ara yayıncılık 89 Edebiyat Dizisi 05 Birinci Basım: 1992 © Suhrkamp Verlag Frankfurt am Main 1986 ONK Ajans Ltd. Şti.

Aracılığıyla Yapıtın özgün Adı:

Die Wiederholung Suhrkamp, ISBN 3-518- 02580 - 5 Türkiye Yayın Hakkı:

© Ara Yayıncılık, 1992 ISDN 975-373-046-2 Kapak Deseni ve Kapak Tasarımı: Vedat Çorlu Dizgi: Eflatun Dizgievi, 511 63 19 Baskı ve Cilt: Doğan Ofset, 504 03 92 Ara Yayıncılık Ankara Cad. Konak Han No: 43/8 Cağaloğlu - İstanbul Tel: 527 87 30 - 526 96 87

PETER HANDKE YİNELEME

Türkçesi:

Ayten Genç

ara yayıncılık

"Eski zamanların kralları öldüler, besinlerini bulamadılar.”

Sohar

C

"Kâh birilerindeydim, kâh diğerlerinde."

Epikarmos

"... laboraverimus"

Columella

1. Kör Pencere

Akıbeti meçhul kardeşimin izini sürerek Jesenice’ye geldiğimden beri sanki çeyrek asır ya da bir gün geçmiş gibiydi. Henüz yirmisinde bile değildim ve okuldaki son sınavımı da nihayet vermiştim. Aslında kendimi rahatlamış hissedebilirdim. Çünkü yaz ayları bana kalıyordu. Fakat oradan endişeyle ayrıldım: Arkamda, Rinkenberg'deki evimizde yaşlı babayı, hasta anneyi ve şaşkın kızkardeşi bırakmıştım. Ayrıca geçen yıl manastırdan ayrılarak, kızların çoğunlukta olduğu Klagenfurt'daki okuluma alışmaya çalışmış ancak yine de kendimi yalnız hissetmiştim. Diğerleri hep beraber Yunanistan'a gitmek üzere otobüse bindikleri zaman, Yugoslavya'ya gitmek için onlardan ayrılan tek kişi bendim. (Aslında bu grup gezisine ayıracak param yoktu.) Yurt dışında hiç bulunmamıştım, üstelik Kâmten'in güneyindeki köylüler için bile yabancı olmayan Slovence'yi bilmiyordum.

Jesenice sınırında bir asker, yeni düzenlenmiş Avusturya pasaportuma şöyle bir göz attıktan sonra, -şüphesiz- bana kendi dilinde hitap etti. Anlamadığımı farkettiğinde, Almanca olarak "KobaP'in slavca bir isim olduğunu söyledi; "Ko-bal", bacakların arasındaki yer, "adım", aynı zamanda bacakları iki yana açık ayakta duran insan demekmiş. Adım, bu yüzden askerin ilgisini çekmiş. Onun yanındaki ak saçlı; kenarsız, yuvarlak, entel gözlüklü sivil giysili adam gülümseyerek söz konusu kelimenin "tırmanmak", ya da "ata binmek" anlamına geldiğini ve benim ön adım Filip'in at sevgisi anlamında ve Kobal'e uygun olduğunu açıkladı. Adımla gurur duymalıymışım. (Bir zamanlar büyük bir imparatorluğun parçası olan bu gelişmiş ülkenin memurlarının şaşırtıcı bir kültüre sahip olduklarına daha sonra da sık sık tanık oldum.) Birdenbire ciddileşti, bana doğru bir adım daha yaklaştı ve gözlerimin içine baktı: Çeyrek asır önce, bu ülkede Kobal adında bir halk kahramanın yaşadığını bilmem gerekirmiş. İtalya'da Isonzo adını alan nehrin doğduğu yer olan Tolmin'den Gregor Kobal, 1713 yılında Büyük Tolmin Ayaklanmasının lideri olmuş ve bundan bir yıl sonra arkadaşları ile birlikte asılmış. Bugün, Slovenya Cumhuriyeti'nde "imparator bir hizmetkâr'dan başka birşey değildir ve herkes kendine düşen işi yine kendisi halletmelidir" şeklinde "küstahlık ve cüretkârlık" ifade eden ünlü cümle ona aitmiş. Böylece zaten bildiğim şeyleri öğrenmiş olarak yükümü sırtlayıp para ödemeden sınırdaki karanlık istasyondan geçerek, eski haritalarda parantez içinde eski Avusturya dilinde "Afcling" diye bilinen Jesenice'nin yanında bulunan kuzey Yugoslavya'daki şehre girdim.

Uzun süre istasyonun önünde durdum. Ömrümde şimdiye dek görmediğim kervanlar zinciri çok yakınımda idi. Şehir hemen tünelin çıkışında başlıyor ve dar bir nehir yatağı ile devam ediyordu; nehrin yamaçlarında güneye doğru genişleyen ve maden ocaklarından çıkan dumanlarla kaplı dar bir gökyüzü; sağdan ve soldan yokuşlarla ayrılan gürültülü bir caddeyle uzunlamasına bir bölge... 1960 yılının Haziran ayı sonlarında sıcak bir akşamdı ve göz kamaştıran aydınlık yavaş yavaş kayboluyordu. Açılır kapanır kapının önünde durup sonra tekrar peşpeşe yola koyulan otobüsler, gişedeki boğucu havaya neden oluyordu. 19. yüzyıldan kalan, "Güzel" olarak anılan, Slovenya sınırında Kâmten eyaletindeki şehirlerin renkliliğine zıt olan bu genel griliğin; evlerin, caddelerin ve arabaların griliğinin gözlerimi dinlendirmesi ne kadar ilginçti. Tünelden, hemen geri dönecek olan, geldiğim Avusturya treni, hantal, tozlu Yugoslav trenlerinin arasında temiz ve renkli görünümüyle oyuncak treni andırıyordu; peronda yüksek sesle konuşan personelin mavi üniformaları ise bu grilik içinde yabancı bir renkti. Ülkenin büyük şehirlerinden farklı olan bu küçük şehirde yoldan gelip geçenlerin bana baktıkları halde görmediklerini farkettim ve orada bulunduğum sürede, büyük bir ülkede olduğumdan emin oldum.

Henüz bir kaç saat geçmesine rağmen Tarih-Coğrafya öğretmenimi ziyaret ettiğim Villach'da öğleden sonra, şimdiden geçmişte kalmış gibiydi. Sonbaharda neler yapabileceğimi konuşmuştuk:    Askerlik görevimi hemen mi

yapmalıydım, yoksa erteletip yüksek öğrenimime mi başlamalıydım? Ama hangi öğrenime? Öğretmen, parkta kendi yazdığı masallardan birini okumuş ve fikrimi sorup cevabımı büyük bir ciddiyetle dinlemişti. Bekârdı ve ben onun yanında iken, sürekli kapalı kapının ardından oğlunun nasıl olduğunu; isteklerini soran annesi ile birlikte yaşıyordu. Beni istasyona götürmüştü ve orada cebime gizlice para sokuşturmuştu; ona minnettardım, ama bunu ona gösterememiştim bile. İşte şimdi sınırın öbür yanındaki adamın yüzü, gözümün önüne geldiğinde, sadece alnındaki benini hatırlıyordum. Benden daha yaşlı olmayan; ses ve bakışlarıyla yerine yakışan sınır askerinin yüzüydü gözümün önüne gelen. Öğretmenden, evinden ve bütün şehirden aklımda kalan, parkta çalılıkların gölgesinde bir masada oturmuş, satranç oynayan iki emekli adam ve başında parlayan tacıyla meydandaki Meryem Ana heykeliydi.

Buna karşın, şimdi tam 25 yıl sonra, Rinkenberg köyünün adını aldığı tepede babamla vedalaştığım günün sabahını sanki bugünmüş gibi anımsıyordum. Benden daha ufak, çelimsiz, zayıf vücudu ile, dizleri bükülmüş omuzları düşmüş, romatizmadan şişmiş parmakları öfkeyle yumruk haline gelmiş bir halde yaşlı adam, yol ayrımında duruyor ve bağırıyordu: "Defol git, kardeşin gibi sen de defol git ve ailemizdeki herkes gibi defol. Hiçbiri birşey olamadı; sen de olamayacaksın. Bir kez bile benim gibi iyi bir oyuncu olamayacaksın!" O sırada hayatımda kesinlikle ilk kez bana sarılmıştı ve ben omuzları üzerinden onun ıslak pantalonunu farketmiştim; aslında onun bana değil de bendeki kendine sarıldığını anlamıştım. Babamın bana sarılması, sadece anılarımdan biri olarak kalmadı. Jesenice istasyonu önünde, sadece o akşamı anımsamadım; bu beni yıllar boyu etkiledi; onun küfürlerini hep dua gibi duydum. Gerçekte çok ciddiydi; sinsi sinsi gülüyordu. Beni kucaklaması, bu öyküyü kaleme almama neden oldu.

Alacakaranlıkta, bu trafik karmaşasında dahi kendimi gayet iyi hissediyordum, hatta kadınlara sarıldığımda dahi bu duygulardan yoksun olduğumu düşünüyordum. Kız arkadaşım yoktu. Tanıdığım o kıza sarılmamı, bir yarış ya da cesaret olarak nitelendirebilirdim. Yolda onunla yanyana yürümek, ne kadar gururlandırıyordu beni; yolda karşılaştığımız kişiler, bizim birbirimize ait olduğumuzu sanıyorlardı. Bir keresinde henüz çocuk denecek yaştaki serserilerden biri: "Ne de güzel kız arkadaşın var!" diye bağırmıştı. Başka bir sefer de yaşlı bir kadın durup bir kız arkadaşıma, bir de bana baktı ve sözcüğü sözcüğüne şöyle dedi: "Sizi gidi kumrular". Böyle anlarda özlemler gerçekleşmiş gibi gelirdi bana. Sinemanın yanıp sönen ışıklarında onun güzel profilini, ağzını, yanaklarını, gözünü seyretmek ne büyük mutluluktu. Bazen, en fazla vücutlarımız kendiliğinden birbirine hafifçe dokunurdu; bu tamamen tesadüfi temas bile kabahatti. Benim bir kız arkadaşım var denebilir miydi sanki? Kadın düşüncesi basit bir istek, bir hevesten öte, kendisine birşeyler anlatabileceğim insanın karşısındaki güzele karşı duyulan bir özlemdi. Evet, karşımdaki insan güzel olmalıydı!- Ne anlatmalı? Sadece anlatmak. Yirmi yaşındaki delikanlı, birbirinin kolları arasında olmanın, sevgiyi tatmanın, sevmenin sürekli, tüm çıplaklığıyla açık, saygın, coşkulu ama sakin, anlaşılabilir ve aydınlık bir söyleşi olduğunu düşlüyordu ve evden uzaklaştığında, şehirde, hatta tek başına ya da tarlalarda nerede olursa olsun her seferinde kendisini "Anlat" diye zorlayan annesi aklına geliyordu. Hastalığından önce, ona anlatmayı birçok kez denemesine rağmen başaramamıştı; kesinlikle kendisine sorulmadan anlatmayı başaramadı; anlatabilmek için sorulara ihtiyacı vardı.

Şimdi istasyonun önünde, yanıma gelen kız arkadaşıma sessizce o günü anlattığımı farkediyordum. Ona neler anlatıyordum? Olayları değil de gözlediklerimi, bir manzarayı, gürültüyü, bir kokuyu anlatıyordum. Yolun öte yanındaki küçük çeşmenin güzelliğini, gazete bayiinin kırmızılığını, kamyonların benzin kokusunu anlatıyordum: Sessizce anlattıklarım öylesine tek tek kalmıyordu; birbirlerine karışıyorlardı. Orada anlatan kişi ben değildim; yaşantının ta kendi-siydi. İçimdeki sessiz anlatıcı, beni aşan biriydi, öyküde anlatılan genç kız, genç bir kadın olmuştu yaşlanmadan; anlatanın farkettiği gibi yirmi yaşındaki delikanlı da, yaşını göstermeyen bir yetişkin. Karşılıklı duruyorduk, tam göz hizasında. İşte bu göz hizası öyküsünün ölçüşüydü. Ve içimdeki güçlerin coştuğunu hissediyordum. Bu "Haydi" demekti.

Jesenice'de fabrikalardan çıkan dumanların sararttığı gökyüzünde bir yıldız parlıyordu; başlı başına bir güzellikti o; işte aşağıda tozun dumana karıştığı yolda bir ateş böceği uçuyordu. İki vagon birbiriyle birleşti. Süpermarkette kasiyerlerin yerini temizlikçi kadınlar aldı. Yüksek bir binanın penceresinde üstünde iç çamaşırı, sigara içen bir adam duruyordu.

İşten dönmüş bir yorgun argın bir halde istasyonun kafe-taryasında oturdum; o zamanlar Yugoslavya'da Coca-Cola yerine içilen koyu renkli, tatlı bir gazoz içtim. Evde, köyde, yatılı okulda, şehirde neşesizliğimle etrafımdakileri rahatsız ettiğim bazı akşamlardan farklı olarak bugün daha canlıydım. Birlikte gittiğimiz o baloda gözlerim açık uyumuştum ve yılın son saatlerinde uyumayayım diye baba boş yere beni iskambil oyunlarıyla oyalamıştı. Burada ise beni uyanık tutan neden, yabancı bir ülkede bulunmak değil, sanırım kafeteryanın atmosferi idi, bekleme odasında olsaydım çoktan uyurdum.

Kahverengi tahta kaplı bölmede, kilise sıralarını andıran yerde oturuyordum. Ön tarafta aydınlık, ileriye doğru genişleyen peronlar, arkamda ise ışıl ışıl aydınlanan apartmanların bulunduğu uzun bir cadde vardı. Bu saatte bile otobüsler, trenler hâlâ dolu olarak gidip geliyorlardı. Yolcuların yüzelerini seçemiyordum, sadece siluetlerini; cama yansıyan ve bana ait olan yüzün arasından siluetlerini görebiliyordum; özellikle beni gösteren camdan -sadece alın, göz çukurları, dudaklar- onların siluetlerini hayâl edebiliyordum. Yalnız yolcuların da değil; aynı zamanda odalarında hareket eden ve orada burada balkonlarda oturan yüksek bina sahiplerinin de. Bu, tüm bu karanlık şekillerden yarattığım basit, aydınlık, açık bir düştü. Hiçbiri kötü değildi. Yaşlılar yaşlı, çiftler çift, aileler aile, çocuklar çocuk, yalnızlar yalnız, ev hayvanlan ise yine ev hayvanlarıydı; herbiri bir bütünün parçalarıydı ve ben de kafamdaki imgeyle sürekli barışık, biraz macera dolu, sakin yolculuğumda düşlediğim insanlardan biriydim; uyuyanlar, hastalar, ölenler, hatta çoktan ölmüş olanlar bile dahildi buna. Doğruldum ve düşlerimin gerçekleşmesini arzuladım o an. Odanın ortasında, barın üstünde asılı duran devlet başkanının heybetli portresi onu rahatsız ediyordu. Mareşal Tito, kırmızı şeritli, madalyalarla dolu üniforması ile kendini açıkça gösteriyordu. Yumruğunu koyduğu masanın üzerine hafifçe eğilmiş ve açık renk gözleriyle beni baştan aşağı süzüyordu; bana seslendiğini hissettim: "Seni tanıyorum!" ve sanki cevap verir gibi "Ama kendimi tanımıyorum." Loş ışıkta, barın arkasında, sadece karşısındakine baktığında gözlerini kapatan, gözkapakları-nın farkedildiği donuk yüzüyle garson kız belirdiğinde düş devam ediyordu. Onun göz kapaklarına bakınca birdenbire tüm canlılığıyla annem gözümün önüne geldi. Bardaklan lavabonun içine koydu, bir kasa fişini attı ve pirincin üstünü sildi. Bir ara alaycı, kayıtsız bakışıyla karşılaştığımda içimi belirsiz bir korku kapladı; bu korkudan ziyade insanı daha fazla hayâle sürükleyen bir dürtü îdi. Hayalimde hasta anne tekrar sağlığına kavuşmuştu. Garson kız kılığında gayet canlı, neşeli bir şekilde lokantada sağa sola koşturuyordu ve garson kızların giydiği arkası açık, yüksek ökçeli ayakkabılarından yuvarlak, beyaz topukları gözüküyordu. Annenin sütun gibi bacakları, yuvarlak kalçaları ve gür saçları vardı. Köydeki kadınların birçoğundan farklı olarak slavca birkaç kelime bilmesine rağmen, buradan görünmeyen yan bölmedeki erkeklerle kendinden emin hatta senli benli sohbet ediyordu. Her zaman kendini tanıtırken söylediği gibi, terk edilen bir çocuk, bir kaçak, bir Alman, bir yabancı değildi sanki. Yirmisindeki delikanlı bir an tavırları, şarkı söyleyişi, yüksek sesle gülmesi ve kaçamak bakışlarıyla bu garson kızın annesi olabileceğini düşünmekten utandı ve ona şimdiye dek olandan farklı bir şekilde baktı: Evet, annesi de yakın zamana kadar tiz bir sesle konuşurdu ve şarkı söylemeye başladığında kulaklarını tıkamak isterdi.

Büyük koroda dahi annenin sesi ayırdedilebilirdi. Dinleyenin aksine şarkıcı bayanı tamamen etkisine alan bir titreme, bir hareket, canlı bir ses. Ve gülüşü sadece yüksek sesli değildi, aksine tiz bir çığlıktı. Sevincin, öfkenin, acırun, aşağılanmanın, evet haklı olmanın çoşkusu idi. Henüz hastalığının ilk dönemlerinde çektiği ağrılar beklenmedik, biraz neşeli, biraz öfkeli gülüşü andıran çığlıklara dönüşüyordu. Çaresizliğe düştüğü anlarda şarkılarda teselli bulmaya çalışırdı. Evimizdeki farklı sesleri düşünmeye çalışıyordum. Babanın küfrettiğini, kızkardeşin kikirdemesini ve ağlayarak kendi kendine birşeyler mırıldanmasını ve annenin köyün bir ucundan diğerine yankılanan gülüşünü -Rinkenberg büyük bir köydü- duyuyordum. (Kendimin ise sessiz kaldığını hatırlıyordum.) işte bu yüzden anneyi, garson kız gibi sert tavrıyla değil, yönetici edasıyla tanıyordum. Her zaman yanında çalışanları kölesi gibi çalıştıracağı büyük bir lokantanın sahibi olmak istemişti. Bizim varlığımız önemsizdi, onun istekleri ise büyüktü: Kardeşle ilgili öykülerinde tebasına ihanet eden bir kral vardı ve ben onun tahtını sürdürecek halefiydim. Aslında başından beri bunu başaracağım şüpheli idi. Onun bakışlarında merhamet vardı, şefkatten yoksun bir acıma. Şimdiye dek hep başkaları anlamıştı beni, bir papaz, bir kız, bir okul arkadaşı: annenin donuk bakışlarından beni anlamak istemediğini aksine beni yargılayarak süzdüğü duygusuna kapılıyordum. Olayların etkisiyle zamanla değil de, ta başından, doğumumdan beri beni öyle gördüğünden eminim. Beni ışığa tutarak yukarı doğru kaldırdı, acıyla güldü ve beni yargıladı. Hatta daha sonra bundan tam olarak emin olabilmek için çimenlerin üzerinde emekleyen ve kendi kendine oynayan küçük çocuğu kollarına alır, güneşe doğru tutar, gülerdi ve onu tekrar yargılardı. Kardeşlere de öyle davrandığını düşünmek isterdim; ama öyle değildi: Aslında onun bu acımasız bakışına ve onun ardından her fırsatta kurbanlıklara bakarak "ah, biz ikimiz!" haykırışlarına sebep oluyordum. Gerçi benim daha küçükken görülmeye, sezilmeye, tanınmaya ihtiyacım vardı-fakat bu öyle olmadı! Örneğin bir keresinde anne yerine kızkardeşin "biz ikimiz" demesi ile kendimi ne kadar mutlu hissetmiştim. Herkesin birbirine soyadları ile hitap ettiği manastır yıllanmdan sonra gittiğim okulda ilk kez sıra arkadaşım bir kızın bana adımla seslendiğini duyduğumda rahatlamıştım; çevremi saran bir sevgi çemberini hissetmiştim; işte o an kız arkadaşın saçları nasıl da parlak görünmüştü bana. Hayır, annenin bakışlannı çözebildiğim den beri bunun bilincindeydim: Ben buraya ait değildim.

Yirmi yıl içinde tam iki kez kurtarmıştı beni. Blei-burg'daki okuldan alıp, beni liseye vermeleri onların hırsları yüzünden değildi asla, oğullarının iyi bir geleceğinin olmasını istiyorlardı (Anne gibi babanın da benim günün birinde öyle ya da böyle, ya hiçbirşey ya da kendi aralarında gizlice konuştuklan "çok özel biri" olacağımdan emin olduklarına inanıyorum). Okul değiştirmemin asıl nedeni, daha çok oni-ki yaşımda can düşmanım olan ilk düşmanımın varlığı idi.

Köydeki çocuklar arasında her zaman bir uyumsuzluk vardı. Herbiri bir diğerinin komşusu idi ve birbirlerine yakınlıkları yüzünden değişikliklere katlanamıyorlardı. Yetişkinlerde de bu böyle idi, hatta yaşlılarda bile. Uzun süre selamlaşmadan birbirlerinin yanlarından gelip geçerlerdi; birisi kendisini komşu evin görüş mesafesi içerisinde kendi kendine birşeylerle meşgulmüş gibi gösterirken diğeri evinin avlusunda çalışır gibi yapardı. Birbirlerine geçilemeyen arazileri arasında çite zaten gerek yoktu. Bizzat kendi evinde aileden birinin kendisine haksız davrandığını hisseden bir çocuk, eskiden olduğu gibi odanın bir köşesine gider, yüzünü duvara dönerek hiç konuşmadan saatlerce öyle dururdu. Bir köşe-

de kafası bozuk, diğerlerine sırtı dönük durumda, evdekiler-den birinin ya da hepsinin (gerçekte de böyleydi) kendilerine laf atılana veya gülene dek duran köy çocuklarının bulunduğu çok köşeli, tek odalı köy evleri tıpkı hayalimdeki gibi idi. Aslında köyde herkes bir diğer arkadaşını adıyla an-mazdı -"iyi komşu" olarak bahsederlerdi birbirlerinden- en azından çocuklar arasında dahi sürekli bir düşmanlık yaratacak bir kavga olmazdı.

Daha ilk düşmanımla karışlaşmadan önce, kovalamayı öğrenmiştim ve bu deneyim daha sonraki yaşamımda bazı şeyleri belirledi. Aslında bir zamanlar şahsen ben kovalan-mamıştım, başka bir köyden bir grup çocuk Rinkenberg'li çocuğu takip etmişti. O köyün çocukları okula gelmek içim bizimkinden daha uzun ve zorlu bir yolu, derin bir çukuru aşıp geldiklerinden kendilerini bizden daha güçlü görüyorlardı. Okul çıkışında beraberce gitmek zorunda olduğumuz yol ayrımında "Humtschachlılar", "Rinkenbergliler"i yakalıyorlardı. Onlar bizden yaşça büyük değillerdi, ama onları çocuk gibi göremiyordum. (Ancak bugün küçük yaşta ölen-’ lerin mezar taşlarnıdaki resimlerine baktığımda, onların ne kadar genç, hatta çocuk olduklarını farkettim.) Özellikle o saatte tek bir arabanın dahi geçmediği o yolda, arkamızda arsız, kalın bacaklı, koca ayaklı, uzun kolarını sopa yerine kullanan, goril gibi, ani bir saldırıya karşı sırtlarındaki okul çantalarını kalkan olarak kullanan çete arkamızda olabildiğince hızlı koşuyorduk. Bazı günler tehlikenin geçtiğinden emin olana dek, aç billaç bir halde, kendimi evimde gibi hissetiğim ve çok sevdiğim Bleiburg'da beklerdim. Fakat bu uzun sürmedi, sanki bir karar an'ı idi, -ya da bir değişiklik,

bir dönüm noktası. Bir keresinde şehrin çıkışında arkamda anlaşılmaz çığlıklar duydum; koşan arkadaşlarımdan ayrıldım ve üç yol ağzında çayıra oturdum. İşte o anda, bana saldırırlarsa hiçbirşey olmayacağından öyle emindim ki, bacaklarımı üçgen şeklinde iki yana ayırdım ve gözlerimi güneyde Yugoslav sınırının başladığı Petzenmassiv'e doğru yönelttim..İşte o an kendimi çok iyi hissetmiştim. Gördüğüm şeyi düşündüğümde onu bir göğüs nişanı olarak hissettim. Gerçekten de bana hiç birşey olmadı, arkamdakiler yaklaştıkça yavaşladılar, biri ya da öteki bakışlarımı takip etti. "Yukarısı ne kadar güzel" diye mırıldandıklarını duydum. "Bir keresinde babayla tırmanmıştık" Teker terer hepsini süzdüm, grubun birer ikişer yavaşça dağıldığını farkettim. Sanki ben onların oyunlarını izliyormuşum ve onlarda bundan zevk alıyormuş gibi yanımdan geçerek bana bakıp güldüler. Onların arkalarından bakarak, bükülmüş dizlerini ve yorgun adımlarını düşündüm. Benimkine oranla daha ne kadar uzun yolları vardı. Ve bir dayanışma duygusu oluştu, arada belli bir mesafeyi koyarak -şimdiye dek köyümdeki komşu çocuklarla birlikte hiç yaşamadığım duygu- ki daha sonra bu duygu zamanla oluşan mesafeyle toza toprağa bulanarak yalpalanmaları ve Humtschar'lı sürünün korku saçan çığlıklarını bir dans ve sıçrama olayına dönüştürüyordu; grubun diğer üyeleri gibi bugün bile hâlâ başka hiçbir amaçla değil, bu imgeyi tekrar yaşamak için beni çocukluk günlerindeki o yola çekiyordu (Baştan aşağı titriyordum ve uzun süre kendimi bu çayırdaki üçgenden kurtaramıyordum. Oradaki ahşap mandıraya yaslandım; içimden saydım... İlk düşmanım kapı komşumuzun oğluydu. Onunla başa çıkmam zordu. Gündüzleri anasından, akşamları da babasından dayak yerdi (Beni ise evde hiçkimse dövmezdi; babam bana kızdığı zaman, gözümün önünde göğsüne, yüzüne ve zaman zaman da yumruğuyla alnına öyle şiddetli vururdu ki, geriye doğru sendelerdi veya dizlerinin üzerine çökekalırdı. Kardeşim tek gözlü olmasına rağmen dayak yemekle kalmaz, öğleden sonralarını ise patates deposu olarak kullanılan evin arkasındaki asma kilere kapatılarak geçirirdi. Orada tek gözünü kapattığında muhakkak ki gözleri açık olduğundan daha çok şey görürdü). Daha sonra anlatacağım "büyüğün" aksine şimdi kendisini öyle adlandırdığım -küçük düşma-nım- saldırgan değildi. Buna rağmen yine de daha ilk bakışta düşmanım oldu. Ne alışılagelmiş bir dil çıkarma, ne tükürme ne de çelme takma. Düşman çocuk birşey söylemezdi, sadece düşmanca dururdu orada ve onun düşmanlığı bir baskın gibi olurdu. Günün birinde kilise de incil okunurken, herkesin ayakta olduğu bir anda birden arkamdan dizlerime hafifçe vurulduğunu hissettim. Hafif bir vuruştu ancak yere düşmeme yetmişti. Arkama döndüm ve onun yere baktığını gördüm. Bu olaydan sonra bana huzur vermedi. Beni dövmüyordu, taş fırlatmıyordu -sadece her yerde yolumu kesiyordu. Ne zaman evden çıksam yanımda bitiyordu. Hatta evin içine kadar geliyordu.- Köylerde çocukların komşu evlere girmesi alışılagelmişti- kimsenin göremeyeceği bir şekilde usulcacık arkamdan vuruyordu. Ellerini kullanmazdı, yaptığı tek şey hafifçe omuz vurmasıydı (öyle futboldaki gibi kasten omuz vurma denemezdi.) Beni dostça birşeye karşı bu şekilde uyardığı sanılırdı ancak gerçekte beni köşeye sıkıştırıyordu. Aslında birkez bile bana dokunmazdı, sadece tehdit ediyordu. Örneğin ne zaman bir yere gitsem hemen çalılıklardan çıkıyor ve benim durduğum gibi duruyor, adımlarını bana uyduruyor, kollarını benim gibi sallayarak yanımda yürüyordu. Koşarsam koşuyor, durursam duruyordu. Kirpiklerim seğirse onunkiler de seğirirdi. Hareketlerimi daha başından tahmin edebilmek ve tekrar etmek için bu esnada gözümün içine bakmaz, vücudumun diğer kısımlarının hareketlerini taklit ederdi. Sık sık adımlarımı değiştirmeyi denerdim, yolumu değiştirirdim ve oradan kaçardım. Ama

onu hiç atlatamazdım, adım adım beni gözlediği halde bu

•

şekilde beni daha az taklit edebiliyordu ve ben bu gölgenin esiriydim. Doğruyu söylemek gerekirse, belki de hastaydı. Bu hastalığı zamanla düşmanlığa dönüşmüştü. Şahsen benim yanımda olmasa bile onu yanıbaşımda hissediyordum. Sevimcimin düşmanım tarafından taklit edildiğini düşünerek sevincimi kaybediyordum. Gurur, hüzün, kıskançlık gibi duygusal anlarımda da durum böyleydi. Gölge oyununda canlılıklarını yitiriyorlardı. Nerede (ne zaman) kendimi hayat dolu hissedip düşüncelere dalsam düşman hemen yakınlaştığım nesne ile benim arama giriyordu. Bu nesne ister bir kitap, ister bir su kenarı, isterse bir baraka veya bir göz olsun beni bu dünyadan uzaklaştırıyordu. Kırbaç şakırtılan ardında gizlenir gibi böyle sürekli bir tuzak kadar hiçbir nefret daha korkunç ifade edilemezdi. Böylesine nefret edilmeye dayanamıyordum ve barış istiyordum. Onu yumuşatmak mümkün değildi. Bir kez bile duraksamadı ve yine benim barış jestimi taklit etti. Hiçbir gün, hiçbir düş bekçim olmadan geçmedi. Ona ilk kez bağırdığım zaman geri çekilmeden dinledi: Bu çığlık onun beklediği bir işaretti. İşte nihayet ilk atakta bulunan bendim. Oniki yaşında başkalarıyla birarada iken kim olduğumu dahi bilmiyordum, yani: Ben bir hiçtim: (bunun anlamı ise) kızgındım. Çocukluk düşma-mm bana (onun bunu açıkça daha önceden düşündüğünden emindim) benim kötü olduğumu, kötü olan kendisinden daha kötü olduğumu gösterdi. Başlangıçta boğulmakla tehdit edilen, çırpınan ve haykıran biri gibi kendimi savundum. O ise yanımdan ayrılmadı, aksine bir emre uyar gibi yüzünü gösterdi. Maske bana öylesine yaklaştı ki, kötü bir rüyada, hedefine yaklaşıyordu. Buna tepki göstermem, bir savunma güdüsü değildi, aksine bir ifade, bir belirti, bir itiraftı ki bütün dünyanın beklediği de buydu: Sonunda düşmanıma ondan daha kötü bir düşman olacağımı göstererek itiraf ettim. Ve gerçekten de o yabancı ağız salyası, sümüğün temasıyla bir daha asla yaşamak istemediğim şiddetin ve haksızlığın ikili duygusunu yaşadım. Gözlerimin önünde bir zafer maskesi: "Ancak senin için geriye dönüş yok!" arkasına bir tekme attım, hem de isteyerek! Karşı koymadı, sadece sırıtarak olduğu yerde kaldı. Hedefine ulaşmıştı: Bugünden sonra herkesin gözünde tabiri caizse onun bir çeşit "fedaisi" idim. Artık şimdi beni huzursuz etme nedenine ve hakkına sahipti. O güne kadar saklı kalan düşmanlığımız bir savaşa dönüşmüştü. Her ikimizin de düştüğü bu cehennemden bir çıkış yolu yoktu. Bir seferinde oğlunu dövdüğümü görünce babası koşarak geldi, bizi ayırdı, beni yere iterek ahır ayakkabılarıyla tekmeledi (bana küfretti, aslında özba-bamm bile sadece bir toprak kaymasında, yıldırım düşmesi-de, dolu yağdığında veya zararlı ev ve tarla haşerelerine karşı söyleyebileceği şeylerdi bunlar), işte bu sırada, sadece o zaman değil, on yıl sonra bile anımsadığım mutlu bir olay oldu. Bu kötü olay dilimi çözmüştü ve anneye (evet, ona) düşmanımdan bahsedebilirdim. Her söylemim bir emirle başlıyordu. "Dinle!" ve bir başka emirle bitiyordu: "Birşeyler yap!" Her aileden olduğu gibi anne karar veren kişiydi: Rahiplerin ve öğretmenlerin oniki yaşındaki çocuğu kandırdığını bahane ederek onu yatılı okul giriş sınavına götürmeye karar veriyordu. Sınav dönüşü Klagenfurt'tan Bleiburg'a giden son treni kaçırdık. Şehirden çıktık ve çıkış yolunda karanlıkta, yağmur yağarken ıslandığımızı bile farketmeden orada durduk. Bir süre sonra Yugoslavya'ya, Aşağı Drau-tal'a, Maribor'a ya da Margburg'a giden bir araba durdu ve bizi de aldı. Arka koltukları yoktu arabanın ve biz arka yerde oturuyorduk. Anne, adama nereye gittiğimiz slavca söylediği için olsa gerek, adam onunla sohbet etmek istedi; ama annemin birkaç selam sözünden, halk türkülerinin birkaç dizesinden başka slavca konuşamadığını anlayınca adam sustu. Arabanın teneke tabanında geçirdiğimiz bu suskun gece yolculuğundan aklımda kalan ve daha sonra yatılı okul yıllarında hep anımsadığım, beni etkileyen şey o anda annemle olan yakınlığımızda. Annem yolculuk için perma yaptırmıştı, bir ara başörtüsünü çıkarmıştı ve ellilik vücudunun ağırlığına karşın ara sıra düşen ışıklarda aydınlanan yüzü hâlâ genç görünüyordu bana. Dizlerinin üstüne çömelmişti, çantası da yanındaydı.

Araba camının dış tarafında yağmur damlacıkları kayıp gidiyordu, içerisi kuruydu, her virajda üstümüze bazı aletler, çivi paketleri, boş bidonlar düşüyordu. Ömrümde ilk defa içimde, dizginlenemeyen, susturulamayan bir çoşku hissediyordum. Annenin yardımıyla benim için doğru olan yolumu belirliyordum. Daha önce ve daha sonra da bana yabancı gibi görünen kadını inkâr etmedim -sadece o'na uyun sözcük dilime gelmiyordu. 1952 yılının yağmurlu bir yaz akşamında bir annem olduğunu ve onun oğlu olduğunu anlamıştım. O sadece bir köylü kadın, bir tarım işçisi, ahır temizleyen bir kadın ya da köyde sık sık kılık değiştirerek gittiği kilise düşkünü biri değildi, aksine bütün bunların arkasında gizlenen gerçek şuydu. O ev kadını olmaktan çok ekonomistti, doğma büyüme yerli değil de dünyalıktı, seyirci olmaktan çok yaşayan kişiydi. Şoför Rinkenberg kavşağında bizi indirdi. Dolanana kadar annemin bana tutunduğunu farketmemiş-tim. Artık yağmur yağmıyordu. Ay ışığında ovanın kenarları gölgelenmişti, her ayrıntı bir resmi gibi açıktı: Dere geçitleri, kayalıklar, ağaçlarla beliren sınır, Karmulden’ler, tepeler, "bizim dağımız!". Anne savaştan uzun yıllar önce aşağıda, dağ yolu boyunca, kardeşin de "bizim şoförün" gittiği yöne gittiğini, sınırı geçerek güneydoğu istikametine Maribor'daki Ziraat okuluna gittiğini anlattı.

Yatılı okuldaki beş yıl anlatmaya değmez. Yuva özlemi, baskı, soğuk ve topluluk sözcükleri yeter. Güya hepimizin olmak istediği rahiplik mesleği benim için hiçbirşey ifade etmiyordu, gençlerden bir başkasının da istekli olduğunu sanmıyordum. Köy kilisesinde takdis merasiminde varolan bu gizlilik sabahtan akşama dek burada büyüleyiciliğini kaybediyordu. Rahiplerden hiçbiri bana sorumluluk duygusu olan din adamlarından biri gibi gelmiyordu. Ya kendi özel sıcak köşelerinde geriye çekilmiş oturuyorlardı ya da birinin yanlarına çağırarak onu ikaz etmek, takdir etmek, sorguya çekmek için orada bulunuyorlardı. -Ya da yerlere kadar uzun siyah papaz cübbeleriyle binada bir bekçi veya gözcüler gibi dolaşıyorlardı. İşte onlar arasında böylesi ve böyleleri vardı. Hatta günlük merasimlerde sunağın önünde birzamanlar kutsadıkları bu rahiplik görevlerini bile yapmıyorlardı, törenin her ayrıntısını bir düzen koruyucu rolüyle yürütüyorlardı. Arkalarını dönüp, suskunluk içinde kollarını havaya kaldırdıklarında, arkalarında ne olduğu anlamaya çalışır gibi görünüyorlardı. Herkesi kutsamak için döndüklerinde sadece beni yakalamak istiyorlardı. Köyün rahibi ne kadar başkaydı: Şimdi gözlerimin önünde, elma dolu sandıkları bodruma götürmüştü, radyo haberlerini dinlemiş, saçlarını kulaklarına kadar kesmiş ve işte Allahın evinde Prachfor-mat'da dizlerini büktü, çıtırdadı, ulu tanrının önünde, bize, gerideki topluluğa arkasını dönmüş duruyordu. Buna karşın bu manastır kışlasındaki tek güzel birliği öğrenirken yaşadım. Kendi kendime öğrendiğim aklımda kalan her sözcük, doğru kullandığım her kalıp, ezbere çizebildiğim her nehir yapmadan duramayacağım bir hedefe sürüklüyordu beni: dışarıda, özgür olmak. Bir "imparatorluk"tan ne düşündüğüm sorusuna, belirli bir ülke değil, "özgürlüğün imparatorluğu" derdim.

Şimdiye dek öğrenimim sırasında önceden sezdiğim imparatorluğu hayalimde canlandırdığımda yatılı okuduğum son yılda benim büyük düşmanım olan insan gözümün önünde beliriyordu. Bu kez o yaşıtım değildi, bir yetişkindi; din adamı değildi, dışarıdan, dünyadan, bir dünyalı, bir öğretmendi. Çok gençti, öğrenimini yeni bitirmişti ve yatılı okul ile yamaçtaki keşiş kabrinin arasında, ıssız, ağaç bile olmayan tepede, çevredeki tek bina olan öğretmenler evinde kalıyordu. Başkaları tarafında farkedilmediğim halde (yıllar sonra bile diğer arkadaşlarımla karşılaşmalarımda, hep aynı tanımlamayı "sessiz, ayrı, biraz dalgın" gibi ki kendimi tekrar tanıyamıyorum): O beni hemen farketti. Sanki bana özel ders veriyormuş gibi bana bakıyordu. Bu esnada da öğretici bir ses tonuyla konuşmuyordu. Her cümlesiyle bana konuyu ele alış tarzını anlayıp anlamadığımı soruyordu. Konuyu zaten bildiğimi ve benden sadece diğerlerine yanlış birşey-Ier anlatmadığını onaylayan bir hareket bekliyormuş gibiydi. Gerçekten bir keresinde yanlışı düzelttiğimde, konuyu geçiştirmedi, aksine bir öğrencinin de öğretmenden fazla bilebileceğini ve bundan duyduğu hayranlığı coşkuyla belirtti: Böylesini her zaman arzulamıştı. Bir iltifat değildi bu, çok farklı birşeydi, anlaşıldığımı hissediyordum, farkedilmeksi-zin geçen yıllardan sonra nihayet farkedildim ve tam anlamıyla bir uyanıştı. Coşkuyla uyandım. Bir süre herşey yolunda gitti: Hergün benim, yaşıtlarımın hatta genç öğretmenin dersten sonra birlikte öğretmen evine gittiğimizi, bir süre dini atmosferden kurtularak, öğrenmenin, araştırmanın ve dünyaya bakışın ele alındığı bir atmosfere girdiğimizi düşlüyordum; Bir zamanlar gayet mükemmel bulduğum yalnızlığa. Hafta sonları okuldan ayrılarak yine okul için birşeyler toplamaktan başka birşey yapmadığı şehirde, onunla birlikte olduğumu düşlüyordum ve bir kez orada kaldı düşüncelerim, dışarıda öğretmen evinde parlayan tek pencere, karanlık okul kilisesinin sunağın yanında titreyen bir alevden farklı sonsuz bir ışık gibiydi.

Öğretmen olmayı hiç düşünmemiştim; hep öğrenci olarak kalmak istiyordum. Örneğin aynı zamanda öğrencinin öğrencisi olan böyle bir öğretmenin. Bu doğal olarak bir mesafe içerisinde gerçekleşiyordu ve bazen bu gerekli mesafeyi aşıyorduk, belki ben gençliğin coşkusu ile, o da şimdiye dek düşlediği yeni bir buluşun taşkınlığı ile. Belki de öyle birşeydi ki bu, sürekli olarak beğenilip seçilmiş olma düşüncesine katlanamıyordum. Bu nedenle iç düyama uygun olan onun kafasında yarattığı bana ait imajı yıkmaya çalışıyordum. Bakışlarından kaçmak istiyordum. Onaltı yıl öncesindeki gibi tekrar sıramın arkasında, kendi dünyamda yaşamayı özlüyordum ki orada benden başka hiç kimse böyle bir düşünceye, hele böyle seviyeli bir düşünceye sahip olamazdı. -Evet, şimdi, birisine bu kadar yakın olduktan sonra içimde büyüyen gölgemden farklı olarak gerçekten de kendi dünyamda yaşamayı istiyordum. Belki bir süre sonra sadece diğerlerinin gözü önünde değil, insanın kendi içinde bir örnek ya da bir mucize olma düşüncesi katlanılmazdı; çelişkiler içine düşmem isteniyordu. Onunla "aynı şekide düşündüğümü" kanıtlayan bir sorudan sonra o genç öğretmenin coşkulu bakışlarıyla karşılaşınca, gözlerini benden kaçırmak için suratını asmıştı ki, o anda kalbinin kırıldığını hissettim. Dona kaldı, sınıftan çıktı ve bir daha da geri dönmedi. Benim dışımda hiç kimse ona ne olduğunu bilmiyordu: Benim gerçek yüzümü görmüş olduğunu sanıyordu; ciddiyetimi, öğrenme aşkımı, alanında çabalayan ona karşı ilgimi; onu hayâl kırıklığına uğratmıştım; bir dolandırıcı, iki yüzlü biri ve bir sahtekârdım. Diğerleri heyecanla sohbet ederlerken ben sakin sakin pencereden dışarı bakıyordum. . Öğretmen aşağıdaydı, ön taraftaki avluda sırtı binaya dönük duruyordu; arkasını döndüğü zaman, tam bana doğru, gözleri değil de ince bir kuş gagası gibi sert dudakları dikkatimi çekti. Bu durum beni üzdü, işte bunu haketmiştim. Nihayet benden başka birinin olmayışının keyfine varıyordum.

Biraz sonra kuş gagasına benzeyen ağzı daha da sivrildi. Benden nefret eden bir düşmanla işim yoktu, kararları hiçbir zaman değişmeyenlerde vardı. Ve okul sıramın yüksekliği artık o kafamdaki sığınak yeri olmadığını gösteriyordu. Öğrenme diye birşey yoktu artık. Öğretmen bana hergün hiç birşey bilmediğimi ya da bildiklerimin "gereksiz” şeyler olduğunu kanıtlıyordu: Sahip olduğum bilgi herhangi bir "şeydi", "malzeme" değil. Bu sadece bana aitti ve diğerlerinin bu şekliyle onaylamadığı düşünce başkaları için değer taşımıyordu. Bir keresinde alnımı terleten işaretlerin, farklılıkların, geçişlerin, bağlantıların, ortak olan şeylerin aydınlık dünyasının mavileştirdiği boşluğa bakıyordum ve içimdeki karınlık bulutla başbaşaydım. Hayâl bile edilemez, bu karanlık bulut dağılabilirdi, ama aksine çoğaldı, yayıldı, gözlerime ve ağzıma doğru ilerledi, göze çarpmayacak bir şekilde sesimi ve bakışımı etkiledi: Kilisede toplu dualar sırasında sadece dudaklarımı kıpırdatırdım ve okulda da aynı zamanda baş öğretmen olan öğretmen bana ne bir soru yöneltir ne de beni ciddiye alırdı. Bu sırada dili kaybetmenin -sadece başkalarının yanında değil, aynı zamanda tek başınayken bile tek kelime bile edememenin, bir ses bile çıkaramama-nın, kıpırdayamamanın ne demek olduğunu anladım. Böyle bir suskunluk şiddeti doğuruyordu, bunu değiştirmek zordu. Ve şiddet küçük düşmanla karşılaştırıldığında dışarı yansımıyordu; büyük düşman iç dünyada karın boşluğunu, diyaframı, akciğerleri, nefes borusunu, gırtağı, damağı, burun delikerini ve duygu organlarını tıkıyordu ve onun tarafından sıkıştırılmış olan merkezdeki kalp artık atmıyor...ve kanamıyordu, sadece hızla ve öfkeyle tıklıyordu.

Bir sabah okulun önünde bana adımla seslenen ve ders veren yatılı okulun müdürü beni çağırdı. O sırada anneme telefon edilecekmiş (Her seferinde bana "Kobald" derken, annenin yanında beni "Filip" diye çağırmıştı). Şimdiye dek anneyi telefonda işitmem iştim ve bugüne kadar, hemen hemen bütün diğer ifadelerinde gerek konuşurken, şarkı söylerken, neşeli veya sitemli iken, sanki postane kabininden çıkan sesi hâlâ kulaklarımda usandırıcı konuşuyor gibi kısık ve açıktı. Baba ile kendisinin beni "erkek okulundan” alarak onun yerine karma bir okula vereceklerini söyledi, hem de derhal. İki saat sonra komşusunun arabasında, aşağıda giriş kapısının önünde beni bekleyecekmiş. Klagenfurt lisesine kaydım yaptırılmış bile. "Hemen yarın yeni okuluna gideceksin. Bir kızın yanında oturacaksın. Hergün okula trenle gidip geleceksin. Evde ayrı bir odan olacak, artık yemek odası kullanılmaycak; baban odana bir koltuk ve bir masa koyacak." Karşı çıkmak istedim, ama bu kez karşı koyamadım. Annenin sesinde kararlılık vardı. Benim hakkımda bilinmesi gerekeni biliyordu; benden sorumluydu; herşeyi biliyordu ve vakit geçirmeden oradan ayrılmamı sağladı. Sadece bu sefer için derinden yükselen, orada yaşamı boyunca suskunluğundan ilk fırsatta ve en uygun zamanda, karşı konulmaz bir şekilde, bundan böyle otoriteyi ele aldığını ilân eden bir sesti bu ve hemen sonra halkın tahtı ve ülkeyi elde ettiği bir suskunluğa dönüşüyordu; hafif, canlı, dans edercesine coşkulu yeknesak bir tonla kanştırılabilir bir sesti. Annenin kararını tek kelime dahi etmeden onaylayan yöneticiye ilettim ve çok geçmeden bavulu ile arka koltukta oturan, bağışlanan çocuk ile birlikte neşeli küçük bir grup yola koyuldu. Sanki arabanın üstü açıktı aydınlık gökyüzünün altında. Önümüzdeki yol boşaldıkça direksiyondaki komşu zigzaklar çizerek avazı çıktığı kadar partizan şarkıları söylüyordu. Sözleri bilmeyen anne onunla birlikte mırıldanıyordu ve bazen de coşkulu bir sesle ona memleketini anımsatan yolun sağında ve solunda bulunan köylerin adını söylüyordu. Başım dönmüştü ve bavula sıkı sıkıya tutundum. Eğer duygularıma bir ad vermem gerekseydi bu bir "rahatlama", "sevinç" ya da "mutluluk" değil de aksine hemen hemen olabildiğince çok "aydmlık"tı diyebilirdim.

Buna rağmen hiçbir zaman gerçek anlamda eve dönmedim. Yatılı okul yıllarında eve gidişim keyifli bir yolculuk olurdu, yaz ayları dışında bayram günlerinde eve gidebildiğimiz için değil: Yılbaşından önce serbest bırakılanlar daha ortalık zifiri karanlıkken ilk fırsatta Serpentin sokağından uzaklaşabilmek için tepeden aşağıya doğru yükleri ellerinde çitlerden atlayarak havada uçarcasına soğuktan buharlaşan dere ve çamurlu toprak zemin üzerinde istasyona doğru koşarlardı. Yolculuk sırasında sevinç çığlıkları hâlâ kulağımda olan diğerleriyle birlikte itişkakış vagonun koridorumda diki-dim; daha hâlâ geceydi, yukarıda yıldızlara, aşağıda lokomotifin saçtığı kıvılcımlara rağmen gökyüzünü ve yeryüzünü saran bir karanlık hakimdi her yere ve bu koyu karanlık güç alanını saran havayı bugün hâlâ kutsal birşey olarak düşünürüm. Soluk almama gerek yoktu, içim öylesine coşku doluydu ki ta boğazıma kadar yanımdakilerin avaz avaz bağırmalarıyla içimde sessizce duran coşkuyu duyuyordum. Kendi içimdeki sesler yerine dış dünyadan gelen sesleri, tekerleklerin gıcırtılarını, rayların takırtılarını, trenin makas değiştirirken çıkardığı sesi, yol işaretlerini, yoldaki bariyerleri,

trendeki bütün sesleri duyuyordum.

En güzel mesafeyi ve macerayla biten yaya yolunu katet-mek, evlerine ulaşmak üzere birbirlerinden ayrılan bu yatılı öğrenciler için yabancı bir duyguydu. İşte böyle bir günde, istasyondan tarlaları aşarak köyüne giden yolda çocuğa, dini takvimdeki kurtarıcı çocuğun yanındaki şey eşlik etmişti. Oradan geçerken yolun kenarındaki kart mısır saplarının arkasındaki boşluğun parıltısından başka birşey gözükmüyordu. Bu boşluklar her harekette, her adımda, her haliyle daima hep aynı, boş, beyaz, rüzgardan savruluyormuş gibiydiler. Ve bu, ona kendisiyle birlikte değil de önünde savrulan tek ve aynı küçük boşluk gibi geliyordu. Gözümün önünden kuş misâli sessizce uçup giden ve beni bekleyen, sonra tekrar uçan hafif bir yeldi sanki. Sürülmemiş bir tarlada bir yangın içinden yükseklere doğru bir avuç dolusu mısır püskülü uçtu, kirli sarı yapraklar bir süre uçtular, sonra yavaş yavaş toprağa düştüler; arka tarafta ise sislerin arasında kaybolan tren, rayların üzerinde bir duruyor, bir hareket ediyordu sanki; aynı yanımdaki boşluk gibi. Bunu anlatmak için eve doğru koştum; eşiğe geldiğimde ise bunu doğrudan doğruya ve sözcüklerle anlatmanın olanaksız olduğunu anladım. Kapı açıldığı halde evin içi hâlâ sıcaktı, ıslak tahta kokuyordu ve içeride yatılı okuldan olmayanlar, akrabalarım vardı.

Yatılı okul o kadar uzakta kalmıştı ki oradan uzakta, güneyde, batıda, kuzeyde ya da doğuda olsun sadece bir yol vardı: Geceleyin yatakhanede yatarken, aşağıdaki yayladan tren sesleri duyuluyor ve insan o trenin içindekilerin sadece eve gittiklerini düşlüyordu. Uçak tam köyün üzerinden kendi rotasında uçuyordu. Bulutlar da o yöne gidiyordu. Sonunda patikanın olduğu iki yanı ağaçlıklı yolda ilerlerken üzerinde yer yer otların fışkırdığı yolda hedefe yaklaşılmıştı, saklanbaç oyunundaki gibi "Sobe" denildiği duyulurdu. Haftada bir kez gelen ekmek arabası daha sonra kendi ismiyle anılan bir yere (benim evdekine benzeyen bir sokak lambası olan) doğru yoluna devam ederdi. En uzak noktalar -dağ, ay, ışık- doğum belgelerinde yazıldığı gibi ait olduğu yer ile aralarında köprü olarak görünüyorlardı. Hergün kaçış planlarından da yurtdışına değil, her zaman insanın kendi memleketine: oradaki bir samanlık, bir kulübe, ormandaki küçük bir tapınağa, göldeki sazlığa. Yatılı okul öğrencilerinin hepsi de köylerden geliyorlardı ve gerçekten kaçanlar köyün çevresinde ya da köy yolunda yakalanıyorlardı.

Ancak şimdi özgür olduğumdan beri, köyle şehirdeki okul arasında hergün gidip gelirken, belirli bir yerim olmadığını anladım. Benim için ayrılan odayı yatmadan yatmaya kullanıyordum. Rinkenberg köyü hakkındaki düşüncelerimin değişmediğini sezinledim -kilise, aşağı Slovenyadaki çiftlikler, çevresinde çiti olmayan meyva bahçeleri- artık bir bütünden çok dağınık kırsal yerleşim yerlerini andırıyordu. Köy meydanı, samanlıklar, kegel sahası, arı kovanları, çayırlıklar, bomba izleri, sunaklar, koyunlar aslında yine vardı ama, artık eskisi gibi bir bütün halinde değildi ki bir zamanlar ben de köylülerden biri buranın "yerlisi" olarak yaşamıştım. Sanki altında bulunduğum çatı uçmuştu ve sanki bu paklak ve soğuk ışığın altında hiçbir buluşma yeri, bayram yeri, mezarlıklar, tenha yerler -insanların biraraya gelebilecekleri- bir yer kalmamıştı. Başlangıçta köydeki birçok ev aletlerinin yerini makinaların olmasını sebep olarak görmüştüm ama anladım ki aslında bu birbirine uygun olmayan kişi bendim. Nereye gitsem tökezliyor, birşeylere çarpıyor, tutunuyordum. Biriyle karşılaştığımda utanıyor, birbirimizi çocukken tanıyor olsak bile bakışlarımı ondan kaçırıyordum, buradan çok uzakta olduğum için evimden, köyümden uzaklaşmak zorunda kaldığım için kendimi suçluyordum. Burada bulunmak hakkını kaybetmiştim. Bir keresinde köyde olduğum zamanlar ilkokulu birlikte okuduğumuz yaşıtım biri bana bu ve buna benzer komşulukla ilgili şeyler anlatmak istedi, sustu ve "sen hiçbirşey anlamıyormuş gibi bakıyorsun" dedi.

Artık yaşıtlarımın arasında yerim yoktu. Onların arasında okula giden tek bendim; diğerleri ister çiftlik sahiplerinin isterse esnaf çocukları olsun hepsi işçi olmuşlardı. Gençlerin doğasına göre, onlar çoktan yetişkin olmuşlardı. Onları ya çalışırken ya da işe giderken yolda görüyordum, tş elbiseleriyle, önlükleriyle başlan dimdik, soğukkanlı bakışları, çalışmaya hazır becerikli parmakları ile askerleri andırıyorlardı ve sınıflardaki curcuna yerine suskunluk vardı, gelip geçenlere başlarını sallarlar ya da aldırış etmezlerdi. Onların eğlenceleri de yetişkinlerinki gibiydi, bende doğal olarak onların dışında kalıyordum. Şaşkınlığın verdiği bir titremeyle belki saygıyla, sanki bir gize tapar gibi ciddi, dikkatli ve adımlarından emin bir şekilde dans pistinde dönen çiftleri seyrediyor ve inceliyordum. Ağırbaşlı bir şekilde oynayan kadın aynı kadındı; bir zamanlar bir ayak üstünde tebeşirle çizilen cennet -cehennem- dünya çizgisinin üstünde atlamış. Ve şimdi ölçülü bir şekilde, elbisesini savurarak dans pistinden çıkan kadın, daha kısa bir süre önce dışarıdaki otlakta kılsız çocuk cinsiyet organını göstermişti. Onlar ne çabuk çocukluktan kurtulmuşlardı ve şimdi bana küçümser bakışlarla bakıyorlardı. Oğlanlardan herbiri bir kaza atlatmıştı, birinin bir parmağı eksikti, bir diğerinin kulağı ya da tüm kolu yoktu: en azından bir tanesi ölümcül bir kazaya uğramıştı. Birkaçı baba olmuştu, birçok kız da anne. Orada ise, oğlan kapatılmıştı. Ya ben, ben ne olmuştum? Senelerce yatılı okulda benliğimi yaşamamış olduğumu anlıyordum. Ama bunu bir çırpıda farketmem mümkün olmamıştı. Ve ben gençliği bir nehre, özgürce ortak bir birlikte akışa benzetiyordum; Yatılı okula gidişimle diğerlerinden dışlanmıştım. Geri gelmesi olanaksız, yiLirilmiş bir zamandı. Birşeyler eksikti, yaşamıma yön verecek birşeyler ve her zaman da eksik olacaktı. Köydeki yaşıtlarım gibi bende de sakatlık vardı; fakat benimkisi bir el ya da bir ayak gibi benden kopmamış-tı, aksine benimki hiçbir zaman ortaya çıkmamıştı ve bunun dışında olağandışı bir durum değildi, daha çok yeri doldurulamayan bir organdı. Benim eksik yönüm artık diğerleriyle birlikte olamamaktı; ne onlarla birlikte birşeyler yapabiliyordum ne de onlarla konuşabiliyordum. Bir kuyuya sürüklenmiş gibi, bir sakat gibi idim ve beni sürükleyen şey akıntıydı ve akıntı, beni sadece o taşıyabilirdi, ama artık bir daha yanımdan geçmeyecekmiş gibi akıp gitti. Gelecek için gençliğe ihtiyacım olduğunu biliyordum; o fırsatı bir daha elime geçiremeyecek bir şekilde kaçırdığımı da; Bu beni hareketsiz kılıyordu ve üstelik yaşıtlarımın arasında zaman zaman bana acı veren bir dikkafalılıkla, benim sakatlığımdan suçlu

olanlar -ve onlar vardı!- ile uzlaşmayacağıma yemin ettim.

Onların dışında kalmak hoşuma gitse de zamanla yalnız kalmaya dayanamadım. Böylece önce köy delikanlılarına, çocuklarına yaklaştım. Bunlar beni hemen kabul ettiler; oyunlarında hakem, yardımcı, onlara öykü anlatan biri olarak. Akşama doğru güneş batarken kilisenin önündeki boş araziyi çocuklar dolduruyordu. Orada beton duvarın veya bisikletlerinin üzerinde oturuyor ve ancak birkaç kez çağrıldıktan sonra evlerine yatmaya gidiyorlardı. Birbirleriyle hemen hemen hiç konuşmuyorlardı, yarasalar etraflarını sarmış gibi biraraya gelirlerdi ve gecenin ilerleyen saatlerinde birbirlerini göremiyorlardı. Burada ben kendimi kanıtlamaya çalışıyordum; her türlü araç gerece sahip bir anlatan olarak; kibritleri birbirine sürtüyor; iki taşı birbirine vuruyordum, iki elimi birleştirip içine üflüyordum. Bu sırada tabii ki sakat ayakla adamın yürümesi, suyun kabarmasıyla yaklaşan bir aldatıcı ışıktan hiç çıkamadım. Dinleyenler zaten olay istemiyorlardı; onlar olayların hareketlenmesiyle ilgileniyorlardı. Sanki böyle kenarda kalmam yetmiyormuş gibi yaşça büyük olan bir genç sanki onlardan biriymiş gibi çocukların yanına, orta yere oturdu. Bu onlar için doğaldı, ama onun eski oyun arkadaşları bu arada "yetişkin” olmuşlardı, benimle dalga geçiyorlardı. Bir zamanlar omuzuma bile yetişeyeme-yen birkaç kişiyle mahallede bahse girip koşarken ayaklarında topuklu ayakkabılarıyla, başı dimdik bir kız geçmişti önümüzden -yatılı okul yıllarında onu birçok kez mavi sisler içinde görmüştüm -ama bir kadının çıplak hayali beni mutlu etmiyordu- beni daha önce hiç görmemiş gibi kimseye fark ettirmeksizin dudağını bükmüştü; sanki göz ucuyla gördüğü

Iıcrşey, o bakış ona hakkımda kötü olan herşeyi söylemiş gibiydi.

Sadece çocukların arasına değil, o meydana girmem bile yasaktı. O yörede "bahçe arkası" diye bilinen yerin her köşesi beni çekiyordu. Bu ifade biraz abartılmış olarak halen oturulan bir bölgeydi, ama gene de bu köyden sayılmayan, tek tük, yalnız yaşayan insanların oturduğu bir yerdi. Örneğin yol işçisi orada oturuyordu; tek odalı, kalın duvarlı, koyu sarıya boyanmış, sanki eşi benzeri olmayan bir sarayın kapıcı dairesi, gibi yerdi ve hiçbir köyün sürekli yakınında da değildi. O eve hiç girmedim ve adamla aramda sürekli bir mesafe bıraktım. Çevremde sır saklayamayan, açıkça belli eden tek kişiydi. Köy yollarını onarmak onun işiydi; kimi günler de ıssız yollara çakıl taşları dökerdi, bazen de köy meydanındaki hanın girişinde merdivenin üzerinde tabela yazardı. Onun tamamladığı harfleri hafif bir fırça darbesiyle nasıl gölgelendirdiğini, birkaç ince fırça çizgisiyle harflere nasıl hava verdiğini ve sanki uzun zamandır oradaymış gibi duran ve bir kez daha çizdiği en son işaretin boş tabelayı nasıl sihirlediğini gördüğümde ortaya çıkan yazıda gizli kalmış, hiç adlandırılmamış, bunun yanında o kadar görkemli ve herşeyden önce sınırsız bir dünya imparatorluğunun işaretlerini gördüm, işte bu yüzden köy önemini yitirmedi, tersine anlamsızlıktan sıyrılarak şimdi burada yapılan tabelanın şekil ve renkleriyle manevi zenginliğini parlayarak gösteren bir merkez haline geldi. Böyle bir anda tabelacının merdiveni bile özel bir anlam kazanıyordu: Hiçbir yere yaslanmıyordu sanki havada duruyordu. Ayaklarının altındaki çakıl taşlan parıldıyordu. Bir ekin arabası önümüzden geçiyordu, saman saplan bir demet çiçek gibi örülüyordu. Pencerelerdeki çengeller aşağı doğru sarkmıyordu, belli bir yöne doğru süzülüyorlardı; Lokantanın kapısından girenler tabeladaki kurala uyarak üstlerini çıkarıyorlardı. Arka planda eşinen bir tavuğun ayağı görünüyordu -bir tabeladaki hayvanın sarı bir pençesi olarak- Tabelacının durduğu yol, yakındaki küçük şehre değil de, uzaktaki köye ve aynı zamanda da dosdoğru yazıyı yazanın fırçasının ucuna kadar gidiyordu. Diğer belirli günlerde de, sonbaharda yapraklar dökülürken, kışın kar yağarken, ilkbaharda çiçek açtığı zaman, yaz gecelerinin parlak gökyüzünde, köy meydanında benden öncede şimdikine benzeyen bir dünya vardı. Bu duyguyu tabela yazılir-ken de yaşadım; Şimdi, içinde bulunduğum zamanda da yaşıyorum. Yol işçisi bana şimdi daha değişik görünüyordu. Koridordaki çerçeveler içindeki resimleri yeniliyordu. Ormandaki kutsal yerlerden biri bir kilise idi; oldukça küçüktü; içinde sadece tek adım atılabilecek büyüklükte bir iç bölmesi vardı. Issız bir yol ayrımında bulunan bu dört duvar arasına sıkışmış, benim tarafımdaki parmaklığa dayanmış, sadece başı ile dirseği görülen yol işçisine rastlardım orada... Orası sanki, içi boşalmış bir ağaç kavuğuna, bir danışma kabinine, bir nöbetçi kulübesine benziyordu. Adam sanki onu sırtlanmış, insanların varolmadığı bir yere götürüyordu. Onun geriye bir adım atıp yaptıklarını kontrol edecek bir yeri dahi yoktu. Oradaki sessizlik, kafasındaki şapkası ile adımlarımdan bir an bile uzaklaşmayan bakışı onun böyle bir oyun alanına ihtiyacı olmadığını gösteriyordu. Yenilenen duvar resmi dışarıdan görülmüyordu, resmin neyi tasvir ettiğini anlamak için oradan geçenler parmaklığın üzerinden eğilmek zorunda kalıyorlardı. Ana renk içeriye yansıyordu, açık mavi; bu maviliğe uzun süre baktığım zaman, adamın beni gerçekten etkilediğini anladım. Evet, bende daha sonra, böyle sakin, dikkatli, suskun, sıradan bir toplulukla karıştırılmayan, bütünüyle benim üzerime kurulu, cesaretlendirilmeden, övülmeden, beklentisiz, teşviksiz, kesinlikle bir ard düşünce olmaksızın işimi düzenlemek istiyordum. Ne olursa olsun, onun burada gözle görülür bir şekilde asilleştirdiği, tesadüfen tanıkları da olan bu işe uygun olmalıydı.

Vaktinden önce ve çocukluğumdan zorla koparıl ışımdan sonraki yıllarda beni köye bağlayacak hiçbirşeyin olmadığını anladığım zaman, benim o akılsız kız kardeş ile yakınlaşmıştık. Küçüklüğümden beri ilgimi çekerdi akıl hastaları, sanırım ben de onların...Pencerenin önüne gelirler, burunlarını ve dudaklarını cama yapıştırarak sırıtırlardı. Bleiburg'da ki ilkokul yıllarımda gözümün önünden gitmeyen manzaralardı bu bakım evleri ve akıl hastahanesi. Dersten sonra sürekli olarak oradan geçer, çığlıkların ve birtakım hareketlerin çitle ayrıldığı yerde kendimi selamlattırırdım. -Beni uzaktan kucakladıklarını halen hatırlıyorum.- Daha sonra boş köy yolunda bende birtakım hareketler yaparak, bağırarak eve doğru giderdim. Akıl hastaları benim koruyucu me-Icklerimdi adeta, öyle ki onlardan hiçbirisini görmediğim zaman kendimi yorgun ve bitkin hissederdim.

Kızkardeşim ise bana göre ne o cesur akıl hastalarından biriydi ne de deliydi. O her zaman yapayalnızdı ve eskiden beri ondan çekinirdim. Onun bakışları aklıma geldiğinde bana anlatıldığı gibi aklını yitirmiş olabileceğini düşünemiyordum, bakışları daha ziyade sabitti, boş değil, belirgindi, ama dalgın değil ve her zaman hissedilebiliyordu. Bu gözler beni devamlı süzüyordu; bu benim açımdan hiçbir zaman yararıma olmuyordu. Onun sabit bakışı eski hatalarımı ya da yaramazlıklarımı değil de bendeki asıl kötülüğü gösteriyordu sanki ve değiştiriyordum davranışlarımı, kendimi gösterdiğim gibi biri değildim; gerçek değildim; hiçbirşey değildim; sadece rol yapıyordum. Yaptığım ona da bir yarar getirmiyordu ve ben sadece yaptığımı söylediğim şeyle, yanlış ve kötü olduğun bildiğim halde onu olduğu kadar kendimi de aldattığımı hissediyordum. Önceleri en azından bana acıyarak alaycı bir şekilde kıs kıs gülerken, sonraları o her zamanki sınama anlarını takiben sadece bir başkasına zarar verircesine pis pis gülmekle yetinirdi. İşte bu yüzden ondan olabildiğince uzak dururdum. (Fakat bu seferde koridorda ansızın karşıma çıkar ve bana dik dik bakardı).

Kızkardeşin yaşça büyük olması garip davranmama neden oluyordu. Ağabeyle aralarında bir yaş, benimle onun arasında yirmi yaş fark vardı. Çocuk onu gerçekten de uzun süre evde bir yabancı olarak, hatta birgün yüzündeki maskeyi çıkarıp vahşet saçacak ürkütücü biri gibi görüyordu. Nihayet yatılı okuldan dönüşümde değişik davrandı. Bu hayranlıkla bana yakınlaşması, açılması ve ilgi göstermesi demekti. Trenden indiğimde utangaç bir tavırla beni karşılamıştı, isteyerek çantamı taşıdı, sevinçle bana bir kuş tüyü uzattı, bir elma ve bir bardak üzüm suyu ikram etti. Nicedir inkâr etmiştim; fakat gerçek açıktı, aklını yitirmiş olan sadece o değildi. Nihayet onun da bir arkadaşı, bir yoldaşı vardı ve işte birlikteydik. Benden kaçırdığı bakışları şimdi bana yöneliyordu;

şimdiye dek felaket habercisi olan bakışları, şimdi benim, onun ve gelecekteki beraberliğimizin sevincini müjdeliyordu. Bakışlarıyla artık beni rahatsız etmiyordu. Benim ihtiyacım olduğu zamanı sezerek bakışlarıma uygun bir yüz ifadesiyle karşılık veriyordu.

Hayalimdeki kızkardeş sıranın üstünde elleri yanında, sakin, dimdik otururdu. Her evin önünde böyle bir sıra olmasına rağmen çoğu kez orada -aralarında daha çok yaşlıların bulunduğu adamlar otururlardı- ve ben yaşlı olarak düşündüğüm tek insanı, babamı hiçbir zaman oturanlar arasında hatırlamıyorum. Buna karşın köylü kadınların hancı kadınlar gibi "her zaman ayakta” olduğunu, yolda koşuşturduklarını bahçede eğilip doğrulduklannı, evin içinde koşuşturduklarını düşünürdüm, belki de bana öyle geliyordu: Sanki evin içinde bir odadan diğerine koşuşturmak sloven köylü kadınlarına özgüydü. Masada ocağa, ocaktan büfeye oradan da tekrar masaya koşuyorlardı. Sürekli koşuşturdukları bu mesafe öylesine kısaydı ki. Dar odalardaki bu koşuşturma tezgâhtan başlıyordu ve telaşlı hareketleri, ayak uçlarında yükselerek seri bir şekilde iş yapmaları, durdukları yerde bile hareketli oluşları, ani dönüşlerle her işe sarılmaları, sanki salına salına yürüyüşü ve yılların hizmetçilerinin danslarını anımsatıyordu. Okuldan eve dönen kız çocukları da yaşlarının verdiği canlılıkla, tereddütsüz ve aceleyle diğer kızlarla yarış edercesine mutfakta at koştururlardı. Bu köyü yerlisi olmayan anne bile köy adetlerine alışmıştı ve örneğin bana bir fincan uzatmak için yerinden sıçrayıp yere dikilmiş gözleriyle ve soluğunu tutarak ansızın gelen, beklenmedik soylu bir konukmuşum gibi hizmet ederdi. Ama evimize böyle ağırlanması gereken birinin geldiğini anımsamıyorum, bir kez olsun papazın bile. Kızkardeşi köylü kadınların arasında oturan tek kişi olarak düşünürdüm. Evin önünde herkesin gözü önünde sırada otururdu ve oturmaktan başka da bir iş yapmazdı. Yol işçisini gözlediğim gibi onu da inceliyor ve örnek alıyordum. Orada oturuyordu, parmaklarıyla oynuyordu, her zaman oynadığı teşbih yoktu elinde, herkesin gözü önünde görünmez bir şekle dönüşüyordu ve yalnız onu seven birine, yani bana görünüyordu. Tabelacı ile mukayese edilebilecek bir şekilde, delilere has özgürlüğüyle, diğer kadınların hareketliliğine karşın köyün merkezini simgeliyordu. Şimdi oturduğu yerde sanki kilisenin karanlık mihrabında kimsenin farkedemeyeceği bin yıllık küçük bir taş heykelin taht kurabileceğini düşünüyordum. Sadece gövdesi, eli ve kafası vardı ve gölgelenmiş yüzünde gözlerinden ve genişçe gülümseyen ağzından başka hiçbir eğrilik yoktu ve her birisi de kapalıydı. Göz kapakları, dudakları ve taş küreden elleri, güneşli havada, hayâl ile gerçek iç içe beliriyordu ve heykelin tamamı, ışıkların parıldadığı evin duvarının alt kısımlarına onun kaidesi gibi gölgeleniyor ve yansıyordu.

Alacakaranlıkta çocukların tanıklığı olmadan çalışan tabelacının yaşantısı, işte güneş altında oturan komplocuların yaşantısı: Bütün bu anlar bana, yine de yitirdiğim o yeri tekrar kazandıramaz.

Düş bitmişti, gündüz ve gecenin uzunlu kısalı düşleri artık kesintiye uğramak zorundaydı. Ama bu yıllarda da şehi-re alışamamıştım. Köyde kendimi yabancı hissettiğim için okuldan sonra köye en son trenle döner, ve o zamana kadar şehirde oyalanırdım. O zamanlar meyhanelere, hatta sinemaya da hiç gitmezdim, ya sokak sokak sürter ya da park sıralarında zaman öldürürdüm. Hiçbir amacım olmaması ile belki de Klagenfurt'lulara benziyordum: Göl yaya yoluyla biraz ötedeydi ve geniş bir düzlüğe benzeyen şehirden bütün ülkenin başkentinden, kıyılarında dolaşılabilecek, köprüsünde durulabilecek bir nehir dahi geçmiyordu. Daha çok bir eve benzettiğim okul, oradaki tek resmi binaydı. Öğleden sonralarımı orada boş bir sınıfta yalnız geçirirdim veya temizlik yapıldığında kaldırılmış sıra ve masalarla dolu koridorun bir köşesinde dururdum. Bazen başka şoför okulu öğrencileri de gelirdi ve biz büyükçe, boş, her zaman sessiz ve karanlık olan o binada küçük, kendine özgü bir grup oluştururduk. Sessizce pencere kenarlarında oturan ya da köşede dikilen bir topluluktu bu. Hatta burada daha sonra birlikte sinemaya gittiğimiz o akıllı kızı tanıdım. Oldukça uzakta, yatılı okul yıllarımı geçirdiğim yerlerden daha ilginç bulduğum bir yerde oturuyordu. Koridorun loşluğunda parlayan yüzü bana onun, Pracht caddesinde soylulara ait bir evde oturduğunu düşündürüyordu.

Diğer sınıf arkadaşlarımla ise sadece ders saatlerinde beraberdik. Orada söz benimdi, hatta sözcü bendim (ya da zor durumlarda danışılan kişi bendim). Ama okuldan sonra genellikle yalnızdım. Diğerleri şehirde, ailelerinin yanında ya da ailelerin yanında pansiyoner olarak oturuyorlardı. Çoğu avukat, doktor, fabrikatör ve tüccar çocuklarıydı. Benim gibi biri babasının mesleğini bile söyleyemezdi. Ben bir "doğra-maçının", bir "çiftçinin", bir "sucunun" oğlu değil miydim? (ki bu meslekler babadan oğula geçerdi) ya da babamın "emekli" olduğu şeklinde kaçamak bir yanıt yetmez miydi? Aslımı kimi zaman yücelterek kimi zaman da aşağılayarak yalan söylerdim. Hatta soyum sopum yokmuş gibi onları aldatır; sanki geçmişi olmayan birisi olmak, ki bu hoşuma giderdi, öyle davranırdım. O zaman Bleiburg gibi küçük bir şehirde öğretmenin, jandarmanın, posta müdürünün, banka memurunun çocuklarla ilişkisini samimi bulmuyordum: Onlardan biri değildim, onlarla ortak bir tarafım yoktu, benim dünyama ait değildi onlar. Onların görgü kuralları vardı, benim yoktu. Önceleri beni kibarca davet ettikleri eğlenceleri bana yabancı değildi, ama itici geliyordu. Bir dans salonu kapısında beklerken ve ritm sayan öğretmenin emir veren sesini işittiğim zaman, orada içeridekilerin gönüllü dahi olsalar yaşam boyu kapatıldıklarını düşünürdüm ve koluma değen kapı kolunu bu duruma uygun kelepçe gibi görürdüm. Bir keresinde bahçede verilen bir eğlencede rengârenk lam-bacıkların rüzgarda titreyen ışıklarının, mangal ateşinden çıkan dumanlann, hafif bir müzikle, havuzdaki suyun şıpırtısıyla etrafımı dans ve sohbet edenlerin sardığı, ters dönmüş bir hamağın altında kalıp kurtulunması mümkün olmayan bir ağ içinde etrafım çevrilmiş oturuyordum.

Okulun dışında ait olduğum çevreyi bulamıyordum. Nerede durursam durayım yolu kapatıyordum sanki. Her cümleden tereddüt ettiğim için hazır cevaplılık gerektiren konuşmalar boğazıma tıkanıyor gibiydi. Diğerleri başları dik çimlerin arasındaki yolda dolaşırlarken ben ürkekçe duvar ya da çit kenarlarına sığınıyordum; Onlar kendilerini göstermek için giriş kapısında dikilirken ben bu andan yararlanarak dikkati çekmeden eşik üzerinden yanlarına gelirdim (o anda odadaki kahkahalar beni hedefleyerek sanki üzerimde yükselirlerdi). Aslında benim kavram kargaşam sadece okul arkadaşlarımla birlikte iken olurdu. Yıllar sonra tramvayda bana o zamanki halimi anımsatan bir adama rastladım: Adam fıkra anlatanların oluşturduğu bir toplulukta oturuyordu. Yanındakilerin gülüşmelerine katılıyordu, ama her seferinde biraz daha geç ve bir ara duraksayıp diğerlerine baktıktan sonra, önce tek, sonra toplulukla birlikte kahkahalarla gülüyordu. Benim dışarıdan fark ettiğim bu durumu etrafındakilerden hiçbiri farketmiyordu: Anlatılanı anlıyordu fakat fıkradaki ince espriyi farkedemiyordu. Anlatılanların değişik anlamlarını ve sözcük oyunlarını kavrayamıyordu ve böyle-ce diğerlerinin anlattıklarını sözcüğü sözcüğüne algılıyordu. Susulduğu zaman anlatılanların en ince ayrıntısına kadar ciddiye aldığını o anki bakışından anladım. Tramvayda, benim de bir zamanlar sınıf arkadaşlarımın arasındaki halimin aynı bu şekilde olduğunu düşündüm ve şimdi olduğu gibi ancak dışarıdan biri bu topluluğa "uygun" olmadığımı anlayabilirdi.

Bir keresinde birçok kişi masa etrafına oturmuş konuşuyorduk. Başlangıçta onlara katılıyordum, ama daha sonra birdenbire onlarla aramdaki bağlantı koptu. Kimseye bakmadan sadece onları dinliyordum. Göz ucuyla hareketlerini ve prada olduklarını farkediyordum. Buna karşın herşeyi duyuyordum: Her cümleden çıkan sese korkuyla karşılık verebilirdim, en iyi kayıt cihazından daha doğal olarak. Bilinen şeyler tekrarlanıyor, sohbet ediliyordu. Yine de söylen-

mesi ve söylemiş şekli beni etkiliyordu. Peki ya ben onlara katılmak için hiç çaba sarfetmedim mi? İşte oklava yutmuş gibi sessizce bir köşede oturuyor ve gruptakilerin bana da sormalarını bekliyordum. Doğal olarak diğerleri her zamanki gibi beni atlayarak sadece orada onlar varmış da ben onlar için yokmuşu gibi kendi aralarında sohbet ediyorlardı. Ben susarken yanımdaki burjuva oğlan ve kızları bana küçücük bir soru dahi yöneltmeden sürekli konuşuyorlardı ve bizden birini, benim gibi birini dışlamak istiyorlardı ve zaten kötü bir laf etmeseler bile konuşma tarzları, tek düze gevezelikleri ile bana karşıydılar.. Onlarla birlikte olmadan önce, yalnızken, bende biriken enerjinin -birşeyler söyleme, anlatma ihtiyacı- nın şimdi kafamın içinde kavisler çizerek döndüğünü ve şiddetle beynimi zonklatarak beni tekrar kendime getirircesine sarstığını hissettim. "Yalnızlık", daha önceleri benim için sıradan bir sözcüktü bu: BÖylece öğrenmiştim. O gün böyle bir toplulukla asla birlikte olamayacağımı anlamıştım. Onlardan farklı biri olabilmek için onlarla konuşmamak da bir zafer değil miydi? Selam bile vermeden masadan ayrıldım, zaten bu kimsenin de umurunda değildi. Daha sonraki günlerde bu durum tekrarlandığı zaman, evimde "çocuk odası"nın olmadığı söylentileri kulağıma geldiğinde, gerçekten de evimizde çocuklar için ayrı bir odanın olmadığını farkettim. Bu olaylar karşısında sonradan vazgeçmek zorunda kaldığım bir alışkanlık edindim: Bir tartışma esnasında, karşımdaki yalnız bile olsa "Siz" şeklinde hitap etmek.

İşte o zamanlar tüm vaktim yollarda geçiyordu; duraklar ve istasyonlar adeta meskenim idi. Hergün böyle şehir ara-

sındaki 90 km.lik üç saat süren yol, yaşadığım tüm zorluklara rağmen tümüyle bana ait bir zamanı, soluk alabildiğim bir ortamı sağlıyordu. Nihayet hiç kimseyi yargılamak zorunda olmadığım, benim de yargılanmadığım yabancılar arasında olmak beni rahatlatıyordu. Yol boyunca süren beraberliğimiz sırasında ne fakir ne zengin, ne daha kötü ne daha iyi, ne Alman ne de Sloven ayrımı vardı, aramızda sadece genç ve yaşlı farkı vardı. Akşamları eve dönerken aramızdaki yaş farkının da ortadan kalktığını düşünürdüm. Ama o zaman biz kimdik? Üçüncü sınıf bir yolcu vagonunda "seyahat eden" veya "yolcu" idik. Otobüste ise daha da güzel "konuk-duk". Bazen farklı nedenlerden otobüsü tercih ederdim: Birinci neden yolda daha çok vakit geçirebilmekti, daha karanlık olurdu; bir başka neden ise bana bıkkınlık getiren tanıdık simaların otobüs yolculuklarında değişik görünmesiydi. Köyde, kasabada sesleriyle, yürüyüş, bakış, davranışlarıyla, dirseklerini pencere kenarında dayayarak gelip geçenleri görmek için kafasını çeviren kişiler işte oradaydılar, ailelerini, geçmişlerini bildiğim kişiler otobüse binmişlerdi, bir sallantı ile belirsizleşmişlerdi. Ve bu belirsizlikle gözümde eskisinden daha değerli idiler: Kimliklerinden sıyrılıp yalnız tek başına o anki kendilerini gösteriyorlardı. Hareket eden ve sallanan otobüste oturdukları yer evlerinde iddia ettikleri gibi, kilisede sürekli oturdukları yerlerinden daha uygundu onlara, bu biraradaki yolculuğumuz sırasında asaletlerini belli ediyorlardı. Belirsiz olmuşlardı ama gerçek yüzleri ortaya çıkıyordu. Aynı zamanda söyledikleri anlamsız şeyler gerçekti. Birbirlerini selamlamaları, birşeyi öğrenmek üzere sorular sormaları; aslında buna katlanamazdım ama onlara uymak zorundaydım. Benim gibilerle beraber, genellikle tek başına yolculuk edenler, çocuk ve yetişkinlerden ya da güvenilir bir memurdan (evinde belki de huysuz biri olan) oluşan küçük gruplarla kendimi güvenlikte hissederek yolculuk ederdim. Onların hepsini biraraya getiren neden bir gezi ya da eğlence değildi; onları evlerinden, bahçelerinden ayırıp doktora, okula, pazara, resmi daireye götüren bir zorunluluktu. Bu duygunun karanlığın desteğine ihtiyacı yoktu. Bir keresinde bir öğle öncesi, yol boyunca akrabalarından bahseden yolları hastane yönündeki birkaç kadının yanında oturuyordum. Hastane öyküleriyle avurt dolusu, yavaş, sızlanan, sakin seslerin doldurduğu hareket halindeki otobüs şimdi yalnız kadın anlatıcıların yer aldığı bir gösteri merkezi durumundaydı ve onun camla kaplanmış karoserinin içinde nihayet bütün bir ülkenin ışığı demetleniyordu, ve şimdi otobüsle aşılan ülkenin tamammında bu ışık, acının dağıldığı mutluluk uyandıran, canlanan bir ışıktı...Kadınların baş örtüleri renk renk parıldıyordu ve el çantalarından, bahçe çiçeklerinden yapılan demetlerden geliyordu bu parlaklık.

Aynı şekilde duraklarda sürekli inen yolcuların karanlığa dağıldıklarını görüyordum: Bu garlar da bir çeşit gösteri merkezi, haraketliliğin var olduğu yerlerdi; bu da insanların gidip gelmelerinden ya da orada beklemelerinden kaynaklanıyordu. Bazıları da evlerine gitmeden önce bir an kararsız kalıp (ben de bir zamanlar onlar gibiydim) bu ışıklı ortamda kalıyorlardı. Kimileri ise rüyadaki çocuklar gibi koşarcasına, görünmeden ortadan kayboluyorlardı ve geride bıraktıkları boşluk ise sıcak bir koltuk, camda nefeslerinden oluşan buğu izi, parmak izleri ve saç tellerinden belli oluyordu.''

O zamanlar ülkenin her tarafına hatta belirli günlerde Yugoslavya ve İtalya'ya giden demiryolunun yanındaki yol boyunca sıralanan tahtadan barakalar ve belediye otobüs durağının ve gişenin olduğu alan bana göre asıl gösteri merkeziydi. Burada kendimi olayların merkezinde hissederdim. Olaylar tabiiki barakanın siyah yağla ışıldayan tahta döşemelerinin kokusu, oradaki demir sobanın hışırtısı, kapı gıcırtısı, dışarıda duraktaki tabelaların sallanmaları, hareket halindeki otobüsün dururken çıkardığı ses, yolda rüzgârla tozların, yaprakların, karın, gazetelerin savrulması. Burada bunlarla birlikte bir olay olması ya da ağaçların tepelerin sarı soluk ışıklar, barakaların kocaman korunakları, yol bildiren paslanmış tenekeden tabelalar olarak sadece orada oluşları benim için olay olmaya yeterliydi, daha fazla ne olabilirdi, tüm bunlar bir yığın şeydi. Karanlıkta bir yüzün belirmesi ve tanıdık olması bile başlı başına bir olaydı. Rahatsız etmiyordu beni, şaşırtıyordu sadece. Elimde olmadan düşündüğüm öykülerde kendini tanrıya adamış biri, ya da önüne gelene sırıtan veya gece karanlığında otobüsü uçuruma süren bir kaçık idi. Caddenin öbür tarafında giden otobüsün içinde giden kız arkadaş bana baktığında bakışlarımı ondan kaçırıp boşluğa dikerdim. Onun selamına ancak onun uzaklaştığında, görüntüsü kaybolunca karşılık verebilirdim. Her yer onunla doluydu sanki, onunla birlikte kate-derdim yolları, tıpkı onun da benimle gittiği gibi.

işte öğrencilik yıllarımda trenler, otobüsler, istasyonlar, duraklardan geçen yolum gerçek evimdi. Yatılı okul yıllarındaki eve Özlem ise gerilerde kalmıştı. Tatil günlerinde köyün aksine "bölge" olarak isimlendirilen duraklar ile sokaklar beni çekerdi. Oturmaksızm, durmaksızın sonsuza dek yollarda olmak isterdim. O zamana dek yaşanan acıların en kötüsü sıla hasretiydi, bir afetti; bu aydınlık bir ortamda yalnız birine isabet eden felaketti. Birinin çevresindeki olaylar yolunda giderken ve de diğerlerinden farklı, karşı konulamayacak bir felaket, hedefi olmadığı sürece can sıkıntısı sandığım bir hastalığa düşürmüştü, hatta bir yöne yöneldiğinde sıra hasreti olarak nitelediğim: Felaket yerine neşe. Yollarda geçen zamanda köydeki ana-babanm da yabancı olduklarını anladım. Köydeki komşular değil de kendileri Öyle düşünüyordu. Evin dışında saygı görüyorlardı: Babaya değişik görevler veriliyordu (Rinkenbergde sadece kilise ile ilgili işler vardı), anne yüksek makamlarla, kişilerle dış işlerle ilişkilerden sorumluydu ve bir çeşit köy yazmanı olarak mektup ve dilekçelerle komşuluk ilişkilerini düzenliyordu. Evde kendi başlarına iken, eğer işleri de yoksa bir yandan huzursuzluk diğer yandan da düzensizlik olurdu, sanki orada istemeden bulunuyorlarmış gibiydiler, bir tutsak, sürgündeki bir insan gibi.

Bir aşağı bir yukarı volta atıp farkında olmadan yorgun bir halde küçük radyonun düğmesini çeviren baba, uzun süre dışarıda çalışıp geri dönüş için umutsuzca işaret bekleyen birini anımsatıyor. Önceleri kırık dökük eşyaların bulunduğu, yıllar sonra ise boşalan ahırın ve samanlığın sağır edici sessizliğinin etkisi olabileceğini düşünmüştüm. Fakat daha sonra anladım ki evin arkasındaki eski atölyede kendini oyalamak için sipariş olmadan o marangozun sürekli köşeli, süslü masa ve sandalye yapması, haksızlığa karşı duyulan öfke ve kızgınlığın bir ifadesi idi. Bazen pencerenin dışından onun ne yaptığına bakmadan, çalışmasını izlerdim. Ya gözleri dalar giderdi ya da meydan okumuşcasma etrafı süzerdi bunu uzun süren bir bezginlik izlerdi. Herkes tarafından bilinen öfkesi, kalın çizgi çizerken, çivi çakarken, köşeleri yontarken sürekli bir öfkeye dönüşürdü. Daha sonraki yıllarda bunun nedeninin, yirmi yıl önce kardeşimin kaybolması ile evimizin yasa bürünmesi olduğunu anladım; öyle ki kayıp kişinin ölü olup olmadığı bilinmediğinden ailenin bütün fertlerinde huzur kalmamıştı, en ufak birşey yapamadıkları için hergün Ölüp ölüp diriliyorlardı.

Fakat neden bu da değildi; en azından sadece bu değildi. İçlerine işlemiş olan yabancılık duygusu, hatta orada yaşamakla cezalandırılmış olmaları da eskilere dayanıyordu, bu babaya, babasından da ona kalan -tek- aile geleneği idi ve bunu en iyi anlatan birisinin diğerine söylediği o sözdü: "Hayır, ben katılmama, katılırsam orada kimse olmaz."

Böyle bir miras bizim evle ilgili söylentileri oluşturan geçmişteki rastlantılardan kaynaklanıyordu: Güya biz Tol-min köylü ayaklanması lideri Gregor Kobal'in soyundanmı-şız. Kobal’in soyundan gelenler Isonzo vadisinden sürülmüşler ve içlerinden biri Karawanken Alplerinin üzerinden geçerek Kârnten'e yerleşmiş. Bu yüzden ilk doğan çocuklar hep Gregor adıyla vaftiz edilirmiş. Bu öyküde babam için önemli olan, hiç şüphesiz asilik veya kahramanlık değil; idam ve sürülmesiydi. Biz o zamandan beri oturduğu yer belli olmayan ve böyle kalmaya mahkum edilmiş göçmen işçilerden, uşaklardan oluşan bir sülale olmuştuk. Sahip olduğumuz tek hak oynarken huzur bulduğumuz o oyundu.

Ve o oyun oynarken yaşlılığına rağmen her defasında köyün birincisi olurdu. Atalarının dili olan Sloven dilini evinde sadece ikinci sıraya almakla kalmayıp onu tamamen ortadan kaldırılması onu yargılayan sürgün kararının bir parçası idi. Gerçi bu dili sürekli içinden konuşurdu, bu atölyede kendi kendine kaldığı zamanlarda hep bu dili kullanırdı. Fakat bu dili başkaları ve çocukları duymamalı idi. -Bunu zaten düşman tarafından, Almanca konuşan bir kadınla evlendiğinde haketmişti. O, sanki soyumuzun üzerinde bir zamanlar bizim atamız Gregor Kobal'i idam ettiren imparatordan daha güçlü bir iradeye sahipmiş gibi bu isme sahip olan son kişinin en büyük oğlunun kaybolmasından sonra evdeki son Slovence konuşmaları da susturmak zorundaymış gibi davranırdı. Başkalarının yanında ağzından kötü bir söz kaçırdığı zaman duruma göre bu dili kullanır ya da bu dil onu duygusallıktan uzaklaştırırdı. Bu dili sadece oyunda bir kağıt çekerken, Kegel oynarken ve hedefe doğru giden toplardan birine itiraz ederken özgürce kullanırdı ve önceleri başka hiçbir yerde şarkı söylemezken orada diğerlerine assolistlik yapardı. Ama bunu dışında sessiz kalmadığı zamanlar hep Almanca konuşurdu, bütün aileyi etkileyebilecek en ufak bir * şive bozukluğu dahi yoktu. Ülkenin her yerinde yasaklanmış gibi benim sorguya çekilmeme neden olan Almanca. (Şüphesiz benim için, yaşamım boyunca Avusturya'da duyduğum saf, temiz, en az hatalı, insancıl ses, babanın ciddi, her sözcüğü düşündüren ve bir imaja dönüştüren Almanca konuşmasıdır.)

Bununla beraber babam Koballerin mahkumiyetini, sürgünü, uşaklığını, dil yasağını olduğu gibi kabullenmez, buna

öfkeyle karşılık verirdi. İlgili makamlara sevkedilmesi gereken haksızlıklara bir son vermek amacıyla kendine özgü şiddetli, alaycı tarzıyla bir çözüm arardı ancak bu bir başkaldırı veya itaatsizlik değildi. Babanın bütün gücü, özellikle dayanma gücü kendinin ve yakınlarının kurtuluşu için çabalarken tükenmişti hatta hayvanlara karşı zalim ve acımasız davranışları olduğu gibi yakınlarını da ısrarla bunun için zorluyordu. Sanki bu bir özlemin parçasıymış gibi, umutsuzca düşleri, hiçbir planı yoktu; ailenin kurtuluşunun nasıl olacağı konusunda bize öğüt verebilecek durumda bile değildi. O bunun için birincisi bizim oradaki efsanevi Isonzo nehrinin yakınlarında olan ve İkincisinde de bir asker kaçağının babası olarak sürgün yeri Rinkenbergde kaldığı zaman çıkan o iki dünya savaşını sorumlu tutuyordu. Babanın aksine evlenme nedeniyle gelmiş ve buraya yerleşmiş anne soyumuzun geleneklerini başka türlü algılıyor ve uyguluyordu. Bu onun için başarısızlıkla sonuçlanan kavganın ve sömürücün üzücü bir ifadesi değil, hedefin ve hakkın bir belgesi idi: Bir umut ve bir çözüm arayan babadan farklı olarak çözümü üçüncü bir kişide aramıyordu: Baba hâlâ inançla ve kadere bağlılık içinde çalışırken anne kararlı bir şekilde inançsız olduğunu ilan ediyordu ( o da her iki dünya savaşından edindiği tecrübeyle) ve kendi haklarını korumak için çaba gösterirdi. Ona göre hakkın anlamı şuydu: Ailesi -ki bununla çocuklarını kastediyordu- asırlar boyu Karawan-ken'lerin öbür tarafında yaşamıştı. Onun üzerinde hakları vardı ve ona nihayet kendisi hükmetmeliydi. Haydi yukarıya, güneybatıya, nasıl görünürse görünsün yerleşecek bir yer olsun yeter ki! Bir zamanlar atalarımızın katledilmesiyle hükümetin bize iltica eden soy için her şeyden önemlisi "biz"dik). İmparatordan, konttan, asillerden, kesinlikle bütün "AvusturyalIlar" dan -ondan, insan aşağılamasının en açık örneği olan AvusturyalIdan- bu şekilde alacağımız intikam, atalarımızın olması gereken Isonzo vadisindeki yerin adıyla anılan bir sözcük oyununda belirgindi: Almancada "Karfeit" adıyla bilinen, aslında sloven dilinde "Kobarid" olan köy, bizim topraklarımıza dönüşümüzden ve bin yıllık köleliğimizden kurtulduğumuzda "Kobalid" olarak değişti ki baba o zaman bu sözcüğün "ata binerek uzaklaşmak" anlamına gelebileceğini alaylı bir şekilde söylemişti. O bunu hiç olmazsa bize özgü olan "Karfreit¹" da yapmamalıydı ya da en azından sıkıştırılmış kristallerden oluşan veya bir avuç fundalığın bulunduğu Kobarid de. Buna karşın anne, hemşehrilerine yabancılaşmış, babanın isyancı oğlundan gelen son haberi unuttuğunu söyledi; ünlü "Kobarid Cumhuriyeti", savaşta faşizme karşı direnen ve uzun bir süre bu durumun devam ettiği bu köyden çıkmıştı; bunun üzerine baba ne böyle bir haberden ne de bir isyandan haberi olmadığını söylüyordu.

İkisi de farkından olmadan evimizdeki o tek resmin önünde biraraya geliyorlardı (İsa haçlı ve radyolu köşede, duvarda kardeşiminin büyütülmüş resmi önünde): Girişte asılıydı ve bir de Slovenya haritası vardı. Fakat anne ve baba adet haline getirdikleri tartışmalarını burada da sürdürürlerdi. Her zamanki gibi inançsız olan anne, haritanın önünde durup, işaretleri okurken sesini yükseltirdi; ses tonunu resital yapar gibi, hece hece aynı tonda dalgalı titrek tutarken baba ya onu tersler ya da kısaca düzeltir, ya da anne yabancı kelimeleri telaffuz ederken olumsuz bir şekilde başını sallardı. Onda az da olsa bir dil alışkanlığı olmasına rağmen slav şivesinden bir türlü kurtulamıyordu. Laibach yerine "Ljubljana", Pettau yerine "Ptuj", Krainburg yerine "Kranj", Görz yerine "Garca", Ferstritz yerine "Bistrice", Adelsberg yerine "Postojna" şeklinde telaffuz ederdi, "Heidenschaft" yerine "Ajdovscina" (bu şekilde vurgulamasını özellikle beklerdim). Gariptir ki, annenin diğer zamanlarda söylediği şarkılarından çok yer adlarını yanlış vurgulamasından hoşlanır-dım. Sanki adlardan lıerbiri birer sesleniş ve birbirine bağlanarak bir bütünü oluşturan, tek, yüksek sesli, zarif bir yalvarışa dönüşüyordu ki babam, hatırladığım kadarıyla, buna asla tepki göstermiyordu; halkın rolü yerine "küçük bir halk" karşılığını veriyordu; ve sanki onun sesi parmaklıklı tahta merdivenle kilere inen, ahşap koridora çıkan, tahta zeminiyle evin dar girişini köy kilisesinin cemaat için ayrılan bölümünden daha güçlü kılıyordu.

Bununla birlikte anne sınırı bir kez olsun geçmemişti. Yugoslavya'yı sadece kocasının anlattıklarından tanıyordu ve bu isimler ona sürekli savaşı hatırlatıyordu. Baba o yöreleri anlatmaktan ziyade hücumla ele geçirilmiş, kaybedilmiş, tekrar fethedilmiş kayalık tepelerden ve buna benzer şeylerle o yıllardan bahsediyordu. Dünya savaşı onun anlattığına göre böyle çıplak, kireçli yamaçlarda geçmişti; köydeki diğer yaşlılar, her savaşta öne ya da arkaya doğru bir taş atımı kadar uzaklıkta bir cephe olduğunu anlatırlardı; onların tüm gerçekliğinin bu olduğu anlaşılıyordu. Babam korkmuştu, yazın bile karla kaplı olan dağdaki derin kayalıklardan bahsederken daha hâlâ korkuyor gibi görünüyordu. Çok korkmuştu, asıl korkusu da buydu ve hâlâ aynıydı, o bir insanı öldürmüş olabilirdi. Onun baldırında, uyluğunda ve omuzundaki sayısız yara izleri çok cesur olduğunu gösteriyordu -ancak konu dönüp dolaşıp üzerine ateş emri verdiği îtal-yanlara gelince kendinden geçiyor "Ben ona ateş etmedim" diyordu baba "o benim ateş açmam üzerine kollarını gererek havaya sıçradı ve onu daha sonra bir daha görmedim." Bu bir tek an'ını gözlerini faltaşı gibi açarak tekrar tekrar anlatıyordu; Çünkü o asker otuz, kırk, elli yıl sonra da olsa hâlâ havaya sıçrıyordu; acaba onu mezara mı göndermişti ya da sadece kafasının üzerine mi düşmüştü, bu durum hiçbir zaman kesinlik kazanmayacaktı. "Lanet olsun" dedi ve Slovence "Svinjerija!" diye lanetini tekrarladı; hikâyeye, dünyaya, yeryüzünde bulunmaya karşı öfkesini en iyi ifade eden bu dildi. Savaşta yerleşim yerlerini hiç görmemişti, en fazla bir kez "bir kentin yakınında" ya da oraya "giden bir yolda bulunmuştu." Savaş alanı dışında sadece Görz, baba için bir anlam taşıyordu: "Bu bir şehir" diyordu, "bizim Klagen-furt'un onunla alıp vereceği yoktur!" konuyu açmaya çalıştığımızda ise "bahçelerinde palmiyeler yetişir ve manastırdaki kabirde bir kral gömülü"den başka birşey demezdi. Babanın anlatılarında nefret ve öfke uyandıran şeyin bir savaş alanının adı olması, onu dinleyen anneyi kumazlaştırırdı; babanın laneti "kahrolası Ternowan ormanı" şeklinde söyletmek -bu onda bir beklenti sahnesi haline dönüşürdü. Bütün bu yerlerden bana gerçek Slovenya ile bir âlâkası bile olmayan, sadece babanın korktuğu ya da bunun yanısıra savaş ve çile bölgesi olarak anlattığı bir ülkeyi düşündürürdü (bu yüzden kızkardeş söz konusu bile olmazdı). Tek tek asıl bölgelere sahip bu ülke Lipica, Tennica, Vipava, Doberdab, Tomaj, Tabor, Kopriva gibi masalsı isimleriyle, onların deyişiyle barış ülkesiydi ki, orada biz, Kobal ailesi eskiden olduğu gibi nihayet ve sürekli yaşayabilecektik. Böyle bir açıklama belki sözcüklerin tınısından daha çok etki ediyordu veya aile efsanesinden daha çok kardeşimin iki savaş arasında Yugoslavya’dan yolladığı ve babanın lânetlediği yerleri öven mektupları: "kutsal dağ Nanos, kutsal nehir Timavo". İkinci ve daha sonra dünyaya gelen oğullarını yani beni annenin düşleri daha çok etkiliyordu, tecrübeden uzak da olsa, başlangıçtan beri babanın savaş haberlerinden daha güçlü olan bu hayal gücü, her ikisini de düşündüğümde, gözlerimin önünde bir ağlayan, bir de gülen anlatıcı belirirdi: biri bir kenarda duran, diğeri ortada durup hakkını savunan.

Elbetteki evde günlük hayat, babanın tutuklu gibi tavır ve hareketleriyle belirleniyordu. Özellikle onun çevreye yabancılığı, onu evde otoriter yapıyordu. O başka hiçbir şekilde kendi yerini bulamadığından, diğerlerine eziyet ediyordu, onları yerlerinden kovuyordu ya da en azından onların huzurlarını kaçırıyordu. Baba odaya girdiğinde odanın huzuru kaçıyordu. Hatta sadece camın önünde dursa bile arkasında kalan bizler huzursuz oluyorduk. Oturan kızkardeş bir kere bile hakkını savunamıyordu. Sakin bir ruh hali yerine soluk dahi alamayan bir hareketsizlik. Babanın huzursuzluğu bulaşıcı idi: Büyük odada kendi çevresinde daire çizerek yürüyen küçük adam ne kadar çok yürürse, gözleri, kafası diğer organları da o kadar çok hareket ediyordu. Ani bir hareketle kapıyı açar, ev halkına umutsuz bakışlar fırlatır ve tekrar ortadan kaybolurdu ya da onun öyle hareketsizce evin girişinde durduğunu hissederdik, sanki o tıpkı heyelanın sonunda malını mülkünü yok etmesini bekler gibi kurtarıcısını beklerdi. Atölyede olduğunda derin nefes alırdık, rahatlardık fakat oradan gelen şiddetli haykırmalara bunca yıl alışık olduğumuz halde yine de korkardık hatta onun kendisi bağımsız ve özgür hissettiği atölyesi dahi kendi evi gibi değildi.

Pazar günlerine özgü sessizlik öğleden sonraki iskambil partisi hariç, sadece ayin dönüşünde, babanın okuduğu haftalık, Slovence kilise gazetesini eline almasıyla bozulurdu. Bu sırada gözlüğünü takar ve her sözcükte dudaklarını sessizce oynatırdı; sanki o satırları sadece okumaz, araştırırdı ve onun yavaş hareketleri ile giderek uzun bir sessizlik evi sarardı. Bu okuma saatlerinde baba, nihayet kendi yerini bir kez de olsa bulurdu. Bu kimi zaman dışarıda güneş altındaki sıra, kimi zaman da doğuya bakan pencere kenarındaki tabure olurdu. Çocuk saflığında bir araştırmacı gibi harfi harfine her şeyi incelerdi -şimdi hâlâ sanki onunla yan yana otu-ruyormuşum gibi geliyor bana. Gerçekte ise o zamanlar yemek vakitlerinde bile bir araya gelemiyorduk: Babam için hâlâ dışarıda maden ocaklarında ya da sel çukurlarında çalışıyormuş gibi sefer taslarında karşıdaki atölyeye yemek götürülürdü; anne ocakta yemek pişirirken yerdi; kızkardeş kendini "fazlalık" gibi hissetiğinden evin eşiğinde kâsedeki yemeğini kaşıklardı, ben ise ayakta yerdim sonra dört gözle iskâmbil oynamaya gelecekleri beklerdik. Bu sadece sürekli babanın kazanması yüzünden değildi: Heybetli bir şekilde oturduğu ve bir oyundan sonra ve bir başkasını göze aldığı sessizlikte neşesiyle kaybedenleri dahi etkilerdi, onunla birlikte gülerlerdi, onun kahkaha atması enderdi, ne onların zararlarına sevinir ne de onlara acırdı; her şey muzafferane bir şekilde ve onu cüretkâr oyun arkadaşları ile gerçekleşiyordu. Oyun arkadaşları oyuncu olarak onunla boy ölçüşebilecek kişilerdi, köy ağaları, köyün yerlileri, konuşan, hoş sohbet kişilerdi. Ama kendileri hakkında konuşmazlardı. Dostlukları sadece oyun sürecince devam ederdi. Oyunun bitmesiyle birlikte herkes hiçbirşey olmamış gibi ayrılıp tek tek evlerine giderdi, yine yalnız başlarına. Sadece komşu, tanıdık, birbirlerini özellikle karşılıklı zayıflık ve gariplikleriyle tanıyan köylüler olarak: Kadın düşkünü, cimri, uyur gezer olarak. Baba ise bir elinde iskambil destesini tutarak diğer eliyle de para sayarak masada heybetle oturmak isterdi ama bu kez işte yine yerini yabetmişti. Masanın üstündeki lamba söndüğünde bir su değirmeninden büyük olmayan Drava nehrindeki küçük elektrik santralından bütün ülkeye elektrik verilmesiyle etrafımızı aydınlatan ışık güçsüz ve düzensiz bir titreşime dönüşürdü. Baba, evi hem sıvacı hem dülger hem de marangoz olarak kendi elleriyle inşaa ettiği halde orada evin efendisi olarak otu ramıyordu. Bizzat kendisi köle gibi çalışmıştı. Bir an için eserinden uzaklaşıp, geriden bakmazdı. Ve işte bu yüzden kendisini asla bu yapının sahibi olarak hissedemedi. Kendi mülkünün öbür yanında, yapımında çalıştığı büyük binaları, kilise kulesinin çatısını her fırsatta büyük bir gururla gösterirdi; evin yanında ve içinde yaptıklarını, olabildiğince itina ile yaptığı duvarı görmezlikten gelirdi; önüne bakardı, dalıp giderdi, bitirdiği tabureyi de diğerlerinin yanına koyardı, ama daha çok tabure yapmak için keresteyi düşünürdü. Bir zamanlar, onun gençken Rinkenberg'e gururla bakmak için oradan yukarıya ormanın kenarına doğru gittiğini asla düşünemezdim bile. Ama yıllar süren çabasına karşın kendisi ve ailenin diğer fertleri için ve iki asır sonra ilk kez Kobal ailesine ait olan bu evde şarap şişesini kaldıran gerçekçi Gregor Kobal'in bir eğlence yapmadığını düşünebiliyordum.

Okullar kapanınca eve geldiğim zamanı berbat eden, herşeyden önce evde oturmayı bile beceremeyen baba işte böyle idi. İstasyondan ya da otobüs terminalinden dönüşüm iyi olurdu, sıcak ilgi sunan gölgelerle, yabancılarla birlikte yolculuktan zevk alarak köy engelini aşardım: Eve yaklaştığımda hiç sebep yokken kafamı kaşındıran, kollarımı kasan, ayaklarımı sıkıştıran bir rahatsızlık duyardım. Bununla beraber buraya gelirken asılsız umutlara kapılmam, düşüncelere dalmam, kendimden geçmem söz değildi; herkesin söylediği gibi, açık gözlerle rüya görmüştüm - gerçekten "açık gözlerle rüya görmüştüm", fakat o anda çevremde olup biteni, geceyi, düşen kar tanesini, mısır tarlalarındaki hışırtıyı, göz çukurlarında hissettiğim rüzgârı ve düşüncelerde devam eden yolculuk sayesinde her zamankinden daha açık, anlamlı, belirgin olan herşeyi. Tezgahtaki ibrik, matbaa harfi gibi duruyordu, karanlıkta birbiri ardına parıldayan su birikintileri bir çizgiye dönüşüyordu. Evin önüne geldiğimde ise işaretler gücünü, nesneler özelliğini yitiriyordu. Genellikle kapının önünde uzun süre durur ve güç toplardım. Belirgin olan şeyler tıkılırdı aklıma. Orada hayal edemediğimden hiç-birşey de görülmezdi. Yol boyunca bir saltadora gibi yükselen mürver çalılıkları bahçede devam ediyordu. Üzerlerindeki parıltılar yüzünden tümüyle seçilemiyordu. Beni karşılayan kızkardeşin yardımıyla kapının eşiğinden atlamam mümkün olurdu... Bir ev hayvanı gibi bana yol gösterir, evdeki düzene uyardı. Daha henüz evin girişinde evin tüm odalarını saran babanın gürültüsünü duyacağımı düşünürdüm, aklımı başıma getiren değil, keyfimi kaçıran bir huzursuzluktu bu, moralim bozulur, orada oturmayarak hemen yatak odasına gitmek isterdim.

Babam, evde oturmayı ancak annemin hastalığı sırasında öğrendi, işte nihayet ev, bizim için gerçek bir ev olmuştu. Ameliyattan sonra anne henüz hastanede iken, baba atölyeden eve, ana binaya taşındı. Sessiz hali ve öfkesi ile sadece kendisini etkilemiyordu. Yüzünde anlaşılmadığını ve hiç kimsenin onu anlayamayacağını gösteren bir şüphe vardı.

Bir an duruyor, istediği şeyi söylüyor ve hatta sıkıntılı olduğunda yardım bile istiyordu. Bu şekilde sabırsız olan babaya yardım ettiğim zaman başıma gelen beceriksizliğimden kurtuldum, onunla sanki yalnızmışım gibi elele çalıştım. Şimdiye kadar görmezlikten gelinen, önem verilmeyen ve ilk defa babasından eşit muamele gören kızkardeş akıllı bir kişi olarak kendini gösterdi; ilgi görmeyi ve ciddiye alınmayı beklemişti. Anlaşılması mümkün olmayan nedenlerle cansız birine benzetilebilen kızkardeşin yerinden fırlaması için bir sözcük yetiyordu, böylece şimdi babanın "Bunu yap" demesiyle bir işten diğerine koşan, şaşkın bir kişi iken birçok şeyi bilen biri olmuştu. Babanın laf etmesine gerek kalmadan hemen onu anlıyordu, sıkıcı bir kâhinden; ne birinin gizli maksatlarını anlayarak ne de karamsar olarak, daha çok yapılması gerekeni çok daha önceden görerek ve önceden buna uygun hareket ederek bir başkasına, insana benzeyen bir kâhine dönüşmüştü, aslında oturmayı seviyordu, fakat şimdi ocağın kenarında, bostanda, ekmek fırınının yanında, frenk üzümü çalılıklarının yanında oturuyordu ve baba da çoğu zaman yorgun argın onun yanında çömeliyordu.

Artık o çalışırken yalnız ve çevresine öfke dolu biri değildi; okuduğu zamanlardaki gibi sakin oluyordu, herşey hatırladığım kadarıyla eve düşen ışıkla, pencerenin önündeki sıranın parlayan kahverengisi, hatta ancak o zaman farkına vardığım gözlerinin rengiyle, aziz resimlerinin arka planını hatırlatan derin bir mavilikle uyum içindeydi.

Kızkardeşin yadırgayan ölçülü davranışlarıyla baba hak-kmdaki inançları arasında yer alan bazı işlerde biraz batıl şeyler de vardı: sanki bazı tek tük şeylerle annenin hastalığı atlatılırdı. Kızkardeş bir düğümü sıkılaştırmalı; çivilerin çakılmasını önlemeliydi. Fıçının sımsıkı kapanması ağrıların oraya hapsedilmesiydi; bir dalın desteklenmesi hastaya güç verebilirdi; bir çuvalın kapı aralığından çekilmesi onun hastaneden çıkması, elmanın çürük tarafını kesmekle vesaire.

Evde ilk kez babanın eve ait olmasının doğallığı hakimdi. Eve her dönüşümde o ikisiyle, hatta o kaç on yıldır aşk hikayesine dalan babanın ele almasıyla boşa çıkan aşk hikayesini, güya şaşkınlığının nedenini bile unutmuştu ve sadece işinde değil, ayrıca sosyal hayatında da iyi görünüyordu. Oyunun ustasına meydan okuyor ve her seferinde de sağlıklı bir kişi kadar öfkeleniyordu. -Üzüntüye son!- dudaklarını ısırarak, gözyaşları dolup dolup taşarak öfkeyle duruyordu orada, ve yetişkin seyirci, masadan kâğıtları toplayan dağıtan kır saçlı kadına ve zaferle gülen aynı yaşlardaki babaya bakıyordu.

Sonuçta bizim aile yaşamımız kendiliğinden uçurumun kenarına gelmişti. Bizler gerektiğinde ortaya çıkan, olayı bilen, aynı zamanda yapılacak görevleri bekleyen piyonlara benziyorduk. Ev, ancak anne hastaneden eve geri getirildiğinde bir düzene girdi ve o zamana dek farklı davranan bizler şimdi kendimiz olmuştuk; sanki gerçek kişiliklerimizi bulmuştuk ve o diğer kişiler gitmişti. Ve herkes artık asıl yeriyle "görevinin" bilincindeydi. Gerçi hastanın uzun süre yaşamayacağı bize söylenmişti ama bunu biz nereden bilebilirdik? Ağrısı yoktu ve yatağında sessizce yatıyor, oturuyordu, göze çarpan birşeyi yoktu, sağlıklı birinden tek farkı zaman zaman anlamsız çığlıklar atmasıydı. Her ne olursa olsun onun öleceğine inanmıyordum. Görünüşe göre baba ve kız-kardeş de öyle sanıyorlardı. Emekliliğinden beri son yıllarda evinden kaçan baba şimdi onun çevresinde dönüp duruyordu, tıpkı sınırı geçerek komşu köyler Rinkolach ve Dob'a hatta ona göre yurt dışının en gizli bölgesinin başladığı Dra-va üzeriden kuzeye "Almanlara" doğru gider gibi; kızkardeş itinalı giyiniyor, temizleniyor ve evi temizliyordu, şimdiye dek bizde görülmemiş hatta adı bilinmeyen yemekler pişiren usta bir aşçı gibi kendini gösteriyordu; bu ortada yatakta yatan kadın için anlamlı görünüyordu: Babayla -nihayet ilkbaharda- ağaçların çiçeklenmesinden, tahılların, Drava'daki suyun durumunu, Petzen'deki karın eriyip erimediğini konuşurdu ve nihayet bir işe yarayan kızkardeşin sanki ömür boyu beklemiş gibi onu yedirip içirmesini isterdi ve mutluluktan parıldayan gözleriyle gururla yeniden canlanarak yerinde yemekleri yiyip bitirirdi (bizde bu arada yemeğin kokusuna dalarak haplarını vermeyi unutmuştuk). Ya ben? Ben de bu törene (görevinden kaçana yazıklar olsun!) anlatıcı olarak, sorgusuz sualsiz yatağa, yatağın ortasına otururdum. Batıl inançlara göre ölüm meleği kafa ile ayak uçlarında bulunurmuş, ve anlatmaya başlardım. Anneye ne anlatıyordum? İsteklerimi. Bakışlarıyla bunları hafife aldığı zaman, tekrar başlamamı, ta gerilere gitmemi, başka kelimelerle tekrar dile getirmemi teşvik ediyordu; sözcükler ve istekler bir-Içşip bütün bedenime yayılıyordu ve inançsız dinleyicinin gözlerinde inanç gibi birşey, daha durgun ve berrak bir renk belirdi -derin düşüncelerin parlaklığı.

Törenlerimizde baş rol eve aitti. Bir zamanlar küsülen ve huzursuzluk saçan köşeler, böyle derin düşüncelere en elverişli yerler olarak uygun görünüyordu. Tahtanın ve duvarların bir uyumu vardı, yataktan masaya, pencereden kapıya, ocaktın lavaboya genişliyordu ev. Baba, içinde rahatça hareket edilen ya da sessizce oturulan, herşeyin iyi olduğu ve o zamana dek içinde düş kurulması mümkün olmayan bir ev inşa etmişti. O bunu bizzat bize radyodan bir orkestra konseri dinleterek ve odanın en arka köşesinde o anda çalan enstrümanın adını söyleyerek, daha sonra hiçbir konser salonunda farklı sesleri ayırt edemediğim bir şekilde ispatlamıştı. Sadece kilisede mum ışığında yapılan burada göstermesi bizi şaşırttı: Biraz dolaşarak geri gelip dizlerinin üzerine çömeldi ve alnını uzun bir süre anneninkine dayadı: Karawanken sıradağlarından bir dağı yüksek Hochobir ve geniş Koschuta'da kadın ve erkek bir çift her zaman gözümün önünden geçti.

Bu aylar zarfında bizi gözleyen Nuhun gemisi geceleri parçalanıyordu. Özellikle tan yeri ağarırken sessiz bir çatlama ile korkuyla uyanıyordum. Orada yataklarında uyanık olduğunu bildiğim diğerleriyle birlikteydim, sanki arada duvar yoktu, gözüm açık yatıyordum. Hasta feryat etmemişti, ayna da kırılmamıştı -çünkü evimizde asılı ayna yoktu- ve arkadaki ormanda baykuşlar da ötmemişti. Saatin sesi tıklamıyordu, çünkü evde saat de yoktu ve Jaunfeld ovasından geçen trenlerin gürültüsü duyulmuyordu. Kendi soluğumu duymuyordum, aklımda kaldığı kadarıyla Dravanın aktığı, ovanın derinliklerine gömülmüş vadiden gelen bir fısıltı vardı. Kız-kardeş aşağıda o zamanki mutfakta yatıyordu ki orası pis su ızgarası yüzünden etrafa pis kokular saçardı, faltaşı gibi açık gözleri ve açık ağzıyla baba, uyuyan ve belki de uyanmayacak tek kişi olan annenin yanındaydı ve en ufak bir tahta gı-cıktısı evde kırbaç sesi gibi şaklıyordu ve kilise saatinin vuruşlarının belirsizliğinden başka yankılanan ve belirsiz mesafelerden gelen seslere karşılık veriyordu. Sonra baba kuşluk vakti ortaya çıktığında bana sanki ölen karısından kaçıyor ve bizi kâbus dolu evde bırakıyor gibi geldi.

İşte böyle bir gecede evin boş duran karanlık oturma odasında bir aşağı bir yukarı volta attığımızı, ortada erkek kardeşimin durduğunu ve çevresindekilerin sevgisine karşılık teşekkür gözyaşları döktüğünü düşlüyordum. Çevremdeki insan çemberine baktığımda diğerlerini ve bir köşedeki babayı görüyordum. Ailesini ve özellikle de anneyi seven birisi olarak farkedilmenin mutluluğu ile ağlıyordu. Ama sadece işte öyle, gözyaşları arasında çarpık çurpuk bir halde birbirine yaklaşmaksızın, birbirine değmeyen yana sarkık kollarıyla biz koballer bir aile olabilirdik; böyle bir aile kesinlikle düşlerde olabilirdi. Ama "sadece düşlerde", başka ne olabilirdi?

Yugoslavya'ya haraketimden önceki gün düşlerimin gerçek olduğunu gördüm. Aslında trene çoktan binmem gerekliydi, hatta mutsuz, dalgın ve duygusuzca bir vedalaşma olmuştu benimki, ancak istasyonda bir saatlik bir yalnızlıktan sonra geri dönüp evde bir gece daha kalmaya karar verdim. Sırt çantamı gişedeki memura bıraktım ve tekrar doğuya doğru geri gittim; rayların üzerinden, Dobrawa'nın aydınlık çam ormanından geçtim. İlkyazın bir öğleden sonrasıydı ve güneş arkamda kaldı. Bana yabancı olmayan ormanda yılın ilk mantarlarını buldum, önce küçük ve Dobrawa'nın su geçirmez, sert toprağında beyaza yakın yumurta süngerlerini gördüm daha sonra giderken renkleri belirsiz olan, renklerini zorlukla ayırabildiğim, giderek sayıca artan, pırıltılı, herbi-ri kendince ağırlıklı taş mantarlarını ve en sonunda ormanın kenarında otların arasında sanki kralın yanına varacak ilk kişi benmişim gibi ona doğru koştuğumda rüzgârdan sallanan yüksek sapları ve tek tek giderek görünmeyen mantarlara rastladım. Üzerindeki şapkası levha büyüklüğünde ortası kubbeleşen iki elimin üzerinde duran bir pideden dahi daha hafifti.

Erkek kardeşimin oldukça büyük mendiline sarmıştım mantarları, ki bu mendil de bana bu yolculuk için, diğer elbiseleri gibi zorla verilmişti; Rinkenberg'e yaklaştım ve annenin yüzüyle duvara doğru baktığı, kızkardeşin onun geri, dönüşünü şaşkınlıkla beklediği ve babanın Eyüp gibi gübre yığını üzerine oturduğu eve doğru yaklaşıyordum.

Fakat böyle değildi. Ev açık ve boştu, hastanın yatak çarşafları havalansın diye camdan sarkıtılmıştı. Üçüncü de evin

arkasındaki "Tratte" denilen çayırda buldum, anneyi bahçeye taşırken babaya yardım eden bir komşu da vardı. Orada yalınayak, uzun beyaz bir gecelikle, dizlerinde eski bir battaniye ile oturuyordu; diğerleri çimlerin üzerindeki sırada birbirlerine karşı dönük bir şekilde oturmuşlardı. Önce bana onları sanki bir iş üstünde yakalamışım gibi geldi; sanki bensiZj kendi aralarında mutlular ve sanki artık istediklerini yapabilecekler, istedikleri gibi davranabileceklerdi: Sessiz gibi görünmelerine rağmen coşku doluydular; kızkardeş çevresine caka olsun diye değişik mimikler yapıyor ve kimi taklit ettiğinin bilinmesini istiyordu, bunların arasında şapkası eğri duran babayı taklit ettiğini farkettim (her zaman onları rahatsız ettiğim, uygunsuz zamanda geldiğim, gerçekte olduğu gibi oyunbozan olduğum duygusuna kapıldım). Fakat beni farkettiklerinde bahçeden çeyrek asır sonra boşalan ülkelerin üzerinden geçen bir ışık gidiyordu. Acı çeken kadından bana şimdiye dek yaşamadığım iyilik dolu sonsuz bir gülümseme gibi geldi ve bu beni adeta yeryüzünde ayırdı.

Onların yanına oturdum, sayıca tamamdık. Kızkardeş çabucak mantarları pişirdi, benim bile çok hoşuma gitmişti, aslında orman meyvelerini yemekten çok toplamaktan hoşla-nırdım. Masa hazırlanmamıştı, ama öyle güzel bir sofra olmuştu ki "işi olan" komşu bile bunun için zaman ayırmıştı. Bense bir saat süresince sessizce oturmaktan başka birşey hatırlamıyorum. Dar uzun gözleri Bootskiele gibi kıvrılmış kirpikleri. Alışık olmadığımız bir bakış açısından -başka hiç bir zaman beyaz kefenin parladığı Trade'de oturmadık- baba evi kendi halinde yalnız görünüyordu. Rinkenberg isimli köyde değil de tanınmayan, yeryüzünün isim verilemeyen bir yerinde, hatta yabancı bir gökyüzü altında idi sanki. Odalarda çayırlıktan gelen bir hava akımı hissedilirdi, ispalya ağacında bir armut sallanır ve yere düşerdi. Uzun zaman önce boşalan arı kovanlarının rengi ortaya çıkar ve birlikte bir şekil oluştururlardı, bu aynı şekilde, koyu yeşil çalılığın altında yarı saklanmış kedinin beyazlığında tekrarlanıyordu. Bütün aletlerin bulunduğu garajdaki kaleska diğer arabalar ve araba parçalarından farklı cilalı parıltısı ile garajdan çıkarak köy üzerinden giderdi ve çalılıkta saklanan yunus balığı gibi hava akımını yaran bir kuş sürüsüne eşlik ederdi. Ama yakamıza yapışan sadece ataklık değildi, onun yanısıra an-lamsızlaştıkça güçlenen bir güvenle çekingenlik vardı. Kurulu düzeni bozan tek kişi iş yapan, yani gelip giden, konuşan, annesinin saçlarını tarayan, ayaklarını yıkayan kızkardeşti. Aslında onun bu şekilde davranışları düzeni güçlendiriyordu. Düzenin böyle devam etmesi için bu şekilde hareket etmesi gerekiyordu ve ne zaman koltuktaki kadına dokunsa, ona el sürse, onu döndürse, bunu adeta görev bilinci ile yapardı; sanki bizi de temsil ederdi. Orada güneşin altında oturanların olmadığını düşünüyorum, sadece bu görevi üstlenen kişi tarafından yıkanmış, alışılagelmiş gözalı-cı beyazlıktaki bezler bulunuyor. Suyun sesi, şiddetli bir şırıltı idi adeta; ıslak bezlerdeki su buharlaşıyor ve o çayırlık, herşeyin, hatta benim bile kaybolduğum, kaydığım, düştüğüm bir bayır.

işte, o eski zamanlar böyle anlatılıyor. Ama başlangıçta o anlara götüren, sonradan geri dönüş kararına, yani bir tek an'a dönüşen olay da neyin nesiydi? Ayrıca niye Bleiburg yerine eve daha uzak düşen Mittler’in tren garına gitmiştim ki? Öyle trenini kaçırmıştım ve öğleden sonra gelecek olan trene daha çok zaman vardı, batıya doğru, iki istasyonu geçip on kilometre yüreyerek vakit geçirmeyi düşünmüştüm... Ancak gezinerek yürümek, yavaş hareket etmek, yol uzatmak gibi durumlardaki başarısızlığım, beceriksizliğime rağmen yine de erken varmıştım. Mittler'in istasyonu köyün yanında Dobrawa-Ormanı kenarındadır. Genellikle Jaunfeld ovasında yükselen herşey, yani evler, ağaçlar hatta kiliseler bile, halkı gibi küçük ve basık olmasına rağmen bu cüsseli, kir tutmuş görkemli bir binaydı. Bir saat boyunca boşlukta imişim gibi binanın önünde bir ileri bir geri yürüdüm, ayaklarımın altındaki cüruflu çakılların gıcırdamasından ve güneşte parlayan rayların ötesinde çam ağaçlarının hışırtısından başka hiç bir ses yoktu. Çamların incecik gövdeleri ile minik kozalakları, o zamanlar henüz bahçelerde olmayan, ve süs bitkisi olarak bilinen kayın ağaçlarıyla bana göre doğanın simgesi idiler, istasyon binasının birinci katında görevlinin evi vardı. Oyalı perdeleri ve pencere kenarlarında kokularına asla dayanamadığını can alıcı kırmızılıktaki ıtır çiçekleri vardı. Pencerelerin arkasında hiç bir hayat belirtisi yoktu. Belli aralıklarla ok şeklindeki yapraklar, bir böceğin kanadını andırırcasına boyunlarını bükmüşlerdi. Binanın dar kısmını önüme alarak gölgedeki bir sıraya oturdum. Sıra o zamanlar $imdi beyaz kâğıt parçalarının yer aldığı yeşil ik-lerle bezenmiş bir çalılığın yanındaydı. Ayaklarımın yanında, hemen hemen büyümüş çimler kadar bir taş yığını bir zamanlar su başmanıydı. Başımı kaldırdım ve istasyonun yan duvarında duvar gibi gri-beyazımsı ve sadece dört köşesi belirgin karanlık bir pencere gördüm. Hiçbir şekilde güneş almıyordu fakat bir yerden ışık vuruyordu ve böylece pencnre parlıyordu. Köyde böyle bir tek pencere vardı o da varolmayan çiftlik sahibinin kapıcı dairesini andıran küçük kulübenin, yol işçisininkiydi. Hatta duvarın rengini almıştı -orada sarıydı- ve doğal olarak beyazla çevrilmişti. Oradan her geçişimde birşeyler görme umuduyla bakışlarımı oraya çeviriyordum; fakat oturup da oraya baktığımda zevkten dört köşe oluyordum. Buna rağmen belirsizlik kaybolmuyordu ve baba evinde de bunun eksikliğini hissediyordum. Şimdi Mitler'deki bu karanlık pencere yüzünden anımsıyorum da, kırk yıl önce 1920 yılında bir gece, baba "göz nesle-si" geçirdiği için, Klagenfurt'daki bir doktora götürmek üzere, el arabasıyla henüz yürüyemeyen ağabeyimi sabah trenine yetiştirmek için buraya getirmişti. Gecenin o vaktinde koşuşturmaları hiçbir işe yaramamıştı. Gözünü kaybetmişti. Radyonun da bulunduğu ibadet köşesindeki fotoğrafta gözünün yerine süt renginde bir beyazlık vardı. Bunun için anılar bir açıklama sayılamazdı: karanlık pencerenin anlamı açıklanmıyordu, ama bu bir işaretti ve aynı anda döneceğim kararını vermiştim. Ve bu dönüş işaretin gücü değildi, aksine, yinelenen kör penceresi araştırma aletlerimle, yolculuk eşyalarımla rehberimle yola çıkacağım ertesi güne kadar geçen saatler için geçerliydi. Daha sonra, yani ertesi günün akşamında Jesenice istasyonunun lokantasında karanlık pencerenin parıltısını düşündüğümde açık bir anlam belirmişti -bana göre "arkadaş, daha vaktin var!" anlamını taşıyordu.

2. Boş Patikalar

Şimdiye dek babanın evi, Rinkenberg köyü, Jaunfeld ovası hakkında anlattıklarım Jesenice istasyonunda bir çeyrek asır öncesinde yaşadıklarımı şu anda yaşıyor gibiydim ama bunu kimselere anlatamazdım. Hissedebildiğim sadece sessiz anılar, kısa, uzun, sessiz ezgiler (ritimler), birbirine uygun olmayan heceler, periyodların kuvvetli titreşimleri, birbiriyle bağlantısı olmayan sözcükler, bir veznin yavaş, giderek genişleyen, kavrayan sürekli temposu ve buna uygun ; olmayan bir vezin, başlangıcı belli olmayan ani bir hamle, boşlukta sarsılış, karışık bir öykü, sahipsiz, içten gelmeyen bir ses, bir yazıyla bağlantısı olmayan şeylerdi. Yirmi yaşındayken yaşanmış olanlar anı değildir artık. Anılar yaşantıların geriye dönüşü demek değildir aksine anımsandıkça gerçek yerini bulur (geçmişteki izdüşümleri ortaya çıkar). Geçmişe dönüp baktığımda şunu öğrendim: İşte yaşantı buydu, tam tamına böyle! Ve böylelikle o anların bilincine vardım, adlandırabildim, onlara biçim vererek kontrolüm altına alabildim ve bu yüzden anılar bana keyif veren bir geriye dönüş olmaktan çok, bir iş üstünde olmak gibiydi. Ama anıların iç dinamiği onları yaşayan aracılığıyla bir öyküye dönüştüğünde kendi yazgısını bulur; bu yazgı sonuçta kendini tamamlayan anılarla daha öteye ve başka yaratıcılıklara ışık tutabiliyor.

Oturduğum yerden tezgâha doğru her bakmamda, garson kızın oradan, dönüp bakması ne kadar garipti; sanki benim gibi bakıyor, oturuyor, aniden hareket ediyor zaman za-

man parmaklarıyla masaya vuruyordu. Fakat kafamda oluşturduğum öykünün tümünü biliyormuş gibiydi ve ona başka birşey daha söylememe gerek yoktu! Sözcükleri bulmadan öykümü oluştururken saatlerce boş bir şişeyi elimde döndürüp durmuştum ve tezgâhtaki kadın da benimle birlikte aynı şekilde kendi tarafında bir kül tablasını döndürmüştü. Düşmanımın beni taklit etmesinden çok bu birlikte döndürüş, yaşamın ritmini aynı tonda yakalamamız beni yeniden canlandırıyordu. Bu yüzden burayı terketmem gerekmiyordu; yan tarafta erkekler yine zar atıyorlardı; onlar oynadıkları sürece burada kalabilirdim. Görünmeyen bu adamların konuştukları dili anlamamama rağmen tadını çıkarıyordum. Jeseniceli olmayan Sırp, Kroat ve MakedonyalIlara yabancı olap ben ara sıra yere düşen zarları almak için eğildiğimde (onların çoktan evlerinde olmaları gerekmiyor-muydu?) içlerinden biri diğerlerine yabancıyı, dünyanın diğer ucundan gelen kaçığı gösteriyordu. Bana yolunu kaybetmiş bir yabancı gibi sorgularcasma bakıyorlardı. Doğrusu bu ya ben garson kızın şahsında bir süre sağlıklı, canlı, masum (ya da sapasağlam) duran anneyi görmenin keyfini çıkarıyordum. Bu arada yorgun düşmüş olmalıyım ama yaşadığım bu anlar beni diri tutuyor olmalıydı ki yoğunluğumun farkına varmadım. Ancak tüm zar atanlar evlerine gittiklerinde kendisinde anneyi gördüğüm garson kız tezgâhın arkasından çıkıyor ve büyüyü bozarak gitmem gerektiğini hatır-layor: "Gece yansı olmak üzere."

Ancak açık havada yorgunluğumu farkettim. Bir geçitteydim. Birşey yokmuş gibi duraksamadan geçtim ancak birkaç adım sonra günün son saatlerinde çevre adeta yok olmuştu;

istasyona geri dönemezdim, nereye gidebileceğimi de bilmiyordum, öylece kalakaldım. Görünürde hiçbirşey yoktu. Oraya varışımdaki gibi her yer'zifıri karanlıktı ve bununda başka bir ülkede geçirilen ilk günle bir ilgisi yoktu. Daha önce ve daha sonraki yaşamımda daha ne kadar böylece kalabilirdim? Bunun sonu nereye varırdı? Çıkış neredeydi? Aslında bir çıkış vardı ancak bulunması gerekiyordu. Koşar adımlarla oraya buraya gidiyordum; gökyüzüne doğru bütün yönleri hedefsizliğin bir örneği idi. Ömrüm boyunca böyle ne kadar çok yanılmıştım, evimde bile, kendi odamda gözlerimle bir elbise dolabında ellerimle bir işte takım kutusunda.

Etrafta otobüs yoktu, sadece birbirinin ardında sınıra doğru giden Yugoslav ordusuna ait yük kamyonları vardı. Arkaları açıktı ve her iki yanda uzunlamasında sıralarda sırt sırta oturan askerleri ve bu sıraların ortasında oluşan çukurları görüyordum. Sahanlığın kenarında ön planda olan iki asker birbirlerine sırtları dönük hatta bir ellerini çaprazlamasına duran kayışlarına koymuş bir halde o çukurların çıkışını kapatıyorlardı. Kemerleri daracıktı, bel veriyordu ve buna rağmen askerler her seferinde gayet sakindiler, sanki birbirlerine sıkı sıkıya bağlanmış gibi öylesine haraketsizdiler ki bantlarla ya da iplerle değil yorgunluklarıydı onları birbirine bağlayan. Koloniyi şehrin dışına, kuzeye daha yeni geldiğin yöne doğru takip ediyordum. Küçük asker bir araç durmaksızın yanımdan geçti: Humtschar’lı grubu anımsayarak çekingen bakışlarla hafifçe elimi kaldırıp selâm verdim ve onlarda beni selâmladılar; asker kaçakları bir başka oluyordu. Piramit şeklindeki çatılmış tüfekler, hareketsiz iki sıra kafaları ve kayışlarının arasından çıkan ve sarkan kollarıyla askerlerin olduğu arazi jipleri tekrar tekrar ortaya çıkıyordu, bu kervanın sonu yok gibiydi. Hele sondaki biri şaşırtıcı idi, arkasında yükleme kısmı tamamen açık ve üstelik boştu da, askerler yoktu ve yarım daire şeklindeki boş bir tüneli andırıyordu, belirli birini, çıkışını bildiğin Karawanken²lerden geçen ki o çıkışta birkaç saat önce trenin son kompartımanında bir kez daha anılarıma dönmüştüm -artık hiçbirşeyin anlamının olmadığı bir anda bir Jesenice gecesinde- aynı uzaklıkta tam orada kapkara bir yarım daire gibi görmüştüm o çıkışı. Askeri arabalar yoktu artık; yok boşalmıştı. Vadide yok olarak, genişliğinden geçerek yorgunluk ve haksızlıktan sıynlabilmek, ekini yere sermek gibi olağanüstü birşeydi; güneydeki demir yollarının her biri gibi boğucu, bunaltıcı idi ve bütün gökyüzünü kaplayarak efsanevi bir hava ordusu gibi beni bir anda yukardan aşağıya fırlatan ve beni şehrin kenarlarındaki evlerin Önünden hiç kimsenin olmadığı ülkeye sürükleyen.

Gurbetteki bu ilk gece belki kısa anlatılabilir ancak anılarımda o gece yaşamımın en uzun gecesi on yıllık bir zamanmış gibidir. Sadece kısa kesmek istediğim için değil: Yirmilik bir delikanlının bir handa gecelemesi söz konusu olmazdı. Buna rağmen sadece uyumayı düşünüyordum. Tünel fikri bana hiç de çılgınca gelmiyordu, bu düşünceyi uyguladım. Çıkışın olduğu yer benim için giriş olabilirdi; trenin beni uzaklaştırdığı o yere doğru yaklaşıyordum, sadece bir sığınağa!

Karanlıkta rayların yanındaki yolu buldum ve hatta sanki başka türlü olmazmış gibi yasak bölgedeki hücreyi. Artık tüneldeydim, tıpkı bir evde gibi ve işte birkaç adım sonra orada önceden tasarlanmış gibi, bir kayanın oyulmuş ve beton parmaklıklarla raylardan korunmuş bir hücre vardı: "benim yerim" diye düşündüm ki bu benim gençliğime ait bir düşünce oyunu idi. Yanımda taşıdığım el feneriyle biraz güneydeki bir Karst mağarasında kardeşin izini bulmak için bir dere kıyısının kızıl parlaklığını almış olan balçıklı zemini aydınlattım. Beton duvarda yapışmış minicik bir kıldan başka birşey yoktu ki. Avusturya çıkışındaki Villach'da oturan tarih öğretmenim aklıma geldi: Bir öğleden sonra bana bize yakın olan komşu tünelin, bir yol tünelinin son dünya savaşının esirleri tarafından yapıldığını, o esirlerden bir çocuğunun da burada, hatta katledilerek de, öldüğünü anlatmıştı; hatta bana, sadece şakamıydı?, geceleyecek başka bir yer bulamazsam orada kalmamı tavsiye etmişti: Öğretmen "hâlâ masum" birini uykusu, "illegal yerlerin legalleştirilmesi", "kötü ruhların kaçmasını" ve "dehşete düşenleri püskütmeyi" teşvik ettiğini bu duruma uygun olan öyküsünde yazmıştı. Her tünel imparatorluk zamanından kalan Jesenice'nin her suçsuz sığınağı son savaştan beri "şüpheli" bir yer'di onun için.

Nihayet karanlıkta ilk önce bir parça ekmekle kokusuyla çürümeye başladığını belli eden bir elmayı yiyip bitirdim, öyle ki meyvadan bir başka, taze hava akımı geliyormuş gibiydi. Sonra kıvrılıp yattım; ancak uykuya dalamadım. Uyu-duysam bile bu sonsuz kâbus içinde birkaç saniye sürmüştü. Babanın evi boştu, harabe gibi. Drava nehri derin vadiden çıkıyor ve bütün ovayı suluyordu. Dobrawa'nın çalılıkları üzerine güneş vuruyordu ve bu adeta bir savaştı. Ayağımdaki ayakkabının tekinin kaybolmuş olması, saçımı sağa değilde sola ayırmam, evimizdeki bütün saksılardaki toprakların yarılması, bitkilerin kuruması beni hemen uyandırdı. Korkudan terlemiş vücudum pis pis kokuyordu. Aslında beni korkutan yerimden sıçratan düş değildi; korkunç bir gürültüyle parmaklıkların bir adım ötesinden geçen bir gece treniydi. Uzaklara giden bir trendi belki de; Belgrad'a, İstanbul'a ya da Atina'ya giden, Yunanistan yolundaki okul arkadaşlarımın çoktan çadırlarında ya da açık havada uyku tulumlarında yattıklarını düşünüyordum. Onların yabancı şehirden, sıcak geceden, diğerlerinden, eski komşularının orada bulunuşlarından nasıl heyecanla sohbet ettiklerini ve uyuyanların bu ortamda sakince dinlenebildiklerini, kâbus görmeden düşleyebiliyordum ve onlarla birlikte olmadığım için kendime kızıyordum.

Sığındığım yer değil ama karanlık ve güya lanetlenmiş olan lağım kanalı bende daha çok bir suçluluk duygusu uyandırıyordu, ailemi terkcttiğimden değil yalnız olduğum için kendimi suçlu hissediyordum. Geceleyin birkez daha bir suç olmaksızın bir günahın olabileceğini. Bunu daha önce de biliyordum ve gelecekte de bunu tekrar öğrenmek zorunda kalabilirdim. Bir suç ama kime, neye karşı? Kendime karşı. Hatta düşmanların tümü bile şu anda en ufak bir bela olamazdı. Bana tamamıyla zıt olan, yabancı dili konuşan kız arkadaş, Filip Kobal'a birkaç defa bu efsanevi ülkeyi dolaştırmak için teklifte bulunmamış mıydı? Şu anda bizim birbiri için soluk alan vücutlarımızdan daha iyi birşey düşünülebilir miydi? Gece boyunca onun yanında yatmak, sabahleyin uyanırken elini onun vücudunun üzerinde bulmak.

Gerçek kâbuslar sarmıştı beni. İstasyonun lokantalarını terketmekle biten öykü uykuda düşlerime girdi. Hatta uyanık olduğum için daha farklı, daldan dala konarak birbiriyle bağlantısız bir şekilde. Öykü bir "ve", bir "sonra", bir "eskiden" şeklinde artık benim dışımda gelişiyordu. Aksine ben tek tek sessiz harflerden sözcükler oluşturana dek beni izliyordu, kışkırtıyordu beni, eziyordu, göğsüme bastırıyor beni boğazlamaya çalışıyordu. En kötüsü, hiçbir cümlenin bitmemesi, bütün cümlelerin ortasında bölünmesi, kabul edilmemesi, bozulmaması, yüze göze bulaştırılması ve geçersiz olarak açıklanmasıydı ve anlatmanın hemen kesilmemesi gerektiği, soluk bile almadan tekrar yeniden başlamam, yeniden hız alarak yeniden başlamak zorunda kalmamdı ve benim bu birçok anlamsız sözcüklerle, hiçbirşey ifade etmeyen, gündüzleri çabucak bulunan anlamın geriye dönüşte yok olan, değerini yitiren bir ritimle yaşam boyu boş yere uğraşmam gibi görünmesiydi. İçimdeki anlatıcı, hatta esrarengiz kraldan daha gerçek olan düş dünyasına sürüklenerek ve orada dev gibi büyüyen öykünün ölümle bitirilen bir çemberinde kekeleyen, doğru dürüst bir cümle kuramayan köle misali eşek gibi çalışıyordu. Uyanık duyularla yumuşaklık kendiliğinden hissediliyordu. Öykünün ruhu -ne kadar da kötü olabiliyordu!

Uzun çabalardan sonra nihayet birbirinden ayrı, iki anla-

şılabilir cümle kurmayı başardım ve aynı anda üzerimdeki baskı kalktı; bu sefer de karşıtımı buldum yanımda. Düşlerimde karşıtım anlattıklarımı düzelten, doğrulayan; anlatıcıyı onaylayan bir çocuk kimliğinde idi. İçiçe girmiş dallarında meyva yerine taş yüklü ağacın çocuk olmadan "tehlike" anlamına gelirken onun sayesinde "mucize ağacı" olarak görülmesi, yükselen suda birdenbire benim de aralarında bulunduğum birçok yüzücünün çırpınmasıydı; uykudakilerin yanaklarının altındaki toprağı kitap gibi duyumsamaları idi.

İşte böylece en uzun süren bu gecemde kısa süren yarım yamalak uykumda diğer gecelerden farklı olarak beni bende hissetmek için yüzüstü değil de ellerim ensemde sırtüstü uzanarak yatmak ve tünelin tavanından damlayan su damlacığını işitmek bana haz verdi. İlk önce dehlizin içine sürünerek girdim ve kendime bir yer buldum. Üstümdeki kardeşimin paltosu sıcak bir örtü gibiydi ve tıpkı eskiden onunkilerde olduğu gibi etrafımı karanlık çevreliyordu. Yakındaki çıkıştan sürekli gri renkte ateş böcekleri uçuşarak içeri giriyordu. Bir keresinde avucuma konan ateş böceğiyle etraf aydınlandığında beni şaşkınlığa düşüren büyük bir alan gördüm. Kendimi emniyette hissetmek için uyukladığım sırada yorgun Odyseus'un bulunduğu efsaneyi düşlüyordum.

Bir süre sonra yine uykum kaçtı ve içimi sonsuz bir yalnızlık duygusu kapladı. Tabiri caizse bu yarım yamalak duygu. insan ıssızlığında bana arkadaşlık eden en son şeydi, anında görüntüsünü değiştiren bir koruyucumdu. Eğer bu rüyamda sözcüklerin anlamı değişmiş ve hayaletlerin olduğu bir öyküye dönüşmüşse böyle ani uyanmalar beni tehdit

eden bir cezanın yaklaşması demekti. Bu belkide istenmeyen bir yerde kalmaktan değilde çevredeki sessizliktendi. İnsan topluluğu dışında nesnelerin dili yoktu ama onlar topluma itaat etmeyen, yargılayan kişiler oldular: Hayatımda yıkıcı olan dehliz duvarından içe doğru bükük olan çıkmış demir çubuğun işkence ya da idamı anımsatması değilde toplum dışında olmam ve onun bana benim de ona karşı suskun oluşumdu. Gerçi demir çubuğun bükülmüş S halini sekiz rakamına ve nota anahtarına benzetiyordum fakat nafile o bir zamanlardı. S harfi, sekiz rakamı ve nota anahtarı masalı inandırıcılığını yitirmişti. Hiçbir zaman öykünün gri karanlığında oradan kaçmadım ya da oranın sessizliğinden, boğucu havasından, bir tavan çökmesinden, bir başka yolcudan -böyle bir durumda mutlaka yakama yapışır ve yeryü-zündeki tüm dillerle küfredilirdi-, bilakis beni saran aynı zamanda dünyevi olmayan dilsizliği, ruhun yok oluşunun verdiği korku bedensel bir ölüm de demekti ve tamamlayıcıydı. Burada daha güçlü, daha tehlikeli, çok tekrarlanan şeyleri anlatmayı deneyeceğim: Bir zamanlar bir adım daha içeriye, dışarıya, özgürlüğe doğru gidebilseydim bugün bana kaçacak yeri, sığınağı, parmaklığı olmayan görünmeyen bu tünelde kalmak zorunda olur muydum ve insanlığa giden tek yol, yazar olmak isteğiyle onun tutsağı olduğum sessiz gezegenin nesneleri karşısında suçlu bizzat bendim. Beni bağışlayacak bir sözcüğü arar mıydım? İşte bu yüzden mi tünelin önündeki otların arasında küçük bir küme halindeki ateş böceklerinin ateş püsküren yer altındaki girişi bekleyen ejderhaya dönüştüğünü görüyorum -oradaki bir haziden beni mahrum etmek için mi yoksa beni korumak için mi yer altındaki girişi engellediğini bilmiyordum?

Fakat yukarıdaki dünyanın ya da sadece dünyanın ne

Bu merdiven bana boş bir patika gibi görünüyordu.

Böyle bir gecede Karst garında son treni bekledim.

¹

•Karfreiı" Paskalyadan önceki cuma günü.

²

"Karawanken" Avusturya ve Yugoslavya sınırında, 2238 m. yüksekliğindeki güney Aipleri.

Fakat yukarıdaki dünyanın ya da sadece dünyanın ne olduğunu dönüş yolunda öğreniyordum. Şafak vaktine daha çok vardı ve henüz güneş doğmamıştı ancak vadi tüm çıplaklığıyla görülebiliyordu. Oraya ait şehir, Sava Dolinka kıyıdaki çalılıkların arasında duru bir parlaklıkla görünüyordu. Suya uzanan çayırda sineklerin olmadığı halde kuyruğunu sallayan bir at duruyordu. Çevrede işitilebilen tek ses hayvanın otlarken çıkardığı sesti. Bu sese nehrin şırıltısı ve uzaktaki tren istasyonundan gelen itiş kakış sesleri eşlik ediyordu. Çayırlığın yan tarafında vadi ile raylar arasında "Jesenice'nin asma bahçelerini" anımsatan küçük bahçeler vardı. Etrafı alçak çitlerle çevrili, ortasında bir sıra ve tahtadan kulübelerin olduğu sebze bostanları ve meyva bahçeleri bir örnek oluşturuyorlardı. Bostan ve bahçelerinin bazıları biraz eğimli vaziyette bir kısmı seki seki nehre kadar uzanıyor ve sanki beliren bahçeleri bu nehir suluyordu. Ağaçlar üzerindeki yeni olgunlaşan elmalar ve tarlalardaki fasulyelerin gözle görünür rengi sarıya çalan beyazdı. Tren yolunun yakınından geçtiğim patika yol yumuşaktı. Yolda oldukça kalın bir toz tabakası vardı -öylesine sık ve bozuktu ki toprak yol ayakkabılarımın izleri dahi çıkıyordu. Çiğ damlaları toprağı ıslatmıyordu aksine kürecikler oluşturup üzerinde duruyordu. Dehlizden dışarıya attığım ilk adımla birlikte omuzlarımdaki ağık yük ve dişlerimde hissettiğim metal tadı kaybuldu; o anda gözlerim yıkanmış gibiydi, hayır sudan değil daha çok o kendine özgü manzaradan, beni etkileyen bu vadinin güzellikleri ile daha önce karşılaşmıştım ama şimdi bu doğa parçası bana gerek çayırda yayılan atıyla gerekse birbirini birleştiren harf sırası gibi dizilimiyle kısacası A’dan Z'ye her-şeyin iç içe olduğu muhteşem güzelliği ile daha anlamlı görünüyordu. Ve karşımdaki ufukta gerek yatık gerek dik gerekse yaslanmış olan yer şekilleriyle, yükselen nesneleriyle tasvir edilebilen bu manzarayı "dünya" olarak kabul ediyorum şimdi; buraya Save vadisi veya Yugoslavya'yı kasdetme-den "vatanım" diyebilirdim ve dünyanın böyle bir görünümü aynı zamanda seneler boyunca beni hayran eden tanrının tek tasarımıydı.

Sabahın erken saatlerinde bu gezintim, sanki bir çözümleme, sürekli bir okuma, bazı şeylerin farkına varma ve sessizce yazı yazma gibi idi. (Fakat çocukluğumda ailem buna güldüğü halde sürekli olarak havaya birşeyler yazmaz mıydım?) İşte burada dünyayı omuzlayan iki şey olduğunu far-kettim: atın taşıdığı yeryüzü, asma bahçeleri, tahta barakalar ve işaretler, simgeler şeklinde bu nesneleri taşıyan çözümleyici güç. Kardeşin geniş paltosu içinde omuzlarımın diklendiğini hissediyordum -çünkü işaretlerin algılanması ve aralarında bağlantı kurulması, ağır nesneler gibi zıtlık oluşturarak etkiliyordu beni- sanki anlaşılması güç olan bir yazının yarattığı altından kalkılması zor bir yük idi; sanki havaya yazılan ya da sesli harflerden oluşan bir sözcüktü; örneğin latin-cedeki "Eoae" ifadesi, "Eos"un zamanı" diye çevrilebilir, "Sabah kızıllığında" ise "Sabahleyin!"

Güneş doğmadan uzun süre önce vadi, bir başka güneşe, gece karanlığında bir ışık demetini andıran güneş simgesine daldı ve orada uyuduğum yerdeki -üzerine bronz renkli ışıklarını saçarak- çamur yarıkları, köşeli bir yazıya, oraya uygun bir anma tabelasına bağlayarak sanki bir çeşit günahtan arınma duygusu yaratıyordu. Daha sonraları Karawanken tünelinden her geçişimde cama yaslanıp Yugoslavya tarafından, karanlığın içinden süzülen sabahın ilk ışıklarını beklemeye başlardım. Tren ne kacter hızlı hareket ederse etsin: Bir an çıkışın önünde bulunan o oyuk hücreyi fark ettim ve süzülen yaprakların yayıldığını, silindir şeklindeki sırt çantası ile birlikte kıvrılıp yatan yirmi yaşlarındaki delikanlıyı ve hâlâ orada duran havalandırma boşluğunu gördüm, işte bu yerler benim için az da olsa bir savaş yerini, sığınağımı, ya da geçmişteki sessizliğin boğucu ortamı anlamına geliyordu. "Eoae!" bu kimbilir hangi pencereden sabahın aydınlığını, gözetlediğim ya da kalk borazanını işittiğim yerdir, işte o zaman çevremde olup biteni, oradaki komşu evini, arada geçen tramvayı, arkadaki hava alanını ya da ufuktaki çizgiyi, kısacası bütün bu sözcükler ve anlamları yeni bir güne başlarken, belleğimde canlanan, birbirine bağımlı bir yaşantı zincirini oluşturuyordu.

E-O-A-E: Arasından geçtiğim tren rayları ve nehir, karanlıkta şekil, değiştiriyordu sanki, iki yanı ağaçlıklı yoldan geçer gibiydim, yolda kimse ile karşılaşmamama rağmen son derece canlı ve kalabalık geliyordu bu ülke bana. Çünkü bu düşünce insana mantıklı geliyor, zira insan, işlemeye hazır bir makine gibidir, istasyonun önündeki birkaç dükkan ve tamirhane gerçekten de açıktı. Öteki salonlar karanlıktı, sadece teçhizat tablosu aydınlatılmıştı. Ölçme aletindeki göstergeler hareket ediyor, ses çıkarıyordu, her seferinde aynı ses çıkıyordu. Büyük bir çark harekete geçiyor, ince dişleri görünmeyene dek her defasında da daha hızlanarak dönüyordu. Bütün çark taslaksız şemalar halinde duvarın yanında idi. Aynı şekilde karanlık bir büronun masasının üzerindeki bir lamba ve telefonlu, sürgülü hesap cetvelini, bir çalar saati aydınlatıyordu. Yükleme rampasına açılan kapı aralıktı ve rampa, çekilme sinyallerinin renklerini değiştirdiği yerde her iki yana doğru açılan ray hatlarını gösteriyordu. Geceye ait bu anların sonucu, sandığım kadarıyla orada çalışanlar birbirlerini görmüyorlardı bir türlü bitirilemeyen işler, yalnız bir ekrandan görülebiliyordu. Bir tül perdenin ardındaki san yarım küre, aynı şekilde yanında bir insan olmadan ve anında ses çıkararak dönen depodaki vantilatör, düz bir zeminde hızla dönen hareket kayışı ve bacadan çıkan dumanın yoldaki gölgesi, işte tüm bunlar başka bir yere gitmem olanaksız olduğundan, oradan geçerken gözlediklerimde

Benzerini sınırın öbür yanındaki ülkemde görmüştüm, özellikle de tanıdığım birkaç şehirde...Şimdi kendi kendime neden orada kendimi dışlanmış hissettiğimi ve neden burada iç bölmelerdeki titreşimlerin dışarıda duran eşyalara aksettiğini; neden avizeli odanın evdekinden farklı olarak konfor anlamına geldiğini bir sıranın ışıklı merkezini; adeta gizemlilik, sıcaklığın bir tapınağını gösterdiğini sordum ve işte bunun üzerine Avusturya-Rosenbach sınır istasyonunun önünde bir sırada oturup kargo arabasını bekleyen bir işçi grubunun görüş ve konuşmalarını anımsadım; aşağı yukarı şöyleydi: "İşte yine bir gün başlıyor" -Perşembe oldu- "Ama daha sonra yine başlıyor" -"Sonbahar yaklaşıyor"-"Ondan sonra yine kış gelecek"-"Hiç değilse Pazartesi değil"-"Kalktıgında karanlık oluyor, eve dönünce yine karanlık, bu yıl evimi doğru dürüst göremedim."

Neden Yugoslavya'da daha sabahın kör karanlığında, daha ilk bakışta sevimsiz görünen sanayi alanıda, bütün geleceğin olduğu gibi görünmez eller tarafından yürütüldüğü, işçiler, kesinlikle insanlar, şimdiye dek alışık olmadığım başka bir izlenim bırakıyorlardı. Hayır, temeldeki farklılık bize öğretildiği gibi "Ekonomi ve Toplum Düzeni"nden (bana yüzsüz almamı, ismim yerine bir numara taşımamı, kendi kişiliğimden, hatta özgürlüğümden vazgeçmemi beklemelerine rağmen) kaynaklanmıyordu ve sadece yurt dışında değildi (İlk günden beri alışılmış birçok görüntüyü yaşantı ve yenilik olarak algılamama rağmen): Sadece bir hayal ya da duygudan öte birşeydi bu -nihayet aşağı yukarı yirmi yıldan sonra yeri belli olmayan bir ülkede, soğuk, düşmanca, yabani gibi bir ülkenin eşiğinde durmak, o kendi doğduğu yerden farklı bir ülke; beni okul zorunluluğu olan biri, savunma ya da yedek (askerlikte ya da "halka" hizmet eden) biri olarak göremezdi; tam tersine onun tüm yabancılığı ile atalarımın ülkesinin benim öz vatanım olduğunu kabul etmem bekleniyordu benden, nihayet! Sonunda vatansız kalmıştım işte ve sürekli bir yerde bulunmak zorunda da değildim, hiç kimse bana dikkat etmiyordu, ama ben kendimi bana benzeyenlerin arasında hissediyordum. Memleketimdeyken, Rosenbach'da bir çocuk beni gösterip avazı çıktığı kadar "bakın, aşağıdan biri" diye bağırmamış mıydı? (Aşağı, henüz Almanya ve Avusturya dahil değilken Yugoslavya için kullanılırdı.) Özgür dünya, ahenk dünyası, geldiğim yer benim için şu anda gerçekten oradaydı.

O zamanlar bunun bir yanılgı olduğunu bilmiyordum. Ama bu şekilde öğrenmekte istemiyordum ya da daha doğrusu: Bundan kurtulmak istiyordum ve böyle bir bilinçlenmeyi₍ yaşamsal bir duygu olarak kabul ediyordum, iç güdülerim yanılgılardan hareketle bugüne dek değişmedi.

Her anı düşündüğümde, orada bulunan aletler ve beni oyalayan, çalışan makineler değildi; burada gizli kalmış, unutulmuş, yorulmak bilmeyen iş başındaki benimkilerdi; özellikle de ışıklar, o odadaki abajurun ışığı, yazı masasının üzerinde duran büro lambasının ışığı ve en çokta beyaz, tozlu, un gibi değirmenin dişlileri arasından geçer gibi bir holden diğerine sızan floresan lambasının ışığı. Harekete geçirmek, merdaneyi döndürmek ve birlikte çalışmak (katılmak işe!) Çok şaşırtıcı idi, birinin yanında çalışma zorunluluğu, Bu kişi özellikle baba gibi "hiç bir şekilde bir iş yapmayan" biri ise. Ve ben çalışırken hiç kimsenin oraya gelmemesini isterdi (babama göre beceriksizdim). Kendimden öylesine emindimki isteyen ellerime bakabilirdi, evdekinden farklı olarak beni kimsenin gözetlemediğini bilsem el hareketleri-mide "haydi" sözcüğüne uysa: Ama ışık beni ta salonların içine çekiyordu, görünürde olmayan çalışanların yanma doğru. Açıkçası yolda, kıyıda köşede, yürürken yanında beliren gölgeyi takip ederek koşar adımlarla yanlarından geçerken içimde onlara katılma isteği belirmiyor muydu? Hayır, işlerim yolunda gitsin diye babanın deri bandı bileğimi sarmıyordu, daha çok nabzımı sıcak tutuyorlardı. Çalışanlarla uyum içinde olmak, ayın işten zevk almaktan değil, keyifli bir halde sızlanmadan yanlarından geçmekti.

Ve böylece uygun adım, uyumlu ses ve dengeli uyum arasındaki farkı öğrendim. Başkaları ile, bir tek kişi ile birlikte bile olsa, uygun adımda yürümeye artık katlanamıyor-dum. Sonra hemen tekrar durmam, tekrar hızlanmam ya da yana geçmem gerekiyordu. Hatta kız arkadaşımla yanyana yürüdüğümüzde, ikimizin dünyaya karşı yürüdüğünü düşünüyordum. Uyumlu bir birliktelik ise bana olanaksız gibi görünüyordu: Sadece şarkı söylerken değil, bir başkası bana ses verdiğinde, bu sesi almak, yükseltmek, devam ettirmek bana zor geliyordu, ancak tam tersine bir başkası bana katıldığında dilim tutuluyordu, beni tahrik eden bir çatışmanın ahenksizliği sessizliğimi bozuyordu. (Böyle bir kavganın nedeni, kız arkadaşın ikimizden "biz" olarak bahsetmesi yü-zündendi ki bu benim söylemeye asla cesaret edemeyeceğim bir sözcüktü.) Bu, Öylesine muazzam güçlü bir yaşantı idi ki, ben bunu örneğin bir seferinde pencerenin kolunu çevirdiğimde ve aynı zamanda uzaklarda bir araba kapısının kapandığını kar küreği ile yerler kazındığında çıkan sesle birlikte, ufuklara kadar çınlayan tren sinyalini duyduğumda yaşadım veya bir başka seferde ise mutfakta ocağın üzerine bir kap koyuyor ve aynı zamanda bir mektubu açıyordum; veya birşeyler yazdığım kâğıttan başımı kaldırıp günün bu saatinde olduğu gibi güneşin aydınlattığı karşı duvardaki resme bakıyordum. Ağaç, su pırıltısı, yol ayrımı, bulut kenarı tek tek donuk bir düzeyden bir nokta ışıltısı ile öne çıkarak bir sağa bir sola gidiyordu, -işte bugün geçmişi yaşıyordum, sabahın ilk ışıklarında sırtımda kardeşimin iki kitabıyla ağırlaşan çantamla, Jesenice'nin gürültülü, hışırtılı ya da hafifçe aydınlatılmış salonlarından geçerken. Bu düzeni canlandırmak için daha çok ortaya çıkıyordum. -Küçük ya da büyük hiçbir düşman bana çelme atamazdı. -Vadideki tüm duraklarda bekleniyormuş gibi hızla giden, boş bekleme salonlarını andıran boş ve karanlık otobüste o gün gördüğüm ilk insan olan şoförün gölgesi beliriyordu. Gökdelenin bir penceresinde henüz sabahlıkları ile duran bir erkek ve bir kadın görülüyordu. Erkeğin üzerinde atlet vardı. İşte yıllardır camdaki o buğu aklıma takıldı kaldı. Yukarıdaki adam işe gitmek üzere yola koyulmuyordu da sanki uzun yorgun bir geceden sonra soluk soluğa terleyerek işinden henüz gelmiş gibi duruyordu; sanki o benmişim gibi durum beni çok etkilemişti.

İstasyonun çaprazlama karşısındaki bir lokantanın önünde, henüz servise açlmamış bir masa ile bir sandalye duruyordu. Oraya oturdum ve ortalığın aydınlanmasını bekledim. Tren yolunun biraz aşağısında bulunan, birkaç merdivenle küçük ve aynı zamanda çok köşeli beton alana doğru inen yaya yolu bulunan caddede duruyordum. Bu alan, orada her duvarın bir diğeri ile değişik bir açı oluşturduğu yarım daire şeklinde evlerle çevrili idi ve her yönden koruyucu bir köy niteliğindeydi. Alışılmıştan farklı idi, aşağıdan yukarıya doğru bakıldığında panoramik bir görünüş yerine yakın ve akılda kalabilecek bir çevre gibi görünüyordu, bir arazi çöküntüsüne benziyordu..Evler alçak ve eskiydi, fakat herbiri bir başka zamandan kalmıştı. Hemen arkada çamların tepelerinin belirginleştiği koyu renkli ağaç topluluklarının bulunduğu bir vadi yükseliyordu.

Bulunduğum yerde henüz daha gece idi. Yaprağın dahi kımıldamadığı bu ortamda kaldırımın yukarısında görünen kuş bir hayal miydi? Şimdiye kadar ömrümde gece vakti bir gündüz kuşu görmemiştim. O kuşun konduğu yerde bir duvar yükseliyordu sanki. Lokanta çok erken açıldı ve işte ilk müşteriler, kahvelerini ya da Schnapslarını -omuzlarının üzerinden görüyordum- bir yudumda içip, tekrar yola koyulan demiryolu işçileri idi. Yağışlı gibi görünen hava sabahın ilk ışıklarıyla açıldı. Yaşlı, korkunç, erkeksi suratlı bir bayan garson bir bardak sütlü kahve koydu masama, yanmada kaim dilimli beyaz ekmeklerle dolu olan bir tabak. Kahvenin üzerindeki tabaka, kaymağı sevmeyen ve kahve her zamanki gibi servis yapıldığında "Nerede kaldı?" diyen ve cepheden döndüğünde annesine savaşla birlikte müşkülpesent halini yok olduğundan sözeden kardeşimi anımsattı. Sütün dalgalandığını ve önce koyu sonra rengi açılan sıvı üzerinde parçalanarak adacıklar oluşturduğunu farkettim. Beyaz ekmek yığını sadece kısa bir süre yüksekliğini korudu. Tazeliği ile ve ağzımda parçalara ayırırken oluşan baskı sırasında birazda hava yutarak, açlığımı bastırmak için bir oturuşta silip süpürmüştüm onları. O andan itibaren beyaz ekmek benim için Yugoslavya anlamına gelir.

Birara başımı kaldırdığımda yukarıdaki kaldırımdan bir sürü insanın gelip geçtiğini gördüm. Yol demiryolu hattı gibi idi adeta. Henüz okullar tatile başlamış olamazlardı. Çünkü yayalar arasında birçok öğrenci adeta rüzgara göğüs ge-rercesine koşuyorlardı. Rüzgar esiyordu. Yolun kenarındaki uzun solgun otlar, sahil yulafı imiş gibi hışırdıyordu. Denizi hiç görmemiştim, ama tren yolunun arkasında Atlantiğin kumsallarının yükseldiğini düşleyebiliyordum.

Yaşlı bir adam bir sandalye alarak lokantadan çıktı ve benimle arasında bir mesafe bırakarak yan tarafa oturdu, aramızda bir masanın sığabileceği kadar bile boşluk kalmamıştı. Hiç konuşmadan olan biteni birlikte izledik. İkimizde aynı şeye bakıyorduk, aynı süre boyunca izledik onu. Ve aynı zamanda bir sonraki görüntünün ortaya çıkmasını sağladık. O en uzun gecemden sonra ömrümde hiçbir zaman böylesine bir yaşantım olmadı; hiçbir zaman yanımdaki adamın bakışlarındaki gibi karşımda böylesine bir mekan ve böylesine bir ufuk bulamadım. Aşağıda beton alanda rüzgara karşı uçan bir güvercinin boynundaki parıltıya bakakal-mıştık. Ve vadinin yukarısına doğru trenlerden çıkan dumanlarla boylu boyunca sis içinde kalan tünele doğrulttuk başımızı tekrar.

Bu seyahate çıkmadan, henüz evde iken, açık havada güneye doğru bakmıştım; masmavi gökyüzü altında, doruğun öte yanında sıradağlarla engellenmemiş büyük bir alana içi-çe geçerek yayılmış, sahile kadar uzanan rengarenk şehirler vardı. Bir sanayi şehir olan Jesenice eskiden olduğu gibi şimdide, kirli havasıyla, küçük bir ovaya sıkışmış, dağların gölgeleri arasına hapsedilmiş bir resmi tamamlıyordu. Yuka-daki yoldan elinde kıpkırmızı parlayan testeresi ile bir adam, dondurma yiyen iki çocuk ve geniş elbisesi, rahat terlikleri ile, doğumunun yakın olduğu anlaşılan hamile bir kadın geçiyorlardı. Asfaltlanmamış, parke taşlı yoldan geçen kamyonların çıkardığı gürültü arasında savaş öncesi mektuplarında Marburg-Triest yolunun buna benzer bir yer olduğunu anlatan kardeşim geldi aklıma. Adria'ya olan geziler sırasında araba (okul müdürüne ait) sallanırmış, o da kendisini "altüst" hissedermiş.

Kuzeydeki dağların ötesinde, keni evimde iken Yugoslavya'nın başka bir boyutta, başka bir zaman diliminde olduğunu sanırdım. Gözlerimin önündeki binalar, her biri kendi içinde, bir toprak katmanı ile karşılaştırılabilir; yapı tarihinin evrelerini, Avusturya imparatorluğunun temellerinden, güney Slav İmparatorluğunun balkonlarını, bugünkü "Sloven-ya Halk Cumhuriyeti"nin bayrak gönderlerinin çukurlarıyla birlikte sade, gösterişsiz üst katlarını gösteriyordu. Bu cephelerden birine bakarken tüm benliğimle kayıplara karışan kardeşimin, bu yarı dökülmüş, buğulu, buzlu camdan balkon kapısını aralayarak çıkmasını istedim bir an. İçimden "Ağabey, ortaya çık!" diyordum. Yaşlı adamın benden taraftaki balkona baktığını farkettim. Sanki bu çağrı gerçekleşecekti. Bir an büyük bir çoşkuyla agabeyimini farkına vardım. Normal yapısında idi (Hiçbir zaman onu bu görünüşü ile tanımamıştım) geniş omuzlu, yanık tenli; sık, koyu, kıvırcık saçları arkaya doğru taranmış ve geniş alnıyla; körlüğü; beyazlığın gizlediği çukurlarda derinleşmişti gözleri. Adeta karşımda kral duruyordu, ürperdim, derin saygıdan tüylerim diken diken oldu, fakat daha çok birdenbire oturduğum yerden kalkıp ani bir kararla orayı terketmeme ve yukarıdaki yoldan gelip geçenlerin arasına karışmama neden olan bir korku idi bu.

Biraz kendime gelmiştim; bu dışarıdan etkilenme durumundan farklı idi, duygusal bir durum da değildi; daha çok heyecanlanacağım yerde sadece güçlü sezgilerim sayesinde bugünkü halimize egemen olan şaşırtıcı bir rahatlıktı.

Böyle bir insan kalabalığında yürümek, yirmi yaşındaki delikanlı için yeni birşeydi. Köydekilerin yabancı olduğu bir durumdu; ancak bayram günlerinde ve cenaze törenlerinde yavaş adımlarla yürümenin ya da yerinde saymanın dışında; yatılı okulda yalnız olunmadığı zamanlar görevli gruplarla birlikte hareket etmek zorunluluğu vardı. (Pazar yürüyüşleri ikişerli gruplar halinde sıraya dizilerek yapılırdı ki arkadakiler öndekilerin topuklarına basar ve bu durumdan şikayet eden horlanır ve ıslıklanırdı.) Oradaki kasabalarda -Bir okul gezisinde diğerlerinin omuzları üzerinden ve öğretmenin işaret parmağı ile gösterdiği kadarıyla gördüğüm Viyana'yı işte böyle tanıyordum- yavaş adımlarla ilerleyerek önüme bakarak yolun bir kenarından yürüyordum. Ürkek bir haldeydim. (Belki çok kullanılan "yabancılaşma" daha uygun bir sözcüktür.) Demek ki bir yere gözünü dikmek yerine etrafa bakabiliyordum. Avusturya'nın kasabalarında, Rinken-berg'deki halimden farklı, bakışlarım adım başı vitrinlere, reklam tabelalarına ve özellikle gazete başlıklarına takılıyordu. Ya da kaçamak bakışlarla karşıma çıkan bu ilginç şeylerden gözümü alamadan yürüyordum. Bunlar bana bir bakışa değil, dik dik bakışlara ya da tek bir organ olarak ağzın biçimsizce öne doğru kıvrılmasına veya tek kelimeyle, hep tek heceli, duyulamayan, tipik bir şive ile, yüzümden anlaşılabilir bir biçimde tamamen körlük ya da suratsızlığa neden oluyordu. Bizim oralarda sokağa çıkıldığında kalabalığa rastlan-mazdı, sanırım her fırsatta köpeklerimde yanlarına alarak sokağa çıkıp, kararlı ve sinirli gruplar halinde yürüyenler, kendilerini o şehirde haklı görüyorlardı... Bugün dahi, hem-şerilerimin beni "Merhaba" diye selamlamalarını bir selam olarak kabul etmeyip bir tehdit olarak algılamam sadece bir kuruntudan mı ibaret? (Parolayı söyle, aksi halde-!) ve ben özellikle neden çocuklar bu şekilde bağırdıklarında gayri ihtiyari ellerimi havaya kaldırıyordum? İster kenardan gideyim isterse ortadan AvusturyalIların beni yargıladıklarını, hüküm biçtiklerini, suçlu bulduklarını biliyordum, suçumun ne olduğunu bilmeden kabul ediyordum. Bir keresinde kaldırımda yürürken, yanımdan geçenin beni süzdüğünü farkedip kafamı kaldırdığımda vitrindeki mankenin boş bakışları ile karşılaştığım zaman nasıl da rahatlamıştım!

Yugoslavya'nın sokaklarında kalabalıktan söz edilemezdi, dolayısıyla ben ve benim gibi azınlıkta olanlardan -sadece küçük bir yer olan Jesenice'den sonra, büyük şehirlerde karşılaştığım gibi çeşitli veya tek amaç için çalışanlar vardı. Önceleri kendimi burada dağların arkasındaki Kârnten sokaklarında gördüğüm ve her defasında dikkaüeri üzerimden dağıttığı için minnet duyduğum sokaktakiler arasında yeri olan bir yabancı gibi hissediyordum. Önceleri bu caddede nasıl yürüyeceğimi şaşırdığım ve hatta istemeyerek insanlara çarptığım halde artık onlara ayak uydurup bu alışılmamış kalabalığın arasında rahatça yürüyebilecek duruma gelmiştim. Artık nihayet sokakta bezgin ve ayaklarımı yere sürüyerek yürümüyordum, (Bazı çocukların yatılı okul koridorlarında yürüdüğü gibi) aksine bu sokaklarda kendime özgü yürüyüşü bulmuştum; ayağımı parmaklarımın ucundan arkaya topuğa doğru hissedilebilir şekilde yuvarlarken adeta sallanıyor ve çocukluğumu hatırlatan tekrarlar içinde sessizce ve muziplikle sokaktaki taşları ayağımla fırlatıyordum. Bu kalabalıkta alışık olduğumdan farklı görüntüler vardı: keçi sakallı, kaba düğmeli, garip takım elbesile, deri pantalonlu ve her türden kıyafetlerle dolaşan insanlar. Sokaktakilerin kıyafetleri sadece gösterişsiz olmakla kalmayıp hiçbir özelliği yoktu; hatta polislerin üniformaları bile alışıldığı gibi göze batmıyor herhangi bir memur imajını veriyordu. Ürkeklikten sıyrılabilmek, başı dimdik, dosdoğru, birini eleştirmek yerine yalnızca siyah, kahverengi ve gri gibi renkleriyle "dünyayı" kucaklayan gözlere bakabilmek ne kadar güzeldi. Ayrıca trendeki diğer insanlarla aramdaki fiziksel ruhsal benzerlikleri farkedebilmem ki bunu hiçbir ayna gösteremezdi gurur vericiydi -yabancılık duygusu ise ortadan kalkmıştı-: Onlar gibi kemikli kaba suratlı, uyuşuk, yana sarkık kollarıyla kara kuru biriydim. Tıpkı sanki yüzyıllar boyu kralsız, devletsiz kalan rençberler, uşaklar gibi itaatkâr, uysal ve kanaatkardım (aramızda hiç asil veya usta biri yoktu.) -Ben ve diğerleri, bizler güzellikten, kendimize olan özgüvenden, cesaretten ve özgürlük duygusundan öylesine emindik ki bu toplulukta her birimiz diğerinin kahramanı gibiydi adeta. Bana bazı şeyleri hatırlatan şeyler şimdi diğerleri ile birlikte bir sözcük oluşmaksızın ortak bir sese dönüşüyordu ve yanıbaşımdakinin okuduğu gazetesinin başlığını soluk soluğa okuyabiliyordum, gazete başlıkları slovence değil sanki anadilim almancaydı ve renkli bir baskı değil sadece haberler vardı. Kalabalıkta konuşulan çoğu şeyi hemen anlıyordum. Bunun nedeni yolda yürürken hiç kimsenin benimle konuşmaması mı idi? İlkokul yıllarımdan beri yabancı dil derslerinde öğretmenle konuşmak zorunda kaldığımda niye öyle unutkan ve tutuk olurdum ki? Jutro sabah, danes bugün, delo iş, cesla cadde, predor tünel demekti. Dükkânların isimlerini bile tercüme edebilirdim, benim için gayet basitti: Kuzey ya da batıdaki pazar çığırtkanlığından burada eser yoktu, sütçü dükkânındaki süt levhasında, ekmekçide ekmek sözcüklerinden başka bir sözcük yoktu ve mleko ve kruh sözcükleri yabancı sözcükler değildi. Bu resimlere, sözcüklerin doğşuna, süt ve ekmeğin ilk resmine geri dönüştü. Bu imgeyi takıp edenbanka, banka alışıldığı gibiydi;

ama yine de örneğin doğduğum ülkemde renkli kumbaralardan yapılmış piramitin olmadığı vitrinlerin boşluğunu ilkel buluyordum. Bu tıpkı yoldan gelip geçenlerin yüzlerindeki boş ifadeler gibiydi. Bu insanların insanların arasında memleketimdeki bir köylümle ya da yakınımla karşılaştığımda olduğu gibi yapmacık, sahte bir gülümseme aramak zorunda değildim. Onların yüzlerindeki boş ifade maskesiz olduklarını gösteriyordu. -Bu durum gençlerle ilgili bir anımı anımsattı bana. Oradaki yollarda geleneksel av törenine katılmak için, Alpenstadt yolunda sıkıca giyinmiş ve bir traktörün romorkunu tıklım tıklım doldurmuş gençler vardı: Şehrin yakınlarında dururken ellerinde sopa ve zincileri yoktu, kafalarına geçirecekleri kocaman korku maskeleri hâlâ ayaklarının dibinde duruyordu. Delikanlıların yüz ifadelerinden yumuşak ve sevecen oldukları, yapmacık olmadıkları anlaşılıyordu. Aynı şekilde Jesenice'yi düşündüğümde, sanki yeryüzündeki tek yer olduğunu ve ne benim ne de bir başkasının yaşamayacağı bir gurur duyuyordum.- Hatta paskalya gecesi Rinkenberg kilisesindeki yerlere kadar uzanan, erguvani peleriniyle, köyden bir kaç adamla birlikte dinlenin boş mezarını simgeleyen boş çukurun önünde diz çöküp, daha sonra bunun önünde dümdüz gerilip balmumu lekeleriyle kaplı tanınmaz bir halde karnının üzerinde sessizce yatan babanın bile. Bir keresinde baba, radyo konserindeki enstrümanları saydığında, açıkça birbirinden ayırde-debilen dışarıdaki trafik ve fabrika gürültülerinin birbirinden ayırdedilebilen tek tük gürültülerin; istasyondaki tamponların birbiriyle çarpışarak çıkardıkları seslerle birlikte süpermarketteki alışveriş arabalarının takırtılarını bir bacadan çıkan buharın cızırtısını, topuklu ayakkabının yere sürtüşünü, çekiçle vururken çıkan sesi, aynı zamanda soluk alıp verirken çıkardığım sesi duyuyordum. Ansızın aklıma gelen bu gibi şeyler, burada varolmayan, eksik olan, Sloven endüstri şehrinde olmayan, geride kalan birşeyler olduğunu düşün-dürttü, hatta bunu hissettim. Alıştığım kilise saatleri burada çalmıyordu. Ki bu yüzden çevremi net bir şekilde duyabiliyordum, alelade bir ülke değildi ve alışık olduğum ülkemin zenginlikleri ile karşılaştırıldığında ayırdedilmesini ve "dünya" olarak deşifre edilmesini belirliyordu bu "yetersiz ülke." Fakat gözlediğim bu dünya imparatorluğu, bugünkü Yugoslavya ve bütün eski krallık ve imparatorlukalrı kapsamakla beraber gittikçe belirsizleşiyordu zihnimde: Aklımda kalanlar ise eski yolcu gazetelerinin kiril harfleri, okunabilir olanlar ise eski yunanca Chaire, bir villanın cephesinde (Giiebel-feld) Selam Sana! yazısı gibi bir resmi dairedeki eski Avusturya dilindeki yazıtlardan kalanlardı, -ama daha çok anlamlı olan benzin istayonundaki PETROL tabelası idi ki bu ağaçların arasından görünüyor ve sadece rüyada yaşanabilecek bir şekilde Çin'i anımsatıyordu. Ve aynı şekilde garip Tıh çölü, gökdelenlerin arkasında tozu dumana katan bir otobüsün görüntüsü ile biri eşiyordu. Ön cephesinde gideceği yeri gösteren rulo şeklindeki tabelasrkaymış ve okunama-yacak bir şekide iki yön arasında durmuştu; otobüs geçerken Ibranice yazılmış rulo gözüme çarpıyordu. Evet, gözüme çarpıyordu, çünkü yazının çevresini saran doğanın açılması bir korkuya eşlik ediyordu.

Karanlık penceredeki belirsizlik, dünya imparatorluğunun ortası gibi bakışlarımı çekiyordu...Pencere oldukça yüksekte, sanki yamaçta idi. Ve sınıra yakın, çiftlik sahibinin malikanesinin (tarih devrinde ayan meclisi, tarih öncesi de-

virde ise eski Prusya Asilzadeler Kulübü) ötesinde kapıcı dairesi Sandığım büyük bir binanın güneşli cephesine gömülmüştü. Binanın önündeki parlak kahverenkli tek tük çam ağacı, cephenin sarı rengini yoğunlaştırıyordu. Küçük bir çayırlıktan sonra giriş kapısına doğru taştan dik bir merdiven uzanıyordu. Orada sırtı bana dönük, bacağının biri bir basamakta, diğeri onun altındaki basamakta bir çocuk duruyordu. Ürkekti: Basamaklar bir çocuk için çok yüksekti. Kır bayır kendine özgü enine oyuk bir şekilde taralıydı; gölgeleriyle ön cephenin enine oyuntularına kadar uzanan, çim boyunu aşmış küçük karıklardan set vardı. Çamın arkasındaki ev, bir yapıyı değil de, doğal sarı renkli kayalıkları andırıyordu... terkedilmiş gibiydi. Çocuk, girişteki basamaklarda değilde bir çocuk bahçesinde duruyordu sanki.

Kör pencere enine ve boyuna genişliği ile tarzının tipik bir örneği idi. Farklı idi, benzeri yoktu. Onda toplanmış olan belirsizliğin gücü, bakışlarıma geri yansıyordu ve dil karmaşam ve karmaşık konuşmam bitiyordu. Suskunluk sarmıştı tüm benliğimi ve yalnız okuyordum. Bu kör pencereyi bir daha göremeyeceğime inanamazdım onun simgesel gücü beni çok etkiliyordu, bir kaçamak bakış dahi kafi idi, orada görünen ışıkta sönmüştü: yanındaki pencere -yani görülen-açıldı ve tekrar kapandı. Önce çok yaşlı, sonra da genç bir bayana ait olan eller tarafından kapatıldı bu pencere. Yaşlı olanın, aslında yaşlı olmadığını farkettim, ölümlü biriydi ve son bir çaba ile tutsak olduğu odanın kafesli pencerelerinden dışarı çıkıp ölümden önce özgürlüğe koşmak istiyordu. Alt dudağı içine kaçmıştı, dehşetten çarpılmış suratı ve hiç bir zaman kendiliğinden kapanmayacak cin gibi gözleri var-

dı.

Pencerenin önünde kimse yoktu, sabah güneşi içeriye giriyordu, ama içerideki ışık, sönmemiş, adeta yutulmuştu. Bir yanılasama idi sanki, çocuk da ortadan kaybolmuştu ve evin ve çimle kaplı bayırın enine oyuntulu gölgesi bana vuruyordu.. "Bu görüntü Filip Kobal'in” Tarih öğretmenim, biraz övgü biraz da azarla karışık olarak bu sözü ne kadar sık kullanırdı - bu görüntünün sihri bir kez daha kaybolmuştu. Hıçkıra hıçkıra ağlayan biri vardı karşımda, bu karışıklıkta onun kadın mı, erkek mi, çocuk mu olduğunu anlamak güçtü. Kaldırımda artık dayanılması imkansız insan toplulukları birbirini iterek kakarak, yollarını keserek gidip geliyorlardı; sanki devlet başkanının faltaşı gibi açılmış gözleriyle her taraftan izleniyorlardı ki bir otomobil fabrikasının sendika başkanı, berberdeki beyaz giyimli bir amiral, bir sinema salonu-nunda kentli karısının koluna girmiş smokinli bir adam, okulun avlusunda betondan bir imparator büstü, şimdi ise hepimizin üzerindeki tek yetki sahibi. Kör pencereye son bir bakış daha; o anda aniden beliren bir polisin eliyle işaret ederek beni kaldırımın öbür tarafına çağırması ve pasaportumu istemesi, otoriteyi pekiştirip kendimi suçlu yerine koymama neden oldu. Benimle aynı yaşlarda olan üniformalı genç polisin, dün oraya varışım sırasında pasaport kontrolümü yapan adam olduğunu farkettim.- ama sanki alacakaranlıkta artık kimse kimseyi tanımıyordu adeta; sanki hepimiz aklımızı yitirmiş gibiydik.

Adımlarımı saya saya istasyona geldim. Tuvaletlere, adeta sığınağa gider gibi rutubetli merdivenlerle inliyordu, orada da bu sığınağa, uygun, kemerinde sadece bir anahtar demeti bulunan bu sığınağın bekçisi bir kadın duruyordu. Kabinde boş yere o alışılmış yazıları ve resimleri aradım; oysa onlar şimdi bana yardımcı olabilirdi. Lavabonun üzerinde musluk yoktu, duvarda bir delik vardı sadece. Yukarıdaki bekleme odası ise karanlıktı ve kokuyordu. Orada sıkış pıkış oturan insanların, birçok yerlerinden sarılmış veya alçıya alınmış eklem yerlerindeki beyazlık gözüme çarptı. Işık istasyondan değil de aradaki koridordan geliyordu. Daha sonra yaralı baş parmaklarının üzerindeki yara bandını ve yanımda oturan adamın saçları arasındaki kanlı kabuğu görebildim. (Abartmıyorum, bütün bunlar zihnimi kurcalıyordu). Hatta kendimde bile itici olan şeyler farkettim o an, ayakkabılarımdaki kurumuş çamur, dizi yırtılmış pantalonum, kararmış tırnak uçlarım. Herkes elbesilerimle gecelediğimi, hiç yıkanmadığımı anlamış olsa gerek. Kafamın derisi kaşınıyordu, tıpkı yazın yatılı okulda ayak parmaklarımın şişmesi gibi. Harita üzerinde, boş yere bundan sonra gideceğim yeri belirlemeye çalışıyordum, haritaya düşen ışık sadece çukurların soluk rengini ve buzulların mavibeyazlığını görmeme yetiyordu. Ekskavatörle asfaltı delen işçinin bulunduğu perona çıktım. Karşı peronda Kuzey istikametine doğru harekete hazır Avusturya treni bekliyordu. Kompartımanlar aydınlık, temiz ve hemene hemen boştu. (Tren, daha sonraki yıllarda birçok Yugoslavın Villach'a olan alışveriş turlarına hizmet vermiyordu o zaman). Mavi üniformalı demiryolcular ile Avusturya'lı sınır polisleri birlikte bekleşiyorlardı. -sivil giysileri yüzünden polis oldukları pek belli olmuyordu. Üzerlerinde gömlek kollukları vardı, ceketlerini omuzlarına atmışlardı.- O sırada eksik olan bir yolcu bekleniyordu. Acelem vardı ama yerimden kımıldayamıyordum bir türlü. Karar ver artık! Geri dönmek neredeyse dayanılmaz bir arzu idi; sadece sınırdan geriye dönmek değil, köydeki eve, odaya, yatağa dönmek ve sadece orada uyuyabilmek. En yakın desteğin değildi. "Istasyon"da lokomotifin yanlarındaki yazıları okuyabilmek, "İş istikamet" yazılı oku anlayabilmemi sağlayan konuştuğun ve alışık olduğum Almancam sayesinde idi.- anlamı da değildi önemli olan kelimenin şekliydi.

Kararsızdım; üstelik hiç istemediğim birşeyi yapmak üzere olduğumu farkediyordum, matkabın ucu asfalta her değişinde çatlaklar, üstünde yürünen buz tutmuş bir su birikintisinde olduğu gibi, yıldız şeklinde birbirinden ayrılıyordu. Birisi ayaklarımın altına kadar geldi. Çatlağın sarsıntılarıyla yere baktım ve asfaltın griliğinde karanlık pencereyi gördüm yine ve hâlâ zamanım olduğunu gösteren o dostça işareti aldım. "Dünya İmparatorluğum" için çok mu şey istemiştim? Kimdim ben? Asfalt sayesinde, bir kereliğine değil, her zaman için kim olduğumu anladım: Dışlanmış biri, bir yabancı, belki de burada birşeyler arayan fakat birşey söyleme hakkı olmayan biri. Memleketimde, evimde herkesçe bilinen "insanlık onuru" denilen şeye hakkım yoktu burada. Bu durumun bilincine varmakla sakinleştim.

Avusturya treni hareket ediyordu. Makinist soru sorarcasına bana bakmamış mıydı? İstasyon aydınlandı ve şimdi daha geniş görünüyordu. Biraz evvel asfalt parçacıklarıyla ayaklarımın ucuna konan ve tekrar kaybolan serçeler Rin-kenberg çalılıklarının üzerine doğru uçmuşlar ve raylar arasındaki çakıl taşları üzerindeki oval şeklindeki asma yaprakları da oradan geliyordu, asıl yeri bağı olduğu halde; sanki kararın ta kendisi imişim gibi koşar adımlarla gişenin bulunduğu salona girdim ve bir bilet aldım; yaptıklarının kendisi için olmadığını nihayet anlayan birisi gibi alt geçitten geçerek en son perona doğru yürüdüm; çeşmede aceleyle elimi yüzümü yıkadıkdan sonra sınır ötesi yolculuğunu noktalayıp asıl yolculuğuma başlıyormuş gibi bir hamlede Güney-Batı trenine bindim. Camın kenarında hemen uyuyakalmı-şım.-Şimdi ayaklarımın altındaki asfalt parçası, yeni yetişen nesli düşündürüyordu, belki de bundan dolayı birçok şeyin onda iz bırakması gibi devrilmekle tehdit edildiği için, son anda bu düşüşten korunan ve titreyen elleriyle özgürce bu konu hakkında düşünmeye başlanan bir imgeyi ortaya koyuyordu.

Daha sonraki günlerimi kardeşimin her iki kitabıyla ilgili olarak araştırma yaptığım Bohinj çevresinde geçirdim. ("Wochein'da") Oraya her gidişimde ineceğim yeri kaçırmamak için gözlerimi açardım ve çayırdaki uzun, ince, tahta çitleri görürdüm, yere çakılmış iki tahta kazık (belki bugün betondandır). Bunlara paralel bir iki destek ve bunların üzerinde kurumaya bırakılmış yılın ilk hasadı. Aralarında ilkbahar çiçeklerinin bulunduğu biçilmiş ottu bunlar, sarı renkli saman yığını, renk renk beneklere bürünmüştü. Oradan gelip geçenlere yol gösteren bu levhaların bulunduğu direkler kazılara uzanıyordu, sanki tren, batıyı gösteren bu levhaları takip ederek vadileri aşıyordu. Ve ben uyurken rayların iki yanındaki çitler yön levhalarını destekliyorlardı, ve onların yardımıyla yolcular zaman kaybetmeden varmak istedikleri yere erişiyorlardı. Artık açık havada gecelemiyordum, Bo-hiska Bistica veya Wocheiner Feistritz kasabalarının merkezinde bulunan bir handa kalıyordum. Üstelik fiyatların düşük olduğunu gördükten ve paramı saydıktan sonra buna karar vermiştim. Öğretmenimin teşviki, yardımcı ders saatleri ve hatta bir gazetede "bizzat yazdığı" bir metnin yayınlanması (yanımdakilerden biri kafasını sallayarak "Bunu sen mi yazdın?" diye sormuştu), başka birşey yapmama gerek kalmadan diğerleri ile birlikte Yunanistan'a gidebileceğimi düşündürtmüştü.

Fakat beni bu toplu seyahatten alıkoyan şey, para değil daha ziyade bu yayındır. Çiftliğin avlusunda bisikletini tamir eden bir gencin öyküsüdür bu. Olay ayrıntıları ile anlatılıyordu; ışığı ile, rüzgarı ile, ağacın hışırtısı ile, yağmurun başlaması ile; öykünün sonunda genç çığlık atarak eve giriyor ve tam olarak bilemiyorum babasını mı, annesini mi faltaşı gibi açılmış gözlerle boş odanın zemininde yatarken buluyordu. Öykünün içeriğinin önemi yoktu aslında, yalnızca benim "yazmış" olmam hakikati, arkadaşlarımın benden uzaklaşmasına sebep olmuştu. Aslında onlardan birkaçı, içlerinden birinin yazdığı ve o senaryo ile "halk"a seslenen bir tiyatro grubunda çalışıyordu, benim durumum ise garip karşılandı. Kız arkadaşım daha yazıyı dahi okumadan, metnin başlığını ve adımın yeraldığı sayfayı görünce, aşağılayıcı bakışlarla süzmüştü beni; metni okuduktan sonra ise bu bakışlar yerini anlayışsız, acıma dolu, yabancılaşmış ve ürkek bakışlara bırakmıştı ve onu ne zaman kendi tarafıma çekmeye çalışsam bunun ne denli zor olduğunu hep hatırlamam gerekti. Çevremdekilerin benden uzaklaşmasının sebebi yine ben değil miydim? Ben değil miydim, gazete çıktığı günden . beri herkesin suçumu öğreneceğini ve utancımı başkalarına anlatacaklarını düşünea⁵ Önceleri masal yazarı öğretmenimin teşviki ile ve yerel, iğneli makaleler yazan redaktörün katkılarıyla bu yazının basılmasının yerinde bir karar olduğunu düşünüyordum. (Artık benim.kim olduğumu bilmeleri gerekirdi). Ama daha sonra bunun büyük bir hata olduğunu düşündüm. Allahtan bu olayın etkilerinin ulaşamadığı tek yer - şimdi girişinde "Rinkenberg" yazan bir tabelanın bulunduğu - köydü, hatta papazın evinde bile, günlük bir gazete bulunmazdı. Orada iken kendimi hep evimde gibi hissetmiştim, yine de otobüs ve trenle bir yerlere gidip gelirken daha önceki olaylar yüzünden kendimi tuhaf hissediyordum. Daha önceleri mümkün olan her yerde kendimi bir hiç gibi görmeyi başarmama rağmen şimdi kendimden "emin" olduğumu göstermek için uğraşıyordum. Gizlilikten sıyrılırken BEN özelliğini kaybetmiştim; zaman zaman kalabalıkta, özellikle tren ya da otobüs koridorlarında dururken kendimi daha iyi hissediyordum, sıkıntıdan kurtuluyordum. Üzerime ışıklar çevrildiğinden -beni en çok utandıran şey-birlikte yolculuk ettiğim insanları da aydınlatıyor gibi olmamdı. İşte bu yüzden gidiş dönüş yarım gün sürdüğü halde geçen haftalarda okula bisikletle gitmemiş miydim? Yalnız seyahat etmemi gerektiren birçok neden vardı ki bunlardan biri kesinlikle doğru idi. Ukalaca olsun ya da olmasın kalabalığa karışmam, unutulmak için kendime ihanet etmek...Tekrar tanınmayan biri olduğum sürece bu unutmanın giderek tüm benliğim sardığını, zamanla ve onlardan ayrı kalarak gitgide olumlu olan bir af sezmiyor muydum? Wochien'a varışımda haritada adı Pozableno olarak geçen "unutulan", "unutulmuşluk" anlamına gelen küçük köy beni kendine çekmemiş miydi? Gerçekten de daha sonraki günlerde gittiğim, durduğum, oturduğum yada koştuğum yerleri olduğu gibi sanki çok doğalmış gibi, bırakmam beklendi mi benden?

Bu hiç kimseye ait olmayan ülkeyi hayal edebilen tek kişi, Villach'taki öğretmendi, yayınlanmamış metni daha ilk görüşünde, sanki bir müzisyene ses veriyormuş gibi belli bir jesti, sürekli tekrarlayarak bana -Filip Kobal- diye sesledi; ismimi daha önceden bu şekliyle duymuştum tabi, soyadlından önce vaftiz adımıda ki normalde hep "Kobal Filip" diye çağrılırdım, örneğin askerlik yetenek sınavında...Bunun üzerine sessizce "Sus, lütfen" dedim. Evet, kararımı vermiştim bir kez daha yakınlarıma, hemşehrilerime böyle bir utanç vermemek için bir daha asla gazeteye yazmayacaktım. Geleceğe yönelik şöhret hayallerim ise suya düşmüştü. Başkaları ile birlikte olduğum otobüste, trende iken kendimden geçerek bir kitap okuduğumda, yeni bir keşiften haberim olduğunda, bir melodi hoşuma gittiğinde, benden hayatta asla birşey olmayacağını, bir keresinde bir falcının anneme bir ayin gününde, köylü kadına ve onun bir işe yaramayan oğluna yağ çekmek için hesaplardan başka birşeyin olmadığı bir mesleği, küçük bir memur, bir "muhasebeci" olacağımı dediğinden beri bilmiyor muydum? İşte şimdi burada Sloven han odasında para saymam, kaderimin bir parçası değil miydi?

Wochein, etrafı dağlarla çevrili, bir buzulun eski bir tabanında kurulu olan, belleğimde ıssız olarak kalan Wochein gölünü arkasına alan geniş bir yerleşim merkezidir. Kuzey kıyısında dimdik yükselen, zirvesinde daha Triglav buzulunun bulunduğu Julisch Alplerinin yer aldığı, aşağıda gölün kıyısında, tatil yapanların çocuklarına çocuk bahçesi olarak hizmet veren "Dreikopf” yer alır. Güneydeki dağ silsilesi, denizin önündeki son büyük engeldi; dağların ardında, aşağıya doğru Isonzo (slovence Soca) ve aralarından ırmağın aktığı, artık ağaçların yetişmediği yamaçlar uzanır. Dünyadan yüzyıllarca uzakta imiş gibi duran Wochein havzasına ulaşılması oldukça güçtür; Isonzo vadisi ve Friulan ovası patikayla birbirine bağlanır; benim geldiğim doğu yolu ise demiryolunun yapımı ile açılmıştı.

Avusturya'nın bir Alpler ülkesi olması gerekirken ve ülkenin diğer adı "Alp Cumhuriyeti" iken dağlardan uzak büyük Jaunfeld düzlüğünde büyümüş olan beni yabancılaştırmıştı. Köyde hemen hemen kimsenin kayağı yoktu ve tek kızak yolu orman kenarından yola doğru iniyordu, biraz kaydıktan sonra tekrar durup kalınırdı. Fakat \Vochein'da gerçekten kendimi Alpler tarafından çevrilmiş buldum ve bir Alp ülkesinde hissediyordum kendimi. Çukuru, dağ geçitleri, biraz gökyüzü demek olan güneşli ve gölgeli yönleriyle değil, sadece dağlar tarafından kuşatılmış arazi ve daha çok da manzara. Şimdi gözlerimi kapattığım zaman gözlerimin önüne dünyada eşi benzeri olmayan, masmavi, boş gölün belirlediği dağlarca korunan, buzulun bıraktığı Moren-lerce bölüm bölüm bölünen kaçış yeri geliyordu. Bu kaçış yeri için daha önce kullanılan "Talschaft" gibi uygun bir sözcük bulunamazdı.

Bunun yanısıra Wochein, hele biraz yüksekte kalan istasyonundan bırakıldığında oldukça işlek bir yer gibi görünüyordu... bir zamanlar trçnden indiğimde, ilk önce gördüğüm ve kokusunu duyduğum şey odundu sadece; yük vagoları-nın arkasında yığılmış odun kütüklerini kalasları ve çıtaları görmüş ve evlerin arasından gelen motorlu testerelerin seslerini duymuştum. Burada kaldığım süre içinde de avare birine hiç rastlamamıştım. İlk bakışta dikkati çeken kişi, ya yeri belli olmayan duraklarda otobüsü, kısmen kesilmiş çamın devrelmesini, samanı döndürmek için güzel havayı, veya sadece hanın mutfağındaki yaşlı aşçı kadının sütü kaynatmasını, yemeğin pişmesini bekler gibi görünürdü. Yol kenarında yalnız başına sessizce oturan askere yaklaştığımda bir telsiz dinliyordu ve ürkek görünüşlü çocuklar çalılıktan bir yaprak koparırlarken, iz sürmeyi öğrenen izcileri hatırlatıyorlardı; hatta pazar günleri, çayırlıkta bulunan katedral büyüklüğündeki kilisede, günah çıkarma hücresi önünde kuyruklar oluşurdu, günahlarını anlatan kişi dışarı çıktığında kendi kendine sırıtacak zaman bulurdu ve muhakkak tövbe duası yapmak için sıralara doğru giderdi. Wochein'i doğal hali yüzünden kendine özgü bir Avrupa ülkesi olarak görmem vadinin yaşlı sakinlerinin rahatlığından ileri gelmiyordu sadece, buraya yerleşenlerin aktif oluşları, soğukkanlılıkları da belirleyici idi. Az kalsın anlamsız hareketler yaparak, bir an içinde olsa çalışanları hasattan, işlerinden alıkoyan deliyi ya da sarhoş adamı göremeyecektim; o iki kitabı okumak için duruyor, dönüyor, yoldan çıkıyor, orada buradaki çimenliği oturulabilir mi diye yokluyordum, bir ağaca yaslanınca arkama yapışan ağacın reçinesinden kurtulmaya çalışıp tökezleyip arkamı döndüğümde şaşırtıcı bir benzerlikle beni taklit eden o adamı gördüm.

Kaldığım hanın adı Almancaya çevrilirse "Schwarze Erde"

idi, güneydeki dağ silsilelerinin bir tepesine verilen ad; hemen kör bir penceresini aradığım bu yapı, dünya savaşları öncesinden kalma büyük bir evdi. Benim dışımda arasıra gelen birkaç dağcı kalıyordu burada; bu nedenle tam bir aileye göre hazırlanmış dört yataklı bir oda yalnızca bana aitti. Birinci katta, girişin üzerindeydi. Gözlerimin önünde çok uzak, masmavi göl beliriyordu. Penceresinin tekinden sanki ormanı devamı gibi orta yerde duran çam ağaçlan, öbüründen de evin önünden gürül gürül akan bir dere görünüyordu. Bütün kamyon ve motorlu testere gürültülerini bastıran bembeyaz bir köpüktü bu. Bazen bir tren düdüğü bazende bir askeri uçağın çıkardığı ses araya giriyordu. Oturduğum yerden dereyi, çam ağaçlarını görüyordum. Küçük masayı pencerenin önüne koyup sandalyeleri değişik şekilde yerleştirdim. Hiçbirinde karar kılamamıştım, hepsini masanın yanına koydum ve sık sık yerlerini değiştirdim.

İlk gün o iki kitabın kapağını dahi açamadım, sadece paketten çıkardım. Koridora açılan kapıyı açık bıraktım; en azından aşağıdaki konuk salonu yada mutfaktan arasıra gelen bir takırtı ya da bir başka tiz bir ses duyabilirdim, yoksa bu kapalı odada sadece derenin sesi ile kendimi bu dünyadan uzaklaşmış hissediyordum. Kapının tam karşısında, koridor duvarında içi doldurulmuş siyah-kahverengi bir yaban horozu kızışma zamanındaki haliyle asılı duruyordu-dimdik, öterken kalınlaşmış boğazı ve kapalı gözleriyle-vurulduğu zamanki haliyle. Anahtar asılan tablo yanındaydı. Çeşitli şekillerde anahtarlarla bir cam vitrinde hemen hemen tamamlanmış bir kelebek koleksiyonuna benzer bir şeyler vardı. İlk anda bütün bunları ilk kez ya da birçok kereler gördüğümü sandım. Sanki buraya daha önceleri değilde farkına varabildiğim, aynı zamanda bana gerçek ve somut, düşünüle-meyen bir şekilde gelmiştim. Masa, sandalyeler, karyola mıydı bana babamı doğramacı olarak hatırlatan, ya da pencerenin önüne sıçrayan su tanecikleri miydi onun sucu olduğunu düşündüren? Yoksa Wochein, kardeşimin de mektubunda belirttiği gibi "sürekli olarak uğranan yer" miydi? Sadece ev değil, odayı, Bistrica yöresini, "Saydam", "Berrak", "Dere Köyü"nü, bütün vadi boyunu elle tutulabilir bir şekilde tekrar bulmayı mı umuyordum? Bir çocuk hayranlıkla bu manzaraya bakıyor, yirmi yaşındaki delikanlı seyrediyor, kırkbeş yaşındaki adam bir göz gezdiriyordu ve işte bu üçü o anda tek bir vücut oluyor, yaşları belirsizleşiyordu. Bununla birlikte Bistrica'nın alışılmış köylerden pek bir farkı yoktu, birçok arazisi boş olan, şehirden uzakta bir banliyö gibiydi; süpermarketi- ile birkaç yüksek binası vardı, çayırlıktaki kilise bir simgeydi adeta.

O zamanlar o ev delikanlısı için bir lokantaya gidip garsona yemek ısmarlamak normal gelmiyordu. Önceleri süpermarketten aldığı gofret ve bisküvitlerle ve özellikle kız-kardeşin sırt çantasına koyduğu ekmek ve elmalarla idare ediyordu, geçen yılın elmaları idi bunlar, çürümeye yüz tutmuşlardı, elime aldığımda adeta çekirdekleri sallanıyordu. Mecbur kaldığımdan değil, en çok sevdiğim meyva olduğu için yiyordum onları. Ekşimsi-tatlı tadıyla elma, baharatlı, biraz tuzlu çavdar ve buğday ekmeği, 'Tadın damakta kalması" sözüne ne kadar uygundu. Pencerenin önünde duran masanın üzerinde ekmek, elmalar, çakı ve derin yarıkları olan unlu somun ayın arka yüzünü düşündürüyordu bana.

Tabii gök cisminin bir haftada küçülmesi değil de birgün içinde küçülmüş halini...Son dilimler öylesine inceydi ki ışığa tutulduğunda, hemen eriyecek şeffaf kristal buz kristallerini hatırlatıyorlardı.

Asıl öykü o iki kitabı karıştırırken ve yaprakların arasında bir kağıt para bulmamla başladı; aklıma kızkardeşin, "midenin kendisini yabancı bir ülkede hissetmemesi için" seyahat sırasında günde en az bir kez "sıcak yemek" yenmesiyle ilgili sözler geldi. Bir zamanlar sık sık para bulmayı düşlerdim. Her yerde kağıt paralar vardı sanki ve kızkardeşin pişirdiği ekmeğin arasına bir tane koymuş olmasını ya da elmanın içine sokmuş olmasını ne kadar isterdim. Birkaç tane kağıt parayı kıvırıp pantalonun arka cebine koyarken -ailede hiç kimse para cüzdanı taşımaz- her oyundan sonra uzun süren zafer ya da intikam havasıyla oyun aralarında kazandıklarını toplayan babamın jestlerini tekrarladığımı farkettim. Böyle-ce kızının babasından arakladığı parayı, oyunda kazandığım para olarak kabul edip, bozdurarak aynı günün akşamı aşağıdaki lokantada, donuk, fakat gür bir s&sle ilk sıcak yemeğimi ısmarladım. Garsonun suratında şimdi benim gülümseme diye düşündüğüm itinalı bir ifade vardı.

O iki kitaptan biri, kardeşimin Maribor'daki Ziraat Okulundan kalma iş defteri idi, kalın kaplı bir yazı defteri idi aslında. Ancak defterin kalın olması ve kapaklarınında kokusu yüzünden onu hep bir kitap olarak düşündüm. Diğerleri ile birlikte, 19 yüzyıldan kaLma Slovence-Almanca büyük bir sözlük, bir paket mektup, ikinci dünya savaşından kalan bir üniformanın şapkası, birinci dünya savaşından kalma bir süngü ve bir gaz maskesi baba evinin çatısının altındaki tahta bir bölmede duran bir sandıkta idiler. Okumaya başladığım zaman sadece bu iki kitap vardı orada ve her zaman yarısı dışarıda kalan mavi sandığın içinde dururlardı. Onlara bakmak için oraya çıktığımda, sandığım üzerine otururdum, oranın havasını koklamak, rüzgarı yanında hissetmek, oradan havanın aydınlanıp karardığını görmek, bir kez olsun saçakdan damlayan yağmur suyuyla ıslanmak sanki okumaya dahildi. Kitapların bulunduğu yerdi, benim okuma köşem, pazar günleri babanın pencere kenarında gazete okumasına alışıktık, fakat o evde kitap istemiyordu. Okuyucuya bembeyaz kenarları ile tekdüze bir yazı şeklinden farklı bir kitapla beni gördüğünde öfkeyle homurdanırdı. Kitap okumak için yıllar boyu o kadar çok yer aradım ki! Üçlü yol ayrımındaki süt tekesinin arkasında otururdum; uzakta kırlarda bir kütüğün üstünde oturarak; aşağı da, Drava nehrinden ayrılan Trogtal'da bir kıyı kenarında, ayağıma değen su öylesine soğuktu ki aşağıda nehir, yukarıda gökyüzü gibi masmaviydi. Bir keresinde Rinkenberg dağına tırmandım, dağın yamacına varmadan eğrelti otlarıyla dolu, oldukça uzakta bulunan tek tük çam ağaçlarının bulunduğu ağaçsız, her okuyucunun düşleyebileceği alana baktım. Ağacın çevresinde halk ağzında "kadın saçı" denilen yumuşak çayırla örtülü bir arazi vardı, doğal bir oturma yeriydi, günah çamuru değil. "Korku ve titreme" adına beni etkileyen kitabın ruhundan bir taht, orada ilk sayfayı değil, ilk cümleyi bile okuya-madım. Ancak okul koridorlarında bir öğleden sonra ödevlerini yapan diğer şoför okulu öğrencilerinin yanında cümleler ve onu takip eden cümleler kafama dank etti ve hemen çevredeki ayrıntıları, sıranın kabarıklığını, önümde-kinin kafasını ve koridorun sonundaki lambayı farkettim.

Daha önce kitabı açarken susan bu ağaçsız alandaki tek tük çamlardaki rüzgârın sesini duydum. Her yer okumak için ne kadar güzel ve çekici idi. Ancak orada oturmak istediğimde bütün bu görüntüler kayboluyordu. Ben de babanın cahilce homurdanması gibi oradan sıvışıveriyordum. Okuyucunun sürekli tek yeri baba evinin balkonundaki şimdiye kadar çoktan odun yapılan sandıktı. Yer aradığım sırada öğrendiğim tek şey özellikle kitap ve insanların olmadığı ıssız bir yere yalnız başıma çekilemeyeceğimdi.

Ne zaman bir yere gitsem kardeşin çalışma defterini yanımda taşırdım -her zaman boş, etrafı kestane ağaçlarıyla çevrili istasyonun bekleme salonunda mezarlıkta düşen bir uçağın sıyırdığı mezar taşı önünde, göl çıkışındaki taş köprüde- en sonundaki o han odasında karanlıkta göz ucuyla bir yaban horozunu, bir tarafta aydınlıkta taşlarıyla testisiyle bir yakıma tezgâhını görüyordum, önünde çam kozalakları vardı, bakışlarım defterde soldan sağa satırları takip ederken gözlerim komşu evin çatısındaki mahya kiremitlerine kaydı.

Gerçi kitaba bakıyordum ama doğru dürüst anlamıyordum, çünkü ziraat okulunun dersleri Slovence idi. İşaretler ve özellikle yazı ilgimi çekiyordu. Yazı düzgündü ve kurallara tamamen uygundu, harfler uzun, dar, hafif sağa eğimliydi ve sayfa sayfa kitabı açarken ansızın yağmura yakalanılmış duygusunu kapılmıyordu. Ne süslü ne de eğri yazılıydı, ne düzenli ne düzensizdi, neden hiç matbaa yazı*-sı, sözcükte diğerlerinden ayrılan bir yazı karakteri yoktu ve canlılığıyla geçen yüzyılın dokümanının resim gibi güzel yazısından ayrılıyordu. Bana öyle geliyordu ki yazı sadece bir-şeyi aktarmıyor nesneyle bir harf bir resmin sırasında bir hedefe doğru şaşırmadan gidiyordu ve Neuland'ın Wochein kasabasında kardeşimin yazısında belirttiği gibi bu çevreye uyan birşey vardı: bir göçerin (bir yere yerleşenin), yola koyulan birinin yazısı ve yazmanın bu yola koyuluşun bir parçası olduğu ve bir olayın sürekliliğini sağlayan böyle basit bir belgesi.

Bir mektupta bir hattatın "bizim bütün ailemizin birbirine benzer" olduğunu farkeder ve ben işte bunları her zamanki tüm inatçılığımla ve gururla okudum. Hiçbir zaman şu bilinen çocuk yazısını yazmadı; en eski okul defterinde bile olayları kavrayan sorumluluk sahibi bir bürokrat, bir araştırmacı gibi yazdığı anlaşılırdı.

Aslında bütün aile köyde yol işçisi ve tabelacı gibi "usta el yazısı" ile öyle ünlüydüler ki ("Kobal ailesi sadece elle yazmaz" dedi ve bir el-kol hareketi ile kolunu uzattı), çevredeki hiçbir evin duvarında "usta" kelimesi yazmadı ama bizde kendinden emin, bilinçli ve asil bir soy olduğumuzu çağrıştırdığından ve bizim "çizilmiş" ya da "basılmış" gibi değil de hiçbir zaman bir başkasıyla karıştınlamayacak "kobal sembolü" ile yazdığımız için onun üzerinde hak iddia edebiliyorduk. Çok meşgul bir arzuhalci sekreteri olan anne aslında bilindiği gibi bir devlet memuruydu. Kardeşin gelip gelmediğini birkaç komşuya sormaya gittiğimde onlardan birkaç fıkra duymuştum ve söz hemen Gregor Kobal'e ve onun "yazısı gibi itinalı, güzel ve yaratıcı bir şekilde düzenlediği meyva bahçesinden" açılmıştı. Hatta kızkardeş bile "Ur-sula Kobal" ile birlikte erken emeklilik parasını alırken şaş-

Yazıları mükemmel olanların arasında aileni en yaşlısı ve en genci vardı, baba ve ben. Birinin eli çok ağır diğerininki ise çok titrekti. Babanın hiçbir zaman iyi bir öğrenci olmadığı belli oluyordu; okurken heyecanlandığı gibi yazarken de elleri titriyordu. Annenin yatılı okulda iken bana yolladığı uzun mektuplarına aynı zamanda onu selamı da olan bir tek sözcüğü "Baban"ı eklerdi en fazla. Emekli olduktan sonra bir süre ne yapacağını kestiremediği zaman yaşam öyküsünü yazsın diye ona bir defter vermenin iyi bir fikir olduğunu sanıyordum; çünkü eğer o bunları sözlü olarak anlatırsa -biraz korku ile (endişelenerek) uzun bir sessizlikten sonra içten gelen bir sesle "vee..." diye başlardı- kekeleyerek duraksar ve "Bu şekilde anlatılmaz, en iyisi bunları yazmak!" diye sözü keserdi. Bununla beraber birkaç ay sonra deftere baktığımda onun bir kış boyu zamanı olmasına rağmen tek kelime dahi yazmadığını sadece dayılar, kardeşimin posta kod numarası, benim beden numaram, ev numarası, hepimizin doğum tarihlerinin sanki çivi yazısıyla kağıda işlendiğini görürdüm (sadece işlenecek ağaca kalıbı çizerken marangoz kalemi ile çizgileri rahat çizerdi).

Ben bile yazımı sürekli değiştiriyordum; yazım genellikle bir kelimenin ortasında büyüyordu ve sonradan -yazıyı seyredebilmek- sabırsızlıkla harfleri örneklerine göre geriye ya da öne doğru zorlayıp her satır başının itinalı olmasına özen gösteriyordum. Her şeyden önce kendi el yazımı benim olarak kabullenemedim; bugün bile aynı şekilde olduğundan bana suni, bir taklit gibi görünüyor; kardeşimle farkı benim kendime özgü bir yazımın olmayışı; benimkini, hatta aklımın yerinde olmadığı şu sıra bile onunkine bakarak taklit et-tiğimdir. Karalamalarım güçlü aile sembolü yerine, kışkırulı-mışlık ve güçsüzlük örneği sergiliyorlardı. Düşünüyorum da doğru dürüst yazmayı ancak daktilo sayesinde öğrenebilmiş-tim. Daha önceleri de havaya yazardım; hiçbir araç kullanmadan yalnız işaret parmağımla. Ne yazdığımı göremezdim, ama işaret parmağım kafiydi yazmak için. Kedime özgü bir el yazım olduğu duygusunu ya da ona uygun bir eğilimi kazandırıyordu. Havaya yazarken yavaşlayabiliyor, biraz ara verebiliyor, hatta son verebiliyordum. Elini yabancı bir araç etrafında kasmamak ve bu sırada çıkan seslerin beni rahatsız etmesi, önünde kağıt dimdik oturmak yerine bükülmüş vaziyette oturmak ve ne yaptığını bilmeden satır satır yazmak, pis ve hoş olmayan terle boğulmak ve etrafa bakmak için kafayı kaldıramamak. Konu üzerinde düşündüğümde yazının doğal elementlerin hakiki halini buluyordum kağıt üzerinde, sanki yazı ve aynı zamanda olayın resmi içinde oluşuyormuş gibiydi. Yazarken bir konu üzerinde durmak nasıl mümkün olabilirdi? Örneğin karanlıkta: Burada çizgi üzerine çizgi, kalem ve parmakla birlikte gelişiyordu ve ben yazan bir ele, güzel ve zor olan, düşündürücü birşeye sahip oluyordum; yazmak değildi bu artık çizmekti. Ortaya çıkan şekle ışıkta baktığımda konu, kardeşimin becerikli eli ve babanın titreyerek kendi kendine öğrenen elinin birlikte göründüğü şekle dönüşmüş oluyordu.

Kardeşimin iş defteri özellikle meyvacılıkla ilgili idi. Sözlük yardımı ile asıl anlamı çıkarabiliyordum. Henüz yirmi yaşında bile olmayan birinin yazdıkları idi bu ve kesinlikle okulda not aldıkları bilgiler değildi, genç bir bilginin kendine özgü araştırma raporuydu; ikinci kısımda ise madde düşüncesine girerek bir çeşit bilimsel araştırmaya yer veriyordu. Sonunda ise kurallar ve önerilerden oluşan bir katalog vardı, çalışma defteri ve ders kitabı birarada idi.

Esas konu, kardeşimin kendi meyva bahçesinde bizzat denediği elma ağaçlarının dikilmesi ve aşılanmasıydı. Uygun topraktan bahsediliyordu, ("gevşek ve verimli düz ve havalandırılmış") Yerin ise ("Doğu-Batı, fakat rüzgardan korunmuş" olması gerekiyordu. En iyi çalışma zamanları ise gündüz ve geceni eşit olduğu zamanlar yada yıldızların çıktığı zamandı bazen de yöresel eğlence zamanlarıydı.

Aşılanma ve fidanların yer değiştirilmesi ile ilgili deneyimlerini isteksiz bir halde sırf birşeyler öğreneyim diye okuyordum. Fidanları fidanlıktan bahçesine "toprağı ile birlikte" aktarmış ve orada olduğu gibi aynı yöne doğru çevirmişti; aralarındaki mesafeyi daha çok açmıştı: Bir ağacın dallarının diğerine değmemesi gerekiyordu. Fidanı çukuruna oturtmadan önce kök saçaklarının etrafına tek tek koruyucu sepet yerleştirmişti. Oradaki tek çekirdekten büyüyen ağaçlar en dayanıklı, aynı zamanda da meyvasız olduklarını kanıtlamışlardı. Ağacın üst kısımlarında durum daha iyiydi, ağacın tepesi yapraklar fazla olduğu için daha çok meyva veriyordu, yere bakan dalları göğe doğru yükselenlere oranla daha verimliydi (Fakat daha yükseklerde duran meyvalar daha uzun süre dayanıyorlardı). Aşılamaya gelince, o bunun için doğuya bakan dalları kullanıyordu. Kurşun kaleme benzer şekilleri vardı. Yağmur suyunun aşağı doğru akması için, dal sivri bir şekilde kesiliyor, bir darbeyle vurularak değil, yontarak (kabuğun düz kalmasını sağlamak için). Bu yüz-dende yalnız bir kez meyva vermiş dalı seçiyordu o. "Çünkü o zaman ürün için değil, boşa çalışmış olurduk" ve hiçbir zaman diğer iki dalın arasına çatal aşı yapmamıştı, çünkü bu iki dalda besinini alacaktı. Aslında ağaç kesme ile ilgili şu bilgileri vermişti; ne kadar erken bu işe girişirse o kadar çok odun, ne kadar geç başlarsa o kadar çok meyva alınırdı ve meyvalar "çiçek açarken" ağaç gelişirdi.

Defterin ilk sayfalarında daha sonra düzenlediği bahçede bir tek meyva ağacını bulunduğunu ve bunun tamamen yabanileşmiş (kullandığı sözcük "ormanlaşmış" idi, bununla dalların bir çeşit fundalığa dönüştüğünü belirtmek istiyordu), meyvesiz olduğunu anlatıyordu. Bunun için ağacın kabuğunun en az yosun tuttuğu yere bir çivi çakıyordu, bunun üzerine yaralanan yerden akan Özsuyu ile birlikte birbiri ardına filizler fışkırmaya başlıyordu. Çivi daha çok bir matkap vazifesi görüyordu onun "buluşu", bu şekilde deliği dolduran ağacın özü yerine daha çok dışarıya üflenebilen öz oluşuyordu. (Bu yazının yanında "Kobal-matkabı"nın çizimi yer alıyor).

Şimdiye dek bana karmaşık görünen bazı şeylerden sadece isim olarak bahsedilmesine karşın, bazı yetiştirme özellikleri ve bunu etkileyen nedenler mantıklı bir şekilde bu çalışma defterinde ayrıntılı olarak işleniyordu. Kardeşin aşı kalemini dala bağladığı rafya, yanındaki yuvarlak olmayan "dört köşeli" odun parçası ve buna ek olarak altında kök toprağının ısısını ayarlayan ve kök suyunu tutan çakıl taşlar bir anlam kazanıyor ve dikkatimi çekiyordu...Bu arada kimsenin ilgilenmediği meyva bahçesi aydınlanıyordu. Üzerinde el yazısı olan ve sınırı belirleyen bir çite bakıyordum, okuyucu oyunun yoğunluğu ve çeşitliliği "benim eserimin" (kardeş de meyva bahçesinden böyle bahsederdi) karşısında sanki ortada, yaratıcı sanki oymuş gibi kafasını bir sağa bir sola çeviriyordu. "Boş yere çalışmış olmayacağız!" Bu şimdi, bir göz ucuyla yaban ördeğinin siyahını, diğeri ile leğenin beyazı gözümün önünde birbirini kesen bir sarkaç gibi sallanırken pencere kenarındaki masada, derenin şırıltısına karşılık okuyucunun savaş çığlığıdır!

Benim hemen anlamadığım, almancalarından farklı olan sözcükleri genelde önce tercüme etmem; aslında yabancı dilden ana dile kastetmiyorum; önsezilerimle doğrudan şekle dönüştürmem: bir meyva bahçesi, bir dala konan desteği, bir parça dikenli teli -birçok slovence söz gibi anlaşılmazlardı ama birçoğu da bana yabancı gelmiyordu işte- sözcüklerin güç kazanmalarına neden olrçuyor muydu? Kardeş, mey-vasız sürgünlerin budanması gibi bazı işleri anlatırken "boş iş" ifadesini kullanıyordum. Anlamadan okununca yapılan tercüme ile yararsız, boş bir hale gelmeyecek miydi? Düşlerimdeki gibi, baba odaya girseydi daha eşikte dargınlığını unutur ve çevirmenin hazır cevaplılıkla parlayan gözlerine bakarak bir kez olsun oğlu ile aynı görüşte olduğunu açıklardı: "Evet bu şimdi onun oyunu!" Kardeşinin meyva bahçesinden yola çıkarak genelde çeşitli elma türlerinden bahsettiği defterin ikinci kısmında, sadece bir yöntemi açıkladığı belirli bir ağaç gözlerimin önüne geliyordu ve ben bunu bir yeri ve onun kahramanını anlatan sade bir öykü gibi okumaya devam ettim; her meyva yetiştiricisine verilen mesajı anladım. Bu ne bir doktorun ne de bir öğrencinin bilgelik ile bir kanbağı olmadığını ve bir bitki için en önemli şeyin "sahibinin varlığı" olduğunu.

Kardeşin meyva bahçesinin özelliği köyden çok uzakta ve etrafının sürülmemiş tarlalarla çevrili oluşuydu, bir tarafında da küçük bir orman vardı, aslında bahçeler evlerin hemen arkasından başlıyordu, yolun ötesinde sayısız ağaçlar, bunların arkasında da sadece sürülmemiş ovalar, sınır olarak da elma ve armut bahçesi olan Rinkenberg düşünülebilirdi. Diğer bir fark kardeşin ağaçları alçaktı ve girişte adeta bahçenin varlığını gizleyen mürdüm eriği ve armut ağaçlarına kadar her ağaç tadları farklı meyvalar taşıyordu hattâ öyle ağaçlar vardı ki daldan dala çeşitleri değişiyordu ve armut ağaçlarının arasında tepeleri meyvalarla dolu, gizlenmiş, sadece ailenin bildiği dal şaşırtıcı bir şekilde yanındaki dala benziyordu ki onların meyvasından yiyenin -sıkça kullanılan bir sözdür, "götü büzülürdü."

Ormana dek uzanan bahçeye girildiğinde daha çok olası faydalar getiren bir deney alanı görülüyordu. Bahçenin bir başından öbürüne teker teker herbiri işaretli kavaklar arkada orman sınırına kadar sıralar halinde durarak, gittikçe genişleyen bir şerit halinde uzanıyordu. Herkese açık bir ağaçlık olan köyün meyva bahçeleri gibi etrafı çitle çevrili olmamasına rağmen kavakların arkasında kalan gizli bir gölgeye benziyordu. Boş tarlalardan geçildiğinde tek bir evin bile görünmediği alanın tam orta yerinde en nefis elmalarla dolu ağaçlar bulunuyordu; hem de kardeşin dikme dikeceği çukurluklar vardı. Düzlüklerden doğrudan bahçeye giriliyordu ve oradan da ormana çıkıyordu. Çukur derin değildi ancak kenarlardaki derin çukurluklar belirgindi; küçük meyva ağaçlarının tepeleri oradaki yabancıya topuklarının yüksekliğiyle aynı gibi geldi; uzaktan, köyden ya da köy yolundan bakıldığında ağaçsız tarlalar arasındaki garip kavaklık görünmüyordu, fırtına esnasında çakan şimşekler gibi.

Çukuru -coğrafya öğretmenim böyle anlatmıştı- ilk çağlarda bir dereden, özellikle bu ovada olmayan Drava nehrinin yatağına doğru akması sırasında toprağın "bir karış” altından sürekli akan su oluşturmuştu. Şimdiki meyva bahçesinin yerinde o zaman bir kordon şeklinde dere fışkırmış, toprağı beraber sürükleyerek kaynak yerini bir çanağa dönüştürmüş, aşağıda nehre doğru kendine dar bir çukurluk açarak bir "merkez" oluşturmuş, dere toprağa sızarak kaybolmuştu, -çukur o bölgede "durgun" diye bilinirdi- kaynağın oluşturduğu çanak yuvarlaklığındaki toprak kuruydu; su artık görünmeyen tek bir akıntı değildi aksine yine çağlayarak ve dökülerek toprağın altında akşını sürdürüyordu ya da kardeşin defterindeki gibi "gökyüzü nimeti" diye kelimesi kelimesine tercüme edilebilirdi, yağmurdu bunun adı. Ufalanmış toprağı çanağın dibine doğru sürüklüyordu (çukurun ağzındaki deliği çakıllarla kaplıydı çanağın).

Ağaçların çevresi çimendi; çayır!ıktakinden daha sıktı ve hemen hemen hiç çiçek yoktu, Tarlalardan çukura kadar inen kum yolda kavakların önünde başlayan çimen bir şerit oluşturuyordu; inişe doğru daralıyordu, yük arabalarının bıraktığı derin tekerlek izleri ve ağaçlar arasında çok güzel bir çimen yolu görülüyordu, "yeşil yol" (evde öyle denirdi) ip gibi dümdüz o hafif engebeli çanak zemin bahçedeki en son ağaca kadar uzanıyordu. Çevresi sadece aydınlık değildi adeta etrafa ışın saçıyordu. Çukurdaki bahçe sanki rüzgâra karşı açıktı, güneyden gelen sıcak anafor yeli ta yerlere kadar esiyordu, ağaçların gövdeleri tamamen düzgündüler aynı şekide dört bir yana doğru kıvrılmışlardı. Köyden ve köy yolundan gelen bütün gürültülerden uzaktı, kilise çanları ve sirenler duyulmuyordu, neredeyse sadece ağaçların hışırtısı duyuluyordu; hatta çiçekler üzerindeki arıların, yere düşmüş meyvalar üzerindeki yaban arılarının vızıltılarından daha da az. Onun kendine özgü bir kokusu vardı, biraz ağır bir koku; ağaçlardan değil de yere düşmüş ve çayırda çürüyen meyvalardan gelen şıra gibi bir koku; elmalar ancak hasattan sonra kilerde çok hoş kokmaya başlıyorlardı -daha önce ise buruna tutup koklamak gerekiyordu (ama nasıl?). Yazın ağaçtan ağaca ilk elmaların soluk renginden sonra renkten renge değişirdi ve yılın ilk biricik çiçek beyazı gelip geçenlerin yiyecek hırsızlığı yüzünden çabucak tekrar kayboluyordu.

Değişik meyvaların olgunlaşmasını beklemek çocukluk zevkimdi. Özellikle fırtınadan sonra birşeyler beni ağacın altında nefis bir elmanın (ya da aşılanmış dalın altındaki bir armudun) bulunduğu bahçeye çekerdi. Çoğu zaman artık çocuk olmayan kızkardeşle aramızda yarış yapardık: İkimiz de bu kez hangi ağacın altında birşeyler olabileceğini önceden bilirdik ve oraya varan ilk kişi olmak isterdik -aslında sahip olmak ve yemekle ilgisi yoktu bunun, daha çok bulmak ve elinde tutmak. Sonbaharda meyva toplamak yapamayacağım (ya da beceremeyeceğim) türden fazlaca bedensel güç gerektirmeyen bir işti. Arazideki meyva bahçelerindeki ağaçlar öyle küçüktüler ki meyvalarını toplamak için bir merdivene gerek yoktu. Bu işlem kenarlarından ucuna torba bağlanmış bir sırıkla yapılmaktaydı. Şu anda bile sapından koparak torbaya, diğerlerinin yanına yuvarlanan bir elmanın ağırlığını kollarımda hissediyorum. Ağaçların dibinde duran birinde limon sarısı, bir diğerinde de kendine özgü kırmızı şarap rengindeki elmalarla dolu sandıklar çocukluğumun bir parçasıydı. Bazı elmaların kabuğundan, içindeki damarları, ta çekirdeklerine kadar görülüyordu. Sallanırken ki sesi tüm bahçeye yayılan tatlı armutlar sallanabilirdi, birçok sandık değil de ağacın gövdesine dayanan kalın çuvallarla çevriliydi.

Daha sonraları yitirilen gençlik zamanı, meyvaları toplamayı kaçırdığım zamana rastlayan yatılı okul yılları; artık dolu sandıkları yok; en fazla yola çıkmadan önce bavula atılan birkaç elma, yıl boyunca gönderilen paketlerde birkaç tane daha fazla buruşuk elma.

Ardından annenin hastalığı, babanın esnekliğini yitiren eklemleri, benim çocukluk devremde balkonda kitap okumaktan farklı olmayan odun kesmek, çatı aktarmak sığır gütmek ve ot toplamak gibi beden gücü isteyen bütün becerilerimin körelmesi (evet aynen bu anlamda); (bunların hiçbirisi benim için ağır bir iş ya da kaytarma niteliğinde olmadı; öyle olmuş olsa bile bu belirli bir süreyi aşmıyordu). Onlarca yıl süreyle burada bulunamamayı sonuçta bahçenin tamamen yok olması izledi; yalnızca bir süre elindeki sepetiyle oraya giden ve sadece elleriyle ulaşabildiği dallardan elma toplayan kızkardeş bir daha elma toplayamadı. Sadece kardeşin meyva ülkesi düşüydü geriye kalan: kar yağarken ağacın tepesinde açık san ilk elmalar dururdu ve onun yanında aile uzun bir sıraya oturmuş güneşleniyordu.

Aslında geriye dönüşümden sonraki yıllardı bahçeye ara sıra gidiyordum. Bahçenin yakın çevreside hâlâ bir tek ev yoktu ve oraya giden eski kum yolu aşağıda arazi çöküntüsünden yeşil çizgi gibi çayırlık olmuştu. Ağaçlan tamamen mantarlar kaplamıştı. Son kez orada bulunduğum sırada yağmurun kardeşin çalı-çilpi, taş ve balçıktan yaptığı çukurun önündeki setten kalanları söküp atmış olduğunu gördüm. Bir kış günü gibiydi ve arazide her ağacı dallarına kadar saran ve hatta kısmen kabuğunu soyan yosun griliği belirgindi. Ağaçlar bu yosun örtülerin yükünü taşıyamaz hale gelmişlerdi ve gerçekten de yerde çimlerin üzerinde birer boynuzu andıran kırılmış dallar duruyordu. Çimler çim değil yosundu; ilk bakışta insanı yanıltan ot sapları kenevir tiftiği gibi solgun ve sertti; ormandan ve çukurlardan fışkıran böğürtlen sürgünleri ile örtülmüşlerdi. Ormandan uzanan dişbudağın elma ağacını baştan aşağı ezdiği göze çarpıyordu: Tohumları elma ağacının dibine düşerek, köküne karışmış olmalı ve dişbudak fidanı büyürken yaşlı elma ağacını yan yarıya kaplamış ve gövdesiyle onun gövdesini öyle sarmıştı ki yarıklar içindeki bu ağaç, kabuğu soyulmuş ölü bir ağacı andırmaktaydı. Parlak ve düz kabuğunun üzerinde hemen farkedilen aşı izleri hastalık yüzünden artık tanınmaz hale gelmiş; sadece üzerinde aşılanmış bir dalla bağlanan kare biçimdeki düz kabuk eskiden böyle bir aşının yapıldığını gösteriyordu. Her iki aşı dalından, ince olanının gelişip kalınlaşması ile hiçbir işe yaramayan paslı bir çivinin sarılmış bacağı sırtında bir yük olarak taşıdığı garip bir dönüşümü gösteriyordu. Griliğin her yerini sardığı çukurlukta tek renk yeşil patika da sayılmazsa her yerden fışkıran uçlarıyla ökse otlarının değişik, yabani yeşil rengiydi. Dallardaki birkaç çürümüş meyva geçen yıllardan kalmaydı; üzerlerine bastığımda ise yerde yosunların arasında duranlar mantar gibi patlamaktaydı.

Sadece bir ağaç, yaprakları dökülmüş hiç kimsenin toplamadığı bu yılki elmalarla dolu duruyordu fakat onların sarı rengi de, her birini kendilerine ayırıp gagalarken şapırtıları bütün bahçeyi saran sığırcık ve karatavukların gri ve siyah renkleri arasında kaybolmuştu. Uzaklardan gelen bir trenin düdük sesi, bir horozun ötüşü, havlayan köpek ve motorbi-siklet homurtusu bile beni mutlu ediyordu. Kenarlarında asma çubuklarının sarktığı çukurun ağzından gürültüsünün kesildiğini sandığım nehrin yankılar yüzünden daha derinlerde şiddetlenerek aktığını sanıyordum.

Bu ıssız yerden kaçıp kurtulmayı düşündüysem de kalmaya kara verdim. Yağmurdan ve öğle güneşinden korunmak için kullanılan, arkada ormanın girişindeki tahta baraka kaybolmuştu. Yeşil patika kenarındaki artakalan odun ve ot yığınlarını birbirinden ayırmakta kullanılan, kimi için iyi kimi içinde iyi olmayan, şu anda kimsenin kullanmadığı beller ile birlikteydi, orada durdum ve amaçsızca bekledim.

Tek tük bulutlardan düşen kar lapa lapa yağmaya başladı. Havada kocaman eğriler çizerek tekrar görünmez oldular. Babanın para harcamadan, aynı şekilde vasiyetini yazmak gibi bir karardan önce yeşil patikada bir aşağı bir yukarı gidip gelme alışkanlığını hatırlıyorum ve şimdi bunu ben tekrarlıyorum. Akıbeti meçhul kardeşin resmi ile ona yöneltilen sözlerden biri geldi aklıma "zavallı bir bahçenin bekçi-siyim ben!"

Yolun sonuna geldiğimde dönerek başımı kaldırdım, tahta ve direk yığınlarının hayaletlerinin gökyüzüne yükselen çığlıklarını farkettim. Bu düş ile dizlerimin üzerine çökmüştüm. Hayalet yaklaştıkça bir heyele dönüştü ve aynı zamanda bana kelimesi kelimesine "asil ataların heykeli" şeklinde düşündüğüm gibi bir sıra ağaç kendini gösteriyordu orada.

Orada ne kadar zaman kaldım. Bir aşağı bir yukarı gidip geldim, geri döndüm, oturdum, başımı çevirdim; insan elinin değdiği ve değerlendirdiği şekliyle bir elden diğerine başka biçimlerde devredilen, verimliliğiyle bostan (belleğimde) öylesine iz bırakıyordu ki; örneğin ıssız keçi yolunun basamakları kar yağarken daha da belirginleşiyordu, beyaz, daha da beyaz basamaklar -çukurun yanlarındaki işaretler gibi.

Islak yosunların ve ökse otlarının arkasında meyva ağaçlarının dalları "gözlerini" yeniliyorlardı bahçenin orta yerinden daha sona yine kapalı odalarda bile fırtına koparacak bir güney rüzgârı geliyordu.

Orada iki şey düşünüyordum, birincisi kardeşin mektubunda "goba" dediği, paskalyanın arefesinde (bu "onun için ve daha sonraları en ciddi, kutsal ve çok neşeli" bir şeydi, eğlence bitmişti, bir kez bile sonradan verilen sosislere sevi-nemeden) alacakaranlıkta farkettiği, şapka şeklinde ağaç kütüklerine yapışmış mantarları -İkincisi havyanlara karşı oldukça acımasız olan babanın o zamanlar çim biçerken ikiye ayırdığı engerek yılanını çatal şeklinde fındık ağacından sopa gibi kazık uçlarına dolamasıydi: Bütün yaz meyvalarının diyarı olarak ün salan sembol kaybolmuştu ve atalarımı bahçenin en boş köşesine sürüklemişti ve aynı zamanda bir çocuğun gözlerini aramaya; ağıtın monoton teksesliliğinden vazgeçerek ve "ayrılmanın sonsuz krallığına" yönelten kardeş gibi bir zafer çığlığı yerine sakin bir sesle kelimesi kelimesine şöyle konuştum: "Evet sizi anlatacağım!"

Kardeşin ziraat okulundan geçirdiği üç yıla ait bir sürü okul fotoğrafı var. Birinde gençlerin üstünde yakaları açık gömlekleri, kolan sıvanmış ve diz boyunda koyu renkli önlükleri var; onlar iki yanı bir tek yaprağın dahi görünmeyeceği kadar çiçekle dolu iki yanı ağaçlıklı geniş, güneşli bir yolda duruyorlar ya da yerlere uzanıyorlar. Tepedeki kiliseye kadar dik sekiler halinde uzanan henüz küçük asma yaprakları ile arka planda bir üzüm bağı var. Çiçek açan ağaçların beyazlığı ilkbahar bulutları tarafından yineleniyor. Gölgeler kısa; vakit öğle teneffüsü; kardeş taranmaya bir kez dahi olsun fırsat bulamamış; alnına perçemi dökülmüş; fotoğraf çekildikten hemen sonra herbiri tekrar kendi işine dönecek. Grup birbirine yakın durmuş, birkaçı yanındaki-nin omuzuna kolunu atmış, yanındaki iki kişiye birden dayanmış. Güneş ışığı yüzünde hiçbir öğrencinin gözleri seçilmiyor. Kardeş en arkada; diğerlerinden daha iri, belki de kocaman, kabarık saçlı kafası onu öyle gösteriyor, yüzü önün-dekinin kafasından görülmüyor, sanki son anda orada durmuş gibi. İki yanı ağaçlıklı yolun arkasında havalı elbiseleriyle bir kadın uzaklaşıyor.

Öbür resimde çevre daha az tanınabiliyor, daha çok sınıftakiler belirgin. Sahne orman değil bir çamlığın önündeki yol hatta önündeki bir sokak lambası ve arkasında kiremitli çatısı ile ağaçlıklı yolun bir kısmı gözüküyor. Ceketsiz hiçkimse yok; bazıları guatr büyüklüğünde düğmeli kravat bile takmamış ve köstek zincirleri yelek düğmelerinden altta bulunan cebe sarkıyor. Önde koltukta oturan birinin kucağında küçük bir şarap fıçısı elinde ise yana doğru eğilmiş bir şişe var. Fotoğrafta yol kenarında solan çiçeklerle sonbahardan bir görüntü ve delikanlının tekinin elinde mendil ya da dolmakalem yerine bir başka şey, bir kuş kuyruğu uzunluğunda bir buğday başağı görülüyor. Kardeş ilk sırada oturuyor ve oldukça büyük kesimli mendil cebi ve düğme delikleri olmayan ceketiyle gömlekliler grubundan; profilden poz veren, elleri dizlerinin üzerinde duran tek kişi o, dimdik oturuşuyla hemen laubali bir etki yapıyor: O hiçbir duruşu kabul etmez; her zaman böyledir işte. Artık hiçbiri de geçen seneki kadar delikanlı değiller; genç adamlar; dudaklarını fotoğrafçı için kapatmamışlar ve hatta biri ellerini kalçasına dayamış.

Son fotoğrafta dışarıda sadece pencerelerinin bir kısmı ile duvarın görüldüğü okul binasının önünde ancak daha az sa-

yıda duruyorlar, önlerinde ise öğretmenler, solgun papaza gelene dek önce zengin çiftçiler, yaşlı akrabalar veya bilgili vaftiz babaları yuvarlak sandalyelerde oturuyorlar. Mezunlardan herbirinin kravatı var ve hiçbiri kolunu arkadaşının omuzuna atmıyor; artık yetişkinler, yirmi yaşındaki elleri arkasındaki kardeşte. İşte sonunda o genç, bilgili bir çiftçi olarak, kendi dilinden farklı bir dilin konuşulduğu ülkeye geri dönecek. Bakışları ait olduğu kuzey yönüne değil, güneye yönelik. 1938 doğumlu bütün genç sloven çiftçiler dimdik karşıya bakıyorlar; gerçi bir devleti canlandırmıyorlar ancak daha değişik şeyler yapacakmış gibiler. Kardeş gelip geçen yıllarda daha da ağırlaştı, iyi olan gözü küçüldü, ucu hafifçe sıyrılmış gibi, sadece, kör olan gözü sanki önceden görüyormuş gibi yuvarlaklaştı ve beyazlaştı.

Bizim evin bir özelliği de babanın çocuk hikâyeleri anlat-masıydı. Her zaman tekrar tekrar anlatırdı (Kimse böyle birşey yaşamadığı halde kulaktan kulağa aktarıldığı için..). Oradaki şimdi yaşlı olan çocuğun, yaşlı adamın uyurgezer olduğunu -bir gece kalkıp yatak örtülerini diğerlerinin henüz oturmakta oldukları masaya doğru gidip örtüyü oraya bıraktığını ve tekrar yatağına gittiğini; üşüyünce avazı çıktığı kadar ağlamaya başladığını ya da bir çocuğun belleğini kaybederek günlerce dolaşmasını ve nihayet sonunda evini bulmasını ancak eve girmediğini aksine geri dönüşünün işareti olarak sabah alacakaranlıkta dışarıda dolaşması (pazar öncesi adeti idi adeta), avluya dönmesini anlatırdı ya da baba küçükken o kadar çabuk kızan biriydi ki günün birinde onu birisi kızdırmıştı, evden kaçmış ve kapıdan içeriye zor sok-, tuğu bir ağaç kütüğü ile kendini kızdıranın üzerine yürümüş

ve kütüğü onun ayaklarına doğru fırlatmıştı. Kendi çocukluğuna ait bu öyküleri anlattırmaktan çok hoşlanırdı (anlatıcı genellikle kızıydı): Bu esnada bıyık altından kıs kıs gülerdi ya da gözlerinden yaşlar gelirdi veya eski öfkesi devam ediyormuş gibi yumruklarını sıkar ve sonunda zafer kazanmış gibi etrafındakilere bakardı.

Buna karşın kardeşin çocukluğundan bir fıkra var aklımda: Bir keresinde kızkardeşle birlikte tüm Rinkenberg köyü dolaşmış ve başından sonuna kadar onu kendinden uzaklaş-tırmaksızın oyalamış. Bundan başka ona ait acı bir öykü var: gözünü kaybetmesi. Onyedi yaşında iken başından geçmiş; sınırın ötesindeki tarım okuluna giderken. Daha ilk okul tatilinde ailesine ters düşmüş, bir araştırmacı gibi tarlalar ve çimlerin yeni yetiştirme yöntemleri yüzünden değil sadece; daha başka meseleden dolayı; sloven dili yüzünden. Slovence şimdiye dek almancanın ağır basmasıyla şive -tüm yörenin şivesi- olmuş. Ancak şimdi çalışma defterlerinde, mektuplarda, pusulalarda kullandığı yazı dili olmuş onun; bir çakı, sicimin yanısıra kağıt ve kalemle birlikte ona savaş alanından daha yakın hissettiği küçük bir sözlük taşımış yanında. Evdekilerin de ona katılması gerekirmiş ve şehirde resmi dairelerde ya da trende onların kökeninin bilinmesi gerekirmiş. Baba buna karşıymış, karısı beceremiyormuş bunu, o zamanlar aşk yüzünden aklı başından olmayan kızkardeş ise suskunmuş, ben ise daha henüz doğmamışım. Öz anne sloven dilini çok az bilmesine rağmen, ilk Marburg mektuplarında olduğu gibi onun yananda hemen "Anadil" olarak kabul edermiş ve "bizim" sözcüğü eklermiş ("bizim anadilimiz") ve ilave edermiş: "Biz ne isek oyuz ve hiç kimse alman olmamızı emredemez." Hemen hemen yetişkin biri olan o evden gittiğinde benden farklı olarak yurt dışında yabancı ile karşılaşmıştı, "bizim kendimizin", kendi dilini bulmuştu; susmak ve oyalanmakla geçen onyedi yıldan sonra kendinden emin bir konuşmacı olarak ortaya çıktı, evet sanki bazı boş kağıtlarda kayıtsız bir kelime oyunu (bu duruma en uygun fotoğraf, köyün ortasında kafasında eğri duran şapkasıyla, bir ayağını diğerinin önüne uzattığı duruşu idi). Böylesi ailede ilkti. Güneydeki eğitmenliği sırasında memleket hasreti çekmemişti. "Büyük şehir Maribor" ile onun yakınındaki okul onun diğer bir evi olmuştu. Slovenya seyahatlerinden ayaklanan ve sonra idam edilen çiftçi Gregor Kobal hikâyesi ile geri dönen de oydu: "Kobal" Kobarid mezarlığında sıkça rastlanan isimlerden biriydi, onun aradaki papazlık makamının vaftiz defterlerini karıştırarak bulduğu belirtilen ve atalarımız olarak belirlenen, çok eskilere, onyedinci yüzyılın sonlarına kadar uzanan isimdi Kobal.

Kardeş hiçbir zaman isyancı olmadı, daha sonraları savaşta ise isyan halindeydi. O içimizde en yumuşak olanıydı ve hatta mektuplarında sadece çocuklarda rastlanabilecek canlılık vardı: Dindardı, sık sık kullandığı "kutsal" kelimesi sadece kiliseyi değil gökyüzüyle, gözden uzak bir yer ile ilgiliydi, özellikle her zaman güncel olan ve genelde sabahleyin kalkmayla, işe gitmeyle, öğünlerle hep tekrarlanan görevlerle ilgiliydi. "Herşeyin çok canlı ve kutsal olduğu evde" diyordu. Rusya'dan gönderdiği bir mektupta, "en kutsal ve en neşeli" olan paskalya yortusuna uygun olarak -Pfıngsten ise ona göre "mükemmel olan ve sabahleyin şafakta tırpanla bahçeye giderek kutsal zamanda çim biçtiği" bir bayramdı.

Kırda masaya serilmiş beyaz bir örtü "zavallı ruhumuz için birşey"di; evde koro halinde yüksek sesle Allaha çok şükür diye şarkı söylenirken toplulukta "sessizce kendi kendine mırıldanırdı" ve son metubunda ise şöyle yazıyordu: "Dünyanın bütün pisliklerini tanıdım ve öğrendim, bizim inancımızdan daha mükemmeli yok" (Ama herşeye rağmen inanç ona göre yalnız ana dilde canlı idi çünkü birinci cumhuriyetin sonunda kilisede sadece almanca dua edilmesine ve ilahiler söylenmesine izin verilmişti, bu ise kulaklarında "kutsal olmayan" aklının almadığı sadece bir iniltiydi). İçten bir ironiyle uzaktan evi ve varlığını dile getirişi onun dindarlığına dahildi: Az hektarı "arazi" diye ya da "kobal gerçekliği" olarak adlandırıyordu; mutfak, ahır ve samanlık evin odaları arasında sayılırdı, "odalar"; onun mektuplarını "okumak" üzere "asil bir aile" gibi herkes masa etrafında otururdu.

Bu tür maniler onu savaş sırasında isyan etmekten alıkoyuyordu; sadece mektubundaki sözcüklerle isyanını ifade ediyor ve bir komşu ailenin Alman ülkesine olan göç haberi üzerine "tek arzusu.... bin parçaya ayırmak, bu dürtü sanki tüm benliğini kaplıyor ancak anneyi, babayı ve kardeşleri düşününce öfkem kayboluyor" derdi. Eğer anne oğlunun o bilinen "tarım izni"nden sonra partizanlara katılıp savaşçı olmasını isterse bu bir efsane olurdu. Onun kaybolduğunu düşünüyordum ve hiçkimse onun nereye gittiğini bilmiyordu. Onun bir zamanlar coşkuyla, avaz avaz partizan şarkıları söylediği düşünülemezdi ancak birkaç kişiyle beraber gizli kalmış ağaçsız bir meydana, bir tarlaya gidip oradan omuzlarının üzerinden bakarak başkomutana şu konuşmayı yaptığı düşünülebilirdi: "Ben şimdi size kegel yerine bilyayı deli-ge sokan kişinin kendi oyun sahasında yenileceğini söylemek istiyorum!" -cepheden gönderdiği mektuplarından birinde ise "Bok" kelimesi dolaylı olarak yazılmıştı. İyi bir şarkıcıydı da ama bir gruba üye değildi, eğik, ağır başıyla kendisi gibi iki üç kişiyle birlikte bir masanın etrafında söylerdi sadece, ayrıca iyi bir dansçı idi de, tepinmezdi; dans pistinin kenarında neşeyle tek bacağının üstünde dönerdi.

Kayboluşundan sonra, birkaç kişi dışında herkes onun öldüğünü kabullendi, köyde ölen diğerleri gibi; hemen unutuldu. Onun hakkında konuşabilecek yaşıtlarından hemen hepsi de daha henüz savaştan geri dönmemişti. Gelin adayı olan kız ise başka biriyle evlendi, suskundu. O, sanki vaktinden önce çok şeyler yapmak için, evi oldukça erken bir zamanda terketmişti. Önlüklü genç çiftçi, eve tekrar geri dönüşünden sonra kısa bir müddet "Asker Kobal" diye bilindi. Onun kelime oyunlarına uygun olarak "tarlalardaki mavili biri yerine tavla grisi biri." Evde el üstünde tutuluyordu. Çocukluğumda ondan o kadar çok bahsedilirdiki sanki şimdi o yanımızda idi ve konuşmalara katılıyordu; sanki herkes köşede artık onun orada olmayan cismine doğru başlarını çeviriyorlardı. Ancak baba, onun meyva bahçesinin, o iki kitabının, elbiselerinin bekçiliğini yaparken, onunla ilgili meselelerden bahsederken, anne daha çok ondan tarafa konuşuyordu... Ana ile babanın hastane odasında kafa kafaya vermeleri karı koca sevgisinden değil canları gibi sevdikleri oğulları için kederlenerek biraraya gelmeleri ve her iki alnın umut ettikleri gibi oğullarını tekrar eve gelişini sağlayan bir köprü oluşturacağını düşünmek yalnız benim kuruntum muydu? Erkek ve kadın doğal olarak, her biri kendi tarzına göre kayıp kardeşime adeta tapıyorlardı, inançsız annenin söylediği gibi o "bir ademoğlu örneği" idi ve onun yakınından gelen birisinin haberi üzerine hemen ona "oda" hazırlanıyor, eşik yıkanıyor ve evin kapısı süsleniyordu, diğeri komşunun birinden ödünç aldığı atla pırıl pırıl parlayan kaleskayı hazırlıyor, burnuna düşen sevinç göz damlası açık havada sanki onu karşılıyor gibiydi.

Sadece kızkardeş böyle güzelleştirmelere karşı çıkıyordu (anne ve babanın dediği gibi: kendi sevgilisini kaybetmesinden kardeşi suçladığı için). Onun bir gözünün kadınlarda olduğunu, işte onun bu davranışı yüzünden kendilerinin şansı olmadığını bahane ediyordu, o sıcağın altında tarlada dik yamaçlarda çalışırken çok küfredermiş ("çok pis bir iş"), ziraat okulundan eve sloven dilini savunan biri olarak dönmüş, evde ve köyde huzursuzluk yaratmış, savaş çıkmadan uzun süre önce herşeyden hatta nişanlısının ondan yalvararak istemek zorunda kaldığı düğünü erken öleceğini ileri sürerek kabul etmemiş ve bu yüzden de o çok sevdiği azız ruha karşı günah işlemiş.

Gerçekten de erkek kardeşin mektup ve pusulalarında yıllar geçtikçe giderek artan umutsuzluk farkediliyordu. Bu öncelikle "eve gelmesine gerek bırakmayan ve aslında bizim yerimizi dolduracak gibi görünen" makinalardı ve o daha savaşın başında "ölünceye dek asker" kalacağına inanıyordu. Yazılı lanetleri gün geçtikçe artıyordu. O tam da "güzel günlerde", gün boyu asker adımlarıyla yürürken "bir kuş cıvıltısı" dahi duymuyor, "yollardaki çiçekleri" görmüyor ve suskun kalmaktan korkuyordu: "Bir yıl içinde konuşmayı unutacağım. Biz şimdi yanma biri yaklaşınca kaçan yabani hayvanlar gibi insanlardan korkuyoruz; ruhumuza ahenk gerekli yoksa hiçbirşeyden zevk alamayız." Her gün aynı, pazar ya da bayram günü farkedilmiyor. O bir zamanlar nasıl olduğunu düşünmeyi bile başaramıyor, "hatta o herşeyi tersine yapmaktan hoşlanırdı" ve sonuçta sadece savaşa değil dünyaya da lanetler yağdırıyor: "Kahrolası dünya!"

Ben dinleyici ya da okur konumunda bir kişi olarak tabii ki umudunu kaybeden kardeşe inanamazdım. Her zaman olduğu gibi beni bilinen gerçeklerden daha çok etkileyen bir hayal F. Kobal'in bu hayali değil miydi? (Filip Kobal'in bu *hayali) Neydi bu hayal? Buna bizzat kızkardeşin kayıp olan ona karşı çıktığında, gizliliğe bürünmesi, yavaş ve temkinli davranması dahil değil miydi? Erkek kardeşten söz edildiğinde alışılan yüz ifadesini bırakıyor, kirpiklerini kıpırdatması hızlanmıyor, aksine azalıyordu. Uyanmış gibi orada dururdu, sanki konuşacak gibi, uyuklayarak, kafasını yana doğru eğerek söylediği şeye dikkat ederdi.. Sanki konuşmak için uyanıyordu, uyuyacak biri gibi esnerken ağzı kapalı ve şaşkındı.

Bu hayale, Gregor'un yazdıkları neden oluyordu, kesinlikle geri gelmesi mümkün olmayan geçmişi işleyen Gregor'un yazdıkları; aynı zamanda biraz sızlanarak da olsa bana şimdinin bir resmini çiziyordu: Doğrudan söyleyerek: "Herşey yolunda iken..." yerine sözcüğü sözcüğüne çevrildiğinde "Bir zamanlar kuşlar benim için şakıdıklarında" şeklinde bir söyleyiş kullanıyordu; memleketteki ilkbaharı "Arılar pantalonlannı (çiçek tozundan) giydiklerinde; mutsuzluk içinde mutluluk yerine "Çirkin anne, iyi yemek" yazmıştı. Sözcükte "anadilini yan anlamı olarak "süt üzerindeki kaymak" açıklamasını bulmuştu ki sütten iğrenirdi ve sonunda kendisi için canlıların veya objelerin bütününü anlatan renkleri dile getirirdi: "Benekli nasıl?" şeklinde bir armutu, bir ineği, keçiyi, horozu ya da bir fasulye çeşidini sorabilirdi.

Bütün bu imgeler -benim şimdiyi daha iyi değerlendirmem için- kardeşin kendine özgü olarak, sıkça kullandığı zaman şekli, "yakın gelecek zaman" Sloven dilinde olmadığından Almanca yazmak zorunda kaldığı cümleleri okurken göründüğünden çok etkiliyordu beni: "Yeşil patikada yürümüş olacağız, smırtaşı yol kenarında duruyor olacak. Buğday biçildiğinde, çalışmış, şarkı söylemiş, dansetmiş ve bir kadınla yatmış olacağım."

Bu hayalin iki büyük eksikliği ortaya çıkardığını anladım: kardeşin yazdıkları tamam değil ve benim onunla birlikte bir anım yok. Geride bıraktıklarının bölük pörçük olması bana hakikati arayan ilk Yunanlıların (ki bu şekilde hayal ediyorum). -yalvararak, kekeleyerek ve nitekim sevinç çığlıkları atarak- ardında bıraktıkları birkaç parça tarihi kalıntıyla benzerliklerini hatırlatıyor: "Dansöz ve saki" gibi birbiriyle ilişkisi olan iki sözcük, birarada görünüyor ve içindeki tam bir cümleye tamamlanamayan, bir "realite" ye dahil olan parlaklığı ile dünyaya yayılıyor. Yaşadığını hayal bile edemediğimiz, kokusunu, sesini, ayak seslerini duyamadığımız, bu arada hiçbir garipliğini sezemediğimiz meçhul biri olarak kardeşim bir efsane kahramanı, yok edilemeyen bir hayal şekline bürünmüştü. O tatilde iken bir kez ben henüz iki yaşında küçük bir çocuk bile değilken vaftiz babanın yokluğunda kulağıma adımı fısıldamış, ben pek birşey hatırlamıyorum. "Vaftiz edilen çocuğun üzerine eğilmiş olmalıyım" diyor cepheden gönderdiği bir mektubunda.

Beni bu anıdan daha çok etkileyen kardeşin sürekli tekrar tekrar üzerime eğildiğini hissetmemdi. Çoğu zaman anneye karşı o bir figür olurdu: Anne her zaman geleceğimi önceden hissedip ve hakkımda önemli kararlar verirken kardeşin gören gözü dostça bir ifadeyle üzerime dikilirdi; güneşten hoşlanırdı, görmeyen gözü birşeyin farkında değildi. Beni üzen bu hayalin üzerime gelişiydi. İşte bugün bile savaş vardı. Bu yüzden benimle aynı ana-babaya sahip herkesi "soyumdan" kabul ederdim; eve Gregor Kobal'a ayaklanmanın barışsever neferi, kızkardeşini "asla kırbaçla dedelerimin yaptığı gibi dövmeyen" biriydi, bizzat ben hayali de olsa her zaman bu ya da şu düşmana karşı yanımda bir kırbaç taşırdım. Yaşamımın bazı anlarında ortada birçok şey varken ağabeyin üzerime eğildiğini görmekle değil, bilâkis onun o ortamda canlanması ile beni bir huzur kaplıyordu. Tabii ki ben onu huzursuzluk içinde huzur ararken farkede-mezdim (ortaya çıkaramazdım) -aksine huzuru buldum ve yaşama umudum olarak daima vardı; demek ki geçmişe bağlanmak imkânsızdı (biliyorum benim gerçek geçmişim şu anda bulunduğum yerin önünden giden cümle).

Hayal olsa bile artık atalarımdan olan içimdeki kimse ile aynı kişi değildim, daha dik oturuyor, daha değişik davranıyor, yapıyor, yaptırıyor, bir tehlike anında yapılan yaptırılan, söylenen ve söylenmeyen şeyleri söylüyor ya da susuyordum. Bu hayalin karşıtı gerçekler nelerdi? Kardeş son mektubunda "Düşüncelerimi uzağa götürmeyi başardığımda birlikte masa etrafında oturan ve benim karalamalarımı okuyan Kobal sülalesinin görüntüsü oluşuyor." O hayal yaşasın ve benim kaynağım olsun!

O zamanlar Wochein'da, bu bir anı (öyle hatırlıyorum), sık sık yağmur yağardı ve bana sürekli ilham veren, hanın penceresinin önünden akan derenin şırıltısı değildi. Bir orman yolunda ayaklarım çamura batıyor, meyva bahçelerindeki plastik torbalar, orada korkuluk olarak asılmış şeyler yağmurdan nasibini alıyor. Samanlığın saçakları altında, yanımda tatilini orada geçiren bir aile ile birlikte oturuyorum ve köy yolundaki bir köylü kadına, arabayı çeken ata bakıyorum: Sağanak yağmur asfalta öyle bir çarpıp sıçrıyordu ki sanki kadın bacaksız, at nalsız, araba tekerleksiz gibi hareket ediyorlar. Şimşek çakması ile ortalık aydınlanınca evin duvarları parlıyor. Güneş sonra yine çıkıyor, çoktandır ve hâlâ ve hep sakin olan gölün kıyısında çalılardan düşen yağmur damlacıkları ışıldıyor.

Buna rağmen her öğle vakit oraya gittim, her zaman da belirli bir amaçla. Biraz "meşelik" büyük çam ormanı memleketi "Jaunfeld"de "Dobrawa" adında bir orman vardı fakat buradaki çıplaktı, çamlar ve meşeler tek tüktü; ıssız ve çok az ağaç dikilmiş -vadinin içine sanki yabancı gibi- terkedilmiş yosun merası görüntüsü vardı..

Bu yüksek ovada kendimle yapayalnız idim ama dünyadan kopuk değil, çünkü her yerde medeniyete yakınlık hissediliyordu hatta su şırıltılarının hakim olduğu sesleriyle handan daha da yakın; orman traktörleri, biçerdöver, odun kurutma tesislerinin; heryerden dumanların yükselişi, araba sileceklerinin hareketleri, aşağıdaki gölde yüklü tek bir sandal ve yukarıdaki kuşlar, yanımdaki anılar, aşılmaz kayalıklar altındaki insanları gösteren sokak lambaları...Ne yaptığımı bilmeden, ilk önce eski ve artık kullanılmayan bir yoldan çimenlerin boy verdiği katranla çizgi çekilmiş bir yoldan daha sonra da yokuş yukarı bir zamanlar göl yatağı olan şimdi ise yosunlarla kaplı bir yoldan yürüdüm gittim. Burada da kendime bir yer bulmak zorundaydım. Her zamanki gibi: Oturduğum yer çok yüksekti, çukur çok derin, güneş fazla sıcak, gölge fazla serin, rüzgârdan karışan yer çok rüzgârsız, havalı yer fazla havadar, kayalık fazla sivri, dağılan bir arı kovanı güzel bir resimdi. Nihayet sırtımı tarladaki kulübenin tahtalarına dayayarak çimenlere oturdum. Güneye bakan duvardı, güneş bir kez parladı mı hissettiğim kadarıyla griye dönmüş duvarlardan hoş bir sıcaklık fışkırıyordu. Sadece burası değil bütün çevre de uygundu, saçak altı o kadar çekiciydi ki hiç ıslanmadan ayaklarımı uzatabilirdim ve belki de bu yöne sıçrayan damlacıklar bana baba evinin terasını hatırlatıyordu ki ben şimdi buradaki gibi orada da içerisi ile dışarısı arasında bir yerde oturuyordum -bir farkla oradaki evde balkonun sonunda gübreliğe bir iniş bulunuyordu ve yayladakinden farklı kokular yayılıyordu ve daha çok sinek vardı.

Yağmur geçirmeyen bomboş sırt çantamda tek eşya olarak yine bir kitap vardı, kardeşimin büyük sözlüğü, meyva bahçesiyle ilgili çalışma defteri, kitap olarak odaya, dört duvar arasına uygundu ve harfler boşlukta çoğalarak anlamlarını her yere yayıyorlardı. Yabancı bir yerde, terkedilmiş bir kulübede yirmi yaşında bir delikanlının hergün öğleden sonraları bir sözlüğe dalarak sadece bir sayfasına evet sadece bir sözcüğüne bakarak hayretler içinde kalması, başını salması gülmesi, topuklarını yerlere vurması (çekirgeleri ürkütecek ve kelebekleri kaçıracak şekilde) ellerini şaklatması ve arada bir hoplaya zıplaya dışarıda yağmur altında dolaşması garip bir görünümdü. Handakiler ya da oranın yerlileri beni her aman sırt çantamla birlikte günlük yürüyüşümü yaparken gördükleri zaman beni "ileride düşünür olacak biri" ya da "genç bir ressam" diye düşünürlerdi. (Gölüyle ve ıssız kilisesiyle Wochein, 19. yüzyılda sık sık görülen bir manzara imiş). Aniden avazı çıktığı kadar bağıran delikanlı daha sonra elinde kitabı ile bir köşeye büzüldü, bunu da ancak bir deli ya da geri zekalı yapabilirdi.

Bu esnada, bu denli sezgi ve dikkati -berrak düşünce ile ince duygunun birleştiği- bundan önce birbiriyle ilişkisi olmayan satırları okurken yaşamamıştım. Okumak denebilir miydi buna? Yabancı ifadeleri keşfetmem, haykırmam; onlarla birlikte doğaya! Ona yaraşan bir sevinç değil miydi? Ama bunda keşfedilecek olan ne vardı?

Çocukluğumda yabancı diller ilgimi çok çekerdi: Üzerinde siyah lüle saçlarıyla dansöz resmi bulunan evdeki kahve kutusu yıllar sonra o güzel kadının dilini, İspanyolca'yı öğrenmeye motive etti beni; yatılı okulda verilen Macar gramerinden, o bilmece gibi yazı karakterleri kitabın kokusu çekmişti beni ve böylece ilk bölümleri yazarak çalışmıştım.

Buna karşın sloven dili ki köyde konuşulan dildi, beni hep itmişti. Bunun nedeni, arada bir bölünen birçok Almanca kelimenin Slavca söylenişi idi, işte bu yüzden köylülerin şivesi bir lisan değilde alaycı ifadesi olan bir jargon gibi gelirdi bana. Baba, onların konuşmalarını taklit ederek kendisiyle iskambil oynayanlara gözdağı verirdi -bir homurtu, mırıltı ve yeni doğan bir çocuktan çıkar gibi gırtlaktan gelen sesler-ve onları takibeden kusursuz, akustik bir slovence ile ek bir cümle (böylelikle o, o çevrenin tek hakimi olarak görünürdü). Ama "yazıya göre" konuşulan o yerde bu genellikle kulağımda tehdit gibi çınlardı; herşeyden önce konuşulan yerler bir iletişim (bilgilendirmeyi) değil, bir bildiriyi düşündürürdü; radyoda yabancı dilde yapılan kısa günlük yayın, bir korku haberi gibi gelirdi; okulda sadece grameri pekiştiren anlamsız cümleler; ve kilisede vaaz veren papaz farkında bile olmadan bu amaçlara daha uygun olan almancaya çevirirdi- daha sonra sessiz bir tonla cümle cümle slavca sözcükler ekleyerek devam ederdi.

Yalnız papazla cemaat arasında karşılıklı okunan uzun dualarda, daha çok ilahilerde dinliyordum. Bize acıyan, rah-meden dünyanın kurtarıcısıın (Hz. İsa) ve bizim İçin yalvaran azizlerin Allaha yakarışlarında tüm varlığımla onlara katılıyordum. Sesleriyle öndeki sunağa doğru eğilen köylülerin tanınamayan siluetleriyle dolu kilisenin cemaat için ayrılan karanlık odasında, öndeki rahibin değişen ve cemaatin hep birbirine benzeyen yabancı bir dilden olan hecelerinden birheyecan yayılıyordu etrafa, sanki yeryüzünde-ki tüm insanlar buradaymış ve sessiz gökyüzüne karşı feryatlar koparıyormuş gibi. Bu sesler, bana yeteri kadar uzun gelmiyordu; devam etmeliydi ve işte papazla cemaat arasıda karşılıklı okunan uzun dua sona erdi; daha sonra çınlamanın bitmediğini, bir kesinti olduğunu hissettim.

Daha sonra, yatılı okulda Slovence konuşan birkaç kişinin bende bıraktıkları öfke, kuşku gibi etkileri unuttum. Onlar, okul, radyo ve kilise organlarından farklı konuşuyorlardı ve her zaman sessizce, okuma salonunun uzak bir köşesine toplanarak, diğerleri için dedikodu gibi görünen bir şekilde fısıldaşıyorlardı. Sıraların altında, sırtlarını oradakilere dönerek; kendilerine siper ettikleri sıraların altında komplo kuran bir çete gibiydiler adeta. Etraftan gelen rahatsız edici seslere rağmen gizli planlarını yapıyorlardı. Ya ben? Onların kafa kafaya verişlerini kıskanmıyor muydum? Ortak amaçlarını çok görmüyor muydum onlara? Daha farklı bir duygu idi bu, bir nefretti: Kendimi de hesaba katmak zorunda olduğum grupta -yalnız, kasten çarparak, yalpalayarak, sıranın mavi yüksekliğinden veya uykulu bir şekilde- böyle azametli bir sancağı seçen bizlerden biri dışlanmış görünebilirdi. Bu Sloven delikanlıları kendi yerlerinde sessizce durmak, sadece kendi kalelerinde sürünerek yürümek zorundaydılar ve en fazla her biri, vatansız olan her biri, kendilerine ayrılan sandalyelere benim gibi, tesadüfen kokan, soluyan, kaşınan yabancı birinin yanma çömelmek zorundaydılar ve komplocuların alıştıkları fısıltılar yoktu artık, yatılı okul çeşmesinin şırıltısından başka birşey duyulmuyordu; birlikte gezen bu azınlık suskun, kendi halinde, hedefsiz, boynu bükük, sıkılmış yumrukları ile çevresinde duran, gezinen çoğunluktan daha iğrenç bulan Filip Kobal gibi günlerini geçirmek zorundaydılar.

Ancak çok sonra bu farklı dili konuşanlardan biriyle söyleştim; onlardan geriye kalan bize karşı birleşmek için henüz bir grup kurmamışlar; gün boyunca yabancı bir dille konuşmak zoruna kaldıktan sonra karşısındakinin ağzından anadillerini duymak ki sadece alman yatılı öğrenciler bize karşı birleşmek için henüz gruplarını kurmamışlar, gün boyunca yabancı bir dille konuştuktan sonra karşısındakinden anadillerini duymak ki bunu sadece alman öğrenciler değil, gözcüler de ayıplardı, köşede biraraya gelmeleri tek imkanları imiş. Kimseyi tahrik etmemek için sessizce kendi aralarında havadan sudan, okuldan, evçlen gelen sucuk ve domuz yağı paketlerinden bahsederlermiş ve onların arasında can sıkıcı birşey olmazmış ve bu herşeye rağmen bir rahatlama imiş; bir katolik komisyonunda olduğu gibi biri diğerine güvenilir şeyler anlatırmış. Alışkın oldukları kısıtlamaların bilincinde günün birkaç dakikasında olsun lehçeleriyle konuşacaklarını düşündüklerinde yürekleri sevinçle doluyor-muş, yanımdaki "tahıl yerine nijiva, elma yerine jokolbo demem arasında hiçbir fark yok mu?" diye bağırdı.

Yeni nesil, ülkedeki birçok kişi için ana dilden ikinci dili, karanlık kilisede okunan uzun dua ve kahraman olarak kabul ettikleri kayıp kardeş yüzünden, bu yüzyılın sonlarına doğru kasıtsız olarak halen almanca konuşulan çoğunluğun yaşadığı gibi. Ancak bu eski sözlük beni bu kısıtlanmış durumdan kurtardı. Sözlük geçmiş yüzyılın sonlarından, babamın doğum yılı olan 1895!den kalmaydı ve Slovenya ile çevresinin değişik ifade ve konuşma kalıplarının toplandığı dörtdörtlük bir sözlüktü. Yazı masasının karşısında giderek gölgenin bastırdığı manzara resminin üstünde yavaş yavaş

hareket eden güneşin yardımıyla en ufak nesneler ve figürler tüm ayrıntılarıyla belli oluyordu. -Su kenarında oturan kızın kolunun yansıması, ufuktaki ağacın eğriliği, tabelanın yanında kıza doğru bakan çocuğun kafası- işte böylece, samanlığın altındaki su yolunda kelimeleri açıklayan resimler yardımıyla, şimdiye dek, çocukluğumu hatırlamak istediğimde, eksik kalan ayrıntıların hemen hepsini hatırladım. Kafamda tüm açıklığı ile -kardeşim önemli yerlerin altını çizmişti ve en böylelikle birçok şeyi anlayabiliyordum- çevrede anlatılan öykü ve anekdotlardaki gibi tipler, karakterler ve sahtekarlarla sınırlı olmayan köylülerin yeraldığı bir halk canlanmaya başladı; insanların ve eşyaların parıldayan yüzlerini görüyordum sadece. Sözcükler kırsal kesimdeki mukayeseleri ifade eden bir köy halkına aitti: "O dilini ineğin kuyruğunu salladığı gibi kullanır", "Rüzgârsız sis gibi yavaşsın", "Sizin orası yangın yeri gibi soğuk", şehirler, korkuya kapılmadan fethedilmeyi bekliyorlardı: Oraya arabayla "gürültülü" girilecekmiş ya da kızakla "kayılacakmış." Her türlü küfür vardı ve ölümden şöyle bahsediliyordu: "O küfretti." Bu halk, yaşamın son soluğu için bir sürü tanımlama olanağına sahip olduğu gibi kadınların cinsel organı için de bir sürü şey söylüyorlardı. Bir vadiden diğerine elma, armut çeşitlerinin adları değişiyordu; öyle ki gökyüzündeki yıldızlar kadar çoktu bunlar. Bura halkı kendi hükümetini kurmamıştı ve işte bu yüzden devlet ve kamuyla ilgili her türlü kavramı, yönetim dili olan Almanca ve latinceden alarak sözcüğü sözcüğüne tercüme etmek zorunda kalmışlardı, bu da çok tuhaf ve yapay oluyordu; mesela okurun "madde" yerine "sığınak" sözcüğünü bulması gibi. Bunun yanında sadece yararlı olan şeyler değilde elle tutulabilir nesnelerden evle ilgili olanların isimleri kadınlar, onun dışında kalanlarda erkekler tarafın-

dan veriliyordu. Mesele sıcak külde pişmiş ekmek "külaltı" olarak çevriliyordu ve bir armut çeşidi, duruma uygun olarak "genç kız" olarak çevrilebiliyordu. Geniş alanlar için kullanılan sözcüklerin, ikinci bir sözcük ile değilde sonuna hece eklenerek küçültme şekline dönüştürülmesi de önemli bir özellikti. Öyleki bu isimler varlıkları için bir çeşit barınak olan o alan içindeki nesnelerin kullanılan isimleriydi. "Or-man"ın içinde "Bayan Ormancı" sözcüğüde saklıydı; bunun anlamı sadece ormanda oturan bir bayan değil, aynı zamanda orman çayırı, belli bir orman çiçeği, yabanı bir kiraz ağacı, yabani bir elma ağacı, bir efsane kahramanı ve aynı zamanda ormanın kalbi olan "çam baştankarası" idi: Alışılmış isimlerin yerine başkalarının kullanılmasıyla sözcük okuru nesnelerin anlamını kavramıştı.

Kasabada görünen halk şimdi onun karşısındaydı. Birçok oyun türünde düşünmedeki hızlılıkları ve hareketlerindeki yavaşlılıklan sırıtıyordu, ama çalışkanlardı. (Kardeş, bir mektubunda "Iş konusunda epey ilerledik" diye yazıyordu.) Yetişkinlerin dili çocuksu ifadelerden etkilenmişti; umutsuzlukla sessiz, tek heceli; sevinç ve özlemde ise çok heceliydi. Asilleri geçit törenleri, toprakları olmayan (toprakları kira ileydi).; tek kralları kılık değiştiren, durmadan oradan oraya giden, kısa bir süre için krallığın ilan edip sonra tekrar kaybolan efsanevi bir kişiydi. Sözcüklere dayanarak dikkate aldığım halk, özellikle Sloven halkı değildi, daha çok belirsiz, zamanı belli olmayan, tarih dışı -sadece mevsimlerin belirlediği şimdiyi yaşayan, havanın, hasadın ve hayvan hastalıklarının konuşulduğu bu dünyada yaşayan halktı ve aynı zamanda öbür dünya veya önce ya da sonra, tarihin dışında-orada böylece asılı duran resmin kardeşin işaretlerini taşıdığının bilincindeydim. Yinede görünmeyeni isimlendirmek, bir hiç gibi, bilinmeyen bir halka mal edilen savaşı, hükümeti, zaferi dile getiren Almancalaşmış sözcükler, çocukların hayal edebileceği evde, pencerenin altındaki odada yada araba tekerleklerinden dolayı parlayan taş, o bildiğimiz barınak ve oturduğumuz evlerde, odunun altındaki yuvada, mağaranın ardındaki kovukta, ormanın derinliklerindeki verimli tarlalardan sızan ışıkta, ama aynı zamanda sınırlandırılması gereken ve hiçbir zaman "halklara" karşı olmayan seçilmiş «sözcüklerdir. (Halklar sözcüklerde yaşar ve yaşamlarını sürdürmezler mi?) Kardeş çalışma defterinde meyva bahçesinde direkt olarak başka bir dilde bahsettiği gibi, sözlük kısmında da bahçeden başka çocukluk anılarına yer vermişti. Çocukluk? Sadece bana mı aitti o günler? isimlere dayanarak keşfettiğim benim özel yerlerim ve nesnelerim miydi? Kesinlikle: Olay babanın yanında iken oldu. Odaya, sobanın arkasına, bodrumdaki raflarda duran içilmemiş şarap fıçılarına, ocaktaki toprak deliklerine, ahırda taşların arasındaki su birikintilerine, bahçedeki asmaya, topladığım en son meyvada bizim evdeki sözcüklerin benzerlerini gördüm: İşte o tek sözcük, bizim kaçınılmaz sonumuza ait duygularımıza, "bizim" çekirdeği çıkarılmamış şeftalimize, "bizim" eriklerimizdeki maviliklere, toprağın alt katmanlarına havuç çukuruna hava ve ışık saçıyordu, yine de ömrümde hiç rastlamadığım resimleri açıklayarak, sadece bizim eve ait, bizim olabilecek sözcükler yok muydu? Gerçi bizim atın sırtında işaret yoktu, ama şimdi köyde çayırlarda böyle işaretler taşıyan atlar görüyordum. Kovanı terkedip, okurun iç dünyasına giren, kraliçe arının sesini hiç duymamıştım. Kraliçe arıyı "kızgın pire gibi" gizemli bir arı sürüsünün vızıltısı takip ediyordu. İşte, ışıkta kayınların çıkardığı ses o bendim", herşey demek olan ö sözcüğün okuyucusu bendim; o okuyucu aynı zamanda "çileklerin arasında yetişen ot" elinde yedi dağın ardındaki bataklıktan geldi.

Burada masal yazan ve gezi boyunca bana eşlik eden öğretmenimi anımsadım. Onun yazdığı masallarda öykü yoktu, sadece nesnelerin yalın betimlemeleri vardı. Diğer halk masallarından farklı olarak bir noktaya işaret ediliyordu. Orada ormandaki kulübeden başka birşey yoktu, cadılar, yolunu kaybetmiş çocuklar, alevin, ateşin olmadığı masallardı bunlar; en fazla bacadan duman yükselirdi, soğuk havada ise hemen dağılırdı. Yedi dağın ardında bir dere vardı, öyle berraktı ki insan dere yatağı ile kendi yolunu karıştırabilirdi. Ve koyu uzun taşlara balıklar vurur ve sonunda su sesi duyulurdu...Güya birşeylerin anlatıldığı o masallardan biri bir dikenli çalının tasviri idi. (Gayet doğal olarak içinde o kötü yahudi yok) Dikenli çalı yol vermeyen etrafı kumlarla çevrili vahşi bir arazinin ortasında idi. Son cümlesinde de farket-meden ben-anlatıcı ile gelen birisi bir avuç dolusu kumu cılız çalıya atar, bir daha, bir daha, bu böyle devam eder. "Bir-şey-masalı" yazara göre "Güneş masalları" olmalı ve "alışılmamış olayları" ay ışığı olmadan "anlatmalı", "güneşi ve nesneyi" masalımsı anlatım için yeterli sayıyor o, onun için bu, masalın özü. Masal atmosferi bir ağacın tepesine şöyle bir göz atmakla da gerçekleşir..Okuyucu birbirine dolanmış çileklerin otları gibi bunu tüm canlılığı ile yaşamamış olsa bile elindeki bu eski sözlük, tek sözcük-masalları derlemesi gibi beni etkiliyordu; tüm dünya imgelerinin gücü ile. Evet, anlam vermeye çalıştığım her sözcükte "boş kestane kabuğu" aynen "piponun içinde arta kalan nemli tütün", birden yağan "yaz yağmuru" ve "güzel ve kendini beğenmiş bir kız" anlamına gelen bir gelincik gibi bir dünya oluşuyordu. Ve gerçeği arayan Yunanlıyla benzerliği olan bazı konakları gösteren kardeşin mektubunda bazı yerlerde daire içine alınan sözcükler beni tarih öncesindeki bir figürü, efsanevi Orpheus'u düşündürüyordu. Onunla ilgili olarak sadece bazı özel ifadeler vardı. Kayda değer olan şarkı ya da şiirler yazılmamıştı, sadece ekin alanını "ilmik", sabanı "dokuma çubuğu", tohum tanelerini "iplik", hasat zamanını "Afrodit" ve yağmuru "Zeus'un gözyaşları" olarak isimlendirmişti. Masal gücü beni korkunç, itici, kötünün olduğu sözcük çemberinden çıkarıyordu ama yine de karşıma çıkıyordu sürekli olarak. Aynı zamanda bir bütün içerisinde ve her durumda sözlükte yerini buluyorlar ve hiçbir zaman anlamıyorlardı. Bir zamanlar yazdığım öyküleri öğretmenim sık sık eleştirir, benim oldukça korkunç olan, özellikle hüzünlü ve tüyler ürpertici şeylerin bağımlısı olmamı yererdi. Buna karşılık yazı kuralı: harfi harfine, hecesi hecesine, tüm açıklığı ile yaratmak olmalı ve son nefes öyle şekillendirilmeli ki yaşamak için bir soluk olabilsin. Ve şimdi okuyucu "kan yağmuru", "fare pisliği", "iğrenç salya", "solucanın sosis şeklindeki pisliği", bir köşede küflenmiş ayakkabıyı, köstebek yuvasını, harap ve korkunç, trajik birşey olarak hissetmiyor, isimlere baktığımda dünyada bir örnek, ülke-halk ve köy-evlerden oluşan duyarlı bir dünya devleti, dünya halkları oluşabilmesi için plan yapıyor. Her sözcük bir dünya! Burada tek farklı olan yabancı bir dilden hareket edilmesi idi. Eğer bir yaşantı paylaşılmak istenmiyorsa, o zaman hep aynı şikayeti duymaz mı insan? Onun için sadece tek bir sözcük mü var? Sezgi anı, "Evet, işte öyle" yerine "Evet, işte bu sözcük"ü beraberinde getirmiyor mu? Okuyucu diğer dilin değil de kendi ana dilinin mi karşısında? Her sözcüğü sihirli bir etki yapan Almanca değil de Slovence mi yazıyor? -Hayır, her iki dilde de açıklamıyordu, bir dildeki sözcükler solda, boş kenarda işaretlerle bir takım eğriler, açılar, çizilerle açıklanan değişik yazılışlar sağ tarafta. Babil dili gibi karmakarışık bir sürü dil var. O kule gizlice inşaa edilmedi mi ve gökyüzüne ulaşmıyor mu? Her gün bilgelik akan o kitabı büyük bir keyifle açıyorum. Yaşadığım maceranın bir ifadesi var mı? Çocukluk ile doğanın içiçe yaşandığı nasıl söylenir? Bir ifadesi var ve adı "Çocukluk!" Korkutmak ve aynı zamanda da neşe ile elleri çırpmak.

Öğleden sonraları okuyucu sürekli o sözcüklerin öykücündeki gerçekleri görüyor ve gülümsüyordu: Onu keyiflendiren şey, öyküleri tanıması ve onlara katılmasıydı. Evet, bulutlu havada sıcak yerler için kullanılan bir sözcük vardır; sıcakta, frene basıldığında sığır sürülerinin oraya buraya koşuşturması, ocaktan birdenbire parlayan ateş, haşlanmış armudun suyu, boğanın alnındaki leke, herşeye rağmen karda çalışan adam, yazlık giysileriyle kadın, yarı dolu kovayla su taşınırken çıkan ses, ağaç çiçeklenirken çıkan hışırtı, taşın gölün üzerinde halkalar çizmesi, çam ağacındaki buz sarkıtlar, haşlanmış patatesin çiğ kalan yerleri ve saçma sapan birşey yüzünden atılan kahkaha. Evet, bu o, o bir sözcük! O plan hâlâ geçerli mi? Düvenin değiştirilebilen her iki çubuğu içni kullanılan sözcük; söz konusu araçlar uzun süredir kullanılmadan müzelerde öylece durduklarından ortadan kalkmış sayılmaz mı? "Yere düşen bir gövdenin çıkardığı" sesin yankısı için ifade edilen sözcük daha uzun ömürlü değil mi?

Geçen yüzyılda açıkça "Göç" olarak kullanılan sözcük, son dünya savaşında başka bir anlam kazanarak "bir yere zorunlu iltica" anlamını almasıyla önemini yitirdi mi? Eski kitaplarda isyancılar, partizanlar yok muydu? Eskimiş mızrağı olan bazı partizanlar için yedek yok muydu? Evet, bir zamanlar bazı şeylerin yaşanmış ve şimdi bir özelliğini yitirmiş olan devletler için, "önceden arpa yetişen" tarla, "önceden samanlık bulunan yer", "önceden çalılıkla kaplanmış taşlık araziler" için dikkat çekici özel adlar yok muydu? Bugün artık kullanılmadığı halde, önceden bazı özel adlarla anılmıyorlar mıydı? Vadinin arkasında yaşayan yerlilerin kullandığı sözcükleri araştırmacılar kitaplara almıyorlar mıydı? Öyleyse sözcükleri masalımsı bir üslupla değil de bir ankette olduğu gibi mi kullanmalıyım? Ben nasıl biriyim? Biz nasılız? Şimdi nasıl?

İşte bunlar aynı zamanda masaldı; çünkü bana sorulan her sözcükte, o olayı görmemiş olsanda ve o bu dünyada çoktan olmasa da, o olayda bir imge, daha doğrusu bir görüntü oluyor. Bir öğleden sonra, kardeşimin benim için işaretlediği o son sözcüğe rastladım. Bir çoğunda olduğu gibi tarih atılmış ve "tarlada" yazısı eklenmiş. Savaş başladığında onun defteri hep yanında idi, sonunda ceketi ile beraber "vaftiz hediyesi" olarak evde bıraktı.

Defterin kenarlarında çizilmiş bir sürü karalama yoktu; savaş uçakları ve savaş öncesi döneminin saman balyaları da yoktu. Oturuyordum, o sözcüğe takılmıştı kafam, sayfaları geri çevirdim: Yeryüzündeki boşlukların planı veya onların izleri ya da onların çığlıkları mı? Bu arada yaşadığım zamanda, benim zamanımda, insan dilinin sönük kalması, biz konuşanların birşeyi vurgulaması için savaşlar mı gerekiyordu? Yirmi yaşındaki delikanlı neden o gösteri esnasında ağzını açamayacak kadar yorgundu? Konuşursa cezalandırılıyordu, konuşması yüzünden sık sık sessiz bir odaya... (başka bir oyun şekli olarak geri kalan karanlıklar için "kör pencere" lafı uyuyor). Neden sözcükler hiçbirşey ifade etmiyor? Neden o ender doğru olan kelimeyi ta içinde hissediyor?

Dönüşte her defasında köyde bir duvarı, bir kayaya benzeterek bir evin yanından geçiyordum. Eski sözcüklere bakınca, aynı şekilde defterin üst kısmının boş bırakıldığını görüyorum. Buradan bakınca ufukta güneydeki sıradağların yamacını (slovence sözcüğü sözcüğüne çevrilirse "alt kanat" demektir) görebiliyordum. Küçük yaylanın kenarındaki çam ağaçları arasından bir sıçrayış uzaklıkta ağaçsız, çıplak, hafif sisli bir yokuş beliriyordu. Çimle kaplanmış yamaç, dağın zirvisene kadar eski patika yollarıyla taralıydı. Yamaçtan tepeye kadar merdivene benzer bir görüntü vardı; bunlar bir-birleriye sürekli kesişiyor ve bu şekilde bir ağ görünümü oluşturuyordu, lkindileyin yağan yağmurun ovaya akan, balçık renkli suyun oluşturduğu yatay şekil, şimdi daha küçük dikey yarıklarla kesiliyordu. Bu uzaktan sarkıt ve dikitleri anımsatıyordu. Eskiden bir aşağı bir yukarı yürüyen inekleri anımsayınca, bu eski patika sakin, yavaş, ot yolunan bir huzur tablosu çiziyordu. Belli ki, koyunların, köpeklerin yaptığı gibi,, memeleri yerlerde, ayakları tezeklere bata-çıka hiçbir basamak atlayamıyorlardı, ama bazı sığırlar bir basamaktan diğerine atlıyor, biri önünde gidenin üstüne çamur sıçratıyordu ve yol boyunca biri öbürünün sırtında gitti; biri kuyruğunu kaldırdı ve öyle çok işediki gerçekten onun sesini duydum sandım; ineğin bokunun yere düşerken şap diye çıkardığı sesi, idrarının buharlaştığını farkettim. Çok heybetli bir sıradağını aşmayı ve kavimler göçünün görünüşünü anımsatan, yavaş yavaş ilerleyen sürüler...Bir boşluk, boş ağlar, boş patikalar, kıvrım kıvrım boş yollar, bir düzensizlik, beceriksizliğin ve yaratılmışlığm izlenimini güçlendiriyordu. Bu vadinin yamaçlarından ve nehrinin gürültülü akıntısından farklı birşey duyulmuyordu; hedefi olmayan sürü, kafaları öne eğik, dört ayak üzerinde ağır ağır ilerliyorlar veya popolarının üzerinde kayıyorlardı. Bilinmeyen bir yerden bilinmeyen bir yere giden köle ve yük taşıyan bir kafile gibi bir yokuş onlara bir durak değildi; ayaklarının kırılması ile ancak kafileden ayrılabilirlerdi.

Burada da yine o öğretmeni anımsadım. Tarihçi olarak yok olmuş kavimlere özel bir ilgisi vardı ve dersine Mayalarla ilgili kendi araştırması olan bir örnek vererek sanki merasimle başlardı. (Bu yüzden öğrenciler kendisine bir isim takmışlardı). Öğrenci iken senelerce Yucatan'ı araştırmıştı. Hep şöyle derdi: "Coğrafyacı olarak kahverengileştim, tarihçi olaraksa bugün olduğu gibi sarardım." Maya'lar, yarımadaları devlet kurma düşüncesine uygun olmadığından hiçbir zaman işi devlet kurmaya getiremeyeceklerdi. Buna karşın Fırat ve Dicle veya Nil incelenmiş; tekerleği bilmedikleri gibi, kablo ve palangayı da bilmiyorlamış; tekerlek küçücük bir çocuk oyuncağından bulunmuş. Maya'ların devlet kuramamalarının en büyük nedeni, üstü kubbeli binaların nasıl yapılacağını bilmemeleri imiş; büyük hol veya salonları olmayan küçük barakaları tanıyorlamış; kavimi birarada tutan şeylerden biri dinmiş; tekerlek yerine ormandaki kutsal mabetlerde düzenlenen dini ayinler için yapılan bestlerde kullanılan silindiri biliyorlarmış. Fakat her çiftçi kulübesi kendine göre bir mabet sayılırmış; Gök cisimleri onlara yol gösterirmiş; bu yüzden de onları kutsal sayarlarmış ve günlük yaşamlarında onlardan gelen emirlere uyarlarmış. Güneşe karşı duran dikili taşlar tohum ekme zamanını gösteriyor-larmış; taşa işlenen hiyeroglif yazılarda zamanı... Eski yazıtlarda atalarına gösterdikleri saygı görülürmüş; halk inancına göre herkes kendi kökenini bilirmiş ve herkesin kabul ettiği gerçek de ilk insanın mısırdan yaratıldığı imiş.

Maya'nm çöküşü, özel ibadetin saygıyı yok etmesiyle başlamış: Aileler, öğretmende "birbirlerine karşı soğukmuş, birbirleriyle sohbet etmezlermiş", sadece ibadet vaktinde bi-raraya gelir, istemeyerek de olsa kiliselerini koruyarak görevlerini yerine getirirlermiş. Evin kutsal olduğu unutulunca birlik bozulmuş. Bu, mezar taşlarındaki yazıtlardan biliniyor. Hesaplarımıza göre 900 yılında çimenlerin üstündeki sütunda, lspanyollar daha sonra "özgürlük alanı "diye bilinen en son yazıtı oymuş. Mezar taşlarının hammadesi olan çakmaktaşlannın kıvılcımlarını bir düşünün. Bir piramidin basamaklarındaki halkın sonu özellikle belli: basamaklar kutsal kabartmalarla süslenmiş; sabah yıldızının işareti, köyleri gölgede bırakan ağaçlar, günün ve güneşin işareti, hepsi "zaman" demekti. En üst basamakta "birtakım karışık, gelişigüzel kazılmış işaretler" vardı.

Bu merdiven bana boş bir patika gibi görünüyordu. Memleketteki meyva bahçesindeki eğimden daha yüksek, piramit şeklinde, göğe doğru yükselen nice ayak izleri gibi görünüyordu. Çıkışta kardeşin işaretlediği daha sonra okunmayan sözcükler gördüm. Tepenin her sırası, yere devrilmiş, çamur içindeki yazı sütunu gibi duruyordu. Derinlerden kaynaklanan çamurlu dereler, bütün bölgeyi harabeye çevirene dek yavaş yavaş akıyordu; bir tane kiraz ağacı bile yoktu burada. Birdenbire öfkelendim ve elimde kardeşin defteri doğruldum. Boş basamaklarda hiçbirşey kıpırdamıyordu; bir ot hışırtısı bile duyulmuyordu; su bile donmuştu ve bir ota canlılık veren, bu akan su değil miydi? ölüme yas tutmak istemiyordum ama aksine bu çıkış hakkında birşey...: "Yok olmak." Yok olunca, bu ayrıcalıklı insanları dünyadan uzaklaştırmak, onları birarada tutan birşey. Biri için¹ kardeşini ortadan kaldırmak gibi, büyük bir konuşma ve yazma yeteneği olmasına karşın, sözcükleri ve onunla nesneleri canlandırmayı ve sürekli egzersiz yaparak, örneklerinde şimdi bana gösterdiği gibi, bütün bunlar dilin ta kendisi demekti -geçerli gelenek, barışın geleneğini- öldürmek, dünya savaşlarının affedilmez en büyük barbarlığı...Arzulanan şekilde yas tutamadım. Onun yerine kafamda devamlı eski köylü ayaklanmalarındaki parola "eski hak" vardı. Evet o zamandan beri yok olmaması gereken bir hakkımız vardı. Onu korumayı bilmediğimiz için yok oldu. Fakat hakkımızı kimden isteyeceğiz? Ve neden hep üçüncü bir kişiden, yani önceden bir imparatordan, diğerini ise bir tanrıdan talep etmek zorundayız? Neden kendi hakkımızı kendimiz koruyamıyoruz? Böylesi daha iddiasız ve kimsenin aracılığı olmadan gerçekleşmez miydi? Sonunda, kendimizi kimseyle kıyaslamaya ihtiyaç duymayacağımız bir oyun, yalnızca bir oyun, vahşi bir

oyun. Baba, büyük oyun!..

Boş patikalardan başka şeyler anımsamak için tekrar deftere geri dönelim: Çöktüğüm yerden kalktım, çıplak ayağımla, kulübenin önünde bir aşağı bir yukarı yürüdüm. Kardeşin yazdığı en son sözcüğün iki anlamı vardı: Sözcüğün çevirisi "kendisini güçlendirmek" olduğu gibi aynı zamanda ilahiler söylemekti. (Tek tek sözcüklerle uğraşmak yerine "nefes kesici öykülere" dalmak: devamlı kafamı ve dikkatimi dağıtıyor). Okuyucu bir an duraksıyor ve düşünceleri dağılıyor. Sanki ağaçlarla işaretlenmiş bir geçitten, arka duvarda bir dağın yan yüzü bulunan çalışma masasının mavimsi boşluğuna dalıyorum. Üzerinde, çam ağaçlarının hemen önünde daha da açık, gün batımından hemen önceki gibi tam aydınlanmamış bir güneş parıldıyordu. Basamaklar kalın direklerden, üzerinde büyük bir parlaklığın olduğu dağın tepesine doğru uzanıyordu. Parlaklık bayırdaki en küçük şekilleri çevreliyordu; çayırlar, ayak izleri, bir köstebek yuvası, bir akarsu etrafında uçuşan bir düzine kuş, yabani tavşanlar -bütün bunlar birbirleriyle bir tablo oluşturuyordu. Gözüm kâh kitapta, kâh dağda okuyordum. Bakışlarım sanki yabancı bir nesne görmüş gibi birden dikkat kesiliyordu. İnançlı kişilerin karanlık kilisede yükselen duaları, gün ışığında çok anlamlı sözcüklerin sessizliğinden ayrılıyordu. Derin nefes almak, özlenen ve insanı rahatlatan bir şeydi. Duyulan öfke sanki bir iç çekme idi; ateş böcekleri sanki kiraz çiçekleri idi, tırpana bir ip cambazı, Oriyon bir kuşak yıldızıydı; çekirge patikanın bir basamağı, bir fındığın kabuğu, bir kamçının üst kısmıydı...Hafif ağrı sözcüğü yerine kullanılan sözcük bir harfin değişmesiyle kuvvetli bir cereyan, yine bir harfin değişmesiyle bir böcek, aynı zamanda uçuş ve kaygan toprak anlamına geliyor. Sessiz nidalar, insan kimliğine büründüler sonunda ve sözcüklerin ışığında çevrelenen -esas hatlarıyla- varolmayan nesnelerin ortaya çıktığını görüyordum ve basamaklarda: "hizmetçiliği" biten biri ola^ rak "anneyi", uşaklığı bitmeyen biri olarak "babayı"; "çılgın" biri olarak ve bundan küçük bir harf değişmesi ile "mutlu" olan kızkardeşi; "sessiz biri" olarak kızarkadaşı ve "haşin" biri olarak öğretmçni, "fiyakalı yürüyen" köy kaçıklarını; "tabanları aşınmış" bir haldeki düşmanı, "dindar" ve aynı zamanda "soğukkanlı" biri olan kardeşin ortaya çıktığını görüyordum. Ya ben? Okuyucu ya da seyirci olarak ortaya çıkan, onlar olmadan oyunun olmadığı ve her oyuncunun asıl oyunu birlikte yaşadığı her üçünden birinde kendimi buluyordum: babanın beyaz ayakları ve kardeşin yırtılmış göz kapaklarını. Bu ideografı, o an dağ yamacından tüm doğal haliyle parıldıyordu; sonra tekrar, bu şekillerin olmadığı bir boşluk; güneş batıyordu. Fakat ben geri döndüğümün bilinendeydim; geri dönüş hüzünden başka şeylerde istiyordu; kör pencereleri, patikaları terketmekti bu; bunlar bizim hakkımızdı: "Kardeş, sen orada gri-mavilige karışmış olmalısın!"

Gözlerimi kapattım; onların ıslaklığını hissettim bir an. Benim ya da ailemden birinin gözyaşları değildi, bunlar nesnelerden ve onların sözcüklerinden geliyordu.

Kapalı gözlerimin arkasından yamaçları görüyordum: Kaya grisi bir örnek. Bir çeyrek asır aralıkla, orada yaşı belli olmayan birini görüyorum. Çıplak ayaklı adam, geniş paltosu üstünde, karanlıkta elleriyle havada seri hareketleri yapıyor. Bu hareketler düzgündü; sanki eliyle, hatta yumruğuyla havaya birşeyler yazıyormuş gibi...Bu "o" muydu? Yoksa "ben” miyim? Ben hâlâ o'yum. Çocukken olduğu gibi hâlâ havaya yazmıyorum, kaya grisi basamakların üzerinde duran bir kağıt parçasına bir araştırmacı ya da bir zanaatkar gibi birşeyler çiziktiriyorum. Bu benim, öykümü belirlediğim bir harekettir. Yazı, harfi harfine, sözcüğü sözcüğüne kağıt üzerinde görünmeli; eskiden beri taşa kalemle oyulrpuş, farkedilebi-len ve ancak benim hafif çiziktirmelerimle aktarılan... Evet, benim hafif kalem izim, "tek tonlu sesin" ifadesi tek bir harften türetilen; atalarımın dilinin aslına göre en güçlü, özlü olanla bağlanıyordu. Sözcükler olmadan yeryüzü simsiyah, kırmızı, yeşillenmiş toprak bir çöldür ve hiçbir dramı, hiçbir tarihsel dramı nesnelerden ve sevgili dünyanın sözcüklerinden -varoluştan- ayırmak istemiyorum. Beyaz kestane ağacının çiçeklerinin gölgesi, ıslak karın altındaki balçığın sarı rengi, elma çiçekleri ve nehirde zıplayan balığın sesi için bir sözcük bulacağım!

Yine gözlerimi açtım ve kulübenin önünde volta attım. Yine; sürekli daha hızlanarak sanki hız alacakmışm gibi. Yine durdum. Göğüs kafesimin bir müzik aleti gibi çoştuğunu hissetim ve bağırdım öylesine. Eskiden beri kısık sesi yüzünden, "duası" iyi işitilmediği için öğretmenlerin azarladığı Filip Kobal öyle bağırmıştı ki onu tanıyan herkes sanki o andan itibaren ona başka gözlerle bakmıştı.

Buna benzer bir olay olmuştu, yatılı okulda iken yine... Günün birinde şarkı söyleyemeyeceğinden öylesine eminken öğretmen zorlamıştı onu; sıkılarak doğrulmuş ve soluk almıştı; sınıfın tam ortasında ta içinden derinlerden kopup gelen tuhaf ve ince duygulu bir şarkı söylemeye başlamıştı ki bu dinleyenlerin kahkahayı salıvermelerine ve daha sonra bakışlarını ürkekçe başka yere çevirmelerine neden olmuştu. Şarkı söyleyen o andan sonra içinde, ta derinlerde birşey-lerin gizli olduğunu düşünmüştü. Yaylada yalnız olduğu zaman ne bir şarkı söylüyor ne avazı çıktığı kadar bağırıyor ne de kendi hakkını arayan biri gibi çığlık atıyordu. O kardeşin defterindeki tek heceli ya da çok heceli lakonik veya hareket bildiren sözcükleri haykırıyordu. Sözcükler her yana yayılıyor ve boş yamaçlarda bir diğer adı "gürültü” olan yankıyı oluşturuyorlardı, işte o zaman her çığlıkta atalarımın beni duyduklarını, kaşlarını kıvırdıklarını, yüzlerinin güldüğünü hissediyordum. Defteri yukarıya doğru kaldırdım, öptüm ve saygıyla önünde eğildim. Kulübenin köşesindeki fındık ağacından bir dal kestim ve onun üzerine oranın adını ve yılı kazıdım. "Dobrawa, Slovenya, Yugoslavya, 1960", aynen bizim mezartaşlarımızdaki gibi yazdım. Yirmi yaşındaki delikanlının gelecekten umudu yoktu, (asla kralı görünmeyecek) ve gelecekten beklentisi belliydi; onu tekrarlayan sesi ne kadar zayıf ve dikkatliydi. O ses her yandan, vadinin dört bir yanından gelen seslerle askeri avlulardaki atış talimi yapan, tarlanın rengine bulanmış komandoların sesleri ve oranın mezarlığındaki kürek seslerinin kazırken çıkardığı seslerle bastırılmıyor muydu? Hayır, daha henüz benim bulunduğum yerde değil; kör pencereler ve boş yamaçlar bana imparatorluğun bir su yolunu anımsatıyordu; işte bu yüzden lokomotifin düdük sesi, aynen güvercin sesi, bir kı-zılderili sesi olabiliyordu. Omuzlarımdaki sırt çantasının ağırlığını hissediyorum. Anne, oğlun hâlâ gökyüzünün altm-

da yürüyor! Yere düşerek her seferimde ilk kez ruhun ne demek olduğunu anlıyorum.

3- Özgürlük Savanı ve Dokuzuncu Ülke

Bir zamanlar güneş batana kadar yüksek tepelerde dururdum. Sanki içimde gitgide yavaşlayarak dönen bir çember vardı; sırtımdaki ağırlığı hissedebiliyordum. Kuzey dağlarının arkasında, bana ailemin evini anımsatan kızıl bir bulut yükseliyordu. Samanlığın havalandırmak amacıyla, batı yakasındaki duvara kare, sivri, kalp şeklinde bir palamut ağacı kesildi; bu siyah delikten babanın asırlık yalnızlığı esiyordu.

Burayı terkediyordum artık, ama biraz gittikten sonra geri dönerek tekrar tekrar bakıyordum. Taş atma düellosunda devi yenmek isteyen bir cücenin elinden kaçıp kurtulmuşca-sına, küçük bir kuş yaylanın yüksek tepelerine yükseliyor ve sanki vurulmuş gibi havadan düşüyordu. Vadinin arkasındaki göle günün son ışıkları düşerken, saydam kanatlarıyla daireler çizen boğulmuş arılarla gölü düşlüyordum. Oraya her seferinde başım öne eğik gider ve dönüşte başım yukarıda gelirdim. Köyün girişindeki evlerden birine bir tabela takılmıştı ve bu tabelada 1944 yılında ilk defa bu ambarda faşizme karşı savunma için toplanıldığı yazılmıştı. (Gittiğim bütün sloven köylerindeki yapılarda buna benzer yazılarla karşılaşıyordum). Ben de karşı koymak istiyordum ve bunu bir ambarda değil, sokakta, barışta, toplanmadan, sadece kendim için yapmaya karar verdim. Kendi kendime "savaşla ilgili bir cümle kur" dedim; daha sonra bunun değişik anlamları olan, kehanet gibi, bir cümle olduğunu farket-tim. Bir keresinde bu düşünceyle ahşap bir kulübeye doğru yöneldim ve öfkeyle oradaki baltayı kaldırıp et tahtasına vurdum. Yaşlı bir kadın geldi ve orada yığılı duran kütükleri kırmamı istedi. Vurduğumda ikiye bölünen odun parçaları sağa sola savruluyordu -hatta bir tanesini alnımda hissettim-ve bu bir saat içinde akşam yemeği ve "talaş yapmak" ve "ışığı ikiye bölmek" gibi yeni sözcükler kazandırdı bana. Başka bir sefer bir top yuvarlandı önüme, sanırım iyi vurdum, bu yüzden onlarla birlikte oynamam için beni çağırdılar. (Bugün bile milli takımda forvet oyuncusu olmayı düşlüyorum). Ayaklı bileği rahatlıyor ve babanın eklem koruyucusundan başka işe yaramayan deri band eki güçlendiriyor.

Akşamları Filip Kobal "Zur Schwarzen Erde" adlı hanın lokantasında her zamanki yerinde olurdu. Hiç kimse, üstelik durmadan dönüp duran miliz bile ona adını sormuyordu, herkes onu "konuk" olarak biliyordu; Tito'nun resmi bile, ters çevrilmişti; yukarı bombardıman filosuna bakıyordu o şimdi. Masalarda toplu mezarlara gelişigüzel atılmış ölüleri anımsatan Avusturya çörekleriyle dolu sepetler yerine, eskiden "ekmek örtüsü" diye bilinen masa örtülerinin üzerinde beyaz ekmek dilimleri vardı. Yazın ortasıydı ve arada sırada evin önünde oturulabilecek kadar sıcaktı. Dönerken öyle bunalmıştım ki tatlı tatlı esen havayı şakaklarımda hafif bir yel gibi hissediyordum. Büyük salona açılan pencerenin yanında birkaç basamaklı bir tabure vardı; garson, ahçıdan ısmarlanan yemekleri almak için çıkıyordu. Rafın yanında derin aralıklarla, piyano tuşlarına benzer, beton bir bölüm vardı: Bisikletleri koymak için ayrılan yer genellikle boştu. Üstte bir paratoner vardı. Fırtmasız birgün bile geçmiyordu, tatil akşamları öğrencilerin eski Yunancada "Meydan Savaşı" dedikleri siyasi kargaşalıklarla geçerdi. Böylece Temmuz geldi ve ateş böcekleri çalılıklarda uçuşuyor, çimenlerin arasına gizleniyor ve kayboluyorlardı.

Garson, yaşça benden daha küçüktü, herhalde öğrenimini daha yeni bitirmişti. Küçük, zayıf, esmer, ince üçgen yüzlüydü, kanımca dağlık ve çok az kişinin yaşadığı ülkenin iç kısımlarından geliyordu. Çok çocuklu bir ailenin çocuğu olup, taş duvarlarla çevrili bir çiftlikte doğmuş; bir çoban veya böğürtlen toplayıcısı olarak büyüyen, bunların en gizli yerlerini bilen biriydi. Kız arkadaş her zaman başkalarına güzel derdi -o adam için bu sözcüğü kullandığım ilk insandı. Onunla selâm, sipariş ve teşekkürün dışında başka bir-şey konuşmuyordum; önemli olan konuların dışında; o da müşterilerle hiç konuşmazdı. Güzel görünümü dış görünüşünden çok sürekli dikkatli olmasından kaynaklanıyordu; tatlı, sempatik bir ilgi. Hiçbir zaman ona seslenmeye ya da elini kaldırmaya gerek kalmazdı: Salonun veya bahçenin boş olduğu zamanlar, en kuytu köşede hayalleriyle başbaşa olduğu zamanlar bile bütün salonu görür ve en ufak bir harekette koşardı; üstelik bunu önceden hissederek yapardı; başka bir deyişle görgü kitaplarındaki ideal "kibar, nazik" kişi idi o. Gök gürleşe bile, öğleden önce kestane ağaçlarının altındaki masaları hazırlar ve bir damla yağmur düşünce toplardı. Bazen onu salonda sandalyeler için yer ararken, bir toplantı ya da vaftiz hazırlıkları için ya da bir düğün olacakmış gibi yerleri düzenlerken, sanki bütün müşterilerin yükü üzerinde imiş gibi salonda tek başına görmek garibime giderdi. Garip bir tutkusu vardı. En ucuz, en adi cisimlere gösterdiği titizlik (ki lokantada görülen şeylerdi).: adi ça-tal-kaşıkları düzgünce yanyana koyması, tuzlukların plastik kapaklarını temizlemesi gibi. Bir seferinde akşam üstü, çıplak boş odada kıpırdamadan, önüne baka baka ilerideki köşeye gitti ve elinde sürahi ile şöyle kibarca bir dönüş yaptı; lokanta sevgiyle doldu taştı. Bir başka seferde, akşam yemeklerinde olduğu gibi, dolan salonda, bir fincan kahveyi masaya götürmeden önce tezgaha koydu; düşünceli bir şekilde kulpunu düzeltti, sonra o ufacık fincanı büyük bir coşkuyla alıp doğruca siparişi verene götürdü. Büyük bir ciddiyetle sarhoşların sigarasını yakar; bunun için de yarı kapalı gözlerinin parıldadığı tek bir harekete gerek duyardı.

Gündüzleri, odamda veya dışarıda, yalnızken ailemden, kız arkadaşrmdan çok o garsonu düşünürdüm. Şimdi anlıyorum; bu bir çeşit sevmekti. Beni kendisine değil, yakınma çeken birşey vardı ve tatil günlerinde de onu arıyordum. Tekrar ortaya çıktığında, siyah-beyaz giysisi odaları canlandırıyordu ve bende bir renk hissi uyanıyordu. Belki de ona duyduğum yakınlık, onun sürekli koruduğu aradaki mesafe idi, sadece görevinde iken değil. Birgün onunla iş dışında karşılaştım; otobüs durağındaki büfede; orada kendisi müşteri idi. Lokantadaki garson ile bu gri giysili genç adam arasında hiç fark yoktu; yağmurluğu kolundaydı, ayağını altta ayak konan yere dayamış; yavaş yavaş sosini yiyor ve gelen giden otobüsleri seyrediyordu. Belki de bu mesafeydi; lokantada ilgi ve itina ile bütün o güzelliği yaratan ve onu izleyenleri hayran bırakıp bir örnek teşkil ettiren. Daha bugün garsonun olarak nasıl davrandığını düşünüyorum da; bunun aslında pek yararı yok ama; en azından onun bende yarattığı imajı aklıma geliyor ve bu an için en azından kendimi tutabiliyorum.

"Zur Schwarzen Erde" hanında bulunduğum son gün, -bütün müşteriler ve ahçı kadın çoktan gitmişlerdi bile- gece yarısına doğru geldim; yukarıdaki odama doğru giderken açık olan mutfakta, içi boş tabaklarla dolu bir kovanın arkasında otururken gördüm garsonu; onları bir bezle kuruluyordu. Daha sonra yukarıdan, pencereden baktığımda, o aşağıda derenin üzerindeki köprüde don gömlek duruyordu. Sağ kolunun altında istif ettiği tabaklar duruyordu, bunları teker teker alıp sol eliyle birer birer zarif ve düzenli bir şekilde, sanki bir oyuncak gibi, suyun üzerinde kaydırıyordu.

Genç Fil ip Kobal "Zur Schwarzen Erde"deki dört yataklı odasında geçirdiği gecelerde hemen hemen rüya görmüyordu. Yıllar önce, yatılı okulun yatakhanesinde bir köşeye sıkıştırılmış, sürekli baş ağrısından yatağa çivilenmiş bir şekilde hep düş kurmuştu; üzerinden fırtına ve kar tanelerinin uçuştuğu büyük bir alanda tek başına gökyüzünün altında, yatağında yatmayı, kulaklarına kadar çektiği battaniye ile ısınmayı, kafasındaki tek şey olan uçurtmayı. Şimdi bir başka biçimde, uyuduğu odadan duyulan gümbür gümbür akan dere, düşlerinin gerçekleşmesini sağlıyordu.

Sadece bir kez babasını rüyasında görmüştü, (evini selde çalışarak kazanmıştı), ya da yalnız ailesinin öyküsünü yazması gerektiği bu defteri... O sonunda bir kitap olmuştu ve içinde gerçekte olduğu gibi, hemen her titrek satırda ağabeyinin posta numarası ve Filip'in eşyalarının sayısı bulunmuyordu; metinler vardı el yazısı ile değil hepsi basılmış olarak. Sel işçisi bir köylü yazar olmuştu, anlattıkları derlenen, toplanan ve her zamanki sohbetlerinden sonra, çevirisi "Ak-şamcılar*' olarak bilinen, ortaya çıkmadan önce akşam rüzgarı veya akşam kelebeği olabilecek ve kaybolduktan sonra sadece "akşam gazeteleri” olan o asrın sloven köylülerinin bugünkü temsilcisiydi ve bu düşlerin meraklı okuyucusu da o genç garsondu.

Mavi sırt çantası ve bastonla Bohinska Bistrica istasyonunda beklerken hafif bir sabah yeli esiyordu. Daha güneye doğru gitmek istiyordum; peronun arkasındaki dağların arasından tüneli görmek mümkündü. Sınırın öte yanında olduğu gibi, ortadaki binanın birinci katı ev olarak kullanılıyordu, ve oradaki gibi tahta sandıklardan ıtır çiçekleri sarkıyordu; kokusu zamanla hoşuma gitmeye başladı. Her iki ülkenin ufak istasyonlarındaki emaye tabeladaki "Adriyatik denizinden yüksekliği" belirten yazı bile aynı idi; aynı modeli gösteriyordu: bir zamanların imparatorluğunun modelini. Yandaki tuvaletin girişi taştandı, kapısı gökyüzü mavisine boyanmıştı, (içeride sadece acil ihtiyaçlar için bir delik vardı). Ahşap bir kulübeye öküzünki gibi ihtişamlı inek boynuzları asılmıştı, istasyona ait sebze bahçesi üçgen şeklindeydi, çevresi fasulye sırıklarıyla çevriliydi, bir karığı, yeşil dere otuyla kaplıydı, üçgenin bir ucunda bir kiraz ağacı vardı, toprak siyah meyva lekeleriyle kaplıydı. Öndeki kestane ağaçlarında serçeler ötüşüyordu; görünmüyorlar, ama yapraklar arasında hareket ettikleri belli oluyordu. Bekleme odası siyahlaşmış tahta zemini ve yüksek demir sobası ile memleketteki otobüs barakasını andırıyordu ve sanki her zaman boş gibi, her iki yandaki pencereler oturma odasını aydınlatıyordu. Girişin yanında, yarı betona gömülmüş, imparatorluk dökümünden yapılmış bir bıçağın ters yüzünü andıran, sağ ve sol tarafı minyatür oklarla işlenmiş bir paspas vardı. Bütün yapı, geniş ve en ince noktasına kadar düşünülmüş, sanki kalemle çizilmiş gibiydi, ve ben orada sanki imparatorluk devrinde yaşamış bir ruhun soluğunu hissediyordum; şimdi düşünülen kötü ruhlu biri değildi.

Yanımda bir grup asker sessizce bekliyordu; traşsız yüzlerinde kurumuş terleri ve ayak bileklerine kadar çamura batmış bir halde. Bakışlarımı onlardan, güneşin üstlerinde parıldadığı güneydeki dağlara çevirdim; gökyüzü açık ve bulutsuzdu. O an, dağı yürüyerek geçmeye karar verdim ve yola koyuldum ("Bir tünel daha olmasın!" ve "Nasıl olsa zamanım var!") Bu kararla ani bir atak olmuş, sanki onunla gün doğmuş gibiydi ve diğer dilde bu "atak" sözcüğü "savaş" anlamına gelmiyor muydu?

O zamana kadar bildiğim tek tepe Petten idi; buradaki-lerden biraz daha yüksekti; gölgeli Karen'de bazen yazın bile kar görünürdü. Yavaş yavaş oraya tırmanmak bir gezinti gibiydi ve bunu babayla sürekli yapardık. Yarısına geldiğimizde geceyi bir samanlığın tozlu samanları arasında geçirmiştik bir keresinde, gözlerim bulanmıştı. Bir çiftliğin yakınına geldiğimizde bir köpek var gücüyle atlamış; elinde bir sopa sallayarak koşan, bağıran sahibi onu takip etmişti. Bu, dağ çiftçilerinin aşağıdaki insanlara güvensizliğini gösteriyordu; hayvanları ürküten ve mantaları yok eden insanlara karşı. Yakına gelindiğinde, yabancı kendini herkes tarafından tanınan, tabure yapan bir doğramacı olarak tanıttığından çiftçi yumuşamış ve onu Speck¹, ekmek yemeğe, şarap içmeye davet etmişti. Yugoslavya’nın arkasındaki sınır hattında baba, bacaklarını ayırarak durmuştu bir keresinde; ayağının birini bir tarafa, diğerini öbür tarafa koyarak, her zamanki gibi nutuk atmıştı bana: "Adımızın ne anlama geldiğine bak; 'geniş bacaklılar' değil de 'sınır doğası.' Ağabeyin orta adam -ve biz ikimiz sınır doğaları. Bir Kobal, yani hem dört ayaklan üzerinde sürünen, hem de sessizce tırmanan biri. Sınır doğası bir kenar varlığıdır, ama kenar biçimi değildir!"

Tepeye doğru tımanırken çok kez teşekkür edercesine arkama dönerek, memleketten çok farklı olan yabancı, beni kimsenin kuşkulandırmadığı ve bana sorulan birkaç sorunun beklenen sorular olmadığı bu çevreye baktım. Yoksa başımı öne eğip, aşağıda adeta uçarcasına sessizce geçtiğim tarlalara bakarak, savaşa giden, artık kimsenin haber alamadığı ve "yolda neyin açtığım" göremeyen ağabeyimi düşünüyordum. Bedenimde, sürekli tırmanmanın onu, sonbahardaki değişiklikleri, ister askeriye, ister okul ve daha sonraki düşmanın nasıl etkilediğini hissediyordum. Kertenkeleler ya iki taraflı yol taşlarına sıçrıyorlardı ya da çalılıklar arasında kuşlar gibi hışırdıyorlardı. Uzun bir süre boyunca gördüğüm en son, insana ait işaret, bir dağ köyündeki bir evde asılı duran ıslak ve siyah renkli çamaşır torbasıydı. (Sloven dilinde bu evde oturan son kişi için özel bir sözcük olduğunu düşündüm). Daha sonra otların arasından, ulaşılmazı gösteren vahşi izlerin olduğu ağaçsız orman yolunu takip" ettim ve duyduğum sadece yavaş yavaş uzaklaşan insanların seslerini andıran böcek vızıltılarıydı. Ardında vadi kaybolmuş, yerine Jul i Alpleri görünmeye başladı, Dreikopf ve Yugoslav dağlarının en yükseği olan Triglav görüntü, önümde ve arkamda ıssızlıktan başka hiçbirşey yoktu.

Bir kez daha yolunu kısalttım ve suyun bile öyle akama-yacagı düz bir hatta yoluma devam etmek istedim. O kadar dikkatli koşmama rağmen, tamamen plansız, düşünmeden yola devam ediyordum; çalılıkların arasından sanki bir su yolu gibi yukarı doğru sürüklüyordu bir şey beni. Çıplak tepelerin daha da yaklaştığı, dizboyu çimenlerin seyrekleştiği, ağaçlıklı bölgede, önünde tamamen hareketsiz duran, tam o anda içinden bir şimşeğin çıktığı bir bulut gördüm. Endişelenmiyor değildim, hatta korkuyordum -daha akşam üzeri lokantada iken fırtınada ölenlerden bahsediliyordu - Ve vakit geçikmeden tırmanmaya koyuldum. Tehlikeden etkilenmiş gibiydim, sevinmiş ya da delirmiş değildim; tam bir panik içindeydim; bir şarkı söylemeye çalışıyordum veya sayı sayarak ta içlere kadar koşuyordum. Evet, dağda yürüyüşe çıkanlar, yaklaşan fırtınada kendi pantolonlarının hışırtısını bile gökgürültüsü sanıp korkarlardı. Uzaktaki, taştan bir dağ evi sanılan şeyin, dağın eteklerine inildiğinde, savaştan kalan yıkıntı olduğu anlaşılır; bir barınağın pencereleri sanılan şeylerse mazgallardır. Herşeye rağmen yıkıntı, insanın başını sokabileceği bir yerdir. Bir heyecan ve umut kaplamıştı içimi: Sakince otla kaplı düzlüğe baktı, her yerde yağmur yağarken, orada yama gibi duran düzlüğe... O kadar yorgundu ki bakışlarının derinliğini yitirdi ve beyazlıkta çimenlerin üzerinde bir yatak çarşafı gördü. Oraya oturur oturmaz, yavaş yavaş düştü sanki, kendinden geçmişti:

Kardeşinin bir mektubunda protesto yürüyüşü için yazdığı gibi "İstemeden uyumak."

Kendime geldiğimde hava çoktan kararmaya başlamıştı bile, güneydeki vadide bir kaç evin ışığı parıldıyordu. Yağmurda bir aşağı bir yukarı yürüdüm ve sonunda da kalmaya karar verdim. Gün batımında, küçük otel odaları gibi görünen kalenin oyukları adeta davet ediyordu beni. Dağın eteklerini saran karaltı, bulutlardı: İlk defa kendimi böyle bir oluşumun içinde buluyordum; özellikle aşağıda çimenlerin ortasında küçük dağ çiçeklerinin sisteki parıltısı ve hareketsiz kanatları paramparça olmuş gibi bir şahinin kendini bulutların hareketine bırakması...Barındığım yerde eski gazete yığınlarının üzerinde, yanımdaki yiyeceklerden yedim. Özellikle bugün bana bir şey olmazdı. -Hani dilini gösteren cinin sonunda kötü bir insanoğlu tarafından oyalanıpta bir şimşek çarpmasıyla ölen o Kobal efsanesini düşünürken-

Daha uzun bir süre hava kararmadı; şimşek çakmaları sürekli biçimsiz bir aydınlığa dönüşüyordu ve burada bana ait olan tek şey mavi renkli sırt çantasıydı: "dağda, aslında bir denizci çantası olan sırt çantam." Saatlerce yüzdüğü gölün buz tutmasıyla hayrete düşmüştü uyuyan adam. Aniden yüzünde sıcak ve gerçek olamayacak bir parmağın hafif teması ve "sevgilim" diyen güvenilir, tanıdık bir ses, karanlıkta gözlerimi açtığımda, etrafımda kimseyi göremedim tabii ki. Sadece hafifçe yaklaşan ve giderek artan bir çıtırtı, bu vahşi bir hayranın gürültüsü değildi, sadece devrilen çanta idi.

Gün ışımadan yola koyuldum, adım adım, yukarıdaki dağ etekleri boyunca. Böyle istiyordum bunu; tarlada babasının yanında yalın ayak gezinen bir çocuk gibi, günün başlamasını ve aynı zamanda herşey anlamına gelen gecede bütün ayrıntıları fark edebilmeyi istiyordum; sonunda "varoluşsun macerasını tekrar yaşamak istiyordum. Bu da başarısızlıkla sonuçlandı. Daha önceleri tozlu yolda bir iki damla düşen ilkbahar yağmuru küçük çukurlar açıyordu; eski dünyadan izler bırakıyordu; burada ise herşey eski dünyadaki gibiydi - ezelden beri karanlık gökyüzünden yağmurlar, kara toprakta lav gibi yükselen koku, ıslak ve soğuk taşların griliği, çalıların yere yapışması, rüzgarın eksikliği ve böylece toz içindeki bir şekli alamazdı. Belki de burada, yukarıda dağın eteklerinde, çocuğu taklit edenin değil de sadece anlatan kişinin hissedebileceği eksiklik, diğerleriyle el ele olmak ve toprağın yakınlığı idi; öyleyse birşeyler tekrarlanıyordu ve birinin izinden yürürken ve birini taklit ederken onun arkasından sürüklenmekten ve yıkmaktan daha mı az tekrarlanıyordu? Toz kraterlerden çıkan ışık yerine sanki o gezegende güneş doğuyor gibi ışık, tek başına dolaşan o adama rasladı, gözleriyle ufka bakıyordu, hatta gecenin şekillerinin bile çözüldüğü ve kesinlikle uzaktaki güneşin doyumunun bile olmadığı donuk bir tablo ve babayla çocukluk yolunuz yerine şimdi sabahın alacakaranlığında, kaya parçalarının ve kırılan dalların ayağına takıldığını, donduğunu ve gittikçe ağırlaşan sırt çantasını hissederek, ıslak topraktan ta iliklerine kadar ıslanan o..., asker kardeşin daha önce kaybedilen bir mücadeleye sürüklenmesi, tarla yerine askeri yola... tekrarlanıyordu. Batıya doğru gitmekten emindim; ama bir zamanlar kardeşiminde yollandığı gibi benim-de doğuya gönderileceğimi düşünüyordum öfkeyle; gideceğim hedefi belirlediğim halde kederli bir düşünce her adım atışımda, beni tek ve herşeyim olan bu bölgeden uzaklaştırıyordu. Dağ sıçanının ıslığı yoldaşlarımdan çok benim için değil miydi? Cıyaklayarak yıldırım hızıyla önümden geçen bir dağ tavşanı, sonu gelmez bir kaçışı simgelemiyor muydu?

Bütün bunları kızgın, hafakanlar basmış bir halde düşünürken bir yandanda yoluma devam ediyordum. Gün ağarırken yağmur dindi ve ben hâlâ görünmeyen Isanzo vadisine doğru yol alıyordum. Görünürlerde bir yol yoktu, fakat bir yol bulabildim kendime. Bir kayalıktan diğerine durmadan, dinlenmeden hızlıca atlarken kendimde, gerçekten babamdan bana bilmeden geçen bir ayağıtezlik farkettim. Üstelik böyle hareket etmek hoşuma bile gitti ve tırmanmaktan da zevk aldım: Ayaklarımın üzerindeydim, baba, ben de dimdik ve senin beni alıştırdığın bedensel hareketlerdeki gibi değil, parmak uçlarım ile ayaklarımın birlikte çekmesini hissederek! Sonra gerçekten ortaya çıkan güneşe dalmış gibi küçük duvarın dibine eriştim. Güneyde ağaçlarla kaplı sınıra ulaşmıştım artık ve önünde daha epeyce fakat yorucu yürüyüşler vardı. Yolda yürürken şimşekten, hayvan veya uçurumdan duyulandan tamamen farklı bir korkuya kapıldı. Genç bir coğrafyacı olarak, tek başına edindiği deneyimlerinden bahseden öğretmen "son ara işaretinin ardında kalması gibi, ancak kendisini orada özgür hissettiğini anlatırdı. Buna karşın ben, yerleşim yerlerinden uzakta, neredeyse benim dışımda uzun bir süre kimsenin olmadığı bir yerde (burada olduğumu kimse bilmiyordu) biraz ürkek bir şekilde; bir hilkat garibine duyulan korku -ki bu da bendim. Bu dünyanın işaretleri kaybolmuştu; onun yerine donukluk ki iç dünyadan kovulmuş zalimliğin kışkırtılmış, kocaman adı... Tekrar aynı anda bilinci sağlayan o ani hareket. Onu kendim mi vermeliydim yoksa kendiliğinden mi olacaktı? Kendiliğinden oluştu ve onu şaşırtan, işte o bendim. Genç, genellikle uyanıktı ve hemen sonra, kendisinin söylediği gibi, pnu bir şey korkuttuğunda da. Önceleri çekingenliği, alabildiğine bir korkuya dönüştü ve korku da hareketsizce onun yokalmasını bekleyen dehşete. Bu tabii ki olmadı, bunun yerine, daha yabancı olamayacak bir yabancının, BEN'in varlığı... O bendim ve bu BEN, herhangi biri olmadığı için büyük yazıldı, öyle büyük ve etrafı kaplayan, onun üzerinde olan ve onun dilini uzuvlarını çözen ve onun yazılan ismi... Dehşetten bir hayret (her defasında "sınırsız" sözcüğüne uyan) kötüden iyi bir ruh ve hayalimde bir parmağın uğursuzluğu yerine hayırlı bir ele işaret eden, çamurdan bir yaratık- o sanki o anda yaratılan Ben'in görüntüsüydü: Yuvarlaklaşan gözler, dinlemekten başka işe yaramayan kulaklar (Herşeye rağmen bugün o bana kendisini göstermek istemiyor : O anlaşılmaz "Ben!" e olan şaşkınlık her zaman benden uzak kaldı ve belki de bunun kendi hüzünlü ciddiyetiyle, mantığıyla yalnız kalan 45 yaşındakine ait olan suçla bir ilgisi vardır. Yirmi yaşındaki delikanlıyı ise hâlâ masumiyetin; çılgınlığın elinde görüyorum. Çılgınlık? O zamanlar orada, o ıssızlıkta korkuya çare bulmaya çalışıyordu).

Sakin bir halde yoluma devam ettim, kendimi sırtlayarak, bir yük olarak değil, koruma güdüsüyle... Ormanda hemen arkamdan gürültüyle birlikte bir kaya parçası, ağaçların arasından aşağıya doğru yuvarlandı. Bir pislik yığınından, korkutulmuş bir sinek sürüsü gibi yosunların arasından, diklenmiş yosun renkli yılan bana karşı doğrularak ve beni şaşkınlığa düşürmeyi başararak geldi. Çalıların altından, başında hâlâ boynuzu olan bir geyik iskeletinden bir parça aldım ve fırlattım. Yolu belli olmayan ağaçsız meydanlıkta, ta göğsüme kadar gelen, sık bir şekilde yanyana duran eğrelti otlarının arasından geçerken, hep sessiz olan ve görünmeyen kuşların bu otların dibinden, aşağıdan gelen cıvıltılarını duymak için duraladım. Daha sonra üzerini otların kapladığı ve bayıraşağı genişleyen eski bir yol gördüğümde ve hatta bu yolda daha çok yeni araba izleri gördüğümde bu sorumsuzluğa itiraz etmek bir yana, daha çok sevindim: Bunun yanısı-ra derin yarıklar bırakan, simsiyah parlayan, kirli suyla dolmuş tekerleğin topraktaki izleri, nal izleri, yanında giden adamın çizmelerinin izleri, topukların iziyle; bütün bir orkestranın hatırımda bu en yumuşak hali, şimdiye dek ideal müziğim olarak kaldı. Daha sonra serçe çıvıltıları ve köpek sesleri. Yağmur tekrar yağmaya başlamıştı, ama ben ormanın kenarına oturdum ve burada kuzey vadisinden olarak değişik ve olgunlaşmış olan böğürtlenlerden yedim. Ayakkabılarımı çıkardım ve ağrıyan ayaklarımı "yağmur suyu"nda yıkadım. O kadar terlemiştim ki, su hemen buharlaşıvermişti bile. El lambasının parlayan kabında çam iğneleriyle örtülü bir yüz gördüm. Böğürtlenler susuzluğunu gidermediği için yürürken ılık yağmur suyundan içtim. Girişteki mürver ağacı siyaha bürünmüştü bile, onun yanında dallarından fışkıran meyvalarla ilk incir ağacını düşünmek mümkündü. Yamaçtaki köyün eteğinde beyaz bir taş çölü vardı ve oradan Soca veya Isonzo denilen açık yeşil bir yol geçiyordu.

İki gündür başı boş dolaşıyordum ve her zamanki geli-

şimde olduğu gibi, emin bir şekilde henüz daha çok ilerlemediğimi düşünüyordum. Güvenlik? Yaşamım boyunca hiçbir zaman kendimi güvencede hissetmemişimdir.

Yirmi yaşındaki delikanlı yukarı Isonzo vadisinde bir zamanlar bir gece ve bir gündüz kalmıştı. Arması, kıvrılan bir nehir ve çaprazlama duran ve büyük köylü ayaklanmasını simgeleyen tırmık ve baltadan düşen vadinin merkezindeki Tolmein pazarında uyumuştu. Bodrum katındaki odaların kiraya verildiği özel bir evde bir oda bulmuştu kendine; tavandan örümcekler sarkıyordu ve gece yarısından sonra bodrumun kokusu kusmuk kokusundan daha da keskinleşti: Yan tarafta kalan biri sesli bir şekilde ve bir söz dahi söylemeden sabaha kadar küsmüştü. Kalktığım zaman ise, yukarıda mutfakta kucağında kedisiyle sessiz bir çocuk duruyordu, annesi babası dışarıya, işe gitmişlerdi bile, masaya birazcık para koydum ve orada kahvaltı ettim ve ekmeğe bakarak derin bir iç çektim.

Üzerinden bir yol geçen ve köylerinde bulunduğu o yamaçtan, nehrin yu karlarına doğru Kobarit veya Karfreit'a gittim; önce aşağı vadide bulunan Isonzo'ya yaklaştım; ötede yaylalar uzanıyordu ve ot depolamak için yapılmış camsız ve ocaksız taş evler... Sokağın ve nehrin keşiştiği yerden ne-hire doğru indim, yağmurda soyundum ve kendimi bir taşın üzerinden, dışarıdan bakıldığında azgın gibi görünen, ama daha sonra yatışan ve önümde ikiye ayrılan nehrin akıntısına bıraktım. Su omuzlarıma ancak geliyordu ve dağlardan kaynaklanıp uzaklara akıyordu; öyle soğuktu ki ilk anda sanki karın boşluğumu kemirmişti- Bütün gücümle nehrin yukarısına yüzdüm ve ancak yüz kulaç sonra üzerinde elbiselerimin durduğu taşın hâlâ aynı yükseklikte olduğunu gördüm. Yüzücü orada, kafasını suyun üzerinde tutarak, bu perspektiften yabancı bir kitoya ait olan çevreyi seyretti; her yerden parıltılı bir akış, dil şeklinde setler'e bölünmüş, sisle kaplı; arkada, ufukta, yağmurun buharlaştığı ve bu isimsiz akıntı için sürekli bir kaynak olan karadikenli ağaçlarla kaplı bir dağla sınırlı... Soca? Isonzo? Önümden güneşin aydınlattığı bir zirveye kadar uzanan, buruna benzer bir insan ıssızlığı, soğuk dalgalar ve o ılık yağmur bana tanımlanmak istemiyor gibi ve yalnız kendisi için var olan bir dünyayı anımsatıyordu bana. Nehrin tam ortasında arka arkaya üç yüzücü yoldaşa rastladım -fanila örneği bronzlaşan kollarıyla öğle paydosundaki işçilerdi sanırım: Biri diğerinden yüksek sesle haykırarak hızla ilerliyordu, ve birden gözden kaybolmuşlardı bile (onları daha sonra yolda, taş kamyonunun kasasında görmüştüm). Soca veya Isonzo? Bu nehire dişil bir sloven sözcüğü mü yoksa eril bir İtalyan sözcüğü mü yakışırdı? Ben eril olmasını isterdim, ama buna karşın o üç işçinin dişil olmasını istediklerini sanıyorum.- Sokakta yürürken omuz boşluğumda sıcak bir el hissediyordum ve ayakkabılar yavaşça süzülen bir piroga benziyordu.

Yerli halktan birinin ilk defa Kobarid ismini söylediğini duyduğumda, sanki bir çocuğun ağzından çıkmış gibi geldi bana. Evet, isimler gençleşiyordu, her defasında tekrar, dünya! Ve ülkem dekinden farklı olarak önümde bir köy değil, bir metropol vardı; merkezde bulunan kitapçılar, çiçekçiler, yakındaki orman ve fabrikanın çevresinde bulunan ıslak inekleri dahil. Alplerin çıkışında olmasına rağmen Kobarid veya Karfreit genç adama güneyin bir resmi gibi görünüyordu, ev girişlerindeki zakkum ağaçlarıyla, kilise kapısının yanındaki böğürtlenler, taş yapılar ve rengarenk, yuvarlak kaldırımlarıyla... (bir kaç adım sonra orta Avrupa'nın kızıl çam ormanına gidiliyordu).

Evler nasıl karmakarışık, birbirine çok yakın ve hepsinin birlikte pervasızlık gibi burada da Slovence ve İtalyanca karışık konuşuluyordu. Diğerleri gibi ismini bir dağdan alan lokalde kağıt oynayan bir adam oturuyordu ve her oyunun sonunda rakibine gülümseyerek elindeki kazandığı kağıdı gösteriyordu. Sallanan sandalyesinde oturan bir bayan duvarı saran ıtır çiçeklerinin solgun çiçeklerini fiskeliyordu ve kırmızı bir saksıya koyuyordu, "işte burası benim vatanım!" Bunu böyle biliyordum.

Bir tahta sırada oturup beklediğim kuzeye giden otobüs köşeyi döndü. Değişik bir otobüstü: Yugoslavya'nınkilerden farklı, parıl parıl parlıyordu, durunca içine zakkum ağaçlarının gölgesi düştü ve köylülerin azametle oturduklarını gördüm; pencere pencere alışılmış bir profil, istemeden kendime daha uzakta bir yer aradım. Köylüler gerçekten rahat mı oturuyorlardı? Daha çok çömelmek, sinmek değil miydi yaptıkları? Ve ayağa kalkmaları daha çok zorla kalkamaya benzemiyor muydu? Yorgun, belleri bükük otobüsten sürünerek iniyorlardı, ve şoför inerken çoğuna yardım etmek zorunda kalıyordu. Dışarıda, her sokak başında insanlar, birbirlerine sığınmış bir şekilde birbirlerini kaybetmemek için bakışıyorlardı. İş günü olduğu halde hepside bayramlıklarını giymişti; hatta milli kıyafetlerini, sadece onları yönlendiren papaz, beyaz yakalı siyah seyahat kıyafetiyle idi. Erkeklerin şapkaları ve kahverengi takımlarının içinde ise metal düğmeli ipek yelekleri vardı; kadınların ise rengarenk püsküllü şalları ve hepsinin elinde büyük çantaları vardı, hepsi bir örnek... Hatta yaşlı kadınlar bile saçlarını örerek başlarının üzerinde bir taç gibi yapmışlardı. Onlardan biraz uzakta, merdivenin altında, yarı gölgede kalmış bir kütüğün üzerinde oturuyordum. Birkaçı bana doğru bakıyordu; fakat beni tanıyan kimse yoktu. Sadece papaz biraz bocaladı ve ben onun bu yabancıya bakarken, tören kaçağı, din haini Filip Kobal'in aklına gelebileceğini düşünüyordum. Şu anda neredeydi acaba?

Peşpeşe lokantaya girdiler ve uzun süre orada kaldılar. Onları beklemeye karar verdim; gitmeyi düşündüğüm Karst tarafına geç vakitte hareket eden bir otobüs daha vardı. Yanımda köpek kulübesine benzer piramit şeklinde bir kütük duruyordu; üzerinde ise latince bir duvar yazısından geride kalanlar vardı: "Vakit hiç bir zaman bilinmez." Köylülerin davranışlarını anladığımı zannediyordum; anneleriyle araları iyiydi; o alışılmış el çantaları bile bir güvenceydi.

Beni yerimde rahatsız etmediler. Vakitimin olması onlar için yeterli idi. Rinkenberg'liler dışarı çıktıklarında yanakları al al olmuştu. Sarhoş değillerdi; fakat tuhaf bir şekilde çoş-kuluydular. tik defa düzgün, net bir şekilde, harfleri yutmadan ve köy şivesini kullanmadan ana dillerini konuştuklarını duydum. Emir almış gibi, otobüse binmeden hep beraber evin duvarına doğru döndüler; bu tarafta pencere yoktu; sadece kocaman; sarı, çapraz oluklu bir duvar. Gölgeleri evin duvarında rahatlıkla görülüyorsa ve ben kadınların, hangi yaşta olursa olsun, el ele tutuştuklarını ve erkeklerin birbirlerine sarıldıklarını gördüm. Hiçbirinin dizleri bükük değildi ve o an anladım ki sadece biz Kobal'ler değil, bütün köylüler, bütün Rinkenberg köyü yıllardır sürgünde; hepsi köle gibiydi; yoksul, orada istenmeyen; hatta papaz bile bir din adamından çok saçları sıfıra vurulmuş, bir deri bir kemik kalmış bir tutukluya benziyordu. O eve sadece ucuz yiyip içtikleri için bakmışlarsa, benim gözümde ağlama duvarının olukları önündeki insanlardan bir farkları olmuyordu, ve bu gezginler aynı zamanda hacı ("Pelegrin" yörede kullanılan sözcük bu), idiler, zaten kıyafetleri ve saçlarda bu duruma uygundu. Bu giysilere ilk kez orada anlam verebilmiştim. (Daha sonra bir kere daha yaşlı kadının resmini görünce anladım. Karst kulübesinin önünde, gözleri hemen hemen kapalı duruyordu; kolunun üzerinde siyah - beyaz matem elbisesi, o eski gelinlik) Grupta bir de çocuk vardı ve büyük

bir hızla duvara tırmandı ve aralardan parmak ve ayak uçlarıyla olukların içinde asılarak tırmanmaya başladı. Duvarın yarısına geldiğinde alkışlarla geri zıpladı. Bu hareket, gezinin artık bildiğini ve geri dönüş vaktinin geldiğini gösteriyordu. Yolcu otobüsü virajı dönüp, kuzeye doğru Alp Cumhuriyeti istikametinde yol almaya başladığında, görüntüsü küçülüyordu ve giderek bir oyuncak arabaya dönüşüyordu, içindeki köylü köle halk ana vatanlarından bir daha dönmemek üzere sürgüne gidiyordu. Bu zavallı insanlar ne kadar da kibar görünmüştü gözüme (ellerindeki damarlar bile asil bir örnekti.) ve iri yarı, fropan, sürekli sigara içen, balgam tüküren, orasını burasını kaşıyan bu insanlar güneyli havalarıyla eski Yugoslav halkıydı.

Boş alanda duvara doğru yürüdüm ve orada öylece durdum. Dışarıdan bakınca, kafasını kaldırmış; oluklan, çatıyı inceleyen, imparatorluk zamanından kalma yapıyı inceleyen biriydim ben. Aslında ellerimi gökyüzüne doğru kaldırmıştım; o anda hiçbirşey hissetmiyordum. Sadece küfretmek ve tükürmek istiyordum: Yukarıya doğru giden tek bir yol yoktu; ağlama duvarı da sadece bir hayaldi; birbirine paralel duran yapılar vardı; sokaktaki tozun ve örümcek ağlarının üzerine yapıştığı evlerin köşeleri, çukurluklar belirgindi; kuzeyde veya güneyde ise her yerde boşluk... Bu geldiğim yer mi? Eğer duvar parçalanacak, yıkılacaksa, varsın benim üzerime yıkılsın! Bir yanda, her tarafından serçe cıvıltılarının taştığı selvi ağacı; ağaçların arasındaki o minik gözler... Zakkum, vanilya kokusu değil mi duyduğum? "Zakkum”, "Selvi", "Defne" - benim sözcüklerim değil - ben bu sözcüklerle büyümedim - sizin anlattğınız çevrede büyümedim - Benim gibiler, defneyi çorbanın içine atılan kuru bir yaprak olarak bilirler. İşte bu sorun bile, betimlemelerle daha çok büyüyor; karşısında durduğumda, benim için bir macera olan Palmiye ağacından bahsetsem, karşıma ağaçla birlikte, yabancı bir sözcük olan "Palmiye” çıkar. Pul pul olan gövdesi ve yelpazeyi andıran şekliyle aklımdan uçup gider. Tekrar tekrar, kuzey pencerelerinden olduğu gibi, güney pencerelerinden-de uçuşup gitmekte olan karı gösterebilirim. "Rüzgarı", "çayırları", "kızılçamları", "sarı ve yeşil çamları" (Babanın işine yarayan odunlar), "ıtır çiçeklerini", "dereotunu,", doğal olarak memleketin içlerinde yetişen biri, "denizi" hayal ettiği zaman, sonradan daha ayrıntılı öğrendiği, elinden alınan, onun olmayan "Deniz"i sözcük olarak adlandırabilir. Eskiden beri çocuk için tamamen yabancı cisimler olup sözcüklerin onun için hiçbirşey ifade etmediği şeylerden bahsetmek anlamsız gelirdi. Evet, çocukluğu sürekli taşrada geçmiş birinin, şehirde olan "meydan", "tramvay", "park", "gökdelen" gibi sözcükleri kullanması sordu. Birşeyi anlatırken bile, sevilen ağacı, onun açık benekli gövdesini ve savrulup oraya buraya dağılan çiçeklerini, çoğu zaman unutulmuş köylü tarzından çıkarıp, içaçıcı bir şekilde ve tek vücut halinde dile getirirdi. Bu iddiayı aşabilmek için "çınar ağacı" bile her seferinde sıkıntı oluyor. Selvi ağacı, bana hiçbirşey ifade etmiyordu ama sanki bir şikayet duvarı gibi konuşuyor ve uzaktan, benim kendime verdiğim emri tekrar bana emrediyordu sanki. "Bir şeyler olmak!" Bu yabancı ülkedeki. herşey, manzara, kayın ağacı, memleketimdeki gibi -Nasıl bir keşif bu, canlı herbir nesneye yeni bir ad bulunur. Ey siz inananlar! Lanet olası doğa!? Diğer dilde "dünyada sonsuza kadar, oradan oraya itilen" biri için bir sözcük yok muydu buna uygun olan "Yabancı kapılar topuklarına vuracaktır." sözü gibi.

Akşam otobüsü, Vipava ovasından, dağla vadinin birleştiği yeri geçip, Karst'ın dağlık kıyı sahiline geldiğinde çoktan gece olmuştu. Tavandaki delikten içeriye ay ışığı sızıyordu sürekli olarak; sonunda dosdoğru gidilebiliyor. Bir çok viraj ve dönemeçten sonra yönümüzü kaybettiğim duygusuna kapıldım, durakta, üzerinde bir üzüm ile bir balık resmi olan bir birahanenin tabelasını görene kadar... Daha sonra, karanlıkta açma çubuklarını ve pırıl pırıl parlayan bağları far-kettim. Her zamanki gibi dolu olan otobüste herkes bir kafadan konuşuyordu. Şoför yanındaki açılır kapanır koltukta oturan adamla (Şehirlerarası otobüste çalışan şoför muavini ile) konuşuyordu. Hoparlörden radyo programı ve hızımıza

uygun halk müziği duyuluyordu. Arada sırada haberlerle bölünüyordu müzik... Ortalarda veya arka koltuklarda, çoğunlukla biri diğerinin dizinin üstünde, sıkışmış, bir durakta akın akın binip, diğerinde aynı şekilde inen ve hemen bir taş duvarın arkasında kaybolan askerler tarafından senaryo belirleniyor; tekrarlanıyordu. Uzun yolculuk süresince saat başı mola verdik. Şoför ya bir büfede ya da bir lokantada duruyor ve mola veriyordu, "beş dakika", "on dakika". Her defasında inip yerli halkın bir dikişte bitirdikleri şaraptan tadıyordum. O andan itibaren kendimi, sonsuza dek, hareketli, aynı zamanda rahatlatan yırtık koltuklar ve sakız yapışmış kapaksız küllükleri ile gıcırdayan bu otobüse ait, meraklı olmayan, dedikoducu, şüpheli yolculardan biri olarak hissettim ve sanki orada yaşamımı buldum. Kendimi güvenlikte hissettim.

Son moladan sonra tekrar otobüse bindiğimizde aramızda üniformalı ama şapkasız yabancı bir asker vardı. Yolculuk boyunca bacaklarının arasında bir tüfek tuttu. Kendisi gibi asker olanlardan ayrı yerde, benim önümde oturuyordu. Silahına değil de profilden ona baktığım o ilk anda sanki birşeylerin olacağını hissettim, Bizimle? Askerlerle? Benimle? Merakla saçının ayrımına baktım; onun tepesinde, arkadan kendimi görüyordum. Kısa kesilmiş, dik duran saçları, ona genç bir askerin ve onun yaşıtı hiçbir kimsenin sahip olmadığı bir görünüm kazandırıyordu. Sonunda kim olduğunu öğrenebilirdi bu kişi. (Başka birisi onu tarif ederken, ya her-seferinde kendini tanıyamamış ya da kendini gözünde hep büyütmüş - eğer şansı bir kez yaver giderse ki buna hiçbir zaman inanamamış, ama gene de "Ben kimim?" sorusu sanki bir yakarış gibi her zaman vardı.) Sonunda çocukluğundaki asıl insanı, dünyanın herhangi bir yerinde beraber büyüdüğü ve günün birinde, mutlaka, birdenbire gerçek bir dost gibi karşına çıkacağına inandığı, kendi ailesi gibi, onu sürekli sorgulamak yerine, onu sessizce anlayan ve rahat bir gülümseme veya bir nefes alır gibi, tersine onu aklayan kendi benzerini buldu; Sonunda kendini aldatmayacak olan aynaya bakıyordu!

Onun herkesin hoşuna gidebilecek bir görünümü vardı. Orada genç bir adam oturuyordu; tamamen silik, dış görünüş olarak yaşıtlarından hiçbir farkı olmayan, fakat genede onlardan farklı, onlardan kendini ayırmadan, kendi için orada idi. Çevresinde olup biten hiçbirşey gözünden kaçmıyordu ancak sadece kendisini ilgilendiren şeylere katılıyordu. Yolculuk boyunca etrafına hiç bakmadı, başı ve vücudu dimdikti; hiç yerinden oynamadan oturuyordu. Ve ender kırptığı yarı kapalı gözlerinden düşünceli, fakat aynı zamanda uyanık olduğu belliydi. O anda uzak bir yeri düşlüyordu. Aynı zamanda kimsenin düşeceğini ummadığı paketi, bir eliyle tutup yanında oturan adamın kafasına düşmesini engelleyebilirdi; hiç istifini bozmadan; gözünden hiçbirşeyi kaçırmadan, sanki hiçbirşey olmamış gibi davranabilirdi; belki hayalinde canlandırdığı Antartika'daki bir dağa göz kırpardı. Adamın kulakları varolmanın ve olmamanın çağdaşlığını gösteren ve onun karakterini yansıtan tek yeriydi: Otobüs içindeki hersesi duyabiliyor ve algılayabiliyorlardı. Aynı zamanda eriyen bir buzulun, dünyanın her yanındaki şehirlerde, yolunu el yordamıyla bulan körlerin yada memleketi olan köyde her zamanki gibi akan derenin bilincindelerdi.

Bunları yaptıklarına dair bir belirti yoktu. Olaylar ile aralarındaki ince, saydam mesafelerin dışında, hareketsiz duruyorlardı. Yanılmadan devamlı çalışan, sadece, evet geniş ve kapsamlı çalışan, sadece düşünceydi. Bu, herhalde yol boyunca emniyette oluşundan ve herşeye hazır bekleyişinden kaynaklanıyordu. Ne olursa olsun, o herşeye hazırlıklıydı, kendisini etkilemesine izin veriyor, ama asla şaşırtmacasına değil.

İşte yolculuk böyle idi. Askeri bölgeye varınca görüntü daha da güçleniyordu. Tek tek görüntüler her seferinde değişiyordu. Daha sonraki yıllarda sık sık Vipava'da bulundum ve köyü, şehri, Slovenya'daki "kutsal" Nanas dağının (beyaz, tek başına duran kireçlenmiş kaya parçası, oradan geçenlerin yoldaşı, dönerek ve şeklini değiştirerek; aynı zamanda ülkedeki birçok ürünlerin üstünde bulunan marka ve çizgiler gibi vücut için gerekli gıda maddesi..). Eteklerindeki manzarayı, aynı isimli dereyi (yanyana, sessizce kayaların arasından sızarak çukurlan dolduran bir sürü kaynak vardı, sessizliği biran sürdükten sonra birden biriken su çoşuyor-du; taştan yapılmış evlerin arasından, bir dizi taş köprülerin altından gürleyerek akıyor, önüne çıkan ağaçların ve yabani incirlerin dallarına çarparak, onları sürüklüyordu. Ovaya ulaşınca da tekrar duruluyor ve sakinleşiyordu). Bu nehrin ismini aldığı bir şarap vardı, (beyaz, köpüklü ve biraz buruk.) Benim bir "dünya" olabileceğimi ve bunu kendime borçlu olduğumu unutmamak için bu gördüğüm yerleri her zaman tekrar görmek isteyeceğim. İlk seferinde gözün sadece heyecanlı ve aynı zamanda soğukkanlı ve bir dedektif gibi izlemem gereken askeri görüyordu: Bu arada bazı şeyler de yaşadım: -Benim benzerim gibi; o kadar inanılmaz bir şey... Bu sırada dikkatli olmak gerekmiyordu; ayakkabılarını topuğuna basarak çıkartabilseydi bile arkasına bakmadan yalınayak dosdoğru yoluna devam edebilirdi. Tüfeğini hep aynı sol eli ile sımsıkı tutuyordu, dikkatimi çeken ise boş olan sağ eliydi. Baş parmağı ve işaret parmağı ile daireler çiziyordu. İlk önce onu sinemaya kadar takip ettim. Orada kalabalığın içinnde gülen tek kişiydi; daha sonra "Partizan" adlı bir lokale girdi, orada yalnızca ben ve garson sivil giysiliydi. Kendimi nasıl tanıtmam gerekiyordu? Kafasında bu soru olan tek kişi bendim sanırım- Bölük beni görmedi.

Asker, diğerlerinin yanına yalnızca dinleyici olarak oturdu: Burada görüntü değişmeye başladı. Bazen yarı uykulu bir yüz görünüyordu; ama ifadesi on saniyede bir değişiyordu: Gözümden bir dakika bile ayırmadığım ikisininde minikleri böyle sık sık değişiyordu. Ciddiyetin yerini birbirleri ile dalga geçme, bunun yerini alay, alayın yerini saygı, saygının yerini acıma duygusu, acıma duygusunun yerini boşluk; bunun yerini terkedilmişlik ve çaresizliğe bırakıyor; acıma sonra karanlık, karanlığın yerini savunma, yerini sorumsuzluğa ve ciddiyetsizliğe bırakıyordu. Arada sırada hiçbirşey duymuyordu; bir sinek veya koridorda pinpon oynayan kişiler, müzik kutusunun odada yankılanan sesi onun aklını karıştırıyordu bazen. Sadece dinlediği zaman, o odada karar veren biri gibi görünüyordu ve ona arkalarını dönmeleri, sürekli birinin yerine geçmeleri ve ona meseleyi aktarmaları göze çarpıyordu. Bazen o tek başına kalakaldığında, her yandan gözetleniyordu sanki, arkadaşları ondan ya bir işaret ya da bir zayıflık belirtisi bekliyorlarmış gibiydi.

Evet, onda birini, sürekli olmasa da kendini öyle ya da böyle kıyaslamak için diğerlerini gözetleyen dışlanmış birini farke-diyordum. Ve bu seyahatte diğerlerinden farklı olduğunun bilincindeydi ve giderek onu özgü sakinliğini kaybediyordu. Artık onun için hiçbirşey doğal değildi ve anormal olan tek şey ise kendisiydi, sadece yüz ifadesi değil, davranışlarıda sık sık değişiyordu; bacak bacak üstüne atıyor, bacaklarını uzatıyor, sandalyenin altına çekiyor, büktüğü sağ bacağın umutsuzca sol dizinin üstüne atmaya çalışıyordu. Çevredeki bütün beraberlik ve yakınlıktan soyutlanmış. Gözetleyene dikkatli, yumuşak ve herşeye en önce saflığı ile etki yapan, yakınlığın ve uzaklığın bu birlikte oluşu; ondan uzaklaşmıştı. Bunun yerine itilmiş kakılmış bir halde, karma karışık bakışlarla, kırmızı kulakları ve düşük omuzlarıyla, yumruk olmuş bir elle bardağa sarıldı ve onu iteledi. Ben böyle miyim? Yolculuğun sonu, rüyanın sonu mu? Kendi kendine sorduğu bu sorudan dehşete düştü; dehşet nefrete dönüştü; nefrette, bizim soyumuzun bir hastalığı olarak nefretin benden, diğerinden, varlığından bilinmesiydi. Hastalığı farketmesiyle şaşkınlığa düşer, şaşkınlıkta yerini suskunluğa bırakır. Benzerim beni ne olarak görüyordu? Çocuğun düşündüğü gibi bir arkadaş mıydık? Düşman olarak ise o, bundan daha kötü olamayacağına göre, benim yaşam boyu refakatçim olmuştu? Yanıtta bile farklılıklar vardı: Arkadaş - Düşman - Arkadaş düşman - Düşman arkadaş...

Gece yarısına doğru idi ve meyhaneler birer birer boşalıyordu. Duvarın arkasındaki yanıp sönen ışıklar cam bir huni biçim, dışarı doğru sözülüyordu. Sanki tekerlek gibi bir kol tarafından yukarıya kaldırılıyordu, siyah bir levha dönüyordu, sanki müzikte her zamanki gibi tonunu ona göre ayartıyordu. Asker ve ben, ikimizde karanlık odada aynı yöne bakıyorduk. Işıkta parlayan yarıklardan, diğerlerinin saç ayrımını gördüm tekrar. Beraberce dışarı çıktık; ben onu arkadan takip ediyordum, ikimiz hiç kimsenin bulunmadığı, bir tarafı ta imparatorluk devrinden kalma taştan cüce figürlerle çevrili boş meydanda durduk. Asfalta, anavatanımıza, aya, evcil hayvanlarımıza, bir boşluğa, sağa sola şöyle bir baktık. Sloven dili, günümüzde yaşayan hangi dillerden? Kendi biçim ve şekli olan kaybolmakta olan dil, sadece yazı dilinde kullanılıyor.

Nehir boyunca kışlaya doğru yolu uzattık, yolum uzadıkça uzuyordu. Kumda askerin boğuklu potinlerinin izlerine rastladım; orada çapraz bir iz diğerinin üstünde, hepsi bozulmuş bir haldeydi; çamurdan topaklar oluşmuştu; sanki orada bir ölüm-kalım savaşı olmuş gibi ... Onu ilk defa tekrar kışlanın penceresinde gördüm. Orada karanlıkta duruyordu; onu gölgesinden tanıdım, elinde elma ya da her an atmaya hazır bir taşa benzer yuvarlak birşey vardı. Sigarasından bir nefes çektikten sonra bir an o tanıdık, endişeli yüzüyle yaklaştı ve ben yolculuk esnasındaki o meraklı gözleri gördüm. O an hiçbirşey keşfetmek istemeyen, ama bilineni bilinmeyen hale getiren, bilinmeyeni abartan ve büyüten o meraklı kişinin gözlerini düşünüyordum.

Sıcak ve sessiz bir geceydi ve ben orada duran kapısı açık bir otobüse sığındım. En arkadaki dörtlü koltuğa uzandım. Sırt çantamı kafamın altına yastık gibi koydum; ilk anda rahatsız oldum, fakat burası tam bana göreydi.

Buna rağmen uyuyamadım. Otobüs sanki hemen hareket edecek gibi gıcırdıyordu ve ay, gözlerim kapalı olmasına rağmen sanki bir araba farı gibi parıldıyordu. Sonbaharı ve bana şimdikinden bir anda farklı olarak görünen askerlik hizmetimi düşündüm. Yaşamda bütün güçlükleri tek başıma aşmıştım. Ve sonra sanki hiçbirşey olmamış gibi tekrar bir soluk aldım. Yaşamdan memnun olmak yine de olanaksızdı. Kanımca askerler bile topluca dağda yürürken veya köprüden geçerken, hepsi aynı şekilde yorgun, yolun bir kenarına uzanmış yatarken, birbiri arkasına hakikatler ortaya çıkar. Yorulmayı her zaman istemişimdir. Ne bir köylü ne de bir işçi olabildim. Hakkıyla yaptığım tek şey yorulmaktı.

Daha sonra garnizonda dayanıklılık testine tabi tutulan köylü çocuğun güçlü kuvvetli birisi tarafından nasıl tutulduğunu düşündüm; asker topuklarının üstünde sallanarak, masayı yumruklayarak uzaklara doğru baktı ve orada kahramanların mezarları arasından derin derin içine çektiği dondurucu Tundra rüzgarlarının farkına vardı, ve sonra içi boş bir teneke gibi ses çıkaran zilin yürek paralayıcı sesinden, - "Cephede ölümden daha güzeli yoktur!" ve birlikte toplu olarak söylenirken yanlışlıkla sözlerinin değiştirildiği milli marşı arada bir kesip, elinin kenarı ile alnını sıvazladıktan sonra, bir mahzen aralığından geri cehenneme düşmüş gibi korkakların ve zayıfların kulak zarlarını patlatacak şekilde uzun uzun kükredi; Filip Kobal için bu çılgın, halkın geleceğini tehlikeye düşüren kişiyle daha ilk karşılaşmaydı, ama onun yaşıtları, onu eskiden konuşma için şehrin karartılmış "çok amaç için kullanılan salonlarında" olduğu gibi belki de bugüne dek itaat ettikleri doğal bir olay olarak kabul ediyorlardı. Fakat yalnızlık yaşantısı, o aynı zamanda özgür bir ışık gibi yayılmıyor muydu?

Otobüsün içinde yatan adam, bir süre sonra önünde bir boğaz gördü ve bu savaş olarak açıklanabilir. Suda çok uzakta, dalgaların üzerinde oradan oraya hareket eden bir tabelanın üzerinde boğazın biri bir tarafında, diğeri öbür tarafında olan gözcülerden başka dünyada hiç kimse ve biraz sonra," neden savaşların sadece tek gerçek olduğunu öğrenebileceğiz" diyen bir ses.

Uyandığımda nerede olduğunu bilmiyordum. Korku duymuyordum, adeta büyülenmiştim. Otobüs yabancı, değişik renkli bir ortamda duruyordu, Ay, daha hâlâ parlaktı; solgun bir gündüz görünen ay olmuş; küçük yuvarlak güneşin tam karşısında, gökyüzünde ufacık küçük tek bir bulut gibi duruyordu. Bir yerden diğer bir yere nasıl geldiğimi anımsamıyordum; anımsayabildiğim sık sık değişen vites sesi ve cama çarpan dallar... Otomatik kapı açıktı ve dışarıda kayıtsızca bana "iyi sabahlar" dileyen ve çocuğa, sanki eski bir tanıdıkmış gibi kahvaltısından ikram eden şoföre rastladım.

Otobüs şehrin dışında duruyordu, yoldan köye doğru daha önce hiç görmediğim tarlalar arasından geçen bir patika vardı; o taraftan; sanki hepsi bir kerede, oradaki evden çıkmışçasına yolcular geldi; burası büyük bir olasılıkla hareket yeriydi. Hepsi birlikte hareket ediyordu ve iş günü için değil de daha değişik giyinmişlerdi; aralarında üniformasıyla diğerlerinin yanında bir mareşal edasıyla duran bir jandarma vardı. Daha henüz otobüse binip ve oradan uzaklaşmamalarına rağmen; köy ilk bakışta, aynen bir öyküdeki gibi boş, rüzgarlı bir alanda tek başına duran açık gri renkli taş yığınını andırıyordu. Yaklaşınca bir radyo sesi duydum, benzin kokuyordu, ve sarı renkli posta kutusuna bir mektup atan insanı ürkütecek kadar çirkin, yaşlı bir kadına rastladım. Beni neden "ölmüş demircinin eve dönmüş oğlu" olarak selamladı, yüksek duvarlarla rüzgardan korunan avludaki sıraya oturmaya çağırdı; yıkanmam için bir kap getirdi; ceketimin eksik düğmelerini dikti, -çoraplarımı yamadı- kardeşin aksine ben eşyalarımı korumayı beceremezdim, onun gömleği on sene sonra bile yepyeni dururdu; benimkisi ise daha ilk günden yırtılırdı. -Bana kızının resmini gösterdi ve kalmam için evinden bir oda teklif etti. Sanki bu bir masalın kuralıymış gibi, hiç soru sormadım ve ne bu yeri ne de bu sınırı daha önceki gibi bir geçiş olan rüyamda bile geçemeyeceğim bu ülkenin adını sordum ve yolda rastladıklarımdan çok daha değişik bir şekilde, hiçbirşey bana tanıdık gelmedi o ana kadar, ama Karst'ta olduğumu da biliyordum.

Sanki bir masalda gibi şaşkınlık ve can sıkıntısı, yeni muşambayla kaplı mutfak masasına, bir gazetenin ilk manşetleriyle (bir başka dilin bile gizlemeyemediği) ve kuyunun dünya savaşında, savaşanlara haber gönderildiği bir sarnıca bırakıyordu. Karst* ve kayıp olan erkek kardeş bu öykünün esas konusu idi. Fakat bu manzara gerçekten anlatılabilir mi? Karst'ın cazibesi daha çocukken sardı bizi. Kardeşin meyva bahçesinin bulunduğu çanak şeklindeki araziyi, Karst'ın en göze çarpan görüntüsünü doline** benzetirdim.

• "Karst" Yugoslavya'da dağ silsilelerinin oluşturduğu yüksek düzlükler.

** "Dolin" Karstik arazilerdeki çanak veya huni şekilli çukurluklar.

O bizim Jaunfeld ovasını ilginç yapan yerdi; Dobrawa ormanında bomba izleri çukurlar oluşturmuştu ve Drava, Trog-tal'de aşağıda derinden akıp gidiyordu. Hiç kimsenin bilmediği birşeydi, ne bir geminin ne bir sandalın geçmediği böyle bir nehir kenarında yaşamak; Rinkenberg köylüleri için...

Düzlükteki bu çukurluk kendi haliyle değilde bir zaman-larki haliyle bizde de görülecek tek şeydi: "Burada", diye düşündü öğrenci gururla, Karst'ın kuzeyinde, oradaki birçok sayısız yerdeki gibi yerin altında bir mağara oluşmuştu ve yukarıdan toprak kaymıştı ve verimli bir çukur zemin oluşmuştu. Bir kez böyle birşeyin oluştuğu yerde, çocukluk inancımdı bu benim, gelecekte de birşeyler, farklı birşeyler oluşabilirdi ve benim o doline bakışı beklentilerin biriydi ve aynı zamanda birazda ürkekçe...

Öğretmen (Tarih ve Coğrafya Öğretmeni) daha sonra bunu bana açıkladığında, uzun yılların görüntüsü tamamlanmıştı artık ve benimde görmek istediğim yerdi Karst. O zaman bir imaj yoktu kafamda, çıplak kayaydı, ıssız, dibinde kırmızı toprağıyla dolinler... Anılarımdan biriydi; bir seferinde yarı yetişkin oğlanın evde pencerenin önündeki sıraya oturması ve dağların ardındaki bilinmeyen kıyı arazisini düşünürken ağlaması, öyle ki zaman zaman çocuk feryadından farklı bir şekilde avazı çıktığı kadar çığlık çığlığa: Şimdi biliyorum "size sorulmadan, kendiliğinden veren ilksiniz" -onun ilk, kendine özgü lafı...

Deneyimlerinden yararlandığım o öğretmendi yine, Karst öyküme başlamaya cesaret ettiğimde de. (Bir zamanlar pencere önündeki sırada ağlarken içimden bir ses "Ey, kanatlanmış kayalar!" diyordu). Maya'nın gönül öykülerini coşkuyla anlatmaya başlardı; tarihi olaydan da bahsetmezdi sadece; yeraltı ile ilgili bilgiler verirdi. Bir halkın tarihinin, toprağın niteliğine bağlı olduğunu ve bu yüzden düzenli olarak anlatılabileceğini; tek hakiki tarih yazımının, kaynağını yer araştırmalarından aldığını söylerdi. Bir ülkenin coğrafi şekillerinden, bir halkın tarihini kestirmeyi ve bu devirlerde yaşayanların kültürel seviyelerini saptamayı olası görürdü. Maya'nın ülkesi, yarımada Yucatan'ın bir Karst, çukurlaştırılmış bir kireç tabakası olduğunu, Karst'tan, Triest körfezinin yüksek düzlüklerinden farklı olarak, dünyadaki bütün karşılaştırılabilir görüntülerin birer adlarının, onların "tersine şekillerinin" olduğunu anlatırdı: Akdenizde bir sürü çukurluk alan, tropik ülkelerde kuleler ya da koniler olabilir; Avrupa'da seyrek yağmur ve arazilerin ta içlerinden çağlayan nehirler, oralarda yarık kireç tabakası tarafından yutulurdu; orta Amerika'nın sağanak yağmurları ise taşların arasından geri fışkırır, hatta tuzlu Atlantik'te, kıyılarda, dışarıda tatlı su çeşmesi olarak... ve Maya'lar o zamanlar su çekmek için oralara gidebilirlermiş... Öğretmenin tezine göre, Karst'taki ilk insanlar Mayalar olmalıymış. Sekilerde yer alan tarlalara çıkıp çalışmazlar, aşağıda dolinlere inerlermiş; balta girmemiş ormanlarda saklanmak yerine, ibadetlerini çıplak yuvarlak dağ depelerinde yapmazlarmış; mayalar kurbanlarını orada verirlermiş... Mağaralar onlar için kaçış yeri değilmiş; her cins yapıları yokmuş -sadece küçük kilise ve ıssız tarla kulübeleri- tahtadan ve mısır yaprakları yerine sert kayadan; esas evleri kümes gibiymiş, eşiğide, damıda ve orada buradaki penceresiyle...

Buna rağmen tarla yolunda otobüse doğru gidenler ve beni alan o çok şişman kadın ve onu takip eden diğerleri belleğimde kızılderililerin dini alayları olarak kaldılar. Bunlar bir halk mıydı? Sloven yada Italyan olmak, bana onların bir işareti gibi gelmiyordu. Arazilerin büyüklüğü ve yüz köye rağmen Karst insanları, bir halk oluşturmak için çok azdı. Ya da çoktu: ben onları her defasında tek tek, ikişer ya da üçer kişi olarak görmüştüm; birlikte oldukları kilisede, otobüste, trende, bir Karst sinemasında ise daha çok. Biri mezarlıkta duruyordu, biri yada ikisi (genellikle erkek ve kadın) aşağıda dolinlerinde tırmıklıyorlardı tarlalarını, üçü (genellikle eski asker) taş lokalde oturmuş kağıt oynuyorlardı. Onları ortak bir amaç için bir araya toplanmış bir grup, bir çember içinde p<" memiştim asla; gerçi burada Tito'nun portreleri eksik değilmiş ama bana sanki orada yukarıdaki arazide politik sistem gibi devlet gücüde basit şekilcilik gibi geliyordu; tenha olan bu ülkede işlenen araziler öylesine seyrek ve küçüktü ki ortalık, bir kez olsun söz konusu olmuyordu: Köyün dışında, doline düşen bir elma ağacı gölgesi ölçüsündeki tarla, ancak bir kişinin olabilirdi. Neden o Tolmein köylü ayaklanması Karst'a sıçramıştı ve orada sadece "eski haklar" değil de kurtuluş uğruna savaşılmıştı, şu parolayla: "Hakkımızı istemiyoruz, savaş istiyoruz ve bütün ülkenin bize katılmasını istiyoruz." Neden daha sonraki asırlarda burada başka yerlerden daha çok okullar açılmıştı? Neden Wochein'daki garsonun, Vipava'daki askerin, bu yüzleri tanıdık olmayan toplulukta, yoldan gelip geçerken, hemen birbirlerini tanıyabileceklerini ve dünyanın bir modern yuvarlak değil de hâlâ düz olarak görüldüğü yüksek düzlükten dağıtlmış kişiler olarak birbirlerini selâmladıklarını düşlüyordum? Buna rağmen: Karst'ta kendine özgü özellikleriyle bir halka rastladığım söylenemez; bunun için dört bir yanda "aşağıda" ya da "dışarıda" olan halk, bir beraberlik ve bir yer bilinci ile bir dünya şehrindekilere uygundu; oradaki tek tük bölgeler arasında olduğu gibi köyden köye de farklılıklar göze çarpıyordu. (Kardeş sözlüğünde Karst'ı, Slo-venya'nın en zengin dil kaynaklarından gösterir). Bu hiç kimseye ait olmayan ülkede bir semt diğerine, yürüyüşle bir saat ötedeydi ve hiç kimse kenar mahallelinin, şehirlinin ya da zenginin sesini duymazdı: Yollar her yere çıkıyordu, bir tanesinin adı bile yoktu; dağın yukarısına, şehrin güneyinde yukarıdaki kilisenin önünde belki bir dağ selvisi vardı, ku-zeydekinde kestane ağacı, batıda belki şehitler anıtının üzerinde bir ttal-yan ismi... Zorunlu olarak durduğumuz mola yerinin bir villa gibi olması hayal bile edilemezdi; önceleri Romalılar gibi gemilerinin yapımı için Karst ormanlarının bütün ağaçlarını kesen ve su yutan taşlarla dolu bir çevre yaratan Venediklilerin yaptığı tek saray; terkedilmiş ve harap, Doca imparatorluğunun kavisli çanları, yeknesak ve düz çizgileri içinde ona ait olmayan, süslü püslü harfler, bir kayanın üzerine kurulmuş çöldeki bir saray gibi...

Memleketteki halk ya birinden bahseder ya da bir diğerinden şikayet ederdi. Karst'ta da aynı durum vardı; orada da yas tutan sürgündeki bir krala rastlamadım; buna zaten gerek de yoktu; ülkemdeki gibi batmış bir imparatorluğun işaretlerini, boş patikaları ve kör pencereleri aramaya; buradaki evler sütunsuz ve süssüz kalabilirlerdi -ve Nanos'un ardında orta Avrupa'daki bulut yığınının yükseldiği kuzeye doğru bakınca şöyle söylüyorum: "Onlar öyle olmalılar!" Bu özgürlük nereden geliyordu? Doğa nasıl "özgürlük" anlamına gelebilirdi? Geçen çeyrek yüzyılda birçok kereler Karst'a geldim; sırt çantaları (orada böyle birşeyle duran tek insan) ve bavulları yüklenerek -neden kollarım ve ellerim boşalmış, ta ilk günden beri yanımda taşıdığım sırt çantam omuzlarımdan kaymış gibi geliyordu bana-

Yanıt olarak aklıma sadece Karst rüzgarı geldi (ve belki de üstelik güneş). Genellikle güney batıdan esen bir rüzgardı; Adria'dan yükselerek Plateau'ya gelen ve otururkende, ayaktaykende sürekli esen, ama her zaman farkedilmeyen bir cereyan şeklindeki rüzgar... Karst'ın birkaç gizli yerinden bakılan deniz, sanki insan gerçekten onun önünde duruyor ya da herşeyden uzaklaşmış, dışarıya, oraya gidiyormuş gibi, rüzgarda asla yavaşlamayan gittikçe daha farkedilebilir ve daha etkili, güçlü bir sezgi... Yüzde hissedilen tuz, muhakkak ki kuruntuydu; fakat yolun kenarındaki vahşi otlar, kekik, adaçayı, biberiye (her yaprağı ve iğnesi aynı zamanda baharatın esansı- mutfağın önündeki bahçemizdekinden daha dayanıklı, daha küçük, daha doğal...) ama yol kenarındaki vahşi otların, kekik, adaçayının, biberiye, dallı budaklı nanenin kokusu, çiçekli diş budak ağacının filizleri, ağaçlardan damlayan reçine, sert bir içkiyi anımsatan ardıç meyvası (sarhoş olmak tehlikesi yoktu.) Aşağıdan deniz yönünden gelen rüzgar, yükselen hava cereyanı değildi sadece: Rüzgar öyle esiyordu ki ona karşı yönde giden biri bile rüzgarın onu sürüklediğini hissediyordu. Güneyde eski kıyı halkı yok muydu? En büyük eğlenceleri belirli zamanlarda tenha-laşan düzlüklere geri çekilmek ve orada gizlice rüzgarı kutlamak ve ondan şöyle söylenebilir dünya yabancısına ortak olmasını istiyorlardı:

Böyle bir sırdaşlığı, tekrar ve tekrar, Karst rüzgarını bende yaşadım -hangi yasaya? Kesinlikle yasa mıydı o? Bir keresinde anne, bana doğumundan bahsetmişti: öbür ikisinin ardından onun son çocuğu ben zamanla, artık hareket etmeyerek onun için kalmışım; sonunda dünyanın ışığı...; ilk inlemeleriyle bir çığlık atmışım; ebe bunun için "zafer çığlıkları" demiş. Anne, bu öyküsüyle beni sevindirmek istemişti; ama ben doğumun yerine ölümle ilgili bir konuşma oluyormuş gibi karamsarlığa kapıldım. Benim ilk anlarım yerine son anlarım anlatılıyordu sanırım. Sanki o çığlıklar arasında idam sehpasına götürülüyormuşum gibi kan ter içinde kaldım. Bu yüzden sürekli, beni doğurduğu için anneyi suçladım. Bu suçlama değildi asıl düşündüğüm; beni düşman takip ettiğinde bir kez, soğuk şişkinliği ya da bir şeytan tırnağı yandığında bir başka kez, bazende pencereden dışarıya öylesine bakarken küfrediyordum. Anne benim şikayetlerime katlanıyor ve her seferinde gözyaşlarına boğuluyordu; ben ise gayet ciddiydim. Büyürken isteksizlik, iğrenme gibi duygularla, sevinecek birşey olmadığından hep gizli kalan sevinç mücadele etti durdu. Örneğin Karst doğasında anladı bunu; geç olabilirdi artık ama annesine: "Doğurduğun için lanet etmiyorum." diyebilirdi. Ve şu sözleri söylemeye de cesaret edebilirdim: "O beni vaktiyle vaftiz etti. Karst rüzgarı, (bugün hâlâ nasıl vaftiz ediyorsa)- ta saçlarımın dibine kadar. Vaftiz rüzgarı, vaftiz olana bir ad verebilirdi. -"Sevinç"e, "adsız" dahil değil miydi?- aksine araba yolundaki çayırla kaplı şeritlere, farklı ağaçların hışırtılarına, (her birinin adı farklı) kuş tüylerine, delinmiş taşa, mısır dolinine, yoncanın dolinine, üç ayçiçeğiyle doline: dolindeki nesnelere... Öğretmenin en yeteneklisinden her seferinde daha çok şey öğrendim: duygularımı güçlendirerek bana, görünür bir kaos içinde, biri diğerinden ayrılan ve biri diğerinin tamamlayıcısı olan, insanların olmadığı vahşiliğin hepsini şekillerle gösteriyordu ve ben en işe yaramaz nesneyi bir değer olarak keşfediyordum ve nesneleri birlikte adlandırmak söz konusu oldu. Karst rüzgan olmadan, o Kâmten köyünden hiçbirşey anlatamazdım; mezar taşının üzerinde sürekli olan bir yazı durmazdı; Bu bir yasa ortaya koymaz mı?

Kuzeyden üfüren korkunç Burja (Bora), düzlüklerin üzerinde çok hızlı geçen, dondurucu karşı rüzgar da neyin nesiydi? Orada, insana artık hiçbirşey kokmaz ve onu tamamen sersemletirdi. Dışarıda herhangi bir yerde olunduğunda aşağıda, rüzgarların arasında kalan, toprağında tüm Karst doğasını gösteren; birbirinden korkmaksızm bir tavşanın, koyu renkli yabani domuz sürüsünün yanında küçük bir karacanın koştuğu görülüyordu; yukarıda toprak çanağın yuvarlak ufkunda ağaçlar birbirine eşit aralıklı ve eğik duruyorlardı ve aşağıda sert çayır kımıldamıyordu; fasulyenin bitkisi patates pürleri sarsılmıyordu bile... Bir doli-nin bile koruyamadığı düzlüklerde rüzgar arasında kalarak bir diğerinin ardında bulunan setlere sığınmak gerekiyordu ve bir andan diğerine dondurucu soğuktan durgun bir sıcak banyoya dalınıyordu. Bu sığmak da hem karşılıklı iki ordunun ok ve kargılarıyla bir yandan düşmanın kafasını kopartan ve diğer yandan oyuklarının dibine atan eski çağların savaşlarını düşünmek için zaman vardı; hem de esen batı rüzgarı doğadakilerin değerini; insanın yaratıklarına bakışını, içindeki küçük tahta parmaklıklar gibi setlerin, yanlarındaki çalılıklardan kesilmiş paralel kazıkların bir örneğini; öylesine dar, eğri; araları öylesine büyüktü ki, parmaklık, bir kapının, şehir kapısının prototipini gösteriyordu: Doğa nasıl boşlukları kristal şeklinde dolduruyorsa, araştırıcıda ilk resimlerin bilincine öyle varıyordu. Step çayırlıklarından ve çöl kayalıklarından geçen yol (bütün Karst böyle şaşırtan yön adlarıyla doluydu) herhangi bir patika değildi; yol en azından işlek arazilerin, vahaların, dolinin tepesine kadar, sınır duvarlarının, taşıt için ayrılan yolların ve kıvrılan asfalt çizgilerinin görüldüğü bir yoldu. Bu görüntülere, dışarıda -ıssız yaylada terkedilmiş bir ev yoktu- köylerde rastlanıyordu. Özellikle Bora, tek olanı birbirine yaklaştırıyordu ve tek olmak karşı koymak ve güzellik anlamında kendini gösteriyordu. Içiçe geçmiş taşlarla örülü, küçük bir deliği dahi olmaya büyük yapının yüksek kuzey cepheleri bütün gösterişiyle duruyordu, ve arkadaki bazı incir ağaçlarından daha yüksek avlu duvarları, yukarıya doğru yuvarlaklaşarak sanki bir sarayın kemer açıklığından görülen mermer ana kapısıyla (sınıfına lâyık beyaz köşe taşları ve tepesindeki IHS yazısıyla birlikte); bir karenin etrafını çevreliyordu; yarı kör ve sağır, gürültü ve patırtı içinde, kıymetli şeylerin toplandığı pazara, bir sergi alanına girdim sanki. Orada, sıra sıra aşmalarla, marangoz tezgahı; mısır koçanıyla kapı duvar ve kabak yığınlarıyla çalı demeti, tahta parmaklıklarıyla araba, odun yığını ile, kazıkları çakılmış çadır (sapanı ve mantar dolu bohçayı avludaki sıraya koy, onlar bu tabloya uyarlar.) Birbirine çapraz duran Karst evleri... Tepelerindeki bacalarıyla bu evlerin içleri daha güzel olabilirdi; beşiktonoza gerek yoktu; dışarısı ise hava etkilerine dayanıklıydı.

Oradaki binaların hiçbirinde sanat adına birşey göremedim: Neden avluyu her görüşümde - rastgele oradan geçerken bile - yüreğim atıyordu ki - sanki resim sergilerinde, kutsal günlerde imişim gibi, ve ancak küçük bir çocuğun arkasının sığacağı genişlikte oturacak yeri olan bir tabure, beni oturmaya davet ediyordu? Böyle bir çok Karst insanının, doğanın esa şeklini, dolin çanaklarının yuvarlığını yineledikleri bu sırada göze çarpıyordu: bütün bu güzel sepetler, dolu yük arabaları, çamurlu çıkıntılar, tepe şeklindeki tırmıklanmış ot yığınıyla, her kilisede bulunan tahtadan ortaçağa ait Meryem ana heykelinin şişik karnı gibi asıl dolin öne çıkıyordu.

Karst'takiler olmadan atalarımın ardında bıraktıklarının değerini bilemezdim, ne kardeşin meyva bahçesinin ne de o çatının, ne de babanın mobilyalarının. Şimdiye dek varlığımızı gösterişli bir şekilde arzulardım; yalnız kör bir pencereyle değil, birde içinde hâlâ heykeli, yanısıra belki de asırlık bir freskin fragmanıyla, evin içinde kıymetli bir halısıyla ya da bir roma mozaikinden arta kalanıyla, bir köşede kardeşin sedef tuşları olan akordeonu ile birlikte; orada sanki bir ziynet eşyası gibi parıldıyordu ve renkler her iki yılda bir duvarlara yepyeni bir hava verdiğinde olay durdu. Bizim ovamızda, orada oturanlar kesinlikle tanınırladı ve amaca hizmetin ve olası olan en basit şeyin dışında bir anlam taşımıyordu. Ama şimdi ancak bu anlamı kavrayabiliyordum. Bende çok eksik olduğundan, belki de beni etkilediğinden... Babanın masası, sandalyeleriyle, penceresi, kapısıyla o odayı oturulur yapmıyordu ve ince ve sevgi dolu şeyler yayılmıyordu; onun özenli elini gösteriyor muydu sadece; sıçrayarak yürüyen, öfkesi topuğunda gaddar adam ancak bu şekilde anlatılırdı. -Ve yine verebildiğini ve onun tamamen yalnız olduğunu da aktarıyordu: Yanındaki kişi sıkılgan ve ürkek haldeyken onun eşyalarından güç alarak rahatlıyordu ve onlardan göz kararını öğreniyordu. Karst'ın ana kapısının üzerindeki IHS harfleri, beni babanın testere ile tahta samanlığın çatısında, samanlar için hava delikleri açtığı yıllara götürdü, sanki yanmış, harap olmuş bu açık gri üçgene, tahtadaki o tek motife uzun uzun baktım; bir anlamda sanat eseri olabilirdi ve evde başka bir süse gerek yoktu. Ve kardeşin bahçesindeki o pek kısa yeşil yol, Karst'ta kuzeyin bütün yollarını kaplayan ve ufka kadar dosdoğru uzanan çayırlığa ulaşıyordu; tıpkı bir zamanlar toprak alabilmek için yaptığı çukurun girişindeki taştan set gibi; bu arada o sadece harabe bir haldeydi; daha sonra bir yarığı dahi bulunmayan, orantılı Karst tarla duvarlarını oluşturdu - sanki o bir Alp ülkesinde yerin dibine geçmiş ve burada denizin yakınlarında tekrar ortaya çıkmış gibiydi; daha ilk günden sağlam, sanki bina çatısı kurulduktan sonra verilen şenlikteki gibi güneyden gelen güneşin ışıtmasıyla öncekinden daha asil ve çin şeddine benzer, bizim kıtamıza bir Avrupa duvarının çekilmesi- gibiydi.

Fakat doğadaki bütün şeyler, orada oturanların eserleri sürekli bir terke mi zorlanıyor? Her mevsimde olduğu gibi Karst'taki hafif bir yelin estiği günlere ne oldu -ne bir hayal ne bir ses ne de bir pırıltı- yaşamın bittiği yerde, son nefesini alırcasına; uyanmanın sınırlı olmadığı başka bir yerdekinden farklı bir can sıkıntısı ve öten horozlar, daha sonra öğlenle-yin çalan çan sesleriyle hemen hepsi, içi boş teneke gibi ses çıkarıyordu, o yüz mahallede vazgeçilmeyen şeydi; (evlerden akseden televizyon sesleri ve sürücüleri önde, uzun zamandır kömürleşmiş, sanki sadece üniformalarının onları ayakta tuttuğu; siyah kollukları ile önde şoförleri olan otobüsler boş ve öne doğru alabildiğince hızla hareket ediyorlardı.) Böyle bir günde hiçbir ölü, kemik külleriyle örtülü Karst gibi ondan daha donuk olamazdı. Karst'ta tarlalara girilemezdi, sanki bir sürü iskelet çıkmış gibiydi. Fakat bana bir dünya şehrini, bir köylüye tanıtan şeyi gösterdi: bir gidiş yolunu. Bizim memlekette yürüyüş demek, bir mesafeyi mümkün olduğunca dosdoğru giderek, arkada bırakmaktı, her kestirmeyi düşünerek direk olarak hedefe giden bir sapa yol bazen yanlış olabilirdi! Amaçsız bir yürüyüşü sadece şansızlığa uğrayanlar, umutsuzluğa düşenler yapabilirdi: Sanki bir buhranlı anında gibi aniden tarlalardan geçerek, adeta gözü kapalı ta nehir bendine kadar sarmaşıklarla kaplı çukurları aşarak ormanın içlerine dalarlardı ve eğer birisi bu denli kopup giderse onun bir daha sağ olarak geri dönemeyeceğinde korkulurdu. Hastalığını öğrenen anne, köye doğru kaçmak istedi, işte o zaman evin kapısını kilitlemek zorunda kaldık; kapının kolunu adeta koparırcasına zorlamıştı ama. Yürüyüşe çıkanları rahat rahat dolaşmaları ve köyü adımlamaları köy halkına yabancıydı. Tek başına avlanmak için dağa çıkan bir avcı da yabancıydı. Sadece işe ya da kiliseye gitmek söz konusuydu, belki de meyhaneye bir uğramak ya da eve geri dönmek; ayaklar sadece bedeni taşıyordu ve onların üzerinde dimdik duran vücut genellikle ancak dansta hareket ediyordu. Bir sakatın ya da delinin değildi göze batan yürüyüş; Rinkenberg’lileri fiyakalı yapan bir yürüyüş ve kendi dillerinde bunun için "havalı yürümek" diye çevrilebilen tek bir sözcük vardı.

Karst'ta yürürken beni tekrar o düşünce alıkoydu: "Arkadaş, zamanın var." Zamanı olmak da, köylüye, doğal olarak omuz silkmesiyle, kollarının sarkması ve kafasını döndürüşüyle ona özgü yürüyüşüne birşeyler kazandırmaktı; dikkatlerini belli bir kişi üzerine çevirmektense çevreye bakabilmek (bazen bir yaratığa, bir hayvana bakar gibi bir insana bakmak, başka birinin bakmaktan hoşlandığı duyulmamış birşeyin ardından dönüp de bakmak, heyecanla konuşmak yerine sadece birşeyden zevk almak. Böyle bir yürüyüşe, gayet doğal ki, gidenin belirli aralıklarla bilinçli olarak etrafı gözlemeside dahildi; takip edilme korkusuyla değil, sadece gezmekten hoşlanarak, ne kadar amaçsız olursa o kadar iyi, o kadar emin bir şekilde arkasında duran bir şekli keşfetmek duygusu, sadece asfalttaki yarık olmak... Evet bir gidiş tarzı bulmanın, tamamiyle gidişin kendisi olmaktan emin olmak ve bu arada keşfeden biri olmak; Karst’ı, gezdiğim daha birçok özgür ve değişik çevreden ayırdım. Gerçi bu "Gel, git" başka yerlerde kendini korudu, kurumuş dere oluklarında sanki büyük şehirlerin çıkış şoselerinin kenarındaki gibi, pırıltılı bir günde (daha etkili) sanki zifiri karanlıkta gibi -fakat bu bana orada, derin nefes almanında ötesinde, bir yeniliğin olduğu fikrinin belirlenmediği Karst'a doğru yola koyulmak değildi; öyle sarsılmazdıki bu yöreden beklentilerim; kendi içinde apayrı bir dünya olan Karst'da her seferinde yaratılışın ilk şeklini, tam olmayan bir şeyin örneğini görmek, ve ben onları inanmak olarak algılardım; vaftiz rüzgarı ilk gün gibi esiyordu; yürüyen, onun tarafından sarıldığını ve hâlâ bir dünya çocuğu olduğunu hissediyordu. Elbette yoldan gelip geçen birisi gibi üzerine basmayıp yavaşlar, etrafında döner, durur ve eğilir: kazılar genellikle göz hizasının altındadır; bunun için kendisini zorlaması gerekmez; yanılırsa çevre ve rüzgar ona ölçünün ne olabileceğini gösterir. Zamanım var düşüncesi ile Karst'ta hiç acele etmedim; sadece yorulduğum zaman durdum ya da arada bir ağır adımlarla yavaşladım.

Fakat bulunan şeyler geçmişteki bir çağa ait değil miydi? Yerine konulamayan ve dünyadaki hiçbir sanatın bir araya getiremediği kaybolan birşeyin son parçaları, kalıntıları, kırıntıları değil miydi ve buna sadece bazıları parlaklık, canlılık verebilir miydi?

Bu varsayılan esas parçacıklar, mağarada mum ışığında bir sarkıtın hâzineyi müjdelemesine, fakat daha sonra kırılarak, dışarıda gün ışığında bir haydudun elinde duran patates biçiminde, plastik bardaklardan daha değersiz gri renkli taşlara benzemiyor muydu? Hayır, bulunan şey alıp götürülecek, tıka basa dolu çantalarda taşınacak cinsten değildi, daha çok onların hayalleriydi; sarkıtların tersine bunlar, neresi olursa olsun, uzun ömürlü olabilecek öykünün ülkesine aktarabilmek üzere keşfedenin iç dünyasına girer ve gelişip daha verimli hale gelebilirdi. Doğa ve Karst'daki bu nesneler arkaik olduklarından, o zaman "Vaktiyle bir keresinde" değil, "Başla" anlamındadır. Taştan çatı oluğuna baktığım zaman asla "ortaçağı" düşünmediğim gibi orada ya da burada yeni bir yapıya baktığımda da "Şimdi!" (Cennet düşüncesi) diye düşümedim; böylece toprağın aniden çukurlaştığı, bir dolinin oluştuğu, önceki bir anı hissetmedim, tekrar ve tekrar boş bir çanaktan birşeylerin yükseldiğini gördüm; dumanlı bir şekil! Bunu, bu anı yakalamak gerekiyordu! Şimdiye dek hiçbir yerde Karst gibi, böylesine her bir karış topra-ğmda (birkaç traktörüyle, fabrikası ve süpermarketi ile birlikte) olası bir gelecek için bir model gibi görünen bir ülkeye rastlamadım.

Günün birinde -sık sık kasıtlı olarak, sırf meraktan, ya da öğrenme aşkından- çalılık ve kayalıklarla kaplı stepte yolumu şaşırdım. Artık nerede olduğumu bilemiyordum; çevreye, ülkenin sınırına ait gizli askeri haritalardan başka detaylı bir haritada yoktu. Rüzgar, yüz kadar köyden bir yaşam belirtisi olarak ne bir havlama sesi ne de uzaktan duyulabilen çocuk sesi getiriyordu. Adeta kendimi tehlikeye atarcasma saatlerce zigzak çizerek dol inlerin kenarından geçtim; buralarda nadasa bırakılmış kırmızı renkli toprağıyla araziler ve hemen orta yerinde yükselen balta girmemiş orman ağaçları yürüyen birinin ayakları altında uzanıyordu. İşlenmemiş araziden sözedebilirdim şimdi bu bölgenin ilk kez, çoğunun olduğu gibi, susuzluk çektiğini anlamıştım: İnsan bitki örtüsüne bakarak, rüzgarın esintileri arasında bazı yabancıların susuz kaldıkları bu uçsuz bucaksız çölün işlenebilir olması konusunda yanılabiliyordu; belki de buna sebep dişbudak ağacının hafifçe ses çıkarması, bir çayın şırıltısıydı. Çoktan beri kuş sesi duymamıştı (sadece köylerin hemen yakınında; orada burada bir cıvıltı duyuluyordu ara sıra.); ne bir kertenkele ne de bir yılan. Çalılıkların arasından geçtikten sonra yolunu şaşıran kişi, daha henüz karanlık çökerken birdenbire kocaman, bir stadyum büyüklüğündeki bir dolin çukurunun kenarında dura kaldı; yukarısı yüksek, sık, balta girmemiş ormanla çevriliydi, bir an orada durunca farkedi-lebiliyordu bütün bunlar. Dolin değişik görünüyordu, belki de eşit şekilde, yumuşak yamaçlar oluşturan taş duvarlarla sağlamlaştırılmış sekiler yüzünden. Sekinin herbiri orada yetiştirilen bitkinin türüne göre değişik yeşil tonlarına sahipti; en koyu yeşil aşağılarda, işlenmemiş dolinin kenarında kalan boş arazinin rengiydi; olimpiyatlardaki projektörlerin ışığıyla aydınlanan çimlerden daha büyüleyici... Şimdiye dek bütün dolinler boyunca en çok bir ya da iki kişinin çalıştığını gördüm; işte bu yüzden şimdi böylesine kalabalık görünce şaşakaldım: Yukarıdan aşağıya kadar bütün sekilerde, küçük tarlalarda, bostanlarda bir sürü insan çalışıyordu. Eğilişleri oturuşları ile bir zerafet örneği sergiler gibi ağır ağır çalışıyorlardı; dolinin aşağılarından duyduğum Karst'ın gürültüsünden başka yavaş ve aynı tonda bir ses vardı: Tırmık sesleri... Çardağın altında yarı gizlenenlerin, bağ sekisinde eğri büğrü kazıklara asma çubuklarını bağlayan veya onlara ilaç sıkanların, küçücük zeytinlikte sadece ellerinin farkedil-diği insanların, oralarda dikilip durduğunu gördüm. Sekiden sekiye en azından her biri değişik cinste bir ağaç ve hatta bunların arasında, tek bir akarsuyun dahi bulunmadığı ve akarsulardan oldukça uzakta bulunan böyle bir yerde, düşünülemeyecek kadar çok türde gürgen ve otlak vardı. (Bunlar hakkında Alplerde oturan birinden "bunların hiçbiri ağaç değil, sadece yeşillik; kızılçam ağacı veya bir meşe ağacı; işte bunlara ağaç denir!" dediğini duymuştum. O kadar çok çeşitli tonda yeşil farkettim ki, bunların hepsi için özel birer isim verebilirdim; bu isimleri, sevgili Pindar², bir başka olim-pik şiirine katabilseydi. Günün son ışıkları yoğunlaşıyordu dolinin içinde, ayrıntıları gösteren ve büyüten bir mercekte olduğu gibi. Hiçbir duvarın diğerinin aynısı olmaması dikkat çekiyordu: biri çift sıralanmış taşlardan oluşurken, bir diğerinin bu taşlar arasında bir de kerpiç tabakası vardı ve merkezin kenarındaki kaya yığının bir yerleşim yeri olduğu, bir kulübe olduğu, küre biçiminde giderek küçülen bu taş yığınlarının hayvan kafatasını andıran gelişi güzel bir taşla ve arasından uzanan bir borunun yağmur sularının biriktiği bir varile doğru aktığı bir kiriş vardı ve yerdeki bu delik gelişi güzel bir çukur değildi, bu "Cosita"nın girişiydi, bu girişin üst eşiğinde kazılı olan bir kartal ve onun uzunca kanatları içerisinde de bir güneş saati vardı.

Birisi dışarıya çıkıyordu, yeni yetme biriydi, elinde kitabı vardı; bir adama doğru yöneldi ve onu gözetleyen kişi, babadan kalan kulübenin tahta kokusu ve yaz sıcağı arasında bunalmıştı; okuldan sonra hemen tarlada çalışan ailesinin yanına gider; orada yalınayak bir halde, masada ödevlerini yapardı; bir köşede beyaz örtüyle örtülmüş içinde Speck, ekmek ve şıra testisi bulunan sepeti, bir diğer köşede de sürekli olarak çiçek tozlarını yayarak odanın havasını etkileyen ısırgan otlarını görüyordu; tahta aralıklarından ve dalların arasından süzülen güneş ışınları yere vuruyordu; dışarıda tarlanın iki ayrı ucunda çalışan anne ve babasının sesleri (önce kısa, anlaşılabilir sözcükler, sonra karşılıklı laf atmalar -babanın küfürü, annenin buna karşılık alaylı gülüşü- sonunda tarlanın ortasında hep beraber "ikindi kahvaltısı!"); tek başına kağıt oynar, gök gürültüsüne kulak kabartır, sırada gerinir, düş kurar ve bir bombardıman filosunu puslu gökyüzünden ateş ettiği gibi eşek arılarının vızıltılarıyla kendine gelir, bir elma yer; ağaçta ona gölge veren yaprakların dallardaki buruşuk çiçeklerin gürüntüsü düşer; açık havaya çıkar ve yetişkinlerden birine doğru yönelir; derin bir nefes alır ve o küçük oyukta, öykücünün oturduğu ve anlattığı yer olan tahta kulübesini dünyanın merkezi olarak algılar.

İçine gözattığım oda, o kadar tanıdık ki, ta derinden öyle bir güç yükseliyor ki düşünebiliyordum; büyük atom ışıması bile bu doline zarar veremezdi; patlamada, ışımada olduğu gibi onun üzerinden uzaklaşıp giderdi. O verimli topraklarda, kıyametten sonra insanlığın geride kalanlarının nasıl tekrar tarımla uğraştıklarını düşledim. Evet, bir ekonomi, kendi kendine yeten bir ekonomi olarak, çölde gizli bir yer gibi görünüyordu bana ve orada toprak, daha hâlâ insanlarını besliyordu. Yeryüzündeki hiçbirşey kaybolmamıştı; gerçi bolluk yoktu, ama her yaşamsal madde ve şekilden en azında yaşayan canlı bir örnek vardı. Gerekli olanın bulunması, aynı zamanda kıt oluşu, varoluşunun güzelliğini gösteriyordu. Sadece değerli olanlar eldekiler değildi, özellikle gözö-nünde olan herşey; taşın üzerindeki eğrelti otların gölgesi kadar tahılda -bu tür düş kurarken beni güçlendiren Karst insanları, ta öteden beri kıtlık çekerek yaşıyorlardı; mısır koçanlarının yüz isminin yanısıra, birçok nesli tükenen kuş ve çiçek gibi buğday başağı ve üzüm salkımlarının, hepsinin birlikte kısa adlarının ahengi... (En azından ne "örümcek kuşu" ne de "alaycı kuş", ne "sütleğen otu" ne de "anemone".) Sanki nesnelerin bu değişik isimlerle korunması gerekiyordu. Karst toprağındaki ekin alanının imgesi, her türlü düşman saldırısından korunmuş, atom bombasına karşı dayanıklı, açık havada, taşlaşmış tarla kulübesinden gelen radyo sesleriyle amaçlı olarak bugüne dek beni terketmedi: İmge? Kuruntu mu? Serap mı? İmge, çünkü güçlü, Karst'taki zamanım sadece dolaşmak, orada dikilmek, tekrar dolaşmak olmasına rağmen, işe yaramazlık ve avarelik hissetmiyordum. Her seferinde oraya vardığımda yoğunlaşan özgürlük duygusu, bir kaçışın sonucu değildi aslında. Hiçbirşey dağılmadı, biliyorum; en sonunda daha çok bağlandı. Bunu içimden söylemiyordum; yüksek dağ silsilesini aşar aşmaz, şakaklarımdaki zonklama, bana sürekli "İşte geldik” diyordu adeta: Kalabalıkta yalnızdım. Babanın görevleri, bir deliğin tıkanması, bir ipin sarımı, çıraların yarılması, annenin iyileşmesi için bir dini merasimin gerekli oluşu gibi bende Karst'taki araştırmalarımla, gerçi sadece iyi bir işe değil, aynı zamanda mükemmel olan bir işe de yaramak için kendimi yetiştirdim. Atalarıma sadık kalmam, onlar için önemli olanı kendi tarzımla kurtararak kanıtlamam gerektiğinde -tek öğrencisi olmama rağmen- öğretmenin özlediği öğrenci olmak durumu beni harekete geçiriyordu. Düelloda karşı konulmaz bir manevra ile -garip bir hayal- benim hayalimdeki düşmanı vurmak, yalnızlıktan kaçış ve kadınlar arasında en çok aşka susamış olanın sevgisini her türlü zorluğa rağmen kazanmak -yine de bütün bunlardan başka arzu veya iştah olarak adlandırdığım şey bir cümbüşe katılmaktır. Nasıl bir cümbüşün taşkınlıkları? Bunun yanıtını, öteden beri rüyaya inananlara, bir rüya anlatarak veriyorum. Tarifeli otobüsün ön tarafında sürekli aynı yolcular karşılaşırdı, hiç konuşmaksızm beraber Karst dünyasının yolculuğuna... Geçiş aynı zamanda son durak olan, her çocuğun tırmanabileceği parıltılı, yüksek, gökyüzünün mavisiyle kaplı kızılderili tepeleriydi. Şimdi sayımız tamamdı. Ancak yolculuğun devamında etrafta birşey görünmüyordu; o kadar sessizdi ki ortalık, sanki herkes olduğu yerde duruyordu; sadece birlikte yolculuk vardı ve seyahat edenlerin hiçbiri çift değildi; herkes tek tek ve diğerlerinden biraz mesafeli yürüyordu. Gerçi onu veya bunu yoldan, gişe memuru, "ayakkabıcım", satıcı kız olarak tanıyordum ve karşılaşınca en azından selâmlaşma gafletinde bulunuyorduk; yalnız bir defa bindikten sonra tanıdık bir işaret bile gelmiyordu. Birbirimize bakacağımıza hareketsiz, beraberce bekleyiş içerisinde, karşılıklı oturuyorduk. Yolculuğumuz ne kadar sık, sürekli herkes için ayakaltı olan istasyondandı, kabinin ışığıda o kadar şatafaüı görünürdü ki. Yolculuğun sonunda ülkenin kalbi olan, kuvvetli insanlara kısmet olmayacak yerde, coşku bizi bekliyordu; cennet mutluluğu beraberce hiçliğe kabul edilebilmek... Bu şüphesiz hiç olmamıştı, oraya hiç yanaşamamıştık bile. Onun yerine o son düş yolculuğunda yoldaşlarımın birinin binerken, beni hemen tanıyan, tanıdığını gösteren gülümsemesiyle karşılaştım. Birbirini tanıma cümbüşü: coşku ve kavuşma sarsıntısı ve birleşme yerine "cümbüş"; zaman sözcüğünün çevirisi "ısrarlı, kararlı isteme" ve "Orgas"ın çevirisi "Demeter Ülkesi" veya "Ave" veya "Bolluk ülkesi"...Gerçekte ise Karst bir kıtlık ülkesi ve geçit garip bir kızılderili tepesi değil... Ancak sınırdan çok sonra, tepelere doğru, sadece rüzgarın değil, biraz değişik olmasına şaşıyorsun: ne şırıldayan derenin suyu, bir sızıntı bile yok artık; ne de parlak yaprak uçlarının yerine çam ağaçlarının uçları; tersine kahverengi çamur ve tuğla şeklindeki siyah-gri şiştler üzerindeki çim örtüsü elle tutulamayacak şekilde olan, sert, masif, kireç beyazına bürünmüş, artık canlı kır değil, cansız bir yayla. Aşağıdaki ovanın o kadar yakın olmasına rağmen şehirler ve nehirler, ayrıca jet uçakların kalktığı bir havalimanı ve askerlerin talim yaptığı meydan net görünüyordu, orada sanki dışarıda denizin orta-sıda imiş gibi bir sessizlik hüküm sürüyordu. Önce serçeler, şimdi de kelebekler sana doğru uçtu. O kadar sessizdi ki ortalık; kelebek kanatlarıyla, düşen bir çiçeği avlamak isterken, kanatlarının yere çarpma sesini duyabilirsin. Güneş ba-tmcaya kadar bu senenin taze kozalaklarından sürekli akan reçinenin yolda büyüyen lekeler halini alırken güneşte birisi yüksekte, diğeri göz hizasında ve daha uzaktaki çam ağaçlarının geçen seneki kurumuş kozalakların çıtırdamasını belirli bir mesafeden sürekli duyabilirsin.

Yolda dur; zaten sana hiç kimse rastlamayacak; solunda ve sağında seni koruyan siyah adamlar, sürekli sarı savanın, uçuşan ardıç bitkileri vardır. Saatler, günler, yıllar sonra çiçek açan bir yabani kirazağacının önünde durursun; bir çiçeğinde balansı, İkincisinde yabanansı, üçüncü çiçeğin içinde bir sinek, dördüncüde birkaç karınca, beşincisinde uğur böceği, akıncının üzerinde bir kelebek. Uzaktaki yolda su gibi parlayan şey, gümüş renginde bir yılanın derisidir. Uzunca, dizili odun yığınlarının yanından geçerken, yakından bakınca gizli silah depoları olduğu anlaşılıyor. Aslında yeraltı mahzen girişi olan yuvarlak taş yığınlarının yanından geçerkende ayağınla çarparsan, onların kartondan olduğunu görürsün. Her adımda yol ortasında uzanan çayırda yeşil renkli çekirgeleri sıçratırsın ölü san-siyah bir salomander, fark edilmeksizin yük arabası izinde ilerliyor: Ona doğru eğildiğinde onun leşböcek yuvasını sırtladığını ölüyü taşıdığını keşfedersin. İlk, büyük olarak göreceğin hayvan, beyaz yüzlü bir tilki, bir ağaç dalına sarılmış kemirgen sana o kadar küçük canlılar yanında, bir erkek kardeş gibi gelecek. Orada tek ağaçtaki vızıldamayı bir müddet sonra kendi yüzünde hissedeceksin. Senin dinlenme yerin, dolaşmak için, öbür ucundan ve tavanındaki bir kaç delikten gün ışığı geldiği için, ışığa ihtiyacın olmayan bir mağaradır. Terlemiş alnına su damlayacak ve duvardaki bir oyukta, her tufanda bulunan taş kürelerinden daha yuvarlak ve parlak ve onların kokusu diğer yarasa pisliklerinden farklı olarak dal budak salmış çamurla sıvalı Karst mağaralarını oraya getirecektir. Şimdi çıplak gidebilirsin; bir tek ufak tefek iki gencin kovaladığı kuvvetli, koyu kahverengi kambur, hırıldayarak ve püskürerek çalılıktan sağma doğru gelen, gürültü ederek soluna geçen yabandomuzunun gözü sende değil. Bacakların yere vurur; omuzların sallanır ve gözlerin faltaşı gibi açılır. Bir sonraki dinlenme yerinde, sessizliğin ortasında birden bir kurbağa vıraklaması duyarsın; yumuşak bir sestir bir çölde. Yaklaşırsın ve yolun büyük bir bölümünde sürecek olan su birikintilerinin birine varırsın. Su berraktır ve üzerinde sadece tek bir tüy vardır. Altıgen biçiminde çatlamış, kıpkırmızı toprağın üzerinde çifter çifter geyik, bir yığın kuş izleri ve ok şeklinde her yöne dağılmış okunmayı bekleyen bir çivi yazısı. Tıpkı durgun gölümüz için "deniz akıyor" deyimi olduğu gibi simokümülüs bulutları için "gökyüzü ay* dmlanıyor" deyimi vardır. Bunların karşılığını bal peteği şeklindeki bulutlarda bir gök mavisi noktanın senin ayağın şeklinde belirdiği hava sahasında görürsün. Yel, tüyü alır götürür ve uzun su birikintisi, aynı ölü bir denizde olduğu gibi rüzgârda süzülüp gider. Sahile sere serpe uzan, elbiselerini yastık niyetine kullan. Gör bak uyuyacaksın. Uyuyanın bir eli dizlerinin arasından toprağa sarkar, diğer eli ise kulağındadır. (Göz ucunun zedelenmesi, kardeş, kulak kabartmadan gelmektedir.) Rüyanda su birikintisini bir göl olarak algılarsın, orada, kamışlar arasında bir sandal görürsün, bir yunusun üzerinden atladığı fındık ağacından sopanı kürek gibi kullan. Kısa, ama canlandırıcı bir uyku olur ve sen yeni yağmaya başlayan yağmur damlalarını duyarak uys -

nırsın. -Hoş olmayan bir uyanma şeklidir bu. Doğrulur ve giyinirsin. Bu süreç içinde dünyadan bir parça olmazsın, tersine tümüyle bir seferlik buralı. Gerçekten sonunda savanlardan su birikintisine doğru kanatlı, alçaktan uçan bir ördek gelir, yere konar ve kimi zaman uzaklaşarak, kimi zamanda yaklaşarak senin önünde yüzer; kaybolmuş bir inek, suyu içmek için kullanır.- Islanırsın. Çeşit çeşit kelebeğin üzerine konmasıyla rahatlarsın. Biri dizine, bir diğeri eline konar, üçüncüsü işe kaşına gölge yapar.

Karst'ın geçerek yoluna devam ettiğinde, gökyüzü tekrar mavileştiğinde ağaçlar saat ibresi duyarlığında, hepsi kendi cinsine özgü bir biçimde hışırdarlar. Meşenin hışırtısının, Özellikle yaşlılarda kehanet olabilecekmiş gibi özellikle nasıl anlaşılabilir ve ivedi olduğunu anlarsın. Sen not tutarsın ve kaleminin sesi güneşte barışçıl, hoş seslerden biri olur. Bu seni alır, gece olduğunda ve hava tekrar karardığında bulutlar arasında orada burada görünen daire biçimindeki ışıklar altında, çıt duyulmayan sessizliğin içinde beliren yüzlerce köye ve şehre (Karst sinemasına, Karst dans salonuna) geri götürür. Orada beyaz ekmek, şarap ve yol ortasında uzanıp giden çimenler içindeki biberiye, tarlaların sınır duvarları dibinde yetişen kekik otundan tutunda, dışarıda savanlardaki ardıç kokusuna kadar birçok kokuyla birlikte tadı damağında kalacak olan özel bir jambon ile ağırlanırsın. Şimdilik daha fazlasına ihtiyacın yoktur ve hayatının akışı içinde birgün Adriyatik denizinin güneşli, sis dalgasının ufukta dağıldığı o yere gelmiş olursun, orada rehber olursun: Körfezdeki Tries-te şlep ve yatlarını Monfalcone tersanesinin vinçlerinden ayırdedebilir, Miramere ve Duino şatolarını, Timavo'daki

San Glovanni bazilikasının kubbelerini tanıyabilirsin ve do-1 inlerin daralan kısmının ucunda, iki kaya arasında tamamiy-le gerçek, oturaklı, yarıyarıya çürümüş, içinde küreğiyle birlikte bir sandal bulabilirsin. O ise bütünün doğal bir parçasıdır. Şimdi sen o kadar özgürsündür ki sonuda BUN-DESLADE³ ismini anımsayabilirsin.

Doğal olarak gezmek, hem de sevdiğim ülkede gezmek, gün gelecek olanaksız olacak, ya da gerçekleşemeyecek. Yinede öykü hep orada olacak ve gezmek tekrarlanacaktır.

Bir zamanlar, ilk gezimde, neredeyse yolculuğumun iki haftasını Karst'ta geçirdim ve bu süre içinde hemen hemen her gün bir başka insan oldum. Sadece iz sürmekle kalmadım, gündelikçi, nikâh memuru, sarhoş, köy yazmanı, hatta cenaze bekçisi bile oldum. Gabrovica'da kilise kulesinden, düşen, toprağa iyice gömülen çana, yukarıda oynayan çocuklara baktım, Skopo'da o vahşi yerden çıkarak dol inde yalnız başına tırmıklayan yaşlı kadını korkuttum, Pliskovi-ca'da gün boyu kapanmayan kilisede sunağın üzerinde vızıldayıp duran siyah-san eşek arısının resmini çizdim; Hru-sevica'da, Karst'ta olduğu gibi deresi olmayan bu köyde; sadece köprülerin yanında bulunan kutsal Nepomuk'un taştan heykeli beni büyüledi; Richard Widmark'ın savaştığı Mo-jave çölünden daha aydınlık ve sessiz mehtaplı bir gecede sinemadan çıktım ve Karst'ın en uzun ağaçlarının yetiştiği ve geçmiş yılların izlerini taşıyan ağaçların yapraklarının hışırtısını, gezinti şırasında dünyanın hiçbir sesiyle kıyaslanamayacak bir gürültüyle meyva kabuklarının çıtırtılarının duyulduğu Kostanjeuza kestane ormanında kayboldum; tarla yolu sınırından bozkırlara, işlenmemiş topraklara doğru uzanan Temnica'nın açık duran ana kapısından girdim. Tomaj'da henüz daha bir çocukken çevresindeki çam ağaçlarının taşların, ıssız yolların gücünden rahatsız olan ve orayı terkeden Sloven şair Srecko Kosovel'in öldüğü evin önünde saygıyla eğildim. -Savaşın sonunda, monarşinin sonunda, Yoguslav-ya'nın başında- başkent Ljubljana'ya gider ki orada garsonumun ya da askerimin kardeşiydi, o zaman gösterici olarak yüceltildi, kimileri için bu süreçte belki biraz küstahlık gibi gelebilirdi, daha çok "sessizlikMti bu (tisina, esas sözcük) -onun kepçe kulaklarına bak!- hemen sonra ise yaşamını yitirdi.

Bir zamanlar beni kabul eden ve komşu köyün ölen demircisinin oğlu olarak tanıyan kızılderili kadın: Onun bu yanılmasından bahsetmedim hiç şimdiye kadar. Hoşuma giden onun beni bir başkası olarak kabul ettiği konuşmasında kararlılığı idi, bende onun karşısında uzun zamandan sonra, sonunda kendi çevresine geri dönen biri rolünü oynadım; ihtiyar kadının arada bir hiç duymadığı, ama yinede karşısındakine inandığını gösteren bir etki yaparak hayretle kafasını sağa sola sallıyordu. Karst'ta geçen çocukluk yıllarımdan anılar anlatıyordum ona ve aslında bir ayrıntıdan yola çıkan ve aşk varmış gibi mantığa dayanan uydurma öykülerden aldığım zevkin farkındaydı: Bu tür buluşlar, burada birkaç kez dahi olsun özgür olma sevincimin bir parçasıydı; zaten kendiliğinden ağzımdan dökülüyordu.

O kadın, beni gerçekten anladığını ve tanıdığını hisseti-ğim ilk, tek insandı. Anne ve babama göre "fazla ciddi" (anne), ya da "dünyadan haberi olmayan" (baba) biri idim; kız-kardeş bende kendi çılgınlıklarının gizli ortağını buluyordu; her karşılaşmamızda kız arkadaşın gözlerindeki dalgınlık, içimden gelerek gülümsediğimde -ki her zaman olmuyordu-kayboluyordu; bir sınıf gezisinde hiçbir sebep yokken ortadan uzaklaşıp, yalnız kalmak için çalılıkların arasında kaybolduğumda herşeyi farkeden öğretmen, tekrar ortaya çıktığımda yargılar gibi bir sesle kararlı olarak: "Filip, yaptığın doğru değil" demişti: Buna karşı genç adam, Lipa adında köyden olan (Almaocası "Lind") bu Karst-kızılderili kadından daha ilk bakışta, yüreğinde duyarak, güvenin ne olduğunu öğrenmişti; birkaç gün sonra, onun evinde bir beklenti olduğunu; insanın sürekli kendisinin yapacağı ("Benden asla birşey olmaz") işlere karşı sessiz bir muhalefeti: Bugün bile elle tutulur bir süpriz gibi, cesaret aşılayan ve koruyan bir beraatti. Sanki, bir sözcük söylemek için daha ağzımı açmadan, beni anlayan biriydi. Evde, anneye gülmeyi yasaklamıştım; çünkü bu bana toplumdaki soysuz, edepsiz erkeklerin kadınları bas bas bağırtmalarını anımsatıyordu ve öğrenci arkadaşlar beni oyunbozan olarak bilirlerdi; çünkü sıra fıkra anlatmaya geldiğinde espriden önce ya masayı ka-zırdım ya da anlatanın ceketindeki kopmuş düğmeyi işaret ederek onları rahatsız ederdim. Bir keresinde uzunca bir süre birlikte yalnız kaldığımız kız arkadaş, benden "o" şeklinde konuşarak, iki yüzyıl öncesinin diyaloglarındaki gibi "o aslında neşeli bir insan" diye haykırmıştı. Onda benim her zamanki gibi basit, gelişigüzel fikirlerim hakim değil miydi; benim ev sahibim bayana ise benim bakış ve dinleyiş tarzım yetmiyor muydu ve bana gösteridiği, açıkladığı şey tıpkı bir oyuncunun, tam anlamıyla hazır topluluğu karşıladığı gibi, neşeli bir canlılıkla olmuyor muydu; böyle bir anlayış ona göre mutlu, bir soğukkanlılıktan başka birşey olabilir miydi? Bir keresinde, oradan ayrılmadan kısa bir süre önce mutfak masasında ikimiz karşılıklı oturmuştuk ve ben sessizce dışarıya, avluya doğru bakıyordum; bana değişik birşey, zıt mı, ekleyerek mi, birşeyler söylememiş miydi? içimden dışarıya doğru akan tek, büyük, sessiz, sıcak ve güçlü bir ağıttı; daha doğrusu sanki "haykırıyormuş" gibi ve bunu yaptıranda benim gücüm. Günün birinde, Lipa'nın hemen hemen karanlık kilisesinde orada yalnız duran, doğrularak ayakta yumuşak ve kararlı sesiyle ilahiler söyleyen adamdan bahsetmişti ve ilginç olanıda şuydu: İlahi söyleyen adam elleriyle gözlerini kapatmıştı. Bana bunu göstermek için ayağa kalktığında hakikaten o anda orada olmayan üçüncü kişi için karşılıklı olarak gözyaşl arım ızı tutamamıştık.

Arada bir ona işlerinde yardım ediyordum; onunla birlikte küçük aile dolinini tırmıklıyordum. Kırmızı topraktan ilk patatesleri çıkartıyor, kışa hazırlık için avluda odun kırıyorduk. Almanya'daki kızına hergün mektup yazıyordum ve onun odasını boyuyordum (sanki birgün geri dönecekmiş gibi). Aşağıdaki dolinlerde tuzlu teri kurutacak rüzgarın esmediğini farkettim. Evde olduğu gibi beden işini gerektirecek herşeye, önceden kendimi hazırlamak zorundaydım ve içimi saran o her zamanki gayretle arta kalan zamanda eğlenceden başka bir düşüncem olmamalıydı. Bende kendimi başka zamanlardan daha nadir olarak işe veriyordum; böyle zamanlarda bu ihtiyar kadın, babamın aksine, beni rahat bırakıyor, yanlış yaptığım şey için gözlerimi açtırıyordu iyice, kesinlikle çalışmam gereken o anlarda da nasıl olmam ve nasıl hareket etmem gerektiğini gösteriyordu.

Karşı karşıya kaldığım bir işle hemen ilgilenmenin doğru olmadığını öğretti bana; herşeyden önce kurallara uygun olarak herhangi bir açıdan yönetilmem gerekiyordu. İşi başaramamam için gerçekte benden bekleneni yapamamak-dan korkuyordum. Korkum, sadece başkalarına yardım ede-memekde değildi: Onun ayağı altından çekilmeyi, ona yük olmaktan kurtulmayı ve sakarlıklarımla birgün, hatta bütün bir yaz mevsimi boyunca uğraşarak yarattığı eserine zarar vermemiş olmayı isterdim. (Baba, arkamdan o kadar sık sık küfrederek bağırırdı ki atölyesinde, hatta beni daha ilk vuruşumdan sonra çekicimle birlikte bir laf dahi edemeden kapı dışarı etmişti.) Ne zaman birşeyleri birbirine geçirrrfem gerekse sıkıyordum, ne zaman birşeyi birbirinden ayırmam gerekse yırtıyordum, ne zaman istiflemem gerekse tıkıyordum iyice; testereyle ne zaman birşey kesmem gerekse olmuyordu; bana uzatılan kiremit boşluğa düşüyordu; odun istifim, daha arkama döner dönmez hemen yıkılıyordu. Hızlı çalışmam gerekmese de kendimi zorluyordum buna. Gerçi çok çalışıyormuş gibi görünüyordum, ama yanımda çalışan iş arkadaşım daha ağır çalışmasına rağmen her seferinde benden önce işini tamamlıyordu. Herşeyi aynı anda yapmak istediğimden her ayrıntı düzensiz oluyordu, işçi değildim, sadece acemi biriydim. Bir başkasının bir el kol hareketiyle hallettiği işte, ben bütün varlığımı kullanıyordum; öyle ki vücudumu neredeyse bu şekilde incitiyor; ona zarar veriyordum; becerirsizlikte ustaydım ben; hırsız olsaydım, en ufak şeyde dahi sayılamayacak kadar çok parmak izi bırakırdım.

Çalışmam gereken andan itibaren, bakışlarımın daldığını ve gözümün hiçbirşeyde, özellikle de işimde olmadığını anlardım. Bana verilen işi alet ve edevatı ikiye bölene kadar sarsar, hırpalar, karıştırır ve ayaklarımın altına alırdım. Bu yabancı işle öylesine duyarsızlaşmışım ki; Tırpanın çıkardığı o tekdüze hışırtıyı, arabanın arkasında bulunan patates sandıklarının çıkardığı gürültüyü duyuyordum; ama bir ağaç çeşidinden bir diğerine değişen o en çok sevdiğim rüzgarın hışırtısını algılayacak durumda değildim. "Güğümleri mandıraya götür!”; "Yatak örtüsünü düzeltmeme yardım et!" gibi basit emirler karşısında soluğum kesiliyor, yüzüm kıpkırmızı oluyordu; ağzımla sık sık nefes alıp vermeye başlıyordum. Bir keresinde aniden vücudum; yürürken, otururken, öğrenirken veya sadece orada sessizce otururken sahip olduğu bütünlüğü yitirdi, bedenimin belden aşağısı tutmuyordu; eğilip mantar toplarken veya elmayı yerden kaldırırken canlı değildi; bir kukla gibi kınlıyordu.

Herşeyden önce Karst'lı kızılderili kadınla beraber çalışırken, işe çağrılmam önerildiğinde problemimin başladığını anladım ve o zamana kadar yeterince zaman istiyordum hazırlıklar için. Hazırlanacağıma; bedenimi, parmaklarımı ve kollarımı savunmaya hazırlıyordum sadece; ayakkabılarımın içindeki parmaklarımı bile kendi kendime bedensel işten ürkmemin, anne ve babamın görünüşlerinden ileri gelip gelmediğini sordum. Küçüklüğümden beri babanın içeriye doğru çökmüş göğüs kafesinden, bükülmüş dizinden; annenin geniş kalçalarından utanmıyor muydum? Okul yıllarımın son iki döneminde, çocuklarının durumunu sormaya geldiklerinde, hepsi şık olan avukatların, doktorların, mimarların ve onların eşleri yüzünden giderek artan bir utanç duymamış mıydım?

Nasıl çalıştığım ve güçlüklerimin neler olduğunun bilincine varmak el hareketlerimi düzeltmeme yardım etti. Günden güne kazandığım paralara sevinir olmuştum. Yaşlı kadını gizlice izleyerek bu işi öğreniyordum. Başlangıçta gerçek bir karmaşa olan işler açıklığa kavuşuyor ve kırmızı toprak beyaz bir duvar, iş alanımsa renkli görünüyordu. Bir keresinde ellerim dopdolu eve gittiğimde terra rossa bile bana güzel koktu. Kendi kendime emrettim: "Babadan uzaklaş!"

Günlerden birgün işverenim bayan, beni köyün dışına götürdü ve bir dol inde, çökmeyen o çok nadir Karst tarlalarından birine götürdü. Alçak bir duvarla çevriliydi; yabani otlarla kaplanmıştı; buna rağmen engebeli saban izleri hâlâ belirgindi ve toprağın kızıllığı ara ara hafifçe parlıyordu. Geçiş, tahta bir parmaklıkla kapatılmıştı; onun yanında, bu yanında ve öbür yanında bir insanın geçebilmesi için taştan basamaklar vardı; duvarın dibinde ise yağmur sularının yoldan tarlaya akabilmesi için dört köşe bir mazgal açılmıştı. Burada kadın kollarını kaldırarak, sözcüğü sözcüğüne şunları söyledi: "To je vasa njiva!" ("işte sizin tarlanız!")

Duvarın üzerinden atladım ve toprağa eğildim; uzun zamandır çift sürülmemiş gibi çok gevşekti toprak. Tarla daracıktı ve ortası hâlâ hafifçe yüksekti; arkasında herbiri değişik meyva ağaçlarıyla sınır belli edilmişti. Yaşlı kadın sadece şaşırmış mıydı yoksa benimle dalga mı geçiyordu, yafda onu ilk gördüğümde aklımdan geçtiği gibi bir deli miydi? Ona doğru baktığımda, bir genç kızın son derece sevimli ve sessiz haliyle, bütün yüzüne yayılan bir şekilde gülüyordu; bir ismi hak eden bir gülüştü bu...

Sadece kızılderili kadın değil, yüzlerce köylü bana sanki eski bir tanıdıkmışım veya tanıdıklarının oğullarıymışım gibi davrandılar; Karst'a asla bir yabancının gelmeyeceğini düşündüklerinden bende ancak böyle biri olabilirdim. Nasıl ki Odyseus şaraptan sarhoş olmuştu; onun oğlu ben de, onu aradığım sırada, bir keresinde sarhoş olarak yere düştüm. Bizim evde en çok şıra içilirdi, susuzluğun giderilmesinde de... İçki içen öğrenci arkadaşlardan hep uzak durmuştum: bir keresinde onlardan biri, birlikte Viyana'ya gittiğimizde, kaldığımız odada kendi ranzasında üzerime ekşi, pis bir sıvı sıkmıştı. Sadece alkolün kokusu, ona özgü gul gul edişi ve herşeyden önce içenlerin kısa zamanda değişen tavır ve hareketleri bana endişe verici geliyordu. Şarabı, her zaman hiç denecek kadar az içmiştim; ama Karst'ta, açık havada, güneşli havada hafif yel eserken yirmilik delikanlı -şimdi bu nasıl söz?- şarabın tadının damağında kaldığını hissediyordu. Her içişten sonra, tekrar bardağı koyarak, yudum yudum içiyordu ve ilk içişinde hem varolana ilgi hem de sonunda eşit olarak dengelenen terazinin iki kefesi gibi adalet... Daha iyi görebiliyor; daha ayrıntılı düş kurabiliyordum; bana düzgün bir dünya yuvarlığı çizdiren oydu. Şarabı, "Alkol" olarak karalamak anlamsız.

Kendim için, içtiğim zaman öyleydi. Topluluk da -arkadaşlara yetişebilmek için- çoğunlukla dozu kaçırıyordum. Küfelik olmuyordum; diğerleri gibi bir dikişle bardağı boşaltmıyordum; şarabı tadına varmadan öylesine içiyordum ama ve özelliklede en son kalan kişi ben olmak istiyordum. Geceleyin, bir horoz öttü, arkadaşların hepsi sızmıştı; kalktım ve ömrümde ilk kez sarhoş olduğumu farkettim. Birkaç adımdan sonra yere düştüm. Yüzüm toprağa dönük çayırda yatıyordum ve parmaklarımı hissedemiyordum. Hiçbir zaman kendimi toprağa bu kadar yakın hissetmemiştim; toprağı kokladım; yanağımda hissettim; derinlerde yerin altından akan nehrin, Timavo'nun çağıldadığını duydum ve sessizce sanki birşey becermişim gibi güldüm ve beni bacaklarımdan ve kollarımdan tutarak eve taşıdıklarında başarıma bir ad bile koyabilirdim: Sonunda ömrüm boyunca kendimi düşünüp, çaresizliğimi gördüm. Birinin yardımına gidilmediğinde çok öfkelenen insan sonunda çekinmeksizin yardım edebilirdi -bir çeşit boşalma.

Daha sonra sarhoşluğumun hiç farkedilmediğini anladım; "çok katı ve gururlu" olmalıydım; gözler çakmak gibi çakıyor; onların hakikatte nasıl olduklarını "söylemeliydim" ve sonunda onlara dilbilgisi kurallarından, özellikle acı ifade eden şekillerle ilgili, sloven dilinde hiç olmayan, sloven halkının "acılı halk" olarak bilinmelerinden, sızlamalarından kurtulmaları için, kullanılmayan bu şekil üzerine nutuk atmalıydım.

Bu sırada ilk defa gerçekten birinin öldüğünü gördüm. Bir köyden geçerken, bir kapıdan fırlayan ve caddede ulu orta çığlık çığlığa dolaşan, acılar içinde kıvranan bir kadına rastladım. Başını arkaya doğru atarak uzandığı bir sıraya çökmüştü adeta. Onun son nefesleri gibi böyle derin ve acı dolu sesler işitmemiştim şimdiye dek. Bir süre sonra ölü kadının alt dudağı sarktı sanki biraz daha hava almak için yavaşlayan bir ritimle; bu hareketin, bu büyük, kulakları sağır edici sessizlikte bu gösterinin, bu dudağın birşeyler daha yazdığını ve yazının şimdi gittiğini düşündüm. Bana öyle geliyordu ki ben bu yabancı kadını tanıyordum ve sürekli teşbih çekerek dua ettiğimde gözlerim düştüğü halde, aile üyeleriyle birlikte, geceleyin ölüyü beklemem onlarada doğal geliyordu. Ölünün yüzü bembeyazdı; buruşmuş göz kapakları bütün acıları gösteriyordu. Ne garipti, bu yabancı ölü kadının önünde saygı hissetmem; ne garipti ona saygı göstererek yemin vermem...

Böyle bir sadakat yemini, bir zamanlar Karst'ta kendisinin "düğününü" kutlayan yirmi yaşındaki delikanlının yemini gibiydi. Ayinden sonra bir pazar günü bir lokantanın etrafı duvarla çevrili bahçesinde bir dut ağacının altında olmuştu. Düğün alanında karışık küçük grup, sanki "Barışa gidin" duası, onları birarada tutuyormuş gibi neşeyle ana kapıdan girdiği zaman, ben elime bir bardak şarabımla orada oturuyordum. Çocuklar koşuyorlardı ve daireler çiziyorlardı; yetişkinler sürekli birbirlerine doğru bakıyorlardı ve tek bacaklı biri ve bir cüce kız halka oyununa renk katıyorlardı. Hoş bir şekilde, yabancıyı, beni ve şapkalarını çıkaran adamları; gülümseyerek selâmladılar ve daha çok uzun örtü gerektiren uzun bir masada yerlerini aldılar. Saatlerce içtikleri şaraptan değil de düşen dutlardan kızararak sohbet eden bu toplulukta, konuşanın yüksek sesine dikkat etmeden sürekli susarak oturan sadece dinleyen o genç kadına baktım; gözlerini kırpmadan dikkatle dinliyordu. Sonunda kafasını

yavaşça çevirdi ve bana baktı. Yüzündeki ciddi ifadeyle dinleyici kadın, sanki konuşan biri olmuştu; seslendiği kişide bendim. Bir gülümseme ya da bir dudak kıpırtısı yoktu; sadece hareketsiz olarak "Sen o'sun" dediği gözleriyle bana bakıyordu; korkudan neredeyse başka tarafa bakacaktım; bakışlarım takılmıştı ona ve beni sarmıştı; beni bir çeşit sarsılma olan bir ciddiyete götürüyordu. Öylesine güçlüydü ki sanki yirmi yıldır bilinçsiz, ruhsuz, insana yaraşmayan bir yaşam sürdürmüştüm ve ancak bu kadının gözleriyle karşılaştığımda kendime, dünyaya gelmiştim. Oradaydı, dünyayı sarsan olay oradaydı, orada kadınım duruyordu! işte Karst güneşinin ve deniz rüzgarının getirdiği, sadece yalnız ikimizin yaşadığı ayrıntılı, aşama aşama, merasimle yapılan, mesafe bırakarak, biraz ürkek, bir tek sözün, işaretin, hareketin olmadığı, sadece bakışların birbirini bağladığı, şahitsiz, belgesiz ve sadece burada bir öykü olan bir törenle genç adam, bu genç kadınla evleniyordu. Sen benim ve ben senin olana v dek, gözleriyle biri diğerine yaklaştı. Dut ağacının altında dua: "Sen benim için tek kişi olacaksın!"

Bu sıralarda iki kez, kaybolan kardeşin yüzü geldi aklıma. O gece demiryolunda, bir bölgenin her yeriyle ancak bir tablo oluşturduğunu öğrettiler. -Öncü tünelden azap tünel ine- ve ben şimdi kardeşin mektuplarında bahsettiği Karst köylerine gitmiyorum, onların bütün komşuluklarını keşfederek bu tabloyu bozacağım inancıyla.

Gerçi sadece yakınlarına gittiğim, adları hergün kulağımda çınlayan, çocukken duyduğum, gördüğüm yerler, gerçekten gittiğim yerlerden daha güçlü bir etki yapmıyor muy-

du bende? örneğin; Jaunfeld'in doğusunda, sadece bir tek kilisesi olan Sankta.Luzia adındaki küçük köyü, orada evlendikleri için anne ve baba sık sık anlatırdı: Orada hiç bulunmamıştım, ama çevresindeki yerleri görmüştüm ama, Sankta Luzia'da, belki de orman içlerindeki tarla sınırından başka birşeyi veya bir akşam gürültüsünü veya bir horoz sesini ciddiye almadığımdan, işte bugüne dek evden bir saatlik bir yürüyüş bile gerektirmeyen o yerde yeni bir dünya başlıyormuş gibi geliyordu. Güneşliydi ortalık, lokantanın önünde, böyle bir komşu köyde kardeşin avlu kapısından girdiğini gördüm. Kalabalık içinde bana görünüyordu; çünkü papazlık, kilise gününü kutluyordu ve Karst'ın her yerinden insanlar buraya gelmişlerdi. Gerçekten o muydu içeri giren? Hayır, o sadece orada duruyordu, ana kapıda, eşikte ve gelen gidenin çokluğuna rağmen onun etrafında bana bir anda onun zamanını, savaş öncesi zamanını tekrarlayan boşluk vardı. Kardeş, yirmi yaşında ve onun arkasından gelen, benden daha gençti ve ben onun gençliğinin son şenliğini yaşıyordum. O, bu arada bana kalan geniş omuzlu ceketini giymişti ve gözleri -her ikisiyle bakıyordu.- çok derinlerden sonsuzluğa doğru düşler kuruyordu. Ben diğerleriyle birlikte orada oturup kaldığım halde, beni ikna etmek için, sanki ayağa kaldırıyordu beni. Onun gözleri, bu sıcak yaz gününde olgunlaşmış olarak her yerde bulunan mürverlerin çekir-diği gibi simsiyahtı ve onların canlı parıltıları vardı. Öylesine hareketsizce, uzun zaman karşılıklı durduk, aramızda bir mesafe vardı; erişilmez, konuşulmaz, yasta birleşmiş, kayıtsız ve kapırdamadan duruyorduk. Güneşi ve alnıma vuran rüzgarı hissediyordum; kardeş hayaliyle karanlık geçidin her iki yanındaki kutlamayı görüyordum ve yılın oltasında olduğumu biliyordum. Aziz Ata, isyancı genç, sevgili çocuk!

Bir başka seferde bana Gregor'u anlatan şey, boş bir yataktı. Çoğu kez Karst treniyle gidiyordum ve o garip istasyonlarda duruyordum çoğu kez. Genellikle bunlar köyün dışında, tenha yerlerde bulunuyordu ve yol işaretleri bulunmayan patikalardan ulaşılabiliyordu oraya ve geceleyin zifiri karanlıktaki bazı istasyonlar, oraya buraya yavaşça dokunularak bulunulabiliyordu, en azından rehber olan bir yerliyle birlikte. Trenin varışından biraz önce, bütün arazi aydınlandı, orada çoğu kez olduğu gibi bekleyen tek insan bendim; geniş bir sürü tesis, bir fabrika, bir yapı gördüm o aydınlıkta: açık renkli çakıl, bir dağ selvisinin altındaki çeşme, açık mavi renkte, güzel kokan mor salkımlı çalılar arasında dikkati çeken binanın ön cephesi, kör pencereler. Burada da üst katta oturanlar vardı ve memur aşağıda ışıklı teçhizat tablosunun önündeki daracık ofisinde, uzay aracında oturur gibi dururken, kadının teki birbirine açılan odalardan, birçok pencerenin önünden geçerek, onun amirine doğru gidiyordu. Çöl sessizliğinde sürekli bir telefon sesi ve sonunda emir verir gibi işe davet eden anons sesleri. Demiryolu bir kanyon gibi Karst kayalığını boydan boya kesiyordu. Yakınlaşan trenin gürültüsü, bir metro tünelindeki sesle karşılaştırılabilir bir şekilde yankılanıyordu. İstasyondaki seslere birde dışarıdan gelen güçlü sesler eklenirdi, sanki tren bir an kayalıktan fırlayacakmış gibi olur; ve tekrar kaybolurdu ve daha sonra, insan, sesi algılamakta yanıldığını düşündüğünde, beklenmeyen bir yönden yeniden, sanki bir transatlantik buharlının belirli aralıklarla tekrarlanan sesleri yankılanırdı ve sonunda o arkadaki zifiri karanlıktan kopan gümbürtü, düdük sesleriyle, uğuldayarak, alarm vererek ilerlerdi; lokomotifin önündeki basınç emici, tren yaklaştıkça gözü alıyordu. Daha maceralı olan ise oradan geçen, büyük, kocaman, karanlık vagonlarıyla yük trenleriydi herbirinin uzunluğu farklıydı, bu arada yükseltilmiş, yüksüz alt takım, şiddetli bir vuruşla, çekiçlemeyle yükleme ve boşlukta kasa kokusunun sardığı romörkör siren seslerini arkasında bırakarak sanki insanın dünyası yenilmezmiş gibi gidiyordu.

¹

"Speck": domuz yağı.

²

"Pindar": 522-518 tarihleri arasında yaşamış bir yunan şairi.

³

"Bundeslade": Tanrının varlığını simgeleyen söz.

Böyle bir gecede Karst garında son treni bekledim. Daha çok vakit vardı ve ben selvi ağacının olduğu çayırda oturdum; çakıllar üzerinde bir oraya bir buraya giderek dolaştım, yanımdaki sopa ile oturma odasındaki masanın üzerine dalgaya benzer birşeyler çizdim; yeşile boyanmış demir sobaya baktım, borusu eksikti... Dışarıda yıldızların altında yarasaların gölgeleri... Diğer geceler gibi sıcaktı; mor salkımların kokusu leylakların kokusundan daha güzeldi, imparatorluk döneminin, Karst çukurlarından geçerek yerin altından gidecek olan, SLovenya'da Viyana-Triest demiryolu hattıyla ilgili o planı anımsadım. Bir aşağı bir yukarı giderken aydınlatılmış bir bodrum penceresinin önünden geçtim; daha önce hiç farketmemiştim. Eğildim ve aşağıda kitaplığı ve bir yatağıyla bir ev gibi düzenlenmiş büyükçe bir oda gördüm. Kullanan için ayrılmış yatak ve onun üzerindeki gece lambası. Burası firari erkek kardeşin saklandığı yer olmalıydı! Geri döndüm ve onun üstündeki katta yüksek pencerelerden birinin kenarında bir kadın silüeti gördüm. Kadın ona sarıldı, kadının yanındayken, o gayet iyiydi.

Kendimi hedefe varmış görüyordum. Düşündüğüm kardeşi bulmak değildi aslında; ondan bahsetmekti niyetim. -Başka bir anı geldi aklıma: Cepheden gönderdiği mektuplardan birinde Gregor, bizim Sloven atalarımızın dilinde "dokuzuncu ülke" dedikleri o efsanevi ülkeyi, ortak özlemlerimiz olarak şöyle açıklıyor: "Günün birinde tekrar biraraya gelirsek, o paskalyada, dokuzuncu ülkede, dokuzuncu kralla düğüne gideceğiz, dileğimi kabul et, tanrım!" Onun bu kutsal arzusunun bu şekilde gerçekleşebileceğine inandım: Yazı. İstasyonun bodrumundaki o boş yatak gibi, dışarıdaki istasyon cephesindeki bir Viyanalı optikçi tarafından yapılmış termometreden, onun yanısıra üç ayaklı tahta tabureden, bekleme odasından, ve bizim ailenin evindeki kuruntulardan bahsedebilirdim, işte trenim yaklaştı, ıssızlığı yararak, bir gürültüyle, buharla çıkararak, ta kayaların arasından kavisler çizen farları ile; sonunda plandaki gibi geldi. Sessizlik içinde süzülen lokomotifin içindeki bütün lambalar yanıyordu; çıtır çıtır sesleriyle, yabancı bir ülkeden horlaya horlaya, bilmece çözerek, örgü örerek evine kadar gelen insanlarla doluydu.

Bir zamanlar Karsl'ta gündüzleri olduğu gibi geceleri de uyanık anlar ne denli aydınlıksa, düşlerde o kadar karanlıktı. Düşler, cennet sanılan yerden kovdular beni ve kimsenin olmadığı, kötülük ve Ianetlenmişligin olduğu cehenneme ittiler. Uykuya dalmaktan korkuyordum; çünkü her rüyam, evde, benimkilerin yanında olmamaktan duyduğum suçlulukla dolu. Orada sürekli olarak ev görüyordum; hiç insan yoktu. Bu yapı, harabeydi; çatısı çökmüştü; bahçede fınk atan yılanlarla yabani otlar vardı; aile fertlerinin şikayet dolu, gittikçe uzaklaşan seslerinden başka bir iz yoktu ya da sanki erimiş buzların yerde bıraktığı izler... Ara sıra çılgın gibi uyanıyordum. Günün ilk ışıkları, rüzgar, avludaki, odamın penceresinin altında duran kurumuş soğan yığınını, balık ağlarını anımsayarak dolaşmak; zamanla gücünü yitirdiler bu rüyalar ve bende o anda eve gitmeye karar verdim.

Yola koyulunca tekrar kendime geldim. Yoguslavya seyahatinin son durağı; kardeşin okulunu aramak için Mar-burg'a ya da Maribor'a uzanıyordu. Aramanın gereği de yoktu artık; trenden yukarıda, küçük bir kilise bulunan tepeyi görüyordum; savaş öncesine ait fotoğrafından tanıyordum onu. Yakından bakınca da bir çeyrek asırdır hiçbirşeyin değişmediği görülüyordu: hiçbirşey yıkılmamış, hiçbirşey yapılmamış. Sadece boyalı, o kocaman arı kovanı biraz bakımsızdı; küçük renkli kovanlar meyva bahçelerinin arasındaki çayırlarda duruyordu. Oldukça havadar olan çevrede dolaştım; ana binanın önündeki hurma ağacının yapraklarına takıldı gözüm; yabani asma, yarıkların arasından fışkıran kavak sürgünü, sürgen dokular bir gürgen ağacının düzgün kabuklarının sürmesi; yan binalardan birinin kapısına ulaşan bir sürü basamak ("orada akşamları diğerleriyle oturuyordu") ve ben bu yapının, bu düzlüğün, bu örnek ülkenin, benim yatılı okulumun bulunduğu yer olmasını arzulardım. Yamaçtaki bağa çıktım -ayakkabılarımın altındaki çamurlu ökçe gittikçe yükseliyordu-, tekrar tekrar daha çok eğilmek, toprağa uzanmak, toplamak ve birşeyler almak ihtiyacıyla. Tut, tut, tut! Schiefer dağında her yer ufalanmış kömür parçalarıyla kaplıydı; onları çıkarıp bugün onlarla bir çeyrek asır sonra beyaz yazı kağıdının üzerine titrek, siyah çizgiler çekiyordum: Siz görevinizi yaptınız!

Küçük kilise yukarıda kayanın tepesine yapılmıştı. Aşağıda sapasağlam duran Ziraat Okulu -zeytinliğin parıltısıyla ağaçlar, gizli bir yazıya örnek olabilecek kahverengi kiremitler- o küçük kutsal yer öylesine ıssızdı ki. Sanki kabuslarımdaki çatısız ve kimsenin oturmadığı eve giriyordum. Sunak taşı kırılmış, freskler üzerine zirveye çıkanların isimleri yazılarak karalanmış-, yerde ise enkaz ve tahtaların altından kalan İsa'nın çarmıha gerildiği heykelin kafası kırılmış, girişteki eşiğin üzerine ağacın gövdesi düşmüş. Yalnız değildim; yanımda genç bir adam duruyordu, kollarını yana sarkıttı ve ben onun sadece derinden soluk aldığını duyuyordum; daha sonra bir işyerinde çalışan ve toplu olarak gezintiye çıkan insanlar sandığım bir grup geldi: Onlar daha çok tesadüfi olarak kiliseye doğru döndüler ve orada kilisenin önünde bacaklarını ayırarak dikildiler ve tamamen anlaşılmaz bir şekilde, dua eden kişiye inançsız bir bakış fırlatarak tekrar harabeye baktılar; giderlerken de yabancılık ya da sıkılganlıktan çok biraz alaycı, donuk olarak sırıtıyorlardı. İşte bu beni sonsuzluk rüyamdan uyandırdı ve tarihin tekrarını gördüm bir an ve hiç olmazsa bu ülkeninkini ve aslında geçmişi istemiyordum; aksine bir başka şey... Ve o rüya bana doğrulmuş, uyanmış, parlayan, toplanmış, yanılmayan, aşılamaz ve doğal haliyle gerçekten onların canlanması, onların halkı gibi göründü.

Dışarıda binanın ön cephesinde kardeşin adını buldum. Adını büyük harflerle, en güzel yazısıyla duvar sıvasının içine ve o kadar yüksek bir yere kazımıştı ki bu sırada kürsüye çıkmış olmalıydı: GREGOR KOBAL. Okuldan ayrılmadan önceki birgün yazmış olmalıydı; kendisini bir sevgili yerine yabancı bir dilin beklediği düşman bir ülkeye, orada uzun yıllardır arkadaşı olan oğlanların muhalifi olarak, geri dön-

mek. B znı saran sessizlik; çayırda ise bir su kelebeğinin kanatlarından gelen bir yağmur damlacığı.

Akşamın erken saatlerinde aşağıda, şehirde Drava nehrinin büyük köprüsü üzerinde duruyordum. Doğduğum köyün doğusuna yüz kilometre uzaklıkta olmayan bu nehir, sanki bir başka nehir olmuştu. Bizim orada Trogtal'e varırdı; yeşillikler arasına gizlenirdi; kıyılarında gezilebilirdi; su sessizce akardı; burada Marburg'da ise ovanın giderek belirginleşen ve parlayan bir damarı olarak göze çarpıyordu; hızla çağıldıyordu; çok değişik bir rüzgar esiyordu burada; Karadeniz'i andırıyordu koyları. Kardeşin gözleri ile bakınca, görkemli göründü bana; sayısız flamayla donanmış gibiydi ve kıvrım kıvrım dalgalar boş patikaları andırıyordu tıpkı vagonun ona paralel demiryolu köprüsünün üstündeki gölgeleri yitik ülkenin kör pencereleri gibi. Savaş öncesinin salları yine akıntıya kapılıp gidiyordu, biri diğerinin ardından. Köprüde iş paydosu izlenimini veren bir gidiş geliş daha sıklaşarak sürüyor; insanlar rüzgardan açılmış gözleriyle çabucak yürüyorlardı. Sokak fenerleri bembeyaz parıldıyordu. Bu köprüde de, öteden beri bakışlarımla dünyanın bütün köprülerinde aradığım çıkıntılar vardı. Kayıtsızca gelip geçenlerin ardından ki bunları tabanıma kadar hissediyordum, parmaklıklara tutundum; köprüyü, rüzgarla birlikte geceyi, sokak fenerlerini ve yolcuları içimde hissettikten sonra düşündüm: "Hayır, biz vatansız değiliz."

*

Birgün sonra, trenle eve dönerken, sanki kaçışın tek yolu buymuş gibi, birdenbire kompartımanların dolup taştığını gördüm, (önceki seferler iptal edilmişti.) Yabancı vücutlar

arasında sıkışmış, kolsuz ve tek bacaklı gibi, yanımdakinin çenesine çarpmayayım diye çenem dahi çıkık gibi dururken, zamanla içimde artan bir neşe hissettim. Bu topluluk arasındaydı yerim. Böylesine sıkışmış olmak bir çeşit rahatlığa bile dönüştü ve işte bu rahatlık bana özgü değildi: Örneğin bu sıkışık ortamda kitap bile okuyacak yer bulan bir adam vardı; örgü ören bir kadın, elma yiyen bir çocuk bile. Sınırdan önce vagonda tek başına kalmak ise hüzünlendirici bir konfordu.

Avusturya'yı yeniden görmek sevindirdi beni. Karst'ta orta Avrupa'ya özgü yeşilliği özlemiş olduğumu farkettim; bu benim özümde vardı, Petzen'i, "bizim dağı", yine alıştığım yönden görmek mükemmel bir duyguydu. Haftalar sonra, herşeyden önce hele hele beni yanıltan yabancı dilin yorgunluğundan sonra alışkın olduğum Almancamdan duymak düşüncesi bile yetiyordu ve kendimi güvencede hissediyordum. Sınır istasyonundan Bleiburg şehrine giderken gün batım ında rengarenk bulutlarla çevrilen ikinci, derin bir gökyüzü gördüm; bu bölüm ihtişamla parlıyordu. Gidenin hiçbir isteği yoktu, anavatanında konuk olan biri gibi ve sanki kendisinden bir parçaymış gibi dostluk adına and içiyordu ve gurur duyuyordu bundan. Daha küçük olan kasabada, evine geri dönen o, toplumun çarkına takılıyordu. Ona öyle geliyordu ki yokluğunda oranın devriyeleri bir kurban aramışlardı. İşte nihayet anlaşılmaz kişi, düşman oradaydı. Daha henüz dönüş yolunda iken arabalarıyla onu geçmişler ve diğerlerine onun gelişini bildirmişlerdi. Komandolar, akşam gezintisine çıkmış biri gibi gizlenmiş onu bekliyorlardı, ellerinde köpek tasmaları ve aslında tüfek kayışları ile, sokak başlarında ıslık çalmaları yada bağırmalarıyla kuşatma halinde idiler, işte bugün onun düşmanlarına birşey olmazdı. Oldukça uzak bir ülkeyi anlatırmış gibi gözlerinin içine baktı, ama onlar ya ister istemez selâm verdiler ya da başlarını çevirip başka yöne baktılar; hayvanlara doğru bakmaları ise hem kendileri için hem de dört ayaklı dostları için endişe duymalarından kaynaklanıyordu. Her adım atışımda yüreğimde kaynayan ve köpüren nefret ve iğrenme güçlendi. Onlara karşı ateş püskürmek istiyordum. Nasıl da asker gibi yürüyorlar, kasılıyorlar; nasıl da rahat adımlı ve sinsiler; araçların arkasından birbirlerine gülümsüyorlardı; onların sesleriyle karşılaştırıldığında bir ağaç dalının hışırtısı, bir tahtakurusunun kemirirken çıkardıkları ses daha canlıdır; gökyüzünün maviliğini, yeryüzünün yeşil rengini, nasıl da zarar vermekten zevk alırcasına, nasıl da ağlamaklı, nasıl da sofu tavırlarla siliyorlar ve söyledikleri "Ortalıktan kay-bol!"dan "Bir şiir ya da öyle birşey" gibi biri diğerinden sevimsiz olan her söz onlara göre kalıcıydı. Bu çağdaş insanlar kesinlikle titiz insanlardı; düzgün traşlı, temiz ve iyi giyimli, şapkalarında ve düğme ilik yerlerinde pırıl pırıl rozetlerle; şu ya da bu biçimde güzel kokuyorlardı; elleri manikürlü idi, ayakkabıları parlatılmıştı. (Bu orada onların hoşgeldin bakışlarının benim tozlu ayakkabılarıma takılışı ise ilginçti.) Fakat bütün bu düzenin suç ve cezayı hakeden bir çirkinliği ve düzensizliği vardı. Bana öyle geliyordu ki bunun nedeni göz renginin değişikliğinde yatıyordu ve bu değişikliğe sebepte inatçı bir fesatlıktı. Bunun belki de benim için bir kuruntum olup olmayacağını düşündüğümde karşısına çıkan ilk kişiyi öldürememenin çaresizliği ile kıvranan öfkeli birini bakışına hedef oldum. Yirmi yaşındaki delikanlının gözünde, bu topluluğun içinde bu tarafa yerleşmiş, sayıları hiçde az olmayan, işkenceli, katil ya da en azından olayları onaylayan ve eskiyi hiç düşünmeden devam ettiren yeniler canlandı. Şimdi bu uzun süren barışa kızgın, intikan hırsıyla dolu, yenilmiş taraf olarak oradan oraya gidiyorlardı. Bütün gün çalışmış olmalılar, fakat işleri onları pek sevindirmedi -en azından birini hapse yollamak ve ders vermekten tatmin olmuş sayılırlardı. Kendilerinden öylesine nefret ediyorlardı ki gelecekle barışık değillerdi, içimde birşeye, karşılığını verebileceğim inançlı bir bakışa bir özlem vardı. Aptallar, sakatlar, çılgınlar, sizler bu hayali olayı yaşatanlar; sizler bu vatanın şarkıcılarısınız. O, işte, beni sakinleştiren ve bana kasabanın izlenenleriyle karşılaştırılabilir gibi görünen, beni yatıştırıp, kasabanın ardındaki; stepiyle, kıyısıyla, deniziyle büyük ülkeyi gösteren bir hayvandı. Alacakaranlıkta aniden bir tavşan çıktı ortaya, arabalar ve yolcuların arasında zikzaklar çizerek meydanı geçti, kimse farketmemişti, sonra tekrar kayboldu. Kovalanan orman hayvanı, tavşan.

Onun arkasından gittim ve bir meyhaneye vardım. Adını daha önce birileri konuşurken duymuştum bu meyhanenin. Alkoliklerin buluşma yeri olarak kötü bir ün yapmıştı. Orada bir grup hemşehrim ile karşılaştım. Bozulanların, yoldan çıkanların aras;nda oturuyorlardı; değişmişlerdi. Yüzlerinde samimiyet ve güven okunuyordu; sanki sonunda sivil olmuşlardı. Sadece savaştan değil, birşeylerden konuşmaya can atıyorlardı. Belleğimde, çocukluğun güzel yanlarını, çalınmış gençliği dile getiren minnet ve de acı dolu ezgiler canlanıyor ve onları yalnız, dışlanmış, kaçak ve mülteci olarak görüyorum. Benzerleriyle aynı grupta olmaktan açı duyan insanlardı. Seçkin bir gruba değilde buradaki gürültülü topluluğa kabul edilmeyi düşleyenler vardı. Gürültülü mü? Belki herbiri bir ağızdan konuşuyordu, ama bana sanki her sözcüğü anlıyormuşum gibi geliyordu. Bu dumanlı delikten edindiğim izlenim, birlikte, zorlayan bir ciddiyet ve tek tek gürültünün biraraya gelmesiyle oluşmuş, gözlenebilen bir düzen. Garson gittiğinde yer açıldı ve aşçının kolu sanki bir bulutun arasından çıkar gibi buharların arasından uzanıyordu. İskambil kağıtlarını karıştırırken çıkan ses, köpeklerin kulaklarını sallarken, kuşların kanatlarını çırparken, yuvarlanan zarların çıkardıkları sesleri andırıyordu. Ne zaman telefon çalsa, aranan sanki kendisi imiş gibi kafasını kaldırıyordu. Tezgahın ardındaki lokantacı kadını ise hiçbirşey şaşırtmıyordu. Bu çevreye yabancı bir köylü kadın girdi içeri ve^nasanın üzerine kapanmış oğlunun yanma temiz çamaşır bohçasını koydu, bir bardak içki ısmarladı, kendine bolca zaman ayırdı. Yanımdaki adam kim olduğumu sordu ve beni dinledi. Onunla omuz omuza duruyorduk. Arkada sebze bahçesi, önde tıpkı özgür bir şehirdeki gibi, arabaların vızır vızır geçtiği ve karanlık, ışıksız bir otobüsün, ışıklı bir otobüsü geçtiği yol görünüyordu.

Ay görünmüyordu; yıldızlarla kaplıydı gökyüzü, ıssız yerlerden geçerek eve vardım. Her zamanki gibi uzun süren yolculuğumdan sonra köyüme yaklaşırken çok heyecanlıydım. Açıkçası bir bayram sevinci sarmıştı beni; sanki mıknatısla oraya çekiliyormuş gibiydim, ama yüreğime yavaşlamasını emrettim. Sakin bir geceydi; çevrede duyulan tek ses etraftaki köpek havlamalarıydı, buralarda büyük bir çiftlik yoktu; ama bu sesler sanki birbirinden uzakta dağınık bir halde duran çiftliklerden geliyordu. Öğle çok yıldız vardı ki gökyüzünde hatta tek tek resimlerin içiçe geçtiğini ve o resimlerin yeryüzünün üzerini örten kainat-şehir anlamına geldiği bir sarmal bulutsu... Samanyolu şehrin büyük bir caddesiydi sanki, çevresindeki yıldızlar ona ait havaalanının iniş pistini çevreliyordu; bütün şehir karşılamaya hazırdı. Everestin hemen hemen iki katı büyüklüğünde, yamaçlarında gökyüzü yerleşim yerlerinin uzantısıyla Mars'taki o dağı düşlüyordum.

Yeryüzünden bahsedelim tekrar: Uzaktan bakıldığında, Rinkenberg köyünün, sanki preistorik bir yapı imiş ve modern bir yerleşim alanına dönüştürülmüş olan, aynı adlı karanlık tepelerdeki, ışık sızan birkaç penceresi görülüyordu. Üçlü yol ayrımında o yerleşim yerinin sınırını belirleyen mandırayı gördüğümde, kalın kitaplarla dolu olan sırt çantamın ağırlığı olmasa, sevinçten az kalsın havaya uçacaktım. Evlerin çatılarında, gümüş renkli bir parlaklık eğriler çiziyordu. Kapıcı dairesinin kapısında duran yol işçisinin sanki çok uzaklardan geliyormuşcasına titrek bir sesle ve bana karşılık vermeden selam verişi, yukarıda, yüksekte, minaresindeki bir imamın ibadete çağıran sesi gibi geldi bana. Yoldan oldukça uzakta bir evin önünde, iki yanı meyva ağaçlarıyla çevrili yolun sonunda kalabalık bir köylü ailesi diz dize, derin bir sessizlik içinde oturuyorlardı bu yaz gecesinde. Mezarlığa doğru yolumu değiştirdim: Yeni mezar yoktu (daha sonra eve dönüşlerimde de, her zaman tekrar ve tekrar.) Eve giden yolda komşumuz bir kadın çeresizliğinin bir işareti olarak suskun, ellerini yarı havaya kaldırmış yanımdan geçti gitti. Kulaklarımdaki uğultunun lokantanın vantilatöründen mi yoksa damarlarından mı geldiğini ayıramıyordum

Evimizin bütün odalarından ışık sızıyordu ve işte dışarıda, sıranın üzerinde oturuyordu kızkardeş yalnız başına. Bakışları onu tanıdı gerçi; ama selamlamadı onu. Yüzü öylesine temiz ve çaresizlik içinde görünüyordu ki bu çaresizliğin bir an için saadet olduğunu sandım. Ama ölen annenin ardından sızlanmanın kaybolan sevgilinin arkasından yas tutmaktan daha az üzücü olduğunu anladığımı sanıyordum; asırlardır, ölümsüz: "dans eden acıların kadını." Yirmi yaşındaki delikanlı, bundan daha güzel bir kadın görmemişti ömründe. Yüzündeki hüzünü öpmek istiyordum ve inanılmaz bir olay!... ve merhamet duyarak heyecanlandım: fakat ona dokunulmazdı.

ispalya ağacının altında yığınla armut vardı, toplanmamış ve çürümüş. Cama yanaştım ve içeride, odada yatağın üzerindeki anne-babayı gördüm. Sıkıca sarılmışlardı birbirlerine, yanyana ve erkek bir bacağını kadının kalçası üzerine koymuştu; sağa sola yuvarlanıyorlardı; öyleki döndükleri için bir keresinde birinin, bir diğerinde diğerinin yüzünü görebiliyordum. Sert baba, zayıflığından sıyrılmış gibi görünüyordu: Nihayet kendisini karısını kollarına bırakırken üzerinde canlı kırmızı renkte ve Paskalya geceleride kilise yerlerine serdiği ve üzerine yattığı paltosu vardı. Ve anne, ölüm korkusundan faltaşı gibi açılmış gözleriyle, eşinin ona sarılmasını hayatta kalmak kabul ediyordu. Yıllar sonra o yatağın yerinde, üzerini sıcak bir güneşin aydınlattığı iyi gelişen bir kauçuk ağacı buldum. Bir zamanların o acı dolu köşesini anımsadım, aslında hissettim ve uzayıp gelişen süs bitkilerinin iki büklüm olmuş bir insanoğluna yerini yine bırakacağı anı, önceden görebildim.

Çok sevdiğim ve beni dünyaya getirdikleri için minnet duyduğum bu insanların yanına o gece ancak yüzlerce defa evin önünde volta attıktan sonra gidebildim - ve hâlâ bu neden sonra olanları hayal bile edemiyorum; sıcak, kocaman ve boş ellerim dışında bir ömür boyu, böylecede annem ve babamın bakışlarıyla karşılaşarak.

Öykülerimde sık sık rakamlardan bahsettim; tarihler, kilometrelerden, insan ve nesne sayıları ve kendimi hep bu yüzden aşmam gerekiyordu; sanki rakamlar öykünün ruhuyla birleşemiyormuş gibiydi. Bu yüzden tekrar masal yazan öğretmenin konuşması gerekiyordu. Şu anda emekliliğe ayrılmış bulunuyor ve bende zaman zaman onu ziyaret ediyorum. Şehrin girişinde kulübesi olan bir bahçe yaptı; burada bazen geceleri bile yattığı oluyor. Soluk tarihçiliği bırakıp yerini kahverengileşmiş coğrafyacıya bırakıyor. Annesi hâlâ yaşıyor, yaşlı bir kadın. Fakat kaç kez gittimse de onunla şimdiye dek hiç yüzyüze gelmemiştim. Şimdide sadece bazen kapıların arkasından biricik oğluna seslendiğini duyabiliyorum. Fakat eskisi gibi sözlerle değil, kapıya vurarak... Oğlu sayısına göre bu işaretlerin anlamını çıkarıyor. Masal yazmıyor artık. Sayıyor. Çocukken bile sessizce ve bilinçsiz bir şekilde sürekli sayıyormuş. Bu o zamanlar ona bir hastalık gibi gelirmiş. Fakat balta girmemiş Yucatan ormanına tek başına yaptığı araştırma gezilerinde bu defa bilinçli olarak adımlarını, soluğunu duymak ona yol göstermiş. Tüm masallardan daha güçlü bir sihir ve her duadan daha etkili.

Şimdi bu yaşta, yaygın olan genel yazılar ve afişlere karşı daha bir duyarlı olmuş; kendine rakamları daha yakın görüyormuş, hatta etiketlerden ve benzerliklerdeki ışıklandırılmış rakamlardan bile. Arkaik şairi de rakamı herşeyden daha üstün olarak görmemiş miydi? Saymak dengeliyormuş, ya-vaşlatıyormuş, düzeniiyormuş ve ona bakıyormuş; böylece de manşet dünyasından kurtulup rahatlamış oluyormuş. Ve onun kutsal sayıları Maya'nm sayıları olan dokuz ve onüç rakamlarıymış. Evin önünde dokuz defa ayaklarını paspasa si-1 iyormuş ve sabahları yastığını onüçkez silkiyormuş. işine başlamadan önce onüç tane kuşun bahçesinden uçması gerekiyormuş. Dinlenmek için dokuza ihtiyacı varmış. Dokuz defa, onüç kez yatmadan önce, bir daire çizerek yürüyor-muş.

Yaşlı adam hakkında işte bu kadar. Buna karşın ben kendimi bu öykünün sonunda ömrümün yansıra ulaşmış olarak görüyorum bugün ölsem bile, boş kağıt üzerindeki ilkbahar güneşine bakarım, geriye dönerek sonbaharı ve kışı anımsarım ve şunları yazarım: Öykü: hiçbirşey senden daha dünyalı, daha adil değil, benim için herşeyden daha kutsal olan şey. Öykü, savaşçının patroniçesi, benim efendim. Öykü, beni anlat, çünkü beni yalnız sen tanırsın ve bana değer verirsin. Gökyüzünün mavisi öykülerle in aşağıya. Öykü, katılımın müziği, affet, bağışla ve bizi kutsa. Öykü; harfleri oluştur yeniden, sözcüklerin aralarından es, yazıya dök kendini ve senin özelliklerinle bizim örneğimizi var. Öykü, tekrarla; yani olmaması gereken bir karar, sürekli erteleyerek yenilen. Kâr pencereler ve boş patikalar öyküye bir teşvik ve sembol. Yaşasın öykü. Öykü devam etmeli, öykünün güneşi sürekli olarak yaşamın son bir soluğuyla yok edilebilen dokuzuncu ülkenin üzerinde kalmalı. Öykünün ülkesinden kovulanlar, tenha Pontus'a geri dönün. Ey gelecek nesil ben artık burada olmadığımda beni öykünün ülkesinde, yani dokuzuncu ülkede bulabilirsiniz. Senin küçük kulübedeki anlatıcı, sessiz ol, belki de asırlar boyu, dış dünyaya kulak kabartarak iç dünyana dalarak, sonra kral, çocuk toparlan, doğrul, dirseklerine dayanarak, gülümse, derin bir nefes al ve senin bütün aykırılıklarınla barışarak. "Ve..."

1. Kör Pencere 9

2. Boş Patikalar 73

3. Özgürlük Savanı ve Dokuzuncu Ülke 161