. Atalarımızdan birini, meselâ Kusayy ibn Kilâb'ı diriltsin, senin doğru söyleyip söylemediğini ondan soralım. Eğer bunları yaparsan, o diriltilen kimseler seni doğrularlarsa biz de seni doğrular ve Allah katında dereceni anlar, gerçekten Allah'ın seni elçi olarak görevlendirdiğine inanırız.

Peygamber (s.a.v.), kendisinin böyle bir şey yapmak için gönderilmediğini söyleyince Kureyşliler; göğü parçalayıp melekleri açığa çıkarmasını, göğe çıkmasını, gökten bir kitap getirmesini istemişler

ZUHRUF SÛRESİ

Zuhruf, altın ve mücevher anlamına gelir. 35. âyetinde bunlardan söz edildiği ve insanın Allah katında dünyâ zînetleriyle değil, takva ile değer kazandığı anlatıldığı için Zuhruf adını alan bu sûrede müşriklerin, Peygam-ber(s.a.v.)in çağrısına uymayıp körü körüne atalarını taklîdetmeleri, meleklere Allah'ın kızları demeleri, Allah'ın kâinatın yaratıcısı olduğunu kabul ettikleri halde O'ndan başka varlıklara da tapmaları kınanır. Peygamber ile müşrikler arasında geçen tartışmalara yer verilir. Hz. İbrâhîm.Hz. Mûsâ ve Hz. îsâ'nın tevhîd da'vetlerinden birer kesit ve tevhîde uyanlarla onu kabul etmeyenlerin sonuçları anlatılır. Sûrenin sonunda yine başındaki konuya dönülür: Kâinatı Allah'ın yarattığını kabul ettikleri halde Allah'tan başka şeylere tapanları kınayan âyetlerden sonra Peygamber(s.a.v.)i tesellî eden âyetlerle sûre son bulur.

Bölümleri arasındaki sıkı ilişki, sûrenin bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği kanısını verir. Bundan dolayı 45. âyetinin Medine'de indiği hakkındaki rivayet kuşkuludur. 89 âyeti içeren sûre, resmî Mushafta 43, iniş sırasına göre 63. sûredir.

ZULÜM

  94- Zulmedenleri o korkunç ses yakaladı, yurtlarında çöküp kaldılar... 113- Sakın, zulmedenlere dayanmayın, sonra size ateş dokunur. Sizin Allah'tan başka dostlarınız yoktur. Sonra size yardım edilmez. (Hûd: 52/94,113)

Zulüm, adaletin karşıtı olan cevr, haksızlık, kendi canına veya başkalarının hakkına saldırmak, günâh işlemek anlamlarına gelir. Allah'a yapılması gereken kulluğa başkalarını da ortak yapmak, Allah'ın hakkına saldırmaktır. Şirk denilen bu eylem, zulmün başı sayılır. Bundan dolayı en büyük zulüm şirktir. Zulmün sonuna dişil tası gelince zulmet" karanlık olur. Çoğulu

 Zulumat tır:  Üst üste binmiş karanlıklar"

ZÛR

 İşte öyle. Kim Allah'ın yasaklarına saygı gösterirse, o (hareketi), Rabbinin yanında kendisi için iyidir. Size (âyetlerle) oku(nup açıkla)nanlar dışındaki hayvanlar sizin için helâl kılınmıştır. Artık o pis putlardan ve zûr sözden kaçının. (Hac: 88/30)

İnkâr edenler: "Bu (Kur'ân), yalandan başka bir şey değildir. (Muhammed) Onu uydurdu, başka bir topluluk (Yahudiler veya başkaları) da kendisine yardım etti." dediler ve kesin bir haksızlığa ve iftiraya vardılar. (Furkân: 42/4)

Onlar yalan ve boş sözün yanında bulunmazlar, boş söze rastladıklarında vekar ile (oradan) geçip giderler. (Furkân: 42/72)

Zâ'nın fethiyle  (zevr), göğsün üst kısmı, yüzü, ön tarafı anlamına da gelir. Zâir, önüne doğru giden kimsedir. Zâ ve vâv'ın fethiyle jjj (zever),

göğüsteki eğriliktir. Güneş, Ashâb-ı Kehfin sağlarından eğimli geçer, üstlerine vurmaz." (Kehf: 69/17)

İşte temelde eğrilik, eğim anlamına gelen zevr kelimesi, zâ'nın dammıyla yalan ve boş söz anlamında kullanılır. Çünkü yalan ve boş söz, doğruluk amacından sapmış sözdür.

İmdi Hac Sûresi'nin 30. âyetinde mü'minlere, her türlü pislikten, yalan ve boş sözden uzak durmaları emredilmekte; Furkân Sûresi'nin 4. âyetinde Kur'ân'ın, Peygamber'in kendi sözü olduğunu söyleyenlerin, haksızlığa, yalan ve iftiraya vardıkları vurgulanmakta; Furkân: 72. âyette de sağduyu sahibi, vakarlı mü'minlerin, yalan ve boş sözlerin yanında bulunmayacakları, bu tür sözlerin konuşulduğu yerden vakar ile geçip gidecekleri belirtilmektedir.

ZÜHD

 Biz her  ümmet için bir kurban ibâdeti koyduk ki Allah'ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanların üzerine O'nun adını ansınlar. Tanrınız bir tek Tanrıdır, yalnız O'na teslim olun. (Ey Muhammed) O alçak gönüllü, saygılı, samimî insanları müjdele. (Hac: 88/34)

Hac: 88/34. âyette Allah'ın, her millete bir kurban ibâdeti veya kurban kesilecek bayram verdiği, bu ibâdet veya bayramda kurban keserken hayvanım üzerine Allah'ın adını anmalarını emrettiği bildiriliyor. Her dinde aynı ibâdet emredildiğine göre demek ki bu ibâdeti emreden Tanrı bir tek Tanrıdır. Onun için âyetin devamında bütün insanların Tanrısının bir tek Tanrı olduğu ve O'na teslîm olunması, saygı ile kulluk edilmesi vurgulanıyor ve Allah'a saygılı, alçakgönüllü mü'minlerin müjdelenmesi emrediliyor.

Bu âyette bütün dinlerin ruhbirliğine işaret edilmektedir ki o ruh da gönülden Allah'a bağlılık ve O'na ihbâttır.

Çukur yer anlamındaki  kökünden if âl vezninin ism-i fâ'il çoğulu olan (el-muhbitîn) alçağa doğru inenler, küçülenler, yani alçakgönüllü, saygılı olanlar demektir. Abdullah ibn Abbâs, alçakgönüllüler şeklinde açıklamıştır. Mücâhid'e göre muhbit gönlü Allah ile huzur bulan, Ahfeş'e göre huşu' eden, İbrâhîm Neha'î'ye göre ihlâs eden anlamındadır.

Bu sözler huşû'un iki anlam üzerinde toplanır: Tevazu' ve Allah ile huzur, sükûn. Gönülün Allah ile huzur bulması ve Allah'a yönelmesi anlamını içermesi için ihbât,  

 İnanıp iyi işler yapan ve Rablerine gönülden boyun eğenlere gelince; işte onlar da cennet halkıdır, onlar orada ebedî kalacaklardır."

ZÜ’L-KARNEYN

 83- (Ey Muhammed,) Sana Zu'l-Karneyn'den soruyorlar. De ki: "Size ondan bir anı okuyacağım." 84- Biz onu yeryüzünde güçlü kıldık ve ona her şeyden bir sebep (istediği her şeye ulaşmanın yolunu, aracını) verdik. 85- O da (kendisini batı ülkelerine ulaştıracak) bir yol tuttu. 86- Nihayet güneşin battığı yere ulaşınca onu, kara balçıklı bir gözede batar buldu. Onun yanında da bir kavim buldu. Dedik ki: "Ey Zu 'l-Karneyn, (onlara) ya azâb edersin veya kendilerine güzel davranırsın (onları güzellikle yola getirirsin. Nasıl istersen öyle yaparsın)." 87- Dedi: "Kim haksızlık ederse, ona azâb edeceğiz, sonra o, Rabb'ine döndürülecektir. O da ona görülmemiş bir azâb edecektir. 88- Fakat inanıp iyi iş yapan kimseye de en güzel mükâfat vardır. Ona buyruğumuzdan kolay olanı söyleyeceğiz (kolay işler yapmasını emredeceğiz, onu zor işlere koşmayacağız)-" 89- Sonra yine bir yol tuttu. 90- Nihayet güneşin doğduğu yere ulaşınca onu, güneşe karşı kendilerine siper yapmadığımız bir kavim üzerine doğar buldu. 91- İşte (Zu'l-Karneyn) böyle (yüksek bir mevkie ve hükümranlığa sâhib) idi. Onun yanında (daha) nice bilgi ve yetki bulunduğunu biliyorduk. 92- Sonra yine bir yol tuttu. 93- Nihayet iki sed arasına ulaşınca onların önünde hemen hiç söz anlamayan bir kavim buldu. 94- Dediler ki: "Ey Zu'l-Karneyn, Ye'cûc ve Me'cûc, bu yerde bozgunculuk yapıyorlar. Bizimle onların arasına bir sed yapman için sana bir vergi verelim mi? " 95- Dedi ki: "Rabbimin, beni içinde bulundurduğu imkânlar, (sizin vereceğinizden) daha hayırlıdır. Siz bana (insan) güc(üy)le yardım edin de sizinle onlar arasına sağlam bir engel yapayım. 96- Bana demir kütleleri getirin." (Zu'l-Karneyn) İki dağın arasını (demir kütleleriyle doldurtup dağlarla) aynı seviyeye getirince: "Üfleyin!" dedi. Nihayet o(demir kütlelerini bir ateş haline sokunca "Getirin bana, üzerine erimiş katran dökeyim," dedi. 97- Artık (Ye'cûc Me'cûc) onu ne aşabildiler, ne de dele-bildiler. 98- (Zu 'l-Karneyn) dedi: "Bu, Rabbimin bir rahmetidir. Rabbimin va'di gel(ip Ye'cûc ve Me'cûc'un çıkması, yahut kıyametin kopması gerek)diği zaman onu yerle bir eder; şüphesiz Rabbimin va'di gerçektir." 99- Biz o gün (Ye'cûc ve Me'cûc'u) bırakmış izdir: Birbiri içinde dalgalanırlar). Sûr'a da üflenmiştir ve onları hep bir araya toplamışızdır. 100- O gün cehennemi kâfirlere açıkça göstereceğiz. 101- Onlar ki beni anmağa karşı gözleri perde içinde idi ve (Kur'ân'ı) dinlemeğe tahammül edemezlerdi. (Kehf: 69/83-101)

69/83-98. âyetlerde Batıya ve Doğuya hükmetmiş olan Zu'1-Karneyn'in öyküsü anlatılın Allah'ın büyük bir güç ve bilgi verdiği Zü'1-Karneyn, güneşin battığı yere kadar gider. Güneşin bir 'ayn-ı hami'ede battığını görür. 'Ayn su gözesi demektir. Hami'e ise iki şekilde okunmuştur  Hami'e kara balçık, hâmiyeh sıcak su anlamına gelir. Birinci kıraate göre Zu'l-Karneyn, güneşin kara balçıklı bir su gözesinde battığını; ikinci kıraate göre de bir sıcak su gözesinde battığını sanmıştır.

Demek ki deniz kenarında durmuş, deniz ufkunda kara bulutlar arasında batan güneş, Zû'1-Karneyn'e, kara balçıklı bir su kaynağına gömülür gibi görünmüştür.

İbn Hazm'ın Kutebî'ye dayandırdığı bir re'ye göre de 'ayn-ı hami'e, güneşin battığı yer değil, Zû'1-Karneyn'in bulunduğu yerdir. 'Ayn-ı hami'e okyanustur. Allah'ın azameti karşısında okyanus, 'Aynı hami'e olarak ifade edilmiştir. Zu'1-Karneyn okyanusa gelmiş, orayı geçemeyince 'ayn-ı ha-mi'ede durup güneşin battığını izlemiştir. Ve yine güneşin yanında değil, fakat 'Ayn-ı hami'e'de bir toplum görmüştür

ZÜ'L-KİFL

 İsmâ'îl'i, Elyesa'ı, Zü'l-Kifl'i de an. Hepsi de iyilerdendi. (Sâd: 38/48)

 İsmâ'îl'i, İdrîs'i, Zü'l-Kifl'i de an; hepsi de sabredenlerdendi. (Enbiyâ: 73/85) âyetlerinde diğer peygamberler arasında anılan Zülkifl'e de Allah'ın lütuflarda bulunduğu belirtilmektedir.

Zü'l-Kifl (selâm ona) adı, Tevrat'ta geçmez. Kimine göre bu zat, İsrâîl peygamberlerinden Hezekiyel, yahut Adubad, kimine göre İlyâs, kimine göre Zekeriyyâ'dır. Kimine göre peygamber değil, salih bir kişidir. Bazdan da bunun önce zorba bir kral iken sonra tevbe ile Allah'a yöneldiğini söylemişlerdir. Bir rivayete göre Hz. Eyyûb'un oğludur. Fakat müfessirlerin çoğunluğuna göre Zü'1-kifl, Elyesa'ın halefi olan bir İsrâîl peygamberidir. Elyesa': "Hayatımda yerime bir insanı bıraksam da onun halka nasıl davranacağını görsem!" demiş; insanları toplayıp onlara kimin gündüzleri oruç tutup geceleri namaz kılmayı ve kızmamayı üstlenebileceğini sormuş; duygulanıp ağlayan bir genç kalkıp bu işi üstlenebileceğini söylemiş; onu kabul etmeyen Elyesa', aynı sorusunu ikinci ve üçüncü gün de sormuş, o gençten başka kabul eden olmayınca, onu söylenen şartla kendisine halef yapmış. Şeytân onun orucunu bozmağa çalışmış, başaramamış, onu kızdırmağa çalışmış, yine başaramamış

ZÜLL        

Onlara acımadan dolayı, küçülme kanadını indir, (onlara karşı alçak gönüllü ol) ve: "Ey (her varlığı terbiye edip yetiştiren) Rabbim! Bunlar, beni küçükken nasıl (acıyıp) yetiştirdilerse sen de bunlara (öyle) acı!" de. (İsrâ: 50/24) âyetinde insana, ana babasına acıyarak onlara karşı alçalma kanadını indirmesi (alçakgönüllü) olması ve onlar için duâ etmesi emredilmektedir.

Züll ve zili (JJül): zor karşısında boyun eğmektir. Âyetteki züll kelimesi zili ÜJJt) şeklinde de okunmuştur. Çünkü ikisi de aynı anlama gelir.

jjjjüuJS: Buzağıyı (tanrı diye) benimseyenlere, muhakkak Rablerinden bir

öfke ve dünyâ hayâtında bir alçaklık erişecektir! İşte biz iftiracıları böyle cezalandırırız. (A'râf: 39/152)

39/152152'nci âyet, kıssadan ders vermekte, altın buzağıya tapanların, AUah'ın gazabına uğrayacaklarını, perişan olacaklarını, müfterilerin cezalandırılacağını vurgulamaktadır.

  26- Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var. Onların yüzlerine ne bir kara bulaşır, ne de horluk. İşte onlar cennet halkıdır, orada ebedî kalacaklardır. 27- Kötü işler yapanlara da (yaptıkları) kötülüğün aynen cezası verilir. Ve onların yüzlerini bir horluk kaplar. Onları Allah'tan kurtaracak hiç kimse yoktur. Sanki yüzleri, karanlık geceden parçalara bürünmüştür. İşte onlar da ateş halkıdır, hep orada kalacaklardır. (Yûnus: 51/27)

51/26-27: İyilik edenler, yaptıkları iyiliğin fazlasıyla karşılığını bulacaklar, yüzlerinde üzüntü, tasa olmayacak, bahçeler içinde sevinç ve huzur ile sürekli kalacaklardır.

 Kötülük edenler ise yaptıkları kötülüğün dengiyle cezalandırılacaklardır. İyilik edenler, yaptıklarının fazlasiyle ödüllendirilmekte, kötülük edenler ise sadece yaptıkları kötülük kadar cezalandırılmaktadırlar. Allah, lütuf, kerem ve rahmeti ile yapılan iyiliğe fazlasiyle karşılık verir. Yapılan iyiliğin fazlasını vermek lütuftur. Fakat yapılan kötülüğe, suçtan fazla ceza vermek haksızlıktır. Allah haksızlık etmez. Adaleti gereği işlenen suçun cezası ne ise onu verir, suçtan daha ağır ceza vermez.

Suçluyu Allah'ın elinden kurturacak kimse yoktur. Suçlu, suçunun cezâsiyle karşılaşınca yüzü, üzüntüden, kapkaranlık geceden kesilmiş parçalarla kaplanmış gibi kararır; tasadan kapkara kesilir. Ateş halkı olan bu insanlar, cehennemde sürekli kalacaklardır.

"Güzel davrananlara daha güzel karşılık ve fazlası var" cümlesi, iki şekilde açıklanmıştın Bir kısım müfessirlere göre güzel davrananlara verilecek el-husnâ (daha güzel), cennet, daha fazlası ise nimetlerin en büyüğü olan Allah'ı görmedir. Mu'tezileye göre âyetteki ziyâdeyi Allah'ı görmek şeklinde açıklamak doğru değildir. "el-Husnâ" kişinin hak ettiği sevâb, "ziyâde" ise Allah'ın lütfiyle, hak edilen sevaptan fazlasını vermesidir. Her iki taraf da görüşlerini güçlendirmek için âyet ve hadîslerden delîl getirmişlerdir.

Bize göre cennette Allah'ı görmek mümkündür. Bunu Kur'ân, açıkça ifade buyurmuştur. Ama âyetteki ziyâdemi Allah'ı görmek şeklinde açıklamak uygun değildir. Âyetin amacı, Allah'ın yapılan iyiliği, fazlasiyle ödüllendireceğini belirtmek; O'nun lütuf ve kereminin bolluğunu anlatmaktır. Allah, bir iyilik yapana on, yüz kat ve daha fazla sevap verir. Bu, O'nun kereminin

ancaJc mısfiyle cezatancnTir veya vsAmetfctât (^ffj&yfeafl&fer. tâffjr, /#&&/& suçtan daha ağır bir ceza ile cezalandırmaz. Âyetin vurgulamak istediği, Allah'ın bol ikram ve sonsuz rahmet sahibi olduğudur. O'nun rahmeti her şeyi kaplamıştır.

 Üzerlerine alçaklık ve yoksulluk damgası vuruldu; Allah'ın gazabına uğradılar. Öyle oldu, çünkü onlar, Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar ve haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı. İsyana daldıkları, sınırı aştıkları için bunu hak ettiler. (Bakara: 92/61)

Nerede olsalar, onlara alçaklık (damgası) vurulmuştur (ezilmeğe mahkûmdurlar). Meğer ki Allah'ın ahdine ve (inanan) insanların ahdine (güvencesine) sığınmış olsunlar. Allah'ın gc: bina uğradılar ve üzerlerine miskinlik damgası fftruldu (yoksulluk içinde ezildiler). Böyle oldu, çünkü onlar Allah'ın âyetlerini inkâr ediyorlar, haksız yere peygamberleri öldürüyorlardı ve çünkü isyan etmişlerdi, haddi aşıyorlardı. (Âl-i İmrân: 94/112)

94/112: Her yerde onlara zillet ve yenilgi damgası vurulmuştur. Ancak Allah'ın ya da mii'minlerin ahdini, güvencesini aldıkları takdirde güven içinde yaşayabilirler. Bunun dışında yenilirler. Çünkü haksızlık yapmaktadırlar. Haksızlar, Allah'ın gazabına uğrarlar. Onlar haksızlıkta o derece ileri gitmişlerdir ki peygamberlerini dahi öldürmüşlerdir. İsyanları ve saldırganlık!an, kendilerini bu zillete mahkûm etmiştir.

 Dedi: "O şöyle diyor: 'O, henüz boyunduruk altına alınmamış bir inektir. Yeri sürmez, ekin sulamaz. Salma, (çifte koşulmamış), hiç alacası yok'." "İşte şimdi gerçeği getirdin" deyip ineği boğazladılar, az daha yapmayacaklardı. (Bakara: 92/71) âyetinde İsrâîloğullarına kesmeleri emredilen sığırın, çifte koşulmamış, ekin sulamamış, alacası olmayan bir sığır olduğu belirtilmektedir.

Zelûl boyun eğdirilmiş, boyunduruk altına alınmış demektir. 

 Hayvan direndikten sonra boyun eğdi, uysallaştı" denilir.

İnsanın kendi içinden gelen davranışı olursa züll alçakgönülülük anlamına gelen güzel bir huydur. Peygamber'in olgun sahâbîleri böyle nitelendirilmiştin

Ey inananlar, sizden kim dininden dönerse (bilsin ki) Allah, yakında öyle bir toplum getirecek ki (O) onları sever, onlar da O'nu severler. Mü'minlere karşı alçak gönüllü, kâfirlere karşı onurlu ve şiddetlidirler. Allah yolunda cihâd ederler, hiçbir kınayıcının kınamasından korkmazlar. Bu, Allah'ın bir lütfudur, onu dilediğine verir. Allah'(ın lütfü) geniştir, (O), bilendir. (Mâide: 110/54)

110/54'ncü âyette inananlardan kimler dininden dönerse Allah'ın, onların yerine kendisinin sevdiği ve kendisini seven, mü'minlere karşı mütevâzi, kafirlere karşı güçlü, şiddetli, hiç kimsenin kınamasından korkmadan, çekinmeden Allah yolunda cihadeden bir toplum getireceğini bildirmektedir.

Fakat zorunululktan ötürü, yahut çıkar için zillet davranışı göstermek kötü bir huy, gerçek anlamda alçaklıktır:

20- Allah'a ve Elçisine düşman olanlar var ya, onlar en alçaklar arasındadırlar. 21- Allah: "Elbette ben ve elçilerim gâlib geleceğiz" diye yazmıştır. Şüphesiz Allah güçlüdür, galiptir. (Mücâdele: 104/20-21)

104/20-21 'nci âyetlerde de Allah'a ve Elçisine karşı gelenlerin, onlarla boy ölçüşmeğe kalkışanların ezilecekleri, alçaltılacakları, yalnız Allah'ın ve elçilerinin galip geleceği, Allah'ın yenilmez güce sâhibolduğu vurgulanmaktadır.

 68- Rabbin, bal arısına şöyle vahyetti: "Dağlardan, ağaçlardan ve kurdukları çardaklardan evler edin! 69- Sonra her çeşit meyvalardan ye de Rabbinin yollarında boyun eğerek yürü!" Onun karınlarından, renkleri çeşit çeşit bir içecek çıkar ki onda insanlara şifâ vardır. Şüphesiz bunda, düşünen bir millet için ibret vardır. (Nahl: 70/68-69)

70/69'ncu âyette balansına, zülül olarak Rabbinin yolunda yürümesinin vahyedildiği belirtilmektedir. Yani balansı, Allah'ın, doğasına kattığı içgüdü ile, yaratılış amacına uygun hareket etmekte, Rabbinin, kendisinden istediğini bütün teslîmiyyetiyle yerine getirmektedir.

 Cennetin gölgeleri, üzerlerine yaklaşmış, meyvalan da aşağı eğdirildikçe eğdirilmiştir. (İnsan: 90/14) âyetinde cennetteki meyva ağaçlarının salkımlarının aşağı eğdirildiği, kolayca alınabilir hale getirildiği anlatılmaktadır. Tezlîl: boyun eğdirmektir.

 71- Görmediler mi ellerimizin yaptıklarından kendilerine nice hayvanlar yarattık da kendileri onlara mâlik olmaktadırlar? 72- Onları kendilerine boyun eğdir dik,onlar dan bazıları binekleridir, ve onlardan bazılarını da yerler. (Yâsîn: 41/71-72)

41/71-72'nci âyetlerde insanların yararı için Allah'ın, küçük ve büyük baş hayvanları yaratıp insanlara boyun eğdirdiği; insanların, onlardan kimini binek olarak kullandıkları, kiminin etinden, sütünden yararlandıkları ve daha birçok yarar sağladıkları bildiriliyor.

De ki: "Allah'ım, (ey) mülkün sahibi, sen dilediğine mülkü verirsin, dilediğinden mülkü alırsın; dilediğini yükseltirsin, dilediğini alçaltırsın. Hayır (mal), senin elindedir. Sen her şeye kadirsin!" (Âl-i îmrân: 94/26)

94/26'ncı âyette Allah'ın mülkü dilediğine verip dilediğinden alacağı; dilediğini azız, dilediğini zelîl yapacağı; O'nun her şeyi yapacak güçte olduğu vurgulanmaktadır

ZÜMER SÛRESİ

Zümer, zümreler, cemâatler demektir. 71-73'ncü âyetlerde cehenneme ve cennete sevk edilecek cemâatlerden söz edildiği için bu adı alan sûrede yalnız Allah'a kulluk etmeğe çağırılır, O'nun kâinattaki kudretlerinden örnekler verilir. Müşriklerin bazı bâtıl sözleri reddedilir, müşriklerle kâfirlerin karşılaştırılması yapılır. Kur'ân'ın, mü'minlerin ruhlarında bıraktığı son derece güzel ve derin etki belirtilir. Öldükten sonra dirilme, mü'minlerle kâfirlerin sonucu ve Yüce Mahkeme'nin adaleti açıklanır. Bölümleri arasına mesellerin ve öğütlerin serpiştirilmiş bulunduğu sûrenin 10'ncu âyetinde mü'minlere hicret izni sezilmektedir. Birbirine bağlı bölümleri arasına meseller, öğütler serpiştirilmiş bulunan Sûre'nin bütün âyetlerinin bir defada veya birbiri ardınca indiği söylenebilir. Mekke devrinin ortalarına doğru ve Sebe' Sû-resi'nden sonra inen sûre, 75 âyeti içermektedir. 52, 54'ncü âyetlerinin Medine'de indiği rivayet edilirse de âyetlerin, bulundukları konuya bağlılığından dolayı, Muhammed izzet Derveze, bu rivayeti şüpheli görmektedir. Resmî tertîpte 39'ncu, iniş sırasına göre 59'ncu sûredir.

ZÜRRİYYET

 (Zürriyet), kişiden üreyen çocuklar demektir. Çoğul belirten bir

kelimedir. Aslında kişinin zürriyeti, küçük çocukları anlamına gelirse de büyük çocukları da, yani neslini de ifade eder. Aşağıdaki âyetlerde bu kelimenin kullanılışını göreceğiz:

Yahut: "(Ne yapalım) daha önce babalarımız (Allah 'a) ortak koştu, biz de onlardan sonra gelen bir nesil oldfuğumuz için öyle yapt)ık. (Gerçekleri) İptal edenlerin yaptıkları yüzünden bizi helak mı ediyorsun?" demeyesiniz diye (sizin Rabbiniz olduğum hakkında sizleri şâhid tutmuştuk). (A'râf: 39/173) âyetinde Kur'ân'ın muhâtablarına, kendilerine gerçekleri bildiren bir uyarıcı gelmediği; şirk üzere olan atalarının ardından gelen bir zürriyet (nesil) olduklarından dolayı atalarının izinde gittikleri şeklinde bir bahaneleri kalmaması için onlara elçi gönderilip gerçek dinin açıklandığı bildirilmektedir. Bu âyette zürriyyet nesil anlamında kullanılmıştır.

 /jte bunlar; Allah'ın nîmet verdiği peygamberlerden, Adem, neslinden,

Nûh ile beraber gemide taşıdıklarımızın neslinden, İbrahim ve İsrail ( Ya 'küb) neslinden, yol gösterdiğimiz ve seçtiğimiz kimselerdendir. Onlara Rahman'in âyetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapanırlardı. (Meryem: 44/58)

44/58'nci âyette, işte örnek insanların Adem soyundan, Nûh ile beraber gemide taşınmış olan insanların soyundan, İbrâhîm, İsrail, yani YaTcub ve Allah'ın doğru yola iletip seçmiş olduğu kimselerin soyundan gelen peygamberler olduğu, kendilerine Allah'ın âyetleri okunduğu zaman ağlayarak secdeye kapandıkları, böylesine Allah'a bağlı, şefkatli, duygulu oldukları belirtilmektedir.

İbrâhîm kıssası, onun tevhîd uğrunda çabaları, tartışmaları, Kur'ân-ı Kerîm'in birçok yerinde çeşitli üslûplarla anlatılır. Onun babasıyla ve kavmiyle olan bu tartışması, İbrahim'in hayatını ve sözlerini içeren bugünkü Tevrat nüshalarında yoktur. Fakat biz, bu kısmın, Hz. Peygamber devrindeki nüshalarda mevcudolduğu kanısındayız. A'lâ Sûresi'nde: "Bu hüküm, elbette ilk sahifelerde vardır: İbrahim'in ve Musa'nın sahifelerinde"

Zafer

Zafer Vadi

Zahİr Ve Batın İlmİ

Zakkum Ağacı

Zaman

Zann

Zan İle Dİn Olmaz

Zarar

Zarİyat Suresİ

Zayıflık

Zayıf Karakterlİler

Zayıfları Koruma

Zebanİyeh

Zebur

Zeheb

Zekat

Zekerİyya

Zelle

Zelzele

Zelzele Suresİ

Zenb

Zengİnlİk

Zevc

Zevk

Zİhar

Zİll

Zİkİr

Zİmmet

Zİna

Zİraat

Zorlama İle Dİn Olmaz

Zuhruf

Zuhruf Suresİ

Zulüm

Zür

Zühd

Zülkarneyn

Zülkİfl

Züll

Zümer Suresİ

Zürrİyet