Önsöz

1948'den beri yakın tarihimiz, özellikle Milli Mücadele hakkında anı, belge, bilgi toplamaktaydım.

Milli Mücadeleyi yazmak için birçok hazırlık da yapmıştım.

Ama tarih sırasına uyarak önce Çanakkale'yi yazıp bitirmeliyim diye düşündüm. Çünkü Çanakkale bir dirilişti, Türkün geri dönüşüydü, Milli Mücadelenin ve Cumhuriyet'in habercisi, taç kapısı, arifesiydi, 'yeni Türkiye'nin önsözüydü.

Hazır olduğumu sanarak başladım. Epeyce de yazdım ama sürdüremedim. Hazırlığımın yeterli olmadığını anladım. Kendimi

0 siperlerde yatmış, o ateş altında kalmış, yüzüme kan sıçramış gibi hissetmiyor, Çanakkale'yi yaşamıyordum.

Bu büyük olayın hakkını verecek bir hazırlık gerekti. Çanakkale'yi yazmayı erteledim, hatta bıraktım.

Milli Mücadele'yi yazmaya hazırdım. Bu konudaki neredeyse 50 yıllık birikimim beni 'yaz!' diye zorlayıp duruyordu zaten. Onu her aşamasıyla yaşamaktaydım. Bu nedenle önce Şu Çılgın Türkler'i yazdım.

Sevgili okurlarımdan gelen cesaret verici dilekler, içimde yeniden Çanakkale'yi yazmak isteğini parlattı. Yakın tarihimizi, Çanakkale, Milli Mücadele ve Cumhuriyet'ten oluşan bir üçleme olarak yazmak hevesi uyandırdı.

Bu üçlemeyi yazmayı hem günümüze, hem geleceğimize karşı bir görev, bir borç olarak benimsedim.

Çanakkale Savaşı ve o dönemle ilgili kitaplığımı hızla tamamladım. Bu konudaki dergileri, makaleleri derledim, internette konu ile ilgili başlıca siteleri taradım, birçok bilgi, harita ve resim indirdim.1

Bu bilgileri birçok kez elden geçirdim, fişledim, birbirleriyle karşılaştırdım, o dönemin tam ve gerçek bir resmini görmeye çalıştım. Bir konuda yargıya varmak için konuyla yakından uzaktan ilgili her kaynağa başvurdum. 'Kaynakçanın, Çanakkale olayına ve gerçeğe duyduğum saygıyı, verdiğim büyük önemi, gösterdiğim özeni yansıttığını sanıyorum.

***

Çanakkale hakkındaki ciddi, dürüst, saygıdeğer araştırmaların dışında üç tür yaklaşım var.

Bunların üzerinde biraz durmak istiyorum.

Birinci yaklaşım, Çanakkale'yi M. Kemal'siz, M. Kemal'i yok sayarak anlatmaya yelteniştir. Bu yaklaşımla yazılmış yazılar, bazı uyduruk kitap ve romanlar, ayrıca bu nitelikte cd'ler de var. Bu cd'ler öğrencilere, halka ücretsiz dağıtılıyormuş. Utandırıcı bir durum. Bile bile gerçeğe ihanet ediyor, tarihi kirletiyorlar. Bunları yazanların, yaptıranların kimler olduğu, amaçlarının ne olduğu, yaptıkları işin niteliğinden belli.2

Dünyanın bildiği, on binlerce belge ile kanıtlı gerçekleri değiştirmeye, çarpıtmaya cüret eden bu insanlar, ellerine fırsat geçse acaba daha neler yaparlar?

Bir gençlik yalanla dolanla yetiştirilip eğitilir mi? Bu gençlikten kime hayır gelir?

Allah bu güzel milleti ve ülkeyi cahilin, yalancının ve sahte tarihçinin şerrinden ve iktidarından korusun!

İkincisi: Çanakkale'de M. Kemal'in rolünü küçültmeye çalışmak. Bu çizgide birkaç yazar var. Bunlar

"Çanakkale'de M. Kemal yoktu" diyemiyorlar, bu kadar büyük yalanı göze alamıyorlar ama M.

Kemal'in Çanakkale zaferindeki rolünü bin dereden su getirerek, gülünç olmayı göze alarak küçültmeye, önemsizleştirmeye, dikkatten kaçırmaya çalışıyorlar. Bunlar gerçeğe saygısız, maksatlı, bilgisiz, zavallı, küçük kalemler. Sahte tarihçilere ve onların karanlık amaçlarına hizmet ediyorlar.

Üçüncü tür yaklaşım, Çanakkale'yi bir mucizeler, kerametler sergisi halinde anlatmak.

Bu hikâyelere bakılırsa Çanakkale Savaşı askeri bir zafer değil. Komutanların, subayların ve Mehmetçiklerin önemli bir rolleri yok. Bunlara göre savaşı, komutanlar, dövüşenler, can verenler değil, ilahi, gizli güçler, veliler, erenler, dervişler kazanmış. Yaygın bir örnek vereyim.

Nusrat mayın gemisiyle dökülen 26 mayın ile ilgili uydurma hikâyelerin biri de Mehmet Gençcan'ın Çanakkale Savaşlarından Menkıbeler adlı kitabında bulunuyor (s.23 vd.). Bazı ifadelerini koruyarak özetliyorum. Yazar savaşa Allah'ı da katıyor:

"Cevat Paşaya rüyasında Allah tarafından buyruldu ki:

'Ey Cevat, sen Müslüman Türk topraklarının kumandanısın. Bu topraklar üzerinde yaşayan sizler, benim kelamıma hürmet ve tazim edersiniz. Size müjdeler olsun ki yakında zafere müyesser olacaksınız. Deniz üzerine bak.'"

Cevat Paşa dönüp denize bakar, denizin üstü yoğun bir nurla kaplıdır. O nurlu dalgalar arasında çiçeklerle bezenmiş kef ve vav harflerini görür, uyanır. Bu ilahi işaretin anlamını çözemez.

Kilitbahir'de kızının mezarını ziyaret ederken rüyasında aşina olduğu sesi (Allah'ın sesini) burada da işitir:

"Ey Cevat. Depolardaki 26 mayını denize döşe. Türke Türkten başka dost yoktur."

Ne yapılması gerektiğini yüce Allah Cevat kuluna Türkçe olarak apaçık söylüyor. Ama Cevat Paşa nedense anlamıyor. Neyse ki karşısına pir yüzlü bir zat çıkar ve rüyayı yorumlar, ebcet hesabıyla3 kef ve vav harflerinin 26 demek olduğunu açıklar, sonunda da der ki:

"Bu 26 mayını hemen denize döşe ki zaferinize sebep olsun."

Yüce Allah emretmiş, pir yüzlü zat da doğrulamış. Cevat Paşanın hemen gereğini yapmaya koşması beklenmez mi? Hayır, koşmuyor. Hiç telaşı yok. Eve geliyor. İftar ediyor. İftar ederken olayı eşine anlatıyor. Allah'tan eşi akıllı. Hemen Paşayı uyarıyor: "Mayın Grup Komutanından meseleyi öğren!

Depolarda kaç mayın var?"

Paşa eşi de böyle olmalı! Bunun üzerine Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa nihayet ayılıp harekete geçiyor, Mayın Grup Komutanını çağırıyor, depoda 26 mayın olduğunu öğreniyor ve bunların döşenmesi için emir veriyor...

Nusrat mayın gemisiyle dökülen 26 mayın olayının içyüzü meğerse bu imiş !

M. Gençcan'ın kitabında Çanakkale Savaşına hiçbir güzellik, derinlik, yücelik, değer katmayan, inceliği olmayan bunun gibi bir hayli uydurma hikâye, daha doğru deyişle hurafe var. Bu kitabı kim yayımlamış dersiniz?

1990'da Gençlik ve Halk Dizisinin 50. kitabı olarak, TC Kültür Bakanlığı! Kitabın önsözünde ve arka kapağında özetle şöyle deniliyor: "Bu olayları, resmi ve ilmi tarih söylemez, söyleyemez. Bunlar tarihi olayların arka planıdır."

Dev Osmanlı Devletini ilkelleştiren, çağdışı hale getiren, ölümüne yol açan, akla ve gerçeğe saygısız Ortaçağ kafası işte bu. Bu kafanın Türkiye Cumhuriyeti Kültür Bakanlığında da kendine yer edinebilmiş olması çok düşündürücü.

Aynı hurafe biraz farklı olarak bir Gelibolu rehberinde de yer alıyor.4

Yazar hurafeye bir ön bilgi vererek başlıyor, özetleyerek aktarıyorum: "Boğaz'da 377 mayın bulunmaktaydı. Düşman mayın tarama gemileri ile Boğaz'da aralıksız olarak mayın tarıyordu. Müstahkem Mevki Komutanlığına gelen rapora göre artık Çanakkale Boğazı'nda hiçbir mayın kalmamıştı.

Harekâtın yapılacağı sabah düşman filosu Boğaz'dan gönül rahatlığı ile geçebilecekti." (s.198) Mayınların temizlenmiş olduğu hakkındaki bu iddianın gerçekle hiç ilgisi yok. Yazar hurafeyi önemsetmek için düpedüz uyduruyor. Düşman Kepez'le Geçit arasındaki 10 hattan sadece birini temizleyebilmiştir. 9 hat sapasağlam durmaktaydı. Durmasa düşman ilerleyip geçerdi zaten. Yazar şöyle devam ediyor:

"Ama düşmanların bilemedikleri şey yüce makamlarda hangi planların yapıldığıydı."

'Yüce makamlar', olağanüstü, gizli, ilahi güçler demek. Çünkü bunlar devreye girmeden Müstahkem Mevki Komutanı da, karargâhı da gerekli yere mayın dökmeyi akıl edemiyor. Yazar bu ön bilgiden sonra bildiğiniz hurafeyi anlatıyor: Cevat Paşa rüya görüyor, sonra ilahi ses, derken denizi kaplayan nur, kef ve vav harfleri, bunu yorumlayan nur yüzlü ihtiyar ve 26 mayının denize dökülmesi! Bu mayınların nereye dökülmesi gerektiğini Cevat Paşa sonunda akıl edebiliyor. Karanlık Limana döktürüyor.

Düşman donanması 377 mayından temizlenmiş Boğaz'ı düpedüz ilerleyip geçmiyor, nedense kuytu koydan geçiyor, mayınlar patlıyor, zaferi kazanıyoruz.

O müthiş 18 Mart deniz zaferi böyle bir hurafeye indirgeniyor.

Bu kitapta akla ziyan daha bir sürü hurafe, abartı, yanlış, saptırılmış bilgi var.

Aynı hurafeyi bir başka yazar da kitabına almış, gerçekmiş gibi yansıtıyor. Bu yazarın tarih öğretmeni olması durumu daha trajikleştiriyor.5

Allah'ın yardım edeceğine, ettiğine inanmak, güvenmek başka şey, ettiğini kanıtlamak için böyle hikâyeler uydurmak başka şey.5a

Allah'ın bizim yalanlarımıza ihtiyacı yoktur!

Böylesi rehberler, kitaplar Gelibolu'daki şehitliklerde satılıyor. Kafileler halinde çocuklar, gençler Gelibolu'ya getiriliyor, şehitlikler gezdirilirken özel rehberler genç beyinleri bu hurafelerle yıkıyorlar.

Gerçek saklanıyor, M. Kemal'in adı bile ağızlara alınmıyor. Bu insancıklar Çanakkale Savaşıyla ilgili gerçekler hakkında hiçbir şey öğrenmeden, hurafelerin yarattığı zihin bulanıklığı içinde Gelibolu'dan ayrılıyorlar. Gün gelecek bu bilgi ve kafayla Türkiye'yi yönetmeye heveslenecekler. Belki de asker olmak isteyecekler.

Milli Park yönetimi hiçbir önlem almıyor. Gelibolu bir sömürü alanı ve zevksiz bir panayır halinde. O

görkemli zafer, o kutsal toprak bunu hak etmiş değil. Tarihe saygılı ve zevkli birileri Gelibolu'ya ve Orhaniye çevresine kesinlikle sahip çıkmalı.

Bu ve benzeri hikâyelerin bir teki bile savaş sırasında, savaş ertesinde, yakın zamanlara kadar herhangi bir anıda, araştırmada, belgede, raporda, makalede, mektupta, haberde, söylentide yer al-mıyor. Hiçbirinin tanığı, duyanı yok.

Yani hiçbiri gerçek değil. Apaçık uydurma.

Sevgili okurlarım!

Halk muhayyilesi bir zaferi süslemek, yüceltmek için bazı olağanüstü hikâyeler yaratabilir. Bu tıpkı türkü yakmak gibi doğal,

güzel, masum bir şeydir. Bunlara menkıbe denilir. Gerçek olmadığı bilinir. Bu nedenle tarih kitaplarında yer almaz. Ancak edebiyat ve halkbilimi bakımından bir değer taşır. Halkın yarattığı birkaç menkıbe var ki onlara ben de kayıtsız kalmadım.

Ama aktardığım bu örnekler, gerçek olmadığı gibi halk yaratısı menkıbe de değil.

Ne bunlar?

Bunlar, yazanlar tarafından yakın zamanlarda, maksatlı olarak uydurulmuş hikâyeler, sahte menkıbeler. Bu durum şöyle özetlenebilir: Çanakkale üzerine menkıbe mi, uydur uydur söyle!

Bunlara göre Çanakkale askeri bir zafer değil, mucizeler sergisi. Askeri bir anlamı, değeri, yüceliği yok. Şehitler boşuna ölmüş. Askeri tarih kitapları boşuna yazılmış.

Bu sahte menkıbeler, uyduruk hikâyeler Çanakkale zaferini basitleştiriyor, masallaştırıyor, gerçek olmaktan uzaklaştırıyor, büyüklüğünü, anlamını zedeliyor, kahramanların, milletin hakkını yiyor, daha önemlisi, zaferin, dirilişin gerçek nedenlerini örtbas ediyor.

Hurafecilik Allah'la yetinmiyor, Çanakkale Savaşı'na Hazret-i Peygamber'i de katıyor.6 Hazret-i Peygamber 1915 yılında, Çanakkale Savaşı sırasında türbedarının rüyasına girerek demişmiş ki:

"Ben şimdi Medine'mde değilim. Çanakkale'deyim. Çok zor durumda olan asker evlatlarımı yalnız bırakmaya gönlüm razı olmadı. Şimdi onlara yardım ediyorum."7

Bu da yetmiyor. Mehmet Gençcan "Çanakkale'ye Anadolu'dan alay alay, tabur tabur erenler, veliler ordusunun geldiğini" de ekliyor.8

İnsanın sorası geliyor:

Bir:

Yüce Allah, Hazret-i Peygamber, erenler ve veliler, iki yüz yıldan beri yenilip duran Osmanlı Devletine ve ordularına neden böyle yardım etmediler? Rusya ile savaşlarda, hele Balkan Savaşında acaba neden hiç yardımcı olmadılar? Sarıkamış'ta, Süveyş'te, Filistin'de, Kudüs'te, Suriye'de, Irak'ta, Bağdat'ta, Musul'da niye hiç yardıma koşmadılar?

Neden yalnız Çanakkale Savaşı'nda ordumuza yardımcı oldular, mucizeler, harikalıklar yarattılar, öbür cephelerde hiç yardımcı olmadılar?

Soru iki:

Allah'ın taraf olduğu bir savaş 9 ay sürer mi? Yani İngilizler ve Fransızlar yüce Allah'a 9 ay kafa tutabilecek kadar güçlü müydü-ler? Bunu düşündürmek Allah'a saygısızlık, kudretine inançsızlık olmuyor mu? Yüce Allah, hurafecilerin anlattığı gibi savaşa katılsaydı, savaş bu kadar uzar mıydı?

Bir saniyede bitmez miydi?

Sorulara devam ediyorum.

Üç:

Menkıbelerde anlatılan onca mucizeye rağmen, 3 yıl sonra yenildik, İngiliz ve Fransızlar 1918

Kasımında Gelibolu'yu, Çanakkale'yi ve düşmanın ele geçirmemesi için yüz bine yakın şehit verdiğimiz İstanbul'u işgal ettiler.

Bu durumu nasıl yorumlayacağız?

O hurafeler neydi, bu acı, zavallı sonuç ne? Böylece düşman, yalnız ordularımızı değil, hurafecilerin Çanakkale Savaşı'na sürekli katıldığını ileri sürdükleri yüce Allah'ı, Hazret-i Peygamber'i, velileri, erenleri, dervişleri, nur yüzlü ulu kişileri de yenmiş mi oldu?

Hurafelere inanırsanız, evet!

Önünü ardını düşünmeden hurafe uydurmanın sonu buna varır. Allah'a saygısızlığa, küçük düşürmeye kadar uzanır, Allah'ı İngilizlere yenilmiş gösterir.

Ama tabii ne bu hurafeler doğru, ne de bu sonuç.

Bu hurafeleri üreten kafa hiçbir çağda çağdaş değildir. Görkemli Osmanlı Devleti'ni yiyip bitiren, acınacak duruma düşüren bu kafadır. Şimdi Cumhuriyet aydınlığını karartmaya çalışıyor.

Bu hurafelere ve bu hurafeci kafalara, bu akla, sağduyuya, gerçeklere aykırı anlayışa, tarihçilerden, bilim adamlarından önce gerçek dindarlar, özellikle de Türkiye Cumhuriyeti Diyanet İşleri Başkanlığı karşı çıkmalı.

Hurafe beyni uyuşturur.

Dini de, gerçeği de, masala çevirir.

Bilimi, bilim anlayışını öldürür.

Çanakkale konusunda hurafeciliğe son verileceğini ummak istiyorum. Kitapların hurafelerden temizlenerek yeniden basılmasını diliyorum. Milli Park yönetiminden, şehitliklerin ve anıtların, eğitimli, bilgili, dürüst rehberler eşliğinde gezilmesini sağlamasını, bu işi ciddi denetim altında tutmasını rica ediyorum.9

Çanakkale'nin hurafeye, yalana, abartıya, bulutlara, sislere, rüyalara, keflere, vavlara, kısacası uydurma olağanüstülüklere ihtiyacı yoktur.

Kendi olağanüstüdür.

İnançlılar bu olağanüstülükte birçok ilahi anlamlar, işaretler bulabilir. Hurafeler uydurmaya hiç gerek yok!

Uyduruk tarihle uyduruk gençlik yetişir. Uyduruk gençlik de güçlü yabancıyı 'efendi' bilen, işgalcinin elini öpen sömürge gençliği, büyüyünce de sömürge yöneticisi, sömürge politikacısı, sö-

mürge öğretmeni, sömürge işadamı, sömürge yazarı, sömürge tarihçisi olur.

Çanakkale hakkında dördüncü tür diyeceğim bir yaklaşım daha var. Ona da değinmeliyim. Bu yaklaşımı abartı diye özetleyebiliriz. Birinci örnek:

Birçok yazı ve konuşmada şehit sayısı 250.000'den aşağı düşmüyor. Bu, abartılı, gerçeğe aykırı bir sayı. Doğru değil. Ama bu yanlışa Çanakkale ile ilgili her anmada, törende, seminerde rastlanıyor.

Devlet adına konuşanlar bile bu yanlışta direniyorlar. Gerçek sayıları son bölümde vereceğim.

İkinci örnek:

Çanakkale'yi Milli Mücadeleyi gölgede bırakacak, neredeyse silecek kadar abartmak. Hayır!

Taşları doğru yerine koymalıyız.

Çanakkale'nin, tarihin uğursuz akışını durdurarak, geciktirerek Milli Mücadeleye zaman ve millete özgüven kazandırdığı, Kuva-yı Milliye ruhunu hazırladığı doğrudur. Ama bu uğursuz akışı geri çeviren Milli Mücadele'dir.

Çanakkale'de emperyalistleri elimizden kaçırmıştık. Milli Mücadele'de denize döktük, galipleri Lozan'ı imzalamak zorunda bıraktık, üzerimizdeki bütün ipotekleri kaldırdık. Milli Mücadele yalnız bir Kurtuluş Savaşı değil, Çanakkale'nin de görkemli bir rövanşıdır.

Çanakkale, Milli Mücadele ve Cumhuriyet, bir büyük sürecin, biri ötekine milyonlarca can ve kan damarıyla bağlı üç büyük aşamasıdır. Bunları birbirinden ayırmaya, maksatlı olarak karşılaştırmaya kalkışmak, bütünlüğü parçalamak, gerçeğe ihanet etmektir.

***

Çanakkale ve Gelibolu'ya 1960'lı yıllarda iki kez gitmiştim. 2006 sonbaharında iki kez daha gittim.

Asya yakasındaki Kumkale'yi, Orhaniye'yi ve öteki tabyaları, konunun uzmanı bir dostla birlikte gezdim. Gelibolu yarımadasındaki tabyaları, savaş alanlarını, yerleşim noktalarını, limanları ve şehitlikleri yine uzman bir rehberle dolaştım.

Yüzlerce fotoğraf çektim.

Çanakkale'yi yaşamaya başlayınca, Diriliş'i yazmaya oturdum.

Çanakkale Savaşını ve o dönemi en iyi özetleyen ve sonrasını sonsuza açan sözcüğün Diriliş

olduğunu düşünüyorum.

Çanakkale Birinci Dünya Savaşı içindeki büyük savaşlarımızdan en önemlisi, örneği olmayan bir savunma zaferidir. Yazık ki bu zafer Birinci Dünya Savaşı'ndan galip çıkmamıza yetmedi. Dört yıl süren bu acımasız savaşı yenik ve ezik bitirdik. İstanbul yönetimi o uğursuz Mondros Mütareke Anlaşmasını imzalamak zorunda kaldı. Galipler dört bir yandan Türkiye'ye girdiler, Gelibolu ve Çanakkale'yi de işgal ettiler. O gazi tabyalara, gazi toplara el koydular. Subaylarımız ve askerlerimiz tabyaları ve topları ağlayarak galiplere bırakıp çekildiler.

Eğer Çanakkale Savaşı, bazı özellikleri olmasaydı, o acı yenilgiler içinde bir teselli olarak kalacak ve hüzünle anılacaktı. Ama geleceği kuran büyük özellikleri dolayısıyla unutulmaz bir diriliş, yeniden doğuş anıtı olarak yükseliyor.

Diriliş'te bu özellikleri yansıtmaya çalışacağım.

Çanakkale de tıpkı Milli Mücadele gibi bir yazarın hayal gücüne ihtiyacı olmayan bir destan. Diriliş

de, Şu Çılgın Türkler gibi, gerçeklere, belgelere ve dürüst tanıklıklara dayalı bir çalışma. Pek çok bilgi derledim, birçok anı dinledim. Birçok kahraman, birçok ilginç olay var! Hepsini işleyemeyeceğim için çoğunu üzülerek feda ettim. Böyle yapmasam kitap birkaç cilt olurdu. Yanlış bilinen önemli olayların doğrusunu anlattım. Çok bilinen, doğru sanılan ama gerçek olmayan olaylara, masallara yer vermedim. 'Çanakkale olayı'nın nasıl damla damla oluştuğunu yansıtmaya çalıştım.

Bazı bilgiler gereksiz diye düşünülebilir. Bu ayrıntılara bilerek yer verdim. Çünkü Çanakkale'yi ve sonrasını işte bu damlalar, adımcıklar, noktalar, ayrıntılar oluşturuyor.

Kolay okunması için Diriliş'i de bir belgesel roman gibi kurguladım. Belgeler, bilgiler, raporlar, emirler, anılar, mektuplar, haberler, yazılar, kronolojik bir sıralama içinde öyküleştirildi.

İlke olarak bütün kişiler gerçektir. Bulabildiklerimin soyadlarını belirttim. Hayal ürünü pek az kişi var. Orhan ile Dilber dışındakiler, benzeri çok olan tipik kişiler. Gerçek kişilerden çoğu ve hayal kişilerden bazıları ile Şu Çılgın Türkler'de de, üçlemenin sonuncu kitabı Cumhuriyet'te de karşılaşacaksınız.

Diriliş bir askeri tarih kitabı değildir. Ama ana konusu Çanakkale Savaşı, kısacası savaş. Savaşları ve cepheyi anlatırken insanlara öncelik verdim. Karmaşık olayları ana çizgiyi koruyarak özetledim.

Zorunlu olmayan ayrıntıları ve yer adlarını kullanmadım. Askeri terimlerin bir kısmını, herkesin anlaması için günlük dile dönüştürdüm. Bazı gerekli bilgileri dipnot olarak sundum.

Büyük çıkarmanın yapıldığı 25 Nisan 1915 günü, Çanakkale Savaşı'nın en uzun, en önemli, en anlamlı günüdür. 'Olmak ya da olmamak' günüdür. Bu gün savaşın geleceğini belirler. İki yan için de kızılca kıyamet günü olan 25 Nisanı eksiksiz anlatmak çok zor. Bu kıyamet bir yerde değil, aynı anda birçok yerde birden yaşanıyor. Bu olağanüstü günü dikkate değer ayrıntıları feda etmeksizin, zaman dilimlerine bölerek, ileri geri giderek, anlatmaya çabaladım.

Savaşın 6 Ağustos günü başlayan ikinci dönemi de birincisi gibi. Kıyamet bir yerde değil birkaç yerde birden yaşanıyor. Bu günü ve sonrasını da, yine önemli ayrıntıları feda etmeksizin zaman dilimlerine bölerek anlattım.

Ey sevgili gençler!

Bu savaşları, lütfen sabırla, dikkatle, düşüne düşüne okuyunuz. Bunları heyecanlı, kanlı savaş

sahneleri anlatmak için değil, hele savaşı övmek için hiç değil; irade, akıl, buluş, yurtseverlik, milli duruş, bilinç, sebat, kararlılık, inanç, benlik, gerçek kahramanlık, insanlık ve karakter sergisi oldukları için, bir milletin dirilişinin, uyanışının aşamalarını oluşturdukları için anlattım, bilmenizi istedim.

Karşımızdakiler dünyanın dörtte üçüne egemendi. Çok güçlü, çok zengin, çok etkiliydiler.

Atalarımız bu kudreti yendiler.

Bu olağanüstü zaferi hikâye ederken olayları hiç abartmadım. Ucuz kahramanlık hikâyelerine, hamaset edebiyatına, şovence anlatıma hiç yer vermedim. Sahte kahramanlar yaratmadım. Şu var ki belgelerdeki bilgileri sıralayıp aktarmakla yetinmedim. Biraz farklı bir şey yaptım: Askeri tarih kitaplarının ve anıların satır aralarını, arka planlarını hayal etmeye, görmeye, somutlaştırmaya, yaşamaya ve yansıtmaya çalıştım. Tarihin adını vermediği bazı kahramanlara ad verdim. Dikkatten kaçmış bazı olayları öne çıkardım.

Öyle harikalıklar var ki yazarların hayalleri, onların yanında çok soluk kalır. Gerçek kahramanları ve kahramanlıkları anlattım.

Dayandığım kaynakları gösterdim.

Koyu renkli dipnotlar sözcük açıklamalarıdır ya da 'haritaya bakınız' gibi uyarıları içermektedir.

Dipnotlarda genel konularla ilgili kaynakları açıklarken, hepsini değil, ancak başlıcaları belirtmekle yetindim.

Birçok sayfayı, o kan deryası içinde, yarı aç, yarı tok, yurtlarını ve insanlıklarını koruyan kahramanlara duyduğum saygı ve minnet nedeniyle gözlerim yaşara yaşara yazdığımı söylemeliyim.

Diriliş'i yazarken bazı şehitlerin omuzbaşımda durdukları, yazdıklarımı denetledikleri duygusuna kapıldığım çok oldu. Bu nedenle de her satırı, bu duygunun etkisi altında, yanlış olmaması, yanlış

anlamaya yol açmaması için birçok kez elden ve gözden geçirdim.

Karşı yanın kahramanlarını belirtmeyi de ihmal etmedim.

Ayıplarımızı ve başarısızlıklarımızı da gösterdim.

Çanakkale cephe gerisiyle bir bütündür. Dirilişi bir bütün olarak yansıtabilmek için cephe gerisine de yer verdim. Belli başlı olaylara, tartışmalara, etkisi günümüze kadar uzanan akımlara, toplumsal çekişmelere dokundum. Özellikle kadın hareketini yansıtmaya önem verdim. Türk kadın hareketi 19.

yüzyılda başlamış, gelişerek sürmüş, 1914-1918 arasında hızlanıp güçlenmiş, Cumhuriyet'le zafere ulaşmıştır.

Ermeni sorununu, başlıbaşına bir konu olduğu için bu çalışmanın kapsamı dışında tuttum. Birkaç evresine dokunmakla yetindim.

Yoğunluğu sağlamak ya da durumu özetlemek için bazı olayları birleştirdim. Hurafelere değil ama halkın yarattığı menkıbelere yer verdim.

Bazı olayları okuma kolaylığı için gerçeği etkilemeyen küçük eklerle, ayrıntılarla süsledim.

Kitapta adı geçen her başlıca yer, kitabın sonundaki büyük haritada var. Boğaz'la, Gelibolu ve Çanakkale ile ilgili olayları, anlatımları o haritayı izleyerek okumanızı dilerim. Daha ayrıntılı, yakın plan haritalar, krokiler ise kitabın içinde, konuyla ilgili sayfalarda.

Çanakkale olayının doğru anlaşılması için Çanakkale Sava-şı'ndan önceki olayların anlatıldığı

'Başlangıç' bölümünü genişçe tuttum. Özellikle gençlerimize yararlı olmak için açıklamalara yer verdim. Bazı kolay bulunabilir kitaplar da önerdim. Çünkü hayli zihin karıştırıcı kitap var.

Kendi tarihini çarpıtan, abartan, küçülten, yalanlarla kirleten yazarlar, aydınlar yeryüzünde yalnız bizde bulunuyor.

Yalan oldukları besbelli olan bu yazılara inananlar da yazık ki az değil.

Ne utanç verici ve üzücü bir durum.

Gerçeğe saygısı olmayanın hiçbir şeye saygısı olmaz. Aklı olan, hangi amaçla olursa olsun yalan söyleyenden korkar ve uzak durur.

Çanakkale hakkındaki her kitabı okudum diyebilirim. Yararlanamadıklarım ile uyduruklara kaynakçada yer vermedim. Sevgili okuyucularım! Diriliş, üçlemenin ilk kitabı oluyor.

2007 yılı Mayıs ayından 2008 yılı Ocak ayı sonuna kadar sekiz ay içinde bir-iki zorunlu kısa çıkış

dışında evden hiç çıkmadım, kitaba son biçimini vermeye çalıştım.

Diriliş ile sizlere, gurur ve ibret verici olaylarla dolu o unutulmaz, olağanüstü, geleceği hazırlayan büyük dönemin gerçek ve doğru resmini sunmayı amaçladım.

Saygı ve sevgilerimle.

Turgut Özakman

Mart 2008, Ankara tozakman@bilgiyayinevi.com.tr

www.cizgiliforum.com

Başlangıç

27 Temmuz 1914-27 Ekim 1914

25 TEMMUZ 1914, Cumartesi. Sadrazam (Başbakan) Sait Halim Paşa, Sultan Reşat'ın Başkâtibi Ali Fuat Beye masasının önündeki koltuğu gösterdi:

"Buyrun!"

"Teşekkür ederim efendim."

Ali Fuat Bey ellerini kucağında birleştirerek saygıyla koltuğa İlişti. Osmanlı İmparatorluğu'nun ikinci adamının huzurunday-clı. Bir saat kadar önce telefon ederek 'çok önemli ve gizli bir iş için' hemen Sadrazamlığa gelmesini rica etmişti. O da Padişahtan İlin alarak uçar gibi gelmişti. Sadrazamın yüzüne baktı. Sait Halim Paşa'nın yüzü her zamanki gibi donuk, gözlerinin altı çürüktü. Uzun bir sessizlikten sonra, "Beyefendi.-." dedi, "..şimdi söyleyeceğim işi bu aşamada bir Padişah, bir ben, bir de siz bileceksiniz."

Bakışları sertleşti:

"Herhangi bir şekilde duyulursa ikimiz de sorumlu oluruz. Son kurtuluş ümidimiz de biter."

Hırıldayarak bir soluk aldı:

"Önce İtalyanlara, sonra da Balkanlılara yenildik. İki koca ordumuz dört küçük Balkan devletinin askerlerinin önünde dağıldı, bozguna uğradı. Düne kadar birer ilimiz olan bu devletçikler, kısa bir süre içinde bizi yenecek kadar ilerleyip gelişmişler. Bizse uyumuş, daha da gerilemişiz. Bize 'Hasta Adam' diyorlar.1 Hasta değil, çok hastayız. Bizi bu hale düşürenlere lanet olsun! Avrupa bir büyük savaşın eşiğinde. Ordumuz hazır değil. Bir tek müttefikimiz bile yok. Bir dost edinebilmek için yalnız büyük devletlere değil, Yunanistan'a bile yanaştık. Biri bile yüz vermedi."

Bildiği halde, bu acıklı durumu, bu onur kırıcı yalnızlığı en yetkili kimsenin ağzından işitmek Ali Fuat Bey'in içini titretti. Sait Halim Paşa yutkundu:

"Bu görüşmelerden biri sonuç verecek gibi görünüyor. Almanya ile Rusya'ya karşı bir savunma anlaşması yapmak ümidi belirdi. Eğer gerçekleşirse bu anlaşma devletimizin geleceğini kurtaracaktır.

Durumu gizlice Padişahımıza arz ediniz ve görüşmeleri resmi olarak sürdürebilmem için beni yetkilendirmesini sağlayınız."2

Ali Fuat Bey toparlandı:

"Başüstüne efendim. Yetki belgesini bugün imzalatır, getirip takdim ederim."

"Teşekkür ederim." Kalktılar. Bakışları buluştu.

İki namuslu Osmanlının gözleri ümit ve korkuyla yaşardı.

***

Balkan Savaşı Meşrutiyet'in ilanından dört yıl sonra patlak verdi. Dört yıl hızla geçmiş, halk özgürlüğün tadını çıkaramadan ardarda gelen acı olayların içinde kalmış, sorunlar birikmiş, dertler çoğalmış, devlet daha da zayıflamıştı.

Ekim 1912'de küçük Karadağ devletçiği Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etti; savaş Yunanistan, Bulgaristan ve Sırbistan'ın da katılmasıyla büyüdü.

Başkomutan Nazım Paşa iki büyük orduyu savaşa sürdü. Gösteriler, fiyakalı demeçler Türk ordularının bu dört devleti de kısa zamanda hizaya getireceğini düşündürüyordu.

Bunca yıllık koca devlet dört kıytırık devlete yenilecek değildi ya. Büyük devletler küçük Balkan devletleri adına telaşa düştüler. Ama boşuna telaşlandıkları anlaşıldı.

İki büyük ordu da komutanların ve eğitimin yetersizliği dolayısıyla ardarda bozguna uğradı. Batı ordusunun artıkları Arnavutluk'a sığınabildi, öteki ordu İstanbul'un kapısı Çatalca'ya kadar kaçtı. Bu kaçak selini durdurmaya çalışanlar bozgun selinin altında kaldılar.3

Selanik tek kurşun atılmadan Yunanlılara, Kırklareli Bulgarlara teslim edildi. Rumeli ve Ege adaları bütünüyle elden çıktı. Bu, toprağın yüzde otuzu, nüfusun yüzde yirmisi demekti Yanya, İşkodra ve Edirne kuşatma altında direniyordu. İmdada yetişecek kuvvet olmadığı için üçü de yiyecek ve cephane bitince teslim olacaklardı.

500 yılda kazanılan topraklar birkaç hafta içinde yitirilip gitmişti. Orduların birçok topu, cephanesi, yiyeceği, atı, arabası bu küçük devletlerin eline geçti. Birçok esir verildi.4

Bulgar ordusu ilerleyip İstanbul'un burnunun dibine, Çatalca'ya kadar geldi. Çatalca'da toplanan ordu artıkları son bir gayretle Bulgarları durdurdular. O da yorulmuştu zaten, cepheyi zorlamadı.5

Çatalca hattında biriken askerleri bu kez de önce dizanteri, sonra kolera salgını kırmaya başladı.6

Herkes dehşet içindeydi.

Kanuni Sultan Süleyman'ın o büyük, o görkemli, o güçlü, o yenilmez İmparatorluğu, ne olmuştu da gerileye gerileye, küçüle küçüle, sonunda bu yoksul, güçsüz, acıklı duruma düşmüştü?

Dünya tarihinde, Kanuni dönemindeki gibi bir zenginliği, güçlülüğü, gelişmişliği elde ettikten sonra bu zavallı duruma düşmüş bir tek devlet yoktu.

Bu olumsuzluğu yalnız Osmanlı yönetimleri başarmıştı.7

Ordu genel olarak çağdışıydı. Yeni savaş usullerini bilen komutan yok gibiydi. Ordu yekpare değildi.

Çeşitli siyasi ve duygusal akımlar yüzünden, tıpkı halk gibi paramparçaydı. Disiplin zayıf, asker şevksiz, silahlar eskiydi. Donanma Haliç'te, ordu kışlada çürütülmüştü.

Yalnız ordu değil, tüm ülke çağdışıydı. Sanayisiz, yolsuz, yoksul, sağlıksız, eğitimsiz, geri, ilkel bir tarım ülkesi, bir yarı-sömürgeydi. Yeraltı servetleri, yerüstü imkânları, bütün ekonomik kurumlar yabancıların elindeydi.8

Düşkün bir soyluya benziyordu.

Devlet bitmekteydi.

Bunun saklanacak, gizlenecek bir yanı kalmamıştı. Şimdi sorunları çözmeye yönelmek gerekiyordu.

Evlerde, işyerlerinde, derneklerde, kışlalarda, okullarda, kahvelerde çözüm yolları konuşuluyor, gazetelerde, dergilerde tartışılıyordu. Çeşitli kurtuluş reçeteleri ileri sürülmekteydi.

Artık üstünkörü değil, ciddi, köklü, kurtarıcı bir şeyler yapmanın, akıl çağını başlatmanın şart olduğunu anlayanlar günden güne çoğalıyordu.

Dini çok dar ve katı yorumlayan, içtihat kapısını kapanmış sayan, her yeniliğe karşı çıkan, yaygın, kökleşmiş bir anlayış vardı.8a Bu anlayışı yenmek, aşmak, geleneksel temeller üzerine kurulu durgun, kadınsız toplumu uyandırmak, çağın gereklerine açmak gerekiyordu.

Bu tartışmalarla birlikte kadın hareketi de başlamış, dönemin elverdiği hızla gelişiyordu. Öncü hanımlar, 'kadının artık saygı görmesini, eşit haklara sahip olmasını, hayata katılmasını, okuya-bilmesini, çalışabilmesini, peçeden-çarşaftan kurtulmasını' sağlamak için çabalıyor, dernekler kuruyor, toplantılar düzenliyor, dergiler çıkarıyorlardı.9

Erkek ya da kadın ham sofular, en çok kadın hareketinden rahatsızlardı.

Toplum bu çalkantılar içinde gerine gerine, gözlerindeki çapakları sile sile, debelenerek, inleyerek, çatırdayarak, acı çeke çeke yüzlerce yıllık uykudan uyanıyordu.

Bir yandan da sorunlar ve acılar üst üste yığılmaktaydı. Laf boldu ama bir şey yapabilmek için ne hükümette enerji vardı, ne de hazinede para. Yaralılar hastanelere sığmıyor, yüzlerce yıllık köklerinden sökülen, koparılan göçmenler İstanbul'a akıyor, cami avlularına sığınıyorlardı.

İstanbul ölü evi gibiydi.10 Büyük devletlerin Edirne'nin Bulgarlara verilmesi görüşünde oldukları anlaşılmıştı. İşbaşında büyük devletlere boyun eğmeye alışık 80 yaşındaki Sadrazam Kâmil Paşa ve onun çare üretmekten aciz hükümeti vardı. Aydınlar bu hükümete 'darülaceze' adını takmışlardı.

Oysa şartlar dinamik, cesur, kararlı bir yönetim istiyordu. Hükümetin barışı sağlamak için Edirne'yi gözden çıkardığının duyulması bardağı taşıran damla oldu.11

Enver Bey

'Hürriyet kahramanı' diye ünlü Yarbay Enver Bey, hükümeti değiştirmek için bir avuç İttihatçı ile birlikte Sadrazamlığı bastı. Sadrazamı istifaya zorladı.12 İstifayı alıp saraya gitti, Padişahın Mahmut Şevket Paşayı Sadrazamlığa atamasını sağladı.13

İttihat ve Terakki Partisi, Enver Bey'in neredeyse tek başına gerçekleştirdiği bu darbe ile iktidara geldi. 1918 yılı Ekimine kadar iktidarda kalacaktır.14

Öncelikli sorun Edirne'yi geri almaktı

Mahmut Şevket Paşa

Ayrıca evin içini de düzenlemek gerekiyordu. Ne var ki Mahmut Şevket Paşa'da da, İttihatçılarda da, devleti yenileyecek, köklü ve geniş atılımlar yapacak ufuk genişliği ve birikim yoktu.

Orduyu ele almakla yetindiler.

Büyük komutanlar, ordunun yenilenmesi ve çağa uydurulması konusunda kendilerini yeterli bulmadılar. Almanya'dan ordunun yeniden düzenlenmesi ve yeni usullere göre eğitilmesi için bir reform kurulunun gönderilmesi istendi.15 Yenilginin her şeyi unutturan acısı içinde orduyu yabancıların eline teslim etmenin çok pahalıya mal olabileceği düşünülmedi.

Almanya'nın Anadolu, Mezopotamya ve Asya üzerinde hayalleri vardı. İmparator IL Wilhelm bu isteği olumlu karşıladı. Alman hayallerinin gerçekleşmesini kolaylaştıracak çok iyi bir fırsat olarak gördü.

Görüşmeler sürerken, Harbiye Nezareti ve Genelkurmay Başkanlığı da boş durmadı, Balkan Savaşı'ndan çıkarılan derslere dayanarak orduda iyileştirici önlemler almaya başladı. Ordunun ör-gütlenmesi, asker alma usulleri, seferberlik esasları gibi çok önemli konular yeniden düzenlendi, çağa uyduruldu. Ama para yetersizliğinden ancak çok zorunlu sayıda silah ve cephane ısmarlanabildi.16

Birkaç suçlu, yetersiz komutan emekli edildi. Daha köklü bir karar alınması gerekiyordu ama buna cesaret edemediler.

Donanma, eğitmesi için İngiliz Amirali Limpus'a emanet edilecek, havacılığa önem verilecekti.17

Bu iyileştirmeler yapılırken halka bir sessizlik çökmüştü. Görünüşe bakılırsa halkın yenilgiyi içine sindirdiği sanılabilirdi.

Bunun çok yanlış bir sanı olduğu kısa zamanda anlaşıldı.

Barış görüşmelerinde Osmanlı temsilcilerinin itirazlarının da, sızlanmalarının da kabul edilmediği, son taşına kadar Müslüman ve Türk olan Edirne'nin kesin olarak Bulgarlara verildiği öğrenildi. Bu acımasız, haksız, katlanılmaz karar, dünyaya egemen büyük devletlerin ortak dayatmasıydı. Mahmut Şevket Paşa hükümeti de büyük devletler önünde boyun eğerek barış andlaşmasını imzaladı.18

Batılıların 'salibin olan toprak hilale geri dönmez' ilkesi gereğince Edirne sonsuza kadar Bulgarların kalacak demekti.19 Bu haberin, devletinin ve ordusunun aczini öğrenen toplumu yıkması, bitirmesi, sesini soluğunu kesmesi, mücadeleden düşürmesi beklenirdi.

Öyle olmadı.

Batının Türkiye ve Türkler hakkında hiçbir zaman doğru tahmin ve tanıda bulunamayan politikacıları yine şaşırdılar. Haksız karar, beklediklerinin tam tersi sonuç verdi: Müthiş bir millilik, yurtseverlik patlaması oldu!

Milliyetçilik akımı bütün milletleri ve dünya siyasetini etkilemiş, siyasi coğrafyayı değiştirmiş, Almanya, İtalya gibi küçük devletçikler halinde yaşayan milletleri büyük tek devlette birleştirmiş, çok milletli imparatorlukları ise parçalamaya başlamıştı. Bunların ilki Osmanlı İmparatorluğuydu. Balkan milletleri ayaklanarak bağımsızlıklarını kazanmışlar, son olarak Arnavutlar da İmparatorluktan ayrılmışlardı. Araplar bile ayrılıkçı örgütler kurmaktaydılar.

İmparatorlukların son dönemiydi. Milli devletler çağına girilmişti.

Milliyetçilik akımı en son Türkleri etkilemiş, özellikle emperyalizme, Balkan ve Arap ırkçılığına karşı bir tepki olarak büyümüş, kollara ayrılmış, haklı, güzel, yanlış, tehlikeli, her çeşidiyle de yayılmaya başlamıştı.

Devleti kuran, ayakta tutan ve büyük çoğunluk olan Türkler uzun zaman, bölünmeye yol açar kaygısıyla Türk adının kullanıldığı bir dernek kurmaktan bile kaçınmışlardı. Türk milliyetçileri İmparatorluğu sarsan millilik akımları içinde hak ettikleri yeri almaya dikkat ederken, Selçukluların ve Osmanlının dinlere ve ırklara hoşgörülü bakışını korumaya da çalışmaktaydılar.

Ama bazı çevreler Türklerin bu akımın en masum çeşidine bile kapılmasını istemiyor, bunu tehlikeli buluyorlardı.193

Ama artık engellemeleri, durdurmaları mümkün değildi.

Milli duyguları besleyen, coşturan şiirler dilden dile geziyor, marşlar besteleniyor, dil sadeleşiyor, Türk dili ve tarihi hakkında yazılar çevriliyor, yazılıyor, fakültelerde, Türk Ocağında, derneklerde verilen konferanslar dolup taşıyordu.20 Yalnız millet değil, bütün unutulmuş, unutturulmuş

önderleri, kahramanları, bilgeleri, ozanları ile Türk tarihi de canlanıyordu. Türklük, devşirme, dönme yöneticilerin, levantenlerin, büyük devletlerin, milli duygudan ve bilinçten yoksun Osmanlı aydınlarının, Arapçıların, ümmetçilerin yüzlerce yıllık çabalarını yırtarak, dağıtarak, bir yeraltı ırmağının yeryüzüne fışkırması gibi gürleyerek, yeniden doğuyordu.

Bu hava özellikle İstanbul çevresindeki kışlaları da sarmıştı. Asker bu yeni ruhla eğitiliyordu.21

Türk, Dede Korkut ocağından gelme aksakalların, bilgelerin ve ozanların yardımıyla unuttuğu kimliğini, benliğini buluyor, tarihine sahip çıkıyordu. Çok eski, büyük, geniş, olağanüstü maceralar yaşamış, uzun yollar aşmış, devletler kurmuş bir millet olduğunu algılıyor, bir kimlik ve duruş

kazanıyordu.

Milli duygu milli bilince dönüşüyordu.213

Kadın da evden dışarı çıkmıştı. Yardım ve eğitim dernekleri kuruyor, özel okullar açıyor, dergiler çıkarıyor, toplantılar yapıyordu. Artık hiçbir güç onu yeniden eve kapatamazdı.

O günlerde şaşırtıcı bir olay oldu: Pelerinli siyah çarşafları, topuklu rugan ayakkabıları, uzun, beyaz eldivenleri, buğu gibi peçeleri ile üç İstanbul hanımı Türk Ocağındaki bir konferansı dinlemeye geldiler. Hayal gibi geçip bir köşeye oturdular. Büyük bir saygı ve dikkatle konuşmacıyı dinlediler.

Bunlar Nezihe Muhittin Hanım'la kendi gibi yürekli iki hanım arkadaşıydı.22

Birçok erkeğin şaşkınlıktan dili tutuldu. Bugüne kadar böyle bir durumla hiç karşılaşılmamış, kadınların bir erkek toplantısına katıldıkları hiç görülmemişti.

Hayata her gün bir yeniliğin eklendiği o büyük değişim dönemi yaşanıyordu.23

31 Mart gericilik ayaklanmasının arkasındaki eylemci kara anlayış sindirilmişse de yok edilememişti.

31 Mart artıkları gizli gizli biraraya geldiler. Milli patlayış hepsini ürkütmüştü. Kadınların uyanışı da rahatsız ediyordu. Bu gidişi durdurmak şarttı. Hazır Edirne'nin elden çıkması gibi harekete geçmek için iyi bir bahane de vardı. Sonunda korkunç bir karara vardılar: Bu gidişin sorumlusu olan İttihatçı liderleri öldürmek! Geniş, ayrıntılı bir hazırlık yapıldı. Amaç İttihatçıları siyasi hayattan silmek, kendi anlayışları doğrultusunda bir hükümet ve düzen kurulmasını sağlamaktı.

Vakit yitirmeksizin eyleme geçildi.

İlk olarak 12 Haziran 1913 günü, Sadrazam Mahmut Şevket Paşa arabasıyla Beyazıt Meydanından geçerken, çok ustaca bir düzenle durduruldu ve öldürüldü. İz bırakmadan kaçacaklardı. Plan bu dikkatle hazırlanmıştı. Ama suikastçılardan biri yakalandı ve konuştu.

Suçluların çoğu ele geçti, birkaçı yurtdışına kaçtı, geniş tutuklamalar yapıldı, darağaçları kuruldu.

Hürriyet ve İtilaf Partisi sustu, kimi yurtdışına gitti, kimi sürüldü, çoğu sindi. Politik hayat denetim altına alındı.24

Sait Halim Paşa Sadrazam oldu. Kültürlü, olgun, efendi bir insan, Mısır asıllı dürüst bir Osmanlı, yumuşak bir devlet adamıydı. Bu büyük çalkantıdan sonra ihtiyaç duyulan sakinliği sağlayacağı umuluyordu. Barışın sürmesini güven altına almak için Ege'de ve Karadeniz'de Yunan ve Rus donanmalarına karşı dengeyi korumak gerekiyordu. Bu amaçla İngiltere'ye iki modern savaş gemisi ısmarlanmasına karar verildi. Gemilerin bedeli 7 milyon lira tutuyordu. Hazinede ilk taksiti ödeyebilecek kadar bile para yoktu. Donanma Cemiyeti aracılığı ile halktan yardım istendi.

Bu istek büyük heyecan uyandırdı. Yeni bir yenilgi onursuzluğu ve acısı yaşamak istemeyen halk harekete geçti. Ortam zaten hazırdı. Heyecan köpürerek, dalga dalga yayıldı.

Parası olanlar para veriyordu. Birçok kadın mücevherlerini verdi. Elleri dar olanlar ve yoksullar da bu heyecan verici hareketin dışında kalmadılar. Kimi çeyizini armağan etti, kimi kefen parasını bağışladı, kimi dilenip verdi. Öğrenciler yayan yürüdüler, yavan ekmek yediler, küçücük harçlıklarını bu büyük özveriye kattılar.

Tarihin yazık ki adını kaydetmediği kimsesiz, yoksul bir kadın da unutulmayacak bir kahramanlık yaptı. Beyoğlu berberlerinin peruka (takma saç) yapmak için parasıyla saç aradıklarını duymuştu.

Müslüman Türklerde kadınlar genellikle saçlarını kesmez, kesenlere iyi gözle bakılmazdı. Ama uzun saçından başka varlığı yoktu. Cepheden gelen yaralıları, iniltileri kesilmeyen göçmenleri, caddelerden yenilginin utancı içinde başları eğik geçen namuslu subayları düşündü. Günahsa günaha girmeyi, ayıplanmayı, hor görülmeyi, çirkin olmayı göze aldı, o kadar sevdiği saçlarını ağlaya ağlaya dibinden kesti. Rum berbere sattı, aldığı üç kuruşu koşa koşa Donanma Cemiyeti'ne yetiştirdi.

Olay duyulup yayıldı.

Birçok kimsesiz kadın, yoksul kız da saçlarını satıp aldıkları parayı Donanma Cemiyeti'ne helal ettiler. Halk yüzlerce yıllık durgunluğu üzerinden atmıştı. Bir milli heyecanı paylaşıyordu. Hiçlikten birey olmaya yükseliyorlardı.

Sultan Osman ve Reşadiye adı verilen savaş gemileri sipariş edildi.25

Türkleri kızdıran barış andlaşması, Balkan Devletlerini de memnun etmemişti. Adım adım gelişen anlaşmazlık kördüğüm oldu. Yunanlılar, Sırplar ve Romenler, Bulgarlarla savaşa tutuştular.

Bu bir fırsattı.

Hükümet lanetli barış andlaşmasını çiğnemeyi göze aldı. Büyük devletlerin tehditlerine kulak asmadı. Büyük devletlerin alttan aldıkça azdıklarını öğrenmişlerdi. Ordu can havliyle ileri atıldı, Meriç nehrine kadar bütün Trakya'yı, Rumeli'nden kalan son yadigâr Edirne'yi geri aldı. Bazı özel birlikler Meric'in batısına da geçtiler.26

Çatalca ve Gelibolu Kolorduları Edirne'ye birlikte girmişlerdi. Çatalca Kolordusunun öncü birliğinin başında Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Enver Bey, Gelibolu Kolordusunun öncü birliğinde de Kolordu Kurmay Başkanı Yarbay Fethi Okyar ve Harekât Şubesi Müdürü Binbaşı M. Kemal vardı.

İttihatçı yönetim kendi liderleri dışındaki kimselerin ün kazanmasına izin vermezdi. Bu kez de böyle oldu. Yarbay Enver Bey Edirne Fatihi olarak parlatıldı. Başka hiç kimsenin adı anılmadı. Enver Bey'in ünü iyice yayıldı. Herkesin tanıdığı, saydığı bir milli kahraman oldu.

Fethi Bey elçi, M. Kemal ataşemiliter olarak Sofya'ya atanarak göz önünden uzaklaştırıldılar.27

Edirne'nin alınışı, bütün yurdu düğün evine çevirdi. Büyük devletler bu oldubittiyi kabul etmek zorunda kaldılar. İlk kez salibe geçmiş bir toprak hilale geri dönmüştü. Bu olay İttihatçı liderlerde eski toprakları geri alma hevesi uyandıracaktı.

Bu günlerde, şartların zorlaması sonucu İstanbul'da Kız Öğretmen Okulu açılmıştı. Alınacak öğrenci sayısı sadece 28 kişiydi. 300 kız başvurdu. Kadınlar Dünyası adlı dergi bu günü özetle şöyle anlatacaktı:

"Bugün okul mahşer halini aldı. Anneler, yöneticilerin, öğretmenlerin ayaklarına kapanarak çocuklarının okula kabul edilmesi için yalvarıyorlar. Anladık ki millet uyanmıştır, okumanın değerini anlıyor, okumak için açılan kapıya hücum ediyor ama devlet uyuyor."29

Bu başvuru patlaması, uyuyan devleti uyandıracak, bazı olumlu adımlar atmasına neden olacaktı. Bu konudaki en önemli olay 7 Şubat 1914 günü yaşanacaktır.

O önemli güne birkaç aşamadan geçilerek üç ay sonra ulaşılacaktı.

Alman Reform Kurulu Başkanı Tümgeneral Liman von San-ders ve kurulun ilk üyeleri 1913 Aralık ayında İstanbul'a geldiler.29

Türk subayları tarafından saygı ve ümitle karşılandılar. Çünkü kimse bir daha Balkan Savaşı'ndaki o utanılacak durumlara düşmek istemiyordu. Çoğunluk yoğun bir çalışmaya razıydı. Türk kurmaylar, ordunun yeni usulleri öğrenmesi ve kendine gelebilmesi için en az iki yıla ihtiyaç olduğunu hesaplamışlardı. Bir savaş olasılığı bulunmadığına göre zaman bakımından sorun yoktu. Gerekirse üç yıl, dört yıl çalışılır, sağlam, modern bir ordu kurulurdu.

Liman von Sanders

Sorun, komuta ve subay kadrosundaydı. Turşusu çıkmış, bilgisiz, yenilgi arsızı olmuş paşalar, partici, uzlaşmaz, tembel, disiplinsiz, korkak subaylar ile orduda duygu ve düşünce birliği nasıl sağlanacak, silah arkadaşlığı ve disiplin nasıl kurulacak, bu döküntü ordu nasıl düzeltilecekti? Bu soruna bir çözüm bulmak gerekti. Yazık ki böyle geniş bir temizlik yapmayı göze alacak hiç kimse yoktu.30

Liman von Sanders önce Ordular Genel Müfettişi oldu. Sonra 1. Ordu Komutanlığına getirilecektir.

Osmanlı üniforması ve kalpak giydi. Liman Paşa diye anılmaya başlandı.

Ülkesinde bir süvari tümeni komutanıydı. Hiçbir savaşa katılmamış, tümenden yukarı bir birliğe komuta etmemişti. Astlarına danışmayan, söz hakkı tanımayan, inatçı, sert Prusya anlayışıyla yetişmişti.

Birlikleri, okulları denetlemeye koyuldu. Sert, kırıcı davranıyordu. Herkesten bir Alman gibi davranmasını istiyordu. Kabalığından Alman subaylar da şikâyetçiydi. İncitici söz ve davranışları Türk subayları daha da milliyetçi yapmaktaydı. Ordunun bir felaketten yeni çıktığını anımsatan, daha anlayışlı davranmasını tavsiye eden Alman Büyükelçisini önemsemedi, kırıcı üslubunu korudu.

Zamanla başta Büyükelçi, neredeyse herkesle anlaşmazlığa düşecek ama disiplini ve çalışkanlığı ile görebildiği birliklere oldukça yararı dokunacaktı.

İttihat ve Terakki yönetimi de bu arada boş durmadı. Partinin üç liderinden biri olan Enver Bey'i de hükümete katmak için harekete geçti.

Enver Bey bir ay içinde iki kez terfi ettirilerek 'paşa', sonra da Harbiye Nazırı ve Genelkurmay Başkanı yapıldı.31

Bu sırada 34 yaşındaydı. Göbekli, sakallı, geri kafalı, gösterişçi paşalardan, cahil komutanlardan bunalmış olan genç subaylar Enver Paşayı sevinçle karşıladılar.

Enver Paşa gençlerin sevincini boşa çıkarmayacaktı.

Enver Paşa

Liman Paşa Enver Paşayı ataşemiliter olduğu sırada Almanya'da bir manevrada görmüştü. Terbiyeli, saygılı, alçakgönüllü genç bir subaydı. Alman ve Almanya hayranı olarak tanınıyordu. Bu genç Paşayı kolay yöneteceği umuduna kapıldı. Genç Paşa Alman hayranıydı ama kendine de hayrandı, hatta

kendine daha çok hayrandı. Liman Paşa bunu çabuk anladı. Ordu ile ilgili her önemli karar için, anlaşma gereği Liman Paşa'nın onayının alınması gerekiyordu. Enver Paşa göreve başladığı gün Liman Paşaya bir nezaket ziyareti yapmakla yetindi. Sonra Harbiye Nezaretindeki ilgilileri topladı.

Emrini verdi. Büyük temizlik başladı.

Yaklaşık 1.300 beceriksiz, yetersiz, ordunun birliğini bozan paşayı ve subayı bir kalemde ordudan attı.32 Rütbeler konusunda yapılmış farklı işlemleri düzeltti, adaleti sağladı.

Kimsenin hayal bile edemediği çok önemli bir olay, bir devrimdi bu. Ordu birdenbire gençleşti, dinçleşti, siyasetten arındı. Yeni bir ordu oldu. Tümen komutanlıklarına göbekli, gerdanlı, sakallı, çağdışı paşalar yerine tığ gibi kurmay yarbaylar, albaylar geldi.

Bu büyük olayın onayı alınmadan yapılmış olmasına itiraz eden Liman Paşa, o nazik, masum yüzlü, konuşurken kızaran Enver Paşa'nın bir başka yüzünü daha gördü: Verdiği kararı tartışmıyor, bir itiraz halinde sesi bir kılıç gibi keskinleşiyor, gözleri ateş topuna dönüyordu.

Liman Paşa geri adım attı. Enver Paşa ile çok dikkatli olmak gerektiğini anladı. Tekin değildi bu Paşa.

İsmail Hakkı Baltacıoğlu

Eğitim alanındaki önemli olayın vakti gelmişti.

Genç öğretim üyelerinden İsmail Hakkı Baltacıoğlu, üniversite yönetimine beklenmedik bir öneride bulundu. Üniversitenin kadınlara da borcu olduğunu söyleyerek bazı günler yalnız kadınlara yönelik eğitim amaçlı konferanslar düzenlenmesini istedi. Birkaç yaşlı başlı, alaturka hoca isyan etti. Böyle zıpçıktı bir öneriye ne gerek vardı? Kadınları azdırmaktan başka ne işe yarayacaktı? Zaten üç kadın bile gelmezdi.

Feryatlar sona erince Dr. Besim Ömer Paşa söz aldı, "Bu çok uygarca, insanca, hakça bir öneri.." dedi.

"..Bu öneriyi reddedemem. Annemden, kız kardeşimden, eşimden, hastalarımdan, dünyaya gelme-lerine yardımcı olduğum kız çocuklardan utanırım."

Paşa ünlü bir doktor, çok saygın bir hocaydı. Öneriyi destekleyenler çoğaldı. Karşı çıkanlar azınlıkta kalınca homurdanarak sustular. Bir deneme yapılması kabul edildi.

Gazetelere, kadın derneklerine ve dergilerine, haftada dört gün yalnız kadınlar için konferanslar düzenlendiği bildirildi. İlk konferans 7 Şubat 1914'te saat 14.00'te üniversitenin konferans salonunda verilecekti. Haber büyük ilgi topladı.

Kadınlar gelecekler miydi?

Kaç kadın gelecekti?

Ünlü kadınlardan kimler katılırdı?

Bu etkinlik sürebilir miydi? Acaba bağnazlar tepki gösterirler miydi? Kimsenin hanımları rahatsız etmemesi için üniversite binasının yolunda, önünde ve içinde ciddi güvenlik önlemleri alındı.

Gelenlere üniversitenin yaşlı hademeleri yol gösterecekti.

Besim Ömer Paşa

Saat bir buçukta konferans salonu dolmaya başladı. Hepsi çarşaflıydı. İstanbul hanımlarına özgü başlık, pelerin ve etekten oluşan son moda, zarif çarşaf çoğunluktaydı. Tabii hepsi peçeliydi.

Romancılar, şairler, yazarlar, dernekçiler, yaşlılar, gençler, zenginler, orta halliler, hatta zorlukla geçinenler gelmekteydi. Saat ikiye doğru Talat Paşa'nın eşi Hayriye Hanım da geldi. Saat ikiydi.

700 kişilik salon dolmuştu. İlk konferansı verecek olan Besim Ömer Paşa kulisten salona bakınca heyecanlandı. Bu kadar büyük ilgi olacağını tahmin etmemişti. Ceketini ilikleyip sahnede ilerledi, kürsünün yanına geldi. Saygıyla eğilip hanımları selamladı. Büyük bir alkış koptu.

Paşa kürsüye geçip konuşmaya başlayınca ön sıradaki birkaç hanım büyük bir doğallıkla peçelerini açtılar. Onları yakınlarındaki hanımlar izledi. Bunlar doktorun hastalarıydı. Hareket büyük bir hızla yayılıp genişledi. Bütün salonu kapladı. Uzun zaman Paris'te kalmasına, sık sık kaçgöçün kalktığı ortamlarda bulunmasına rağmen Besim Ömer Paşa bu ânı unutamayacaktı. Sanki birdenbire sihirli bir rüzgâr esmiş ve ardarda yüzlerce ay çiçeği açmıştı.

Bu konferanslar bahara kadar sürecek, salon her zaman dolacak, bu durum üniversite yönetimini önemli bir karar almaya zorlayacaktı:

Kız üniversitesi açmak.

Bu devrim sonbaharda gerçekleşecekti.33

Enver Paşanın gelmesi Genelkurmay Başkanlığındaki Türk kurmayları da sevince boğmuştu. Çoğu Enver Paşa'nın silah, savaş, örgüt, eylem, ülkü arkadaşıydı. Enver Paşanın çok ahlaklı ve cesur olduğunu iyi bilir, yurtseverliğine bütün yürekleriyle inanırlardı.

Ama sevinçleri kursaklarında kalacaktı.

Enver Paşanın Alman hayranlığı etkisini göstermeye başladı. Genelkurmay 2. Başkanlığına Bronsart von Shellendorf'u atadı. Bronsart Paşa'nın yanına yardımcı olarak da yakın arkadaşı Albay Hafız Hakkı Bey'i verdi.

Enver Paşa ayrıntıyla, hesapla kitapla, cetvelle pergelle uğraşmaktan hoşlanmadığı için demek ki Genelkurmay Başkanlığını asıl Bronsart Paşa yürütecekti.

Genelkurmay şubelerine de üst amir olarak Liman Paşa'nın tavsiye ettiği Almanları getirdi. Enver Paşa geldi diye sevinen şube müdürü Türk subaylar, bu Almanların emrine girdiler. Orduyla ilgili her bilgi Almanlara açıldı. Devletin gizli kapaklı bir yanı kalmadı. Osmanlı Genelkurmayı, Berlin'deki Genelkurmayın İstanbul şubesi gibi oldu.

Bu olay Genelkurmaydaki Türk kurmayları çok tedirgin etmişti. Enver Paşa tepkileri hiç umursamadı, "Mahmut Şevket Paşa'nın imzaladığı anlaşmayı uyguluyorum" deyip kestirip attı.

Enver Paşanın tehlikeli yanları ağır ağır ortaya çıkmaya başlamıştı.

İki sınıf arkadaşı, Kurmay Binbaşı İsmet İnönü ve Kurmay Binbaşı Kâzım Karabekir akşam Genelkurmaydan birlikte çıktılar, kalabalık olmayan bir pastahaneye girip oturdular. İkisi de Genelkurmayda şube müdürüydü. Bu tatsız gelişme canlarını sıkmıştı. Uzun uzun dertleştiler.

Genelkurmaydaki bu onur kırıcı yeni durumdan bir süre olsun uzaklaşmak iyi olacaktı. Yıllardan beri bir gün bile tatil yapmadan çalışmışlardı. Avrupa gezisine çıkmayı kararlaştırdılar. İsmet Bey bu vesile ile doktorlara ağırlaşan kulağını da gösterecekti. İstihbarat Şubesi Müdürü olan Karabekir de yarı görev yarı izinle geziye katılmayı sağladı.

Birkaç gün sonra akılları Türkiye'de kalarak trenle Sirkeci'den hareket ettiler.

Aynı gün Doğu Ekspresinden Sirkeciye önemli biri indi, sade bir törenle karşılandı: Gelen Fransız tiyatro dünyasının en önemli isimlerinden Mösyö Antoine'dı. Belediye Başkanı Cemil Topuzlu Paşa tarafından bir konservatuar kurması için çağrılmıştı.

Böylece tiyatro ciddi bir nitelik kazanacak diye düşünülüyordu.34 Basın genel olarak bu olayı destekleyecektir. Tabii her zaman olduğu gibi "Sanata gelene kadar sırada yapılması gerekli daha önemli işler var" diye bu güzel girişime karşı çıkanlar oldu. Gerçekten yapılacak pek çok iş vardı.

Mesela Osmanlı İmparatorluğunun 450 yıllık başkenti İstanbul pislik içinde yüzmekteydi. Bir metre kanalizasyon bile yoktu. Sokakların ortasından çirkef suları akıyordu.35 Fakat sanat da gerekliydi.

Cemil Paşa bir toplumun ilkellikten kurtulmasında 'birlikte izlenilen sanatların' büyük yararı ol-duğunu iyi biliyordu.

Darülbedayi adı verilen kurum, okul ve sahne bölümlerinden oluşacaktı. Temmuz ayı sonunda başvuranlar arasında seçme sınavları yapılacağı ilan edildi. 197 kişi başvurdu. Başvuran birkaç Türk kızı Müslüman oldukları için sınava alınmadılar. Türk kızlarından biri diretti:

"Ama niçin?"

Sınav kurulundan biri gülerek "Peçeyle tiyatro olmaz da ondan kızım" dedi. Genç kız bütün Müslüman hanımlar gibi peçeliydi. Mösyö Antoine sahneyi merakla izliyordu. Dimdik duran genç kız hiç sesini çıkarmadı, çok zarif bir el hareketi ile peçesini açıverdi.

Odaya bomba düşmüş gibi oldu.

Çok güzel bir yüz. İki harika göz. Delici, hesap soran, meydan okuyan bakışlar.

"İşte yüzümü açtım, ne deprem oldu, ne ateş yağdı, ne salgın hastalık çıktı. Yüzümüzü peçeyle örtmemiz için dini bir zorunluk var mı? Hayır. Anadolu'da kadınlar peçeli mi? Peçeyle tarla sürülür, üzüm toplanır, inek sağılır, odun taşınır mı? Bu durum şehir bağnazlarının yarattığı, zorladığı, savunduğu bir görenek. Sizler bunun yanlışlığını, dayanaksızlığını görüyor ama kılınızı bile kı-

pırdatmıyorsunuz, böyle gelmiş böyle gitsin diyorsunuz. Bizi toplumdan uzak utuyor, umacı gibi gezdiriyorsunuz. Yazıklar olsun! Ama bilin ki bu böyle gitmeyecek!"

Döndü, çarşafının eteklerini havalandırarak çıkıp gitti.

Kurul üyeleri bakıştılar ve anlaştılar. En iyisi bu olayı olmamış saymaktı. Sıradaki adayı çağırdılar.

Sonuçta 8 Ermeni hanım, (>3 erkek başarılı oldu. Erkekler arasında Muhsin Ertuğrul birinci gelmişti.36

Konservatuar sonbaharda eğitime başlayacaktı.

Bu sırada Roma'da Kadınlar Kongresi toplanmış, Kongreye Türkiye'den hiçbir kadın katılmamıştı.

İkdam gazetesi bu durumu belirtince Nimet Cemil Hanım Kadınlar Dünyası'nda bir acı açıklama yayımladı. Özetle şöyle yazıyordu:

"O Kongreye gidecek bir Türk kadını ne diyecekti? Herhalde şöyle bir konuşma yapacaktı:

'Hanımlar, sizin sahip olduğunuz hakların yarısı bize verilmiş olsa biz kendimizi bahtiyar sayar, şikâyet etmeyi hatırımıza bile getirmeyiz. Siz haklarınızı genişletmeye çalışıyorsunuz. Biz en basit hakları kazanmak için didiniyoruz. Biz hayat hakkı için çırpınıyoruz.

Bizde kız okulları erkek okullarının onda biridir. Kadınlarımızın yüzde doksanı hiç eğitim görmemiştir. Bizde kadın, erkeksiz yaşamaz, yalnız bir kadın ev kiralayamaz. Geçinmek için çalışma imkânı yoktur. Bizde kadını kocası dilediği anda, nedensiz olarak boşayıp kapı dışarı edebilir. Bizde kadın sokakta, mesire yerlerinde peçe altında, kimliği bilinmez koyun sürüsü gibi gezer. Bizde kadın eşiyle birlikte bir lokantada oturup yemek yiyemez, birlikte bir ziyafete iştirak edemez. Tiyatroda, vapurda, tramvayda eşiyle birlikte oturamaz. Sokakta eşinin koluna girip yürüyemez, birkaç adım arkasından yürür...'

Lakin konuşma buraya geldiği zaman Kongre üyeleri şüphesiz ayağa kalkacak, öfke ve nefretle,

'Behey kadın, senin burada ne işin var? Siz daha insan haklarını elde edememişiniz, bizimle kadın hakları için görüşmeye nasıl geliyorsunuz?' diyecekler ve herhalde hanımı kapı dışarı edeceklerdir."363

1914 yılında kadının durumu böyleydi.

İsmet ve Kâzım Beyler, çok tutumlu davranarak, Viyana, Münih, Berlin ve Paris'i gezdiler, görülmeye değer her yeri görmeye çalıştılar, tiyatroya, operaya gittiler, çevreyi, insanları dikkatle gözlemlediler.

Kendi ülkelerinin durumu ile bu zengin, güzel, temiz, kalabalık şehirlerin temsil ettiği uygarlık arasındaki büyük, çarpıcı fark, ikisini de mahzunlaştırdı. En çok da kadınların toplum hayatındaki yeri etkiledi. Kadın her alanda vardı ve insanlar yaşama sevinci içindeydiler.

Bu ileri, renkli, özgür hayatı aşağılık duygusuna kapılmadan ama imrenerek izliyorlardı.

İngiltere'de yapılmakta olan gemilerin teslim zamanı yaklaşmış, Binbaşı Rauf Orbay'ın başkanlığındaki 1.200 denizci İngiltere'ye gelmişti. Bu gemilerin katılımıyla donanma büyük güç kazanmış olacaktı. İki arkadaş bu hayalin mutluluğu içindeyken uğursuz bir olay oldu. Bir Sırplı, 28

Haziran 1914 günü, Avusturya-Macaristan Veliahtı ile eşini Saray Bosna'da öldürdü.

Haber Avrupa'da bomba gibi patladı.

İsmet ve Kâzım Beyler yurda döndüler.

Olaylar büyük bir savaşa doğru akmaya başladı. Çünkü genelde dünyayı, özelde Osmanlı Devletinin topraklarını paylaşma konusunda çıkan ciddi anlaşmazlıklar büyük devletleri iki düşman kampa ayırmıştı:

Bir yanda İngiltere, Fransa ve Rusya vardı, öte yanda Almanya, Avusturya-Macaristan ve İtalya.

İki kamp da anlaşmazlıkları savaşla çözüp bitirmek için fırsat kollamaktaydı. Kaç zamandır bunun için hazırlık yapıyorlardı.

Fırsat ayaklarına gelmişti.

Savaş tamtamları, hazırlıklar, güç gösterileri, Rusya'nın kuşku verici tavırları, Osmanlı hükümetini çok tedirgin etti, alınan bazı bilgiler bu kuşkuyu korkuya dönüştürdü.

Rusya'ya karşı bir savunma, dostluk anlaşması yapabilmek, en azından bir güvence alabilmek için büyük devletler ile temas edildi, bir sonuç alınamadı. Almanya bile ümit vermemişti.

Almanya, ordusu sürekli yenilen, sanayisiz, yolsuz, parasız, geri kalmış, çağdışı Osmanlı Devletiyle anlaşma yapmayı tehlikeli bulmakta, Osmanlı Devletinin kendisi için yük ve sorun olacağını düşünmekteydi. İmparator konuyla ilgilenene kadar Alman Büyükelçisi, Sadrazam Sait Halim Paşayı oyalamıştı.

İmparator Osmanlıdan yararlanılabileceğini söyleyince, Büyükelçi resmi görüşmelere başlayabileceklerini Sadrazama bildirdi.

***

Başkâtip Ali Fuat Bey Padişahın imzaladığı yetki belgesini öğleden sonra Sadrazam Sait Halim Paşaya getirip saygı ile verdi. Sait Halim Paşa da Alman Büyükelçisini resmi görüşmelere başlamak üzere akşam Yeniköy'deki yalısına çağırdı.37

Görüşmeler gizli olarak başladı. Hükümet Rusya'ya karşı korunmak istiyordu. Almanya ise bir savaş

durumunda Osmanlı ordusunun yönetimine Reform Kurulu Başkanının katılmasını öneriyordu. Bu hususlar karşılıklı kabul edilince görüşme sürdü. Görüşmelerin başlamasından yalnız Enver ve Talat Paşalar ile Meclis Başkanı Halil Menteş haberliydi. Çalışmalar ilerleyince Cemal Paşa ile Maliye Bakanı Cavit Bey'in de bilgisi oldu.38

Olayı en son Padişah öğrenecektir.

Sultan Reşat babacan, tonton, kibar, yaşlı biriydi. Ömrünce tahta çıkmayı hayal etmiş, II.

Abdülhamit'in tahttan indirilmesi üzerine hayali gerçekleşmişti. Artık tek isteği vardı: Tahttan indi-rilmemek. Onun için İttihatçılarla iyi geçinmeye çok dikkat ediyor, sorun çıkarmıyordu. Bu adamların şakaya gelmediklerini anlamıştı.

28 Temmuz günü dünyayı değiştirecek olan büyük savaşın ilk yangını patlak verdi: Avusturya Sırbistan'ın başkenti Belgrad'ı bombaladı.

Rusya'nın Slav dayanışmasını göstermek için Avusturya-Macaristan'a saldırması bekleniyordu.

Almanya ön aldı ve Rusya'ya saldırdı. Alman-Rus savaşı başladı. Avusturya-Macaristan da az sonra Rusya'ya savaş ilan etti.39

Genişleyen savaş Almanya'yı Türk ordusunu dikkate almaya zorladı. Bu orduyu özellikle Balkan Savaşı'na bakarak aciz, zayıf, yetersiz bulmaktaydılar. Ama gerektiğinde can deposu olarak kullanılabilir, verilecek bazı ödevleri yapabilir diye düşünmeye başladılar.

Alman Başbakanı Büyükelçiye son olarak şu talimatı verdi:

"Türkiye bu savaşta Rusya'ya karşı ciddi bir harekete girişmeyecekse anlaşmayı imzalamayınız!"*0

Sadrazam ve üç İttihatçı Paşa buna söz verdiler.41 Bunun anlamı Alman çıkarları için gerektiğinde Türkler feda edilecekti.

Oysa ordu bir savaşa katılacak durumda değildi. Yaralar henüz sarılmamış, Balkan Savaşı'nda boşalmış erzak depoları doldurulmamış, silahlar yenilenmemiş, cephane yetişmemiş, ikmal örgütü, yollar, sağlık işleri tamamlanmamıştı. Boğazların savunmasını düşünmeye sıra gelmemişti. Savaş

eğitimi daha başlamamıştı bile.

Deneyli kurmaylar durumu şöyle özetliyorlardı: "Savaş için hazırlıklı değiliz. Girersek yalnız yenilmeyiz, biteriz."

Karabekir Avrupa izlenimlerini anlatırken, erken bir savaştan korktuklarını da söyleyince, Enver Paşa sertleşti:

"Ordunun durumunu siz biliyorsunuz da ben bilmiyor muyum? Sizinki kuruntu. Savaşa girecek değiliz. Yeter ki biri bize saldırmasın."

Almanya'ya verilen sözü bilmeyen Karabekir rahatladı. Enver Paşa'nın yalan söyleyeceği aklının ucundan bile geçmezdi. Kaygı duyan arkadaşlarını yatıştırdı.

Anlaşma kesinleşmiş, 2 Ağustos Pazar akşamı gizlice imzalanması kararlaştırılmıştı.

Savaşın yayılacağı anlaşılıyordu. Hükümet önlem olarak 2 Ağustos Pazar gündüz toplanıp seferberlik kararı aldı. Sıkıyönetim ilan edildi. İki de yasa çıkarıldı: Lise mezunları ile üniversite, yüksekokul ve bazı medreselerin öğrencileri yedek subay olacak, yedi gün içinde başvurmayanlar kaçak sayılarak

kurşuna dizilecekti. Meclis Aralık ayına kadar tatile sokuldu.42 Basına ve telgraf haberleşmesine sansür kondu.

Harbiye Nazırı ve Genelkurmay Başkanı Enver Paşa, ek olarak Başkomutan da oldu.43

Hükümetin yaklaşımı 'silahlı tarafsızlık' olarak açıklandı.

Her iki Boğaza iki sıra mayın döşendi. Ticaret gemileri kılavuz gemilerin yardımıyla mayın hatlarında bırakılmış boşluklardan geçeceklerdi.

Gün baş döndürücü bir yoğunluk içinde geçti.

Akşam, Sadrazam Sait Halim Paşa ile Almanya Büyükelçisi Baron Hans von Wangenheim 8 maddelik gizli ittifak anlaşmasını Yeniköy'deki yalıda imzaladılar.44 Böylece Osmanlı Devleti, yazgısını, Türkiye üzerinde gözü olan Almanya'nın yazgısına bağlamış oldu.

Alman Büyükelçisi

Baron von Wangenheim

Enver Paşa ve Naciye Sultan, yaz olduğu için Naciye Sultanın Kuruçeşme'deki yalısında oturuyorlardı. Talat, Enver ve Cemal Paşalar gizli imza töreninden sonra olayın tadını çıkarmak için Kuruçeşme'deki yalıya geldiler. Erkekler bölümüne geçtiler.

Anlaşmanın imzalanması üçünü de çok ferahlatmıştı. Almanya'nın askeri kudretine büyük güven duyuyorlardı. Rusya tehlike olmaktan çıkmıştı. Almanya onu kısa zamanda çökertir, savaş dışı bırakırdı.

Talat ve Cemal Paşalar ceketlerini çıkarttılar. Enver Paşa yakasını gevşetti. Börekler, çörekler ve çaylar geldi. Koltuklara yayıldılar, ayaklarını uzattılar, ay ışığında pırıldayan Boğaza bakarak engin hayallere daldılar.

Büyük bir fırsat belirmişti. Alman rızası ve desteği ile Rumeli'yi, Anadolu kıyısındaki Ege adalarını, belki Mısır'ı bile geri alabilir, devleti eski görkemine kavuşturabilirlerdi. Hatta Libya, Tunus ve Cezayir'le birleşerek büyük İslam İmparatorluğunu ya da Doğuya açılarak Azerbaycan, Kafkasya, Hazar'ı da aşıp

Enver, Talat ve Cemal Paşalar

Türkistan'la birleşerek Büyük Turan İmparatorluğunu kurabilir, birkaç yıldır konuşulan, tartışılan bu rüyaları gerçek yapabilirlerdi. Daha başka rüyaları da vardı. Yoksulluğu, cahilliği yenecek, ekonomiyi millileştirecek, sanayileşmeyi başlatacaklardı.45

Cemal Paşa coşkuyla sordu:

"Ya kapitülasyonlar?"

Talat ve Enver Paşalar avazları çıktığı kadar bağırdılar: "Kaldıracağız!"

Öyle bağırmışlardı ki koca avize neşeyle şıngırdadı. Hep böyle bir mutlu günün özlemiyle yana yana yaşamışlardı. Çocuklar gibi güldüler. Ne var ki Alman rıza ve desteğini sağlamak için orduyu ayağa kaldırmak, işe yarar hale getirmek, sonra da ateşe sürmek gerekiyordu.

Ya da bu haliyle yetinilecek, eksiklik Türk askerinin kanıyla kapatılacaktı.

Kalktılar.

Sabah yeni bir dönem başladı. Her yere seferberlik afişleri yapıştırılmıştı:

"Seferberlik var! Asker olanlar silah altına!"

Çok asker isteyen Almanların ısrarı yüzünden, 20 yaşından 35 yaşına kadar herkes askere çağrılmıştı.

Bu hesapsız çağrı birçok soruna yol açacak, giysi, postal, tüfek yetmeyecekti.

Akşama doğru Almanya'nın sabahleyin yıldırım gibi Belçika'ya saldırdığı haberi geldi. Belçika'dan geçip Fransa'yı en beklemediği yerden, kuzeyden vuracağı anlaşıldı.46 Almanya Fransa'ya saldırınca İngiltere de savaşa girecek, Avrupa baştan başa ateş ve kan denizine dönecekti.

Balkan Savaşından sonra, değişen durum nedeniyle savaş planlarının yenilenmesi gerekmekteydi. Bu görevin geciktiğini sanan Türk kurmaylar, gelen haber üzerine konuyu kurcaladılar ve şaşırtıcı bir şey öğrendiler: Yeni savaş planlarını tek başına Bron-sart Paşa hazırlamış, Enver Paşa da onaylamıştı.

Bir gün savaş çıkarsa bu gizli planlar uygulanacaktı.

Harekât Şubesi Müdürü Kurmay Binbaşı Ali İhsan Sabis güncesine üzüntü içinde şu notu düştü:

"Türkiye'nin en gizli savaş planlarını bir Alman general hazırlıyor. Hiçbirimizin ilgisi ve bilgisi yok..

Bu orduyu ve geleceğimizi bütünüyle Almanlara teslim etmişiz demektir!'*1

Türk Şube Müdürlerinin hiçbirinin Almanya ile imzalanan anlaşmadan haberi yoktu.

Bu sırada Enver Paşa Harbiye Nazırlığındaki büyük odasında heyecan içinde İmparator II.

Wilhelm'in yayımladığı savaş bildirisini okumaktaydı. Kayzer diyordu ki:

"Alman milleti Tanrının seçkin milletidir. Alman milletinin imparatoru olmam haysiyeti ile Tanrı'nın ruhu benim üzerime inmiştir. Ben Tanrının kılıcı ve savunucusuyum. Bana itaat etmeyenlerin vay haline! Bana inanmayanların vay haline!"™

Bildirinin mistik yanı yüreğine işledi.

İçinde benzer duygular uçuştu.

Birkaç saat sonra iyimserliğe son veren o uğursuz, o lanetli, o aşağılık haber geldi: İngiltere Donanma Bakanlığı parası ödenmiş ve yapımı bitmiş iki Türk savaş gemisine el koymuş, milli güvenlik gerekçesiyle vermeyeceğini açıklamıştı.

Donanma Bakanı Winston Churchill duyarlı biri olsaydı, acı çığlıkları ve öfke haykırışlarını İngiltere'den bile duyardı. Kayıtsız şartsız İngilizci olan Hürriyet ve İtilaf Partililer bile sarsılıp sızlandılar:

"Ah İngiltere, bunu yapmayacaktın!"

Türkiye'yi yeniden İngiliz politikasının uydusu yapabilmek için çok emek vermeleri gerekecekti.

İngiliz Büyükelçisi Sir Louis Mallet de telaşa kapıldı. Rusya'yla bağlantı Boğazlar yoluyla sağlanabiliyordu. Bu beklenilmez karar dolayısıyla Türkiye'nin tarafsızlıktan cayıp Boğazları kapatması işleri çok zora sokardı. Dışişlerini uyardı ama İngiltere Türkleri yatıştıracak bir açıklamada bulunmaya gerek görmedi. Kimseye hesap vermeyecek kadar büyüktü.

Donanma Bakanı W. Churchill

İlişkiler gerildi.

Bu sırada Washington'da da benzer bir olay yaşanıyordu. Türk Büyükelçiliği, ABD'nin Missisipi ve Idaho adlı iki zırhlıyı Yunanistan'a satmayı kabul ettiğini öğrenmişti. Büyükelçi Ahmet Rüstem Bey harekete geçmiş, bunun barışı bozacağını, Yunanistan'ı kışkırtacağını anlatmaya çalışmış, bir sonuç alamamıştı. Yunan propaganda örgütü çok akıllıca çalışıyor, ortamı etkilemeyi başarıyordu.

Büyükelçi son olarak Başkan Wilson'a çıktı. Kısa, enerjik, etkili bir konuşma yaparak Başkanı uyardı.

Başkan Wilson, büyük bir saflıkla, Yunanistan'ın bu iki savaş gemisini 'savaş amacıyla kullanmayacağını' ileri sürdü; çünkü Başbakan Venizelos bu konuda kendisine güvence vermişti!

İki gemi de Yunanistan'a satıldı.

İngiliz darbesini ABD darbesi tamamladı.49

Almanya Türklerin, seferberlik tamamlanınca savaşa girmesi gerektiğini düşünmeye başlamıştı.

Yönetimi ve halkı daha eskisinin acıları dinmemişken yeni bir savaşa razı etmenin kolay olmadığını biliyordu. Ama İngiltere'nin Türkleri çok üzen kararından yararlanarak yönetimi ve kamuoyunu kazanmak mümkündü. Almanya'nın bu sırada Akdeniz'de Göben ve Breslau adlı iki güçlü savaş

gemisi vardı. Görevleri Cezayir'den Fransa'ya asker taşınmasını engellemekti.

Yavuz'un komutanı Amiral Souchon'a acele Çanakkale'ye hareket etmeleri emri verildi.

Bir İngiliz filosu gecikmiş olarak peşlerine takıldı.

Almanlar durumu Enver Paşaya bildirdiler. Enver Paşa müjdeyi alır almaz Çanakkale Müstahkem Mevki Komutanlığına, Alman gemilerinin ulaştıkları anda içeri alınmalarını emretti. Onları izleyen İngiliz gemilerinin Boğaz'dan geçmelerine izin verilmeyecek, zorlarlarsa ateş açılarak durdurulacaklardı. Bu tutum Boğazlarla ilgili uluslararası anlaşmaya aykırıydı. Tarafsızlığın sona ermesi anlamına geliyordu. Enver Paşa kimseye bilgi vermemiş, sorumluluğu bir başına üstlenmişti.

Heyecanlı bir yolculuktan sonra iki Alman savaş gemisi 10 Ağustos Pazartesi günü Çanakkale Boğazı ağzına geldi.

Saat 17.15'ti.

İngiliz filosu yetişememişti. Boğaza girmek için izin istediler. Yaklaşan bir torpidobot flama ile işaret verdi: "Beni izle!"

Torpidobotun kdavuzluğunda ağır ağır ilerleyerek iki mayın hattındaki geçitlerden geçip Çanakkale'ye ulaştılar.

Halk kıyıda toplanmıştı. Gemileri büyük bir coşkuyla karşıladılar. Sevinçten ağlayanlar oldu.

Dev toplarıyla Göben hepsinin gözlerini kamaştırmıştı.

Ne harika gemiydi bu!50

İyi dost Almanya gibi olurdu!

Hiçbirinin aklına bu görkemli geminin Osmanlı Devleti'ni batıracağı gelmiyordu.

İngilizlerin hainliğine inat bu gemilerin gelmesi İstanbul basınını sevinç sarhoşu etti. Alman dostluğu göklere çıkartıldı. Gemileri İstanbul'da on binlerce Türk büyük sevgi gösterileriyle karşılayacak, geminin taş baskısı resimleri dağ köylerine kadar yayılacaktı.

Dört saat sonra gelen İngiliz filosuna Boğaz'ın savaş gemilerine kapatıldığı bildirildi. Bu farklı işlem üzerine İngiliz, Fransız ve Rus büyükelçileri kıyameti kopardılar. Hükümet gerginliği iki geminin satın alındığını açıklayarak yatıştırmaya çalıştı. Gemilere Yavuz ve Midilli adları verildi, Alman denizciler fes giydiler.

Bu açıklama İngilizleri kan-dırmamıştı. Boğaz'ın çıkışını denetim altına aldılar. Göben ve Breslau dışarı Çıkarsa vuracaklardı.

Amiral Souchon

Almanya % 6 faizle 5 milyon altın lira kredi açtı. İlk bölüm olarak 250.000 altını hemen ödedi.

Osmanlı hazinesini birdenbire ferahlattı. Kaç aydır bekletilen memur ve subay aylıklarının öden-mesini sağladı.

Eh artık savaşa girmeleri için Türklere ciddi baskı yapılabilirdi. İlk baskı girişimi Ağustosta yapıldı.51

Hafız Hakkı Bey'le görüşen ve ordunun durumu hakkında doğru bilgi alan Enver Paşa baskıya direndi. Buna karşılık Yavuz gemisinin komutanı Amiral Souchon'u Deniz Kuvvetleri Komutanlığına getirdi. Böylece Almanlar hem kara ordusuna hem donanmaya egemen duruma geçtiler.52

Giderek her şeye karışacak, Müttefik, silah arkadaşı gibi Türkler için anlamı önemli kavramları kullanarak Türkiye'ye yön vereceklerdi. Yalnız dış politikada değil iç politikada da etkili olacaklardı.

Birçok konuda Alman Büyükelçisi yoluyla Alman hükümetinin görüşü, onayı, izni, rızası alınmadan bir karar verilemeyecekti.

Osmanlı Devleti zaten bir yarı-sömürgeydi. Bu durum daha da ilerleyecek, bir kukla devletçik olacaktı.523

Harp Okulu kapatıldı. Öğrenciler sınıflarına göre subay adayı, subay vekili (asteğmen) rütbeleriyle eğitimleri sona ermeden ordulara dağıtıldılar. Mucip (Kemalyeri) Gelibolu'da bulunan 9. Tümenin 27.

Alayına, arkadaşı Mehmet Fasih de (Kayabalı) Mersin'de bulunan 16. Tümenin 47. Alayına subay vekili olarak atandılar. Yeni ordunun ilk subaylarıydı bunlar. Uygulama ve kuram bakımından çok canlı bir eğitim görmüşlerdi. Hepsi iliklerine kadar yurt sevgisi ve milli duyguyla doluydu. Yeni askerleri bunlar eğitecekti. Birbirlerinden, aynı ruhu askerlere de vereceklerine yemin ederek ayrıldılar.

Mucip kendini nasıl bir kızılca kıyametin beklediğini bilmeden, tatile çıkıyormuş gibi büyük bir sevinç içinde vapura bindi: Ver elini Gelibolu!

Mehmet Fasih de trenle Mersin'e gitti.

Altı ay sonra 19 Mayıs günü Gelibolu'da yan yana siperlerde savaşacaklardı.

Yeni teğmenler görevlerine gitmek için yola düşerken, üniversite öğrencileriyle mezunlarının eğitimleri yeni başlamıştı.

Yedeksubay Talimgahı Harp Okulu içindeydi.

Talimgah çeşitli meslekten üniversite mezunu ağabeyler ve üniversite öğrencisi gençlerle dolup taştı.

Subaylar işlemlere yetişemiyorlardı. Ağabeyler ve gençler çok çabuk kaynaştılar. Silah arkadaşlığının tadına vardılar. Kimseye ayrıcalık tanınmadığı için bu kadar çok okumuş insan orduda ilk kez biraraya gelmişti. Eğitim çok sıkıydı. Gündüz yoğun talim, akşamları kuramsal dersler, özellikle tarih. Boş kaldıkça ülke sorunlarını tartışma.

Daha geniş bir alanda talim yapabilmek için sabah erkenden Şişli caddesinden geçilerek Maslak'a gidilmeye başlandı. Akşam aynı yerden dönülüyordu. Dönüş harika oluyordu. Hepsi hiç yorulmamış

gibi büyük bir canlılık içinde marşlar söyleyerek o kadar düzenli yürüyorlardı ki subayları bile şaşıyordu. Nedenini sezince onlara da bir çalım geldi. Şişli caddesinin iki yanındaki evlerin pancurları, perdeleri aralanıyor, hayal gibi genç kızlar el sallayarak, gülerek, belki de ölümün kapacağı bu aydın askerleri sevindiriyorlardı.53

Bir süre sonra bu gençler çeşitli birliklere dağıtılacaklardı. Kadınlar da boş durmadılar. Orduya yardımcı olmayı amaçlayan çeşitli dernekler kurdular. Asker ailelerine, göçmenlere yardım etmek gerekiyordu. Babaları, eşleri askere alınmış aileler çaresiz kalmışlardı. Bunların çalışma yaşındaki üyelerine iş bulmalı, bunun için de önce iş alanları yaratmalıydı. Bazı girişimci hanımlar kadın işçilerin çalışacağı iş yerleri açtılar. Bu girişimler olumlu sonuçlar verince arkası gelecekti. Kadın toplumsal hayatta adım adım yer almaya başlamıştı.533

Savaştan korkan M. Antoine sessizce ülkesine döndü.53b

Bugünlerde Yunan Başbakanı Venizelos İngiltere Donanma Bakanı Churchill’e uğursuz bir öneride bulundu: Çanakkale Boğazı'nı zorla açmak! Yunanistan'ın bu saldırıya katılmaya hazır olduğunu açıkladı. Churchill bu öneriyi havada kaptı ve ilgili birimlerce incelenmesini istedi. Kendi de bu ilginç konuyu irdelemeye başladı.54

Almanlar 30 Ağustosta Doğu cephesinde Tannenberg'te Rus ordusunu çok ağır bir yenilgiye uğrattılar. Batıda da Belçika'dan geçip Paris'e doğru Fransa'ya dalmış, ilerliyorlardı. Panikleyen Fransızlar başkentlerini Paris'ten Bordeaux'ya taşıdılar.

Bu hız Genelkurmay'daki Almanları daha kibirli, alaycı yapmıştı. "Bir an önce savaşa girin, yoksa savaş yakında bitecek, zafer meyvelerini toplayamayacaksınız" diyor, gülüşüyorlardı. Bu hıza, başarıya, üstünlüğe imrenen Türk subaylar az değildi. Ama şöyle düşünenler de vardı: "Devletimiz gerçekten geri ama hiç olmazsa Almanya gibi deli değil. Hiçbir devlet iki cephede birden savaşa girip kazanamaz!"

Bu görüşlerini yumuşatarak söylemelerine rağmen Almanlar gazaba geldiler: Almanya asla yenilmezdi! Almanya her şeyin üstündeydi.

Bu tartışmalar sürüp giderken hükümet, tarihi sarsacak çok önemli, namuslu bir karar aldı: Kökleri 300 yıl geriye giden kapitülasyonları kaldırdı! Sivil asker bütün yurtseverleri sevindirdi. Onur kırıcı, adaletsiz, rezil düzeni sona erdirdi. Bütün kusurlarını affettirdi. Böyle bir kararı hiç beklemeyen büyük devletlerin elçileri ile kapitülasyonlardan yararlananlar çarpılmışa döndüler. Bu aşağılık düzenin somut örneklerini günlük hayatta her gün yaşayan halk ise bayram etti, dükkânlar bayrak astı, gece fener alayları düzenlendi.55

istanbul'da halkın coşkusu

İkdam gazetesi manşet çekti:

"Oh! İşte bu defa tam kurtuluyoruz!"

Tramvay arabalarındaki, duraklardaki Fransızca yazılar boyayla kapatıldı. Beyoğlu'nda adı Türkçe olan bir tek mağaza yoktu. Yavaş yavaş adlarını Türkçeleştireceklerdi.

Halkın coşkusu, sevinci sömürgecilerin homurtularını bastırdı. Ama bunu unutmayacaklardı.

Sömürgecilerin bellekleri çok güçlüydü.

Kapitülasyonların kaldırılması sömürgeci Almanların da canını sıkmıştı. Türklerin bilinçlenmesi, uyanması, tasarladıkları gelecek için iyi haber değildi. Yeni ve can yakıcı bir haber Almanlara bu olayı unutturdu:

Fransız ordusu Alman ordusunu, Paris'e 70 km. kala, Marne nehri kıyısında yenip durdurmuştu.

Alman ordusu geri çekiliyordu. Bu yenilgi üzerine durum Batı cephesinde düğümlenecek, siper savaşları dönemi başlayacaktı.

Schlieffen planı iflas etmiş, uzmanlara göre Almanya savaşı kaybetmişti.

Beklenilmez yenilgi Almanları çok şaşırttı. Genelkurmay Başkanını değiştirdiler. Yeni hamlelerle düğümü çözeceklerini, durumu kurtaracaklarını iddia ederek hem kendilerini, hem Türkleri kandırmaya koyuldular.

Savaş örümceği Osmanlı Devleti için sesizce ağını örmekteydi.

Bir İngiliz savaş gemisi Boğaz dışına çıkan bir Türk torpidosunu geri dönmek zorunda bıraktı. Çok kısa bir süre önce, istih-kâmcı Weber Paşa Çanakkale'ye Başkomutanlık temsilcisi olarak atanmıştı.

Boğaz kıyılarını inceliyordu. Olaya el koydu. Kimseye danışmadan verdiği bir emirle Çanakkale Boğazı'nı ticaret gemilerine de kapatarak İstanbul yönetimini bir oldubitti karşısında bıraktı.56

Toplam 350.000 tonluk 100'den fazla gemi Akdeniz'e geçemedi. Rusya'nın şiddetle silaha ve cephaneye, İngiltere ve Fransa'nın da acele Rusya'nın buğdayına ve petrolüne ihtiyacı vardı.

Gerginlik çok arttı.

Kahramanlığa, gözüpekliğe, hülyaya değil, akıla, hesaba, ölçülülüğe ihtiyaç olan çok tehlikeli bir sürece girilmişti.

Albay Hafız Hakkı Bey ve Şube Müdürü Türkler toplanıp dertleşiyor, erken bir savaş için ordunun hazır olmadığını her fırsatta Enver Paşaya hatırlatıyorlardı. Yine hatırlattılar. Hiç olmazsa bahardan önce savaşa bulaşılmamalıydı. İkmal düzeni, sağlık hizmeti hâlâ çok yetersizdi.57 Enver Paşa güvence verdi:

"Savaş söz konusu değil. Merak etmeyin. Durumu biliyorum. Ama siz de ordunun hazırlanmasını hızlandırın."

Bahara altı ay vardı. Ordu iyileşmekteydi. Altı ayda yeterli hale gelebilirdi. Ordu sırtını devlete dayayacaktı. Devlet yeterli miydi? Bu konuşulmadı. Oysa asıl sorun buydu. Devletin uzun bir koşuya dayanacak soluğu yoktu.

Gelibolu'daki 9. Tümenin 27. Alay 3. Taburunda takım komutanı olarak göreve başlamış olan Asteğmen Mucip anı defterine şöyle yazdı:

"Bizim alayımızın iki taburu Kaba Tepe-Arıburnu arasında görevde. Bizim tabur, yedekte. Tabur komutanımız Uşaklı Halis Bey (Ataksor). Balkan Savaşı'nı görmüş, bilgili, baba bir komutan.

Çalışmalarımızı sürekli denetliyor, yönlendiriyor.

ingilizlerin Boğaza hücum etmeleri olasılığı var. İngiltere dünyayı sömürdüğü için zengin. Her sömürdüğü yeri pençesi altında tutmak zorunda. Bu yüzden donanması da, ordusu da çok güçlü.

Bizim eksiğimiz çok. Ama biz vatanımızı savunacağız. Eksiğimizi vatan sevgisiyle, iyi hazırlanarak kapatacağız. Bu nedenle hiç durmadan çalışıyoruz. Asker Türk olduğunu yeni yeni öğreniyor."573

Batı cephesinde sıkışan Almanların 'savaşa girin' baskısı Ekim sonuna doğru dayanılmaz olmuştu.

Savaşa zorlamak için krediyi askıya aldılar. Bu zorlamaya, Ruslar karşısında bocalayan Avusturyalıların ısrarı da eklendi. Bazı gazetelerde savaşı savunan yazılar çıkmaya başladı. Maceracı, savaşçı, Almancı İttihatçılar çevrelerini kışkırtmaya koyuldular. Bazıları "Ordu savaşa hazır değil" diyen komutanları "korkak" diye Başkomutana ihbar ediyordu.

Osmanlı - Almanya ilişkisinin özeti: Alman imparatoru ve Başkomutan Enver Paşa Enver Paşa Almanlarca kuşatılmıştı.

Amiral Souchon Türk denizcileri, sanki alışık değillermiş gibi, sert denize alıştırmak gerektiğini ileri sürerek Karadeniz'de tatbikat yapmak istiyordu. Hükümetin Alman Amirale hiç güveni yoktu.

Türkiye kıyılarını gözlem altında tutan Rus donanması ile bir çatışmaya yol açar, savaşa neden olur diye tatbikata zorlukla ve sınırlı olarak izin vermekteydi.

Savaşa girmeye karşı çıkan Türk kurmaylar devre dışı bırakılmışlardı.

Herkesin gözü Enver Paşanın üzerindeydi. Savaşa girmenin söz konusu olmadığını daha yeni söylemiş, bu konuda güvence vermişti. Ordunun hazır olmadığını bilen Enver Paşanın Almanlara boyun eğeceği ya da kapılacağı, kanacağı düşünülemezdi.

Oysa savaş örümceği ağını tamamlamıştı.

20 Ekim 1914 günü Enver Paşa ile Liman Paşa bir süre odaya kapanıp konuştular. Sonra Bronsart Paşa içeriye alındı. En son da Hafız Hakkı Bey'i çağırdılar.

Türk kurmaylar göz ve kulak kesilmişlerdi.

Toplantı bitince Hafız Hakkı Bey arkadaşlarına bilgi verdi. Değişik durumlara göre savaş ihtimalleri incelenmiş, Enver Paşa Bronsart Paşa ile kendisinden rapor istemişti.

Soğukkanlı Hafız Hakkı Bey'in elleri titriyordu. Dedi ki:

"Enver 'i Almanlara bizden daha yakın gördüm."

Bütün maharetlerini göstererek savaşa erken girmenin tehlikeleri hakkında birer rapor yazıp Hafız Hakkı Bey'e sundular.

Enver Paşa ertesi sabah bütün raporları okudu. Bronsart Paşa, Alman Genelkurmayından aldığı emre göre bir rapor hazırlamıştı. Rapor, Osmanlı Devletinin savaşa nasıl gireceğini belirliyordu. Bir çeşit savaş senaryosuydu.

Odasında yapayalnızdı.

Tarih, geçmişi görkemle dolu imparatorluğun kaderini elinde tutan genç adamın bir karar vermesini bekliyordu. Durumu Türk kurmaylarla değerlendirebilirdi. Sadrazama bildirebilir, hükümete götürebilirdi. Cemal ve Talat Paşalarla toplanıp görüşebilirdi. Hiçbirini yapmadı. Tarihin huzurunda tek başına durdu ve müthiş kararı verdi;

Bronsart Paşa'nın raporunu onayladı!

Osmanlı Devleti'nin savaşa nasıl gireceğini açıklayan çok gizli belge Alman Genelkurmayına gönderildi.58

Bu belgeye göre Amiral Souchon komutasındaki Türk Donanması Karadeniz'e çıkacak, savaş ilan edilmeden Rus donanmasına saldırarak imha edecek, Karadeniz egemenliği ele geçirilecekti. Türk ordusu Doğu cephesinde Rus birliklerini, Süveyş Kanalına taarruz ederek Mısır'da toplandığı öğrenilen İngiliz, Avustralya, Yeni Zelanda ve Hint birliklerini oyalayacak, bunların Alman ordularının karşısına getirilmelerine engel olacaktı.59

Alman Genelkurmayı Türk ordusu için fedailik rolünü uygun görmüş ve bu rolü Başkomutan Enver Paşa kabul etmişti.

Neden?

Allah'a, kendine, talihine, orduya, Almanlara mı güvendi, ne düşündü, bunu kimse bilemeyecekti.

Çünkü o andaki düşünce ve duygularını hiç kimseyle paylaşmadı. Kendine sakladı.

Olaylar zincirleme gelişti.

Almanya'dan iki milyon altın geldi. Osmanlı hazinesi kaç zamandır bu kadar parayı birarada görmemişti. Kimse bu paranın kan parası olduğunu anlamadı. Yüzler güldü. 25 Ekimde toplanan Nazırlar Kurulu birçok tartışmadan sonra iki karar aldı:

Meclis Başkanı Halil Menteşe ve Hafız Hakkı Bey Berlin'e giderek yetkililerle görüşüp zaman kazanmaya çalışacaklardı; donanma tatbikat için Karadeniz'e çıkarsa savaşa yol açabilecek her türlü halden kesinlikle kaçınacaktı.60

Toplantıda Enver Paşa da vardı.

Sustu.

Yüzünden hiçbir şey anlamak mümkün değildi.

Toplantıdan sonra makamına geldi. Sakindi. Gizli emrini yazıp zarfladı, zarfı kapattı. Donanma Komutanı Amiral Souchon'u çağırdı. Tatbikat için Karadeniz'e çıkabileceğini bildirdi. İçinde gizli emrinin bulunduğu zarfı teslim etti. Sonra da önce sözlü, sonra yazılı olarak şu emri verdi:

"Bütün filo Karadeniz'de manevra yapmalıdır. Vaziyeti müsait bulduğunuz anda Rus filosuna hücum ediniz. Savaşmaya başlamadan önce size verdiğim gizli emri açınız!'61

Sonunda Almanların istediği olmuştu.

Amiral Enver Paşa'nın yanından uçar gibi çıktı. Hiç vakit geçirmeden durumu Büyükelçiye bildirdi.

Enver Paşa müsait bir durumda hücum edilerek Rus donanmasının ciddi kayba uğratıl-masını istiyordu. Doğuda Ruslarla savaşılacaktı. Doğu cephesine deniz yoluyla tehlikesizce asker ve malzeme yollayabilmek için Karadeniz'e egemen olmak şarttı. Doğuya ne demiryolu vardı, ne de yeterli bir karayolu.

Baron von Wangenheim ise Osmanlı Devleti'nin en çabuk biçimde savaşa katılmasını istiyordu.

Müsait durumu beklemek, o duruma göre savaş planı yapmak çok zaman alacaktı. Amirale, İmparatorun ve kutsal Alman çıkarlarının temsilcisi olarak "Hemen denize açılınız!" emrini verdi.62

Donanma Karadeniz'e çıkmak için hızla hazırlığa girişti. Bahriye Nazırı Cemal Paşa, Amiral Souchon'la birlikte Türk savaş gemilerini gezerek komutan, subay ve. erlere Amiralin her emrine itaat etmelerini emretti. Bu hususu yazılı bir emirle de pekiştirecektir.63

Halide Edip Hanım

Gemiler demir alırken, Kuleli Askeri Lisesi öğretmenleri ve nöbeti olmayan subaylar okuldan çıkıyorlardı. Güzel bir İstanbul akşamı başlıyordu. Subayların çoğu Balkan Savaşına katılmış gazi subaylardı. O utancı bir daha yaşamamaya yemin etmişlerdi. Bu yemini bir an bile unutmuyor, öğrencileri buna göre eğitip yetiştiriyorlardı. Teğmen Faruk da iskeleye inmekteydi. Vakit geçirmeden eve gidip annesini dışarı çıkarıp biraz gezdirmek istiyordu. Balkan Savaşı sırasında cepheden gelen kötü haberler oğlunu merak eden kadıncağızı hasta etmişti.

Gittikçe büyüyen bir uğultu belirdi.

Büyük filo yaklaşıyordu. Başta Yavuz olmak üzere 15 kadar savaş gemisi, bir dizi halinde ağır ağır Karadeniz yönünde ilerlemekteydi. Bu kadar çok gemiyi kaç zamandır birarada görmeyen halk kıyılara, yalı rıhtımlarına toplanıp gemileri selamlamaya, pencerelerden eller sallanmaya başladı.

Bir süre durup seyrettiler. Gemilerin yarı karanlık hali Teğmen Faruk'a bir ürperti verdi.

Gemiler Büyükdere'ye yaklaştığı sırada, kaderin yıllar sonra İnebolu yolunda Faruk'la karşılaştıracağı Nesrin odasında, güncesine günün notlarını yazıyordu. 15 yaşındaydı. Bugün okula ünlü romancı Halide Edip Hanım gelmiş, tarih, edebiyat, kadın hakları ve gelecek üzerine çok dokunaklı bir konuşma yapmış, kızları heyecanlandırmış, ağlatmış, çok alkışlanmıştı.64 Bu güzel olayı annesine anlatmamıştı. Anlatsa hemen paşababasına yetiştirir, o da Nesrini okuldan almaya kalkışırdı, paşababası koyu bir Abdülhamitçi, sıkı bir İttihatçı düşmanıydı. Genç subaylardan, Türkçülerden, Halide Edip gibi kadınlardan nefret ederdi. Çünkü Abdülhamit'i tahttan indirenler, onu da emekliye ayırmışlardı. Ayırmasalar paşababası belki de şimdi İttihatçı, Türkçü, Halide Edip hayranı olurdu.

Nesrin utanarak böyle düşünüyordu.

Birden yalı titremeye, camlar zangırdamaya başladı.

Filo yalının önünden geçiyordu. Cama yapıştı. Gemilerin baş direklerinde Türk bayrakları çırpınıyordu.

Gözlerini kapayıp esenlikleri için dua etti.

Gemiler, gece yarısına doğru Boğaz'ın Karadeniz'e açılan ağzının batısında toplandılar. Amiral Souchon Enver Paşanın verdiği zarfı açtı. Gizli emir şuydu:

"Türkfilosu Karadeniz'de zorla hâkimiyet kazanmalıdır. Rus filosunu arayınız ve nerede bulursanız harp ilan etmeksizin hücum ediniz."65

Cemal Paşa'nın Amiral Souchon'a kesin itaat edilmesini isteyen yazılı emri ile Souchon'un savaş emri, bir torpidobot ile gemi komutanlarına ulaştırıldı.

Hücuma 11 gemi katılacaktı.66 Filonun dönüşünü güven altına almak için Barbaros, Turgutreis ve Kemalreis gemileri boğazın ağzında kalacak, bir Rus baskını olursa karşı koyacak, mayın dökülmesini engelleyeceklerdi. Souchon'un savaş emrine göre asıl hedef 6 Rus limanıydı. Eğer rastlanırsa Rus savaş gemilerine de hücum edilecekti. Bu, Enver Paşanın yazılı emrine aykırı, Osmanlı Devleti'ni savaşa sokmayı amaçlayan bir plandı.

Gemiler savaş düzenine geçti.

Savaş planı gereğince 5 gruba ayrıldılar. Işıklar söndürüldü. Yavuz'dan verilen işaretle harekete geçtiler, yelpaze gibi açılarak kara geceye karışıp ağır ağır kayboldular.67

Osmanlı Devleti'nin ölüm yolculuğu başlamıştı.

Birinci Bölüm

Rus Ruleti

28 Ekim 1914-18 Şubat 1915

28 EKİM günü yolda geçmişti. 29 Ekim Perşembe günü beş grup da hedefine ulaştı. Türk denizciler ambarlarda topluca namaz kılıp helalleştiler.

Her grup hedefi olan limana hücuma geçti. Yavuz'un hedefi Sivastopol'dü.

Sivastopol'dan başka Odesa, Kerç, Yalta, Kefe ve Novorosiski üs ve limanları bombardıman edildi.

Toplam üç gambot, bir mayın gemisi, bir topçeker, 20 ticaret gemisini hatırdılar, 50'den fazla petrol ve buğday deposuyla bir telsiz istasyonunu tahrip ettiler, 3 subay, 72 eri esir aldılar.

Amiral Souchon olayı İstanbul'a şöyle bildirdi:

"Çatışmayı Rus filosu başlatmıştır."1

Birkaç kişi dışında herkes, Padişah, Sadrazam, Nazırlar, subaylar, aydınlar, yazarlar, tarihçiler, Osmanlılar ve genel olarak Almanlar uzun zaman gerçeğin böyle olduğunu sanacaklardı.

Sonuç fiyaskoydu. Rus donanması bir kayba uğramamış, Karadeniz'deki üstünlüğünü korumuştu.

Enver Paşa Rus ruleti oynamış ve kaybetmişti.

Devlet hazır olmadan savaşa girdiğiyle kalacaktır.

Haber İstanbul'u sarstı. Olayı bir Alman oldubittisi sanan bazı Nazırlar istifa etti. Sadrazam da istifa etmişti, Padişahın ricası üzerine istifasını geri aldı. Savaşı önlemek için çok çabaladı. Ama altı limanı birden bombalanan Rusya'yı yatıştırmak mümkün değildi. Rus Büyükelçisi İstanbul'u terk etti. Onu İngiliz ve Fransız Büyükelçileri izledi.

Rus ordusu bu olaya 1 Kasımda Doğu sınırını geçip saldırarak karşılık verdi. İngiltere de fırsatı kaçırmadı. Bir İngiliz savaş gemisi İzmir körfezine girerek iki gemiyi batırdı.

O kadar korkulan savaş başlamıştı. 4 uzun yıl sürecekti.

Gazeteler olayı büyük başlıklarla verdiler. En etkili başlığı İkdam gazetesi atmıştı: "Silah başına!"

Savaşı o güne kadar bir alaya bile komuta etmemiş bir Başkomutan (Enver Paşa) ile hiç savaş

görmemiş Prusyalı bir süvari tümeni komutanı (Liman Paşa) yönetecekti.

RUS ÇARI II. Nicola savaşın başlaması dolayısıyla bir bildiri yayımlayarak Çarlık Rusyasının değişmez amacını ilan etti:

"Bu savaşın ecdadımız tarafından bize vasiyet edilen tarihi emellerin gerçekleşmesine imkân vereceğine inanıyorum."

Başbakan Trepov, Rus Meclisinde yaptığı konuşma ile bu bildiriye açıklık getirecektir:

"İstanbul ve Çanakkale Boğazları ile İstanbul şehri, Rus milletinin yüzyıllar görmüş samimi amaçlarıdır. Bütün tarihi boyunca beslemiş olduğu bu emeller şimdi gerçekleşmek üzere. İngiltere ve Fransa ile yaptığımız anlaşma ile Boğazlar ve İstanbul üzerindeki hakkımız tanınmıştır. Rus milleti ne için kanını döktüğünü bilsin!"2

İstanbul'u işgal için Odesa'da bir kolordu oluşturmaya başlayacaklardı.

Enver ve Bronsard Paşalar ejderhayı azdırmışlardı.

İNGİLTERE Başbakanı Asquit savaşa giren Osmanlı Devletini çok sert bir üslupla suçladı:

"Osmanlı Devleti'ni çok ağır biçimde cezalandıracağız."

Birkaç gün önce Malta Tersanesi Komutanlığına atanan Amiral Limpus, bu sırada daha Londra'daydı. Donanma Bakanlığında göreviyle ilgili temaslar yapıyordu. Çanakkale

ingiltere Başbakanı Asquit

Boğazı girişindeki tabyaların ertesi gün bombardıman edileceğini öğrenince şaşırdı, bir İngilizin sinirlenebileceği kadar sinirlendi.

İki yıla yakın Türkiye'de kalmış, ayrılalı iki ay olmuştu. Çanakkale Boğazını iyi bilirdi. Savunma düzeni çok zayıftı. Tabyalardaki bütün toplar eski, çağı geçmiş toplardı. Bir gün Boğazı zorlamak gerekirse geçmek için güçlük çekilmeyecekti.

Ama böyle hesapsız bir hareket uyuyan Türkleri uyandırır, savunmayı güçlendirirlerdi. Bu tehlikeyi belirterek bombardımandan cayılması için ilgilileri uyardı:

"Bu çok yanlış olur. Yapmayınız!"

Donanma Bakanı Winston Churchill'in Çanakkale Boğazı'nın savunması hakkında bilgisi vardı.

Sanayisiz bir devletin gücü kadardı. Kuvvetlice bir filo bu savunmayı yıkıp Marmara'ya geçebilirdi.

Biraz güçlendirilmesi bir sorun yaratmazdı.

Verdiği emri geri almadı.

Bir İngiliz-Fransız filosu, ertesi gün Boğaz girişindeki dört tabyayı3 bombardıman ederek bir gövde gösterisinde bulunacak, böylece Türk savunmasını da yoklamış olacaktı.

3 KASIM 1914 Salı sabahı Seddülbahir tabyasındaki gözcü ufukta belirmeye başlayan savaş gemisini izliyordu. Saat 05.28'di.

Yaklaşık 3 aydır, sayıları gittikçe artan İngiliz ve Fransız savaş gemileri, Çanakkale Boğazı'nı sıkı denetim altında tutuyorlardı. Nöbette kalan gemiler Boğaza girişin uzağında aç köpekbalıkları gibi dolaşıp durmaktaydılar.

Sabah pusu ağır ağır açılıyordu. Gözcü ilk geminin arkasından bir başka geminin daha geldiğini fark etti. Sonra da öteki gemileri.

Ooof!

Hemen nöbetçi subayı uyandırdı. "Komutanım, gemiler!.."

Nöbetçi subay Müstahkem Mevki Komutanlığını arayarak durumu bildirdi. Beş dakika geçmeden tabyalar silah başı yaptı.

Önde birbirinin dümen suyunda ilerleyen dört büyük savaş gemisi vardı. Bunları irili ufaklı 14 savaş

gemisi izliyordu. Kıyılara 15 kilometre kala yavaşladılar. Öndeki 4 gemi, birbirinden ayrılarak atış

düzenine geçti. Ağır topların namlu-I lan hedeflere doğrultuldu.

Amiral Carden'in işaretiyle saat 07.00'de bombardımana başladılar.

Amiral Carden

Girişteki dört tabyada uzunca menzilli sadece 4 top vardı. İkisi Ertuğrulda'ydı, ikisi karşıda, Orhaniye'de. Bunların subay ve erleri topları başında kaldılar. Öteki subay ve erler, gerideki sığınaklara, kalın duvarlı cephaneliklere, derince siperlere sığındılar.

2 İngiliz gemisi, Gelibolu yarımadasının ucundaki Seddülbahir ve Ertuğrul tabyalarını, 2 Fransız gemisi ise Anadolu yakasındaki Kumkale ve Orhaniye tabyalarını bombardıman ediyordu.

Çanakkale Boğazı girişindeki dört tabya 60 Diriliş / Çanakkale 1915

Subaylar askerleri aylardan beri gece gündüz çalışarak böyle bir gün için hazırlamışlardı. Sevindiler.

Hiçbir asker korksa bile yerini bırakmamıştı. Verilen bilinçli eğitimin sonucuydu bu. Ama ciddi bir sorun vardı: En uzun menzilli toplarının bile atış mesafeleri yeterli değildi. Attıkları mermiler gemilerin yakınına bile erişemiyordu. Düşman da yakına sokulmuyordu.

"Lanet olsun!"

Bu savaş değil, tek yanlı bir atış tatbikatıydı sanki.

Bombardıman giderek yavaşladı. Bitiyordu herhalde. Bir serseri mermi Seddülbahir tabyasının gerisindeki merkez cephanesinin damına isabet etti. Cephaneliğin taş tavanı bir metre, tavanın üzerine yığılmış koruyucu killi toprak iki metre kalınlığındaydı. Bir merminin bu kalınlığı yarması mümkün değildi. Hain mermi toprağa saplanmadı, havalandırma deliğinden kaydı, cephanenin içine düşüp patladı. En sağlam bina diye bazı subaylar ve birçok er buraya sığınmıştı. Cephanelikte 11 ton kara barut ve 300 ağır top mermisi vardı.

Cephanelik içindekilerle birlikte havaya uçtu.

5 subay, 80 er şehit oldu. Çevredeki 23 er yaralandı. Yeni ordunun ilk şehit ve gazileriydi bunlar.33

Cephaneliğin yerinde kocaman bir çukur kalmıştı.

Amiral Carden'in emriyle filo ateşi kesti. Geride nöbetçi 2 savaş gemisi bırakıp uzaklaştılar.

Bu sırada bir İngiliz birliği Arapların coşkun gösterileri arasında Basra'ya çıkmaktaydı. Bir süre sonra birkaç vefalı kabile ve aydın dışında Arap yarımadasında Osmanlıya bağlı kimse kalmayacaktı.

İstanbul bu gidişin farkında bile değildi. Çok uzun yıllardan beri uyuyordu.

ÇANAKKALE BOĞAZI Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Paşa (Çobanlı) gece Çanakkale'deki Çimenlik tabyasında bulunan karargâhında kalmıştı. Karadeniz olayından dolayı alarm halin-deydiler. Belki Boğaza girmeye çalışırlar diye yalnız giriş tabyalarını değil, Boğaz'daki bütün tabya ve bataryaları silah başı ettirdi.

Boğazı gözlemek için Çimenlik kalesinin burcuna çıktı. Buradan bütün Boğaz görünmekteydi.

Boğaz'ın en güzel zamanıydı.

Bu soluk kesici güzelliği girişteki tabyalardan yükselen kara dumanlar kirletiyor, patlayan mermilerin yırtıcı şaklamaları tepeden tepeye yansıyarak Çanakkale'ye kadar geliyordu.

Kurmay Başkanı Yarbay Selahattin Adil Bey de geldi. Bir süre acı içinde savaş denilen vahşetin sesini dinlediler, dumanını izlediler.

Yarbay Selahattin Adil Bey

Bu görevlere iki buçuk ay önce atanmışlardı. Savunma düzenini şaşılacak kadar dağınık ve yetersiz bulmuş, topların yeri ve sayısı hakkında doğru dürüst bilgi bile edinememişlerdi. Yetkiler Genelkurmay'daki birçok Alman arasında bölüşüldüğü için komuta birliği de kaybolmuştu.4

Bu kısacık süre içinde kimseyi huylandırmadan, yetki tartışmalarına yol açmadan, usul usul çok yol almışlardı. En önemlisi komuta birliği sağlanmış ve Almanların yaptığı hayalci savunma planı akla ve imkânlara uydurulmuştu.5

Birden gökyüzüne doğru, içinde kızıl şimşeklerin kaynaştığı kıvrım kıvrım bulutlar yükseldi, patlayışın korkunç sesi yayılıp Boğaz'ı kapladı.

Telefona sarıldılar. Cephaneliğin uçtuğunu öğrendiler. Cevat Paşa sapsarı kesildi, Yarbay "Hazırlıksız yakalanacağımızdan korkuyorum.." dedi, "..Mondros limanında biriken savaş gemilerinin hedefi Çanakkale'den başka neresi olabilir? Şu 13 eski bataryamızı da ne yapıp edip yeniden savunmaya katalım!"

"Başüstüne!"

Almanlar yerine yeniler gelmeden, küçük çaplı toplardan oluşan 13 adet bataryayı eski diye devre dışı bırakmışlardı.6 Yenilerin geleceği yoktu. Almanlar bir işi yapılamayacak kadar büyük tutuyor, sonra da sonunu getiremiyorlardı.

Tabyaları denetledikten ve yaralıları ziyaret ettikten sonra karargâha döndüler.

Yapacak çok iş vardı.

Amiral Limpus savunmanın ilkelliğini koruduğunu sanarak yanılıyordu ama bu kanlı gösterinin çalışmaları hızlandıracağını doğru kestirmişti.

Hatta çok hızlandıracaktı.

Hurdaya çıkarılmış toplar yeniden elden geçirilecek, çürümüş gemilerin silahları sökülecek, depolarda unutulmuş işe yarar ne kadar top varsa, eski püskü olmalarına bakılmaksızın hepsi Çanakkale'ye postalanacaktı.

Müzeye kaldırılmış havan topları bile yollanacaktı.

Yaşlı Mesudiye zırhlısı da sağlam toplarından yararlanılmak üzere Çanakkale'ye gönderildi.

Yüzyıllardır bir şeyleri birbirine ekleyip kenetleyerek, bulup buluşturarak, yapıp yakıştırarak yaşamışlardı. Keşke devlet zengin, toplum gelişmiş olsa, bu dilenci buluşlarına, bu fukara çözümlerine gerek kalmasaydı. Yurtlarını Kanuni döneminde olduğu gibi kendi işliklerinin ürünü toplarla, tüfeklerle, kendi tersanelerinde yapılmış gemilerle savunabilselerdi. Ah ne olurdu!

Neden böyle geri kalmış, yoksul olmuşlardı?

Nedeni ne dindi, ne de dindarlıktı. İlk aydınlanma Müslümanlığın ürünüydü. Başlıca neden dinin, dolayısıyla toplumun ve devletin, gitgide ham sofuluğun, bağnazlığın ve medrese tutuculuğunun etkisine girmiş olmasıydı. Allah'ın koyduğu kurallar ile yetinmeyip onlara yeni kurallar, yasaklar, sıkılıklar ekleyen bu anlayış öyle yaygın ve güçlüydü ki kimse karşı gelemiyordu.

Bunu söyleyebilecek, dini de, toplumu ve devleti de kurtaracak kahraman henüz yoktu. Kader o kahramanı tarih sahnesine çıkarmak için hazırlık yapıyordu.

SAYILARI gittikçe artan İngiliz ve Fransız savaş gemileri Limni adasının Mondros limanını üs olarak kullanmaya başladılar.7 Burası giderek bir baca ve direk ormanına döndü. Limanın girişi, olası bir Alman denizaltı hücumuna karşı çift kat çelik ağlarla kapatıldı. Işıldaklar bütün gece çevreyi tarıyordu.

Donanma Bakanı Winston Churchill bu gelişen filoya komutan olarak Amiral Carden'i getirdi.

Amiral bu görevi sevmiş, bugünkü ilk işi de heyecanla yönetmişti. Boğaz'ın girişindeki tabyaları 20

dakika bombardıman etmişler, 200 mermi savurmuşlardı. Mondros'a dönerken yolda görevin yapıldığını Londra'ya bildirdi.

Donanma Bakanı Churchill makamına geldiği zaman şifresi açılmış raporu masasının üzerinde buldu.

Carden'in hevesli olmasına sevindi.

Batı cephesinde sonuç almak çok zorlaşmıştı. Savaşı kısaltacak ve zafere götürecek en elverişli ve ses getirecek savaş sahnesinin Çanakkale olduğunu düşünüyordu. Düşünmüyor inanıyordu. Ama inancını paylaşmamıştı. Amiral bilgisine ve biraz da yaşına güvenerek -73 yaşındaydı- bu yararsız, gereksiz düşüncesinden dolayı Churchill'i azarlamış, o da susmuştu.

Deniz Kuvvetleri Komutanı Amiral Fisher

Churchill İngiliz hükümetinin en genç Bakanıydı. 40 yaşındaydı. Savaşı en etkili politik araç ve çözüm yolu olarak görüyor, savaştan dev bir oyun zevki alıyordu.

Bir puro yaktı.

Düşüncesinden vaz geçtiği için değil, daha iyi hazırlanmak, sonra da konuyu yeniden açarak istediği sonucu koparmak için susmuştu.

Masasının üzeri Bakanlığın arşivinde bulunan Çanakkale ile ilgili dosyalarla doluydu. Fırsat buldukça bunları inceliyordu.

Yeni bir dosyayı önüne çekti.

İKİ HAFTA önce Yarbay von Thauvenay Genelkurmay'da Harekât ve İstihbarat gibi iki çok önemli şubenin başına getirilmişti. Türkleri sürekli küçümseyen bir Alınandı.

Çanakkale ağzındaki tabyaların bombalandığı haberi Yarbay von Thauvenay'ı panikletti. "Eyvah!"

Düşman donanmasının fazla zorlanmadan Boğaz'ı geçeceğini, Marmara'ya girip İstanbul'u tehdit edebileceğini düşünüyordu. Çünkü Çanakkale'de bir tek yeni, büyük top olmadığını biliyordu.

Türklerin düşman donanmasının yoğun ateşine dayanabileceklerini de hiç sanmıyordu.

Bu nedenle Harbiye Nezareti ile Genelkurmay'ın, tehdit altında kalmamak için bir an önce İstanbul'un Anadolu yakasına taşınmasını önerdi. Oradan daha içerilere kaçırabilirdi.

Savaşa erken girilmiş olması Türk kurmaylarını çok üzmekteydi. Şimdi ordunun Alman çıkarları için kullanılmamasını sağlamaya çalışıyorlardı. Çok gergindiler. Ama Thauvenay'ın ortalığı telaşa vermesi, hele önerisi hepsini güldürdü.

"Kalınkafa'nın önerisini duydunuz mu?"

Adı aralarında 'Kalınkafa'ydı. Tam da adının adamıydı. Türk Başkomutanını iki haftadır bu

'Kalınkafa' bilgilendiriyordu.

Liman Paşanın tutumu ise hepsini çok düşündürdü.

Çünkü 1. Ordu Komutanı, Ordular Genel Müfettişi, Reform Kurulu Başkanı Mareşal Liman Paşa da Boğaz'ın aşılacağını düşünüyor olmalıydı ki İstanbul'un Marmara kıyılarına ve adalara İngiliz zırhlılarına karşı bataryalar yerleştirilmesini emretmişti.8

Bir yüksek komutan daha ilk girişimde böyle paniklerse gerçek savaş içinde kalınca ne yapacaktı acaba?

Ne yapacağı dört ay sonra görülecekti.

MECİDİYE tabyası Çanakkale'nin tam karşısında, Kilit-bahir'deki tabyalardan biriydi. Alçak bir tepenin üstündeydi. Az dersinde Hamidiye Tabyası; önünde, deniz düzeyinde Namazgah tabyası vardı.

Komutanı Yüzbaşı Hilmi Şanlıtop, işinin ustası, çalışkan, öğretmen ruhlu, yurtsever, sakin bir askerdi.

Balkan Savaşı'nı görmüş, kepazeliği yaşamıştı. İyi eğitilmemiş, disinlinsiz, bilinçsiz, bilgisiz askerin ne kadar kolay bozulduğuna, sürüye döndüğüne, utanılacak kadar bencilleştiğine tanık olmuştu.

Hurafeciliğin halkı ilkelleştirdiğini biliyordu. Bu nedenle askerlerini her fırsattan yararlanarak aydınlatıyor, eğitiyor, onları iyi, uyanık, yurtsever, bilinçli asker yapmaya çalışıyordu.

Bu sabah Müstahkem Mevki alarm verince mürettebat üç dakikada topbaşı yapmıştı. Kaç zamandır buna çalışıyorlardı. Ama bugüne kadar hiç öylesine hızlı olmayı başaramamışlardı.

Hilmi Bey hepsine teşekkür etti, yardımcısı Teğmen Fahriye de usulca, "Bugün akşam yemeğine irmik helvası ekleyelim.." dedi, "..hak etti çocuklar."

Cebinden para vererek gereken malzemeyi aldırmasını rica etti.

Türk ordusunda karavana çok sadeydi. Fazlasına devletin gücü yetmiyordu. Asker hiç şikâyetçi olmaz, bu kadar verebilen devletine dua ederek karnını doyururdu.

İrmik helvası büyük olaydı.

Akşam az etli bulgur pilavı vardı. Bir de helva olduğunu duyunca asker bayram etti. Bataryanın uğuru Deli Mustafa ile Deli İbrahim zıpzıp zıpladılar. Bunlar 40 yaşında iki iyi çocuktu.

"Hey hey heyyyy!"

Er Edremitli Seyid'in gözleri dört açıldı, "Anaav.." diye inledi minnetle, "..padişah sofrası da anca bu kadar olur!"

RUSYA'DAN sonra İngiltere, Fransa, Belçika da yazılı olarak Osmanlı Devleti'ne savaş ilan ettiler.

Bunları Sırbistan, Karadağ ve formalite olarak Japonya izleyecektir.9 Yunanistan, Bulgaristan ve Romanya taraf tutmak için savaşın gidişini izliyorlardı.

Başkomutanlık, imparatorluk limanlarında bulunan bütün düşman gemilerine, düşmanlara ait tüm işyerlerine, şirketlere, bankalara el konulmasını, düşman uyruklulardan 25-50 yaş ara-sındakilerin tutuklanmalarını emretti.

Rusya ve İngiltere çeşitli etnik gruplardan oluşan Osmanlı İmparatorluğunu sorunlara boğmak, parçalayıp çökertmek için çalışmaktaydılar.

Onlar da çalışmalara hız verdiler.

Rusya Osmanlı Ermenilerini uzun zamandır türlü vaadler ve silahla besliyordu. Savaş başlar başlamaz Rus Çarı bir bildiri ile Osmanlı sınırları içindeki Ermenileri isyan etmeye çağırdı.10 Ermenilerin bu uğursuz çağrıya uyarak yer yer isyan etmeleri, çeteler kurarak cephe gerisini savaş

alanına çevirmeleri, yüzbinlerce Türkün, Kürdün ve Ermeninin felaketine yol açacaktı.

Osmanlı Devletini parçalamak için İngiltere de kaç zamandır Arabistan'daki ayrılık hareketlerini körükleyip desteklemekteydi. İngiliz propaganda makinesi ince ince çalışıyor, İngiliz altınları sessizce el değiştiriyordu.

Araplar parça parça ayrışıp kopuyorlardı.

İngiliz Dışişleri Bakanlığının Cidde Konsolosuna yolladığı gizli bir yazı ele geçirildi. Osmanlı Padişah/Halifesine yalnız uyruk olarak değil, yeminle de bağlı olan Mekke Şerifi Hüseyin ile İngilizler arasında gizli yazışmalar yapılmakta olduğu anlaşıldı.11

Bu ön çalışmaların sonucu olarak Peygamber ailesinden Şerif Hüseyin ve oğulları bir zaman sonra ayaklanacaklar, büyük oğlu Faysal kurduğu bir Arap birliği ile Türk ordusuna karşı İngilizlerin yanında yer alacaktır.

Belleği sağlam Türkler bu olayları unutmayacaklardı.

3. Kolordu Komutanı Esat Paşa

3 KASIM bombardımanı Başkomutanın dikkatini kısa bir süre için de olsa Çanakkale'ye çekti. 3.

Kolordu Komutanlığı karargâhının Tekirdağ'dan Gelibolu'ya alınmasını emretti, sonra yine Doğu cephesi ve Süveyş seferiyle ilgili konulara döndü. Başkomutanlık hiçbir aşamasında büyük savaşı bir bütün olarak görmeyi başaramayacaktı.

Gelibolu, tarihi bir liman ve şehirdi. Balkan Savaşı sırasında da Gelibolu Kolordusunun Karargâhına ev sahipliği yapmıştı.

3. Kolordu Karargâhı gelince şehircik yeniden hareketlendi, çarşısına bir canlılık geldi. Kolordu bandosunun akşam üzerleri kale önünde verdiği konserler kaygılı halk için teselli oldu.

Kolordu Komutanı Esat Paşaydı. Yanya Savunması Komutanı olarak ün kazanmıştı. Ama bu acıklı bir ündü. Çünkü Yanya, sonunda teslim olmak zorunda kalmıştı. Nazik, bilgili, azimli bir komutandı.

İyi Almanca biliyordu. Yanya'da yaşanan gergin günler, bir süre Yunanlıların elinde tutsak kalmış

olmak Paşanın sinirlerini hayli yıpratmış, alıngan ve sabırsız yapmıştı. Sükûnete, düzene meraklıydı.

Tartışmaktan kaçınırdı.

Oysa beş ay sonra ancak demirden adamların dayanabileceği çok hırçın olayların içinde kalacaktı.

Emrinde iki tümen ve bazı küçük birlikler vardı.

Bu iki tümen (7. ve 9. Tümenler) baştan sona Çanakkale savaşlarına katılacaktır. Hele 9. Tümen, ilk günün inanılmaz olaylarını göğüsleyecekti.

3. Kolordu Komutanı Kurmay Başkanı Yarbay Fahrettin Altay

Bir tümen daha verilmesi gerekiyordu kolorduya. Bu üçüncü tümen belli değildi.

Bugüne kadar Çanakkale ve Gelibolu yarımadasının kara kuvvetleri tarafından savunusu için bir strateji saptanmış, bir görüş belirlenmiş değildi.12 Başkomutan ile Almanlar hayaller peşindeydiler.

Bu gecikmiş işi, kendi yetki alanın içinde, 3. Kolordu toparlayacaktı.

Kurmay Başkanı Yarbay Fahrettin Altay ve kurmay arkadaşları bir savunma planı hazırlamak için çalışmaya oturdular.

Önce araziyi iyi tanıyan 9. Tümenin komutanı Albay Halil Sami Bey'i ve alay komutanlarını dinlediler. Bu komutanlar Gelibolu yarımadası ile Çanakkale'nin Ege denizi kıyılarını avuçlarının içi gibi bilirlerdi. Uzun zamandır Çanakkale ve Gelibolu'daydılar.

EDİRNE Bulgarlara verildiği zaman bazı heyecanlı üniversite öğrencileri Harbiye Nezareti'ni basmış, asker olabilmek için olay çıkarmışlardı.

Orhan da bu çılgınlardan biriydi. Oysa Dilber'e âşıktı. Masala benzer, özel bir aşktı bu. Onu bırakıp da nereye gidecekti? Ama edebiyat fakültesini öyle bir coşku sarmıştı ki Orhan da kapılmış, gönüllü er olmuştu.

Edirne'yi geri alan birlikte bulunmuş, Meric'i geçmiş, makineli tüfek ateşiyle biçilmiş, ağır yaralı olarak günlerce çamur içinde, yağmur altında kalmış, ölümün kucağından geri alınarak Edirne hastanesine kaldırılmıştı.

Konuşabilmeyi başarınca künyesini söyledi.

Evine haber verdiler.

Annesiyle babası, askere aslan gibi yolladıkları oğullarını ilk gördükleri gün niye yüreklerine inmediğine şaşacaklardı. Bu 22 yaşında bir insan taslağı, bir yıkıntıydı. İki akciğeri de su toplamıştı (plörezi). Ateşi düşmüyor, ağrısı azalmıyor, zor nefes alıyordu. Kurşun yaraları iyileşiyordu ama bu hastalıktan kurtuluş çok zordu. Çünkü ilacı yoktu. Tek çare bol, iyi gıda almaktı. Ama yemek yiyemiyordu. Ne iştahı vardı, ne lokmaları çiğneyecek gücü.

İstanbul'daki Haydarpaşa Hastanesi'ne taşıdılar.

Birinci Bölüm / Rus Ruleti 35

Annesi her gün geliyor, doktorların öğüdüne uyarak, Orhan'a bir lokma bir şey yedirmek için çırpınıyordu. Peçeyle hizmet edilemiyordu ki. Peçeyi sıyırıp attı. Bir gazinin annesine kim ne diyebilirdi ki?

Orhan yeniden savaş çıktığını duyunca hiç tepki göstermedi. Umursamadı bile. Onun aklı Dilber'deydi. Dilber'in "abicim" diyen tül gibi sesi, top, tüfek, bomba seslerinden daha güçlüydü, hepsini bastırmaktaydı.

Cesaret edip de annesine bir türlü Dilber'i soramıyordu. "Evlendi gitti" diyecek diye ödü kopuyordu.

Kızcağız "abi" diye bayıldığı Orhan'ın kendisini sevdiğini bilmiyordu ki beklesin. Aynı çatı altında,

bir evin katlarını bölüşen iki komşu ailenin çocukları olarak ağabey ile küçük kız kardeş gibi büyümüşlerdi. Evin girişi, erkek misafir odası, mutfak, bahçe ortaktı. Birinci katta Dilberler kalıyordu. İkinci katta Orhanlar. Aralarında altı yaş fark vardı.

Kurşun yarasına, ciğer yangısına dayanıyordu ama Dilber'siz kalmaya katlanamazdı. Katlanabilecek kadar canı yoktu.

Annesi kendiliğinden söz açtı:

"Dilber de gelmek istiyor ama çocuk seni böyle görünce üzülür diye getirmiyorum. Biraz düzelmeni bekliyorum." Dilber daha evdeydi ha!

Bu bilgi yetti. İyileşme hevesi geldi. Zorlukla bir şeyler yemeye başladı. Başhekim Dr. Nuri Bey başını okşadı:

"Anneden daha iyi ilaç yoktur. Toparlanacaksın." Acısına rağmen gülesi geldi.

Besbelli ki bu tonton başhekimin aşktan haberi yoktu.

3. KOLORDU Komutanlığı kolordusunun savaş araçları ihtiyacını karşılamak için tamirhane ve dikimevleri kurarken, üzerinde çalıştığı ayrıntılı savunma planına da son biçimini verdi.

Plan, düşmanın Gelibolu ya da Çanakkale kıyılarına bir çıkarma yapması halinde uygulanacak savunma yöntemini ve düzenini belirliyordu. Türk subayları, arazinin özelliklerini, eldeki imkânları ve olası düşman hareketlerini uzun uzadıya inceleyip değerlendirerek, en uygun yolu saptamışlardı.

Plan birliklere gönderildi.

Plan iki tümen komutanına da güven verdi.

Düşman kıyıya çıkarken, yani en zayıf olduğu anda karşılanacaktı. Bunun için olası çıkarma yerlerinde güçlü birlikler bulundurulacak, hazırlık ve yerleşim bu esasa göre yapılacaktı: Birliğin üçte ikisi kıyıda olacaktı, üçte biri geride yedek. Dönemin yeni silahı olan ağır makineli tüfekler de kıyıda mevzilenecekti. Bunlar dakikada 500 mermi atan çok etkili silahlardı. Yazık ki orduda sayısı çok azdı.

Önemi kavranıp da getirtilene kadar savaş patlak vermişti.

7. Tümen hemen gereğini yapmaya koyuldu.

9. Tümen Komutanı Albay Halil Sami Bey de heyecanla Alay Komutanlarını çağırdı, planı açıkladı.

Emirlerini verdi. Özellikle atış talimlerinin çoğaltılmasını istedi.

"Cephaneye kıyın, atış çalışmalarını çoğaltın, asker iyice us-talaşsın."

Öbür iki alay komutanı gibi 27. Alay Komutanı Yarbay Şefik Aker de planı hemen üç taburuna yolladı. Ayrıca uygulamayla ilgili yazılı bir emir verdi. Emrin 2. maddesi şöyleydi:

"Esas, düşmanı etkili ateş altına alarak karaya çıkarmamak, çıkarsa çıktığı noktada tepelemektir.

Önlemler bu esasa göre alınacaktır. Müfrezeler, bölgelerini gerekirse tamamen mahvolunca-ya kadar savunacaklardır. Bir tek askerin emirsiz geriye çekilmesi ölüm cezasını gerektiren bir kaçış

sayılacaktır."

Çanakkale Askeri!

Liman Paşa'nın bu planı alt üst edeceği hiçbirinin aklına gelmiyordu.

27. ALAY 3. Tabur takım komutanlarından Asteğmen Mucip Kemalyeri'nin anı defterinden:

"Bugün Tabur Komutanımız Yüzbaşı Halis Bey bölük ve takım komutanlarını topladı, kolordunun hazırladığı savunma planını açıkladı. Alay Komutanımızın emrini okudu. Kendi de bazı öğütlerde bulundu. Hepimize sevgiyle bakarak, 'Size fazla bir şey söylemeye gerek yok.! dedi, '..Asker bugünkü ruhu korusun, yeter!'

O ruhu kazandırmak için çok çalışmıştık.

Köylü, askere düzgün yürümeyi, hele koşmayı bilmeden geliyor. Görünüşleri hiç güven vermiyor. Okuma yazma bilen yok. Şaşılacak kadar bilgisizler. Çünkü devlet bu talihsizleri ancak askere ihtiyacı olunca hatırlıyor.

Biz yalnız bedenlerini değil, ruhlarını ve beyinlerini de çalıştırdık. Kafaları hurafe doluydu. Dinimizin güzel kurallarını açıklayarak kafalarını hurafelerden temizledik.

Milletimizin büyüklüğünü, tarihimizin zenginliğini anlattık. Çoğu, vatan, Türkiye, millet, sancak, bağımsızlık gibi sözcükleri ilk kez duydu, ne olduklarını öğrendi. Günümüz kurallarına göre savaşmayı da öğrettik.

Anadolu çocuklarına karavana çok yarıyor.

O gösterişsiz, yoksul, hasta gibi duran köylüler doğruldular, dikildiler, kıvraklaştı-lar, hızlandılar. Demir gibi imanları ile yeni kazandıkları milli duygu kaynaştı, bilgiyle birleşti, yenilmez, yılmaz bir ruh yarattı. Şimdi askerin öyle babayiğit, öyle kendinden emin, öyle farklı bir duruşu var ki hepimiz iftihar ediyoruz. Tatbikatlarda bir tepeden öbür tepeye rüzgâr gibi koştuklarını görmek insanı heyecanlandırıyor.

Evelallah sömürgecileri yeneceğiz"

Asteğmen Mucip Kemalyeri

13 KASIM akşamı İttihat ve Terakki Partisi merkezinden esnaf birliklerine, dernek ve kulüplere kısa bir yazı ulaştırıldı. Ertesi gün Halife Sultan Reşat'ın cihat ilan edeceği, Fatih camisinde bulunulması bildiriliyordu.13

Ruslar ya da Bulgarlar İstanbul kapısına dayandıkları zaman bile cihat ilan edilmemişti. Türk askerinin savaşmak için cihat ilanına ihtiyacı yoktu.

Bu neydi?

Halk bilmeyecekti ama ilgililer biliyorlardı: Almanların zoruyla alınmış bir karardı bu. Almanlar Osmanlı Halifesi cihat ilan edince bütün İslam âlemi İngilizlere, Fransızlara ve Ruslara karşı ayaklanacak, yer yerinden oynayacak sanıyorlardı. Birçok Türk yetkili de bu ümidi paylaşmaktaydı.

İngiliz, Fransız ve Rusların da bu dinsel silahın kullanılması olasılığından ödleri patlamaktaydı.

Üçünün de egemenliği altında milyonlarca Müslüman vardı.

Halifenin etkisi ilk kez sınanacaktı.

Konu gazetelere de duyuruldu.

14 KASIM 1914 Cumartesi sabahı bütün gazetelerin birinci sayfasında iri, kalın harflerle şu iki kelime yer alıyordu:

"Cihad-ı Ekber"

Fatih Camisinde

cihad bildirisi okunuyor

Şehri bir heyecan dalgası kapladı. Olayı öğrenen, okuyan İstanbullular erken saatlerden başlayarak Fatih camisinin büyük avlusunu doldurmaya başladılar. Bir cihat nasıl ilan edilir, bugüne kadar hiçbiri görmüş, yaşamış, hatta duymuş değildi. Bu yepyeni bir olaydı.

Birtakım fesatçılar ile din cahilleri, cihat ilan edildiğine göre İstanbul'da ne kadar Hıristiyan, Yahudi, din düşmanı varsa hepsinin öldürülmesi gerektiğini yaymaya başladılar. Panikleyen bazı yabancılar elçiliklere, elçilik gemilerine, Hristiyanlar kiliselere sığındılar. En zararlı cahillik dinde cahillikti ve çok yaygındı, sömürülmeye, azdırılmaya açıktı. Bu çok tehlikeli gelişim büyük zorlukla yatıştırıldı.14

Avlu ve cami bayraklarla donatılmıştı. Caminin girişindeki merdivenin sahanlığına bir kürsü yerleştirilmiş, şallarla süslenmiş, yere halılar serilmişti. Halk akın akın geliyor, kalabalık gittikçe artıyordu. Gazeteler kalabalığın elli bin kişiyi geçtiğini tahmin edeceklerdi. Hepsi derin bir sessizlik içinde bekliyordu.

Caminin minarelerinden tekbir sesleri yükseldi. Kalabalık dalgalandı, kabardı, heyecanla tekbirlere katıldı. Bir yanardağ kükrüyor gibi oldu. Kimileri vecde gelip ağlamaya başladı.

Fetva Emini Nuri Efendi kürsüye geldi. Coşku içindeki kalabalık ağır ağır sustu. Nefes almaz oldu.

Fetva Emini gür sesiyle Halife Sultan Reşat'ın bütün Müslümanlara seslenen cihat bildirisini, sonra da beş parçadan oluşan cihat fetvasını okudu.

Fetvaya göre, tüm Müslümanlar Almanlar, Avusturyalılar ve Macarlar ile birlikte savaşacak, İngiltere ve dostlarına karşı ayaklanacaklardı. Alman, Avusturya ve Macar askerlerine karşı gelen Müslümanlar cehennem azabına uğrayacaklardı.

Bu Allah ve din uğruna bir savaş değil, en sefilinden bir dünyayı paylaşma kavgasıydı. Ama yükselen heyecan böyle şeyleri düşünmeye fırsat vermiyordu. Coşan, coşturulan halk, önde askeri bir bando, yollara döküldü. Harbiye Nezareti ile Alman ve Avusturya Elçilikleri önünde ateşli söylevler çekildi, dünyaya meydan okundu. Bu fetvaların İslamları ayaklandıracağını düşünenler zafer hülyalarına daldılar. Gösteriler gece yarısına kadar sürdü.

Dünya Müslümanlarının bu olaydan haberli olmaları için Almanların desteği ile ciddi bir hazırlık yapılmış, bildiri ve fetvalar birçok yerel dile çevrilmiş ve bastırılmıştı.

Dört bir yana yollandı.

GAZETELER ertesi gün bu olayı büyüttüler. Sayfalar iri başlıklar, bol fotoğraflar, alevli yazılarla doldu. Heyecan artarak sürüyordu. Sahibinin Rus uyruklu olduğu öğrenilen Tokatlıyan otelinin camları parçalandı. Yeşilköy'deki Rus anıtı yıkıldı.

Meşrutiyetin ilan edildiği coşku günlerine benziyordu. Bir yükselti bulan üzerine çıkıp konuşuyor, kimi sınırları Avrupa'ya, kimi Asya'ya doğru genişletiyor, kimi de hükümete Mısır'ı, Girit'i, Kıbrıs'ı geri alması için talimat veriyordu. Uzun yıllardır zafere, başarıya, gurur verici bir olaya susamış olan halk susmak, durmak bilmiyordu. Gösteriler İstanbul dışına taştı, Anadolu şehirlerine yayıldı.

İkdam gazetesi muhabiri akşam üzeri haberi yetiştirmek için gazetesine koşarken Meserret kıraathanesinin önünde tarihçi Ziya Şakir Bey'e rastladı. Saygıyla selam verdi. Ziya Şakir Bey'in yüzü iyice kararmıştı. Ateş püskürdü:

"Hazret-i Muhammed cihat için Allah'tan emir alıyordu. Biz Alman İmparatorundan alıyoruz."

Selam vermeden yürüyüp gitti.

Muhabir bunu yazsa, basılmayacağım biliyordu. İttihatçılar büyük olay çıkarırdı. Aklına yazdı.

SOFYA'DA Elçi Fethi Okyar ile Ataşemiliter Yarbay M. Kemal, Türk Elçiliğinin alt katındaki küçük odada, Batı ve Doğu cephelerindeki savaşları bir masaya yayılmış haritadan izliyor, her akşamüstü durumu değerlendiriyorlardı.

Bu akşam da biraraya gelmişlerdi.

Ordunun durumunu bildikleri için zamansız savaşa giriş ikisini de sarsmıştı. Cihat ilanının İngiltere, Rusya ve Fransa'yı korkutacağını, dolayısıyla üçünün de büyük hıncını çekeceğini düşünüyorlardı.

Bütün güçleriyle yükleneceklerdi. Üstelik Almanya ve Avusturya ile denizden ve karadan bağlantı kalmamıştı. Yardım alınamayacaktı.

Haritaya bakarak olumlu ve olumsuz tüm olasılıkları uzun uzun değerlendiren M. Kemal doğruldu.

Vardığı trajik sonucu açıkladı:

"Türkiye bu savaştan sağ çıkmaz."15

Yaşardığını göstermemek için gözlerini birbirlerinden kaçırdılar.

M. Kemal sabah Enver Paşaya bir mektup yazarak orduda bir görev isteyecektir.16

ENVER PAŞA, M. Kemal gibi düşünmüyordu. M. Kemal gerçekçi bir hesap adamıydı. Enver Paşa ise bambaşka havalardaydı. Kâzım Karabekir'in sözlü raporunu hayli dalgın dinlemişti. Kara-bekir kalkmak için "çıkabilirsin" demesini bekliyordu. Enver Paşa uzunca bir duraksamadan sonra sol kaşındaki küçük beyazlığı gösterdi, yüzü pembeleşerek sordu:

"Kasımdaki,beyazlığın bir cihangirlik17 işareti olduğunu söylüyorlar. Sen ne dersin?"

Karabekir bu çocuksu soru karşısında yumruk yemişe döndü. Resmiyeti bir yana atıp "Sevgili Paşam." dedi, "..size bütün samimiyetimle yalvarıyorum, bunu kimler dediyse hiçbirine inanmayın,

sizi kandırıp maceralara sürüklemek istiyorlar. Sizin bu tür kehanetlere, fallara ihtiyacınız yok. En yüksek yerdesiniz. Sizi birçok şerefli hizmet bekliyor. Devletimizin gerçeklerinden ve kurmaylığın bilimsel hesaplarından ayrılmayın."

Enver Paşa gülmeye çalışarak ellerini salladı:

"Tamam, tamam. Benim de inandığım yok. Ne düşündüğünü öğrenmek istemiştim."18

Karabekir çıkmak için izin isteyince, "Dur." dedi, "bir şey daha soracağım."

Karabekir saygıyla durdu.

"Bizim kendi kendimize adam olmamız ihtimalini görmüyorum. Avrupalılara çabuk yetişmek için tedbir düşünüyorum ama daha kesin kararımı vermedim. Düşündüğüm şey Anadolu'ya bir miktar Alman göçmen getirmek. Her yana değil. Yalnız demiryolları boyuna. Bunlar ziraat, zanaat, sanat, işte her dalda halkımiza örnek olurlar. Böylece halkımızın da az zamanda kalkınması mümkün olur.

Ne dersin?"

Bu ikinci yumruk Karabekir'i iyice sersemletmişti. Karşı çıkmak için kendini toparlamaya çalışırken Enver Paşa yüzünü buruşturdu:

"Anladım. Sus. Bu bir düşünceydi, karar değil. Burada konuştuklarımızın gizli olduğunu unutma.

Çıkabilirsin."19

Karabekir Enver Paşa'dan korkmuştu. Derin bir kaygı içinde odadan çıktı.

İstihbarat Şube Müdürü Yarbay Kâzım Karabekir

1 KASIMDA saldırıya geçen Rus ordusu ilk birkaç gün ilerlemeyi başarmıştı.20

Saldırıya Rusların Güney Kafkasya'da gönüllü Ermenilerden kurduğu çeteler de katılmış, saldırıyla birlikte Türk ordusundaki Ermeni subay ve erler de kaçarak Rus ordusuna katılmaya başlamışlardı.21

Türk Doğu Ordusu (3. Ordu) silah, donanım ve eğitim bakımından yetersizdi. Ama ordunun morali iyiydi. Rus kolordusunu önce Köprüköy, sonra da Azap savaşında (20 Kasım) sarstı. Yeni ordunun direnci Rusları şaşırtmıştı.

Geri çekilmeye başladılar.

Bu başarı Enver Paşaya büyük ümit verdi.

Artık Süveyş seferini kesinleştirmenin zamanı gelmişti. Bahriye Nazırı Cemal Paşaya 4. Ordu Komutanlığını önerdi. 4. Ordunun bölgesi Mersin'den Yemene kadardı.

"Hem bu geniş bölgeyi yönetir, hem de Süveyş seferini üstlenirsin."

Süveyş'i geçer de İngilizleri kovup Mısır'ı geri alırsa, Mısır da onun bölgesine eklenecekti.22

Cemal Paşa İstanbul'da üçüncü adam olmak yerine bu geniş alanda tek adam olmayı ve Süveyş

seferini yönetmeyi seçti.

"Kabul."

"Teşekkür ederim."

Bunun üzerine Enver Paşa iç rahatlığı ile gözlerini yeniden Doğu cephesine çevirdi. Bu cepheye büyük önem veriyordu. Bunun nedeni, yalnız Almanlara yaranmak değildi. Kafkas bolluğuna kavuşmayı ve Turan yolunu açmayı da ümit ediyordu

Ordunun çekilen Rusları izlemediğini öğrenince dehşetli kızdı.

Ordu Komutanı Hasan İzzet Paşa ihtiyatlı bir komutandı. Ordusunu ilerletmediği gibi, yeni bir Rus saldırısını karşılamaya hazırlanmak için daha elverişli bir yer tutmak üzere 10 km. kadar da geri çekmişti.

Enver Paşa ordunun hemen taarruz etmesini emretti. Doğuda kışın başladığını, Doğu kışının çok sert olduğunu açıklamaya çalışırken, Enver Paşa delirmiş gibi yerinden fırladı:

"Haydi be kakavan! Bıktım senin bu ukalalıklarından!"

Ali İhsan Bey akıllılık edip odadan kaçtı.23

Harekat Şube Müdürü

Ali İhsan Bey

Enver Paşa Almanlarla odasına kapandı. Bir taarruz planı hazırladılar. Bu plan 'Sarıkamış Kuşatma Planı' diye anılacaktır. Sonra Albay Hafız Hakkı Bey'i çağırdı, planı özetledikten sonra, Doğu Cephesine gidip ordunun durumunu yerinde incelemesini, bu planın uygulanıp uygulanamayacağını öğrenmesini istedi.

"Hemen yola çıkacaksın!"

"Başüstüne!"

Hafız Hakkı Bey Doğu ordusunun kış savaşına hazır olmadığını iyi bilirdi. Türk kurmaylar onun gönderilmesine sevindiler. Yollayacağı ayrıntılı bir raporla taarruzu kış sonuna erteletmeyi ancak o başarırdı. Bilmedikleri bir şey vardı: Enver Paşanın gölgesinde kalmış olan Hafız Hakkı öne çıkmak için kaç zamandır bir fırsat kolluyordu. Sarıkamış planı aradığı fırsattı.

O gün denizden Trabzon'a hareket etti.

40 YAŞINDAKİ Mesudiye zırhlısı Çanakkale'nin güneyindeki Kepez burnu yakınına demirlemişti.

Sultan Abdülaziz döneminden kalma tarihi bir gemiydi.

Zırhlının 2 büyük topu vardı. Bunların namluları Balkan Savaşı'ndan sonra içleri yenilensin diye İngiltere'ye gönderilmiş, savaş patlayınca, Sultan Osman ve Reşadiye gemileri gibi namlular da orada kalmıştı. Yerlerine göstermelik tahta namlular takılmıştı. Ama değişik çapta, çalışır durumda 38 topu bulunuyordu.24

Burnunu Boğaza vererek demirlemişti. Sol yanındaki toplarıyla Boğaz girişini ateş altına alarak savunmaya katılabilir, sağındaki toplar ise sökülüp karaya çıkartılarak karadaki savunma düzeni güçlendirilebilirdi.

Sağ yanındaki topların sökülmesi kararlaştırıldı. Söküme 15'lik büyükçe toplardan başlanacaktı.

Bunlar 6 toptu.

6'sı da karşı yakadaki Baykuş tepesinin ardında hazırlanan yere yerleştirilecekti.

Sökülen topun gemiden mavnaya indirilmesi, karşıya geçirilmesi, Baykuş tepesinin ardındaki mevziye çıkartılıp yerleştirilmesi gerekiyordu. İmalat-ı Harbiyeci Yüzbaşı Ramazan Ustayı tanımayanlar bunun imkânsız olduğunu düşünebilirlerdi. Çünkü elde bu ağırlıkta bir topu kaldırabilecek vinç yoktu. Ama Ustayı tanıyanlar için bu iş sorun değildi. Bu yaşlı, sıska adam ağırlıklarla oynayan bir sihirbaz gibiydi.

Bir ay önce, Çimenlik kalesinin burcundaki 35,5'lik dev topu, birkaç kalas, biraz halat ve 30 kadar yardımcısıyla burçtan aşağı indirmiş, bir mavnaya koyup Hamidiye tabyasına götürüp benzerlerinin yanına yerleştirmişti.

Söz konusu top 100 ton ağırlığındaydı.25

Yüzbaşı Ramazan Usta çağrıldı.

YÜZBAŞI Salih Bozok, Beylerbeyi Sarayında bir çeşit mahpus olarak yaşayan eski padişah II.

Abdülhamit'in koruma subaylarından biriydi. M. Kemal'in yakın arkadaşıydı. Gelişen olaylar dolayısıyla görüşünü sormuştu.

M. Kemal Salih Bozok'a şu yanıtı verdi:

"Bu husustaki görüşümü sana özel olarak yazıyorum: Ben Almanların bu savaşta muzaffer olacaklarına katiyen emin değilim.

Bir vazifeye atanmam için Harbiye Nazırına yazdım. Ataşe-militerlikte kalmak istemediğimi, millet ve memleketin büyük bir savaşa hazırlandığı bir sırada benim de herhangi bir birliğin başında bulunmak istediğimi bildirdim. Henüz cevap alamadım." 26

M. KEMAL bu mektubu yazdığı sırada İngiliz Savaş Kurulu Başbakanlıkta, Başbakanın başkanlığında toplantı halindeydi. Toplantıya Savunma Bakanı Mareşal Lord Kitchener, Dışişleri Bakanı Sir Gray, Maliye Bakanı Lloyd George, Donanma Bakanı Churchill ile öteki ilgililer katılıyordu. Toplantılarda Genelkurmay Başkanı ile Donanma Komutanı Lord Fisher de bulunuyordu.

Her zamanki gibi Lord Kitchener'in açıklamalarını dinlediler. Savaş Batı cephesinde kilitlenmişti.

Doğuda Ruslar zor durumdaydı. Ama yapacak bir şey yoktu. Donanma Bakanı Churchill elini masaya vurarak, "Yapacak bir şey var!" dedi.

Kitchener saygısız genç adama öfkeyle baktı. Başbakan araya girdi:

"Buyrun Sayın Bakan."

Churchill tümcesini tamamladı:

"Hem de kolay bir şey."

Savunma Bakanı Mareşal

Lord Kitchener

Bu an için günlerdir hazırlanıyordu. Kısa, tok, kolay anlaşılır tümcelerle, İstanbul'u ele geçirmek amacıyla donanmanın Çanakkale Boğazından orduyla birlikte ya da yalnız dövüşerek geçmesini önerdi.

Kurul üyeleri ilgiyle doğruldular.

"İki haftadır bu konuyu inceliyorum, inceletiyorum. Türk savunması güçlü değil. Almanya'dan bir tek yeni top bile gelmediğini biliyoruz. Boğaz'ın savunma düzeni, 'antika toplar açık hava müzesi'

diye tanımlanabilir. Boğaz'da ciddi bir askeri birlik de yok. Boğaz'ı aşmak zor değil. Donanmamız kolayca Marmara'ya geçerek İstanbul'un önüne gelebilir. İstanbul yalnız bir başkent değil.

İmparatorluğun bütün askeri varlığı, tüm depolar, askeri fabrikalar, tamirhaneler burada toplanmış.

İstanbul imparatorluğun gerçekten kalbi. İstanbul'u alan Osmanlı İmparatorluğu'nu kalbinden vurmuş olur."27

Sonra da önerdiği bu çözümün yararlarım sayıp döktü. Ana yararı şuydu: Savaş kısa sürede bitebilir ve yeni siyasi haritalar İngiltere'nin dilediği gibi çizilebilirdi.

Churchill konuştukça Amiral Fisher'in yüzü renkten renge giriyordu. Bu genç politikacı deniz gücünü bölüyor, sonu belirsiz bir maceraya sürüklüyordu. Lord Kitchener de sert bir sesle Batı cephesi dururken bir başka cephe açılamayacağını söyleyince konu kapandı.

Churchill tuttuğunu koparmadan bırakacak adam değildi. Bu konuyu irdelemeyi sürdürecek, ilk fırsatta önerisini yinelecekti.

Toplantı ileri bir tarihe bırakıldı. Böylece Lord Kitchener ve Amiral Fisher Türklere biraz daha zaman kazandırdılar.

YÜZBAŞI Ramazan Usta İstanbul'dan Churchill'in uykularını kaçıran Çanakkale'ye geldi. Gelir gelmez Mesudiye'nin 15'lik toplarına bir göz attı. Karşıya geçti, yolu ve Baykuş Tepenin ardında topların yerleştirileceği gizli yeri inceledi.

Ertesi sabah erkenden kalasları, halatları, makaraları ve adamlarıyla gemiye çıktı. Mavna geminin sağına yanaştı.

"Haydi bismillah."

İşbaşı ettiler.

Gösterinin hazırlığı saatler aldı. Gün batarken uzun namlulu kocaman topu kuş gibi havalandırıp mavnaya yerleştirdiler. Gemi-dekiler, karadaki görevliler, Kepez köylüleri alkışa durdular.

Bu ilk topu ertesi gün gündüz gözüyle karşıya götürüp yerine yerleştirmeye çalışacaklardı. İskele ile Mesudiye mevzii arasındaki yol hayli uzun ve yokuştu. Bu iş zaman alacak gibi görünüyordu.

3 ARALIK günü Hafız Hakkı Bey'in Doğu Ordusu karargâhından yolladığı ilk rapor ulaştı. Rapor Türk kurmayları şaşırttı.

Taarruzu erteleteceğini sandıkları Hafız Hakkı, tam tersine, taarruz düşüncesini desteklemekteydi.

Taarruz edecek kola komuta etmek istediğini de kısa raporuna eklemişti.

Albay Hafız Hakkı Bey

Ali İhsan Sabis güncesine şunları yazdı:

"Bir metreden fazla karla örtülü bu yaylalarda ve dağlarda birlikler nasıl hareket edecekler? Yaraklar, hastalar nasıl taşınacak? Birliklerimiz kar içinde hareket ve dağ savaşı yapmak için gereken eğitim, donanım, çamaşır ve giysi bakımından hazır değil. Gün geçtikçe soğuk şiddetini artıracak. Bu şartlarda taarruz felaketle sonuçlanabilir?” 28

Plan ümit veriyordu. Ama mevsim şartları ve ordunun durumu büyük sorundu.

Enver Paşa bir de Ordu Komutanının görüşünü sordu.

Bu akşam Cemal Paşa İstanbul'dan ayrılacaktı. Uğurlamak için Haydarpaşa'ya geçti.

HAYDARPAŞA GARI hıncahınç dolu, bayraklarla süslüydü. Cemal Paşa yeni görevine uğurlanacaktı. Sadrazam, Enver Paşa, Talat Paşa, bütün Nazırlar, Harbiye Nezareti ile Genelkurmayın Türk subayları, Bahriye Nezaretinde çalışanların tümü, Amiral Soushon, bazı Almanlar, gazeteciler, Cemal Paşa'nın yakınları, dostları garı doldurmuştu.

Bir tören birliği ile deniz bandosu bu görkemli sahneyi tamamlıyordu.

Özel katar harekete hazırdı. Yaverleri, yeni kurmayları, karargâh mensupları trene binmek için Cemal Paşayı beklemekteydiler.

Cemal Paşa tek tek herkesle vedalaşıyordu. Biri heyecanlandı, herkesin duyacağı biçimde Cemal Paşaya seslendi:

"Aziz Paşam, sizden büyük hizmetler ve en yakın zamanda zafer haberlerinizi bekliyoruz!"

Bir alkış tufanı koptu.

Bu güzel dileği yanıtlamamak olmazdı. Cemal Paşa da sesini yükseltti:

"Buradan görevimin kutsallığını ve güçlüklerini kavramış olarak ayrılıyorum. Bize verilen görevi başaramayarak cesetlerimizi Kanala dökecek olursak, arkada kalan kahramanların cesetlerimiz üzerinden geçerek İslamın açıkça malı olan Mısır'ı, İngilizlerin elinden kurtaracaklarına güveniyorum."

Cemal Paşa böyle konuşarak, gizli Süveyş Kanalı seferini önceden İngilizlere duyurmuş oldu.29

Baskın için Süveyş kıyısına vardıkları zaman İngilizlerin saldırıya karşı hazırlıklı olduklarını görerek şaşacaktı.

Vagonun kapısında durdu. Gür sakalı, toplu cüssesi, ağır havası ile bu kalabalık sahnenin en gösterişli kişisiydi. Herkesi fiyakalı bir asker selamıyla selamlayıp içeri girdi. Özel katar alkışlar ve bandonun kıvrak nağmeleri arasında hareket etti.

Her durulan istasyonda coşturulmuş kalabalıklarca karşılanıp uğurlanacaktı.

Dış propaganda konusuna hiç aklı ermeyen iktidar iç propagandada çok başarılıydı. Üç liderini büyütmeyi, önemsetmeyi çok iyi beceriyor, başka hiç kimseye fırsat tanımıyordu.

CİHAT ilan edileli tam 3 hafta olmuştu.

Bütün Müslümanlara duyurmak için çok çalışılmış, dikkatlerini çekmek için akla gelebilecek her yola başvurulmuş, hayli Alman altını da saçılmıştı.

Cihat ilan edildiğini öğrenen her Müslümanın hemen harekete geçeceği sanılıyor, özellikle Hindistan'da, Cezayir'de ve Rusya'da kıyamet kopması bekleniyordu.

Beklentiler boşa çıktı.

Ne Mısır'da, ne Hindistan'da, ne Tunus'ta, ne Cezayir'de, ne Fas'ta, ne Afganistan'da, ne İran'da, ne Kırım'da, ne Kafkasya'da, ne Türkistan'da en ufak bir kıpırtı bile olmadı. Araplar arasında da bir heyecan yaratmadı.30 Osmanlı Halifesinin etkisi bu kadardı.

Demek ki Türk, kendi canı ve kanıyla kavrulacaktı.

Bu durum savaşın ne olduğunu bilenleri çok kaygılandırıyordu.

BAZILARI ise bayram ediyordu.

Bunlar parayı vatanından ve insanlarından daha fazla seven bazı iş adamlarıydı. Bir milyon kişinin askere alındığını öğrenince çok sevinmişlerdi.

Bir milyon ha!

Osmanlının şimdiye kadar böyle kalabalık ordusu olmamıştı. Viyana'ya bile 400.000 kişilik bir ordu yürümüştü. Bir milyon kişi demek, günde bir milyon ekmek demekti.

Bu ne demekti?

Bu günde bir milyon kiloya yakın un demekti. Ordu bu kadar unu elbette tüccardan satın alacaktı.

Dahası vardı:

Kuru ekmek yiyecek değildi ya zavallı askercik. Ekmeğin yanına katık gerekti, şeker, helva, pekmez, tuz, yağ, sebze, bakliyat, et gerekti.

Büyük para vardı bu işte, büyük!

Bir süre sonra toplu satın alımlar başlayacak, eğlence yerleri bu savaş zenginleri ile dolacak, yoksul halk bu görmemişlerin renkli dedikoduları ile oyalanacak, hovardalıklarına kızacak, eşlerinin rüküşlüklerine gülecekti.

DOĞU ORDUSU Komutanı Hasan İzzet Paşa'nın yanıtı geldi. Oldukça çekingendi. Hafız Hakkı Bey'in raporu ise kara kışa meydan okuyordu:

"Dağlar üzerindeki yolları keşfettirdim. Bir kısmını kendim de gördüm. Bu mevsimde bu yollardan hareket mümkün olduğuna inandım. Ama burada ordu ve kolordu komutanları yeterli azim ve cesaret sahibi olmadıkları için taarruza samimi olarak taraftar değiller. Bu iş, rütbem düzeltilerek bana verilirse, ben bu işi üstlenirim."31

Hafız Hakkı Bey, paşa ve kolordu komutanı olmak ve orduyu bu mevsimde taarruza kaldırmak istiyordu.

Doğu Ordusu Komutanı

Hasan İzzet Paşa

Hafız Hakkının taarruza istekli olması Enver Paşayı ateşledi. 10. Kolordu Komutanını emekliye ayırdı ve yerine Albay Hafız Hakkı Bey'in atanması için gerekli işlemi başlattı.

Sorunu yerinde çözmek için Bronsard Paşayı ve bir Alman subayı daha yanına alarak o akşam Yavuz'la Trabzon'a hareket etti.

Ayrılmadan önce de Kâzım Karabekir ile Ali İhsan Sabis'in birer birliğe atanarak Genelkurmay'dan uzaklaştırılmalarını emretti. Bunların ukalalıklarından sıkılmıştı.

CEMAL PAŞA ve karargâhı Pozantı'da trenden indi. Toros tünelleri daha bitmemişti. Torosları kara yoluyla aşacak, Adana'da yeniden trene bineceklerdi.

4. Ordu Karargâhı Şam'daydı.

Albay von Kress bir aydır burada Süveyş seferini planlıyor ve amacı saklayarak gerekli hazırlıkları yaptırıyordu.31" Gizli bir görüşme yapmak, daha doğrusu vicdanını serinletmek için Almanya'nın Şam Konsolosu Loitved'i çağırdı.

Çalışma odasının kapısını eliyle kapadı. Sesini düşürdü, "Sayın Konsolos.." dedi, "..Ordu Komutanı geliyor. Birkaç gün sonra buradan ayrılarak güneye gideceğiz. Belki bir daha karşılaşanlayız.

Gerçeğin bilinmesi için size bazı açıklamalarda bulunmak istiyorum.

Alman Genel Karargâhının Süveyş seferinin zorluklarını küçümsediğini, Türkler gibi onun da başarı hakkında abartılı ümitlere kapıldığını seziyorum. Benim ümidim çok az. Hatta hiç yok. Bu düşüncemi lütfen İstanbul'daki Elçiliğimize bildiriniz. Kimse gereksiz ümide kapılmasın. Ben Süveyş

kanalını ele geçirebileceğimizi, böylece İngiltere'nin Hindistan yolunu kapatacağımızı hiç düşünmedim.

Öyleyse bu seferin yapılması için neden çok ısrar ettiğimi söyleyeyim. Türklerle İngilizler arasında kan dökülmesini sağlamak istiyorum. Kan dökülünce, Türkler aramızdaki anlaşmaya daha sıkı sarılacaktır. İngilizleri ve Rusları oyalamaları için Türklere ihtiyacımız var."32

Türklerin bazı dostları düşmandan daha tehlikeliydi.

DONANMA BAKANI Churchill Savaş Kurulu Sekreteri denizci Yarbay Hankey'i davet etmişti.

Yarbay Hankey İngiliz askeri politikasına yön veren özel beyinlerden biriydi.

Odanın bir köşesinde bir toplantı masası, üzerinde elle çizilmiş büyük ölçekli bir Çanakkale haritası vardı. Belli ki Bakan bu haritayı kendisi için yeni çizdirmişti. Hankey'e yer gösterdi. Haritanın başına geçip oturdular.

Churchil hemen konuya girdi. Parmağını Çanakkale Boğazı boyunca gezdirdi:

"Burası dünyanın en önemli su yollarından biri. Uzunluğu 70 km. kadar. Derinliği 50 ile 100 metre arasında değişiyor. En dar yeri Çanakkale ile Kilitbahir arasında, 1.300 metre. Buraya Geçit diyoruz.

Amiral Carden Geçit çevresinde Türklerin mayın hatları oluşturduklarını bildiriyor. Kaç hat oldukları daha tam saptanamadı. Boğazda bir üst akıntısı, bir de ters yönde dip akıntısı var."

Sekreterin yüzüne baktı:

"..Geçilmesi zor bir su yolu. Ama Savaş Kurulunun Boğaz'ı zorlayarak geçmemize razı olmasına büyük önem veriyorum. İstanbul'u alarak yani Türkleri kalbinden vurarak, Almanları güneyden sararak savaşı çok çabuk bitirebiliriz. Belki zorlamaya bile gerek kalmayabilir. Mesela bu su yolunu bir denizaltımız geçebilse.."

Bir an daldı:

"..ve bir sabah Padişahın sarayı karşısında beliriverse, İstanbul'da neler olur düşünebiliyor musunuz?"

Güldü. Gülünce yüzü sevimli bir Buldog köpeğini andırıyordu:

"Çanakkale yoluyla İstanbul'u ele geçirme önerimi düşünmenizi diliyorum."

"Peki efendim."

MESUDİYE İngiliz donanmasının dikkatini çekmişti. Mondros'ta 3 B tipi İngiliz, 3 de Fransız denizaltısı vardı. Denizaltı-cılar Mesudiye'yi batırmak için birkaç girişimde bulunmuşlarsa da girişten ileri gitmeyi göze alamamışlardı. Sayısı belirsiz mayın hatlarının altından geçmek gerekiyordu.

Denizaltı yeni bir silahtı. Gelişim halindeydi. Uzun zaman su altında kalamıyordu. Hızı çok düşüktü.

Dip akıntısıyla başa çıkmak zor, mayınların altından geçmek çok tehlikeliydi. Denizaltının kulesi, dümeni ya da pervaneleri mayın zincirlerine dolanırsa kurtulması mümkün değildi.33

Bu tehlikeye karşı denizaltıyı koruyacak önlemler almak gerekmişti. İlk olarak B-ll denizaltısında bu tehlikeyi önleyeceği düşünülen bazı önlemler alınmaktaydı.

Yüzbaşı Norman D. Holbrook akşam Amiralliğe, işin bittiğini bildirdi:

"Göreve hazırız."

AYNI AKŞAM Cemal Paşanın treni Şam garına buğu ve duman saçarak girdi. Bandonun sesiyle fren gıcırtıları birbirine karıştı. Usta makinist Cemal Paşa'nın vagon kapısını, perona serilmiş kırmızı halının tam önünde durdurmayı başardı.

Yol boyunca yaşanan karşılama törenlerinin en büyüğü Şam'da yapıldı.

Şehir Cemal Paşa şerefine donanmış, yöneticiler, eşraf, şeyhler, ulema, konsoloslar, subaylar, okul çocukları, şairler, hatipler ve halk istasyonu doldurmuştu.

Cemal Paşa alkışlar, haykırışlar arasında trenden bir hükümdar gibi indi.

Kurbanlar kesildi. Arap şairleri kasideler okudular. Hatipler övgü konuşmaları yaptılar. Tören bitince şair ve hatiplere ücretleri ödenecekti.

Lüks Damaskus oteline inildi.

MESUDİYE'NİN 15'lik 3 topu da sökülmüş, karşıya taşınmış, 2'si yerine yerleştirilmişti. Ramazan Usta ve adamları, 3. topu yerleştirmek için sabah erkenden karşıya geçtiler.

Mesudiye'de kalan 3 top ile öteki küçük topların sökümüne başlandı.

Saat 11.50'ydi.

Yüzbaşı Norman Holbrook'un yönettiği denizaltı ışıldaklara yakalanmamak için gece girişten hayli uzakta dalarak Boğaza süzülmüş, epeyce bekledikten sonra derinden M çok dikkatli ve yavaş

seyrederek ilerlemişti. Birkaç mayın hatının altından, yeni koruyucu parçaların yardımıyla zincirlere ta-kılmadan geçmeyi başarmıştı. Hesaba göre Boğaz'ın ortasına yaklaşmış olmalıydılar. Usulca yükselip periskopunu su üzerine çıkardı. Doğru hesaplamışlardı. Boğaz'ın orta kesiminde, Kepez burnunun karşısında, 500 metre açığındaydılar. Kaptan Holbrook çevreyi görmek için periskopunu gezdirdi. Birden periskopunu kocaman bir savaş gemisinin görüntüsü doldurdu. Mesudiye idi bu.

Aradığı büyük av. Güvertede dolaşan denizciler, topları sökmeye çalışan ustalar görünüyordu.

Hiçbir savunma önlemi yoktu. Sevinçten göğsü yırtılacak gibi oldu.

İlk torpilini hedefe yolladı. Saat 11.55'ti.

Mesudiye'nin nöbetçi çavuşu denizin içinde gemiye doğru yaklaşan bir pırıltı fark etti. Bir torpildi bu.

Gemiye yaklaşıyordu. Nöbetçi Çavuş çığlığı bastı:

"Torpiiiiil!"

Alarm verildi, düdükler öttü, komutlar yükseldi, topbaşı edildi. Ama bir dakika geçmiş, torpilin yolculuğu sona ermişti. Geminin sol yanına vurdu ve patladı.

Bir zamanların amiral gemisi Mesudiye'nin sol yanında çok büyük bir yara açıldı. Koca gemi hızla yan döndü ve 10 dakika içinde suya gömüldü.

İkinci bir torpile gerek kalmamıştı.

Denizaltıyı vurmak ümidiyle kıyı bataryaları denizi ateşe boğdular ama denizaltı 20 metre derine inerek izini kaybettirdi. Boğaz'dan uzaklaşınca, su üzerine çıktı. Durumu Mondros'a bildirdi.

Denizaltı Mondros'ta bütün gemiler tarafından selamlanarak karşılanacaktı.

Bu ilk zaferdi.

Mesudiye'nin denize dökülen subay ve erlerini yetişen motorlar, sandallar topladı. 38 şehit verilmiş, Mesudiye'nin bütün öbür topları suya gömülüp gitmişti.34

Bu ilk felaketti.

İkinci felaket haberi Karadeniz'den geldi. Doğu ordusuna kışlık giyim, silah ve cephane götüren 2

gemiyi Rus savaş gemiler yakalayıp Rusya'ya kaçırmışlardı.

Enver Paşa ile Amiral Souchon'un planı tutmamıştı. Karadeniz'de eskisi gibi Rus donanmasının egemenliği sürüyordu.

ENVER PAŞA yollar karlı olduğu için Trabzon'dan Erzurum'a, oradan ordu karargâhının bulunduğu Köprüköy'e 7 günde gelebilmişti. İlk işi taarruz hakkında 'olumsuz düşündüğünü' öğrendiği 9.

Kolordu Komutanını görevden almak oldu. Yerine bir tümen komutanını atadı. Cepheyi gezdi.

Cephede erlerin durumunu gördü. Hiçbir şey kararını etkilemedi.

Bir Başkomutanlık emri yayımladı:

"Askerler! Ayağınızda çarığınız, sırtınızda paltonuz olmadığını gördüm. Yakın zamanda saldırarak Kafkasya'ya gireceğiz. Siz orada her türlü bolluğa kavuşacaksınız. İslam dünyasının son ümidi sizin son bir yardımınıza bakıyor."

22 Aralık için taarruz emrini verdi.

Ordunun bu emir üzerine taarruz hazırlıklarına girişmesi gerekirken beklenilmeyen bir olay oldu.

MESUDİYE'NİN batması, şehitler, yitirilen toplar herkesi yüreğinden vurmuştu.

Bu ikinci büyük uyarıydı.

Bir savaş çıkarsa, demek ki denizin yalnız üzerinden değil denizin altından da geleceklerdi. Akıntı ve mayınlar nedeniyle Boğaza denizaltı giremez sanıyorlardı. Yanıldıklarını anladılar.

3 yeni mayın hattı daha kurarak hat sayısını 9'a çıkardılar. Boğaz'ın daha iyi gözlenebilmesi için ışıldak sayısı ilk aşamada 10 yapıldı. Denizaltılara karşı çelik koruma ağları gerekiyordu. Ama ülkenin teknik düzeyi bunu sağlayabilecek durumda değildi.

Küçük bir filo oluşturuldu. Torpidobotlar nöbetleşe Boğaz'da gezerek denizin altını izleyip dinleyeceklerdi.

DOĞU ORDUSU Komutanı Hasan İzzet Paşa, taarruz emrini dikkatle incelemişti. İklim elverse, kışlık giyimler gelse, Rus ordusu bu planla zor duruma düşürülebilirdi. Fakat ordusunun durumunu ve Doğu kışının amansızlığını iyi biliyordu. İçindeki korku gittikçe büyüdü.

Bu sorumluluğu taşıyamayacağını anladı.

Akşam kendi yazıp şifrelediği kısa bir yazıyla Ordu Komutanlığından affını istedi.

Enver Paşa herhalde çıldıracaktı.

ORHAN, izleyenlerin içini parçalayan bir azimle iyileşmeye çalışıyordu. İyice toparlanmadan kimseyi istemediği için annesi ve ara sıra babasından başka kimse gelmiyordu hastaneye.

Koğuştaki bir yakınını ziyarete gelen bir fakülte arkadaşı Orhan'ı zor tanımıştı:

"Sana ne oldu arkadaş? Ah canım. Solucana dönmüşün. Haydi bir an önce iyileş, kalk, Turan bizi bekliyor!"

Arkadaşı yedeksubay olmuştu. Pek çalımlı bir hali vardı. Halit Ziya Bey'in romanlarını, Yahya Kemal Bey'in şiirlerini, Hacı Arif Bey'in bestelerini konuştuğu arkadaşı şimdi sadece savaştan söz etmekteydi.

Hayır!

Savaşın sözünü bile duymak istemiyordu artık. Eve kavuşmak, içinde define gibi sakladığı, tek yanlı, biraz günahkâr aşkını yaşamak istiyordu. Gözleri özlemle doldukça acıdan sanıyorlardı.

Annesinin evden taşıyıp getirdiği yiyecekleri, böğüre böğüre, gözlerinden isyan yaşları akarak, tıkanarak, boğularak, kusarak, inatla yiyor, Dilber' kavuşturması için sürekli Allah'tan yardım istiyor, gözdağı vermeyi de ihmal etmiyordu:

"Bak, kavuşturmazsan çok kırılırım."

DOĞU ORDUSU Komutanının şifresini alınca Enver Paşa bir öfke patlaması yaşadı. Ama uzun sürmedi. Kendine ve talihine büyük güveni vardı.

"Pekâlâ. Ben kendim yönetirim."

Şimdiye kadar bir alay bile yönetmemişti. Doğu Ordusu Komutanlığını üzerine aldı. Bronsard Paşa Kurmay Başkanlığını yapacaktı.

İkisi de Doğu ve Doğu kışı hakkında hiçbir şey bilmiyorlardı.

Ordu 22 Aralıkta Enver Paşanın komutasında harekete geçti.

Bir kolordu (11. Kolordu) merkezde Rus ordusunu oyalayıp yerinde tutmaya çalışacaktı. Solda ise iki kolordu vardı (9. ve 10. Kolordular). Bu iki kolordu kuzeyden ilerleyip genişçe bir kavis çizerek Sarıkamış'a inecek, böylece Rus ordusunun arkasına düşerek Kars'a çekilmesini önleyecek, Rusların işi bitirilecekti. Kuşatma kolunun toplamı 75.000 kişiydi.

10. Kolordu, Hafız Hakkı Bey'in büyük ve kesin başarı hevesi yüzünden, plandan ayrılıp daha geniş

bir kavis çizerek Allahüekber dağını aşacaktı. 9. Kolordu da onun kadar sarp olan dağlar zincirini aşmak zorundaydı.

Her yan kar altındaydı. Askerin giyimi bu dehşetli kışa uygun değildi.

Baskın yapabilmek ve başarı sağlayabilmek için birliklerin hızlı hareket etmeleri, ne olursa olsun oyalanmamaları, verilen ara hedeflere gününde, saatinde ulaşmaları şarttı. Bunun için gerekirse günde 15 saat yürünecekti.

Daha ilk gün kar fırtınası patlak verdi. Birlikler dizi aşan kara bata çıka, kan ter içinde, yüzleri bıçak gibi kesen rüzgârda donarak, morararak, dudakları çatlayarak, yüzleri dilim dilim yarılarak ilerlediler. Sırt çantaları gitgide daha ağır gelmeye başladı. Göz gözü görmez tipide yolları kaybettiler. Eksi 20 derecede eller tüfeklerin madeni kısımlarına yapışıyor, geri çekmek isteyenin elinin derisi yüzülüyordu. Ağır topları karlı, buzlu tepelerden aşırmak ancak Türk askerinin başarabileceği bir çetin işti.

Zaman zaman artçı Rus birlikleri ve Ermeni çeteleriyle çatışılıyordu.

Bazılarının ayaklarında çarık vardı. İnce deriden yapılma çarığın ayakları koruması imkânsızdı. Önce çarıklıların ayakları donmaya başladı. Giderek donma olayları arttı. Yol kıyılarında, ağaç altlarında donup kalmış askerlere rastlamak doğal oldu. Birlikler savaşmadan erimekteydi. Ölen ölüyor, kalan sağlar sabırla yürüyorlardı.

Türk orduları kaç yüz yıldır, yoksulluğu yense Rusa, Rusu yense kışa yenilmekteydi. Yine böyle mi olacaktı?

Enver Paşa ordusunu zafere götürdüğünden emindi. Kendi de ordu ile birlikte ilerliyor, birlikleri denetliyor, zorluyor, baskı altında tutuyordu. Çatışma olursa ateş hattına kadar yaklaşıyordu. Geceleri asker gibi o da bir kar çukuruna kıvrılıyor, kaputuna sarılıp uyuyordu. Böylece kimseye halinden şikâyet fırsatı vermiyordu.

Amansız şartlara rağmen Hafız Hakkı Beye bağlı bir tümen Oltu'yu geri aldı. Oltulular sevinçten deliye döndüler. Asker 3 gündür ilk kez sıcak yemek yedi ve sıcakta yattı. Enver Paşa Hafız Hakkının rütbesini paşalığa yükseltti.

Yeni Paşa zafer coşkusu içinde Oltu'dan Enver Paşaya kolordusunun ertesi akşam Beyköy'e ulaşacağını bildirdi.

Beyköy Allahüekber dağından sonraki ilk, Sarıkamış'tan önceki son duraktı.

Oltu ile Beyköy arasında Allahüekber dağları vardı. Bilenlerin "Bu dağlardan insan değil kuş bile geçmez" dedikleri zamandı. Adı bile insanın içini ürperten Allahüekber dağı bir günde ve bu havada nasıl aşılabilirdi?

Hafız Hakkı Paşa bir an önce Sarıkamış'a varmak için kolordusunu dağa sürdü.

ÇARIKLI, kaputsuz, eldivensiz, atkısız Türk askerlerine karşı Rus birlikleri kıskanılacak kadar iyi giyimliydi. Hepsinin kulaklıklı kalpakları, kalın kaputları, atkıları, yün çamaşır ve çorapları, keçe çizmeleri ve eldivenleri vardı. Gerektikçe savaşçılara ısınsınlar diye votka dağıtılıyordu.

İki yüz yıl önce geri, ilkel bir toplum olan Ruslar Türklerin Deli dedikleri Büyük Çar Petro sayesinde çağdaş gelişimin önemini kavramış, Ortodoks bağnazlığını yenmiş, ilerlemiş, gelişmiş, dünyanın dört-beş güçlü devletinden biri ve Osmanlının başbelası olmuştu.

35 yıl önce bu bölgeyi işgal etmiş olan Ruslar, Sarıkamış'tan Kars'a demiryolu döşemişler, Kars demiryolunu da Kafkas demiryolu ağına bağlamışlardı. Geniş, taştan karayolları, kolay ısınır, büyük, taş binalar yapmışlardı.

Birliklerini kolayca ikmal edebiliyorlardı.

Osmanlı ise Anadolu'yu yaşanılır kılmak için sürekli ve bilinçli bir çaba göstermiş değildi. İstanbul'a kapanıp kalmış, anayurdunu kaderine terk etmişti.

İlkellik yaygın ve derindi.

Temiz, titiz bir yaşama alışkanlığı edinilemediği için savaş başladı mı, hemen salgın hastalıklar baş

gösteriyordu. Şimdi de merkezde Ruslarla savaşan 11. Kolorduda tifüs salgını başlamıştı. Sağ kalan olursa onları da tifüs mahvedecekti.35

HAFIZ HAKKI BEY 10. Kolorduyu amansızca yürüttüğü gibi Enver Paşa da Sarıkamış'a bir an önce ulaşmak için 9. Kolorduyu neredeyse soluk almadan yürütmekteydi.35"

Yarışıyor gibiydiler.

9. Kolordunun öncü tümeni sabah erkenden yola çıkmış, kalın karı yara yara, durmadan yürümüştü.

Hepsinin yüz ve el derileri kardan yanıp kavrulmuştu. Askerler insanın da doğanın da cefasına alışık Anadolu çocuklarıydı. Ama böyle bir yamanlık hiç yaşamamışlardı. Açlık donmayı kolaylaştırıyordu.

Su yoktu. Her yer buza kesmişti. Susuzluğunu kar yiyerek gidermek isteyen büsbütün susuyordu. Bir mola sırasında ayaklarını donmaktan korumak için ağaçlara tırmananların hepsi dallar üzerinde donup kalmıştı.

Bir Rus ardçı birliğini geri atarak Kızılköy adlı Rus köyüne girdiler.

Asker de, dağ toplarını taşıyan katırlar da, yeleleri buz kesmiş binek atları da bitkindi. Komutan birliğini dinlendirmek ve yeniden düzene sokmak için mola verdi.

Rus köylüler son dakikada kaçmış olmalıydılar. Bazı evlerde ocaklarda sıcak tencereler duruyordu.

Askerler boş evlere dağıldılar.

Sarıkamış Savaşı

Çok geçmeden Enver Paşa Almanları ve muhafızlarıyla köye geldi. Tümen komutanını çağırttı: "Niye durdunuz?"

Komutan askerin durumunu anlatmaya çabaladı. Enver Paşa parladı:

"Kes! Hemen yola çıkacaksınız. Akşam olmadan Sarıkamış'a ulaşmalıyız. Haydi!"

Duracak zaman mıydı? Sarıkamış'a, zafere az kalmıştı! İlerisi Kafkasya'ydı, Turan'dı!

Askerler yemekten kaldırıldılar, sıcak evlerden zorla dışarı çıkarıldılar. Boru, düdük sesleri, haykırışlar arasında düzene girip yola çıktılar.

Akşama kadar durmadan yürüdüler. Soğuk usturadan da keskindi. Derin nefes alanın ciğeri yanıyordu. Soğuktan delirenler vardı. Duran donuyordu. Durmak gerekince oldukları yerde zıplamak, sıçramak zorundaydılar. Gücü tükenen yolun kıyısına çekiliyor ve donma öncesi yaşanan tatlı uyuşma içinde buz kesilip kalıyordu. Aç kurt sürüleri yolda kalanları parçalamak için birlikleri izlemekteydi.

Son tepeyi aşınca Sarıkamış görünecekti. Rus ileri karakollarını güçlerinin son kırıntısıyla geri atıp tepeyi ele geçirdiler.

"Aaaaaah!"

Sarıkamış haritada gösterildiği gibi tepenin hemen arkasında değildi. Taa ilerde, ufukta, 10 km.

uzaktaydı. Arada bembeyaz, ölüm kadar soğuk, hain bir boşluk vardı.

Türklerin geçilmez sanılan dağ yollarından çıkıp geliyor olması Rusları korkutmuş, bu korku Rus Çarı II. Nicola'ya kadar yayılmıştı. Büyük bir telaş içinde Sarıkamış'a asker yetiştirmek için çırpınıyorlardı.

Allahüekber Dağını aşan 10. Kolordu da çıkageldi. İki kolordu tıpkı planlandığı gibi Sarıkamış

önünde buluştular. Ruslar paniklemişlerdi.

Oysa paniklemeleri gereksizdi. Yola 75.000 kişi olarak çıkan kuşatma kolunun toplam varlığı, birkaç bin kişiye düşmüştü.

Doğu Ordusunun iki kolordusu, ciddi bir savaş görmeden, dağ yollarında eriyip bitmiş, çocuklarının çok büyük bölümünü beyaz ölüme ve kurt sürülerine teslim etmişti.

Son bir parlayışla bir avuç kahraman Sarıkamış'a girmeyi başardı. Bunlar da Sarıkamış'ın sokaklarında dövüşe dövüşe bittiler.

Sarıkamış hareketi sona ermişti.36

Enver Paşa Erzurum'a döndü.

Kaç zamandır haberleşemediği sevgili eşini merak etmişti. Telgrafla durumu sordu. İyi olduğunu öğrenince içi rahatladı.37

İKİ OLAY Churchill'in tasarısını yeniden güncel yaptı.

Savaş Kurulu Sekreteri Yarbay Hankey bir rapor vermişti. Batı Cephesinde savaşın kilitlendiğini belirterek, yeni çözüm yolları düşünülmesini öneriyordu. Politikacılar bu öneriyi haklı buldular.

Savaş halkın vergisiyle yürütülüyordu. Halk bir zafer beklemekteydi.

İkinci olay ciddi gelişmelere yol açtı: Dışişleri Bakanlığına Rusya'daki İngiliz Büyükelçisinden çok ivedi bir şifre geldi.

Türklerin ilerleyişinden korkuya kapılan Rus Çarı II. Nicola, İngilizlerden "Türklere karşı deniz ya da karada askeri bir gösteride bulunulmasını" dilemiş, "böyle bir gösteri yapılması halinde Türklerin bazı birliklerini Doğu cephesinden çekerek oradaki Rus ordusunun yükünü azaltacağını" söylemişti.

Çar Türk saldırısının facia ile sonuçlandığını daha öğrenmemişti.

Her iki olay Churchill'in elini güçlendirdi.

Lord Kitchener Batı Cephesinden de, Mısır'da toplanan birliklerden de tek asker bile vermeyeceğini söyledi. Türklerin Süveyş Kanalına taarruza hazırlandıkları biliniyordu. Kitchener bunun telaşı içindeydi.

Churchill yenilmez İngiliz donanmasına güveniyor, Boğaz'ın yalnız donanmanın gücüyle geçilebileceğine inanıyordu. Kesin tavır almak için Amiral Carden'in görüşünü de öğrenmek istedi:

"Çanakkale Boğazını yalnız donanma ile zorlamak sizce mümkün müdür?"

Carden 'böyle bir hareketin çok sayıda gemi gerektireceğini' bildirdi.

Churchill hemen sordu:

"Ne kadar gemi?"

Carden, Yardımcısı Amiral de Robeck ve Kurmay Başkanı Albay Keyes ile ciddi bir çalışma yaptı.

Yanıtı kısaca şöyle oldu:

"12 zırhlı, 6 kruvazör, 16 muhrip, 12 mayın tarayıcı, 6 denizaltı, 4 uçak gemisi, değişik sınıf birçok yardımcı gemi, pek çok cephane ve bir ay süre."

Carden ayrıca Boğaz'ın donanmayla zorlanmasına ilişkin bir program da yolladı. Bu hareketin dört aşamada tamamlanabileceğini öngörüyordu:

* Girişteki tabyaların tahribi,

* Girişle Geçit arasındaki mayınların temizlenmesi, mayın hatlarını koruyan orta bölge bataryalarının tahribi,

* Geçit ve çevresindeki güçlü tabyaların tahribi,

* Marmara'ya geçilmesi.

Bu bilgiler ilk toplantıda Savaş Kurulu'na sunulacaktı. Churchill'in hayali adım adım gerçekleşiyordu.38

SARIKAMIŞ felaketle sonuçlanmıştı ama ufukta bu felaketi unutturacak bir zafer olasılığı vardı.

Süveyş seferi için her hazırlık bitmişti.

Hazırlıkları inceleyen Cemal Paşa, Albay von Kress'in yaptığı plana ve askerine güvendiğini belirtti.

Süveyş Kanalı ile sefer birliklerinin yola çıkacağı yer (Birüs-sebi) arasında 300 km. derinliğinde Sina Çölü ya da Tih Sahrası denilen taş ve kum çölü uzanıyordu.

Kanala doğru 3 kervan yolu, yollarda pek az su vardı. İngiliz ileri birlikleri var olan birkaç kuyuyu da körletip Kanal'a geri çekilmişlerdi. Su kıtlığı yüzünden çölü büyük kuvvetlerle geçmek mümkün değildi.

Çölün kolay geçilebilmesi için birçok önlem düşünülmüş, ağırlık en aza indirilmiş, kişi başına günlük çöl tayını şöyle saptanmıştı:

"600 gram peksimet, 150 gram hurma veya zeytin, 23 gram şeker, 9 gram çay."

Günlük su tayını kişi başına bir matraydı.

Gece yürünecekti.

Öncü birlik 7 Ocakta yola çıktı.

Cemal Paşa karargâhı ile birlikte Birüssebi'ye gelirken, Enver Paşa da Doğu Ordusu Komutanlığını Hafız Hakkı Paşaya bırakıp Almanlarla birlikte 10 Ocak günü karayoluyla Pozantı'ya hareket etti.

Oradan trenle İstanbul'a dönecekti.

Sarıkamış faciası gizli tutulacaktı. Kesinlikle yazılmayacak, açıkça konuşulmayacaktı. Ne var ki İttihatçı iktidarın gücü bile facianın kulaktan kulağa yayılmasını engelleyemeyecektir.

KADIN HAKLARINI SAVUNMA DERNEĞİ Yönetim Kurulu ile Kadın Dünyası dergisinin ileri gelen yazarları derginin Divanyolu'ndaki yönetim yerinde toplandılar. Derneğin Başkanı ve derginin kurucusu Nuriye Elvan Hanım'ın çağrısı üzerine bira-raya gelmişlerdi.

Konuyu biliyorlardı.

Doğuda savaş başlamıştı. Savaşın yayılacağı, yeni cepheler açılacağı söyleniyordu. İngiliz ve Fransız donanması Çanakkale Boğazı'nın ağzında bekliyordu. Rusların İstanbul Boğazına çıkarma yapmaları olasılığından söz ediliyordu.

Birinci Bölüm / Rus Ruleti 51

Nuriye Ulviye Hanım, "Zaten kâğıt sıkıntısı var.." dedi, "..dergiyi zorlukla yayımlayabiliyoruz.

Dergiyi kapatalım, bütün zamanımızı derneğe ayıralım. Birçok yolla ordumuza yardımcı olabiliriz.

Kızılay, Donanma Cemiyeti, Müdafaa-yı Milliye Cemiyeti gibi yurtsever örgütlerin kadın kollarında da çalışabiliriz. Birçok üyemiz var. Üyemiz olmayanlardan da destek isteriz. Yardım toplayabiliriz.

Çamaşır dikebilir, çorap örebilir, sargı bezi hazırlayabiliriz. Bu amaçla kadınların çalışacakları işlikler kurabiliriz. Ne dersiniz?"

Öneri oybirliği ile kabul edildi. Daha da ileri giderek Enver Paşaya bir telgraf çekip gerekirse askerlik yapmaya hazır olduklarını da bildirdiler.383

ENVER VE CEMAL Paşalar yoldayken İngiliz Savaş Kurulu 13 Ocakta toplandı.

Churchill Amiral Carden'in yolladığı bilgiyi ve programı Kurula sundu.

Akdeniz'deki Cebel-i Tarık Boğazı ve Süveyş Kanalından sonra iki Türk boğazının da İngiliz denetimi altına girmesi olasılığı Kurul üyelerini heyecanlandırmıştı.

Kurul Çanakkkale'yi çabuk başarı kazanılacak yeni bir savaş sahnesi olarak değerlendirdi. Amiral Fisher'in muhalefeti dikkate alınmadı. Politika uyarı dinlemiyordu. Toplantı sonunda, "hedefi İstanbul olmak üzere, Gelibolu yarımadasını topa tutmak ve almak için Şubatta bir sefer yapılması"

kabul edildi, Donanma Bakanlığı hazırlık yapmakla görevlendirildi.

Churchill Amiral Fisher'e rağmen amacına ulaşmıştı. Çok mutluydu. Hazırlıkları tamamlamak için büyük bir hevesle kolları sıvadı.

ENVER PAŞA'YI İstanbul'da birçok sorun ve iş bekliyordu. Hanımların askerliğe hazır olduklarını bildiren telgrafa biraz güldü, daha çok da kızdı.

Fazla öne çıkmaya başlamışlardı. Şimdi de asker olmak istiyorlardı ha!

"Pöh!"

Telgrafı buruşturup attı.

YÜZBAŞI HOLBROOK'UN başarısı büyük heyecan yaratmış, denizaltıcılarda Boğaz'ı geçme tutkusu uyandırmıştı. Boğaz'ı ilk geçen tarihe de geçecekti.

Fransız Donanma Komutanlığı bu girişim için benzinle çalışan ve bataryaları güçlü, mayın zincirlerine karşı koruyucu gereçleri olan yeni Saphire denizaltısını görevlendirdi.

Yarbay Fournier gözüpek bir denizaltıcıydı. Bu zaferi İngilizlere kaptırmamak için acele etti. Hemen yola çıktı. Kötü hava yüzünden Amiral Carden'le ilişki kurmayı başaramadı. Hava düzelince de sabırsızlık etti, izinsiz harekete geçti.

Saphire 15 Ocak günü sabah 06.00'da Kumkale önünde denize daldı, 22 metre derinliğe indi ve Boğaza girdi.

Çok dikkatle ilerledi.

Mayın hatlarının altından geçmeye başladı. 11.30'da mayın hatları aşılmıştı.

Marmara'ya geçmeye az kalmıştı. Sevinmeye fırsat olmadı. Güçlü dip akıntısı gemiyi sürüklemeye başladı. Makinelerde arızalar belirdi. Nefes alma zorlaşınca Kaptan Fournier gemisini zorunlu olarak su yüzüne çıkardı.

Su yüzüne çıktığı anda hem tabyalar, hem denizi denetlemekte olan İsa Reis gambotu ile Nusrat mayın gemisi tarafından görüldü.39 Her yandan bağırtılar yükseldi:

"Denizaltını!!!"

Saphir'i ateş altına aldılar. Denizaltı kaçabilecek durumda değildi. Kaptan batma sarnıçlarının doldurulmasını ve geminin terk edilmesini emretti. Mürettebat denize atladı. Su çok soğuktu. Hepsi iyi yüzücü değildi. İsa Reis gambotu ve Nusrat mayın gemisi 27 kişiden ancak 13 kişiyi kurtarabildi.

Saphire battı.40

İngiliz ve Fransızlar denizaltının battığını Türklerin yaptığı açıklama ile öğrendiler. Bu olay komutanları ihtiyatlı olmaya zorladı. 17 Nisana kadar hiçbir denizaltıya bir daha Boğaz'ı geçmeyi deneme izni verilmedi.41

SÜVEYŞ'E DOĞRU ilerleyen esas birlik İbin denilen bir noktada durdu. Öncüler burada bir telgraf merkezi kurmuşlardı.

Cemal Paşa Enver Paşaya duygu dolu bir telgraf gönderdi:

"Eğer Kanal'a taarruz sırasında ölecek olursam bu seferi idare edebilecek sizden başka kimseyi düşünemiyorum. O zaman her halde İstanbul'dan Kudüs'e gelerek bu büyük işi sonuçlandırmanızı vasiyetim ve son emelim olarak arz ve rica ederim."

Enver Paşa'dan şu yanıtı aldı:

"Cenab-ı Hakkın sizi bu büyük görevde başarılı kılacağına eminim. İnşallah sizi İkinci Mısır Fatihi olarak selamlamaya gelirim"

BİRİ FELAKETE yürüyen, öteki felaketten dönen Paşalar Mısır'ın fethedileceği hayali ile böyle yazışırlarken, M. Kemal'e Harbiye Nezaretinden bir yazı geldi.

Yazıyı Enver Paşa'nın Vekili imzalamıştı. Yarbay M. Kemal 19. Tümen Komutanlığına atanmıştı.

Genç bir yarbayın tümen komutanlığına atanması önemli, onur verici bir olaydı. 33 yaşındaydı.42

Bu kısacık, sade yazının tarihin akışını değiştireceğini kim bilebilirdi?

M. Kemal geç kalmamak için veda ziyaretlerine başladı. Doğu Ekspresi'nde yerini ayırttı. Akşam bir Bulgar ailenin davetlisi olarak Tosça operasına gitti.

Salon ve localar frak, smoking ve tuvalet giymiş yaşlı, genç, neşeli, mutlu erkek ve kadınlarla doluydu. Çok değil, 35 yıl önce "sütçü" diye küçümsenen Bulgarlar gelişmiş, ilerlemiş, operasını bile kurmuş, yalnız Balkan Savaşı'nda değil, çağdaşlaşma yarışında da Osmanlıyı yenmişti.

Çevreye kıskanarak, içi giderek, üzülerek baktı.

İSTANBUL'DA bu saatte Nesrin odasına çekilmiş Kadınlar Dünyası adlı derginin son sayısını okuyordu. Dergi kâğıt yokluğundan yayımına ara vermişti. Yandaki küçük yalıda oturan okul arkadaşı Vedia dergiyi gizlice getirip bırakmıştı. Vedia'nın annesi derginin vefalı bir okuyucusuydu.

Babası bu feminist dergiyi okuduğunu bilse kıyameti koparırdı.

Dergi, kadınların hak savaşımını üstlenen Kadın Haklarını Savunma Derneğinin (Müdafaa-yı Hukuk-

ı Nisvan Cemiyeti) yayın organıydı. Çok hoş, çok yararlı, çok etkili yazılar vardı. Derginin dizgicileri bile kadındı.

Yayınına ara vermeden önceki son sayısında yine giyim konusu ele alınmıştı. Kaç zamandır, birçok can alıcı sorun varken, en çok tartışılan, erkeklerin kafasını vatan savunmasından daha çok yoran konu buydu.

Kadın dışarda nasıl giyinmeli?

Devlet, toplumun egemen katları, tutucular, peçe ve çarşafı uygun görmekteydi. Öncü kadınlar ise bu giyimi 'kara kefene benzeterek giyim özgürlüğü için mücadele ediyorlardı.

Osmanlı toplumu kadın hakları bakımından çok sorunluydu. Öyle konular vardı ki din izin verse bile bağnazlık izin vermiyordu. Peçe bunlardan biriydi. Çarşaf da öyle. Bir kadının yüzü açık dışarı çıkması, manto giymesi mümkün değildi. Bağnazlık ayağa kalkmakta, sokak, mahalle, şehir, basın, hatta devlet baskısı devreye girmekte, yalnız erkekler değil, tutucu kadınlar da tepki gös-termekteydiler.

Yazı şöyle bitiyordu:

"Dünya ilerliyor, gelişiyor. Biz yerimizde sayıyoruz. Dünya kadınları seçme ve seçilme hakkı için savaşıyor. Zavallı biz daha işin başındayız. Çalışmak, okumak, bir meslek ya da iş sahibi olabilmek gibi basit hakları elde edebilmek için çırpınıyoruz. Ama önümüzde utanç verici bir engel var: Peçe ve çarşaf.

Peçeyle, çarşafla nasıl çalışılabilir, nasıl okunabilir?

Ne zamana kadar böyle gulyabani gibi yaşayacağız?

Bu ilkelliğe sonsuza kadar razı olacağımızı sananlar çok aldanıyorlar"*3

Bazı hanımlar daha şimdiden Yeniköy, Bebek, Moda, Yeşilköy, Bakırköy gibi yerlerde evden eve peçesiz geçmeye başlamışlardı bile. Ama tepkiden çekinerek uzağa gidemiyor, caddeye çıkamıyorlardı. Nesrin bu mücadelenin başarıya ulaşacağını, sıkı sıkı kapanan kadınların bile ilerde bu mücadeleyi başlatanlara dua edeceklerine inanıyordu.

Arkadaşı Vedia ile karar vermişlerdi. Büyükdere'de peçeyi ilk ikisi çıkarıp atacaktı.

M. KEMAL Sirkeci'de trenden indi. Selanik Yunanistan'da kalınca annesi ve kız kardeşini İstanbul'a getirtmiş, Beşiktaş Akaretler'de, genişçe bir eve yerleştirmişti.

Gar önünde bekleyen faytonlardan birine atladı.

Zübeyde Hanım oğlunu görür görmez ağlamaya başladı. "Mustafaaaam!"

Oğlu her şeyiydi.

Zübeyde Hanım'ın kaynının kızı Fikriye zaman zaman gelip birkaç gün kalırdı. Güzel gözlü, ince, duygulu bir genç kızdı. Rastlantı eseri yine buradaydı. Sofrayı büyük bir sevinçle o kurdu.

Birlikte olmak dördünü de mutlu etti.

M. Kemal ertesi gün Harbiye Nezaretine gitti. Arkadaşlarına uğradı. Genel durum hakkında bilgi edinmeye çalıştı.

Sarıkamış felaketi duyulmuş, sessizce konuşuluyordu. Enver Paşayı ziyaret ederek bir tümen komutanlığına atadığı için teşekkür etti. Enver Paşa yorgun, soluk görünüyordu. Birçok yerde birlikte olmuş, iki silah ve örgüt arkadaşıydılar.

M. Kemal şefkatle, "Ne oldu?" diye sordu.

"Çarpıştık, o kadar."

"Şimdi durum nedir?"

"Çok iyi."

Sözü uzatmayı doğru bulmadı. Paşa'nın Sarıkamış konusunda konuşmaktan kaçındığı anlaşılıyordu.

İzin isteyip tümeninin yerini öğrenmek için binanın Genelkurmay bölümüne geçti. Hiç kimse 19.

Tümenin yerini bilmiyordu. Biri 1. Orduya bağlı yeni bir tümen olabileceğini söyledi. Liman Paşa'nın ordusuydu bu. Liman Paşa'nın Kurmay Başkanı Yarbay Kâzım İnanç'ı ziyaret etti. Atandığı tümeni aradığını söyledi.

"1. Orduda böyle bir tümen yok. Gelibolu'daki Kolordu yeni bir tümen kurmak istiyordu. Belki odur.

En güvenli çözüm Gelibolu'ya gidip sormak." Gülüştüler.

Kâzım Bey "Merak etme, buluruz.." dedi, "..Önce Komutan Paşa ile tanıştırayım."

Liman Paşa, Sofya Ataşemiliteri Yarbay M. Kemal Bey'i büyük bir nezaket ve merakla kabul etti. Yer gösterdi. "Ne zaman geldiniz?"

Kurmay Yarbay Kâzım Bey Dün-

"Bulgarlar hâlâ savaşa girmeyecekler

mı?

"Benim görüşüme göre henüz girmeyecekler." "Niçin?"

"Alman ordusunun başarılı olup olmayacağını anlamak istiyorlar."

Liman Paşa sinirlendi:

"Nasıl? Bulgarlar Alman ordusunun başarılı olacağına güvenmiyorlar mi?"

M. Kemal ayrılmadan önce Bulgar yetkililerle konuşmuştu. Dürüstçe yanıtladı:

"Güvenmiyorlar efendim!"

Liman Paşa öfkeden kıpkırmızı oldu. M. Kemal'in doğallığı da rahatsız etmişti. Gözlerinin içine bakarak sordu: "Peki siz ne düşünüyorsunuz?"

M. Kemal Almanların bu savaşı kazanamayacağını birçok kişiye yazmış ve söylemişti. Şimdi Komutanı kızdırmamak için bu düşüncesini saklamaya kendine duyduğu saygı engeldi. Açıkladı:

"Bulgarları haklı görüyorum."

Liman Paşa ayağa kalkarak konuşmayı bitirdi. Kısa bir süre sonra Gelibolu'da bir daha karşılaşacaklardı.44

Kâzım İnanç 19. Tümenin 3. Kolorduya bağlı olarak Tekirdağ'da yeni kurulmakta olduğunu öğrenmişti.

Kurmay Yarbay Kazım Bey

Birbirlerine başarılar dileyerek ayrıldılar.

Akşam yemeği için Salih Bozok'u Pera Palas'a çağırdı. Yemek salonunda bir Macar orkestrası çalıyordu. Masaların çoğunu gürültücü Alman subaylar ile onlara eşlik eden Rum, Ermeni ve Yahudi kızlar doldurmuştu.

İstanbul işgal altında gibiydi.

Erkenden kalktılar.

CEMAL PAŞA ve karargâhı akşam yemekten sonra İbin'den yola çıktı.

Hepsi atlıydı. Cemal Paşa'nın altında Padişahın armağan ettiği çok güzel bir kır at vardı. Bol yıldızlı bir geceydi. Yıldızların ışıkları çölü aydınlatıyor, kum tepeleri üzerinde mavi pırıltılar uçuşuyordu.

Ordu Harekât Şubesi Müdürü Binbaşı Ali Fuat Erden bu geceyi belleğine şöyle yazdı: Süveyş/ Kanal Harekâtı

"Çöl perileri Cemal Paşa şerefine olağanüstü bir şenlik düzenlemişler."

1 Şubat gecesi Kanal'ın kıyısına ulaşacaklardı.45 Orada Cemal Paşa ve birliğini İngilizlerin hazırladığı gerçek şenlik beklemekteydi.

FRANSIZ Deniz Bakanı, Churchill'in çağrılısı olarak sabah Londra'ya geldi. Churchill Bakanı kapıda karşıladı, rahat konuşabilecekleri özel bir odaya aldı.

Oyalanmadan konuya girdiler.

Churchill Savaş Kurulu'nun ilke kararını anlattı. Çanakkale donanmayla zorlanacaktı. Bu konuda da sürekli birlikte hareket edeceklerine inandığını söyledi.

Fransız Bakan kararsız görünüyordu.

Churchill güven vermek için İngiliz donanmasının en yeni ve en büyük savaş gemisi Queen Elizabeth'in de Mondros'ta toplanan filoya katılacağını açıkladı.

"Boğaz'ın girişindeki tabyalar yıkılırsa Türkler savaşı bırakırlar."46

Sonra da ekledi:

"Türkiye savaştan çekilir çekilmez Yakın Doğuya yeni bir biçim verebiliriz."

Yakın Doğu Fransa için çok önemliydi. Suriye, Lübnan ve Çukurova'da gözü vardı. Çanakkale olayında İngiltere'yi yalnız bırakmak Yakın Doğunun paylaşımında bazı kayıplara yol açabilirdi.

Telefonlar, telgraflar çalıştı. Uzun konuşma anlaşmayla bitti. Fransa Çanakkale olayına sonuç alınana kadar tam destek vermeyi kabul etti.

Bu karar Fransa'ya çok pahalıya patlayacaktır.

M. KEMAL Genelkurmay'da son temaslarını yaparken İsmet Bey'e (İnönü) rastladı. Birbirlerini gördüklerine sevindiler. İsmet Bey M. Kemal'in elinden tuttu, odasına götürdü. Görüşmeydi bir yılı geçmişti. Konuşup dertleştiler. İsmet Bey son bir olay anlattı:

"Amirim olan Almana birkaç gün önce, 'Zaferden sonraki kazancınız ne olacak' diye sordum.

Aralarında çok sık konuşmuş olacaklar ki ağzından kaçırıverdi."

Birinci Bölüm / Rus Ruleti 56

"Ne dedi?"

"Die Türkei!" (Türkiye!)47

M. Kemal'in yüzüne gölge düştü:

"Batı uyandı, çalıştı, bizi geçti, şimdi sömürüyor, aldatıyor, kandırıyor, oynatıyor, oyalıyor, adam yerine koymuyor. Her yana sızıyorlar. Kafalarına uygun adamlar buluyor, yetiştiriyorlar. Güçlenerek karşı durma çareleri arayacağımıza diplomatik oyunlarla durumu idare etmeye çabalıyoruz. Bu tutumu da akıllılık diye övüyoruz. Batının bilimine, tekniğine, sanatına saygılı olmak başka; sömürücü, saygısız, bencil yanına boyun eğmek başka. Batı önünde aşağılık duygusu ve teslimiyetçilik iliklerimize işlemiş. Bir büyük devletin kulu olmadan yaşayamayacağımızı sanacak hale gelmişiz. Bu anlayışı sürdürmek, buna katlanmak, razı olmak için onursuz, gurursuz, zavallı, gafil, satılık, düpedüz hain olmak gerek. Neyse. Şimdi vatan için elimizden geleni yapmak zamanı. Allah yardımcımız olsun!"47a Kucaklaşarak vedalaştılar.

Genelkurmay Harekât Şubesi

Müdürü Yarbay ismet Bey

SAVAŞ KURULU 28 Ocakta toplandı.

Boğaz'ı zorlamanın ve İstanbul'u ele geçirmenin gerçekten büyük yararları olacaktı ama derinden derine gelişen bir düşünce bütün yararlardan ağır basmaya başlamıştı: Ruslara vaadedilmiş olan İstanbul'u ve Boğazları onlardan önce ele geçirmek. Boğazlara el koyacak ve Akdeniz'e inecek Rusya'yı zaptetmek çok güç olacaktı.

Amiral Carden'in planı kabul edilerek desteklenmesi kabul edildi. Lord Kitchener ve Dışişleri Bakanı Sir Edward Gray, Çanakkale'nin geçilmesi durumunda İstanbul'da ihtilal olacağını, devletin yıkılacağını sanıyorlardı.

Amiral Fisher bu hareketi hemen yapılması şartıyla uygun görmüştü. Olayın sonuçlanması gecikmiş, tehlike büyümüştü. İstifa ederek toplantıyı terk etti. Ancak Lord Kitchener'in ısrarı ile istifasını geri aldı ve toplantıya döndü. Kurul dünya tarihinin en önemli savaşlarından birinin 19 Şubatta başlamasına karar verdi.

Bu kararın yerine getirilmesi için yüzlerce askeri ve sivil çark harıl harıl dönmeye başlayacaktı.

SÜVEYŞ sefer kuvvetinin 3 kolu da 1/2 Şubat gecesi Süveyş Kanalı'na iyice yaklaşmıştı.

Kanal baştan başa ışıklar içindeydi. Işıldaklar Kanal'ı gündüz gibi aydınlatıyordu. Kanal geçişe kapatılmamıştı. Büyük küçük birçok gemi ışıklar saçarak ağır ağır geçiyordu.

Sanki donanma gecesiydi.

İngiliz, Avustralya, Yeni Zelanda, Hint ve Mısır birliklerinden oluşan iyi donatılmış 40.000 kişilik bir birlik, Kanal'ın karşı yakasında, Türk taarruzunu bekliyordu.

Birlikler gizlendiler. Hücum kolları için saçtan 30 mavna (tombaz) hazırlanmıştı. Tombazlar ve ağır toplar binbir güçlükle Kanal'a yaklaştırıldı.

Gün doğarken kum çukurlarına girilerek gizlenildi. Sigara içmek, konuşmak yasaktı. Sessizlik içinde akşam olması beklenecekti.

Parola "Sancak-ı Şerifti.

M. KEMAL 3. Kolorduya malzeme taşıyan küçük bir gemiyle Tekirdağ'a geldi.

19. Tümen daha kuruluş halindeydi. Tümenin karargâhı bile yoktu. Üç alayı vardı. Biri 57. Alaydı. Bu alay iyi yetişmiş bir tümenin her alayından birer tabur alınarak oluşturulmuş, her tabura da komutan olarak kolordu karargâhındaki en iyi üç yüzbaşı verilmişti. Karma bir alaydı. Alayda Anadolu'nun her şehrinden birkaç kişi vardı. Türkiye sergisi gibiydi.. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey, yürekli, bilgili, çalışkan bir subaydı.

Yeni kurulduğu için alaya daha sancak verilmemişti. Öteki iki alayın kuruluşu ise daha tamamlanmamıştı.

M. Kemal göreve başladığını Kolordu Komutanlığına bildirdi: 1 Şubat 1915.48

M. Kemal'in ve yeni Türkiye'nin saati çalışmaya başlamıştı.

Ertesi gün tümeninin bütün subaylarını topladı, dedi ki:

"Bir ordunun ruhu subaylardır. Subay ne kadarsa ordu da o kadardır. Orduyu subay yapar. Askere örnek olun. Kendinizi iyi yetiştirin. Sırf askeri bilgiyle iyi asker olunmaz. Okuyun. Sanata ilgi duyun.

Hayata bakın. Düşünen asker olun. Hepinizden askerlerinizin ruhunu, beynini yurt sevgisiyle kararak, bilgiyle donatarak eğitmenizi istiyorum. Gözüm her an üzerinizde olacak! Görevde yanlışlığı bağışlamam, bağışlayamam."

SAAT 18.00'de hava kararmıştı. Birlikler gürültü etmeksizin Kanal kıyısına sokuldular. Albay von Kress her birliğe ayrı ayrı bilgi ve yön verdi.

Saat 03.30'da tombazlar usulca suya indirildi. Hücum birlikleri tombazlara yerleştiler ve karşı kıyıya baskın vermek için hareket ettiler.

Köpeklerin havlamaları üzerine ışıldaklar Kanal'ı taramaya, sık bir biçimde yerleştirilmiş makineli tüfekler ateş yağdırmaya başladı.

Çok geçmeden toplar devreye girdi. Savaş gemileri, gün ağarırken de karşı kıyıda boydan boya uzanan demiryolu üzerindeki zırhlı trenler harekete geçtiler.

Ancak birkaç tombaz karşı kıyıya ulaşabilecekti.

Mısır'ı fethetme hayali suya düşmüştü.

58 Diriliş / Çanakkale 1915

Gündüz iki yakadaki topçuların ve makineli tüfeklerin düellosu sürdü. Kıyı delik deşik tombazlar, şehitler ve yaralılarla dolmuştu. Karşıya geçebilen küçük birliklerden bir daha haber alınamadı.483

Bir hayal uğruna 1.500 kayıp verilmişti.

Sonuç tam bir başarısızlıktı. Cemal Paşa akşam savaşı durdurdu ve geri çekilme emri verdi. Albay von Kress şiddetle karşı çıktı:

"Evet, hiçbir başarı ümidi kalmadı. Çünkü tombazların çoğu mahvoldu. Fakat şeref bakımından buraya kadar gelen kuvvetin görevi geri dönmek değil, tümüyle Kanala atılarak burada ölmektir."49

Sefer kuvvetinin toplamı 25.000 kişiydi. Albay von Kress 25.000 kişinin planı uğruna ölmesini öneriyordu.

Cemal Paşa iki sözcükle tartışmayı kesti:

"Geri çekiliyoruz!"

Sefer kuvveti şehitlerini çöle gömdü, yaralılarını alarak gece geri çekildi. Durum İstanbul'a bildirildi.

Başkomutanlık olayı bir keşif taarruzu olarak açıklayarak yenilgiyi saklayacaktı.50

Bu bir ay içinde ikinci yenilgiydi.

Bu yenilginin Türkiye açısından asıl olumsuz sonucu, Türklerin Mısır'a hücum edeceğinden korkan Lord Kitchener'in içini rahatlatması oldu. Türk ordusunun korkulacak bir ordu olmadığı bir kez daha anlaşılmıştı.

Gerekince Mısır'dan asker vermeye razı olacaktı.

Avustralyalı ve Yeni Zelandalı askerler de, bütün Türk birliklerinin bu kadar kolay yenileceğini sanacak, Gelibolu'ya bu iyimserlikle çıkacaklardı.

MONDROS ve Bozcaada'da 50 kadar savaş gemisi ile 200'den fazla yardımcı gemi birikmişti.

Hastane, cephane, erzak, malzeme, tamir, su gemilerine ek olarak uçak ve mayın arama-tarama

gemileri de geldi. İki büyük devletin imkânlarının bolluğu göz kamaştırıyordu. Yok yoktu. Tarihin en büyük armadasını kurmaktaydılar.

Amiral Wemys Üs Komutanlığına atandı. Fransızlar da Mondros'ta toplanan Fransız filosunun başına en atak komutanlardan Amiral Quepratte'i getirdiler.

Gerekirse deniz hareketine yardımcı olmak üzere Mondros'a bazı kara birlikleri gönderilmesi uygun görüldü.

Rusya da bu büyük hareketin dışında kalmamak için Uzak Doğu'da bulunun Askold adlı savaş

gemisini yola çıkardı. Birleşik Donanma Çanakkale'yi geçip Marmara denizine girdiği anda Rusya da İstanbul'a çıkarma yapmayı tasarlıyordu. Türk ordusunun Sarıkamış yenilgisi dolayısıyla Doğu cephesinin yükü azalmıştı. Bazı birlikler İstanbul'a çıkarma amacıyla Odesa'ya taşınıyordu.

Kâğıt üzerinde her şey Türkiye'nin sonunun geldiğini göstermekteydi.

Fransız Filosu Komutanı

Amiral Quépratte

HASTANENİN şişman berberi Orhan'ın saçını kesmiş, özene bezene tarıyordu.

Başhekim Nuri Bey de doktorlar da bu şair ruhlu gaziyi çok sevmiş, iyileşmek., için verdiği mücadeleyi şefkatle izlemişlerdi. Sağlığına kavuşması için ellerinden geleni yapmaktaydılar. Tehlikeyi kesinlikle atlatması için birkaç ay daha hastanede kalması gerekiyordu.

Sonra evine çıkabilirdi.

Berber sakalını da tıraş etti. Yüzünü yıkadı, kolonyaladı. Çünkü bugün bütün aile ziyarete gelecekti.

Yüzü gözü az çok yerine gelmişti çocuğun. Eserini sevinçle seyretti. El aynasını uzattı. Orhan hiç aynaya bakmamıştı şimdiye kadar.

Bu kez kaçınamadı.

Kanı dondu. O iyimser, güçlü, yaşama sevinciyle dolu genç insan bu muydu? O insandan geriye sadece hüzünle bakan iki göz kalmıştı. Ziyaretçileri durdurmak için artık çok geçti. Ziyaret saatine çok az kalmıştı. Yattı, büzüldü. Annesi, babası, Dilber'in annesiyle babası ve Dilber koğuş kapısında göründüler.

Ah!

Küçük Dilber de çarşafa girip peçe takmıştı. O kadar olmuş muydu? Olmuştu demek ki. Ürküntü içinde en arkadan geliyordu. Yaklaştılar. Ağabeyinin yüzünü görünce ağlamaya başladı; öne atıldı, koştu, yatağın önünde diz çöktü, peçesini açtı, bakışları sarmaştı, biri aşkla bakıyordu, öteki kardeşçe.

Başı ağabeyinin zayıf, dümdüz göğsüne düştü, "Ben sana dargınım.." diye inledi. "..Niçin bizi bırakıp da gittin? Niçin yaralandın? Niçin eve gelmiyorsun? Yazık değil mi sana, bize? Biz sana daha iyi bakamaz mıyız?"

Bir şey, büyük bir şey oldu, sanki dünya dağıldı, ayrıştı, sonra yeniden kuruldu.

Orhan zayıflıktan derisi buruşmuş elini uzattı, eli titriyordu, Dilber'in başına dokundurdu. Tüy kadar hafif bir eldi. Sesi de öyleydi:

"Beni çıkarın."

Hastanede kalırsa hayatı kurtulacaktı. Ama eve gitmezse özlemden öleceğini anladı.

BAŞKOMUTANLIK 19. Tümenin kuruluşu tamamlanmamış iki alayını aldı, bunların yerine 'savaşa hazır' olduğunu ileri sürdüğü iki yeni alay gönderdi.51

M. Kemal sevinmişti.

Ama alaylar gelince aldatılmışlık duygusuna kapıldı. İki alay da Kuzey Suriye'de oluşturulmuş, seferberliğin başında İstanbul'a getirilmişti. Çoğu Arap, Maruni, Nuseyri, Yezidi filandı. Bir kısmı inanışı gereği savaşa karşıydı. Hiçbiri Türkçe bilmiyordu.

M. Kemal ilk kıta hizmetini Şam'da yaptığı, bölgeyi iyi tanıdığı için kaygıya kapıldı. Çevre halkı askerliğe yatkın değildi. Yüzyıllardır askerlik yapmamışlardı. Bedeviler dövüşkendi ama disipline gelmezlerdi, yalnız çapulculuğu bilirlerdi. Ayrıca yollanan alayların 'savaşa hazır oldukları' da doğru değildi.

Durumu Kolordu Komutanlığına bildirdi.

'Halis Türk delikanlılardan kurulu' olan eski iki alayının geri verilmesini istedi.52

ALMAN haberalma örgütü Mondros'da büyük bir filonun toplandığını bildiriyordu. Durum kaygı vericiydi.

Geçitin çevresindeki tabyalarda 16.000 metre menzilli sadece 22 ağır top bulunuyordu. Bunların mermi sayısı sınırlı, zırh delici mermi sayısı çok azdı. En yeni top 1905 tarihliydi. Tabyalarda modern mesafe ölçme aygıtları bile yoktu.

"Ne kadar yoksuluz!"

"Bu para değil akıl yoksulluğu. Ciddi bir devlet binde bir olasılığı bile hesap eder, ihtiyaçları sıralar, ona göre önlem alır. Biz felaket kapıya dayanmadan harekete geçmiyoruz."

Queen Elizabeth yalnızca bir yanındaki toplarla bir seferde 7,5 ton mermi atabiliyordu. Buna karşılık en güçlü tabya olan Anadolu Hamidiyesi'ndeki bütün topların aynı süre içinde atabileceği mermilerin toplam ağırlığı ancak 800 kilo kadardı.

Durum buydu.53

Her şeyiyle dışarıya bağımlı, yarı sömürge, hastalıklı bir devlet, hiç yenilmemiş bir imparatorlukla savaşacaktı.

Bu durumu bilen, Balkan Savaşı hakkında anlatılanları unutmayan, bolluğa alışmış Almanlar derin kuşku içindeydiler.

Bu hava hükümeti de etkilemişti.

Bir önlem olarak Haydarpaşa'da iki trenin harekete hazır tutulması kararlaştırıldı. Biri Padişahı ve saraylıları, öteki hükümeti ve büyük yöneticileri Anadolu'ya kaçıracaktı.

Queen Elizabeth

Arşiv ile Topkapı sarayında korunan mukaddes emanetler ve tarihi hazine Konya'ya taşınacaktı.

Padişah için Eskişehir uygun görülmüştü. Bir saray yöneticisi Eskişehir'e yollanmış, Padişah ve saraylılar için evler kiralanmıştı.

Ermeniler ve Rumlar sevinçlerini zor saklıyor, İstanbul işgal edildiği zaman evlerine asmak için gizlice İngiliz ve Fransız bayrakları yaptırıyorlardı.

İNGİLİZ deniz uçakları Boğaz üzerinde keşif uçuşları yapmaya başladı.

Savaşın eli kulağındaydı.

Boğaz'ın girişindeki ve iki yanındaki bütün tabya ve bataryalarda mürettebat artık giysi ve ayakkabılarıyla uyuyordu. Kara birlikleri savaş eğitimlerini yoğunlaştırdılar. Kıyılardaki mevziler sağlamlaştırıldı.

Ateş altında kalması olası köyler boşaltıldı. Çanakkale de ağır ağır boşalmaktaydı.

Rumeli Mecidiyesi Komutanı Yüzbaşı Hilmi Şanlıtop subaylarını, yeni gelen subay adaylarını ve askerleri topladı. Son bir konuşma yaptı:

"Kardeşlerim, çocuklarım!

Bu savaş çok önemli. Burada yenilgi başka yenilgilere benzemez. Devletimiz yıkılır. Savaş çok sert geçecek. Düşman güçlü. Ama biz de çok kararlıyız. Çünkü vatanımızı savunacağız. İçinizde kendine güvenemeyen varsa, söylesin, değiştireyim. Savaş sırasında kimse yaralı ve şehitlerle uğraşmayacak.

Ben ölürsem üzerime basıp geçin, işinize bakın. Yaralanırsam yine önem vermeyin. Ben de böyle yapacağım. Şehit olacaklar ve yaralanacakların yerini alacak olanlar belirlenmiştir. Başka bir şeyle ilgilenmeden görevinizi yerine getirin."54

Ölmeden savaşmayı bırakmayacaklarına yemin ettiler.

18 ŞUBAT Perşembe günü öğlene doğru Orhan'ı sedye içinde hasta arabasına taşıdılar.

Balkan Savaşı'ndan kalan son yaralı gaziyi, başhekim, doktorlar ve hastane çalışanları ile yürüyebilen hastalar uğurlamak için kapının önüne çıkmışlardı. Başhekim annesine yapılması gerekenleri iyice anlatmıştı. Arada bir uğrayıp bakacağına da söz verdi.

Annesi de Orhan'ın yanına bindi.

İki atlı beyaz hasta arabası alkışlar arasında hastaneden ayrıldı.

Anadolu Hisarında bir yokuşun ortasındaki eskice bir İstanbul evinin önünde durdu. Ailenin ve mahallenin erkekleri kapıda bekliyorlardı. Hanımlar içerdeydi.

Arabacıyla hastabakıcı Orhan'ı sedye ile içeri taşıdılar.

Sütbeyaz sakallı bir ihtiyar, küçücük kalmış gaziyi gözleri yaşararak askerce selamladı. O da Plevne'de dövüşmüş, savaşın ne yaman bir şey olduğunu görmüş bir evvel zaman gazisiydi.

Orhan için geniş diye ikinci kattaki oturma odasını hazırlamışlar, yatağını pencerenin kenarına yerleştirmişlerdi. Pencereden Boğaz görünüyor, vapur ve martı sesleri yansıyordu.

Yatağa yatırdılar. Annesi yeni gecelik giydirdi. Dilber saçını taradı. Sonra ortadan çekildiler. Önce erkekler, sonra komşu kadınlar odaya doluşup ayak üstü geçmiş olsun dediler. Mahallenin Molla Ninesi okuyup üfledi.

Herkes gitti.

Dilber başını uzattı kapıdan:

"Geleyim mi?"

"Gel."

Yine yatağın yanına diz çöktü. Bahar kokusu yayıldı. Ağabeyinin sıska elini okşadı:

"Durmadan ağlıyordum ama senin sağ salim döneceğini de adım gibi biliyordum."

"Nasıl bilebilirsin?"

"Çünkü çok dua ettim. Allah'a da bir sürü söz verdim sağ dönesin diye. Döndün işte."

Elini usulca öpüp başına koydu. "Bu ne?"

"Ağabeyim değil misin? Öperim." "Ama sen hiç elimi öpmezdin." Dilber ciddileşti:

"Haklısın. Geri dönersen elini öpeceğime, seni hiç üzmeyeceğime, hiçbir sözünden çıkmayacağıma, akıllı olacağıma söz vermiştim."

"Başka?"

"Söylemem. Ötekiler Allah'la benim aramda." "Söyle diye yemin verirsem?" "Yemin verirsen ölümü öp."

Hep yaramaz, oyunbaz bir çocuk diye bakarken birdenbire büyüyüp güzelleşmiş, Orhan'ı aptala çevirmişti. Kaynak suyu gibi duru, kar kadar temiz bir kızdı. Çekinmesi, sakınması yoktu. Çünkü bu evde doğmuş, ağabey-kardeş gibi, kavga-dövüş, itiş-kakış birlikte büyümüşler, birbirlerinin anne-babalarını anne-baba bilmişlerdi.

Acımasız gerçek kafasına dank etti.

Bu kıza sevdiğini hiçbir zaman söyleyemezdi. Söylese kesinlikle bağışlamaz, bir daha yüzüne bakmazdı. İki aile de lanetlerdi. Bir vapur çığlığı Boğaz'ı doldurdu.

Bu aşkı ölene kadar içindeki zindanda tutmak zorundaydı. Çaresizlik içinde gözlerini yumdu. Bunu başarabilir miydi? Gücü buna yetecek miydi?

Orhan'ın büyük iç savaşı böyle başladı.

Ertesi gün de Çanakkale Savaşı başlayacaktı.

www.cizgiliforum.com

İkinci Bölüm

Denizin Tutuştuğu Gün

19 Şubat 1915-19 Mart 1915

19 ŞUBAT 1915 Cuma sabahı ufuk çizgisinde 12 savaş gemisinden oluşan bir filo belirdi. Saat 06.30'du.

Müstahkem Mevki Komutanlığına bilgi uçuruldu. Tabyalar ve bataryalar ayaklandı.1

Gemiler yayılarak ağır ağır yaklaştılar. Aralarında Queen Elizabeth de vardı. Amirallik forsunu o taşıyordu. Dünyanın en büyük ve güçlü savaş gemisiydi. Giriş tabyalarındaki topların menzillerini 3

Kasımda öğrenmişlerdi. Onun için 17.000 metre uzakta durup ateş düzeni aldılar.

Her şey hazırdı. Amiral gemisinden ateş işareti verildi.

Saat 09.50'ydi.

İlk atışı topçu subayı Yüzbaşı Harry Minchin'in "Ateş!" komutuyla Cornwallis zırhlısı yaptı.

Çanakkale Savaşı başladı.

Tabyalarda, gözcüler dışındaki subay ve erler sığınaklara çekilmişlerdi. Mermiler düşüp patladıkça yer sarsılıyordu. Ağır topların yoğun ve sürekli ateşi 13.00'e kadar sürdü.

3 Kasım saldırısından sonra birçok önlem alınmış, cephaneler yıkılmaz sığınaklara taşınmıştı.

Gemiler hareket halinde oldukları için atışları isabetli olmuyordu. Uçak keşifleri tabyaların ezilmediğini gösterdi.

Görevli gemiler daha yakından ateş etmek için kıyıya yaklaştılar. Böylece tabyalardaki bazı topların menzilleri içine girdiler. O topların mürettebatı şevk içinde koşarak topbaşı yaptı. Toprak altında kalmış toplarını hızla temizleyerek çalışır hale getirdiler.

Saat 14.00'te savaşın ikinci aşaması başladı.

Bu âna kadar toplarının yetersizliği yüzünden cevap verememiş olan topçular çok hırslıydılar.

Yaklaşan gemilere olanca öfkeleriyle yüklendiler. Mermiler güvertelerde, gövdelerde patlamaya başladı. Mermiler zırh delici olmadıkları için etkileri çok değildi. Yine de gemilerden birinin arka tareti parçalandı, birinin direği kırıldı. Filo bütünüyle menzil dışına çekildi. 17.30'da hava kararıyordu.

Ateşi kesip uzaklaştılar.

"Cehenneme kadar yolunuz var!"

Türk kaybı 4 şehit 11 yaralıydı. Yalnız 2 top kullanılmaz hale gelmiş, çevrenin bir bölümü hasar görmüştü.

Tabyalar ayaktaydı. Deniz ve kara topçuları arasındaki bu ilk düello yenilmez diye ünlü filonun başarısızlığı ile sonuçlanmıştı. Bir İngiliz yazarı olayı "fiyasko" olarak niteleyecekti.2

Türkler ateş kesilir kesilmez sığınaklardan çıkarak topları örten toprakları temizlediler. Ortalığı derlediler. Şehitler defnedildi. Yaralılar gerideki Alçıtepe köyüne (Kirte'ye) taşındı. Yeni bir savaşa hazır oldular.

Akşam hava bozdu, lodos şiddetlendi. Amiral Carden ertesi günkü taarruzu ileriye erteledi.

Kötü hava beş gün sürecek, bu fırsattan yararlanılarak özellikle girişle geçit arasındaki orta bölgedeki toplar çoğaltılacak, sahte bataryalar eklenecekti.

ÇANAKKALE SAVAŞI'NIN başladığını ajanslar dört bir yana yaydılar. Olay bütün dünyada büyük ilgi uyandırdı. İngiliz gençlerini heyecanlandırdı.

İstanbul hepsine Binbir Gece Masallarını düşündürüyordu. Her sınıftan ve şehirden gençler gönüllü yazılmaya başladılar.

İngilizlerle Türkler ilk kez savaşacaklardı.

Churchill'in sabırsızlığını bilen Amiral Carden Londra'ya şu telgrafı görderdi:

"Kötü hava şartları altında yeniden hücuma geçmeyi doğru bulmuyorum. Hava düzeldiği vakit Boğaz girişindeki tabyaların işini bir günde bitirmenin mümkün olduğu kanısındayım."

Telgrafın kesinliği Churchill'i yatıştırdı.

Amiral Carden'e güveniyordu.

M. KEMAL yeni yollanan iki alayın da 57. Alay kadar disiplinli olmasını istiyor, erlerini savaşa iyi hazırlamaları için komutanlarını sıkıştırıyor, her gün denetliyordu. Arapların çoğunluğu bir alayda (77. Alay) toplandı, Türklerle karıştırıldı ve eğitimleri sıkılaştırıldı.

Beklenilmez bir şey oldu. Başkomutanlıktan M. Kemal'i Eceabat (Maydos) Bölge Komutanlığına atama emri geldi. 57. Alayla birlikte hemen Eceabat'a hareket edecek, öteki iki alay sonra taşınacaktı.

57. Alayın sancağı da yollanmıştı.

Sancak subay ve erleri titreten sade ama çok etkili bir törenle M. Kemal tarafından 57. Alay Komutanı Binbaşı Hüseyin Avni Bey'e teslim edildi.

Hazırlanıp ertesi gün iskeleye indiler. Talihleri vardı. Gelibolu ve Çanakkale'ye gidecek olan Halep ve Reşit Paşa gemileri Tekirdağ'a uğradı.

Zorlukla ikisine sığıştılar.3

25 ŞUBAT 1915 Perşembe sabahı Çanakkale deniz savaşı yeniden başladı.

Hava düzelmişti. Filo gruplar halinde ufukta göründü.

"Geliyor iblisler!"

Plana göre büyük kısım uzakta ve hareketsiz durarak tabyaları sürekli ateş altında tutacak, bu yolla Türklerin topbaşı yapması önlenecekti. Bazı gemiler de kıyıya iyice yaklaşıp tek tek topları vurmaya çalışacak, böylece tabyalar susturulacaktı.

Amaç bugün genel planın birinci aşamasını kesinlikle sona erdirmekti.

İlk olarak saat 10.15'te Queen Elizabeth dev toplarıyla Seddülbahir tabyasını ateş altına aldı. 38 cm.

çapında insan boyundaki dev mermiler, çarptıkları yerleri parçalıyor, düştükleri yerlerde derin ve geniş kuyular açıyordu.

Öbür gemiler de öteki tabyaları ateşe boğdular. Topçular sürekli yağan ateş yüzünden topbaşı yapamıyor, göz açamıyorlardı.

Tabyaları yakından vurmakla görevli gemiler 3.000 metreye kadar yaklaştılar ve bütün toplarıyla birden saldırdılar.

Bir olay hepsini şaşkına çevirecekti.

38 cm'lik bir topun mermisi

BU SAATTE Halep ve Reşit Paşa gemileri Gelibolu iskelesine yanaşmaktaydı.

Gemilerden Gelibolu'ya kolorduya yollanan bazı eşyalar çıkarılırken M. Kemal de Kolordu Karargâhına uğradı. Komutanı gördü. Kurmay Başkanı Fahrettin Bey'le görüştü. İstediği eski iki alayı için Başkomutanlıktan red yanıtı geldiğini öğrendi. Tehlikeli bir bölgeye böyle iki alayın gönderilmiş

olması ikisini de çok düşündürdü. Üstelik tümenin bütün tüfekleri eski tüfeklerdi (muaddel martin).

Birkaç atıştan sonra tetik düzenekleri bozuluyordu. Savaş olsa asker daha savaşın başında elinde sopaya dönen tüfeklerle kalakalacaktı.

Başkomutanlık ve Almanlar hakkındaki olumsuz düşüncelerini sakınmadan söyledi. Fahrettin Bey bu ilk görüşmeyi güncesine şöyle yazacaktı:

"Enerjik, muhatabına güven veren, tok sözlü, sarı saçlı, mavi gözlü bir komutan"

Oyalanmadan Gelibolu'dan ayrıldılar.

Boğaz girişindeki amansız savaş sürerken Eceabat'a ulaştılar. Müstahkem Mevki Komutanlığı tümen karargâhı ile alay için gerekli hazırlığı yapmıştı. Bir görevli de iskelede bekliyordu.

Savaşın boğuk sesi Eceabat'a kadar yansımaktaydı.

Askerin gelişi Eceabatlı Türkler için bir teselli oldu. İzlemek için toplandılar. 57. Alay karaya çıkmaya, iskele meydanında sıralanmaya başladı. Yaşlılar, bu alayın farklı bir alay olduğunu sezdiler. Telaşsız, ağırbaşlı, düzenli, çok disiplinli bir alaydı bu. Binek atları, beygirleri, katırları bile farklıydı.

Karaya çıkış tamamlanınca Hüseyin Avni Bey alayını alıp ordugâh kuracağı Bigalıya hareket edecekti.

M. Kemal küçük karargâhı ile şehirde kaldı. Müstahkem Mevki Komutanına telefon ederek geldiğini bildirdi.

DENİZCİLER çok şaşırmışlardı. Çünkü gemilerin yaklaştığını gören Ertuğrul tabyasındaki topçular gözlerini kırpmadan topbaşı yapmışlardı.

"Çılgın mı bu adamlar?"

Öyleydiler. Ölüme meydan okuyarak, ateş içinde, taş-toprak yağmuru altında, boğucu barut ve yangın dumanı ortasında, yaklaşan gemilere karşılık vermeye başladılar. Zaman zaman duyulan tekbir sesleri öylesine candandı ki savaşın uğultusunu bastırıyordu.

Komutanı, subayı, astsubayı, erbaşı, eri Balkan Savaşı'nın kara lekesini silip ordunun namusunu tertemiz etmekteydi.

Savaş gemileri sürekli hareket ederek, zikzaklar yaparak, fır dönerek ölüm ve yıkım kusuyorlardı.

Ama bu hareketlilikleri vurulmalarına engel olamadı. Agamemnon zırhlısı 10 dakika içinde 7 isabet aldı, 3 kişi öldü, 5 kişi yaralandı. Dublin kruvazörü ateşi yiyince geri çekilmek zorunda kaldı. Fransız Gaulois zırhlısı bir isabet alarak 9 kişi kaybetti, demir bırakarak kaçtı.4 Düello kıyasıya sürdü.

Seddülbahir köyü yanıyordu. Anadolu yakasındaki Yeniköy de öyle.

Gemilerin, sayıca 8 kat fazla, hızlı, büyük, modern toplarına karşı, çağı geçmiş toplar daha ne kadar dayanabilirlerdi?

Orhaniye tabyası bugün hareketsiz kalmış, Alman mürettebat erkenden geri çekilmişti. Ertuğrul dışındaki öteki tabyalar da ağır ateş altında pek az varlık gösterebilmişlerdi.

Sonunda Ertuğrul da tükendi.

Saat 17.00'de dört tabya da susmuştu.

Hâlâ kuşkuda olan Amiral Carden'in emriyle bazı gemiler daha da sokularak tabyaları iyice tahrip ettiler.

Fransız Amiral Quepratte Paris'e şu telsizi yolladı: "Bugün eşsiz bir gün. Başlangıçta kuvvetli bir karşılık gösteren tabyalar giderek sustular. Mayın tarayıcılar bu gece giriş kesimindeki mayınları taramaya başlayacaklar."

GİRİŞTEKİ tabyalar sustuğuna göre Birleşik Donanma demek ki ertesi gün Boğaza girecekti. Girişle Geçit arasındaki orta bölge büyük önem kazanmıştı.

Cevat Paşa yedekte tuttuğu son dört topu da Anadolu yakasındaki İntepe'ye yolladı. Giriş

tabyalarındaki mürettebatın geri çekilmesine izin verdi.

"Kayıp var mı?"

"Var efendim."

13 şehit, 19 yaralı vardı. Bütün toplar kullanılmaz hale gelmiş, tabyaların gerisinde bulunan kışlalar yıkılmıştı.

Ertuğrul ve Seddülbahir topçuları, şehitleri gömdükten sonra, yaralılarını alarak iki tabyayı da boşalttılar.

Korkusu kalmayan düşman gemileri Boğaz ağzına geldiler. Zafer şerefine bandolar çalmaya başladı.

Yenik, yorgun, yaralı topçular karaya yansıyan bu zafer ezgileri arasında, içleri kan ağlayarak, Alçıtepe köyüne yollandılar.

Amiral von Usedom ve

Amiral von Usedom

BOĞAZLAR Genel Komutanı Amiral von Usedom durumu öğrenmek için İstanbul'dan gelmişti.

Akşam Müstahkem Mevki Komutanlığında toplanıldı.

Toplantıya deniz işlerine bakan Amiral Merten ile Müstahkem Mevki Komuta Kurulu ve 9. Tümen Komutanı Albay Halil Sami Bey katıldı.

Amiral von Usedom bol silaha, bol cephaneye, yeni araç ve gereçlere alışıktı. Boğaz savunmasının içyüzünü bildiği için iyice karamsardı. Büyük bir topun sadece 50 zırh delici mermisinin olması tüylerini diken diken etmeye yetiyordu.

Savaş görmüş bu koca Amiralin kırılgan hali her şeyi tutumlu kullanmaya alışık Türk subaylarına tuhaf gelmekteydi. İki yüz yıldır böyleydiler. Ordunun hiçbir zaman bol bulamaç cephanesi olmamıştı. İdareli ve akıllı kullanılırsa, top başına zırh delici 50 mermi büyük varlıktı, birkaç savaşa bile yeterdi. Amiral Usedom'un oflayıp poflamasına bakıp bıyık altından gülüştüler.

Amiral ertesi gün Birleşik Donanmanın canavar gibi toplarıyla orta bölgedeki küçük topların çatışmasından hiç ümitli değildi.

Amiral Merten için asıl güvence mayınlardı. Ama birkaç aydır Çanakkale'de olduğu için Türkleri tanımıştı. En beklenmedik zamanda şaşırtıcı işler başardıklarını, canlarını hiç esirgemediklerini görmüştü. Bu nedenle en az mayınlar kadar Türklere de güvenmekteydi.

Amiral von Usedom karamsarlığını korudu:

"Göreceğiz. Birkaç gün burdayım."

YARALILAR Alçıtepe köyündeki küçük sahra hastanesinde bakıma alındılar. Topçular için yemek hazırlanmıştı ama hiçbirinin boğazından bir lokma bile geçmedi. Ne halleri vardı, ne istekleri.

Bir top kaybetmek Türk askerini kahretmeye yeterdi.

Bir değil, iki tabya dolusu top kaybetmişlerdi. Hepsi eskiydi ama olsun. Türk için eski top da toptu.

Yoksulun ekmeği 'aziz' bilmesi gibi, Türk askeri de topu 'aziz' bilirdi. Geride top fabrikaları yoktu. O

yüzden her topa gözü gibi bakar, uzun yıllar korur, yaşatır, iyice yaşlansa da hurdaya çıkarmaz, ramazan topu yapar, en güzel tepeye yerleştirir, şehrin baştacı ederdi.

Boğaz girişindeki düşman gemilerinden gelen bando sesleri hepsinin kanına dokunuyor, mermi yarasından daha çok can yakıyordu.

MAYINLARI temizlemek üzere bir kruvazörün koruması altında, balıkçı gemilerinden dönüştürülme 7 mayın arama-tarama gemisi gece ilk kez Boğaza girdi. İstanbul yolunu açmak için bu bölgedeki topları susturmak ve mayınları toplamak gerekiyordu.

Mayın tarama gemilerinin mürettebatı bol parayla tutulmuş İngiliz balıkçılardı. Mayın taramayı iyi öğrenmişlerdi.

Set bataryaları 24 saat nöbetteydiler.5 Mayın gemileri ilk mayın hattına yaklaşırken ışıkdaklar birdenbire yandı. Boğaz gündüz gibi aydınlandı. Denizin birçok yerine mesafeyi gösteren renkli şamandıralar yerleştirilmişti. Set bataryaları bunlardan yararlanarak mayın gemilerini ateş altına aldılar.

Daha uzun menzilli ve büyükçe çaplı toplar da kruvazöre mermi yağdırmaya başladılar.

Bu ilk avdı.

Kruvazör savaşmaya hazır ve kararlıydı ama hangi birine karşılık verecekti? Orta bölgede tahmin edilenden daha çok top olması gemi komutanının aklını karıştırdı. Bu topların yerlerini kestirmek de çok zordu. Her tepenin arkasından mermi yağıyordu.

Giriş tabyalarının susturulduğunu, köylerin yakıldığını duyan Türk topçuları dövüşe bilenmiş

haldeydiler.

Göz açıp kapayıncaya kadar 4 mayın gemisini hatırdılar, birini yaraladılar. Dardanos Bataryası da kruvazöre ardarda birkaç mermi yapıştırdı.6

Kruvazör ve sağlam kalan mayın gemileri apartopar Boğaz dışına kaçtılar.

4 mayın gemisinin battığı duyulunca neşeli bandolar sustu. Gemiler şenlik ışıklarını söndürdüler.

ECEABAT Bölgesi Komutanlığının görev alanı, Gelibolu yarımadasının bütün güney bölgesiydi.

Suvla'dan Eski Hisarlık'a kadar olan tüm kıyı.

M. Kemal'e bu bölgeyi ve kıyıları savunma görevi verilmişti. Çanakkale kara savaşları iki ay sonra tam da bu bölgede geçecek, bütün dünya buradaki küçük tepelerin bile adını öğrenecekti.

M. Kemal Balkan Savaşı sırasında Akdeniz Kolordusu Harekât Şubesi Müdürü olarak Gelibolu yarımadasını, ya gezerek ya harita üzerinde incelemişti. Arazinin özelliklerini iyi biliyordu.

Savunmayı sağlaması için emrine 9. Tümenin Gelibolu yarımadasında bulunan 26. ve 27. Alayları da verilmişti.63

Tümen karargâhı için hazırlanan evde, açılır-kapanır asker masasının başında, bir gaz lambasının ışığında, kolordunun yolladığı savunma planını, iki alayın yerleşimini ve haritayı inceliyordu.

Düşman buraya çıkarma yapar mıydı?

Boğaz'ı donanma ile geçemezse yapabilirdi.

Hangi amaçla çıkarma yapardı?

Çanakkale'deki ya da Kilitbahir'deki tabyaları ele geçirip susturarak donanmaya Boğaz yolunu açmak için.

Hangisini ele geçirmek daha kolay görünüyordu?

Kilitbahir'i ele geçirmek daha kolay görünüyordu.

Kilitbahir tabyalarını nasıl ele geçirebilirdi?

Arazinin yapısına göre oraya karadan ulaşabilmek için iki yol vardı. Biri Seddülbahir'di, yarımadanın ucu, düşman oradan Kilitbahir'e ilerleyebilirdi. Öteki yol Kabatepe'nin kuzeyi ve güneyiydi. Buradan Kilitbahir sadece 8 km. idi. Kuzeye ilerleyip Kocadağ'ı ele geçiren de yarımadaya egemen olurdu.

Kolordu akıllı bir plan hazırlamış, 9. Tümen de bir alayını Seddülbahir'e, ötekini Kabatepe civarına yerleştirmiş, Kocadağ'ın eteklerinde savunma mevzileri hazırlamıştı.

Kısacası coğrafyanın sözü dinlenerek doğru olan yapılmıştı.

Kritik kıyılar güçlü tutulmuş, alayların karargâhları ve öteki birlikleri, bir çıkarma halinde hemen yetişebilmeleri için biraz geriye yerleştirilmişti.7

Şimdi buraları görmeli, alayları tanımalı, ne hazırlık yapıldığını anlamalı, savunmayı denetlemeli, eksik varsa düzelttirmeliydi. İtalyanların donanmanın ateşi altında çıkarma yapmalarını Trablus'ta yaşamıştı. Bu önemli bir deneydi.

İlk fırsatta da Kolordu ve Müstahkem Mevki Komutanları ile konuşmalıydı. Bu iki komutanın emrinde çalışacaktı.

26 ŞUBAT günü Birleşik Donanma planın ikinci aşamasına geçecekti. Ne var ki Türk topçularının dünkü direnci Amiral Carden'i tedirgin etmişti.

Bugün öncelikle giriş tabyalarının bir daha tahrip edilmesini emretti.

Sağlamcıydı.

Gün, 3 savaş gemisinin giriş tabyalarını döne döne bir daha bombardıman etmesiyle başladı.

Yetmedi, Kumkale ve Seddülba-hir tabyalarına, geride ne kalmışsa yok etmeleri için 50'şer kişilik iki müfreze çıkarıldı.

Kumkale'ye çıkarılan müfreze, ateşle karşılandığından fazla bir iş beceredemeden bir ölü, iki yaralı vererek gemiye döndü.

Seddülbahir'e çıkan müfreze talihliydi. Terk edilmiş tabyada ve yanık köyde kimse yoktu. Karacılar bu kesimleri daha denetim altına almamışlardı. Bu nedenle çok rahat hareket ettiler. Topların namlularını dinamit doldurarak patlattılar, namlu ağızları çiçek gibi açıldı. Bir ışıldak bulup kırdılar.

Ertuğrul tabyasına yöneldi-lerse de burada kalmış olan bazı topçular tüfeklere sarılınca, çekildiler.

2 savaş gemisiyle 9 mayın arama-tarama gemisi Boğaza girdi. Dün geceden kalma ürkeklik sürüyordu. Önce mesafe şamandıralarını topladılar.

Mayıncılar Erenköy Körfezini aramakla yetindiler. Birleşik Filo'nun manevra alanıydı burası. Mayın gemileri çelik levhalarla ateşe karşı korunaklı hale getirilmişti. Fakat top sesi bile balıkçıları ürkütüyordu.

Gün batarken çekildiler.

Savaş gemileri çok mermi harcamış, iki yakayı da ateşe vermişlerdi ama bütün çabalarına rağmen sadece bir bataryayı susturabilmişlerdi.

MÜSTAHKEM MEVKİ Komutanlığı, 27 Şubat sabahı Çanakkale'nin 3 km. güneyindeki savaş

karargâhına, Hacıpaşa çiftliğine taşındı. Burdaki gözetleme yerinden de bütün Boğaz görünüyordu.

Lodosa rağmen gün doğarken Nusrat mayın gemisiyle 53 mayından oluşan 10. mayın hattı da dökülmüştü. Böylece Kepez burnunun biraz ilerisi ile Geçit arasındaki mayınların toplam sayısı 350'yi geçti. Bunlar deniz yüzeyinin 2,5-4,5 metre altında, dev sualtı bitkileri gibi, çıpalarına ve zincirlerine bağlı, akıntının etkisiyle ağır ağır sallanarak bekliyorlardı. Biri zincirinden kopup da akıntıya kapılsa, yerine hemen yenisi eklenmekteydi. Bir teki bile bir gemiyi batırmaya yetecek güçteydi.

Barbaros ve Turgut Reis adlı zırhlılar da İstanbul'dan Naraya geldiler. Bunlar artık donanmada görevi kalmamış iki yaşlı gemiydi. Son savunma hattı olarak Boğaz çıkışında yer aldılar. Boğaz'ı geçmeyi başarırsa, Birleşik Donanmayı Boğaz çıkışında ateşle karşılayacak, gerekirse kendilerini feda edeceklerdi.

Başkomutanlığa bilgi verildi.

Başkomutanlığın -ya da Almanların- çok gergin olduğu, öğleden önce gelen bir emirle anlaşılacaktı.

BİRLEŞİK DONANMANIN gittikçe şiddetlenen lodostan dolayı bugün ciddi bir iş görmesi zordu.

Hareket halindeki gemilerden isabetli atış yapılması kolay değildi. Buna bir de dalga eklenince isabet olasılığı iyice azalacaktı.

Nitekim başarılı bir sonuç alamadılar.

Bugün giriş tabyalarına yine müfrezeler çıkartılarak tabyalar denetlenecek, ne kalmışsa tahrip edilmesine çalışılacaktı. Amiral Carden bu tabyalara yeniden top yerleştirilmesinden korkuyordu. Bu Birleşik Donanma için tehlikeli olurdu.

Bu işi tek gemi bile kaybetmeden başarmak istiyordu.

Churchill için gemiler ve insanlar değil sonuç önemliydi. Donanma birkaç gemi ve denizci kaybetmeyi göze alarak bu işi tek başına ve bir an önce bitirmeliydi. Bir yandan da huzurunu kaçıran bir sorunun yanıtını arıyordu: Giriş tabyaları düştüğü halde İstanbul yönetimi savaşı neden bırakmamıştı?

İstanbul yolu açılmış demekti.8

SARIKAMIŞ felaketi ve Kanal yenilgisi yöneticilerin moralini sarsmış, kafalarını bozmuştu.

Çanakkale savunmasının sağlamlığından -karamsar Almanların da etkisiyle- kuşkuya kapılmışlardı.

Başkomutanlığın bu psiklojiyi yansıtan çok gizli emri öğleden önce geldi.

Başkomutanlık Müstahkem Mevki Komutanlığına, "eğer Birleşik Donanma tabyalardan yapılan ateşlere bakmayarak hızla Boğaz'dan geçmeye kalkarsa, bu durumun iki sözcüklük bir kapalı telgrafla ânında bildirmesini" emretmişti. İki gizli sözcük şuydu:

"Tahkimat yapıldı!"

En kötü olasılığı düşünmek askerliğin demir kuralıydı ama Birleşik Donanma tabyalardan yapılan ateşlere bakmayarak hızla Boğaz'dan nasıl geçebilirdi? Bunu düşünmek bile saçmaydı. 350 mayını nasıl aşacaktı? Set bataryalarının ateşi altında bu kadar mayını nasıl temizleyebilirlerdi?

Başkomutanlık adına bu telgrafı kim çektiyse, bunları düşünemeyecek kadar mı şaşkındı?

Tanıyanlar bunun 'Kalınkafa' Yarbay von Thauvenay olabileceğini düşündüler. Bu şaşkınlık ona yakışıyordu.

M. KEMAL sabah çok erkenden yola çıkmıştı.

Gelibolu yarımdası genel olarak çıplaktı. Orman, zeytinlik, ağaçlık alan ve ağaç azdı. Ağaçlık gibi görünen yerlerin çoğu boyları yüksek fundalıklardı.8"

Önce Alçıtepe köyüne uğradı. Köy boşaltılmıştı. Burada bir batarya ve küçük bir sahra hastanesi vardı. 26. Alay karargâhı köyün yakınındaydı. 26. Alay Komutanı Kadri Bey ile Seddülbahir'e indi, çevreyi inceledi, gereken talimatı verdi. Topçuların boşalttığı kesimler hemen denetim altına alınacaktı. Trablus deneyinden söz etti:

"Donanma topları düz yollu olduğu için karaya karşı sanıldığı kadar etkili olamıyor. Cepheden vuruyor. Açık hedefleri tahrip ediyor. Ama derin kazılmış sığınakları, siperleri yok edemiyor. Sı-

ğınakları siperlerden geride ve derin yaptırın."

Oradan Kabatepe'ye geldi.

Burası düşman için Kilitbahir'e ilerlemek bakımından Seddülbahir'den daha elverişliydi.

En kritik yerdi.

Bu kesimde 27. Alaydan bir tabur (3. Tabur) vardı. 27. Alay da iki taburu ve topçularıyla biraz geride, oldukça ağaçlık Kocadere köyündeydi. Bir çıkarma olsa hemen yetişebilecek kadar yakındaydı.

Taburun dört bölüğü vardı.85

Alay Komutanı Yarbay

Hafız Kadri Bey

Kabatepe'nin güneyi ve kuzeyi birer bölükle tutulmuş, bir bölük Arı burnu kesimine verilmişti. Bir bölük de yedekteydi. 4 ağır makineli tüfek çok iyi yerleştirilmişti* Bunlarla düşman Alay Komutanı Yarbay Hafız daha kıyıya çıkarken bitirilirdi. Kadri Bey

Bazı pratik tavsiyelerde bulundu. Alay Komutanı Yarbay Şefik Aker ve Tabur Komutanı Yüzbaşı Halis Ataksor ile Kabatepe'ye çıkarak çevreyi seyretti.8d

Deniz lodosta hırçınca güzel, denizden içeriye doğru Kocaçi-men Tepesine kadar birçok tepelerden oluşarak kat kat yükselen büyük kütle (Kocadağ) daha hırçın, daha güzeldi. Yer yer fundalıklarla kaplıydı.86

Kocadağı gösterdi:

"Bu güzel dağı iyi koruyun. Burayı ele geçiren Gelibolu yarımadasına egemen olur. Bunu hiç unutmayın."

Öğle yemeğini tabur subayları ile yedi. Yemeğin sonunda kısa bir konuşma yaparak dedi ki:

"Uzun zamandır bizi 'hasta adam' diye niteliyorlar. Gerçekten hastaydık. Balkan Savaşı ağır hasta olduğumuzu kanıtlamıştır. Savaştan koma halinde çıktık. Denilebilir ki birçokları, yaşama kabiliyetimiz kalmadığını düşündü. Ama bakınız, kısa zamanda toparlandık, kendimize geldik. Yeni bir savaşa bile hazırız. Bunun anlamı ne? Milletimizin tarihine bakınca şunu görüyoruz: Birçok engele, soruna, felakete rağmen, hiç bitmeyen tükenmeyen, kendiliğinden çoğalan bir yaşama kabiliyetimiz var. Devlet yenilse bile millet yenilmiyor. Milletimizin yaşama kabiliyetine güvenin! Bu güven en ümitsiz anda bile size güç verecektir."

Yemekten sonra yola çıktı. Tekirdağ'da bıraktığı iki alayı geliyordu. Karşılamak ve son durumlarını görmek istiyordu.

Kuzey Suriye'den gelen askerlerden bir kısmı sıkı eğitim sonucu askere benzemişti. Bir kısmının ise uzun bir eğitimden daha geçmesi gerekiyordu.

Bu askerler sorundu.

ORHAN yine yemek yememişti. Geceleri silkinerek uyanıyor, ateşi inip çıkıyordu. İyileşmesi durmuş, yüzü süzülmüş, ellerinin üstü yine buruşmuştu. Gözlerine bir ayrılık gölgesi düşmüştü.

Bunu bir Dilber fark etmişti. Orhan'ı konuşmak için elverişli bulduğu anda yatağın yanına diz çöktü.

"Ağabey?"

"Hu."

"Senin bir derdin var."

Orhan sıkıldı:

"Bir şeyim yok. Git."

"Var, hem de çok büyük. Seni yiyip bitiren bir dert bu." "Yok."

"Kardeşine söylemez misin? Minicik aklıyla belki bir çare bulur."

"Beni rahat bırak."

Dilber hiç aldırmadı, başını ağırlığını vermeden Orhan'ın göğsüne dayadı. Gözlerini gözlerine dikti:

"Söyle bana ağabey. Yalvarırım. Kaç gündür iyi değilsin. Oysa ne kadar iyi gelmiştin. Çok mutluydun. Ne güzel bakıyordun. İyi-leşiyordun. Sonra bizim bilmediğimiz bir şey oldu. Sanki yine savaşa gittin sen. Burda değilsin. Neden bizi bırakıp da gittin yine?"

Orhan kız anlamasın diye içine ağladı.

"..Sen meğerse bizi sevmiyormuşsun! Beni sevdiğini sanırdım. Hele beni hiç sevmiyormuşsun." Ah neler saçmalıyordu bu aptal kız!

"..Sevsen bana anlatırdın. Kaç gecedir başımı yastığın altına sokup sabaha kadar ağlıyorum. İnşallah senden önce ölürüm."

Teninin sıcaklığı Orhan'ın yüzüne vuruyor, içini büsbütün yangına veriyordu.

Kurtulabilmek için "Peki.." diye inledi, "..söyleyeceğim."

Dilber çok sevindi, bin kat güzelleşti. Gözleri donanma gecesine döndü. "Söyle."

"Yarın. Yo, hayır, daha sonra." "Ne zaman?"

"Bilmiyorum. Ama söyleyeceğim. Söz. Şimdi lütfen git." Soluk soluğa kalmıştı. Dilber uzanıp çirkin, kirli yüzünden öptü:

"Tamam." Ânında uçup gitti. Orhan iyice büzüldü.

Uçup gideceğine, gerçeği anlamış olsaydı, sevinçle sarılıp "Ben de seni seviyordum" deseydi, ey büyük Allahım, ne olurdu? Mucizeler, lütuflar, sevindirmeler, nimetler, ödüller, mutlu etmelerle dolu hazinen boşalır mıydı?

SULTAN REŞAT öğle uykusuna yatmış ama uyuyamamıştı. Kalktı, Başkâtip Ali Fuat Bey'i çağırdı.

Bu kargaşalıkta kimsenin düşünmediği bir konu aklını kurcalayıp durmuştu. Beylerbeyi

Üç müttefik hükümdar: Alman imparatoru, Sultan Reşat ve Avusturya-Macaristan İmparatoru Sarayında korunan, daha doğrusu mahpus tutulan ağabeyi, eski Padişah Abdülhamit ne olacaktı?

Kendisi Anadolu'ya geçince o burada, İstanbul'da mı kalacaktı?

Bu durumu sakıncalı, belki de tehlikeli buldu ki Başkâtipe emir verdi:

"Bugün uygun birini yollayalım, gerekince sabık Padişah da bizimle birlikte Anadolu'ya geçmek için hazırlıklı olsun. Bu durumu hükümete de haber verin."

"Başüstüne efendimiz. Başmabeyinci Tevfik Bey'i bu hizmet için uygun görür müsünüz?"

"Evet, iyi düşündünüz."

Ali Fuat Bey Padişaha sırtını dönmeden arka arka yürüyerek odadan çıktı.

19. TÜMENİN Tekirdağ'da kalmış olan iki alayı da Eceabat'a geldi. Eceabat'ta Rumlar çoğunluktaydı.

Türk azdı. Türklerin çoğu memur ve küçük esnaftı. Birkaç esnaf ile iskelede ve şehirde görevli askerler, gelen yeni askerleri seyretmek için toplandılar.

Önce meşin kılıflara sarılı iki sancak çıkarıldı karaya. Sonra Komutanlar çıktılar. Sonra da alaylar takım takım çıkmaya başladı. Bazı askerlerin görünümü, davranışları seyredenleri yadırgattı.

Bunların yürüyüşlerinde, sıraya girişlerinde, duruşlarında değişik bir şey vardı. Tüfekleri ağır geliyor, üniformaları üzerlerinden kaçıyor gibiydi. Çoğunda askerlere özgü o güzelim çalım yoktu.8'

Gözlüklü biri, "Bunlar bizim asker değil" dedi. Sakallı, "Nasıl anladın?" diye sordu. Gözlüklü içerledi:

"Sen anlamadın mı? Bizim asker böyle midir? Bizim Kurdumuz, Zazamız, Çerkezimiz, Abazamız, Tatarımız, Gürcümüz, Boşnakımız, Arnavutumuz, Arabımız farklıdır."

Sakallı uzun uzun baktıktan sonra, "Doğru diyorsun" dedi.

Bu askerlerin çoğu Anadolu çocuğu değildi.

Anadolu'nun toprağı, suyu, havası, ekmeği, kurdu kuşu da, insanı da, askeri de başkaydı.

Anadolu'yu ve Anadolu insanlarını sevenlere böyle geliyordu.

Bin yıllık toprak, tarih ve yazgı kardeşiydiler de ondan.

ABDÜLHAMİT Başmabeyinci Tevfik Bey'i hemen kabul etmiş, kardeşinin mesajını ayakta saygıyla, yüzü gittikçe sararak dinlemişti.

Tevfik Bey'in konuşması bitince, yaşlı ama tok bir sesle, "Hayır.." dedi. "..Ben Bizans İmparatoru Kostantin'den daha az haysiyetli değilim. Biraderim hazretlerine bağlılığımı arz ediniz. İstanbul'dan çıkmam. Kendisinin de çıkmamasını atalarımızın şerefi adına istirham ederim."9

II. Abdülhamit meziyet ve kusurlarıyla son İmparatordu. Ondan sonra Osmanlı tahtının bir pırıltısı ve ağırlığı kalmamıştı. Sultan Reşat İttihatçıların oyuncağıydı. Daha sonraki de Damat Ferit'in ve İngilizlerin oyuncağı olacaktı.

Tevfik Bey saygıyla eğilerek huzurdan ayrıldı.

28 ŞUBAT günü hava iyice bozmuştu. Birleşik Donanma harekete bir gün ara verdi.

Başkomutanlık ise havaya bakmadan bir muhasara bataryası ile çeşitli birliklerden derlediği 12 topu küçük bir nakliye gemisiyle Çanakkale'ye yollamayı kararlaştırdı.

Muhasara bataryası 1877'den kalma, dönemi çoktan kapanmış bir batarya idi. Topların her birini 8

manda zorlukla çekebiliyordu. Çanakkale savaşı dolayısıyla canlandırılmıştı. Görevleri ağır olduğu için iri yarı, güçlü kuvvetli askerlerden seçilmiş bir mürettebatı vardı. İstanbul depolarında haki renkli üniforma kalmadığı için bu askerlere, bir depoda unutulan eski, kaba, siyah abadan yapılma üniformalar verilmişti. Yalnız topları değil, tüfekleri ile süngüleri de antikaydı.

Görenler güldüler.

Bu müzelik birlik Haziranda Alçıtepe köyü önünde destan yazacaktı.10

Küçük gemi her yanı gacırdayarak koca dalgalı lodos denizine daldı.

BİR GÜN arayı yeterli gören Amiral Carden hareketi yeniden başlattı. Mayın hatlarında bir kanal açıp da Çanakkale körfezine (Sarısığlar körfezine) girdikleri gün iş bitmiş demekti. Oradan Ki-litbahir ve Çanakkale'deki bütün tabyalar kolayca susturulurdu.

Mayın konusuyla Kurmay Başkanı Albay Keyes ilgileniyordu. O bu konuda güvence verince, Londra'ya ihtiyatlılığına hiç uymayan şu iddialı mesajı gönderdi:

"Hava güzel giderse 14 gün sonra İstanbul'dayım" 1 Mart ile 3 Mart arasındaki üç gün, orta bölgedeki inatçı bataryalarla yırtıcı savaş gemileri arasında geceleri de süren sert bir didişme ile geçti.11

Boğaz ateş ve duman içindeydi. Top sesleri yankılanarak daha da büyüyor, kulakları sağır ediyordu.

Bazı bataryalar tahrip oldu, bazı gemiler yara aldı. Set bataryaları gerekirse ölümü göze alıp açığa çıkıyor, mayın arama-tarama gemilerine fırsat vermiyorlardı.

Cevat Paşanın güzel genelgesi topçuları daha da güçlendirecekti:

"..tek bir top kalıncaya kadar ateş püsküreceğiz, o da sönmeye mahkûm olunca, yiğitçesine tüfeklerimize sarılacağız, düşmana asla boyun eğmeyeceğiz."

4 Mart günü de kara ve deniz topçuları arasında didişme ile geçecekti. Bugün savaş gemilerinin ateş

desteği altında, sabah Kumkale'ye güçlü bir birlik çıkarıldı.

Birlik ateşle karşılandı. Bunun üzerine savaş gemileri kıyıya iyice yaklaşarak topları ve ağır makineli tüfekleri ile çevreyi ateş altına alarak çıkan birliğe kanat gerdiler. 1.200 top mermisi harcadılar.

Kumkale köyünü ve Yenişehir'i yıktılar. Bazı keskin nişancı Türklerin Kumkale köyünün yıkıntılarına saklanarak düşman askerlerini avlamaları, birliğe çok zor saatler yaşattı. Birlik 20 ölü, 24 yaralı, 4

kayıp vererek gemiye güçlükle geri döndü.12

Bu olay Türk askerinin kendine güvenini iyice pekiştirdi. İngiliz de mermiyi yiyince devriliyordu işte!

Seddülbahir'e çıkarma öğleden sonra yapılacaktı.

Bu sırada Seddülbahir'deki tabyaların cephaneliklerindeki mühimmat, topçular ve 26. Alayın askerleri tarafından geriye kaçırılıyordu.

MARSİLYA limanındaki uzun rıhtımlardan birinde Provence adında, siyah gövdeli, siyah-kırmızı bacalı, üst kısmı ve direkleri

72 Diriliş / Çanakkale 1915

beyaz, büyük yolcu gemisi, hareket etmek için Tümen Komutanı (ieneral d'Amade'ı bekliyordu. Saat 16.00'ydı.

Çanakkale'ye gidecek tümenin karargâh subay ve erleri ile bir I aburu gemiye binmişlerdi. Lüks geminin her yanı at ve katır pisliği kokuyordu.

Teğmen Charles F. Roux, karargâh görevlileri arasında Türk dili bilginlerinden Jean Deny, Arap edebiyatı öğretmeni Gautier, Vatikan'ın Doğu Bölümü kütüphanecisi Mariste gibi ilginç kimselerle tanıştı. Fransa Yakın Doğuya hazırlıklı gidiyordu.

Rıhtımda bir otomobil göründü. Geminin merdiveni önünde durdu. General d'Amade gelmişti. Çevik adımlarla güverteye çıktı, törenle karşılandı.

17.15'te gemi rıhtımdan ayrıldı.

15 Mart günü, kalabalık tümeni taşıyan öteki gemilerle birlikte Mondros limanında olacaklardı. Batı, paylaşmak için Doğuya akıyordu.

DİLBER kapıdan içeri seslendi: "Üç Güzeller Kumpanyası geliyor!"

Anneler ailenin mutlu günlerindeki eğlence akşamlarını canlandırarak Orhan'a biraz iyileşme hevesi ve neşe vermek ümidiyle, kanto söyleyerek ve oynayarak içeri daldılar.

Dilber yemek tepsisini taşıyordu.

Bu gösteri Dilber'in işiydi elbette. Eskiden de bu koca popo-lu, uysal anneleri kılıktan kılığa, kimlikten kimliğe sokarak böyle oyunlar düzenlerdi, birlikte eğlenirlerdi.

Gülmek yenilmek olacaktı. Orhan yenilmemek için yorganı başına çekti. O an zihninde bir çözüm parladı. Evet, öyle yapabilirdi! Niye şimdiye kadar düşünmemişti? Bu karar içini rahatlattı. Dilini sıkı tutması yetecekti.

Yüzünü açmadan, ellerini yorganın iki yanından dışarı çıkararak havaya kaldırdı: "Teslim!"

Bu, yemek yiyeceğim demekti.

Ev sevinç çığlıkları ile sarsıldı.

UÇ SAVAŞ GEMİSİ, 7 torpidobot, bir önlem olarak, Seddül-bahir tabyasını, kaleyi ve köyü 45 dakika ateş altına aldı. Atışlarını daha geriye de uzattılar. Bağlar bahçeler alt üst oldu. Uyanmaya hazırlanan bütün meyve ağaçları kavruldu.

Bir bölük asker motorlara bindi. Seddülbahir kalesinin önüne çıkılacaktı. Motorlar kıyıya yaklaşırken saat 15.30'u gösteriyordu.

İngilizleri bir sürpriz beklemekteydi.

Topçuların boşalttığı kesimler de kara birliklerinin denetimine geçmişti. Kritik yerlere ağır makineli tüfekler yerleştirilmişti. Savunma mevzileri güçlendiriliyordu. Seddülbahir kalesinin kuzeyinde bir batarya, batısında bir ileri karakol, önünde iyi gizlenmiş, 30 kişilik bir posta vardı. Bu postanın komutanı Bigalı Mehmet Çavuş'tu.13

Motorlar yaklaşırken, Çavuş askerlerini topladı, "Bana bakın.." dedi. "..Üzerinde durduğumuz, ayağımızı bastığımız yer ata yadigârıdır, vatanımızdır. Ha anamızın ırzı, ha vatanın ırzı. Bu gelenler de ırz düşmanları. Ona göre dövüşeceğiz. Bu ırz düşmanlarını geldiklerine pişman edeceğiz."

"Evelallah!"

Her gece subaylardan Türk tarihinin kahramanlarını öğrenerek eğitilmişlerdi. Şimdi unutulmaz kahramanlar olarak tarihe geçmek sırası kendilerindeydi. Bunu seziyorlardı. Herkes yerini aldı, duasını etti. Sessizce beklediler. Çevrede hiç canlı kalmadığını sanan İngilizler neşe içinde kumsala çıkmaya başlayınca, Mehmet Çavuş askerlerinin beklediği emri verdi:

"Haydi bismillah. Ateş!"

Otuz bir tüfek birden patladı.

CEVAT PAŞA M. Kemal'e bugün için "Kilitbahir'de buluşalım" demişti. Buluşup konuştular. Dert alışverişinde bulundular. Amiral von Usedom da gelmişti. Asker karavanasına katıldılar. Sonra birlikte tabyaları gezdiler.

Kilitbahir'de büyüklükleri farklı beş tabya vardı.14 En büyükleri deniz kıyısındaki Namazgâh'tı. Beşi de savaşa hazırdı.

Boğaz savunmasının son dayanağı bunlar ile Çanakkale'deki dört tabyaydı.

Bir subay M. Kemal'e koşarak bir telefon notu getirdi. 26. Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey, 'bir İngiliz birliğinin Seddülbahir'e çıktığını' bildiriyordu. Paşa ve Amirale bilgi vererek izin istedi.

Tümenine telefon ederek üç alayın da harekete hazır bulunmasını emretti. Kadri Bey'e de telefonla şu kesin emri verdi:

"Şimdi yanınıza geliyorum. Ben oraya gelene kadar kıyıya çıkmış olan düşman kesin olarak denize dökülecektir."

Sonra da atını dörtnala kaldırdı.15

M. KEMAL emir subayı ve seyisi ile yolu kısaltmak için tarlalardan, tepelerden at sürerken İngiliz Dışişleri Bakanlığında da, İngiltere, Fransa ve Rusya arasındaki gizli görüşme başlamıştı.

Rusya, bir nota vererek, yazılı bir anlaşmaya bağlanmamış olan isteklerini bir daha açıklamış ve bu isteklerin artık bir anlaşmaya bağlanmasını talep etmişti.

Rusya'nın sahip olmak istediği yerler şuralardı:

"İstanbul şehri, Boğaziçi'nin, Marmara'nın ve Çanakkale'nin batı yakası (Gelibolu ve Trakya), İstanbul Boğazı'ndan Sakarya ırmağına kadar Asya yakası (İzmit), Marmara adaları, Bozcaada ve Gökçeada"

İngiltere Almanya'ya karşı bir güç olarak Rusya'yı kazanmak için bu istekleri ilke olarak kabul etmişti. Ama iki Boğaz'ın da Rusya'nın egemenliğine geçmesi şimdi İngiliz Dışişlerini de askeri çevrelerini de düşündürmekteydi. Kabul etmek de geri dönmek de zordu.

Görüşmeler 10 Nisanda sonuçlanacak, Rusların istekleri kabul edilecekti.16

M. KEMAL Alçıtepe köyüne hava kararmadan yetişti.

Durumu öğrendi. Çatışma sona ermiş, Mehmet Çavuş ile askerleri İngilizleri durdurmuş, yardıma gelen birlikle birlikte kaçırtmışlardı.

Kadri Bey'le birlikte Seddülbahir'e indiler. 6 şehit, 13 yaralı vardı. Şehitler uğrunda öldükleri toprağa verilmiş, yaralılar kışla yıkıntısına taşınmış, ilk tedavileri yapılmıştı. Mehmet Çavuş da yaralılar arasındaydı. İki elinin içi parça parçaydı.

İkinci Bölüm / Denizin Tutuştuğu Gün 74

Yaralıları ziyaret ettiler. Savaşan askerleri kutladılar. Sigara dağıttılar. Olayı Mehmet Çavuş'un askerleri anlattı:

İngilizler ateşi yiyince oraya buraya siperlenmişler. Ateş savaşı sürmüş. Gittikçe birbirlerine yaklaşmışlar. Mehmet Çavuş tüfeği tutukluk yapınca çok öfkelenmiş, tüfeği atıp yerden zorla kopardığı taşları fırlatmaya başlamış. Elleri bu sırada parçalanmış. Bir küçük kürek bulmuş. Birliğini süngü hücumuna kaldırmış. Mehmet Çavuş en öndeymiş. Çok adam tepelemiş o kürekle. Yedek birlik de yetişmiş. Kurtulabilen İngilizler motorlara binip kaçmışlar. hastanede M. Kemal Müstahkem Mevki Komutanlığına uzunca bir rapor yazarak olayı ayrıntısıyla anlattı.

Örnek alınması için Mehmet Çavuşa madalya verilmesini diledi.17 Gelen savaşın birçok Mehmet Çavuş'a ihtiyacı olacaktı.

Bigalı Mehmet Çavuş

Düşman bu sert tepkiden sonra 25 Nisana kadar bir daha çıkarma girişiminde bulunmayacaktır.

Bu boşluktan yararlanarak M. Kemal, çıkarmaya karşı iyice hazırlıklı olmaları için 26. ve 27. Alaylara Seddülbahir ve Kaba-tepe'de arazi üzerinde birkaç kez 'harp oyunu' yaptıracaktı. Her oyunda sayılar, şartlar değişiyor, subaylar ve erler savaş cilvelerine, sürprizlere, gerekince kendi başlarına karar vermeye alışıyorlardı.173

SAVAŞ ve mayın gemileri ile orta bölgedeki bataryalar arasındaki didişme 5 ve 6 Martta da geceli gündüzlü sürdü. O gösterişli, ünlü donanma, o küçük gördükleri kimi gizli, kimi gezici bataryaları bulup susturamıyor, bu yüzden mayınları imha etmeyi başaramıyordu.

Çakılı bataryalar tepe gerilerindeydi. Düz yollu gemi topları bunlara etki yapamıyordu. Gezici bataryalar ise sürekli yer değiştirerek düşmanı şaşırtıyorlardı.

Sahte bataryalar ise bir âlemdi. Bunların mürettebatı asıl bataryaları korumak için kendilerini feda etmeye hazır bir çavuşla birkaç erden oluşuyordu. Ateş etmiş gibi duman salarak düşman ateşini üzerlerine çekiyorlardı.

Amiral Carden'in sinirleri bozulmaya başladı. 7 Martta Boğaz'ı zorla geçmenin provasını yapmaya karar verdi.

4 Fransız, 2 İngiliz büyük savaş gemisi, çevrelerinde koruyucu olarak yer alan muhrip ve torpidobotlar Boğaza girdi. Mayın hatlarına yaklaşmadan savaş düzeni aldılar.

Fransız gemileri orta bölge bataryalarını ateş altına alarak 2 İngiliz zırhlısını koruyacak, 2 İngiliz zırhlısı da 16.000 metre uzaktan Kilitbahir ve Çanakkale tabyalarını bombardıman edecekti. Mayın tarama gemileri de bu ateş cehenneminden yararlanarak mayın toplayıp patlatacaklardı.

Fransız gemileri ile orta bölge bataryaları arasında çok sıkı bir düello başladı. İngiliz zırhlıları da sabit hedef olmamak için geniş çemberler çevirerek ateş saldırısına geçtiler.

Ana tabyaların ilk ateş sınavıydı bu.

Mürettebat ateş yoğunlaşınca sığınaklara çekiliyor, azalınca ya da düşman atışa ara verince topbaşı ediyordu. Savaş kızışınca sığınaklara çekilmediler. Ateş altında da topbaşında kalarak karşılık vermeye koyuldular.

Vurulanın yerine ânında yedeği geçiyordu.

Savaş çok hızlanmıştı.

Büyük mermilerin cephanelikten kaldıraçla alınıp kapı önünde küçük vagona yüklenmesi, vagonla topun yanına taşınması, topun asansörüne verilmesi, yukarı çıkarılması, topa yerleştirilmesi Mecidiye'deki askere iyice uzun gelmeye başladı. Sabırları taştı, yürekleri köpürdü; 190 kilo, 215 kilo ağırlığındaki mermileri, cephaneliğin kapısı önünde kaldıraçtan sırtlarına alıp koşa koşa topların asansörlerine taşımaya başladılar.18

Mermilerin ağırlığından kemikleri çatırdıyor, kasları eziliyor, her yanlarından ter fışkırıyordu. Bu sırada öteki askerler de ciğerlerinin olanca gücüyle tekbir getirerek arkadaşlarının canına canlarını katıyorlardı. Olağanüstü bir durumdu. Teğmen Fahri gözyaşlarını tutamadı.

Asker, silahlarının eskiliğini ve yetersizliğini, inancı ve özgüveni ile aşıyordu.

Yoğunlaşan, hızlanan Türk ateşi Birleşik Filoyu ürküttü. Kısa süre içinde iki İngiliz zırhlısının kuleleri sakatlanmış, birinin komutanı yaralanmış, ötekinde büyük bir delik açılmıştı. Filo saat 15.00'te ateşi keserek Boğaz'dan uzaklaştı.

Türkler hiç top kaybetmemiş fakat Rumeli Mecidiyesi'nin kışlası yıkılmış, Çanakkale'de bir mahalle yanmıştı.

4 şehit, birçok yaralı vardı.

Müstahkem Mevki Komutanı, ilgili subaylar, Amiral von Usedom ve Merten Paşa yeni savaş

karargâhındaki gözetleme yerinden dört saatlik kesintisiz savaşı ayaklı, büyük dürbünlerle izlemişler, gerektikçe tabya ve bataryalarla konuşmuşlardı.

Uzaklaşan gemilerin ardından mutlulukla baktılar. Tüm topçular bugün çok iyi bir sınav vermişti.

Cevat Paşa tabyalara ve bataryalara telefon ederek hepsini kutladı.

Topçuların tavrı Amiral von Usedom'a oldukça güven verdi. Ama onun aklı uzun menzilli, zırh delici mermilerin azlığına takılıp kaldığı için hâlâ tam rahat değildi. Asıl saldırıyı karşılamaya topçuların fedakârlığının yetmeyeceğini düşünüyordu.

Merten Paşa deniz savaşının başlamasından bu yana düşman filosunun hareketlerini izlemekteydi.

Büyük gemiler çeşitli hareketler için Erenköy körfezini kullanıyorlardı. Burasının büyük bölümü uzun menzilli, ağır Türk topları açısından ölü noktaydı.

Gözetleme yerinden çıkarken Cevat Paşaya o kesime mayın dökmeyi önerdi. Öyle sıradan bir şey gibi söylemişti ki bu önerinin tarihin akışını etkileyeceği düşünülemezdi.19

Karargâha dönünce, Cevat ve Merten Paşalar ile Selahattin Adil Bey harita başında durumu bir daha görüştüler. Bu iş için Erenköy körfezinin en uygun ve duyarlı yerinin Karanlık Liman kesimi olduğuna karar verildi. Kıyı burada çok yükseliyor, güneş ışığı öğlene kadar denize yansımıyordu.

Bu nedenle Karanlık Liman deniyordu buraya. Bu durum mayınların bir kısmının görünmeden gizli

kalmasını sağlayabilirdi.20 Ama her halde çok tehlikeli bir görevdi bu. Çünkü İngiliz nöbetçi gemileri bütün gece Boğaz içinde denetimi sürdürüyorlardı. Görülürse mayın dökecek gemiye kurtuluş yoktu.

Fakat bu görev yapılmalıydı. Bir düşman gemisine zarar ve-rilebilse kazançtı. Müstahkem Mevki Mayın Grup Komutanı Yüzbaşı Nazmi Akpınar'ı çağırdılar.

Geldi.

İşinin ustası, soğukkanlı bir denizciydi. Boğaz'ın özelliklerini, cilvelerini, gizli huylarını iyi bilirdi.

Harita başına geçtiler. Görevi anlattılar.

"Elimizde kaç mayın var?" "Şu anda 26."

Bu 26 mayın kıyıya paralel olarak Karanlık Limana dökülecekti. Tam yeri belirlediler. Bu iş için Nusrat gemisi seçildi. Mayın gemisi olarak yapılmış tek gemiydi. Su kesimi derin olmadığı için mayınlara değmeden mayın hatlarının üzerinden rahatça geçebiliyordu. "Ne zaman hazır olursunuz?" "Hemen hazırlık yapılırsa, gece yola çıkılır görev sabahtan önce yerine getirilebilir."

"Öyleyse hazırlığınızı yapın." "Başüstüne."

Komutanlar da, Yüzbaşı Nazmi de tehlikenin büyüklüğünü biliyorlardı. Bu nedenle vedalaşma dokunaklı oldu.20

Yüzbaşı Nazmı Bey

NUSRAT Nara'daydı. Emir gelir gelmez sefere hazırlandı. 26 mayın yüklendi, ateşleme düzenekleri yerleştirildi.

Gece yarısı Nara'dan ayrıldılar. Yıldızsız, hafif sisli bir geceydi. Deniz az dalgalıydı. Çanakkale'ye yanaşıp Yüzbaşı Nazmi Bey'i aldılar. Gemi Komutanı Yüzbaşı Hakkı ile Yüzbaşı Nazmi sarılıp öpüştüler. Yüzbaşı Hakkı kalbinden rahatsızdı ama önemli olduğunu anladığı görevi kimseye bırakmak istememişti.

"İyi misin Hakkı?"

"Çok şükür."

Nusrat Mayın Gemisi Komutanı

Yüzbaşı Hakkı Bey

Gemi subayları da çağrıldı. Boğaz haritası açıldı. Nazmi Bey görevi açıkladı. Olası tehlikeleri anlatmaya gerek görmedi. Hepsi her gün Boğaz'da ölümle yüzgöz yaşamaktaydı.

Görevin gün doğmadan bitirilmesi gerekiyordu. Hakkı Kaptan hareket saatini buna göre hesapladı.

Nusrat'ın ışıkları söndürüldü. Bacadan Kıvılcım atmasın ve duman çıkarmasın diye ocak bastırıldı.

Çanakkale den sessizce ayrıldılar.

Boğaz'ın Anadolu kıyısı izlenecekti. Çanakkale körfezinden çıkıp Kepez burnunu dönecekler, büyük Erenköy körfezine gireceklerdi.21

Bataryalara Nusrat'ın son mayın hattını geçip ileri gideceği ve geri döneceği haber verilmişti. Düşman nöbetçi gemilerine karşı bu küçük gemiyi korumak için bütün bataryalar tetikte bekliyordu.

Mayın arama-tarama gemileri önemli bir sonuç alamadan çekip gitmişlerdi.

Boğaz sessizdi.

Gemide Nazmi Bey ile Hakkı Kaptan dışında 6 subay, 60 kadar da denizci vardı.22 Kepez burnunu dönünce birbirleriyle helal-leştiler. Tehlikeli bölgeye girilmişti.

Makinelerin sesi en aza düşürüldü.

Gözcüler bütün canlarını gözlerinde toplamış, ileriye ve sağa bakıyor, düşman gemisi arıyorlardı.

Hava da deniz de kapkaraydı. Sis ince yağmuru dönüştü. Gemi çok yavaş ilerlemeye başladı.

Tayfalar derinliği ölçüyor, arka güvertede raylar üzerinde sıralı bekleyen mayınlar döküm için hazırlanıyordu.

Sancak alabanda ile geri döndüler.

Gemi Kepeze doğru hızla yol alırken, birkaç saniyede bir, bir mayın, zinciri ve ağırlığı ile suya bırakılacaktı.

Nusrat Mayın Gemisi

Öyle ki mayınlar arasında 100-150 metre aralık kalacak, 80 kg ağırlığındaki mayınlar su yüzeyinden yaklaşık 4,5 metre altta sıralanacaklardı.

Nöbetçi düşman gemileri sabaha karşı geri çekilmişlerdi. Görev rahatlıkla gerçekleştirilecekti.

Gemi hızlandı.

"Bir numaralı mayın hazır!"

"Bir numaralı mayın bismillah fundo!"

"Bismillah fundo!"

İlk mayın geminin arkasından suya bırakıldı, Çanakkale Bo-ğazı'nın kutlu suyuna köpükler saçarak gömüldü. "İki numaralı mayın hazır." "İki numaralı mayın bismillah fundo!" "Bismillah fundo!"23

Paleo Castro'dan başlayarak Erenköy hizasına kadar 26 mayın döküldü.24 Bu 11. ve sonuncu mayın hattıydı. Mayın sayısı bunlarla 400 u geçmişti.

Ortalık yeni ağarıyordu.

Küçük gemi yine kıyıyı yalayarak tam yol ilerledi. Saat 08.00'de Çanakkale'deydiler. Yüzbaşı Nazmi Akpınar, Selahattin Adil Bey e afili bir denizci selamı çakarak tekmil verdi:

"Görev olaysız yerine getirilmiştir."

"Sağ olun!"25

AMİRAL CARDEN gündüzleri Geçit'teki tabyaları susturmak, geceleri mayınları toplamak için her yolu deniyordu. Ama başarılı bir sonuç alamadıkça sinirleri geriliyordu. Hava iyice düzelince, hiç kimsenin beklemediği kadar inatçı çıkan Türk savunmasına tüm donanma ile yüklenerek, tabyaları susturup Boğaz'ı geçeceğini ümit ediyordu.

Londra ve Paris ümit etmiyor, inanıyordu.

Mondros'a özellikle İstanbul'un işgali için kullanılmak üzere kara birlikleri yollamaya karar vermişlerdi.

12 Mart Cuma günü Lord Kitchener Orgeneral lan Hamil-ton'u çağırdı.

General Hamilton Lord Kitchener'in kapısını vurup içeri girdi, "Günaydın" dedi, masasının önüne kadar yürüdü. Saygıyla bekledi. Lord Kitchener başını kaldırıp baktı, pat diye dedi ki:

"Çanakkale'deki donanmayı desteklemek üzere bir askeri kuvvet gönderiyoruz. O ordunun komutanı Sizsiniz”25a

Hamilton gülümsemeye çalıştı:

"Güveninize çok teşekkür ederim. Hiçbir bilgi istemeden elimden geleni yapmaya her zamanki gibi hazırım. Fakat bu kez birkaç söz söylemem, bir-kaç soru sormam gerek."

Çanakkale hakkında hiçbir şey bilmiyordu, Türkleri tanımıyordu. Komutanı olacağı ordu hakkındaki bilgisi de sıfırdı.

General lan Hamilton

Lord Kitchener sinirliydi. Ağır sorumluluk altında ezilmeden durmaya çalışıyordu. Yavaş yavaş

tersliği azaldı. Oturup uzunca konuştular.

Mondros'ta 80.000 kişilik karma bir ordu toplanmaktaydı: İngilizler, Anzaklar, Fransızlar, dominyon ve sömürge askerleri. Birçok sorun vardı. Hamilton'un bir an önce gidip bu işleri düzene koymasını istedi. Türkleri yenmek için bu kadar kuvvet yeterdi. Sayı belki biraz daha artırılabilirdi. Ama daha fazla kuvvet istemeyecekti. Ne olacak, Hindistan bile Türkiye'yi tek elle yenebilirdi. İstanbul'da Türklerden daha çok Rum ve Ermeni bulunuyordu. Donanma Marmara'ya girer girmez bunlar ayaklanır, hükümeti devirirlerdi.26

Lord Kitchener sonuçtan o kadar emindi ki Hamilton'a iyi şans dilemek gereğini bile duymadı.

LORD KITCHENER Türkler hakkında yanılıyordu. Yanıldığını kısa zamanda anlayacaktı.

Rumların büyük çoğunluğu İstanbul işgal edilirse sokaklara dökülür, şenlik yapardı. Ama isyan edecek kadar cesur değillerdi. Bir örgütleri de yoktu. Çok az da olsa bir bölümünde yurttaşlık duygusu vardı. Bunlar orduda dürüstçe görev yapıyorlardı.27

Rumlar ilerde, büyük yenilgiden sonra, Patrikhanenin önderliğinde örgütlenmeye başlayacaklardı.

Ama Ermeniler konusunda haklıydı. Onlar uzun zamandan beri örgütlüydü. Örgütlenmek için Rusya ile birlikte İngiltere'nin de yardımını görmüşlerdi.28

Rusya ve İngiltere, bin yıldır toprak kardeşi olan ve barış içinde yaşayan Ermeniler ile Türklerin ve Kürtlerin arasını açmayı başarmışlardı.

Anadolu'da ayaklanmayı başlatmak için hazırlıklar sona ermişti. İlk aşama olarak Van'da, Zeytun'da isyan edeceklerdi.29

İstanbul bütün hazırlıkların odak noktasıydı. Büyük bir gizlilik içinde çalışıyorlardı. Daha doğrusu böyle sanıyorlardı. Ermeni sorunu konusunda çok deneyli olan İstanbul polisi sessizce hepsini izlemekteydi.

Her an hepsini toparlayabilirlerdi ama hükümet Batı dünyasında bu olayın büyütülerek aleyhte kullanılacağından.çekiniyor, hepsini tutuklamak için dünya kamuoyunun da bu işlemi haklı göreceği ânı bekliyordu. Çünkü Ermeni siyasi örgütleri isyan ediyor, yakıyor, yıkıyor, öldürüyor, hükümet isyanı bastırmak için harekete geçince, Ermeni propaganda motoru çalıştırılıyor, bütün Hıristiyan ülkelerde çığlıklar yükseliyordu: "Müslüman Osmanlılar Hıristiyan Ermenilere kıyıyor!" Gerçekler, bu haçlı çığlıkları arasında kaybolup gidiyordu. Kırk yıldır hep böyle olmuştu.

Hükümet bu nedenle ağırdan almaktaydı.

GENERAL D'AMADE Paris'teyken İngilizlerin Ermeni, Arap ve Kürtlerle ilgilendiklerini duymuştu.

Yolda gelirken hep bu konuyu düşünmüştü. Kendi de Adalardaki Yunanlılardan bir birlik kurarak, çeteler oluşturarak, Anadolu kıyılarında karışıklıklar çıkarabilir, Türkleri uğraştırıp gücünü bölmeyi sağlayabilirdi.

Türkiye aleyhine bir iş olurdu da Yunanlılar katılmaz mıydı? Mondros'ta bu düşüncesini açar açmaz birçok Yunanlıdan olumlu yanıt aldı.

Bir Yunan taburu kurulması için emir verdi. Teğmen Bon'u bu işle görevlendirdi. Venizelos'un yeğeni Binbaşı Karasevdas taburun komutanlığına getirildi.

Katılanların hevesini görünce bu taburun çok işe yaracağına inandı.293

AKDENİZ Sefer Kuvveti Başkomutanlığına Orgeneral lan Hamilton'un seçilmiş olması Donanma Bakanı Churchill'i memnun etmişti. Kültürlü, şair, kibar bir insan, iyi bir emperyal askerdi. Herhalde denizcilerle iyi geçinecekti.

Hamilton'u kutladı ve şöyle dedi:

"Benzersiz bir zaferi izlemeye gidiyorsunuz."

Yolladığı telgrafların Amiral Carden'i ateşlediğini, birkaç gün içinde son darbeyi vurmak için harekete geçeceğini sanıyordu.

OYSA acele etmesini isteyen her telgrafı Amiral Carden'in sinirlerini bozmaktaydı. Times nehrine bakarak Çanakkale hakkında hüküm veriyor, bol uçak göndereceğine emir yağdırıyordu. Boğaz'ın iç kısımları uçaksız keşfedilemiyordu.30

Bunca çabaya, denizci kaybına, cephane masrafına, değerli top namlularının yıpranmasına, mayın tarama gemilerinin batmasına karşılık, elle tutulur bir ilerleme sağlanamıyordu işte.

Uzun yıllardır her savaşta yenildiklerini duyduğu Türklere ne olmuştu?

Albay Keyes bu gece, sivil balıkçılarla değil, denizciler arasından topladığı gönüllülerle mayın taramaya çıkacağını bildirerek komutanını ümitlendirdi. Keyes bu gece 2 mayın hattını temiz-leyebileceklerini düşünüyordu. Bu hızla iki gece sonra Çanakkale körfezine girecek genişlikte bir geçit açılabilirdi.

Amiral Carden yüreğini kemiren başarısızlık korkusunu yenmek için dolu bir kadeh viski aldı, haritanın başına geçti. Saldırı planını kimbilir kaçıncı kez, bir daha incelemeye oturdu.

Plan kâğıt üzerinde mükemmel görünüyordu.

DİLBER sevinç içinde, "Ağabey." dedi, "..sen yine eve, bize döndün."

Orhan yemeğini bu akşam da nazlanmadan, homurdanmadan yemişti. Şimdi de pekmezli ekmek tatlısını yiyordu. Zaten yeni kararından beri yemek yiyor, sabahları itiraz etmeden yumurtalı süt bile içiyordu. Bu hastalığı bilenleri şaşırtan bir hızla iyileşmekteydi.

"Bir yere gitmemiştim ki."

"Gitmiştin. Burda değildin. Bir derdin vardı. Aklın başka yerdeydi. Şimdi burdasın, her şeyin farkındasın. Mesela dün saç tokamın yeni olduğunu hemen anladın."

Anlamaz mıydı?

Saçının tek teli eksilse anlardı.

Dilber kahvaltıdan ve akşam yemeğinden sonra yatağın başu-cuna koyduğu küçük, hasır iskemleye oturuyor, Orhan'ı oyalamak için hikâye okuyordu. Bir sözcüğü doğru söylemezse Orhan hemen yanlışını düzeltiyordu. Anneler de Orhan'ı beslemek için gide gele meyve, yemiş taşıyıp duruyorlardı.

Dilber en kolay Ömer Seyfettin'in hikâyelerini okumaktaydı. Bu hikâyelerde dilinin dönmediği ve anlamadığı hiçbir sözcük yoktu. Türkçe de tıpkı Türkler gibi yeniden kendine gelmekte, kimliğini, tadını bulmaktaydı. Orhan'ın deyişi ile Türkçe, Hacivat Türkçesi olmaktan kurtuluyordu.

Bugün Halide Edip Hanım'ın Handan romanına başlayacaklardı.

KADINLAR ülke savunmasına yönelik derneklerin kadın kollarını kurmuş, çalışmaya başlamışlardı.303

Birçok da işlik açmışlardı. Buralarda hem ordunun ihtiyacı olan dikim işleri yapılıyor, hem geliri olmayan kadınlara bir iş sağlanmış oluyordu.30b

Toplantılar yaparak, bazı gazete ve dergilerde yazarak kadın haklarını savunmayı da, peçeyle, çarşafla, tacizle, yalnız erkeklere hak tanıyan bencil anlayışla ciddi mücadeleyi de sürdürüyorlardı.

Eğitim fırsatı verilmemiş, durumunu yazgı sanan kadınları uyandırmaya, eşitlik ve özgürlük davasına kazanmaya da büyük önem veriyorlardı. İktidar büyüklerinin eşleri kocalarını uyarmakla görevlendirilmişti.

Kızılay Kadınlar Kolunda çalışan Nezihe Veli hanım, gönüllü hemşirelik kursu açılmasını önerdi.

Öneri heyecanla, alkışlarla benimsendi. Bu olay yalnız bir hayır etkinliği olmaz, gerçekleşirse, birçok zincirin kırılmasını da kolaylaştırırdı. Öyle de olacaktı.

Kızılay Genel Başkanı Dr. Besim Ömer Paşayı ziyaret ettiler.

Öneriyi öğrenince Paşanın gözleri yaşardı.

Kadınların çalışmasını, meslek gereği de olsa bir erkeğe el sürmesini kabul etmeyen bağnazların tepkilerine göğüs gererek hemşirelik mesleğini o başlatmıştı.

Nezihe Veli Hanım

Açtığı kursu bitiren Müslüman hanımlar Trablus ve Balkan Savaşı sırasında Kızılay hastanelerinde çalışmışlardı. İçini çekti:

"O felaket günlerinin ertesinde, yeni kurs açmayı düşünemedik. Eskilerden bu önemli mesleği sürdüren ancak bir-iki kişi kaldı. Evlenenler, belki de kocaları izin vermediği için ayrıldılar. İlk kursa pek az hanım katılabilmişti. Anlıyorum ki bu kez öyle olmayacak. Kurs açılacağını duyurun!

Hanımlar odadan çıkar çıkmaz bu güzel hizmeti başlatmak

için yardımcısını çağırdı.

13 MART gecesi Albay Keyes ve gönüllüleri, kruvazör ve torpidoların koruması altında Boğaza girdiler ve mayın hatlarına sokuldular. Balıkçı gemileri de az su çektikleri için mayın hatları üzerinden takılmadan geçebiliyorlardı.

İlk mayın hattını aşıp hedef büyütmek için dağıldılar.

Işıldaklar cayır cayır yandı. Sinek uçsa görülebilirdi. Orta bölge bataryaları, kruvazörlerin sindirme ateşi altında toplarını konuşturdular.

Vuruşma İngilizler bakımından acı sonla bitti:

Mayın gemileri hayli mayın patlatmış ama 2 geminin bütün mürettabatı vurulmuş, 4 mayın gemisi, 2

motor delik deşik olmuştu. Amethist adlı kruvazör balıkçı gemilerini kurtarmak için Kepez Burnu yakınına sokulunca, buradaki 3 bataryanın ateş alanı içine düşerek birçok ölü ve yaralı vermişti.

Birkaç mayına karşılık İngilizlerin kaybı 27 ölü, 43 yaralı, 4 mayın gemisi, 2 motordu.

"Olamaz!!!"

Her başarısız girişim Amiral Carden'i eritmekteydi.

GENERAL HAMILTON, bir günlük bir hazırlıktan sonra, Kurmay Başkanı General Braithvvaite ve karargâhının çekirdeğini oluşturan ilk 12 subayla birlikte 14 Mart günü Londra'dan ayrıldı. Buradan Fransa'ya geçecek, Marsilya'da kendini bekleyen Phaeton muhribine binerek Mondros'a gidecekti.

General Hamilton ve Kurmay Başkanı

General Braithwaite

Çeşitli sömürge savaşlarına katılmış, deneyli bir askerdi. Afganistan savaşında yediği bir kurşun yüzünden sol eli sakat

Gazeteler bu atamayı yazdığında Çanakkale için bir de Birleşik Ordu kurulduğunu herkes Ama Türk Başkomutanlığı bu gelişime gereken önemi vermedi. Çanakkale için hâlâ bir stra-

teji geliştirilip saptanmış değildi. Sadece 11. Tümen Balıkesir'den Çanakkale'ye doğru yaklaştırıldı.

Tümen Edremit körfezini savunmakla görevlendirildi. Karargâhı Ezine'de olacaktı.

Buna karşı Gelibolu savunmasını güçlendirmek için bir şey düşünülmedi. Yarımadadaki ikinci tümen olan 19. Tümenin iki alayı yetersiz, tüm tüfekleri hâlâ çakaralmaz martindi.31 M. Kemal Kolorduyu, Kolordu Başkomutanlığı sıkıştırıyor ama bir sonuç alınamıyordu.

Savaşmak gerekse, zehir gibi hazır 57. Alay bile o hurda tüfeklerle bir işe yaramayacaktı.

CHURCHILL 14 Martta Amiral Carden'e bir telgraf daha yolladı. Bu telgraf şöyle bitiyordu:

"Kayıpların göze alınması ve Alman denizaltıları gelmeden önce, en kısa süre içinde sonuca ulaşılması gerekiyor"

Saldırı planı hazırdı. Donanma da hazırdı. Bir uçak gemisi de gelmişti. Hava düzelir düzelmez büyük saldırıya geçilecekti. Hazır olmayan Amiral Carden'di. Uyuyamıyordu. Omuzları çökmüş, sakalı daha beyazlaşmıştı.

Yardımcısı Amiral de Robeck ve Kurmay Başkanı Keyes ile görüştükten sonra, "saldırının 17 Martta, hava o gün uygun olmazsa 18 Martta yapılacağını" bildiren mesajı istemeye istemeye imzaladı.

82 Diriliş / Çanakkale 1915

İnatçı Keyes gece yine mayın tarama işine çıkacaktı. Amiral < inlen Keyes'e anlaşılmaz bir şeyler mırıldandıktan sonra, erkennen Queen Elizabeth zırhlısındaki kamarasına çekildi.

Bu kadar güçlü bir donanma ile Boğaz'ı elbette yarıp geçecek-li. Ama başarısızlık korkusu beyninde büyüdükçe büyüyordu.

Ya geçemezse?

Ya Queen Elizabeth batarsa?

Ya yenilmez armada yenilirse?

İKİNCİ ORDU Karargâhında görevli Kurmay Binbaşı İzzettin Bey (Çalışlar) bugün sevindirci bir telgraf almıştı.

Önceden tanıdığı ve çok saygı duyduğu Yarbay M. Kemal "19. Tümen Kurmay Başkanlığı için kendisini istediğini, atama işleminin bittiğini, Eceabat'a beklediğini" bildiriyordu. Çanakkale kesimi çok önemliydi. M. Kemal ile çalışmak talihti. Akşam eşiyle birlikte evi toplamaya başladı. Edirne'den trenle ayrılacaklar, eşi Kevser Hanım'la kızı İstanbul'a gidecek, İzzettin Bey tahta bavulu ve asker yatağıyla Uzunköprü'de inecekti. Ağlaşmadan vedalaşacaklardı. Bütün subay aileleri gibi İzzettin Bey ailesi de görev ayrılıklarına alışkındı. Bu görev İzzettin Çalışlar için M. Kemal ile birlikte çıkacağı uzun, şereflerle dolu, büyük yolculuğun başlangıcı olacaktı.

Binbaşı İzzettin Bey

AMİRAL CARDEN sabah kamarasına çağırdığı Keyes'e bu görevi götüremeyeceğini açıkladı. Keyes akşam yine hayli mayın temizlediklerini bildirerek komutanını yüreklendirmeye çalıştıysa da bunun bir yararı olmadı. Gemi doktoruna ve Amiral de kobeck'e durumu bildirdi.

Doktor Amirali görür görmez hasta listesine aldı: Tam bir çöküntü içindeydi.

Amiral de Robeck ve Kurmay

Başkanı Albay Keyes

Amiral o gün bir savaş gemisiyle Mondros'tan ayrıldı. Her şey o kadar çabuk gelişmişti ki bir uğurlama töreni yapılamadı. Amiral Carden korkusu yüzünden sessiz sedasız tarihe karışıp gitmişti.

Birleşik Donanma Komutanlığına Carden'in yardımcısı Amiral John Michael de Robeck getirildi.

Donanmanın doktorlarından Fransız Yüzbaşı Laurent Moreau şöyle diyecekti:

"Sakallı, biraz beli bükük, hayli sağır Amiralin yerine Amiral de Robeck geçti. Sevindik. Amiral de Robeck, sporcu, genç, pembe yüzlü, kanlı canlı bir komutan."

Albay Roger Keyes Kurmay Başkanı olarak kaldı.

Saldırının 18 Mart Perşembe günü yapılmasını kararlaştırdılar.

Birleşik Donanma mayın hatlarına fazla sokulmadan uzun menzilli toplarıyla tabyaları susturacak, orta bölge bataryalarını ezecek, bu sırada mayın gemileri ateş şemsiyesi altında mayın hatlarını temizleyerek donanmaya yol açacaktı.

Bütün olasılıklar düşünülerek hazırlanmış olan plan ana çizgileriyle buydu. Donanmanın gücü düşünülünce, bu hedeflere ulaşmak uzak ve zor görünmüyordu. Hedef herkesi heyecanlandıracak kadar büyüleyici idi: İstanbul! Tarihi surlar, kubbeler, çeşmeler, haremler şehri, halı, gümüş, lokum ve baharat cenneti.

Planın dikkate almadığı bir husus vardı: Yurdunu anası gibi, kadını gibi, çocuğu gibi seven, canından aziz bilen çılgın Türkler.

DARDANOS bataryasında 2 eski gemiden sökülmüş 5 deniz topu vardı. Bunlar 15 cm. çapırda seri ateşli Wickers marka çok güzel toplardı. Batarya Kepez burnuna yakın, Boğaz'ın girişine ve mayın hatlarına egemen bir tepe üzerine yerleşmişti. Geçit'teki tabyalardan önceki son en önemli bataryaydı.

Kilitbahirli Üsteğmen Hasan Hulusi

Deniz toplan için denizci topçular görevlendirilmekteydi. Bu bataryanın başına ilk kez bir karacı topçu, Kilitbahirli Üsteğmen Hasan Hulusi atanmıştı. Çalışkanlığı, bilgisi ve gözüpekliği ile bu atamayı yapanları gururlandırmıştı.

19 Şubattan beri sürüp gelen didişme içinde Dardanos bataryası büyük ün kazanmıştı.

Dardanos ile çevresindeki iki bataryanın üst komutanı olan Yüzbaşı Mithat Hey bugün, Üsteğmen Hasan Hulusi'nin 20 gün önce ikinci bir çocuğu, bir kızı olduğunu duydu. Şaşırdı. Görmek için izin istememişti. Kendi de babaydı, halden anlardı. İçi içini yiyor olmalıydı. Hemen telefona sarıldı.

"Benden sana iki gün izin.." dedi. "..Bugün git, yarın dön. Merak etme, seni aratmayız."

Komutanının bu ilgisi, anlayışı Üsteğmen Hasanı utandırdı, ter içinde bıraktı. Savaşta kurt kesilen koca topçu çocuk gibi kekeledi:

"Sağ olun komutanım. Haber geliyor. Hepsi iyiler. Burdan ayrılamam. Yapamam. Ben yokken burda bir şey olursa kahrolurum. Hele başımızdan şu bela bir gitsin. Çocuğu nasıl olsa görürüm."

Çocuk sevgisini bile bastıran bu görev duygusu Komutanın içini titretti:

"Peki kardeşim."

EŞİ HATİCE HANIM günlerdir "Beni Sultanahmet meydanına götür, sana orada göstermek ve söylemek istediğim şeyler var" diyordu. Mithat Şükrü Bey eşinin bu isteğini bir türlü yerine getirmemişti. Hiç zamanı olmamıştı. Bu isteğin nedenini de öğrenememişti. Sorduğu zaman eşi gülümsüyor ve susuyordu.

Bugün zamanı vardı. Hava da açık ve ılıktı. Kahvaltıdan sonra eşine, "Ben hazırım" dedi.

"Ben de şimdi hazır olurum."

Çarşafını giyiverdi.

Kapalı arabayla Sultanahmet meydanına geldiler. Araba meydanda durdu. Hatice Hanım peçesini kapatıp sıkıştırdı. Arabadan indiler.

Dünyanın en önemli meydanlarından biriydi burası. Tarihin harman olduğu yerdi. Arabadan biraz uzaklaştılar. Mithat Şükrü Bey kaç kez gördüğü meydana yine hayranlık içinde baktı.

Hatice Hanım, "Mithat Şükrü Bey." dedi. "..Ben Sultanahmet Camisini, dikili taşları, Aya Sofya Camisini iyice görmek istiyorum. Peçenin arkasından her şey soluk, gölge gibi, belirsiz, yarım yamalak görünüyor. Peçemi açıp bakabilir miyim?"

Mithat Şükrü Bey'in aklı başından gitti. Çevreden birçok sarıklı, fesli erkek geçmekteydi. Tanıyanlar saygıyla selam veriyorlardı. İttihat ve Terakki Partisi Genel Sekreteri Mithat Şükrü Beyefendi'nin eşi Hatice Hanım'ın yüzünü açıp da bir frenk kadını gibi çevreye baktığını görünce neler demezler, neler olmazdı! Yerinden zıpladı:

"Aman, hayır, sakın!"

Hatice Hanım gülümsedi:

"Korkmayın, korkmayın, açmam. Ama düşünün lütfen! Bir Müslüman Türk kadını çıplak gözle bu tarihi meydana bakamıyor, güzelim camilerini göremiyor, bir yalıda oturmuyorsa cennet Boğaz'ı seyredemiyor, eşsiz şehrini tanımıyor. Çünkü peçeli. Görmek için peçesini açsa kıyamet kopar. Din, namus, ırz, şeriat elden gidiyor diye çığlıklar atılır. İstanbul'un güzelliklerini siz erkekler biliyorsunuz. Rumlar, Ermeniler, Yahudiler, Frenkler, Moskoflar, trahomlular, şaşılar, miyoplar biliyor. Ama biz bilmiyoruz. Şu kahrolası peçenin arkasından ne kadar görünürse o kadar görebiliyoruz. Yarı kör gibiyiz. Bu peçe ile gözlerimize mil çekiyorsunuz. Karşıya geçmek için vapura binebiliriz ama açıkta oturup, Boğaz'ı seyredemeyiz, Boğaz havası alamayız, yüzümüzü o güzelim rüzgâra veremeyiz. Alt katta, bizlere ayrılmış bir yere kapanmak zorundayız. Açıkta, eşimizle, babamızla, kardeşimizle bile birlikte otura-mayız. Allah'ın emri mi bu? Hayır. Kendini Allah'ın yerine koyan, O'nun adına yeni yasaklar getiren yobazın emri. Peki iktidar olarak ne yapıyorsunuz? Nice sorunlar varken çarşaf eteğinin uzunluğunu tartışıyorsunuz. Bunları size burada söylemek için arkadaşlarıma söz vermiştim. Sözümü tuttum. Savaştan korkmayan ama bir avuç \ ı »kızdan ödü kopan iktidarınıza sitemlerimizi arz ediyoruz." Arabaya bindi.

Mithat Şükrü Bey donup kalmıştı. İstanbul'a hayranlık içinde bakagelmişti hep. Eşinin bu güzellikleri göremediğini hiç düşünmemişti. Bundan hiç utanmamıştı. Bu zulmü bitirmek için hiçbir <v yapmamıştı. Hiçbiri yapmamıştı.

Bencilliklerin içinde boğulup kalmışlardı. Başı önünde ara-baya girdi.31a BUGÜN Müstahkem Mevki karargâhında sade bir tören yapılarak Yüzbaşı Nazmi Bey'e Karanlık Limana dökülen mayınlar nedeniyle Başkomutanlığın gönderdiği 'gümüş savaş madalyası' takıldı.

Nusrat mayın gemisi kaptanı ve mürettebatı için yollanan madalyalar da Nara'da yapılacak bir törenle dağıtılacaktı.

Hoş bir toplantı oldu.

Ama Baykuş bataryası gözcüsünden alınan bir haber herkesin (anını yaktı: Karanlık Liman'a dökülen mayınlardan 7 tanesi mayın tarayıcılar tarafından bulunup patlatılmıştı.

Ah!

Ertesi gün bir mayın daha bulup patlatacaklardı.32

Aah!

Onca emeğe, heyecana, korkuya, ümide, övgüye, madalyaya yazık mı olacaktı yoksa? 8'i bulan, kalan 18'i de bulurdu!

17 MART çarşamba günü sabahı Ark Royal uçak gemisinin vinci 922 No.lu uçağı güverteden alıp yavaşça denize indirdi.

Pilot N.S. Douglas, gözlemci B.J. Brodie idi. İkisi de pilottu. Sırayla pilotluk ve gözlemcilik yapıyorlardı.

Görevleri çok önemliydi. Ertesi günkü büyük saldırıdan önce Boğaz'ın girişi ile Kepez yakınında başlayan mayın hatlarının arasındaki alanı son kez havadan sıkı sıkı denetleyecek, durumu sap-tayacaklardı. Donanma savaşa bu alanda başlayacaktı. Durgun havada yüksekten deniz 8-10 metre derinliğe kadar gözlenebiliyordu. Bu konuda birkaç deneme de yapmışlardı. Ama bugün hava durgun değildi.

Ark Royal uçak gemisi

Uçak dalgalı su üzerinde zıplayarak ilerledi, hızlandı ve havalandı.

Saat 10.50'ydi.

Bir eğri çizerek Çanakkale'ye doğruldu.

Bu saatte bir torpidobot da Çanakkale iskelesine yanaşıyordu. Enver Paşa kimseye haber vermeden bazı tabya ve bataryaları görmeye, son durumu anlamaya gelmişti. Torpidobotta pilot-öğ-retmen Yüzbaşı Serno da vardı.

Serno Çanakkale'ye 3 km. uzaklıktaki derme çatma havaalanına yürüyerek geldi. Havaalanı toprak bir pist ile çadır bezinden yapılma iki hangar ve birkaç çadırdan kuruluydu. Birkaç gün önce sandıklar içinde Rampler Bl uçağının parçaları ve birkaç teknisyen gelmişti.

Enver Paşa karşı yakaya geçerek bazı bataryaları gezdi. Topçuların gözlerinde her şeyi göze almışlık vardı. Bunu görünce kaygısı oldukça azaldı. Gelen haberlere dayanarak batarya komutanlarını her an büyük bir saldırıya hazır olmaları için uyardı.

Gerçekçi bir uyarıydı bu.

Amiral de Robeck ertesi gün büyük saldırıya geçeceğini, bu kararı sabırsızlıkla bekleyen Churchill'e bildirmişti.

Saldırıya katılacak savaş gemileri Bozcada'nın gerisinde toplanmaktaydılar. General Hamilton da Queen Elizabeth'in büyük salonunda yapılan son toplantıya yetişti.

Toplantıda Amiral de Robeck, Kurmay Başkanı Albay Roger Keyes, Üs Komutanı Amiral Wemyss, Fransız Donanması Komutanı Amiral Quepratte, Mondros'a gelmiş olan Fransız tümeninin komutanı General d'Amade bulunuyordu. Amiral de Robeck General Hamilton'u ve Kurmay Başkanını büyük bir nezaketle karşıladı, herkesle tanıştırdı.

Yuvarlak masanın çevresinde yerlerini aldılar.

Amiral hazırlanmış olan planı uygulanabilir bulduğu için erte-ı mı bütün donanmanın katılımıyla Boğaz'ı zorla geçmeye karar serdiğini söyledi, ana çizgileriyle planı açıkladı. Topluca Boğaza girecek olan Birleşik Donanmanın ağır toplarına karşı Türk savunmasının direnebileceği düşünülemezdi.

Birleşik Ordu'ya bu aşamada bir görev düşmeyecekti.

Bu açıklama hiçbir hazırlığı olmayan General Hamilton'u memnun etti.

Üs Komutanı Amiral Wemyss Hamilton'a Mondros'ta bir m duyu barındırabilecek imkânlar olmadığını duyurdu. Özellikle adada su büyük sorundu. Gelmiş olan askerler gemilerde kalıyorlardı.

"Orduyu hazırlamak için İskenderiye'yi üs olarak seçmenizi tavsiye ederim. Orada her imkân var."

"Anladım. Teşekkür ederim."

Hamilton'a düşen, ertesi gün, tarihte gerçekten eşi bulunmayan savaşı izlemek olacaktı.33

922 NO.LU İngiliz deniz uçağı Ark Royal uçak gemisine alçalarak yaklaştı, dalgalı denize oldukça zorlukla indi.

Bugün bir daha uçmayacaktı. Vinçle geminin güvertesine alındı. Saat 12.10'da merakla beklenen raporu verdiler.

Özellikle Boğaz'ın girişinden Kepez'e kadarki bölüm denetlenmişti: Rüzgâr yüzünden deniz oldukça bulanıktı ama çok dikkatle gözlemişlerdi. Söz konusu alan temizdi, mayın yoktu.34

Rapor Amiral de Robeck'e ulaştırıldı. Amiral bu kesimin geceleyin bir de mayın arama-taramâ gemileriyle denetlenmesini emretti.

Gemiler tam bir güven içinde hareket etmeliydiler.

ÜSTEĞMEN FAZIL ve Üsteğmen Cemal Durusoy Yüzbaşı Serno'yu dostlukla karşıladılar. Serno'nun Batı Cephesindeki başarıları dolayısıyla havacılar arasında büyük ünü vardı.

İyi bir pilot, iyi bir silah arkadaşı ve öğretmendi.

Yüzbaşı Serno ve teknisyenler Rampler BTi kurmak için işbaşı ettiler. Oldukça güçlü, iki kişilik bir keşif uçağıydı. Öyle hızlı çalıştılar ki gün batmadan önce Rampler Bl kuruldu ve uçuşa hazır duruma getirildi. Serno bir deneme uçuşu yaptı.

Uçak çok iyiydi.

Gözlemciliği Çanakkale'de görevli Deniz Kurmay Yüzbaşı Kari Schneider yapacaktı.

Sabah erkenden keşfe çıkmak için anlaştılar.

17 MART akşamı kimse, ertesi günün hiç yaşanmamış, yaşanamaz bir gün olacağını, yerle göğün birbirine karışacağını, denizin bile tutuşacağını bilmiyordu. Ama büyük günün yakın olduğu seziliyordu.

Hava yumuşamış, denizin hırçınlığı azalmıştı. y Bu sonuçsuz didişme sürüp gidemezdi. Bugün yarın büyük hesaplaşmanın başlaması gerekirdi.

Güzel sesli askerler topların üzerine çıkarak yatsı ezanını okumaya başladılar. Tabyalardan ve bataryalardan ezan sesleri yükseldi, yatsı saatinin dokunaklı sessizliği içinde kaynaşıp yayıldı, büyüdü, için için bahar şenliğine hazırlanan tepeleri, vadileri okşayarak Boğaz'ı dolaştı.

Namaz topluca kılındı.

Allah'tan yardım dilemeyi hak edecek kadar çok çalışıp hazırlanmışlardı. Yoksa yardım istemeye yüzleri mi olurdu? Bütün yürekleriyle zafer dilediler.343

18 MART 1915 Perşembe. Gün doğumuna az var.

Hava çok güzel. Hafif bir lodos rüzgârı esiyor.

Yeni, eski, büyük, küçük, çeşitli savaş gemileri, torpidobotlar, motorlar, mayın arama-tarama gemileri, Bozcaada'nın kuzeyinde toplanıyorlar.

Yakın tarihin en büyük armadası oluşuyor.

Gece savaş alanını denetleyen mayın filosu da, havacı Brodie gibi, girişten Kepez yakınına kadar savaş alanının temiz olduğunu ı etmişti. Mayın hatları Kepez yakınında başlıyordu. Bugün tabyalar susturulacak ve mayın hatları temizlenecekti.

Gemiler demir almaya başladılar.

YÜZBAŞI SERNO ve Yüzbaşı Schneider Rampler Bl ile havalandılar. Hızla 1.600 metreye çıktılar.

Gün yeni ağarmaktaydı.

Uzaktan denizi, Bozcaada'yı, Bozcaada'nın arkasında da bü-\nk armadayı gördüler. Heyecanla yaklaşarak armadanın çevremde döndüler. Saldırıya katılacak gemiler ağır ağır savaş düzenine giriyorlardı.

Yüzbaşı Schneider'in durumu anlaması için daha fazla gözlem yapmasına gerek yoktu: Sonunda büyük gün gelmişti. Serno'ya 'geri dönelim' diye işaret etti. Geri döndüler.

CEVAT PAŞA bir gün önce Seddülbahir savunma düzenini birlikte incelemek için M. Kemal'le sözleşmişti. Her zamanki gibi erkenciydi.,

Serno ve Schneider geri dönmeden önce Müstahkem Mevki motoruyla Eceabad'a geçti.35

Olaylar gelişecek, Müstahkem Mevki Komutanı, tam da görevinin başında bulunması gereken günde, ateş altındaki Boğaz'ı geçip de hemen Çanakkale'ye dönmeyi başaramayacaktı.

RAMPLER Bl uçağı toprak piste hızla indi, sanki çakıldı. Yüzbaşı Schneider acele şehre inebilmek için bir jandarma atına atladı. Mahmuzladı.

Çeyrek saat sonra Amiral von Usedom'a raporunu sunmuştu.

Daha uykusunu alamamış olan Amiral ânında ayıldı. Durumu Müstahkem Mevki nöbetçi subayına bildirdi: Geliyorlardı!

Seddülbahir ve Kumkale'deki gözetleme postalarından da benzer bilgiler gelmişti.

Bütün tabya ve bataryalara bilgi uçuruldu. Durum İstanbul'a da bildirildi. İstanbul gelişimin her 10

dakikada bir telgrafla Sadrazamlığa bildirilmesini emretti.36

Selahattin Adil Bey bir keşif uçuşu daha istedi. Sıra Üsteğmen Cemal Durusoy'daydı. Gece Ertuğrul adındaki emektar uçak Ble-riot da bakımdan geçmişti.

Ertuğrul ile havalandı. Çabucak yükseldi. Kumkale üzerinden Ege denizine çıktı.

Armada özel bir düzen içinde, Boğaz girişine doğru yaklaşmaktaydı. Çevrelerinde denizaltılara ve mayınlara karşı koruyucu olarak daha küçük savaş gemileri ile torpidobotlar dolaşıp duruyordu.

18 zırhlı saydı. Bunlar mürettebatı en az 600 kişi olan yüzen kalelerdi. Her birinin değişik çapta birçok topu vardı. Görünüşleri bile ürperticiydi. Bu gemilerin korkunç toplarının ateşleri altında kalacak topçuları düşününce içi parçalandı.

Topçular

BİRLEŞİK DONANMA 3 grup halinde savaşacak, gruplar dalgalar halinde birbirlerini izleyecek, her aşamada Kilitbahir ile Çanakkale'deki tabyalara biraz daha yaklaşacaktı.

Birinci grupta 4 İngiliz zırhlısı vardı: Queen Elisabeth, Agamemnon, Lord Nelson ve Inflexible.

Amirallik forsunu Queen Elizabeth taşıyordu. Bunlar yeni ve çok güçlü gemilerdi. 16.000 metre uzaktan Geçit çevresindeki ana tabyalara ateş açacaklardı.

İkinci grup 4 Fransız zırhlısından oluşuyordu: Gaulois, Charlemagne, Suffren, Bouvet.

Fransız Amirali Guepratte'ın forsu da Suffren'de dalgalanıyordu. 2.000 metre arkadan ilerleyen bu grup zamanı gelince birinci grubun önüne geçerek, Geçit'e daha yaklaşacak, birinci grubun ezdiği ana tabyaları susturma çabasını sürdürecekti.

Bu iki grubun sağında ve solunda, orta bölgeki Dardanos, Baykuş, İntepe gibi önemli Türk bataryalarına göz açtırmamakla görevli birer zırhlı yer alacaktı: Prince George ile Triumph.

Üçüncü grupta 8 İngiliz zırhlısı bulunuyordu: Majestic, Ocean, Vengeance, Irresistible, Albion, Swiftsure, Cornwallis, Canopus.37

Bu sonuncu grup, zamanı gelince ilerleyip, birinci ve ikinci grupları geçecek, en öne gelerek, iyice ezilmiş olacağı düşünülen tabyaları ateşe boğup susturacaktı. Bu sırada öteki gruplar da ateşi kesmeyeceklerdi.

Bu büyük planı uygulamak için 18 zırhlının Boğaz içinde, dar bir alanda zor, karışık manevralar yapması gerekmekteydi. Ama kaptanlar deneyli oldukları için bu işi sorun olarak görmüyorlardı.

Saldırının ikinci saatinde, mayın arama-tarama gemileriyle mayın hatlarının temizlenmesine başlanacak, Çanakkale körfezine 800 metre genişliğinde temiz bir yol açılacak, gemiler bu yoldan körfeze girerek ana tabyaları iyice yakından ateş altına alarak yerle bir edeceklerdi.38

Bu aşamadan sonra, kalan mayın hatlarının temizlenmesi çocuk oyuncağıydı.

SAAT 10.30'DA ilk grubun öncüsü kruvazör, destroyer, muhrip, torpidobot ve mayın gemileri Boğaz'a girdiler. Savaş alanını denetleyerek ilerlediler.

Boğaz ağzında ilk 10 zırhlının silueti belirdi. Müthiş bir gurur ve güven içinde yaklaşıyorlardı.

Gemilerin bandoları marşlar çalıyordu. Dev motorlarının homurtusu havayı titretiyor, dalgaları iki kıyıyı dövüyordu.

Gözcülerin göğüsleri sıkıştı. Bir değil, iki değil, üç değil, on yüzen kale geliyordu.

Hayır!

Arkada sekiz yüzen kale daha vardı. On sekiz yüzen kale! 600 top!

Zırhlıların gövdeleri ancak özel mermilerin delebileceği çelik zırhlarla kaplıydı. Bu gemilerde herkes çelik duvarlar, kalkanlar, perdeler arkasındaydı. Çevrelerinde denizaltı ve mayın tehlikesine karşı koruma görevi yapan savaş gemileri dört dönüyordu.

Yüzlerce ateş dili olan bir ejderha, uzayarak, yayılarak, homur homur, ağır ağır, Boğaz'ı doldurmaktaydı.

Çanakkale'ye 16.000 metre kalınca, Erenköy hizasında, er-derha yavaşlayıp durdu. Birinci ve ikinci gruplar savaş düzenine girdiler.

Amiral gemisinden beklenen işaret verildi: "Ateş!"

Kaptan köşklerindeki ve ateş idare kulelerindeki subaylar kulaklarını mumla tıkadılar. İlk ateşi sağdaki Triumph zırhlısı açtı. İntepe'deki batarya hemen karşılık verdi.

Saat 11.15'ti.

Tarihe '18 Mart Çanakkale Deniz Savaşı' adıyla geçecek olan benzersiz savaş başladı.39

Dünya Birleşik Donanma'nın Çanakkale Boğazı'na saldırdığını öğrenince kulak kesilecekti.

Hangi zırhlının hangi tabyaya ateş edeceği belirlenmişti. m lılıların hedeflere çevrili uzun namlularının ağızlarında alevler DirUdl. Ölüm, yıkım, yangın yağdırmaya başladılar. Patlama ses-Itrl havayı altüst etti. Mermilerin düştüğü yerlerde taş, toz, toprak bulutları, su sütunları yükseldi.

Bir ateş kasırgasıydı bu.

Toplarının menzilleri yetersiz olduğu için tabyalar bu kasır-ı ıv.ı yanıt veremediler. En uzun menzilli topların bulunduğu Anadolu Hamidiye tabyası bile, mermilerin zırhlılara erişemediğini görünce, boşa mermi harcamamak için ateşi kesti.

Bu toplu, yoğun, arasız ateş otuz beş dakika sürecek, bütün ı.ihyalarda zavallı topçular toplarının yetersizliği yüzünden sığınaklarda bekleyecekler, kimileri öfkeden ağlayacaktı.

Geçit ve çevresi cehenneme döndü.

Yanlardaki iki zırhlı da, koruyucu gemilerle birlikte orta bölgedeki çakılı, gezici ve sahte bataryaları ateş altına aldı. Bataryalar da zırhlılara ve koruyucularına yüklendiler. Tepeler ve deniz, yağmur gibi yağan mermiler dolayısıyla fokurdamaya başladı.

Bataryaların mermileri gövdeyi saran zırhı delemiyordu ama zırhlılara rahat da vermiyordu.

Gemilerin üst yapıları zırhsızdı. İsabetli atışlar üst yapıları etkiliyordu. Birinin bacası delindi, ötekinin ateş idare kulesi yara aldı, üçüncünün telsiz anteni yıkıldı, dördüncünün bir tareti sakatlandı.40 Bir mayın gemisi de battı.

Zırhlılar boylarından büyük işler beceren bu bataryaların etkisinden kaçınmak için öne arkaya, sağa sola hareket ettikçe, döndükçe, tam isabet sağlayamıyorlardı. Bu nedenle bu korkunç ateş labyaları ezmeye yetmeyecekti ama hayli etkili olacaktı.

Birkaç top tahrip olmuş, birkaçı sakatlanmış, Çimenlik tabyasının cephaneliği ateş almış, Anadolu Hamidiyesi ile Namazgah tabyalarındaki kışlalar yıkılmıştı. Uzaklara kaçamayan motor ve sandallar ya batmış, ya yanmıştı. Birleşik Donanma sivil hedefleri de bombalıyordu.

Çanakkale'de yangın başlamıştı.

Kilitbahir yanıyordu.

Yangın kızıllığının yansıdığı Boğaz, ateşten bir nehir gibiydi.

BU SIRADA İstanbul'da Nazırlar, İttihatçı yöneticiler ve devletin ileri gelenleri Sadrazamlıktaki toplantı salonunda toplanmışlardı.

Sessizlik içinde oturuyorlardı. Devlet çarkı durmuştu.

Sait Halim Paşa

Sadrazam 10 dakikada bir Çanakkale'den gelen telgrafı bir göz attıktan sonra Talat Paşaya uzatıyor, Talat Paşa yüksek sesle okuyordu.

Gelen telgrafları kim yazıyorsa, sözcükleri çok dikkatli kullanıyor, ümitsizlik yaymıyor ama ümit de vermiyordu.

Ziya Gökalp iyimserdi. Bu iyimserlik bazılarına inandırıcı, gerçekçi gelmedi. Üzerinde güneş

batmayan bir imparatorluğun yenilmemiş armadasına karşı gelmek kolay mıydı, hatta mümkün müydü? Ayrıca Rus donanmasının da İstanbul Boğazına saldırmasından korkuluyordu. İstanbul Boğazının girişi de mayın hatları ile kapatılmıştı. Burdaki bataryalar da gözler ufukta bekliyorlardı.

Yeşilköy havaalanından kalkan bir uçak Karadeniz'i denetlemiş, yaklaşan bir filo görmemişti.

Bu biraz huzur verdi.

Ama Çanakkale'den gelmesi beklenen telgraf biraz gecikince Sadrazam çok huzursuzlandı. Ziya Gökalp konuşmak gereğini duydu:

"Sevgili paşam, İngiliz askeri iyidir ama vatan savaşı nedir bilmez. Bunların subayları da erleri de emperyalist siyasetin emrinde ve vatandan uzakta, sömürü ve çıkar için dövüşmüş insanlardır. Bu

yüzden vatanı için dövüşen bir askerin gücünü, kararlılığını, fedakârlığını da bilmez ve ölçemezler.

Biz şimdi Çanakkale'de vatanımızı savunuyoruz. Vatanını savunan askerin gücü silahın gücünü aşar.

İngiliz, vatanını savunan Türk'ü ne anlayabilir, ne yenebilir."

Ziya Gökalp

Enver Paşa da odasında Bronsard Paşa ile birlikteydi. Liman Paşa Rus saldırısı olasılığından dolayı 1.

Ordu Karargâhında kalmıştı.

Çanakkale'den yollanan telgrafın bir eşi de Başkomutanlığa geliyordu. Enver Paşa Çanakkale konusunda oldukça iyimser görünmekteydi. İyimserliğinin nedenini üç sözcükle açıklamıştı:

"Topçuların gözlerini gördüm."

AMİRAL DE ROBECK tabyaların yanıt vermemesini donanın mm etkili olmasına bağladı, birinci grubun yarattığı kasırgayı yeterli gördü. Sabırsızca geride bekleyen ikinci gruba, ileri geçmesi için emir verdi.

Saat 12.00'ydi.

Amiral Quepratte komutasındaki 4 Fransız zırhlısı emri alır llmaz harekete geçti. Gaulois ve Charlemagne soldan, Suffren w liouvet sağdan ilerleyerek, İngiliz zırhlılarının önüne geçtiler. Amiral Quepratte atılgan, kavgacı bir komutandı. Tabyaları bir an önce ezip bitirmek için filosunu gereğinden fazla ilerletti.

Arkada kalan İngiliz zırhlılarının da ateş edebilmeleri için yelpaze gibi açıldılar, hedefleri yönündeki bütün topları ile tabyalara ateş püskürmeye başladılar. Arkadaki İngiliz zırhlıları da ilerlediler, Fransız gemilerinin arasından ateşe katıldılar.

Saat 12.15'ti.

Fransız ve İngiliz zırhlıları bu ilerleyişleri ile tabyalardaki büyük topların menzilleri içine girmişlerdi.

Gözcüler bu durumu bildirince bütün tabyalarda sevinç haykırışları, komutlar ve tekbirler yükseldi.

Büyük topların subayları ve askerleri sığınaklardan fırlayarak ateş seli altında topbaşı ettiler. Yine vurulanların yerini yedekler alacaktı. Hızla hedeflere ayarlanan toplar ardarda gürlemeye başladı.

Saat 12.20'ydi.

Mermilerin bir kısmı, tedbirli komutanların, topçuların yalvarmalarına rağmen kullanım izni vermedikleri, işte böyle bir gün için sıkı sıkı sakladıkları zırh delici mermilerdi. Bugün bile hepsinin kullanılmasına evet demeyeceklerdi.

Çimenlik tabyasında mermi cimrisi komutan avaz avaz bağırıyordu:

"Tek mermi bile boşa atılmayacak. Atanı doğduğuna pişman ederim."

Kara ve deniz toplarının ölüm dansı başladı.

Zırhlılar ve koruyucu gemiler batarya ve tabyalara, batarya ve tabyalar da zırhlılara, koruyucu gemilere, torpidobotlara ve mayın tarama gemilerine ateş yağdıracaklardı.

İlk mermiler Fransız zırhlılarını buldu. Bouvet'de yangın çıktı. Suffren, Gaulois ve Charlemagne daha ilk adımda önemli yaralar aldılar.

İngiliz gemileri de bu ateş yağmuru altında kalmışlardı. Inflexible zırhlısında bulunan bir İngiliz savaş muhabiri bu durumu şöyle anlatacaktı:

"Türklerin uzun süre ateşlerimize karşılık vermemesi hepimizi şaşırtmıştı. Fakat tam 12.20'de bir anda kendimizi müthiş bir ateş yağmuru içinde bulduk. Bir Türk mermisi Inflexible zırhlısının ön direğini parçaladı ve güvertede yangın çıktı. Üç dakika sonra ikinci bir mermi taretlerden birini parçaladı. İki dakika geçmeden güvertede üç mermi birden patladı. Öteki gemilerde de hasae fazlaydı. Queen Elizabeth top ambarı tam isabetle hasara uğradı, ikinci mermi vinçleri parçaladı, bir üçüncüsü ön bacasında koca bir delik açtı"*41

Beklemediği bu sert ve başardı karşılık Birleşik Donanmayı şaşırtmıştı.

Ateşi şiddetlendirdi.

Boğaz'ı barut, baca ve yangın dumanları, yıkıntı ve buhar bu-11111.ırı, minare boyu su sütunları, köpükler, alevler, patlayış şimşekleri ve sağır edici savaş gürültüsü kapladı. Hava kömür, petrol, barut ve yanık kokuyordu.

Yerle gök, ateşle su birbirine karışmıştı.

Patlayışın yarattığı basınç zaman zaman insanları yaprak gibi savuruyor, taş binaları çatlatıyordu.

Tabyalarda can kaybı başlamıştı. Birçok telefon hattı tahrip oldu. Müstahkem Mevki savaş idare yeri ile karşı yakanın bağlantısı kesildi. Rumeli Hamidiyesi'ndeki 2 Büyük top tam isabet alarak savaş dışı kaldı. Büyük mermilerin uçurduğu taşlar ve havalandırdığı topraklar, üzerlerine çöküp topları örtüyor, kullanılmaz duruma getiriyordu. Sık ateş eden bazı toplar da şişecekti.

Bu tür nedenlerle giderek bazı tabyaların ateşi seyrekleşti. Karşı yakadaki bazı tabya ve bataryalar ise topları temizlemek, dinlendirmek için ateşe ara verdi.

Müstahkem Mevki savaş idare yerinde gergin, kuşkulu, sinirli Bir hava esti ama uzun sürmedi.

Beklenmeyen bir gelişme herkesin moralini yükseltti.

Cevat Paşa çıkageldi.

Uyarılara aldırmaksızın, nasılsa sağlam kalmış bir motorla ateş yağmuru altındaki denizden geçip gelmişti.

İdareyi ele aldı. Her zamanki gibi sakindi. Karşı yakada ne olduğunu bildiği için durumu anlatıp kuşkuya düşenleri yatıştırdı. Sakinliği ve ümidi herkese yayıldı.

Ateşin azalması Amiral de Robeck'i sevindirmişti. Tabyalar ezilmiş olmalıydı.42 Mayın arama-tarama gemilerinin ileri çıkarak mayın taramaya başlamalarını emretti. Öndeki Fransız gemileri çok yıpranmışlardı. Savaştan çekilmelerini gerekli gördü, Boğaz dışına çıkmalarını istedi.43

Üçüncü grup en öne geçerek Fransızların yerini alacaktı. Fransız filosu, üçüncü gruptaki 8 İngiliz zırhlısına yer açmak için geri çekilmeye başladı. Boğuşmayı kesemedikleri için bir yandan da delice ateş etmeyi sürdürüyorlardı.

RUMELİ Mecidiye tabyasına ve çevresine dakikada 35 mermi düşmekteydi bu sırada. Hayli kayıp verilmiş, bazı topların üzerine toprak yığılmıştı. Tabyanın en büyük ve yararlı topunun yanında bir tek mermi kalmıştı.

Yüzbaşı Hilmi Şanlıtop gözüne, Erenköy Koyuna çekilmeye çalışan Bouvet zırhlısını kestirdi. Son mermi ona atıldı. Kıl payı boşa gitti. Yüzbaşı geminin uzaklığını çok iyi hesaplamıştı.

Ah, birkaç mermi daha olsaydı!

Ama mermi taşıyan vagoncuk parçalanmış, rayı dağılmıştı. Bu topun mermileri onlarsız taşınamayacak kadar ağırdı.

Topun çaresiz kalışı sıra eri Edremitli Seyit'in içine dokundu. Cephaneliğe koştu. 275 kilo ağırlığındaki dev mermi, rayın tahrip olması yüzünden cephaneliğin kapısında, kaldıraca bağlı, havada duruyordu. Daha önce 215 kiloluk mermileri kaldırmışlardı. Seyit bu güvenle, mermiyi işaret etti:

"Sırtıma verin!"

Cephaneciler, "Bunu taşıyamazsın Seyit!" dediler.

Taşıyamazsın ne demekti? Şu canavara benzeyen gemi kurtulacak mıydı? Top boynu bükük mü kalacaktı? Savaş heyecanı içindeydi. Sağda solda mermiler patlıyor, üzerlerine taş toprak yağıyor, yüzlerine patlayışların çakıntıları yansıyor, biri vecde gelmiş gözlerinden ip gibi yaş akarak ezan okuyordu. Seyit'in içi dolup taştı. Bağırdı:

"Siz verin ! Haydi, çabuk!"

"Hay çılgın!"

Koca mermiyi usul usul Seyit'in sırtına indirdiler. Mermiyle birlikte yere kapaklanır diye mermiyi kaldıracın askılarından ayırmadılar. Seyit iki eliyle, anasını kucaklar gibi mermiyi kavradı. Tarttı.

Kemikleri zangırdadı, eklemleri ezildi, dizleri titredi. Zorlukla da olsa ayakta durabildi. Mermiyi çözdüler. Damarları çatlıyordu. Burnundan kan boşandı. Besmele çekip yürüdü, geç kalıyordu, hızlandı. Mermiyi topun asansörüne yerleştirdi.

Deli Mustafa ile Deli İbrahim bile bir olağanüstülüğe tanık olduklarını anlayarak bir köşeye sinip nefeslerini tutmuşlardı. Kanayan burnunu koluna silerek koşa koşa geri döndü. Cephanecilere de güven gelmişti. Mahzenden bir mermi daha çıkardılar. O mermiyi de sırtlayıp koşar adım asansöre ulaştırdı. Üçüncü mermi ağır geldi. Güçlükle, dizleri çözüle çözüle taşıdı, mermiyi topun asansörüne koydu, oraya çöktü.44

Edremitli Topçu Eri Seyit

İlk mermi geminin kulesini yaralamıştı. İkinci mermi baş taretini parçaladı. Sırada son mermi vardı.

Dualarla uğurlandı.

Son mermi Bouvet'nin su kesiminin biraz altına isabet etti. Gövdesinin alt kısmında büyük bir yara açılmış olmalı ki dev gemi ânında yana yattı.

Mecidiye mürettebatı sevinç sarhoşu oldu. Deli Mustafa ile İbrahim gerçekten delirdiler.

Kader Bouvet'nin ağır ağır batmasını uygun görmedi. Gemi Karanlık Limana kayıyordu. Orada Nusrat'ın hâlâ keşfedilmemiş 18 mayını vardı. O kutlu suyun derinliğinde kuzu kuzu yatmaktaydılar.

Sürüklenen Bouvet'nin yaralı gövdesi bunlardan birine değdi. Göğü çatlatacak şiddette bir patlama oldu. Havaya kızıl bir duman yükseldi. 45 denizci denize döküldü. Gemi ancak iki dakika su üzerinde kalabildi, birdenbire alabora oldu, Kaptan Rageot, 20 subay ve 600 erle birlikte batıp gözden kayboldu.45

Saat 14.10'u gösteriyordu.

Bouvet'nin battığını gören çakılı, gezgin, sahte bataryaların mürettebatı, gözcüler, subaylar, erler açığa çıktılar, sevinçleri yüreklerine sığmıyordu, binlerce ağızdan gök gürültüsü gibi bir sevinç haykırışı, bir şükran çığlığı yükseldi:

"Allah-ü ekber!"

Yorgun gazilere yeni bir can geldi.

Sağ kalanları kurtarmak için torpidobotlar olay yerine üşüşmüşlerdi.

Fransız Zırhlısı Bouvet batıyor.

Türk tabya ve bataryaları, kurtarma çalışmalarını engellememek için bir yerden emir almış gibi hep birden ateşi kestiler. Başka, uzak hedeflere yöneldiler.46

GENERAL HAMILTON Phaeton muhribi ile Boğaz'ı ve Gelibolu kıyılarını incelemek için sabah erkenden yola çıkmıştı. Beraberinde Fransız Tümeni Komutanı General d'Amade, İngiliz Deniz Tümeni Komutanı General Paris ve iki kurmayı vardı.

Gökçeada ile Gelibolu arasındaki Türk mavisi denizi geçerek hızla Saros körfezinin sonuna kadar gittiler.

Körfezin bittiği yerdeki bataklığı ve savunma mevzilerini, kat kat siperleri gördüler.

Kıyıyı yakından inceleyerek döndüler.

Suvla'daki büyük tuz gölü dikkatlerini çekti.

Arıburnu'dan Kocaçimen Tepeye doğru yükselen kütle çok etkiliydi. Bu kütle birçok tepe, uçurum, vadi, boyun, bayır ve yamaçtan oluşuyordu. Burayı ele geçiren Gelibolu yarımadasına sahip olurdu.

İkinci Bölüm / Denizin Tutuştuğu Gün 96

Kabatepe çevresi bir çıkarma için çok uygun görünmekteydi. Ama Türkler boş durmamış, iki yanını, özellikle güneyini iyice berkitmişlerdi.

Kabatepe ile Teke Burnu arasında arazi çok sert olarak yükselmekteydi.

Seddülbahir'e döndüler. Bu kesimde çıkarmaya elverişli birkaç kumsal vardı. Türkler herhalde buralarda da sıkı önlemler almışlardı.

Savaşın yırtıcı sesi duyuldu.

İzlemek için Boğaza girdiler.

General Hamilton savaşla ilgili ilk izlenimlerini güncesine şöyle yansıtacaktı:

"Evren son derece öfkeliydi. Mermiler her taraftan uçuşuyor, vızıldıyor, dumanlar göğü kaplıyordu. Wikers ve Armstrong markalı toplar, hayatı temsil eden her varlığı öldürmek için, yeri göğü sarsıyordu"

Saat 14.30'du.

INFLEXIBLE zaten yaralıydı. Türkler Bouvet'yi batırmış olmanın neşesi içinde, bu yeni ve değerli gemiyi iki kez daha vurdular. Inflexible bu iki darbeden sonra savaşı sürdüremeyeceğini anladı. Geri çekilmeye başladı.

General Hamilton'un gemisi Phaeton sağa sokulmuştu. Inflexible Phaeton'a yaklaşıyordu. Birleşik Donanma ikinci felaketi bu sırada yaşadı.

Büyük bir patlama oldu, gemiden duman, alev ve buhar fışkır-dı. Dev zırhlı 45 derece yan yattı.

Patlayış yüzünden 27 kişi öldü.

Inflexible de Nusrat'ın mayınlarından birine çarpmıştı.

Patlayış o kadar etkili olmuştu ki Phaeton'un güvertesindeki generaller az kaldı denize yuvarlanacaklardı.

Inflexible 'mayına çarptığını' işaret etti ve Phaeton'un mutlaka yanında kalmasını, Bozcaada'ya kadar eşlik etmesini istedi. Her an batacağından korkuyordu.47

Kaptan, mürettebatının fedakârlığı ve disiplini sayesinde Inflexible'i Bozcaada'ya ulaştırmaya başaracaktı.

Bu kayıplar Birleşik Donanmayı çok öfkelendirdi.

AMA öfke giderek çoğalan sorunları çözmüyor, Türklerin di-ı 'inini azaltacağına artırıyordu. Türk topçular şaşırtıcı bir sabır 11 güvenle savaşıyorlardı.

Sayılı mermileriyle çok isabetli atışlar yapmaktaydılar.

Inflexible'den sonra bu kez de Fransız zırhlısı Gaulois'yı bir /ıılı delici mermi ile gövdesinden vurdular. Koca gemide büyük bil yırtılma oldu. Zırhlı yan yattı ve burnu suya gömüldü.

Suffren ve Charlemagne adlı Fransız zırhlıları da savaş niteliklerini yitirmişlerdi. Bu yüzden Amiral de Robeck'in kesin eminle savaş alanını terk ediyorlardı.

Yaklaşık üç saat içinde, o kadar küçümsedikleri Türk savunul.ısı, eski diye önemsemedikleri topları ve sayıca az diye dikkate hile almadıkları mermileri ile Birleşik Donanmanın 1 İngiliz, 4 I ı .insiz, toplam 5 büyük zırhlısını savaş dışı bırakmıştı.

Phaeton Bozcaada'dan Boğaza dönerken General Hamilton ve generaller Gaulois'nın yarı batık bir halde kaçışını izlediler. I İrininin burnu suya gömük, kıçı havadaydı. Pervanelerin yarısı açıkta dönüyordu. Gaulois Bozcaada'ya kadar dayanamayacağını anlayarak Tavşan adalarında kayalıklara bindirip baştan kara edecekti.

Gittikçe tehlikeli olmaya başlayan gelişme donanmayı çok germiş, daha da öfkelendirmişti.

Büyük topları ile tabyaları, orta ve küçük topları ile başlarının cezası bataryaları delice bombardıman etmeye başladılar. Donanmayı en çok rahatsız eden Baykuş ve Dardanos bataryaları idi. ikisini de ateşe boğdular.

Batarya komutanları düşmanın bu öfke krizi geçene kadar adamlarını siperlere çektiler.

Baykuş'ta birkaç top sakatlandı.

Dardanos bataryasının çevresine de dolu gibi mermi düşüyordu.

Telefoncu er, Üsteğmen Hasana Grup Komutanının telefonda beklediği haberini getirdi. Telefon geride, sargı yerinin yanındaydı. Üsteğmen ateşten sakınarak geriye yürüdü. Gözlem subayı Teğmen Mehmet Mevsuf da geriye gitmekteydi.

"Hayrola?"

"Çok susadım."

Üsteğmen Hasan güldü:

"İyi ki dedin. Ben de susamışım."

Sabahtan beri kendilerini düşünecek bir dakikaları bile olmamıştı. Telefonun bulunduğu boy siperinin başına geldiler. Aşağıda, telefonun yanında Çanakkale toprağından yapılma büyük bir testi duruyordu. Tersine çevrilmiş bir maşrapayla ağzını örtmüşlerdi. İkisinin de gözleri parladı. Bakışıp gülüştüler. İçleri yanmıştı. Birlikte sipere atladılar. Haberleşmeyle görevli subay adayı Halim ve iki er ayakta komutanlarını karşıladılar. Teğmen suya atıldı, Üsteğmen telefona:

"Komutanım ben Hasan. Beni..."

O anda bir toplu atış, siperin önündeki toprağı havaya kaldırıp siperin üzerine yığdı, büyük bir tepe oluşturdu.

Bataryanın subayları, erleri, sağlıkçılar, sargı yerindeki yaralılar, çığlık atarak koşuştular, küreklerle, elleriyle, maşrapalarıyla, kaşıklarıyla bağıra bağıra ağlayarak, Allah'tan yardım dileyerek, toprağı kaldırmaya çabaladılar, komutanlarını, kardeşlerini kurtarmak için çırpındılar.

Siper derin, toprak çok, zaman azdı.

Ancak şehitlere ulaşabildiler.48

MAYIN GEMİLERİ Bouvet'nin battığı yerde ve çevresinde çok sıkı arama yapıyorlardı. 3 mayın bulup patlattılar.

Başka mayın olsa bulunurdu. Birleşik Donanma komutanları böyle düşünmüş olmalıydılar. Çünkü savaş alanını yine bütünüyle güvenli saydılar ve yayıldılar.

Oysa geride barut ve Türkün hıncıyla dolu 14 mayın daha vardı.

Yeni öne geçen 8 İngiliz zırhlısı büyük bir heves ve şiddetle savaşa asıldı. Gerideki İngiliz zırhlıları da, savaşı terk eden Inflexible'in dışında, ateşe katıldılar. Savaş alanına tabya ve iki yakadaki bataryalara ateş yağdıran 11 yüzen kale yayılmıştı.

Savaşın üçüncü ve son aşaması başlamıştı. Gün batmadan iki yandan biri pes edecekti.

İngilizlerin ataklığına karşı Türkler bu sırada yine yavaşla-mifltrdl. Donanma komutanları bu durgunluğa bakarak savaşı ı ı .ınınak üzere oldukları düşüncesine kapıldılar, anılıyorlardı.

tabyalar topları kapatan toprakları temizlemek, kızan namluları dinlendirmek için yine mola vermişlerdi. Çok geçmedi, saat ı 1,00'te yeniden canlandılar. Yüzen kalelere mermi yağdırmaya başladılar.

Ateş kavgası gittikçe hızlandı ve çok sertleşti. Savaş sisi gittikçe yoğunlaştı, gürültü gittikçe arttı. İki yan da bir insanın da-| anabileceği en çetin zorluklara katlanmakta, silahlarının hakkını 11|

inekteydi.

Zafer sarkacı iki yan arasında gidip geliyordu.

Bu duyarlı aşamada tabyalar Irresistible'ı yakaladılar. Bırakmadılar. Zırhlı çok yakınına düşen tehlikeli mermilerden kurtulmak amacıyla Türk topları için kör nokta olduğunu bildiği Karanlık I.imana çekilme manevraları yapmaya başladı. Kaptanın bilgili bil denizci olduğu anlaşılıyordu. Ama bu suların tekin olmadığını bilmiyordu.

Saat 16.00'da büyük bir patlama oldu.

Irresistible da Nusrat'ın döktüğü mayınlardan birine çarpmıştı.

Zırhlının altı parçalandı. Makine dairesine su doldu. Gemi felç oldu. Cesur bir destroyer zırhlıya yanaşarak mürettebatını I m tardı, kaptanıyla birlikte bir başka zırhlıya taşıdı.48a Irresistible başıboş kaldı.

Bir İngiliz zırhlısı Çanakkale Boğazında akıntıya kapılarak sarhoş gibi oraya buraya sürükleniyordu.

Bu trajik görünüm Amiral de Robeck'i çok sarstı. Amiral (,'arden'i hasta eden korkular onun içinde de uyandı. Bu korkuları ancak kesin ve çabuk bir zafer bastırabilirdi. Öndeki zırhlılara ar-darda daha yakın, daha yoğun, daha sert hücum etmeleri emrini verdi.

Artık Boğaz'ı yarıp geçmeliydiler! Çok olmuştu bu Türkler!

Birleşik Donanma bütün toplarını konuşturarak son gücüyle hücuma geçti. Kıyamet herhalde böyle bir şey olmalıydı.

Boğaz, toprağı, havası ve denizi ile cayır cayır yanıyordu.

Ocean adlı zırhlı bir yandan tabya ve bataryalara ateş kusmakta, bir yandan da onların ateşlerinden korunmak için Erenköy körfezinde dans etmekteydi. Denizcilikten anlayanların övgüyle izleyeceği bir ustalık gösterisiydi bu.

Gösteri uzun sürmedi.

Ocean da Nusrat'ın mayınlarından birine dokundu. Dans sona erdi.

Dehşetli bir patlayış sesi savaş alanını allak bullak etti. Zırhlı ağır yaralanmıştı. Kurtarmak imkansızdı.

Ocean da boşaltıldı. Denizciler disiplin içinde güvertede toplanıp gelen gemilere, torpidobotlara geçtiler.

Bu zırhlı da başıboş bırakıldı.

Bouvet batmıştı. Irresistible ile Ocean bir süre sonra batacaklardı. 5 zırhlı da yaraları nedeniyle savaş

alanından ayrılmak zorunda kalmıştı. Donanma yarıya yakın kuvvetini kaybetmişti.

Bu sonuç katlanılabilir kayıp oranının çok üstündeydi. Ayrıca kaybedilmiş küçük savaş gemileri de vardı. Amiral de Robeck geri çekilme emri verdi.

Batan üçüncü zırhlı: Ocean

Saat 18.00'di.

Yenilmez armada yenilmişti.49

TÜRKLER armadanın yenilgiyi kabul ederek savaş alanını terk ediyor olmasına inanmakta güçlük çektiler.

Bu çok büyük, tarihin akışını etkileyecek bir sonuç, olağanüstü bir zafer demekti.

İnanmak kolay değildi.

Bir keşif uçağı geri çekilişi kesinlikle saptadı. Birleşik Donanma da artık açıkça dönüşe geçmişti. O

zaman inandılar. Gün batıyordu.

Deniz de gök de kan kırmızıya kesmişti.

Sabah marşlar çalarak Boğaza giren Birleşik Donanmanın gururlu zırhlıları, orta ve küçük savaş

gemileri, torpidobotları, motorları, mayın arama-tarama gemileri -Hamilton'un deyişi ile bir cenaze korteji gibi- sessizce Çanakkale Boğazı'nı terk ediyorlardı.

Sonunda onlar da yenilginin acı tadını tatmışlardı.

Topçular şükür secdesine kapandılar.

Bu zafer yüzlerce yıllık ezikliğe, emperyalizmi yenilmez sanmaya son veriyordu. Balkan yenilgisinin, Sarıkamış felaketinin, Süveyş fiyaskosunun cesaret kırıcı etkilerini silecekti.

Emperyalistleri, parayı, çeliği, makineyi, barutu, kader sanılan zavallılığı, aşağılık duygusunu, Avrupa önünde emireri gibi durma alışkanlığını yenmişlerdi.

Bu zafer daha büyük, zorlu direnişlerin, atılımların mayası olacaktı. Yurtseverler mutlu bir Türkiye yaratmak için kimi ciddi, kimi çocuksu, hepsi sevgi ürünü tasarılar düşünecek, hayallere dalacak, reçeteler yazacaklardı.

Müstahkem Mevkide, tabya ve bataryalarda, bir Türk geleneği olarak herkes komutanını kutladı.

Rütbelerine göre komutanı kucaklıyor ya da elini öpüyorlardı. Şamatasız, ağırbaşlı, soylu bir kutlamaydı.

Sonuç İstanbul'a bildirildi.

Yaralılar hastanelere kaldırıldı, şehitler vatana eklendi.

Bu akşam asker zafer yemeği yiyecekti: Etli kuru fasulye, bulgur pilavı, un helvası. Başta Edremitli Seyit olmak üzere dileyene dilediği kadar da ekmek.

Bu sevince, bir çıkarma olasılığına karşı alarmda beklemiş olan 4 tümen de katıldı.50

Düşmanı karaya çıkarken kahredecek olan kıyı birlikleri ellerini akşama kadar tetikten çekmemişlerdi.

Sonra, ertesi gün için hazırlanılacak, sabaha kadar çalışılarak tabyalar, bataryalar derlenecek, yıkıntılar temizlenecek, toplar elden geçirilecek, sakatlananlar onarılacak, mayın hatları denetlenecek, eksik mayınlar tamamlanacaktı.

Sabah herkes yeni bir savaşa hazır olacaktı.

SON DAKİKAYA kadar kuşku içinde bekleyen İstanbul'da, sonucu bildiren telgraf üzerine kıyamet koptu.

Sadrazam Sait Halim Paşa bile o kadar düşkün olduğu protokolü unutup herkesle sarmaş dolaş oldu.

Başkomutanlıkta da Bronsard Paşa, sonra da şube şefi Almanlar Enver Paşayı kutladılar. Şaşkın bir sevinç içindeydiler.

Zafer kulaktan kulağa yayıldı.

Halk sokaklara döküldü. Evler, dükkânlar bayraklarla donatıldı. Minarelerin kandilleri yakıldı.

Süleymaniye camisinin yaşlı mahyacısı çıraklarıyla geldi, düşündüğü cümleyi iki minare arasına kandillerle yazıp yatsı namazına yetiştirdi:

"Çanakkale geçilmez"

Bu kısacık cümle yıldırım hızıyla dört bir yana yayılıp benimsenecek, milli bir parola olacaktı.

Birçok İstanbullu motorlara, sandallara doluşup marşlar, şarkılar söyleyerek Boğaz'ı gezmeye çıktı.

Günlerdir azap içinde yaşayan binlerce erkeği işinden evine taşıyan Boğaz vapurları bayram yerine döndü. Ada vapurundaki şamatacı Rumların bile sesi kesildi.

Aylı yıldızlı bir İstanbul gecesi başlamıştı. Boğaziçi ışıltılar içindeydi. Deniz de bu sevinci paylaşıyor gibiydi.

Orhan'ı cumbaya oturttular. Hepsi gözleri dolu dolu Boğaz'ı seyrettiler. Sözün gereksiz olduğu çok özel bir saatti.

Büyükdere'de Nesrin odasına kaçmış, rahat rahat sevinç gözyaşları döküyordu. Saldırının başladığı haberi okula öğleyin gelmiş, akılları Çanakkale'de kalmıştı. Sonucu eve döndükten sonra dayısının telefonuyla öğrenmiş, sevinçten delirmişti. Paşa babası da delirmişti. Ama onu İngilizlerin yenilmesi delirtmişti. Çanakkale'yi geçip İstanbul'a gelmelerini, İttihatçıları iktidardan atmalarını istiyordu.

Sonrası kolaydı. Onun gözünde İngiltere dünyanın efendisiydi. Ona karşı gelinemezdi. Hürriyet ve İtilaf Partisi'nin birçok üyesi de Nesrin'in paşababası gibi düşünüyordu. İngiltere'nin uzun zamandır Osmanlı Devleti'ni parçalamak, Türkleri ezmek için durmaksızın çalıştığını bildikleri halde İngiliz bağımlılığından cayamıyorlardı. Bağımsız, onurlu bir devlet olmanın zevkini hiç tanımıyor, anlamıyor, tatmak da istemiyorlardı.

Nesrin'in dayısı Teğmen Vedat ve birkaç arkadaşı, bu akşam evlere dağılmadılar, üniformalarını çıkarmadan, Tokatlayana gittiler. Büyük yemek salonunda, göze çarpan bir masaya oturdular, bol meze ve rakı istediler. Levantenlerin, İstanbul'da kalmış İngiliz ve Fransızların öfkeli, hayal kırıklığına uğramış, kıskanç bakışları altında zaferin keyfini çıkaracaklardı.

Teğmen Faruk bu gece okulda nöbetçiydi. Nöbetçi subayların odası Boğaz'ı görüyordu. Yorgun İstanbulluların, zafer şerefine bütün ışıklarını yakmış olan Boğaz vapurlarından taşan mutlulukları nöbetçi subayları duygulandırdı.

Binbaşı içini çekti:

"Türkler sevinmek için neden hep bu kadar ağır bedel ödemek zorundadır?"

Birleşik Donanma'nın zaferini bekleyen Ermeniler ve Rumlar hazırladıkları bayrakları sandıklara kaldırdılar.51

Türk zaferi, Rusları, özellikle de İstanbul'a çıkartma yapmak için Birleşik Donanmanın Marmara'ya geçmesini ve Yavuz'u ezmesini bekleyen Odesa'daki birliğin komutanı General İstomin'i ve Çar II.

Nicola'yı üzüntüye boğdu.

ABD Büyükelçisi Morgenthau ile İstanbul'a gelmelerini beklediği kibar İngiliz amiralleri için odalar hazırlatmış olan eşi de çok üzüldüler. Büyükelçi daha yakında Çanakkale'ye gitmiş, her yeri gezmiş, Türk savunmasının eskiliğini, yetersizliğini kendi gözleriyle görmüştü.

"Şunlar, şu Türkler, o müthiş donanmayı nasıl yendiler?"52

Sinirden yüzünü kaşıya kaşıya kanattı.

Bu başarı Türkleri çok şımartacaktı.

Londra akşam gazeteleri, sonucun zaferle biteceğine o kadar güveniyorlardı ki duraksamadan Çanakkale'nin geçildiğini, donanmanın Marmara'ya girdiğini bildirdiler. Halk keyifle pup'ları dolduracak, sansür dolayısıyla yumuşatılmış gerçeği ancak ertesi gün öğrenebilecekti.

AMİRAL DE ROBECK çok sinirliydi. Amiral Carden'i hasta eden olasılık kendi komutanlığı sırasında gerçekleşmişti. Yenilmişlerdi.

Carden'in korktuğu ne varsa hepsi başına gelmişti. Üç zırhlı batmıştı, beş zırhlı ağır yaralıydı, bine yakın denizci kaybedilmişti. Donanma çökmüştü.

Nasıl olmuştu bu?

Eski İngilizlerin saygıyla andıkları 'Koca Türk' geri mi dönmüştü?

Ne olmuştu?

Albay Keyes "yenilmedik, çekildik" diyordu. İyimserliğini koruyor, cephane getirtip birkaç gün içinde yeniden saldırmayı öneriyordu. Bu kez Boğaz'ın kesinlikle geçileceğine inanmaktaydı.

Hareketsiz kalıp yenilgiyi kabullenmek doğru olmazdı, olmayacaktı.

Kral, Lordlar Kamarası, Avam Kamarası, Başbakan, hükümet, Savaş Kurulu, Churchill, Lord Ficher, Lord Kitchener, basın, kamuoyu, hiçbiri, hiç kimse bu yenilgiyi bağışlamazdı. İmparatorluk Hindistan’da saygınlığını, Yakın Doğu'da etkisini yitirirdi.

Çabuk bir zafer şarttı.

Amiral de Robeck gereken hazırlığı yaparak yeniden saldırmaya karar verdi.

BU SAATTE General Hamilton da Lord Kitchener'e günün raporunu yazmaktaydı. Donanmanın sefil bir halde Boğaz'ı terk edişini, en sağlam gemilerin bile yara bere içinde olduklarını görmüş, içi sızlamıştı.

Dar, uzun bir su yolu, karadaki topların tehdidi altında, yalnız donanmanın zorlamasıyla geçilemezdi.

Deniz ve kara işbirliğine gerek vardı.

Birleşik Ordu kara yoluyla Geçit'e varır, oradaki tabyaları ele geçirir, susturur, Boğaz'ı ve İstanbul yolunu donanmaya açardı. Orgeneral Hamilton bunu başaracağına güveniyordu.

19 MART sabahı İstanbul'da zafer şenlikleri yeniden başladı. Birbirlerini tanımayanlar bile selamlaşıyor, konuşuyor, ayrılırken kucaklaşıp öpüşüyorlardı.

Zafer haberi dün akşam şimşek gibi çakmıştı. Bugün neler olduğu hakkında geniş bilgi gelmeye başladı. Zaferin büyüklüğü daha iyi anlaşıldı.

Birçok insanın duruşu, yürüyüşü, bakışı değişti.

Bu sevinç, eğer sürerse, cemaat, aşiret, kabile, boy, soy, bölge, tarikat, mezhep halinde parça parça, bölük pörçük yaşayan Anadolu halkını birleştirecek, yurt kardeşi, millet yapacaktı.

Özlenen, hak edilen dirliği bu güzel birlik sağlardı.

Üçüncü Bölüm

Hazırlık

20 Mart 1915-24 Nisan 1915

20 MART günü hava kapalı ve rüzgârlıydı. Ertesi gün de kötü gitti. Donanma Mondros ve Bozcaada'da sıkışıp kaldı. Felaketin büyüklüğünü, düşündükçe kavrıyorlardı. Yenilmişlerdi.

Boğaz'ı, önemsemedikleri Koca Türk'e bırakıp çekilmişlerdi. Donanma yenilginin nedenlerini saptamakta bile güçlük çekmekteydi: Topçular mı, mayın hatları mı, akıntıya bırakılan serseri mayınlar mı, kıyıdaki torpil yuvaları mı?

Londra da sonuca inanmakta zorlanıyordu.

Churchill çok ağır bir yara almıştı.

Darbe o kadar şiddetliydi ki kimsede olaylara yön verecek bir güç ve heves bırakmamıştı.

TÜRKLER 18 Martın kazandırdığı büyük bir özgüven içinde, geleceği kestirmeye çalışıyorlardı. İki olasılık görünüyordu:

Boğaz'ı ya yeniden donanma ile zorlayacak ya da donanma ve ordu işbirliği ile geçmeye çalışacaklardı.

3. Kolorduya ve Müstahkem Mevkiye bağlı bütün birlikler her iki olasılığa göre hazır, bekliyorlardı.

GAZETE satışlarında hiç rastlanmamış bir artış yaşanmakta, sabah ve akşam gazeteleri kapış kapış

satılmaktaydı.

Kahvelerde meraklılar, okuma yazma bilenlere, çevrelerinde toplanarak Çanakkale haberlerini, yazılarını yüksek sesle okusun diye yalvarıyorlardı.

18 Marta iliĢkin bazı ayrıntılar öğrenilmeye baĢlandı. 275 kiloluk mermiyi kaldıran Seyit'in fotoğrafı ilk kez gazetelerde yer aldı. Dardanos bataryasının Ģehit subayları tanıtıldı. Bu resimler çerçeveletilip duvarlara asıldı. Topçulara armağan olarak binlerce paket sigara yollandı.

Gerçek bilgiler halk muhayyilesini doyurmuyordu. Kaç yılın zafer açlığı vardı. Olayları süslemeye baĢladılar:

"Ġki batarya birbiriyle iddiaya girmiĢ, kim Ġngiliz komutanın direkteki forsunu vurup da indirecek diye. Fors dediğin el kadar bir Ģey. Ġkisi aynı anda vurup forsu duman etmiĢler. Ġngiliz komutan

'bunlar topla kırlangıç bile avlarlar, en iyisi buradan kaçmak' demiĢ, donanmasını toplayıp gitmiĢ."

"Güle güle!"

"Mecidiye tabyasında çok eski iki top varmıĢ. Gece oldu mu bunların eski mürettebatı gelir talim yapar, gönül kulağı açık olanlar seslerini duyarlarmıĢ. 18 Mart günü bu toplar da savaĢa katılmıĢ.

Bunların ne mermisi bitiyor ne hedefini ĢaĢırıyor. O koca donanma nasıl yenildi sanırsın?"

"ĠĢte böyle, Allah'ın lütfuyla."

Buna benzer öyküler bir gün sonra unutuluyor, yerlerini yeniler alıyordu.

Dilber'in babasının Üsküdar çarĢısında küçük bir baharatçı dükkânı vardı. Eve gelince elini yüzünü yıkayıp hemen Orhan'ın yanına çıkıyor, akĢama kadar dükkândan dükkâna yayılan bu tür halk süslemelerini keyifle anlatıyordu.

Bu yakıĢtırmalar Orhan'ı çok mutlu etmekteydi.

Hayalinin uyanması halkın canlandığını gösteriyordu.

BU KENETLENME, coĢku, hele bilinçlenme Almanları rahatsız etmeye baĢlamıĢtı. Emperyalizme, sömürüye karĢı uyanma, dayanıĢma, birlik, yurtseverlik, hele tam bağımsızlık hevesi, Türkiye için düĢündükleri gelecek için çok tehlikeliydi. Türkiye'yi Ġngilizlerin Mısır'ı kullanıp sömürdüğü gibi kullanıp sömürmeyi düĢünüyorlardı. Dost, silah arkadaĢı Almanya'nın Türkiye hakkındaki niyeti buydu.1

Büyüyen milli duygunun ve gururun hızını kesmek, özgüveni Itrsmak için Ģimdilik el altından bu zaferin Almanlar sayesinde I- .1 /.anıldığını yaymayı planladılar. Bu iddiayı ilerde yazıya da dökeceklerdi.

Türkiye'nin önünde açık düĢman olarak Ġngilizler, Fransızlar Vt KuĢlar vardı, arkasında ise gizli tehlike Almanya. Türkiye örsle çekiç arasındaydı. Ya ezilip gidecek ya çelikleĢecekti.

ASTEĞMEN MUCĠP (Kemalyeri) ile bir takımın komutanlığına atanan subay adayı Medeni, çabucak ısınıp kaynaĢtılar. Ġkisi de on dokuz yaĢındaydı.

Zafer ikisini de mest etmiĢti.

Mucip dedi ki:

"Ne düĢündüm biliyor musun bütün gece? Demek ki biz istesek baĢka, büyük, yararlı, güzel Ģeyler yapmayı da baĢarabiliriz. Söz gelimi ilkellikten, cahillikten, gerilikten, yoksulluktan, hurafe-< ilikten, yobazlıktan, kadını hor görmekten, yabancıya tapmaktan kurtulabiliriz. Biz de ilaç ve silah fabrikaları kurabiliriz."

"Nasıl?"

"Bizim kuĢağımıza düĢen görev iĢte bu 'nasıl?' sorusunun yanıtını bulmak. Sana bir kitap vereyim de oku." "Ver!"

Kitabı uzattı:

"Bu Celal Nuri Bey (Ġleri) adlı bir gazetecinin kitabı. Adı Ta-rih-i Tedenniyat-ı Osmaniye (Osmanlının Gerileme Tarihi). 'Gidecek baĢka yer yok, burayı adam edelim' diyor. Nasıl sorusuna yanıt arıyor.

Birçok öneride bulunuyor. Ġkisini söyleyeyim: Latin harflerinin kabulü, aile hayatının kadın ve erkek eĢitliğini esas alacak modern bir yasa ile düzenlenmesi."1"

Medeninin ağzı açık kaldı.

Olabilir miydi bu?

Bu geri, ilkel durumdan yararlananlar, devletin ve milletin uygarlaĢmasına, uyanmasına, kadın-erkek eĢitliğine izin verirler miydi?

BirleĢik Donanmayı yenmekten daha zordu bu.

22 MART Pazertesi günü saat 10.00'da Queen Elizabeth'te bir toplantı yapıldı.

Amiral de Robeck'in ikinci saldırı kararını ve tarihini açıklayacağı sanılıyordu.

Bu bakımdan toplantı büyük önem taĢıyordu.

Toplantıya Üs Komutanı Amiral Wemyss, General Hamilton, Hamilton'un Kurmay BaĢkanı General Braithwaite ve Kurmay Albay Pollen katıldı. Ġlerde çok ünlenecek olan Anzak Kolordusu Komutanı General Birdwood da gelmiĢti.

Donanmadan kimse yoktu.

Amiral de Robeck'in yüzü o felaketlerle dolu günün yorgunluğunu taĢıyordu. Ama bir karara varmıĢ

insanların sakinliği içindeydi.

"Gemilerimizi kaybetmiĢ olmaktan dolayı üzgünüm, onları hatırladıkça kalbim sızlıyor.." dedi, uzunca bir sessizlikten sonra, kararını açıkladı:

"..Üç gündür her olasılığı düĢündüm. Kara birliklerinin desteği olmadan yalnız donanmanın Çanakkale Boğazını aĢamayacağına kesin kanaat getirdim."

Karar saldırıdan yana olan Amiral Wemyss'i çok ĢaĢırttı. Ke-yes duyunca delirecekti herhalde.

Bu açıklamadan sonra tartıĢmayı gerektirecek bir sorun kalmadı. Birlikte hareket edilecekti. Kısacası donanmanın desteğinde bir çıkarma yapılacaktı. Amaç donanmaya yol vermeyen Geçit'teki tabyaları kara kuvvetleriyle ele geçirmekti. Bunu sağlamak için nereye çıkılmalıydı? Coğrafya bu konuda ne diyordu?

Haritalar açıldı.2

Tarihte benzeri bulunmayan bir yeni savaĢı kurgulamaya koyuldular. Verecekleri her karar on binlerce gencin hayatını ilgilendirecekti. Ama bir iskambil oyununa hazırlanıyor gibi soğukkanlıydılar.

HARBĠYE NEZARETĠ Ordu Dairesi Müdür Yardımcısı Yarbay Behiç Erkin, Harekât ġubesi Müdürü Yarbay Ġsmet Ġnönü'nün odasına baktı, yalnız olduğunu görünce girdi.

Her zaman ciddi, ağırbaĢlı, kararlı bir adamdı. Bugün yüz çizgileri daha da keskinleĢmiĢ gibiydi.

"Çanakkale için ne düĢünülüyor? Orayı güçlendirmemiz gerek. Ġstanbul ve çevresinde birçok iyi tümeniniz var. Ama bu konuda bize bir emir gelmedi. ġimdi önlem almazsak ilerde sıkıĢabiliriz. Ne oluyor?"

Yarbay Behiç Bey

Birliklerin durumunu iyi biliyordu. Çünkü çalıĢtığı dairenin görev konusu birliklerdi. Ġsmet Bey kırgın, huzursuz bir sesle yanıtladı:

"Bize bir Ģey söylenmiyor, sorulmuyor. Çanakkale için yeni bir ordu kurulması düĢünülüyor galiba.

Bu konuda Alman Büyükelçiliği, Amiral Souchon, Liman PaĢa devrede. Bu hava içinde Enver PaĢanın bu yeni orduya bir Alman komutan atayacağını sanıyorum."

Behiç Bey üzülerek baktı:

"Alman Çanakkale'ye Almanya'nın güvenliği ile yakından ilgili bir savaĢ alanı diye bakar, Türk ise vatanım diye. Arada dünya kadar fark var."3

HAVA KEġĠFLERĠ çok önem kazanmıĢtı.

6 uçak taĢıyabilen bir uçak gemisi yeterli değildi artık. Bozcaada'da Yarbay Samson komutasında 18

uçaktan oluĢan bir Ġngi-liz-Fransız karma hava birliği kuruldu.

Uçakların sayısı daha da artacak, yeni bir uçak gemisi ve bir de balon gemisi gelecekti. Uçaklarla yer arasında iletiĢimi sağlamak için laboratuarlar, üniversitelerin teknoloji bölümleri, firmaların araĢtırma birimleri sürekli araĢtırma yapıyorlardı.4

Buna karĢılık BaĢkomutanlık Çanakkale'ye yeni uçak bile yol-layamadı, çünkü yoktu. Var olan üç uçak 'hava bölüğü' diye adlandırıldı, komutanlığına bir Alman teğmen getirildi. Deniz YüzbaĢı Hüseyin de gözlemci olarak görevlendirildi.

KeĢif uçuĢları baĢladı.

Ġki yanın hava kuvvetleri arasındaki büyük fark, savaĢ sonuna kadar kapatılamayacaktır.

ĠZZETTĠN BEY'Ġ Eceabat iskelesinde M. Kemal'in emir subayı Teğmen Kâzım karĢıladı. Ayrılan küçük eve götürdü. BinbaĢı tıraĢ oldu. Komutan her gün mutlaka tıraĢ olur, bütün subaylarını da öyle isterdi. Üç gündür yoldaydı. Kendine çeki düzen verdikten sonra karargâha gitti. M. Kemal Ġzzettin Bey'i görünce pek sevindi:

"HoĢgeldin."

"HoĢbulduk efendim."

Oturdular.

M. Kemal yapılması gerekli iĢleri ve çözüm bekleyen sorunları saydı, "En önemli sorunumuz.." dedi,

"..Tümenin bütün tüfekleri eski model. Bunların değiĢmeleri kesin Ģart. Bu iĢin amansız takipçisi ol."

"BaĢüstüne!"

Zaman hızlı akıyordu. Ġzzettin Bey kahvesini içer içmez iĢe giriĢti. Saygılı, dikkatli, ayrıntıları atlamayan bir çalıĢma yöntemi vardı.

CEMAL PAġANIN çalıĢma yöntemi ise, CemalpaĢaca bir yöntemdi.

4. Ordu ikinci SüveyĢ seferine hazırlanıyordu. Enver ve Cemal PaĢaların Mısır hayalleri sürmekteydi.

Birinci seferden çok ders alınmıĢtı. ġimdi Sina çölünü geçmek için kara ve demiryolu yaptırılıyor, kuyular, havuzlar açılıyor, mola yerleri hazırlanıyordu. Almanlardan borç olarak alınan onbirce altın Mısır'ın yeni fethi için harcanıyordu. Anadolu'nun payına bir altın bile düĢmeyecekti.

Bir yol yapılacağı zaman uzunluğu dikkate alınarak uygun bir bitiĢ günü saptanıyor, bu iĢ için bir mühendis yazıyla görevlendiriliyor, görev yazısının altına Cemal PaĢa Ģu notu ekliyordu:

"Bitmesi gereken tarihte yolu otomobille denetleyeceğim. Otomobil yürüyemez de nerede durursa, yolun yapımıyla görevli mühendis oraya gömülecektir."5

Korkutma yöntemini idamlar izleyecekti.

Suriye ve Filistin'de Cemal PaĢa'nın ünü hızla yayılıyor, Osmanlının azalmakta olan saygınlığı aynı hızla tükeniyordu.

MISIR'DA Avustralyalı ve Yeni Zelandalı birliklerin yanında,53 I Hintliler, Gurkalar, Sihler, Seylanlılar da vardı. Yeni Zelanda birliğinde Yeni Zelanda'nın yerlisi Maoriler de yer alıyordu.

Bunlara Ġngiltere'den gelen iyi eğitilmiĢ, örnek birlikler de katılmaya baĢladı.

Ġngiliz propaganda makinesi bu genç insanları Çanakkale'ye hazırlamak için harekete geçti.

Ġngiltere'nin komĢusu bile olmayan Türkiye'ye saldırılacaktı. Türklerden nefret etmeleri için birçok olumsuz, küçültücü, aĢağılayıcı söylenti, olay, fıkra yarattılar, kulaktan kulağa yaydılar:

"Türkler uygarlıktan uzak, öldürülmeyi hak eden, Hıristiyanlığın düĢmanı, Avrupa'dan kovulması gereken, ilkel bir millet! Unutmayın, esir olanları öldürüyorlar!"

Korkak Abdul

Anzaklar ne bu savaĢın nedenlerini biliyorlardı, ne Türkiye'yi, ne de Türkleri. Kimi macera, kimi para, kimi eski Korkak Abdul vatan Ġngiltere'ye hizmet diye gönüllü gelmiĢ, uçarı gençlerdi.

Söylenenlere inandılar. Anzakların gözünde Mısırlı fellahlara benzeyen, ĢiĢman, fesli, entarili, çıplak ayaklı, aptal suratlı, sinsi, barbar bir Türk imajı oluĢmaya baĢladı. Bu Türk'e bir de ad verdiler:

"Korkak Abdul"

Mısır'a en son Fransızlar ile sömürgelerinin askerleri sökün etti. Fransızlar Müslüman Tunusluları, Cezayirlileri, Senegallileri, Müslüman Türklerle savaĢmaya getirmiĢlerdi.

Tarihin en büyük çıkarma hareketi için çok yoğun bir eğitim baĢladı.

KIZILAY'IN açtığı hemĢirelik kursu baĢarıyla sürmekteydi.

Kursta yaĢça, eğitimce, gelirce farklı hanımlar vardı. Topluma bir katkıda bulunmak, varlıklarına bir anlam kazandırmak isteği hoĢ bir birliktelik yaratmıĢtı. Bu kursa katılmak elbette kolay olmamıĢtı.

Aile evet dese bile, yakın çevre ya yadırgamıĢ, ya karĢı çıkmıĢtı.

"Neeeee? Yabancı bir erkeğe dokunacaksınız ha?"

Cesareti kırılarak kursu bırakanlar çok olmuĢtu. Direnip bırakmayanlar da az değildi. Dersler peçesiz yapılıyor, uygulamalar sırasında beyaz gömlek giyiliyor, beyaz baĢörtüsü takılıyordu.

Kısa süreli kurslarla da hanım hastabakıcılar yetiĢtiriliyordu.

HemĢireliğin önemini, yararını kavradıkça huzur buluyor, rahatlıyorlardı. Hür kadınlığın yolunu açtıklarının da farkındaydılar.

ÇANAKKALE konusunda iyice gecikmiĢ olan Enver PaĢa 24 Mart günü, öğleden sonra Liman PaĢayı ziyarete geldi. Oturdular.

Enver PaĢa konuyu açtı.

Çanakkale için bir ordu kurulmasını kabul etmiĢti. Bu ordunun hızla faaliyete geçmesini ve Çanakkale savunmasını üstlenmesini istiyordu. Liman PaĢa acaba bu yeni ordunun komutanlığını kabul eder miydi?

Görev olağanüstü önemliydi. Tarih önünde çok büyük bir sorumluluktu. Osmanlı Devletinin varlığıyla ilgiliydi. Liman PaĢa bu büyük öneriyi, hiç düĢünmeden kabul etti:

"Memnuniyetle. 1. Orduyu kime devredeceğimi belirleyin, yarın Gelibolu'ya hareket edeyim. Çünkü kaybedecek vakit yok. Çanakkale çevresindeki birliklerin yeterli olmadığını düĢünüyorum. Takviye etmenizi rica edeceğim."

Geleceği çok etkileyecek olan konuĢma bu kadar kısa ve böyle sade geçmiĢti.6

Liman PaĢa ertesi günü 1. Ordu Komutanlığını yine bir Almana, General von der Golz'a devretti.

Kızları Ġstanbul'daydı. Onlarla vedalaĢtı.

AkĢam deniz yoluyla Gelibolu'ya hareket etti.

Yanına 1. Ordudaki Kurmay BaĢkanı Yarbay Kâzım Ġnanç ile iki yaverini, Süvari BinbaĢı (Alman rütbesi yüzbaĢı) Mühlmann ve yine Süvari BinbaĢı (yüzbaĢı) Prigge'yi almıĢtı. Karargâh kadrosu birkaç gün sonra yola çıkacaktı.

Kamarasına kapanıp haritaları açtı.

Müttefikler Çanakkale'yi geçip Ġstanbul'a girerlerse, Alman ve Avusturya cephesini güneyden kuĢatır, Balkan devletlerini kendi yanlarına çeker, Rusya'yı iyice canlandırır ve savaĢı kazanırlardı.

Tanrı korusun!

Almanya'nın yüksek çıkarı için Ġngiliz ve Fransız donanmasını ve kara ordusunu durdurmak gerekiyordu. SarıkamıĢ'ta, SüveyĢ'te yenilen Türk ordusuna güvenmek zordu. Donanmanın yoğun ateĢine ne toprak siperler dayanabilirdi, ne de Türk askeri. Ordunun elinde yeterli sayıda ağır makineli tüfek, top ve top mermisi yoktu. Kıyıları çıkılması zor hale getirmek için gerekli olan kara mayını ve tel örgü de yoktu. Ama düĢmanı durdurmalıydı.

Bunu nasıl baĢarabilirdi?

DüĢmanın nereye, nerelere çıkarma yapacağını da doğru kestirmek gerekiyordu.

Bütün gece harita baĢında kalarak bu iki soruya yanıt aradı.

LĠMAN PAġA'NIN ordu komutanlığına atandığı gündüz bildirilmiĢti. Bu atama 3. Kolordu Karargâhındakilerin hiçbirini memnun etmemiĢti.

"Eyvah!"

PaĢayı yakından, uzaktan, ününden biliyorlardı: Astına söz hakkı tanımayan, danıĢmayı küçüklük sayan, kaba, itiraza gelmeyen, ırkçı bir Prusyalı.

Bu geliĢme yalnız Esat PaĢayı sevindirmiĢti:

"Koca mareĢal, Reform Kurulu BaĢkanı, Alman Ġmparatorunun en güvendiği adam. Daha ne olsun?

Ayıp etmeyin!"

Bir komutana itiraz etmek zaten Esat PaĢa'nın aklının almayacağı bir Ģeydi. Hele komutan bir mareĢal ise Esat PaĢa büsbütün itaatli olacaktı.

Kurmayları bu ürkütüyordu iĢte.

Çanakkale savunma düzeni hakkında ciddi bir bilgisi yoktu. Bu yetersiz bilgi ile savunma anlayıĢım ve düzenini değiĢtirmek isterse buna itiraz etmek gerekecekti. Çünkü Türklerin kurduğu bir düzeni ilke olarak beğenmeyip yerine yeni bir düzen kurmak Almanların değiĢmez tutumuydu. Hatta bir Alman, kendinden önceki Almanın yaptığını da değiĢtirmeden rahat edemiyordu.

Esat PaĢa mutlak itaate dayalı askerlik anlayıĢıyla itiraza izin vermezse, ne yapacaklardı?

Çanakkale anavatanın kapısıydı.

26. ALAYIN 3. Tabur Komutanı BinbaĢı Mahmut Sabri Bey taburun imamı Abdülkadir Efendiyi çağırdı.

Efendi sevilen, sayılan bir din adamıydı. Askeri kurallara titizlikle uyar, bilmediği konularda susmayı bilirdi. BinbaĢıyı saygıyla selamladı. Oturdular.

"Abdülkadir Efendi, bugün 10. Bölük askerlerine yaptığın konuĢmayı dinledim. Çok güzel bir konuĢmaydı. SavaĢta Allah'ın Türk askerini esirgeyeceğini söyledin. Ġyi ettin. Askerimiz buna inanır.

Ben de inanırım. Bu inanıĢ bize büyük bir güç, sabır ve gözüpeklik verir. Ölümden korkmayız. Ama eksik konuĢtun. Allah Türk askerini esirger ama hepsini değil. Bunu söylemedin. Haini, gafili, yalancıyı, tembeli, kaçağı, bölücüyü, suçluyu, bozguncuyu, fesatçıyı, bencili de esirger mi?"

Abdülkadir Efendi hiç düĢünmedi:

"Esirgemez elbette."

"Esirgemez ya. Bunları olsa olsa Ģeytan esirger.." GülüĢtüler.

"..Yüce Allah herhalde çalıĢkan, yurtsever, namuslu askeri, böyle askerlerden kurulu bir orduyu korur. Hiç çalıĢmadan, çabalamadan, sırf iman gücü ve dua yardımıyla savaĢ kazanılmaz. Kazanılsaydı, yüzyıldır yenile yenile baĢımız dönmezdi. ÇalıĢmak, öğrenmek, zamanın Ģartlarını dikkate almak, kafayı da, silahları da yenilemek gerek. Kısacası kazanmak için çalıĢmak ve Allah'ın yardımını, esirgemesini, korumasını hak etmek gerek. Bunu söyle."

"BaĢüstüne."

26 MART sabahı Liman PaĢa Gelibolu'ya geldi.

Kolordu Komutanı Esat PaĢa, karargâh mensupları, Müstahkem Mevki Komutanı Cevat PaĢa, karargâhı Gelibolu'da bulunan 7. Tümen Komutanı ile Gelibolu Mutasarrıfı karĢıladılar.7

Komutan için eski Fransız konsolosunun evi hazırlanmıĢ, ordu karargâhı için de büyükçe bir ev bulunmuĢtu.

Komutan karĢılayıcılara teĢekkür etti, dinlenmek istediğini söyleyerek kendisi için hazırlanmıĢ eve kapandı.

Bir süre birlikte olacaklarını ümit edenler hayal kırıklığına uğradılar. Fakat bir olay kurmayları sevindirdi: Kâzım Bey'in Ordu Kurmay BaĢkanı olarak gelmesi. Orduda 'Diyarbakırlı' diye tanınan, Enver PaĢa'nın sınıf arkadaĢı, dil bilir, Ģakacı, nazik bir subaydı. Üstün bir kurmay değildi ama Liman PaĢa gibi zor bir adamı idare edebilmesi iyi bir diplomat olduğunu gösteriyordu.

Bir yanlıĢlık olursa onun yardımıyla düzeltilebilirdi.

5. ORDU KOMUTANI Liman PaĢa, o gün, evden çıkmadan, hiçbir yetkiliyle görüĢmeden, son durumu görüp incelemeden, savunma anlayıĢının gerekçelerini öğrenmeden, Çanakkale'nin geleceğini belirleyen uzun bir rapor yazdı, akĢam üstü Ģifreletti ve Enver PaĢaya telgrafla gönderdi.8

3. Kolordu kurmaylarının korktuğu oluyordu.

Ordu Komutanı Türk komutan ve kurmaylarının bütün olasılıkları dikkate alarak hazırladıkları ve aylardır uygulayageldikleri düzeni bütünüyle altüst edecek yeni bir düzen kurmayı tasarlamıĢ, BaĢkomutanlığa bu yeni düzeni önermiĢti.

BU ÖNERĠYĠ aldığı zaman Enver PaĢa Edirne'deydi. Ġstanbul'a döndü.

Hemen yanıt vermesi gerekti. Ama araya yanıtı geciktirecek büyük bir sorun girdi: Amiral Eberhard komutasındaki Rus Karadeniz Donanması 28 Mart günü Ġstanbul Boğazı açığında göründü, yayılıp savaĢ düzeni aldı. Bu hareketi Türklerin dikkatini Ġstanbul Boğazı'na çekmek için General Hamilton istemiĢti.9

Filo sinir bozucu biçimde iki gün kımıldamadan bekledi. Yavuz Boğaz'dan çıksa kaçacaklardı. Ama Amiral Souchon bir türlü karar verip de Yavuz'u harekete geçirememiĢti.

Bu suskunluk Rus donanmasına cesaret verdi. Üçüncü gün (30 Mart) Boğaz ağzındaki tabyaları yoğun bir biçimde bombaladı.

Ġstanbulluların yürekleri ağızlarına gelmiĢti. Daha Çanakkale zaferinin tadını çıkarmadan bu kez de Ġstanbul Boğazı savaĢı mı baĢlıyordu?

O güçlü Yavuz nerdeydi?

Nihayet Yavuz ve bazı Türk savaĢ gemileri Boğaz'dan dıĢarı çıktılar. Rus filosu çekip gitmiĢti.10

Enver PaĢa rahatladı.

ġimdi Liman PaĢaya verilecek yanıta sıra gelmiĢti. Bu süre içinde Liman PaĢa düĢüncelerini BaĢkomutanın yanıtını beklemeden, uygulamaya koymuĢtu bile.

LĠMAN PAġA ilk olarak Saros'a gitmiĢ, savunma düzenini gözden geçirmiĢti.

En tehlikeli bulduğu yer orasıydı.

31 Mart ÇarĢamba günü yaverleri, Esat PaĢa ve kolordudan bir kurmay ile Eceabat'a geldi.

Gelecekleri 9. ve 19. Tümen Komutanlarına bildirilmiĢti. 9. Tümen Komutanı Albay Halil Sami Bey ve 19. Tümen Komutanı Yarbay M. Kemal komutanları iskelede karĢıladılar.

Liman PaĢanın M. Kemal'e soğuk davranması, Esat PaĢayı ĢaĢırttı ama nedenini soramadı. M. Kemal bu tavrı çok doğal bulmuĢtu. Almanlara güvensizliğini açıklamıĢ birine Liman PaĢa'nın dostça davranması beklenemezdi.

Gelenler için güzel atlar hazırlanmıĢtı.

Önce Kabatepe'ye, sonra Alçıtepe'ye gidilecekti.11 Ordu Komutanı daha kararını açıklamadığı için olası savaĢ alanlarına duyduğu bu ilgi büyük memnunluk uyandırmıĢtı. Araziyi ve savunma düzenlerini görerek ve ilgili komutanları dinleyerek bir değerlendirme yapacağı sanıldı.

Yanıldıklarını Kabatepe'de anlayacaklardı.

Kabatepe'nin güneyi ve kuzeyi çıkarma yapılması olasılığı en yüksek olan iki yerdi. Bu kesimden 27.

Alay sorumluydu. Komutanları, 27. Alay Komutanı Yarbay ġefik Bey ile Kabatepe'den sorumlu 3.

Tabur Komutanı YüzbaĢı Halis Bey karĢıladılar.

Kabatepe'nin kuzeyi de güneyi de iyi berkitilmiĢti. Savunma düzeni, düĢmanı, en zayıf olduğu anda, yani karaya çıkarken imha etmek esası üzerine kurulmuĢtu. Alayın büyük kısmı bu nedenle kıyıya ve kıyı yakınına yerleĢtirilmiĢti. Üçte biri çabuk yetiĢebileceği uygun bir uzaklıkta, yedekteydi (Kocadere köyünde). Ağır makineli tüfekler, nordanfieldler12 gizli, sağlam yuvalara, yerlere yerleĢtirilmiĢti.

Eldeki az tel örgü de iyi değerlendirilmiĢti.

Esat PaĢa burayı ilk kez görüyordu. MareĢalin yanında izinsiz düĢünce belirtmek gibi bir saygısızlık yapmamak için susuyordu ama çok beğendiği yüzünden belli oluyordu. Albay Halil Sami Bey temiz kalpli, duyarlı, onuruna çok düĢkün bir komutandı. Liman PaĢa'dan övgü geleceğini sanarak saygıyla beklemekteydi.

Liman PaĢa verilen bilgileri yarım kulak dinliyor, gözleriyle çevreyi tarıyordu. Sıkıldığı belliydi.

Sonunda patladı:

"Hayır! Bunlar bütünüyle yanlıĢ! Ordumuzun savunmak zorunda olduğu kıyıların uzunluğu 120 km.

Bu uzunlukta bir kıyı, birlikleri böyle yan yana dizerek, parmaklık düzeni kurularak savunulamaz.

Eldeki birlik sayısı buna yetmez. Ayrıca düĢman donanmasının yoğun ateĢi altında asker asla tutunamaz. Bombardımandan sonra savaĢa devam edecek cesareti de kalmaz. Daha savaĢ

baĢlamadan çok büyük kayıp veririz. Onun için bu düzen tümüyle değiĢecek. Kıyıda gözcü postaları, küçük güvenlik birlikleri bırakılacak, büyük kısım geriye alınacak, donanma ateĢinin eriĢemeyeceği kadar uzağa. Geride toplanan kuvvet, düĢman karaya çıktıktan sonra harekete geçecek. DüĢman süngü hücumuyla denize dökülecek."

Albay Halil Sami Bey çok düĢünülerek gerçekleĢtirilmiĢ olan savunma ve yerleĢim düzenini korumak istedi:

"Efendim, çok haklısınız. Bütün kıyılar elbette böyle korunamaz. Ünlü kuraldır, her yeri örtmeye kalkan hiçbir yeri örtemez. Ama her kıyı tehlikeli değil. Kimine çıkarma yapmak imkânsız, kimine çıkarma yapmanın bir yararı yok. Biz ancak, çıkarma yapılma olasılığı yüksek ve tehlikeli kesimleri böyle koruyoruz. Asker sayımız bunun için yeterli. Donanma ateĢinin eriĢemeyeceği uzaklık ancak 3-4 saatte aĢılabilecek bir uzaklık demektir. Kıyıya çıkan birlik iyice bir birlik ise, 3-4 saat içinde sağlamca yerleĢmiĢ olacaktır. Onu bir daha da oradan söküp atamayız. Süngü hücumu askerimizin erimesiyle sonuçlanır. Onun için izin verirseniz..."

Liman PaĢa fazla bile dayanmıĢtı. Albayın sözünü kesti:

"Yeter! Ġtirazı bırakıp ne dediğimi anlamaya çalıĢın. Esas kuvvet geriye gidecek, kıyılarda gözcüler, küçük birlikler kalacak. Ağır makineli tüfekler de, toplar da geriye gidecek. Bu silahların donanma ateĢi altında mahvolmalarına izin veremem. Donanma buraları çıkarma baĢlamadan önce dümdüz edecektir. Bu silahları düĢmanı denize dökmek için hücuma geçince kullanacağız."13

Halil Sami Bey yanıtlamak istediyse de Esat PaĢa 'sus!' diye iĢaret etti. Koca MareĢale ayaküstü itiraz etmek yakıĢık almazdı. Bu sorun sonra, çok gerekirse, saygı çerçevesinde ele alınırdı.

Liman PaĢa bir daha Halil Sami Bey'e bakmadı bile. Esat PaĢaya, Yarbay ġefik ve YüzbaĢı Halis Beylere ne yapılmasını istediğini arazi üzerinde göstererek açıkladı.

Sonra hiç konuĢulmadan hızla Alçı Tepeye gelindi. Türklerin neĢesi kalmamıĢtı. Uzaktan beyaz bir atlı geçti. Liman PaĢa düĢman beyaz rengi fark eder diye çok kızdı:

"Orduda hiçbir beyaz at istemiyorum!"14

Komutanları burada 25. Alay Komutanı Yarbay Ġrfan Bey karĢıladı. Halil Sami Bey dinlendirmek için Yarbay Kadri Bey'in 26. Alayını geri çekip bu kesimin sorumluluğunu 25. Alaya vermiĢti.

Alçı Tepe'deki gözetleme yerine çıkıldı. Alçı Tepe, Alçıtepe köyünden biraz geride, 217 m.

yüksekliğinde, bütün Seddülbahir bölgesine egemen, türlü diken ve çalılarla örtülü bir tepeydi.

Seddülbahir'e çıkarma yapacak kuvvetler için ilk hedef olacak, çok büyük önem kazanacaktı.

Alçı Tepe'den bütün Seddülbahir kıyıları, Boğaz'ın giriĢi, Anadolu yakası görünüyordu.

Liman PaĢa Seddülbahir kesiminin 25. Alayca tutulduğunu öğrendi. Ġrfan Bey'e emrini verdi:

"Kıyıda fazla birlik kalmayacak."

DüĢündüğü savunma düzenini bir daha açıkladı:

Asıl kuvvetler, geride, donanma ateĢinden uzakta, birarada bulunacak, çıkarma olursa topluca hücuma geçecek. Çıkarma yerleri kesin belli olunca, bütün birlikler yardıma koĢacak. DüĢman hep birlikte denize dökülecek.

"Güçlü düĢmanla ancak böyle oynak bir savunma düzeniyle baĢa çıkılabilir."15

Liman PaĢa'nın zaten Kabatepe ve Seddülbahir'i tehlikeli görmediği de anlaĢıldı. DüĢmanın öncelikle Saros'a, ikinci olarak karĢı yakadaki BeĢige'ye çıkarma yapacağını tahmin etmekteydi.

Saros'a çıkarak yarımadanın giriĢini kapatabilir, yarımadadaki Türk birliklerini boğabilirdi. En tehlikeli kesim Saros'tu.16

Eceabat'a dönüldü.

Halil Sami Bey ile M. Kemal, paĢaları yolcu eder etmez baĢ baĢa verdiler. Halil Sami Bey'in sinirleri bozulmuĢtu. Elleri titriyordu. Dokunulsa ağlayacak haldeydi:

"Liman PaĢa da, savunma düzenini korumak için tek sözcük bile etmeyen, üstelik beni susturan Esat PaĢa da, yarın düĢman buralara çıkıp yerleĢirse, onbinlerce gencimiz Ģehit olursa, hiç utanmayacaklar mı? Tarihin yüzüne nasıl bakacaklar?"17

Halil Sami Bey hayli söylenip sızlandıktan sonra, sordu:

"Ne yapmamı tavsiye edersin?"

Bu dürüst, temiz, nazik adamın duyarlılığı M. Kemal'in dikkatini çekmiĢti. Daha zor bir durumda kalınca nasıl dayanacaktı?

ġefkatle, "Ben tümenimin 9. Tümenin emrine verilmesini istemiĢtim.." dedi, "..Bir çıkarma halinde birlikte hareket etmemiz gerekecek. Çünkü 35 km.lik bir kıyı, sadece bir tümenle tutulamaz, korunamaz, savunulamaz. Önerim uygun bulunmadı, beni ordu emrinde tuttular. Ama Ģükür ki Eceabat'ta alıkoydular. Birbirimize yakınız, birlikteyiz. Gerekince yardımlaĢırız. Burası ilk savunma için en az iki tümen ister. Liman PaĢa'nın anlayıĢı yüzünden çok zor günler yaĢayacağımızı sanıyorum. Her durumda sakin olmalısın. Ġtiraz hakkını da kullan."18

Birkaç gün sonra bir ordu emri ile 19. Tümen, 9. Tümenden uzağa, Maltepe-Bigalı kesimine alınacaktı.

Böylece iki tümen birbirinden uzaklaĢmıĢ oluyordu.

Ama yardımlaĢmaları sürecekti.

ESAT PAġA Eceabat dönüĢü kurmaylarını toplamıĢ, Liman PaĢa'nın düĢüncelerini anlatmıĢ, unuttuğu yerleri birlikte gelen kurmay tamamlamıĢtı. Esat PaĢa Ordu Komutanı aleyhinde ko-nuĢmaya izin vermediği için önünde tartıĢmadılar.

PaĢa'nın yanından çıkınca Fahrettin Altay'ın odasına üĢüĢtüler. Kurmay olmayan subaylar da geldi.

Oda doldu.

Her kafadan bir ses çıkıyordu. Ayrıntılı savunma planında hepsinin emeği vardı. Hepsi o planla, 18

Mart zaferi gibi bir güne sığacak çok büyük bir zafer kazanılacağına inanmaktaydı. Çünkü düĢman karaya çıkamayacak, donanma gibi o da çekilip gidecekti. SavaĢ bir gün içinde bitecekti.

Öfkeli sesler, bağırtılar, aĢağılamalar giderek azalıp yatıĢtı.

Fahrettin Bey son ümit olarak Ordu Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'i aradı, durumu anlattı. Kâzım Bey, Komutanın durumu BaĢkomutanlığa bildirdiğini söyleyerek 'birkaç gün sabretmelerini' tavsiye etti.

Fahrettin Bey arkadaĢlarına durumu özetledi: "Liman PaĢanın yöntemi eski, sırasında yararlı, klasik bir yöntem. Ama Gelibolu'nun Ģartlarına uygun değil. Asıl kuvvetleri geride bulundurma kuralı, derinliği ve geniĢliği olan alanlarda geçerlidir. Burada derinlik yok ki. DüĢman Arıburnu'nda 8 km., Seddülbahir'de 10 km. ilerleyebilse savaĢı kazanır. Bir komutan her Ģeyden önce savaĢ alanını iyi okuyabilmeli. Coğrafyayı ordunun dostu, müttefiki yapabilmeli. AnlaĢılıyor ki Liman PaĢa'nın kurmaylığı zayıf. BaĢkomutanlığa yazmıĢ. Orası ne diyecek, onu bekleyelim."19

Birlikte olmakta teselli bulanlar istemeye istemeye dağıldılar.

GENERAL HAMILTON karargâhını Ġskenderiye'de zengin bir otelde kurmuĢtu. Bir yandan plan çalıĢmalarını yönlendiriyor, bir yandan da toplanan rengârenk birlikleri denetliyordu.

Çanakkale için yeni bir Türk ordusunun kurulduğunu, baĢına bir Alman general getirildiğini öğrenmiĢlerdi.

"Kim bu general?"

"Bilinen biri değil."

"Özelliği?"

"Bilinmeyen biri olması." GülüĢtüler.

Hamilton bu generali çok ĢaĢırtacağını düĢünerek gülmeyi sürdürdü. Çünkü çok oyuncaklı bir plan hazırlatıyordu. Alman general ilk 24 saat ne olduğunu anlamayacak, birliklerini biraraya getirip karĢı saldırıya geçiremeyecek, bu süre içinde BirleĢik Ordu lıodeflerine ulaĢmıĢ olacaktı.

Mısır'da Çanakkale için 83.000 kiĢi birikmiĢti. 75.000'i çıkarmaya katılacak, 8.000'i yedekte bekleyecekti.

75.000 kiĢinin 60.000'i savaĢçıydı.

Ġskenderiye ve Port Sait limanlarında büyüklü küçüklü birçok gemi toplanıyordu. Bunlar tıkabasa yiyecek, yem, su, silah, cephane, çadır, ilaç, zırhlı araba, motorsiklet ve dekovil malzemesiyle doldurulmaktaydı.

Yalnız askerleri taĢımak için 84 gemi ayrılmıĢtı.

Ġngiliz hazinesi Çanakkale için artık olukla para akıtmaya baĢlamıĢtı.

5. ORDU da son biçimini almaktaydı. BaĢkomutan sözünü tutmuĢ, 5. Ordu emrine iki yeni tümen vermiĢti: 3. ve 5. Tümenler.

Liman PaĢa 3. Tümeni Çanakkale kesimine verecek, 5. Tümeni Saros'a yerleĢtirecekti. Bütün birlikleri, kendince düĢmanın çıkarma yapma olasılığı olan yerlere göre dört grupta topladı: 1. Grup: 5. ve 7. Tümenler, Saros ve Bolayır kesiminde.

2. Grup: 3. ve 11. Tümenler, Çanakkale yakasında.

3. Grup: 9. Tümen Gelibolu güneyinde (Arıburnu-Kabatepe ile Seddülbahir) 4. Grup: 19. Tümen, Maltepe-Bigalı arasında, her yana gönderilmek üzere ordu emrinde yedek.

3. Grupta yalnız 9. Tümen vardı. Geçit'teki tabyaları örten bu en duyarlı bölgenin korunmasına yalnız bu tümen ayırmıĢtı. Asıl büyük çıkarma da buraya yapılacaktı. Liman PaĢa'nın savunma planına göre bu bölgenin 35 km. uzunluğundaki kıyılarını 9. Tümen üç taburla tutacaktı.

Liman PaĢa Saros'a ve Çanakkale kesimine daha önem veriyordu.

Gruplar arasında iki günlük yürüyüĢ mesafesi vardı. Gerektiğinde yardıma nasıl yetiĢeceklerdi?193

Yeni tümenlerle ordunun gücü 84.000 kiĢiye ulaĢmıĢtı. Bunun 65.000'i savaĢçıydı. Çıkarma yapacak kuvvetten 5.000 kiĢi fazlaydı.

Ordu Komutanının bu 65.000 savaĢçıyı doğru zamanda, doğru yerde kullanması gerekiyordu.

Kullanmazsa bu sayının bir anlamı olmayacaktı.

4 NĠSANDA Enver PaĢa'nın yanıtı geldi. Enver PaĢa diyordu ki:

"DüĢmanın en çok Seddülbahir yarımadasının köĢesiyle (ucuyla) Kumkale'ye çıkarma yapmasını olası görüyorum. DüĢman bu köĢelere yerleĢip tahkim ettikten sonra, gemi ateĢleri desteğindeki düĢmanı oralardan çıkarmak çok güçtür. Bundan ötürü köĢelerde bulunan kuvvetlerin çabucak takviye edilerek düĢmanın yerleĢmesine engel olmak düĢüncesini uygun bulurum.(..) Her bölgede olduğu gibi Anadolu yakasında da çıkarma sırasında düĢmana taarruz edilmesi düĢüncesindeyim."

Enver PaĢa düĢmanın çıkarma yapacağı yerleri oldukça doğru tahmin etmekte, eski savunma anlayıĢ

ve düzenini tercih ettiğini açıklayarak Liman PaĢayı uyarmaktaydı.

Yanıtını Ģu nazik tümceyle bitirmiĢti:

"Bunlar benim düĢüncelerimden ibaret olup ordunun alacağı düzen elbette sizin yetkiniz içindedir."20

Liman PaĢa Enver PaĢa'nın tahmin ve uyarısını dikkate almadı, nezaket tümcesini önemsedi.

Yeni anlayıĢ ve düzenle ilgili uygulamayı hızlandırdı. Geziyor, uygulamaları Ģiddetle izleyip denetliyordu.21

Yeni düzenin aksaksız iĢleyebilmesi için pek çok hazırlıklık yapılması gerekti. Ama bunların çoğu yapılmayacak, geniĢ ve güvenli bir haberleĢme ağı bile kurulmayacaktı.

Yöntemin iĢlemesi için çıkarma yapılan yere yakın bütün kuvvetlerin hızla yetiĢmesi zorunluydu.

Tarih, Liman PaĢa'nın, kendi yönteminin bu zorunlu ilkesini çalıĢtırmadığına tanık olacaktı.

ALBAY HALĠL SAMĠ Bey tümenini yeni anlayıĢa göre yerleĢtirdi.

Kabatepe'de bir tabur (1.000 kiĢi), Seddülbahir'de bir tabur, ikisinin arasındaki kıyıda da bir tabur bıraktı. Alayları, ağır makineli tüfek birimlerini, bataryaları üzülerek gerilere çekti. Binlerce kiĢi kıyıdan uzakta, Eceabat yakınındaki yeni ordugâhlara taĢındı.

Açık, gizli mevziler ile siperlerin çoğu boĢalmıĢ, ortalık ıssız-l iĢmiĢ, makineli tüfek yuvaları körelmiĢti. Uzun kıyılarda birbirin-dtn uzakta gözcü postaları ve küçük güvenlik birlikleri kalmıĢtı.

TaĢınma ve yerleĢme iĢi bitince Halil Sami Bey 3. Kolordu I <mintanlığına, Ordu Komutanlığına sunulmak üzere, itiraz ve düĢüncelerini ağırbaĢlı bir yazıyla bildirdi.

Eski anlayıĢın gerekçelerini uzun uzun anlatmadı. Çünkü o .ınlayıĢa dayalı planı hazırlayan zaten Kolorduydu. Yeni anlayıĢın ve yöntemin sakıncalarını kesin bir dille belirtti.

Kolorduya yolladı.22

BAġHEKĠM Nuri Bey habersizce gelmiĢ, evdekiler telaĢtan Birbirlerine girmiĢlerdi. BaĢhekim ĢaĢkınlıklarına tatlı tatlı güldü:

"A hanımlar, bir gün uğrarım dememiĢ miydim? Uğradım iĢte. I laydi kendinize gelin de beni Orhan'ın yanına götürün!"

Anne götürdü.

BaĢhekim Orhan'ı sıkı bir muayeneden geçirdi. Aletlerini çantasına kaldırırken, "Bu hanımlar sana bizden daha iyi bakmıĢlar.." dedi, "..Seni çok iyi buldum."

Anneye döndü:

"Bahçe var mı?"

"Evet, arkamız bahçe."

"Güzel. Bahar geliyor. Hava iyice ısınınca bahçeye çıkarın, temiz hava alsın, yürütün. Ġyi yesin. Birkaç kilo almıĢ. Birkaç kilo daha alırsa bu da Seyit OnbaĢı gibi 275 kilo kaldırabilir."

ġakasına kendi güldü. Kahvesini içip gitti.

Anneler Ģükür namazına durdular. Dilber ağabeyinin odasına saldırdı:

"BaĢhekim Bey çıkarken sana iyi baktığımız için üçümüzü de kutladı. Bana ayrıca oğlum olsaydı, seni gelin alırdım' dedi. Sen iyileĢiyorsun, Çanakkale'de zafer kazandık, bahar geliyor ve kısmetim açıldı!

Kaç olağanüstülük birarada!"

Tepkisini görmek için de Orhan'a göz attı.

Bu laubaliliğe kızmıĢ mıydı? Yoksa hoĢgörmüĢ, gülüyor muydu? Baktı, bir Ģey anlamadı. Ağabeyi bir tuhaf olmuĢtu. Donup kalmıĢ mıydı ne!

Üçüncü Bölüm / Hazırlık 112

Orhan'ın kanı akmaz olmuĢtu. Çünkü bir gün Dilber'i isteyeceklerini Ģimdiye kadar hiç düĢünmemiĢti. Söz kesilmesine, niĢanlanmasına, gelin olmasına, evden gitmesine, bir baĢkasının olmasına nasıl katlanabilirdi? Ailenin ve Dilber'in beğeneceği biri çıkarsa, ne yapardı?

Bütün bunları yaĢamadan önce iyileĢmek, çabuk iyileĢmek zorundaydı.

"Allahım, çok olduğumu biliyorum, affedersin. Ama bana yine yardım etmen Ģart! Bir an önce iyi et beni! Lütfen!"

FAHRETTĠN ALTAY Esat PaĢa'nın odasına girdi. Kapıyı kapadı. Kurmaylar, karargâh subayları iĢleri durdurup sessizlik içinde beklemeye baĢladılar.

Kurmay BaĢkanı, Komutanla Halil Sami Bey'in itiraz yazısını görüĢecekti.

Yarım saat sonra çıktı. Yüzü ter içindeydi. BaĢı önünde sert sert odasına yürüdü. Önce Bnb. Ohrili Kemal Bey cesaret etti yanına girmeye, bir dakika sonra kapıya çıktı, 'gelin' diye iĢaret etti. Odaya doluĢtular.

Fahrettin Bey çok üzgündü.

"Komutan, Halil Sami Bey'e hak veriyor. Yeni yöntemin acı sonuçları olabileceğini kabul ediyor. Ama

'MareĢale itiraz edemem, edilmesine aracı da olamam, beni anlayın' dedi. Sözün özü, Liman PaĢa'nın yetersizliği, Esat PaĢanın terbiyesi yüzünden canımız yanacak. Durum bu. Demek ki yalnız düĢmanı değil, Liman PaĢa'nın yöntemini de yenmemiz gerekiyor. Önümüz düĢman, ardımız gaflet. Çok sıkı durmak zorundayız."23

ÇANAKKALE'YE gidecek olan 3. Tümen Selimiye kıĢlasından karargâh kadrosu, süvari bölüğü, sancakları, alayları, bağlı birlikleri, topçu bataryaları ve ağırlık kolları ile çıktı.

12.000 kiĢilik, iyi yetiĢmiĢ, oldukça iyi donatılmıĢ bir tümendi. Halkın hoĢuna gidecek gösteriĢli bir düzen içinde HaydarpaĢa'ya doğru yürüyüĢe geçti.

Asker dinç, Ģevkli, bakımlı ve istekliydi. Ceketlerin ikinci düğmelerine kırmızı iple bağlı meĢin parçaları vardı. Bu meĢinlerin üzerinde askerin künyesi ve Ģehit olursa bilgi verilecek adres yazılıydı.

NeĢe içinde marĢ söyleyerek ilerlediler:

Annem beni yetiĢtirdi

Bu ellere yolladı

Al sancağı teslim etti

Allaha ısmarladı

Halk askerleri alkıĢlıyor, bazıları dua okuyup askerlerin üzerine üflüyor, bazıları arkalarından su döküyordu. Tümen, beĢ nakliye gemisine yerleĢerek Çanakkale'ye hareket edecekti.

Komutanları Albay Nicolai ĢiĢmanca, kısa boylu, kırmızı yüzlü bir Almandı.

Teğmen Faruk bu tümendeki bir arkadaĢını uğurlamak için okuldan erken çıkmıĢ, HaydarpaĢa'ya gelmiĢti. Gördüğü bir kalabalık yüreğini hoplattı.

Yüzden fazla hanım, rıhtımda, yüzleri açık, baĢörtülerini enselerinde toplayıp uçlarını aĢağı salmıĢ, büyükçe armağan torba-larıyla duruyorlardı. Tümeni uğurlamaya gelmiĢlerdi. 3. Tümen Ġstanbul'dan Çanakkale'ye yollanan ilk tümendi.

Faruk bu bilinçli, yurtsever, cesur hanımların önünden bir sancağı selamlar gibi büyük bir saygıyla selam vererek geçti. Hanımlar da baĢlarını zarifçe eğerek bu yürekten selama karĢılık verdiler.

Yüzyılların imbiğinden geçmiĢ taklit edilemez Ġstanbul zarifliğiydi bu. Bu zariflik kenar mahalle basitliğine, kadın bağnazlığına ve görgüsüzlüğe karĢı varlığını titizlikle koruyordu. Bu çizgiye 400

yılda ulaĢmıĢtı.

Torbaların içinde sigara, tütün, sigara kâğıdı, ağızlık, çakmak, mektup kâğıdı, zarf, kalem, iğne-iplik, misvak24 gibi günlük hayata iliĢkin küçük Ģeyler vardı. Hanımlar sırayla her takımın baĢındaki subaya takıma dağıtılmak üzere armağan torbasını veriyor ve Mehmetçikleri güzel sözlerle uğurluyorlardı. Yüzleri açık olduğu için hanımlara tepki gösteren bazı yobaz kadın ve erkekleri subaylar sertçe uzaklaĢtırdılar.

ArkadaĢı ayrılırken Faruk'a takıldı:

"Ġstanbul'da kalmakta haklısın! Bu güzelliklere birileri göz kulak olmalı. Sana hayırlı nöbetler dilerim."

Bu Ģaka düĢündükçe Faruk'un içine oturacaktı. Ertesi sabah Çanakkale'deki birliklerden birine atanması için dilekçe verdi. Okul Komutanı, "Okul da siper kadar kutsaldır" dedi ama Faruk'u caydıramadı.

LĠMAN PAġA, Ġstanbul'dan gelecek 3. Tümen ile 11. Tümeni, Çanakkale kesiminde bir kolordu olarak birleĢtirmeyi kararlaĢtırdı. Adı 15. Kolordu olacaktı.

Bu kolorduya komutan olarak çok güvendiği Alman Weber PaĢa'nın atanmasını sağladı. Weber PaĢa bir birlik yönetmiĢ, savaĢ görmüĢ bir asker değildi, sadece iyi bir is-tihkâmcıydı. Boğaz'ı yetkisi olmadığı halde ticaret gemilerine kapatarak Osmanlı Dev-leti'ni zora sokan bir gayretkeĢ olarak ta-nınmaktaydı.

Liman PaĢa'nın bu konuda bir baĢka seçimi daha vardı ki duyan Türklerin tüylerini diken diken etmiĢti: Bu yeni kolordunun Kurmay BaĢkanlığı için Genelkurmaydaki adı 'Kalınkafa' olan Türk düĢmanı Yar bay von Thauvenay'ı uygun görmüĢtü.

Weber PaĢa

Kolordunun topçu ve istihkâm komutanlıkları da Almanlara verildi.

SAVAġ GEMĠLERĠ bütün gün Gelibolu ve Çanakkale kıyılarını gözetliyorlardı. Amiral de Robeck Türklerin karaya çıkıĢı zorlaĢtıracak bir Ģey yapmalarına fırsat verilmemesini emretmiĢti.

Gemiler karada bir hareket görürlerse, hatta tek araba geçse hemen ateĢ ediyorlardı.

Bu mermi bolluğu Türklerin ağzının suyunu akıtmaktaydı.

Uçaklar da bir birlik görünce dalıp ateĢ etmeye, bomba ve çivi atmaya baĢlamıĢlardı.25

Birlikler yeni yol yapma, siper açma, sığınak hazırlama, tel örgü çekme gibi iĢleri, geceleri gizlice yapmaya baĢladılar.

Eskiden beri eğitim, tatbikat, savaĢ oyunu ve yürüyüĢ yapılmaktaydı. Ama bunlar Liman PaĢa'nın özel meraklarına giriyordu, lamları daha da artırdı.

Eğitim çalıĢmaları da donanma ateĢinden korunmak için ge-<eye alındı.

GENERAL HAMILTON 8 Nisan günü, dikkati çekmesin diye sönük bir Ģilep süsü verilmiĢ Arcadian adlı lüks yatla Ġskenderiye'den ayrıldı. Bu güzel gemi komutanlık gemisi olarak kullanılacaktı. Ġçinde cephe gazetesinin basılacağı baskı makinesi bile vardı.

ÇıkıĢ planı ana hatları ile hazırdı.

Donanma yetkilileri ile ortak bir çalıĢma yapılarak plan kesinleĢtirilecekti.

10 Nisanda Queen Elizabeth'te geniĢ bir toplantı yapıldı. Gelibolu yarımadası hakkında denizcilerin ve havacıların edindikleri son bilgiler dinlenildi. En ciddi konunun su sorunu olduğu anlaĢılıyordu.

Yarımadanın su durumu öğrenilememiĢti. Buna göre gerekli önlemlerin alınması kararlaĢtırıldı.

Sonra Hamilton planını açıkladı. Plan saygıyla dinlenildi, her açıdan tartıĢıldı, baĢarı olasılığının çok yüksek olduğu kabul edildi.

Amaç Kilitbahir'deki tabyaları susturmak ve donanmaya Ġstanbul yolunu açmaktı.

Kilitbahir'e varmak için birkaç yol bulunuyordu:

Saros, iyi berkitilmiĢti. Üstelik çıkan birlik Trakya'daki Türk ordusuyla bu kesimdeki iki tümenin arasında ezilip kalırdı. Kaba-tepe'nin güneyi de uygun değildi. Kilitbahir'e en yakın yol olduğu için Türklerin bu yolu çok sıkı koruduklarını düĢünmek akıllıca olurdu. BeĢiğe ise Kilitbahir'e ve karĢısındaki tabyalara çok uzaktı.

Hamilton ve kurmay kurulu, asıl çıkıĢ yeri olarak Seddülbahir'i seçmiĢlerdi. 45.000 kiĢi ayrılmıĢtı buraya. Bu kesimde aynı anda 5 yere birden çıkılacaktı. Ġlk hedef 10 km. ötedeki Alçı Tepe, ikinci hedef Kilitbahir platosuydu.26

7

Ġkinci çıkıĢ yeri Kabatepe'nin kuzeyi ile Arıburnu arası idi. Kuraya da 30.000 kiĢilik Anzak Kolordusu ayrılmıĢtı. Anzak'ın ilk hedefi Kocaçimen Tepesi-Kabatepe hattı, ikinci hedef yine Kili tbahir platosuydu.27

Ġki kuvvet Kilitbahir platosunda buluĢtukları zaman savaĢ sona ermiĢ sayılabilirdi.

3 gün içinde buluĢacakları hesaplanıyordu.

Topluca Ģu kanıya varıldı: Türkler geri çekilmek için vakit ve fırsat bile bulamayacaklardı.

General Hamilton Alman komutanı ĢaĢırtacak iki gösteri ile bir oyalama çıkarması daha düĢünüyordu. Böylece iki uçtaki birliklerin yerlerinde kalması sağlanacak, asıl çıkarma yerlerine yardıma gelmeleri önlenmiĢ olacaktı.

Çıkarma için kaç savaĢ ve taĢıma gemisi, filika ve motor gerekti? HaberleĢme nasıl sağlanacaktı?

Sağlıkçılar karaya ne zaman çıkarılmalıydı?

Türkler direnir miydi, yoksa direnmeden geri çekilmeye mi baĢlarlardı?

Bunları konuĢmaya baĢladılar.

27. ALAYIN 1. Taburunun bölükleri takım takım çalıĢıyorlardı. Bölük komutanlarından YüzbaĢı Cemil, eğitim sona erince bölüğünü topladı. Takımlar komutanları ve çavuĢlarıyla dizilip durdular.

Askere birkaç sözcükle 18 Martı anlattı, "Topçular Ġngilizin yenilmez donanmasını yendi.." dedi,

"..Ġngiliz yine geliyor. Bizden güçlü, adamı çok, silahı bol, mermisi sayısız. Çıkarma yapmadan önce kıyıları yerle bir edecek. TaĢ üstünde taĢ koymayacak. Kulaklarımız sağır olacak. Soruyorum, ne yapalım? Kaçalım mı?"

Ġki yüz elli kiĢi tek ağız gibi bağırdı:

"Hayııır!"

"Topçular gibi ölümüne dövüĢelim mi?"

"Eveeet!"

"Biz de yenelim mi?"

Top gibi gürlediler:

"Eveeet!"

"Yenecek miyiz?"

"Eveeeeeet!"

Yineledi:

"Yenecek miyiz?"

"Eveeeeeeeeeeeet!"

YüzbaĢı yaklaĢtı:

"Yenelim ya. DüĢmanın arkasında donanma varmıĢ. Olsun! Bizim arkamız daha güçlü. Çünkü bizim arkamızda hepimiz için dua eden milyonlarca ana var."

Ana' der demez, kendi de heyecanladı, gözleri sulandı. Askere ağladığını göstermemek için bir Ģeyler geveleyip kaçtı.

Böyle konuĢan yalnız YüzbaĢı Cemil değildi. Bütün subaylar ortak akla uyarak askerden düĢmanın güçlü olduğunu saklamıyor, anlatıyor, sonra da soruyorlardı:

"Siperimiz yerle bir olsa, aç kalsak, tüfeğimiz kırılsa, mermimiz bitse, diĢimizle tırnağımızla dövüĢecek miyiz?"

Asker and içer gibi bağırıyordu:

"Evet, dövüĢeceğiz!"

"DüĢmanı evelallah yenecek miyiz?"

"Eveeet, yeneceğiiiiz!"

Tabur Komutanı Ġbrahim Bey (Çetiner) bütün gün bu çalıĢmaları izliyordu. Alay Komutanına durumu tek sözcükle özetledi:

"Diriliyoruz!"

ZENGĠNLĠĞĠ, yenilmezliği efsane gibi yayılmıĢ, kendini 'dünyanın efendisi' olarak gören Ġngilizlere karĢı topçuların kazandığı zafer Anadolu'da da duyulmuĢ, halkı çok heyecanlandırmıĢtı.

Keloğlanın devi yenmesi gibi harika bir olaydı bu.

Halk askerlik Ģubelerine, kıĢlalara Çanakkale askerine yolla-sınlar diye torba torba kuru yemiĢ

yığmaya baĢladı.

Sultan Nine de Kastamonu Askerlik ġubesine geldi. Komutanı görmek için diretti. Yoksul, yaĢlı bir kadındı. Ama pek vakarlı bir hali vardı. Saygı gösterip odaya aldılar.

YaĢlı kadın asker selamı vererek masaya yaklaĢtı, "Askerimiz büyük zafer kazanmıĢ.." dedi,

"..Mübarek olsun. Kocam büyük Rus seferine, oğlum Yemen'e gittiydi. Dönünce giyerler diye onlara çoraplar orduydum. Dönmediler."

Torbasından bir küçük, temiz bohça çıkardı. Masaya koyup özenle açtı. Ġçinde iĢlemeli dört çift yün çorap vardı:

"Hey kumandan! Bir canım, bir odam, bir de gözüm gibi sakladığım bunlarım var. Bunları sana getirdim. Gazi evlatlarıma yolla. Birkaçının ayağını sıcak tutsa benim Ģehitlerimin ruhu Ģad olur."

Asker selamı verdi, çıktı.

Komutan ağlama yeteneğinin kalmadığını sanırdı. Yanıldığını anladı.273

ÇIKARMAYA katılacak birlikler Mondros'a gelmeye baĢlamıĢlardı. Liman doldu. Sığmayanlar yakın adalara yollandı.

Birlikler gemilerden sarkıtılan ağların yardımıyla filikalara inme talimleri yapmaya baĢladılar. Ġnmek kolay değildi. Her askerin üzerinde 40 kilo ağırlık olacaktı.

Ġlk çıkacak birliklerin komutanlarına çıkarma yapacakları kıyılar gösterildi. Bir-iki kurmay uçakla yarımada üzerinde uçurula-rak araziyi iyice tanımaları istendi.

Malta tersanesinde yapılan yüzer iskeleler yetiĢmiĢ, binlerce at ve katır sağlanmıĢtı.

River Clyde adlı eski bir kömür gemisi yolcu gemisine dönüĢtürülüyor, geminin iki yanında çıkıĢ

yerleri açılıyordu. Gemi Ertuğrul Koyuna baĢtan kara edecek ve gemideki 2.000 asker bu en önemli çıkıĢ yerine baskın verecekti.

Alman komutanı ĢaĢırtmak için Saros ve BeĢige'de yapılacak iki büyük gösterinin senaryoları hazırlanmıĢtı.

Kumkale'ye de bir Fransız alayı çıkarılması kararlaĢtırıldı. Alay oradaki tümenin yerinde kalmasını ve Ġntepe bataryalarının Seddülbahir'e çıkacak birliğe ateĢ açmalarını engelleyecekti.

Bu geniĢ hazırlıklar ister istemez duyulmuĢtu. Ama General Hamilton, uygulanacak plan sayesinde düĢmana taktik bir baskın vereceklerine güveniyordu. Her yerde savunuculardan daha güçlü, daha kalabalık olacaklardı.

Plan çok ayrıntılı ve karmaĢıktı:

Gemiler çeĢitli yerlerden hareket edecek, gruplara ayrılacak, her grup belirlenmiĢ saatte, belirlenen yerde toplanacak, sonra karaya çıkıĢ saatine göre ayarlanmıĢ bir programa göre hedefe doğru derlenecekti.

Bütün olasılıklar hesaplandığı için bir aksaklık olacağı düĢünülmüyordu. ÇıkıĢ için hangi tarih seçilirse seçilsin hareketin 36 saat önce baĢlatılması gerekmekteydi.

General Hamilton ve Amiral de Robeck harekete geçme kararını vermek için havanın açılmasını bekliyorlardı.

HAVA KAPALIYDI. Ġnce, sinir bozucu bir yağmur baĢlamıĢtı.

M. Kemal artık tüfeklerden ümidini kesmiĢti. Bir milyon askeri giydirmek, yedirmek ve eline silah vermek kolay iĢ miydi? Acele seferberlik, hazırlıksız savaĢa girme, Doğudaki ağır yenilgi, salgın hastalık, devleti çabuk yormuĢtu.

Emir Subayı Kâzım kapıyı tıklatıp girdi:

"Kolordu Kurmay BaĢkanı telefonda." M. Kemal telefonu isteksizce açtı: "Evet BaĢkan?"

Fahrettin Altay'ın sesi neĢe saçıyordu:

"Komutan, sonunda iyi bir haberim var. Sizin tümenin sakat tüfeklerini mauser (mavzer) tüfekleriyle değiĢtirebileceğiz. DeğiĢimi ne zaman yapalım?"

M. Kemal ayağa fırladı:

"Hemen bugün."

"Bugün mü?"

"Evet, hemen bugün! Lütfen!" Fahrettin Bey güldü:

"Peki komutan. Haklısın. Tüfeklerle birlikte yeteri kadar da fiĢek yolluyorum. Bu gece AkbaĢ

limanında olur." "TeĢekkür ederim."

Tümene alarm verildi. Eski tüfekler toplanıp arabalarla AkbaĢ limanına indirilecek, gönüllü bir birlik AkbaĢ limanında eskileri teslim edip yeni tüfekleri ve fiĢekleri teslim alacaktı.

M. Kemal de birlikle birlikte AkbaĢa indi.

Yağmur sürüyordu.

Birlik tedbirli gelmiĢti. Hemen büyük tenteler kurdular. Herkes tentelerin altına sığındı.

Zaman tırtıl hızıyla ilerliyor, yağmur azalıp çoğalıyordu. Gece yarısına doğru bir motorun patpatları duyuldu. Gittikçe yaklaĢtı. KarĢılıklı fenerler sallandı.

Gelen beklenen motordu.

Motor AkbaĢ Koyu'na girdi, kıyıya yaklaĢıp demir attı. Hâlâ bir iskele yapılamamıĢtı. Kolordu karargâhından Üsteğmen Naz-mi (Kurar) bir motorun çektiği iki mavnaya yerleĢtirilmiĢ 12.000 tüfek ve sandık sandık fiĢek getirmiĢti.

Motordan çırpıntılı denize atladı, su dizlerine geliyordu. Yürüyüp karaya çıktı.

Hızır gibi karĢılandı.

Tüfekler çuvallara, çadır bezlerine, muĢambalara sarılı ya da sandıklar içindeydi. Genç subaylar, astsubaylar ve gönüllü askerler, denize girdiler, yağmurun ve mum fenerlerinin ıĢıkları altında, Üçüncü Bölüm / Hazırlık 118

tüfekleri hasta bir bebek taĢır gibi özenle elden ele karaya taĢıdılar. Tümenin tüfekçi ustası Süleyman Efendi ilk dengi açıp bir tüfek aldı, ıĢığa tuttu. Hiç kullanılmamıĢ bir mauserdi bu. Tüfeği saygı ve sevinçle öptü.

FiĢek sandıkları karaya, eski tüfekler de mavnalara taĢındı. ĠĢ bittiği zaman gün doğmuĢ, yükselmiĢ, saat 10.00 olmuĢtu. M. Kemal Üsteğmene sarıldı:

"Çocuk, büyük hizmet gördün. Sağ ol."

Motor iki mavnayı yine peĢine takıp Gelibolu'ya yollandı.28

BU SAATTE hayli uzakta denize dalarak Boğaza girmiĢ olan E-15 No.lu bir Ġngiliz denizaltısı 20

metre derinlikte, usul usul ilerliyordu.

Amiral de Robeck E-15'in komutanı YüzbaĢı Brodie'nin Bo-ğaz'ı geçme isteğini olumlu karĢılamıĢtı.

Saldırıdan birkaç gün önce Marmara'ya geçen bir denizaltı Ġstanbul'da panik yaratırdı.

Denizaltı Boğaz'ın dip akıntısına kapılıp savrulmamak için çok yavaĢ yok alıyordu. Havada bir Ġngiliz uçağı da geniĢ daireler çevirerek denizaltıya gözkulak oluyordu. Boğaz'ı geçtiğini anlayınca geriye dönüp müjdeyi yetiĢtirecekti. Bugün pilot yerinde gözlemci Brodie vardı. Denizaltı kaptanının ikiz kardeĢiydi.29

Denizaltı Kepez burnu yakınına gelmiĢti. Mayın hatlarının altından geçecekti.

Burada anlaĢılamayan bir Ģey oldu. Denizaltı su üstüne çıkmak zorunda kaldı. Bütün bataryaların gözcüleri denizin her metrekaresini gözlüyorlardı. Daha denizaltının periskopu görünür görünmez bataryalar topbaĢı yaptılar.

Önce ağır ağır periskop yükseldi, sonra denizaltının kulesi, en son uzun kara gövdesi belirdi. Yakın bataryalar ateĢe baĢladılar. Belki de Dardanos'tan atılan iki mermi denizaltının kulesini yaraladı.

Uçak alçaldı, canı yanan bir kuĢ gibi, denizaltının çevresinde dört dönmeye baĢladı.

Gemi denetimden çıkmıĢ, kıyıya doğru sürükleniyordu. Bataryalar ateĢi kestiler. Yaralı gemi karaya oturdu. Kaptan Brodie ve altı tayfası ölmüĢtü. Ötekiler denize atlamıĢlardı. Bir torpidobot hepsini denizden topladı.

Uçak acı haberi vermek için geri döndü.

Meraklı askerler denizaltının nasıl bir Ģey olduğunu anlamak için içine doluĢtular.

Denizciler suyun soğukluğundan ya da korkudan titriyorlardı. Çanakkale hastanesine götürüldüler.

18 Martta yaralanmıĢ Türk yaralılar vardı burda. Ġngiliz denizaltıcıları misafir gibi karĢıladılar, teselli

etmeye çalıĢtılar, ikrama boğdular.30 Türklerin esirleri öldürdüğünü sanan Ġngilizler bu dostça tavır karĢısında afalladılar.

Müstahkem Mevki Komutanlığı bir Ġngiliz denizaltısının ele geçirildiğini ilan etti. Denizaltının sağlam ele geçmiĢ olması BirleĢik Donanma'da büyük üzüntü yarattı. Almanlar bir Ġngiliz denizaltısının bütün özelliklerini öğreneceklerdi.

Buna izin verilemezdi.

Denizaltıyı batırmak için gece yarısına kadar birçok giriĢimde bulundular, sonunda bir küçük torpidobot ölümü göze alıp kıyıya sokuldu. Almanların eline geçmesin diye denizaltıyı torpille batırmayı baĢardı.

Bu gözü karalık Türk denizciler arasında saygı uyandırdı. Yiğidin değerini yiğit bilirdi.

SUBAYLAR sık sık biraraya geliyor, konuĢup tartıĢıyorlardı. DüĢmanın Gelibolu ya da Çanakkale kıyılarına çıkarma yapacağı belliydi. Denizden karaya çıkarma yapma, bilinen bir savaĢ biçimiydi.

Ama bu seferki farklıydı. Karaya on binlerce asker çıkarılacaktı. Böyle bir savaĢı ilk kez yaĢayacak, özellikle ilk aĢamaları bakımından acemisi oldukları bir savaĢa gireceklerdi.

Bu yüzden düĢünüyor, konuĢuyor, tartıĢıyor, birbirlerini uyarmaya, eğitmeye, aydınlatmaya çalıĢıyorlardı.

26. Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey bu konuĢmaları duymuĢtu. AkĢam tabur ve bölük komutanlarını topladı, çay demlet-miĢti, hizmeteri çay ve sigara dağıttı.

"Komutanlar.." dedi, "..Haklısınız, daha önce böyle bir savaĢ yaĢamadık. Kimse yaĢamadı. Acemi olduğumuz için belki baĢta bazı yanlıĢlıklar yapacağız. Ama unutmayın, düĢman da bu konuda en az bizim kadar acemi. Onlar da birçok yanlıĢlık yapacak, boĢ bulunacak, gecikecek, acele edecek.

Öyleyse dert etmeyin, eĢit durumdayız. Biz bu savaĢın inceliklerini onlardan önce öğrenir, öne geçeriz. Neden? Çünkü çabuk öğrenmek zorundayız. Öğrenemezsek bir savaĢ değil, bir vatan kaybederiz."303

GÜLNĠHAL adlı küçük yolcu gemisiyle Üsküdar, 60, 61, 63 ve 70 No.lu Boğaziçi vapurları hastane gemisi yapılmıĢ, her birinin görünecek yerlerine Kızılay iĢareti konulmuĢtu.

Boğaziçi'nin süsü ve neĢesi olan bu güzel gemiler Ģimdi kanlı savaĢı temsil ediyorlardı.

Hastaneler de iĢaretlendi.

1906 Cenevre SözleĢmesi ve 1907 La Haye AnlaĢması gereğince sağlık kuruluĢ ve araçlarının savaĢ

dıĢı sayılması, her türlü saldırıdan esirgenmesi gerekiyordu. Bir yanlıĢlık olmaması için Uluslararası Kızılhaç Birliğine gemiler ve hastaneler hakkında bilgi verildi.

Ġlk Türk hemĢirelerinden

Safiye Hüseyin Elbi

Ġlk Türk hemĢiresi Safiye Hanım da Gülnihal'de görev aldı.

19. TÜMENDE bayram havası esiyordu. Tüfekler temizlenmiĢ, bakımları yapılmıĢ, arızalı olanlar onarılmıĢtı. Tatbikata çıktılar.

Maltepe'den batıya doğru yürüdüler. Yağmur yeni dinmiĢti. Hava toprak kokuyordu. Çevre fundalıktı. Birçok dere araziyi kesiyor, bahar suları gürleyerek akıyordu.

Yüksek sırtlardan hem Boğaz, hem Ege görünmekteydi. FıĢkıran kır çiçekleri yeri yörük halısına çevirmiĢti.

Soluk kesen güzellik içinde, alaylar ve taburlar dağılıp yayıldılar. Erler alıĢana kadar tüfeklerini deneyeceklerdi. Keskin niĢancılar birer sandık fiĢek verilerek, serbest bırakıldı.313

M. Kemal Ġzzetin Bey'le Tümen BaĢhekimine çevre hakkında bilgi veriyordu:

"Ben Akdeniz Kolordusundayken buraları dolaĢmıĢtım. Ġlerde Ģu sağdaki tepe Kocaçimen tepesidir.

Yalnız Kocadağ'ın değil, güney Gelibolu'nun doruk noktasıdır. Onun solundaki biraz daha alçak yükselti Conkbayırı. Bu ikisinden hem Saros körfezi ile Anafartalar ovası, hem Ege denizi, hem de Boğaz görünür. Ġnsanın güzellikten baĢı döner. Buradan bir yol vardı oraya ama her yan fundalarla dolmuĢ, yol kaybolmuĢ. Yazık. Yoksa giderdik. Görmenizi çok isterdim."31b Birkaç gün sonra buradan koĢar adım Kocadağ'a gidecekler ama bu kez gözleri hiçbir güzelliği görmeyecekti.

SAVAġ MUHABĠRĠ E. Ashmead Barlette son yazısında en acımasızından emperyalist bir savaĢa dini bir renk vermeye çalıĢmıĢtı:

"Son Haçlı seferinden beri ilk defadır ki Batı, Doğuya yönelmiĢ bulunuyor. Hıristiyanlık âlemi, Fatih Sultan Mehmet'in 29 Mayıs 1453 uğursuz tarihinde Bizans Ġmparatorluğuna indirmiĢ olduğu Ģiddetli darbenin öcünü almak için toptan harekete geçmiĢ bulunuyor.

Birkaç gün içinde kanlı savaĢlarla karĢılaĢacağız. Sonunda ya Ayasofia Hıristiyan âleminin eline geçecek ya da Hilal, Ġstanbul'a girdiği günden daha fazla Ģan ve Ģerefe kavuĢacaktır." 31c E. Ashmead Barlette

YENĠ HAÇLI Ordusu bu kez havadan geldi.

Eceabat'taki küçük hastanede operatör olarak çalıĢan YüzbaĢı Dr. Ömer Vasfi Bey 'annem beni yetiĢtirdi' marĢını duymuĢtu. Bu marĢı çok severdi. Pencereden eğilip baktı. Eceabat'a yeni geldiği anlaĢılan bir bölük asker, marĢ söyleyerek yaklaĢıyordu. Biraz sonra hastanenin önünden geçecekti.

Tam bu sırada dev bir arının vızıltısına benzer bir ses duyuldu. Yine bir düĢman uçağı dolanıyor olmalıydı. Dolanıp gider diye bekledi. Arı vızıltıları arttı. MüthiĢ bir patlama hastaneyi salladı.

7 Ġngiliz uçağı Eceabat'a hücum ediyordu.

Uçaklar alçalarak uçak bombalarını hiçbir askeri kuruluĢun bulunmadığı Ģehirciğin üzerine bıraktılar.

Patlamalar birbirini izledi. Alevler, dumanlar, çığlıklar yükseldi. Eceabat yanıp yıkılıyordu.

PatlayıĢlar sürmekteydi.

Böyle bir olayı hiç yaĢamamıĢ olan Doktor Ömer Vasfi Bey donup kalmıĢ, içini o güne kadar tanımadığı bir duygu, korku doldurmuĢtu. Bir türlü kımıldamayı baĢaramıyordu.

Hayatı boyunca unutamayacağı bir Ģeye tanık oldu. Bölük, o dehĢet verici patlamalar arasında, marĢ

söyleye söyleye, düzenini bozmadan yürümüĢtü, Ģimdi de azametle hastanenin önünden geçiyordu:

..Sütüm sana helal olmaz Kurtarmazsan vatanı..

Bölüğün pervasızlığını görünce kendine geldi.

Sağlıkçıları toplayıp yaralıları taĢımak için dıĢarı fırladı.32

DÜġMANIN harekete geçmesi bekleniyordu.

9. Tümen Komutanı Halil Sami Bey bu aĢamada, iki önemli karar verdi: Kabatepe'de 27. Alayın 3.

Taburu vardı, bu taburu geri çekerek yerine 2. Taburu yolladı.

Seddülbahir'in savunmasını da, 25. Alayı geri çekerek, tekrar 26. Alaya verdi.

Yer değiĢtirme zor, karmaĢık bir iĢti. Zaman da kritikti. Ama emir emirdi.33

Alçıtepe köyü ile kıyı arasında arazi saklanılması çok zor, dümdüz bir bölgeydi. Birlikler 22 Nisan günü öğleden sonra yola çıktılarsa da donanmanın fark etmesi üzerine ateĢ altında kaldılar. Geri çekilip saklandılar. AkĢamı beklediler. Hava kararınca hareket ettiler. Donanma yüzünden gündüz geriden yardım gelemeyeceğini de böylece öğrenmiĢ oldular. Liman PaĢa'nın oynak savunma düzeni daha savaĢ baĢlamadan iflas etmiĢti.

Birlikler yeni mevzilerini gece yarısı devraldılar.

Kabatepe bölgesinde savunulacak kıyının uzunluğu 12 km.ydi. Bir tabur için çok geniĢti. Bu yüzden her yer güçlü biçimde tutulamıyordu. Bir bölük Balıkçı Damları ile Kabatepe arasına, birer bölük Kabatepe'nin güneyine ve kuzeyine yerleĢtirildi. Bir bölük yedeğe ayrıldı.

Balıkçı Damları ile Kabatepe'nin kuzeyi arasındaki kıyıyı YüzbaĢı Faik'in bölüğü savunacaktı (8.

Bölük).33a

25 Nisan sabahı Anzaklar bu kıyıya çıkacaklardı.

Seddülbahir'den sorumlu olan 26. Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey karargâhını Alçıtepe köyünün yakınına taĢıdı.

Bir taburunu, Seddülbahir'in batı kıyısına, Kumtepe bölgesine yerleĢtirdi.

Bir taburunu yedek olarak yakınında tuttu.

En duyarlı yer olan Teke Koyu ile Ertuğrul Koyuydu. Buranın savunma görevini de 3. Taburuna verdi. 3. Taburun Komutanı HinbaĢı Mahmut Sabri Bey'di.

25 Nisan sabahı büyük çıkarma da bu kesime yapılacaktı.

Gerek Kabatepe, gerekse Seddülbahir kesimindeki büyük, küçük komutanlar, gelen savaĢın gereklerine uygun, yılmaz, yıkılmaz adamlardı.

Ama çıkarmaların baĢladığı gün 9. Tümen Komutanı ile Kurmay BaĢkanı panikleyecekti. Nasıl paniklemesinlerdi? Kıyısı 35 km. uzunluğunda olan bu geniĢ bölgenin savunmasından yalnız bir tümen, 9. Tümen sorumluydu ve düĢman bu bölgenin aynı anda 6 yerine birden çıkarma yapacaktı.

Pek az insanın göğüsleyebileceği çok zor bir durumda kalacaklardı.

GELĠBOLU Jandarma Taburu Ece limanı ile Suvla körfezi arasındaki uzun kıyıyı gözetlemek ve gerekirse savunmakla görevliydi. Taburun bölükleri değiĢik yerlerdeydi.

Tabur Komutanı YüzbaĢı Kadri Bey durmadan birliklerini gezip denetliyor, eğitim çalıĢmalarını izliyor, askerlerle, astsubay ve subaylarla toplanıp konuĢuyordu.

27. Alay Tabur Komutanlarından Ġbrahim Bey'in "Dinliyoruz" sözü duyulmuĢtu. Kadri Bey teğmenleri topladı:

"Biz kendimizi Osmanlı milletinden bilirdik, böyle bir millet var sanırdık. Türk olduğumuzu bilmezdik. Dilimizin adı Osmanlıca idi. Aslının Türkçe olduğunu bilmez, anlamazdık. Ölü bir millettik. Gençliğimizde vatan ne, vatanseverlik nedir, bunları da bilmezdik.."

Gençler ĢaĢırdılar.

"..Bilmezdik ya. Çünkü Abdülhamit döneminde 'vatan’ sözcüğünün söylenmesi, yazılması yasaktı.

ġimdi söylerken içimizi titreten bu sözcük otuz yıl yasaklandı, inanılması zor ama böyleydi.

Mehmet Emin Yurdakul

Bir gün bir arkadaĢımız Mehmet Emin Bey'in bir Ģiirini okudu. ġiir Ģu dizeyle baĢlıyordu: Ben bir Türküm, dinim, cinsim uludur

Duyar duymaz içim titremiĢti. ġair bu Ģiiriyle 'Diril ey Türk!' diye bağırıyor ve bizi uyanmaya çağırıyordu. Bu bağırıĢı duyduk, bu çağrıya uyduk. Bir arayıĢ, uyanıĢ ve sonunda diriliĢ baĢladı. Bir kuru kalabalık değil bir millet olduğumuzu anlamaya baĢladık. Ġbrahim BinbaĢı doğru söylemiĢ, yeniden doğuyoruz, canlanıyoruz, diriliyoruz. Türk geri geliyor! Tarih bir millete bir kez dirilme hakkı verir. Yeniden uyursak, oyuna gelirsek, bir daha dirilemeyiz. Biz olmaktan çıkar, kaybolur gideriz.

Bu sözümü unutmayın!"

23 NĠSAN günü hava güzelleĢti. Akdeniz'e özgü bir mavi gün baĢladı.

Amiral de Robeck ve General Hamilton düğmeye basıp yüzlerce parçadan oluĢan dev planı çalıĢtırdılar.

Askerlerle dolu gemiler demir aldı. Limandan çıkmak için savaĢ gemilerinin arasından geçerek ilerlediler. Güverteleri dolduran denizciler ve askerler birbirlerini selamlayıp alkıĢlıyorlardı. Zafere birlikte ulaĢacaklardı. CoĢanlar "Ġstanbul'a!" diye bağırıyorlardı. Bu coĢkuya bazı savaĢ gemilerinin bandoları marĢlar çalarak katıldılar.

Heyecan büyüdükçe büyüyordu.

Bir geminin bordasına büyük harflerle "Türk lokumu'", bir baĢkasının bordasına ise "Ġstanbul'a ve haremlere" diye yazılmıĢtı.

Sanki savaĢa değil, uysalca yağma edilmeyi bekleyen Ġstanbul'a inliyorlardı.

ĠSTANBUL, benzer duyguları Ġngiltere'nin sevilen genç Ģairi Hubert Brooke'ta da uyandırmıĢtı. ġair, yedeksubay olarak 'Ġstanbul Seferine' katılmak için yola çıkarken Ģöyle yazmıĢtı:

"Ġnanılmayacak kadar güzel bir Ģey bu. Kaderimizin bize bu kadar yardımcı olacağını tasavvur edemezdim.

Demek ki Galata Kulesi 15'lik toplarımızın altında paramparça olacak. Demek deniz top gümbürtüleriyle kana boyanıp leĢ gibi olacak. Demek Ayasofya'nın mozaiklerini, lokumları, halıları yağmalayacağım! Demek ki bizler tarihte bir çağın dönüm noktası olacağız.

Oh Tanrım!

Hayatımda bu kadar mutlu olmamıĢtım. Birden anladım ki hayatımın tek arzusu Ġstanbul'a karĢı bir askeri sefere katılmakmıĢ." 34

ġair Rubert Brooke

24 NĠSAN Cumartesi günü 300 gemi ve deniz aracı, Bozcaada ile Gökçeada arkasında toplanmıĢtı.

Çıkarma için gerekli son düzeni alıyorlardı.

Rus donanması da sabah bir dayanıĢma gösterisi olarak Ġstanbul Boğazı'nın iki yanındaki Karadeniz kıyılarını bombardıman etti. 150 büyük mermi attı.

General Hamilton kara-deniz iĢbirliğini kolaylaĢtırmak için karargâhını Queen Elizabeth'e taĢıdı.

Amiral de Robeck tarafından törenle karĢılandı.

Ön direğe Hamilton'un forsu da çekildi.

Türkler ve Almanlar BirleĢik Ordu'nun ve BirleĢik Donanma'nın ertesi sabah harekete geçeceğini öğrenememiĢ ve anlamamıĢlardı.

Liman PaĢa 11. Tümene tatbikat yaptırmak için Çanakkale'ye geçmiĢti. Tatbikatın konusu BeĢige'ye yapılacak bir olası çıkarmaydı. Liman PaĢanın Saros ve BeĢiğe saplantısı artarak sürmekteydi.

Çanakkale'deki Hava Bölüğü de uyumuĢtu.

Uyumayan yalnız Seddülbahir'deki 3. Tabur Komutanı BinbaĢı Mahmut Sabri Bey'di. Deniz ve hava hareketlerine bakarak hemen, büyük olasılıkla ertesi gün çıkarma olacağını kestirmiĢti. Önlemini aldı.

Bölüklerine özetle Ģu emri verdi:

"Yedek cephanelerinizi de yanınıza alın, matraları ve su tenekelerini doldurun. Ġki gün bunlarla idare etmek zorunda kalabiliriz."35

DOĞU ve Güneydoğu Anadolu'daki Valiler ve Komutanlardan Ermenilerin silahlandıkları, devlet güçlerine karĢı geldikleri, Rus birliklerine yardım ettikleri, çeteleĢtikleri ve isyana hazırlandıkları hakkında sürekli bilgiler geliyordu.

17 Nisan 1915 günü ilk olarak Van isyanı patladı.

Hükümet artık bir karar vermek gerektiğini anladı. Dahiliye Nezareti (ĠçiĢleri Bakanlığı) 'Ermeni komite merkezlerinin kapatılmasını, belgelerine el konulmasını ve komite elebaĢlarının tutuklanmasını' bir genelge ile bütün illere bildirdi.

Bu genelge üzerine Ġstanbul'da Emniyet Müdürlüğü de bugün (24 Nisan) bilip izlemekte olduğu tüm elebaĢıları sessizce tutukladı.

AkĢam dıĢarda hiçbir elebaĢı kalmamıĢtı. Bu, Ermeni isyancılar için büyük bir darbe oldu. Gafil avlanmıĢlardı. Bu günü unutmayacaklardı.36

BĠRLEġĠK ORDU ve Donanma harekete hazırdı.

AkĢam herkese sıcak yemek verildi. Dileyenler evlerine son mektuplarını yazdılar.

Bir asker üzerinde 3 günlük yiyecek ve 200 fiĢek taĢıyordu. Gece yarısı güvertelere çıkılacaktı.

Herkesin yeri iĢaretlenmiĢti.

Gemiler Türklerin görmemesi için ufuk çizgisinin gerisinde Ġlikliyorlardı.

Ay batınca harekete geçilecekti.

KIYILARI bekleyen küçük/büyük bütün birliklerde, gözlerini bir saniye bile ufuktan ayırmayan gözcüler ve nöbetçiler dıĢında, yatsı namazı açıkta ve topluca kılınmıĢ, birlikte dua edilmiĢ, Allah'tan yardım ve zafer dilenmiĢti.

Komutanlar ertesi günün zorlu bir gün olabileceği düĢünceyle, kaç zamandır, erlerin erkenden uyumalarına dikkat ediyorlardı.

Çoğu uyumuĢtu.

Subaylar son denetimleri yapıyor, son bilgileri alıyorlardı. Hiçbir olağanüstülük görünmüyordu.

Balıkçı Damları-Kabatepe kuzeyi arasından, kısacası Arıburnu kesiminden sorumlu bölüğün komutanı YüzbaĢı Faik de son bilgileri aldı, durumu Kabatepe'deki 2. Tabur Komutanı BinbaĢı [■met Beye telefonla bildirdi.

Toprağa oturdu.

YorulmuĢtu.

Sırtını bir kaya parçasına dayadı, kendini gecenin büyüsüne Ġm aktı.

Çeyrek ay pırıl pırıldı.

Deniz sessizce kumsalı okĢuyordu.

Hava bahar kokuyordu.

"Ne güzel, ne mübarek bir yurdumuz var.." diye düĢündü, "..Yerlisi, göçmeni, dağlısı, ovalısı, doğulusu, batılısı, hepimiz, bir aile, bir millet olsak, birbirimizi sevsek, çok çalıĢsak, yollar, fabrikalar, okullar, hastaneler yapsak, ilkellikten, bağnazlıktan kurtul-Iak, mutluluğu, refahı, uygarca ve özgürce yaĢamayı biz de tanısak.."

Özlemle içini çekti.

YüzbaĢı Faik'i büyüleyen, hayallere salan bu güzellik gün ıĢır-ken kana bulanacaktı.

SEDDÜLBAHĠR Gelibolu yarımadasının güneyiydi. Burun kesimi 5 km. enindeydi (Teke Burnu ile Eski Hisarlık arası). Donanma üç yandan birden sarıp ateĢ altına alabileceği için buradaki Türk savunması fazla önemsenmiyor, çıkarma ve ilerlemenin zor olmayacağı düĢünülüyordu.

Seddülbahir'de 5 yere birden çıkacaklardı: Soldan sağa doğru, Pınariçi Koyu, Ġkizkoy, Teke Koyu, Ertuğrul Koyu ve Eski Hisarlık.37

Ama asıl çıkarma Ertuğrul Koyu ile Teke Koyu'na yapılacaktı.

Saros, BeĢiğe ve Kumkale'deki gösteriler, Türklerin buraya takviye yollamalarını engellemek için yapılacaktı.

Pınariçi, Eski Hisar ve Ġkizkoy'a çıkarmaların amacı, bu büyük çıkarmayı kolaylaĢtırmak, güven altına almak ve hızlandırmaktı.

Hepsi derinlikte birleĢip Alçıtepe'ye akacaktı.

Günün ilk hedefi 10 km. uzaktaki Alçıtepe'ydi.38

General Hamilton, Liman PaĢa asıl çıkarmanın nereye yapılacağını anlayıp da, buraya kuvvet yollayana kadar Alçı Tepeye ulaĢacaklarını hesaplıyordu.

BinbaĢı Mahmut Sabri Bey yatsı namazından sonra yakınlardaki subayları topladı. Takım komutanları oğlu yaĢındaydı. Ertesi gün bu çocuklar belki de toprağa düĢeceklerdi. Gözünün yaĢarmasına engel olmayı baĢardı. Dedi ki:

"Yarın çıkarma baĢlarsa, geriden cephane gelmesi imkânsız. DüĢman donanması göz açtırmıyor.

Onun için her kurĢun hesaplı atılacak. Keskin niĢancılar önce subayları, komutanları temizleyecek. En zor durumda bile askerin yemeği ihmal edilmeyecek. Gözcüler dıĢındaki askerleri bu gece geriye, sığınaklara alın. AteĢ bitince yerlerimizi döneriz. Haydi çocuklarım, gazamız mübarek olsun!"

Mahmut Sabri Bey subaylarını kucakladı, subayları da onun elini öptüler, helalleĢildi.

Tümenden birkaç kara mayını gelmiĢti. Ġstihkâm Bölüğü gece kumsalı mayınlamaya giriĢti.

IĢıldaklarını sürekli gezdirerek kıyıları denetim altında tutan nöbetçi düĢman gemileri çalıĢmayı fark edince ateĢe baĢladılar. ÇalıĢma durduruldu.

Seddülbahir bölgesi genel görünüm

Hava ılık, deniz durgundu. Aydan dünyaya nur yağıyordu. Ay batınca ölüm filoları harekete geçeceklerdi.

GENERAL HAMILTON DA, Liman PaĢa da, Türk ordusu hakkında benzer biçimde düĢünüyorlardı.

Türk ordusunun çok uzun zamandan beri ciddi bir baĢarısı yoktu. Sicili iyi değildi. Daha kısa bir zaman önce SarıkamıĢ'ta ve SüveyĢ'te yenilmiĢti.

Yeni bir haber daha vardı:

Bir Türk birliği Irak'ta, ġuaybe'de, Ġngiliz birliğine taarruz etmiĢse de baĢarılı olamamıĢ, 14 nisan gecesi yarı yarıya dağılmıĢ, kalanlar zorlukla geri çekilebilmiĢti. Bu yenilgiye katlanamayan birliğin komutanı Süleyman Askeri Bey intihar etmiĢti.39

Üç buçuk ay içinde bu üçüncü yenilgiydi.

BirleĢik Ordu'nun komutanı ve kurmayları bu nedenlerle Türk ordusunun savaĢ yeteneğini ve yeterliliğini pek ciddiye almamıĢlar, planın birçok ayrıntısını bu önyargının etkisi altında hazırlamıĢlardı.40

Liman PaĢa da -Ġngilizler ve birçok Alman gibi- benzer nedenlerle ordunun savaĢ yeteneğinden ve yeterliliğinden kuĢku duymaktaydı. O da bu kuĢkusuna uygun bir savunma yöntemi seçmiĢti.41

Çok yanıldıklarını sabahleyin anlayacaklardı. Bu ordu, baĢka, bambaĢka, yeni bir orduydu!42

Dördüncü Bölüm

Diriliş birinci dönem

25 Nisan 1915-2 Ağustos 1915

AY batıyordu.

Son anda iki gözcü 'enginde birçok düĢman gemisinin görünmekte olduğunu' bildirdi.

YüzbaĢı Faik dürbünle ufku iyice inceledi. Çok uzakta, bü-Miklükleri, hareket edip etmedikleri anlaĢılmayan birçok gölge vıııdı. Bunlar ufuk çizgisini aĢmıĢ gemilerdi.

Hemen Tabur Komutanı Ġsmet Bey'e durumu bildirdi.

Gözünü ufuktan ayırmıyordu. Gemiler sanki çoğalıyor gibiy-dller. Tümen nöbetçi subayına da bilgi verdi.

Ay az sonra, saat 02.57'de battı.

Gemiler görünmez oldu. YüzbaĢı Faik birliklerini silahbaĢı Ġttirdi.

AY BATAR BATMAZ, 308 gemi ve deniz aracı harekete geçti. Dokuza ayrıldılar: Bir grup gösteri için Saros'a, ikinci grup yine gösteri için BeĢige'ye yöneldi. Karaya çıkarma yapmak için bir grup Kabatepe-Arıburnu arasına, beĢ grup Seddülbahir'e, bir grup Kumkale'ye gidecekti.

Karaya çıkacak subaylar ve erler güvertelerde sessizce yerlerini aldılar. Askerleri taĢıyan gemilerin iki yanından aĢağıya ağlar sarkıtıldı. NeĢeli hava yerini tedirginliğe bırakmıĢtı. Fısıldayarak konuĢanlar da bir süre sonra sustular. Türklerin direneceğini pek sanmıyorlardı ama karanlıkta, bilinmedik kıyılara çıkacaklardı. Uygun mesafeye gelince kıyıya çıkmak için gemilerden inip motorların çektiği filikalara bineceklerdi.

Gün doğmadan, Kabatepe ile Arıburnu arasına çıkacak olan Anzak Kolordusunun Komutanı General Birdwood, çıkarmadan önce kıyının bombardıman edilmesini istememiĢti. Anzaklar karaya sessizce yaklaĢacak, baskın halinde çıkacak, ilk hedef olarak Kocaçimen-Kabatepe hattını ele geçireceklerdi.

Baskının suya düĢtüğünün farkında değillerdi.

Gemileri terk etmeden önce savaĢçılara sıcak kahve dağıtıldı, isteyenlere bir kadeh rom verildi.

AMĠRAL DE ROBECK Ġstanbul-Çanakkale arasında deniz ulaĢımı kesilirse, bu baĢarının savaĢı çok kısaltacağını düĢünüyordu. Ama bunun için bir denizaltının Boğaz'ı geçmesi, daha doğrusu Boğaz'ı geçmenin mümkün olduğunu kanıtlaması gerekti. Bugüne kadarki giriĢimler baĢarılı olmamıĢ, Boğaz'ı geçmenin imkânsız olduğuna inanılmıĢtı.1

Churchill Mondros'a yeni bir deneme için E tipi birkaç denizaltı yolladı. Ġçlerinde Nashmith, Böyle gibi ünlü ve usta kaptanlar da vardı.

Amiral de Robeck son deneme için AE-2 bordo numaralı Avustralya Denizaltısının kaptanı YüzbaĢı Henry Stoker'ı seçti.

AE-2'nin kaptanı

YüzbaĢı Henry Stoker

Çünkü Stoker bir aydır bu konuyu Ġnceliyor, geçiĢ için en uygun yöntemi araĢtırıyordu. En hazırlıklı o görünüyordu. Bir deneme de yapmıĢtı. Ġngiliz ve Fransızların baĢaramadığı bu çetin iĢi baĢarmak, Avustralyalılığı yüceltmek Ġstiyordu.

Ay batınca 308 gemiyle birlikte Btoker'ın denizaltısı AE-2 de harekete geçmiĢ, ağır ağır Boğaza yaklaĢmaktaydı. Ġngiliz E tipi denizaltıların erken dönem örneklerinden, 800 tonluk bir denizaltıydı bu. Bataryaları dolu tutmak için mümkün olduğu kadar deniz yüzeyinde yol alacak görülürse dalacaktı.

Ġki yakadaki Türk ıĢıldakları Boğaz sularını tarıyor, gözcüler büyük bir dikkatle denizi denetliyorlardı.

Dikkati çekmeden hayli yol almıĢtı. Kepeze yaklaĢırken bir bataryanın gözcüleri fark edince vurulmaktan talih eseri kurtulup acele daldı.

Hızını çok düĢürdü.

Mayın hatlarına yaklaĢtı.

Denizaltıda mayın tellerine takılmayı önleyici değiĢimler yapılmıĢtı. Ama kim güvenirdi buna? Kaç zırhlının canına okumuĢlardı. Usul usul mayınlı bölgeden geçmeye baĢladılar. Mayınların zincirleri denizaltıya sürtündükçe, korkudan sinirleri kopacak gibi geriliyordu.

Çok uzun gelen bir süre sonra sürtünme sesi kesildi. Kaptan nerede olduklarını anlamak istedi.

Hafifçe yükseldi, periskopunu çıkardı.

Sevinçten uçacaktı.

Geçit'i geçmiĢler, mayın hatları geride kalmıĢtı. Sevinci uzun sürmedi. Periskopu fark eden kıyı topçuları ateĢ açtılar. Sultanhisar torpidobotu periskopu, dolayısıyla denizaltıyı mahmuzlamak Ġçin hücuma geçti.

"Hay aksi Ģeytan!"

Apar topar dalarak bu çılgın torpidobottan zorlukla kurtuldu.

Denizaltı kıyının uzantılarına çarptı. Akıntıya kapılıp sürüklendi. Karaya oturdu. Bir denizaltının baĢına gelebilecek her türlü aksiliği yaĢayacaktı.

Zorlukla dengesini buldu ve 21 metrede hareketsiz durdu. Denizaltıyı batırmak için vızır vızır dolaĢan torpidobotların pervane seslerini duyuyorlardı.

Denizaltının Marmara'ya geçmesi olasılığı Türkleri çok tedirgin etmiĢti. Çanakkale-Ġstanbul deniz yolu bağlantısının kesilmesi büyük sorunlara yol açardı. Denizaltıyı mutlaka yakalamalıydılar.

Kaptan Stoker tehlike geçene kadar burada, suyun altında beklemeye karar verdi. Geçit ile Nara Burnu arasındaydılar. Marmara'ya ulaĢmaya 32 km. kalmıĢtı. Ama yola çıkmadan bataryaları doldurmaları gerekiyordu.

Geçebilirlerse denizaltıcılık dünyasında bir ilki gerçekleĢtirmiĢ ve savaĢa büyük bir katkıda bulunmuĢ

olacaklardı.1"

YEDEK TEĞMEN Fuat (Gücüyener), baĢının altında bir kaya parçası, kaputuna sarılmıĢ toprak üzerinde kestiriyordu. Nöbetçi onbaĢı uyandırdı.

"Ne var?"

"Gemiler efendim!"

OnbaĢının heyecanı Teğmeni ayılttı. Hemen fırladı. Kumkale'nin 2 km. kadar doğusunda, deniz kıyısındaki sırttaydılar. Sırtın üzerinde gözcü siperi vardı. Sipere girip dürbüne sarıldı.

Bozcaada ile Gökçeada'nın arkasından birçok gemi açığa çıkmıĢtı. O kadar çoktular ki yanık bıraktıkları birkaç ıĢık bile denizi ıĢıl ıĢıl aydınlatmaya yetiyordu.

Bir saat önce bomboĢ olan denizin yüzü mahĢere dönmüĢtü.

Ġçi ürperdi.

Durumu bağlı olduğu tabura bildirdi.

Kıyılardaki bütün gözcüler birliklerini uyarmaya baĢlamıĢlardı:

"Geliyorlar!"

Müstahkem Mevki Komutanlığına bağlı bütün batarya ve tabyalar da alarma geçti.

KUMKALE'DEN 40 km. uzakta, Avusturalya ve Yeni Zelanda (Anzak) askerleri ile dolu büyük filikalar bu sırada sessizce kıyıya yaklaĢmaktaydı.

Kabatepe'nin kuzeyindeki kumsala çıkacaklardı.

En soldaki filika karanlıkta biraz sola kaydı. Onunla birlikte bütün filikalar biraz sola kaydılar. Bu sapma yüzünden 1,5 km. kadar daha kuzeye, Arıburnu Koyu'na yöneldiler.lb Çıkacakları yerde arazi biraz sorunluydu ama bu kesimde sadece YüzbaĢı Faik'in kıyıya yayılmıĢ bölüğü vardı, toplam 250

kiĢi.

Buraya çıkacak ilk dalga ise 1.500 kiĢiydi. Türkleri uykuda bastıracaklarını hayal ediyorlardı.

Oysa Türkler gözlerini dört açmıĢ bekliyordu.

12 filika kıyıya yaklaĢırken, bir aydınlatma fiĢeği yükseldi havaya, parçalanıp kıyıyı ve denizi aydınlattı.

Saat 04.30'du.

Kıyıda bir pırıltı görüldü. Bir keskin niĢancı Türk ilk filikanın baĢında ayakta duran Anzak subayını baĢından vurdu. Dokuz ay sürecek savaĢın ilk ateĢiydi bu.

Anzakların çıkarma yapacağı Arıburnu kumsalının gündüz görünüĢü. Arkadaki sivri tepe Anzakların Sfenks adını verdikleri tepedir. Resmin sağ yanı Hain tepenin etekleridir. Balıkçı Damları resmin sol yanının ilerisinde bulunmaktadır Bir makineli tüfek olsa gelenlerin hepsi biçilirdi ama makineli tüfekler Liman PaĢanın emri dolayısıyla 8 km. gerideydi. Ancak iki saat sonra yetiĢirlerdi.

Tüfekleri ateĢlediler.

Vurulanlar denize, filikaların içine düĢüyordu. TaĢıdıkları ağırlık yüzünden denize düĢenler kurtulamıyordu.

Sağ kalan Anzaklar, kumsala baĢtankara eden filikalardan "Hurraaa!" diye haykırarak atlayıp Gelibolu toprağına ayak bastılar. AteĢ sağanağı ile karĢılandılar. Vurulmayanlar sağa sola dağıldı.

Bir saat içinde kıyıya 4.000 Anzak çıkarılacaktı. 4.000 Anzak da çıkmak için sıradaydı. Arkası da gelecekti.

Ġki savaĢ gemisi Anzaklara yol açmak ve moral vermek için karanlık tepeleri top ateĢi altına aldı.

Durumu Queen Elizabeth'in köprü üstünden General Hamilton ve Amiral de Robeck birlikte izliyorlardı. Büyük heyecan içindeydiler.

Tarihin en büyük çıkarması baĢlamıĢtı.

27. ALAY tatbikattan geç gelmiĢ, saat 02.00'de yatmıĢtı. Yorgun asker derin uykudaydı.

Uzaktan gelen top sesleri, kaç zamandır yarı uykuda yatan Alay Komutanı Yarbay ġefik Bey'i uyandırdı. Ses Kabatepe yönünden geliyordu. Sorumlu olduğu bölgeden. Daha gün doğmamıĢtı.

Hemen giyindi. Telefonla Kabatepe'yi aradı.

"Ne oluyor?"

" DüĢman Arıburnu'na asker çıkarıyor."

"Kabatepe'ye karĢı bir Ģey var mı?"

"Hayır, Ģimdilik birĢey yok."

Ġki taburuna ve makineli tüfek bölüğüne haber yolladı:

"Harekete hazır olun!"

Tümeni aradı. Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Hulusi (Conk) Bey telefon baĢındaydı.

"BaĢkan, düĢman Arıburnu'na asker çıkarıyormuĢ. Alay harekete hazır."

"Hareket için emir bekleyin."

"Peki."

Askere sabah çorbası verildi.2 Top sesleri seyrekti ama derinden derine yansıyan bir uğultu vardı ki deneyli bir kulak bunun makineli tüfek ve tüfek sesleri olduğunu anlardı. Taburu, kimbilir ne kadar üstün bir kuvvetle çarpıĢmaya baĢlamıĢtı. ġefik Bey duramadı, tümeni bir daha aradı:

"ArkadaĢlarım orada ateĢ içinde yanıyorlar. Biz daha burda bekleyecek miyiz?"

Kurmay BaĢkanı huzursuzdu:

"Ya bu çıkarma bir aldatmacaysa? Gerçek çıkarmanın yerini anlamadan nasıl hareket emri verelim?"

ġefik Bey inledi: "Rica ederim çabuk anlayınız."

Ġstırap içinde bekledi. Alayının bütün subay ve erlerini iyi tanırdı. Erlerin büyük bölümü Çanakkale ve çevresinden, bir bölümü de Orta Anadolu'dandı. Dörtte üçü evli, çocuk sahibiydi. AğırbaĢlı, sağlıklı, güvenilir insanlardı.

Bunlardan bir bölümü Ģimdi Arıburnu'nda savaĢıyor ve eriyordu.2a GÜN doğmaya baĢladı.

Sabah buğusu içinde Kabatepe'den Arıburnu Koyu göründü. Kabatepe'deki gözetleme yerine gelen 2.

Tabur Komutanı Ġsmet Bey'in göğsü sancıdı:

Küçük koy savaĢ ve nakliye gemileri ile doluydu. Filikalarla kıyıya sürekli asker taĢınıyordu. Bir balon gemisinden gözlem için bir balon yükseltilmiĢti. Balondaki gözcüler 200 metre yüksekten kıyıyı gözlüyorlardı. Bazı savaĢ gemileri arazinin derinliklerine ateĢ etmekteydi.

Duraksamak gereksizdi. Bu bir gösteri değil gerçek çıkarmaydı. DüĢmanın Arıburnu Koyu'na çıkarma yaptığını kesin bir dille Tümene bildirdi.

Kabatepe'nin gerisinde bir obüs bataryası, burnunda iki Mantelli top vardı. Hepsi eski toplardı, geri alınmaya bile değer görülmemiĢlerdi. Bunlara ateĢ etmeleri için emir verdi. Hiç yoktan iyiydi.

9. Tümen Komutanı Albay Halil Sami Bey ile Kurmay BaĢkanı, 2. Tabur Komutanının raporunu büyük bir gerginlik içinde okudular. Yalnız Kabatepe'den değil, Seddülbahir'den de top sesleri gelmeye baĢlamıĢtı.

Eldeki azıcık kuvveti nerde, ne zaman, nasıl kullanmalıydı? Bu çıkarma giriĢimlerinin hangisi gerçekti, hangisi aldatmaca?

YanlıĢ yapma korkusu içinde kararsız kaldılar.

2. Taburdan gelen bilgiyi 05.17'de Kolorduya bildirmekle yetindiler. Karar verebilmek için biraz daha beklemek gereğini duyuyorlardı.3

BĠRLEġĠK DONANMA çıkarma ve gösterileri desteklemek için savaĢ gemilerini de dokuz gruba ayırmıĢtı.

Birinci grup Anzakları desteklemek üzere Arıburnu Koyundaydı.

Sekiz grup savaĢ gemisi, bu sırada Saros'ta, BeĢige'de, Seddülbahir ve Kumkale'de kıyıları bombardıman etmeye baĢlamıĢtı.

Sanki karada tek canlı bile bırakmak istemiyorlardı. AteĢ o kadar yoğundu.

Kıyılardaki postalar, birlikler sığınaklara çekildiler. Türk askerlerine özgü bir sabırla, bu kıyametin geçmesini bekleyeceklerdi. AteĢ kesilir kesilmez, eğer siperler duruyorsa siperlere koĢacaklardı.

Siperler yıkılmıĢsa acele baĢ, bel siperleri kazarak, yıkıntılara saklanarak, mermi çukurlarına gizlenerek, düĢmana direneceklerdi.

SavaĢın sert baĢlayacağı, amansız olacağı hepsine birçok kez anlatılmıĢtı.

SAAT 05.30'du.

Kuzey Almanya'da Wilhelmshaven limanındaki askeri kesimde dikkati çekmeyen bir hareketlenme vardı.

Burun kısmında beyaz boya ile U 51 yazılı bir denizaltı demir alıyordu. Bu, gizli gözler için bir aldatmacaydı. Aslında hareket edecek olan denizaltı U 21'di. Gittikçe sertleĢen denizaltı savaĢlarına katılmıĢ, bilinen, düĢmanın batırmak için aradığı bir denizaltıydı.

U 21 'in kaptanı YüzbaĢı Otto Hersing

Demir yerinden ağır ağır ayrılan denizaltının nereye gideceğini yalnız geminin komutanı YüzbaĢı Otto Hersing ile Berlin'deki Amirallik Kurmay BaĢkanı biliyordu.

Uzun, tehlikeli, maceralı, çok duraklı bir yolculuğa çıkıyordu.

Ġngiltere ve Ġrlanda'nın kuzeyinden geçerek Atlas Okyanusu'na çıkacak, güneye inecek, Cebelitarık Boğazı'ndan Akdeniz'e girecek, Çanakkale'ye ulaĢmaya çalıĢacaktı.

Mürettebat 36 kiĢiydi.3"

KOLORDU karargâhı batıdaki bir küçük gözcü birliğinden gelen raporla erkenden ayaklanmıĢtı.

Bombardıman nedeniyle telefon hatları parçalandığı için sağlıklı ve hızlı bilgi alınamıyordu.

Arıburnu'na çıkarma baĢladığı öğrenilmiĢti.

Seddülbahir'de birçok yerin bombardıman edildiği hakkında kesin olmayan haberler gelmiĢti.

Genel durum karıĢık ve karanlıktı. Kesin olan bir tek Ģey vardı: DüĢman Arıburnu'na çıkmaktaydı. ġu andaki tek gerçek buydu. Oraya çıkan düĢmanın durdurulması için 27. Alayın gecikmeden hareket ettirilmesi gerekti. Halil Sami Bey uyarılacaktı ki 9. Tümenden haber geldi: 27. Alay Arıburnu'na hareket ettirilmiĢti.

TÜMENDEN 27. Alaya saat 05.45'te telefonla emir verilmiĢti:

"DüĢmanı durdurmak ve denize dökmek üzere Kabatepe-Arıburnu yönüne hareket ediniz!"

Ġki tabur, Makineli Tüfek Bölüğü ve yardımcı kollar yürüyüĢ düzeninde emir beklemekteydiler.

Bir saat gecikmiĢlerdi. ġefik Bey alayını hemen hareket ettirdi.

Saat 05.50'ydi.

Gün açılıyordu.

Ġki bin savaĢçı, düĢman donanmasının dikkatini çekmemek için ana yoldan değil, ġefik Bey'in bir süre önce daha kuzeyden açtırdığı gözden oldukça saklı, ikinci yoldan ilerleyecekti.

Kabatepe'ye ancak iki saatte ulaĢılabilirdi.

Ġki uzun, upuzun saatte.

Ġki saat içinde neler olmazdı ki!

SAVAġ gemilerinin koruyuculuğu altında filikalar karaya birinci dalga Anzakları çıkarmıĢlardı.

Avustralyalı gazeteci C.E.W. Bean ile üç fotoğrafçı da ikinci dalgayla birlikte karaya çıkacaklardı.

YaklaĢan kıyıyı izliyorlardı.3b

Avusturalya ve Yeni Zelanda iki Ġngiliz dominyonuydu. Birinci Dünya SavaĢının baĢlaması üzerine ikisi de gönüllüleri askere almıĢlardı.

Avustralyalıların Mısır'a Avustralyalıların King George hareketlerinden önceki limanında uğurlanıĢları geçit töreni

Yerli Maoriler ile beyaz göçmenler Yeni Zelanda birliğinde buluĢtular. Yeni Zelanda milleti böyle oluĢacaktı.

Birkaç kolonide yaĢayan ve birbirine yabancı kalan Avustralyalılar da ilk kez orduda biraraya gelmiĢlerdi. Bunların ataları Ġngiltere'den, Ġrlanda'dan, Hollanda'dan, Danimarka'dan, Ġsveç'ten gelmiĢ insanlardı. Ortak bir vatanları ve 'kendi kimlikleriyle uluslararası olaylarda aktif bir rol oynama ülküleri' vardı. Avustralya milleti de böyle oluĢmaktaydı.

Anzaklar Melbourne'de gemiye binerken

Ġlk grup 1 Kasım 1914 günü Avustralya'nın King George limanından yola çıkmıĢ, büyük törenlerle uğurlanmıĢtı.3c

Bütün aileler çocuklarının Ģeref kazanmıĢ olarak eksiksiz döneceklerine inanıyorlardı.

19. TÜMEN sabah tatbikata çıkacaktı. Bu nedenle herkes erkenden uyanmıĢtı.

Top sesleri duyulmaya baĢladı. Bir birlik Arıburnu Koyu'nda gemiler görüldüğünü bildirdi. Kesin bilgi az sonra 9. Tümenden geldi:

"DüĢman Arıburnu'na asker çıkarıyor."

M. Kemal çok huzursuz oldu. Hatta telaĢlandı.

Arıburnu'na ha!

Bu can alıcı noktaya niye asker çıkarırdı düĢman? Kocadağ ile Kabatepe'yi ele geçirmek, Eceabat-Kilitbahir yolunu açmak için. Kesinlikle durdurulması gereken öldürücü bir hareketti bu.

Ġzzettin Bey Ģimdiye kadar komutanını hiç böyle görmemiĢti. M. Kemal haritada Kocadağ'ı göstererek telaĢının nedenini açıkladı:

"Bu kütle Gelibolu yarımadasının kilididir." Elini dolaĢtırarak dağın her kritik yere ne kadar yakın ve egemen olduğunu gösterdi.

"Burası ellerine geçerse savaĢ daha baĢlamadan biter." Süvari Bölük Komutanını çağırdı:

"Bölüğünle Kocaçimen'e gideceksin. Oradan Kabatepe ve Arıburnu Koyu rahat görünür. Ne oluyor?

Senden doğru ve çabuk bilgi istiyorum. DüĢman yaklaĢırsa son askerine kadar tepeyi savunacaksın!"

"BaĢüstüne!"

Bilgi almayı umarak Kolordu Komutanı Esat PaĢaya telefon etti. Kolordu da tam bilgi edinebilmiĢ

değildi.

06.30'da Halil Sami Bey'den bir telefon notu geldi. Tümen Komutanı diyordu ki:

"DüĢmanın Arıburnu'daki sırtları sarmakta olduğu bildiriliyor. Yakınlığı dolayısıyla Maltepe'deki kuvvetinizden bir taburu acele Arıburnu'na göndermenizi rica ederim."3d Albay aralarındaki dostluğa güvenerek yardım istiyordu!

Ordudan, kolordudan hiçbir emir gelmemiĢti.

M. Kemal Ģöyle düĢündü: Çıkarmanın sürdüğü, düĢmanın durdurulamayıp yayıldığı anlaĢılıyor.

Demek ki düĢman kalabalık. DüĢmanın kıyıda yerleĢmesine ve yayılmasına izin verilemez, bu çok tehlikeli olur. Bu hareket bir taburla önlenemez. Emir beklemek vakit yitirmek olacak.4

Tarihin akıĢını değiĢtirecek olan kararı verdi:

Tümen ordu yedeği olduğu için iki alayını burada bırakacak, bir alayı ve bir dağ bataryasıyla Arıburnu'na yetiĢecek, bu çok tehlikeli hareketi önlemek için düĢmana taarruz edecekti.

Bu, inisiyatiften daha ileri bir tavır, ağır sorumluluğu olan, ancak M. Kemal gibi birinin verebileceği bir karardı. Ordunun yedeği olan birliğinin bir alayı ile bir bataryasını kimseye danıĢmadan ve haber vermeden savaĢa götürecekti.5

Suçlu görülerek mesleğinden uzaklaĢtırılabilir, hatta idam edilebilirdi. Bunları düĢünmedi ya da önemsemedi. Tehlike her türlü kaygıdan daha önemliydi.

Kolordu Komutanına ve 9. Tümen Komutanına göndermesi için Ġzzetin Bey'e iki kısa bilgi yazısı not ettirdi.

57. Alay tatbikata çıkmak için çorbasını içmiĢ, hazır bekliyordu.

Toplanma yerine geldi.

Biraz da gülümseyerek, "ArkadaĢlar.." dedi, "..bugün yine tatbikata gideceğiz. Fakat bugünkü düĢman artık hayal değil gerçektir. DüĢman Arıburnu'na çıkmıĢ. En kısa yoldan Kocaçimen'i tutacağız."6

Genç yarbay baĢa geçti.

Batıya hareket ettiler.7

Saat 07.45'ti.

ĠLK BĠLGĠ gelir gelmez ordu karargâhındaki nöbetçi subay, Liman PaĢanın yaveri BinbaĢı Prigge'yi uyandırmıĢ, o da Liman PaĢayı uyandırarak haberi vermiĢti.

Raporlar birbirini izledi.

Bunlara göre düĢman birçok yeri bombalıyor, hepsine çıkarma yapacak gibi görünüyordu.8 Hangisi gerçekti? Hangisi önemliydi?

Liman PaĢanın, geliĢmeleri sağlıklı ve hızlı olarak öğrenmek için hemen ordu karargâhına gelmesi, bütün birliklerle bağlantı içinde kalması, 'esnek savunma sistemini' hızla çalıĢtırması, ivedilik isteyen büyük kararlar vermesi, ordusunu yönetmesi doğal bir gereklilikti.

Liman PaĢa böyle yapmadı.

Hareketin baĢladığını BaĢkomutanlığa bildirdikten sonra, Saros'taki durumu gözüyle görmek için atla Bolayır'a hareket etti. Yanına yalnız yaveri BinbaĢı Prigge'yi almıĢtı.9

Ne Ordu Kurmay BaĢkanına, ne de Kolordu Komutanı Esat PaĢaya bir talimat bıraktı.

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 132

Ordunun yedek birliği olan 19. Tümenin nasıl kullanılacağı hakkında da bir emir vermedi.

Ordusunu yalnız, emirsiz, habersiz bırakıp gitmiĢti.10 Giderken Geliboluda bulunan 7. Tümeni silahbaĢı ettirdi, bazı birliklerini de Bolayır'a doğru hareket ettirecekti. Saros kıstağına çıkarma yapılacağından bu kadar emindi.

3. KOLORDU karargâhı o andaki duruma göre savaĢ alanından çok uzaktaydı. SavaĢ Arıburnu ve Seddülbahir'deydi. Kurmaylar karargâhın Eceabat ya da Maltepe'ye taĢınarak savaĢ alanına yaklaĢması gerektiğini belirttiler. Esat PaĢa hak verdi. Ama bunun için Ordu Komutanından izin almak gerekiyordu.

Ġzin almak ve durumu konuĢmak için telefonla Liman PaĢayı aradı. PaĢa yoktu. Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey PaĢanın durumu gözlemek için Bolayır'a gittiğini söyledi.

"Bolayır'a mı?"

"Evet."

"Ne zaman döneceğini söyledi mi?" "Hayır!"

"Bir emir, talimat bırakmadı mı?" "Hayır PaĢam!"

Esat PaĢa ve kurmaylar ĢaĢakaldılar. "Nasıl olur?"

SavaĢ patlamıĢken bir ordu komutanının ordu merkezini bırakıp keĢif kolu gibi cephelerden birine gidip gözlemde bulunması olayının herhalde tarihte bir benzeri yoktu.

Tek çözüm Bolayır'a gitmekti.

Esat PaĢa, karargâhın taĢınmasıyla ilgili gerekli hazırlıkları yapması için Fahrettin Bey'i görevlendirdi, Liman PaĢayı aramak için otomobille Bolayır'a hareket etti.

LĠMAN PAġA çıplak Bolayır sırtına gelince, atından inmiĢ, görünmemek için hemen bir çalıyı siper alarak yere yatmıĢ, dürbününe sarılmıĢtı.

Saros körfezi ayak altındaydı.

Körfez savaĢ ve nakliye gemileriyle doluydu. Daha çıkarma baĢlamamıĢtı. Erken geldiği için sevindi.

SavaĢ gemileri tabyaları, mevzileri ateĢ altına almıĢtı. Aldatmak için ateĢ etmeye akĢama kadar devam edeceklerdi.

SavaĢ gemilerinin arkasında, askerle dolu olduğu izlenimini veren 11 nakliye gemisi vardı. Nakliye gemilerinin güverteleri asker azlığı anlaĢılmasın diye yapraklı dallarla maskelenmiĢti. Askerler bir kaç gün sonra Seddülbahir'e çıkacak olan Deniz Piyade Tümeninden birkaç bin kiĢiydi. Figüranlık yapıyorlardı. Birkaç balıkçı gemisi de mayın arıyor gibi yaparak göz oyalıyordu.

5. Ordu Komutanı MareĢal Liman PaĢa, General Hamilton'un sahneye koyduğu bu Ġngiliz oyununu izliyor, aldatmaca olduğundan zerre kadar kuĢkulanmıyordu.

Bu gösteriyle buradaki 5. ve 7. Tümenlerin güneye yardıma gitmelerini engellemek isteyen General Hamilton amacına ulaĢmıĢ görünüyordu.

Saplantısının Ģiddeti, Liman PaĢanın ayrıntıları görüp de ayılmasını engellemekteydi. Güneyde kan gövdeyi götürürken burada pahalı bir gösteri izlemekteydi.

Esat PaĢa otomobille Bolayır'a yaklaĢırken Liman PaĢayı ya-veriyle birlikte, bir çalının arkasında, yere yapıĢmıĢ, dürbünle körfezi izlerken buldu. Hemen otomobilden indi. Liman PaĢa düĢmanın görmesinden korkarak çok telaĢlandı, bağırdı:

"Eğil yere, sürünerek gel, gemilere hedef oluyorsun."

Esat PaĢa MareĢal'in emrini ikiletmedi, hemen yere yattı, sürüne sürüne yanına geldi." Kibarlığından kekeleyerek, Asıl çıkarmanın Arıburnu ile Seddülbahir'de baĢladığını, burdaki olayın bir gösteri olabileceğini' söyledi ve karargâhını Maltepe'ye taĢımak için izin istedi.

Liman PaĢa kolordu karargâhının taĢınması için emrindeki 62 No.lu eski Boğaziçi vapurunun kullanılmasını uygun gördü, doğrudan kendine bağlı olan 19. Tümeni Esat PaĢa'nın emrine verdi, çıkarma tehlikesi sürdüğü için 3. Kolordunun birliği olan '7. Tümeni Saros yakınında ve doğrudan emrinde tutacağını' bildirdi. Kendi bir süre daha bu tehlikeli yerde kalacaktı.

Kolordu Komutanına askeri harekât için hiçbir emir vermedi, tavsiyede bulunmadı.

Esat PaĢa yine sürünerek uzaklaĢıp otomobiline bindi.

ĠKĠNCĠ GÖSTERĠ öbür uçta, Çanakkale kesiminde, BeĢige'de yapılıyordu.1 la Amaç buradaki 11.

Tümeni yerinde tutmak, asıl çıkarmanın yapıldığı Arıburnu'na ve Seddülbahir'e yardıma gelmesini önlemekti.

General Hamilton bu görevi Fransızlara vermiĢti.

Dört Fransız savaĢ gemisiyle BirleĢik Donanmaya katılmıĢ olan Rus Ascold kruvazörü sabah erkenden BeĢiğe çevresini bombardıman etmeye, Troya döneminden beri savaĢ görmemiĢ kıyıları, ağaçlıkları, bağları, bahçeleri yakıp yıkmaya baĢladılar.

Geride askerle dolu 6 nakliye gemisi vardı. Bunlar birkaç gün sonra Seddülbahir'e çıkacak olan Fransız Tümeninden birkaç taburdu. Gemilerin yanında büyük filikalar bekliyordu.

Aldatmacayı Fransızlar da iyi beceriyorlardı.

Öğlene doğru koyu bir sis BeĢiğe bölgesini kapladı. Türkler, savaĢ ve nakliye gemilerinin gittiklerini ancak ertesi sabah, sis iyice kalkınca anlayacaklardı.

Bu gösteri ile General Hamilton, 5. Ordunun sol kanadındaki 11. Tümeni de yerinde tutmayı baĢarmıĢtı.

5. ORDUNUN sol kanadında ikinci bir tümen daha vardı: Ġstanbul'dan Çanakkale'ye yeni gelen 3.

Tümen. Bu tümen Kum-kale ile Çanakkale arasında, Troya kalıntıları çevresinde yer alıyordu.

Kumkale'ye yapılacak çıkarmanın amacı da bu tümeni oyalayarak, hiç olmazsa iki gün bu yakada tutmak, ilk aĢamada karĢı yakaya gönderilmesini önlemekti.12

Sınırlı bir aldatma hareketiydi.

Kumkale'ye 2.800 kiĢilik bir Fransız alayı, bir batarya ve bir istihkâm bölüğü çıkacaktı. Yıkık Kumkale tabyası ile yanık Kumkale köyünü iĢgal edecek, Menderes çayına kadar ilerleyeceklerdi.

Burası Ege ile Menderes çayı arasında, 500 metre derinliğinde bir arazi parçasıydı.

Kıyı savunmasızdı. 3. Tümenin üç alayı ve bataryaları gerilerdeydi. Liman PaĢa yöntemince düĢmana, karaya çıktıktan sonra geceleyin, geriden gelip hücum edilecekti.

Kumkale ile YeniĢehir arasında bir bölük vardı (31. Alaydan (>. Bölük). Bölük üç takımını kıyı boyunca değiĢik yerlere yerleĢin iniĢti.

Kalabalık Fransız filosu sabah 05.15'te Boğaz ağzına geldi. 128 topuyla kıyıyı dövmeye baĢladı. Bir zırhlısı da Boğaz içine girerek Ġntepe bataryalarını ateĢ altına aldı.

Bombardıman alay kıyıya çıkana kadar kesintisiz sürecekti.

Amiral Quepratte saat 06.20'de askerlerin kıyıya çıkarılmasını emretti. Askerler filikalara alınmaya baĢladılar. Fransız alayının büyükçe bölümü süngü yerine satır kullanan Senegalli Müslüman askerlerdi.

Fransız kurmaylar güçlü kıyı akıntısını dikkate almamıĢlardı. Akıntı asker dolu filikaların kıyıya yaklaĢmasına izin vermedi. Akıntı ile çıkarma araçlarının mücadelesi uzun sürecekti.

Amiral söylenip duruyordu.

Bütün filikalar, savunmacılar için açık ve kolay hedef haline gelmiĢti. Burada birkaç makineli tüfek bulunsa karaya çıkacak sağ Fransız askeri kalmazdı.

Ama bu silahlar yeni düzen gereği gerideydi.

Kumkale'deki takımın komutanı Üsteğmen ġevki hırsından diĢleriyle dudağını parçalıyor, bu aptal, hain düzene lanet okuyordu.13

Çıkarmanın baĢlamak üzere olduğu 3. Tümene, oradan da 15. Kolorduya bildirildi. Kurmay YüzbaĢı Bursalı Mehmet Nihat bu yeni kolordunun Hareket ġubesi Müdürlüğüne atanmıĢtı. Hiç mutlu değildi. Çünkü Kolordunun Kurmay BaĢkanı, her fırsatta Türkleri eleĢtiren, küçük gören Yarbay von Thauvenay idi.

Sürekli aynı Ģeyi söylüyordu:

"MonĢer, sizin asker Ġngiliz ve Fransız askerinin karĢısına çıkacak kuvvet değildir!"14

Sabah BeĢiğe önünde gemilerinin toplandığını öğrendiği anda sinirleri bozulmuĢtu. Kumkale'ye çıkarmanın baĢlayacağını duyunca panikledi. Ona göre Avrupalı bir düĢmanı durdurmaya Türklerin ne aklı yeterdi, ne yeteneği. Oysa Çanakkale Almanya için çok önemliydi. Çanakkale düĢerse, Ġstanbul savunulamaz, Bulgaristan ile,Romanya Ġngiltere'nin yanında yer alır, Rusya Ģahlanır, Almanya güneyden kuĢatılmıĢ olurdu! Türk birliklerini üst üste, durmadan düĢmanın üzerine sürmekten baĢka çare yoktu!

En soğukkanlı olması gereken bir günde, ortalığı telaĢa verdi.

Bu etkiyle 3. Tümen Komutanı Albay Nicolai bütün tümeni yerinden oynatacak, birliklere, Liman PaĢa'nın yöntemine aykırı olarak gündüz Kumkale'ye doğru ilerlemeleri için emir verecekti. Fransız filosu da elbette bu birlikleri ateĢ altına alarak ağır kayba uğratacaktı.

Bu sırada ilk filika Kumkale iskelesine yanaĢıyordu. Asker çıkmaya baĢlayacaktı. Saat 09.30'du.

Genel emir, çıkıĢı serbest bırakmak, düĢmanı gece taarruz ederek denize dökmekti. ġevki takımıyla kale yıkıntısına saklanmıĢtı. Artık geri çekilmesi gerekiyordu. Ama toprağına düĢman ayak basmak üzereydi. Geri çekilmedi. Emri yok sayıp 'ateĢ!' emrini verdi.

80 tüfek birden patladı.

4 saat sürmüĢ ağır bombardımandan sonra bu öldürücü tepki I Yansızları aptala çevirdi.

Torpidobotların ve motorların makineli tüfeklerini faaliyete geçirinceye kadar epey kayıp verdiler.15

Takım Kumkale köyüne geriledi. Küçük köyün yangın artıkları, cam kırıkları, yıkıntılarla dolu sokaklarında ve yarı yanık evlerinde boğuĢma baĢladı. Türk askeri bir süre Senegallilerin satırlarını yadırgadı. Cellat baltasına benziyordu bunlar. BoğuĢarak alıĢtılar. Süngülerini ĢimĢek gibi çalıĢtırmaya baĢladılar.

Çıkarma sürüyor, düĢman sayısı arttıkça artıyordu.

Takım yaralılarını alarak Kumkale mezarlığına çekildi.16 Bölük Komutanı ikinci takımı da yolladı.

130 kiĢi ettiler.

Fransız Birliği bir yandan karaya çıkmayı sürdürüyor, bir yandan da Kumkale köyünden Menderes nehrine doğru yayılmak istiyordu.

KarĢılarında yalnız bu 130 kiĢi vardı. 130 kiĢi, sayısı bini geçen Fransızlara köyden dıĢarı adım attırmadı.

Türklerden böyle aĢılmaz bir direniĢ beklemeyen Fransızların hesapları ve akılları karıĢtı. Birlik Komutanı filodan yardım istedi. Amiral Quepratte bir yerleri yakıp yıkmak için fırsat aramaktaydı.

Bütün filo Ģirin mezarlığı ve çevresini ateĢ altına aldı. Kutsallık tanımıyan mermiler mezarlığı alt üst ettiler.

Küçük Türk birliği vuruluyor, parçalanıyor, havaya uçuyor, eriyor ama geri çekilmiyordu.163

Teğmen Fuat (Gücüyener) uzaktan, derin bir üzüntü içinde bu durumu izliyor, içi kan ağlıyordu.

Küçük birlik daha ne kadar direnebilirdi ki?

FAHRETTĠN ALTAY Maltepe'ye götürülecek dosyaları, haritaları, eĢyaları seçip sardırmıĢ, birlikte gelecekleri de seçmiĢti.

Herkes asker yatağı ve çantasını hazırlamıĢ, bekliyordu.

Esat PaĢa yüzü sararmıĢ, elbisesi toza toprağa bulanmıĢ bir halde döndü. Sinir içindeydi. Niye sinirli olduğu besbelliydi ama açıklamamak inceliğini gösterdi.

Durumu sordu.

27. Alay Arıburnu'na yetiĢmek üzereydi. M. Kemal bir alayı ile Kocaçimen'e yürüyordu. DüĢman Seddülbahir'de çeĢitli yerlere çıkarma yapmaya çalıĢıyor, asker direniyordu.

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 135

"Ġyi. Haydi gidelim."

BinbaĢı Ohrili Kemal Bey dayanamadı, sordu:

"Komutan ne yapıyor?"

Esat PaĢa omzunu silkip yürüdü.

Liman PaĢa bu sırada Bolayır sırtında, çalının arkasında yere yatmıĢ, saplantısının emrinde, körfezi gözlüyordu. Bu bir gösteri miydi, yoksa gerçek bir çıkarmaya hazırlık mıydı, daha karar verememiĢti.

Harekete geçip ordusunun baĢına dönmek, geliĢmeleri öğrenmek ya da Kurmay BaĢkanına savaĢa yön verecek emirler yollamak ya da orduya cesaret verici bir mesaj yayımlamak, kısacası baĢlamıĢ ve yayılmıĢ olan savaĢla ilgilenmek hiç aklına gelmiyor, gelse de harekete geçemiyordu. Ġradesi donmuĢ

gibiydi.

BüyülenmiĢ bir halde gemileri izliyordu.

ARIBURNU'NDA Balıkçı Damları ile Kabatepe'nin kuzeyi arasındaki uzun kıyıya yayılmıĢ olan YüzbaĢı Faik'in 250 adamı mıh gibi dikilmiĢ ve direnmiĢti.17

Biri bile 'düĢman it sürüsü gibi kalabalık, çekilelim' dememiĢ, yılgınlık göstermemiĢti. Bir adım geri gitmeyi hepsi alçaklık saymıĢtı. Görevleri gerideki asıl kuvvetler yetiĢene kadar düĢmanı durdurmak ve oyalamaktı.

Canlarını bunun için severek vermiĢlerdi. Takımlar erimiĢ, Bölük Komutanı YüzbaĢı Faik Bey ile 3.

Takım Komutanı Astsubay Süleyman yaralanmıĢtı.

Az sonra Haintepe'de savaĢan 2. Takımın komutanı Asteğmen Muharrem de yaralandı. BeĢ-on asker kalmıĢtı takımdan geriye. SavaĢmayı sürdürseler komutanları düĢman eline düĢebilirdi. Bu nedenle direniĢi kesip çekilmeye karar verdiler. Emireri Mehmet Ali dağ gibi bir askerdi. Ona "Komutanı al git!" dediler.

Kendileri ikisini korumak için geriden geleceklerdi.

"Allaha emanet olun!"

Mehmet Ali Asteğmen Muharrem'i derin bir Ģefkatle sırtına aldı, geri çekilip fundalığa daldı.

Komutanı kendinden daha gençti. Sarsmamaya dikkat ederek hızlıca yürüyor, bir yandan da hın-cından, hırsından çocuk gibi ağlıyordu.

"Büyük Allahım ayağını öpeyim, bu günün öcünü almama izin ver."

Ağlaya ağlaya dere tepe aĢacak, Asteğmen Muharrem'i sahra lir.ianesine yetiĢtirecekti.173

Bu arada bir gün sonra Kanlısırt adını alacak olan tepenin ıı/cı indeki bataryanın dört topundan üçü düĢmana kaptırılmıĢ, ancak biri ve mermiler kurtarılabilmiĢti.

Topçular kan ağlıyorlardı.

DüĢman da çok kayıp vermiĢ ama ilk bocalamayı atlattıktan sonra daha iyi savaĢmaya baĢlamıĢtı.

Bazıları vahĢice dövüĢüyor, hiç vakit harcamıyor, yaralı ve esir düĢen Türkleri süngüleyip öldürüyorlardı.17b

En uzakta, Balıkçı Damları'nda, Asteğmen Ġbrahim Hayret-tin'in komutasındaki 1. Takım vardı. Ġlk çıkan Anzak bölüğünü mahvetmiĢti. Ama çıkanların sayısı artıyor, Takım eriyerek direniyordu.

Asteğmen düĢmanın Kocadağ'ın eteklerindeki tepeleri ele geçirdiğini gördükçe kahrolmaktaydı.

Bir müfrezenin dağın yukarısına doğru ilerlediğini fark etti. Teğmen Tulloch'un giriĢken müfrezesiydi bu. Daha baĢka birlikler de dağa çıkmaya baĢlamıĢlardı.

Sağ kalan askerlerini alarak, Kocadağ'ın doruğuna doğru çekilmeye karar verdi. Bu müfrezeyi doruğa varmadan önce engellemek gerektiğini düĢünüyordu.

"Haydi arkadaĢlar!"

Balıkçı Damları ile Kocadağ arası, en dik yokuĢlar, en sarp yarlar, en gür ve sık fundalıklarla doluydu. Elleri, yüzleri kesilerek, dizleri yaralanıp parçalanarak tırmanmaya koyuldular.

DüĢman müfrezesini korkutmak, yavaĢlatmak, geri çevirmek için de ara sıra durup ateĢ ediyorlardı.

Zaman hıĢım gibi geçmekteydi. Anzaklar giderek çoğalıyor, Kocadağ'a yayılıyorlardı.

Sağ kalabilen bir avuç Türk de topçular gibi kan ağlıyordu artık. Bitmek üzereydiler.

Nerede kalmıĢtı gerideki kurtarıcı kuvvetler? Hani bir yere çıkarma olunca Alaman PaĢa bütün birlikleri yardıma yollayacaktı? Oynak savunma sistemi böyle çalıĢmayacak mıydı?

Ümitsizliğe düĢmek üzereydiler. Bir haber mermi hızıyla askerden askere yayıldı.

27. Alay yetiĢmiĢti.

Saat 07.40'tı.

Alay çapraĢık, dar, zor yolları iki saatten önce almıĢtı. Uçaklardan sakınmak için ikide bir yolun iki yanına dağılıp yatmasalar daha önce gelebilirlerdi. TaĢıdığı ağırlık 30 kiloyu geçen asker yorulmuĢtu.

ġefik Bey kısa bir mola verdi.

Tümene, Kabatepe'nin batısından düĢmana taarruz edeceğini bildirdi. Kritik yer Kocadağ'dı. DüĢman orayı ele geçirirse hem alayın arkasına dolanmıĢ, hem gelecek için çok tehlikeli bir noktaya yerleĢmiĢ

olurdu. Ama elindeki asker sayısı, cephesini, orayı koruyacak kadar uzatmaya yetmiyordu. 19.

Tümenin Kocadağ'ı tutmasını diledi.

M. Kemal'in 57. Alayla tam da o saatte yola çıkmıĢ olduğunu bilmiyordu.

Çevreyi dikkatle inceledi.

Taarruza baĢlamak için düĢman elinde bulunan Kanlısırt'tan daha yüksek olan 165 yükseltili tepeyi seçti.

1. Tabur solda, 3. Tabur sağda taarruz edecekti. Dört Maksim ağır makineli tüfeği yakınında ve emrinde tuttu. Gelmesi gereken dağ bataryası, komutanının beceriksizliği yüzünden toparlanıp da daha gelememiĢti.17c

Bu sırada Kanlısırt'ta üç topu düĢmana kaptırılan bataryanın komutanı ile mürettebatı, kurtarıp sakladıkları dördüncü topla gelip alaya katıldılar. ġefik Bey sevindi. Öteki üç kardeĢini kurtarmak için bu topa çok iĢ düĢecekti.

Askerlerin sırt çantalarını geride bırakmaları önerisini, çeviklik sağlayacağı için yararlı görüp kabul etti. Askerler yanlarına yedek fiĢeklerini, matra ve ekmek torbalarını alacaklardı. Askerler sırt çantalarından temiz çamaĢır alıp ekmek torbalarına koydular.

Sırt çantaları geride bırakıldı.

Bu arada sağ kalan direniĢçiler taburlara katılıyor, büyük sevgiyle karĢılanıyorlardı. Ġçleri yanıyordu ama ilk istedikleri su değil, dövüĢe devam için cephaneydi.

Taburlar taarruz düzenine girmek için yayılıp açılmaya baĢladılar. Fundalık arazi bu hareketleri düĢman gözünden saklıyordu. Tabur Komutanlarına bir emir götüren Emir Subayı Asteğmen Cevdet, dönüĢünde gözleri dolu dolu, "Komutanım.." dedi, "..bir Ģey görmenizi istiyorum."

ġefik Bey çok önemli bir Ģey olduğunu anladı. Sessizce Asteğmeni izledi. Biraz ilerleyince gördü.

Onun da gözleri dolup taĢtı.

Askercikler kirli çamaĢırlarını dürüp fundaların diplerine bırakmıĢlar, temiz çamaĢırlarını giyerek Ģehit olmaya hazırlanmıĢlardı. Allah'ın huzuruna insan ve asker olarak temiz çıkacaklardı.18

Anzaklar dalgalı arazide yayılmaktaydılar. Çıktıkları kıyıda, birkaç yüz değil, birkaç bin Türkle savaĢtıklarını sanıyorlardı. BaĢlangıçta hayli kayıp vermiĢ, güçlükle toparlanabilmiĢlerdi.

ġimdi gülümseyerek düĢünüyorlardı:

'Korkak Abdul' hemen kollarını kaldırıp teslim olmamıĢ, tabanları yağlayıp kaçmamıĢtı. Aferin, iyi direnmiĢti. Ama kahramanlığı az sürmüĢtü zavallının. O binlerce kiĢi ortadan kaybolu-vermiĢti. ĠĢte Ģimdi ilk hedefe, Kocaçimen-Kabatepe hattına doğru yürüyorlardı.

Hava açık ve serindi.

Çoğu doğa adamı, gezgin, madenci, altın arayıcı, kara ve deniz avcısı olan Anzaklar elde ettikleri sonuçtan çok memnundular. Ġkinci hedefe de ulaĢınca bu gürültülü iĢ çabucak bitmiĢ olacaktı.

Birdenbire kıyamet koptu. Makineli tüfekler takırdamaya, tüfekler cayırdamaya, top gürlemeye baĢladı.

Akılları baĢlarından gitti.

"O my God!"

Ne oluyordu? Mavi gökyüzü kızıl ateĢ kesilmiĢ baĢlarına yağıyordu.

27. Alay, on bine yakın döğüĢken, atılgan Anzak'a karĢı taarruza geçmiĢti.19 Saat 09.00'du.

M. KEMAL, yaveri Teğmen Kâzım, Tümen BaĢhekimi, Topçu Taburu Komutanı, 57. Alay, dağ

bataryası ve sağlık müfrezesi Kocadağ yolundaydılar.

Yolun bir görünüp bir kaybolmasına, sarplığına, darlığına rağmen, hiç durmadan ve hiç döküntü vermeden yürüyorlardı.

Topları, topları çeken, makineli tüfekleri taĢıyan katırları, cephane, ekmek ve yiyecek arabalarını çetin, fundalık yollardan, derelerin kaya parçalarıyla dolu yataklarından geçirmek çok zordu ama asker bir çaresini bulup geçiriyor, gecikmeden ilerliyorlardı.

Yol Mazı Çukuru denilen cennet gibi bir vadiye çıktı. Bu cennetin içinden geçtiler.

Ne bir an durup Ģerbet gibi havasını içlerine çektiler, ne bütün vadiyi örten sevinç içindeki kır çiçeklerine bakabildiler.

Zamanla yarıĢıyorlardı.

Hızlanarak yürüdüler.

Saat 09.15'ti.

SEDDÜLBAHĠR'E Kitchener'in ve Hamilton'un çok güvendikleri 29. Ġngiliz Tümeni çıkacaktı.

Arkasında da donanma olacaktı. Bu iyi donanımlı, eğitimli 17.000 kiĢilik tümenin Türk savunmasını zorlanmadan aĢacağı beklenmekteydi.

Bir baĢarısızlık, hiçbir Ġngilizin aklının kıyısından, ucundan, uzağından bile geçmiyordu. Bir gecikme bile söz konusu olamazdı.

General Hamilton, bugün Arıburnu'nda Kocaçimen-Kabate-pe hattına, Seddülbahir'de de Alçıtepe'ye ulaĢılarak, savaĢın zor bölümünü bir gün içinde atlatacaklarını ve sona yaklaĢacaklarını ümit ediyordu.

Plan bu amaca hızla ulaĢmak için yapılmıĢtı.

Binlerce çark bunun için dönmüĢtü.

Ġngiliz fabrikaları bunun için silah ve mermi, Ġngiliz hazinesi bunun için para dökmüĢtü.

Yüzlerce gemi ve yüz bine yakın insan bunun için biraraya getirilmiĢti.

Asıl çıkarmanın yapılacağı bu kesimde, Liman PaĢa yönteminin gereği olarak, sadece 26. Alayın 3.

Taburu (1.000 kiĢi) ile Ġstihkam Bölüğü (180 kiĢi) vardı: toplam 1.180 kiĢi.

Ağır makineli tüfek yoktu.20

4 adet 37 mm.lik Maksim top bulunuyordu.

Tabur dört bölüklüydü. Tabur Komutanı Mahmut Sabri Bey Teke Koyu'na bir bölük, Ertuğrul Koyu'na bir bölük yerleĢtirmiĢti. Ġki bölüğünü ortada, ihtiyatta tutuyordu. Takviye gerekirse bu iki bölükten birlik alıp yollayacaktı.

Birliklerine bir gün önce Ģu emri vermiĢti:

"DüĢman çıkarma giriĢimleri karĢısında acele edilmeyip kayıklar kıyıya 200-300 metre yaklaĢtıktan sonra Ģiddetle ateĢ açılacaktır."

Seddülbahir'i kuĢatan gemiler Türklere göz açtırmayacaklardı Kısacası düĢmanın karaya çıkması beklenmeyecekti.

BirleĢik Donanma savaĢ gemilerinin dörtte üçünü Seddülbahir'e ayırmıĢtı. Sabah erkenden yarımadanın ucunu üç yandan çevirmeye baĢladılar.

Bu ölüm filosunda 345 top vardı.21

Bu sayıya savaĢ gemilerinin ve torpidobotların 75 mm.den küçük topları ve ağır makineli tüfekler ekli değildi.

Gemilerin cephanelikleri tıkabasa doluydu.

Queen Elizabeth de zaman zaman uğrayıp 38'lik 10 topuyla katkıda bulunacaktı. 38'lik bir merminin içinde 10.000 çelik misket bulunuyordu. Patladığı zaman dört bir yana sözcüğün tam anlamıyla ölüm saçacaktı.

Yüzlerce top kıyıda taĢ üstünde taĢ bırakmamak niyetiyle küçük Pınariçi Koyu dıĢında, çıkılacak dört yeri ve çevresini, ara vermeden yoğun ateĢ altına aldı.

Arazinin biçimi değiĢti. Tepeler alçaldı, çukurlar doldu, düzlükler çukurlaĢtı. 18 Martın öcünü almak istiyor gibiydiler. Öylesine acımasız, ağır bir bombardımandı. Kıyıda çekinecekleri top olmadığı için gemiler iyice yaklaĢıp ateĢ etmekteydiler.

Gün ağarınca uçaklar da savaĢa katılacaklardı. AE-2 denizaltısı da Marmara'ya doğru ilerliyordu.

DüĢman bu kez karadan, denizden, havadan ve denizin altından geliyordu.

Ertuğrul ve Teke koylarında, kıyılarında, çevre ve gerilerinde, sanki sürekli, ağır, yıkıcı bir deprem yaĢanmaktaydı. Yeryüzü titriyordu.

Siperler, bağlantı hendekleri silinmiĢ, kumlara yerleĢtirilen mayınlar patlamıĢ, bazı nöbet yerleri nöbetçilerle birlikte uçmuĢ, deniz içine uzanan tel örgülerin çoğunun engelleyicilik nitelikleri kalmamıĢ, yıkık Ertuğrul tabyasında bulunan 4 Maksim topundan 2'si kullanılamaz hale gelmiĢti.

Ġkisi de az sonra tutukluk yapacak, bu oyuncak toplar bir kenara atılacaktı.

Mahmut Sabri Bey bu acıklı hali Alayına bildirdi. Ama raporunu Ģu cümleyle bitirdi:

"Tabur savaĢa hazır ve son derece isteklidir."

29. Tümen 23 taĢıt gemisinde bekliyordu. Ġlk çıkacak olanlar filikalara alındılar. Birinci çıkarma dalgasında bulunacak asker sayısı, 3. Taburun 13 katıydı. Bu oran gittikçe daha da artacak, 25 kata kadar çıkacaktı.

AteĢ gerilere kaydırıldı.

BeĢ yere birden çıkarma baĢlayacaktı:

1) PINARĠÇĠ KOYU

Seddülbahir'in batı kıyısında bir küçük koydu. Ġngilizler bu küçük koydaki kumsala Y kumsalı adını vermiĢlerdi. Kıyı burada yüksek ve çok dikti. Bu yüzden buraya çıkarma yapılabileceği düĢünülmemiĢ, bu küçük koy ve kumsal tutulmamıĢtı. Bu sürpriz çıkarmayı General Hamilton düĢünmüĢ ve plana ekletmiĢti.

Gün doğarken, dört savaĢ gemisinin koruması altında, 3.000 Ġngiliz askeri, hiç ateĢ etmeden ve ateĢ

yemeden, Pınariçi Koyuna çıktı, dik yamacı tırmandı, çıktıkları yüksekliğe Sarıtepe deniyordu, Sarıtepe'ye yerleĢti.22

Çıkarma bir saat içinde bitmiĢti.

Makineli tüfeklerini kurdular. Sarıtepe'nin önünden geçen Sığındere, yatağı derin, iki yanı kayalık bir dereydi. Tam bir güvenlik Ģeridi oluĢturuyordu. Derenin batı yakasında kaldılar, karĢı yakasına güvenlik birlikleri sürdüler.

Birliğin ana görevi Seddülbahir'e çıkarma yapacak olan Ġngiliz tümeninin sol yanını güven altına almak, Türkler güneye takviye yollarlarsa buna engel olmaktı.

En yararlı çıkarma buydu.

Çünkü ilerleseler, 5 km. ötedeki ilk hedef olan Alçıtepe'yi ele geçirebilir, güneyde ölesiye mücadele eden 3. Tabur birliklerini arkadan çevirebilirlerdi.

Yol açıktı.

Bu kesimde 3.000 savaĢçıdan kurulu bu Ġngiliz birliğine engel olacak hiçbir önemli Türk birliği yoktu.

Komutana daha güçlü hareket edebilmesi için takviye yollanacağı söylenmiĢti. Durdu, emir ve takviye bekledi.

Bu bekleyiĢ Türkler için büyük nimet oldu. Yoksa altından kalkılması çok zor bir felaketle karĢı karĢıya kalacaklardı. Çünkü bu Ġngiliz birliğinin savaĢçı sayısı, Seddülbahir'i savunanların sayısından daha fazlaydı.

Çıkarmayı bir gözcü postası görmüĢtü. Haberi bölüğüne yetiĢtirdi. Seddülbahir'in batı kıyısını savunmakla görevli olan bölük, ancak yarım takındık bir kuvvet yollayabilirdi.223 O yarım takımı, 45

kiĢiyi, Pınariçi Koyu'na yolladı:

"DüĢmanın ileri hareketini önleyeceksiniz!"

"BaĢüstüne!"

26. Alay Komutanı Kadri Bey olayı çok geç öğrenebildi. Çünkü ağır bombardıman telefon hatlarını parçalamıĢtı. HaberleĢme, yayan habercilerle yapılabiliyordu. Öğrenince haklı olarak telaĢlandı.

Tümenin gerideki yedek alayı (25. Alay) ancak 4 saat sonra yetiĢebilirdi. Çok geride bekliyordu.

Bu saate kadar ihtiyatta tuttuğu taburdan gerekli yerlere küçük birlikler yollamıĢ, elinde bir takımı eksik bir bölük kalmıĢtı yalnız, 160 kiĢi (5. Bölük). Kadri Bey Bölük Komutanını çağırdı:

"YüzbaĢı, düĢman Pınariçi Koyu'na kalabalık asker çıkardı, Sarıtepe'yi ele geçirdi. Alçıtepe köyüne, Alçıtepe'ye ilerleme tehlikesi var. DüĢene, ölene bakmayacaksın. Son ere kadar dövüĢecek, o birliği geriden yardım yetiĢene kadar orada tutacaksın!"

"BaĢüstüne!"

"Yardım dört saatten önce yetiĢemez, ona göre." "Anladım komutanım!"

YüzbaĢı selam çaktı, bölüğünü ĢimĢek gibi hazırlayıp yürüyüĢe geçirdi.

Bu sırada çıkarma alanlarını gözleyen General Hamilton Queen Elizabeth ile Pınariçi Koyu'nun önünden geçmekteydi, Pınar içi Koyu'nun ele geçirilmiĢ olduğunu görerek çok mutlu oldu.23

Saat 09.30'du. Sonrası sayfa 272'de

2) ĠKĠZ KOY

Ġkizkoy Seddülbahir'in batısında, Pınariçi Koyu'nun biraz altında, Teke Koyu'nun gerisinde, kuytu, burası da çıkarma beklenilmeyen bir koydu. 200 metre boyunda, dar bir kumsalı vardı. Ġngilizler buraya X kumsalı adını vermiĢledi.

Bu kumsala, Teke Koyu'na yapılacak asıl çıkarmaya destek olması için bir tabur çıkarılacaktı.

Yüzyıllardan beri sessizlik içinde yaĢayan bu minik koyu ve çevresini yine sabah erkenden yakıp yıktılar. Ağaçları, fundaları, yeni açan çiçekleri kavurdular, baharı kutlayan karıncaları, ker-tenkeleleri, kelebekleri yok ettiler. Bülbülleri susturdular.

Bu küçük, sapa koyda gözcü olarak yalnız bir manga vardı, 9 kiĢi.

Çıkarma saat 06.00'da baĢladı. Bir Ġngiliz taburu Ġkizkoy'a çıktı.

Manga kalabalığı görünce kaçmamıĢ, yayılıp ateĢ açmıĢ-11 I )okuz Mehmet koca taburu yardım gelene kadar oyalamayı

ı uyaracaktı.23*

26. Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey, Seddülbahir'de sıkıĢık ■ Ġm umdaki 3. Tabura takviye olarak sabah erkenden yola bir bölük çıkarmıĢtı, 250 kiĢi (7. Bölük). Bu bölüğün acar ve akıllı komutanı YüzbaĢı Yusuf Kenan yolda, Ġkizkoy'a düĢman çıktığını öğrenince, bölüğünü batıya döndürdü:

"Ġkizkoy'a!"

Buraya çıkan düĢman, Teke Koyu savunmasının arkasına sarkarak savunmayı çökertebilirdi.

Bölük Ġkizkoy'a ulaĢtı. Mangadan sağ kalanlar bölüğe katıldı. Ġngiliz taburunun sol yanına hücuma geçtiler. Bölük sayıca Ġngiliz birliğinin beĢte biriydi. Ama asker o kadar coĢkulu, kararlı ve inatçıydı ki tabur ĢaĢırdı, ürktü, büzülüp savunmada kaldı.24

Saat 09.30'du. Sonrası sayfa 273'te

3) TEKE KOYU

Ġngilizler bu koydaki kumsala W kumsalı kod adını vermiĢlerdi. Burası yaklaĢık 300 metre uzunluğunda, 15-40 metre derinliğinde, sırtlarla çevrili bir kumsaldır. Ġki ucunda kayalık, yüksekçe yarlar bulunuyor. Sırtları Karacaoğlan Tepesi ile Aytepe çevreliyor.

Burada bir Türk bölüğü vardı, 250 tüfek.25

29. Tümenden bir tabur, 1.200 Ġngiliz askeri, 30 kadar filika ile yaklaĢmaya baĢladı.

Ne kıpırtı vardı, ne tepki, ne de ses. Sırtlar, tepeler terk edilmiĢ gibiydi. Türklerin kaçtığını sananlar oldu.

Filikalar, bir önlem olarak, kalkanlı ağır makineli tüfeklerle kumsalı, sırtları taraya taraya yaklaĢtılar, yaklaĢtılar, yaklaĢtılar, neredeyse kumsala baĢtankara edeceklerdi, birdenbire bir cayırtı koptu, 250

tüfek birden patladı.

Filikalar birbirine girdi. Kimi parçalanıp battı, kimi akıntıya kapılıp uzaklaĢtı. Suya düĢenlerin çoğu boğuldu. Makineli tüfekler

sustu. Kumsala ulaĢabilen filikalardan karaya çıkanlar oldu. Çoğu çapraz ateĢ altına kalarak vuruldu, kaçabilenler canlarını kumsalın iki yanındaki kayalıkların arkasına attılar. Daha ilk adımda 11 subay ve 350 asker kaybetmiĢlerdi. Vurulanlar arasında çıkarmanın komutanı da vardı.

Ġlk çatıĢma böyle sona erdi.

29. Tümen Komutanı General Hunter Weston olup biteni anlamakta zorluk çekiyordu. O ağır bombardıman yıkıntılarının altından Türkler dirilip kalkmıĢlar, hiçbir Ģey olmamıĢ gibi dövü-

Ģüyorlardı!

Nasıl askerdi bu asker?

Türkleri hesaba katmamakla büyük yanlıĢ yapmıĢlardı galiba. Ġki en önemli çıkarma noktasından biri olan Teke Koyu'nda plan aksamıĢtı.

Çıkarmayı durdurdu.

Teke Koyu ceza olarak yeniden bombardıman edilecek, burada ne kadar Türk varsa, bu kez kesinlikle toprağa gömülüp bitirilecekti.

SavaĢ gemileri kıyıya biraz daha yaklaĢtılar. Teke Koyu kumsalının ve çevresinin her metrekaresi hınçla, ısrarla dövüldü.

Ġkinci olarak bir taburdan daha fazla bir kuvvet harekete geçirildi. Filikalar yaklaĢmaya baĢladıkları için bölük sığınaklara gitmemiĢ, ateĢ altında beklemiĢ, yıkıntılarda, mermi çukurlarında, yeni kazılan yarım siperlerde kalmıĢtı.

BeklemiĢti.

Asker, ateĢ altında arkadaĢlarının parçalandığını görüyor, kanları, etleri yüzüne sıçrıyor ama yılgınlığa düĢmüyor, bildiği duaları okuyarak savaĢı sürdürüyordu. AteĢ gittikçe öyle yoğunlaĢtı ki kimse baĢını kaldıramaz oldu.

Bu andan yararlanan Ġngiliz birliği kumsala çıkmayı baĢardı. Sağdaki soldaki'kayaların arkasında bekleyen askerlerle birleĢerek Teke sırtlarına tırmanmaya koyuldular.

Teke Koyu'nda tehlike çanları çalmaya baĢlamıĢtı.26

Saat 09.30'du. Sonrası sayfa 274'te

4) ERTUĞRUL KOYU

Teke Koyu'nun biraz doğusundaki bu geniĢçe koy ve kumsal, Ertuğrul tabyası ile Seddülbahir Kalesi arasındaydı. Ġngilizler 300 metre uzunluğundaki bu kumsala V kumsalı adını vermiĢlerdi.

En büyük çıkarma yeri olarak burayı seçmiĢlerdi.

Kumsal yüksek, oldukça dik bir yarla çevriliydi. DüĢmana göre solda, yarın üzerinde Ertuğrul tabyası vardı. Artık topları ölüydü ama bonetler duruyor, sığınak olarak kullanılıyordu. Yarın yüksekliği doğuya doğru gittikçe azalıyordu.

Koyun düĢmana göre en sağında ise Seddülbahir Kalesi, Kalenin arkasında da yanıp yıkılmıĢ

Seddülbahir köyü bulunmaktaydı.

SavaĢ baĢlayınca bölük üç takımıyla hilal biçimindeki yarın üzerine yerleĢecekti. Cephesi 500 metreyi buluyordu.

Ertuğrul Koyu'nun gerisinde, bir yanda Gözcübaba Tepesi (Ertuğrul Tepesi), bir yanda Harapkale Tepesi vardı. Ġki tepe de önemli dayanak noktalarıydı.

Seddülbahir köyünden sonra geniĢ Morto Koyu geliyordu. Sığ olduğu için buraya çıkarma yapılması olasılığı pek yoktu. Yine de bir önlem olarak buraya da bir takım ayrılmıĢtı.

Ertuğrul Koyu'nun genel görünüĢü

Ġngilizler Ertuğrul Koyu'na yapılacak çıkarma için farklı bir plan hazırlamıĢlardı.

Kumsalın Ertuğrul tabyasına yakın kesimine, öncü olarak, gözüpek Ġrlandalılar taburu çıkacaktı.

KarĢı yana çıkarma için özel hazırlanmıĢ eski kömür gemisi River Clyde yaklaĢacak, Seddülbahir kalesi altındaki kıyıya baĢtankara edecekti. Önce fedailer, sonra gemideki 2.400 asker geminin iki yanında açılmıĢ kapılardan çıkıp hızla merdiven ve rampalardan inerek karaya çıkacaktı.

Sabah erkenden yıkıcı bombardıman baĢladı.27

Burayı savunacak olan bölük sığınaklarda, eski cephane mahzenlerinde bekliyordu.28 AteĢ kesilir kesilmez siperlere koĢacaklardı, eğer siperler kalmıĢsa. KalmamıĢsa, önemli değildi, her yer siperdi bu asker için.

Bombardıman bitince düdükler öttü, komutlar yükseldi. Sığınaklardan, mahzenlerden fırladılar.

Barut dumanı ve yıkıntı tozu yüzünden göz gözü görmüyordu. Bağlantı yolları kalmamıĢ, siperler yıkılmıĢtı. El yordamıyla yerlerini buldular. Yıkıntı taĢlarıyla arkasına saklanılacak yükseltiler yaptılar.

Filikalar kıyıya doğrulmuĢlardı. Burada da bazı filikaların baĢlarında kalkanlı ağır makineli tüfekler vardı. Ara vermeden ateĢ ederek yaklaĢıyorlardı.

Kumsalın yapısı gereği filikaların yakına gelmelerini bekleyeceklerdi.

Bölük taĢ gibi sessiz ve sakin bekledi.

Filikalar koya girdi, sokuldu. CoĢkun Ġrlandalıların bir kısmı kumsala ulaĢmadan suya atladı, denizi yara yara kıyıya koĢmaya baĢladı. Bir kısmı inmek için filikasının baĢtankara etmesini bekliyordu.

Mehmetler kurma kollarını Ģakırdatarak tüfeklerini kurdular. Keskin niĢancılar subayları niĢanladı.

Bölük Komutanı YüzbaĢı Hasanın iĢaretiyle 250 tüfek, tek tüfek gibi patladı ve bir daha susmadı.

O uzun, derin sessizlikten sonra bu birden gürleyiĢ Ġrlandalıları sersemletti. Çoğu filikalarından inemeden vuruldu. Bazı filikalar battı. Kimi boğuldu. Kumsala çıkanların çoğu cansız serilip kaldı. 200 kadar Ġrlandalı, kumsalın sonundaki kayaların arkasına yatıp sindiler.29 Bunların ancak bir kısmı sağ kalacaktı.

Bu sırada River Clyde gemisi de gelip Seddülbahir Kalesinin önüne baĢtankara etmiĢti. Deniz sığ

olduğu için kıyıdan uzak kaldı. Bu gemi düĢüncesini ortaya atan ve sonuçlandıran BinbaĢı Unwin, ölümü hiçe sayarak, gemiyle kara arasında duba ve mavnalardan bir köprü kurmaya giriĢti. Geminin iki bordasındaki kapılar açıldı. Sabırsız askerler karaya çıkmak için kat kat iskeleler ve rampalardan inmeye baĢladılar.

Bu sahneyi izleyen General Hamilton ve Amiral de Robeck ümide kapıldılar. Birkaç dakika sonra erken ümide kapıldıklarını acıyla anlayacaklardı.

Türkler geminin bir tuzak olduğunu anlamıĢlardı.

Mahmut Sabri Bey burdaki bölüğü iki takımla takviye etti. Sayıları 430 oldu. Ġkiye ayrıldılar. Yarısı ikinci çıkarma dalgasıyla kumsala gelenleri biçmeyi sürdürdü, yarısı River Clyde'dan çıkanları avlamaya koyuldu.

Tek fiĢek bile boĢa gitmiyordu.

Her yer cesetle dolmaktaydı.

Hava Birliği Komutanı Yarbay Samson keĢif uçağı ile savaĢ alanlarının üzerinde uçmakta, durumu gözlemekteydi. Ertuğrul Koyu'nda gördüğü Ģey hiçbir yerde hiç kimsenin göremeyeceği bir River Clyde'dan çıkma giriĢimi

Ģeydi: Mavi deniz kıyıdan 50 metre açığına kadar kandan kıpkırmızı kesilmiĢti.30

River Clyde'ın oldukça yüksek olan ucuna çelik kalkanlarla korunan çift namlulu ağır makineli tüfekler ve otomatik toplar yerleĢtirilmiĢti.

Bunlar ve iyice yaklaĢan savaĢ gemileri kumsalın çevresini ateĢ altına almıĢlardı.

Türkler de erimeye baĢladı.

Ertuğrul tabyasının bulunduğu köĢeyi 10. Bölüğün 1. Takımı tutmaktaydı. Mangadan mangaya koĢarak askerlerini coĢturan takım komutanı ağır yaralandı. Bölük Komutanı YüzbaĢı Hasan, takımı ikiye bölerek beĢ mangasını Ezineli Yahya ÇavuĢun, dört mangasını bir baĢka çavuĢun komutasına verdi.

Yahya ÇavuĢ ile birliği (45 kiĢi) en uçtaydı. Burası önemliydi. KöĢe olduğu için hem denize bakıyor, hem kumsalı yukardan ve yandan görüyordu.303

Yahya ÇavuĢ Balkan SavaĢı rezilliğini yaĢamıĢ, bir daha yaĢanmaması gerektiğine inanmıĢ, olgun, ağırbaĢlı bir insan, usta bir askerdi, i

Hemen birliğin baĢına geçti, o da Teğmeni gibi bağırdı: "Haydi aslanlarım!"

Ertuğrul Koyu'nun batısındaki takım komutanı yaralanınca, onun yerini de Bigalı Mehmet ÇavuĢ

doldurdu. Takım Mehmet ÇavuĢ'un yönetimine alıĢıktı. Onunla kıyıda çok nöbet tutmuĢlardı. O da bağırdı:

"Bir kurĢun bile boĢa gitmeyecek!"

"Tamam ÇavuĢ!"

Bölük Komutanının gözü sık sık ÇavuĢlara kayıyordu. ÇavuĢların birliklerini iyi yönettiklerini görünce içi rahatladı, Tabur Komutanı Mahmut Sabri Bey'e bilgi verip onu da rahatlattı.

Ġngilizler bir giriĢimde daha bulundular. Seddülbahir köyünün iskelesine 150 kiĢilik bir birlik çıkardılar. Amaç köyden geçerek Türk savunmasının sol ucunun arkasına sarkmaktı. Bu hareket fark edilince, köye 30 kiĢilik bir müfreze yollandı. Burada bir manga vardı. BirleĢip 40 kiĢi ettiler.

Ġngilizlerin önünü kestiler.

Köyün sağlamca kalmıĢ son evleri de bombardıman yüzünden yanıyordu. Yangın yalazları ve kıvılcım yağmuru altında, bu küçük birlik ile 150 Ġngiliz arasında çok kısa bir hesaplaĢma oldu. Uzun Türk süngülerinin tadını ilk kez tattılar. Kurtulabilen 20-25 Ġngiliz askeri iskeleye geri kaçtı.

Queen Elizabeth zırhlısından derin bir üzüntü içinde Ertuğrul Koyu'ndaki durumu izlemekte olan General Hamilton ve Amiral de Robeck iskeleye kaçanları gördüler, bir motor yollayarak kurtardılar.31

Durum ümitsizdi. O kadar güvendikleri 29. Tümenin öncüleri karaya çıkıp tutunmayı baĢaramamıĢlar, River Clyde'da 1.000'den fazla asker kapalı kalmıĢtı.

Israrın yararı yoktu.

"Çıkarmayı durduralım General."

"Haklısınız efendim."

29. Tümen Komutanı General Hunter Weston Ertuğrul Koyu'na çıkarmayı durdurdu.32

Saat 09.30'du. Sonrası sayfa 277'de

5) ESKĠ HĠSARLIK33

Burası Seddülbahir'de çıkarma yapılacak en doğudaki yerdi. Ġngilizler bu kesime S kıyısı diyorlardı.

Buraya çıkacak Ġngiliz birliğinin görevi büyük çıkarma hareketinin sağ yanını güvence altına almaktı.

Burayı ele geçiren birlik, Türk savunmasının doğu yanı için de büyük tehlike olurdu.

26. Alay Komutanı Kadri Bey buraya savunma için ancak bir takım ayırabilmiĢti, 80 kiĢi. Takımın piyade tüfeğinden baĢka silahı yoktu.

SavaĢ gemileri bu kesimi ve çevresini de erkenden ateĢ altına aldı. Bombardıman korkunç bir yoğunlukla sürdü. Bu kıyıya 24 filikaya bindirilmiĢ üç Ġngiliz bölüğü, 900 kiĢi çıkacaktı.

Donanma ateĢi yumuĢatınca filikalar harekete geçtiler. Hiç tepki görmeyince kıyıdaki savunucuların ağır bombardıman sonucu toprağa gömüldüklerini düĢündüler. Mehmetler gerçekten toprağa gömülmüĢlerdi ama düĢmanın düĢündüğü gibi değil, gerideki derin siperlere girip saklanmıĢlardı.

AteĢ kesilince siperlerden çıktılar. Kıyıdaki siperler dümdüz olduğu için mermi çukurlarında, kaya parçalarının arkasında yerlerini aldılar.

Takım Komutanı Asteğmen Abdürrahim "Ah ne olurdu, elimizde bir ağır makineli tüfek olsaydı da Ģunları duman etseydik" diye içini çekti.

Filikalar iyice yaklaĢmıĢtı.

Emrini verdi:

"AteeeĢ!"

Takım ateĢe baĢladı.

Filikaların baĢındaki ağır makineli tüfekler sustu. Filikalar birbirine girdi. Kıyıya çıkabilen Ġngilizler can havliyle kayaların arkasına sinip kaldılar. Kımıldayan vurulup düĢüyordu.

80 kiĢi, 900 kiĢilik üç bölüğü felç etmiĢti.

Ġngilizler sorunu çözmek için tepenin doğusuna altı filika ile bir bölük çıkardılar. Burası kayalık, çok dik bir yamaçtı. Savunma bu kesimi birkaç nöbetçiyle tutmayı yeterli görmüĢtü. Ġngiliz bölüğü bu çetin yamaca tırmanıp düze çıkmayı baĢardı. Takımın arkasına doğru, sarktı. Deniz kıyısında sinmiĢ

bekleyen Ġngilizler de takımı gafil avlayan bu durumdan yararlanıp doğruldular, tepeye fırladılar.

Takım gafil avlanmıĢtı.

"Eyvah, sarılıyoruuuuz!"

Çevik davranarak beĢ-on esir bırakıp kuĢatma çemberinden sıyrıldı, biraz gerideki sırtta yeniden mevzilendi.

Ġngilizler Eski Hisarlık tepesinde bulunan tarihi kale yıkıntısını ele geçirdiler. Ama inatçı takımın denetimi altındaydılar. Er-tuğrul Koyu'na çıkmak için çırpınan arkadaĢlarına yardımcı olamıyorlardı.

Keskin niĢancılar kımıldayanı vuruyordu.34

Takım rahat değildi. Cephanesi bitmek üzereydi. O yüzden Abdürrahim'in gözleri ikide bir Alçıtepe köyüne kayıyordu. Elbette Alay Komutanı yardım yollardı.

Yoksa son kurĢunlarını atıp geri çekilmek, düĢmanı serbest bırakmak zorunda kalacaklardı.

Buna katlanmak çok zordu.35

Saat 09.30'du. Sonrası sayfa 279'da

5. ORDU KOMUTANI MareĢal Liman PaĢa, Bolayır'da Saros körfezindeki gemileri izlemeyi sürdürmekteydi.

Ertesi günü Seddülbahir'e çıkacak olan Deniz Piyadeleri, za-ın.m zaman filikalara indiriliyor, sonra yeniden gemilere alınıyorlardı.

Liman PaĢa bu hareketler gerçek bir çıkarma hazırlığı mı, yoksa gösteri mi, hâlâ bunu anlamaya çalıĢmaktaydı.

Bu sırada Arıburnu'nda, Seddülbahir'in bazı koy ve kumsalları uda kan gövdeyi götürüyordu.

Saros'ta iki, Çanakkale kesiminde bir, toplam üç tümen, yaklaĢık 36.000 asker, bütünüyle savaĢ dıĢı durumda, boĢ bekliyordu.

ANZAKLAR Arıburnu'nda ilk çıkıĢta karĢılaĢtıkları beklenmedik direnç yüzünden karıĢmıĢ, bir daha da bir düzene girememiĢlerdi. Ġyi dövüĢüyor ama dağınık, plansız bir biçimde yayılıyorlardı.

YüzbaĢı Faik'in bölüğü erimiĢ, sağ ve sağlam bir tek subay ile pek az asker kalmıĢtı. O tek subay 1.

Takım Komutanı Asteğmen Ġbrahim Hayrettin'di.35"

Anzaklar Conkbayırı'na doğru yayılmaya baĢlamıĢlardı

Anzaklar direnen birkaç dağınık küçük birlik, birkaç perakende asker dıĢında karĢı duracak kimse kalmadığını sanarak, oldukça rahat ilerlerken, saat 09.00'da 27. Alayın taarruzuna uğramıĢlardı.

'Korkak Abdul kaçtı, hedefe giden bütün yollar açık' derken, bu tepeden inme taarruz Anzakları ĢaĢırtmıĢtı.

27. Alayın iki taburu da hızlıydı.35b 4 makineli tüfek, geride tutulmalarının acısını çıkarmak istercesine, durmadan çalıĢıyor; keskin niĢancılar subayları vuruyor, birlikler baĢsız kalıyordu.

Zoru gören Anzaklar kendilerine çeki düzen verdiler. Direne-mezlerse arkaları denizdi, denize süprüleceklerdi.

Zaman zaman boğaz boğaza gelinecek, Anzaklar da uzun, ince Türk süngülerinin sıcak tadını tadacaklardı.

Kırmızısırt ile Kanlısırt'ın büyük bölümü kurtarıldı, düĢmana kaptırılan 3 top geri alındı. Alay Anzakların Kabatepe'ye yakın kanadını denize doğru itmeye çalıĢıyor, Anzaklar Ģiddetle direniyordu.

SavaĢ çok sertleĢmiĢti.

Anafartalar köyünden küçük Adil (ġahin) yanındaki köylüsü vurulunca ağlamaya baĢladı. Öbür yanında da yine bir köylüsü vardı. Adil'in ensesine Ģaplağı vurdu:

"Sus! ġehitler ölmez! Birazdan gelir, bize destek olur."

"Gelir değil mi?"

"Gelir!"

Sağlıkçılar sokulup Ģehidi geriye aldılar. Adil ağlamayı kesti, savaĢa döndü. 27. Alayda Küçük Anafartalar köyünden 33 kiĢi vardı. Bu, verdikleri ilk Ģehitti.35c Alayın durumu ġefik Bey'i kaygılandırmaya baĢladı. Arıbur-nu Koyunu dolduran filonun topları alayın her hareketini ustaca izliyor ve kayıp verdiriyordu. Hızla erimekteydiler.

Alayının, Arıburnu kesiminin, Çanakkale Boğazı'nın bir kurtarıcıya ihtiyacı vardı.

Bu çok sıkıĢık anda 9. Tümenden haber geldi: 19. Tümen Komutanı Yarbay M. Kemal sabah 57.

Alayla birlikte Kocaçimen'e hareket etmiĢti. Yani 27. Alayın sağ yanının gerisine.

ġefik Bey bütün yüreği ile Allah'a hamdetti.

Yalnız alayı değil, yalnız Arıburnu değil, Boğaz, dolayısıyla Ġstanbul kurtulmuĢtu.

Haberi bir gevĢeme olmasın diye yaymadı. Kocaçimen yönüne bir haberci yolladı, M. Kemal'e alayının durumu hakkında bilgi verdi ve emrine girdiğini bildirdi.

Çanakkale SavaĢı bitene kadar 19. Tümenin emrinde kalacaktı.

M. KEMAL ve 57. Alay, Kocaçimentepe ile Conkbayırı eteklerine ulaĢmıĢlardı. M. Kemal bu korunaklı yerde askerin dinlendirilmesini istedi.

Durumu bir an önce görmek istiyordu. Conkbayırı'na çıkan vadi atla geçmeye elveriĢli olmadığından atı bırakıp yürüdü. Emir Subayı, BaĢhekim ve Topçu Komutanı da atları bırakarak M. Kemal'i izlediler.

Alay arkadan gelecekti.

Fundalıklı vadiden ilerleyerek Conkbayırı ile Besimtepe arasına çıktılar. M. Kemal Conkbayırı'na yürüdü. Buradan Arıburnu Koyundaki savaĢ ve taĢıt gemileri görünebiliyordu. Koy gemi doluydu.

Saat 10.00'du.

Bir grup askerin koĢar adım yaklaĢtığı görüldü. Asteğmen Ġbrahim Hayrettin'in takımından kalanlardı bunlar. Yarları zorlukla aĢmıĢ, düĢman ileri kollarıyla dövüĢe dövüĢe geri çekilmiĢ, çekilen baĢka askerlerle birleĢmiĢ, dövüĢürken yeniden küçük parçalara bölünmüĢlerdi. Elleri yüzleri yara bere içinde, giysileri yırtık pırtıktı, mermileri tükenmiĢti. Ama Conkbayırı'na düĢmandan önce yetiĢmeyi baĢarmıĢlardı.

M. Kemal'e tehlikeyi haber verdiler:

"DüĢman efendim!"

Gösterdiler. Gerçekten bir Anzak müfrezesi Conkbayırı'na doğru yaklaĢıyordu. 1 km. kadar uzaktaydı. Teğmen Tulloch'un müfrezesiydi bu. Hedefe en yakın Anzak birliğiydi.

57. Alaydan kimse yoktu daha. M. Kemal zaman kazanmak için yüksek sesle süngü taktırıp askerleri yere yatırdı.

Teğmen Tulloch Türk subayının askerleri ateĢ etmeye hazırladığını sandı. O da müfrezesini yere yatırdı. Yürüse, ateĢ açtırsa, ateĢ edip vurmayı baĢarabilse, tarihi değiĢtirirdi.36

Öncü bölük yetiĢmiĢti. M. Kemal'in emrini alır almaz, hızla açılıp hücuma geçti. Saat 10.25'ti.

Teğmen Tulloch ve onun gibi ilerlemiĢ Anzak müfrezeleri durakladılar. Bu müfrezelerin arkasından Conkbayırı-Kocaçimen kesimini elde etmekle görevli beĢ tabur geliyordu.363

Bölük çok kıvrak ve ustaydı. Tulloch tutunamayacaklarını anladı. Gelen taburlarla birleĢerek direniĢe geçmek için geri çekilmeye baĢladı.

Bölük direnen müfrezeleri süngüden geçirdi.

57. Alayın üç taburu da Conkbayırı'na çıkmıĢtı. M. Kemal Alay Komutanı BinbaĢı H. Avni Bey'le birlikte tabur ve bölük komutanlarını topladı. Durumu özetledi. Bulundukları yerin önemini anlattı.

Burayı ele geçirmek için ilerleyen düĢman birliklerini ezip denize süreceklerdi.

Gerekli emirleri verdi.37

H. Avni Bey alayını savaĢ düzenine soktu. Keskin niĢancılar yerlerini aldılar. Ağır makineli tüfekler uygun yerlere yuvalandı.

Subaylar ve askerler ellerini temiz toprağa, tüfeklerinin kabzalarına sürerek kuru aptes alıp savaĢa hazırlandılar.37"

Conkbayırı'ndan aĢağıya, savaĢın kaderini değiĢtirecek olan olağanüstü taarruz baĢladı.37b Bataryanın dört topu Arıburnu kıyısını ateĢ altına aldı.

Kurmay Yarbay M. Kemal bulunduğu yerden, dalga dalga kıyıya inen Kocadağı, Arıburnu Koyunu, toptan Ģehit defterine yazılmaya gönüllü 57. Alayının ilerleyiĢini izledi.

Durduğu yer Conkbayırı'nın eteği değil, kaderin M. Kemal'e açtığı yolunun baĢlangıç noktasıydı.

Kurmay BaĢkanı Ġzzettin Bey'e geride bıraktığı iki alayın da harekete hazır olmasını bildirdi. Çıkarma sürmekteydi. Bugün o iki alaya da gerek olacağı anlaĢılıyordu.38

ARIBURNU'NDA savaĢ gittikçe daha kanlı oluyordu. 27. Alay cephesinin en sağındaki bölüğün komutanı, iki yerinden yaralandı. Geri taĢınırken bölüğün komutasını Teğmen Mucip'e (Kemalyeri) bıraktı.

Bu son bölüğün en sağında Subay Adayı Medeni'nin takımı vardı. Uzaktan el salladılar birbirlerine ve savaĢa kenetlendiler.

Tabur Komutanı Halis Bey gençlerin yönetiminde kalan sağ kanadın direnebileceğinden kuĢkuya düĢtü. Yardım için geldi. Yüzü sapsarıydı. Mucip nedenini çabuk anladı. Sol kolunun kumaĢı gittikçe kızarıyor, avucuna kan doluyordu.

"YaralanmıĢsınız efendim."

"Gelirken oldu."

Mucip "Sıhhiye!" diye seslenecekti, Komutan susturdu: "Sus, asker yaralandığımı duymasın."

Mucip'in yanında kaldı. Gençleri yalnız bırakmak istemediği belliydi. DüĢman sağ kanadın arkasına dolanırsa 27. Alayın tümü tehlikeye düĢerdi.

Mucip "Komutanım.." dedi, "..Deneysizliğimiz görevimizi baĢarmaya engel değil. Ġçiniz rahat olsun.

Bize ve askere güvenin!"

Komutan zorlukla ayakta durmaktaydı. "Peki.." dedi, "..Gidiyorum ama buradan kesinlikle geri çekilmeyeceksiniz. Geriye ancak, hepinizin öldüğünü bildirecek bir haberci gönderebilirsiniz.

Anladın mı?"

"Evet efendim."

"Size takviye yollayacağım."

Bir erin yardımıyla ağır ağır uzaklaĢtı.383

SavaĢ gittikçe acılaĢmaktaydı. Çıkarma sürüyor, Anzaklar geriden sürekli yardım alıyordu. Makineli tüfeklerinin sayısı da arttıkça artıyordu. Sağ yanlarının uzağından Kocadağ'ın doruğuna doğru Anzak birliklerinin ilerlediği seziliyordu.

Mucip'in bölüğü ise durmadan kan kaybetmekteydi. Takviye gelmemiĢti. Yollanacak asker yoktu demek ki.

Bölükte çalıĢan 50 tüfek kalmıĢtı. O da gittikçe azalmaktaydı. Az sonra 35'e düĢecekti. Mucip, "Galiba geriye, ölmek üzere olduğumuzu bildirecek haberciyi göndermenin zamanı geldi" diye düĢündü. Ġçi acıyla doldu taĢtı. Ölmek sorun değildi. Sorun görevi yarım bırakmaktı. BaĢaramamıĢ olmaktı. ĠĢte sindirilmesi zor olan buydu.39

Yarası ağır olmayan birini, durumu bildirmesi için geriye yollayacaktı, Alay Komutanının emirerinin geldiği bildirildi. Emireri selam verip emri iletti:

"Alay Komutanı bulunduğunuz yeri savunmanızı, bir erin bile geri çekilmemesini emretti.."

Bunu biliyor, bunun için eriyorlardı. Bu emrin bir devamı olmalıydı. Vardı. Emireri heyecanla emrin devamını da aktardı:

"..57. Alaydan bir tabur geldi. Arkanızdaki derede. Sizi takviye edecek!"

Sevinçten kalbi duracaktı.

KurtulmuĢlardı!

Hayır, vatan kurtulmuĢtu!

Demek ki 57Alay doruğa doğru ilerleyen Anzak birliklerini ezerek buraya kadar gelmiĢti. Yıl kadar uzun gelen bir süre sonra bölüğün arkasından sağ açığına doğru, yüzleri tunçtan dökülmüĢ, uzun süngülü mucize adamlar, hayal gibi akmaya baĢladılar.

Mucip'in, Medeni'nin, askerlerin gözleri yaĢardı. Korku sona ermiĢ, durum tersine dönmüĢtü. Hepsi ancak o ânı yaĢayanların bilebileceği bir mutluluk içinde "ġimdi düĢman korksun!" diye düĢündüler.393

Sert, kısa, keskin komutlar duyuldu.

Tabur, Mucip'in cılız bölüğünün karĢısındaki kalabalık Anlak birliğine taarruz edecekti. Mucip'in bölüğü ile yetiĢen taburun solundaki bölük karıĢıp kaynaĢtı, bir oldu. Mucip'in bölüğünün biraz önceki bitkin, kaygılı bir avuç askeri canlandı. Onlar da taarruza katılacaklardı. Tüfeklerine uzun, ince, pırıl pırıl süngülerini taktılar.

Borular hücum havası vurdu.

Taarruz baĢladı.40

Biraz sonra Türk askerlerine özgü savaĢ çığlıkları lekesiz Arı-burnu göğünü dolduracaktı:

"Allah Allah Allah Allah Allah Allah..."

Herkes fedai, herkes kahraman, herkes büyüktü.

Tarihin en eski milletlerinden biri, ateĢten geçerek, kan içinde, bir daha uyumamak, benliğini unutmamak, kandırılmamak, sömürülmemek, ezilmemek, ölmemek üzere çığlık çığlığa dinliyordu.

KUMKALE mezarlığındaki küçük birlik, filonun yoğun ateĢi altında taĢların arkasına, yıkılan mezarların içine sinmiĢti. Fransızlar bu durumdan yararlanarak Kumköy'den çıkıp iki yandan adım adım mezarlığı sarmaya baĢladılar.

Teğmen Fuat acıyla inledi. Bu destan sona eriyordu. Askerlerinden biri haykırdı:

"Bizim asker geliyor!"

"Hani, nerde?"

"Tee ileriye bak!"

YaklaĢmakta olan birliği Teğmen de gördü. Bir taburdu bu. Yaygın ve aralıklı sıralar halinde geliyordu. Gündüz gözüyle gelmesi büyük tehlikeydi. Nitekim az sonra filo ateĢinin tümünü gelen birliğin üzerine kaydırdı.

Mezarlıktaki birlik ateĢ kesilince, taĢların arkasından, mezarların içinden çıkarak yeniden mevzilendi ve Fransızları devirmeye baĢladı. Keskin niĢancılar iĢlerini iyi biliyor, subayları keklik gibi avlıyorlardı.

Bu sırada mermiler, Ģarapneller yaklaĢmakta olan birliğin sıralarının içinde, arasında, üzerinde patlamaktaydı. Vurulan düĢüyor, birlik seyrekleĢiyor ama dağılmadan, düzeni bozmadan, inanılmaz bir disiplin içinde, durmadan ilerliyordu. Barut ve toz dumanı içinde kaybolup kaybolup yine beliriyordu. Ġki Fransız uçağı döne döne birliği bombalamaktaydı. Birlik 31. Alayın 3. Taburuydu.

Teğmen Fuat'ın içi gururla doldu: Ne demir yürekli bir taburdu bu!

Üçte biri erimiĢ olan tabur Orhaniye ile mezarlığın arasına ulaĢtı. Sağ yanını mezarlıktaki küçük birliğe dayadı.

Fransızların karĢısında eksik bir tabur ile iki eksik takımdan kurulu bir birlik oluĢtu. Fransız birliği bu yetersiz, topsuz birliğin direncini kırmayı baĢaramadı.

Köye çekildi.

Saat l3.OO'tü.40*

Kolordu ve Tümen Komutanları Kumkale köyüne hücum edilmesini istiyorlardı. Yöntemin karaya çıkmasına göz yumduğu düĢmanın Ģimdi denize dökülmesi gerekiyordu Ama nasıl olacaktı bu?

DüĢman karaya çıkalı saatler olmuĢ, toplarını ve ağır makineli tüfeklerini yerleĢtirmiĢti. Saat 17.00'de Kumkale'deki Fransız sayısı topçular ve istihkamcılarla birlikte 3.000 kiĢiyi aĢacaktı.

Filo da yaklaĢmıĢ, bütün silahlarını kıyıya çevirmiĢti. Yakıp kül etmek için bekliyordu.

Ama emir kesindi.

Taarruz yapılacaktı. Ölüm mahkûmu birlikler Kumkale yakınında toplanmak için yola çıktılar.

LĠMAN PAġA Bolayır sırtında, denizdeki hareketleri dikkat ve sabırla izlemeyi sürdürmekteydi. Bazı hareket ve görüntülerden yavaĢ yavaĢ kuĢkulanmaya baĢlamıĢtı. Mesela asker dolu olsa gemiler denize daha gömülmüĢ olurdu. Bunlar öyle değildi. Bunu sonunda fark etmeyi baĢarmıĢtı.

Esat PaĢa sabahtan beri gerçek çıkarmaların yapıldığı güney kesimi için sürekli takviye istiyordu.

Ama burası da önemliydi. Saros'ta durumun bir gösteri olduğu tam anlaĢılmıĢ değildi. Gösteri izlenimi verip buraya ansızın çıkarma da yapabilirlerdi. Çok uyanık olmak gerekti. Bu nedenle buraya kendi gelmiĢti.

7. Tümene iki taburunu bu gece deniz yoluyla Eceabat'a gön-dermesini emretti.

Ordu Komutanı Saros'ta bulunan 25.000 askerden ancak 2.000 kiĢilik bir tabur göndermeyi uygun görmüĢtü.

Uzunca bir duraksamadan sonra 5. Tümene de bir alayını .ġarköy iskelesine yanaĢtırmasını emredecekti.41

ESAT PAġA ve karargâhı vapurla, zaman zaman ateĢ altında kalarak, maceralı bir yolculuktan sonra Kilye limanına gelmiĢti.

BirleĢik Donanma Saros'tan ve Kabatepe önünden aĢırtma atıĢlarla Boğaz içindeki limanları ateĢ

altında tutuyordu. DüĢman çıkarma yerlerine birlikler yollandığını sanmakta, ulaĢımı engellemeye çalıĢmaktaydı.

BoĢuna bir emekti bu. TaĢınan ne bir tek asker vardı, ne de bir tek top.

Karargâh atlara binerek Maltepe'ye geldi. Buradan gemilerle dolu Arıburnu Koyu görülüyordu. Gemi sayısı olayın büyüklüğünü ve 19. Tümenin nasıl öldürücü bir tehlikeyi önlediğini kanıtlamaktaydı.

Karargâh hızla evlere, çadırlara yerleĢti.

Birlikler değil ama ordu ve kolordu komutanlıkları baskına uğramıĢtı. Bir savaĢ halinde karargâhların nereye taĢınacağı önceden belirlenmemiĢ, hiçbir ön hazırlık yapılmamıĢtı.

YerleĢme kargaĢalığı içinde bir sürpriz yaĢandı. Yarbay M. Kemal Maltepe'ye geldi. Bu rastlantı hem Kolordu Komutanını, hem M. Kemal'i sevindirdi. M. Kemal sabahtan beri olanlar hakkında bilgi verdi ve niye geri geldiğini anlattı: Aldığı bir habere göre düĢman Kumtepe'ye çıkarma yapmaktaydı.413

Aman!

Kumtepe, Kabatepe ile Seddülbahir arasında, Kilitbahir platosuna açılan çok kritik bir yerdi.

Arıburnu'nu 27. ve 57. Alaylara bırakıp kalan iki alayı ile bu tehlikeli çıkarmayı durdurmak için tümeninin baĢına koĢmuĢtu.

AraĢtırıldı. Kumtepe'ye çıkarma yoktu. Haberi getiren genç subayın heyecandan yer adlarını birbirine karıĢtırdığı, M. Kemal'e yanlıĢ bilgi verdiği anlaĢılıyordu.42

Ġçleri rahatladı.

Esat PaĢa Liman PaĢa'dan aldığı yetkiye dayanarak, M. Kemal'in, tümeninin tamamını Arıburnu'nda kullanmasına izin verdi.42a Sonra da sordu:

"Kararınız nedir?"

"Bütün kuvvetimle düĢmana taarruz etmek." "Güzel. Allah baĢarı versin."42b Bu izni alan M. Kemal, 77. Alayı 27. Alayın sol yanına yolladı. Görevini de anlattı: 27. Alayın sol ucundaki taburla bağlantı sağlayacak, birlikte düĢmanın sağ yanını denize süreceklerdi.420

72. Alayını yedek olarak 57. Alayın arkasına gönderdi.

Topçu taburunu Kocadere Köyü sırtlarına yerleĢtirdi. Anzak-lar iyice yerleĢmeden, kök salmadan denize dökülmeliydi.

Karargâhıyla birlikte hızla Conkbayırı'na hareket etti.

Saat 14.00'tü.

1) PINARĠÇĠ KOYU Öncesi sayfa 254'te

Bir yarım takım ile bir eksik bölük (5. Bölük) Sarıtepe'ye yerleĢtiği öğrenilen düĢmanı durdurmak için yola çıkmıĢlardı. Saat 09.00'da buluĢtular. 3.000 kiĢiye karĢı 200 kiĢi!

Sayılar dünyasından bakınca bu anlamsız bir durumdu. Ama Çanakkale'de doğaldı. Ne subaylar yadırgadı, ne erler. Buna hazırdılar. Ġngiliz birliğinin ileri sürmüĢ olduğu küçük müfrezeleri temizleyerek ya da kovalayarak ilerlediler.

Sığındere kıyısında asıl büyük birlikle karĢı karĢıya geldiler. Kendilerinden on beĢ kat kalabalık düĢmanı denize dökemezlerdi ama geriden yardım gelene kadar Sığındere'nın batı kıyısında tu-tabilirlerdi.

Tutmaları gerektiğine göre tutacaklardı!

Sığındere'nin doğu kıyısına yerleĢip toprağa yapıĢtılar. AteĢ savaĢına giriĢtiler. Keskin niĢancılar subay avlıyorlardı. Çok geçmeden iki komutandan birini vurdular.

Küçük fedai gruplar dereden geçip kayalık yamaçlara tırmanıyor, Ġngilizleri, beklemedikleri noktalara hücum ederek panikletiyorlardı.

9. Tümenin, iĢte böyle bir durumda hemen ileri sürmesi gereken, yedekte bekleyen bir alayı vardı: 25.

Alay. Tümen karar vermede yine gecikerek, bu alayı ancak öğleyin harekete geçirmiĢti. Olup bitenleri bilen alayın hazır beklemesi, 'haydi!' deyince fırlaması gerekirdi ama bu alay da yavaĢtı. Harekete geçmesi zaman aldı.43

Bu alaydan bir tabur, Pınariçi Koyuna yollandı.

Tabur yaklaĢırken donanmanın ateĢi altında kaldı. Güçlükle Sığındere'ye sokuldu. ÇalıĢkan bölük, tabur komutanının emrine girdi.

Saat 16.00'da birlikte taarruza geçtiler.

Koydaki savaĢ gemileri ile Ġngiliz makineli tüfekleri taburu ateĢe boğdu.

Mücadele aĢama aĢama sürüp gidecekti. Sonrası sayfa 287'de 2) ĠKĠZ KOY Öncesi sayfa 255'te

Güneye yardıma gönderilen bölük (7. Bölük), Ġkizkoy'a düĢman çıktığını öğrenince, kendiliğinden yönünü değiĢtirip saat 08.15'te Ġngiliz birliğinin kuzey yanına taarruza geçmiĢ, düĢmanın o kesimdeki bölüğünü komutanıyla birlikte yok etmiĢti.

Komutan da, bölük de atılgan, pervasız ve deliĢmendi. Sırtlara yayılarak Ġngiliz taburunu çıktığı yerde tuttu. Tabur kımıldanamıyordu.

Ġngilizler Ġkizkoy'a bir tugay (dört tabur) daha çıkardılar.44 Gemiler ateĢi arttırdı. Makineli tüfek sayısı iyice çoğalmıĢtı.

Küçük birliğin çekileceğini sanıyorlardı. Tınmadı bile. Yapması gerektiğine inandığı görevi gözünü kırpmadan, canını esirgemeden yapmayı sürdürdü.

Ġngilizlerin tanımadığı, bilmediği, hayal edemeyeceği bir askerdi bu. Bu subay ve erleri uzun uzun anlatmak gerekmezdi, 'Çanakkale askeri' demek yeterdi.45

Bölüğün asker sayısı Ġkizkoy'un güneyini çevirmeye yetmemiĢti. Ancak kuzey ve doğu kesimini tutabiliyordu.

Güneydeki boĢluktan yararlanan iki bölük Ġngiliz, Teke Koyunun arkasındaki Karacaoğlan Tepesine doğru sarkmaya baĢladı. Bu olumsuz geliĢme Teke Koyu savunmasını çok telaĢlandırdı. Sonrası sayfa 287'de

3) TEKE KOYU Öncesi sayfa 256da

Teke Koyu'nu savunan bölüğün Karacaoğlan Tepesi'ne sarkan Ġngiliz birliğini durduracak askeri yoktu. Bütün askerini savaĢa sürmüĢtü.

Karacaoğlan Tepesi'nin elden çıkması savunmanın sağ yanının çökmesine neden olurdu.

Durum Mahmut Sabri Beye bildirilerek acele takviye yollaması istendi. Mahmut Sabri Bey takviye isteğini bu kez 'dayanın çocuklar!' diye geçiĢtiremeyeceğini anladı. Yedeğindeki iki bölükten biri olan 9. Bölüğü Ġkizkoy'dan gelen Ġngiliz birliğini durdurmaya yolladı.

Bölük hazır bekliyordu, ânında harekete geçti, Karacaoğlan Tepesi'nin kuzeyinden geçerek ilerledi.

Ġkizkoy'dan gelen Ġngiliz birliğini karĢıladı. Ġngilizler makineli tüfekleri çalıĢtırarak bir ölüm perdesi kurdular. 9. Bölük, baĢta bölük komutanı, biçilme pahasına ileri atıldı, bu ölüm perdesini yırttı, gittikçe kalabalıklaĢan Ġngiliz birliğini durdurup geriye attı.

Tehlike önlenmiĢti ama birçok asker biçilmiĢti. Mahmut Sabri Bey emrindeki Ġstihkam Bölüğünü de 9.

Bölüğün yanına sürdü.

Yaralılar geri alındı. Harapkale Tepe yakınındaki sargı yeri yaralı dolmuĢtu. Her hareketi ateĢ altına alan donanma yüzünden yaralıları geriye, Alçıtepe köyündeki sahra hastanesine göndere-miyorlardı.

Ağır yaralılar hava kararınca arabalarla gönderileceklerini umarak avunuyorlardı.

Ġngiliz komutanlar Karacaoğlan'ı ele geçirmeye, Türk savunmasında bir gedik açmaya kararlıydılar.

Bir baĢarıya Ģiddetle gerek duyuyorlardı. Çünkü ilerleyemeyen askerde yılgınlık belirtileri baĢlamıĢtı.

SavaĢ gemileri, karaya çıkan topçu subayların yönlendirmesiyle, iki yandan kıyıya yaklaĢarak, küçük Karacaoğlan Tepesini hallaç pamuğu gibi atmaya baĢladılar. Burada yarısı erimiĢ bir takım vardı.

Hiçbiri 'bizi burdan çekin' demedi. Bunlar ölümle kan kardeĢi olmuĢ askerlerdi.

PatlayıĢ bulutları içinde kollar, bacaklar uçuĢmaya baĢlamıĢtı. Göz göre göre buna katlanmak imkânsızdı. Bölük Komutanı geri çekilmeleri için emir verdi.

SavaĢ dumanı, tepenin eteklerine kadar çökmüĢtü. Uzunca bir zaman geçti. Tepeden inen yoktu.

Merak azaba dönüĢtü. Sonunda takımdan sağ kalanlar tepenin eteğinde dumanın içinden çıktılar.

Kiminin kucağında, kiminin sırtında yaralı arkadaĢları vardı. Hepsi ağlıyordu. Tepeyi bırakmak çok güçlerine gitmiĢti.

Saat 11.00'di.

Ġngilizler boĢaltılan Karacaoğlan Tepesi'ni hızla, zafer boruları çalarak iĢgal ettiler.

Karacaoğlan Tepesi'nin kuzeyinde, Ġkizkoy'a saldıran deliĢmen bölük, 9. Bölük ve Ġstihkâm Bölüğü yan yana gelerek bir savunma hattı kurdular. Tepenin doğusunda da Teke Koyunu savunan bölük (12. Bölük) vardı. Bu bölük de çok kayıp vermiĢti.

Hepsi ancak 750 kiĢi ediyordu.

750 kiĢi en az on katı savaĢçıyla, donanma ve bol makineli tüfekle boğuĢacaktı.46 ġu âna kadar orduya, güçlü birlikler yollayıp da düĢmanı denize dökmesi için altı saat kazandırmıĢlardı.

Ama ne gelen vardı, ne yüreklendirici bir mesaj!

Ġngilizler Karacaoğlan Tepesinden sonra Aytepe'ye yönlendiler. Aytepe deniz kıyısında tümsek gibi küçük bir tepecikti. Burayı yine 12. Bölüğün bir baĢka takımı koruyordu. Aytepe elden çıkarsa Teke Koyu savunması bütünüyle çökecekti.

Ġki Ġngiliz taburu tümseği batıdan ve güneyden sarmaya baĢladı. Günün en düĢündürücü savaĢı baĢladı.

Saat 12.00'ydi.

Ġngilizler 2.000 kiĢiden fazlaydı, Aytepe'yi koruyan takım belki 80 kiĢiydi. Doğal olarak 2.000 kiĢinin kısa bir süre içinde hedefini ele geçirmesi gerekirdi.

Öyle olmadı.

80 asker çarpıĢtı, boğuĢtu, sayısı yarıya düĢtü ama Aytepe'yi Ġngilizlere bırakmadı. Geriden iki Ģey istemiĢlerdi: El bombası ve su. Mahmut Sabri Bey el bombası sandıklarını erlerle birlikte tepenin yakınına kadar sırtında taĢıdı.

Asker el bombalarına sevindi. Yüzünü yıkayıp su içti. SavaĢa devam etti. Ġlerlemek için doğrulan her Ġngilizi vurup deviriyorlardı. Bombacıların zamanlama ustalıkları Ġngilizler için felaket olmaktaydı.

KurĢun genç bir askerin yüzünün sağ yanını boydan boya yarmıĢtı. Asker, yarasını sardırmıyor, geri gitmiyor, canı çok yandığı için hem avaz avaz bağırıyor, hem ateĢ etmeye devam ediyordu.

Az ilerisindeki takım çavuĢu "BoĢ bağırma.." dedi, "..ġu Ġngilizlere küfret de içimizi soğut."

Zavallının aklına uygun bir küfür gelmedi, acı ve öfke içinde haykırdı:

"Hayvanlar!"

Yanındaki yaĢlıca asker kızdı:

"Sus! Hangi hayvan bunlar kadar acımasız?"

Saat 15.00'e kadar savaĢ alanına bu 40 asker egemen oldu. Böylesine sert, keskin direniĢ Ġngilizleri yıldırmıĢtı.47 Komutanlar ateĢ hattına geldiler, subaylar askeri savaĢmaya zorladılar. SavaĢ yeniden canlandı. Gemiler yeniden toplarını ateĢlediler

Mahmut Sabri Bey'in elinde buraya yetiĢtirebileceği yedek birlik kalmamıĢtı.

Geriden hayır yoktu.48

Sayı ağır basmaya baĢladı. Binlere karĢı bir avuç insan daha fazla direnemezdi. Bunlar masal askeri değildi ki. 17.40'ta Aytepe emirle boĢaltıldı.

Teke Koyu Gözcübaba Tepesine kadar Ġngilizlere bırakıldı. Ġkizkoy'daki deliĢmen bölük, 9. Bölük, Ġstihkâm Bölüğü ve 12. Bölük, 700 kiĢi kalmıĢlardı, bu kesimi kuzeyinden ve doğusundan bir demir kuĢak gibi sardılar.

En azından 6 tabur Ġngilizi (7.200 kiĢi) Ġkizkoy ile Teke Koyu'na hapsettiler.49

Saat 18.00'di. Sonrası sayfa 288'de

4) ERTUĞRUL KOYU Öncesi sayfa 261 He

29. Tümen Komutanı General Hunter Weston, Ertuğrul Koyu'ndaki Türk savunmasının geçilemeyeceğini anlayınca, sabah 09.30'da Ertuğrul Koyuna çıkarmayı durdurmuĢ, birliklerin çoğu-nu Teke Koyu'na göndermiĢti.

Kumsalda oraya buraya gizlenmiĢ 200 kadar Ġrlandalı, River Cyde'da 1.000 asker kalmıĢtı.

Seddülbahir Kalesi'nin duvar diplerine, yıkıntılara sığınmıĢ Ġngilizler de vardı. Kımıldayanın baĢına ne geleceğini iyi bildikleri için kımıldamadan bekliyorlardı.

Mahmut Sabri Bey uygun bir anda Ġngilizlerin burada da harekete geçeceklerini tahmin ediyor, huzursuzlanıyordu. Çünkü bu kesimdeki savunmacılar (10. Bölük ile 11. Bölüğün iki takımı) da çok kayıp vermiĢti. Yedeğinde bir manga askerden baĢka güç kalmamıĢtı.

Haklı çıktı.

Saat 15.00'e doğru Ertuğrul Koyunda da canlanma oldu.

Ġrlandalılar River Clyde gemisinin ucundaki ağır makineli tüfeklerin, otomatik topların koruyuculuğu altında harekete geçerek, Ertuğrul tabyasına çıkan dik yamaca hücum ettiler.

O kısımdaki iki yarım takım, Ġrlandalıları ateĢ ve süngüyle karĢıladı. Yahya ÇavuĢ'un gür sesi askerleri devleĢtiriyordu:

"Vur aslanım! Allah için vur! Yurdun için vur! Anan, bacın, yavrun için vur! Bayrağın için vur!"

Hücum edenlerin cesetleri yamaçtan aĢağıya tekerleniyor, kumsalda üst üste yığılıyordu.

Tam da arkalarında Aytepe savaĢı olmaktaydı. Hava kararırken Aytepe'nin düĢmek üzere olduğu haberi geldi. Ertuğrul tabyasının arkadan sarılması demekti bu. Yahya ÇavuĢ küçük birliğinin yarısını yerinde bıraktı:

"Tek düĢman bile geçirmeyeceksiniz!"

"BaĢüstüne ÇavuĢ!"

Öteki yarısının baĢına geçip Aytepe'ye yardıma koĢtu. Uzun süngüleri ile düĢmanın içine dalacak, Aytepe'ye kanlı bir yol açarak silah kardeĢlerine katılacaklardı. Ama Aytepe düĢmüĢtü. Tepeye yerleĢtirilmiĢ Ġngiliz makineli tüfekleri insan biçiyordu. Yahya ÇavuĢ'un adamlarını da biçip toprağa düĢürdü.

DüĢman Ģimdi de Gözcübaba Tepesi'ni sarmaya baĢlamıĢtı.

Burada da küçük bir birlik vardı. Bu yiğitliğine söz yetmez küçük birlik ertesi gün öğleden sonraya kadar tepeyi savunacak, çevredeki askerlerin esenlikle geri çekilmelerini, yeniden savunma hattı kurmalarını sağlayacaktı.50

Ġngiliz komutanlar son Ġrlanda hücumunu engelleyen Türklerin bulunduğu kesimin yerle bir edilmesini emrettiler. SavaĢ gemileri tutkuyla yanaĢtı. Elliden fazla çelik namlu bu noktaya çevrildi.

Ertuğrul tabyasının köĢesinde sabahki bombardımandan sonra aceleyle kazılmıĢ, derinleĢtirilememiĢ

toprak siperler vardı. Asker bu yarım siperlerdeydi. Orası birdenbire cehenneme döndü.

Biri bile kurtulamadı. Siperler mezar oldu.

Yahya ÇavuĢ'un ne birliği kalmıĢtı, ne yeri. Birkaç yaralı askeri ile birlikte geri çekilerek koyun kuzeyinde ve doğusunda savaĢmayı sürdüren bölüğüne katıldı.51

Saat 18.00'di. Sonrası sayfa 288'de

5) ESKĠ HĠSARLIK Öncesi sayfa 262'de

Ġngilizler Eski Hisarlık tepesinin harabe kesimini ele geçirmiĢlerdi. Ağır ağır yayılmaya çalıĢıyorlardı.

Bunu dikkatle yapmaktaydılar. Çünkü karĢı sırttaki küçük Türk birliği hemen ateĢ açıyor, açığa çıkana kurĢunu yapıĢtırıyordu. O yüzden bir türlü istedikleri gibi yayılamıyorlardı.

Takım da rahat değildi. Bölüğü yardıma gelmeli, cephane yetiĢtirmeli ve birlikte düĢmana hücum etmeliydiler. Yazık ki bölüğün yola çıktığını gösterir en küçük bir belirti, sözgelimi bir toz hulutçuğu bile yoktu.

Hiç beklemedikleri bir anda bazı sesler duyuldu, gürültüler oldu.

"Ne oluyor?"

Silahlara davrandılar.

Bağlı oldukları bölük (8. Bölük) toz çıkarıp da savaĢ gemilerinin dikkatini çekmemek için yoldan değil, sel yataklarından, dere içinden, hendeklerden, emekleye sürüne, saklı gizli gelmiĢ, yanlarında bitivermiĢti.

Takımın yüzü güldü. Hemen bölüğüne katıldı.

Bölük hiç dinlenmeden savaĢ düzeni aldı ve taarruza geçti. Eski harabeyi sardı. Ġyice sıkıĢtırdı, dört katı olan düĢmana süngü hücumuna geçti, yayıldığı mevzilerden söktü, Eski Hisar harabelerinin gerisine, duvarları dibine attı.

Buradan koparıp denize dökmeyi baĢaramadılar. Çünkü hazır bekleyen gemiler iki yandan kıyıya yanaĢarak Eski Hisarlık'ı yanardağ ağzına çevirdiler.

Bölük kayıp vere vere geri çekilerek takımın açtığı siperlere sığıĢtı. Ama Ġngilizleri harabeden dıĢarı bırakmayacaktı.52

Saat 18.00'di.

Pınariçi, Ġkizkoy ve Eski Hisara çıkmıĢ olan Ġngiliz birlikleri küçük Türk birliklerinin sert denetimi altındaydılar. Bu denetimi kırmayı baĢaramıyorlardı.

Ġngilizler Teke Koyunda Karacaoğlan ve Aytepe'yi ele geçirmiĢ ama Gözcübaba Tepesi önünde duraklamıĢlardı. Çok sıkı önlemler alarak savunmaya geçtiler.

Gece Türklerin güçlü takviyeler alarak Ģiddetle taarruz edeceklerinden korkuyorlardı. Sonrası sayfa 289'da

ÇANAKKALE'DE kara savaĢlarının baĢladığı, düĢmanın bir yerlere çıkartma yaptığı Ġstanbul'da yarım yamalak duyulmuĢ, kulaktan kulağa yayılmıĢtı.

Kesin bilgi yoktu.

Nerelere çıkıldığı belli değildi.

Direniyor muyduk, ne oluyordu, kimse bilmiyordu. Harbiye Nezareti daha bir açıklama yapmamıĢtı.

Ama kulağı delik ve hayali geniĢ olanlar renkli, güzel masallar üretmeye baĢlamıĢlardı. Bazılarını Dilber'in babası da duymuĢtu ama Orhan heyecanlanmasın diye evde anlatmadı.

Çocuk hızla iyileĢirken heyecanlandırmak doğru olmaz diye düĢünmüĢtü. Bu inceliği aile de destekledi.

Orhan iyi yiyor, Dilber'in koluna girip bahçede biraz yürüyordu. Birkaç kilo almıĢ, yanaklarına kan gelmiĢ, ellerinin üzerindeki kırıĢıklık kaybolmuĢtu.

Dilber, "Ah ağabey." dedi, "..hastaneye geldiğim gün öyle korkunçtun ki. Ġskelet bile senden güzeldi.

Ne kadar çirkindin anlatamam. Oh canım, Ģimdi eski haline döndün. Yine yakıĢıklı oldun. Hatta eskisinden daha yakıĢıklı oldun. Seni gören kız ânında âĢık olur. Olmayan kızın aklına, zevkine ĢaĢarım."

Arkasından da belki nazarı değer korkusuyla telaĢ içinde ekledi:

"Aman maĢallah!"

GELEN RAPORLAR durumu kesin olarak aydınlatmıĢtı. Asıl çıkarmalar Arıburnu ile Seddülbahir'e yapılıyordu. Saros'taki olay gösteriydi, Kumkale'deki de öyle.

Durumu anladıktan sonra Liman PaĢa'nın hemen ordu karargâhına dönmesi, ordusunu artık kesinleĢmiĢ olan duruma göre yönetmesi, çıkarma yerlerinde eriyip giden birliklere hemen yardım yollaması beklenirdi.

Ama dönmedi.

Buraya bağlanıp kalmıĢtı, kımıldanamıyordu. Geceyi de Bolayır'da geçirecek, belki geceleyin çıkarma yaparlar kuĢkusu içinde Ġngiliz savaĢ ve taĢıt gemilerini izlemeyi sürdürecekti.52"

Bu sırada Arıburnu'nda, Seddülbahir'de Türk birlikleri düĢmanın yerleĢmesini, yayılmasını önlemek için oluk gibi kan döküyorlardı.

3. Kolordu yana yakıla takviye istiyordu.

Liman PaĢa nihayet Çanakkale kesimindeki 15. Kolordu Komutanı Weber PaĢaya Ģöyle bir emir yollayabildi:

"Eğer bölgenizde ciddi bir çıkarma yoksa ve elinizde verebileceğiniz bir birlik varsa, bir alayın Esat PaĢaya yardım için Eceabat'a gönderilmesini rica ederim."

Weber PaĢa, dileğe benzeyen bu nazik emre yanıt bile vermedi. Emir Türk kurmayların zorlamasıyla bir kez daha yinelenecek, Weber PaĢa yine yanıt vermeyecekti.53

19. TÜMEN Komutanı M. Kemal iki alayını yola çıkardıktan sonra atını dörtnal sürerek saat 15.30'da Conkbayırı'na ulaĢtı. Karargâhını burada kurdu.

Bu saate kadar 1. Anzak Tümeni bütünüyle karaya çıkmıĢtı. 2. Anzak Tümeni çıkmayı sürdürüyordu.

Ama Güneyde 27. Alay, kuzeyde 57. Alay, 15.000 Anzak'ı iki uçtan kıskaca almıĢlardı. Alaylar birbirlerine kenetlenmiĢler, sağlam, arasız bir cephe oluĢmuĢtu.54

Ġki uçtan ve ortadan bastırarak Anzakları dar bir kıyı Ģeridine sıkıĢtırıyorlardı.

M. Kemal 27. ve 57. Alaylara tümeninin bütün kuvvetiyle savaĢ alanına geldiğini bildirdi. Cepheye yanaĢmıĢ olan 72. Alayın bir taburuyla 57. Alayı takviye etti.

Taze kan 57. Alaya iyi geldi, taarruzu yeniledi.

Filonun 172 topu 57. Alayı delice ateĢ altına aldı.55 Anzak komutanları hiç olmazsa Kılıçbayırı-

Düztepe hattında tutunabilmek için çırpınıyorlardı.

57. Alay düĢmanı, donanmanın desteğine aldırmadan bu mevzilerden süngüyle söktü attı, Kılıçbayırı-Düztepe kesimini geri aldı.

General Hamilton'un Arıburnu için o kadar özenle hazırladığı plan tümden suya düĢmüĢtü.

Kocaçimen çok uzaklarda kalmıĢtı. Kabatepe'ye yanaĢamıyorlardı.

Anzak Kolordusu Komutanı General Birdvvood derin bir hayal kırıklığı, ĢaĢkınlık ve büyük kaygı içindeydi. Kıyıdaki komutanlardan cesaret kırıcı mesajlar yağıyordu. Hepsi yılgındı.56

DövüĢtükleri askerler, hiç de düĢündükleri gibi çıkmamıĢtı. Bunlar yurtlarını ölümüne savunan zehir gibi askerlerdi. Böyle sert bir direniĢ beklemeyen hayli Anzak askeri geri gelmiĢ, yaralıları almak için kıyıda bekleyen filikalara sığınmıĢlardı.57 Tepelerden kumsala yaralılar akıyordu.573

Kurmaylar olası yaralı sayısını doğru kestirememiĢlerdi. Sadece 500'er kiĢilik iki hastane gemisi vardı.

Ġkisi de dolmuĢtu. Yaralılar kıyılarda bekliyordu. Çoğunun yarası kangrene dönüĢecekti.57b KıyıbaĢının geniĢliği ancak bir buçuk, iki kilometreydi. Derinliği ise Türklerin durmak bilmez hücumları yüzünden gittikçe azalıyordu. Bu daracık yere bir kolordu, 30.000 kiĢi nasıl sığardı, kendini nasıl korurdu?

GüneĢ denize batıyordu.

M. Kemal cepheyi ateĢ hattına kadar gelerek denetlemeye baĢladı. AteĢten çekinmiyordu. Bu hali subayların ve askerlerin dikkatini çekti.

Ġki alay da çok kayıp vermiĢti. Bütün gün yürümüĢ ve ara vermeden dövüĢmüĢlerdi. Ama subaylar da askerler de savaĢ Ģevki içinde taarruzu sürdürüyor, vatanı karıĢ karıĢ geri alıyorlardı.

Birçok yer adsızdı.

ġimdi her yer bir ad kazanıyor, haritalara bu adlar iĢleniyor, kel tepelerin, cılız derelerin, sıradan sırtların, kayalık bayırların adı tarihe geçiyor, her karıĢ toprak vatanlaĢıyordu.

Karanlık basınca filo ıĢıldaklarını yakarak savaĢ alanını aydınlattı. Türklerin elinde olduğu sanılan bütün tepeleri, bayırları, vadileri cehenneme çevirdi.

Asker Liman PaĢanın gözünü korkutan donanma ateĢine çabuk alıĢmıĢtı. Arazinin çok engebeli olması ateĢin tehlikesini azaltıyordu.

57. Alay 180 yükseltili tepeyi, 27. Alay da Kırmızı Sırt'ın büyük bölümünü geri aldı.58

Ama sol kanattan haber gelmiyordu. Buraya yollanan 77. Arap Alayının, 27. Alayın soldaki taburuyla birlikte düĢmanı de-

KĠM doğru sıkıĢtırıyor olması gerekmekteydi. Anzakların denize süpürülmesini bu baskı sağlayacaktı.

M. Kemal cepheyi siper siper denetleyip askerinin ateĢ altındaki durumunu inceleyerek, gün doğarken Kocadere'ye gelecek, çok üzücü, çok ĢaĢırtıcı bir olayla karĢılaĢacaktı.

Çanakkale'de bir daha yaĢanmayacak bir olayla.

AVUSTRALYA TÜMENĠNĠN karargâhı hemen ilk tepenin eleğinde kurulmuĢ, karargâh etekteki girintilere, kovuklara sığınmıĢtı.

Plan uygulanamamıĢ, ağır kayıp verilmiĢti. Ġki Türk alayı tümeni ilk tepeler hattına kadar geriye sürmüĢ, daracık bir alana hapsetmiĢti.

Sakinlik içinde durumu değerlendirmek imkânından yoksundular. Çevre ĢaĢırtıcı bir kargaĢalık içinde kaynaĢıyordu. TartıĢılmaz bir gerçek belirmiĢti: Gece ya da sabah bir Türk taarruzu Anzakların sonu olurdu.

Kurmaylar aralarında, 'en mantıklı hareketin baĢarısızlığı kabul ederek geri çekilmek olduğunu'

düĢünmeye baĢlamıĢlardı.

Bu öneriyi gecikmeden komutana açmaya karar verdiler.583

KUMKALE'NĠN doğusunda, sessizlik içinde üç tabur toplanmıĢtı. Her kımıltıyı ateĢe boğan filoya görünmemek için olabildiğince saklanarak gelmiĢlerdi.

Bu kuvvetin baĢına 39. Alayın Komutanı Yarbay Nurettin Bey (Özsu) getirildi.5815

Kolordu Komutanı Weber PaĢa da, 3. Tümen Komutanı Albay Nicolai de, düĢmanın karaya çıkmasına izin vermenin doğru olmadığını anlamıĢ gibi görünüyorlardı. Ama bu kez de bu yanlıĢı temizlemek amacıyla birliği, hazırlık yapmadan, hemen taarruza geçmesi için zorluyor, yanlıĢa yanlıĢ

ekliyorlardı.

Hava iyice kararmıĢtı. Birlik, bir gece taarruzunun gerektirdiği birçok önlem alınmadan, hazırlıklar yapılmadan taarruz etmek zorunda kaldı.

Saat 19.00'du.

Taarruz baĢlar baĢlamaz filonun tüm gemileri ıĢıldaklarını yakarak kıyıyı ıĢığa ve ateĢe boğdu.

Kıyıdan taarruz eden tabur ateĢ barajını aĢamadı, çok da kayıp verdi. Ama sağdaki tabur bir hamlede Kumkale köyüne girdi. Bu tabur gündüz, filonun ateĢi altında düzenini bozmadan gelen demir yürekli taburdu (31. Alayın 3. Taburu).

Köy ıĢıldakların gezgin ıĢıkları altında, bir ĢimĢek çakmıĢ gibi aydınlanıyor, bir keskin karanlığa gömülüyordu. Sokaklarda, avlularda, yıkıntılarda çok kanlı bir çatıĢma, dövüĢme, boğuĢma baĢladı.

Fransızlar da, Sömürge Alayının Afrikalı askerleri de, çözülmek üzereydiler.

Filo ateĢini köye girmeye çalıĢan Türk birliklerinin üzerine toplayınca, ateĢten kaçınan birlikler köye karıĢık bir halde doluĢtular. Bunlardan birinin öncüleri, savaĢ sarhoĢluğu ve oynak ıĢık içinde, 3.

Taburu düĢman birliği sanarak ateĢe tuttu.

Arkadan ateĢ yiyen tabur dağıldı.

Ortalık daha da karıĢtı. Bozulan düzen yeniden kurulamadı. Taarruz durduruldu. Saat 21.30'du.59

GENERAL HAMILTON, Kurmay BaĢkam, Amiral de Robeck , Albay Keyes, Queen Elizabethen telsiz kamarasında ayak üstü akĢam yemeği yediler.

Gün çok yorucu ve heyecanlı geçmiĢ, Türkler hiç ummadıkları bir direnç göstermiĢlerdi. Asıl çıkarma yerlerinde durum güven verici değildi.

Yemeğin yarısında 29. Tümen Komutanı General Hunter Weston geldi. Sabahtan beri açtı. O da bir Ģeyler atıĢtırdı. Ġyimserlik vermeyen olaylar anlattı.

Hamilton havayı düzeltmek gereğini duydu:

"Askerimiz niye savaĢtığını biliyor. Askere savaĢın sona ermesi için Boğazları aĢıp Rus dostlarımızla el ele tutuĢmamızın Ģart olduğunu, Ġmparatorluğun kaderinin gösterecekleri cesarete bağlı olduğunu iyi anlattık. Kimse merak etmesin, bu savaĢı kesin olarak kazanırız."593

Bu sırada Arıburnu'nda Anzak komuta kurulu geri çekilmeyi görüĢüyordu.

3. TÜMEN Komutanı Albay Nicolai Süvari Bölüğünden Üsteğmen ġerif Güralp'i Kumkale çevresinde olup bitenleri izleyerek sık sık rapor vermekle görevlendirmiĢti.

ġerif Bey Türk birliklerinin köye girdiklerini bildiren raporunu yazıyordu. Ġçerde olup bitenlerden daha haberi yoktu. Tümen komutanının çağırdığı bildirildi.

Rapor yazmayı bıraktı, atı Akkuyruk'a atlayıp tümen karargâhına koĢtu.

Komutanlar ve karargâh subayları bahçedeydiler. Kolordu Komutanı Weber PaĢa, Tümen Komutanı Albay Nicolai, Topçu Alayı Komutanı Yarbay Binhold, sönmeye yüz tutmuĢ bir ateĢin yanına kurulmuĢ bir masada oturuyorlardı. Masanın üzeri yarı yenmiĢ bir kuzu budu ile çeĢitli yiyecekler, bira ve konyak ĢiĢeleri ile doluydu. Üç Alman subay neĢeyle yiyip içmekteydi.

Türk subaylar da masanın biraz uzağında, ayakta, ġerif Bey'in anlatıĢıyla, bu sahneyi 'yutkunarak seyrediyorlardı'.59b

ġerif Bey komutanları selamladı. Tercüman yardımıyla durumu anlattı. Bazı birliklerin köye girmiĢ

olması, mezarlığın hâlâ

Türklerin elinde bulunması Almanları keyiflendirdi. Albay ġerif Bey'e konyak ikram etmek istedi.

Almanların ayrıcalıklı sofrası, arkadaĢlarının yutkunarak izlemeleri, bu onur kırıcı durum, ġerif Bey'i çok yaralamıĢtı. Ġkramı kabaca reddetti. Albay el çabukluğu ile cebine iki yumurta koyarak genç subayı ödüllendirdi, "Haydi git." dedi, "..Birazdan ben de geleceğim."

Gerçekten gelecek ve Yarbay Nurettin Bey'i gece yarısından sonra yeni bir taarruz daha yapmaya zorlayacaktı.

KAPTAN STOKER'IN AE-2'si 16 saattir su altındaydı. Oksijen azalmıĢ, hava çok kirlenmiĢti.

Denizaltıyı arayan torpidobotların pervane sesleri kesileli iki saat kadar olmuĢtu. Mürettebatın sinirleri kopacak kadar gergindi.

Kaptan Stoker artık su yüzeyine çıkabileceklerine karar verdi. Periskopla çevreyi denetledikten sonra gerekli emirleri verdi. Gemi yükseldi ve suyun üzerine çıktı.

Kule kapağını açtılar.

Oooh!

Denizaltının içi temiz havayla doldu.

Asya kıyısından 800 metre uzaktaydılar. Yağmur çisiliyordu. Görülürlerse hemen dalmaya hazır, bataryaları doldurmaya baĢladılar. Mürettebat denizaltının güvertesine çıkarak ciğerlerini temizledi.

Bataryaların tam dolması için dört saate ihtiyaç vardı.

Çok uzaktan donanma toplarının uğultusu yansıyordu. Demek ki Türkler direniyordu. Stoker Geçit'i geçmeyi baĢardığını Amirale bildirmek istedi. Bunu bilmek orduya da moral verirdi. Bataryalar dolar dolmaz Marmara'ya hareket edecek, belki Ġstanbul'a kadar gidecekti.

Ġmkânsız sanılan Ģey gerçek olmuĢtu! Öbür denizaltılar da Boğaz'dan geçebilir, böylece Ġstanbul-Gelibolu destek yolu körletilirdi.

Telsizci Falconer, Amiral gemisi ile bağlantı kurmak için çok çalıĢtı. BaĢaramadı. Kaptan Stoker'ın yazdığı kısa mesajı bağlantı kuramadan verdi. Belki bir gemi rastlantı eseri sinyalleri alır ve haberi Amirale iletirdi.

Telsizci Falconer

Bataryalar dolana kadar burada bekleyeceklerdi. Talihleri vardı. Denizin üzerini yoğun bir sis kapladı. Görülme tehlikesi kalmadı.

1) PINARĠÇĠ KOYU Öncesi sayfa 272'de

25. Alayın taburu ancak öğleden sonra yetiĢebilmiĢ, saat 16.00’da taarruza geçilmiĢti.

Tabur denizle Sığındere arasından, kuzeyden güneye taarruz ediyordu. ÇalıĢkan Bölük savaĢa yine derenin doğu kıyısından katıldı.

Taarruz hızlı baĢlamıĢtı.

Ġngilizler üç kat kalabalıktı. Makineli tüfekleri boldu. Denizde dört savaĢ gemisi vardı.

Taarruz filonun ve makineli tüfeklerin ateĢi altında geliĢmedi, giderek yavaĢladı. Ama durmadı.

Tabur ve bölük sık sık kuzeyden ve doğudan küçük, ĢaĢırtıcı hücumlar yaparak Ġngiliz birliğini yoracak, bıktıracak, bunaltacaklardı.60

Burası biri küçük, biri büyük, iki sürprize gebeydi. Sonrası sayfa 292'de 2) ĠKĠZKOY Öncesi sayfa 273'te

Ġkizkoy'daki Ġngiliz birliğinin güney kolu Karacaoğlan Tepesi yönüne sarkarak Teke Koyu'ndaki Ġngiliz birliği ile birleĢmiĢti. Büyük kısım ise kuzeyden DeliĢmen Bölüğün, doğudan 9. Bölüğün baskısı altındaydı.

DeliĢmen Bölük Ġngiliz birliğini yerinde tutabilmek için çok çabalamıĢ, çok kayıp vermiĢti. Bölük Komutanı YüzbaĢı Yusuf Kenan yaralanmıĢtı. Öbür subaylar da ya Ģehitti, ya ağır yaralı. Hafif yaralanan askerler yaralarını ceketlerin içine dikili sargı beziyle sarıyor, yerlerini bırakmıyorlardı.

Takımlar birkaç mangaya düĢmüĢtü. DüĢman azaldıklarını anlayıp da harekete geçmesin diye sürekli hareket ediyorlardı.

26. Alay Komutanı Kadri Bey gece bu gazi bölüğü geriye çekti. Yerine eksik ama sağlam bir bölük yolladı.61

Yeni bölük siperleri devraldı, hepsi kan içindeydi. Sonrası sayfa 3) TEKE KOYU Öncesi sayfa 274'te

Ġkizkoy, Karacaoğlan Tepesi, Teke Koyu ve Aytepe Ġngiliz birliklerinin elindeydi. Bunu baĢarmak için çok ölü ve yaralı vermiĢlerdi.

Bu kesimi sarmıĢ olan Türk birliklerinin, geriden gelecek büyük birliklerle birleĢerek geceleyin taarruza geçeceklerini, tutunamayıp denize döküleceklerini sanıyorlardı.

Bu nedenle filo bütün gece alarmda bekleyecekti.

Derin siperler kazıldı. Tepeler makineli tüfeklerle donatıldı.

Asker bütün geceyi uykusuz geçirecek, çıt çıksa, bir gölge kımıldasa, doludizgin ateĢ edecekti. Bu kesimdeki Ġngiliz askerleri uzun süre bu korku gecesinin etkisini üzerlerinden atamayacaklardır.62

4) ERTUĞRUL KOYU Öncesi sayfa 277'de

SavaĢ çok yavaĢlamıĢ, hatta durmuĢtu. Ġki yan da eller tetikte soluklanıyorlardı.

3. Taburun da çok Ģehit ve yaralısı vardı. Durmadan savaĢan asker yorulmuĢtu. Ama çok iyi bir iĢ

yaptıklarının farkındaydılar: Bir buçuk tabur asker, bir tümene ve bir donanmaya karĢı direnmiĢ, düĢmanı durdurmuĢ, ilerlemesine izin vermemiĢti.

Gözcübaba Tepesi, Harapkale Tepesi, Seddülbahir Kalesi ve Seddülbahir Köyü taburun elinde, Ertuğrul Koyu da tümüyle denetimi altındaydı.

ġimdiye kadar Orduya 15 saat kazandırmıĢlardı. Daha da kazandıracaklardı. Ġkizkoy'daki, Teke Koyundaki, Eski Hisarlık'taki düĢman çıktığı yerde büzülmüĢ duruyor, ilerleyip yayılamıyordu.

BinbaĢı Mahmut Sabri Bey düĢmanı denize dökmek, günü kesin bir zaferle kapatmak için Tümenden takviye beklemekteydi.

9. Tümen Komutanı Halil Sami Bey akĢam üstü ihtiyattaki 25. Alayın elde kalan iki taburu ile Ağır Makineli Tüfek Bölüğünü, düğümün asıl çözüleceği yere, Seddülbahir'e yollamaya karar verdi.

2.000 yorulmamıĢ, savaĢmaya hazır Çanakkale askeri ve 4 pırıl pırıl ağır makineli tüfek!63

Böyle bir kuvvetle neler yapılmazdı ki!

Bu müjde bütün taburu dolaĢtı, herkese bir canlılık geldi. Yorgunluk geçti. Tüfekler temizlendi, süngüler bilendi. Taburu ta-11 uz heyecanı sardığı için kimse uyumadı.

Takviyeyi beklemeye baĢladılar. Sonrası sayfa

5) ESKĠ HĠSARLIK Öncesi sayfa 279'da

Burda da kimse uyumuyordu.

Ġngilizler harabeden çıkarak batıya doğru yayılmak istiyorlardı, Türk birliği ise Ġngilizleri kımıldatmamak.

Alarmda bekleyen nöbetçi savaĢ gemisi ıĢıldağıyla tepeyi aydınlatmıĢtı. Bu, Türklerin iĢine yarıyor, Ġngilizleri kolayca gözlüyor, biri kımıldarsa vuruyorlardı. Sonrası sayfa 292'de ARIBURNU'NDAKĠ Avustralya Tümeni Komutanı General Bridges, Anzak Kolordusu Komutanı General Birdwood'u, durumu yakından görmesi için kıyıya çağırdı.

General Birdwood kıyıbaĢına çıktı.

Anzak komutanları toplanmıĢtı. Ġki Anzak tümeninin komutanı da, bu tümenlere bağlı tugayların çoğu komutanı da, burada tutunmaya imkân kalmadığını, Türkleri yenemeyeceklerini, verilen görevi yapmaya güçlerinin yetmeyeceğini açıkladılar. Türklerin önemli takviyeler alarak bu gece ya da sabah hücum edeceklerinden, denize döküleceklerinden çekmiyorlardı. Daracık kıyıbaĢındaki kargaĢayı, kumsalda serili yatan sıra sıra yaralıları gösterdiler. Ağlayan, çığlık atan, inleyen yaralıların haline dayanmak gerçekten zordu.

Komutanların isteği açık ve kısaydı:

"Toptan mahvolmadan bizi buradan alın!"64

Anzak Kolordusu Komutanı

General Birdwood

Komutanların paniği ve kıyıbaĢının içler acısı durumu General Birdwood gibi soğukkanlı bir askeri bile etkiledi. Komutanların isteğini, desteklediğini ekleyerek, BaĢkomutan General Hamilton'a yansıttı.

GENERAL HAMILTON, Queen Elizabeth zırhlısında, günü değerlendiren komutan ve kurmayları yalnız bırakarak, erkenden kamarasına çekilmiĢti.

Derin bir ruh yorgunluğu içindeydi.

Bütün dünyanın izlediği, farklı, heyecan verici, birçok ilklerin yaĢandığı, büyük bir savaĢtı bu.

BaĢarıları çok eskilerde kalmıĢ bugünkü Türk ordusunun karĢısında baĢarısız olmak ölüm demekti.

Kurmay BaĢkanı General Braithwaite'in heyecanlı sesi uykusunu böldü:

"Sir lan, ölüm kalım meselesini halletmek için gelmelisiniz, muhakkak bir cevap vermelisiniz!"

General Hamilton bunun bir düĢ değil de gerçek olduğunu anlayınca, top gibi yerinden fırladı.

Giyindi. Toplantı salonuna koĢtu..

Amiral de Robeck, Anzak kuvvetlerini taĢıyan ve koruyan filonun komutanı Amiral Thursby, Albay Keyes, Anzak Kolordusu Kurmay BaĢkanı ile Topçu Komutanı, Hamilton'u bekliyorlardı.

Yüzlerini görünce çok kötü bir haber alacağını anladı.

General Birdwood'un mesajını verdiler. Birdwood'un mesajı özetle Ģöyleydi:

"Birliklerden bir kısmı ateĢ hattını terk edip geri çekildi. Bu zorlu topraklarda dağılan erleri toplamak imkansız görünmektedir. Birliklerin yarın sabah yeniden savaĢa sevk edilmesi kararlaĢtırılmıĢa, sonuç fiyasko olacaktır. Birliklerimiz geri alınacaksa, bu iĢ hemen yapılmalıdır"

General Hamilton Anzak Kurmay BaĢkanı ile Topçu Komutanına düĢüncelerine sordu. Ġkisi de komutanlarının görüĢüne katıldılar.

Amiral Thursby'ye döndü:

"Amiral, siz ne düĢünüyorsunuz?"

"Birliklerin yığıldıkları plajlardan geriye taĢınmaları üç gün sürer."

"Pekâlâ, o zaman Türkler nerede olacak?" "Birliklerimizin tepelerinde." "Sonra ne olacak?" Amiralin yüzü karardı:

"Bu görevin kahrına sonuna kadar katlanmak zorundalar."

General Hamilton da bu düĢüncedeydi. Tersi, bir baĢarısızlık değil, o kadar iddialı hazırlıktan sonra büyük bir skandal olurdu.

Biri bir telsiz mesajı getirip Albay Keyes'e verdi. Mesaja göz atan Albay Keyes'in yüzü parladı. Mesaj AE-2 denizaltısından geliyor, kaptan bir gambot batırdığını ve Boğaz'ı geçtiğini bildiriyordu. Telsizci Falconer'in öylesine çektiği mesajı bir gemi almıĢ ve Amiral gemisine ulaĢtırmıĢtı.

Keyes, "Bu güzel haberi Anzaklara bildirelim Generalim.." dedi, "..Bir Avusturalya denizaltısı bu.

Moral olur."

General Hamilton, bu haberi de içeren bir emirle Anzak Kolordusuna yerinde kalmasını bildirdi.

Emrini "..güvene kavuĢuncaya kadar askere siper kazdırın, kazdırın, kazdırın" diye bitirdi.

BaĢkomutanın emri çok ivedi olarak General Birdvvood'a ulaĢtırılacaktı.65

Eğer 9. Tümen Komutanı Halil Sami Bey akĢam verdiği kararı değiĢtirmese, belki Anzakların isteğine benzer bir istek de Seddülbahir'de karaya çıkmıĢ olan 29. Tümen birliklerinden gelecekti.

Geri çekilmeyi isteyecek durumdaydılar.

EVET, 9. Tümen Komutanı Halil Sami Bey verdiği yerinde kararı daha sonra değiĢtirmiĢ, 25. Alayın iki taburu ile Ağır Makineli Tüfek Bölüğünü Seddülbahir'e, 3. Tabur Komutanının emrine yollamaktan caymıĢtı.

Ġki taburu dörde böldü. Taburların dörtte biri (2 bölük) yedek diye geride tutulacak, dörtte biri Pınariçi Koyu'na, dörtte biri Eski Hisarlık'a, dörtte biri de 3. Tabura katılacak, kısacası tuz biber olup gideceklerdi.

Bu kararın nedeni galiba sürüp gelen 'yanlıĢ yapma' korkusuydu. Bu korku yeni yanlıĢlara yol açıp durmaktaydı.66

Bu takviyeler yalnız Pınariçi Koyunda iĢe yarayacaktır.

PINARĠÇĠ KOYU Öncesi sayfa 287'de

Gece iki bölük ile iki makineli tüfeğin çıkagelmesi herkesi sevindirdi. Bu, küçük sürprizdi. Büyük sürprize daha vakit vardı. Yeniden taarruz isteği uyandı. Çabucak hazırlandılar. Taarruz baĢladı.

Gergin bekleyiĢ, sürpriz hücumlar, tümenden uzakta yalnız kalmıĢ olma ürküntüsü, Ġngilizleri çok yıpratmıĢtı. Çözülmek üzereydiler. Ġngiliz mevzilerinde yer yer çöküntüler oldu. DireniĢ gittikçe zayıfladı. Bazı gruplar düzensiz bir halde çekilip kıyıya inmeye baĢladılar. Dağılma kolera gibi yayıldı. Komutan "durumumuz ümitsiz" diye mesaj gönderdi ve filodan yardım istedi.

Gemiler devreye girdiler. IĢıldaklar yakıldı. Toplar ve makineli tüfekler ateĢlendi. AteĢten bir duvar örüldü.

Türk birlikleri gereksiz kayıp vermemek için geriye, korunaklı yerlere çekildiler. Bu sırada filikalar kumsala baĢtankara ediyorlardı. Askerler sırt çantalarını yerlere atarak filikalara doluĢtular.

Türkler koca Ġngiliz birliğinin kaçtığını bilse, herhalde ateĢten duvarı bir yerinden aĢar, kaçakları kumsalda bastırırlardı. Böyle kalabalık, güçlü, dört savaĢ gemisinin desteklediği büyük bir birliğin panikleyip kaçacağı kimin aklına gelirdi?

Birlik Türkler açısından en tehlikeli yer olan Pınariçi Koyu'nu bırakıp gitmiĢti.

Günün büyük sürprizi buydu.

Bu sürpriz en çok, burada her Ģeyin yolunda gittiğini sanan 29. Tümen Komutanı General Hunter Weston'u ve bu birliğe çok ümit bağlamıĢ olan BaĢkomutan General Hamilton'u ĢaĢkına çevirecekti.67

ESKĠ HĠSARLIK Öncesi sayfa 289'da

Gece yarısına doğru buraya da iki bölük takviye gelmiĢti. Sessizce yanaĢtı. Görevi düĢmanı denize dökmekti. Ġngiliz birliğini denetim altında tutan bölükten bilgi aldı.

Yayıldı.

Birlikte taarruza geçtiler.

DüĢman uyanıktı, hazırdı. Makineli tüfekleri hiç ölü nokta bırakmayacak biçimde yerleĢtirmiĢ, cesurca bekliyorlardı.

Ġki-üç bölükle, buradaki birliği ve alarmda bekleyen savaĢ gemilerini yenmek güzel bir ümit ama imkânsız bir hayaldi.

Taarruz sonuç vermedi. Ġki yan da siperlere çekildi.

TÜMEN KOMUTANI Halil Sami Bey'in son kararına göre 3. Taburun payına, sadece iki bölük ile 2

makineli tüfek düĢmüĢtü.

Tümen emrine göre, gelecek 500 kiĢi ile 'gece hücumu yapılarak karaya çıkan düĢman temizlenecekti'.68

BinbaĢı Mahmut Sabri Bey öfkesini içine gömdü.

3. Taburun büyük baĢarısından, ne tümen yararlanmayı bilmiĢti, ne de ordu. Bilseler hızla güçlü birlikler gönderirler, Ġngilizler gerçekten denize dökülürdü.

Bu sırada kumsalda kuĢku verici bir hareket oldu. Bazı gölgeler belirdi. Koyu çevreleyen bölük, River Clide adlı gemi dolayısıyla tedirgindi. Karanlıktan yararlanarak birdenbire ve topluca gemiden karaya çıkmaya yeltenebilirlerdi.

Gölgelere doğru birkaç el ateĢ edildi. Gölgeler kaçıĢtı. KarĢılık vermediler. Kale duvarının dibinde yuvalanmıĢ nöbetçiler, gölgelerin yaralıları toplamak için gelmiĢ sıhhiyeciler olduğunu bildirdiler.

"AteĢ kes!"

Bir daha ateĢ edilmedi.

Sıhhiyecilerin yaralıları serbestçe toplayıp gemiye taĢımalarına izin verildi.69

ĠKĠZKOY'DAN geri çekilen gazi bölük Alçıtepe köyü yolundaydı.

Hepsi az ya da çok yaralıydı. 12 saat durmadan çatıĢıp boğuĢtukları için çok da yorgundular. Ama yürüyemeyen yaralı arkadaĢlarını geride bırakmamıĢlardı. NöbetleĢe taĢıyorlardı.

Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey köydeki küçük sahra hastanesinin tek doktoruna bölük hakkında bilgi vermiĢ, aç geleceklerini de bildirmiĢti.

Böyle gazi bir birliği bir çorbayla ağırlamak olmazdı. Doktor yetkisini kullanarak, bölük için dört çeĢit yemek hazırlattı. Mercimek çorbası, çoban kavurma, pilav ve tatlı. Ġyi beslenmesi gereken hastalara özgü çok özel yemek listesiydi bu.

Bölük geç vakit hastaneye ulaĢtı.

Doktor ĢaĢakaldı. Kadri Bey bölüğün fazla kayıp verdiğini söylemeyi unutmuĢtu. Yarım bölüktü gelen. Gerekenler ameliyat edilip yatırıldı.

Ötekiler de kir, kan ve yara içindeydi. Bakımları yapıldı. Temizlenip karınlarını çift porsiyon doyurdular. Çoğu böyle zengin ve bol yemeği herhalde bir daha görmeyecekti.

Allah'a ve devlete hamdederek asker yatağı toprağa uzandılar ve uyudular.

AE-2 mürettebatı uyanıktı.

Ġkinci Subay Kaptan Stoker'a bataryaların dolduğunu bildirdi. Kule kapağı kapandı. Gemi Marmara'ya doğru hareket etti.

Denizaltıcılık tarihinin en önemli olaylarından biri gerçekleĢiyordu.70 , Boğaz'ın geçildiğini gece duyan Ġngiliz denizaltıcılar çok heyecanlanmıĢlar, Amiral de Robeck daha geliĢmiĢ ikinci bir denizaltının yola çıkması için emir vermiĢti.

Bu görev için YüzbaĢı Boyle'un E-14'ü seçilecekti.

ALBAY NICOLAI Kumköy yakınındaki YeniĢehir'e gelmiĢti. Yarbay Nurettin Bey'e yeniden taarruz etmesini emretti.: "Kumkale ele geçirilecek!" Birliği yeni bir taburla da takviye etti.

Köyün içi karmakarıĢıktı. Ġkinci bir taarruz karıĢıklığı daha da artıracaktı. Ġlk taarruzdan sonra elbette Fransızlar çok ciddi önlemler de almıĢ olmalıydılar. Ama bu durumu ya Nurettin Bey anlatmayı baĢaramadı, ya Albay Nicolai anlamadı.71

Saat 03.00'te yeniden taarruz baĢladı.

Yeni tabur da yamandı.72 HıĢım gibi köye girdi. Yine sokaklarda boğuĢuldu. Gözü pek askerler yıkıntıdan yıkıntıya geçerek, bazı makineli tüfek yuvalarının arkalarına dolandılar, el bombala ı ayla iĢlerini bitirdiler. Ama kalan tüfekler taburu biçmeye yetti. Sokaklar yeni Ģehitler ve yaralılarla doldu. ÇatıĢmaya ara verildi.

Köyün bir yarısında Fransızlar vardı, öte yarısında Türkler. Bir kiĢi hareket etse tüfekler ateĢleniyor, yaralılar geri çekilemiyordu.

Üst komutanlar köyün ille geri alınmasını, düĢmanın denize dökülmesini istiyorlar, bunun içinde de birlikleri apar topar, kurbanlık koç sürüleri gibi ölüme sürüyorlardı.

Saat 05.00'te, üçüncü kez, bir daha taarruz edildi. Asker ölümün üzerine yürüdü. Köy mezbahaya döndü. Fransızların bulunduğu yıkıntılar içinde, barikatlar gerisinde yer yer beyaz bayrakların kalktığı görüldü.

Oh!

Gün zaferle kapanıyordu. Öyle sanıldı.

Bundan sonra olacakları kimse kestiremezdi.73

ERTUĞRUL KOYU'NA gece yarısından sonra, saat 02.00'de iki bölük ve iki makineli tüfek geldi. Bir tabur bile değildi takviye. Çok da geç gelmiĢti.

Bu kadarcık bir kuvvetle sonuç almak imkânsızdı.

Mahmut Sabri Bey taarruzdan cayarak taburunun hevesini kırmayı doğru bulmadı. Aytepe geri alınabilse büyük kazançtı. Talihini denemeye karar verdi.

Yeni birlikler de taarruz düzeni içinde yerlerini aldılar.

Saat 03.30'da taarruz baĢladı.

Ġki Türk makineli tüfeğinin takırdaması, askerlere türkü gibi geldi.

Bütün Ġngilizler uyanıktı. Kaygı içinde bu ânı beklemiĢlerdi. Hazırlıklıydılar. Türk taarruzunu müthiĢ

bir ateĢ sağanağı ile karĢıladılar. Alarmda bekleyen savaĢ gemileri de irili ufaklı bütün toplarını ateĢlediler. Geride bir topal karınca bile bırakmamak niyetiyle tüm Türk cephesini yakıp yıkmaya giriĢtiler.

Taarruz geliĢemedi.

Aytepe geri alınamadı.

Ama bu kesimde gecelemiĢ Ġngilizlerin, Allah'ı anarak ateĢ denizine dalan, süngüleri katran karası gece içinde bile parıldayan Türkleri, korkmadan düĢünmeleri mümkün değildi artık. Türklerin çok üstün silah gücüyle bile zor durdurulabildiklerini anlamıĢlardı.

Bu korku üst komutanlara da yayılacak, bunun etkisi gündüz görülecekti.

Mahmut Sabri Bey alaya durumu bildirdi, takviye ve cephane istedi. Çekilme söz konusu değildi.

Direneceklerdi.

Bir tabur 10 düĢman taburunu kıyıda tutuyordu.74

GÜN ağarıyordu. M. Kemal, Kurmay BaĢkanıyla birlikte Ko-cadere'de bir köy evinde kurulmuĢ olan telefon merkezine uğradı. Kolorduyla konuĢacak, takviye isteyecekti.

Telefon bağlanmadan, 77. Alayın 1. Tabur Komutanı BinbaĢı Hacı Mehmet Emin Bey geldi. Gözleri ağlamıĢ gibi kıpkırmızıydı.

"Efendim.." dedi, "..Utanç içindeyim. Ne yazık ki alayımız çil yavrusu gibi dağılarak savaĢ alanından kaçmıĢtır.."

"Ne diyorsunuz?"

"..Alay Komutanını bulamadım. Sizin buraya geldiğinizi duyunca bilgi sunmak için koĢup geldim."

M. Kemal bu dürüst askeri Trablus'ta sömürgeci Ġtalyanlarla savaĢtıkları günlerden tanıyordu.

Yanında kol komutanlığı yapmıĢtı.

Gece sol yandan neden bilgi gelmediği, Anzakların niçin denize sürülemediği anlaĢıldı.75

SavaĢ alanından kaçmak, bağıĢlanabilir suç değildi. Hacı Mehmet Emin Bey'e, "Alayı Kocadere'nin batısında toplayınız.." dedi, "..yine kaçan olursa vurunuz!"

Ġzzettin Bey'den bu rezil durumun sorumlularını saptamasını istedi.76

ConkbayırTnda yedekte bekleyen 72. Alaya, ivedi 27. Alayın soluna gelmesini emretti. O alayda çokça Türk vardı.

Olası bir Anzak karĢı taarruzuna karĢı bütün birlikleri uyardı.

ARAP ASKERLERĠN bazı halleri, tavırları, alıĢkanlıkları, tümende bulunan Türk askerlerini ĢaĢırtagelmiĢti.

Bazılarının adının Muhammed oluĢu daha çok ĢaĢırtıyordu. Türkler Peygamberlerine duydukları büyük saygı gereği, olur olmaz yerde ve biçimde kullanılmaması için çocuklarına bu adı vermez, onun hafifletilmiĢ biçimi olan Mehmet'i kullanırlardı.

Bu Türklere özgü bir dikkatti.77

Önlerine gelen yerde, gösteriĢli bir halde namaz kılmaları da ĢaĢırtıyordu. Türk, kulluğunu kulluğa yakıĢır bir alçakgönüllülükle, derin bir sadelik ve saygı içinde, gözden uzak yapmaya çalıĢırdı.

Bu da Türklere özgü bir incelikti.

Ama en çok da bu adamların çoğunun silah arkadaĢlarını ateĢ altında bırakıp kaçmalarına ĢaĢtılar.

BambaĢka bir milletin ve çok farklı bir toprağın çocukları olduklarını yasaya yasaya her gün biraz daha iyi ve derinden anlamaktaydılar.

KUMKALE KÖYÜNDE beyaz bayraklar sallanınca çatıĢmalar bıçakla kesilmiĢ gibi durdu. Fransızlar teslim oluyorlardı. Gün doğmaktaydı.

Sabah alacası içinde iki yan da ayağa kalktı. Çok duyarlı bir durumdu.

YaklaĢan kibar bir Fransız subayı iĢaretlerle kendi rütbesine denk bir subaya teslim olmak istediğini anlatmaya çalıĢtı. Alay Komutanıydı galiba. Köye girmiĢ olan subayların hepsi ya Ģehit olmuĢtu ya yaralıydılar. Geride, Menderes köprüsünün ötesinde yüksek rütbeli Türk subayları vardı. Askerler de Fransız subayına iĢaretlerle bunu anlatmaya çabaladılar.

Zaman geçiyordu.

Ġki yanın askerleri birbirlerine karıĢmıĢtı. Her kafadan bir ses çıkıyordu. Bu aĢamada kararlı biri öne çıkıp duruma el koyamadı, teslim iĢlemini baĢlatamadı.

Bu tuhaf durum uzayınca, iki yanın askerleri arasında itiĢmeler baĢladı. ĠtiĢmeler yer yer kavgaya, sonra da çatıĢmaya dönüĢtü.

Yeniden ateĢ savaĢına giriĢildi.

Fırsat kaçmıĢtı.

Durumu öğrenen Fransız Tümeni Komutanı General d'Amade duraksamadan karaya çıktı. Köy içindeki karma birlik yeniden çözülebilirdi. Bu tehlikeli durumu atlatmak, yenilgiden kurtulmak gerekiyordu. Köy çevresindeki birlikleri geri çekti. Köydeki birliğini feda etmeyi göze alarak filodan köyü ateĢ altına almasını istedi.

Filo yeniden delirdi.

Kumkale köyü barınılamaz hale geldi. Ġki yan da köyü boĢalttı. Sağ kalabilen 300 Türk, mezarlığa geri çekildi.

Gün yara sarmakla geçecek, Fransızlar 26/27 Nisan gecesi sessizce Kumkale'den çekileceklerdi.

Bu basit oyalama hareketi için çok kayıp vermiĢlerdi ama görevlerini baĢarmıĢ, 3. Tümeni yerinde tutmuĢlardı.78

GENERAL HAMILTON, Liman PaĢa'yı güzelce aldatmıĢ, birinci gün iki uçtaki dört tümenin hareketsiz kalmasını sağlamıĢtı.

Bu kalabalık, masraflı, zor oyunların amacı Arıburnu ve Seddülbahir'e takviye gelmesini önlemekti.

General Hamilton bu iki çıkarma yerine takviye gelmediği takdirde, buralara çıkacak güçlü birliklerle birinci gün kolayca ara hedeflere varacağını, üçüncü gün de Kilitbahir'i ele geçirerek seferin birinci aĢamasını hızlı bir zaferle sonuçlandıracağını hesaplamıĢtı.

Plan baĢarıyla uygulanmıĢ, iki yere güçlü birlikler çıkmayı baĢarmıĢ, bu giriĢimi BirleĢik Donanmanın 500'den fazla topu desteklemiĢ, Türkler kanatlardan takviye alamamıĢlardı.79

Ama...

Ama Türkler Arıburnu'nda Anzak Kolordusunu, Seddülbahir'de 29. Tümeni bozarak, ezerek, hedeflerinden uzakta, kıyıda tutmayı baĢararak pahalı planı alt üst etmiĢlerdi.

Bu olamaz, inanılamaz, kabul edilemez bir durumdu. Bir kazaydı. Ġlk güne özgü bir yanlıĢlıktı.

Çabucak unutulması gereken bir fiyaskoydu.

BirleĢik Ordu'nun kıçı kırık, yoksul Türkler karĢısında yetersiz kalması, boyun eğmesi, yenik düĢmesi hayalde bile olası değildi.

Sorun sabah kesinlikle çözülür, hedeflere ulaĢılır, en çok üç-beĢ gün içinde Boğaz donanmaya açılırdı.

Bunu sağlayacak emirleri verdi.

26 NĠSAN 1915 Pazartesi sabahı, savaĢın ikinci günü, tan yeri ağarmaktaydı. Ürpertici bir sessizliklik vardı. Sanki zaman durmuĢ, evren donmuĢtu.

Harapkale Tepe'den ipek sesli, genç bir askerin okuduğu sabah ezanı duyuldu, derin sessizlik içinde Ertuğrul Koyu'na yansıdı, iki yana yayılıp Gözcübaba Tepesi'ne ve Seddülbahir köyüne ulaĢtı:

"Allah ü ekber

Allah ü ekber"

Tam bu sırada yarımadanın burnunu sarmıĢ olan filo, BaĢkomutanın emrine uyarak, savaĢı baĢlatmak için üç yandan birden ateĢ açtı. Ertuğrul Koyu'na yakın olan gemiler özellikle Gözcübaba ve Harapkale tepelerini hedef almıĢlardı.

Askerin yakınlarına mermiler düĢmeye baĢladı. Gözcü ÇavuĢ 'saklan!' diye bağıracaktı ama ezanı kesmeye kıyamadı. Asker de mermileri umursamamıĢ, belki duymamıĢtı bile. Yüreğinin akıĢına uyarak ezana devam etti:

"Allah ü ekber

Allah ü ekber.."

YanıbaĢında patlayan 35'lik bir merminin alevi içinde kaldı, görünmez oldu. Ezana hâlâ devam ediyor olmalı ki gözcü ÇavuĢ büyük patlayıĢlar arasında bir sözcüğünü daha duyabildi:

"...Lailaheillallah!"

Dünyayı mermilerin kirli gürültüsü ve kara dumanı kapladı. Bombardıman yarım saat sürdü.

Yaralıysa sargı yerine taĢımak için askere koĢtular. Asker çiçek tozu gibi havaya karıĢmıĢ, geride bir iz bile kalmamıĢtı.

Herkes bombardıman bitti diye sığınaklardan çıkıp yerini aldı. Kurnaz filo, askerleri yok etmek için bunu bekliyordu. Yeniden bu kez daha da yoğun ateĢ etmeye koyuldu.

Havada taĢ, toprakla birlikte insan parçaları da uçuĢmaya baĢladı.

River Clide gemisinin baĢındaki makineli tüfekler ve otomatik toplarla da Ertuğrul Koyu'nu savunanları ateĢ altına aldılar. Amaç baĢlarını kaldıramaz halde tutmaktı. Çünkü River Clide'ı boĢaltmak istiyorlardı. DövüĢken Hampshire Taburu 24 saattir gemide kapalı kalmıĢtı. Bugün bu tabura çok ihtiyaç vardı.

Bu ateĢ curcunası ve alacakaranlık içinde, gemide kapalı kalmıĢ olanlar kapılardan çıktılar, mavnalardan kurulu köprüyü aĢarak karaya koĢmaya baĢladılar. Ancak bir kısmı karaya ulaĢmayı baĢarabildi. Mehmetler canlarını hiçe sayarak açığa çıkıp ateĢ ederek çıkıĢı engellediler.

Çıkanlar Seddülbahir Kalesi'nin arkasına sığındılar. Bütün tabur gemiden çıktıktan sonra Seddülbahir köyüne girecek, oradan Harapkale Tepeye ilerleyeceklerdi.

Çıkamayanları beklemek zorundaydılar.

Bu sırada bir Ġngiliz taburu da Ertuğrul Koyu'nun batısında, dünden beri dayanan Gözcübaba Tepesini ele geçirmek için hücuma geçmiĢti.

Böylece iki koldan Harapkale Tepeye ilerleyerek Ertuğrul Koyu'nu düĢürecek, 3. Taburu bitireceklerdi.

Bu tehlikeyi hesaba katan 26. Alay Komutanı Kadri Bey, Tümen Komutanının iznini alarak Mahmut Sabri Bey'e ikinci savunma hattına geri çekilebileceğini bildirdi.

Gündüz, filonun ateĢi altında çekilmek tehlikeliydi. Kaldı ki Mahmut Sabri Bey hâlâ kuvvetlice bir takviye gelirse Ġngilizleri denize süpüreceklerine güveniyordu.

Ümitle bekleyecekti.80

SABAH Arıburnu Koyundaki filo da erkenden Kabatepe-Balıkçı Damları arasındaki kesimi, Conkbayırı derinliğine kadar ateĢ altına aldı.

Queen Elizabeth de filoya katılmıĢtı.

Anzak Kolordusuna geniĢ bir kıyıbaĢı kazandırmak ve bir yerlerden çıkagelip Anzakları yaka paça kıyıya kadar süren Türk birliklerini kırabilmek için bombardıman çok geniĢ, çok yoğun, çok yıkıcı ve korkunç uzun tutulmuĢtu.

57. Alayın sağ yanındaki iki bölüğün yerleĢtiği kesim denize yakındı. Asker geceyi basit toprak siperler içinde geçirmiĢti. Bom-b ıı«liman sonucu bu iki bölükten pek az asker sağ kurtulabildi. Onlar da ya sağır olmuĢ, ya belleğini yitirmiĢ, ya delirmiĢti.81

Bugün en kritik gündü.

Arıburnu'nu ve Seddülbahir'i savunan birliklere takviye gelmeyecekti.

Kuvveti yarıdan aĢağı düĢmüĢ olan 19. Tümen savunmada kalacaktı. DüĢman taarruz ederse son ere kadar direneceklerdi.

En acı sorun subay ve usta er kaybıydı. Bu kahramanların yerleri nasıl doldurulacaktı?

Bombardıman ilerilere kayınca Anzaklar bazı kesimlerdeki egemen tepeleri ele geçirmek, hedeflere doğru yol açmak ümidiyle saldırıya geçtiler. 57. Alay Conkbayırı yönünü, 27. Alay Malte-pe-Eceabat yönünü kapatıyordu.

Saldırılar ateĢle püskürtüldü.

Cesur bir Anzak birliği 27. Alayın sol kanadında süngü hücumu mesafesine kadar ilerlemiĢti.

Komutlar ve boru sesleriyle süngü hücumuna kalktılar.

Bu iri yarı, bakımlı, güçlü, pervasız adamlar süngüleri ilerde Türk mevzilerine doğru savaĢ naraları atarak koĢarlarken gerçekten korkutucu görünüyorlardı. Türklerin korkarak siperleri boĢaltıp geri çekileceklerini düĢlüyor olmalıydılar.

Türkler geri çekilmediler, tam tersine, Anzakları karĢılamak için siperlerin önüne fırladılar.

Tüfeklerine uzun, ince, parlak süngülerini takmıĢlardı.

Süngü süngüye geldiler.

Bir süngü savaĢı birkaç dakikada baĢlayıp biter. Bu kez de öyle oldu. HaykırıĢlar, bağırtılar, çığlıklar, kükremeler birkaç dakika ya sürdü, ya sürmedi. Sağ kalabilen Anzaklar geldikleri hızla geri çekildiler.

ĠĢ süngüye dayanınca, donanma toplarının, bol paranın, çok askerin hükmü kalmıyor, kanlı oyun eĢit Ģartlar içinde oynanıyordu.

LĠMAN PAġA geceyi Bolayır tepesinde geçirmiĢ, yarı uyuk-lamıĢ, yarı körfezi gözlemiĢ, kaygı içinde bir gece çıkarması beklemiĢ, iki tümeni de alarmda tutmuĢtu.

Ġngilizler çıkarma izlenimi vermek için bazı küçük hareketler yapmıĢlardı ama bu kez Liman PaĢayı bile aldatamamıĢlardı. Ordu Komutanı 30 saat sonra Saros'taki durumun bir gösteri olduğunu anlamıĢtı.

Öğleyin 5. ve 7. Tümenlerin alaylarını deniz yoluyla Eceabat'a göndermeye karar verdi. Ama takviyelerin savaĢ alanına ulaĢmaları günler alacaktı.

ĠĢ iĢten geçtikten, düĢman toprağa pençesini geçirdikten sonra yetiĢeceklerdi.

Kendi de Eceabat'a geçecekti. Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'i Bolayır'a çağırdı. ġu emri verdi:

"24 saat içinde hiçbir çıkarma hareketi olmaması halinde, 5. ve 7. Tümenleri tüm birlikleriyle Eceabat'a yollarsın!"

Aklı hâlâ çıkarmaya takılıydı.

Anadolu yakasındaki birlikler 'emin bir elde', Weber PaĢanın komutası altındaydılar. Güney için de emin bir ele gerek vardı, Türk komutanlara güvenemiyordu. Enver PaĢaya Ģu telgrafı yazdı:

"Gelibolu yarımadasının güneyinde komutayı ele almak üzere Albay Kannengiesser'in derhal ordu emrine gönderilmesini rica ederim" 81a

Albay Kannengiesser Harbiye Nezaretinde Ordu Dairesi Müdürüydü. ÇalıĢkan, düzenli bir askerdi.

Enver PaĢa izin isteğini kabul etti. Yerine birini atamak gereğini duymadı. Yardımcısı Behiç Erkin Bey bu görev için yeterliydi. Bir süre sonra, Behiç Bey'in çok daha baĢarılı olduğu anlaĢılacaktı.

Ġngiliz uçakları Gelibolu'yu bombalıyordu. Liman PaĢa bombalama bitince Gelibolu'ya döndü.

EĢyasını topladı. Gelibolu'dan Eceabat'a, oradan Maltepe'ye geçecek, akĢam 3. Kolordu Karargâhına yerleĢecekti.82

Ġzinsiz hareket eden M. Kemal'in ne korkunç bir felaketi önlediğini Esat PaĢa ile Fahrettin Bey'den ayrıntısıyla öğrenecek, bunun değerini bilecek, kendisini 'bir gün içinde yenilen bir ordunun komutanı olmaktan kurtardığını' unutmayacaktı.82"

15. KOLORDU KOMUTANI Weber PaĢa, Türk kurmayların çırpınıĢları üzerine Liman PaĢa'nın yolladığı son, kesin ve sert emirden sonra 3. Tümenin iki taburlu, eğitimi yetersiz 64. Alayını gece yola çıkarmıĢtı. Yollamak için Kolordunun en zayıf alayını seçmiĢti. Ordu bastırınca yine hiç acele etmeden bir alay daha yollayacaktı. Bu da Kolordunun Çanakkale iskelesine en uzaktaki alayıydı (33.

Alay).

Alman komutanlar bu gecikmelerin, bu kayıtsızlıkların Arıburnu ve Seddülbahir cephelerinde kaç cana mal olduğunu, olacağını umursamıyorlardı. Bu tavırları nefrete ve kuĢkulara yol açacaktı.

64. Alay gece durmadan yürüyerek Çanakkale'ye geldi. Bugün karĢıya geçmek ve 19. Tümenin emrine girmek için gemi beklemeye koyuldu.

TaĢıma iĢleri için Çanakkale'de bir birim kurulmuĢtu. Birimin baĢındaki komutan alayı karĢıya geçirip savaĢa yetiĢtirmek istiyordu. Bunun için dört bir yana baĢ vurdu, konuĢtu, yalvardı, tehdit etti, küfretti, tepindi, masayı yumrukladı, bıyıklarını yoldu ama bir sonuç alamadı.

BoĢta bir gemicik bile yoktu.82b

ERTUĞRUL KOYU'NDA zaman geçiyor, hareket geliĢmiyordu. River Clyde gemisindekilerle kıyıya çıkıp da kımıldayamayan askerlerde bunalım belirtileri görülmeye baĢlamıĢtı.

Komutan vurulmuĢtu.

Yeni komutan ve kurmaylar, gemide kalanları, kayıp vermeyi göze alarak karaya çıkarmaya karar verdiler, kararlarını da hemen uyguladılar.

Otomatik topların, çift namlulu makineli tüfeklerin koruyucu ateĢi altında çıkarma baĢladı.

Küçük gruplar halinde gemiden çıkıp kalenin duvarı dibine koĢmaya baĢladılar. Oldukça kayıp verdiler ama sonunda bütünüyle karaya çıkmayı baĢardılar.

Kalenin duvarları altına, kaya arkalarına saklanıp kalmıĢ olanlarla birleĢtiler, Kalenin arkasından dolanarak köye ilerlediler.

Köyde dünden kalma bir yarım takım vardı.

Takım Komutanı Asteğmen Ġngilizlerin geldiklerini gördü. 30-40 kiĢi 1.000'e yakın askerle süngüleĢerek baĢa çıkamazdı. Ġki Ģey yaptı: Harapkale Tepeye birini yollayarak çok ivedi yardım istedi, gelecek olanlar bu savaĢa kolayca ayak uydurabilsinler diye nasıl savaĢacaklarını da bildirdi.

Sonra da küçük müfrezesini toplayıp ne yapacaklarını anlattı.

Askerler teker teker gizli saklı, kuytu, akla gelmez, beklenilirdik noktalara dağıldılar. Bunlar bol atıĢ

eğitimi yapmıĢ, bir gün önce Ġngiliz askerini süngüyle kovalamıĢ, soğukkanlı, kendine güvenen, usta askerlerdi. Ne yapmaları gerektiğini iyi anlamıĢlardı.

Bulundukları yeri belli etmeden, belli olursa yer değiĢtirerek, Ġngiliz askerlerini avlayacaklardı.

BaĢtan aĢağı yıkıntı halindeki karmakarıĢık köy böyle bir savaĢ için biçilmiĢ kaftandı.

Ġngiliz öncüler göründüler.

Saat 10.00'du.

Tekirdağlı Ali OnbaĢı önde yürüyen Ġngilizi seçti. Sanki babasının çiftliğini ziyarete geliyordu köftehor. Öyle rahat bir hali vardı.

NiĢan aldı. Nefesini tuttu. Tetiğe dokundu. Gümmmm!

Ġngiliz arka üstü uçarak devrildi.

Ġngiliz resmi harp tarihinin bir efsane gibi anlattığı Seddülbahir Köyü SavaĢı baĢladı.83

Öncüler daha köyün giriĢinde temizlendiler. Tabur Komutanı BinbaĢı Beckvvith daha kalabalık bir öncü birliği sürdü ileri.

Yeni öncüler sağa sola, boĢluklara ateĢ ederek köye girdiler. KarĢı duran bir birlik yoktu. Hatta kimse yoktu. Daha fazla bilgi edinmelerine zaman kalmadı. Sanki her yandan ateĢ yağdı. Nerelerden ateĢ

ediliyordu? Kaç kiĢiydiler? Bunları algılayamadan vurulup serildiler.

Tabur durakladı.

Kiminle savaĢacaklardı?

Birliğin ilerleyemediğini öğrenen River Clyde'taki üç yürekli kurmay subay, BinbaĢı Beckvvith'e yardım için karaya çıkıp koĢtular. Her biri bir küçük müfrezenin baĢına geçti.84

Harapkale Tepe'den yollanan müfreze de bu sırada köyün arkasından yaklaĢmıĢtı. Sessizce yıkıntılara dağılıp gizlendi.85

100 kiĢi etmiĢlerdi.

Bu küçük birlik, saat 14.00'e kadar dört saat, köyü vermeyecek, 1.000'den fazla Ġngiliz askerini durduracak, ağır kayba uğratacaktı.86

Ama birlik de hayli kayıp verecek, iki Takım Komutanı da Ģehit olacaktı.

Giderek küçük köy Ġngiliz askerleriyle doldu. Saklı gizli savaĢmaya imkân kalmadı. Açığa çıkarak savaĢa savaĢa köyü bırakıp Harapkale Tepesinin kuzeyine çekildiler.87

BU SAATTE Gözcübaba Tepesi de iki yandan kuĢatılmıĢtı. Dolu gibi makineli tüfek mermisi yağıyordu tepeye. Dünden beri tepeyi savunan o yiğitliğini anlatmaya söz yetmez küçük birliğe Mahmut Sabri Bey geri çekilmesi için emir verdi. Küçük birlik iyice erimiĢ, neredeyse iki mangaya düĢmüĢtü. Emir ancak birkaç kez yinelendikten sonra tepeyi bırakmaya razı oldular.

Çekildiler.

Bunlar ağlamıyordu. Ağlamaktan beter bir haldeydiler.

Ġngilizler Gözcübaba Tepesi ile Seddülbahir köyüne sağlamca yerleĢince, iki yandan Harapkale Tepeye doğru ilerlemeye baĢladılar. Savunmanın merkeziydi orası. KuĢatılma tehlikesi belirdi.

Mahmut Sabri Bey de artık takviyeden ümidi kesmiĢti.

Orduya 36 saat kazandırmıĢlardı. Ordu bu süre içinde buraya istese bir tümen, iki tümen, hatta üç tümen yığabilirdi. Bu kuvvetin, bir taburun kıyıda tutabildiği düĢmanı denize uçurması için üflemesi yeterdi.

Ama ordu istememiĢti.

ġimdi bu kahraman, fedakâr bölükleri kurtarmak gerekiyordu. Bunlar bir karıĢ yurt toprağını canlarından aziz bilmiĢ askerlerdi. Geri çekilmek zorunlu olmuĢtu. Gündüz, filonun ateĢi altında çekilmek çok tehlikeliydi ama kurtuluĢ için bunu göze almak gerekiyordu.

Birliklere çekilme emri yollandı.

Hafif yaralılar yürürdü. Kımıldamalarında sakınca olmayan yaralıları sırtta, kucakta taĢıyacaklardı.

Sorun ağır yaralı 70 kiĢiydi. Bunlar kımıldatılamayacak, taĢınamayacak kadar ağır yaralıydı. Geriye yollamayı baĢaramadıkları bu silah arkadaĢlarını, kan ve can kardeĢlerini, düĢmanın insanlığına terk ederek gidecekler miydi?

Evet.

Çoğunluğun esenliği için baĢka çare yoktu.

Yanlarına iki teneke içme suyu ile bir çuval ekmek bırakıldı AyrılıĢ çok acıklı oldu. O aciz, yakaran, sitemli, incinmiĢ, terk edileceklerine inanmayan bakıĢlar bir mermiden bin kat daha can yakıcıydı.

AğlaĢarak vedalaĢıldı.88

Derelerin, hendeklerin içinden çekileceklerdi. DüĢmanın ta-buru izlemesi bekleniyordu. Geriden gelecek artçı birlikler gerekirse kendilerini feda ederek taburun çekilmesini koruyacaklardı. Dere kıvrımlarına, çukurlara, birkaç gün yetecek kadar yiyecek ve fiĢek verilen keskin niĢancılar yerleĢtirildi.

Birlikler yürüyüĢe hazırdı.

Parça parça yola çıkıldı.

Korkulan olmadı. DüĢman çekilen birlikleri izlemedi. BoĢaltılan mevzileri doldurmakla yetindi.

Ġzleyecek gücü de yoktu, cesareti de. Büyük direniĢin yarattığı ürküntü subayların da erlerin de yüreklerine iĢlemiĢti.

Fakat filonun lanetlik topları ânında faaliyete geçti. Alçıtepe köyüne kadarki düz alanı yine ustaca yakıp kavurmaya baĢladılar. 10. Bölüğün borazanı donanmaya çok içerliyor, borusundan daha gür sesiyle arada bir Ġngiliz ordusuna sesleniyordu:

"Teke tek gelsene ülen çakal!"

Derelerin suyu mevsim gereği gür ve soğuktu. Yarı bele kadar su içinde yürüyerek, çamura batarak, kayalara takılarak, mermi parçalarından korunmak için ara sıra suya kapanarak, yaralıları ve tüfekleri bırakmadan, öfke, hayal kırıklığı ve keder içinde, Alçıtepe köyüne doğru adım adım çekildiler.89

Gerideki perakende, dağınık, yedek bekleyen küçük birliklerle birleĢtiler.

Sığındere ağzı ile Eski Hisarlık kuzeyi arasında ince, zayıf bir savunma hattı oluĢtu.90

Alay Komutanı Kadri Bey BinbaĢı Mahmut Sabri Bey'e sarıldı, öperek büyük baĢarısını kutladı.

BinbaĢı derin bir alçak gönüllükle, "Görevimizi yaptık.." dedi, "..Allah da yardım etti."90a

26 Nisan 1915:3. Taburun geri çekilmesinden sonra oluĢan durum Ġngilizler denize süpürülmemek için bulundukları yerlere sıkıca yerleĢerek sağlam bir cephe oluĢturmaya bakıyorlardı.

Gece Seddülbahir iskelesine iki Fransız taburu çıktı. Kale dibine sığındılar. Sabah yerleĢeceklerdi.

Birinin komutanı olan BinbaĢı Zimmermann Türkleri küçük görmekteydi:

"Bunlarla savaĢmak çok eğlenceli olacak. SavaĢmak için sabırsızlanıyorum."91

Seddülbahir kesiminde bu gece savaĢsız geçecekti.

19. TÜMEN Komutanı Yarbay M. Kemal karargâhını, Arıbur-nu cephesini görerek yönetebileceği uygun, yüksek bir yerde kurdu. Burası Kemalyeri diye anılacaktı.92

Çok tedirgindi.

DüĢman her saat daha kalabalıklaĢıyor, daha güçleniyordu.

Taarruz için takviye gönderilmesini, iki alayının kayıplarının karĢılanmasını ve harita yollanmasını istedi. Yalnız tümenlere harita verilebilmiĢti. Alaylar ve taburlar haritasız, göz kararı savaĢıyorlardı.

Kolordu, harita için sabırlı olmalarını istedi, Anadolu yakasından yollanan iki alayı 19. Tümen emrine verdiğini bildirdi. Alaylar ertesi sabah geleceklerdi.

SavaĢmamıĢ iki alay ciddi kuvvetti.

Ertesi gün taarruza karar verdi. Taarruz sabah 07.30'da baĢlayacaktı.

Anzaklar bugün talihlerini denemiĢ ama hiçbir kesimde sonuç alamamıĢlardı. Onlar da gece biraz siper kazacak, biraz dinleneceklerdi.

Bu gece burda da savaĢ olmayacaktı.

Ama iki yan da çok sinirliydi. Gündüzki çatıĢmalar, süngüleĢmeler nedeniyle siperler arasındaki alanlar, ölü ve yaralılarla doluydu. Yaralılar inliyor, su diye yalvarıyor, kimi de ağlıyordu.

Yakınlardaki yaralıları sürükleyerek siperlere alabilmiĢlerdi. Ama uzaktakilere ulaĢmak, onlara yardım etmek imkânsızdı. Aydınlatma fiĢekleri yüzünden her hareket görülüyor, biri bir yaralıya yardım için siper dıĢına çıkmaya yeltense, yüzlerce tüfek birden patlıyordu. Ġki yan da daha yeni kaybettikleri silah arkadaĢlarının acısı yüzünden birbirinden ölesiye nefret etmekteydi. SavaĢın ikinci gününde oldukları için duygular çok keskindi.

Anzak siperlerine yakın bir yerde kalmıĢ yaralı bir Anzak subayı sızlanıyor, ağlıyor, bağırarak yardım istiyordu.

SavaĢtan daha yıpratıcı bir gece geçirmekteydiler. Bu yakarıĢa dayanmak çok zordu. Yaralının sesi gittikçe kısılıyor ama kesilmiyordu.

Ay ve yıldız ıĢığında, karĢıdaki Türk siperinden bir tüfeğin ucuna takılmıĢ bir beyaz gömleğin sallandığı fark edildi. En yakın Anzak siperindeki subay ve askerler dikkat kesildiler. Bu olayın anlamı neydi? Türkler durup dururken teslim mi oluyorlardı? Tüfeklerini kurup beklediler. Uzun boylu bir Türk askeri siperden çıktı. Silahı yoktu. Silahsız olduğu anlaĢılsın diye siperin önünde, çekinmeden bir an öylece durdu. Sonra sesin geldiği yana doğru cesetlere basmamak için yavaĢ yavaĢ

yürüdü. Eğildi, yaralı Anzak subayını kucağına aldı.

Anzaklar tüfeklerini doğrulttular. Subayı kendi siperine götürmeye kalkıĢırsa vuracaklardı.

Hayır!

Onların siperine doğru yürümeye baĢladı. Türkün ne yapmak istediğini anlamıĢlardı. Heyecandan, saygıdan solukları kesildi.

Türk askeri yaralı subayı usulca siperin önüne bıraktı. Anzakların dilleri tutulmuĢtu. Bir teĢekkür bile edemediler. Asker telaĢ etmeden siperine döndü.

Yaralı subayı yavaĢça sipere aldılar.

Günlerce bu olay konuĢulacak, Ġngiliz propagandası sarsılmaya, Anzakların Türklere bakıĢı değiĢmeye baĢlayacaktı.922

YÜZBAġI E.C. Böyle komutasındaki E-14 borda markalı denizaltı, gece, fark edilene kadar su üstünde giderek, fark edildiği zaman dalarak, Boğaz'ı geçip mayın bölgesine ulaĢtı.

Derine daldı.

Mayınların altından çok yavaĢ, dura dura, birkaç saatte, ecel teri dökerek geçtiler. Denizaltı Nara Burnuna yakın yüzeye çıktı ve ânında görüldü.

Marmara'ya birden çok düĢman denizaltısının geçmiĢ olduğu sanılarak, bir kruvazör, bir muhrip ve torpidobotlardan oluĢan bir filo kurulmuĢ, asker ve cephane taĢıyan gemileri korumak ve denizaltı avlamakla görevlendirilmiĢti.

Bu torpidobotlardan biri Nara Burnu yakınında E-14'ü gördü. Denizaltı torpidobotun hücumundan dalarak kurtuldu. Bataryalarını dolduramamıĢtı. Büyük zorluklar yaĢayacak ama sonunda Marmara'ya geçmeyi baĢaracaktı.92b

Çanakkale su altından ikinci kez geçilmiĢti. Türkiye'nin bunu önleyebilecek ne denizaltısı vardı, ne deneyi, ne de teknik yetkinliği.

Bu yoksunluk, yetersizlik giderek büyük sorunlara yol açacak, 600 yıllık imparatorluk acıklı ve gülünç durumlara düĢecekti.

27 NĠSAN Salı sabahı, filolar Arıburnu'nda da Seddülbahir'de de Türk mevzilerini yine yoğun ateĢ

altına aldılar. Saat 07.30'du.

Beklenen iki alay da gelmemiĢti. 64. Alay Eceabat'a daha yeni geçebilmiĢti, yoldaydı. Öteki alaydan bir haber yoktu. Liman PaĢanın esnek, oynak savunma yöntemi' kâğıt üzerinde kalmıĢtı. Üçüncü gündü ve Arıburnu'na daha bir tek yeni asker ulaĢmamıĢtı.

Birlikler savaĢ düzenine, asker havaya girmiĢti.

M. Kemal taarruzu baĢlattı.

Birlikler harekete geçtiler.

100'den fazla Anzak makineli tüfeği takırdamaya baĢladı, takviye edilen filoda bugün 255 namlu vardı.93 Anzak mevzileri ile Türk birlikleri arasında ateĢten bir duvar oluĢturdular.

Birlikler arazinin kıvrımlarından yararlanarak ilerleyip Anık siperlerine yaklaĢtılar. AteĢten duvarı aĢmak için fırsat kollayacaklardı.

Saat 10.00'a doğru iki taburlu 64. Alay cephe gerisine ulaĢtı.933 Geri birimlerin, yardımcı birliklerin arasından geçerek cepheye yanaĢacaktı. Cephe gerisi askerleri, yeni olduğunu anladıkları birliğe,

"HoĢgeldiniz" diye sesleniyor, sonra da uyarıda bulunuyorlardı:

"Burada bir adım geri gidilmez, ona göre!"

64. Alay yardıma gelen ilk birlikti ve ilk kez savaĢa giriyordu. Gençlerden birkaçı korktu. Yakınlara düĢen büyük mermilerin basıncı insanı yere çarpıyor, kulak zarını patlatıyordu. Ġlk yaralılara, ilk Ģehitlere alıĢamadılar. Siniri bozulanlar, ağlayanlar oldu. Ama subayları, çavuĢları, hepsini tek tek tanıyor, huylarını biliyorlardı. Severek, azarlayarak, korkutarak yatıĢtırdılar.93b SavaĢ yayıldı, geliĢti, Ģiddetlendi.

Cephenin ortasındaki birlikler, ateĢ duvarına daldılar. Ok gibi delip geçerek siperlere girdiler. Anzak cephesinde yer yer sökülmeler, çökmeler, geri çekilmeler oldu.94

Arkada hemen harekete geçerek bu baĢarıları derinleĢtirecek, geniĢletecek taze bir birlik olsa, cephe yarılacak, Anzaklar denize sürülebilecekti. Beklenen ikinci alayın görevi bu baĢarıları beslemekti.

Gemi bulup da Boğaz'ı zamanında geçemediği için çok sonra, akĢam hava karardıktan sonra gelebildi.943

O saate kadar düĢman toparlanmıĢ, sorunlu yerleri yeni birliklerle güçlendirmiĢ, taarruz da hızını kaybetmiĢti.

Gece taarruzu için hazırlığa giriĢildi.

DüĢman siperlerini henüz kum torbaları, çelik kalkanlar, t örgüler ve kara mayınları ile güçlendirememiĢti. Anzak cephesini çökertebilmek için son fırsatlardı bunlar. Anzaklar yürekli askerlerdi. Bir de siperlerini güçlendirirlerse, sonuç almak için ağır toplara gerek olacaktı.

5. Orduda ağır top yoktu.

Kılıçlarını çeken teğmenler, yüzbaĢılar birliklerinin baĢlarına geçtiler. Ölüme ya da zafere en önde onlar koĢacaklardı. Tabur ve alay komutanları da askerlerini uğurlamak için ateĢ hatlarına geldiler.

Kısa, keskin komutlar, hücum boruları, trampet sesleri ile gece taarruzu baĢladı. Bu seslere tüfek, el bombası, makineli tüfek ve top sesleri katılacak, Arıburnu vadilerini ve uçurumlarını savaĢ uğultusu dolduracaktı.

Türk, yurdunu geri almak istiyordu. Anzak, denize dökülmek ile Türk süngüsü arasında sıkıĢıp kalmıĢtı. O da çekildiği bu son çizgide tutunmak istiyordu. Canını diĢine takıp bu çizgiyi savunacaktı.

Cephe, Ġngiltereden yeni gelen Deniz Piyade Tümeninden 4 taburla takviye edildi. Ama komutanlar durumdan emin değildiler. Balıkçı gemileri, filikalar, savaĢ gemilerinin botları, Arıburnu Koyunda bekletiliyor, olası bir boĢaltmaya hazır tutuluyorlardı.94b Kıran kırana bir savaĢ oldu.

AteĢ duvarlarını sağ aĢabilen Mehmetler, Mehmetçikler, bazı siperleri ve duyarlı noktaları ele geçirdiler. Ama çok azalmıĢlardı, güçleri cepheyi yarmaya, Anzakları denize sürmeye, süpürmeye yetmedi.

Taarruza son verildi.

Savunmaya geçtiler.95

ANZAK askeri Frank Parken'in günlüğünden:

"Birliğimizin 1.000 mevcudundan 715'ini kaybetmiĢiz. YaĢlı bir binbaĢı 'Tanrım, adamlarım nerde?' diye ağlıyor. Bugün bize içkiyi kaĢıkla değil matra dolusu verdiler" 95a BU SABAH Seddülbahir'de, bombardımandan sonra bir hareket olmamıĢtı. DüĢman Teke Koyu'na yiyecek, içecek, silah, cephane, araç-gereç yığıyordu. Yeni gelen Deniz Piyade Tümeni de tabur tabur karaya çıkmaktaydı.

Kıyılara kadar sızan küçük keĢif kolları Ġngiliz zenginliğini ve gücünü izliyorlardı:

"Canına yandığımın zenginliği!"

"Biz de dünyayı soysak zengin olurduk."

"KeĢke soysaymıĢız."

"Tövbe de, günah!"

Fransız Tümeni de karaya çıkarak Seddülbahir'in doğu yanını, Kaleyi, köyü, Morto Koyunu ve Eski Hisarlık'ı Ġngiliz birlikle-ı Ġnden devralmaya baĢlamıĢtı.

Halil Sami Bey sıkıntıdaydı. BaĢkomutanlıktan orduya, ordudan kolorduya, kolordudan da zorunlu olarak 9. Tümene "DüĢman daha güçlenmeden denize dök!" emri yağmaktaydı.

Takviye olarak Saros'taki 7. Tümenden yalnız bir alay gelmiĢ-li, BinbaĢı Halit Bey'in komutasındaki 20. Alaydı bu.95b

O kadar.

Eksik, yorgun bir tümen, bir alaylık bir takviye alarak sürekli çoğalan Ġngiliz ve Fransız Tümenlerini nasıl denize dökecekti?

BaĢlangıçta yapılan büyük yanlıĢlığın Ģimdi kanla temizlenmesi isteniyordu.

BaĢka çare de kalmamıĢtı artık.

Halil Sami Bey bir taarruz planı tasarlarken Ġngilizler saat 16.00'da harekete geçtiler. Onlar da Türkleri güçlenmeden bastırmak istiyorlardı. Keskin niĢancılara bol kurban vererek ilerlediler. Ġnce, derme çatma savunma hattını biraz geri iterek Sığındere ağzı ile Eski Hisarlık çizgisinde durdular.

Kapsamlı taarruz için burada hazırlık yapacaklardı.

Halil Sami Bey komutanları memnun etmek için bir gece taarruzuna karar verdi. Ne var ki zavallı 9.

Tümenin böyle bir taarruzu baĢaracak dermanı yoktu. Kolayca püskürtüldü.

Asker boĢuna uykusuz kalmıĢ, yorulmuĢ, birlikler daha da karıĢmıĢtı. Aksi gibi sabah BirleĢik Ordu taarruza geçecekti.96

ESAT PAġA ve kolordu kurmayları, Arıburnu'ndaki ve Seddülbahir'deki taarruzlar durana kadar uyumamıĢlardı. Buralardaki birlikleri ciddi olarak takviye etmedikçe düĢmanı süpürmek mümkün olmayacaktı.

Yetersiz birliklerle taarruz can alıyordu.

Enver PaĢa sürekli taarruz edilmesini emrediyor, düĢmanın denize dökülmesini istiyor, bunun gecikmiĢ olmasına sinirleniyordu. Çünkü Liman PaĢa, kararsızlığını örtmek, yönteminin baĢarı-

sızlığını saklamak için BaĢkomutana düĢmanın gücü ve Türk birliklerinin çabaları hakkında eksik bilgi vermekteydi.963

Liman PaĢanın yöntemi, kâğıt üzerinde, düĢmanın daha ilk karaya çıktığı gün denize dökülmesini öngörüyordu. Liman PaĢa kendi yöntemini çalıĢtıramamıĢtı. ġimdi durumunu kurtarmak için o da birlikleri sürekli taarruza zorluyordu.

Liman PaĢanın raporları nedeniyle BaĢkomutanlıkta düĢmanın denize dökülememesinin sorumlularının birlikler olduğu izlenimi uyanmıĢtı.

Kurmay BaĢkanı Fahrettin Bey, "PaĢam.." dedi, "..Enver PaĢaya askerin canını, kanını esirgemeden döktüğünü, harikalar yarattığını, Ģu âna kadar ciddi bir takviyenin gelmediğini, buna karĢılık Saros'ta bir, Çanakkale yakasında bir tümenin boĢ durduğunu, savaĢan birliklere çok geç olarak, küçük ve eksik birlikler yollandığını, düĢmanın böyle denize dökülemeyeceğini bildirelim. Birliklerimize yazık oluyor."

PaĢayı, Liman PaĢayı aĢarak BaĢkomutana gerçekleri açıklayan bir rapor yollamaya ikna etmek savaĢtan zor oldu.

Hazırlanan taslağı birçok kez düzeltti.

Zorlukla razı olup imzaladı.

Rapor sabah saat 05.00'te Ģifrelendi ve BaĢkomutanlığa tellendi. Gizli bir iĢ yapmıĢ olmamak için bir kopyası da Liman PaĢaya yollandı.96"

BaĢkomutanın yanıtı öğleden önce geldi.

Saros'taki 5. Tümenin hemen güneye alınmasını emrediyor, Çanakkale için iki tümen ayrıldığını bildiriyordu: 15. Tümen ile Mersin'den Ġstanbul'a alınan 16. Tümen.

Ġki tümen de hemen yola çıkarılacaktı.960 Bunlar iyi geliĢmelerdi. Ama Enver PaĢa durmadan taarruz edilmesi için ısrar edip duracak, herkesi zorlayacaktı.

16. TÜMENĠN bir alayının (125. Alay) Çanakkale'ye deniz oluyla yollanması uygun görülmüĢtü.

Öteki iki alay karadan gidecekti. 125. Alay hareket emrini sabah aldı, iki saatte hazırlanıp HaydarpaĢa'ya geldi. Kimse eviyle vedalaĢamadı. Bu yüzden uğurlamaya gelen de olamadı.

Alayı HaydarpaĢa'da üç yolcu gemisi hazır bekliyordu.

Taburlar, toplar, makineli tüfek bölüğü, sağlıkçılar, ekmekçi takımı, ağırlıklar, arabalar, atlar, katırlar hiç bekletilmeden gemilere bindirildiler. Dolan gemi denizaltı tehlikesine karĢı bir torpilli nıun eĢliğinde hareket ediyordu. Torpidolar yol boyunca gemilerin çevresinde dört döneceklerdi.

AE-2 gemileri görmüĢ ama torpidobotlar yüzünden uzak durmuĢtu.

AkĢam Çanakkale Boğazına girdiler. Kilye limanı aĢırtma ateĢ altında olduğu için yüksek tepelerin koruduğu AkbaĢ'ta demirlediler.

Hâlâ bir iskele yapılamamıĢtı.

3.000 asker, silahlar, toplar, ağırlıklar, atlar ve katırlar, gemi ıĢıldaklarının, el fenerlerinin aydınlığında, düdük, bağırıĢ, haykırıĢ, kiĢneme sesleri içinde, motorlar ve mavnalarla karaya taĢındı.

Bu çetin iĢ uzun sürecek, sabah sona erecekti.

Tümenin öteki iki alayı Sirkeci'den Uzunköprü'ye trenle, oradan cepheye yürüye yürüye gelecekti.

Bu yolculuk 8-9 gün sürüyordu.

Saros'tan sonra, kara yolunu savaĢ gemileri topa tutuyor, uçaklar bombalıyordu. Bu yüzden geceleri yürüyecek, gündüzleri elveriĢli yerlerde gizleneceklerdi.

27 NĠSAN günlü Ġkdam gazetesinde kısa bir haber yer aldı:

"Ġngilizler, Bozcaada Müftüsünü Çanakkale tabyalarına Ģifreli iĢaretle haber vermekle suçlayarak idam etmiĢlerdir." 96d

GENERAL Hunter Weston Alçı Tepe'nin bir hamlede ele geçirilemeyeceğini anlamıĢ, iki aĢamalı bir plan hazırlatmıĢtı. Birinci aĢamada Alçıtepe köyü ve gerisindeki Yassı Tepe ele geçirilecek, sonra doğuya, Alçı Tepeye dönülecekti.

Askeri tarihlerin 'Birinci Kirte SavaĢı' adını verdikleri savaĢ sabah (28 Nisan ÇarĢamba) baĢlayacaktı.97

Taarruza 17.500 Ġngiliz ve Fransız askeri katılacak, donanma 470 topuyla iki yandan Türk mevzilerini ateĢe boğacaktı. Queen Elizabeth de bugün batı kıyısındaki filoda yer alıyordu.

Türkler ne durumdaydı?

Türk cephesinin ortası Alçıtepe köyü idi.

Yolun batı yanında, birinci hatta, Bolayır'daki 7. Tümenden gelen 20. Alay vardı..

Yolun doğu yanında ise, yine 7. Tümenden gelen ikinci alay (19. Alay) yer alacaktı ama o daha gemiden yeni inmiĢti. Yoldaydı. Onun yerini savaĢ artığı küçük, perakende, derme çatma birlikler almıĢtı.

26. Alayın 2. ve 3. Taburları, sayıları çok azaldığı için birleĢtirilerek geçici bir birlik oluĢturulmuĢtu.

Birinci Kirte SavaĢı: 28 Nisan 1915

BinbaĢı Mahmut Sabri Bey’in komutası altındaki bu birlik, doğu kanattaki bu yamalı bohça cephenin gerisinde, yedekteydi. Birlik çoğu hafif yaralı 820 kili Bunlar ilk günün sağ kalmıĢ kahramanlarıydı.

Bütün cephede, dördü doğuda, dördü batıda, yalnız sekiz ağır makineli tüfek bulunuyordu.

Türk cephesinin durumu böyle, gücü bu kadardı.

SavaĢın dördüncü günüydü ve takviye olarak gele gele yalnız bil alay gelmiĢti. Bütün güney kesimini genel olarak dört kat kalabalık düĢmana karĢı hâlâ 9. Tümen savunmak durumundaydı.98

Bu dağınık, siperlerini daha berkitememiĢ, uykusuz, yaralı kuvvetle, donanma destekli büyük bir taarruzu durdurmak, geri püskürtmek mümkün müydü? Mantığa, genel askeri ölçülere göre çok zordu, dürüstçesi imkânsızdı. Bu nedenle de tümen, kolordu ve ordu komutanları ateĢ

üzerindeydiler. Yoldaki alaya ardarda acele etmesini emredeceklerdi.

Alay uçamazdı ya.

Zorunlu yürüyüĢ hızıyla, mola vermeden, soluk soluğa yürüyordu. SavaĢ telaĢı içinde geleceği yer ayrıntılı biçimde tanımlanmadığı için yanlıĢ yola sapacak, daha da gecikecekti.

SavaĢ saat 08.00'de donanmanın topları ve 28 Ġngiliz topunun ateĢ püskürmesiyle baĢladı.99

Arasız 60 dakika sürdü.

60 dakika ölüm, yıkım, kıyım kustular.

Asker korunmak için toprağa girdi, karıĢtı, toprak oldu sanki.

Bombardıman sona erdi. Ġngiliz birlikleri batı ve orta kesime, Fransızlar doğu kesime taarruza kalktılar.

Askerler, savaĢmak için taĢın ve toprağın altından, ölüler canlanır, ruhlar ete kemiğe bürünür gibi doğruldular.

Ürpertici bir andı.

Batı kesimdeki 20. Alayın cephesine taarruz eden Ġngilizler alayın 6 katıydı. Görevleri bu kesimdeki cepheyi yarıp gerideki Yassı Tepeye ulaĢmaktı. Türklerin donanmanın ateĢi altında ezilmiĢ

olduklarını düĢünerek ve sayılarına güvenerek iyimserce ilerlediler.

Alay, yaklaĢmalarını soğukkanlılıkla bekledi. Komutan böyle davranılmasını emretmiĢti. Biri bile heyecanlanıp da tetiğe dokunmadı. Çıt çıkmıyordu. Ġngilizler arada 100-150 metre kalınca, süngü hücumuna kalkarak koĢmaya baĢladılar. Bir dakika sonra Türk siperlerine dalacaklardı.

Bu kesimde bulunan binden fazla tüfek ve iki ağır makineli tüfek birden çalıĢarak Ġngilizleri biçtiler.

Pek azı kurtulabildi.

Ġngilizler bu kesimde taarruza ara verdiler.

Türk cephesinin ortasına yüklendiler. Orta kesim zorlukla da olsa dayanıyordu.

Ama doğu kanatta durum farklıydı. SavaĢ çok yırtıcı baĢlamıĢtı. Saat 10.00'da hem Türk, hem Fransız cephesinde dalgalanmalar, sarsılmalar baĢladı. Senegallilerde panik iĢaretleri görülüyordu. Bu kesimdeki Türk askerlerinin büyük bölümü de 24 Nisan gecesinden beri doğru dürüst uyumamıĢ, dinlenememiĢ, sürekli çatıĢmıĢ, yürümüĢ, hücum etmiĢ, siper kazmıĢtı. Artık bitmiĢlerdi. Kimse bu insancıklardan daha fazlasını isteyemezdi.

Türkler biraz daha direnebilse Fransızlar çözülecekti.

Önce kıyıda, özellikle Goliath zırhlısının ateĢi altında bunalmıĢ küçük bir Türk birliği çözüldü. Böyle bir durumda subayların kaçakları, bozguncuları vurma yetkileri vardı. Ama hiçbir subay silahını çekmedi. Bunlar ne kaçaktı, ne bozguncu. Güçlerinin son damlasını kullanmıĢ ve tükenmiĢlerdi.

Bunalım yayıldı. Doğu kanadı usul usul geriye doğru dağılmaya baĢladı. En korkulan, en tehlikeli Ģey olmuĢ, Alçı Tepe yolu açılmıĢtı. Alçı Tepenin ilerisi Kilitbahir platosuydu.

DüĢman ilerlese durduracak kuvvet yoktu.

Durumu düzeltmek imkânsızdı. Savunma bütünüyle çökmeden, Alçıtepe köyünün gerisine çekilmeliydi. O zaman geciken 19. Alay da belki yeni hattın doğu kanadında yerini alabilir, cephe yeniden kurularak Alçıtepe yolu tıkanabilirdi.

Çekilme emri doğudaki 26. Alay, batıdaki 20. Alay komutanlarına gönderildi.

26. Alayın bölgesinde birliklerin çoğu zaten geri çekiliyor, cephe yer yer boĢalıyordu. Komutan olsa olsa çözülen birlikleri çekilecekleri yeni çizgide toplamayı baĢarabilirdi.

20. Alay Komutanının ise emri alır almaz alayını Alçıtepe kominin gerisindeki yeni çizgiye çekmesi gerekiyordu.

Hu karıĢık, tehlikeli aĢamada devreye Çanakkale ruhu girdi. I doğu kanadı çekildi, ne batı. Neler oldu da cephe çökmedi, as-ı ı ı geri çekilmedi?

Doğu kanatta Seddülbahir kahramanı BinbaĢı Mahmut Sabri Hey geçici birliği ile geride, yedekteydi.

Birkaç saatçik de olsa dinlenmiĢlerdi.

26. Alay Komutanı Kadri Bey cephedeki kötü durumu bildi-ı ince, birliğini silahbaĢı ettirdi, yürüttü.

Kendi de öne geçti. BoĢal-iıl.uı mevzilere doğru ilerlemeye baĢladılar.

Çözülen birliklerin askerleri, ayaklarını sürüyerek, bitik bir halde, baĢları önlerinde, öbek öbek geri geliyorlardı. Ġlk öbek, Mahmut Sabri Bey'i ve arkasındakileri, Yahya ÇavuĢu, Bigalı Mehmet ÇavuĢu, Tekirdağlı Ali OnbaĢıyı, Karacaoğlan, Aytepe, Teke ve Ertuğrul Koyu, Seddülbahir köyü gazilerini görünce durdu.

BinbaĢı, "Hayrola?.." diye sordu, "..Fransızlardan mı korktunuz?" Sırf merak ettiği için soruyor gibiydi. 'Korkmak' sözcüğü hepsinin onuruna dokundu. Gözleri doldu. Biri öne çıktı:

"DüĢmandan korkan alçaktır!"

Biri inler gibi ekledi:

"Gücümüz bitti komutanım."

GevĢek, dağınık, hasta bir duruĢu vardı. Asker olduğunu unutmuĢ gibiydi. BinbaĢı sert bir sesle uyarınca, uyanıp toplandı, esas duruĢa geçti. Ötekiler de toparlandılar. BinbaĢının beklediği rüzgâr esmiĢ, yeniden Çanakkale askeri olmuĢlardı. Geriden gelenler de onlara bakarak saygıyla durdular.

BinbaĢı "Korkmadığınızı biliyorum.." dedi, "..Niye korkasınız? Sizin gölgeniz bile bu düĢmanı yenmeye yeter. Beni iyi dinleyin. Türkün gücü bitmez. Türkün can evinde her zaman zor gün için yedek güç bulunur. Haydi gelin, namus görevimizi yapalım, vatan anamızı koruyalım!"

Yanıt beklemeden yürüdü.

Vatan ana!

Bu sihirli söz askerleri titretti, silkeledi, doğrulttu.

Geri çekilenler birliğe katıldılar. Birlik yürüdükçe büyüyordu. Mahmut Sabri Bey'in ve silah arkadaĢlarının cepheye yürüdüğünü gören kim geriye gidebilirdi?

Çözülenlerin tümü geri döndü.

ÇözülmemiĢ birlikler canlandı. Bunalım bitti. Cephenin doğu kanadı yeniden kuruldu. Bu çözülüĢ ve toparlanıĢ içinde geri çekilme emri akla bile gelmedi.

Batı kanadında baĢka bir olay yaĢanmıĢtı.

20. Alay Komutanı BinbaĢı Halit Bey, tabur mevzilerini dolaĢıyor, subay ve askerleri gözlüyordu.

Asker düĢmanı tanımıĢ, dövüĢ tarzını anlamıĢtı. Rahat dövüĢüyordu. Subayların hepsi Ģehitlik rütbesini kuĢanmaya hazırdılar.

Direniyor ve düĢmanı yıpratıyorlardı.

Çekilme emri Halit Bey'i ĢaĢırttı. DüĢmanla iç içe gibiydiler. Çözülüp ayrılmaları alayı ve savunmayı tehlikeye düĢürürdü. Üstelik bu kesimde Alçıtepe köyünün de gerisine kadar çekilmeyi gerektirecek bir durum yoktu.

Milletine ve tarihe karĢı sorumluluğu üzerine aldı, çekilme emrini birliklerinden gizledi.

Geri çekilmedi.100

DövüĢe devam ettiler.

Zaman kana bulana bulana geçti, saat 13.00 u buldu.

Batı kanadı sağlamca yerinde durmaktaydı, doğu kanadı yeniden kurulmuĢtu.

Tümen Komutanı Halil Sami Bey, emrinin dinlenmemesini sorun etmedi, kan ağlayarak verdiği çekilme emrini sevinçle geri aldı.

SAVAġ durgunlaĢmıĢtı.

Gittikçe yaklaĢan bir homurtu duyuldu. Yine bir düĢman uçağı geliyordu herhalde. Tüfekleri havaya diktiler. Topluca ateĢ edeceklerdi. Çanakkale yakasında askerlerin hep birden ateĢ ederek bir uçak düĢürdüğünü duymuĢlardı.

Ġnsafsız düĢman uçakları Kızılay iĢaretli hastaneleri bile bombalıyordu.101

Pilot Üstteğmen Fazıl Bey

BaĢlarının üzerinden güüüüür diye iki uçak geçti. Kanatlarının altında ay-yıldızlı arma vardı.

Türk uçağıydı bunlar!

Asker savaĢı, nöbeti bıraktı, yarasını unuttu, uçaklara el kol sallamaya, haykırmaya baĢladı. Uçakların ve ay-yıldızın Ģöyle bir görünmesi bile askeri mutlu etmiĢti.

Türklerin de iki uçağı vardı iĢte!

Pilotlar askere moral vereceğini bildikleri için mevzilerin üzerinde kısa bir gösteri yaptılar. Sonra biri batıya kaydı, alçaldı, Ġngiliz mevzilerini bombaladı. Ġkincisi Morto Koyuna süzüldü, oradaki iskelelere 8 bomba attı.102

Asker sevinç içindeydi.

TÜRKLERE bu sevinci çok gören bir Ġngiliz taburu, bir savaĢ gemisinin ateĢ desteği altında, deniz ile Sığındere arasındaki dar kesimde taarruza geçti. Burada 20. Alaydan bir bölük ile bir takım vardı.

Kısa bir ateĢ savaĢından sonra Ġngilizler, karĢılarında küçük bir kuvvet olduğunu anlayınca, iyice yaklaĢtılar, hücum mesafesine girince süngü hücumuna kalktılar. Çok yanlıĢ bir iĢ yapmıĢlardı.

YanlıĢ yaptıklarını bir dakika sonra anladılar.

Bu küçük kuvvet, uzun süngüleriyle taburu karĢıladı, kendinden üstün birliği dağıttı, sağ kalanları Sığındere ağzına kadar kovaladı.

Takımın komutanı teğmen, takımıyla birlikte koĢuyor, bir yandan da "Sömürgelerde acı çeken, soyulan, korkudan titreyen, uyanmasına izin verilmeyen, el ayak öpen, uĢaklık yapan tüm zavallılar Ģu tavĢan gibi kaçan Ġngilizleri görseydiler" diye düĢünüyordu.

Çanakkale SavaĢı, hiçbir devletin, hiçbir ordunun, hiçbir silahın, yurt sevgisinden ve milli onurdan daha güçlü olmadığını, olamayacağını öğretmekteydi. Bu büyük gerçek her gün bir kez daha kanıtlanıyordu. Bunu yaĢamak herkese yıkılmaz bir özgüven veriyordu. Bundan sonra bir dıĢ

kudretten, ancak Çanakkale'yi yaĢamayanlar, milli tarihi okuyup kavrayamayanlar ile onursuzlar ve satılıklar korkacaktı.

Bu arada 19. Alay da doğu kesimine yetiĢip bu kesimin ortasına yerleĢti.102" Ġki yandaki komĢu birliklerden sesleniyorlardı:

"Gazanız mübarek olsun!"

Sonra da Çanakkale yasasını hatırlatıyorlardı:

"Burda geri kaçılmaz, Çanakkale geçilmez!"

Tümen Komutanı Halil Sami Bey'in morali düzelmiĢti. Durumu soğukanlılıkla değerlendirdi. Takati tükenen düĢman, taarruzu kesmiĢ, ilerlediği çizgiye yerleĢmeye çalıĢıyordu.

DüĢmanı geri atmak için 19. Alayla taarruza karar verdi. Doğu kanattaki döküntü birlikler de çözülmeyi unutturmak için bu harekete katılmaya gönüllü oldular. 20. Alay taarruza dünden hazırdı.

Ġngiliz ve Fransızların büyük ümitlerle baĢlattığı taarruzu Türkler tamamlayacaktı.

Saat 15.00'te Türk karĢı taarruzu baĢladı.

Yeni gelen 19. Alay karĢısındaki birlikleri ezip ilerledi.

Döküntü birliklerin döküntülükleri kalmamıĢ, silkinip kendilerine gelmiĢlerdi. Onlar da coĢkuyla süngü hücumuna kalktılar.

Türklerle savaĢı eğlenceli bulan Fransız BinbaĢı Zimmermann bir tepeciğin üzerinden savaĢı izliyordu.

Bazı küçük Türk birliklerinin süngü hücumuna kalktıklarını görünce gülmesi tuttu. Taburunun içinde kalıp boğulacaktı bu aptallar! Böyle düĢündü. Az sonra taburu dağılacak, satirli Senegal-liler panik içinde ta Morto Koyu'na kadar kaçacaklar, Fransızlarla Ġngilizler ciddi kayıplar vererek zorlukla çıkıĢ çizgilerine geri döneceklerdi. Bunları görse, herhalde güldüğüne piĢman olurdu.

Ama görmedi.

Çünkü bir keskin niĢancı, kasketinden subay olduğunu anladığı neĢeli BinbaĢı Zimmermann'ı vurup hayat defterini dürdü.103

Gel-gitli, ĢaĢırtıcı bir savaĢ günü yaĢanmıĢ, Birinci Kirte SavaĢı Ġngiliz ve Fransızların yenilgisi ile sonuçlanmıĢtı.104

GENERAL HAMĠLTON, yanında Albay Keyes olduğu halde, 29 Nisan sabahı Seddülbahir'e çıktı.

Uzaktan baktığı Türk toprağına ilk kez ayak basıyordu.

Kıyı arı kovanı gibiydi. Kumsal askerler, arabalar, katırlar, su fıçıları, sandıklar ve yaralılarla doluydu.

Yaralılar dünkü yenilginin anılarıydı.

On binlerce çocuğunu gönüllü olarak Çanakkale'ye yollamıĢ olan Ġngiliz kamuoyu bir zafer haberi bekliyordu. Sansür nedeniyle hiçbir gazete büyük kayıp verildiğini, ordunun kıyılarda kaldığını yazamamıĢtı. Karaya çıkmıĢ olmak baĢarı olarak sunuluyordu.

SavaĢ muhabiri Ashmead-Barlett, yazamadığı olayları ve fark ettiği yanlıĢlıkları not etmeye baĢlamıĢtı. Uygun bir zamanda hepsini açıklayacak, büyük dalgalanmalara yol açacaktı.

General Hamilton ve Albay Keyes, 29. Tümen Komutanı General Hunter WestonTa buluĢtular.

General Hamilton ve General Hunter-Weston

KOMUTANLAR yeni bir taarruz için kibar kibar görüĢürlerken, savaĢ gemileri Kabatepe yakınından, hedef bildiren uçakların yardımıyla, aĢırtma atıĢlar yaparak Eceabat'ı bombardıman etmeye baĢladılar.

Eceabat askeri bir hedef olmadığı halde, Ģehirde bir tek sağlam ev bırakmadılar. Hastaneyi de yıktılar.

Birçok yaralı yanarak Ģehit oldu. Hastanede esir 2 yaralı Ġngiliz askeri bulunuyordu. Onlar da öldü.

Sonra Çanakkale'yi hedef aldılar. ġehirde yer yer büyük yangınlar çıktı.

Bu vahĢi olayları izleyen YüzbaĢı Nazmi Akpınar yardımcısına dedi ki:

"Ġngiltere, Fransa, Almanya gibi ülkelerin ulaĢtıkları ileri ve yüksek bir medeniyet var. Bu geliĢmiĢliğin bunlara bir olgunluk, doygunluk vermesi, bilgelik, incelik, hoĢgörü, soyluluk kazandır-mıĢ olması gerekirdi. BarıĢçı, adil ve örnek olmaları, yol göstermeleri, insanlığı ve hakkı korumaları, güzelliklere ve iyiliklere öncülük etmeleri beklenirdi. Tam tersini yapıyorlar. Ġlkel bir insandan daha yırtıcı, acımasız, kaba ve benciller. Durmadan dünyayı sömürüyor, doymuyor, yetinmiyor, sürekli daha fazlasını istiyorlar. Ġnsanlığı kandırmak için güzelliğe övgü düzüyor ama hiç durmadan çirkinlikler yapıyorlar. Küçük bir çıkar için bir milleti mahvedebilirler. Bana inanmazsan tarihe bak!"

Günlüğüne Ģu kısa notu düĢtü:

"Lanet olsun böyle medeniyete.'" 105

AE-2 ile E-14 Marmara adasının kuzeyinde buluĢup birbirlerine sokuldular.

Kule kapakları açıldı. Kaptanlar kulelere çıktılar. SelamlaĢtı-lar. Megafonla konuĢtular. Geçilmez sanılan Boğaz'ı geçmiĢ, Türk havuzu Marmara'nın ortasında buluĢmuĢlardı.

Ne harika bir olaydı bu!

Ġkisi de çok neĢeliydi. Bilgi alıĢveriĢinde bulundular. Kaptan Stoker torpillerinin çoğunu kullanıp bitirmiĢ, bir tek hedef bile vurmayı baĢaramamıĢtı. YüzbaĢı Boyle'un görevi gemilere hücum etmek değil, keĢif yapmaktı. Onun torpilleri duruyordu. Stoker istedi ama Böyle vermedi.

Ertesi sabah saat 10.00'da yine bu noktada buluĢmak üzere birbirlerinden ayrıldılar.

E-14 Ġstanbul'a doğru uzaklaĢtı.

Kader ertesi sabah AE-2 denizaltısı ile küçük Sultanhisar torpidobotunu denizaltıların buluĢma noktasında bir kez daha karĢılaĢtıracaktı.

Aralarında yarım kalmıĢ bir hesap vardı.

BĠR ANZAK askerinin 29 Nisan günlü mektubundan:

"..Türk niĢancıları atıĢ alanımız içinde değiĢik yerlere dağılmıĢlardı. Bir tanesi gün boyu çok kiĢiyi vurdu.

Alçak hain! Ġnsanları yok etmeyi iyi beceriyorlar. Onlara hiç acımıyor, yakaladık mı derhal süngülüyoruz."105 a ENVER PAġA'DAN zılgıtı yiyen Liman PaĢa, Saros'ta tuttuğu 5. Tümenin üç alayını da hemen yola çıkardı. Bu alaylar Arıburnu'nda M. Kemal'in emrine gireceklerdi.

5. Tümenin Komutanı Albay von Sodenstern, alayları ile Arıburnu'na gitse, rütbesi kendinden küçük bir komutanın, daha ela önemlisi bir Türk'ün emrine girmek zorunda kalacaktı. Çünkü ilk günden beri o kesimdeki savaĢı M. Kemal yürütmüĢtü. Bir Almanın küçük rütbeli bir Türkün emrine girmesi söz konusu olamazdı.

Alaylar yollandı.

Albay von Sodenstern açıkta kaldı.

Liman PaĢa orduya yeni bir düzen vermek istiyordu. Seddülbahir'de 3. Kolorduya bağlı bir Bölge Komutanlığı kurdu: Güney Bölge Komutanlığı. Bu kesimdeki tümenler bu komutanlığa bağlanacaktı.

Birlikler çok karıĢmıĢtı ve gittikçe çoğalıyorlardı. Böyle bir düzenlemeye gerçekten gerek vardı.

Herkes memnun oldu.

Ama bir haber her duyanın midesini bulandırdı: Liman PaĢa Bölge Komutanlığına, açıkta kaldığı için, bu görev için adı en son akla gelecek olan Albay von Sodenstern'i getirmiĢti.

Memleketinde bir alay komutanı olabilen bu subayın emrine, Ģimdi, 3 tümen ve ek birlikler verilecekti. Ne buradaki savaĢlar, birlikler, komutanlar hakkında bilgisi vardı, ne de bölgeyi tanıyordu. Hiç savaĢ görmemiĢti. Akılsız ve yetersiz olduğu da birkaç gün içinde anlaĢılacaktı.

Liman PaĢa Bölge Komutanlığının Kurmay BaĢkanlığına da, kimse yokmuĢ gibi, yaveri Süvari BinbaĢı Mühlmann'ı getirdi. O da bugüne kadar hiçbir birliğin kurmaylığını yapmamıĢtı. Ġki Almanın yanına Arap bir yedek subay da çevirmen olarak verildi. Bu çevirmenin belki Almancası yeterliydi ama Türkçesi çok kıttı. Bu eksiklik yazılı emirlerin gecikmesine yol açacaktı.105b En duyarlı yerdeki tümenleri yönetecek komutanlık bu üç kiĢiden oluĢuyordu.

BAġKOMUTANLIK günlük bildirilerle kamuoyuna bilgi vermeye baĢlamıĢtı.

Gazeteler yine kapıĢ kapıĢ gidiyordu.

Ġstanbullular, birlikte sevinen ve üzülen bir büyük aile oldular. Bu Müslüman-Türk birlikteliğine, olayları öğrendikçe Anadolu da katılacaktı.

Ermeniler ve Rumlar, Ġstanbul'da kalmıĢ Ġngiliz ve Fransızlar ile bazı Ġngiltere ve Fransa hayranları, bu duyguları paylaĢmıyorlardı.

Hürriyet ve Ġtilaf Partisi'nin çekirdek kadrosu da bu duyguları paylaĢmıyordu. Yönetimden ve yeni uyanmaya baĢlayan Türklerin tepkisinden çekindikleri için açıkça konuĢmuyor ama yükselen milli duyguyu sulandırmak, ordunun baĢarısını küçültmek, önemsizleĢtirmek için gizlice çalıĢıyor, kulaktan kulağa türlü söylentiler yayıyorlardı. Orduya ait bir baĢarı bunları rahatsız ediyordu. Bunlar diledikleri düzeni kurmalarına engel olan orduya düĢmandılar. Yönetimi yıkmak ve iktidarı ele geçirmek için her Ģeyi caiz görüyor, dini kullanarak sayılarını günden güne çoğaltıyorlardı. Dindar değil dinciydiler, baĢka bir deyiĢle din tüccarıydılar. Bunların yurt dıĢına kaçmamıĢ, sürgüne yollanmamıĢ, Ġstanbul'da kalmıĢ, gölgede bekleyen birkaç lideri vardı. Bunlardan biri ilerde Türkiye'nin baĢına bela kesilecek olan Ġngiliz uĢağı, dönme Damat Ferit PaĢaydı. Pusuya yatmıĢ

vaktini bekliyor, Ġngilizlerin kazanması için dua ediyordu.1050

Birçok hariciyeci, emekli paĢa, eski nazır ise, iliklerine sinmiĢ aĢağılık duygusu içinde Türk ordusunun Çanakkale'de Ġngilizler karĢısında asla tutunamayacağını, koca Ġngiltere'nin yenilmeyece-

ğini düĢünüyor, kaygı içinde susuyordu.

Bunlara karĢılık kara savaĢının baĢlaması orduya mal satan iĢ adamlarını çok sevindirmiĢti. Ordunun ihtiyacı artacak, bunların da kazançları ikiye, üçe katlanacaktı. Basın bunları Bulgur Kralı, Un Kralı gibi sanlarla anıyor, kirli maceraları kulaktan kulağa yayılıyordu.

Ama en çok sevinen Orhan'dı. Yüzü parlamıĢtı. Sabah ve akĢam gazetelerini yutar gibi okuyor, heyecanlanıyor, neĢeleniyordu.

Bu akĢam da, babasının getirdiği bir akĢam gazetesini büyük bir keyifle okumaktaydı. Balkan SavaĢını unutamayan Dilber kederle sordu:

"SavaĢ ölüm, acı, yokluk, hastalık, yoksulluk demek. SavaĢa sevinilir mi ağabey? Neden seviniyorsun?"

Orhan durgunlaĢtı, gözlerini kaçırarak, fısıldar gibi "Bilmiyorum" dedi.

Neden sevindiğini anlatamazdı ki.

Hayatının büyük sırrıydı o.

GENERAL HAMILTON güncesine gece Ģu notu düĢtü:

"Bir komutan için en büyük düĢman etrafa korku salandır. Türkler gerçekten cesur ve göründükleri yerde dehĢetli korku yaratıyorlar.Süngü takmıĢ, parıltılar içinde bir uzun insan hattı Allah Allah bağırıĢlarıyla üzerinize koĢuyor"

Bu sahneyi hayal etmek bile ürpermesine yetmiĢti. Kendine moral vermek için Ģu cümleleri ekledi:

"Ben Türklerden, bazı silah arkadaĢımın korktuğu kadar korkmuyorum. Karaya çıktık, ne pahasına olursa olsun bu topraklarda kalacağız!" 105d

30 NĠSAN sabahı Sultanhisar torpidobotu gün doğarken Gelibolu'dan ayrıldı. Ġstanbul'a gidecekti. Ali Rıza Kaptan elinden kaçırdığı denizaltıyı aramak için yola erken çıkmıĢtı. Sultanhisar 97 tonluk küçük ama hızlı bir topridobottu. Ġki küçük topu vardı. Kaptanı da inatçıydı.

Ali Rıza Kaptan

Erdek körfezi ile Marmara adaları arasındaki suları taramak istiyordu. Hava güzel, deniz sakindi.

Olaysız yol alıyorlardı. Ansızın gözcü bağırdı:

"Ufukta tekne var!"

Baktılar. Marmara adasının kuzeyinde, sisler içinde soluk bir gölge görünmekteydi. Gölgeye doğru hızlandılar. Sultanhisar yaklaĢırken, gölge de yavaĢ yavaĢ suya dalarak gözden siliniyordu.

HaykırıĢlar yükseldi:

Sultanhisar torpidobotu

"Denizaltı bu!!!'"

Mürettebat topbaĢı yaptı, torpidolar ateĢe hazırdı. Ama yetiĢemeden denizaltı dalıp izini kaybettirdi.

Kaptan o çevreden ayrılmayı doğru bulmadı. Denizaltının durumu anlamak için periskobunu yeniden yükselteceğini ümit ediyordu. Daireler çizerek beklediler.

20 dakika sonra sağ uzakta denizaltının periskobu göründü.

"Periskop üzerine ateĢ!"

Ġlk iki atıĢta sağ yan topunun niĢancısı Edremitli Ömer OnbaĢı periskobu vurdu.

800 tonluk denizaltı ile 97 tonluk torpidobot arasında iki buçuk saat sürecek kıyasıya bir mücadele baĢladı. Ġki kaptan da bütün ustalık, silah ve gemilerinin yeteneklerini kullanacaklardı.

Denizaltı bu mücadele sırasında küçük toplardan biriyle bir daha vuruldu. Yara alan gemi bazı özelliklerini kaybetti. Ama dalıyor, çıkıyor, torpidobotu torpille vurmaya çalıĢıyor, bu küçücük gemiye yenilmemek için büyük çaba harcıyordu.

Son olarak koca gövdesiyle birdenbire, denizi fokurdatarak, köpükler saçarak suyun üzerine fırladı.

Az kaldı torpidobotu alabora ederek, mücadeleyi kazacaktı.

Ali Rıza Kaptan iĢi bitirmek için denizaltıya çarpmaya karar verdi:

"Çarpmaya hazır olun!"

Denizaltının gövdesine çarpsa ufak torpidobotun kendi parçalanırdı. Dümen kısmına bindirecekti.

Gerekli önlemler alındı.

Torpidobot bir koç gibi ileri atıldı. Olanca hızı ve bütün gücüyle AE-2'nin kuyruğuna çarptı. Denizaltı suya daldı, bir süre sonra kulesi göründü,yükseldi, uzun, kara gövdesi belirdi. Manevra yapma yeteneği kalmamıĢ, yenilmiĢti.

Beyaz bayrak çektiler.

Kaptan Stoker, gemi düĢman eline geçmesin diye vanaları açtırdı. Mürettebata denize atlamaları emrini verdi.

Çanakkale Boğazını ilk kez geçmeyi baĢaran denizaltı ağır ağır batmaya baĢladı. Kaptan kuledeki bayrağı selamlayarak son âna kadar güvertede kaldı. Gemi battı. Bayrak suyun üzerindeydi.

Bu vedalaĢmayı saygı ile izleyen Sultanhisar mürettebatı da batmakta olan bayrağı selamladılar.

Kaptan Stoker'ı, 2 subay ile 29 askeri denizden topladılar. Hiç kayıp yoktu. Kaptan Ali Rıza Bey Kaptan Stoker'ın elini sıktı:

"GeçmiĢ olsun. SavaĢta böyle Ģeyler olur."

Kaptanı ve iki subayı kamarasına davet etti.

E-14'ün, mücadeleyi görünce buluĢma yerinden uzaklaĢtığı anlaĢılıyordu.106

VEDĠA'NIN annesi ara sıra Kadınlar Dünyası dergisinin eski sayılarını verir, Nesrin de kadınların yazılarını merakla, cesaret ve azimlerine ĢaĢarak, imrenerek okurdu.

Bugün Vedia ile 1913 yılının sayılarını yollamıĢtı.

Gece okumaya baĢladı.

Sayfalara hızlı hızlı bakıp geçerken Ana Sesi adlı kısa bir yazıya, daha doğrusu bir mektuba rastladı.

Bir anne yirmi yaĢındaki oğluna sesleniyor gibi yaparak erkeklere çatıyordu.

Diyordu ki:

"Oğlum! Seni çok emekle, özenle, zahmetle bu yaĢa getirdim. Askerlik çağına girdin, yani kocaman bir erkek oldun. Bana cevap vermeni istiyorum.

Söyle!

Maksadınız, gayeniz ne? ġu iki günlük hayatımızı zehir etmekten ne lezzet alıyorsunuz? Bizim geliĢmemize, yükselmemize engel kesilmekte ne kazancınız var? Söyle oğlum! Bu taĢ kafaları ne zaman yontacaksınız? Bir kadınla nezaketle konuĢmanın ne kadar mutlu edici olduğunu, birlikte çalıĢmanın, iĢ yapmanın bütün milleti refaha götüreceğini, toplumu ilerleteceğini hangi gün idrak edeceksiniz? Kadınlığın, anneliğin yükselmesinin, sizin yükselmeniz demek olduğunu, ey benim alık çocuğum, ne zaman anlayacaksınız? Her Ģey yıkıldıktan, geride ilerletilecek, yükseltilecek bir Ģey kalmadıktan sonra mı?"106*

BUGÜN 19. Tümen karargâhını sevince boğan bir Ģey oldu, 1/25.000 ölçekli haritalar geldi.

Mükemmel değillerdi ama hiç yoktan iyidiler.

Hepsi vakit yitirilmeden alaylara ve taburlara dağıtıldı.

Cephe çizgisini değiĢtiremeyeceklerini anlayan Anzaklar, yerlerini korumak için iyice toprağa gömülmeye baĢlamıĢlardı. Arka arkaya sıralanan siperler, yollar, sığınaklar, top mevzileri, makineli tüfek yuvaları ile yaygın, derin, güçlü bir savunma ağı oluĢturuyorlardı. Her yer kum torbalarının koruması altına alınmaktaydı. Torba çok, kıyıda kum sınırsızdı. Torbaların arasına yer yer mazgal görevi görecek, ortasında gözetleme deliği bulunan demir kalkanlar yerleĢtirildi. Ağır makineli tüfek sayısı da çok artırıldı.

Türkler filonun ve ağır makineli tüfeklerin aralıksız ateĢi yüzünden bu geliĢimi engelleyemiyorlardı.

Kurmay BaĢkanı Ġzzettin Bey ileri siperlere kadar giderek durumu incelemiĢ, Anzak mevzilerinin iyi berkitildiğini görmüĢtü. Canı sıkkın döndü. Bu durum sonuç almayı çok zorlaĢtıracaktı. Ordunun takviye yollamakta geç kalması düĢmana tırnaklarını toprağa geçirme fırsatı vermiĢti.

"Lanet olsun!"

Ağır top olsa bu mevziler dümdüz edilir, iĢ süngüye kalırdı ama top yoktu. Sorun yine subayların ve Mehmetlerin can cömertliği ile çözülmeye çalıĢılacaktı.

5. Tümenden beklenen üç alaydan ikisi geldi. Biri merkeze yerleĢtirildi, öteki yedekler arasına alındı.

Üçüncü daha sonra gelecekti.

Yarbay M. Kemal'in emrinde 9 alay toplanmıĢtı.107 Ne var ki bu 9 alayın yalnız 3'ü taze ve kayba uğramamıĢ alaydı, öteki alaylar yarı yarıya, yarıdan da fazla erimiĢ, kırık dökük birliklerdi. Toplam savaĢçı sayısı 16.000'di. 34 top, 22 ağır makineli tüfek vardı.108

Toprağa gömülmüĢ Anzak Kolordusuna, 100'den fazla makineli tüfeğe ve filonun 255 topuna taarruz edeceklerdi.1083

HERKESĠ taarruz öncesi gerginliği sarmıĢtı. Bu durumdayken Liman PaĢa'nın Enver PaĢa'dan istediği Albay Kannengiesser çıkageldi. Liman PaĢa zor durumda kaldı. Albay Kannengiesser'i, Enver PaĢa'dan isterken, bir Bölge Komutanlığına getirmeyi tasarlamıĢtı. Güney Komutanlığını Albay von Sodenstern'e vermiĢti. Kuzeyde ise bu görevi fiilen Yarbay M. Kemal yürütüyordu.

Artık bu görevi ondan alamazdı.

ġu anki yerini, saygınlığını, onurunu M. Kemal'e borçluydu. O olmasa Ġstanbul yolu açılmıĢ, kendisi de Ġstanbul hükümetiyle birlikte Anadolu'ya kaçmıĢ olacaktı.

BaĢı kalabalık, kafası karıĢıktı. Uygun bir çözüm bulamadı. Sonunda Albay Kannengiesser'i, alayları M. Kemal'in emrine yollanmakta olan 5. Tümenin Komutanlığına atadı.109

Açıkçası baĢından savmıĢtı.110

ALBAY KANNENGĠESSER öğle yemeğini nezaket ziyareti yaptığı Kolorduda yedi. Yemekten sonra yaveri ile Kemalyeri'ne geldi.

Bekletilmeden M. Kemal'in yanına alındı. Burası tepe yamacına oyulmuĢ bir odaydı. Odada bir küçük masa ile iki iskemle vardı. Oturdular.

Albay genç komutana ilgiyle baktı. Liman PaĢanın bile saygıyla söz ettiği, Kolorduda adı geçince özel bir hayranlıkla anılan Türk demek ki buydu. Zayıf, keskin çizgili bir yüz, insanın içini gören iki göz, tınlayan bir ses, ölçülü bir nezaket, kendine güvenen rahat, kararlı, ödünsüz bir duruĢ.

Liman PaĢa tarafından 5. Tümen Komutanlığına atandığını anlattı ve 'tümeninin emir ve komutasını üstlenmeye geldiğini' söyledi, 'rütbesi büyük olduğu için cephenin komutasının da yeniden düzenlenmesi gerekeceğini' ekledi. Kısacası albay olarak cephenin komutanı olmak istiyordu.

M. Kemal büyükçe bir taarruzdan çok kısa bir süre önce, hiçbir Ģey bilmeden, sırf rütbe farkı dolayısıyla, bir cephenin komutasını üstlenmeye hazırlanan bu subaya notunu ve hak ettiği yanıtı verdi:

"Bu cepheyi ilk günden beri ben yönetiyorum. Yarın çok önemli bir taarruz yapacağız. Tümenim ile 5.

Tümenin alayları birbirine karıĢmıĢ halde. Ayrıca askeri iktidarınızı da hiç bilmiyorum. Bu iki nedenle size bu kesimin komutanlığını da, 5. Tümeni de devir ve teslim edemem. Yanımda bir seyirci olarak bulunabilirsiniz, o kadar. Birazdan komutanlar gelecek, bu taarruzu konuĢacağız. Ġsterseniz kalabilirsiniz."

Albay Kannengiesser böyle karĢılanacağını, bu yanıtı alacağını hiç düĢünmemiĢti. Bu Türk açıkça Liman PaĢanın emrine karĢı geliyordu. Sersemledi.

Saat 14.00'tü.

Alay komutanları ile topçu komutanı geldiler.

M. Kemal, Ġzzettin Bey ve komutanlar, yeter sayıda iskemle olmadığı için hep birlikte, yere serili kilime bağdaĢ kurup oturdular. Kannengiesser kararsız kaldı. Sonra da bu toplantıyı izlemekte yarar gördü. O da iskemleden inip onlar gibi bağdaĢ kurmak istedi ama beceremedi, bu oturuĢa alıĢık olmayan kasları, eklemleri türlü zorluklar çıkarıp Albayı gülünç duruma düĢürdüler.

M. Kemal ortaya haritayı serdi, taarruz planı hakkında açıklamalar yaptı, tavsiyelerde bulundu, emirler verdi.

Planın özü Anzak cephesinin merkezine hücum ederek, cepheyi Hain Tepe doğrultusunda yarmaktı.

Bu baĢarılırsa Anzaklar denize dökülürdü.

Sabah taarruz edilecekti.

Kocadağ çok engebeli olduğu Ġçin filonun ateĢinden oldukça korunabiliyorlardı. Bu nedenle Arıburnu bölgesi gündüz taarruzuna elveriĢliydi. Filonun ateĢi denize açık olan kanatlar için tehlikeliydi.

Ayrıntılar konuĢuldu. Mermi kısıtlı olduğu için taarruz öncesi top ateĢi yazık ki kısa sürecekti.

Makineli tüfeklere karĢı nasıl hücum edileceği tartıĢıldı. Tek çarenin ağır top olduğu anlaĢılmıĢtı. Hiç

ağır top yoktu.

"Yoksulluğun gözü kör olsun!" "Ve de yoksul bırakanların!"

Anzaklar daha da sağlam yerleĢmeden sonuç alınabilecek son Ģanstı bu. Bu yüzden bu taarruz çok önemliydi. Mutlaka baĢarılı olmalıydı. Bir daha düĢmanı denize süpürmek belki de imkânsız olacaktı.

Ondan sonra küçük mevzi savaĢları yapılabilirdi.1"

Toplantı M. Kemal'in cesaret ve kararlılık aĢılayan etkili bir konuĢmasıyla bitti.

KucaklaĢtılar:

"Gazamız mübarek olsun!"112

LĠMAN PAġA Arıburnu'ndaki taarruzu izlemek için 3. Kolordu karargâhına gelmiĢti.

Ayrıca Güney Bölgesi Komutanlığına getirdiği Albay von Sodenstern'e de, Seddülbahir'deki birliklerle derhal taarruz etmesini emretmiĢti.113

Albayın yönetimini devr alacağı Seddülbahir cephesindeki yerleĢme Ģöyleydi: Batıda Albay Halil Sami Bey'in 9. Tümeni ve bazı birlikler vardı. Yarbay Kadri Bey, Mahmut Sabri Bey de bu kesime geçmiĢlerdi.

Doğu kanadının sorumluluğunu Bolayır'dan gelen 7. Tümen Komutanı Albay Remzi Bey (Alçıtepe) üstlenmiĢti. Burada 7. Tümenden gelen bir alay ile bazı küçük birlikler bulunuyordu.114 15. Tümen Ġstanbul'dan deniz yoluyla gelmekteydi. Daha yoldaydı. Gelince o da doğu kanadında yer alacaktı.

Albay von Sodenstern cephenin eski komutanı Albay Halil Sami Bey'i ziyaret etti, cephe hakkında bilgi edindi ve görevine baĢladı.

Birliklere ertesi günü, 1 mayıs gecesi taarruz edileceğini bildirdi.

ARIBURNU

1 Mayıs 1915 sabahı. Cumartesi. ġafak söküyor.

Taarruz edecekler ön siperlerde yerlerini aldılar. Hepsi içinin enginliğine çekilmiĢ, sessizce bekliyor.

Sabah pusu eriyor. DüĢman mevzileri yer yer görünmeye baĢladı.

Anzaklar da Türk mevzilerini yer yer görmeye baĢladılar.

Uçaklar,ve balon yoluyla Türk cephe gerisini izledikleri için gelen takviyeleri izlemiĢ, büyükçe bir taarruza hazırlık yapıldığını anlamıĢlardır. Onlar da uyanıklar. Onlar da sessiz. Bekliyorlar.

Denizden...

...ve karadan ateĢ yağdırıyorlardı.

57. Alay Komutanı Hüseyin Avni Bey yanındaki 2. Tabur Komutanına, "Ata Bey.." dedi, "..birçok babayiğiti Ģehit verdik. O yüzden gözlerim yaĢarmadan bir gelinciğe bakamaz oldum. Sanki her biri bir Ģehidimizi temsil ediyor."

Çevreyi gösterdi. Kır çiçeklerinin arasında pıtrak gibi gelincikler belirmiĢti:

"..ġuraya bak, sanki toprak Ģehit tütüyor."

Saat 05.00'ti.

Türk bataryaları Anzak mevzilerini ateĢ altına aldı. Eldeki mermi sayısı yüzünden ateĢ ancak 15

dakika sürebilecekti. Bu durum topçuları kahrediyordu:

"Komutanım, 15 dakikalık ateĢ düĢman mevzilerinin ancak tozunu alır."

"Bir mermi fabrikamız olsaydı bu zavallı hali yaĢamazdık. Ama ne edelim ki zaman akmıĢ biz bakmıĢız." "Hem de yüzlerce yıl." Filo bu atıĢlara ânında yanıt verdi.

Mevziler arasındaki mesafe en fazla 400 metreydi. Filo mevzilerin birbirlerine daha yakın olduğu yerlerde kendi askerlerine zarar vermemek için Türklere ateĢ edemiyordu. 255 namlu ile uzak Türk mevzilerine, mevzilerin derinliklerine, gerilere, kanatlara, olası top mevzilerine ateĢ yağdırmaya baĢladı.

Mevzilerin yakın olduğu yerlerde savunma görevini ağır makineli tüfekler üstlenecekti. Bu silahları her noktayı tarayabilecek biçimde yerleĢtirmiĢlerdi.

Küçük çaplı Türk topları birazdan susacak, taarruz baĢlayacaktı. Subaylar askerlerine son bir göz attılar. Hepsi Ģehit adayı, Ģehitlik gönüllüsüydü. Yüzlerinde Ģehitlik öncesinin sakinliği ve temizliği parlıyordu.

Toplar sustu. Sert, kısa, kararlı taarruz komutları duyuldu.

Birlikler siperlerden fırladılar.

HAYDARPAġA Hastanesinde görevli Dr. Fikret Bey nöbetçiydi. Az olaylı, oldukça sakin bir gece geçirmiĢ, boĢ kaldıkça gazetelere göz atmıĢ, Türk ve Osmanlı tarihini düĢünmüĢtü. Sabah kahvesini içerken güncesine Ģu satırları yazdı: "Gazetelerde resmi deyimler dıĢında Osmanlı sözcüğü daha az kullanılır oldu. Türk deniyor, Türkçe deniyor, Türkiye deniyor. Osmanlı diye bir millet olmadığı anlaĢılmaya baĢlandı. Zaten Osmanlılığı ne Rum kabul etmiĢ, ne Ermeni, ne Yahudi, ne Bulgar, ne Kürt, ne Arnavut, ne de Arap. Yalnız biz kabul etmiĢiz. Soyumuzu, tarihimizi unutmuĢuz, unutturmuĢlar. AĢurede nohut olmuĢuz. Bizi küçük gören Osmanlı çelebileri, efendileri, beyleri, paĢaları devleti çökerttiler, rezil ettiler, sattılar. ġimdi sıkıĢtılar, Türklüğü övüyor, Türklüğe sığınıyorlar. Çünkü devleti kurtarmak için yine Türkün kanına ve canına ihtiyaçları var. Bu tehlikeyi atlatınca, bunlar ayağına kapandıkları Türklüğü yine söndürmeye yeltenirler. Bu kronik hastalığı tedavi etmek Ģart"

KARA ve denizdeki bütün silahlara ek olarak bugün savaĢa Ġngiliz uçakları da katıldı. Çok çalıĢkandılar. Birlikleri bombalıyor, makineli tüfekle ateĢ ediyor ve her yana çivi yağdırıyorlardı.

Ġngilizler hava kuvvetlerini yeni uçaklar ve Ben My Chree adında yeni bir uçak gemisi ile takviye etmiĢlerdi.1143

SavaĢ alanı cehennemi andırıyordu.

Anzaklar o dar alanda bu kovuklara sığınarak tutunuyorlardı Çok yoğun ateĢe ve sert karĢı koymaya rağmen Türkler Anzak cephesini zorlamaya baĢlamıĢlardı.

Müstahkem Mevki Telsiz Ġstasyonu, Anzak Kolordu Komutanlığı ile General Hamilton'un karargâhı arasındaki bir telsiz mesajını yakalamıĢtı. Cevat PaĢa mesajın hemen Kolorduya bildirilmesini emretti. Kolordu da M. Kemal'e bildirdi: Anzak Komutanlığı, 'bazı mevzilerin sarsıldığını, tezelden takviye kuvveti yetiĢtirilmesini' istemekteydi.115

Ne güzel haberdi bu!

Birlikler yedeklerle desteklenerek taarruz güçlendirilip hızlandırıldı. Arıburnu'ndaki düĢman denize dökülürse, bütün birlikler Seddülbahir'de toplanır, orası da bir vuruĢta düĢmandan temizlenebilirdi.

Birkaç Anzak sığınağı

Bu düĢünce herkese heyecan veriyordu.

Arıburnu körfezindeki Monica adlı balon gemisinden yükselen sinir bozucu gözetleme balonuna bir Türk uçağı hücum etti. SavaĢanların gözü hiçbir Ģey görmüyordu ama bu cüretli olay yedekte bekleyen askerleri coĢturdu. Ġngiliz uçakları araya girerek uçağın balona tehlikeli olacak kadar yaklaĢmasını engellediler. Askerlerin neĢesi sönüyordu ki bir baĢka olay oldu: Kabatepe'ye gelen bir gözetleme ekibi Nara'da bulunan Barbaros gemisine atıĢ için mesafe ve yön bildirmeye baĢlamıĢtı.

Büyük mermiler Arıburnu körfezinde patlamaya baĢlayınca en baĢta balon gemisi Monica, bütün savaĢ ve taĢıt gemileri atıĢ mesafesi dıĢına kaçıĢtılar.1153

Her gün canlarını yakan Ġngiliz gemilerinin kaçıĢını görmek askeri neĢelendirdi. 57. Alayın 1.

Bölüğünün gülmez cephanecisi bile keyiflendi:

"Güle güle! Cehennemin dibine kadar yolunuz açık olsun!"

SEDDÜLBAHĠR cephesindeki Türkler de bu gece taarruz edeceklerdi.

General Hamilton da ertesi sabah için büyük bir taarruz planlamıĢtı. Ġngiliz ve Fransız birlikleri de bu taarruzun hazırlığı içindeydiler.

Ġskenderiye'den getirtilen dört Hint taburu da karaya çıkarılmıĢtı: 8.000 kiĢi.

Albay von Sodenstern, Liman PaĢa'nın telkiniyle, düĢmanın zayıf olduğunu ileri sürüyordu. Oysa birlik komutanları durumu biliyor, Ġstanbul'dan gelecek olan 15. Tümeni beklemenin yararlı olacağını düĢünüyorlardı. Böylece az çok bir denge sağlanırdı. Bir gün beklemenin bir sakıncası olmazdı. Ama yeni Komutan bu düĢüncede değildi:

"Bu gece taarruz edilecek!"

Arap asıllı subayın çevirisi yanlıĢ olduğu için taarruz emrini birkaç kez düzeltmek gerekti. Bu yüzden emir gecikecek, ileri birliklere yetiĢemeyecek, zorunlu olarak kısa ya da sözlü emirlerle yetinilecek, birlikler arasında, bir gece taarruzunda çok önemli olan uyum sağlanamayacaktı.

BirleĢik Ordu'nun savaĢçı sayısı Türklerden 2 kat, makineli tüfek sayısı 10 kat, top sayısı 20 kat fazlaydı.116

BU SAATTE 16. Tümenin sona kalan bazı yardımcı birlikleri ağırlıklarla birlikte, Sirkeci garında, yolcu ve yük vagonlarından kurulu uzun bir katara yerleĢiyorlardı.

Subayların ve bazı Ġstanbullu askerlerin aileleri ile Sirkeci ve Eminönü esnafı birliği uğurlamaya gelmiĢlerdi. Peron çok kalabalıktı. Tümenin bandosu da bu katarla gidecekti. Kalabalık bando Ģefini heyecanlandırdı. Bandoyu perona indirdi. Halkı ve askerleri duygulandıran parçalar çalmaya baĢladılar.

Yolcular arasında 16. Tümende takım subaylığına atanan Teğmen Faruk da vardı. Emri yeni çıktığı için bu son kafileye kalmıĢtı.

Annesi ve teyzesiyle evde vedalaĢmıĢtı. Yolcu etmek için Kuleli'den arkadaĢı Teğmen Ertuğrul gelmiĢti, "Ara sıra eve uğra, bizimkiler sevinirler" dedi.

"Merak etme. Sen de mektup yazmayı ihmal etme."

"Etmem."

Gidip dönmemek, dönüp de görmemek vardı. HelalleĢtiler.

Tren uzun uzun düdüğünü öttürdü. Herkes bindi. Kapılar kapandı. Ağlayanların, dua edenlerin, el ve mendil sallayanların önünden tangırdayarak ağır ağır geçtiler.

ARIBURNU'NDA taarruz sürüyor, Anzaklar ölüm kalım savunması yapıyorlardı.

Türk birlikleri Anzak cephesine iyice yanaĢmıĢlardı. Ama az ilerde uzanan bu siperlere yaklaĢamıyorlardı. Çünkü sıra sıra makineli tüfekler hiç durmadan ölüm yağdırarak, püskürerek, kusarak yaklaĢanları biçiyor, delik deĢik ediyor, parçalıyordu.

Anzakların telaĢ içinde oldukları belliydi. Dirençlerinin sonuna gelmiĢ gibiydiler. Belki de sonuç almak için bir son hamle yetecekti. Kayıptan yılarak taarruzdan caymak, bu altın fırsatı kaçırmak olabilirdi.

M. Kemal, Ġzzettin Bey ve yakındaki Alay Komutanları ile durumu değerlendirdikten sonra gece 24.00'te taarruza devam edilmesine karar verdi.117

SAAT 22.00.

Seddülbahir'de de Türk taarruzu baĢladı.

Yeni komutanın emrine uyularak ileri birliklerde tüfeklere fiĢek sürülmemiĢti. Taarruz sessizce süngü hücumuyla yapılacak, düĢmana baskın verilecekti.

Yeni Komutan düĢmanın kaçamaması için birliklerin, filikaları yakmak için yanlarında gaz gibi tutuĢturucu maddeler bulundurmalarını istemiĢti.118 Bu istek komutanlara alay gibi geldi. DüĢmanın denize dökülebileceği vakit yazık ki kaçmıĢtı. DüĢman ileri güvenlik birlikleri yaklaĢan Türkleri görünce silahlarını ateĢlediler. IĢıldaklar yandı, aydınlatma fiĢekleri uçuĢtu.

Ġngiliz ve Fransızlar sabah yapacakları taarruz için ilk siperlere kuvvet yığmıĢlardı.

Türk taarruzuna tepki bu nedenle beklenenden de sert oldu. Filo da iki yandan Türk mevzilerinin arkasına geçti. Mevzilerin içini görerek ateĢ etmeye baĢladı. Türkler iki ateĢ arasında kalmıĢ oldular.

Batı kesimde Halil Sami Bey'in birlikleri çok gayret gösterdiler, Ġngiliz cephesini zorladılar, inat ettiler, çok kayıp vermeyi göze aldılar ama ilerleyemediler. ÇıkıĢ çizgilerine geri çekildiler.

Doğu kesimde ise taarruz ilk aĢamada etkili oldu. Senegalli askerler çabuk sarsıldılar. Kumkale'de, birkaç gün önce de burada karĢılaĢmıĢ, Türk'ün süngüsünü tanımıĢlardı. Çözülüp dağıldılar.

Türk taburları açılan bu gedikten girdiler, gediği geniĢlettiler. DüĢman cephesi yarılmak üzereydi.

Fransız Tümeninin Komutanı General d'Amade yedekleri hızla yetiĢtirerek gediğin daha çok ge-niĢlemesini önledi. Bundan sonra birçok ileri geri, kanlı hareketler, boğuĢmalar oldu.

Türk cephesinde haberleĢme aksıyordu. Gediği besleyecek yedekler zamanında harekete geçirilemedi. Sonunda bu kanattaki birlikler de bir sonuç alamadan çıkıĢ çizgilerine dönmek zorunda kaldılar.

Türk taarruzu baĢarılı olamamıĢtı.119

Ama bu kanatta, askeri tarihin ayrıntıları arasında saklı kalan olağanüstü bir olay yaĢanmıĢtı.

Bilmemek olmazdı:

SavaĢın bütün kızgınlığı ve karmaĢıklığı ile sürdüğü bir sırada, Fransız cephesinde küçük bir boĢluk oluĢmuĢtu. 21. Alaydan bir takım bu boĢluğa daldı. Takımın arkasından akıp gelenler oldu. Birkaç subay ve 300 savaĢçı ettiler. Yıldız ıĢığında, baĢlarında serdengeçti subaylar, Fransız cephesinin içine ilerlediler. Ġyi yetiĢmiĢ, gözüpek 300 savaĢçı, yaman bir kuvvettir. Önlerine çıkanları ezip geçtiler.

BaĢarı birliği daha derinlere, yeni baĢarılara çekmekteydi. Bu çekime karĢı duramadılar. Cephe gerisindeki bazı hizmet birimlerine ve noktalara baskın verdiler. Geçtikleri her yerden yakın karargâhlara panik çığlıkları yağmaya baĢladı.

Fransız cephesinin gerisindeki bir kesimi harman yerine çevirmiĢlerdi. Bir masalın hayal kahramanları gibiydiler. Morto Koyu'nun yakınına kadar geldiler.

Gün iĢiyordu.

Soluk almak için uygun bir yerde durdular. Hemen hemen hiç kayıp vermemiĢlerdi. Küçük yaraların, çiziklerin sözü bile olmazdı. Çantalarını geride bıraktıkları için yanlarında peksimet bile yoktu. Ġki sahra mutfağını basmıĢ ama oralardan ekmek almak akıllarına gelmemiĢti. Açlıklarını suyla bastırdılar. Geçtikleri yerler Fransız birliklerince doldurulmuĢtu. Hepsi cephe gerisinde ateĢten bir top gibi dolaĢan bu çılgın birliğe karĢı alarma geçirilmiĢ olmalıydı.

Ne yapmalıydı?

Genç subaylar biraraya gelip karar verdiler: DövüĢe dövüĢe geriye dönmeye çalıĢacaklardı. Sabah namazını birlikte kılıp dua ettiler ve harekete geçtiler.

Silme Fransız birlikleriyle dolu cepheye bu kez tersten daldılar. Neye güveniyorlardı? Görünmez adam mıydı bunlar? Kanatlı mıydılar? Silahları sihirli miydi? Dev gücü mü vardı her birinde?

Hayır.

Bunlar Çanakkale askeriydi.

Filonun Türk mevzilerini ateĢ altına aldığı sıraydı. Taarruz için hazırlanan gergin, duyarlı düĢman birliklerinin arasından geçeceklerdi.

Yürüdüler.

Duruma göre, ateĢ savaĢı yaptılar, süngü hücumuna kalktılar, dağılıp gizlendiler, birleĢip boğuĢtular, bazıları silah kardeĢlerini korumak için kendilerini feda etti, yaralandılar, Ģehit verdiler ama pes etmediler.

Sayıları yarıya düĢmüĢtü.

Sağ kalanlar inanılmazı baĢardı: DüĢman cephesinin içinden geçerek birliklerine kavuĢtular.120

Adlarını az kaldı Ģehit defterine yazacak olan Tabur Komutanı hepsini sevinçle tek tek kucakladı.

Sonra da izinsiz ileri gittikleri için açtı ağzını yumdu gözünü, bir mucize gerçekleĢtirmiĢ

kahramanların topunu tepeden tırnağa kalayladı.

Biri bile gık demedi.

SEDDÜLBAHĠR'DEN iki saat sonra, saat 24.00'te, Arıburnu'nda da gece yarısı taarruzu baĢladı.

Yıldızlar daha da çoğalmıĢ gibiydi.

Anzaklar gözlerini kırpmamıĢ, mevzilerini yeni gelen askerlerle daha da güçlendirmiĢlerdi. Çok hırçın, kanlı bir savaĢ, bir boğuĢma baĢladı.

M. Kemal en uçtaki bölükle bile ilgileniyor, her hareketi izliyor, gerektikçe uyarıyor, yol gösteriyordu.

Sayısı dokuza çıkan alayları bir an bile gevĢemeyen bir irade, dikkat ve azimle yönetiyordu.

Albay Kannengiesser de uyumamıĢtı. SavaĢı ve genç komutanı izliyordu. Üstünlüğünü anlamıĢtı.

Emrine girmeye hazır olduğunu bildirdi.120"

Anzak mevzileri üç yandan demir bir kuĢak içine alınmıĢtı. Bu kuĢak gittikçe daralıyordu. Kimi taburların imamları da askere güç katmak için ateĢ hattına gelmiĢlerdi. SavaĢ havası onları da kucakladı, Ģehitlerin boĢta kalmıĢ tüfeklerini alarak onlar da savaĢa katıldılar.12*

Bazı birlikler yer yer ateĢ barajını aĢarak Anzak siperlerine ulaĢmayı baĢarmıĢlardı. Ama barajı geçerken o kadar çok kayıp veriliyordu ki ulaĢan gazilerin sayısı Anzakları yenmeye yetmiyordu.

Araziyi iyi değerlendiren Anzakların elveriĢli noktalara yerleĢtirdikleri bazı makineli tüfekler Türkleri kırıp geçirmekteydi. I e unutanlar bu makineli tüfek yuvalarını körletmek için fedai subay ve erlerden küçük müfrezeler kurdular. Fedai subay istenince bütün subaylar, asker istenince bütün askerler öne çıkıyordu.

"Bu katil tüfekleri yok edin!"

Bu görevi alan müfrezeler kısa bir hazırlık yaptıktan sonra geceye ve ateĢe dalıp gidiyorlardı. Kimi dönüyor, kimi Ģehit defterine yazılıyordu. Bazı tüfekler bu yolla susturuldu, kırım azaltıldı. Ama geride o kadar çok makineli tüfek vardı ki bunlar Türk taarruzunun önünü kesmeye yetiyordu.

Saat 03.00'tü.

M. Kemal taarruzu durdurdu: Birlikler bulundukları çizgide kalacaklardı.

Anzak ve yeni Türk mevzileri arasındaki mesafe Bombasırtı gibi bazı yerlerde 8-10 metreye inmiĢti.

YapıĢık gibiydiler. Ġki yan da bu duyarlı noktalarda 24 saat tetik durmak zorundaydı.121

SEDDÜLBAHĠR'DE Türk taarruzu yeni sona ermiĢti. Gün doğmak üzereydi. Birlikler çıkıĢ çizgilerine çekilmiĢ, yerleĢmeye çalıĢıyorlardı. Çok kayıp vermiĢ, çok hırpalanmıĢ, çok yorulmuĢlardı.

Seddülbahir'i sarmıĢ olan savaĢ gemilerinin 400'ü aĢkın topu, üç yandan Türk cephesini ateĢ altına aldı. Buna karaya çıkarılmıĢ 100'den fazla top da katıldı.

Siperlerde hiç kum torbası yoktu. Çünkü 5. Ordunun depolarında kum torbası bulunmuyordu. Siper savaĢı yapılacağı düĢünülmemiĢti. Daha sığınaklar da kazılamamıĢtı. Vakit olmamıĢtı ki. Bir kısım birlik sürekli savaĢmaktaydı. Bir kısmı ise yeni gelmiĢti.

Günlerdir uyumayanlar vardı. Goliath zırhlısı Boğaz'ın içinde, Eski Hisarlık yakınına demirlemiĢti.

Bütün gece zaman zaman Türkleri uyutmamak, vurmak, ezmek, siperleri yıkmak için Boğaz yönündeki Türk mevzilerini ateĢ altına alıyordu. Asker bu ateĢ gevezesi zırhlıya 'Kocakarı' adını takmıĢtı. 'Cadı' diyenler de vardı.

Türk askerlerinin 'Kocakarı' ya da 'Cadı' adını taktıkları Goliath Zırhlısı Cephe boyunca subay ve askerler tufanın sona ermesini yarım yamalak siperler içinde, sabır ve tevekkülle bekleyeceklerdi. Siperler yaralılar ve Ģehitlerle doluyordu. Daha da dolacak, sağ kalanlar Ģehitlerle koyun koyuna savaĢacaklardı.

Ġngiliz ve Fransızlar harekete geçmek için ateĢin kesilmesini bekliyorlardı. Amaç bugün Türkleri savunma düzeni almalarına fırsat vermeden bastırmaktı.

SavaĢ talihi, Türk'ü, en zayıf, dağınık, yorgun ânında sınamak istiyordu.

7. Tümen Komutanı Albay Remzi Bey ellerini açıp yüksek sesle yalvardı:

"Ya Rabbi, bize bu acımasızları yenmeyi nasip et!"

Ġki tümen de tufanın taarruz habercisi olduğunu düĢünerek geçici bir düzen aldı. Tüfekler temizlendi.

Sabah çorbası yetiĢtirilememiĢti. Çantalarda, torbalarda peksimet vardı. Halkın armağan yolladığı çerezler sık sık askerlere dağıtılıyor, her ere birkaç avuç düĢüyordu. Peksimet ve çerezle açlıklarını giderdiler. Su azdı. Sakalar suya gitmiĢ, daha dönmemiĢlerdi.

"Suyu ve cephaneyi idareli harcayın!"

Trabzonlu Teğmen Salih sızlandı:

"ġöyle hovardaca, cömertçe bir savaĢ hiç kısmet olmayacak mı?

Tufan durdu.

Ortalık iyice aydınlanmıĢtı. DüĢman birlikleri doğuda ve batıda taarruza geçtiler. Yorgun, mecalsiz, isteksiz, dağınık, zayıf bir direniĢle karĢılaĢacaklarını, bu direniĢi fazla zorlanmadan kıracaklarını ümit ediyorlardı.

Mehmetler mıh gibi durunca savaĢ sertleĢti.

Türk mevzileri sarsıldı, sallandı, bazı kesimlerde iyice incel-di ama kırılmadı, dağılmadı, kopmadı.

Mehmet Alçıtepe düĢman eline düĢerse Çanakkale'nin geçileceğini iyi öğrenmiĢti. Demek Ģu çalı çırpı ile kaplı, küçük, uyuz tepe bu kadar önemliydi ha!

Peki öyleyse.

Mehmet canını verdi, istila askerine yol vermedi. Sakalar yetiĢtiler. Korkusuzca ateĢ hattına kadar sokulup siperleri gezerek gazilere su dağıttılar. Hepsinden dua aldılar: "Ooh Allah razı olsun!"

Ġçleri serinlemiĢti. Bir de avuçlarını ıslatıp yüzlerini sıvazladılar. Ġyice canlandılar, daha sertleĢtiler.

Durum elveriĢli olunca süngü hücumuna da kalktılar.

Gittikçe coĢan savunma Ġngiliz ve Fransız birliklerinin taarruz azmini kırdı. Önce Fransız, sonra Ġngiliz birlikleri savaĢı hafifleterek çıkıĢ çizgilerine geri çekildiler. Taarruz batıda da, doğuda da öğle üzeri durdu.

Mehmet talihin sınavından yüzünün akı ile geçmiĢti.122

DüĢman bu baĢarısızlığın acısını Gelibolu'dan aldı. Monica balon gemisiyle birlikte Saros körfezine gelen Agamemnon zırhlısı, balon gözetlemesinin yardımıyla Gelibolu'ya mermi yağdırdı.

ġehir ağır yara aldı. Hastane olduğu belirtilmesine rağmen bir yatakta iki kiĢinin yattığı tıkabasa dolu, 500 yataklı Kolordu Hastanesini bile yıktılar. AtıĢı sürdüren Agamemnon Saros'taki bataryadan 4 mermi yiyince Monica'yla birlikte telaĢ içinde uzaklaĢtı.123

Birkaç saat sonra 16. Tümenin Uzunköprü'den yürüyerek gelen iki alayı yıkık ve yanık Gelibolu'dan geçti. ġehrin üzerine duman, kül ve toz bulutu çökmüĢtü. KorkmuĢ çocuklar yüksek sesle ağlıyorlardı. Gözlerine kin ve kan oturmuĢ halk, kurtarabildiği birkaç parça eĢya ile göçe hazırlanmaktaydı.

48. Alayın astsubaylarından Emin Çöl yanında yürüyen yardımcısına, "OnbaĢı.." dedi, "..nasıl bir düĢmanla çarpıĢacağımız anlaĢılıyor."

Yanık Ģehrin dıĢında konaklayacak, bir gün dinlenip sonra buradan gemilerle AkbaĢa gideceklerdi.

ÖĞLEDEN sonra iki bölgedeki savaĢlar da durmuĢtu.

Türkler de düĢman gibi toprağa gömülmek, derin siperler, sığınaklar, zeminlikler, siperleri birbirine ve geriye bağlayan açık, gizli yollar yapmak için kazma-küreğe sarıldılar.

Kum torbası olmadığı için mermi sandıkları, ekmek çuvalları, torbalar, fanilalar taĢla toprakla doldurularak siperlerin önüne dizildi. Asker bir evi olmuĢ gibi sevindi. Makineli tüfekler için taĢtan yuvalar yapıldı. Ġstihkâmcılar, ekmekçi takımlarının istediği yerlere küçük fırınlar inĢa ettiler. Taze ekmek, cephede taze can demekti.

Harbiye Nezaretinden ivedi kum torbası istendi.

Levazım Daire BaĢkanı, 'Topal' sanıyla ünlü Ġsmail Hakkı PaĢaydı. Olağanüstü becerikli, iĢ bitirir bir insandı. Hakkındaki türlü dedikodulara rağmen bu özellikleri nedeniyle yerini koruyordu. 5. Orduya ilk elde birkaç bin kum torbası yolladı.

Kum torbalarının kaç çeĢit iĢe yaradığını görse ĢaĢkınlıktan topallığı düzelirdi.

DÜġMANIN makineli tüfekleri ağır kayıplara neden oluyor, sonuç almayı önlüyorlardı. Türk birliklerinin elindeyse, bu müthiĢ silahtan çok az vardı.

Esat PaĢa birliklerden aldığı acı raporlara dayanarak ordudan bu silahların sayısının artırılması için giriĢimde bulunulmasını isledi. Ordu durumu BaĢkomutanlığa yansıttı.

BaĢkomutanlığın elinde silah stoku yoktu ki.

Ne varsa ordulara dağıtılmıĢtı. Devletin varı yoğu buydu. BaĢkomutanlıktaki denizcilerden biri Midilli (Breslau) savaĢ gemisinde sökülebilir 12 ağır makineli tüfek bulunduğunu bildirdi.

12 makineli tüfek!

Bu bir servetti.

Hızlı, yoğun, sert pazarlıklardan sonra Midilli'de bulunan 12 makineli tüfeğin Alman denizcileriyle birlikte 5. Ordu emrine gönderilmesi kararlaĢtırıldı. Tüfekler söküldü. Birkaç gün içinde yeterli cephane ile birlikte yola çıkarılacağı bildirildi. Haber Kolordu karargâhında büyük memnunluk yarattı:

"Almanlar iyi askerdir. Bu birlik çok iĢimize yarayacak."

GENERAL HAMILTON ve Kurmay BaĢkanı Teke Koyu iskelesine çıktılar. Sonuçsuz taarruz ikisinin de canını çok sıkmıĢtı. Rıhtıma bağlı büyük mavnalar yaralılarla doluydu. Durmadan yaralılar geliyor, kıyıya yığılıyordu.

General Hunter Weston karĢılıklı taarruzların sonucunu beĢ cümleyle özetledi:

"Subayların neredeyse hepsini kaybettik. Asker kaybımız ağır. Birlikler ağlanacak haldeler. O kadar bitkinler. Takviye edilmem gerekiyor."

Hamilton "Taze bir tümen, ah taze bir tümen gelse" diye düĢündü. Yeni bir tümenin BirleĢik Ordu'yu zafere ulaĢtıracağına güveniyordu. Bu kesin kanısını özene bezene yazacağı bir raporla Lord Kitchener'e bildirecek ve yeni bir tümen isteyecekti.

Hesaba kitaba dayalı, askerlik sanatının inceliklerini dikkate alan bir iyimserlik miydi bu, yoksa sırf Türklerin pes edecekleri ümidine dayalı emperyal bir saflık mıydı?124

Bunu zaman gösterecekti.

YARALI sayısı tahminleri aĢmıĢ, Eceabat ve Gelibolu hastanelerinin yıkılması da büyük sorun yaratmıĢtı.

Yaralıların bir bölümü hastane gemileri ile Ġstanbul'a yollanmaya baĢladı. Ġngiliz denizaltılarının hastane gemilerine saldırmayacağını ümit ediyorlardı. Çok geçmeden bunun boĢuna bir ümit olduğunu anlayacaklardı.

Gülnihal gemisinde HemĢire Safiye Hanım bütün yaralıların anası, bacısı olmuĢtu. Bir kadın eli, sesi ve Ģefkati yaralılara ilaçtan daha iyi geliyordu.

HaydarpaĢa ya da Galata'ya yanaĢan ilk yaralı gemilerini görevliler ile yüzlerce hanım karĢıladı.124a Yaralılar gizli getirilmezlerse hep böyle karĢılanacaklardı. Yaralı sayısı artınca halkın moralinin bozulmaması için yaralıların gizlice geceleri karaya çıkarılacağı günler de gelecekti.

Hanımlar yaralılara 'geçmiĢ olsun' diyor, özverileri için teĢekkür ediyor, yurtseverliklerini kutlayarak, kolonya, çorap, mendil, çamaĢır takımı gibi armağanlar sunuyorlardı. Milletin gazilere duyduğu minneti temsil ediyorlardı. Canı yanmakta olan bir yaralı ağlıyorsa, bu Ģefkatli karĢılayıcılar da birlikte ağlıyorlardı. KonuĢurken, armağan verirken, peçelerini açıyorlardı. Bağnazlar, yaralı gazilere hizmet ettikleri için hanımlara açıkça tepki göstermekten kaçınıyorlardı ama için için homurdanmaktan da geri kalmıyorlardı.

"Yüzlerini açıyorlar!" "Aman ya Rabbi!"

"Yabancı erkeklerle konuĢuyor, seslerini duyuruyorlar!"

"Tövbe ya Rabbi!"

Toplumsal bir davranıĢı benimsemeye henüz hazır ve açık değillerdi. Yüzlerce yıldır güzel kafes kuĢları gibi eve kapanıp kalmıĢ, pek az dıĢarı çıkmıĢlardı. Bu yüzden zihinleri de çarĢaflı ve peçeliydi.

Ġstanbul'daki hastanelerin yatakları ilk yaralı kafilesiyle doldu. Selimiye KıĢlası'nın bir bölümüyle büyük okulların binaları hızla hastane haline getirildi.125 Kızılay, halktan karyola, Ģilte ve yatak takımı yardımı yapmasını istedi. Gönüllü hemĢirelerden bazılarını bu yeni hastanelere verdi.

LĠMAN PAġA M. Kemal ile uyum sağlayamayan Albay Kannengiesser'i geri çağırarak Güney Bölgesi Komutanı Albay von Sodenstern'in yanına danıĢman olarak vermiĢti.

Üç Alman buluĢtu.

Ġstanbul'dan beklenen 15. Tümenin geldiği haberi Liman PaĢa'da yeni bir taarruz hevesi uyandırdı.

Albay von Sodenstern'e gerekli emri verdi.

Kolordu, önceki taarruz sırasında yaĢanan gecikme, yanlıĢ çeviri, birlikler hakkındaki eksik bilgi vb.

gibi yanlıĢlıkların yinelenmemesi için bu üçlünün yanına bir Türk kurmay vermeyi gerekli gördü.

Bu görev için Weber PaĢanın emrinde çalıĢan Kurmay YüzbaĢı Mehmet Nihat Bey seçildi. YüzbaĢı, Yarbay von Thauvenay'ın zehirli havasından, kırıcı konuĢmalarından ve kalın kafalılığından kurtulduğu için çok sevindi. Ama boĢuna bir sevinçti bu.

Bir hafta sonra Seddülbahir'de yine karĢılaĢacaklardı.125"

Albay Kannengiesser

SEDDÜLBAHĠR cephesinin sorunu çoktu.

15. Tümen birkaç gemiyle taĢındığı için alaylar çeĢitli iskelelere çıkmaktaydı. Birlikler cepheden ve birbirlerinden uzakta, öbek öbek konaklayacaklardı. Tümenin topçusu ve bağlı birlikleri daha yoldaydı. Tümen Komutanı tümenini biraraya getirmek için çırpınıyordu.

Cephedeki 9. ve 7. Tümenlerin önceki savaĢlardan dolayı kayıpları yüzde kırkı aĢmıĢtı. Tümen komutanları bulundukları çizgiyi savunabilmek için takviye edilmelerini istiyorlardı. Yiyecek ve cephane sorunu vardı. Bu iki sorunun da çok çabuk giderilmesi gerekmekteydi.126

15. Tümen toplanıp yerleĢmeden, bu sorunlar çözülmeden taarruz edileceği hiçbir Türk komutanın aklından geçmiyordu.

Albay von Sodenstern, bu sorunları önemsemedi. Liman PaĢa taarruz edilmesini emretmiĢti. Öyleyse taarruz edilecekti. Sabah bir emir yayımlayarak gece (3/4 Mayıs) bir daha taarruz edileceğini bildirdi.

Emir ön siperlerdekilerin içini ürpertti:

"Oof!"

Çünkü mevziler arasındaki alan iki yanın ağır yaralı ve ölüleriyle doluydu. Bunları çiğneyerek mi taarruz edeceklerdi?

BU ACI SORUNU Kızılhaç bayrağı ile siperlerin önüne çıkan birkaç giriĢken Fransız sağlıkçı çözdü.

Yaralı ve ölülerini toplamak için Türklerden izin istediler.

Çabuk anlaĢtılar.

Ġki yan da ölülerini dinlerince gömdüler. Ağır yaralılar gerilere taĢındı. Türk-Ġngiliz mevzileri arasındaki ölüler ve yaralılar da aynı yöntemle toplandı.127

Oyun yeri yeni bir kanlı oyun için temizlenip hazırlanmıĢ oldu.

M. KEMAL Ġzzettin Bey'in verdiği kayıp çizelgesine bakıyordu. Gözleri dolmuĢtu.

25 Nisandan bu yana, 9 günde Arıburnu'nda verilen kayıp on bin kiĢiyi geçmiĢti. 5. Ordu Komutanı Liman von Sanders, çıkarmaya karĢı alınan düzeni tersine çevirerek düĢmanın karaya çıkmasına fırsat vermiĢti; elindeki birlikleri zamanında yollama-yarak, yerleĢmesine imkân tanımıĢtı.

Türkler bu iki yanlıĢı temizlemek için 25 Nisandan beri canlarını sebil ediyorlardı.

On bin subay, astsubay ve usta er...

Bu bir tümen demekti. Seddülbahir'de de bir bu kadar kayıp vardı herhalde.127" Kısacası iki tümen yok olmuĢ, düĢman, donanması, sayısal üstünlüğü ve Liman PaĢanın yöntemi ve tutumu sayesinde iki kıyıda da tutunabilmiĢti.

Liman PaĢa'nın, Seddülbahir cephesine yeni bir taarruz emri verdiğini duymuĢtu. Cephedeki birliklerin ne halde olduklarını kolayca kestirebiliyordu. AnlaĢılan Liman PaĢa yine yanlıĢını gidermek için binleri feda edecekti.

Almanlara körükörüne güvenen Enver PaĢayı uyarmak görev olmuĢtu. Durumu özetleyen saygılı bir mektup yazdı. Mektubu özet olarak Ģöyle bitirdi:

"Vatanımızın savunmasında kalp ve vicdanları bizim kadar çırpınmayacağına Ģüphe olmayan, baĢta Liman von Sanders olmak üzere Almanların düĢüncelerinin üstünlüğüne güvenmemenizi kesin olarak rica ederim. Buraya gelerek, genel durumun gereklerine göre savaĢı sizin sevk ve idare etmeniz uygun olur kardeĢim." 12*

Mektubu zarflayıp kapadı, güvenilir bir adamla hemen Ġstanbul'a yollaması için Ġzzettin Beye verdi.

BU GECEKĠ taarruza katılma emrini alan 15. Tümen Komutanı saat 17.00'de Bölge Komutanlığı karargâhına geldi. Karargâh, bir tepenin eteğinde küçük bir eski cephanelikti. Komutan tümeninin ancak saat 21.00'de cephe gerisine yanaĢabileceğini bildirdi.

Almanlar bir sakınca görmediler. Taarruz bundan iki saat sonra, saat 23.00'te baĢlayacaktı. Komutana harita üzerinde savaĢ düzenini ve görevi anlattılar:

"Tümeniniz cephenin doğu kesiminde yer alacak, Fransız cephesini yararak ilk aĢamada Morto Koyu sırtlarını ele geçirecek, bu kesimde bulunan Fransızları yok edecek, sonra batıya, Ġngiliz kesimine dönecek, batıya ilerleyerek Ġngilizleri de son erine kadar temizleyecek."129

Ġki kurmay albay ile bir kurmay binbaĢının, üç Almanın kafa kafaya vererek yaptıkları plan buydu.

8.000 kiĢilik 15. Tümenden, Seddülbahir'e çıkmıĢ ve yerleĢmiĢ bütün düĢmanı yok etmesi isteniyordu.

Bu hayalci, hesapsız plan YüzbaĢı Mehmet Nihat'ın kanını dondurdu.

15. Tümen Komutanı Albay, nazik biriydi. TartıĢma açmadı. Ġtiraz etmedi. DüĢmanın gücünü sormadı. Belki Almanlara güvendi, belki telaĢtan söylenenleri iyi anlamadı. "Hay hay, tamam, olur"

gibi yanıtlar vererek, tümeninin zamanında gelmesini sağlamak için karargâhtan ayrıldı.

YüzbaĢı Mehmet Nihat, tümeni olası bir felaketten kurtarmak ümidiyle Albay von Sodenstern'i uyarmaya çalıĢtı, tümenin dinlendirilmesi ve bir gece taarruzunun gerektirdiği ön hazırlıkların yapılması için taarruzun hiç olmazsa bir gün sonraya ertelenmesini önerdi ama susturdular:

"DüĢmana daha fazla vakit kazandırmak doğru değil. Bu gece taarruz edilecek!"130

Saat 19.00'da Bölge Komutanı kesin taarruz emrini verdi. Taarruz gece 23.00'te baĢlayacaktı.

Bunca soruna, yoksunluğa karĢı taarruzda ısrar edilmesi birliklerde tepki uyandırdı. Henüz son iki günün yaraları sarılamamıĢtı. Liman PaĢaya ve Üçlüye küfrü bastılar. Biri sordu:

"Beyler, Enver PaĢa'nın acımadığı Türk'e Alman niye acısın?"

Kimse verecek yanıt bulamadı. Herkes SarıkamıĢ faciasını biliyordu.

Ellerinden geleni yapmak üzere homurdana homurdana son hazırlıklara koyuldular. Ayrıntılı emir geç geldiği için ileri birliklere daha da geç saatte ulaĢtırılabildi. Ġlk çizgideki birliklere ancak sözlü, kısa emirler verilebildi.

15. Tümen beklenen saatte cephe gerisine yetiĢemedi. Daha yoldaydı. Gece karanlığında, bilmediği, iniĢli çıkıĢlı, uzun, dar bir yoldan geliyordu. Birlikler sıkıĢmıĢ, düzen bozulmuĢ, yürüyüĢ kolu iyice uzamıĢtı.

Albay von Sodenstern, 15. Tümenin beklenmemesini, saat 23.00'te taarruzun baĢlatılmasını emretti.

Tümenin birlikleri geldikçe savaĢa katılırlardı.

7. Tümen Kurmay BaĢkanı Kurmay BinbaĢı ġükrü Naili (Gök-berk) çok sinirlendi:

"Böyle parça parça, taksit taksit taarruz olur mu? Eğer bunlar kurmaysa ben de Galata Kulesiyim!"

Batı kesimde 9. Tümen, doğu kesimde 7. Tümen, kırık dökük birlikleri ile taarruza geçtiler.

Batıda 9. Tümen birlikleri uyanık ve dört kat kalabalık Ġngiliz savunmasına çattı.

Gündüz filonun ateĢinden kaçınan Türkler gece olunca canlanıyorlardı. Geceler Türklerindi. Hiçbir Ģey yapmasalar bile küçük hücumlarla düĢman cephesini didikliyor, uğraĢtırıyorlardı. Bunu bilen Ġngilizler geceleri büyük bir tedirginlik içinde hazırlıklı bekliyor, en ufak bir kıpırtıda binlerce fiĢek yakıyor, ıĢıldaklar arazinin her metresini tarıyordu.

Bugün de öyle oldu.

Arazi aydınlattılar. Deniz ve kara toplarını, makinelileri ve piyade tüfeklerini ateĢlediler.

9. Tümen birliklerinin özverisine rağmen Ġngiliz savunması yırtılamadı.

Halil Sami Bey taarruzu saat 02.00'de durdurdu. Birlikler çıkıĢ çizgilerine çekildiler. Yine çok kayıp verilmiĢ, mevziler arasındaki arazi Ģehitler ve ağır yaralılarla dolmuĢtu. Taburlar ufalmıĢ, tabur olmaktan çıkmıĢtı. Çoğu subaysız kalmıĢtı. 26. Alay Komutanı Yarbay Kadri Bey birliklerin durumunu anlattıktan sonra savaĢ raporunu Ģöyle bitirdi:

"..gece taarruzu gibi zor bir görevin bundan böyle yapılması mümkün değildir."131

Doğu kesiminde de birlikler saat 23.00'te taarruza geçtiler. Önceki savaĢlardan dolayı bu kesimdeki bütün birlikler de sorunluydu. Subay azlığı büyük dertti. Ġlerdeki takımlar birlik çavuĢlarının elindeydi.

Fransız Tümeni Türklerden 3 kat kalabalıktı. Filonun topları ile karaya çıkarılmıĢ 33 top ateĢ

yağdırmaya, makineli tüfekler çatırdamaya baĢladı.

SavaĢ heyecanı yorgun, zayıf birlikleri canlandırdı. Bazı noktalarda düĢman siperlerine girmeyi baĢardılar. Ama gedik açılamadı, cephe yarılamadı.

7. Tümen topçu birliğinden iki batarya cepheye yaklaĢarak piyadelere yardımcı olmak için yola çıktı.

1. Batarya Komutanı Teğmen Sırrı bataryasının önünde gidiyordu. Arkasında seyisi ile Emir ÇavuĢu Sait ÇavuĢ vardı. SavaĢ uğultusu gittikçe yaklaĢıyordu. BaĢlarının üzerinden vızıldayarak Ģarapnel parçaları, makineli tüfek mermileri geçmeye baĢladı. Can sıkıcı bir Ģey oldu. Sait ÇavuĢ'un atı huysuzlandı. ÇavuĢ atına sahip olamıyor, dar yolda ikide bir Teğmenin önüne geçiyordu.

Bu durum Teğmeni sinirlendirdi. ÇavuĢu payladı. Ama bataryanın yerleĢeceği güvenli yere kadar ÇavuĢ atını dizginlemeyi baĢaramadı.

Durdular.

Atlardan inerken Sait ÇavuĢ'un yaralı olduğu anlaĢıldı. Bir makineli tüfek mermisi dizini parçalamıĢ, çizmesi kanla dolmuĢtu. Sedye ile geri giderken, meraklı sağlıkçılara nasıl vurulduğunu anlattı:

"AteĢ hattına girdikti. Korumak için atım huysuzlanmıĢ gibi ikide bir Teğmenimin önüne geçiyordum. KurĢunu ben yedim, Allah'a Ģükür Teğmenim kurtuldu. ġimdi topları gürletir."1313

Askerin komutanına canını siper etmesi dinleyenler için o kadar doğal bir Ģeydi ki 'aferin ÇavuĢ'

demek akıllarına bile gelmedi.

SavaĢ sürerken 15. Tümenin öncüsü 9 saatlik molasız bir yürüyüĢten sonra terden sırılsıklam bir halde cepheye yaklaĢtı. Günün aydınlanmasına 4 saat kalmıĢtı. 15. Tümen bu süre içinde, hiç bilmediği araziye dalacak, verilen göreve göre Fransızları yok edecek, batıya dönüp Ġngilizleri temizleyecekti!

Saat 01.00'e geliyordu.

Alman Komutan kalan süre içinde görevin yerine getirilemeyeceğini hesaplayarak taarruzu durdurabilir ya da tümene daha akla yakın, gerçekleĢtirilebilir bir görev verebilirdi. Böyle bir Ģeyi gerekli görmedi.

Geç kalındığı için tümende telaĢ rüzgârı esiyordu:

"Haydi, çabuk, çabuk, çabuk!"

Karanlık içinde gölgeler yürüyor, duruyor, diziliyor, bağırıĢlar, komutlar, düdükler birbirine karıĢıyordu. Komutan, öncüyü taarruza kaldırdı.

Ġlk adımda büyük bir aksilik yaĢandı:

Karanlık ve 15. Tümen birliğinin araziyi bilmemesi yüzünden 7. Tümenin birlikleri ile 15. Tümenin birliği birbirlerini düĢman sanarak çatıĢtılar. Hayli kayıp verildi. Bu karıĢıklık zorlukla bastırıldı.

Taarruza devam edildi.

Gün doğmadan emrin gereğini yerini getirmek için 15. Tümenin yoldan gelen her birliği acele savaĢa sürülecekti.

15. Tümen yorgundu ama savaĢ geliĢtikçe askerin coĢkusu arttı. Ġlk alay durum elverir vermez süngü hücumuna kalktı. Fransız cephesini yardılar, cephe gerisini ortadan yırtarak Morto Koyu'nun kıyısına kadar indiler. Rastladıkları ikmal birimlerini, cephe gerisindeki yardımcı birlikleri basıp dağıttılar.

Bir birlik de Fransızların Sömürge Alayını çökertmiĢ, Seddül-bahir köyünün kuzeyine kadar kovalamıĢtı.

Bu kesimin düĢmandan temizlenmesi için öncelikle Eski Hisarlık'ın ele geçirilmesi gerekiyordu.

Burası çok iyi berkitilmiĢ, birçok makineli tüfekle donatılmıĢtı. Çok uğraĢtılar. Fakat makineli tüfekleri yenemediler. Filo da ıĢıldaklarıyla çevreyi gündüze çevirdi ve açıktaki Türkleri kırmaya baĢladı.132

GüneĢ doğuyordu.

Ne pahasına olursa olsun taarruza devam mı edilmeliydi, yoksa geç kalındığı için geri mi çekilmeliydi? Tümen Komutanlığıyla bağlantıları kopmuĢtu. Ne yapmaları gerektiğini kestiremediler.

Hiç bilmedikleri bir arazide, kararsız ve dağınık kalmıĢlardı.

Filo görerek ateĢe baĢladı, bütün araziyi ateĢe boğdu. Askerin bir bölümü dere yataklarına, hendeklere sığındı.

Filo hızla saklanamayanları affetmeyecekti.

Bir gün daha beklenilse, tümen cephedeki yerine topluca yer-leĢebilse, dinlense, gece savaĢlarına özgü incelikleri dikkate alan ayrıntılı bir hazırlık yapılsa, savaĢa topluca katılabilse, bu felakete uğranılmazdı.

Sağ kalabilenler eriye eriye geri çekildiler.

8.000 kiĢilik 15. Tümenin toplam kaybı 4.000 kiĢiydi.133

Yepyeni tümenin yarısı plansızlığa, hayale, aceleye ve telaĢa kurban gitmiĢti. Tümeni, eksiklerini tamamlayarak yeniden örgütlemek mümkün görülmedi. Sağ kalanlar baĢka birliklere dağıtılarak tümenin varlığına son verildi.1333

Seddülbahir cephesinin bu geceki kaybı 5.000'den fazlaydı.134

15. TÜMENĠN yarı yarıya erimiĢ olması Türk cephesinde büyük üzüntüye yol açtı. Vurucu bir tümen, yanlıĢ kullanılarak elden çıkmıĢtı. Albay von Sodenstern'in dört günlük komutanlığı güney cephesinde 11.000'den fazla Türk'e mal olmuĢtu.

Cephedekilerin öfkesi önce kolordu, oradan da ordu karargâhına yansıdı. Üçlü de bunun farkındaydı. Yalnız YüzbaĢı Mehmet Nihat'ın lanetleyen bakıĢları Türklerin ne düĢündüğünü anlatmaya yeterdi!

Liman PaĢa bu beceriksiz Albayı görevden almanın Ģart olduğunu anlamıĢtı. Albay Kannengiesser de ordu karargâhına koĢarak alması tavsiyesinde bulundu.134" Liman PaĢa Almanlığı küçük düĢürmeyecek bir neden arıyordu. Albay von Sodenstern'in attan düĢerek dizini sakatlaması iyi bir neden oldu. Albayı sanki savaĢta yaralanmıĢ gibi yücelterek Ġstanbul'a yolladı.135 BinbaĢı Mühlmann'ı yine yanına aldı.

Güney Bölgesi Komutanlığına, karargâhıyla birlikte, Asya yakasındaki 15. Kolordu Komutanı Weber PaĢayı getirdi. Albay Kannengiesser bir süre da danıĢman olarak Weber PaĢa'nın karargahında kalacaktır.

Liman PaĢa tepkileri, sonuçları, kayıpları dikkate alarak anlamsız taarruzlara son verilmesini güçlükle de olsa kabul etti. Bu gerekliliği Enver PaĢaya nasıl anlatacaktı? Kendi yazmaya çekindi.

Enver PaĢa'nın sınıf arkadaĢı olduğunu bildiği Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'i öne sürdü.

KÂZIM BEY Liman PaĢa'nın önerisini hemen benimsedi. Enver PaĢayı anlıyor ama duruma da çok üzülüyordu. Özetle dedi ki:

"Gece yine her zamanki gibi Seddülbahir'e bir hücum yapıl-dı. Fakat bu bölgenin düĢmandan tamamen temizlenmesi yine mümkün olmadı. Rica ederim dokuz günden beri arka arkaya yapılan hücumlara artık bir son verilsin. ġehit ve yaralı sayımız 15.000'i aĢmıĢtır. Taarruz ediyor ve eriyoruz. DüĢman bize taarruz etsin ve o zayıf düĢsün. Ordunun bir süre savunmada kalmasını, dinlenmesini ve kendine çekidüzen vermesini emretmenizi diliyorum"

Enver PaĢa taarruzlara ara verilmesini kabul etmedi. Yeni tümenler yollayacağını bildirdi. Çanakkale SavaĢının bir an önce bitmesi için taarruza devam edilecekti.136

4 MAYIS günü çok hareketli geçti.

Alaylar siperleri berkitmeye baĢladı. KarıĢmıĢ birlikler ayıklanacaktı.

Sargı yerleri, cephe hastaneleri yaralılarla dolmuĢtu. Tür doktorların yanısıra Rum, Ermeni ve Yahudi doktorlar da vardı Günlerdir hiçbir doktor uyumaya fırsat bulamamıĢtı.

Kayıpların yerini doldurmak için yollanan ilk ikmal kafilesi d bugün AkbaĢa geldi. Bunlar yarım eğitim görmüĢ yeni askerlerdi Eğitimleri ya geceleri cephe gerisinde, ya da siperlerde tamamlanarak Çanakkale askeri yapılacaklardı. Gündüz filo tek askere bile ateĢ edecek kadar sinirli ve savurgandı.

Kum torbaları da gelmiĢ ve bugün birliklere dağıtılmıĢtı.

Bir cümbüĢtür baĢladı.

Asker bugüne kadar birçok süngü savaĢı yapmıĢ, boğuĢmuĢ, üniformalar kanlanmıĢ, kirlenmiĢ, yırtılmıĢ, parçalanmıĢ, çok boğuĢanlarınla paçavraya dönmüĢtü. Postallarının altı açılmıĢtı. Devletin askere ikinci bir üniforma, yeni bir postal verecek gücü yoktu. Ancak bazı yırtıklar dikiliyor, dal parçasından düğme uyduruluyor, asker boğuĢmanın izlerini, etkilerin taĢıyan döküntü üniformalarla, altı erimiĢ, uçları timsah ağzı gibi açılmıĢ postallarla geziyordu.

Askerler çuval bezinden, amerikandan yapılma kum torbalarının bir kısmını kapıĢıp bölüĢtüler, kesip biçerek üniformalarını yamadılar, kabalaklarını (baĢlıklarını) onardılar. Postallarının altı açılmıĢ, kalmamıĢ olanlar torbaları Ģerit gibi doğrayıp postallarına doladılar.

Ordu yenilenmiĢ gibi oldu. Askere sırma kuĢanmıĢ, rugan çizme giymiĢ gibi bir çalım geldi.

27. Alay Komutanı Yarbay ġefik Bey'in gözleri yaĢardı. ĠyileĢip birliğe dönmüĢ olan YüzbaĢı Halis Bey'e, "ġu askerin iç temizliğine, tok gözlülüğüne, yüce gönüllüğüne, devletine gösterdiği anlayıĢa bak.." dedi, "..Türk'ü de böyle, Kürdü, Zazası, Çerkezi, Arabi, Tatarı, Sünnisi, Alevisi de böyle.

Anadolu toprağının sırrı bu. Kimi kan, kimi can kardeĢi. Birbirlerine çekmiĢler."

Bugün Midilli gemisinden sökülen 12 makineli tüfek de, Deniz YüzbaĢı Bolz komutasındaki Alman mürettebatla birlikte geldi. Dördü kuzey cephesine gönderildi, sekizi güneydeki 26. Alay komutanı Yarbay Kadri Bey'in emrine verildi.137

Kadri Bey çok sevindi:

"Oh be! YaĢadık!"

BUGÜN gönüllü hemĢirelerden Rabia Ferit Hanım'ın izin gü-ımvdü."8 EĢinin uzak akrabası Hayriye Hanım kızıyla birlikte uğ-ı mlı. Rabia Hanım'ın gönüllü hemĢire olduğunu, bunun için kursa gittiğini,

Galatasaray Lisesi'nde açılan hastanede hemĢirelik yaptığını, peçesiz çalıĢtıklarını duymuĢ, telaĢlanmıĢtı. Doğru olup olmadığını öğrenmek için gelmiĢti.

Gönüllü hemĢirelerden bir grup

Rabia Hanım bu geliĢimi, küçük çığlıklar, gülüĢler ile süsleyerek, mutluluk içinde anlattı. Ona göre bu olay kadınlığın önündeki kara duvarda açılan büyük bir gedik, bu nedenle de olağanüstü bir zaferdi.

Hayriye Hanım için ev dıĢındaki her Ģey, herkes, her iĢ tehlikeliydi, sakıncalıydı. Kadının vatanı eviydi, o kadar. Bu ĢaĢkın, gafil kadınlar neler yapıyorlardı böyle? Elleri de sesi de titriyordu:

"Hastalara eliniz değiyor mu? Yabancı erkeklere dokunuyor musunuz?"

"Aa, evet. Mesela dün iki ayağından da yaralı bir gazi getirdiler. Ameliyattan önce zavallının ayaklarını yıkadım."

Hayriye Hanım mosmor oldu. Sesi gittikçe yükselerek, alın damarları kabararak, 'boyunca günaha batmıĢ olduğunu, bunları yaparak ahretini yaktığını, bu hallerin gâvurluğa özenmek olduğunu'

anlattı, 'sapkınlıktan hemen caymasını' istedi. Kızı da gözlerini kocaman kocaman açmıĢ, baĢını sallayarak annesini onaylıyordu.

Rabia Hanım sinirlenmedi. Ġki çocuklu, okur yazar, mutlu, olgun bir Ġstanbul hanımefendisiydi.

Birkaç komĢusu da buna benzer sözler söyleyip uyarılarda bulunmuĢtu.

YumuĢak bir sesle, "TeĢekkür ederim.." dedi, "..ama ablacığım biz sizin gibi düĢünmüyoruz. Bu insanlar biz burada Ģerefimizle, namusumuzla yaĢayabilelim diye savaĢıyor, Ģehit oluyor, yaralanıyor, yanıyor, sakat kalıyorlar. Bizim de bir Ģeyler yapmamız gerek. Cansız, akılsız, vicdansız, bilinçsiz bez bebek miyiz biz? Böyle zor günlerde her insana büyük-küçük görevler düĢer. Bir kadının böyle bir zamanda evine gömülmesi ayıp olmaz mı? Benim payıma bu görev düĢtü. Yaptığım günah değil. ġunu da söyleyeyim. Eğer bu hizmet günahsa, biz bunun sonucuna razıyız. Devletin, milletin kurtuluĢunun, Ģeref ve baĢarısının, kiĢisel kurtuluĢtan daha önemli, daha gerekli, daha hayırlı olduğuna inanıyoruz. Müslümanlık, sizin anladığınız gibi, sırf kiĢisel kurtuluĢ, yani bencillik dini değildir. Bir din böyle olamaz zaten. Müslüman sırf kendini, ahretini düĢünen, baĢka hiçbir Ģeye, hiç kimseye, devlete, millete, vatana önem vermeyen, bencil biri olamaz. Bencillik insanın kendine tapınmasıdır ki en büyük günahtır."

Hayriye Hanım bu güzel sözleri anlayacak biri değildi. Ġtiraza yeltenince Rabia Hanım gülümseyerek sözünü kesti:

"Yemeğe kalırsınız değil mi? Tatar böreği yaptırayım mı, ister misiniz?"

BOĞAZ kıyısındaki Türk birliklerine zarar veren Goliath'a karĢılık Ġntepe topçuları da Seddülbahir'in Boğaz kıyısındaki Fransız bölgesini ateĢ altına alarak Fransızları korkutmaktaydı. Ġntepe'nin ateĢi baĢlayınca iki kıyıdaki Türklerden sevinç haykırıĢları yükselirdi:

"YaĢaaa Ġntepe!"

Ġntepe topları, düĢmanın deniz ve kara toplarının ateĢi altında kavrulan askerler için büyük teselliydi.

Tükenmez Türk direncinin simgesi gibiydiler. Bitti sanıldığı anda güdüyorlardı.

Fransızlar Ġntepe topçularından çok Ģikâyetçiydiler. Çünkü en beklenmedik zamanda en zarar verici noktayı buluyorlardı. Bu yüzden Fransız ve Ġngiliz savaĢ gemileri Ġntepe bataryalarını susturmak için sık sık Ġntepe'yi ağır ateĢ altına alıyor, Fransızları sinir eden topları susturmaya çalıĢıyorlardı. Uçaklar Ġntepe'nin üzerinde daireler çevirerek durumu gözleyip gemileri bilgilendiriyorlardı.

Her ağır bombardımandan sonra askerlerin yürekleri ağzına geliyordu. Ġntepe toplarının uzun zaman sessiz kalması, askerleri korkutuyordu. Toplara bir Ģey oldu mu acaba? Topçular iyiler mi? Sağdan soldan, duaya benzer, kırık sesler yükseliyordu:

"Ġntepe, gözünü seveyim susma!"

"Allah aĢkına konuĢ!"

Askerciklerin bilmedikleri Ģuydu: DüĢmanın bataryaları bulup da susturması imkânsızdı. Çünkü Ġntepe'de bir gerçek toplar vardı, bir de sahteleri. DüĢmanın ateĢ edeceği anlaĢılınca, gerçek toplar güvenli yerlere çekiliyordu. Uçaklar sahte topları görüyor, onlar vurulunca gemilere 'tam isabet' diye iĢaret veriyorlar, gemi topçuları da baĢarılarıyla övünüyorlardı. AteĢ kesilince gerçek topların yerlerine yerleĢtirilmesi zaman almaktaydı. Ġntepe'nin susması bundandı. Mermisi de sayılıydı. Çok hesaplı kullanması gerekiyordu.

Bugün de Boğaz ağzına giren Fransız IV. Henri zırhlısı ağır toplarıyla Ġntepe'yi bir saat ateĢ altına almıĢ, Ġntepe susmuĢtu. Asker yine kaygılandı. Bu kaygı yüzünden yamayarak yenilediği giysilerin tadını, keyfini çıkaramaz oldu. Hepsinin aklı Ġntepe'de kalmıĢtı.

Ġntepe bu kez çok bekletmedi. Toplarını konuĢturmaya baĢladı. Kıyılardaki birliklerde kıyamet koptu:

"YaĢaaa Ġntepeeee!" "Var olun aslanlar!" "Allah'a çok Ģükür!"

Ġntepe'nin iĢini bitirdiğini sanarak Boğaz'dan ayrılmakta olan IV. Henri'nin yakınlarına mermiler düĢmeye baĢladı. Suda fıskiyeler belirdi. Arka arkaya yediği sekiz obüs mermisi zırhlının canına okudu. Birkaç kiĢi öldü. Kaptan yaralandı. Mondros'a kadar hızını kesmeden kaçarak onarıma girecek, uzunca bir zaman ortalıkta görünmeyecekti.

Ġntepe topları zırhlıdan sonra da Seddülbahir kesimini dövmeye baĢlayarak bir cephaneliği uçurdular. General d'Amade'ın morali daha da bozuldu. Fransız tümeni son üç gün içinde çok kayıp vermiĢti. General takviye beklerken General Hamilton'dan sinirlerini geren bir emir aldı: Yeni bir taarruz için hazır olunmasını emrediyordu.

Lord Kitchener de, Enver PaĢanın Liman PaĢayı zorlaması gibi, durmadan taarruz edip Boğaz'ı açsın diye General Hamilton'u zorlamaktaydı.139

BARBAROS zırhlısının aĢırtma atıĢla Arıburnu Koyu'nu ateĢ altına alması ve panik yaratması donanmayı düĢündürmüĢtü. Bu kadar isabetli atıĢ için buralarda bir yerde gemiye yön ve mesafe bildiren gözetleme yerleri olmalıydı.

Önce kuzeyde, Lalababa Tepesine baskın verdiler.

Sonra Kabatepe'ye baskın verilmesi kararlaĢtırıldı. Hazırlığı Kolordu Komutanı General Birdwood yaptı. Bunun için 3 subay ve 110 seçme Anzak askerinden bir baskın müfrezesi kurdu.

Lalababa baskını Türkleri uyarmıĢtı. Kabatepe'de gerçekten Barbaros zırhlısına bilgi ulaĢtıran bir gözetleme yeri vardı. Kabatepe'yi koruyan birliğe bir baskına karĢı çok dikkatli olması bildirildi.

Müfreze bir muhribin çektiği dört filika ile gece ay batınca, 03.30'da hareket etti. Kabatepe'nin kuzeyindeki kumsala çıkacak ve gözetleme yerini arayıp bulmaya, bulursa uçurmaya çalıĢacaktı.

Bunları 2 kruvazör ile 3 muhrip izliyordu. SavaĢ gemileri uygun bir uzaklıkta durarak, Kabatepe ve kuzeyini Ģiddetli ateĢ altına aldılar. Kumsala 500 metre kala filikalar muhripten ayrıldı.

Türk gözcülerin bu hareketi saptaması için yıldız ıĢığı yetmiĢti. Bombardımanın bitmesini beklemeden sığınaklardan çıkarak kıyıdaki derin siperlere geçtiler. Tüfeklerini kurdular ve beklediler.

Filikalar sessizce kumsala yaklaĢıyordu.

Deniz kıpır kıpırdı. Nefesler tutuldu. Filikaların kumsala baĢtankara etmesine 50 metre kala, fiĢek patlar gibi bir komut duyuldu: "AteeeĢ!"

Yüzlerce tüfek patladı. Müfreze daha karaya ayak basmadan 2 subayı ile 12 askerini yitirdi.

Filikalardan inerek ateĢ yağmuru altında kaçıĢtılar. Vurulanlar kumsala düĢüp kaldı. Sağlamlar bir tepeciğin arkasına sığındılar ve ateĢ savaĢına giriĢtiler.

Baskın baskın olmaktan çıkmıĢtı. Filikaları çeken muhribe iĢaret vererek yaralıların alınmasını istediler. Muhrip yaklaĢarak ıĢıldağı ile kumsalı aydınlatıp durumu gözden geçindi. Kumsal yaralı doluydu.

Gemiden bir motor indirilip yollandı. Motor kıyıya yanaĢtı. Türkler motorun niye geldiğini anlamadıkları için ateĢ ediyorlardı. Kolları Kızılhaç iĢaretli sağlıkçılar kumsala çıktılar. Ellerinde sedyeler vardı.

Bunu görünce ateĢi kestiler.

Sağlıkçılar Türklerin Ertuğrul Koyu'nda da yaralıların toplanmasına izin verdiklerini duymuĢlardı.

Türklerin anlayıĢına güvenerek ölüleri ve yaralıları motora taĢımaya baĢladılar. Son yaralıyı da taĢıdıktan sonra sağlıkçıların Ģefi, karanlığa saygıyla selam vererek görmediği Türklere teĢekkür etti.

Kalanlar savaĢ gemilerinin koruyucu ateĢi altında, yollanan iki filika ile Kabatepe'den ayrılarak canlarını kurtardılar.

Ġyi korunduğu anlaĢılan Kabatepe'ye bir daha hücum edilmedi.140

YARBAY KADRĠ BEY'ĠN sevinci kursağında kalmıĢ, geldiği için o kadar sevindiği makineli tüfek birliği büyük sorun olmuĢtu.

Bunların kahvaltıları, yemekleri, istekleri çok farklıydı. Türkler sabah kara mercimek çorbası içerken bunlar Almanya'dan yollanmıĢ kahvaltı paketlerini açıp yiyor, ayrıca taze yumurta ve kahve istiyorlardı. Öğle ve akĢam yemekleri de Türklere oranla düğün yemeği gibiydi. Müfrezenin komutanı ile yardımcılarına yemek sırasında hizmet eden Türk erleri yüzünden bu farklılığı bütün birlik öğrenmiĢti.

Kadri Bey kendi adına, devleti adına ve Almanlar adına Mehmetlerden utandı.

8 makineli tüfek hatırına bu onur kırıcı, adaletsiz, aĢağılayıcı durma katlanılamazdı. Tümen Komutanından 'bu Alman müfrezesini geri almasını' istedi.141

Ama geç kalmıĢtı.

Bu değiĢim yapılamadan savaĢ baĢlayacaktı.

6 MAYIS 1915 PerĢembe sabahı üç gün sürecek olan Ġkinci kirte SavaĢı baĢladı.

General Hamilton bu savaĢ için Seddülbahir'deki Ġngiliz birliğini üç tugay (yaklaĢık bir tümen) ile desteklemiĢ, BirleĢik Ordu'nun gücü 25.000 savaĢçıya yükselmiĢti. Taarruzu 400 deniz, 110 kara topu, 300'den fazla makineli tüfek destekleyecekti. Hedef kuĢku yok yine Alçı Tepeydi. Bir türlü yaklaĢmayı bile baĢaramadıkları gösteriĢsiz, alçakgönüllü, sakin tepe.

Buna karĢılık 3/4 Mayıs gecesi vurgun yemiĢ olan Türk cephesi daha kendine gelebilmiĢ değildi. Ne takviye alabilmiĢ, ne subay eksikliğini giderebilmiĢti. Birçok takım, çavuĢların komutası altındaydı.

SavaĢçı sayısı 10.000 kadardı. Cephede 24 makineli tüfek ve 40 top vardı sadece.142 Tek geliĢme makineli tüfek yuvaları ile kritik yerlerin kum torbalarıyla koruma altına alınmıĢ olmasıydı.1423

DüĢmandaki hareketlilik taarruza geçeceklerini düĢündürüyordu. Bu düĢünce, o yorgun, uykusuz, silahı noksan, mermisi sayılı, yemeği yetersiz cepheye can verdi.

Birbirleriyle helalleĢip yeni bir savaĢa hazır oldular.

Saat 11.00'e doğru korkunç bir gürültü koptu. Deniz ve kara topları üç yandan ateĢ yağdırmaya baĢladı. AteĢ yarım saat sonra gerilere kayınca, düĢman birlikleri ilerlemeye koyuldular.

Bu kez Türk topları canlandı. Ġyi planlanmıĢ bir ateĢ düzeniyle siperler arası arazide ilerlemeye çalıĢan düĢman birliklerini vurdukça, siperlerden övgüler yükseliyordu:

"YaĢa bre koca topçu!"

"Çok yaĢaaa!"

DüĢmanın planı doğudan ve batıdan ilerleyip Alçı Tepeyi kuĢatmak ve düĢürmekti. Bu amaçla ilerleyen düĢman birlikleri önce, cephe ilerisindeki Türk güvenlik birlikleriyle karĢılaĢtılar.

ÇavuĢların emrindeki bu küçük birlikler düĢman ilerleyiĢini zorlaĢtırmakla görevliydiler. Bunlar zorlaĢtırmakla kalmadılar, ciddi savaĢa tutuĢup düĢmanı durdurdular!

Cephenin orta kesiminde bulunan iki Türk takımı, 180 kiĢi, 3-4 Ġngiliz taburuna, yaklaĢık 4-5.000

kiĢiye göz açtırmadı, bir adım ilerlemesine izin vermedi.

Olacak Ģey miydi bu?

Çanakkale'de olurdu.143

Batı kesiminde Ġngiliz birlikleri bu küçük ileri birlikleri geçip de asıl Türk mevzilerine yanaĢamadı bile. Fransızlar biraz daha etkindiler ama onlar da ileri gidemeyince geri çekildiler. Taarruz durdu.

Gece iki yan da dinlenip yara sardı.

BirleĢik Ordu 7 ve 8 Mayıs günleri bütün gücüyle ve büyük bir hırsla yeniden taarruz etti. Ama yine bir sonuç alamadı.143"

Tarih bu savaĢı yazarken Türk cephesinden hiçbir kahramanın ,ıdını vermedi.

Çünkü kahraman olmayan yoktu.

Ġkinci Kirte SavaĢı tarihe bu büyük niteliğiyle geçti.144

Buna karĢılık çok düĢündürücü bir olay yaĢandı: O gösteriĢli Alman makineli tüfek müfrezesinden çoğu, savaĢ sertleĢince tü-fekleri bırakıp cepheden kaçmıĢ, geride birkaç kiĢi kalmıĢtı.145

Kadri Bey bu kez de sevindi:

"Oh be! Kurtulduk!"

GENERAL HAMILTON bu savaĢla ilgili raporuna Ģu cümleyle baĢlamıĢtı:

"Hedefime varamadım. Taarruz baĢarısızlıkla sonuçlanmıĢtır"™5*

Lord Kitchener sonucu yumuĢatarak ilgililere bildirdi. Kayıplar konuĢulmuyordu.

Çanakkale'de iĢler iyi gitmemiĢti. Önce Donanma yenilmiĢti. ġimdi de kara ordusu bocalıyordu. Bu son olumsuz sonuç Londra'da durumu az çok bilen politik ve askeri çevreleri çok rahatsız etti. Amiral Fisher öfke ve acıyla bağırdı:

"Kahrolsun bu Çanakkale. Hepimizin mezarı olacak."146

Çanakkale macerasını baĢlatan Churchill bu aĢamada susmak akıllılığını gösterdi. ġöyle düĢünüyordu: Türklerin Ġngiltere ve Fransa gibi dünyaya egemen iki zengin devletin ortak ordusuna uzun süre direnebilmesi doğa yasalarına aykırıydı. Bunlar ilk günlere özgü direnç gösterileriydi.

SavaĢ Hazirana kalmadan sona ererdi.

BaĢbakan SavaĢ Kurulunu 14 Mayıs günü toplantıya çağırdı.

WEBER PAġANIN bütün karargâhı Anadolu yakasından Seddülbahir'e geçmiĢ, son kafile ile Kurmay BaĢkanı Yarbay von Thauvenay da gelmiĢti. Görür görmez YüzbaĢı Mehmet Nihat'a Ģöyle dedi:

"Hayret! Seninkiler bu kez de dayanmıĢlar. Ama ümitlenmemeni tavsiye ederim, gelecek savaĢta paydos derler. Fransızlarla, Ġngilizlerle biz bile zor baĢa çıkıyoruz."

Türklerin paydos demesini önlemek, hiç olmazsa geciktirmek için cepheyi Alçı Tepe'nin eteğine kadar geri çekmek gerektiğini söyledi.147

Bu akla ziyan ve askerlik sanatına aykırı öneri reddedildi. Ama bu gibi kalın kafalılıklara devam edecek, huzur kaçıracaktı. Karargâhta görevli bir Türk subayı arkadaĢlarına dedi ki:

"Bir ağaçkakan bir gün bu zavallının tahta kafasını gagalaya gagalaya delerse ĢaĢırmayın."

Kahkahalar yükseldi. Kaç zamandır Türk subayların güldüğü görülüp duyulmamıĢtı. Bu candan kahkahalar Almanları ĢaĢırttı. Israr ettiler ama nedenini öğrenemediler.

ARIBURNU'NDA iki yan da mevzilerine çekilmiĢti. Bir yandan toprağa gömüldükçe gömülüyor, bir yandan da her uygun yerde ve fırsatta birbirleriyle çatıĢmayı, çekiĢmeyi, boğuĢmayı sürdürüyorlardı.

Bombasırtı en duyarlı yerlerden biriydi. Burası iki yanın mevzilerinin düğümlendiği noktaydı. Her ikisi için de çok önemliydi. Bırakılamaz bir yerdi. Elinde tuttuğu yeri karĢı yana bırakan, cephesini büyük tehlikelere açmıĢ olurdu.

Burada birbirine çok yakın iki siper vardı. Bu iki siper arasında bütün gün, karĢı siperi ele geçirmek amacıyla ya baskına giriĢilmekte, ya el bombası düellosu yapılmaktaydı.

Bitmez bir boğuĢma vardı.

Türkler ya da Anzaklar, bombaları patlamadan yakalayıp geri atmak zorundaydılar. Atamazlarsa bomba patlıyor, siperdekiler parçalanıp havaya uçuyorlardı.

Ġlk sipere gidenlere kurtuluĢ yoktu. Yedek siperde bekleyenler bunu bildikleri için Ģehitliğe hazırlanıyorlar. Ön sipere geçme ânı yaklaĢınca onbaĢı mangasına sesleniyor:

"YoldaĢlar, hazır olun! Erlik günü, memlekete hizmet bayramı geldi!"

Manga ayağa kalkıyor.147"

"Haydi!"

Bağlantı yolundan tek sıra geçerek ön sipere gidecekler. Bunlar da öncekilerden öğrendikleri gibi bağırarak yürümeye baĢlıyorlar:

"YaĢasın vatan!"

Gerideki birlikler boĢalan siperi dolduruyorlar.148

Benzeri olmayan bu kanlı boğuĢmalar, özellikle Anzakları etkilemeye, kafalarını kurcalamaya baĢlamıĢtı: Türkler vatanlarını koruyan, adam gibi dövüĢen, inancı ve vatanı uğruna ölen insanlardı.

Bunu iyi anlamıĢlardı. Peki, kendileri niye hurdaydılar? Niye ölüyor ve öldürüyorlardı?

Kim ve ne adına?

Bu sorular düĢünenleri rahat bırakmaz olmuĢtu.

Bu sırada kayıp listeleri de Avustralya gazetelerinde yayımlanmaya baĢlamıĢtı. Avustralya'nın birbirinden uzak ve ilgisiz kolonilerindeki ailelerden çığlıklar yükseldi. Birbirlerinin çığlıklarını duydular.

Cephede askerler, vatanda aileler, bu soruları sorarak, bu acılardan geçerek kimliklerini bulacak, çağdaĢ, bilinçli bir millet olacaklardı.149

BĠR SAKA neferi Türk mevzilerinin en sağ yanında bulunan Balıkçı Damları yöresinde, savaĢtan uzak, kuytu bir vadide güzel bir su kaynağı keĢfetmiĢti. Sağ yandaki bölüklerin sakaları kaynağa konuĢa konuĢa birlikte gidiyor, birlikte dönüyorladı.

Ta uzakta, herhalde Bombasırtı'nda yine bombaların patladığı bir sabah kaynağa yaklaĢınca apıĢıp kaldılar. Anzaklı sakalar da kaynağı keĢfetmiĢ, bidonlara su dolduruyorlardı.

Ne etmeliydi?

Silahlan yoktu. KuĢkuyla baktılar. DüĢman sakalarının da silahı yoktu. DövüĢmeli miydi? Su için dövüĢmek yakıĢık alır mıydı? Biri fısıldadı:

"Su içene yılan bile dokunmazmıĢ."

Ama geriye susuz da dönülmezdi. Bu sırada düĢman sakaları da Türkleri gördüler. Onlar da bocaladılar. Ne yapmalıydı?

Bidonları hızla doldurup uzaklaĢarak kaynağı Türklere bıraktılar.

Bundan sonra hangi yan erken gelirse öbürü uzakta, görmezliğe gelerek sırasını bekleyecekti.

Yukarılarda, ilerilerde kıyamet koparken, burada gizli su barıĢı sürüp gidecekti.

Ağustosa kadar.

Ağustosta buralar da alt üst olacak, yer yerinden oynayacaktı.

16. TÜMENĠN alayları, yardımcı birlikleri ve ağırlıkları Küçük ve Büyük Anafarta köylerinin yakınlarında, orman içinde toplandılar. Tümen 3. Kolordu emrine verilmiĢti.

Teğmen Faruk arkadaĢı Teğmen Ertuğrul'a kısa bir mektup yazabildi:

"KardeĢim,

Tümen Komutanımız Albay RüĢtü Bey (Sakarya), Kurmay BaĢkanımız YüzbaĢı Nazım Bey galiba hiç uyumuyor. Her dakika uyanık, ayakta, çalıĢkan ve çok dikkatli. CoĢkusu herkese yayılıyor. ġimdilik cephe gerisinde ter atıyoruz. Komutanlığına atandığım takımı çok beğendim. Çukurovalı, yaman delikanlılar. Sabah ve öğleden sonra açık havada eğitimdeyiz. Geceleri dersler, sohbetler. Ara sıra da eğlence. Bizim 48. Alay bu konuda da harika. Alaya bu yüzden 'tiyatro alayı' deniyormuĢ.

Arıburnu cephesinde hepsi Yarbay M. Kemal Bey'e bağlı olan 9 alay birikmiĢ. ġimdi durgunluktan yararlanarak bu cephe yeniden örgütleniyor. Bizim de birkaç gün içinde cephede, ilk çizgide yer alacağımızı söylüyorlar. Hayırlısı.

Okula selam. Gözlerinden öpüyorum.

Bana Boğaziçi kartpostalları yolla"

BOĞAZ kıyısındaki birliklerin Goliath'tan yakınmaları artmıĢtı. Goliath gece ve gündüz aklına estikçe ölüm yağdırmayı sürdürüyordu.

Batmaz bir ada gibi pervasız, rahat bir duruĢu vardı. Ordu bir çözüm bulunması dileğiyle durumu BaĢkomutanlığı bildirdi. Ġlgililer durumu görüĢtüler. Çözüm Goliath'ı batırmaktı.

13.150 tonluk, 750 askerle çekip çevrilebilen, dikkatle korunan dev gemi nasıl batırılırdı? Gemi Geçit'teki tabyalarda bulunan uzun menzilli, özel mermili topların atıĢ alanı dıĢında duruyordu.

Akıntıya birkaç mayın bırakmanın da yararı yoktu. Zırhlının çevresinde torpidobotlar serseri mayın tehlikesine karĢı nöbet tutuyor, dört dönüyorlardı.

Uzun tartıĢmalar sonunda Goliath'ın bir muhrip ile hücum edilerek batırılması kararlaĢtırıldı. Bu çok zor görev için Marmara'da denizaltı kovalayan Muavenet-i Milliye adlı muhrip görevlendirildi.

DüĢmanın haber ve önlem almaması için görev çok gizli tutulacaktı.

Deniz YüzbaĢı Ahmet Saffet Bey'in komutasındaki muhrip, 1910 yapımı, 600 tonluk, hızlı, kıvrak bir gemiydi. Türk donanmasına Donanma Cemiyeti'nin armağanıydı.

Üç torpido kovanı taĢıyordu.

Her gemide Amiral Souchon'un emriyle bir Alman danıĢman bulunmaktaydı.151

Muavenet'teki danıĢman iyi bir silah arkadaĢı olan YüzbaĢı Rudolf Firle'ydi. Mürettebat 94 kiĢiydi.152

Muavenet-i Milliye Muhribi Kaptanı YüzbaĢı Ahmet Saffet Bey Kaptan görevi öğrenir öğrenmez bol kömür, yağ ve yeteri kadar torpil alarak Çanakkale yolunu tuttu.

Mürettebat yine denizaltı kovalamaya gittiklerini sanıyordu.

10 mayıs günü Çanakkale Boğazına girdiler. Gemi Çimenlik tabyasının iskelesine yanaĢıp sessizce durdu. Her gün taĢıt ve hastane gemileri, torpidobotlar, motorlar geliyor, gidiyordu. Bu nedenle dikkati çekmediler.

Kaptan ve YüzbaĢı Firle'ye görev harita üzerinde, ayrıntılı bir biçimde anlatıldı.

Ġmkânsıza yakın zorlukta bir görevdi bu.

Ertesi günü Goliath'ı ve bulunduğu yeri görmeleri için Alçı Tepeye götürüleceklerdi.

Bu sırada BirleĢik Donanma Kurmay BaĢkanı Albay Keyes'in önayak olmasıyla Amiral de Robeck ve öteki amiraller Queen Elizabeth'te toplanmıĢlardı.

Konuyu her açıdan değerlendirdiler ve Çanakkale Boğazı'nın en yakın zamanda donanma ile bir daha zorlanmasını kararlaĢtırdılar.

Bu çok önemli karar onaylanması için Donanma Bakanlığına sunuldu. Denizcilerin bu kararı Bakan Churchill'i çok sevindirdi. Bu öneriyi bütün gücüyle destekleyerek ilk toplantıda SavaĢ Kuruluna sunacaktı.152"

ERTESĠ GÜN Enver PaĢa ünlü kırmızı otomobiliyle Gelibolu'ya, oradan ordu karargâhının bulunduğu Maltepe'ye geldi. KarĢılama töreninden sonra ordu kurmaylığının durum hakkında yaptığı sunuyu dinledi. Sonra Liman PaĢayla baĢ baĢa bir görüĢme yaptı.

Ġkili konuĢma kısa sürdü.

Enver PaĢa, yeni bir tümen ile birkaç ağır top yollayacağını söyleyerek Arıburnu'ndaki düĢmana kesin olarak taarruz edilmesini istemiĢti. Buradaki düĢman sayıca Seddülbahir'deki düĢmandan daha azdı ve kıyıya sıkıĢtırılmıĢtı. Söylendi:

"ġimdiye kadar düĢmanın neden denize dökülemediğine ĢaĢıyorum."

Liman PaĢa durumu anlatmadı ya da anlatamadı.

Taarruza karar verdiler.

Enver PaĢa yanındakilerle birlikte 3. Kolordu Karargâhına uğradı, Kemalyeri'ne gelerek M. Kemal'i ziyaret etti. Buradan Seddülbahir'e geçerek o cepheyi de inceledi. Son olarak Çanakkale'de Cevat PaĢa ile görüĢtü.153

Arkasında hayranlık, korku ve kan kokusu bırakarak ayrıldı.

ENVER PAġA Ġstanbul'a dönerken, görevliler Kaptan Ahmet Saffet ile YüzbaĢı Firle'yi karĢıya geçirerek Alçı Tepeye getirmiĢlerdi.

Hava kararıyordu.

Amaç Goliath'ı ve çevreyi gece görmekti. Alçı Tepe'de birkaç gizli ve güvenli gözetleme yeri vardı.

Bunlardan birinden Seddülbahir'i izlediler. Seddülbahir avuç içi gibi görünüyordu.

IĢıklar içindeki gemiler yarımadanın ucunu bir yarım ay gibi çevirmiĢlerdi. Görüntü bir savaĢa yakıĢmayacak kadar güzeldi.

Goliath'ı ve bulunduğu yeri gördüler. Dev geminin de ıĢıkları yanıyordu. Az dersinde bir ikinci zırhlı daha vardı (Cormvallis). Küçük koruma gemileri çevrelerinde dolanıyordu.

Son mayın hattının bulunduğu yer ile Goliath'ın arasında 10 km bir mesafe bulunuyordu.

Muavenet'in burayı sürekli denetleyen muhrip ve torpidobotlara yakalanmadan geçmesi ve Goliath'a, nöbetçilerini kuĢkulandırmadan yaklaĢması gerekiyordu.

Sonra da geri kaçacaklardı.

Deryadil Kaptan "Görevi yerine getirdikten sonra kaçamayıp batırılsak da olur" diye düĢündü.

Denizcilerin parolası değiĢmezdi: Vatan sağ olsun!

Gece yarısı Kilitbahir'e döndüler. Yayan gidip gelmiĢ, 50 km. yol yürümüĢ, haklı olarak yorulmuĢlardı.

Çanakkale'ye geçtiler.

Gece taĢ gibi uyudular.

12 MAYIS ÇarĢamba günü Mayın Grup Komutanı YüzbaĢı Nazmi Akpınar Muavenete geldi. AkĢam gemiyi mayın hatlarından o geçirecek ve dönüĢlerini bekleyecekti.

Onunla konuĢularak gemi göreve hazırlandı.

Muavenet-i Milliye Muhribi

Gemi son mayın hattını geçtikten sonra iyice kıyıya yakın gidecekti. Geminin dibe değmemesi için kömür ve yağın yarısı gemiden alındı.

90 kilo ağırlığında üç Schwarzkopf torpido, kovanlara yerleĢtirildi. Torpiller 1.200 metre mesafeye, 50

km. hıza ve iki metre derinliğe ayarlandı.

Bütün bataryalara, ıĢıldaklara ve birliklere bilgi verilmiĢti. IĢıldaklar bu gece kullanılmayacak, bataryalar bir terslik halinde Muavenet'i korumak için hazır bekleyeceklerdi. Zor durumdaysa baĢ

tarafından beyaz iĢaret fiĢeği atacaktı.

Duman çıkarmasın diye ocak bastırıldı.

Muavenet olağan bir göreve gidiyormuĢ gibi saat 18.40'da iskeleden ayrıldı. YüzbaĢı Nazmi Bey de birlikteydi. Onun kılavuzluğunda, mayın hatlarının içinden geçilerek karĢı yakaya yaklaĢıldı. Sola dönüldü. Son mayın hattını da gizli geçitten geçtiler. Mayın hatları geride kalmıĢ, Ġngiliz denetimi altındaki kesime gelinmiĢti. Muhrip kıyıdaki bir girintiye sokularak demir attı. Kaptanla Nazmi Bey sarılıp helalleĢtiler.

"Allah muvaffak etsin."

"Amin."

Nazmi Bey gemiyi izleyen motora geçti. Son mayın hattının hizasında Muavenet'in dönüĢünü bekleyecek, mayın hatlarını güvenle geçmesini sağlayacak önlemleri alacaktı.

Bütün batarya ve ıĢıldak gözcüleri gözlerini dört açmıĢ Boğaz'ı gözlüyorlardı. Ġki düĢman muhribi Rumeli, iki muhrip de Anadolu kıyısında nöbetteydi. BeĢinci bir muhrip Boğaz ağzına yakın, ortada dolaĢıyordu.

Muavenet makinelerini susturmuĢ, bütün ıĢıklarını söndürmüĢtü. KonuĢmadan, açıkta sigara içmeden, gece yarısına kadar bekleyeceklerdi. Kaptan ambara topladığı mürettebata görevi açıkladı.

Yatsı namazını birlikte kıldılar ve dua ettiler.

YüzbaĢı Firle gülümseyerek Kaptana sordu:

"Nasıl, bu gece Allah bizi koruyacak mı?"

Kaptan bir Ģey demedi. 'Bizi koru' diye dua etmemiĢlerdi ki. Görevi baĢarmak için yardımını dilemiĢlerdi. Hak etmiĢlerse belki ederdi. EtmemiĢlerse kesin avuçlarını yalarlardı.

Gece yarısı oldu. Seddülbahir'i sarmıĢ olan savaĢ gemilerinin ateĢi kesildi. IĢıkdaklar söndürüldü.

SavaĢ uykuya çekiliyordu.

Hareket saati yaklaĢmaktaydı.

Alçak sis bulutları denize sürünerek Boğaz ağzına doğru akmaya baĢladı. Yıldızlar sönükleĢti. Bu hareketli sis bulutları ve karanlık hava, Muavenet'i saklayacak gibi görünüyordu.

03.00'te demir aldılar.

Muavenet akıntıya kapılmıĢ gibi çok düĢük bir hızla, Rumeli kıyısına değercesine hedefe doğru ilerlemeye baĢladı. Çeyrek saat sonra sol yanda, ağır yolla yaklaĢan iki muhrip belirdi. Arada 600

metre vardı. Muavenet'tekiler de, tüm batarya gözcüleri de titrediler.

Kaptan makineleri durdurttu. Nefesler tutuldu.

Muhripler akıp geçen sis bulutlarının içindeki Muavenet'i fark etmeden, homurdanarak geçtiler.

Makineler yeniden çalıĢtırıldı. Usulca ilerlediler. Goliath'a 300 metre kaldı.

Zırhlının gözcüsü sis içinde hayal gibi görünen Muavenete pırıldakla parola sordu. Muavenet'in iĢaretçisine bu durumda ne yapacağı öğretilmiĢti. Aynı iĢareti tekrarladı, yani o da Goliath'a parola sordu. Bu anlamsız yanıt Ġngiliz gözcüyü ĢaĢırttı. Alarm vermedi.

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 202

On saniye kazanmıĢlardı. On saniye yetti.

Ânında fırlatılan üç torpido 50 km. hızla, suyun 2 metre altından dev zırhlıya doğru yol alırken, Muavenet büyük bir hızla çark etti, uzaklaĢmaya baĢladı. Makineler son güçleriyle çalıĢıyor, gemi zangır zangır titriyordu.

Gözcü alarm verdi mi, vermedi mi, anlaĢılamadı. Çünkü üç torpido birden koca Goliath'ı bulmuĢtu.

Korkunç bir patlama oldu. Gökyüzüne alevler, dumanlar, buharlar, demir ve insan parçaları fıĢkırdı.

Saat 01.15'ti.

PatlayıĢın yarattığı deniz ve hava dalgaları Muavenete arkadan çarparak olay yerinden daha da hızla uzaklaĢmasını sağladı.

Dev zırhlı, 750 kiĢilik mürettebatından 570'i ve kaptanıyla birlikte birkaç dakikada battı.

Boğaz kıyısındaki birliklerden, bataryalardan, gözcülerden tekbirler ve sevinç çığlıkları yükseldi.

Kara bela yok olmuĢtu!

Yakın gemiler Goliath'tan denize dökülen 180 kadar denizciyi kurtarmaya çabalıyorlardı. Ġki muhrip Muavenet'in peĢine düĢtü. Dardanos ve BaykuĢ bataryaları, muhripleri ânında ateĢ altına aldılar.

Barbaros zırhlısından da önlerine doğru birkaç baba mermi yollandı. Ġngiliz muhripleri vurulmamak için zikzaklar yapmaya baĢlamıĢlardı.

Muavenet mayın hattına ulaĢtı. Nazmi Bey'in yaktırdığı kırmızı fenere dikkat ederek ilk mayın hattını geçti. Çanakkale adlı küçük bir motor, kırmızı fener göstererek öne düĢtü, Muavenet'i mayın hatlarındaki gizli yollardan geçirerek Havuzlar koyuna getirdi. Muavenet demir attı. Çanakkale'ye geçmeden önce, bu sakin ve güvenli koyda çay molası vermeyi hak etmiĢlerdi.

Nazmi Bey arkadan geliyordu. YetiĢip gemiye çıktı. Kaptanla sımsıkı kucaklaĢtılar:

"Büyük iĢ baĢardınız Ahmet kardeĢim. Gazanız mübarek olsun."

Mürettebat da sıraya girip Kaptanın elini öperek kutladı. YüzbaĢı Firle'yi de kutladılar.

202 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Müstahkem Mevki gözetleme yerindeki gözcüler zaferi nöbetçi subaya, o da herkese duyurmuĢtu.

Muavenet-i Milliye sabah Çanakkale'ye geldi. Olayı bilen, haberi duyan asker, sivil herkes kıyı boyunda toplanmıĢtı. Gemi büyük sevinç gösterileriyle karĢılandı. Çanakkale tabyalarındaki subay ve erler de tabyaların önüne, bonetlerin, topların üzerine çıkmıĢ, selam duruyorlardı. Çevredeki gemiler, torpidobotlar, istimbotlar, çatanalar uzun uzun düdük çalarak Muavenet'i ve kahraman mürettebatını kutladılar.154

Goliath olayı savaĢı derinden etkileyecekti.

Ġlk etkisi o gün görüldü: Seddülbahir'i çevreleyen savaĢ gemilerinin sayısı yarıya indi. General Hamilton kara haberi alınca günlüğüne Ģunları yazmıĢtı:

"DüĢman madalyayı hak etti. Kahrolsunlar!"

14 MAYIS 1915 günü, Muavenet Ġstanbul'a dönüĢ yolundayken, Londra'da, BaĢbakanlıkta SavaĢ

Kurulu toplandı.

O kadar sıkı korunan Goliath'ın batırıldığı haberi hükümette ve askeri çevrelerde bomba gibi patlamıĢtı. Bu saklanabilecek bir gerçek değildi. Hiçbir kılıfa sığmazdı.

Amiral Fisher toplantı baĢlar baĢlamaz, Queen Elizabeth'in de batırılabileceği korkusuyla, 'geminin hemen geri çağrılmasını, aksi halde istifa edeceğini' söyledi. Lord Kitchener Ģiddetle karĢı çıktı. Olay

o kadar büyütülecek bir olay değildi. Batan gemi eski bir gemiydi. Kara ve deniz iĢbirliği ile yapılan bir savaĢtı bu ve eldeki en büyük koz da Queen Elizabeth'ti.

TartıĢma BaĢbakanın araya girmesiyle yatıĢtı. Queen Elizabeth'in geri çağrılması, buna karĢılık Çanakkale'deki deniz ve kara kuvvetlerinin güçlendirilmesi, monitörlerin Çanakkale'ye yetiĢtirilmesi kararlaĢtırıldı.154" Boğaz'ın donanma ile yeniden zorlanması önerisi ise, kısa bir görüĢmeden sonra reddedildi. Yeni kayıpların göze alınabileceği bir dönem değildi.

General Hamilton Çanakkale SavaĢı'nı bir an önce bitirmeliydi. Ġngiltere'nin Türkler önünde böyle bir duruma düĢmesine katlanılamazdı.155

GAZETELER Muavenet'in zaferini ve Ġstanbul'a geleceğini yazmıĢlardı.

Halk Boğaz'ın iki yakasında yer yer toplanmıĢ Muavenet'i bekliyordu.

Günlerdir Marmara'da dolaĢan ve hâlâ av arayan E-14 Ġstanbul yolundaki Muavenet'i görmüĢtü ama denizaltı avcısı bir muhrip olduğunu anlayınca saldırmayı göze alamamıĢ, dalıp kaybolmuĢtu. Bir-iki gün daha dolanacak, sonra Çanakkale'den geçip Mondros'a dönecekti.

Halk Muavenet'i candan gösterilerle karĢıladı. Muhribin mürettebatı da bembeyaz üniformaları ile güverteye dizilerek Ġstanbul halkını selamladı.

Boğaz'dan alkıĢlar arasında geçerek demir yeri olan Ġstinye Koyuna yöneldi. Koyda bulunan bütün savaĢ gemileri Muavenet'i sancaklarını toka ederek, düdüklerini çalarak selamladılar.

YüzbaĢı Ahmet Saffet binbaĢılığa yükseltilecek, o ve YüzbaĢı Firle altın madalya, mürettebat gümüĢ

madalya ile onurlandırılacaklar, PadiĢah da ilk cuma selamlığında Kaptan BinbaĢı Ahmet Saffet, YüzbaĢı Firle ve bütün mürettebatı kutlayacaktır.156

Bü zaferde payı olanları hoĢ bir sürpriz daha bekliyordu.

ARDARDA gelen üç darbe Amiral de Robeck'i, kurmaylarını, komutan ve kaptanlarını çok sarstı.

Goliath batmıĢtı. Bu Türklerin Boğaza gömdüğü dördüncü zırhlıydı. BeĢ yüzden fazla usta denizci kaybetmiĢlerdi. Usta bir denizcinin yetiĢmesi yıllar alıyordu.

Queen Elizabeth'i gelen ivedi emir üzerine Ġngiltere'ye yolcu etmiĢlerdi. Demek ki Londra bu güzel gemiyi koruyabileceklerine güvenmiyor, Türklerin bunu da batıracaklarından korkuyordu.

SavaĢ Kurulu Boğaz'ı donanmayla yeniden zorlama önerisini de kesin olarak reddetmiĢti.

Amiral de Robeck

Bu üç olay da onur kırıcıydı.

Son darbe Malta'dan geldi. Malta Komutanlığı 'bir Alman denizanasının Akdeniz'e girdiğinin belirlendiğini, denizaltının Çanakkale'ye gelmesinin olası olduğunu' bildiriyor, Amirali uyarıyordu.

"Lanet olsun!"

Amiral de Robeck Amiral gemisi olarak Lord Nelson'u seçip ona geçti, Arıburnu ve Seddülbahir'i bombardıman eden gemilerin azaltılmasını ve böyle bir olayın bir daha yaĢanmaması için her türlü koruyucu önlemin alınmasını emretti.

200 yıldır yenilmemiĢ olan donanma bocalamaya baĢlamıĢ, komutanlara bir korku basmıĢtı. Ama korkunun ecele faydası yoktu.

Ġki felaket daha yaĢayacaklardı.

BUGÜN Fransız Tümeni Komutanı General d'Amade'ın görevi sona eriyordu. Yerini ünlü General Gouraud alacaktı.

Yeni Komutan ve yeni Kurmay BaĢkanı onarımdan yeni çıkmıĢ olan Charlemagne zırhlısıyla geldiler.

General Gouraud General Hamilton'u ziyaret ettikten sonra cepheye bir göz attı. Cephe çok girintili çıkıntılı idi. ġaĢırdı. Çanakkale'ye özgü savaĢ Ģartlarını ve hallerini zamanla anlayacaktı.

Generale karargâhta durum hakkında bir sunum yapıldı. Acı gerçekler yeni komutanı sarstı: Fransız birliği karaya çıkıĢ gününden bugüne kadar varlığının yüzde 65'ini kaybetmiĢti. Subay kaybı daha yüksekti. Cephe çok tehlikeler atlatmıĢ, Türkler iki kez Morto Koyu'na kadar inebilmiĢlerdi. Bu iki felaketten de donanmanın ve talihin yardımı ile kurtulmuĢlardı.

General sunum sırasında yeni Kurmay BaĢkanına, "Paris'ten yeni birlik, ağır top ve siper topu isteyelim" dedi. Paris'in isteklerini hızla yerine getireceğine güvendiği anlaĢılıyordu.

"Peki Generalim."

General Gouraud

Sunumdan sonra gösteriĢli bir devir-teslim töreni yapıldı. General d'Amade uğurlandı.

General Gouraud Fransız ordusunun en genç ve parlak bir generali, baĢarılı komutanlarındandı. Adı bezgin ve kötümser birliğin moralini düzeltmeye yetecek, yorgun Ġngilizlerde bile Türkleri dize getirecekleri ümidini uyandıracaktı.

BU ARADA, duraklamadan yararlanan Liman PaĢa beklenen düzenlemeyi yaptı, birlikleri dört gruba ayırdı:

Saros Grubu (1. Süvari Tugayı ve 6. Tümen)157

Anadolu Grubu (3. ve 11. Tümen)

Güney Grubu (Weber PaĢa)

Kuzey Grubu (Esat PaĢa).

Arıburnu cephesi doğrudan Esat PaĢa'nın komutasına verilmiĢ oldu. Böylece M. Kemal'in, küçük karargâhı ile 9 alayı birden yönetmek gibi çok zor, yıpratıcı görevi sona erdi. Görevine yalnız 19.

Tümen Komutanı olarak devam edecekti.158

5. Tümen yeniden kuruldu, BaĢına iyi bir komutan olan Yarbay Hasan Basri Bey (Somel) getirildi.

Anafartalar kesiminde bekletilen 16. Tümen cepheye alındı. Arıburnu cephesinin sol yanı onun sorumluluğuna verildi.

Arıburnu cephesi kuzeyden güneye doğru Ģöyle oluĢtu:

19. Tümen (sağ kanat)

5. Tümen (merkez)

16. Tümen (sol kanat).

Bu üç tümen Çanakkale SavaĢı'nın sonuna kadar omuz omuza dövüĢeceklerdir.

DÜZENLEME ve yerleĢim çabaları birkaç gün sürecekti.

Esat PaĢa'nın savaĢ alanına yakın olmak istediği, karargâh için Kemalyeri'ni düĢündüğü öğrenildi. M.

Kemal ile Ġzzettin Bey 19. Tümen Karargâhı için biraz daha ilerde uygun bir yer seçtiler.

Sonra da alay komutanları ile buluĢtular. M. Kemal komutanlara Enver PaĢa'nın ziyareti hakkında bilgi verdi. Kısaca dedi ki:

"Hepinize sevgilerini yolladı. Taarruz etmemizi istiyor. Böyle durulmaz elbette. DüĢmanı temizlemek Ģart. Bu bakımdan haklı. Ama ağır toplar ile yeni, dinç bir kuvvet gelmeden sonuç almak çok zor.

Büyük kayıp veririz. Bu konudaki düĢüncelerimi söyle-dim, yazılı olarak da verdim. Ayrıca düĢmanın bundan sonra bizim kuzeyimize önem vereceğine, çünkü kuzeyde geniĢ manevra .ilanları olduğuna da dikkatini çektim."

Komutanların duraksadığını görünce açıkladı: "DüĢman Seddülbahir'de de, Arıburnu'nda da dar alanda kilitlenip kaldı. Daha kuzeyden bir hareket yaparak bizi kuĢatmak ve Kilitbahir'e ulaĢmak isteyebilir. DüĢman bakımından baĢka bir çözüm yok."159

Her fırsatta haritayı inceleyen, sürekli olasılıkları düĢünen, durumu durmadan her açıdan değerlendiren M. Kemal bir bilici gibi Ağustos ayında olacakları söylüyordu.

Daha kimse farkında değildi.

Gülerek "Bir Ģey söyleyeyim." dedi, "..Cephemize 21 cm.lik güçlü bir havan topu geldi. Küçük bir kusuru var. Sadece 47 mermisi bulunuyor."160

Komutanların sevinç gülüĢleri açmadan soldu.

BĠRAZ SONRA Ġstanbul'da ġehzadebaĢı'ndaki Millet Tiyatrosu'nda, Müdafaa-yı Milliye ve Kadınları Yüceltme Derneklerinin ortaklaĢa düzenledikleri 'yalnız hanımlara mahsus edebiyat müsameresi'

baĢlayacaktı. Davetiye ücretleri yüksek tutulmuĢtu. Günün geliri orduya verilecekti.

Hanımlar kupa, lando, fayton gibi çeĢitli arabalarla geliyor, tiyatronun kapısı önünde inip hızla içeri giriyorlardı. Bir hanımın tramvayla Beyazıt'a gelip buraya kadar yürümesi mümkün değildi. Daha ehlileĢmemiĢ olan birçok erkek ya laf atıyor, ya sarkıntılık ediyordu.

Birçok sanatta o kadar incelmiĢ olan imparatorluğun 450 yıllık baĢkenti, kadına saygı bakımından bu ilkel haldeydi.

Hanımlar yerlerine yerleĢip rahatlayınca peçelerini açıyorlardı. Peçeler gittikçe inceliyordu. Torba çarĢaf denilen hantal, bol, zevksiz çarĢaf yerini Ġstanbul hanımlarının zevkini yansıtan pelerinli, zarif çarĢaflara bırakmıĢtı. Düz potinlerin yerini, ince topuklu iskarpinler alıyordu.

Salon lavanta ve parfüm kokuyordu. Yüksek sesle konuĢan, gülen yoktu.

Kapılar kapandı.

Müsamere tam saat 13.00'te baĢladı.

Müzik bölümü kısa sürdü. Sahneye konuĢmacılar için kürsü taĢındı. Salonda heyecan rüzgârı esti. Bu bölüm için buradaydılar.

Kürsüye önce Halide Edip Hanım geldi. Çok alkıĢlandı. Uyanan, üreten, hayata bir anlam katan, bir iĢi olan, toplum ve yurdu için çalıĢan kadını temsil ediyordu. Çanakkaleden söz etti. Çanakkale deyince zaten herkesin içi titriyordu. Hanımları duygulandırdı, ağlattı, coĢturdu.

Halide Hanım'ı, Ģair Mehmet Emin (Yurdakul) Bey izledi. ġiirleriyle, uyumuĢ, uyutulmuĢ Türklüğü uyandırmıĢtı. Yurtsever Türkler Mehmet Emin Bey'i kutsal bir kiĢi gibi görüyorlardı. Ayakta karĢıladılar, alkıĢa boğdular. Mehmet Emin Bey birçok Ģiirini okudu. Yine ayakta alkıĢlanarak, derin bir saygıyla uğurlandı.

Nezihe Muhittin Hanım yanındaki genç kıza fısıldadı:

"Biz bu Ģairin Ģiirleriyle uyandık, kimliğimizi bulduk. ġiir bu kadar etkili olur mu? Olur. Tam zamanında söylenmiĢse, bir tek dize bile yeter. Belleksiz bir insanın belleğine kavuĢması, kimsesiz bir çocuğun ailesini bulması gibi bir Ģeydi bu. Türk olduğumuzu anladık."

Kürsüye son olarak Türk Ocağı BaĢkanı Hamdullah Suphi (Tanrıöver) Bey geldi. ġık ve kibardı.

Güzel, akıcı konuĢuyordu. Türk dünyasını, Türklerde kadının yerini, kadına verilen önemi, gösterilen saygıyı anlattı. Kadınların minnetini kazandı.

Son olarak Ordu Sinema Dairesinin Çanakkale'de çektiği filmler gösterildi. Mehmetçikler göründükçe alkıĢlar yükseliyordu. Devletin yoksulluğunu belli etmemek için üstü baĢı düzgün askerlerin çekimi yapılmıĢtı.161

Müsamere ikindi vakti sona erdi. Hanımlar peçelerini örttüler, arabalara binerek hemen evlerine döndüler. Bir pastanede, bir otel salonunda, Boğaziçi'nde bir çay bahçesinde oturup da bu güzel, yararlı günü konuĢmak isteseler de bunu yapamazlardı.

Bağnazlık buna izin vermiyordu.

Hamdullah Suphi Bey

ENVER PAġA'NIN Arıburnu taarruzu için Ġstanbul'dan yolladığı 2. Tümenin son birliği de 16 Mayıs günü AkbaĢa indi. Tümen Eceabat'a yakın çiftliklerden birinde toplandı.

Ġstekli, heyecanlı, güçlü bir tümendi. Tümenin bütün birlikleri HaydarpaĢa'dan alkıĢlar, çiçekler, dualar ile uğurlanmıĢ, hanımlar askerlere yine torba torba armağan vermiĢlerdi. Bu incelikleriyle erkek toplumuna örnek ve öncü olmayı sürdürüyorlardı.

Tümen Komutanı

Irak'taki baĢarısızlık üzerine intihar eden Süleyman Askeri Bey'in kardeĢi Hasan Askeri Bey, Kurmay BaĢkanı da YüzbaĢı Kemal Bey'di.

2. Tümenin taĢınması tamamlanınca Liman PaĢa taarruz emrini verdi.

Taarruz 18/19 Mayıs gecesi saat 03.30'da, baskın tarzında yapılacaktı. Taarruzu Esat PaĢa yönetecek, düĢmanı gafil avlamak için hazırlıklar ve hareketler çok gizli tutulacaktı. Taarruza Arıburnu cephesindeki üç tümen ile 2. Tümen katılacak, 2. Tümen düĢman cephesinin merkezine hücum edecekti.

Bu nedenle bu tümene cephenin merkezinde, 5. Tümenle 16. Tümen arasında bir yer, Kanlısırt kesimi ayrıldı.

Taarruzun amacı düĢmanı denize dökmekti.

Arıburnu'nda ilk kez 40.000 savaĢçı toplanmıĢtı. Anzakların sayısı, bir bölümü Seddülbahir'i kaydırıldığı için azalmıĢtı. Bu savaĢ sırasında en fazla 17.000 kiĢi olacaklardı. Ama siperleri çok iyi berkitmiĢ, kaleye çevirmiĢlerdi. Makineli tüfekleri çoktu. SavaĢın sonunu da bu canavar silahlar belirliyordu.

Anzaklara, görünmeden Türkleri izleyebilmeleri ve vurabilmeleri için siper periskopları ile aynalı tüfekler verilmiĢti. Bunlar Türklerin hiç bilmediği Ģeylerdi.

Anzaklar periskopla Türk siperlerini görünmeden gözetliyorlar KOLORDUDAN görevliler, 2. Tümen Komutanı, Kurmay BaĢkanı ile alay ve tabur komutanlarına cephede yerleĢecekleri yeri ve düĢman mevzilerini gösterdiler.

Tümen 18 Mayıs günü, görülmemek için cepheye hava kararınca yanaĢacak ve ay batınca Kanlısırt'taki ön siperlere sessizce yerleĢecekti.

2. Tümenden Anzak cephesini yarması bekleniyordu.

Bazı komutanlar bunun baĢarılabilmesi için askerlerin teslim alacakları siperlerde bir gece kalmalarını, siperlere, alıĢmalarını, düĢman mevzilerini, aradaki alanı gündüz gözüyle görmelerini, bunun için taarruzun bir gün sonraya ertelenmesini önerdilerse de, artık saat kurulmuĢ iĢliyordu, öneri reddedildi.

Bu büyük taarruzu yönetecek olan Esat PaĢa da, yerleĢmek üzere karargâh subaylarıyla birlikte Kemalyeri'ne geldi.

Bir sürprizi vardı.

Ġki karargâhın önde gelen subayları biraradayken, güzel bir konuĢma yaptı. M. Kemal'e, 'bu cephedeki baĢarısının bir kanıtı ve Arıburnu savaĢlarının bir anısı olarak' PadiĢah adına bir altın liyakat muharebe madalyası verdi. Bu en yüksek düzeydeki madalyaydı ve Çanakkale'de ilk kez veriliyordu.162

Bu değer bilirlik M. Kemal'i mutlu etmiĢti. Uykusuzluktan zayıflamıĢ, kanı çekilmiĢ yüzünü bir pembelik kapladı. Saygıyla teĢekkür etti.

M. Kemal ve karargâh subayları, Kemalyeri'ni Esat PaĢa ve karargâhına bırakarak yeni karargâha taĢındılar.

18 MAYIS Salı

Bugün yoğun bir gün olacaktı.

E-14 uzun süre Marmara'da kalmasına rağmen, Ġstanbul'dan Çanakkale'ye asker, yiyecek, mühimmat ve silah akıĢını durdurmayı baĢaramamıĢtı. Buna karĢılık Marmara kıyıları ve Ġstanbul limanı hakkında çok bilgi toplamıĢ, Türklerde denizaltı korkusu yaratarak akıĢı yavaĢlatmıĢtı.

Görevi sona ermiĢti.

Bugün sabah ustaca Boğaz'ı geçip su üzerine çıktı. E-14'ü gören gemiler bu kahraman denizaltıyı sevgiyle selamladılar. Öğle yemeğini Albay Keyes ve sıradaki denizaltının komutanı BinbaĢı Nasmith ile yedi. BinbaĢı Nashmith'e gerekli bilgileri verdi. BinbaĢı Nasmith sabırsızlanmıĢtı. Yemek biter bitmez izin isteyip kalktı.

Gece E-11 markalı denizaltısı ile yola çıkacaktı. E-11 önceki denizaltılardan daha geliĢmiĢ bir gemiydi.

Ġki periskopu ve daha çok torpili vardı.

Türklerin baĢına çok sorun açacaktı.

Esat PaĢa da bugün öğleden sonra, taarruza katılacak bütün tümenlerin Kurmay BaĢkanlarını yeni karargâhında, Kemalyeri'nde topladı. Kurmay BaĢkanlarına taarruzla ilgili açıklamalarda bulunuldu.

Kurmay BaĢkanlarının çoğu, birliklerin yeni yerlerine alıĢabil-meleri için taarruzun bir gün erte-

lenmesini uygun görmekteydiler. Ama Esat PaĢa ertelemeyi kabul etmedi. Liman PaĢa taarruzun gününü, saatini, taarruz düzenini yazılı olarak bildirmiĢti BinbaĢı Nasmith

"Taarruz bu gece yapılacak!"163

"Peki efendim."

Bugün Arıburnu'ndaki birlikler de akĢama kadar son hazırlıkları yaptılar. Süngüler bilendi. Tüfekler elden geçirildi. Yedek çamaĢırı olanlar değiĢtirdiler. Olmayanlar çamaĢırlarını yıkayıp kuruttular, temiz temiz giydiler. Para, gümüĢ sigara tabakası, yavuklu mendili, tespih, köstekli saat, ağızlık gibi Ģeyler bölük katibine bırakıldı.

Erlerin önünde koĢacak olan takım ve bölük komutanları da kılıçlarını temizleyip parlattılar.

Hava kararınca 2. Tümen yola çıktı. Karanlığa rağmen, dikkati çekmemek için parça parça yürüyorlardı.

Bunca özene, dikkate rağmen Anzaklar uyanmıĢlardı. Çünkü Türk cephesindeki yer değiĢtirmeler balon ve uçaklarla saptanmıĢtı. Uçaklar bir büyük birliğin AkbaĢa indiğini ve yakın bir yerde toplandığını da keĢfetmiĢlerdi. Birliklerin yer değiĢtirmesi de istenildiği kadar sessiz olmamıĢtı.

Anzak Kolordusu yarı alarma geçmiĢ, geliĢmeleri bekliyor, sürekli takviye alıyordu.

2. Tümenin alayları cephe gerisinde yemek yedi ve dinlendi. Ay batınca ön siperleri oradaki birliklerden teslim alacak ve birkaç saat sonra taarruz edecekti.

Ay 11.35'te battı.

Siperleri teslim alma ve yerleĢme iĢi sessiz yapılamadı. Ön siperlere, taarruz edecek iki alayın yerleĢmesi gerekiyordu. 2. Tümene ayrılan cephenin geniĢliği, bu kesimdeki arazinin özelliği gereği, 600-700 metre kadardı. Bu geniĢlik 6.000 kiĢiye yetmedi, dar geldi. Yığılma, sıkıĢma oldu. Çekilenler ile gelenler karıĢtılar, yollar tıkandı. Asker heyecanlandı, savaĢ havasına girdi. Tekbirler, dualar, naralar, marĢlar yükseldi. Bazı askerler aĢka gelip düĢman mevzilerine ateĢ ettiler. O sıkıĢıklık, karıĢıklık içinde subaylar bu erken coĢkuyu çabuk bastıramadılar.

Daha Çanakkale askeri olmamıĢlardı. SavaĢ öncesi ağırbaĢlılığının, sessizlik içinde savaĢa hazırlanmanın tadını bilmiyorlardı. YaĢarlarsa öğreneceklerdi.

Anzaklar Türklerin taarruz edeceklerini anlamıĢlardı. Silah-baĢı ettiler. Beklemeye baĢladılar.

Taarruzun baskın niteliği kalmamıĢtı.

BÜTÜN SĠPERLERDE takım ve bölük komutanları askerlerini taarruza hazırlıyorlardı. Kimi çoluk çocuk sahibi, kimi ge-pegenç askerleri ölümün yüreğine yürüteceklerdi.

16. Tümenin 47. Alay takım komutanlarından Teğmen Mehmet Fasih de askerlerinin ortasındaydı.

Sağındaki solundaki askerlerine alçak sesle seslendi:

Teğmen Mehmet Fasih

"ArkadaĢlar! Süngülerinizi bir daha yoklayın.Yuvalarına oturmuĢlar mı? Ġyi bakın. DüĢmana koca bir kaya parçası gibi yükleneceğiz. Geri kalan kusurunu kanıyla öder. Benim de bir adım geri kaldığımı görürseniz, ilk süngüyü bana saplayın!"163"

Zaman gözyaĢı gibi aktı.

Saat 03.25.

BeĢ dakika sonra siperlerden fırlayacaklar. Herkes son duasını etti. Saat 03.30! "Haydi!"

Bütün birlikler aynı anda siperlerden fırladılar. Emir gereği, savaĢ çığlıkları atmadan, ince, uzun süngüleri önde, baskın ümidiyle sessizce ilerlediler.

Hücum mesafesine gelince siperlere dalmak için koĢacaklar, Anzak makineli tüfeklerinin yoğun, kesintisiz, dehĢet verici ateĢiyle karĢılaĢacaklardı.

Ancak birkaç birlik bazı yakın siperlere girebildi. Ama onlar da ileri gidemeyecek, çapraz ateĢ altında kalarak bir süre sonra geri çekileceklerdi.

2. Tümenin taarruzu da sessiz olmadı. Boru takımları hücum havası vuruyor, tümen bandosu 'vatan marĢı'nı çalıyordu. Hücum birlikleri coĢku içinde, birbirlerini izleyerek dalga dalga düĢmana doğru akıyorlardı.

2. ve 5. Tümen birliklerinden geriye uzunca zaman bilgi gelmedi.

Bu durum alay komutanlarını yanılttı. Merkezdeki birliklerin ılıiĢman mevzilerine girdiklerini, cephenin içine doğru ilerlediklerini sandılar. Tümen Komutanlarına bu tahminlerini bildirdiler. ()nlar da bu bilgiyi Kolorduya geçtiler. Esat PaĢa sevindi: Anzak cephesi yarılıyordu.

Ama gerçek çok farklıydı.

Geriye bilgi gelmiyordu, çünkü bilgi verecek kimse yoktu, hepsi Ģehit olmuĢtu. Genç subaylar ve askerler ateĢe koĢan gece kelebekleri gibi kavrulmuĢ, Anzak siperleri önünde düĢüp kalmıĢlardı.

Mevzileri ağır topla dövülemediği için Anzak savunması cephenin her kesiminde çok canlıydı.

Fedai birlikler de bu yüzden baĢarılı olamadı. Yalnız en güneyde bir fedai grup iki makineli tüfek ele geçirebilmiĢti.

Gün iĢiyordu.

2. Tümen Komutanı Kolorduya Ģu raporu yolladı: "Bütün ihtiyatlar harcandı. Kayıp çok ağır.

Siperlerimizi savunmaya çalıĢacağız."

Taarruzun vurucu kuvveti olan 2. Tümen bu duruma düĢmüĢtü.

Esat PaĢa daha ilk yönetiminin sonuçsuz kalmasını içine sin-dirememiĢti. Mazeret dinlemeyen Liman PaĢanın kendisini yetersiz, çekingen ve kararsız bulması olasılığından da kaygı duyuyordu. Bu nedenle taarruzu sürdürmekten yanaydı. Kurmayının uyarısıyla Liman PaĢaya durumu bildirerek onayını istedi. Liman PaĢa taarruz edilmesini hemen onayladı.

Gündüz olmuĢtu.

Bütün birliklere yeniden taarruza geçmeleri emredildi.

Bu emir tartıĢılmadı. Türk ordusunu Türk ordusu yapan demir disiplin gereği, bütün birlikler hiç mızıldanmadan, sızlanmadan, nazlanmadan, yeniden taarruz düzeni aldı. Sağ kalabilmiĢ genç subaylar ya da astsubaylar, çavuĢlar, üç saattir durmadan mücadele etmiĢ, nice silah arkadaĢının toprağa düĢtüğünü görmüĢ, yorgun, uykusuz, çoğu yaralı bereli askeri taarruza kaldırdılar.

Filo tüm toplarıyla Türk cephesinin iki kanadını ateĢ altına aldı. Makineli tüfekler her yerden yine ölüm yağdırmaya baĢladı.

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 210

Anzaklar hücum etmeyi sürdüren Türkleri Ģimdi, gündüz gözüyle, görerek vuruyorlardı. Hiçbir mermi boĢa gitmiyordu. SavaĢ insan avına dönüĢtü.

Kimi birliklerin varlığı sona eriyor, kiminin gücü tükeniyordu. Taarruz gittikçe ağırlaĢtı. Bazı yerlerde durdu. Siperler arasındaki alan, ağır yaralı ve Ģehit binlerce Türkle dolmuĢtu. Esat PaĢa saat 10.00'da 7 saate yakın süren taarruzu, daha doğrusu kıyımı durdurdu.

Birliklerden kayıp listeleri geldi, birleĢtirildi. Sonuç acımasızdı: 4.000 Ģehit, 6.000 yaralı!

Kurmay BaĢkanı Fahrettin Bey gözyaĢlarını tutamadı.164

ANZAKLAR Türk taarruzu durunca, bazı yerlerde karĢı taarruza geçtiler.

Yorgun, sayıca azalmıĢ Türkleri bastırıp geri sürerek geniĢlemek, rahatlamak istiyorlardı. Her yerde geri püskürtüldüler. Bu taarruzları birçok kez denediler ama sonuç alamadılar.

57. Alayın cephesine gece de saldırmaya baĢladılar.

Alay, siperlerin yakınında yatan Ģehitleri toplayıp gömmek, yaralılarının bakımını yaptırmak, siperlerini derleyip düzenlemek istiyordu. Ama Anzaklar soluk aldırmıyordu.

57. Alayın savaĢa girdiği ilk gün yaralanmıĢ olan 1. Tabur Komutanı YüzbaĢı Zeki (Soydemir), alaya birkaç gün önce dönmüĢtü.165 Alay Komutanı H. Avni Bey Zeki Beye, "ġunları durdur!" dedi.

"Emredersiniz!"

1. Taburun ilk askerlerinin çoğu Ģehit olmuĢ, ağır yaralılar daha iyileĢip geri dönememiĢlerdi. Ama sağ kalmıĢ genç subaylar yeni askerleri de kısa sürede, gece-gündüz, siperler içinde çalıĢtıra çalıĢtıra, konuĢa konuĢa Çanakkale askeri yapmıĢlardı.

Zeki Bey taburunun üç bölüğünü karĢı taarruz için ayırdı. Bölük ve takım komutanlarını topladı, taarruzla ilgili teknik bilgiler ve emirler verdikten sonra dedi ki:

"Bunlara hadlerini bildireceğiz. Askeri hazırlayın!"

"BaĢüstüne."

Anzaklar çok inatçıydılar. Gece yarısı yeni bir taarruza daha kalkıĢtılar. Tabur, cephesine yaklaĢan Anzakları bekliyordu. Bıçak gibi bir ses geceyi yırttı:

"Haydiiii!"

Bölükler siperlerden fırladılar ve Anzaklara doğru koĢmaya haĢladılar. Süngüler ay ıĢığında gümüĢ

izler bırakıyordu.

KarĢılaĢmaları korkunç oldu. Ġlk sıradaki Anzakları devirdiler ve birliğin içine daldılar. O iyi dövüĢen, cesur, iri yarı, sağlam Anzaklar bu hız ve hırs karĢısında çaresiz kaldılar. Beklenmedik bir Ģey oldu. Bazı Anzaklar Ģaka olsun diye öğrendikleri iki Türkçe sözcüğü bu kez korku içinde bağırarak kaçıĢtılar:

"Türkler geliyor!"

Anzaklar çözülmüĢlerdi zaten, toptan kaçmaya baĢladılar.

57. Alay bugün de çok Ģehit vermiĢti. Bir çavuĢun komutasındaki üç manga, bunun hıncıyla Anzakların peĢine takıldı. Yakaladıklarını bitiriyorlardı. Kaçanlarla birlikte tepelerden aĢağıya, karanlığa, ölümsüzlüğe koĢtular, bilinmeze karıĢtılar ve komutanları M. Kemal'in anılarında yer aldılar.

Anıtları bu oldu.166

ĠSTANBUL'DA hayat halk için gittikçe zorlaĢmaktaydı.

Fiyatlar katlanarak yükseliyordu. Darlık, kıtlık, karaborsa baĢlamıĢtı. Memura, emekliye aylığı, esnafa geliri yetmez olmuĢ, devlet memura aylığını yine her ay ödeyemez duruma düĢmüĢtü.

SavaĢ cana ve paraya doymuyordu.167

Büyük sorun erkekleri askere alınmıĢ ailelerin durumuydu. Kadınların açtığı bazı iĢyerleri birçok kadını ve çocuğunu aç kalmaktan kurtarmıĢtı ama sırada daha on binlerce kadın, yardım bekleyen on binlerce aile vardı.

Kadının evde oturmasını savunagelmiĢ olan anlayıĢ bu soruna çözüm bulamıyordu. Kadın evde nasıl aç oturacaktı? Erkekler askerde olduğu için kadınların yapabileceği birçok iĢ vardı ama kökleĢen anlayıĢ kadınların bu iĢleri yapmasına izin vermiyordu. Sadakayla, komĢu yardımıyla ne kadar yaĢanırdı?

Orhan'la Dilber'in aileleri konuĢmadan anlaĢmıĢlardı. Orhan'a belli etmeden sofralarını basitleĢtirdiler. Bu tutumlu davranıĢla Orhan'ı iyi beslemeyi sürdürebileceklerdi.

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 211

Ġstanbul'un bir de ikinci yüzü vardı:

Pera Palas, Tokatlıyan, Ġngiliz Oteli gibi otellerin salonları, Maksim gibi gazinolar, Beyoğlu'ndaki müzikli cafeler, eğlence evleri yeni, görgüsüz ve hödük savaĢ ve iktidar zenginleri, yiyiciler ve bunların beslemeleriyle dolup taĢıyordu. ġu sıra en eğlenceli, hovarda, cümbüĢlü baĢkent Ġstanbul'du.

Doğu Ekspresi her gün Sirkeci garına Avrupa'dan, Ģarkıcı, dansçı, çalgıcı olduklarını söyleyen güzel kızlar getiriyordu. Çoğu ince soyguncu, aptal erkek avcısı, bir bölümü de casustu.

Bu yeni zenginlerin hanımları da bir baĢka âlemdi. GösteriĢten kaçınma, dikkati çekmeme, ölçülülük gibi yüzyılların eseri birçok inceliği, giyimde kuĢamda, konuĢmada yaĢamada çiğneyip geçmiĢlerdi.

Birbirleriyle ve geçmiĢleriyle yarıĢıyorlardı.

Zariflik sanarak, janjanlı, desenli, püsküllü, atlas, kadife, tafta çarĢaflar giydiler, Ģıklık diye Viyana'dan parlak, çarpıcı renkte ayakkabılar getirttiler. Bu tür ayakkabıları hafifmeĢrep kadınların giydiklerini bilmiyorlardı.

Dindarların gözlerini boyamak için de evlerinde ara sıra mev-lid okutuyorlardı. Bunlar çok gösteriĢli oluyordu.

SavaĢ, Ģehitler, yaralılar, kadınların sorunları, pahalılık, yoksulluk, devletin durumu bu hanımları hiç ilgilendirmiyor, rüküĢlüğün, türediliğin, görgüsüzlüğün Ģaheserini yazıyor, kendilerine, savaĢa ve iktidara tapıyorlardı.

Utanmak diye bir duygu bilmiyorlardı.167*

E-ll DENĠZALTISI Boğaz'ı rahatça geçmiĢ, Marmara adası yakınında bir gün dinlenmiĢti. Türk denizaltı avcılarına yakalanmamak için birçok inceliklere baĢvurarak Ġstanbul'a yaklaĢtı.

Bakırköy'ün önünde Peleng-i Derya adında bir torpidobot vardı (deniz panteri). Buradaki barut fabrikasını korumakla görevliydi. 6 tane topu bulunuyordu.

Barut fabrikası yalnız barut üretmiyordu. Trenle bir Alman mühendis, birçok mermi ustası, iĢçisi ve parçalanarak karıĢık bir biçimde sandıklara yerleĢtirilmiĢ gerekli araç ve makineler gelmiĢti.

Levazımcı Topal Ġsmail Hakkı PaĢanın adamlarının Romen ve Bulgar gümrükçülere ve demiryolculara, zorluk çıkarmamaları için yüklü rüĢvet dağıttığı duyulmuĢtu. PaĢa rütbesi verilen bu mühendisin yönetiminde burada ve az ilerdeki Zeytinburnu'nda bulunan atölyelerde, top mermileri de yapdıyordu. Çoğu patlamayan niteliksiz mermilerdi ama hiç yoktan iyiydiler.168

Deniz poyraz yüzünden köpüklüydü. Torpidobotun gözcüleri denizaltının periskobunu fark etmediler. Nashmith torpidobota ilk torpilini yolladı. Gözcüler yaklaĢan torpili son anda görebildiler:

"Torpiiiiil!"

Gemi demirli olduğu için kaçamadı. Görevliler topların baĢına koĢtular, ateĢe baĢladılar. Torpil dokunur dokunmaz küçük geminin altını parçalamıĢtı. Batmaya baĢladı. Topçular topların baĢından ayrılmadılar, su topların kundağına çıkana kadar ateĢi sürdürdüler, denizaltının bir periskopunu vurdular. Denizaltı tek gözlü kaldı.

Peleng-i Derya güzel Bakırköy koyunda battı.

Kıyı bataryaları da ateĢe baĢlamıĢtı. Denizaltı derine dalıp kayboldu. E-11 Marmara'da 25 Mayısa kadar birkaç taĢıt gemisi batıracak, 25 Mayıs günü Ġstanbul limanına dalacaktı.

ARIBURNU'NDA siperler arasındaki alanda binlerce Ģehit kalmıĢtı.

Konu büyük komutanlara yansıdığı için kısa, basit bir ateĢkes yapılamamıĢ, ateĢkes konusu büyük bir olay olmuĢtu. GörüĢler, yazıĢmalar günlerdir sürüyordu.

GüneĢ kızgın, hava sıcaktı.

Cesetler kokmaya baĢlamıĢ, kara sinek bulutları oluĢmuĢtu. Sinekler durmadan çoğalıyor, yemek yemeğe, uyumaya fırsat

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 212

vermiyorlardı. Asker kaputunu, ceketini baĢına çekip öyle yeme yiyebiliyordu. Eğer küçük bir aralık kalmıĢsa, kara sinek sürüsü buradan içeri dalıyor ve yemeğe ortak oluyordu. Bu iğrenç sorunu bit sorunu izleyecekti. Çünkü su yalnız içmek içindi.

AkĢama doğru, görüĢmelerin sona erdiği, ertesi gün ateĢke sin uygulanacağı bildirildi.

Hazırlık baĢladı.

Ordu deposunda birkaç yeni er üniforması kalmıĢtı. AteĢkes te görev alacak askerlere bu yeni üniformalar dağıtıldı. DüĢmanın, askerleri o yamalı, lekeli giysiler, ip ya da Ģerit dolanmıĢ yarım postallar ile görmesi doğru olmazdı.

NESRĠN'E arkadaĢı Vedia akĢam üstü eski bir dergi getirip verdi, "Beyaz Konferanslar baĢlıklı yazıyı oku.." dedi, "..roman hatta masal gibi. ġaĢıracaksın. Sana vereceğimi anneme söyledim, haberi var.

Uzun zaman sende kalabilir."

Nesrin yemekten sonra odasına çekildi, yatağa girdi. Kadın adlı bir derginin 1911 yılının Ocak ayı sayıĢıydı. Beyaz Konferansları anlatan hanım adını vermemiĢti. Sadece adının baĢ harflerini belirtmiĢti: P.B.

Bir süre yazara bir ad yakıĢtırmaya çalıĢarak oyalandı: Pakize, Perihan, Perizat, Piraye, Pervin, Peride, Perran.. Sonunda yazara Perican adını uygun gördü.

Perican Hanım zengin bir ailenin kızı olmalı. Kadın hareketi öncülerinden yazar Fatma Aliye Hanıma hayran. Bir köĢkte, hatta bir konakta oturdukları, ailenin Perican Hanım'a güvendiği ve destek verdiği anlaĢılıyor. Perican Hanım'ın bir hayali var. Alt kattaki büyük salonun duvarları, tavanı, kapısı beyaza boyansa.. Perdeler de, panjurlar da beyaz olsa.. Salona birçok beyaz koltuk, iskemle ve beyaz bir kürsü yerleĢtirilse.. Çağrılacak konuk hanımlar da beyaz giysi ve beyaz baĢörtüyle gelseler.

Kadınlara yakıĢan bu bembeyaz, tertemiz dünyada akıllı, bilgili bir kadın, kadın sorunlarını anlatsa, tartıĢsalar. KonuĢa konuĢa uyansalar. Sonra baĢka kadınları da uyandırsalar.

Bu hayalini ailesine açıyor. Aile kabul ediyor. Büyük salonu istediği gibi bembeyaz yaptırıyorlar.

Perican Hanım birçok kadına çağrı mektubu yolluyor. 'Kadınlığın altı bin yıllık karanlığına bir mum ıĢığı verebilmek için' birçok yerden iki yüz elli hanım geliyor. Hepsi beyaz giysili ve beyaz baĢörtülü.

Nesrin heyecanlandı.

Ne kadar olağanüstü, düĢ gibi bir görünümdü bu.

Perican Hanım yazısında bu toplanıĢı 'Doğu dünyasının ilk kıçlın toplantısı' olarak niteliyor. Salon dolunca konuĢmacı giriyor. Beyaz elbiseli, baĢı açık, otuz yaĢlarında, solgun bir hanım. Perican Hanım heyecandan titreyen bir sesle konuĢmacıyı tanılıyor:

"Fatma Nesibe Hanımefendi."

Biri alkıĢlayarak kalabalığa yol gösteriyor. AlkıĢlamayı yeni yeni öğreniyorlar. Çünkü daha 1910

yılındayız. KonuĢmacıyı alkıĢlıyorlar. Fatma Nesibe Hanım baĢıyla selam vererek kürsüye geliyor, konuĢmaya baĢlıyor. Süslü, biraz ağdalı ama çok etkili, sert bir konuĢması var.

Kadınların sorunlarını sıralıyor. Kapkara bir durum. Salon acı, isyan ve çaresizlik içinde dinliyor.

"Sizlerin oldukça katlanılır bir hayatınız var. Çevrenizden biraz daha aĢağıya baksanız, gözleriniz kararır, tüyleriniz ürperir. Kadın, hiçbir hakkı, onuru, hürriyeti olmayan, aĢağılanan, dayak yiyen,

erkeğin dilediği anda 'boĢsun!' deyip kapının önüne atabildiği zavallı bir yaratık, bir esir, hizmetçi, ırgat, çocuk makinesi."

Ağlayanlar oluyor.

Fatma Nesibe Hanım erkek bencilliğine, kadın haklarına direnen anlayıĢa çatıyor, "Bizi mazlum, küflü, sefil, cahil, aciz, kendilerine muhtaç bırakmak istiyorlar!" diyor.

Uzun süren konuĢmasını Ģöyle bitiriyor:

"Bizim için bir sorun da erkeklerin esiri, oyuncağı, mülkü olmayı kabul eden, bu durumu savunan, bu hali dinin gereği sanan kadıncıklarımızın varlığıdır. Böyle sanmaları isteniyor, bu telkin altında ezilip kalıyor, özgürlükten, eĢitlikten korkuyorlar. Kara çarĢafa bürünüyorlar. Bu bir giyim değil, erkeklerin bizi canlı can lıyken, ölmüĢüz gibi bedenimize doladıkları kara kefendir..

..Ama bir gün gelecek, bu gece sona erecek, güneĢ doğacak. Tüm kadınlığımız uyanacak, dirilecek.

'Seni boĢarım' diyen diller kuruyacak, tekmelemek için kalkan ayaklar kırılacak. Erkekler karĢılarında her söze aldanır, her Ģeye katlanır, saf, cahil, dünyadan habersiz kadınlar bulamayacaklar.

Ey yirminci yüzyıl! Sen kadın yüzyılısın. Seni kutsuyorum. Kadın devrimi bir erkek devrimi gibi kanlı ve vahĢi olmayacak. Tersine, böyle beyaz, temiz, sessiz ve verimli olacak. KurtuluĢa yürüyoruz.

Buna inanınız hanımlar!"

Hanımlar ağlıyor, alkıĢlıyor ve inanıyorlar.169

Nesrinin de gözleri doldu. Bu kahraman kadınlara imrendi. Kimbilir belki Vedia'nın annesi de bu

'beyaz kadınlar'dan biriydi. Söylemezdi ki. Bir de kendi annesini düĢündü. SavaĢ çıkınca en çok

"Eyvah, Seylan çayı gelmeyecek" diye üzülmüĢtü.

Perican Hanım yazısında böyle on kez daha toplanıldığını belirtiyordu. Ertesi günü okumayı sürdürmek üzere ıĢığını söndürdü. Dua etti:

"Benim güzel, canım Allahım, hem Çanakkale hem kadın hakları savaĢını kazanalım! Ne olur!"

ATEġKES kararlaĢtırılan kurallar içinde sabah baĢladı.

Yüzler ilaçlı bezlerle örtülerek binlerce Ģehit toplanıp gömüldü. Gömülmeden önce düğmelerine bağlı meĢin künyeler toplanıyordu.

ġehit oldukları Harbiye Nezaretince ailelerine bildirilecekti.

Cesetler arasında henüz ölmemiĢ üç ağır yaralı askere rastlandı. BeĢ gündür aç, susuz, güneĢ altında ölüme karĢı koymuĢlardı. Sedyeci erler iki yaralıyı ağlayarak geriye taĢıdılar. Doktorlar hayatı bırakmayan bu askerleri kurtarmak için seferber oldular.

Ġki yandan da bazı üst subaylar er giysisi giyerek, uzaktan da olsa birbirlerinin mevzilerine gizlice bir göz atmak fırsatını buldular.

Görevli Anzak askerleri ile Türk askerlerinin iĢaret diliyle sohbet ettikleri, düğme, çikolata, sigara, kuru üzüm gibi küçük armağanları, anmalıkları değiĢ tokuĢ ettikleri, gurbette karĢılaĢmıĢ iki arkadaĢ

gibi gülüĢtükleri görüldü.

AteĢkes, akĢam kararlaĢtırılan saatte sona erdi. Ġki yan da kurallara uyarak siperlerine çekildi.

Sekiz saat bir tek tüfek bile patlamamıĢ, bir kiĢi bile ölme-miĢti. Ön siperlerden birinde, aralarında Boyabatlı Mustafa'nın da bulunduğu askerlerin akılları karıĢmıĢtı. Açığa çıkılmıĢ, düĢmanla yan yana durulmuĢ, yardımlaĢılmıĢ, sohbet edilmiĢti. KomĢu olmuĢlardı artık. ġimdi birdenbire düĢmanlık baĢlar mıydı? Bu kadar dostluktan sonra ateĢ edilebilir miydi? Boyabatlı Mustafa yüreği akarsu gibi temiz bir Anadolu çocuğuydu. "Durun hele.." dedi, "bir bakayım Ģu gâvurcuklara, onlar ne ediyorlar?"

Siperden baĢını çıkardı. Bir tüfek patladı. Boyabatlı Ömer oğlu Mustafa sipere düĢtü. BaĢından vurulmuĢtu.

ArkadaĢları sınırsız bir öfke içinde silahlara sarılıp karĢı yanı ateĢe boğdular.

SavaĢ yeniden baĢladı.

ġehit Boyabatlı Mustafa'nın cebinden Çanakkale Destanı çıktı. Kilim gibi, türkü gibi, oya gibi, Kerem’le Aslı hikâyesi gibi Anadolu iĢiydi. Nakaratı siperden sipere, bütün Çanakkale birliklerine yayıldı:

Bugün bizden vatan razı olacak Asker Ģehit, ordu gazi olacak..."0

25 MAYIS Salı günü öğleye doğru Kaptan Nashmith E-11 ile Ġstanbul Boğazı'nın Marmara'ya açılan ağzına yaklaĢtı. Cesaret edip su üstüne çıksa, kulenin kapağını açıp o noktadan çıplak gözle bakabilse, Sarayburnu'nu, Boğaz'ı, Kızkulesi'ni ve Asya yakasını görür, bu eĢsiz, görkemli güzelliği ölümle kirletmekten kaçınırdı.

Ama onun iĢi yakıp yıkmaktı.

Periskobu su üstünde olarak ilerledi. Büyük bir gözükaralıkla Ġstanbul limanına daldı. Galata rıhtımına yanaĢtırılmıĢ iki gemiye Çanakkale'ye gidecek 1. Tümen birlikleri bindiriliyordu. Bu fırsatı kaçırmadı.

Ġki torpil yolladı.

ġimdi gemiler, askerler, toplar, mermiler, fiĢekler, arabalar, atlar havaya uçacaktı. Zarar görmemek için hızla geri çekildi.

Torpillerden biri rıhtıma, ikincisi gemiye bitiĢik duran mavnaya çarptı. Ġkisi de patladı. Gemilere bir Ģey olmadı.

Ama Ġstanbul çok korktu. Ġmparatorluğun kalbinde düĢman denizaltısı dolaĢıyordu!

Galata köprüsünün üzerine acele gözcüler dizildi. Yavuz yardımcı gemilerle çevrilerek koruma altına alındı. Hücuma uğrayan gemilere bindirilmiĢ olan 1. Tümen alayları apar topar indirildi, Uzunköprü'ye trenle yollanmalarına karar verildi. Subay ve asker giysili yolcuların Boğaz vapurlarında güverteye çıkmaları yasaklandı. Birkaç torpidobot ve muhrip, denizaltıyı bulup batırmakla görevlendirildi.

Çanakkale'ye asker, yiyecek ve cephane yollamada zor dönem baĢlıyordu.1708

OTTO HERSING'ĠN kaptanı olduğu U-21 markalı Alman denizaltısı, uzun, maceralı yolculuğunun sonunda önceki gün Çanakkale Boğazına ulaĢmıĢtı. Ġki günden beri vuracak av arıyor ve fırsat kolluyordu.

Triumph

Ġngilizler Malta'dan gelen uyarı üzerine denizaltı tehlikesine karĢı birçok önem almıĢ, iki gözetleme kuĢağı oluĢturmuĢlardı. Torpidobotlar, muhripler, büyük bir hızla geziniyor, Gelibolu ile Gökçeada arasında denizaltı arıyor, Türk mevzilerini ateĢ altına alan zırhlıları koruyorlardı.

Bugün bir av bulmaya kararlı olan Otto Hersing periskobunu su yüzeyine çıkarttı, çevreyi inceledi.

Öğle üzeri Kabatepe açıklarında bir zırhlı olduğunu fark etti. Triumph adındaki zırhlıydı bu. 13

yaĢında, 11.800 ton ağırlığında, 146 metre boyunda dev gemilerden biriydi. 700 kiĢilik mürettebatı vardı.

Öldürmeye ara vermiĢti. Torpillere karĢı koruma ağlarını germiĢ, 5-6 mil hızla kıyıda bir aĢağı bir yukarı gidip geliyordu. Mürettebat yemeğini yemiĢ güvertede güneĢlenmekteydi. Büyük bir destroyer korumak için çevresinde dönüp duruyordu. Gözetleme postaları güçlü dürbünlerle denizde denizaltı arıyorlardı.

Görülmeden atıĢ için çok az zaman vardı. Denizaltı on metre derinlikteydi. Uygun derinlikti bu.

Hersing hedefe iyice yaklaĢtı. Bu saat E-11'in Galata rıhtımındaki asker dolu iki gemiye iki torpil fırlattığı saatti.

Hedefle arasında 400 metre vardı. Daha yaklaĢtı. 300 metre. Daha. 200 metre.

Bu uzaklık uygundu. Elektrikli düğmeye bastı, torpili fırlattı.

Büyük bir patlama, korkunç bir sarsıntı! Denizaltı denizin içinde bir top gibi zıpladı. Mürettebat duvarlara savruldu.

Yer yer ateĢ düellosu yapmakta olan Türkler ve Anzaklar büyük patlayıĢı duymuĢlardı. Triumph'dan ateĢ ve duman fıĢkırdığını gördüler. Olayı izlemek için düelloya ara verdiler.

Triumph 18 Martta toplarını ilk ateĢleyen gemiydi.

Gövdesi yırtılmıĢtı. Yan yattı. Denizciler denize atladılar, döküldüler. Muhripler ve torpidobotlar denizcileri kurtarmak için yaralı gemiye sokuldular.

Türk topçuları denize dökülenlere ateĢ etmedi. Bu sayede çoğu sağ kurtuldu.171

Triumph'un vurulması Anzakları ve Ġngilizleri çok üzmüĢtü. Türk siperleri ise sevinç içindeydi. Bir beladan daha kurtuluyorlardı.

Gemi sekiz dakika kadar su üzerinde kalabildi, alabora oldu, suya gömülüp gözden kayboldu.

TRĠUMPH'UN batırılması donanmada paniğe yol açtı. Onca önleme rağmen bir denizaltı sokulup gemiyi vurmayı baĢarmıĢtı.

"Olamaaaaaz!"

OlmuĢtu ama!

Amiral de Robeck mümkün olsa bütün donanmayı geri çekecekti. Donanma kara ordusunu desteklemek için buradaydı. Zırhlıların ancak zorunlu görevlere çıkmalarını, göreve çıkanların çok iyi korunmalarını, geri kalan bütün büyük savaĢ ve taĢıt gemilerinin Mondros'a ve Gökçeada'ya çekilmelerini, liman ağızlarının çelik ağlarla kapatılmasını emretti. Bütün torpido ve muhripleri denizaltıyı bulmakla görevlendirdi.

Kendisi de karargâhıyla birlikte Lord Nelson'u bırakarak dikkati çekmeyecek küçük, gösteriĢsiz bir gemi olan Triad yatına geçti.

Hamilton da yatından ayrılıp Gökçeada'da bir barakaya yerleĢti.

Londra'da politik durum zaten dalgalıydı. Amiral Fisher'in istifası üzerine muhalefet hükümet hakkında gensoru isteyeceğini açıklamıĢtı. Neler oluyordu Çanakkale'de? Gerçekleri öğrenmek istiyorlardı. BaĢbakan Asquith durumu yumuĢatmak için hükümeti yenilemeye karar vererek görüĢmelere baĢlamıĢtı.

Triumph'un batırıldığı haberi her Ģeyi çok hızlandırdı.

GörüĢmeler kısa kesildi ve yeni hükümet ertesi sabah açıklandı. BaĢbakan Donanma Bakanlığına Balfour'u getirmiĢ, Churchill hükümet dıĢında kalmıĢtı.172

GEMĠLERDEN indirilen 1. Tümeni demiryoluyla Uzunköprü'ye yollamak için Sirkeci garında uzun iki katar hazırlanmıĢtı. Alaylar takım takım vagonlara biniyorlardı.

Peron çok kalabalık, vagonlar tıklım tıklımdı.

Tekirdağ'da kurulan Kızılay hastanesinde gönüllü hemĢirelik yapacak dört Ġstanbullu orta yaĢlı hanımın da Uzunköprü'ye bu katarla gitmesi uygun görülmüĢtü. Orada hastaneden yollanan bir araba bekleyecekti. Siyah, bol çarĢaflı ve peçeliydiler. Hanımlara göz kulak olması istenilen görevli subay hanımları erkenden bir kompartmana yerleĢtirdi, daha doğrusu kapattı. Kompartmanın perdelerini örtmelerini tembih etti.

Hanımların en büyüğü içini çekti:

"Sevgili ülkemizde kadın olmak ile suçlu, bulaĢıcı hastalıklı, tehlikeli, zararlı olmak arasında bir fark yok."

Ötekiler yüzlerce yıllık bir kederle gülümsediler.1723

U-21 bir gün saklandıktan sonra 27 Mayıs günü bir daha harekete geçti, sabah Seddülbahir'e yaklaĢtı.

Periskobunu çıkardı. Saat 06.30'du.

Teke Koyu yakınlarındaydı. Büyük gemiler ortalıktan çekilmiĢlerdi. Birçok küçük gözetleme ve yük gemisi vardı. Birden bu küçük teknelerin üzerinden bir zırhlının iki direğinin yükseldiğini fark etti.

Gri rengi dolayısıyla ilk bakıĢta görememiĢti. Dikkatle inceledi. Bu Majestic olmalıydı.

Majestic 20 yaĢında, 15.000 ton ağırlığında, 120 metre boyunda, güzel, klasik bir zırhlıydı.

Kıyıya çok yakın duruyordu.

Hersing denizaltısını hedefe yöneltti. Geminin yakınında bulunan, çevresinde dolanan küçük gemiler arasında bir boĢluk bulup torpilini fırlatmak için sabırla bekledi.

20 metre kadar bir boĢluk oluĢmuĢtu. Hiç duraksamadan düğmeye dokundu. Torpil denizaltıyı sarsarak fırladı.

Büyük bir patlayıĢ oldu! Gemi yana yattı. Geminin batacağı belli olmuĢtu. Mürettebat denize atladı.

Gemi dört buçuk dakika içinde ters dönüp battı. Yardımcı gemiler mürettebatı denizden topladı.

Majestic Ġngilizlerin Çanakkale'de kaybettikleri 6'ncı zırhlıydı. Bulunduğu yer sığ olduğu için Triumph gibi bütünüyle suya gömülmedi, baĢı ve karnı dıĢarda kaldı.173

ÖlmüĢ bir katil balinayı andırıyordu.

Burası Seddülbahir'deki Türk topçu gözetleme yerlerinden görünüyordu. Haber yıldırım gibi yayıldı.

Sevinçten havaya kurĢun sıkanlar azarı iĢittiler. Çünkü Ordu piyade fiĢeğinin de artık çok tutumlu kullanılmasını emretmiĢti.174

U-21 ortalıktan kayboldu. Bodrum yakınlarındaki bir gizli üste yakıt ve yağ ikmali yaptıktan sonra 4

Haziranda Çanakkale'ye dönecekti.175

ġĠMDĠ SIRA Kaptan Nasmith'teydi.

Ġki gün saklanmıĢtı. 28 Mayıs günü Ġstanbul-Çanakkale arasında pusuya yattı. Bir torpidobotun koruması altında gelen dört gemilik bir konvoy gördü. Gemiler asker, cephane ve malzeme ta-

Ģımaktaydı.

Ordu acele ettiği için deniz yoluyla yollanıyorlardı.

E-11 gemilerden birini vurdu. Gemide bulunan 250 er Ģehit oldu, topçuların yana yana bekledikleri 7.000 top mermisi de suyun dibini boyladı.

Torpidobot saldırıya geçince derine dalıp kaçtı. Sıkı aranacağını hesaplayarak saklandı. 1 Hazirana kadar ancak bir yük gemisi batırabilecekti.

7. TÜMEN iyi dövüĢmüĢ, çok yorulmuĢ, kayba uğramıĢ, dinlenmeyi hak etmiĢti. Siperlerini 12.

Tümene devredip geri çekildi. 12. Tümen Komutanlığına Müstahkem Mevki Kurmay BaĢkanı Yarbay Selahattin Adil Bey atanmıĢtı. Siperleri 7. Tümenden düzen ve sessizlik içinde devralddar. Cephenin sol (doğu) kanadına yerleĢtiler.

7. Tümenden 21. Alay dinlenmesi için Boğaz kıyısındaki Havuzlar kesimine yollandı. Burası Kilitbahir'e yarım saat mesafede, deniz kıyısında, akarsulu, havuzlu, bağlık, bahçelik, yemyeĢil bir yerdi. SavaĢtan önce ailelerin dinlenme ve eğlence yeriydi. SavaĢ baĢladığından beri ıssızdı.

Konakçılar önceden gelip ordugâhların kurulması için hazırlık yapmıĢlardı.

AteĢ, kan, toz, toprak, sıcak, sinek, bit cehenneminden çıkan alay, düĢman gemilerine görünmemek için arkadan dolanarak Havuzlar'a indi. Hepsi yara bere, pislik içindeydi.

Birdenbire yeĢillik ve su içinde boğuldular.

Yer çimen gök yapraktı.

Billur gibi bir su Ģırıldayarak akıyor, kuĢlar Ģakıyor, güneĢ ıĢınları büyük havuzda nazlanıyordu.

Ocaklar yakılmıĢ, koca kazanlarda yemek piĢiyor, hava deniz ve sıcak ekmek kokuyordu.

Alay Komutanı çevreye baktı, "Galiba.." diye düĢündü, "..alayca toptan Ģehit olduk, cennetteyiz."

ÇIKARMANIN yapıldığı 25 Nisan günü Arıburnu'nda düĢmanı karĢılayan 27. Alayın 8. Bölüğü erimiĢ, bölükten geriye 4 yaralı subayla bir avuç er kalmıĢ, bölük yok olmuĢtu.

Yaralı subaylar tam iyileĢmeseler bile geri gelmiĢlerdi: Bölük Komutanı YüzbaĢı Faik, takım komutanları Asteğmen Ġbrahim Hayrettin, Asteğmen Muharrem, BaĢçavuĢ Süleyman. Alaya ka-yıplara karĢılık yeni asker de verilince, 27. Alay Komutanı ġefik Bey, kahraman 8. Bölüğü yeniden kurmaya giriĢti. Cephe gerisinde bölüğün kurulmasına baĢlandı. KuruluĢu tamamlanınca eskisi gibi 2. Tabura bağlanacaktı.

8. Bölükten sağ kalan beĢ-on asker baĢka bölüklere dağıtılmıĢ, bunlardan bazıları da Ģehit olmuĢtu.

Sağ kalanların hiçbiri eski bölüğünü, takımını, komutanını, o ilk günü, o kıyameti unutmuyor, unutamıyordu. Bölüğün yeniden kurulduğunu duyanlar çok heyecanlandılar, eski bölüklerine verilmelerini istediler. Hele komutanlarının döndüğünü duyanları tutmak mümkün değildi.

25 Nisan günü Arıburnu'nda direnen 8. Bölüğün Komutanı YüzbaĢı Faik ve Asteğmen Ġbrahim Hayrettin, Asteğmen Muharrem ve BaĢçavuĢ Süleyman'ın da aralarında bulunduğu yaralılar hastanedeyken

Askerin ruhunu iyi bilen ġefik Bey hepsini yeni 8. Bölüğe aldı. Askerler eski komutanlarını görmek için koĢtular.

Bunlardan biri de Mehmet Ali'ydi. O da nefes nefese gelmiĢti. Komutanı Asteğmen Muharrem'i ordugâhta, bir çadırın önünde görünce yavaĢladı, durdu, selam verdi:

"Komutanım!"

Sesinde Ģefkat ve saygı titriyordu. Elini unuttu. Eli baĢında kaldı. Dondu. SavaĢta süngüsüyle kaç insan parçalamıĢ olan o koca adamın heyecandan dili tutuldu. Komutanı sağdı. Geri dönmüĢtü.

KarĢısındaydı. Yine kılıç gibiydi. Gözlerinden aĢağıya ip gibi Ģükür ve sevinç yaĢları akmaya baĢladı.

Asteğmen iki gün önce gelmiĢti. Kendini sırtında saatlerce dere tepe dağ bayır taĢıyıp sahra hastanesine yetiĢtiren bu çocuk kalpli koca adamı görünce onun da gözleri minnetle doldu. 'ġehit oldu' yanıtını alacağı korkusuyla Mehmet Ali'yi sormaya cesaret edememiĢti. Ġki gündür oyalanıp durmaktaydı. O da komutanlığı momutanlığı bir yana attı, koĢup sarıldı. KucaklaĢtılar.

8. Bölüğün kuruluĢu bir hafta içinde tamamlanacak, ikmal erlerine savaĢ eğitimi verilmesine baĢlanacaktı.

ARIBURNU'NDA Türkler güçleniyor, Anzaklar bunalıyordu.

Anzak Kolordusu hemen her gece saldırıyor, baskına kalkıyor, didiĢiyor ama bir karıĢ ileri gidemiyordu. Kolordu Komutanı General Birdwood bu çıkmazdan kurtulmak ümidiyle bir plan tasarlamıĢtı. Anzak köprübaĢını ziyarete gelen General Hamilton'a sundu.

General Hamilton'un canı sıkkındı. ĠĢler iyi gitmiyordu. Kayıp sayısı en kötümser tahmini aĢmıĢtı.

General Birdvvood'un planına Ģöyle bir göz attı. Bakıp geçecekti. Geçemedi. Zihninde bir parlama oldu. Bu planda kilidi kıracak, seferi sona erdirecek bir Ģeyler vardı. Planı dikkatle inceledi.

Birdwood'a Ģöyle dedi:

"Ağzını sıkı tut."

General Birdwood planının ana düĢüncesinin kabul edildiğini anladı ve sustu.176

General Hamilton Gökçeada'ya dönerken iki kurmayını kesin bir gizlilik içinde bu planı incelemek ve geliĢtirmekle görevlendirdi. Kendi de fırsat buldukça bu çalıĢmaya katılacaktı.

KARġILIKLI baskınlar, bomba düelloları ile sarsılan Bom-basırtı'nda ilk lağım (tünel) patlatılmıĢ, lağım savaĢları da baĢlamıĢtı.177

Gizlice kazılan tünellere yerleĢtirilen dinamit ateĢlenince, yer bir yanardağ gibi patlıyor, üzerinde ne varsa parçalayıp havaya uçuruyordu.

Esat PaĢa tünel açma konusunda bilgilerinden yararlanmak için Harbiye Nazırlığı aracılığıyla Zonguldak'tan beĢ-altı maden ustası istedi.

Öncelikli sorun düĢmanın nerede tünel kazdığını anlamak ve karĢı önlem almaktı. Pratik zekâlı biri bir çözüm buldu. Yeri dinlemek için orta boy yemek kazanlarını kullanacaklardı. Kazanın ağız kısmını toprağa, kulağı da kazanın dibine dayıyor ve yeraltını dinliyorlardı.

Eğer düĢman tünel kazıyorsa, uzakta bile olsa, kazma tıkırtısı kazanın içinde büyüyor, yerin kazıldığı anlaĢılıyordu. Bu zor zaman buluĢu dinleme aygıtı çok iĢe yaradı. DüĢmanın yeraltı etkinlikleri izlenmeye, gerekli önlemler alınmaya baĢlandı.177"

Askerler de bir baskın sırasında birkaç aynalı tüfek ele geçirmiĢlerdi. Bu tüfeklerle karĢı yana görünmeden ateĢ edilebildiği anlaĢıldı.

Vay uyanıklar!

27. Alay 2. Taburunda erlik yapan Biga'nın Gündoğdu bucağından Ali (Demirel) aynalı tüfeğe uzun uzun baktı, "Ben bunun gibi yaparım" dedi.

Sivilliğinde marangozmuĢ. Gerçekten yaptı. SavaĢ bitene kadar tüfekleri aynalayacak, her mangada en az böyle bir tüfek bulunacaktı.178

Anzakların bu konudaki üstünlüğü sona erdi. Türk keskin niĢancıları görerek ateĢ ediyor, bunun için canlarını tehlikeye atıyorlardı. Aynalı tüfeklerle keskin niĢancıların iĢi kolaylaĢtı. Cepheyi denetlemeye gelen Kolordu Komutanı General Birdwood'u bile vuracaklardı. Ucuz atlattı. KurĢun baĢını sıyırıp geçmiĢti.179

1 HAZĠRAN günü Ordu Kurmay BaĢkanı Yarbay Kâzım Bey haber vermeden M. Kemal'e yemeğe geldi. Yemeğe oturmadan önce biraz birbirlerine takılıp gülüĢtüler. Biraz da Almanları konuĢup dertlendiler. Ġkisi de Almanların ırkçılığından çok rahatsızdı.180 Irkçılık bilmedikleri, tanımadıkları, yaĢamadıkları, paylaĢamayacakları bir anlayıĢtı.

Sonra yemeğe geçtiler.

M. Kemal yemeğin sonunda aklını kurcalayan bir soruna değindi. 19. Tümen Anzaklar karĢısındaki cephenin en sağındaydı. 19. Tümenin hemen sağında Sazlıdere vardı. Sazlıdere ile Ağıldere arasında 5 km geniĢliğindeki engebeli, çok karıĢık kesimin önemli bir özelliği vardı. Bu kesim birçok karıĢık biçimler alarak gitgide yükseliyor, Conkbayırı'na ve Kocaçimen Tepeye ulaĢıyordu.180"

M. Kemal Kâzım Bey'i uyardı:

"Bu kesim çok iyi korunup savunulmak. Çünkü düĢman bizi ancak Conkbayırı-Kocaçimen'i ele geçirerek yenebilir. DüĢmanın ConbayırTna ve Kocaçimen'e ulaĢabileceği tek yer de iĢte bu kesim.

Buranın savunulmasının da tümenime verileceğini seziyorum. Tümenimin gücü hem cepheyi, hem bu geniĢ kesimi koruyup savunmaya yetmez. Burayı kesin olarak, ayrı ve güçlü bir birlik savunmalı, hem de iyi savunmalı. Bu kaygımı Liman PaĢaya anlatmalısın."181

"Söz!"

Yemek bitip kahveye geçildi.

Kâzım Bey kahvesini çabucak içti, fincanını çalkaladı, bol kahveli son yudumu keyifle içtikten sonra gülerek dedi ki:

"ġimdi bir haber verip gideceğim. Zaten bu haberi vermek için gelmiĢtim. Ama vereceğim haberi yarına kadar gizli tutacaksınız. Yoksa Liman PaĢayla baĢım derde girer."

Ayağa kalktı. M. Kemal ile Ġzzettin Bey de kalktılar. M. Kemal'e sarıldı, yanaklarından öptü:

"Hayırlı olsun kardeĢim. ĠnĢallah paĢalığını da birlikte kutlarız. Albaylığa yükseltildiğin hakkındaki kararname geldi. Yarın resmi olarak bildirilecek."

Bu güzel habere Ġzzettin Bey komutanından daha çok sevindi.

BU SIRADA Kaptan Nasmith E-11 ile Marmara'da dolanmakta, tek kalan periskobunu dört bir yana çevirerek av aramaktaydı. Ġstanbul'a doğru ilerledi. YeĢilköy hizasında bir gemi gördü.

Zaten gemi görünsün diye beyaza boyanmıĢtı. Bordasına kırmızı boya ile büyük kızılay ve kızılhaç iĢaretleri yapılmıĢ bir hastane gemisiydi. Çanakkale'den Ġstanbul'a 700 ağır yaralı taĢımaktaydı.

Yaralılar için sorun olmasın diye ağır yol alıyordu.

Gözcü bir denizaltı periskobunun göründüğünü bildirdi. Kaptan önemsemedi. Uygar, aklı baĢında bir denizcinin bir hastane gemisine saldıracağı aklının köĢesinden bile geçmedi. Hiç telaĢ etmeden, alarm vermeden yoluna devam etti.

Ama Nasmith hastane gemisine bir torpil yollamaktan kendini alamadı. Vursa gemi 700 yaralıyla suya gömülecekti. Torpil ya gemiyi yalayarak geçti ya da vurdu ama patlamadı.

Hastane gemisinin kaptanı yaralıları düĢünerek dehĢetli korkmuĢtu. Ġstanbul'a varır varmaz bu insanlık dıĢı olayı ilgili birimlere duyurdu. Hükümet büyük tepki gösterdi. Uluslararası kuralları hatırlatarak Kızılhaç Merkezine Ģikâyette bulundu.182

Bir sonuç alınamayacaktı.

Türk denizcileri Kaptan Nasmith'in cesurluğuna ve usta denizciliğine saygı duyuyorlardı. Ama bir hastane gemisine saldırdığını öğrenince, saygı yerini nefrete bıraktı.

Gerçek bir asker, savaĢ dıĢı olmuĢ yarım insanlara saldırır mıydı?183

ESAT PAġA ile Fahrettin Bey sabahleyin M. Kemal'in yeni karargâhına geldiler. Ordu Komutanı adına 'albaylığa yükseltildiğini' resmi olarak bildirdiler.

Ġzzettin Bey albaylık yıldızını hazırlamıĢtı. Esat PaĢa kendi eliyle taktı:

"Rütbenin sana ve memleketimize hayırlı olmasını, daha büyük rütbelere ve makamlara yükselmeni, Allah'ın izni ve yardımıyla baĢarılarına baĢarılar katmanı dilerim."

"TeĢekkür ederim PaĢam."

Kahveler geldi.

Esat PaĢa, cephede yeni bir düzenleme yaptığını, bu arada 19. Tümenin sağ kanadındaki Sazlıdereve batısındaki kesimi de tümenin bölgesine kattığını söyledi.

M. Kemal'in sezgisi doğru çıkmıĢtı.

ġimdi tartıĢmak doğru olmayacaktı. Gereken önlemleri aldıktan sonra bu karara yazılı olarak itiraz etmeye, tehlikeyi anlatmaya karar verdi.184

SEDDÜLBAHĠR'DEKĠ BirleĢik Ordu'da da bazı düzenlemeler yapılmıĢtı.

Dört Ġngiliz tümeni tek komuta altında birleĢtirilmiĢ ve adı 8. Kolordu olmuĢtu. Komutanlığına General Hunter Weston atanmıĢtı.

Fransız kesiminde General Gouraud'nun komutasında iki Fransız Tümeni vardı.185

Dördüncü Bölüm / DiriliĢ Birinci Dönem 220

4 Haziranda baĢlayacak olan taarruzun planı çok ayrıntılı olarak hazırlanmıĢtı. Bir Ġngiliz bölük komutanı Ģöyle diyecekti:

"Bu derece ayrıntılı emirlerle ilk kez karĢılaĢtım. Her Ģey en ince noktasına kadar düĢünülmüĢ. Bu planla yenilgi düĢünülemez."186

Taarruzu 140 kara topu ile savaĢ gemileri destekleyecekti. Bu savaĢa ilk kez 8 Ġngiliz zırhlı arabası da katılıyordu. Yollar buna göre düzeltilmiĢ, geçebilmeleri için köprüler yapılmıĢtı.1863 Uçaklar da kalabalık filolar halinde savaĢa katılacak, Türk mevzilerini ve cephe gerisini gide-gele sürekli bombalayacaklardı.

Türklerin Arıburnu kesiminden Seddülbahir'e kuvvet kaydırmalarını önlemek için gece yarısı Arıburnu'nda da oyalama taarruzlarına baĢlanacaktı.187

General Hamilton Seddülbahir'de sonuç alabileceklerini ümit ediyordu. Ġyi hazırlanmıĢlardı.

SEDDÜLBAHĠR'DE Üçüncü Kirte SavaĢı 4 Haziran Pazartesi sabahı saat 08.00'de deniz ve kara toplarının gittikçe yoğunlaĢan bombardımanı ile baĢladı.

Kralın doğum günüydü. Bu taarruz Krala armağandı.188

Türk cephesinde sağ yanda (batıda) 9. Tümen vardı, sol yanda (doğuda) 12. Tümen.

Bombardıman toplam dört saat sürecekti. Bu güne kadar bu kadar uzun, yüklü bombardıman olmamıĢtı.

Türk sağ kanadındaki askerler siperlerine dönsünler diye filo iki saat sonra bombardımana ara verdi, birlikler saldıracakmıĢ gibi davrandılar. Bunun üzerine Türkler bombardıman bitti sanarak hızla yıkılmıĢ siperlerine döndüler, yıkıntıların arkasına, mermi çukurlarına yerleĢtiler.

Taarruzu beklediler.

Acı bir Ġngiliz oyunuydu bu. Toplar, dümdüz edilmiĢ siperlerde yakaladıkları Türklerin üzerine iki saat daha ölüm yağdırdı. Bu pis oyun büyük kayba yol açtı. Gerideki yedekler ileri sürüldü. ġehitler, yaralılar, eski ve yeni askerler ön siperlerde birbirine karıĢtı.

Ġngilizler batıda, Fransızlar doğuda taarruza geçtiler.

Yoğun bombardıman Türkleri çok ezmiĢti. Buna rağmen canla baĢla direndiler. Hiç kimse canını sakınmıyordu. Sadece ilk gün verilecek 6.000 kayıp, bu özverinin kanıtı olarak tarihte yer alacaktı.

Deniz ve kara topları cephe gerisini, yedek birlikleri, geri birimleri allak bullak etmekteydi.

Ġstanbulluların, siyah, kaba üniformalarına, mandaların çektiği 1877'den kalma toplarına güldükleri muhasara bataryası ile bazı bataryalara, açığa çıkmaları emri verildi. Bu fedai bataryalar düĢman ateĢlerini üzerlerine çekerek cephenin ve gerisinin biraz olsun rahatlamasını sağlayacaklardı.

Muhasara bataryası Alçıtepe köyünün batısında, göreve uygun bir yere yerleĢti. Komutan hasta olduğu için geride kalmıĢ, komutayı atıĢ subayı Üsteğmen Arif (Tanyeri) üstlenmiĢti.

Batarya görevini yaparak, bazı Ġngiliz bataryalarının ateĢini üzerine çekti, mermisi bitene kadar bunlara karĢılık da verdi. Ġki topu sakatlandı, bir askeri ağır yaralandı. Üsteğmen Müstahkem Mevki'den top ustası ve mermi istedi.

Bu sırada bir Ġngiliz birliği cephenin merkezinde dövüĢen taburun siperlerini ele geçirerek, cephenin derinliğine doğru ilerlemeye baĢladı.

Yarılma tehlikesi belirmiĢti.

Bu taburdan sağ kalanlar adım adım geri çekiliyor, kaya parçalarını, ağaçları, mermi çukurlarını, toprak yığınlarını, Ģehit arkadaĢlarını siper ederek Ġngiliz ilerleyiĢini durdurmak için çırpınıyorlardı.

Yine herkesin fedai olduğu bir savaĢtı bu.

SavaĢarak ve eriyerek geri çekilen tabur, bataryanın sağ hizasına yaklaĢtığı sırada, Güney Grubu Topçu Komutanı Yarbay Binhold'dan bataryaya bir emir geldi:

"DüĢman birinci hat siperlerimizi ele geçirdi. Bataryanıza doğru yaklaĢıyor. Göreviniz bitmiĢtir.

Topları tahrip ederek erleriniz ve koĢum takımlarınızla Alçı Tepe gerisinde toplanınız"

Topları tahrip etmek ve geri çekilmek, Alçı Tepe yolunu açık bırakmak demekti.

Muhasara bataryasında iki teğmen, 150 asker vardı. Üsteğmen Arif hepsini toplayıp durumu anlattı.

Sorun basitti:

Ya aziz canlarını koruyacaklardı, ya namuslarını.

Mürettebat çekilmeyip dövüĢmeye, yedek kuvvetlere zaman kazandırmaya karar verdi. YaklaĢan Ġngilizleri önce tüfek ateĢiyle karĢılayacak, sonra Üsteğmenin iĢaretiyle süngü hücumuna geçeceklerdi.

Sağ yana gelen erimiĢ taburla bağlantı kurarak savunma düzeni aldılar.

YaklaĢan Ġngilizleri ateĢle karĢıladılar. DüĢman da kararlıydı. Türk cephesini yarmak üzereydiler.

SeyrekleĢtiler ama durmadılar. KoĢarak geliyorlardı. Heyecan içindeki Üsteğmen Arif gırtlağını paralarcasına bağırdı:

"Hücuuuum!"

AkĢam alacası içinde, acayip kara kılıklı, posbıyıklı, çoğu sakallı, yüzleri terden parlayan 150 koca asker, antika süngüleriyle Ġngilizlerin önüne atlayıverdi.

Evvel zamandan gelmiĢ, bir efsaneden düĢmüĢ gibiydiler.

Adamları ürküttüler. Top gürler gibi nara atarak olanca güçleri ile yüklendiler. ÜrkmüĢ birliği iyice ĢaĢırttılar, dağıttılar, biç-l iler, parçaladılar. Türklerden kat kat kalabalık Ġngiliz birliği baĢ edemedi, direnemedi, çaresiz kaldı, kaçmaya baĢladı. Bazıları kaçanların peĢini bırakmadı, yakaladıklarını benzetti.1883

Yedek kuvvetler yetiĢerek boĢluğu doldurdular, Ġngilizleri birinci siperlere kadar geri sürdüler.

Yarılma tehlikesi kalmadı.189

Muhasara bataryası asıl görevine döndü.

ġehitler gömüldü. Ağırca yaralı olanlar geriye yollandı. Görev devam ediyordu. Hiç yorulmamıĢ gibi Alçıtepe köyündeki yıkık yağhanenin büyük direklerini taĢıyarak bataryadan 500 metre kadar geride sahte bir batarya yaptılar. Asıl bataryanın yakınına sığınaklar, siperler hazırladılar, kendilerini güvene aldılar.

Top ustası ile antika mermiler geldi.

Muhasara bataryası Ġngiliz mevzilerine ve gerilerine rahat vermeyecek, Ġngiliz topçuları sahte bataryayı ateĢ altına alacak, iyi gizlenmiĢ muhasara bataryasını bir türlü susturmayı baĢaramayacaktı.190

ÜÇÜNCÜ Kirte SavaĢı 5 ve 6 Haziran günleri de sürdü.

BirleĢik Ordu Türkleri yenmeye, ilk hedef olan Alçı Tepeye ulaĢmaya kararlıydı. Deniz ve kara topları Türk mevzilerini cehenneme çeviriyordu.

Türkler bu cehennemin içinden çıkıp mevzilerini koruyordu. Sonra karĢı taarruzlara baĢladılar.

DüĢmanın ele geçirdiği siperlerin büyük bölümünü geri aldılar, 17 ağır makineli tüfek ele geçirdiler.

Birkaç siper Ġngilizlerde kaldı. 6.500 kayba karĢılık birkaç siper.191

Kral herhalde bu kanlı armağandan memnun olmayacaktı.

General Hamilton ve donanma destekli BirleĢik Ordu, rütbeli rütbesiz Mehmetçiklerin kan ve can cömertliği, yurt sevgisi, özverisi, aklı, inancı önünde bir kez daha baĢarısız kalmıĢ, bir kez daha yenilmiĢti.

Ġngiliz ölüleri ve yaralıları hastane gemilerine taĢınıyor CEPHENĠN sağındaki (batısındaki) 9. Tümen eski ve yeni birlikleri ile çok zorlu üç gün geçirmiĢ, büyük kayba uğramıĢ, bulun birlikler birbirine karıĢmıĢtı. Subay kaybı da çoktu.

Ġlk günden beri savaĢıyordu. Dinlenmek, yenilenmek üzere geriye alınarak Kuzey Grubu emrine verildi. Kabatepe'nin güneyine yerleĢti.

Liman PaĢa, bir türlü uygun bir iĢ bulamadığı Albay Kannengiesser'i bu kez de Albay Halil Sami Bey'in yanına danıĢman olarak verdi.192

Güney Grubunun kararsız, yavaĢ yönetiminden memnun değildi. Ġlk iĢlem olarak Güney Grubunun yetersiz, ukala, kalın kafalı Kurmay BaĢkanı Yarbay von Thauvenay'ı da görevden aldı. Birçok olayı yanında savaĢ sırasında yine panikleyerek savunma hattının geri çekilmesini önermiĢ, ağır tepki görmüĢtü.193

Bütün güçlerini bulundukları mevkiden alan bu tür içi delik fıçı gibi boĢ adamların düĢüĢleri yaman olur. Yarbay von Thauvenay de Ġstanbul'a geri dönüĢ emrini alınca mahvoldu, kahroldu, berbat oldu ve gitti.

Bir daha da adını iĢiten olmadı.

Yerine bir Türk atandı. Yeni BaĢkan gelene kadar 12. Tümen Komutanı Yarbay Selahattin Adil Bey Kurmay BaĢkanlığına bakacak, kısa süre içinde von Thauvenay'ın biriktirdiği, yarattığı, gizlediği bütün sorunları çözecek, karıĢmıĢ birliklerin ayrılıp düzene girmelerini baĢaracaktı.

Güney Grubu toparlandı.

LONDRA'DA SavaĢ Kurulu, yeni adıyla Çanakkale Kurulu BaĢbakanlıkta toplantı halindeydi. Bu bir karar toplantısıydı.

Ya Gelibolu boĢaltılacaktı ya da savaĢ sürdürülecek, bunun için General Hamilton'un istediği yeni birlikler yollanacaktı.

SavaĢ muhabiri Ashmett-Barlett Londra'ya gelmiĢ, birçok ye-tikili ve ilgili ile konuĢmuĢ, askeri sansür dolayısıyla yazamadığı gerçekleri anlatmıĢtı.1933 BaĢarısızlığın ve kayıpların sanıldığından daha büyük olduğu öğrenilmiĢti.

Bu aĢamada komuta kadrosunu değiĢtirmek tehlikeli bir çözüm olurdu. Gelibolu'nun boĢaltılması, Büyük Ġngiliz Ġmpa-atorluğu'nun yenilgiyi kabul etmesi demekti. Bunun özellikle sö-mürgelerdeki Müslümanlar üzerinde yapacağı olumsuz etkiyi düĢünmek bile ürkütücüydü. Kararsız Balkan Devletlerini de Almanların yanına itebilirdi.

Doğrusu Hamilton'a ve kadrosuna bir Ģans daha vermek, BirleĢik Ordu'yu güçlendirmekti.

Yeni kurulmakta olan ve Kitchener Ordusu diye anılan ordudan üç tümenin Çanakkale'ye gönderilmesi kararlaĢtırıldı.

Bir süre sonra bu kuvvete iki tümen daha eklenecek, Harbiye Nezareti General Hamilton'a Ģu mesajı gönderecekti:

"Ġsteyeceğiniz her Ģeyi yollamaya hazırız."193b

HAYDARPAġA hastanesinin babacan baĢhekimi günün dörtte üçünü ameliyatta geçiriyordu.

Operatör az, yaralı çoktu. Durmadan yaralı geliyordu.

Ġstanbul'a yollanan yaralı sayısı 50.000'i geçmiĢti. Sonunda halkın morali bozulmasın diye yaralıların gemilerden gece yarısı çıkarılıp ıssız caddelerden geçirilerek hastanelere gizlice götürüldüğü günler gelmiĢti.

Sayı gittikçe artıyordu.

BaĢhekim boĢ bir saat arıyordu günlerdir. Bugün buldu. Hastaneye armağan edilmiĢ olan otomobile binerek Rumelihisarı'na, oğlu gibi sevdiği Orhan'a gitti.

Evdekiler hazırlıksız yakalanmıĢlardı. Bir erkek misafir kabul edebilecek kıyafette değillerdi. TelaĢtan çığlık çığlığa, itiĢe kakıĢa giyindiler, kapıyı açıp BaĢhekimi içeri alabildiler. Gülerek yukarı çıktı.

Orhan'ı sıkı sıkıya muayene etti. Ġyi buldu.

Orhan birden, "Askere alırlar mı beni?" diye sordu.

Doktor ĢaĢırdı:

"Yoo, o kadar da değil. Ġki yıldan önce askere gidecek hale gelemezsin. Ne o? Askere mi gitmek istiyordun yoksa?"

Orhan telaĢlandı, "Hayır, hayır, tövbe.." dedi, "..Askerlikten hevesimi aldım. Eylülde öğrenime baĢlamak istiyorum. Askerlik zorunlu diye engel çıkarırlar korkusuyla sormuĢtum."

"Bu durumunla seni askere almazlar. Hiç merak etme. Ama Eylülde öğrenime baĢlayabilirsin.

Kendine çok dikkat etmen Ģartıyla. Buluttan nem kapacağını unutma. Nezle olsan sorun."

"Anladım efendim."

BaĢhekimle konuĢmasını anlattı evdekilere. Okula baĢlamak istediğini ilk kez duyuyorlardı. Kendini böyle iyi, yeterli hissetmesi, doktorun da uygun bulması üçünü de çok sevindirdi.

Korkulu günleri aĢmıĢlardı.

Annesi Kuran okumaya oturdu. Dilberin annesi bir hovardalık yapıp lokma dökmeye giriĢti. Dilber nazara karĢı baĢında tuz çevirip ocağa koĢtu, tuzu ateĢe attı.

Orhan arkasından bakakaldı. Yürümüyor, koĢmuyor, cama vurmuĢ bir yağmur damlası gibi akıyordu.

BUGÜN bir güzel olay da Çanakkale'de oldu.

Hamitabad adlı torpido Çimenlik tabyasının iskelesine yanaĢtı. Kaptan Mayın Grubu Komutanı YüzbaĢı Nazmi Bey'e verilmek üzere Ġstanbul'dan bir emanet getirmiĢti. Nazmi Bey'e haber verildi.

Ne olabilirdi ki bu emanet? Bir yanlıĢlık olduğunu düĢünen Nazmi Bey isteksizce geldi, torpidoya çıktı. Kaptanla, kaç zamandır görüĢmemiĢ iki arkadaĢ olarak kucaklaĢtılar. Kaptan Nazmi Bey'i kamarasına aldı. Kasadan meĢin bir kese çıkarıp verdi.

"Bu ne?"

"Donanma Cemiyetinin armağanı. Goliath'ın batırılmasına emeği geçen herkese böyle bir armağan verdiler. Bu da seninki. Buyur, helal olsun."

"Kaptan, ne var bunun içinde? Ġçimden bir ses para diyor."

"Akıllı bir ses o."

Kesede 48 Osmanlı altını vardı.194 Bir servetti bu.

Sevinçle Kaptanı kucaklayıp öptü. Ġstemeye istemeye geçtiği yoldan uçarak döndü. Ġzinle Ġstanbul'a gittiğinde annesine bir hazine bırakacaktı.

Kırk gün sonra da binbaĢılığa yükseltilecekti.

ALBAY M. KEMAL sağındaki Sazlıdere-Ağıldere kesiminin önemi, özelliği, tehlikesi, bağımsız bir birlikçe korunmasının gereği hakkında Kuzey Grubu Komutanlığına birkaç yazı yazdı. DüĢmanın bu kesimden geçerek Kocaçimen-Cokbayırı kesimini almak isteyebileceğini belirtti.

Ġtiraza, tartıĢmaya alıĢık olmayan Esat PaĢa M. Kemal'e küstü, kırıldı. Fahrettin Bey araya girmek gereğini duydu: "PaĢam, M. Kemal Beyi ziyarete gidelim, dinleyelim, söz konusu araziye de bakarız."

Esat PaĢa zorlukla razı oldu.

M. Kemal'in Düztepe'deki yeni karargâhına geldiler (10 Haziran). KonuĢtular. Araziye bakmak için dıĢarı çıktılar. Bulundukları tepeden, söz konusu kesim ile ötesi, Suvla körfezi, Tuzla gölü, Anafartalar ovası görünüyordu.

Uçuk mavi bir gündü.

En yakında, hemen ayaklarının altında, uçurum, yar, geçit, boyun, yamaç, dere ve sel yatakları, sazlar ve fundalarla dolu geniĢ Sazlıdere-Ağıldere kesimi vardı. O kesimden sonra Suvla ve Anafartalar ovaları baĢlıyordu. Suvla körfezi hilal biçiminde uzun, geniĢ, güneĢ altında pırıldayan bir kumsal ile çevriliydi. Kumsaldan 5-6 kilometre içerde, Anafartalar ovasınının bitiminde, deniz ile Kocaçimen arasında uzanan tepeler zinciri baĢlıyordu.

Fahrettin Bey Sazlıdere ve çevresini göstererek, "Bu arazide ancak çeteler yürüyebilir" dedi.

Esat PaĢa da sınava çeker gibi sordu:

"DüĢman nereden gelecek?"

M. Kemal Arıburnu'ndan Suvla'ya kadar bütün kıyıyı gösterdi: "Buradan efendim."

"Öyle olsun. Peki, nereden hareket edecek?"

M. Kemal bu kez eliyle Suvla ve Arıburnu'ndan Kocaçimen Tepesine doğru bir eğri çizdi:

"Buradan gelecek, Kocaçimen Tepesine yürüyecek, bizi kuzeyden kuĢatacak."

Sonra da tabii Kilitbahir platosuna yürüyecekti. Bu kadar açık bir gerçeği söylemeye gerek görmedi.

Sazlıdere-Ağıldere kesiminin Düztepe'den görünüĢü

Esat PaĢa bir araziye, bir M. Kemal'e baktı, görmüĢ geçirmiĢ bir asker güveni içinde gülümsedi, M.

Kemal'in omuzunu okĢadı, alaycı bir sesle, "Merak etmeyin Beyefendi.." dedi, "..gelemez!"

M. Kemal ümitsizlik içinde baktı. Esat PaĢa tehlikeyi görmüyordu. Sözü uzatmadı:

"ĠnĢallah efendim sizin düĢündüğünüz gibi olur."

Esat PaĢa tartıĢmayı kesmek için bu kesimin sorumluluğunu 19. Tümenden aldı. Burayı 14. Alayın sorumluluğuna verdi.195

Üst komutanlar tehlikeyi anlamamıĢlardı. Coğrafya hedefi belirlemiĢti: Conkbayırı-Kocaçimen Tepesi-Kilitbahir platosu.

AnlamıĢ olsalar Suvla-Anafartalar-Sazlıdere kesiminde yeterli kuvvet bulundurulur, Suvla-Anafartalar SavaĢı daha ilk gün sona ererdi.

GENERAL HAMILTON'UN sık sık katıldığı gizli çalıĢmalar sürüyordu.

Plan kabaca son biçimini almıĢtı.

Hamilton plana birçok etkili ĢaĢırtmacalar, aldatmacalar ekliyor, bundan çok özel bir keyif alıyordu.

Yaratıcı bir yanı vardı.

Liman PaĢa'dan daha zeki ve donatımlı bir komutan olduğu açıktı. Buna karĢılık planını ödün vermeden uygulatacak kararlılığı yoktu. Planı hazırlayan kurmaylar bundan kaygılanıyorlardı. Ama bu kez General Hamilton çok kararlı görünmekteydi.

SertleĢmiĢti de. Tümen Komutanları ile konuĢarak plandan söz ettiğini öğrendiği General Birdwood'u ağır bir dille haĢlamıĢtı. Türklere bilgi sızacak diye olağanüstü titizleniyordu.

Küçük bir gemi ve birkaç kurmayla dikkati çekmeden Suvla Koyunu incelemiĢti. Sanki coğrafya bu plana göre yaratılmıĢtı.

Lord Kitchener istediği kadar birlik, cephane ve malzeme verirse baĢarılı olmamaya imkân yoktu.

Planın mükemmeliğine kapılarak, bunca deneyden sonra yine Türkleri ihmal ediyordu.

9. TÜMEN, 19. Tümenle birlikte Çanakkale SavaĢını baĢlatan, düĢmanı durduran, yıkımı engelleyen bir gazi tümendi. Dinlenmeyi, bakımı çoktan hak etmiĢti.

Komutanı Halil Sami Bey de öyle. AteĢ çemberinden geçmiĢti kaç kez. Çok deneyli bir Çanakkale komutanı olmuĢtu. Ama çok yorulmuĢtu. Pek az uyumuĢtu. Ġlk üç günü düĢündükçe hâlâ titriyordu.

Tümenini savaĢtan uzakta dinlendireceği ve dinleneceği için çok mutluydu. Ama Liman PaĢanın Albay Kannengiesser'i danıĢman olarak yollaması huzurunu kaçırmıĢtı. Kötü bir Ģeyler olacağını sezinliyordu.

Haklı çıktı.

13 Haziran günü Ordu 'görevini Albay Kannengiesser'e bırakarak Ġstanbul'a geri dönmesini' emretti.

9. Tümen Komutanı Albay Halil Sami Bey tümeninin komutasını Liman PaĢa'nın jokeri Albay Kannengiesser'e bırakarak Ġstanbul'a döndü.

Bu haksız, onur kırıcı iĢlemi içine sindiremeyecek, hastalanacaktı.196

TEĞMEN Ertuğrul'dan Teğmen Faruk'a mektup:

"(...) Cephedeki bir birliğe verilmek için yaptığım baĢvuru geri çevrildi. Okulda kaldım.

Seni kıskandığımı bil. (...)

Cuma günü bir arkadaĢla Boğaziçi'ndeki Yeniköy'e gittik. ()rada oturan bir akrabasıyla küçük bir iĢi vardı.

Rum, Ermeni ve Yahudi aileler, bazı yabancılar, çoluk çocuk, eĢler kol kola, elele, deniz kıyısında geziyor, neĢeyle konuĢuyor, temiz hava alıyorlardı. Yolun karĢı yanında bir çayhane vardı. Bahçesinde oturarak biraz bunları izledik. Aralarında bir tek Türk-Müslüman aile yoktu. Kendi denizimiz, Boğaziçimiz, kıyımız, havamız, Türk-Müslüman aileye yasak. Çünkü karı-koca birlikte gezemezmiĢ, doğru değilmiĢ, olmazmıĢ. Yere batsın bu kafa! Bu anlayıĢı yenemedikten sonra, on Çanakkale zaferi kazansak ne olur?"

SAVAġA ara verilmiĢti ama Arıburnu ve Seddülbahir'de filoların ve kara topçularının atıĢları, baskınlar, çatıĢmalar, bombalamalar sürüyordu. Türk askerlerinin 'kara kedi' adını taktığı havan mermileri çok kayba yol açmaktaydı. SavaĢsız günlerde bile günlük ortalama kayıp 300 kiĢiydi.1963

Filo ve uçaklar Çanakkale, Gelibolu, Kilitbahir ve Ecabatı bombalamaya devam ediyorlardı.

Yaralılar, taĢıt yetersizliği yüzünden hastanelere yollanama-dan, toplanma yerlerinde, açık arazide, güneĢ altında, günlerce bekliyorlardı. Yaralar kangrene dönüĢüyordu.

Bitlenme olağan olmuĢtu. Cephe gerisinde yıkanma yerler hazırlanmıĢtı ama bir kiĢiye ancak ayda bir sıra geliyordu. Faka korkulan olmamıĢ, doğu cephesindeki gibi tifüs salgını baĢlamamıĢtı. Doktorlar ve yardımcıları hiçbir salgın hastalığa fırsat vermemiĢlerdi. Ne var ki ağrı kesicinin azlığı operatörleri tutumlu davranmaya zorluyordu. Bu yüzden bazı küçük ameliyatlar yaralı için iĢkence oluyordu.

Kısa süreli hava değiĢimi raporu verilenlerin çoğu köylerin gitmiyor, birliklerine dönüyorlardı.

27. Alay topçularından Ġsa ÇavuĢ çıkarmanın ikinci günü yaralanmıĢtı. Yarası iyileĢmiĢ sayılırdı.

Çanakkale hastanesi ÇavuĢa köyüne gidip de dinlenip güçlensin diye bir ay hava değiĢimi raporu verdi. ÇavuĢ raporu cebine koydu. Torbasını sırtladı. Köyüne gitmedi, Gelibolu'ya geçip alayına geldi. Batarya Komutanına geldiğini bildirdi.

"HoĢ geldin ÇavuĢ, geçmiĢ olsun."

"Sağ ol."

Komutan yine birinci topu verdi. ÇavuĢ topunun tekerleğini, kundağını sevdi, sonra namlusuna sarılıp öptü: "ġükür kavuĢturana!"197 Sanki oğluna kavuĢmuĢtu.

TÜRK savunmasının iki kanadındaki egemen mevziler BirleĢik Ordu için sorun olmuĢ, ciddi kayıplara yol açmıĢtı.

General Hunter Weston ve General Gouraud, sınırlı taarruzlarla bu mevzilerin ele geçirilmesine karar vermiĢler, General Hamilton da gelecek büyük savaĢ için iyi bir hazırlık olacağını düĢünerek bu kararı onaylamıĢtı.

Böylece mevzi savaĢları denilen dönem baĢlıyordu. Bu savaĢlar için Seddülbahir seçilmiĢti. Çünkü Arıburnu'nda sonuç alınamayacağı anlaĢılmıĢtı. Orada Turk savunması çok sertti. SavaĢ alanını gören bütün tepe ve noktalar Türklerin elindeydi. Seddülbahir bu tür savaĢlar için daha elveriĢli görünüyordu.

Fransız ordusundaki bazı

sömürge askerleri

Bu dönem üç mevzi savaĢını içerecekti: Birinci ve Ġkinci Ke-ı e\ i/.dere savaĢları ile Sığındere savaĢı.

Dönem 18 Haziranda baĢlayıp aralıklarla 26 gün sürecek, 13 I em muzda sona erecekti.

Ġlk giriĢimi Fransızlar yaptı: Birinci Kerevizdere SavaĢı.

Fransızlar bu savaĢ için 15 gün hazırlık yaptılar.

Türk cephesinin sol yanında, Boğaza dökülen küçük birkaç dere vardır. Bunlardan biri de Kerevizdere'ydi. Türk ileri mevzileri Ġni derenin batı yakasında yer alıyordu.198

General Gouraud bu kesimdeki iki Türk direnek noktasını ele geçirmek istiyordu.198" Taarruz edilecek kesimin cephesi 600 metreydi. Bu kesimde 19 Mayıs Arıburnu taarruzunda yarı yarıya erimiĢ, geriye çekilerek biraz dinlendirilmiĢ olan 2. Tümen bulunuyordu. Fransız taarruzunu 2.

Tümenin ilk çizgideki iki alayı karĢılayacaktı.

Taarruz 21 Haziranda baĢlayacaktı.

Fransızlar taarruza geçmeden önce bu küçük kesimi Üçüncü Kirte SavaĢTnda harcanan top mermisinin sekiz kat fazlasını kullanarak dövdüler. Dakikada 150 mermi attılar.199

Bütün tahkimat, siperler, kum torbaları, mazgallar, makineli tüfek yuvaları, açık kapalı yollar, zeminlikler, telefon hatları, her Ģey dağıldı, yıkıldı, yerle bir oldu.

21 Haziran 1915 Pazartesi sabahı, üç Fransız alayına çorbayla birlikte içki de verildi, matraları içkiyle dolduruldu.

Taarruz baĢladı.

Kırk bin mermi 2. Tümenin Mehmetlerini bitirmeye yetmemiĢti. Çanakkale mucizesi bir daha yaĢandı. ġehit olmamıĢ, kolu bacağı kopmamıĢ Mehmetler, yüzleri, parçalanıp dağılmıĢ arkadaĢlarının kanıyla sıvanmıĢ halde, yıkıntıların altından kalktılar.

Dikildiler.

Önce ateĢ düellosu, derken boğazlaĢma baĢladı. Tümen Komutanı Hasan Askeri Bey savaĢı daha yakından yönetmek için karargâhı cepheye yaklaĢtırdı. Kurmay BaĢkanı YüzbaĢı Kemal Bey ateĢ

hattına geldi.

Süngü hücumları birbirini izliyor, bazı mevzi parçaları elden ele geçiyordu. Bombardıman yüzünden Türk alayları eriyip küçülmüĢ, bir tabur kadar kalmıĢlardı.

Böyle durumlarda Mehmetçik çoğalıyor, üç kiĢi, dört kiĢi, beĢ kiĢi gibi savaĢarak sayı eksikliğini kapatıyordu. Bundan böyle sonsuza kadar sürüp gidecek olan bu olağanüstülük, Türk ordusuna Çanakkale SavaĢı'nın bir yadigârıydı.

YüzbaĢı Kemal ateĢ hattında karĢı hücumları düzenlemekteydi.

ġehit YüzbaĢı Kemal Bey

Son emri Ģu oldu.

"Hep birlikte Ģehit olmaya koĢalım ki vatan kurtulsun!"

Vuruldu. Ġki yerinden yaralanmıĢtı. Fransızlar cephe gerisini sürekli ateĢ altında tuttukları için hastaneye yollanamadı. Günün geri kalan saatlerinde karargâhta kaldı. Gittikçe kan kaybediyor, sesi zayıflıyor, gücü yettiğince konuĢmalara katılıyordu:

"Sakın geri çekilmeyin... O taburumuz yamandır, dayanır... Korkmayın, asker çok kararlı..."200

General Gouraud'nun yakından izlediği taarruz akĢam da sürdü. Fransızlar ilk çizgideki bazı siperlere girmiĢlerdi. Gün anlatılamayacak kadar yorucu, kanlı, hareketli geçmiĢti ama 2. Tümenin ileri birlikleri, geceleyin karĢı taarruza kalktılar ve çoğunu boğuĢa boğuĢa geri aldılar.

83 yükseltili tepenin bir bölümü Fransızlarda kaldı.

22 Haziran günü savaĢ gittikçe yavaĢladı ve durdu. Fransızların taarruzu sürdürecek güçleri ve azimleri tükenmiĢti.

2. Tümen de iyice erimiĢti. DeğiĢtirildi. Yerini Selahattin Adil Bey'in 12. Tümeni aldı.201

Fransız Charles F. Roux bu savaĢın kazancını Ģöyle belirtecekti:

"SavaĢ, cephemizin solunda iki, merkezde bir düĢman siperinin ele geçirilmesiyle sona erdi! '202

BĠRĠNCĠ Kerevizdere SavaĢının kazancı bu kadardı. Bu sonuç, olağanüstü büyütüldü. Çünkü Fransız kamuoyunun da, Seddülbahir'deki bıkkın askerin de böyle coĢkulu, zafer özlemini karĢılayan bir havaya ihtiyacı vardı.

General Gouraud'ya, Paris'ten, Londra'dan, Lord Kitchener'den, BaĢkomutan General Hamilton'dan, Amiral de Robeck'ten sıcak, övücü kutlama telgrafları geldi.

Zafer bildirileri yayımlandı.

Bazılarının rütbesi yükseltildi.

GösteriĢli törenlerle madalyalar dağıtıldı.

Taarruzu yöneten ve Türklerden üç siper almayı baĢaran Albay Girodon en büyük Fransız niĢanı olan Legion d'honneur ile ödüllendirildi.203

Bu sırada Türkler, taarruzu kırmıĢ olmanın huzuru içinde siperlerini yenilemeye, Ģehitlerini gömmeye çabalıyorlardı. AkĢam sıcak bir yemek bulurlarsa bayram edeceklerdi. Komutanın bir sağ

ol Mehmet!' demesi, onun için Legion d'honneur'den bin kat daha değerli bir ödüldü.

BU SÖMÜRGECĠLERĠN Ģeytanlıklarının sınırı yoktu. Yunan Taburundan ayrı olarak Ege adalarında çeteler de oluĢturmuĢlardı. Fransız taarruzunun baĢladığı gün 300 kiĢiden oluĢan bir çete de ilk deneme olarak, karıĢıklık yaratması, zarar vermesi için Güllük yakınında kıyıya çıkarılmıĢtı.

Çete çevre hakkında çok Ģey biliyordu. Bilmediği, kıyıların sıkı gözlendiği ve jandarmanın böyle bir baskın olasılığına hazır olduğuydu.

Durumu gözcüden öğrenen Milas jandarması gerekli düzeni aldı. Ġki gün sonra sonuç Ġstanbul'a bildirildi:

"Milas tarafına düĢman 300 Rum Ģakisi çıkarmıĢ ise de tepelenmiĢlerdir."204

Bu ilk çetenin sonunu öğrenen çeteler, savaĢ bitene kadar bir daha Ege kıyılarına çıkmayı göze alamadılar. Yağma ve kıyım için Türkün düĢkün gününü bekleyeceklerdi.

ARIBURNU cephesinde, baskınlar, çatıĢmalar, lağım savaĢları, keskin niĢancıların yarıĢları, top düelloları sürüyordu. Ġki yan da her an tetikte yaĢıyordu.

M. Kemal geceleri çok az uyuyor, bir savaĢ durumu yoksa, yanında bulunan ya da Ġstanbul'dan getirttiği kitapları okuyordu. Zaman zaman da kurmaylar ve alay komutanlarıyla biraraya gelip sohbet ediyorlardı.

Ana konu, Türk aydınlarının, özellikle de Ġmparatorluk içinde görevi gereği birçok yeri bilen, halkı tanıyan, okuyan subayların yüz yıllık konusuydu: Devlet nasıl kurtulur?

Devlet pek çok sorun içinde yüzmekteydi. Zorlukla ayakta duruyordu. Anadolu'yu anavatan yapamamıĢ, imar edememiĢ, hastaneler ve okullarla donatamamıĢtı. Büyük askeri depoları, iĢ

yerlerini Anadolu'ya dağıtamamıĢ, Ġstanbul'da toplamıĢtı. Halk hemen her konuda ürküntü verecek kadar bilgisizdi. Hurafeler, mucize ve keramet hikâyeleri, cinler, periler, ruhlar, hortlaklar, kuyu anaları, kesik baĢlar ile birlikte yaĢamaktaydı. Kadınların durumu ise çok acıklıydı.

Çözüm?

Herkesin bir reçetesi vardı.

M. Kemal'inki tek sözcüktü: Akıl.

ĠSTANBUL'DA Nesrin paĢababasının kitapları arasında MürĢid-i Müteehhilin adlı bir kitap görmüĢtü. Merakla karıĢtırdı. 1872 tarihli kitabın yazarı Hacı Mustafa Rakım adında biriydi. Evlilere öğütler veriyordu. Birkaç öğüt okuyunca, yalnız okumanın tadı olmayacağını anladı.

Okul tatil olmuĢtu. Vediayı çağırdı.

Nesrin'in odasına kapanıp kitabı acele acele okudular. Hacı Mustafa Rakım Efendi neler yazmıyordu ki?

"Kadına yakıĢan erkeğine her Ģekilde itaat etmektir. Erkeği kadına 'Ģu taĢı Ģu dağdan Ģu dağa bırak'

dese, kadın boyun eğmeli"

"Kadın erkeğinden izinsiz dıĢarı çıkmamalı. Çıkarsa melekler o kadına lanet ederler. Hatta denizdeki balıklar bile lanet okurlar!"

"Erkeği cennete giremeyen kadın da cennete giremez. Zira kadın cennete erkeğiyle girer"

"Kadın erkeğine asık suratla bakarsa, Allah ona gökteki yıldızlar kadar günah yazar"

"Erkeğine fena sözlerle azap veren kadının dilinin boyu, cehennemde altmıĢ arĢın uzar."205

Önce gülüyorlardı.

Sonra içlerine kapkara bir hüzün bastı.

Bu anlayıĢtaki erkeklerin bir tek konusu vardı: Kadın. Bir tek .1 maçları vardı: Kadını eve kapamak.

DıĢarı çıkarsa çarĢafla, peçeyle kapatmak. Bunun için de dine kendilerince yeni kurallar ekliyor, özgürlükleri daraltıyor, yasakları geniĢletiyorlardı.

Vedia sıkıntıyla, "Annem böyle düĢünen, bunları doğru bulan çok kadın olduğunu söylüyor" dedi.

"Allah o kadınlara da zihin uyanıklığı ve aydınlığı versin."

"Amin!"

Nesrin kitabı yerine bırakıp döndü.

GÜNEY BÖLGESĠ birlikleri Ġngilizlerin de sağ kanada taarruz edeceklerini tahmin ediyorlardı. Sağ

kanatta, denizle Kirte deresi arasında 11. Tümen vardı. Tümenin savaĢçı sayısı 8.000 kiĢi kadardı.

Tümen hazır bekliyordu.

Bugün (26 Haziran) askerleri sevindiren bir olay oldu. Bir Türk uçağı Türk siperleri üzerinde bir moral turu attı, Ġngiliz ve Fransız siperlerini bombaladı.206

"YaĢĢaaa!"

DüĢmanla yarıĢan bir tek uçak bile askeri mutlu ediyordu.

Birlikler dinlenmiĢ, siperler güçlendirilmiĢti. Ganimet makineli tüfeklerin bir bölümü, bakımı yapılıp birliklere dağıtılmıĢtı.

Ġngilizleri taarruza yeltendiklerine piĢman edeceklerdi. Bu kez iĢlerin ters gideceği hiçbirinin aklına gelmiyordu.

GENERAL Hunter Weston Türklerin bekledikleri taarruz için 28 Haziran gününü seçmiĢti.

Bir Ġngiliz birliği Türk sağ kanadını geriye sürecek, imkân olursa deniz kıyısından ilerleyerek bu kanadı kuĢatacaktı.

Bu baĢarılabilirse Alçı Tepe savunması çökerdi. Hava fotoğraflarının yardımıyla Türk siper ağını ayrıntısıyla saptamıĢlardı.

Taarruzu 90 kara topu ile denizden dört savaĢ gemisi destekleyecekti. Bu 90 kara topunun içinde iki batarya siper havanı vardı. Mermileri havada bir eğri çizip tepeden siperlerin içine düĢüyordu.

General Hamilton bu taarruz için 12.000 mermi harcanmasına izin verdi.207

Ġngilizlerin kullanacağı mermi sayısı da, Fransızlarınki gibi, bu kadar küçük bir savaĢ alanı için çok fazlaydı. Ama Türk direncini baĢka türlü kuramayacaklarını deneyler sonucu öğrenmiĢlerdi.

Taarruza bir tümen ile iki tugay katılacaktı, yaklaĢık 20.000 kiĢi.

25 Haziran günü Sığındere'nin iki yanını ateĢ altına aldılar. Bombardıman aralıklarla taarruz sabahına kadar sürecekti.

BUGÜN Asya yakasındaki 3. Tümende büyük eğlenti vardı. Yakın birlikler ortaklaĢa çeĢitli gösteriler hazırlamıĢlardı. Kumkale savaĢından beri hareketsizdiler. Çevre sıtma bölgesiydi. Askerlerin çoğu sıtmaya yakalanmıĢtı. Tümenin tadı yoktu. Bu eğlenti canlanmak için iyi bir fırsat olacaktı.

Tümen komutanı ile bütün subaylar için bir gölgelik hazırlanmıĢ, büyük meydanın çevresini askerler doldurmuĢtu.

Her bölgeden asker vardı tümende. Hepsinin oyunları oynandı, karakucak güreĢler yapıldı.

Programda çuval yarıĢı gibi eğlenceli yarıĢlar da vardı. Son olarak bir klarnet, çiftenara ve davul Köroğlu havasını vurdu.

Ġki yandan musikiye uyarak yaklaĢan altıĢar kiĢiden oluĢmuĢ iki düĢman grup göründü. Günün savaĢ usullerine göre yatarak, kalkarak, sıçrayarak, sürünerek, ateĢ ediyor gibi yaparak ustaca birbirlerine yaklaĢıyorlardı. Ġki grup da Ġstanbullular diye anılan askerlerden kuruluydu. Bunlar on iki yakın arkadaĢtı. Ġstanbulluları muhallebi çocuğu sananları utandırmıĢ, herkesin saygısını kazanmıĢlardı.

Son aĢamada süngü hücumuna geçtiler. Yine musikiye uyarak vuruĢtular. Sonunda hepsi yere serildi.

Geride bir grubun baĢındaki Köroğlu ile öteki grubun baĢındaki Arapözengi kalmıĢtı.

Tüfekleri bırakıp kasaturaları çektiler.

Dönerek, zıplayarak, atılarak, kaçınarak bütün izleyenleri heyecanlandıran, ayağa kaldıran harika bir kavga gösterisi sundular.

Gösteri candan alkıĢlar, övgü çığlıkları içinde sona erdi.

Birkaç gün sonra 3. Tümen Gelibolu'ya geçip Sığındere cehennemine katılacaktı.208

BOMBARDIMAN 28 Haziran Pazartesi sabahına kadar sürmüĢtü.

Sabah 10.00'da ateĢ çok yoğunlaĢtı.

Özellikle Sığındere'nin batısındaki siperleri yıkmaya çalıĢıyorlardı. Ardarda sıralanmıĢ siperler barınılmaz hale geldi. ġehit ve yaralılarla doldu. Sağ kalanlar geriye alındılar.

Ġngiliz taarruzu baĢladı.209

BoĢaltılmıĢ, altüst olmuĢ siperleri iĢgal etmeye baĢladılar. Sığındere'nin doğu kesimi bu kadar yoğun ateĢ altında kalmadığı için düzenini koruyordu. Ġngilizlere ağır kayıp verdirerek taarruzun hızını kesti, sonra da durdurdu.

Ama en sağdaki birlik filonun koruması altında kuzeye doğru ilerlemeye baĢlamıĢtı. Filo o kesimdeki Türklere göz açtırmıyordu. Birlik iyice ilerledi. Neredeyse Türk sağ kanadının arkasına sarkacaktı.

Bu olay Türk cephesinde telaĢa yol açtı.

KarĢı taarruza geçildi. Çok çaba gösterildi, çok can feda edildi, siperler geri alınamadı. Ancak ileri yürüyen birlik durdurulabildi.

Bu birlik deniz kıyısında, güneyden kuzeye doğru bir kama gibi uzanmıĢtı. Bu haliyle büyük tehlikeydi. Hemen geri sürülmeli, elden çıkan siperler de geri alınmalıydı.

Türkler karĢı taarruz için hazırlanırken Ġngilizler de ele geçirdikleri siperleri derinleĢtiriyor, kum torbaları, demir mazgallar, makineli tüfeklerle donatıyor, tel örgüler çekiyor, kara mayınları yerleĢtiriyor, kazandıklarını korumak için önlemler alıyorlardı.Bir yandan da Türk cephesini ve gerisini ateĢ altında tutuyorlardı. Havan mermileri siperlerin içinde patlıyordu.

Mevzi SavaĢları: 18 Haziran-13 Temmuz 1. Kerevizdere SavaĢı, Sığındere SavaĢları, 2. Kerevizdere Atılganlığı ve cesurluğu ile bilinen Faik PaĢa sağ kanat komutanlığına getirildi. Görevi taarruz ederek durumu düzeltmek, elden çıkan siperleri geri almaktı.

Emrine bazı ek birlikler verildi. Birkaç ağır top vardı ama bunların mermisi çok sayılı olduğu için beklenen etkiyi yapmayacaktı. Türkün baĢlıca silahı, mermisi Mehmetçik'ti.

Taarruz 29 Haziran gecesi baĢladı.

Ancak birkaç siper parçası geri alınabildi. AteĢ barajını aĢmak imkânsızdı.

Ağır kayıp dolayısıyla Faik PaĢa taarruza ara verdi. Liman PaĢa kısa bir ara verilmesini bile doğru bulmamıĢtı. Taarruza devam edilmesini emredince, akĢam yeniden taarruza geçildi. Ölümüne çaba sabaha kadar sürdü. Ancak bir-iki parça siper geri alınabildi.

Yine susmayan makineli tüfekler galip gelmiĢti. Faik PaĢa 30 Haziran sabahı taarruza ara verdi.

Siperler, bağlantı yolları, siperler arası alan, binlerce Ģehit ve ağır yaralıyla dolmuĢtu. SavaĢ alanı bir mezbahayı andırıyordu.

Bugün Enver PaĢa Gelibolu'ya gelmiĢ, durumu incelemiĢ, savaĢları izlemiĢti. Ayrılmadan önce tek sözcüklük bir emir verdi:

“Taarruz!”

Bir Alman mizah dergisinde çıkan

Enver PaĢa'nın karikatürü:Türk Napolyonu

FRANSIZLAR DA çok kayıp vermiĢlerdi. General Gouraud karargâha yakın olan hastanedeki yaralıları ziyaret etmek istedi. Hastane yakındı. Karargâhtan çıkıp hastaneye yürümeye baĢladı.

Ġntepe'deki ve Erenköy'deki bataryalar mermileri oldukça Fransız kesimini ateĢ altına alıyor, sürpriz atıĢlarla Fransızları avlıyorlardı.

Bugün de birkaç mermi atmıĢlardı. Ġntepe'deki mübarek toplardan biri son bir mermi daha savurdu.

Mermi General Gouraud'nun yürüdüğü yola düĢtü, patladı. O tek merminin basıncı Türklerin baĢına kırk bin mermi yağdırmıĢ olan Generali havalandırıp yere çarptı. Kolu ve birkaç yeri kırıldı.

Fransız BaĢkomutanını panik içinde hastane gemisine kaldırdılar. Gemi acele Marsilya'ya hareket etti.

Doktorlar sağ kolunu yoldayken kesmek zorunda kalacaklardı.210

Yerine 1. Fransız Tümeni Komutanı General Bailloud geçti.

FAĠK PAġA'NIN taarruza ara vermesi uygun karĢılanmamıĢtı. Taarruza devam edilecekti.

Ama taarruz etmek için ciddi bir ön hazırlık yapmak, ağır toplar için yeterli mermi yığmak, taarruza katılacak yeni birlik komutanlarının araziyi tanımalarına imkân tanımak, askeri dinlendirmek, en azından su ihtiyacını karĢılamak gerekirdi.

Üst komutanlar çok sabırsızdılar.

Faik PaĢa komutanların öfkesini göze alarak birlikleri bir gün dinlendirdi.

Türk cephesinin sağına kama gibi girmiĢ olan kesime taarruz edecekti. Taarruzu yönetmesi için 1.

Tümen Komutanı Yarbay Cafer Tayyar Bey'i (Eğilmez) görevlendirdi.211

Taarruz 2 Temmuz günü, saat 11.00'de baĢlayacaktı.

Cafer Tayyar Bey daha iyi hazırlanabilmek için taarruzun öğleden sonraya ertelenmesini istedi.

Taarruz 15.00'e ertelendi.

Bir erteleme daha istedi.

Faik PaĢa taarruzu son olarak saat 18.00'e erteledi.212

BU KARARSIZ, belirsiz, bulanık durum Weber PaĢanın sinirlerini bozdu. Ġngilizlerin giriĢecekleri yeni bir taarruzu önleyememek korkusuna kapıldı.

Harekât ġubesi Müdürü YüzbaĢı Mehmet Nihat Bey'i çağırdı. Olası bir Ġngiliz taarruzuna karĢı bir güvenlik önlemi olarak 'Güney Grubu birliklerinin Alçı Tepe'nin gerisine, son savunma çizgisine kadar çekilmeleri için bir emir hazırlamasını' emretti.

Bu emir bugüne kadar dökülen kanların boĢa gitmesi demekti. Böyle bir çekiliĢin neden olacağı felaketleri düĢünen YüzbaĢı Mehmet Nihat'ın ödü koptu. Bu kadar geri çekilmeyi gerektirecek bir durum yoktu. Weber PaĢayı bu tehlikeli emirden caydırmaya çalıĢtı, baĢaramayınca telefonla Ordu Kurmay BaĢkanı Yarbay Kâzım Bey'i aradı. Durumu anlattı. Kâzım Bey müthiĢ kızdı:

"Kesinlikle karĢı dur. Orada görevli bir Türk subayı olduğunu unutma!"

YüzbaĢı emri hazırlamayı ağırdan aldı. Bu arada Kâzım Bey durumu Liman PaĢaya arz etmiĢti.

Liman PaĢa'dan gelen kesin telefon emri üzerine geri çekilme kararı kaldı.

Bu olay Liman PaĢa'nın Weber PaĢaya duyduğu güveni kökünden sarstı. Ġlk fırsatta görevden alacaktı.213

1. TÜMENĠN üç taburunun taarruzu saat 18.00'de baĢladı.

Yan yana dizilmiĢ makineli tüfekler taburları kar gibi eritti. Yollanan takviyeler de büyük kayba uğradı. Ġngiliz siperlerine en çok 30 metre yaklaĢabilmiĢler, orada kalmıĢlardı.

Emir üzerine taarruz gece de sürdürüldü.

Takım ve bölük komutanı subaylar, birlik komutanlığı yapan astsubaylar, çavuĢlar ile askerler, demirden dökülmüĢler gibi gözlerini kırpmadan som ateĢin içine dalıyorlardı.

AteĢ ve kan bayramı sürüyordu.

Emir üzerine sabah da taarruza devam edildi.

Kayıplar daha da arttı.

Faik PaĢa Tümen Komutanının çığlığı üzerine Liman PaĢa'nın sürekli taarruz emrini yok saydı, taarruzu durdurup savunmaya geçilmesini emretti. Durumu Bölge Komutanlığına bildirdi.

Liman PaĢa taarruzun durdurulduğunu öğrenince, Faik PaĢayı görevden aldı.214

FAĠK PAġANIN yerine, hiç vakit geçirmeden Asya yakasındaki birliklerin komutanı olan Mehmet Ali PaĢayı atadı (3 Temmuz).

Mehmet Ali PaĢa aynı gün karargâh kadrosuyla Seddülbahir'e geçti. Emrine verilen 3. Tümen de Çanakkale'den Kilitbahir'e geçmekteydi. Ayrıca Kuzey Grubundan 5. Tümen de emrinde olacaktı. Ġki tümenin toplam gücü 13.000 kiĢiydi.

Görev sınırlıydı: Deniz ile Sığındere arasında, Türk cephesinin gerisine doğru bir kama gibi uzanan yer geri alınacaktı. Ġyi bir hazırlıkla bu sağlanabilirdi.

Mehmet Ali PaĢa kurmaylarıyla bu hazırlık için çalıĢmaya baĢlarken, hemen bu gece saat 03.45'te taarruz etmesi emredildi. Mehmet Ali PaĢa ĢaĢırdı:

"Bu gece mi?"

"Evet, bu gece!"

"Ama efendim..."

"Bu gece!"

3. Tümen Gelibolu yakasına daha yeni geçmiĢti, yoldaydı, yürümekteydi. Ancak gece yarısı cepheye ulaĢabilecekti. 5. Tümen subayları da daha araziyi görmemiĢlerdi. Ordu ve Bölge komutanları 3.

Tümen hiç dinlenmeden, 5. Tümen subayları araziyi hiç görmeden taarruz edilmesini istiyorlardı.

Türk ordusunu iki aydır bu anlayıĢ yönetiyordu. Bölge Komutanı Liman PaĢa'dan, Liman PaĢa Enver PaĢa'dan etkileniyor, çekiniyor ve bu telaĢın, korkunun ve kör inadın bedelini Türk ordusu canı ve kanıyla ödüyordu.

Ne Weber PaĢa'da, ne Mehmet Ali PaĢa'da Ordu Komutanına itiraz edecek cesaret vardı. Mehmet Ali PaĢa'nın Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Eggèrt iyi ve yürekli bir kurmaydı. PaĢaların çekindiğini anlayınca, kendi imzasıyla Liman PaĢaya bir telgraf çekerek, durumu kısaca açıkladı ve taarruzun 24 saat ertelenmesini istedi.

PaĢaların beklemediği birĢey oldu: Liman PaĢa bu isteği kabul etti. Taarruz 24 saat sonra, 5 Temmuz Pazartesi sabaha karĢı 03.45'te, ateĢ etmeksizin, baskın tarzında yapılacaktı.

PAZAR akĢamı baskına katılacak birlikler geride yemeklerini yediler, namazlarını kıldılar. Sessiz sedasız ön siperlerdeki yerlerini aldılar. Usta erler el bombalarıyla donatılmıĢ, tüfeklere süngüler erkenden takılmıĢtı.

KonuĢmak, sigara içmek yasaktı.

Türk ve Ġngiliz siperleri arasındaki uzaklık 80-100 metreydi. Siperlerden çıkıp koĢmak ve Ġngiliz siperlerine dalmak iki dakika sürerdi. Sonuç bu iki dakika içinde belli olacaktı.

Türklerin bilmediği bir Ģey vardı. Ġngilizler Türklerin taarruza hazırlandıklarını uçaklar ve gözlem balonuyla anlamıĢlar, taarruzu karĢılamak için gerekli önlemleri almıĢlardı. Zaman onlar için de zor akıyordu. Onlar da sigara içmiyor ve konuĢmuyorlardı.

Saat 03.00'tü.

Emirler verildi. Taarruzu durdurmak, bozmak, engellemek Ġçin Türk mevzilerine yoğun tüfek ve makineli tüfek ateĢi açtılar. Bunu top ateĢi izledi.

Baskın suya düĢmüĢtü.

Türkler emir gereği yanıt vermeden beklediler. Taarruz saati gelince bütün siperlerden iĢaret fiĢekleri gibi komutlar yükseldi: "Hücummm!"

Ġlk sıradaki subay ve askerler siperlerden fırladılar. Bunları altı sıra hücum dalgası izleyecekti.

Ġlk dalga ateĢ duvarını aĢamadı. O iki dakika içinde Ġngiliz siperlerine varılamadı. Siperlerin önünde toprağa düĢtüler. Sonrakiler bu ilk Ģehitlerin üzerine düĢüp kalacaklardı.

Bazı birlikler çok kayıp verme pahasına birkaç yakın siperi geri aldılar. Ama aldıkları siperleri koruyabilecek kadar sayıları kalmamıĢtı. Ġngilizler siperleri yeniden ele geçirdiler.

Mehmet Ali PaĢa taarruzu durdurmak ve savunmaya geçmek gerektiğini görmekteydi. AteĢ engelini aĢmak imkânsızdı. Birlikler eriyordu. Fakat Liman PaĢa Güney Bölge Komutanlığı karargâhına gelmiĢ, taarruza devam edilmesi için bastırmaktaydı.

Mehmet Ali PaĢa'nın karargâhındaki subaylar isyan ettiler. Bu kadar kaybı göze almayı gerektirecek bir durum yoktu. Ġngiliz birliğinin önü kesilmiĢ, kuĢatılma tehlikesi kalmamıĢtı. Mehmet Ali PaĢa, Liman PaĢa'nın gazabından çekinerek, taarruzu kesmedi, bütün yedekleri ateĢe sürdü. BinbaĢı Eggert kadar yürekli değildi.

Bağlantı yolları, hendekler yan yana, üst üste yatan Ģehit ve yaralılarla doluydu. Hava kan, çürümüĢ

ceset ve barut kokuyordu. Yedek birlikler savaĢ dumanı içinde, buralardan zorlukla, istemeseler de Ģehitlere, yaralılara basarak, can yakarak geçtiler, hücum çıkıĢ yerlerine geldiler.

Saati gelince taarruza kalktılar ve ölümün kızıl kucağına koĢtular.

Kayıp dayanılmaz bir sayıya ulaĢtı.

BinbaĢı Eggert'in bir Alman olarak Liman PaĢa'nın acımazlığından, incelikten yoksun askerlik anlayıĢından utandığı anlaĢılıyor. Mehmet Ali PaĢa'dan izin aldı, atını dört nala sürerek karargâha gitti.

Liman PaĢa'nın yanına girdi.

BeĢ dakika sonra dıĢarı çıktı, Mehmet Ali PaĢaya telefon ederek Liman PaĢa'nın taarruzun durdurulmasına izin verdiğini bildirdi.

AteĢ ve kan bayramı sona ermiĢti.

Sekiz gün süren Sığındere savaĢlarında Türklerin kaybı 16.000 kiĢiydi: 6.000 Ģehit, 10.000 yaralı.

Ġngilizlerin kaybı 5.000'di.215

Yaralılar sargı yerlerine, sahra hastanelerine sığmadı.216

Türk ve Ġngiliz siperleri arasındaki dar alanda üstüste yığılmıĢ binlerce Ģehit vardı. Türkler Ģehitlerini gömmek için 5 saatlik bir ateĢkes önerisinde bulundular.

Ġngilizlerin yaralılarını ve ölülerini toplamalarına, geriye taĢımalarına kaç kez izin vermiĢ, denize dökülen denizcilerini rahatça kurtarmaları için iki kez ateĢ kesmiĢ olan Türkler bu çok insanca dileğin çabucak ve kolayca kabul edileceğini sanıyorlardı. Gereken hazırlıkları yaptılar.

General lan Hamilton bu insanca, sağlık bakımından da zorunlu öneriyi reddetti.

Cesetler kokmaya baĢlamıĢtı. Koku uygar Ġngilizleri çok rahatsız edince, Türklere toplatmadıkları Ģehitleri gaz döküp yaktılar.217

BirleĢik ordu sahra hastanelerinden biri

Avustralyalı hemĢireler

3. TÜMEN Asya yakasına dönüyordu. Çanakkale'ye geçmiĢti. Çanakkale'den tabur tabur eski görev yerlerine doğru yürümekteydiler. Hiçbiri neĢeli değildi. Gelibolu'da 3.600 subay ve er bırakmıĢlardı.

YüzbaĢı ġerif Güralp eğlenti günü Köroğlu rolünü oynamıĢ olan Ġstanbullu delikanlıyı fark etti.

Birliğinden arkaya kalmıĢ, bir baĢına yürüyordu. Önünden geçerken seslendi. Delikanlı durdu.

"Nasılsın?"

"Sağ olun."

"ArkadaĢlarını göremedim."

Delikanlının yüzü sarardı, dudakları titredi. Zor duyulur bir sesle, "Hepsi Ģehit oldu" dedi, gözleri bulutlandı:

"KeĢke ben de Ģehit olsaydım. Onlarsız yaĢıyor olmaya uta-nıyorum.21S

YüzbaĢı ġerif "Otur" dedi. Oturdular. Sigara verdi. Kendi de bir sigara yaktı. Rütbenin ve yaĢın hükmü kalmadı.

Hayatı ve ölümü görmüĢ iki insan olarak Boğaza, Gelibolu kıyısına baktılar. Biraz ilerde aĢk ve savaĢ

kenti Troya vardı, geride tanrıların dağı Kazdağı. GeçmiĢin, hayalin ve gerçeğin, gururun ve acının birbirini mayaladığı bir sigara içimlik süreyi kardeĢçe paylaĢtılar. Sigaralar bitti. Köroğlu saygıyla izin istedi.

Birliğine yetiĢmek için hızlı hızlı yürüdü.

YüzbaĢı ġerif bu on iki kahramanın savaĢta neler yapmıĢ olabileceğini düĢündü. Asıl destanlar galiba tarihin derinliklerinde büyük hazineler gibi gizli kalıyorlardı.

LĠMAN PAġA Weber PaĢayı görevden alacaktı. Tam bu sırada Enver PaĢa Weber PaĢanın yerine, Güney Grubu Komutanlığına 2. Ordu Komutanı Vehip PaĢayı atadı. Weber PaĢayı da 2. Ordu Komutanlığına atamak istediğini bildirdi.

Weber PaĢa'nın görevden alınması Liman PaĢa'nın isteğine uygundu. Ama bir ordu komutanlığına getirilmesi Weber PaĢa'nın ödüllendirilmesi demekti. Liman PaĢa bunu kabul etmedi. Kendiyle eĢit duruma gelecekti. Reform Kurulu BaĢkanı yetkisiyle Weber PaĢayı, hiç bekletmeden Almanya'ya geri yolladı.219

Vehip PaĢa ilke olarak Liman PaĢa'nın emrinde görünüyordu ama Vehip PaĢa ele avuca sığar, her emri dinler biri değildi. Kuzey Bölgesi Komutanı ağırbaĢlı Esat PaĢa'nın küçük, kabadayı kardeĢiydi.

Vehip PaĢa 10 Temmuz günü kalabalık karargâh kadrosu ve Ģatafatla Seddülbahir'e gelerek Güney Bölgesi Komutanlığını üstlendi.

Cephede bulunan tümenler geri çekilecek, onların yerini Vehip PaĢaya bağlı iki kolordunun dört tümeni alacaktı.220 Bu tümenler geliyor, yerlerini bunlara bırakacak cephedeki tümenler de taĢınmak için toplanıyorlardı.221

Bu durum savunma bakımından sakıncaları olan bir süreçti. Bu sorunlu süreçte Ġngilizler ve Fransızlar taarruza geçeceklerdi.

TAARRUZDAN bir gün önce, savaĢın geleceğini çok etkileyecek olan bir geliĢme oldu: Suvla'ya çıkarılacak kolorduya komutan olarak atanan General Sir Fredrick Stopford ile Kurmay BaĢkanı General Reed Mondros'a geldiler.

General Hamilton, planını Harbiye Nezaretine bile tam açıklamıĢ değildi, (iizliliğe o kadar önem veriyordu. Biri boĢboğazlık edecek diye ödü kopuyordu. General Stopford'a da Ģimdiden ayrıntılı bilgi vermek niyetinde değildi. Plan iki özelliğe dayanıyordu: Baskın ve hızlılık.

Baskın ancak gizlilikle sağlanabilirdi.

General Stopford 61 yaĢında, hiçbir savaĢta büyükçe bir birliğe komuta etmemiĢti. Daha çok bir büro subayı, savaĢ dolayısıyla yeniden hizmete alınmıĢ eski bir askerdi. Askeri tarih öğretmeni olarak tanınıyordu. Lord Kitchener bu görev için ancak bu korgenerali bulabilmiĢti.

General Stopford

Fransa-Almanya cephesinde savaĢın kilitlenmiĢ olması dolayısıyla ümidini Çanakkale'ye bağlamıĢ

olan Harbiye Nezareti beĢ tümen vermekle kalmamıĢ, bu seferki çıkarma için gereken her Ģeyi de fazlasıyla yollamaya baĢlamıĢtı.

Gemi dizileri yola koyulmuĢlardı.221"

ÇANAKKALE SAVAġI'NIN halka daha güzel anlatılması, gelecek kuĢaklara sanatın büyük gücüyle aktarılması için bir sanatçılar kurulunun Çanakkale'yi ziyaret etmesi düĢünülmüĢtü. Bu yararlı düĢünce hızla gerçek oldu, on yedi yazar, Ģair, besteci ve ressamdan oluĢan bir kurul oluĢturuldu.

Sanatçılara haki renkli keten giysiler yaptırılmıĢ, gezinin rahat geçmesi için her türlü önlem alınmıĢtı.

Aralarında Mehmet Emin, Ömer Seyfettin, Hamdullah Suphi gibi ünlülerin bulunduğu kurul da, yine taarruzdan bir gün önce, 11 Temmuz günü, alkıĢlar, fotoğraf makinelerinin patlayan ıĢıkları arasında, savaĢa yollanan bir asker kafilesi gibi uğurlanarak Sirkeci garından Uzunköprü'ye hareket etti.

Çanakkale hakkında Ġstanbul'a birçok heyecan verici olay, anı, söylenti yansıyor, milletin içini titretiyor, göğsünü kabartıyordu. Değerli sanatçılardan bu anlatılara ölümsüzlük kazandırmaları beklenmekteydi.22"5

.

ġair Mehmet Akif

Bu beklentiyi en güzel, Almanya'da olduğu için kurula katılamayan Ģair Mehmet Akif karĢılayacaktı.

Çünkü aklı ve yüreği Çanakkale'deydi. Biri karamsar, ümit kırıcı bir Ģey söylerse, üzülüp ağlıyor, ya da kızıp azarlıyordu. Ġstiyordu ki herkes, "Bütün dünya toplanıp gelse, merak etme, Çanakkale düĢmez" desinÇanakkale'yi orada dövüĢen bir er gibi yaĢıyordu.2210 Bu nedenle de Çanakkale kahramanları için ilk anıtı Ģiiriyle o dikecekti.

ĠKĠ GÜN sürecek olan Ġkinci Kerevizdere SavaĢı, kurul geliĢ yolundayken, 12 Temmuz Pazartesi günü baĢladı.222

Ġngilizler, cephelerinin sağ ve sol kanatlarını bir hizaya getirmek için ileri çıkmıĢ olan Türk cephesinin ortasını geri sürmek istiyorlardı. Fransızlar da Kerevizdere'nin batısındaki Türk siperlerinden kurtulmayı ve derenin doğusuna geçmeyi amaçlıyorlardı.

General Hamilton Ġngiltere'den yeni yollanan bir tümeni Seddülbahir'e vererek buradaki 8.

Kolorduyu güçlendirdi. SavaĢ havasına alıĢması için de General Sir Stopford'u da gözlemci olarak buraya yolladı.

Ama Seddüllbahir'i üç yandan kuĢatan ve ölüm saçan zırhlılar, o ateĢten ve çelikten boyunduruk yoktu artık. Batırılma korkusuyla limanlara çekilmiĢlerdi. SavaĢı daha küçük ve az sayıdaki savaĢ

gemileri destekleyecekti.

Ġngilizler ilk aĢamada 7.500, Fransızlar 5.000 kiĢiyle saldıracaklardı. Verdikleri ağır kayıp dolayısıyla Türklerin moralinin düĢük olduğunu, her zamanki sertlikle karĢılık veremeyeceklerini ümit ediyorlardı.

Fazla kayıp gerçekten morali bozmuĢtu. Kiminin komutanı, kiminin köylüsü, manga arkadaĢı Ģehit olmuĢtu. Ama Türk ordusunda her gün eğitim vardı. Her gün çeliğe su veriliyordu. Dere yalağında, tepe arkasında, sığınakta, hatta siperde eğitim yapılıyor, dersler sürüyor, moraller yenileniyordu.

Taarruz sabah 04.30'da karadan ve denizden top atıĢlarıyla haĢladı. Bu taarruza 14 de uçak katıldı.

AteĢ 3 saat kesilmedi.

60.000 mermi harcadılar.

Vehip PaĢa da ĢaĢırdı. Kara, deniz ve hava kuvvetlerinin katıldığı bir savaĢ görmemiĢti Ģimdiye kadar. Bu gerginlikle bazı birliklere gereksiz yere kırıcı emirler verdi.2223

Bu değiĢik savaĢa o da hızla alıĢıp uyacaktı.

Çanakkale büyük bir okuldu.

Ġngilizler top ateĢiyle yıktıkları birkaç Türk siperini ele geçirdiler.

Yoğun ateĢ Kerevizdere'nin batısındaki bazı Türk ileri siperlerini de barınılmaz hale getirmiĢti.

Bunlar da boĢaltılmak zorunda kalındı. Fransızlar da bu siperleri iĢgal ettiler.

SavaĢ 13 Temmuz günü de uzun ve yoğun bir ateĢle baĢladı. Türkler gece uyumadan siperleri yenilemiĢlerdi. Bu siperler de dümdüz oldu.

Sol kanattaki 4. Tümenin Kanlıdere yakınında bazı siperleri vardı. Ġngiliz ve Fransızlar bunları ele geçirdiler. Fransızlar Kerevizdere'yi aĢıp tepelere tırmanmaya baĢladılar.

Bu kesimde iki yedek tabur vardı. Komutan, yedeklerden bu ilerleyiĢi durdurmalarını istedi.

"BaĢüstüne!"

Acele üç bölük hazırlandı, tüfeklere süngüler geçirildi. YüzbaĢılar ve teğmenler, kılıçlarını ve tabancalarını çektiler, bölüklerinin ve takımlarının önüne geçtiler.

DüĢmanla arada beĢ-altı yüz metre uzunluğunda gelinciklerle dolu bir yamaç vardı.

Üç bölük bu geniĢ alanı ateĢ altında, koĢarak geçecekti.

Bu anda bir Çanakkale olayı parladı.

Silah kardeĢlerinin süngü hücumuna kalkacağını ve bu kadar geniĢ bir alanı ateĢ altında geçeceklerini anlayan, duyan öbür beĢ bölük galeyana geldi. Onları yalnız bırakmamak için emir almadan tüfeklerine süngülerini geçirdiler, siperlerin önüne çıktdar. Hiçbirini durdurmaya imkân yoktu.

Tabur komutanları yedekte kalması için bir bölüğü zorlukla geride tutabildi.

Yedi bölük Allah'ı anarak koĢmaya baĢladı. KoĢmuyor uçuyorlardı. Vurulan düĢüyor, kalan düĢmana akıyordu.

Pırıl pırıl yanan süngüleriyle bin beĢ yüz Çanakkale askeri, dev bir kartalın kanatları gibi açılmıĢ, düĢmanın üzerine gelmekteydi. Bunu seyretmek için bile yürek isterdi. Bu geniĢ cepheli, beklenilmez, olağanüstü hücum düĢmanı sersemletti.

Kaçabilenler canlarını kurtardılar.223

Ġkinci Kerevizdere SavaĢı böyle bitti.

SUBAY ADAYI Ġrfan gece bütün görevlerini yaptıktan sonra, toprağa oyulmuĢ küçük odasına çekildi, mumunu yaktı. Tabancasını kılıfı ve palaskasıyla duvara astı. Ceketini ve potinini çıkardı. Çok yorgundu. Ama bugünü yazmadan uyumak istemedi. Yüzükoyun uzanıp yazdı:

"Bugün ilk kez süngü hücumuna katıldım. Benim kılıcım yok, tabancam var. Tabancamı çektim. YüzbaĢılar

'Hücum!' diye bağırdılar. Ben de haykırdım.

KoĢmaya baĢladık.

Askerler koĢarken çevremi alarak beni korudular. Kalabalık düĢmanın içine rüzgâr gibi daldık. Geride savaĢacak düĢman kalmayınca, borular vurdu, geri döndük.

Ben mucize hikâyelerine inanmam. Bana, Allah'tan sihirbazlık bekleyenleri tatmin için uydurulmuĢ hikâyeler gibi gelir. Mucize evrenin varlığı. Daha baĢka mucize istemeye gerek var mı? DönüĢte bir söylenti önce takıma, sonra bölüğe yayıldı: Yeni, eski birçok Ģehit de bizimle birlikte koĢmuĢ, düĢmana birlikte atılmıĢlar.

YüzbaĢıma söyledim. Dedi ki:

'Her hücumda Malazgirt, Estergon, Plevne Ģehitleri benimle birlikte olurlar. Hele zafere susamıĢ Balkan Ģehitleri beni hiç yalnız bırakmazlar. Biraz olgunlaĢ, bu Ģehitler senin de yüreğini doldurur, içinde seninle birlikte koĢarlar!

Anladım.

Ġlk hücumda benim de içimde koĢacaklarını sanıyorum"

Defterini kapadı, mumunu söndürdü. Tüm Ģehitler için dua edip öyle uyudu.

BAKIRKÖYLÜ Deli Raziye'nin deli kuvveti bu sorunu çözmeye yeterdi ama bu pislere elini sürmek istememiĢti. Biri bir yabancı kadının Beyoğlu'nda rahat yürüyebilmek için kırbaç satın aldığını söyleyince, Kapalı ÇarĢıya inip kalın, kısa bir kırbaç aradı.224 ĠĢ durgundu. Saraç bir saat içinde sığır derisinden örme bir kırbaç yapıp teslim etti.

Deli Raziye kırbacı yokladı, beğendi. ÇarĢafının içine sakladı. Bakırköy'e geri döndü.

Erkeklerin çoğu askerdeydi. Kır saçlı, katır suratlı, basık fesli bir adam belirmiĢti. Bakırköy uygar bir yerdi. AlıĢveriĢi kadınlar yapardı. ÇarĢıya çıkanlara, yolda yürüyenlere laf atıyor, sataĢıyor, sululuk ediyordu.

Bakırköy ĢaĢkına dönmüĢtü.

Pislik, uyarmaya yeltenen iki yaĢlı esnafı dövdü. Bir komiserle iki Allahlık polis vardı köyde. Onlar da bu Ģirrete bulaĢmamak için görmezden geliyor, uzağından geçiyorlardı. Bakırköy'ün polisleri bile böyle densizliklere alıĢık değildi.

Kadınlar bu pislik ile ona özenen, nereden geldikleri belirsiz çocuk yaĢta üç serseri yüzünden çarĢıya çıkmaya son vermiĢlerdi. Kapı önünde bile oturmuyor, ailenin erkeklerine baĢları belaya bulaĢmasın diye durumu anlatmıyorlardı.

Bu sorunu Deli Raziye çözecekti.

Deli Raziye trenden indi, Ġstasyon Caddesinden aĢağıya doğru birkaç adım yürüdü. Pislikleri aramaya gerek kalmamıĢtı. Adamı ve küçük serserileri gördü. KöĢede duruyorlardı. Sevindi. ĠĢi hemen bitirmeye karar verdi. O yana geçti. Ġlgi çekmek için, Allah affetsin, biraz da kırıtarak ilerledi.

Pislik ile küçük serseriler tombul, kırıtkan bir kadının yaklaĢtığını görünce sustular. Gözler açıldı.

Suratlar parladı. Pislik afili bir hareketle Deli Raziye'nin önüne geçti. Çevresinde Ģarap kokusundan bir bulut oluĢmuĢtu. "Dur bakalım tombul melek.." dedi,

"..sen, nesin, kimsin? Bana adını bağıĢlamayan burada sokağa bile çıkamaz. Değil mi aslanım?"

Küçük serseriler "Evet!" diye bağrıĢtılar.

Galiba çok eğleneceklerdi.

Deli Raziye iyice kızmak için biraz bekledi. Pislik kolunu tutmak istedi. Bu kızmasına fazlasıyla yetti.

Bir adım geri çekilip koynundan kırbacı çekti, adamın suratına öyle bir patlattı ki sesi göğe çıktı. Aval aval bakakalan üç kabadayı fidesine de giriĢti. Topaç gibi dönüyor, her dönüĢte en azından ikisinin suratına kırbacı yapıĢtırıyordu. Çevre gürültüye koĢanlarla doldu. Deli Raziye'nin pislikleri dövdüğünü görünce kimse 'durun' demedi, araya girmedi.

Keyifle izlediler.

Raziye'nin kırbacı değdiği yerde derin, unutulmaz, silinmez bir anı bırakıyordu. Pislik son bir çabayla silkinip saldırmayı denediği anda kırbaç gözünün üstüne indi. Gözünde ĢimĢekler çaktı, gök kubbe parçalanıp baĢına yıkıldı. Bu arada küçükler arkalarında küçük toz bulutları bırakarak uçup yok olmuĢlardı. Deli Raziye adamı elini değmeden, arada bir tekmeleyerek, kırbaçla, evire çevire, tadını çıkara çıkara, tozunu ata ata, tövbe ettire ettire dövdü.

Adam büyük bir güçlükle, inleyerek, marangoz cetveli gibi parça parça doğruldu. BaĢını eğdi, köprüyü aĢıp Ġncirliye doğru gitti. Bir daha yüzünü gören olmadı. Bu olay Bakırköy tarihinin bir sayfacığına kaydedildi.

Olayı duyan Kadınlar Dünyası dergisinin Bakırköylü yazarlarından Nilüfer Mazlum Hanım dedi ki:

"Bu bizim köyümüze özgü bir çözüm. Geride daha birçok Bakırköy var. Onlar ne olacak? Bütün kadınlarımızın Ģükran duyacağı genel bir uygarlık hamlesine muhtacız. Allah'tan, böyle bir hamleyi nasip etmesini niyaz ediyorum."

19. TÜMENĠN sağındaki Sazlıdere-Ağıldere kesiminden sorumlu 14. Alay, buranın deniz kıyısına açılan giriĢini bir taburla tutmuĢtu. Bu alaya Ağıldere Müfrezesi adı verilmiĢti.

Bir Anzak birliği, bu kesimin giriĢinde bulunan bir tepeyi savaĢarak iĢgal etmiĢti. Tabur tepeyi geri almak için çok çalıĢtı ama Anzaklar direndi, baĢarılı olamadı.

M. Kemal bu olaya Kuzey Grubunun dikkatini çekti. En sağındaki 72. Alay Komutanı BinbaĢı Münir Bey'i çağırdı, dedi ki:

"DüĢmanın o tepeyi bu kadar Ģiddetle savunması boĢuna olamaz. Uyanık durun. Bir olay olursa 14.

Alayla yardımlasın. DüĢman böyle hareketsiz duramaz. Bu düğümü çözmek için bir Ģey yapmak zorunda. Ya toplanıp gidecek, ya amacına ulaĢmak için harekete geçecek. Harekete geçerse, en duyarlı, en uygun yer, bizim sağımızdır."

"Anladım efendim."

Bu küçük tepe savaĢı Liman PaĢanın dikkatini çekmekle kaldı. Esat PaĢa önemsemedi. Ġkisi de bir Ģey yapmadılar.225

SĠRKECĠ GARI yine tıklım tıklımdı. Ön eğitimleri bitmiĢ gönüllü gençler cepheye uğurlanacaktı.

Ağır kayıp ve gençlerin ısrarlı isteği üzerine, 20 yaĢından küçük gençlerin de askere alınması uygun görülmüĢ, liseli ve üniversiteli gençler, birbirleriyle yarıĢarak askerlik Ģubelerine hücum etmiĢlerdi.

Aralarında 16-17 yaĢında öğrenciler de vardı. Halk bunları 'kınalı kuzular' diye anacaktı. Çocuk-askerdi bunlar. Bekâr subaylarda bile babalık duygusu uyandırıyorlardı.

Bunları esirgemek isteyecek ama çok zorluk çekeceklerdi Çünkü en tehlikeli görevlere bu gençler talip olacak, bir fedai istense önce bunlar ortaya atılacaktı. "Hele biraz sabırlı olun, usta asker olun, Çanakkale askeri olun, ondan sonra atılganlık yapın" gibi öğütler bunlara vız gelecekti. Hepsinin hülyası Battal Gazi, Ulubatlı Hasan, Genç Osman olmaktı.

Cephe gerisindeki eğitim merkezlerinde bir süre daha eğitim göreceklerdi. Cepheden esen savaĢ

havası eğitimi hızlandırıp güçlendiriyordu.

Aileler, arkadaĢlar, komĢular, okul yöneticileri, öğretmenler, esnaflar, dernek temsilcileri, eski gaziler, gazeteciler, her zamanki gibi armağan torbalarıyla uğurlamaya gelen Ġstanbullu hanımlar Sirkeci garını doldurmuĢlardı.

Resimler çekiliyor, armağanlar veriliyor, marĢlar söyleniyor, yer yer konuĢmalar yapılıyor, andlar içiliyordu. Annelerin, kardeĢlerin, sözlülerin gözyaĢları sel gibi akmaktaydı. Tren komutlar, alkıĢlar, hıçkırıklar, bağırıĢlar, çığlıklar, düdük sesleri arasında hareket etti.

Görevli subayların içleri titredi.

Türkiye geleceğini, yesin diye savaĢın önüne atıyordu.2253

BĠR ġEYLER olacağı tahmin ediliyordu. Kırık dökük, biri ötekini tutmaz bilgiler gelmeye baĢlamıĢtı.

DüĢman bu sefer nereye çıkarma yapacaktı? Saros'a mı, Sed-dülbahir'e mi, Asya yakasına mı, Arıburnu'na mı, yoksa Suvla'ya mı? Bütün komutanlar ve kurmaylar birçok etkenleri dikkate alarak bunu kestirmeye çalıĢıyorlardı.

Enver PaĢa Saros'a çıkarma yapacakları hakkında bilgi alındığını bildirmiĢti. Esat ve Vehip PaĢalar Arıburnu'na çıkarma yapılacağını tahmin ediyorlardı. Alman Genelkurmay BaĢkanı da Saros'a ya da Asya yakasına çıkarma yapılacağı hakkında bilgiler geldiğini bildirmiĢ, cephane biriktirilmesini tavsiye etmiĢti.

Hiçbiri Suvla'yı düĢünmüyordu.

Liman PaĢa birçok olasılıkları dikkate aldıktan sonra, düĢmanın Saros ya da Arıburnu'na çıkarma yapacağı kanısına vardı. Saros takıntısından kurtulamıyordu.

Birlikleri savaĢa hazır olmaları için uyardı.226

Veliaht Yusuf izzettin Efendi

VELĠAHT Yusuf Ġzzettin Efendinin cepheyi ziyareti bugünlere rastladı.227

Ordu karargâhından sonra Kemalyeri'ne geldi. Bölgedeki bütün tümen komutanları ve Kurmay BaĢ-

kanları toplanmıĢtı. Törenle karĢılandı. Hanedanın son temsilcileri gibi Veliaht da hafif kamburdu.

Tören birliğini usulüne uygun olarak selamlamayı bilemedi. Ġki eliyle temenna etti. Ataları eğitimden geçer, önemli bir görevde yetiĢip piĢer, bu gibi durumlarda ne yapılacağını, nasıl davranılacağını iyi bilirlerdi. Kaç kuĢaktır ne eğitim vardı, ne de görev. Sarayda hapistiler. Kadınlar arasında yetiĢip yaĢlanıyorlardı. Hemen hepsi sağlıksızdı.

Bir saat kadar oturdu.

Dikkatli, kibar, sessiz biriydi. Büyüklük ve gösteriĢten yoksundu. Görkemli Osmanlı hanedanının ıĢığı her gün biraz daha sönüyordu.

Esat PaĢa güzel bir konuĢma yaparak Veliahta 'hoĢgeldiniz' dedi ve savaĢ durumu hakkında bilgi sundu. Veliahtın bu konuĢmaya orduyu yüceltici bir cevap vermesi bekleniyordu. Bunun için gelmiĢti. Ama Veliaht heyecanlandı, tutuldu. Birlikte bazı üst yöneticiler de gelmiĢti. Durumu sezen biri hemen ayağa kalkarak Veliaht adına kısa bir konuĢma yaptı.

Subaylar Veliaht'ın konuĢamamasını yadırgamadılar. II. Abdülhamit gibi vehim, V. Murat gibi sinir hastası olduğunu duymuĢlardı.

Yine törenle uğurlandı.228

Ġzzettin Bey, 16. Tümen Kurmay BaĢkanı YüzbaĢı Nâzım Bey ile 5. Tümen Kurmay BaĢkanı, cepheye birlikte döndüler. YüzbaĢı Nâzım yolda sordu:

"Demek Sultan ReĢat ölürse bu Efendi devletimizin baĢı olacak, bizi temsil edecek, sancaklar bu Efendinin önünde eğilecek, öyle mi?"

"Öyle."

Sustular. Sessizliği top gürültüleri ve makineli tüfek cayırtıları doldurdu.

GENERAL HAMILTON yine karıĢık, sürprizli, aĢamalı, birden çok yeri kapsayan bir plan yapmıĢtı: Ġki büyük çıkarma olacaktı. Ġlki Arıburnu'naydı. Asıl vurucu saldırı buradan yapılacaktı. Buraya gizlice bir buçuk tümen çıkarılacak, üç gün o daracık alanda saklanacak olan birlik, 19. Tümenin sağındaki Sazlıdere-Ağıldere arasından yukarı doğru ilerleyerek Conkbayırı-Kocaçimen platosunu ele geçirecekti.

Ġkinci çıkarma Suvla (Anafartalar) körfezine yapılacaktı. Buraya ilk aĢamada iki tümen çıkacaktı. Bir tümen Küçük Anafarta üzerinden Teketepe'ye, ikinci tümen Büyük Anafartalar üzerinden Kocaçimen'e yürüyecekti.

Saros'taki Türk tümenleri ancak 24 saatte yetiĢebilirlerdi. Onlar gelmeden Ġngiliz birlikleri tepeleri ele geçirmiĢ olacaklardı.

Burada Arıburnu'ndan gelen birlikle birleĢeceklerdi.

Böylece Türk birlikleri kuzeyden kuĢatılacak ve yarımadanın en egemen kesimi ele geçirilecekti.

Bundan sonrası kolaydı: Bu büyük birlik ilerleyip Kilitbahir platosunu, sonra da Boğaz'ın batı kıyısını iĢgal edecek, Ġstanbul yolu açılmıĢ olacaktı.

Bu, dünyanın beklediği zafer demekti.

Arıburnu ve Seddülbahir'deki Türk birliklerinin bu ilerleyiĢe engel olmalarını önlemek için de Arıburnu ve Seddülbahir'de oyalama taarruzları yapılacaktı.

Bu arada Saros'a da akıl karıĢtırıcı, küçük bir çıkarma giriĢiminde bulunulacaktı.

Plana daha bazı hileler, aldatmacalar, gösteriler eklenmiĢti. Bir kısmının hiçbir iĢlevi, anlamı, etkisi yoktu. Ġngiliz ordusunun emperyal bir alıĢkanlığıydı bu. Asya, Afrika ve Güney Amerika'da sömürge yapmak istedikleri ülkelerin geri kalmıĢ halklarını böyle kandıragelmiĢlerdi.

General Hamilton'un 6 Ağustos Anafartalar - Arıburnu genel planı Ġngiltere'den ve Mısır'dan gelen birlikler Mondros, Midilli ve Gökçeada'da toplanıyorlardı. BirleĢik Ordu'nun gücü 157.000 kiĢiye yükselecek, ilk gün ateĢ hattında 80.000 savaĢçı bulunacaktı.229 O dar alanda daha fazla askere yer yoktu zaten.

Kara savaĢlarının ikinci döneminin, 6 Ağustos 1915 Cuma günü baĢlaması kararlaĢtırıldı.

General Hamilton, bu dönemin, hükümetin ve talihinin kendisine tanıdığı son Ģans olduğunun bilincindeydi. Bu yüzden her konuda çok titiz, dikkatli ve duyarlıydı.2293

DENĠZALTI korkusu yüzünden Çanakkale'ye yiyecek gönderilmesi de aksamıĢ, ambarlardaki yiyecek türleri azalmıĢ, elde bulgur ile kurtlanmıĢ kuru bakla kalmıĢtı.

Un yetmediği için ekmek, un ile peksimet kırıntısı karıĢtırılarak yapılmaya baĢlamıĢtı. Vehip PaĢa'nın hesabına göre bugünlerde askere günde 16 gram et düĢüyordu.

Durumu acı bir dille Harbiye Nezaretine bildirdi, yiyecek sorununa ivedi çözüm bulunmasını istedi.

Levazım Daire BaĢkanı Ġsmail Hakkı PaĢa 'Çanakkale Ordusu ambarlarının dolu olduğunu' bildirdi.

Dosyalar öyle gösteriyordu. Vehip PaĢa Ģu yanıtı verdi:

"Ambarlarda var olduğunu iddia ettiğiniz erzak hüsn-i niyetten ibarettir. Hüsn-i niyet karın doyurmuyor."

Askere verilen ekmekten de bir örnek yolladı.230

Beklenmekte olan bir büyük savaĢ eĢiğinde bu durum Nezareti karıĢtırdı. Kapalı kapılar ardında sert tartıĢmalar oldu. Arka arkaya katarlar yola çıkarıldı.

Taarruz baĢlamadan ambarlar yeniden dolmaya baĢladı. ġeker ve Ġstanbul'un unu Rusya'dan gelirdi.

SavaĢ patlayınca bu kapı kapanmıĢtı. Türkiye'de ne Ģeker fabrikası vardı, ne büyük un değirmenleri.

Anadolu buğdayının Ġstanbul'a taĢınması da büyük sorundu, çok pahalıya patlıyordu. Un sorunu ve Ģeker yokluğu sürecekti.

Çay kuru üzümle içilecekti.

OSMANLI-TÜRK Hanımları Esirgeme Derneği'nin düzenlediği tartıĢmalı aylık konferanslar sürüyordu. 30 Temmuz Cuma günkü konferans için Cağaloğlu'ndaki Kız Üniversitesinin büyük sınıfı seçilmiĢti. GiriĢ çıkıĢı derneğin görevlileri gözetiyordu.

Büyükçe sınıf saatinde doldu.

Gönüllü hemĢireler de gelebilseler izleyiciler buraya sığmazdı. Hepsi görev baĢındaydı. Ġstanbul'a sel gibi yaralı akıyordu. Bu yüzden Besim Ömer PaĢa yeni bir hemĢirelik kursu daha düzenlemek zorunda kalmıĢtı.

Salondakiler yüzlerini açtılar. BaĢörtülerini gevĢettiler. ÇarĢaflarının altında bu sıcak yaz gününe uygun giysiler, bluzlar vardı.

Konferansçı Nezihe Muhittin Hanımdı. Saatinde kürsüye geldi. Yüzü açıktı. Gri, ipek bir çarĢaf giymiĢti. AlkıĢlarla karĢılandı.

Konu milli ekonomiydi.

Kadınlar kendi sorunlarının dıĢında ülke sorunlarıyla da ilgileniyor, yazıp konuĢuyorlardı. "Sayınız çok az" diyen birine Dernek BaĢkanı Hanım, "Zarar yok.." demiĢti, "..milyon da 1 ile baĢlar. Gün gelir salonlara sığmaz, meydanlara taĢarız."

Nezihe Muhittin Hanım zarif bir baĢ hareketiyle salonu selamladı:

"Hanımefendiler!

Yabancılara her konuda ayrıcalık tanıyan kapitülasyonlar kalkmadan önceki durumumuzu hatırlayınız. Ne korkunç, ne utandırıcı günlerdi. Yabancılar üzerinde yargı hakkımız bile yoktu.

Avrupalıların, hatta Amerikalıların tutkularının oyuncağı idik. Her konuda dıĢarıya bağımlıydık.

Potinlerimizin bağını, dikiĢ ipliğimizi, elbise düğmemizi, yüksüğümüzü bile dıĢardan getirtmek zorundaydık. Bunları Ģimdi de getirtiyoruz. Neden? Çünkü sanayimiz yok, sanatımız yok. Kendi sanayimizi kuramadık, kurmayı baĢaramadık ya da kurdurmadılar.

Bir devletin, milletin bağımsızlığının güvencesi milli sanayidir, milli ekonomidir.

Bizim sanayimiz tahta kaĢık, tahta takunya, testi, leblebi, biraz da el tezgâhlarında dokunan bez ile havlu. Bu düzeydeki sanayi ile bir devlet bağımsız olabilir mi?

Bu halimizle ilkel bir kabile gibiyiz.

Bu yüzdendir ki devlet 1878'de iflas etti, mali bakımdan bittiğini ilan etti. Ġflas halimiz sürüyor.

Devlet batakçı bir mirasyedi gibi borçla yaĢıyor.

Bir millet hayat hakkına, gelecek hakkına, kudretli olmak hakkına ancak milli ekonomiyle, milli sanayiyle sahip olur. Bunun için de milli bir yönetim ister!

En büyük kuvvet, milli ekonomidir. Bu dersi yaĢayarak öğrendik, hâlâ acı olaylar, yokluklar yaĢayarak öğrenmeye de devam ediyoruz.

Bu konuda da kadınlara büyük, önemli bir görev düĢüyor. Bir daha o kapitülasyon günlerine dönmemek için, o hale düĢmemek için, ey anneler, bilgili, bilinçli kuĢaklar yetiĢtiriniz. Kapitülasyonların, dıĢa bağımlılığın, borcun ne demek olduğunu, nelere mal olduğunu, bizi nasıl ezdiğini, yoksul bıraktığını, inlettiğini, savunmamızı nasıl zayıf düĢürdüğünü, çaresiz bıraktığını çocuklarınıza, torunlarınıza tekrar tekrar anlatınız, çok iyi öğretiniz."

KonuĢmasını örneklerle zenginleĢtiren Nezihe Muhittin Hanım'dan sonra birçok hanım söz alarak görüĢlerini açıkladı. Sanayiye, ticarete önem verilmesini, iĢ yerleri açılmasını, yerli malı kullanılmasını, kadınların çalıĢmasının sağlanmasını, bu konudaki engellerin kaldırılmasını, kadın giyimi sorununa da artık, mutlaka bir çözüm bulunmasını istediler.231

Kadınların yurt ve dünya sorunlarıyla ilgilenmeleri bazı çevreleri tedirgin etmekteydi. Kadınlar,

'ellerinin hamuru', 'uzun saçları ve kısa akıllarıyla' ne karıĢıyorlardı bu boylarından büyük iĢlere?

Bu çevreden bir yazar, Hasan Fehmi Bey, kadınları bir daha ağızlarını açamayacak hale getirecek iyi bir yazı yazmaya karar verdi. Etkili olması için telaĢ etmeden, düĢüne taĢına yazacaktı.

GENERAL HAMILTON karargâhını Gökçeada'ya taĢıdı. Böylece Suvla, Arıburnu ve Seddülbahir'deki olayları daha kolay izleyebilecekti.

Haber Merkezi, Arıburnu ve Seddülbahir'e sualtı telefon kab-lolarıyla bağlandı. Hamilton istediği zaman bu iki kesimdeki komutanlarla konuĢabilecekti.

Çıkarma baĢlayınca Suvla'ya da bir kablo çekilecekti. Bugün bir aldatmacaya da giriĢildi.

Kabatepe güneyine çıkarma yapılacağı izlenimi vermek için birkaç mayın gemisi bu kesimde mayın aramaya baĢlamiĢti. Ġlk ateĢte kaçtılar. Aldatmaca suya düĢtü.

16. TÜMEN 48. Alay astsubaylarından Emin Çöl Ģarapnel parçalarıyla sırtından yaralanmıĢ, önce Kilye limanına, oradan da küçük bir hastane gemisiyle Mürefte'ye getirilmiĢti.

Bulgarlar Balkan SavaĢının son döneminde güzel Mürefte'yi yakıp yıkmıĢlardı ama halkının güler yüzünü, cömertliğini, yaĢama sevincini yok edememiĢlerdi. Yaralıları halk ve sağlıkçılar karĢıladı.

Arabalar bekliyordu. Yaralıları kucaklayıp arabalara bindirdiler. Arabalar küçük, temiz bir binanın önünde durdu. Burası Mürefte okuluydu. Yargıcın, savcının, subayların, o çevredeki hastanelerin doktorlarının eĢleri, halkın da desteği ile burada küçük bir hastane kurmuĢlardı.

Sağlıkçılar yaralıları yıkadılar, sildiler, tırnaklarını kestiler, yüzlerini, saçlarını tıraĢ ettiler. Temiz çamaĢır, gecelik ve terlik verdiler. Kahvaltı ikram ettiler. Birer mendil armağan ettiler. Yaralılar yerlere serili, sabun ve lavanta çiçeği kokan, bembeyaz yataklara girdiler.

Bu hayal edilmesi bile zor güzelliği gerçekleĢtirenler adlarını, yastıkların, çarĢafların köĢelerine kırmızı iplikle iĢlemiĢlerdi: Mürefte kadınları.

Pembe bir bulut üzerinde uyur gibi uyudular.

Sabah erkenden Mürefte hanımları yaralıları ziyarete, bir istekleri olup olmadığını öğrenmeye geldiler. Hepsinin yüzü açıktı. Anadolu'da peçe söz konusu değildi. O, Ģehirlere, büyükçe kasabalara özgü bir âdetti. Peçeyle, çarĢafla bağda, bahçede çalıĢılabilir miydi?

Yaralılar kendilerini rüyada sanıyorlardı. Bu inceliklere, Ģefkate, temizliğe vurulan Emin Çöl cepheye dönmek üzere hastaneden çıkarken, anı defterine Ģöyle yazacaktı:

"Bir daha yaralansam ve bir daha bu hastaneye gelsem!'231

ORHAN evdekileri ĢaĢırtan bir Ģey yapmıĢ, tıraĢ olmuĢ ve annesinin yardımı olmadan giyinmiĢti.

Orhan'ı sokağa çıkmaya hazır görünce, iki anne ile Dilber çığlığı bastılar.

"Sakin olun, bir Ģey yok, okula gideceğim, kaydımı yeniletmeye çalıĢacağım. Merak etmeyin, erken dönerim."

Ġlk kez sokağa çıkacaktı. Dilber önüne geçti:

"Canım ağabeyciğim, ben de geleyim. Yorulunca koluma girersin, bana tutunursun. Bekle, beĢ

dakikada giyinir, çarĢaflanırım."

Orhan'ın içi gitti. Bu ne harika bir devr-i âlem gezisi olurdu. Ama okula gitmeyecek, Dilber'in bilmemesi gereken gizli iĢler yapacaktı. Sert olmasına çalıĢtığı bir sesle, "Olmaz!" dedi. Yenilmemek için çabucak evden çıktı.

Yürüyerek deniz kıyısına indi. Nefes nefese kalmıĢ, terden de sırılsıklam olmuĢtu. ġemsiye almadığına piĢman oldu. Doktor haklıydı. Ġyi değildi. Ama iyileĢmesi gerekli değildi. Ayakta dura-bilmesi yeterdi. Bir faytona bindi.

Hastaneye geldi. BaĢhekimin yanına girdi. Adamın ağzı açık kaldı:

"Hayrola evlat? Ne arıyorsun sen burda?"

"Efendim, okul, kaydımı yenilemek için hastalandığım ve iyileĢtiğim hakkında rapor istiyor."

Kendi de ĢaĢtı. Su gibi yalan söylüyordu. BaĢhekim, Dr. Fikret Bey'i çağırdı:

"Bu kahraman oğlum öğrenime devam edecek. Durumu özetleyen, okul yönetiminin zorluk çıkaramayacağı güzel bir rapor yaz, getir."

Orhan yarım saat sonra, imzalı mühürlü, istediğinden daha da iyi raporu alarak vapurla BeĢiktaĢ'a geçti. Askerlik ġubesini buldu. Müdürü binbaĢıymıĢ. BinbaĢıya çıktı, durumunu özetledi:

"Balkan SavaĢı'nda ağır yaralanmıĢtım. ĠyileĢtim. Bunlar belgelerim. Bu da sağlam raporum.."

Masanın üzerine belgeleri ve raporu bıraktı:

"..Beni askere almanızı ve Çanakkale'de, cephede bulunan bir birliğe göndermenizi diliyorum.

ĠyileĢirsem Çanakkale'ye giderim diye kendime söz vermiĢtim."

BinbaĢı bu Balkan SavaĢı gazisi ve Çanakkale gönüllüsüne dikkatle baktı, yumuĢak bir sesle "Oturun"

dedi.

Orhan kaygıyla oturdu. BinbaĢı isteğini reddederse mahvolurdu. Çünkü artık dayanamıyordu.

Dilber'i görünce içinde sular tutuĢuyor, kuĢlar çıldırıyor, ay parçalanıp dökülüyordu. Bir yanlıĢlık yapmadan kaçma vakti gelmiĢti artık.

BinbaĢı belgeleri incelemeye baĢladı.

SUVLA'YA çıkacak tümen ve tugay komutanlarına bir muhripten Suvla kesimi gösteriliyordu.

Türkleri kuĢkulandırmamak için kıyıya çok yaklaĢılmadı, fazla yavaĢ gidilmedi. Arazi çıplak gözle izlenecek, dürbünle bakılmayacaktı.

Masmavi denizin, altın gibi pırıldıyan kumsalın, yüksek tepelere doğru usul usul yükselen fundalarla kaplı arazinin, sütbeyaz tuz gölünün, kumsaldan sonraki küçük, Ģirin tepelerin güzelliğini fark edecek halde değillerdi. Dört gün sonra üzerinde yer alacakları bir savaĢ alanıydı burası. Bu benzersiz güzelliğe o gözle baktılar.

Sevindiler.

ÇıkıĢ çok rahat olacaktı. Hiçbir engel yoktu. BĠNBAġI baĢını kaldırdı:

"Her akĢam Sirkeci'den Uzunköprü'ye bir-iki katar gidiyor. Ġstersen yarın akĢam gidebilirsin.

Öğleden sonra burada olabilir misin?"

Orhan'ın sevinçten göğsü sıkıĢtı: "Evet, tabii, elbette."

"Subay adayı olarak yollayacağım seni. Belgelerin bunu hak ettiğini gösteriyor. Üniforma bulmaya çalıĢacağım. Bulamazsam Uzunköprü'de ya da cephede verirler. Önümüz kıĢ, hazırlıklı gel."

Orhan'ın dizleri titriyordu.

"BaĢüstüne komutanım!"

Oyalanmadan eve döndü. Annesine, "Rapor alabilmem için iki gün hastanede yatmam gerekiyormuĢ.." dedi, "..bana yarın için küçük bir çanta hazırlar mısın?"

Her Ģey birbirini öyle tutuyordu ki kimse kuĢkulanmadı. Orhan yorgun olduğu bahanesiyle erkenden yattı. Böylece Dilber'den kaçtı. Sabaha kadar gözünü kırpmadı. Ġçinde binlerce Dilber resmi vardı.

Onları seyretti.

Sabah giyindi. AĢağıya indi. Annesi merdiven baĢında karĢıladı:

"Bahçedeyiz, kahvaltı için seni bekliyoruz. "

Dilber de sofrada olacak, karĢısında oturacaktı. Kıza bakınca gözlerini geri alamıyordu.

"Hayır, neden bilmem, aç gelmemi istediler. Ben hemen gideyim."

"Bizi öpmeden mi gideceksin?"

KonuĢurken bile nihavend bir Ģarkı söyler gibiydi. Ġster istemez döndü. Yalnız gözleri değil, yüreği de kamaĢtı. Sarılsa kopamayacağını biliyordu. Bu yüzden kızcağızı kendinden uzak tutuyor, sarılmak istese itiyor, kaba davranıyordu. Herhalde hastalığına verdiği için hoĢgörmekteydi.

"Ne olacak, üç gün sonra hurdayım."

"ĠnĢallah, hayırlısıyla."

Ona Ģartlamayınca, annesi ve Dilber'in annesiyle de vedalaĢa-madı. Babalarla da vedalaĢamamıĢtı.

Bunları düĢünmek cesaretini kırıyordu. Çantayı aldı. Kadınlar okuyup sırtını sıvazladılar. DıĢarı çıktı.

Kapı kapanmadı. Aralık tutup arkasından bakıyorlardı herhalde. Dilber'in de üst kata fırlayıp pencereden izlerdiğini adı gibi biliyordu. GüçlüymüĢ gibi geniĢ adımlarla yürümeye çalıĢtı.

KöĢeyi dönünce bir evin içerlek merdivenine oturup soluklandı. Çanakale'ye kadar dayanmalıydı.

Sonrası kolaydı.

Kalktı.

Karnı açtı. Bir çay içip simit yemeli, sakin bir yerde oturup, kafasında bin kez baĢlayıp da bir türlü bitiremediği veda mektubunu yazıp eve postalamalı ve Askerlik ġubesine gidip belgelerini almalıydı.

Geçen faytona bindi.

DĠKKATLE gözlenen küçük ama anlamlı hareketler ve hazırlıklılardan düĢmanın çok yakında taarruza geçeceği belli oluyordu.

Birçok tümen komutanı gibi Albay M. Kemal de alay komutanlarını toplamıĢtı. Birlikte yemek yiyip konuĢtular. SavaĢ öncesi son emirlerini verdi. Herkes her an bir baskına uğranabileceğini düĢünerek hazırlıklı ve uyanık olacaktı.

KucaklaĢıp helalleĢtiler:

"Gazamız mübarek, Allah yardımcımız olsun."

Beşinci Bölüm

Diriliş

ikinci dönem

3 Ağustos 1915-27 Ocak 1916

ORHAN 3 Ağustos Salı günü, izinden dönen subaylarla birlikte Uzunköprü istasyonuna indi.

Ordunun ihtiyacı olan her Ģey burada toplanıyor, buradan cepheye yollanıyordu. Denizaltı korkusu yüzünden demiryolu büyük önem kazanmıĢtı. Bu yüzden Uzunköprü çok kalabalık, karıĢık ve cephe kadar gürültülüydü.

Üniforması bol, potini büyüktü ama Orhan Ģikâyetçi değildi. Görevliler Orhan'ın iĢlemini çabucak tamamladılar. 7. Tümene verildi. 7. Tümen Saros'taymıĢ. Yol arkadaĢı genç subaylar, "Denizin keyfini çıkarırsın" diye güldüler.

Ġzinden dönen subayların yükleri çoktu. Herkes bir Ģey ıs-marlamıĢtı. Bunlar cephe hayatını katlanılır hale getiren küçük Ģeylerdi: Kahve, lokum, yastık yüzü, çorap, cibinlik, kalem, terlik, bit tarağı, çay, kolonya, bisküi, Ģeker, düğme, iğne-iplik, sirke, atkı, çikolata, eldiven, çakı, tabak, sucuk, defter vb.

Görevliler bunu bildikleri için bir de araba veriyorlardı bu kafilelere.

AkĢam hava serinleyince, subaylar ayrı bir grup olarak yolcu edildiler.

Orhan çantasını arabaya koydu.

SavaĢa savaĢa ateĢ parçası olmuĢ subaylarla birlikte yola koyuldu. Bu uzun yürüyüĢe nasıl katlanacaktı?

BUGÜN ikinci dönemin büyük çarkları dönmeye baĢladı. Yüzden fazla gemi ve tekne Gökçeada ile Bozcaada'da toplandı. Bunlar asker, silah, cephane, yiyecek, su, araç-gereç ve katırlarla doluydu.1

Sazlıdere-Ağıldere kesiminden yapılacak sürpriz saldırı için Arıburnu'na, Türklere sezdirilmeden üç gün içinde 17.900 savaĢçı çıkarılması öngörülmüĢtü. Bu çok zor bir iĢti. Daha zoru, sürpriz taarruz için bu kadar savaĢçıyı taarruz saatine kadar Türklerin dikkatinden gizlemekti.

Ġngilizler bu çok zor iĢi baĢaracaklardı.

Çıkarma Arıburnu kumsalının Türklerin görüĢ alanı dıĢında kalan kesimine yapılacak, olası gürültüleri örtmek için savaĢ gemileri Türk cephesini ateĢ altına alacaktı.

Ġlk olarak bu gece ay doğmadan 10.000 savaĢçı, 500 kiĢi alan büyük çıkarma tekneleriyle, sessizce Arıburnu kumsalına çıkarıldı. Çıkanlar saklanmaları için hazırlanan kovuklara, girintilere, deliklere sığındılar. Bunlar için yiyecek ve su stok edilmiĢ, tuvaletler ile hasta bakım yerleri hazırlanmıĢtı.

6 Ağustos akĢamına kadar zorunluk olmadıkça hiçbiri yerinden kımıldamayacak, asker bu zorluğa katlanacaktı.

Türkler bu büyük çıkarmayı fark etmediler.2

ORHAN'IN, trene binmeden önce Sirkeci postanesinden attığı mektup bu sabah eve ulaĢtı, 38lik bir mermi kadar yıkıcı oldu.

Bugüne kadar bir postacının hiç uğramadığı eve posta gelmesi, anneleri telaĢa düĢürmüĢtü. Dilber zarfı açana kadar heyecan içinde beklediler.

Zarfın içinden dörde katlanmıĢ bir mektup kâğıdı çıktı.

Orhan üç cümle yazmıĢtı:

"Biraz sonra Çanakkale'ye hareket edeceğiz. Hepinizi seviyorum. Lütfen beni affedin."

GECELERĠ, sağ kalmıĢ subaylar ve çavuĢlar askerlere Çanakkale savaĢlarının ilk günleri hakkında hikâyeler, menkıbeler anlatarak, bilgiler vererek askerleri yeni savaĢa hazırlıyorlardı.

Seddülbahir'de yedekte bekleyen bir tümen vardı: Albay Ali Rıza Sedes'in 8. Tümeni. Bu tümen 10

Ağustos günü Conkbayırı'nda, askerlik tarihinin en önemli savaĢlarından birine katılacaktı.

Bu tümenin 23. Alayının 2. Tabur Komutanı, eğitimden sonra bölüklerinin toplanmasını emretti.

SavaĢa az kala son bir konuĢma yapmak istiyordu. Denizden ateĢ yeme tehlikesinin olmadığı sapa bir yerdeydiler. Dört bölük toplandı. Giysileri yamalı, postalları döküntü, tüfekleri eskiydi ama duruĢları, PadiĢahın tören taburundaki fiyakalı askerlerden daha gösteriĢliydi.

Komutan ortadaki boĢluğa geldi.

"Asker!

Unutma, amaç Ģehit olmak değil, yaĢamak. YaĢamalıyız ki dövüĢebilelim, dövüĢerek düĢmanı yenelim. Bu sömürgecileri geldiklerine piĢman edelim. Öyleyse akıllı savaĢacağız. Aklımızla sa-vaĢacağız. Her kurĢunumuz, her bombamız, her süngü vuruĢumuz, her tekmemiz, her yumruğumuz hedefini bulacak. DüĢman bizi vurmadan biz onu vuracağız. Ama sağlıkçılara, sağlıkçıların taĢıdığı yaralılara ateĢ etmek yok. DüĢman bu insanlığa layık mı? Hayır. Utanmadan Ģehitlerimizi dinimizce toprağa vermemize engel oldular ve yaktılar. Belki de içlerinde ağır yaralı kardeĢlerimiz vardı, onlar da yandılar. Ama düĢman layık değil diye biz insanlığımızı bozmayacağız. Temiz dövüĢeceğiz.

Yenilmez, yılmaz, yıkılmaz Çanakkale askeri olacağız. AnlaĢıldı mı?"

Bin kiĢi gürledi:

"Eveeet!"

BinbaĢı "Aferin asker" dedi, bütün tabura madalya dağıtmıĢ oldu.

5 AĞUSTOS sabahı Kaptan Nasmith E-ll borda markalı denizaltısıyla Boğaz'ı, mayınları kolayca geçip AkbaĢ önüne geldi. Bu kez denizaltısına bir de top takınmıĢtı. Yine çok can yakacaktı.

AkbaĢ'ta periskopunu çıkarıp çevreyi gözden geçirdi. Halep adlı bir yük gemisi yükünü boĢaltmıĢ, geri dönmeye hazırlanıyordu. Nashmith daha ilk adımda bir av yakalamıĢtı. Bir torpille geminin iĢini bitirdi. Gemi torpili yer yemez battı.

Aydınreis torpidobotu mahmuzlamak için denizaltıya hücum etti ama geç kalmıĢtı. E-ll dalıp kaçtı.

Marmara'ya yol aldı. BeĢ torpidobot denizaltıyı arayıp bulmak için Marmara'ya dağıldı.

Üç gün E-ll için baĢarısız, verimsiz geçecek, 8 Ağustos günü en büyük avı yakalayacaktı.

ĠKĠNCĠ DÖNEM 6 Ağustos günü zincirleme darbeler halinde baĢlayacaktı.

Ġlk taarruz Seddülbahir'deydi, saat 14.30da.

Bundan birkaç saat sonra Arıburnu'nda taarruza geçilecekti. Bunu gece Sazlıdere-Ağıldere arazi Ģeridinden Conkbayırı-Koca-çimen Tepesine yapılacak yürüyüĢ ve taarruz izleyecekti. Az sonra iki tümen Suvla'ya, gece yarısı da bir küçük bir Yunan gönüllü birliği Saros kıyısına çıkacaktı.

Olaylar güneyden kuzeye doğru zincirleme patlak verecekti. General Hamilton ve kurmayları, bu düzenle Türk ordusunu ĢaĢırtmayı, kararsız bırakarak bir hamlede hedefe ulaĢmayı ümit ediyorlardı.'

SEDDÜLBAHĠR. 6 Ağustos 1915 Cuma, 1. gün.

Cephede dört, geride iki yedek tümen vardı. Cephedeki dört tümenden üçü yeniydi, hiç savaĢmamıĢtı, dipdiriydi.33 Bu dört tümenin Ġngiliz ve Fransız taarruzlarını kıracağına güveniliyordu.

Güney Bölgesi Komutanı da, kurmay kurulu da ilk kez tekmil Türktü.

Bombardıman edileceği düĢünülerek ön siperlerde sadece nöbetçiler bırakılmıĢtı. Birlikler gerilerdeki sığınaklarda bekletiliyordu.

General Hamilton'un amacı, buradaki Türk birliklerini yerlerinde tutarak, kuzeye yardım etmelerini engellemekti. Ama Ġngiliz Kolordusu, bu mantıklı amacı değiĢtirmiĢ, birliklerine hedef olarak üç buçuk aydır alınamayan Alçı Tepeyi vermiĢti. Bu uzak hedefe ulaĢabilme isteğiyle hızlı koĢacak ve çabuk yorulacaklardı.

Saat 14.30'da önce ağır toplar Türk mevzilerini ateĢ altına aldı. Bu ateĢe aĢama aĢama 45 topuyla filo, orta çaplı toplar, havanlar, bomba topları, makineli tüfekler ve son olarak uçaklar katıldı.

Yoğun bombardıman birçok siperi yine yıkıp dümdüz etti. Nöbetçi erlerin çoğu Ģehit oldu ya da yaralandı. Ama kalanlar nöbetlerini bırakmadılar. Çevrelerinde mermiler patlıyor, hava basıncı ile oraya buraya savruluyor, uçuyor, yaralanıp bereleniyor, yanıyor, yine de kendilerini toplayıp nöbet

yerlerine geçiyorlardı. Görevleri düĢmanın taarruza geçtiğini tam zamanında geriye haber vermekti.

Bu bırakılamaz bir görevdi.4

Türk topçular önceki günlerde pintilik edip mermi biriktirmiĢlerdi. Bu bombardımana beklenilmeyen bir Ģiddetle karĢılık verdiler. Taarruza geçmek için siperlerde bekleyen kalabalık Ġngiliz birliklerinde ağır kayıplara yol açtılar.

Saat 15.50'de Ġngiliz taarruzu baĢladı. Fransızlar küçük taarruzlarla yetinip daha çok toplarını çalıĢtıracaklardı.

Taarruz Ġngilizleri ağır kayba uğratarak kırıldı. Bu kez Türk makineli tüfekleri düĢmanı saz gibi biçmiĢti.

Ġngilizler bombardımandan sonra birkaç siper ele geçirmiĢlerdi. Bunlar karĢı taarruzla geri alındı. 19.

Alay cephesinde bir binbaĢı, iki yüzbaĢı ve 72 er esir edildi. Bunların bir kısmı yaralıydı. Sağlıkçılar yaralıları sargı yerine taĢımaya baĢladılar. Yaralı bir Ġngiliz eri için sedye kalmamıĢtı. Süngü savaĢından üstü baĢı kan içinde, parça parça çıkmıĢ askerlerden biri, can acısıyla inleyen yaralıya acıdı, sırtına aldı, sarsmamak için dikkatle yürüyerek sargı yerine götürdü. Bir subay arkalarından uzun uzun baktıktan sonra dedi ki:

"Eğer insanca davranmıyorsa, bir savaĢçının bir hayduttan ne farkı olur? SavaĢçıyı hayduttan ayıran, onu kahraman yapan, iĢte Ģu yorgun askerin gösterdiği insanca tavır. Ġnsan olmadan kahraman olunmaz. Ġnsan olmayana kahraman denmez."5

Güney Bölgesi Komutanlığı, Fransız birlikleri arasında 'Lejyon Grek' adını taĢıyan, Rum ve Yunanlılardan kurulu bir birliğin bulunduğunu saptamıĢtı.53 Üç yüz Yunanlı da BirleĢik Ordu adına gece yarısı Saros kıyına çıkacaktı. Kâğıt üzerinde Yunanistan Osmanlı Devleti ile barıĢ halinde görünüyordu.

Bugünkü taarruzun baĢarısız ve çok kayıplı olması Hamilton'u hayal kırıklığına uğrattı ve üzdü.

Kolordu Komutanı taarruzun ertesi gün de sürdürüleceğini bildirerek Hamilton'u rahatlattı.6

Türk birliklerinin kuzey bölgesine yardıma yetiĢmemeleri gerekiyordu.

ARIBURNU/KANLISIRT. 6 Ağustos 1915 Cuma. 1. gün, öğleden sonra.

Bu kesimde savaĢ gemilerinin ve kara toplarının iki gündür süren bombardımanı, Seddülbahir'den bir buçuk saat sonra, saat 16.00'da Ģiddetlendi. Türk cephesinin güney (sol) kanadını, özellikle Kanlısırt'ı hedef alan bombardıman 17.30'a kadar sürdü.

Bugüne kadarki en yoğun ve uzun bombardımandı bu.

16. Tümenin sorumluluğu altındaki Kanlısırt, 200 metre geniĢliği olan bir cephe parçasıydı. Birkaç sıra siperden oluĢuyordu. Anzak siperleriyle arada en fazla 100 metre vardı. Ön siperlerin büyük bölümünün üzeri, top ve bomba atıĢlarından korunmak için kalın kütüklerle örtülmüĢtü.

Anzaklar arayı kayıp vermeden aĢmak ve ilk Türk siperlerine baskın vermek için yan yana birkaç tünel açmıĢ, ağızlarını belli olmayacak biçimde örtmüĢlerdi. Tünellerden çıkıp saldırıya geçmek için bombardımanın bitmesini bekliyorlardı.

Tel örgüler yerle bir oldu. Kütükler, dikmeler ve demir mazgallar yıkıldı. Yıkıntı altında kalan subay ve erlerin çoğu Ģehit oldu, yaralandı, barut gazı yüzünden bayıldı. Burayı savunan 47. Alaydan pek az asker kurtulabildi.6a

Bombardıman kesilince Anzaklar tünellerden fırladılar. Sağ kalanlar yıkıntıların altından çıkamadan ve geriden yedekler yetiĢemeden, siperlerin önünde bittiler. Kütüklerin arasından ateĢ ederek sağ

kalanların büyük bölümünü de Ģehit ettiler.

Kanlısırt Anzakların eline geçti.7

Anzaklar bu girdiyi derinleĢtirmek için cepheyi zorlamaya baĢladılar.

16. Tümenin birlikleri ölesiye savaĢarak Anzak ilerlemesini durdurdular. Ama Kanlısırt'ı geri alamadılar. Anzaklar da bu önemli yeri canla baĢla savunuyorlardı.

Esat PaĢa bu taarruzu düĢmanın kesin sonuçlu taarruzu sandı. Öyle Ģiddetliydi. Haklı olarak kaygıya kapıldı. Yedeğindeki 5. Tümeni Kanlısırt'a sürdü. Kabatepe güneyindeki 9. Tümene de 'iki alayı ile hemen 16. Tümene yardıma gelmesini' emretti.

Liman PaĢa da Esat PaĢa gibi bunu asd taarruz sanmıĢtı. O fazla telaĢlanmadı. Bu taarruzun önlenmesi kolaydı. Güney Bölgesinde iki yedek tümen vardı. Önce 4. Tümene kuzey bölgesine hareket etmesini emretti. Gerekince 8. Tümen de getirtilebilirdi.8 Oysa bu taarruz, asıl iki büyük taarruzu gizleme taarruzuydu. Çok geçmeden ikisi de patlak verecek, hem Kuzey Bölgesi Komutanlı-

ğında, hem Ordu karargâhında ĢaĢkınlığa yol açacaktı: Sazlıdere-Ağıldere kesiminden Conkbayırı-

Kocaçimen Tepe doğrultusunda baskın halinde kuĢatma hareketi ve Suvla'ya çıkarma.

Anzaklar Kanlısırt'ta ele geçirdikleri

Bir Türk siperinde

Bu iki olay Çanakkale savaĢının doruk noktasını oluĢturuyordu.

Bu iki olayın patlak vermesine birkaç saat kalmıĢtı.

Anzaklar akĢam Türk cephesinin bu kez sağ (batı) kesimine, 19. Tümen mevzilerine hücum ettiler. Bu inatçı taarruz 19. Tümen alaylarının can cömertliği ile püskürtüldü.9

Türklerin bu sorunlarla uğraĢtıkları sırada Anzak kesiminde, deniz kıyısında büyük bir hareketlilik baĢladı.

ANZAK KESĠMĠ. 6 Ağustos 1915 Cuma, akĢam.

Burada üç gündür saklanan askerler gizlendikleri deliklerden çıkarak uyuĢukluklarını gidermiĢ, yemeklerini yemiĢlerdi. Birlik, yeni askerlerle takviye edilerek 20.000 kiĢiye çıkarılmıĢtı.

Kumsalda yürüyüĢ planına göre sıralanıyorlardı. Her askere 200 fiĢek, bir günlük kumanya verilmiĢti. Kıyıdan kuzeye doğru yürüyeceklerdi. Eski Anzaklar Türk askerini bilmeyenleri uyarmıĢlardı:

"Dürüst ve sıkı askerler. Keskin niĢancıları sineği vuruyor. SüngüleĢmede çok üstünler. Ona göre."

'Korkak Abdul’ adı unutulmuĢtu. Temiz savaĢan Türklerden saygıyla 'Coni Türk' diye söz ediyorlardı.

Emirler verildi.

General Godley'in yöneteceği sürpriz taarruz için 20.000 savaĢçı, tabur tabur kuzeye, Sazlıdere-Ağıldere kesimine doğru yürümeye koyuldu.

General Godley

Birlik iki kol halinde taarrruz edecekti.

Sağ kolda çoğunluk Yeni Zelandalılardı. Sol kol karmaydı. Bu kolda Ġngiliz, Avustralyalı, Yeni Zelandalı, Yeni Zelanda yerlileri ve Hintliler (Gurkalar ve Sihler) vardı.

Sağ kol öncüsü 2.000, sol kol öncüsü ise 5.000 savaĢçıdan oluĢuyordu.

Ay doğmadan önce, bu öncü birlikler, karanlıkta hareket ederek Sazlıdere-Ağıldere kesimindeki Türk mevzi ve direneklerine baskın verecek, iki kuĢatma koluna Conkbayırı ve Kocaçimen yolunu açacaklardı.

Yeni Zelandalı BinbaĢı Overton'un yönetiminde bir ekip bu kesimin derinliklerine sızarak Conkbayırı ve Kocaçimen Tepesi'ne giden karıĢık yolları, dere yataklarını iyice incelemiĢlerdi. Bunlar rehberlik yapacaklardı. Bu rehberler arasında bu çevreden gönüllü Rumlar da vardı.

Birinci kolun öncüsü Balıkçı Damları'nı geçince, Sazlıdere'de sağa dönecek, buradaki Türk ileri karakollarını ve direnek noktalarını iĢgal edecekti. Buralar temizlenince sağ kol Sazlıdere yatağından ilerlemeye baĢlayacak, ġahinsırtı üzerinden Conkbayırı'nı ele geçirecekti. Komutan General Johnston'du.

Sol kolun öncüsü biraz daha kuzeye yürüyecek, Ağıldere'de sağa dönecekti. O da bu kesimdeki Türk ileri karakollarını ve direnek noktalarını ele geçirecek ve sol kola yolu açacaktı. Sol kol Besim Tepe'ye ve Kocaçimen Tepeye yürüyecekti. Komutan General Cox'du.10

Yürüyecekleri yol, harita üzerinde, sağ kol için yaklaĢık 3 kilometre, sol kol için 5 kilometreydi.

Bütün hareketler gün doğarken sona ermiĢ, hedeflere ulaĢılmıĢ, tüm Sarıbayır sırtları, Conkbayırı-

Kocaçimen platosu ele geçirilmiĢ, Türklerin Arıburnu cephesi kuĢatılmıĢ olacaktı.

Bu sırada Conkbayırı ve Kocaçimen'de bir Türk birliği yoktu. Ġki tepe de boĢtu.

S AZLIDERE-AĞILDERE KESĠMĠ. 6 Ağustos 1915 Cuma, 21.00.

14. Alayın iki taburu Sazlıdere-Ağıldere arasındaki geniĢ cephede, kıyıya karĢı savunma düzeni almıĢtı. Bu kesimde önemli bir tehlike beklemeyen Kuzey Bölgesi Komutanlığı, alayın üçüncü taburunu, destek olması için taarruza uğrayan 19. Tümenin emrine yolladı.103

14. Alayın taburları alarmda bekliyorlardı ama büyük bir birliğin hücumuna uğrayacaklarını tahmin etmiyorlardı. Olsa olsa küçük bir taarruz beklenebilirdi. Onu da kolaylıkla karĢılarlardı.

Oysa Arıburnu cephesinin, hatta ordu cephesinin tehlikeye düĢmesine yol açacak olay patlamak üzereydi ve patladı.

Sağ kolun öncüsü saat 21.00 sularında Sazlıdere giriĢindeki direnek noktalarına hücum etti. Bu geniĢ

ve kalabalık hücum, buradaki birlikleri ĢaĢırttı.

19. Tümen Komutanı M. Kemal, Sazlıdere kesiminde de savaĢın baĢladığını silah seslerinden anladı.

Onun için buradaki savaĢın yönü belliydi. Kaç aydır böyle bir hareket bekliyordu. Emrine verilen 14.

Alayın taburunu Kocaçimen-Conkbayırı kesimine yollayacaktı.10b Sağ kolun öncü birliği iyi hazırlanmıĢtı, çok hızlıydı.

Küçük birlikler bu kalabalık, vurucu birliğin baskınına fazla direnemediler. Birazı esir düĢtü. Kalanlar dağıldılar. Ama karanlığa karıĢıp kaybolmadılar, kaçmadılar, bir yerlere sinip saklanmadılar. Küçük gruplar halinde adım adım kuzeye doğru geri çekilmeye baĢladılar. Buralar gözü kapalı bildikleri yerlerdi. DüĢmana bu gece yürüyüĢünü zehir edecekleri kesindi.

Sağ kol, kör karanlıkta, taĢlı, funda kaplı, kıvrımlı, boğazlı Sazlıdere yatağından yukarı doğru ilerlemeye baĢladı.

Sol kol geniĢ bir eğri çizeceği için onun yolu daha uzun, engeli, uçurumu, iniĢi çıkıĢı da daha çoktu.

Bu çetin yol sol kuĢatma kolunu çok çabuk yoracaktı.11

GÖKÇEADA-SUVLA. 6 Ağustos 1915 Cuma, 1. gün, 17.00-22.00.

Çıkarma için 6 Ağustos gecesinin seçilmesinin nedeni ayın saat 02.00'de doğacak olmasıydı. Gemiler Suvla körfezine koyu karanlıkta yanaĢacak, birlikler ay doğmadan karaya çıkacaklardı.

Karadaki hareket saat 02.00'de, ay doğduktan sonra baĢlayacaktı. Türklerin dikkatini çekmemek için hareket baĢlayana kadar ateĢ etmek yasaklanmıĢtı.

Buraya Ġngiltere'den yeni gelen iki tümen, 10. ve 11. Tümenler çıkacaktı: 27.000 kiĢi.lla Çıkarmayı ve çıkarmadan sonraki hareketleri, savaĢları, Ana-farta tepelerini, sonra Kocaçimen Tepeyi ele geçirmeyi 9. Kolordu Komutanı General Stopfort yönetecekti. General Gökçeada'da, General Hamilton'la birlikte kalmak yerine, Jonquil adlı bir yatta kalmayı, savaĢı yattan ve yakından yönetmeyi tercih etmiĢti.

General Stopford ve Kurmay BaĢkanı, biraz yaĢlarının, biraz da Fransız-Alman savaĢı hakkında edindikleri bulanık bilgilerin etkisiyle plan üzerinde bazı değiĢiklikler yapılmasını istemiĢler, Hamilton da bunları kabul etmiĢti.

Plan baskın özelliğini korumaktaydı ama bu değiĢiklikler karaya çıktıktan sonra çok gerekli olan hızlılık özelliğini zayıflatmıĢtı. Ġlk gün yapılması planlanan hareketler iki güne yayılmıĢtı.

Bir Ġngiliz tarih yazarı bu olayı Ģöyle değerlendirecekti:

"General Hamilton böylece tüm sefer boyunca iĢlediği hataların belki de en büyüğünü, en bağıĢlanmaz olanını iĢlemiĢti."12

AkĢam hava kararır kararmaz çıkarma filosunu oluĢturan gemiler ve tekneler Gökçeada'dan ayrılarak Suvla'ya doğru yola çıkmıĢtı: Kruvazörler, muhripler, monitörler, torpidobotlar, gambotlar, çıkarma tekneleri, Kuzey Denizi balıkçı gemileri, kurtarma sandalları, mavnalar, asker taĢıyan büyük yolcu gemileri, yük gemileri, yandan çarklı gemiler, hastane gemileri, yatlar, kablo gemileri, balon gemileri, römorkörler ve karaya çıkacak 11. Tümenden ilk 10.000 asker.

Gökyüzü aysızdı ama yıldızlıydı.

Yıldız yağmuru vardı.

Deniz kumsala naz yapıyordu.

Suvla kıyısında denizi gören bir tepecikte beĢ kiĢilik bir gözcü postası vardı. Ama hiçbiri bu güzelliği görecek halde değildi. Yıldız ıĢığında, yüzden fazla geminin gölgesi belirmiĢti ufukta.

YaklaĢıyorlardı.

Yedi muhrip Lalababa tepesinin güneyinde, kıyının 400 metre kadar açığında durup gürültüyle demir attı. Makinelerinin homurtusu Suvla körfezi ve Anafartalar ovasındaki barıĢ sessizliğine son verdi.

Bunlar karaya çıkacak ilk birlikleri taĢıyan gemilerdi.

Ece limanından Anzak kesimine kadarki upuzun kıyıyı sadece Gelibolu Jandarma Taburu tutuyordu.

Kısacası Liman PaĢa yöntemi gereğince kıyı savunulmuyordu.

Büyük çıkarma tekneleri kıyıya yanaĢtılar ve rampalarını kumsala uzattılar. Kumsal binlerce gölgeyle, hayaletle doldu.

Bu çıkarma Türk ordusu için tam bir baskındı.

Lalababa Tepesi'nde 70 kiĢilik bir birlik vardı. Kıyıdaki en kalabalık birlik buydu. Birlik Komutanı kırmızı iĢaret fiĢeği atarak durumu gerideki birliklere bildirdi: Çıkarma baĢladı!13

Saat 22.00'ydi.

BĠGALI. 6 Ağustos 1915 Cuma, 23.00.

Sazlıdere-Ağıldere kesiminden silah sesleri duyulduğu, silah seslerinin gittikçe kuzeye ilerlediği hakkındaki bilgi ordu karargâhında tedirginlik yaratmıĢtı. Çok geçmeden Suvla'ya da çıkarmanın baĢladığı bildirildi.

Mein God!

Suvla'ya çıkarma ha!

Suvla-Anafartalar kesiminde yalnız Süvari Yarbay Willmer'in komutasında 3.000 kiĢilik Anafartalar Müfrezesi ile birkaç batarya vardı.14 Kıyılarda küçük postalar bulunuyordu. Taburlar gerideydi.

Çıkan kuvvetin gücü belli değildi. Belki de gösteriydi. Zaten oraya Asya yakasından birlik yetiĢtirmek zordu. Saros daha yakındı, üstelik orada dinlenmiĢ, bütünlenmiĢ üç tümen vardı. Ama...

Ama Liman PaĢa'nın Saros takıntısı sürüyordu: Saros'a da çıkarma yapılabilirdi. Bu olasılığı gözardı etmek doğru olmazdı. Liman PaĢa, o derin takıntısının etkisiyle Saros Bölgesi Komutanı Albay Ahmet Fevzi Bey'i telefonla uyardı:

"Saros'a yapılabilecek bir çıkarmaya hazırlıklı bulunun!"

"BaĢüstüne efendim. Hazırız." Sonra da bir alayını Suvla'ya (Ana-fartalara) yollamasını emretti.

Saros'ta var olan üç tümene karĢılık bir alay!

Bu sırada Suvla'ya bir kolordunun öncüleri çıkarılmaktaydı. Saat 01.45'ti.15

Anafartalar Müfrezesi Komutanı WilImer

SAROS KUZEYĠ. 6/7 Ağustos 1915 Cuma/Cumartesi, 23.30.

Saros'a bir çıkarma yapılacaktı ama güneye değil, kuzeye. Küçük bir çıkarma.

Günün son olayıydı bu.

Bunun için Yunan Teğmen Griparis komutasındaki 300 Rum ve Yunandan oluĢan bir müfreze hazırlanmıĢ, güzel giydirilmiĢ, iyi silahlandırılmıĢtı. Müfrezeyi iki savaĢ gemisi koruyacaktı.

SavaĢ gemileri müfrezeyi ay doğmadan çıkdacak yere getirdi. Karaçalı denilen yerdi burası.

Müfrezenin görevi Saros körfezinin güneyinde bulunan tümenlerin dikkatini çekmek, oyalamak, uğ-

raĢtırmaktı. Bunu sağlamak için çıktığı yerde hiç olmazsa bir gün direnmesi, gürültü çıkarması gerekiyordu.

Bunu becerecek gibi görünüyordu.

Müfreze makineli tüfek takılı motorlarla karanlıkta karaya taĢındı.

Saros'un kuzey kesiminde, bütün kıyıyı savunmakla görevli bir Süvari Tugayı vardı. Müfrezenin çıktığı kesimde KeĢan'daki Jandarma Taburundan bir mangalık kıyı gözetleme postası bulunuyordu.

OnbaĢı, durumu bildirmek için gerideki ilk birliğe ayağına hızlı bir haberci yolladı.

Müfrezeye birkaç el ateĢ ettiler. Belki birkaç kiĢiyi vurdular, belki vuramadılar. YetiĢecek birliği beklemek üzere geri çekildiler.

Burada ince bir dere denize karıĢıyordu. Derenin iki yanı ormandı. Müfreze ormana dalıp içeri doğru yürüdü. Müfrezenin bu cesur hareketini gemilerden gören Ġngilizler memnun oldular. Herhalde ileri giderek bir yerlere hücum edecek, olay çıkaracaktı.

Haberi alan Süvari Tugayı Komutanı bir süvari bölüğü yolladı. Süvariler iĢ çıktı diye sevinmiĢlerdi.

Tüfeklerini sırtlarına çapraz taktılar. Kılıçlarını eğerlerine astılar. Dört nala geldiler. Postadan müfrezenin ormana girdiğini öğrendiler.

Gün doğuyordu.

Orman canlıları uyanmıĢlar, mırıltı, cıvıltı içindeydiler.

Müfrezeyi yakaladılar. Bir takımı atlı hücuma geçti, kalanlar yaya savaĢına indi. Hücuma geçen takımın ağaçların arasından görünmesiyle yalın kılıç çetenin üzerine gelmesi bir oldu. Müfrezenin bir kanadını ezip dağıttılar. Teğmen Griparis yeni bir hücuma uğramayı göze alamadı. Geri çekilmeye karar verdi. Birlikte gaz getirmiĢlerdi. Gaz dökerek ormanı tutuĢturdular.16 Yaz sıcağında ağaçlar çıra gibiydi. Yangın çabuk yayıldı.

Müfreze araya giren yangından yararlanıp kıyıya çekilmeye baĢladı. Bir yandan da gemilerden yardım istiyorlardı. Süvariler gözlerini korkutmuĢtu. Durumu izleyen Ġngiliz gemileri topları ateĢleyerek, motorlar makineli tüfekleri çalıĢtırarak müfrezeyi kurtarıp kaçırdılar. Kundakçı müfreze, 28 ölü vermiĢ, geride 3 esir bırakmıĢtı. Birçok kurĢun, kılıç ve nal yaralısı vardı. Onları götürmüĢlerdi.

Güneydeki Türk birliklerinin körfezin kuzeyine bir müfrezenin çıktığından haberleri bile olmadı.

Anlamsız, yararsız, birkaç saat süren bir giriĢim olmuĢtu bu. Hamilton'un bu hilesi fiyaskoyla sonuçlanmıĢtı.

Geride güzelim ormanı kavuran yangın kalmıĢtı. Gittikçe büyüyor, asker ve halk çaresizlik içinde kıvranarak seyrediyorlardı. Gün ortasında ve yaz sıcağında Ģiddetli bir yağmur baĢladı.

"Hey güzel Allahım!"

Yangın söndü, orman ve canlıları kurtuldu.17

ARIBURNU/KANLISIRT. 6/7 Ağustos 1915 Cuma/Cumartesi, gece yarısı.

Kanlısırt'ı düĢmana kaptırmak 16. Tümeni kahretmiĢti. Orasını korumak için kaç kiĢinin Ģehit olduğunu bilen sakalar bile ağladılar.

Yedekteki 5. Tümen bir alayı ile 16. Tümene destek verdi. Kanlısırt'ı geri almak için hazırlık yapıldı.

Taarruzu Tümen Komutanı Albay RüĢtü Sakarya yönetecekti. Alay ve tabur komutanları ateĢ hattına geldiler. Askerlerinin yanında yer aldılar.

Taarruz gece yarısı baĢladı.

Kanlısırt'ı geri almak için sabaha kadar, canlarını zerre kadar esirgemeden, ardarda taarruz ettiler.

Kanlısırt, bu adı defalarca hak etti.18

Anzaklar yerin önemini bildikleri için çok sıkı durdular. Kanlısırt'ı geri vermediler.

ARIBURNU. SAĞ KANAT. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 2. gün, 04.00.

Gün doğarken filo ve kara topçuları, 19. Tümen cephesinin özellikle sağ yanını yıkıcı ateĢ altına aldılar.

Bu saatte Sazlıdere'den ilerleyen sağ kol Conkbayırı'na taarruz ediyor olacaktı. Program böyleydi.

Anzaklar, sağ kuĢatma kolunu korumak için 19. Tümenin sağ kanadını ezmek, sağ kuĢatma koluna zarar veremez hale getirmek istiyorlardı.

Bu kesimde siperlerin arası 50-60 metreydi.

Anzaklar bombardıman sona erer ermez, Türklerin daha siperlere dönmemiĢ olacaklarını düĢünerek hızla atıldılar. YanılmıĢlardı. Türkler bombardımanın Ģiddeti azalmaya baĢlar baĢlamaz siperlere dönerek makineli tüfekleri yerleĢtirmiĢlerdi bile.

Birinci dalgayı bütünüyle biçtiler.

Anzaklar durmadı. Ara vermeden bir daha, bir daha, bir daha taarruz ettiler.

Hepsi biçildi.19

Sonunda taarruzu durdurdular.

Bu inatçı taarruz Sazlıdere'den ilerleyen birliklerin Conk-bayırı'na yaklaĢmıĢ olduğunun iĢaretiydi.

KuĢatma tamamlanırsa Arıburnu cephesi, dolayısıyla tüm savunma çökecekti.

19. Tümenin bütün birlikleri savaĢa kenetlenmiĢ durumdaydı. M. Kemal'in elinde yedek olarak yalnız iki bölük kalmıĢtı. 14. Alayın taburundan sonra, bu iki bölüğü de Conkbayırı’na yolladı.20

KEMALYERĠ. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 04.30.

Son haberler Esat PaĢa ve kurmay kurulunu çok sarsmıĢtı. DüĢman tam da M. Kemal'in söylediği gibi ve söylediği yerlerden gelmiĢti!

Esat PaĢa M. Kemal'in Ģimdi kendisi için ne düĢündüğünü düĢünmek bile istemiyordu.203

Conkbayırı Anafartalar Müfrezesinin bölgesiydi. Ama baskına uğrayan zavallı müfreze nereye yetiĢecekti? Conkbayırı'nı kurtarmalıydı. Asıl tehlike oradaydı. Bu sırada Kanlısırt'a yardım için iki alayını alıp koĢmasını istediği 9. Tümenin Komutanı Albay Kannengiesser gelmiĢti.

Ona "Bekle" dedi.

Durumu bir daha değerlendirdiler. Kannengiesser'i iki ala-yıyla ConkbayırTna yollamaya karar verdiler. Güneyden de Cemil Conk'un 4. Tümeni gelecekti.

"Fahri, 16. Tümen toparlandı. 19. Tümen de dayanıyor. Cemil Bey'in tümenini de ConkbayırTna yollayalım. DüĢmanın asıl yumruğu oradan vuracağı belli oldu."

"Peki efendim."

Dördüncü Tümen Komutanı

Yarbay Cemil Bey

Esat PaĢa M. Kemal'in uyarısını dikkate almadığına çok üzülmüĢ, baĢına ağrı saplanmıĢtı. Kurmay BaĢkanı, "Siz biraz yatıp dinlenin efendim.." dedi, "..ben ne gerekiyorsa yaparım."

" TeĢekkür ederim." Esat PaĢa odanın bir köĢesindeki portatif yatağa soyunmadan uzandı.

Uyumadı, ağrıdan ve üzüntüden sızdı.21

Fahrettin Altay Ohrili Kemal Beye fısıltıyla, "M. Kemal bizi uyarmıĢtı ama biz anlamamıĢtık.." dedi,

"..Esat PaĢa anlamadığı için kendini affetmiyor. Onur sorunu yaptı. Ben farklı düĢünüyorum.

'Aramızda iyi ki M. Kemal gibi durumu iyi değerlendiren, olacakları gören biri var' diye seviniyorum.

ĠĢler daha kötü giderse, bu zekâ cepheyi kurtarabilir. Çok kötü duruma düĢtük. Hem Suvla'da, hem Conkbayırı’nda baskına uğradık. DüĢman arkamıza dolandı, kuĢatıyor."

S AZLIDERE-AĞILDERE. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 05.00.

O kadar heves ve heyecanla yola çıkmıĢ olan iki kuĢatma kolu da büyük zorluklarla karĢılaĢmıĢ, asker çok yorgun düĢmüĢtü. Bazı birlikler yolu kaybetmiĢlerdi. Kaçıp saklananlar olmuĢtu. Ġzin almadan mola verenler yüzünden düzen aksamıĢtı. Adım adım geri çekilen Türkler en beklenilmez anlarda ve yerlerde ateĢ ederek bütün gece askerin moralini alt üst etmiĢlerdi. Orman cini gibiydiler. Arazi de pusu için birebirdi. SavaĢ ortamını ilk kez yaĢayan Rum rehberler, korkudan, telaĢtan yolları ĢaĢırmıĢlardı.

Çekilen Türkler sol kol öncüsüne rehberlik eden BinbaĢı Overton'u da vurmuĢlardı.22

Ġki kol da gün ıĢırken ulaĢmaları gereken yerlerde değildi. Bu yolların üç-üç buçuk saatte aĢılacağı hesap edilmiĢti. Bu hesabın güzel bir hayal olduğu anlaĢılmıĢtı.

Sağ kuĢatma kolunun esas birliği Yeni Zelanda Tugayı Conk-bayın'na yakın ġahinsırtTna ulaĢabilmiĢti. Bir taburu yolunu kaybettiği için gecikmiĢti. Komutan geciken taburu beklemek için yü-

rüyüĢü durdurdu.

Askerler sevindiler. Çünkü çok yorulmuĢlardı.

Bu sırada ConkbayırTnda oradaki bataryanın koruyucusu olan iki manga asker vardı sadece.

M. Kemal'in Conkbayırı'na yolladığı birlikler de, 9. Tümenin iki alayı da yoldaydı.

Yeni Zelandalılar biraz yürüseler Conkbayırı'nı ele geçirebilirlerdi. Bulundukları yerden Suvla körfezini, gemileri, uzaktan kurĢun askerlere benzeyen arkadaĢlarını seyrederek, 06.30'a kadar, geciken taburu beklediler.

Sol kol komutanı da Abdurrahman Bayırı-Kocaçimen Tepesine bir kilometre kala, geri çekilen Türklerin beklenilmez direniĢi, kayıplar, kaçaklar, düzenin bozulması ve büyük yorgunluk nedeniyle yürüyüĢü durdurdu. Savunma düzeni alarak dinlenmeye geçtiler.

Ġki kolun komutanı da Conkbayırı ve Kocaçimen Tepesini ele geçirme fırsatını kaçırdıklarının farkında değildi.22'

SUVLA. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 2. gün, 05.00.

Kıyıdaki küçük Türk birliklerinin hafif direniĢi bile Suvla'ya çıkan ilk birlikleri durdurmuĢtu. Bir düzene girememiĢlerdi. Ġki gündür de uyumamıĢlardı.

Çıkan tümenin komutanı, ikinci tümen gelmeden ilerlemeyi doğru bulmamıĢtı. Oysa gün doğana kadar yakın tepeleri ele geçirmeleri gerekiyordu.

Sadece Türklerin boĢalttığı Lalababa Tepesi'ni almıĢlardı.

General Hamilton'un her aĢaması dakika dakika belirlenmiĢ olan büyük planı aksamaya baĢlamıĢtı.

7 Ağustos Cumartesi sabahı Suvla Körfezi

Ġkinci tümen (10. Tümen) bugün ancak saat 10.00'da karaya çıkmaya baĢlayacaktı.23

Türk mevzileri kıyıdan bir buçuk, iki kilometre geride, Kireçtepe-Mestantepe çizgisindeydi. Müfreze Komutanı Süvari Yarbay Willmer Bey cepheden uzakta, Anafarta tepelerinden birinde, Çamlıtekke'deki karargâhındaydı.

Türkler baĢlarında kendi tabur komutanları, bekliyorlardı.

SAROS. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 05.45.

Saros Bölge Komutanı Albay Ahmet Fevzi Bey gece Liman PaĢa'dan 'en yakın alayını Anafartalar kesimine yollaması' için emir aldı.

En yakın alay 7. Tümenin 20. Alayı idi.

20. Alay Birinci Kirte SavaĢı'nda çekilme emrini dinlemeyen kahraman BinbaĢı Halit Bey'in Alayıydı.

Emri saat 03.00'e doğru alan Halit Bey bir dakika bile beklemedi, alayını ayaklandırdı. Çanakkale savaĢlarında birkaç saatin, birkaç kilometrenin büyük önemi olduğunu iyi bilirdi.

Alay hızla toplandı. Yanlarına yalnız cephane, el bombası, yedek silahlar, sağlık malzemesi gibi savaĢ

ağırlıklarını aldılar. Sabah çorbasını içip yürüyüĢ düzenine girdiler.

Saat 05.45'te yola çıktılar.24

CONKBAYIRI. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 1. gün, sabah.

Komutan Johnston Yeni Zelanda Tugayının iki taburunu ConkbayırTna yürütmeye karar vermiĢti.

Ama bir saat önce kimsenin görünmediği yerde Ģimdi Türkler belirmiĢti. Mevzileniyor-lardı.

Bunlar M. Kemal'in yolladığı taburla iki bölüktü. ConkbayırTna yetiĢmiĢlerdi.

Tabur komutanı durumu M. Kemal'e bildirdi. ġu emri aldı:

"Ne pahasına olursa olsun Conkbayırı'nı savunun."25

Yeni Zelandalıların bir öncüsü yürüyüĢe geçmeden önce makineli tüfekle Conkbayırı'nı taramaya baĢladı. Tabur ateĢ altında Conkbayırı-Kurtgediği (Geçidi) hattını tutmayı baĢardı. Ġki bölük de taburun solunda yer aldı.

KuĢatma kolunun yoluna dikilen, ateĢ açan ilk birlikler bunlar oldu. Bin kiĢiydiler.26

Albay Kannengiesser Conkbayır’ına geldi. Alayları daha yoldaydı. Bin kiĢinin komutasını üzerine aldı.27 Yeni Zelandalılar taarruza geçtiler ama arkasını getiremediler. Türkler çok sertti. Keskin niĢancılar daha ilk adımda birkaç subayını vurmuĢtu.

Durdular. Makineli tüfekleri çalıĢtırdılar.

Alaylarını yerleĢtirmek için çevreyi keĢfetmeye çalıĢan Albay Kannengiesser göğsünden yaralandı.

KurĢun kalbinin yanından göğsünü delip geçmiĢti. Komutayı Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Hulusi Bey'e bırakarak savaĢ alanından çekildi. Conkbayırı’ndan aĢağıya taĢınırken alayları Conkbayırına tırmanıyorlardı.

25. ve 64. Alaylar kaç ateĢ sınavından geçmiĢ, deneyli birliklerdi. Mermi yağmuru altında yayıldılar.

25. Alay Conkbayırına yerleĢti, duraklamıĢ olan Yeni Zelandalılara taarruz etti. ġahinsırtı'na kadar sürdü. Ama oradan atmayı, Sazlıdere'ye dökmeyi baĢaramadı. Arkadan gelen iki Hint (Gurka) Taburuyla Yeni Zelanda Tugayı güçlenmiĢti.

64. Alay da Conkbayın ile Kocaçimen Tepesi arasındaki Besim Tepeye yerleĢmiĢti.

General Johnston bir daha taarruz edecek, sonuç alamayınca, ConkbayırTna taarruz etmeyi ertesi güne, 8 Ağustosa bırakacaktı.27"

Kuzeyde Kocaçimen'e ulaĢmak için taarruza kalkan sol kola karĢı, geri çekilen birlikler, gün aydınlanınca birbirlerini bulmuĢ, düzene girmiĢ, ince bir savunma çizgisi oluĢturmuĢlardı. 14. Alay Komutanı, "Ġnce ama.." demiĢti, "..usturanın ağzı gibi ince."

Bu keskin savunmayı aĢamayacağını anlayan General Cox da, Kocaçimen'e taarruzu durdurdu.

Taarruz ertelenince filo Conkbayırı'nı ve Kocaçimen Tepesini Ģiddetle ateĢ altına aldı. Bütün gün aralıklı olarak buraları dövecek, göz açtırmayacaktı.28

BĠGALI. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 07.00.

Ordu karargâhına gelen raporlar durumu aydınlatmıĢtı. Suvla'ya on bin. kiĢiden fazla Ġngilizin çıktığı, körfezde birçok geminin bulunduğu, çıkarmanın devam edeceğinin anlaĢıldığı bildiriliyordu.

Kurmaylar gelen bilgileri durum haritasına iĢlediler ve Kâzım Bey haritayı Liman PaĢanın dikkatine sundu.

Türk cephesinin çok büyük bir tehlike altında olduğu apaçık görülüyordu. Liman PaĢa'nın bile tereddüte düĢmesi imkânsızdı. Türk cephesi batıdan ve kuzeyden kuĢatılmak üzereydi.

Liman PaĢa nihayet uyandı.

Suvla'ya çıkan birlikleri kesin durdurmak gerekti. Durduramamak 5. Ordunun sonu olurdu. DehĢete düĢtü. Ġngilizler biraz hızlı davransalar, Anafarta tepeleri ellerine geçecek, kıskacın iki ucu Kocaçimen Tepe'de birleĢecekti. Sonra? Sonra Ġngiliz birlikleri Boğaza akacaklardı, Maydos'a, Kilitbahir'e, AktaĢ'a, Kilye'ye..

Ġstanbul yolunun açılmasına ramak kalmıĢtı.

Gerekli kararları aldı. Saros Bölgesi Komutanı Albay Ahmet Fevzi Bey'i Anafartalar Grubu Komutanlığına atadı. 7. ve 12. Tümenleri hemen Anafartalar yönüne yürütmesini, kendisinin de vakit yitirmeden gelmesini emretti.

Ahmet Fevzi Bey'i karargâhta bekleyecekti. Liman PaĢa kısaca 'uçun!' diyordu. Haklıydı.

Ġngilizler Anafarta tepelerini Türklerden önce tuttukları anda iĢ biterdi.

Asya yakasındaki Komutanlığa da bütün yedek taburları Aııburnu'na yollamasını emretti.

Saat 07.00'ydi.29

Liman PaĢa'nın bu sefer durumu oldukça çabuk kavrayıp hızlı davranması karargâhtaki Türk kurmayları sevindirdi. Birinci dönemin baĢlangıcındaki anormallikleri sergilememiĢti.

SAROS. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 07.15.

Ahmet Fevzi Bey Ordu Komutanının emrini ânında tümenlere bildirdi.

7. Tümenin ikinci alayı da hemen yola çıktı.

Selahattin Adil Bey'in 12. Tümeninin bir alayı 08.30'da yola çıkabildi. Ama iki alayı ancak öğleyin hazır olabilecekti. Çıkarma olasılığına karĢı çeĢitli yerlere dağılmıĢlardı. Toplanmaları zaman alacaktı.

Yürüyecekleri mesafe 25 ile 50 kilometre arasındaydı.

Ahmet Fevzi Bey Liman PaĢa ile buluĢmak ve emirlerini almak için tümenleri yürüyüĢe geçirdikten sonra saat 12.00'de otomobille hareket edecekti.

Türk ve Ġngiliz birliklerinin zamanla yarıĢıydı bu.

Anafarta tepelerine önce ulaĢan, yarıĢı, dolayısıyla savaĢı kazanacaktı.

SEDDÜLBAHĠR. 7 Ağustos Cumartesi, 2 ve son gün, 09.00.

Bir gün önceki baĢarısızlıktan sonra bugünkü taarruza General Hamilton çok önem veriyordu.

Ġyi bir sonuç almak için her türlü hazırlık yapıldı.

Bugünkü taarruzu sırayla iki Ġngiliz tugayı yapacaktı. Taarruz edilecek yer Türk cephesinin 750 metre uzunluğundaki dar bir kesimiydi.

Ġngiliz mevzilerinden, hiçbir zaman ulaĢamadıkları Alçı Tepe'nin görünüĢü Yoğun bir bombardımandan sonra taarruz 09.40'da baĢladı. Taarruza kalkan ilk tugay Türk mevzilerine ulaĢamadan yarı yarıya eridi.30 Çünkü Türkler makineli tüfek sayılarını düĢmandan ele geçirdikleri tüfeklerle iki katına çıkarmıĢlardı. Silah ustaları bu tüfekleri, sihirbazlığı anımsatan bir beceriyle eldeki fiĢeklere uyduruyorlardı.

Türkler her taarruzu bir karĢı taarruzla karĢılıyor, her fırsatta süngü hücumuna kalkıyorlardı.

Ġkinci tugay da sert, coĢkun bir direniĢle karĢılaĢtı. Ancak birkaç küçük sipere girebildi. Bu basit kazancı korumak için buraya birçok birlik yığdılar.

Ġki günlük kayıpları 3.500 subay ve erdi.

Türkleri yenemeyeceklerini anlamıĢlardı.

Seddülbahir'de taarruzları durdurdular. Sonuç ve kayıplar General Hamilton'u bir daha üzdü.

Demek ki Türklerin kuzeye yardımı durdurulamayacaktı!31

Öyleyse kuĢatma kollarını ve Suvla'ya çıkan birlikleri hızlandırmalıydı.

CONKBAYIRI. 7Ağustos 1915 Cumartesi, 1. gün, saat 13.30.

Albay Kannengiesser'in vurulması üzerine Conkbayırı-Ko-caçimen kesiminin komutası 4. Tümen Komutanı Yarbay Cemil Conk'a verilmiĢti.

Cemil Bey önden geldi. Ġki alayı yoldaydı. Üçüncü alayı Seddülbahir'de kalmıĢtı. ConkbayırTnın arkasındaki derenin içinde kurulu 9. Tümen karargâh çadırını buldu. Burası da filonun ve kara topçularının ateĢi altındaydı. Havada eĢek arıları gibi misketler, Ģarapnel parçaları uçuĢuyordu.

Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Hulusi Bey'den durum hakkında bilgi aldı.

Cemil Bey, "Anladım, zor durumdayız.." dedi, "..ama önce bu çukurdan çıkalım. Cepheyi görmeden savaĢı nasıl yöneteceğiz?"

Haritayı incelediler. Kurtgeçidi'nin cephenin sağını ve solunu görmek için çok elveriĢli olduğu anlaĢılıyordu.

"Buraya taĢınalım. Çabuk."

Önden gitti.

Vurulmamak için dikkat ederek yürüdü, tırmandı, düĢe kalka ilerledi. Kurtgeçidi'ne ulaĢtı.

Buradan Suvla, Kireçtepe ve Anafarta tepeleri görünüyordu. Suvla'da insan kaynıyordu.

SUVLA. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 2. gün, 14.00.

Bugün öğleye doğru ikinci tümen de karaya çıkmaya baĢlamıĢtı. Ġnatçı, dövüĢken Ġrlanda tümeniydi bu. Karaya çıkanların sayısı akĢama 22.000'e yükselecekti.

Ġngiliz birlikleri biraz ilerlemiĢ, Türkler tarafından boĢaltılan Softatepe'yi iĢgal etmiĢlerdi. Daha fazla ilerlemekten kaçınmıĢlardı. Türkler çok niĢancıydı. Ġngilizler ciddi bir harekette bulunmadan 1.600

kayıp vermiĢlerdi.

2.500 Türk Kireçtepe-Mestantepe çizgisinde yirmi binden çok Ġngilizi bekliyordu.32

Suvla Körfezine çıkarma devam ediyor

HAVA çok sıcaktı.

Yer kızgın demir, gök kızgın bakırdı. Saros'tan yola çıkan birlikler bu yerle bu gök arasında yürüyorlardı. Dinlenme döneminde hamlamıĢlardı. Tepelerinden buğu tütüyordu. Ama cepheye yetiĢmek gerekti. Bir birlik azıcık yavaĢlasa subaylar gayret veriyordu:

"Haydi çocuklar, az kaldı, geliyoruz."

12. Tümenin subay adaylarından Hakkı Sunata da takımıyla birlikte kan ter içinde yürümekteydi.

Yolda ters yöne, Saros'a giden bir kalabalığa rastladılar. Kalabalık öküz ve at arabalarını asker geçebilsin diye yol dıĢına çekti. Arabalarda kadınlar, çocuklar ve göç eĢyaları vardı. .

Kadınların gözleri yaĢlıydı.

Hakkı seslendi:

"Nereden geliyorsunuz?"

YaĢlıca bir erkek, "Büyük Anafarta köyünden." dedi, "..DüĢman yakına geldi. Tarlalarımıza girdi.

Köyü boĢalttık. Bir-iki yaĢlımız kaldı sadece."

Hakkı’nın canı yandı.

Geç kalmıĢlardı anlaĢılan.323

ĠNGĠLĠZLERĠN taarruza geçtikleri Ġstanbul'da duyulmuĢtu. lUı doğru bilgi abartda abartda sonunda Türklerin birkaç gün içindi' l eslim olacaklarına dönüĢtü.

Demek ki Boğaz açılacak, Ġngiliz donanması Ġstanbul'a gelecekti. Ġstanbul'a gelince elbette karaya çıkarlardı. Ġstanbul'un linklerin elinden geri alınıĢı zafer alaysız olur muydu?

Nereden geçerdi zafer alayı?

Tabii Beyoğlu'ndan.

Bu tahmin, zafer alayının geçiĢini görmek için Rumlar ve Ermeniler arasında, Beyoğlu caddesinin iki yanındaki evlerin caddeyi gören odalarını, balkonlarını kiralama yarıĢını baĢlatacaktı.33

Bunlar Türklerin Anadolu'da bin yıldır, Ġstanbul'da 450 yıldır birlikte yaĢadığı, komĢuluk, arkadaĢlık, ortaklık, hemĢerilik yaptığı, din özgürlüklerini koruduğu yurttaĢlarıydı.

AHMET FEVZĠ BEY Bigalı yakınındaki Yalova adlı köye saat 14.45'te ulaĢtı. Liman PaĢa ile Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'i köyde kendisini beklerlerken buldu.

Liman PaĢa çok gergindi. Kâzım Bey'in yüzü de ilk kez gülmüyordu. Liman PaĢa Almanca konuĢtu.

Çünkü Ahmet Fevzi Bey de Almanya'da eğitim görmüĢ subaylardandı, Almanca biliyordu. PaĢa önce tümenleri sordu.

Ahmet Fevzi Bey otomobille yanlarından geçmiĢ, birliklerin hızla yürüdüklerini görmüĢtü.

Övünerek, "AkĢama kadar cepheye yetiĢeceklerini sanıyorum" dedi.

Bu hız Liman PaĢayı ĢaĢırttı ve sevindirdi.34

"Çok güzel."

Öyleyse ertesi sabah erkenden Suvla'daki Ġngilizlere taarruz edilebilirdi. Zaman geçtikçe Ġngilizler çoğalıyor ve bu kesimde durum kötüleĢiyordu. Arkasından da hemen Conkbayırı çevresinde geliĢen kuĢatma hareketini önlemek gerekti. Orada da tehlikeli bir geliĢim vardı.

Haritada göstererek anlattı:

"Gelibolu'nun batı kıyısından bu yana doğru, Suvla körfezini, Anafarta ovasını, Anafarta tepelerini, Sazlıdere-Ağıldere kesimini, Conkbayırı-Kocaçimen bölgesini ve buralarda bulunan bütün BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 258

birlikleri emrinize veriyorum. Sizi yeni birliklerle de güçlendireceğim. Suvla ile Conkbayırı-

Kocaçimen'deki tehlikeleri gecikmeden önlemenizi istiyorum."

Ordu Komutanı, Ahmet Fevzi Bey'in omuzlarına çok büyük, çok önemli bir görev yüklemiĢti. Albay Ahmet Fevzi Bey görevinin büyüklüğünü, önemini anladı mı, anlamadı mı, belli olmadı. Sıradan bir emir almıĢ gibi sakin duruyordu.

Liman PaĢa yeni Komutana ilk emrini verdi:

"Tümenler akĢama kadar gelebileceklerine göre, gece dinlenirler. Yarın Ģafakla birlikte Anafarta ovasındaki düĢmana taarruz ediniz ve önünü kesiniz."

"BaĢüstüne efendim."

Ordu Komutanını ve Kurmay BaĢkanını selamladı ve çıktı. SavaĢ alanını görmek için Yarbay Willmer'in karargâhının bulunduğu Çamlıtekke'ye gitti.

Buradan savaĢ alanı, bütün Suvla körfezi ve Anafarta ovası çok iyi görünüyordu. Tümenlerine ertesi sabah taarruz edeceklerini bildirdi.35

SELĠM SIRRI BEY (Tarcan) subay çıktıktan sonra Ġsveç'te beden eğitimi öğrenimi görmüĢ, beden eğitimi konusundaki yazıları, konuĢmaları ve gösterileriyle büyük ün kazanmıĢtı. Önemli bir kültür adamıydı.

Ġstanbul Erkek Öğretmen Okulu'nda edebiyat öğretmeni olan arkadaĢı Ali Ulvi Bey'i (Elöve) ziyarete geldi. Yaz tatili dolayısıyla okul büyük bir sessizlik içindeydi. Sözü uzatmadan konuya girdi: "Ali Ulvi, gençler için yazılmıĢ, coĢunca, sevinince, yürürken, birlikteyken söylenen, söylenebilen, hayatı sevdiren, mutluluk veren, insanı canlandıran bir Ģarkımız, bir marĢımız var mı, biliyor musun?"

Ali Ulvi Bey, "Ben bilmiyorum ama belki vardır" dedi.

Selim Sırrı Bey yerinden fırladı:

Selim Sırrı Bey

"Yok azizim! Bir 'vatan marĢımız' var. O ağırbaĢlı, içli bir askeri marĢtır. Ben kıpır kıpır bir Ģeyden, insana yaĢama keyfi veren, ümit dolu bir Ģarkıdan söz ediyorum."

Koca adımlarla odada dolaĢmaya baĢladı:

"Bizde böyle bir ihtiyaç duyulmamıĢ ki Ģarkısı, marĢı olsun. Biz neĢeli, neĢeyi bilen, yaĢayan bir toplum değiliz. Bizde açıktan gülmek bile ayıp sayılır. ġarkılarımız inleyen, ağlayan Ģarkılardır.

MarĢlarımız da hüzünlüdür. DüĢünsene, Ģöyle canlı bir çocuk Ģarkımız bile yok. Ġsveç'teyken bir Ģarkı duymuĢ, çok sevmiĢtim. Notasını getirdim. Her dizesi sekiz hece. Felix Körling diye bir bestecinin.

Çok Ģirin, keyifli, güzel bir Ģarkı. Ben bir idman (jimnastik) bayramı düzenlemek, bahara yetiĢtirmek istiyorum. Bu Ģarkıyı o gösteride kullanmayı düĢünüyorum."

Durdu, yalvarır gibi baktı:

"Bu Ģarkıya Türkçe söz yazar mısın?"36

SUVLA. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 2. gün, 17.30.

Öğleden sonra Ġngiliz birliklerinde bir hareketlenme oldu. Ġlk günün ĢaĢkınlığı geçmiĢ, kendilerini toparlamıĢ, bir düzene girmiĢlerdi.

Saat 17.30'da filo ve karaya çıkarılan üç batarya taarruz edilecek iki tepeyi ateĢ altına aldı. Tepeyi ve oralardaki birlikleri duman etti.

Taarruza geçtiler.

Hava kararırken kuzeydeki Karakol Dağı'nın bir kısmı ile önemli bir hedef olan Mestantepe'yi ele geçirdiler. Durdular.

Ertesi gün yeniden taarruza geçecekleri anlaĢılıyordu. Ġki dolgun tümeni 2.500 kiĢi nasıl durduracaktı?

Burada bir tümen olsaydı, Ġngiliz kuvvetlerini çıkarlarken durdurur, kıyıya hapseder, büyük kısmını da denize dökebilirdi. Tabur komutanları bu geniĢ alanı bir Müfrezenin korumasına bırakan anlayıĢa lanet okuyorlardı.

Bazı Ġngiliz birliklerinin de Suvla'dan Sazlıdere-Ağıldere'ye doğru ilerlediği gözlendi. Bunları durduracak birlik yoktu. Suvla'ya çıkanlar ile Anzaklar birbirleriyle buluĢmak üzereydi.37

Durum gittikçe kötüleĢiyordu.

Gözler ikide bir Anafarta tepelerine çevriliyordu.

BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 259

Ah Saros tümenleri bir yetiĢseler, Anafarta tepelerinin ufuk hattında bir görünselerdi.

Ah Barbaros da Boğaz'da olsaydı, Turgutreis'le birlikte aĢırtma atıĢlarla Suvla körfezini ateĢ altına alıp gemileri çil yavrusu gibi dağıtsalardı.

Barbaros Zırhlısı Komutanı

Muzaffer Adil Bey

BARBAROS zırhlısı Ġstanbul'da Çanakkale'ye dönüĢ hazırlığı içindeydi. Bakırköy fabrikasında üretilmiĢ 30.000 top mermisini de götürecekti. Mermi sandıkları geniĢ güvertesine yerleĢtiriliyordu.

Çanakkale'deki topçular Ģenlik yapacaklardı.

Çanakkale'ye gidecek bazı kara subayları da gemiye binmiĢlerdi. NeĢe içinde gideriz diye düĢünüyorlardı.

Türk denizciler Barbaros'un denizaltı tehlikesine karĢı iki muhribin koruması altında gönderilmesini istemiĢlerdi. Ama muhripler Rus savaĢ gemilerine karĢı Zonguldak'a gidip gelen kömür gemilerini korumakla görevliydiler. Harbiye Nezareti ya da Donanma Komutanlığı bu konuyu önemsemedi.

Barbaros gece iki küçük torpidobotun korumasında yola çıkacaktı.

SAROS TÜMENLERĠ bir ay önce dinlenmeleri için Saros'a alınmıĢlardı. Sıkı yürüyüĢü kaldıramadılar. Döküntü vermeye baĢladılar. Bölge Komutanının övündüğü gibi 'akĢama kadar cepheye yetiĢmeyi' baĢaramadılar.

Birlikler saat 22.00'de Anafarta tepeleri arkasındaki Tursun ve Sivri köylerinde toplanmaya baĢladılar.

Geride hayli döküntü bırakmıĢlardı. Bunlar parça parça geliyorlardı. 12. Tümenin iki alayı ve bağlı birlikleri ise hâlâ yoldaydı.

Ahmet Fevzi Bey bu olumsuz durumu Ordu Komutanlığına bildirdi.

Liman PaĢa Mestantepe'nin Ġngilizlerin eline geçtiğini öğrenmiĢti. Conkbayın'nda da durum kritikti.

Her geçen saat tehlikeyi çoğaltıyordu.

Sabah taarruz edilmesinde ısrar etti.

Ama 12. Tümenin iki alayı zamanında yetiĢemeyince, taarruz yapılamayacak, Ordu Komutanı bu oldubittiyi ister istemez kabul edecekti:

"Öyleyse akĢam, güneĢin batmasıyla birlikte taarruza geçmenizi istiyorum."

"Peki efendim."

Böylece Liman PaĢa Gruba taarruza hazırlanması için 12 saat süre tanımıĢ oluyordu. Ahmet Fevzi Bey tümenlerine yeni durumu bildirdi, taarruz planına göre yerleĢmelerini emretti.38

12 saat bir Çanakkale birliği için çok lüks bir süreydi.

CONKBAYIRI. 7 Ağustos 1915 Cumartesi, 1. gün, saat 23.00.

Gündüz baĢlayan bombardıman hâlâ sürüyordu. Birlikler acele hazırlanan çukurlara, kovuklara, deliklere alınmıĢ, ön siperlerde yine nöbetçiler bırakılmıĢtı.

Siperler ve nöbetçiler havaya uçuyorlardı.

9. Tümenin Kurtgediği'ndeki gözetleme yerinde, Tümen Komutanı Yarbay Cemil Conk ile gece yarısı ġahinsırtTna taarruz edecek olan 64. Alayın Komutanı Yarbay Servet Yurdatapan birlikteydiler.

Cemil Bey bombardımanın Ģiddeti yüzünden 64. Alayın taarruzunu erteledi:

"Çok kayıp veririz. Taarruzu iptal ediyorum. ġunlara baksana. Sanki mermi değil leblebi atıyor herifler. Sömürü zenginliği bu. Kolay kazanç böyle hesapsız savrulur. Bu ateĢten sonra bizi yok ettiklerini sanıp taarruz ederler. Hazırlıklı olun."

"Emredersin."

HIZLI yürüyen subaylar kafilesi gece yarısı Gelibolu'ya ulaĢmıĢtı. Yolun baĢında Orhan'ın sağlığının iyi olmadığını anlayan dikkatli bir subay sipariĢ yığılı arabada bir yer açmıĢ, buraya kadar otura-yata gelmesini sağlamıĢtı.

Biri, "Geldik sayılır.." dedi, "..buradan AkbaĢa gemiyle gideceğiz. Sonrası kolay."

'Size kolay' diyemedi. AteĢi yükselmiĢ, ciğerleri yeniden hırıldamaya baĢlamıĢtı. Sürekli terliyor, ayağa kalkınca dizleri titriyordu. Bir an önce birliğini bulsa, görevine baĢlasa, yazgısına teslim olsa...

Kafileyi tek mumla aydınlatılan karanlık bir yere götürdüler. Galiba misafirhaneydi. Gösterilen yere kıvrıldı. BaĢını koyar koymaz uyudu. Dilber'le bahçede, küçük havuzun yanında oturuyorlardı.

Arkasında bir tavuskuĢu dolaĢıyordu. Her yan çiçek içindeydi. Tam "Biliyor musun, ben seni seviyorum" diyecekti. Öyle bir cesaret gelmiĢti. Silkeleyerek uyandırdılar.

"Uyan, gidiyoruz."

"Peki."

CONKBAYIRI. 8 Ağustos 1915 Pazar, 2. gün, sabah erken.

Sabaha kadar durup durup devam eden bombardımana sabaha karĢı makineli tüfek ve piyade tüfeği ateĢleri de katıldı.

Asker tevekkül içinde sığındığı, saklandığı yerlerde bekliyordu. AteĢ kesilir kesilmez siper kalıntılarına koĢacak, düĢman taarruzunu karĢılayacaktı.

Sağ kalabilen nöbetçiler düĢmanın harekete geçtiğini bildirdiler.

Conkbayırında ikinci gün savaĢları baĢladı. Saat 05.00'ti.

Yeni Zelandalılar ve Gurkalar Conkbayırı'nı ele geçirmek azmiyle geliyorlardı. Mehmetler de milim geri gitmemeye kararlıydı.

Sol kuĢatma kolu da bu saatte Abdurrahman Bayırı, Kocaçi-men Tepe ile Besim Tepeye taarruza geçti.

Bugün iki yan için de çok yaman, kıyasıya, acımasız, kanlı bir gün olacaktı.39

GECE Ġstanbul'dan ayrılan Barbaros zırhlısı Bolayır hizasına yaklaĢmıĢtı.

10.000 tonluk, topları arasında 6 tane de 28 cm.lik topu bulunan 22 yaĢında bir gemiydi. Çanakkale'de büyük toplarıyla yaptığı aĢırtma atıĢlarla çok yararlı olmuĢtu.

700 mürettebatı vardı.

Boğaza yaklaĢıyorlardı. Kaptan Muzaffer Bey kaptan köĢküne geldi. Serdümen Trabzonlu Harun (TekinbaĢ) da dümene geçti.40 Boğaza giriĢ pek görkemli oluyor, sık sık gidip gelmiĢ olanları bile heyecanlandırıyordu.

Gün doğmuĢtu.

Torpidobotlar geminin çevresinde nöbet tutuyorlardı. Deniz hafif çırpıntılıydı. Tam denizaltı havasıydı. Bu çırpıntılı, köpüklü denizde periskobu fark etmek zordu.

Nitekim E-11 pusuya yatmıĢ av beklemekteydi.

E-ll'in periskobunu ne geminin, ne torpidobotların gözcüleri gördüler.

Kaptan Nasmith Barbaros'u gördü. Ağzı kulaklarına vardı. Beklediğine değmiĢti. Denizaltı kara ile Barbaros'un arasındaydı. Kısa emirlerle denizaltısını Barbaros'a çevirdi, hedefine kilitlendi.

Düğmeye bastı.

Torpil fırladı.

Barbaros'un sağ yanında büyük bir yara açıldı. Ġçeri dolan sular gemiyi yana eğdi. Bölme kapıları kapatılarak belki gemi kurtarılabilirdi. Ama güvertedeki mermi sandıkları eğik yana devrildi. Gemiyi doğrultmak imkânı kalmadı.

Barbaros zırhlısı 7 dakikada alabora olarak battı.

Saat 05.30'du.

700 mürettebattan ve misafir subaylardan ancak 270'i kurtulacak, 30.000 mermi de denizin dibini boylayacaktı.

Kaptan Nasmith öldürmeye doymamıĢtı, denize düĢenleri toplamaya çalıĢan Sivrihisar torpidobotunu da batırmak için harekete geçti.

TelaĢla bir torpil fırlattı.

Sömürge askerlerine temiz savaĢ ahlakı verilmiyordu herhalde. Havacıları da böyleydi, karacıları da.

Her koĢulda, asker sivil, kadın erkek, sağlam yaralı, karĢı yandansa herkesi öldürmeyi doğal buluyorlardı. SavaĢla cinayet arasında fark olduğunu akıllarına bile getirmiyorlardı.

Denize düĢenlerin çoğu yüzme bilmiyordu. Can kurtarmak için çırpınan Sivrihisar talih eseri torpili fark ederek, kıvrak bir manevra ile torpilden kurtuldu. Ġkinci torpidobotun kaptanı bu caniliğe küfrederek olanca hızıyla E-11'i mahmuzlamak için hücum etti:

"Hayvaaan!"

E-11 dalıp kayboldu.41

SUVLA. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, öğleye doğru.

10. Ġrlanda Tümeni de bütünüyle karaya çıkmıĢ, 9. Kolordunun kuvveti 27.000 kiĢiye yükselmiĢti.

Ama hâlâ asıl hedefler ele geçirilebilmiĢ değildi. General Stopford güçlü bir topçu desteği olmadan ileri yürümeyi, hele Anafarta tepelerine yaklaĢmayı doğru bulmuyordu. KarĢı koyacak Türklerin sayıca çok az olduğunu saptayan uçak fotoğrafları, keĢif raporları bu ihtiyatlı Komutanı kandırmamıĢtı.

Yeni bataryalar istiyordu.

Bazı küçük birlikler Kireçtepe ile Mestantepe arasından ileri doğru sızarak Anafarta tepelerinin eteklerine yaklaĢmıĢlardı. Ama destek gelmediği için durmuĢlardı.

General Hamilton çok sinirliydi. Ne olup bittiğini anlaması ve bilgi getirmesi için Kurmay Albay Aspinall-Oglander'i Suvla'ya gönderdi.

Albay öğleye doğru bir motorla Suvla'ya çıktı.

Çıkarma alanı çok sakindi. Birçok asker denizde neĢe içinde yüzüyordu. Pek az silah sesi iĢitilmekteydi. Albay, Anafarta tepelerinin alındığını, Ġngilizlerin Anafarta ovasına bütünüyle egemen olduklarını' sandı.

YavaĢ yavaĢ gerçeği anladı. Ġyimserliği söndü. Kıyıya yakın birkaç tepe alınmıĢtı, o kadar.

Aspinall-Oglander, dizini çarptığı için karaya çıkmamıĢ olan General Stopford'u görmek için Jonquil yatına gitti. General Albayı heyecanla, "Ah Aspinall, asker çok büyük iĢler baĢardı" diye karĢıladı.

"Ama Generalim hedeflere varamamıĢlar." General gururla, övünçle baktı: "Doğru ama kıyıya çıktılar."

Aspinall-Oglander askeri üslubu bıraktı, birliklerini yürütmesi için Generale yalvardı. General hareket için yeteri kadar top, askerler için bol yiyecek ve soğuk su istiyordu. Ġyi hesaplanmadığı için su sıkıntısı baĢlamıĢtı. Sıcakta askerler kavruluyordu.

Uzun yalvarıdan sonra sevimli general, öğleden sonra karaya çıkarak tümen komutanlarıyla konuĢmaya karar verdi.42

SUVLA/ÇAMLITEKKE. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, öğle üzeri.

7. ve 12. Tümenler, Albay Ahmet Fevzi Bey'in yazılı emrine uyarak sabahleyin saat 10.30'da, taarruz planına göre yerlerini almıĢlardı.43

Ahmet Fevzi Bey planı ve durumu Ordu Kurmay BaĢkanına bildirdi. Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey az sonra Ahmet Fevzi Bey'i aradı:

"Liman PaĢaya arz ettim. Planınızı onayladı. 7. Tümenin orada bulunan birlikleri takviye için Kocaçimen Tepesine yaklaĢmasını, 12. Tümenin de hemen Mestantepe'de bulunan düĢmana taarruz etmesini emretti."

Ahmet Fevzi Bey itiraz etti:

"Asker dünden beri yürümekten ve uykusuzluktan halsiz kalmıĢtır. Bu hal ile gündüz yapılacak bir taarruzdan baĢarı beklenemez. Yarın dinlenmiĢ askerle, Ģafakta yapacağımız taarruzla muhakkak baĢarı elde ederiz."

Kâzım Bey ĢaĢırdı, "Ben size Liman PaĢa'nın emirlerini bildirdim." dedi, "..bundan sonrası size aittir."44

Grup Komutanı bu itirazı ile hemen yapılması emredilen taarruzu reddettiği gibi, bu akĢam yapılması kararlaĢtırılmıĢ olan taarruzu da ertesi günün sabahına (9 Ağustos) erteliyordu.

Biraz sonra 7. ve 12. Tümen Komutanları geldiler. Ahmet Fevzi Bey durumu, düĢüncelerini ve Ordu Kurmay BaĢkanına söylediklerini anlattı. 7. Tümen Komutanı Halil Bey dedi ki:

"Emre uyarak Kocaçimen kesimine hareket ediyorum. Fakat askerlerin yorgunluğu ve takatsizliği dolayısıyla bu taarruzdan bir baĢarı beklenemez."443

Kısacası 'taarruz etmem, etmeyelim' demedi. Selahattin Adil Bey de askerlerin yorgun olduğuna katılmakla birlikte, "Ben askerim, verilen emri yaparım" dedi.

BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 262

Ahmet Fevzi Bey ilerde BaĢkomutana vereceği raporda Ģöyle yazacaktı:

"Bu açıklamalara rağmen ben bu taarruzu bugün de yapmayı doğru bulmadım. Ġngilizlerin o günkü vaziyeti de böyle bir taarruzu zaruri kılmıyordu."45

Ahmet Fevzi Bey'in kararsızlığını anlayan Liman PaĢa bir yaveri ile yazılı emir yolladı:

"Taarruz akĢam hava kararınca yapılsın!"

Ahmet Fevzi Bey, "gece karanlığında bilinmeyen bir arazide, düĢmana hücum etmek yenilgiye neden olur" diye düĢündü. Ordu Komutanının yolladığı yazılı emre rağmen gece yine taarruz etmeyecekti.46

SUBAYLAR KAFĠLESĠ cephane ve yiyecek taĢıyan küçük bir gemi ile Gelibolu'dan AkbaĢ'a geçti.

Burası da Uzunköprü'nün bir benzeriydi.

Kaynıyordu.

Bir subay 7. Tümenin nerede olduğu Ordu santralinden öğrendi. Orhan'a, "Önce Büyük Anafarta köyüne ulaĢman gerekiyor" dedi.

Orhan ter içindeydi ve yüzü sapsarıydı.

Bir görevli sırtına vurdu:

"Seni cephane arabalarıyla yollarız, korkma."

Conkbayırı, Kocaçimen Tepe, Abdurrahman Bayın'ndaki birlikler fiĢek ve mermi istiyorlarmıĢ. Yirmi arabalık bir kol hazırladılar. Kol komutanı birinci arabada yer aldı. Orhan ikinci arabada, arabacının yanına oturdu. Yola çıktılar.

Arabayı süren er "Hasta mısın?" diye sordu.

"Evet."

"Nedir?"

"ÜĢüttüm herhalde." Arabacı güldü:

"SavaĢa girince bir Ģeyin kalmaz. Zehir gibi olursun. Yaralandım. Topal kaldım. Beni bu iĢe verdiler.

Cephe iyiydi. Cephenin karavanası her derde devadır. Karavana dediğin ne olacak, sipere gelene kadar soğumuĢ, tatsız tuzsuz bir Ģey. Ama bu yemek insanı mıh gibi yapar. Asker ocağında su bile insana yarar. Neden bilmem ama böyledir. Silahını kuĢan, karavanaya katıl, suyunu iç, kendini Köroğlu sanırsın." "Yol ne kadar sürer?"

"Bigalı üzerinden gideceğiz. Yarın sabah Büyük Anafarta'ya ulaĢırız. Sonrasını sen bulursun."

Sıska atına kırbacının ucuyla dokundu: "Deh oğlum."

ANZAK KESĠMĠ. 8 Ağustos 19 ĠS Pazar.

Avustralyalı muhabir C.E.W. Bean'in günlüğü:

"Bu topraklara basalı 15 hafta oldu. Bugün hayatımda gördüğüm en alçakça davranıĢlardan birine tanık oldum.

Sığınağın hemen karĢısında 100 Türk ve 2 Alman esirinin barındırıldığı tutukevi çevresine benzin döküp tutuĢturuldu. Çok yakın gelen dev alevler karĢısında zavallı esirler tutukevinin en uç köĢesine üĢüĢtüler. Bu görüntüyü seyredip gülüĢenler arasında Ġngilizler de, Avustralyalılar da vardı. Bu iĢi yapanın ağzını burnunu dağıtacak onurlu bir kiĢi yok mu acaba? Bu iĢ dün de yapılmıĢtı çünkü. Oysa bildiğimiz kadarıyla Türkler esir düĢen subay ve erlerimize olağanüstü iyi davranıyorlar"

C.E.W. Bean

CONKBAYIRI. 8 Ağustos 1915 Pazar, 2. gün, öğleden sonra.

BoğuĢma kesintisiz sürüyordu.

DüĢman ve Türk mevzilerinin arası 30 metreye düĢmüĢtü. Bomba savaĢları ve süngü hücumları birbirini izlemekteydi. Bombacı erler sipere düĢen el bombalarını patlamadan kapıp geri atmak için tetikte bekliyorlardı. Bir saniyelik gecikme bombanın elde patlamasına yetmekteydi.

Yamaçlarda, doruklarda vurulan askerler tepelerden aĢağı yuvarlanıyor, eteklerde baĢak demetleri gibi birikiyorlardı.

DüĢman ġahinsırtı'ndan ilerleyerek Conkbayırı'na iyice sokulmuĢtu. Arıburnu cephesinin sağ kanadı kuĢatılmıĢ gibiydi. Bir

adım sonrası cephenin çökmesi demekti. 19. Tümen karargâhına bile mermiler düĢmeye baĢlamıĢ, bir yaralı verilmiĢti.

Buradaki birlikler hiç durmayan ve sürekli biçim değiĢtiren savaĢ yüzünden birbirlerine karıĢmıĢlardı.

Ahmet Fevzi Bey bu kesimle ilgilenmediğinden, Esat PaĢa, görevi olmamasına rağmen, Conkbayırı'nı kurtarmak için kardeĢi Vehip PaĢa'dan yardım istedi. Vehip PaĢa yedekte bekleyen Albay Ali Rıza Bey'in (Sedes) 8. Tümenini iki alayıyla yola çıkardı: 23. ve 24. Alaylar.

Ġki alay da iki gün sonra tarihe geçecekti.

Vehip PaĢa

Esat PaĢa Albay Ali Rıza Bey'den, Conkbayırı'ndaki birliklerin yönetimini eline almasını ve düĢmanı geri atmasını istedi:

"Cepheyi tehlikeden kurtarın."

"Emredersiniz."

Ali Rıza Bey yoldayken Liman PaĢa Conkbayır cephesinde sorun yaratacak bir karar vermiĢti.

Ordu karargâhına Genelkurmay Demiryolu ġubesi Müdürü Yarbay Poetrich ve Kurmayı Refik Bey gelmiĢti. Yarbay Poetrich'i hiç gerek yokken Yarbay Cemil Conk'un yerine 9. Tümen Komutanlığına atadı, kurmayını da Kurmay BaĢkanlığına.

Ne Yarbay Poetrich araziyi, arazinin önemini, tümeni, yanlardaki birlikleri, durumu biliyordu, ne de kurmayı. Liman PaĢa ikisini de Conkbayırı'na yolladı.

Ġkili Conkbayırı'na akĢam gelecek, var olan sorunlara yeni sorunlar katacak, komuta sorunu iyice karıĢacaktı.47

ÇANAKKALE Hastanesinde yatan Çivrilli Mehmet ÇavuĢ komutanına mektup yollamak istiyordu.

Hastane kâtibine haber verdi.

Sipere düĢen el bombası, geri atamadan, elinde erken patlamıĢ, sağ kolu parçalanmıĢtı. O yüzden hastanedeydi. SavaĢın yeniden Ģiddetlendiğini duymuĢ, heyecanlanmıĢtı.

Hastane kâtibi eli boĢalınca yatağının uyak ucuna oturdu. Mehmet ÇavuĢ söyledi, o yazdı:

"Komutanım,

Sağ kolumu kaybettim. Zararı yok, sol kolum var. Onunla da pekâlâ iĢ görebilirim, beni üzen ve birliğime katılarak düĢmanla çarpıĢmama engel olan Ģey, yaramın henüz kapanmamıĢ olmasıdır.

Hastaneden kurtularak savaĢa katılamadığım için beni hoĢ görünüz, affediniz komutanım”

Her Ģeyi kanıksadığını sanan hastane kâtibinin gözleri yaĢardı.

FAHRETTĠN BEY "Komutanım!" dedi. Esat PaĢa önündeki iĢaretlerle karmakarıĢık olmuĢ haritaya dalmıĢtı. BaĢını kaldırdı: "Buyur Fahri Bey."

Fahrettin Bey oturdu. Terini sildi. Uzun yıllardan beri bu çevrede görülmemiĢ kızgın bir yaz yaĢanmaktaydı. Cephedekileri düĢündükçe içi parçalanıyordu.

"Sevgili PaĢam, Conkbayırında durum gittikçe kötüye gidiyor. Ahmet Fevzi Bey'in hiç ilgilendiği yok.

Bu bölge kudretli bir üst komutan istiyor. M. Kemal Bey'in bu bölgeye kolordu komutanı yetkisiyle atanması gerektiğini düĢünüyorum. Uygun görürseniz bu öneriyi Orduya arz edelim."

Esat PaĢa düĢündü ve razı oldu:

"Peki. Kâzım Bey'e söyle."

Fahrettin Altay önerisini Ordu Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'e telefonla iletti. Kâzım Bey duraksadı:

"M. Kemal Bey sağ yanındaki kesimin güvenliğini üzerine almadığı için Liman PaĢa kırgın. Kabul edeceğini sanmıyorum."

"Bunlar sonra düĢünülecek konular. O konuda M. Kemal Bey'in haklı olduğunu da olaylar kanıtladı.

ġimdi yakın tehlikeyi gidermek Ģart. Biz bunu M. Kemal'den baĢkasının yapamayacağına inanıyoruz.

MareĢalden onay almanızı ısrarla rica ediyoruz."

Kâzım Bey, ümit vermeyen bir sesle, "Peki, söylerim" dedi. Liman PaĢa'nın Conkbayırına yönetimi daha da karıĢtıracak bir Alman yolladığını biliyordu.

SUVLA. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, öğleden sonra.

General Stopford Suvla'ya çıktı. Bayıltıcı bir sıcak vardı. Askerlerin ilerleyememesine bir daha hak verdi.

11. Tümen karargâhını ziyaret etti. Tümen kurmaylarından YüzbaĢı Coleridge son durum hakkında bilgi sundu. General düĢüncesini "Türkler engellemeden taarruza geçmek gerek" diye özetledi.

Anafarta tepeleri ele geçirilecek, sonra da Kocaçimen Tepeye yürünecekti.

YüzbaĢı da bütün komutanların taarruza istekli olduklarını belirtti. General çok memnun oldu.

Ertesi gün, 9 Ağustos Pazartesi sabahı harekete geçilmesini emretti. Taarruz saatini belirlemeyi taarruzu yönetecek olan General Hammersley'e bıraktı.49

Suvla ve Anafartalar hakkında bir Ġngiliz haritası

ARIBURNU/SAĞ KANAT. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, öğleden sonra.

M. Kemal yaveri Teğmen Kâzım'ı ve BinbaĢı Ġzzettin Bey'i durumu anlamaları için Conkbayırı çevresine göndermiĢti.

Teğmen Kâzım'ın Ģehit olduğu haberi geldi.

BinbaĢı Ġzzettin durumun çok kritik olduğunu bildirdi. KuĢatma tamamlanmak üzereydi.

Albay M. Kemal Esat PaĢaya çok gizli kaydıyla bir mesaj gönderdi:

"Conkbayırı'ndaki vaziyetin nazik olduğu anlaĢılıyor. Bu hususta Ordu Kumandanının ciddi olarak dikkatini çekmeye aracı olmanızı memleketin selameti adına istirham eylerim."50

Bir Ģey yapılması gerekiyordu!

Conkbayırı savunması çökmek üzereydi.

SUVLA. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, 18.30-19.00.

General Hamilton, Albay Keyes ve Albay Aspinall-Oglander, 18.30'da Jonquil yatına geldiler. General Stopford pek nazikti.

General Hamilton'un, verdiği taarruz emrini daha görmediğini anlayınca, emri gösterdi ve yüzü pembeleĢerek bir takdir bekledi. Ama Hamilton bugün her zamanki gibi değildi. Sinirli ve sertti:

"Sabah çok geç. Zaten iki gün kaybettik. Anafarta tepelerinden en önemlisi olan Tekketepe bu akĢam ele geçirilmeli."

Stopford sızlandı. Gece taarruzu zordu. Güvenli değildi. Tehlikeliydi. Zaten taarruzu yapacak tümen de gece taarruzunun kolay olmayacağı görüĢündeydi.

Hamilton ayağa kalktı:

"Kaybedilecek bir dakika bile yok."

Taarruzu yapacak komutanla görüĢmek için Suvla'ya gidecekti. Zavallı General Stöpford'un ayağı çok ağrıyordu. Birlikte gelemeyeceği için özür diledi. Hamilton bir-iki nezaket sözcüğü söyleyip ayrıldı.

Saat 19.00'da Suvla'ya çıktı. General Hammersley'i karargâhında buldu. Emrini verdi. Komutan birtakım sakıncalar, çekinceler ileri sürünce Hamilton kızdı:

"Korka korka zafer kazanılmaz. Bütün seferin sonucu Ģu birkaç saat içinde izleyeceğiniz harekete bağlı. Harekete geçin!"

Bunlara cesaret vermek için üçüncü tümeni de Suvla'ya çıkarmaya verdi. Geceyi Suvla'da ya da yakın bir gemide geçirecekti. Bu mızmız, ürkek generalleri yalnız bırakmaya gelmiyordu.51

CONKBAYIRI. 8 Ağustos 1915 Pazar, 2. gün, akĢam.

Yarbay Poetrich ve kurmayı çıkageldiler.

Yarbay Cemil Conk 9. Tümenin komutanlığını Yarbay Poetrich'e bıraktı. Kurtgeçit'inden sonra cephenin sağ kanadı baĢlıyordu. Sağ kanada geçti (Kocaçimen Tepe-Abdurrahman Bayırı). O kesimin komutasını üstlendi.

Yarbay Poetrich sol kanatta göreve baĢladı ve ânında sorun oldu. Sol kanattaki bütün birliklerin komutasını üzerine almaya kalkıĢtı. Bu kesimi yönetme yetkisiyle görevlendirildiğini ileri sürüyordu.

Albay Ali Rıza Sedes, bu kesimdeki komutanların en yüksek rütbelisiydi. Yarbay Poetrich'in Albay Ali Rıza Bey'i de emri altına almak istemesi sinirleri iyice gerdi.

Conkbayırı çok tehlikeli, kanlı, korkutucu bir süreçten geçmekteydi. Ana-baba günü yaĢanıyordu.

Siperler kan içindeydi. Yine Ģehitlerle kucak kucağa savaĢılıyordu.

Yetki tartıĢmasının sırası mıydı?

Esat PaĢa Almanı yatıĢtırması için BinbaĢı Ohrili Kemal Bey'i ConkbayırTna yolladı. Yarbay Poetrich'i yatıĢtırmak mümkün olmadı. Birçok itirazı ve isteği vardı. Türklerin can acısı içinde inledikleri, kaygıyla titredikleri bir sırada bencilliğini doyurmaya çalıĢıyordu.

Ohrili Kemal Bey'in içinden adamın yüzünü dağıtmak geliyordu ama görevi gereği bir daha alttan aldı:

"Bakınız, bulunduğumuz yer bu savaĢın kilit noktası. Bu tartıĢmayı biraz daha uzatırsak burası elden çıkacak. Bütün emekler ziyan olacak. Ordu yenilecek. Liman PaĢa da bu yenilginin altında kalacak.

Albay Ali Rıza Bey bu gece düĢmana taarruz etmeye hazırlanıyor. Siz de tümeninizle kendisine yardımcı olunuz, burayı tehlikeden kurtaralım. Sonra oturup yetki sorununu çözeriz. Olmaz mı?"

Yarbay Poetrich içinde 'ben, ilke, yetki, rütbe, onur, olmaz' gibi sözcüklerin geçtiği bir yanıt verdi.

Onu sadece kendi sorunu ilgilendiriyordu.52

Ohrili Kemal Bey, 9. Tümen karargâhından çıkarken Poetrich’in Kurmayı Refik Bey'e dedi ki:

"Yakına her mermi düĢtüğünde senin komutan irkiliyor. Belli Ki hiç savaĢta bulunmamıĢ. Kurmayın görevi komutanını uyarmaktır. Kendisine söyle. Burada bu rütbeyle bulunabilmesi Türkün enayiliğindendir. Ama sen bunu böyle deme, 'cömertliğindendir’ de. Ülkesinde bulunsa, ya bir tabur komutanı olacaktı ya da bir istasyonda Ģef. Haddini bilse iyi olur."

Karargâh çevresine büyük çaplı mermiler düĢüyor ve toprak zangır zangır titriyordu.

SUVLA. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3.gün, saat 20.00.

Üçüncü Ġngiliz tümeninin de (53. Tümen) karaya çıkarılmasına haĢlandı. Çıkarma sabaha kadar sürecekti. Bu tümenin karaya çıkan birlikleri ertesi günkü taarruzda yedek olarak geride dura-ı .ık, gerektikçe taarruz eden birlikleri destekleyecekti.

Stopford Kolordusu üç tümenli olmuĢtu.

AkĢam General Hamilton'un emri gereğince Hammersley'in, uç taburunu harekete geçirerek Tekketepe'yi iĢgal etmesi gerekiyordu. Ama bulanık kararlar ve çeliĢik emirler yüzünden bu üç tabur bir türlü zamanında harekete geçemedi.

Ancak geç saatte harekete geçecek, gün doğarken, Anafarta ı epelerinden biri olan Tekketepe'nin yamaçlarını tırmanıyor olacaktı.

SUVLA/ÇAMLITEKKE. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, saat 20.00.

GüneĢ batmıĢtı ama Saros körfezinde kızıllığı sürüyordu.

Yarbay Willmer Bey'in karargâhını daha fazla iĢgal etmemek için Ahmet Fevzi Bey yeni karargâh istemiĢ, istihkâmcılar, biraz uzakta, yeni bir karargâh hazırlamıĢlardı. Yamaçta oyuncak odalar yapmıĢ, kuytuluklara çadırlar kurmuĢlardı. Bu hızla burası küçük, güzel bir köy olurdu.

BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 267

Telefon çalmaya baĢladı.

Karargâh görevlilerinden Üsteğmen Cevat Abbas Gürer nöbetçiydi. Telefonu açtı. Ordu Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey Komutanla konuĢmak istiyordu. Ġki gündür iyi uyumamıĢ olan Komutan dinlenmek için çadırına gitmekteydi. KoĢup haber verdi.

Komutan telefona geldi.

Kâzım Bey soğuk bir sesle dedi ki:

"Fevzi Bey, ben Liman PaĢanın yanındayım. Kendileri, 'Ben bugün Fevzi Bey'e karanlık basınca düĢmana taarruz etmesi için yazılı emir göndermiĢtim. Niçin taarruz etmedi?' diye soruyorlar."

Ahmet Fevzi Bey, "Efendim.." dedi, "..bugün ben kendilerini taarruzun yarın sabah Ģafak zamanına ertelenmesini rica ettim. Kabul etmediler. 'Ne olursa olsun benim emrim yerine getirilecektir'

buyurdular. Bendeniz ise bu emrin yerine getirilmesinde tehlike gördüğümden yerine getirmedim. T

Üsteğmen Cevat Abbas

Taarruzu yarın Ģafak zamanına bıraktım, ona göre gereken emri verdim. Bendeniz bu suretle büyük bir sorumluluk yüklenmiĢ oluyorum'. PaĢamız sabretsinler, yarınki savaĢın sonucundan memnun kalmazlarsa beni sorumlu tutsunlar."

Kâzım Bey, "Telefonda bekleyiniz" dedi.

Anafartalar Grubu Komutanının söylediklerini Liman PaĢaya çevirecekti.

Albay Ahmet Fevzi Bey telefon kulağında, beklemeye baĢladı. ġakaklarından yol yol ter akıyordu.

Bunlar sıcaktan mıydı, piĢmanlık teri miydi, Cevat Abbas anlamadı. Sessizce dıĢarı çıktı.

Dakikalar sonra telefon Ahmet Fevzi Bey'in yüzüne kapandı.

Ahmet Fevzi Bey çadırına çekildi.53

ARIBURNU/SAĞ KANAT. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, saat 20.15.

Telefon çaldı.

Ordu Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey Albay M. Kemal'i arıyordu. 1 ler zaman ĢakalaĢan Kâzım Bey çok ciddiydi. Resmi bir havada kısaca hatır sordu. Yanında Liman PaĢa vardı anlaĢılan. Durumu hakkındaki bilgi istedi.54

M. Kemal Ģu bilgiyi verdi:

"19. Tümen bütün hatlarında ve sapasağlam duruyor. Fakat s.ığ yan gerisi çok fena. Conkbayırı ve ġahinsırtı'ndaki düĢmanın geriden zarar vermesi devam ediyor. Bugün tümen karargâhı bu yüzden bir kayıp verdi. Bütün gün süresince de bu durumun düzeleceğine dair belirti görülmedi. Ġngilizlerin biraz ilerlemesi Arıburnu'nu düĢürebilir. Daha bir an var, bu ânı da kaybedecek olursak bir genel felaket karĢısında kalmaklığımız olasıdır."

Kâzım Bey M. Kemal'in yanıtını Liman PaĢaya çevirdikten sonra sordu:

"Peki, çare, siz ne düĢünüyorsunuz?"

"Ġlk yapılacak iĢ, yalnız Arıburnu'nun sağ yanını tehdit eden Conkbayırı'nı ve Kocaçimen'i değil, genel durum içinde Anafartalar'daki çıkarma hareketini de göz önünde bulundurmak ve ona göre önlemler almaktır. Bütün bu kesimlerdeki hareket ve kuvvetler birleĢtirilmeli, tek bir ele verilmeli, bir komuta altına alınmalı, baĢına da bu iĢi baĢaracak enerjik bir komutan getirmelidir."

Kâzım Bey'in M. Kemal'in görüĢlerini de Liman PaĢaya çevirdi. Sonra bir soru daha sordu:

"Bu komutanlık size verilirse, kabul eder misiniz?"

"Evet."54a

Kâzım Bey konuĢmaya kısa bir ara daha verdi. Belki yeni albay olmuĢ 34 yaĢındaki genç bir komutana iki kolorduya yakın kuvveti teslim etmenin doğru olup olmadığını tartıĢıyorlardı. Grup bir-iki tümenle daha desteklenince 'ordu' düzeyinde olacaktı.

Kâzım Bey yeniden konuĢtu:

"Liman PaĢa Hazretleri 'Bu kadar çok kuvvetin birden emrinize verilmesi fazla gelmez mi' diye soruyorlar." M. Kemal sakin bir sesle yanıtladı: "Hayır, az gelir."

Kâzım Bey'in sesinde gizli bir keyif titredi: "Anladım. Ġyi akĢamlar." "Ġyi akĢamlar."55

CEPHANE kolu Bigalıya yaklaĢıyordu.

Dura dura, atları dinlendire dinlendire yol alıyorlardı. Köpek havlamalarına, top sesleri karıĢıyordu.

Arabacı cephane sandıkları ile Orhan'ın baĢının arasına kaputunu yerleĢtirmiĢti. BaĢını yaslayan Orhan sallana sallana giderken uyuyor, rüyasında Dilber'i görüyordu; uyanıyor, Dilber'i hayal ediyordu.

Bir ateĢböceği bulutunun içinden geçtiler.

ORDU EMRĠ Çamlıtekke ve Kemalyeri'ne aynı anda geldi.

Liman PaĢa Albay Ahmet Fevzi Bey'i Anafartalar Bölgesi Komutanlığından azletmiĢti. Görevini yeni komutana bırakarak Ġstanbul'a dönmesini emrediyordu. Ġngilizlerin dağınık, düzensiz, savunuĢuz oldukları bir sırada 24 saat kaybedilmiĢti.553

Kemalyeri'ne telefonla yazdırılan emir ise yeni Anafartalar Bölgesi Komutanı hakkındaydı.

Fahrettin Bey öteki kurmay arkadaĢlarına seslendi, haberi verdi, sonra topluca Esat PaĢanın yamaca oyulmuĢ küçük odasını doldurdular. Hepsinin yüzü gülüyordu. Esat PaĢa "Herhalde olağanüstü bir olay var, yoksa böyle izinsiz, paldır küldür içeri dalmazlar" diye düĢündü:

"Ne oluyor?"

"Liman PaĢa Ahmet Fevzi Bey'i azletmiĢ, Anafartalar Grubu Komutanlığına bizim M. Kemal Bey'i atamıĢ."

Kurmaylara sanki Conkbayır temizlenmiĢ, Suvla'dakiler denize dökülmüĢ gibi rahat bir hal gelmiĢti.

Fahrettin Bey iri sesiyle güldü:

"Bizim önerimiz kolordu komutanlığıydı. Onu çok gördüler. ġimdi bir çeĢit ordu komutanı yaptılar."56

9. Tümen de M. Kemal'e bağlanmıĢtı. Ohrili Kemal Bey Ģakıyan bir sesle, "Öyleyse Poetrich Bey'e de yakında yol görünür" dedi. Kahkahalar yükseldi. Çaylar söylendi. Fahrettin Bey atama emrini Albay M. Kemal'e bildiren yazıyı hazırlatmıĢtı. Esat PaĢa'nın önüne bıraktı. PaĢa besmeleyle imzaladı:

"Hayırlı olsun, Allah baĢarı versin."

"Amin!"

Ordu emri M. Kemal'e bildirildi.

ARIBURNU/SAĞ KANAT. 8 Ağustos 1915 Pazar, 3. gün, saat 23.15.

M. Kemal 19. Tümenin komutasını devr alacak olan 27. Alay Komutanı ġefik Bey'i (Aker) çağırmıĢtı.

Ona tümen ve cephe ile ilgili talimat verirken, tümenine veda yazısını da yazıyordu.57

Üç aydır cepheden ayrılmayan tek tümen komutanıydı. Çok zayıflamıĢtı. Üç gündür uyamamıĢtı.

Gece karanlığında, cephe gerisinden dolaĢarak Çamlıtekkedeki Grup Karargâhına ulaĢması, ordunun emri gereği, Saros tümenlerini, Anafarta Müfrezesini ve Cemil Conk'un emrindeki bazı birlikleri yarın sabah erkenden taarruza kaldırması gerekiyordu.

Atlar hazırlanmıĢtı. Tümen BaĢhekimi Yarbay Hüseyin Bey ile bir süvari subayı ve seyisler bekliyorlardı.

Karargâh kadrosu ve dört alay komutanı uğurlamak için küçük meydanda toplanmıĢlardı. SavaĢ

uğultusu sürüyor, gemilerin ıĢıldakları tepeleri geziyor, aydınlatma fiĢekleri havada maytap gibi patlayıp parçalanıyordu.

57. Alay Komutanı Hüseyin Avni Bey kısa, dokunaklı bir konuĢma yaptı ve komutanın baĢarılı olması için dua etti. M. Kemal hepsiyle helalleĢti. Son olarak yeni komutan ġefik Bey'e sarıldı:

"Yüce Allah'tan ikimize de baĢarı vermesini diliyorum."

Atına atladı.

Önce görüntüleri kayboldu, sonra nal sesleri de duyulmaz oldu. Saat 23.30'du.58

CONKBAYIRI. 8 Ağustos 1915 Pazar, 2. gün, gece yarısına doğru.

Conkbayın'nın bir bölümü Türklerin elinde idi, bir bölümü de Yeni Zelandalıların.

Conktepe henüz Türklerdeydi.

8. Tümen Komutanı Ali Rıza Bey burayı düĢmandan temizlemek için taarruza geçmiĢ, 24. Alay, Yeni Zelandalıların ġahintepe'nin batıdaki tepesine yerleĢtirdikleri ve iyi korudukları makineli tüfekleri alt edememiĢti.

Aydınlatma fiĢeklerinin keskin ıĢıkları altında bile toprak görünmüyordu. ġehitler ġahinsırtı ile Conkbayırı arasındaki toprağı silme kaplamıĢlardı.

ĠKĠ SAAT at sürdüler.

Ancak 01.30'da Anafartalar Grubunun yeni karargâhını bulabildiler. Kurmay BaĢkanı Hayri Bey Komutana yol göstermesi için Üsteğmen Cevat Abbas'ı görevlendirmiĢti ama karĢılaĢama-mıĢlardı.

Grup Kurmay BaĢkanı ile kurmay kurulu, adını çok duydukları Arıburnu kahramanı komutanı bekliyorlardı. Geldi.

BaĢında kaba Ģayaktan haki renkli bir baĢlık, arkasında temiz bir er kaputu vardı. Gözleri ve bakımlı elleri dikkati çekiyordu.

Oturur oturmaz düĢman ile Saros tümenlerinin durumu, yerleri hakkında bilgi istedi. Açık bilgi alamadı. Tümenlere verilen son emri istedi. Kurmay BaĢkanı son emri veremedi.

"Fevzi Bey nerede?"

"Çadırında uyuyor."

"ġimdi kendisini uyandırıp verdiği en son emri alacaksın."

Hayri Bey sessiz, sakin, durgun biriydi. Gitti, geldi. Elinde kendi yazdığı, taarruzla ilgili imzasız bir karalama vardı. Komutanı uyandırmaktan çekinmiĢ olacaktı. Bu karargâh biraz sonra taarruz edecek olan Grubun karargâhı idi ve yeni komutana son taarruz emri bulunup verilemiyordu.

"Hayri Bey, bu not son emir ise, Fevzi Bey imza etsin!"

Kurmay BaĢkanı gitti, geldi. Fevzi Bey notu imzalamamıĢtı. Gelip bilgi de vermiyordu.583

SavaĢan bir orduda hiç yaĢanmamıĢ, düĢünülemeyecek bir durumdu bu.

M. Kemal notu bir yana attı.

Kendi yolunu yine kendi açacaktı. Kurmay subayları ve karargah çalıĢanlarını topladı. DüĢman, birlikler, bataryalar ve taarruz hakkında bildiklerini anlatmalarını istedi. En geniĢ bilgiyi Ordu bağlantı subayı olarak Grup Karargâhında bulunan YüzbaĢı NeĢet Bora verdi.59

Albay M. Kemal aldığı bilgileri birleĢtirdi. Biriken bilgi yeterli değildi ama hiç yoktan iyiydi.60 Biraz sonra bu yarım bilgiye dayanarak Ġngiliz Suvla Kolordusuna taarruz edecekti.

Yeni bir taarruz düzeni, son taarruz emrine göre yerleĢmiĢ birlikler için, bu saatten sonra büyük sorun olurdu. Eski komutanın Liman PaĢa'nın talimatına göre verdiği emri korudu. Gerisini savaĢ

sırasındaki ara emirlerle çözecekti. Bunu belirten yeni emir 7. ve 12. Tümenlere subaylarla, Kocaçimen-Conkbayırı çevresindeki birliklere emir atlıları ile gönderildi. Subaylara dedi ki:

"Haber subayı olarak orada kalacak, bana gerektikçe haber ulaĢtıracak ya da getireceksiniz."

Sağlık ve muhabere iĢleri hakkında da ivedi bir çok önlem alması gerekiyordu. Bu konular açıkta durmaktaydı. Taarruz ederek iki tümenle Grup komutanlığının telefon bağlantısı hâlâ kurulamamıĢtı.

"Nasıl olur?"

"Çünkü telefon malzemesi yok efendim." "Niçin Ordudan istemediniz?" "Ordu ile bazı sorunlar vardı."

Bunlar Komutanın azline neden olan sorunlardı anlaĢılan. Özerinde durmadı. Ordu karargâhını aradı, nöbetçi subayla sorunu çözdü.

Hızı, kararlılığı, kesinliği, soğukkanlılığı, geneli kavrayıĢı ve ayrıntıları atlamayıĢı, anlaĢılır ve yapılabilir emirler vermesi, askerin yemeğini ve sağlığını çok önemsemesi, kurmayları çok etkilemiĢti.

Gün doğmak üzereydi.

Karargâhta yapılacak iĢler bitmiĢti. SavaĢ idare yeri Çam-lıtekke'nin kuzeyindeki tepede hazırlanmıĢtı. Oraya hareket edildi.

Biraz sonra Yarbay Willmer Bey de geldi. Herhalde Ordu Ko-mutanınca uyarılmıĢtı. Saygıyla durdu.

Willmer'in bir Türk subayından çekindiğini ilk kez görülüyordu Kurmayların onurları okĢandı.

KOCAÇĠMEN Kesimi Komutanı Yarbay Cemil Bey iki gündür uyumamıĢ, gündüzler de çok heyecanlı, yorucu geçmiĢti. Conkbayırının durumu büyük sorundu.

Sabah yapılacak taarruza elindeki küçük birliklerle yardımcı olması gerekiyordu. Biraz kestirmek için dertop ettiği kaputuna baĢını yaslamıĢ, ânında uyumuĢtu.

Bir emir atlısının kendisini aradığını, çok önemli bir emir getirdiğini iĢitiyor ama silkinip de gözlerini açamıyordu. Kurmay BaĢkanı sarsarak uyandırdı.

Emir atlısı yeni Komutanın emrini getirmiĢti.

Mum feneri ıĢığında okumaya çalıĢtı. BaĢaramadı. Yorgunluktan gözleri iyi görmüyordu. Kurmay BaĢkanına, "Siz okuyun, özet olarak anlatın" dedi.

Kurmay BaĢkanı emri okumuĢtu, özetledi:

"Yeni Grup Komutanlığına Albay Mustafa Kemal Bey gelmiĢ. 'Taarruz eski emre göre yapılacak, geliĢmeye göre yeni emirler verilecektir' diyor."

Cemil Bey çok sevindi:

"Hay Allah razı olsun. Fevzi Bey'in emrine göre düzen almıĢtık. Birtakım yeni kararlar alıp eski emri değiĢtirmek bu saatte her Ģeyi alt üst ederdi. Böyle ince düĢünüĢlü, pratik bir komutan bizi düzlüğe çıkarır."61

SUVLA. 9 Ağustos 1915 Pazartesi, 4. gün, sabah çok erken.

Tarihe Birinci Anafartalar SavaĢı diye geçecek olan ünlü savaĢ Ģafakta baĢladı.

Türlü gecikmeler ve rastlantılardan onra Türkler ve Ġngilizler birbirlerinden habersiz, bu sabah karĢılıklı taarruza geçeceklerdi. Dünyanın heyecanla izlediği büyük seferin son aĢamasına girilmiĢti.

Ġngilizler iki tümenle Anafarta tepelerine doğru taarruz edeceklerdi. Üçüncü tümen geride, yedek bekleyecekti.

Türkler Ġngilizlerden önce harekete geçmiĢ, yamaçları hızla tırmanıp Anafarta tepelerini tutmuĢlardı.

Tepelerden körfez ve ova resim gibi görünmekteydi.

Ġngilizler de bu sırada tarlaları, bahçeleri ezerek kol kol yaklaĢmaya baĢladılar.

12. Tümenden Takım Komutanı Teğmen Sait iĢgalcileri ilk kez görüyordu. Gözlerini dört açmıĢ

bakmaktaydı

.

Dünya bunlara babalarından miras kalmıĢ gibi rahatlık içinde, sanki buralarda bulunmak, karĢı geleni öldürmek haklarıymıĢ gibi yürüyorlardı. Dünyanın kabadayısı, belalısı, haraççısı mıydı, neydi bunlar? Bu kadar haydutla nasıl baĢa çıkacaklardı? Çok kalabalıktılar. Körfez gemileriyle doluydu.

Tuz gölünün üzerinde namluları parlayan birçok top vardı. Uçaklar dönüp durmaya baĢlamıĢtı. Zavallı tümeni ise buraya zorlukla gelebilmiĢti. Sayıları öyle azdı ki fundaların, otların arasında gözden kaybolmuĢlardı.

Bu ezik durum, adamların pis tavrı çok gücüne gitti, gururuna dokundu. Hırsından ağlamaya baĢladı.6,a

Biri omuzlarından tutup silkeledi. Baktı. Bölük Komutanıydı. "Ağlamayı bırak da takımının baĢına geç.." dedi, "..birazdan hücuma kalkacağız. Bu sömürgecilerin ne kadar korkak olduklarını ben size kaç kez anlattım. Rahatla. SavaĢı sayı değil, yürek kazanır."

Komutan sömürgecileri Seddülbahir'den tanıyordu.

Sait burnunu çeke çeke ayağa kalktı. Takımı arkada, uzakta, fundaların arasına yatmıĢ, bekliyordu.

Ağladığını görüp duymamıĢlardı Allahtan. Gözlerini silerken bir gürültü koptu.

Bıçak gibi bir bölük, Tekketepe'nin yamacını tırmanan birinci Ġngiliz taburunun bir bölümünü esir, bir bölümünü yok etti. Arkasından gelen iki tabur hızla geri kaçtı.

YüzbaĢı seslendi:

"Gördün mü?"

Emirler duyuldu. Harekete geçilecekti. Tepenin üzerindeki birlikler ayağa kalktı.

Her asker yere saplanmıĢ bir mızrak gibi dimdik duruyordu. Hiçbiri yolda yorgunluktan dili sarkan askere benzemiyordu.

Sait'in içi güvenle doldu, "Zor gün milletiyiz" diye düĢündü.

Harekete geçildi.

12. Tümenin alayları taarruz düzeni içinde, tepelerden aĢağıya akmaya baĢladılar. Ovada üç gündür azap içinde bekleyen Anafarta Müfrezesinin birlikleri bayram ettiler.

Türk bataryaları Ġngilizleri, savaĢ gemileri ve Ġngiliz bataryaları da Türkleri ateĢ altına aldılar.

Dolanan uçaklar bombalarını bırakmaya baĢladılar. Ġki Türk uçağıda ingilizleri bombaladı.6"5

Kıyı, ova ve tepeler cehenneme döndü.

12. Tümenin alayları ile Anafarta Müfrezesinden küçük birlikleri, canlarını, kanlarını esirgemeden ilerlediler, Ġngiliz taarruzunu dövüĢerek, boğuĢarak kırdılar, ilerleyen kolları dağıtıp Ġngiliz tümenlerini tuz gölüne doğru sürmeye koyuldular.610

Yorgun, bitkin olduğu söylenen asker bu asker miydi? Yüz yıl dinlenmiĢ gibiydi. KoĢuyar, yatıyor, kalkıyor, zıplıyor, atılıyor, uçuyor, harikalar yaratıyordu.

M. Kemal gözetleme yerinden savaĢı dikkatle izlemekteydi. Gerektikçe yazılı ya da sözlü emirler yollayarak, topçuları ve birlikleri yönlendiriyor, sıkıĢtırıyor, uyarıyor, cesaret veriyor, birliğini avucunun içinde tutuyordu.62

AnlaĢılıyordu ki elinde birkaç alay daha bulunsa, Suvla kıyılarında ve Anafarta ovasında tek Ġngiliz bile kalmayacaktı.

General Hamilton da savaĢı Triad gemisinden dürbünle izlemekteydi. Çok ümitliydi. Ümidi çok çabuk söndü. Ġngiltere'nin savaĢa sürebileceği en modern üç tümen bocalıyordu.

Tekketepe'nin ele geçirilemediğini anladı. O kadar gurur duyduğu askerler panik halinde geriye kaçıyorlardı. Türkler Anafarta tepelerinden merkeze doğru yayılmakta, binlerce süngü kızgın güneĢ

altında çakıp durmaktaydı.

Yanında savaĢı izleyen Amiral de Robeck'e döndü:

"DüĢman olağanüstü Ģevkle savaĢıyor."63

"Evet, yazık ki."

7. TÜMEN de iki alayı ile Büyük Anafarta köyünün güneyinden Damakçılık Bayırına taarruz edecekti. Burayı ele geçirirlerse, Suvla'ya çıkanlarla Anzak birliklerinin birleĢmesi engellenecekti.

Birlikler erkenden uyanmıĢ, çorbalarını içip sessizce ileri yanaĢmıĢlardı..

Altı Ġngiliz taburu da bu sırada bu yöne doğru ilerlemek için hazırlık yapmaktaydı.64

20. Alay Komutanı Yarbay Halit Bey en öndeki takımlara kadar birliklerini gezdi.65 Subay adaylarına, çavuĢlara, çalıĢkan erlere kadar herkesin adını bilirdi. Kimine hatır sordu, kiminin sırtını okĢadı, kimiyle ĢakalaĢtı. Sonra herkesi iç enginliğiyle yalnız bıraktı.

Bütün birliklere savaĢ öncesine özgü derin sessizlik çöktü. Herkes içine çekildi. Gün iĢiyordu.

04.30'da komutlar, boru ve trampet sesleriyle taarruz baĢladı.

20. Alay Kayacık deresini aĢıp Damakçılık Bayırı'na atıldı. Ġlerlemeye baĢlamıĢ olan Ġngiliz taburları durdular. Takviye için Conkbayırı'na yollanan birlikler de ilerlemeyi kesip bu sürpriz birliğe döndüler.

Damakçılık Bayırının çevresindeki Ġngiliz makineli tüfekleri takırdamaya, cayırdamaya, ulumaya baĢladı. Sel gibi mermi yağıyordu. 20. ve 21. Alayın öndeki taburları bu kızılca sele daldılar.

ArkadaĢlarını toprağa bıraka bıraka ilerlediler. SavaĢanları izleyen sağlıkçılar iki yaralıyı bir sedyeye sığdırıp geriye taĢıyorlardı.

20. Alay Ġngiliz mevzilerinin 100-200 metre yakınına kadar sokulabildi. Çok azalmıĢtı. Durdu.

21. Alay da durmak zorunda kalmıĢtı. Bir adım sonrası toptan yok olmaktı.

Makineli tüfekleri susturmak için tümenin elindeki tek batarya, kendini feda etmeyi göze alarak açığa çıktı. Ama Ġngiliz savaĢ gemileri ile Anzak kesimindeki ağır toplar bu çevreyi delice ateĢ altına aldılar.

Açığa çıkan bataryanın komutanı ile birçok topçu er vuruldu.

Fedai müfrezeleri de makineli tüfeklerle baĢ çıkamadılar. O kadar çok makineli tüfek vardı.

20. Alayın en ilerdeki taburu ağır kayıp vermiĢti. Saat 10.00 sıralarında bir Ġngiliz birliği bu yaralı birliğe hücuma kalktı. Sağ kalanlar savunu için biraz geriye çekilip yayıldı. Onun geri çekilmesi üzerine yanı açık kalan öteki tabur da, mermi yağmuru altında, biraz dağınıkça geri çekilmek zorunda kaldı. 21. Alay da geri çekilmiĢti.

Azıcık soluk alsalar, yüzlerini yıkayıp toparlansalar, düzene girseler iyi olacaktı. Sonra yeniden taarruza kalkarlardı. Bunu kaç kez yapmıĢlardı.

Ama Tümen Komutanı Halil Bey telaĢ etti. Alay komutanlarını, dağılan askerleri toplayıp düzene koymaları, yedeklerle takviye ederek hemen, hemen, hemen yeniden taarruza kaldırmaları için zorladı.

Alay ve tabur komutanları cephe hattına geldiler.

Asker dağılmıĢ değildi. Çok kayıp vermiĢti. ġehidi, yaralısı çoktu. Subay kalmamıĢ gibiydi. Ama emir emirdi. Sağ kalabilen subayların ve çavuĢların yardımıyla birlikleri taarruz düzenine soktular. Askere Ģevk vermek için iki alay komutanı da birlikte ilerledi.

"Haydi çocuklarım!"

Dereyi aĢtılar.

Mermi seli onları da kollarına aldı. Halit Bey Ģehit oldu, Yusuf Ziya Bey ağır yaralandı.66

7. Tümen taarruzu durdurdu.

SUVLADA Ġngiliz taarruzu kırılmıĢ, Ġngiliz tümenleri, tıpkı Anzaklar gibi, toprağa yapıĢarak denize dökülmemeyi baĢarmıĢtı.

Bölgedeki Anafarta tepeleri, Ġsmailoğlu Tepesi, Kireçtepe, Küçük ve Büyük Anafarta köyleri, Abdurrahman Bayırı Türklerin elinde kalmıĢtı. Bu sonuçtan sonra Ġngilizlerin Anafarta tepeleri üzerinden Kocaçimen Tepeye ulaĢarak, orada sağ ve sol kuĢatma kollarıyla birleĢmesi planı ölmüĢtü.

Türk savunması bu düzeniyle Ġngilizlerin hücumunu karĢılayacak, püskürtecek duruma gelmiĢti.

Hamilton'un çok emek vererek hazırladığı, büyük ümitlerle uygulamaya koyduğu planın Suvla ayağı Birinci Anafarta SavaĢı ile kırılmıĢtı.

M. Kemal ileriyi düĢünerek, kayba yol açacak zorlamalara gerek görmedi. Birliklere bulundukları yerleri sağlamlaĢtırarak savunmaya geçmelerini emretti.67

ġimdi sıra bu büyük planın Conkbayırı-Kocaçimen ayağını kırmaya gelmiĢti. Bunu bir an önce baĢarmak gerekiyordu.

Liman PaĢa'nın karargâhta beklediğini öğrenince, Conkba-yın'na gitmeden kurmaylarıyla Çamlıtekke'ye uğradı.

Liman PaĢa M. Kemal'in zaferini kutladı:

"Büyük iĢ baĢardınız. ġu anda General Hamilton'un yerinde olmak istemezdim. Çevremizde bu konuda gösterdiğim telaĢı ve sertliği belki anlamamıĢ olanlar vardır. Varsa Ģu hususu gözden kaçırdıklarını sanıyorum. Hamilton kazansaydı Ġstanbul yolu açılmıĢ olacaktı. Dünya ayağa kalkacak, olay tarihe büyük bir Ġngiliz zaferi olarak geçecekti. SavaĢın gidiĢi değiĢecekti. Ġstanbul'a Ruslarla birlikte çok haĢin olarak gireceklerdi. Kimbilir ne acı, unutulmaz, rezil olaylar yaĢanacaktı. Siz, yetersiz bir kuvvetle bu büyük zaferi tersine çevirdiniz. Bu zafer tarihe sizin adınızla geçti."

Birer kahve içtiler.

Liman PaĢa M. Kemal'e 'ne yapmayı düĢündüğünü' sordu. M. Kemal Conkbayırı'na gitmek istediğini, bazı sakıncaları olmakla birlikte düĢmana cepheden taarruz etmeyi düĢündüğünü açıkladı.

Conkbayırı güven altına alınmadan ordu güven altında olamazdı.

Liman PaĢa taarruz için baĢka türlü bir düzen düĢünüyordu. Açıkladı. Ama bu genç, muzaffer komutanı kararlarında serbest bıraktı:

"Kararınızı kesinlikle etkilemek istemem. Sadece düĢüncelerimi söylemiĢtim."68

Yürekten baĢarı dileyerek ayrıldı. AkĢam alacası iniyordu.

Bu saatte ormanlardan ve tepelerden geçerek Conkbayırı yolunu bulmak sorundu. Grubun kurmayları yolları bilmiyorlardı. Bu bölgeye ilk kez gelmiĢlerdi. Haritaya bakarak, tepelerin arkasından geçen bir patikadan gitmeyi önerdiler. Çok zaman alacak uzun bir yoldu. Birinin aklına 9.

Tümenin yolladığı bağlantı subayı geldi. O buraları bilebilirdi.

Subay zayıf, küçük, temiz yüzlü bir süvari asteğmeniydi.

"Kocaçimen'e giden yolu biliyor musun?"

"Evet efendim."

"Hangi sırtları izliyor bu yol?"

"Efendim sizlere sırt adı sayamam. Buranın haritasını görüp incelemiĢ değilim. Ama bu çevreyi iyi bilirim. Bu çevrede sizi istediğiniz yere götürürüm."

Kurmaylar kararsız kaldılar.

M. Kemal, "Bana bak çocuk." dedi, "..sen yolu bulmakta kendine güveniyor musun?"

Asteğmen çakı gibi durdu: "Evet efendim!"

Güvenmekte haklıydı. Yarımadanın güneyinde eskiden beri bulunan 9. Tümenin bir süvari subayı olarak bu çevreyi avcunun içi gibi biliyordu.

"ġaĢırırsan karıĢmam ha!"

"Merak etmeyin!"

"O halde düĢ önümüze."

Yola çıktılar.

Çok gitmeden bir Ġngiliz uçağı belirdi, baĢlarının üzerinde bir iki kez döndü, alçaldı, son bombalarını attı. Bombaları bitince makineli tüfekle saldırıya geçti.

Karargâh kurulu saklanmak için yolun iki yanındaki ormana dağılmıĢlardı. Yolun üzerinde iki kiĢi kalmıĢtı: M. Kemal ve süvari teğmeni.

"Aferin. Sen bir yana savuĢmadın

ha!"

"SavuĢmadım efendim. Size yol göstermek için bekliyorum."

M. Kemal bu sakin, kendinden emin ve terbiyeli teğmene dikkatle baktı:

"Adın ne senin?"

"Zeki."69

"Geç öne, hızlı gidelim. Conkbayı-rı'na, 8. Tümen Karargâhına gideceğiz." "BaĢüstüne!"

Ġnatçı uçağın takibi altında dört nala gittiler. Hava iyice karardı. Uçak görünmez oldu. Kocaçimen Tepesi'nin güney yamaçlarından geçerek Conkbayırı'na doğru yol aldılar.70

Zeki Doğan Hava Kuvvetleri

Komutanı iken

CEPHANE KOLU Büyük Anafarta köyüne gelmiĢti. Kolu cephaneciler karĢıladı. "Geç kaldınız."

"Bu cılız atlarla yine iyi geldik."

Orhan 7. Tümene atandığını söyleyerek ne yapması gerektiğini sordu. Cephanecilerin baĢındaki çavuĢ "Bu gece bizim misafirimiz olun." dedi, "..bugün iki alay komutanımız Ģehit oldu. Herkes acılı.

Yarın ben sizi karargâha götürürüm."

"Peki."

Büyük Anafarta köyünden Suvla körfezini dolduran gemiler görünüyordu. Hepsi ıĢık içindeydi.

Donanma gecesi gibiydi. Bu arsızlık Orhan'ın gücüne gitti. ÇavuĢa, "Bu gemilere niye ateĢ et-miyoruz?" diye sordu.

"Toplarımız 7,5'luk. Bunların mermisi oraya ulaĢmaz."

Her topun günde en fazla on mermi atmak hakkı vardı ama sır olduğu için bunu söylemedi.71

CONKBAYIRI. 9 Ağustos 1915 Pazartesi, 3. gün, gece.

ĠniĢli çıkıĢlı, ürkütücü yollardan uçar gibi geçerek geç vakit 8. Tümen karargâhına ulaĢtılar. Albay Ali Rıza Sedes M. Kemal'i büyük bir sevgiyle karĢıladı, Selanik'ten tanıĢıyorlardı. Anafarta savaĢının güzel sonucunu öğrenmiĢti, sarılıp kutladı.

Zor, kaygı verici bir gün geçirmiĢti. Bir ara Besim Tepe elden çıkmıĢ, büyük özveriyle geri alınmıĢtı.

Conkbayırı’nın yarısına yakın kısmı düĢman elindeydi. Çok çabalamıĢlar ama Conkbayırı'nı temizleyememiĢlerdi.72

Çay içip peynir ekmek yiyerek konuĢtular.

"Alman Komutan ne âlemde?"

"DüĢman bugün bütün gün bizim kesimi bombardıman etti. Hiç rahat vermedi. Yarbay Poetrich tümenini bırakıp ortadan kayboldu. Sağlam bir yer bulup oraya saklandı herhalde. Arattırdım.

Çocuklar bulamadılar. Saklanmayı çok iyi baĢardığını söyleyebilirim."73

Bulunanlar kahkahayla güldüler.74

Tümenin ilk yetiĢen 24. Alayı çok kayıp vermiĢti. 23. Alay yeni gelmiĢti. Vehip PaĢa iki alay daha yola çıkarmıĢtı. Bunlardan birinin, 28. Alayın bu gece yetiĢeceği anlaĢılıyordu.

M. Kemal eldeki azıcık kuvvetle yarın sabah Conkbayırı ve çevresindeki düĢman birliklerine taarruz etmek niyetinde olduğunu açıkladı.

Tümen Komutanı ile Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Galip Bey kaygıyla bakıĢtılar. Galip Bey saygıyla,

"DüĢman yaklaĢık iki tümen.." dedi, "..taarruz etmek için iki alayın da gelmesini beklemenin doğru olacağını düĢünüyorum."75

M. Kemal bu görüĢü hesap ve mantığa uygun buldu ama taarruz kararını değiĢtirmedi. Çünkü Ģiddetli ve hızlı bir baskınla Conkbayırı ve çevresini düĢmandan temizleyeceğine, Arıburnu cephesini rahatlatacağına güveniyordu. Yol boyunca olumlu ve olumsuz bütün olasılıkları birçok kez düĢüne düĢüne gelmiĢti.

Ġlk aĢama için bu yeterliydi.

Daha büyük ve kesin sonuçlu taarruzlar için hazırlanmak, çok kuvvet ve ağır top toplamak gerekirdi.

Bunun gerçekleĢmesi uzun zaman alırdı. Oysa geçen her saat Türklerin zararına, düĢmanın yararına iĢliyordu.

DüĢmanla arada Conkbayırı'nın doruğu vardı. Doruğun bir yanında Türkler, öbür yanında düĢman bulunuyordu. Ġkisi arasındaki uzaklık 20-30 adımdı. Bu siperleri gözlerini kırpmadan 24. Alayın sağ

kalmıĢ Mehmetleri beklemekteydi.

M. Kemal planını açıkladı: 23. Alay ve yetiĢeceği anlaĢılan 28. Alay büyük bir sessizlik içinde Conkbayırı sırtının arkasında toplanacak, taarruz baskın tarzında süngü hücumu olarak yapılacaktı.

Taarruz geliĢene kadar tüfek ve top kullanılmayacaktı.

Hepbirden, kitle halinde bir can gibi ileri atılacaklardı.

Hücum için M. Kemal iĢaret verecekti.

Bunların hücumunu siperdekilerin ve sağ yandaki birliklerin hücuma katılması izleyecekti. Taarruz saati 04.30'du.

"Birlikleri hücuma hazırlamanızı rica ediyorum. Askere sıcak yemek vermeyi ihmal etmeyelim."

"Emredersiniz."

O zamana kadar bir-iki saat uzanıp dinlenmek istiyordu. Ali Rıza Bey küçük bir er çadırı hazırlatmıĢtı. Çadıra çekilip saman

yatağa giysisiyle uzandı. Ama olaylar ve sorunlar uyumasına fırsat vermeyecekti. Gece yarısından sonra 28. Tümenin geldiğini öğrenince sevindi. O sevinçle biraz daldı.76

CONKBAYIRI. 10 Ağustos 1915 Sah, 4. ve son gün, sabaha karĢı.

Tümen Komutanı çadır kapısından seslenerek birliklerin hazır olduğunu bildirdi.

M. Kemal yatağın içinde oturdu. Uzunca zaman sessizce durdu. Sonra kalktı. Elini yüzünü yıkadı.

BaĢlığını giydi. Tabancasını kuĢandı, kırbacını alıp çadırın önüne çıktı.

Çok güzel, yumuĢak bir geceydi.

Yıldız yağmurları sürüyordu.

Ġki alay ile bazı küçük birlikler Conkbayırı ile 261 yükselti-li tepenin sırtları arkasında sessizce hücum düzenine girmiĢlerdi. Tümen Komutanı, Kurmay BaĢkanı, yolu bulup da yetiĢen kurmaylar, alay komutanları ile birlikte birlikleri selamlayarak denetledi. Alçak sesle subayların hatırını sordu, askerlerle konuĢtu. Çorbalarını içmiĢler, birbirleri ve komutanlarıyla helalleĢmiĢlerdi. Bir ayaklarını ve süngülerini ileri uzatmıĢ, bekliyorlardı. Askerlerle birlikte ileri atılacak olan takım ve bölük komutanı subaylar da, kılıçlarını ve tabancalarını ellerine almıĢlardı.

Hepsi hücuma hazırdı.

Ceketinin sağ üst cebindeki saatini çıkarıp çakmak ıĢığında baktı. Dört buçuğa geliyordu. Gün atacaktı. Ortadaki birliğin önünde durdu.

"Askerler!" dedi, "..karĢımızdaki düĢmanı yeneceğimize hiç Ģüphe yoktur. Fakat siz acele etmeyin.

Önce ben ileri gideyim. Siz benim kırbacımla iĢaret vereceğim zaman hep birden atılırsınız. Gazanız mübarek olsun!"

Doğu ufku aydınlanıyordu. Uzakta okunan bir ezan dalgalanarak yansımaya baĢladı.

M. Kemal yüksekçe bir yere yürüdü. Durdu. Askerlerine baktı. Soluk Ģafak ıĢığında binlerce çelik süngü ve demir yüz parlıyordu. Subaylar ve askerler de alacakaranlık içinde hayal gibi görünen Komutana bakıyorlardı.

M. Kemal kırbacını havaya kaldırdı, bir süre öyle tuttu, bütün birlikler görmüĢ olmalıydı, hızla indirdi.

Subaylar yüreklerini yerinden koparırcasına haykırdılar:

"Haydiiiiii!"

Askerlik tarihinde bir daha eĢine rastlanmayacak olan büyük süngü hücumu baĢladı. Binlerce subay ve asker, tek bir beden gibi hızla ileri atıldı.

Lav gibi aktı.

Yer gök subayların ve Mehmetçiklerin savaĢ çığlıkları ile sarsılmaktaydı:

"Allah Allah Allah Allah Allah..."

Kısa zamanda Conkbayırında tek bir canlı düĢman kalmadı. Lav yayıldı, ilerledi. Yarlar, uçurumlar, vadilerle dolu vahĢi arazide amansız bir boğuĢma sürüp gitti. Kaçan askerleri yakalamak için çılgın Türkler yarların tepesinden aĢağı atlıyorlardı. Dirilir gibi toprağından altından çıktıkları gibi Ģimdi de kuĢ gibi uçuyorlardı.

Uçan Türkler bir Çanakkale efsanesi olarak kitaplara geçecekti.

Conkbayırından Sazlıdere'ye inerek dere yatağından denize kadar gidenler vardı.

Conkbayırının sağındaki birlikler de bu olağanüstü hücuma katılarak, zayıflıklarına rağmen, düĢman mevzilerini dağıttılar, beĢ yüz metre, bin metre geriye sürdüler.

Ama ġahinsırtı sorundu.

Sırtın iki tepesi ve çevresi, yer yer, birçok makineli tüfekle donatılmıĢtı. Sırta güneyinden hücum eden 28. Alay taburları öndeki tepeyi (P) ele geçirdiler fakat A tepesinde bulunan makineli tüfekleri yenemediler ve bol kayıp vererek durdular.77

Böyle bir hücumu hayal bile etmemiĢ olan kuĢatma kollarından, ĢaĢkınlıkları geçince, General Birdwood'a imdat mesajları yağmaya baĢlamıĢtı. Planın ikinci ayağının da kırılmakta olduğunu anlayan General Birdıvood savaĢ gemilerinin ve bütün Anzak toplarının namlularını ConkbayırTna ve Türk selinin üzerine çevirtti.

Türk topları da karĢılık verdiler. SavaĢ alanı ölüm kuyusuna dönmüĢtü.

M. Kemal gözetleme yerinde, savaĢı izlerken, bir yandan da Anafartalar'daki durumla ilgileniyor, gerekli emirleri veriyordu. Ġngilizler ilerlemeye kalkmıĢ, dört kez hücum etmiĢ, 12. Tümen ve Anafarta Müfrezesi birliklerince durdurulmuĢlardı.773

Bu sırada kızgın bir mermi parçası M. Kemal'in göğsünün sağ yanına vurdu. Komutanı sarstı. Ġki yanında 24. Alay Komutanı, çocukluk arkadaĢı BinbaĢı Nuri Conker ile 64. Alay Komutanı Yarbay Servet Yurdatapan vardı. M. Kemal'in vurulduğunu sanarak telaĢlandılar. Nuri Conker, "Efendim vuruldunuz!" dedi. M. Kemal bir eliyle Nuri Bey'in ağzını kapadı. Öteki elini dudaklarına götürerek herkese 'susun' iĢareti yaptı. Vurulduğunun duyulmasını istemedi.

BinbaĢı Nuri Conker

Mermi parçası milyonda bir olasılıkla sağ cebindeki küçük demir saate çarpıp onu parçalamıĢ, vücuduna ciddi bir zarar vermemiĢti.78 Birkaç santim sapmıĢ olsa.. Nuri Conker bir mucizeye tanık olduğunu düĢündü. Derin bir nefes alarak, "Allah seni millete bağıĢladı" dedi.

GENERAL HAMILTON Conkbayırı felaketini Suvla'dan Gökçeada'ya döndüğü zaman öğrendi.

Kahroldu.

Büyük planın Conkbayırı-Kocaçimen ayağı da kırılmıĢtı. 'Çok ustaca yönetilen ve çok kahramanca savaĢan Türk ordusu' karĢısında pes etme zamanı gelmiĢ miydi? Oooo, hayır!

Büyük Ġngiltere yenilmiĢ olamazdı. Bir çare bulmak gerekirdi. Kurmaylarını toplantıya çağırdı.

Bu saatte M. Kemal ve kurmayları yine Asteğmen Zeki'nin kılavuzluğunda orman içi yollardan Çamlıtekke'ye dönüyorlardı.

Atlar bile neĢeliydi.

Sonuç Kemalyeri'nde de büyük neĢeye yol açmıĢtı.

Ayrıca çok hoĢ bir de haber almıĢlardı: M. Kemal Bey saldırı sona erer ermez Yarbay Poetrich'i aratıp gerilerde bir yerde buldurmuĢ, getirtmiĢ, birliğini bırakıp kaçtığı için herkesin içinde aĢağılamıĢ ve kurmayı ile birlikte orduya postalamıĢtı.

Bu haber BinbaĢı Ohrili Kemal Bey'i sevinç sarhoĢu etti. Herkese çay ısmarladı, Ġstanbul'dan bayram için getirttiği çikolata kutusunu da cömertçe ortaya bıraktı:

"Buyrun, afiyet bal olsun."

Çikolatalar beĢ saniyede kapıĢılıp bitti.

Anafartalarda ve Conkbayırı'nda iki yanın sağlıkçıları kollarında beyaz bant, kendi siperlerine yakın yerlere yayıldılar. Birbirlerini görmezden gelerek yaralılarını ve ölülerini toplamaya baĢladılar.79

GECE Ġngiliz gazeteci Ashmead-Barlett sıcağı sıcağına Conkbayırı savaĢını yazdı:

"10 Ağustos sabahı Türkler Ģafakla beraber Conkbayırı'ndan son derece Ģiddetli bir saldırıĢla süngü hücumunda bulundular. Hayatlarını küçümseyip alay ederek yapılan bu hücum karĢısında birliklerimiz sırtların eteğine doğru çekilmek zorunda kaldılar.

Fakat bu saldırı, karadaki sahra ve obüs toplarımızın Ģiddetli ateĢi ile cezasız bırakılmadı. Türklerin yanaĢık düzende ve birbiri gerisinde tertiplenmiĢ dört piyade hücum hattının Ģiddetli saldırısı ancak bu etkili topçu ateĢi altında kırılabildi..

Gemi toplarının hücum safları arasında patlayan mermilerinin havaya uçurduğu insanlar, parça parça etrafa saçılıyordu. Bu cehennemi topçu ateĢi bile Türk saldırısı durduramadı.

Son olarak on makineli tüfeğimizin yakın mesafeden yaptığı yarım saat süren ateĢle bu saldırı durdurulabildi.

Bu tüfeklerin namluları kıpkızıl ocaktan çıkmıĢ bir demir haline gelmiĢti." 80

Yazısını sabah Gökçeada'daki lanet olası sansür kurulundan geçirip Londra'ya yollayacaktı.

GENERAL Hamilton gece durumu kurmayları ile değerlendirmiĢti.

Elinde, Gökçeada'da yedekte tuttuğu bir tümen vardı, 54. Tümen. Mısır'dan da Avustralya Süvari Tümeni, atsız olarak geliyordu. Seddülbahir'de bulunan 29. Tümeni de gizlice Suvla'ya alabilirdi.

Böylece Suvla'da altı tümen toplanırdı.

Bunların üçü hiç savaĢmamıĢ, taze, dinç, iyi donatılmıĢ, güçlü birliklerdi.

Altı tümen büyük kuvvetti.

Ġki Türk tümeninin bu kuvveti durdurması mümkün değildi. Hazırlık olarak 54. Tümenin gece Suvla'ya çıkarılmasına baĢlanmasını emretti.81

BAġKOMUTANLIK ilke olarak her gün Çanakkale SavaĢı ile ilgili kısa bir bildiri yayımlıyordu.

Anafartalar ve Conkbayırı zaferleriyle ilgili olarak da kısa bildiriler yayımlayacaktı. Ama M. Kemal'in adı iki bildiride de yer almayacaktı. Selahattin Adil'in, Ali Rıza Sedes'in adları da yer almayacaktı.

Halk ġefik Aker'i, Hüseyin Avni Bey'i, Halil Sami Bey'i, Esat PaĢayı da bilmiyordu.

Ġttihat ve Terakki liderlerinden ve partiye yakın olanlardan baĢkasının parlamasına izin ve fırsat vermeme ilkesi yürürlükteydi. Gazeteler bu ilkeyi bildikleri için kahraman olarak erlerden, çavuĢlardan, küçük rütbeli subaylardan söz ediyor, onları büyütüyorlardı.

Bir itiraz olsa savunma hazırdı: Komutan ve birlik adları askeri sırdır.

Ama halkın Çanakkale kahramanlarının adlarını duyup öğrenmesi için birçok yol vardı. Biri yeterdi: Yaralılar. Ġstanbul'da ve Çanakkale çevresindeki hastanelerde yüz binden fazla yaralı vardı.

Çanakkale'nin sözlü tarihi hastanelerden evlere, dükkânlara, sokaklara, kahvelere, hastanelerin bulunduğu Ģehirlerden Anadolu'ya yayılıyordu.

KADINLARIN özgürlük, eĢitlik isteklerine karĢı olan yazar Hasan Fehmi Bey'in, düĢüne taĢına yazdığı yazı bugün yayımlandı. Yazısının ileri giden kadınları sonsuza kadar susturacağına güveniyordu.

Çünkü basit, açık ve karĢı çıkılamaz bir yazıydı. Hasan Fehmi Bey diyordu ki:

"Ey hanımlar! Kadın-erkek eĢitliği hakkındaki yazılarınızı okuyor, çalıĢmalarınızı izliyorum. BoĢuna bir çaba içindesiniz. Kadın erkekle eĢit olamaz.

Bunun birçok nedeni var. Ben sadece birinden söz edeceğim: Erkekler asker oluyor, askerlik yapıyor. Siz asker olmuyor, askere gitmiyorsunuz.

Erkeklerin yaptığı, kullandığı her Ģeyi istiyor musunuz? Öyleyse haydi askere!

Nasıl öğretmenlik yapıyorsanız, buyrun, askerlik de yapınız. Beğendiğiniz Avrupa'da bile kadınlardan kurulu ordular yok. Çünkü erkekler otuz kiloluk tüfek, üç günlük yiyecek gibi ağır yük taĢıyarak askerlik yapıyor, yürüyor, savaĢıyor, bin türlü güçlüğe katlanıyor. Siz bu seviyeye yükselemez, bu iĢi baĢaramazsınız.

Erkeklerin haklarına sahip olmak istiyorsanız askerlik yapmalısınız. Yoksa susunuz!"82

Hasan Fehmi Bey bu yazı çıkınca kadınların suspus olacaklarını tahmin etmektiydi. Tersi oldu.

Kıyamet koptu.

Evlerde, kadın iĢ yerlerinde, derneklerde toplanıldı. Kadınlar kuzu sürüsü olmaktan çıkalı çok olmuĢtu. Bir kadın dergisi ertesi gün kapağına asker giysili bir kadın resmi koydu. Altında Ģöyle yazıyordu: Vatan isterse kadın da asker olur.

Kadın haklarını Koruma Derneği BaĢkanı Nuriye Ulviye Hanım bir demeç verdi:

"Hasan Fehmi Bey, hangi devirdeyiz, hangi günde yaĢıyoruz? Geçen yüzyılda değiliz. Hatta on yıl önceki zamanda da değiliz. Zaman akıyor, hayat değiĢiyor. Dünyadan gerçekten habersiz olduğunuz anlaĢılıyor. Kadınlarımızın Ģu anda cephe gerisindeki hastanelerde, doktorlarımızla birlikte çalıĢtıklarını biliyor musunuz? Bunlar sizin yaĢınızdaki fedakâr, hamiyetli hanımlar. Siz ne yapıyorsunuz Ġstanbul'da? Onlar yurtları, yurttaĢları için çalıĢırken siz Boğaz'ı mı seyrediyorsunuz?"

Kadıköylü Nimet Nazmi Hanım da gazetelere Ģu mektubu yolladı:

"Bir bey 'kadın otuz kiloluk tüfeği, üç günlük yiyeceği taĢıyamaz' demiĢ. O beye sesleniyorum: Siz bir çocuğu sırtındaki torbada, bir çocuğu kucağında, bir çocuğu elinde kadın hiç görmediniz galiba.

Erkekler kahvede iskambil oynarken, evine dağdan odun taĢıyan kadınları da görmediğiniz anlaĢılıyor. Ailenin sadece bir öküzü varsa, ikinci öküz yerine sabana koĢulan kadınlardan da haberiniz yoktur. Bir kadının günlük iĢ yükünü taĢıyabilecek kadar güçlü bir erkek var mı dünyada acaba? Sözünü ettiğiniz o tüfek kadınlara tüy gibi gelir. Kadınlar sırtlarında evlerini, ailelerini, yurtlarını, dünyayı taĢıyorlar. Susmak inceliğini gösteriniz!"

Bu tepkiler sözde kalmadı.

Kadınlar, bir gün içinde haberleĢip örgütlendiler. Ertesi sabah askerlik Ģubelerinin önü doldu.

Binlerce kadın sıraya girip askere alınmak için dilekçe verdi. Çoğu peçesini açmıĢtı. Ġçlerinden biri açıklama yaptı:

"Bir bey askerlik yapmamızı istedi. Kabul ettik. ĠĢte hurdayız. Peçeyle askerlik olmaz. Onun için peçeleri de attık."

Bu konunun ardını bırakmayacaklardı. Sürekli anımsatacak, baskı yapacak, babalarını, eĢlerini zorlayacaklardı. Sonunda, 'askerlik yapmaya hazır olduklarını' bildirdikleri telgrafı çöp sepetine atan, kadınların asker olmak için dilekçe vermelerine içerleyen Enver PaĢa bile boyun eğecek, kadın taburları kurmak zorunda kalacaktı.83

20. yüzyıl değiĢimler, dönüĢümler yüzyılıydı. DonmuĢ anlayıĢlar saçaklardan sarkan buzlar gibi parça parça yere dökülüyor, eriyip gidiyorlardı.

54. TÜMENĠN karaya çıkması tamamlanmıĢtı. Suvla'da Ģimdi dört tümen vardı.

Planlanan büyük taarruza hazırlık olmak üzere bir birliğin Kavaktepe-Tekketepe çizgisine bir taarruz yapması kararlaĢtırıldı. Yeni gelen tümenin komutanı hızlıydı, birliğine güveniyordu. Bu göreve talip oldu.

Kabul edildi.

Bir tugayını görevlendirdi.

Bu tepeler ele geçirilirse, bundan sonraki hareketler çok kolaylaĢacaktı.

12 Ağustos günü yoğun bir bombardımandan sonra tugayın taburları yayılarak öğleden sonra harekete geçtiler. Bunun üzerine 12. Türk Tümeninin bazı taburları karĢı taarruza kalkarak, Ġngilizleri ateĢle, süngüyle, dipçikle geriye sürdüler.

Yeni tugay inatçıydı. Hazırlanıp bir daha taarruza geçti. Tugayın Norfolk taburu diye anılan 5.

Taburu cesurca ilerledi. 16'sı subay 250 kiĢiydiler. AteĢ altında azalarak ilerlediler. SavaĢ dalgalanmaları içinde, farkında olmadan Türk savunma hattının gerisine geçmiĢlerdi.

Daha ileri gidemediler. SarılmıĢlardı. Süngü savaĢını kabul ettiler ve kaybettiler.

Hiçbiri tugayına geri dönemedi.

Sert Türk savunması, bir taburunun kaybolması ve keskin niĢancılar 54. Tümen Komutanını ürkütmüĢtü.

Taarruzu telaĢ içinde durdurdu. Ne biçim dövüĢüyordu bu Türkler?84

RAMAZAN bayramına az kalmıĢtı.

BinbaĢı Nazmi Akpınar Ramazan bayramında Ġstanbul'a gitmek için Müstahkem Mevki Komutanı Cevat PaĢa'dan izin istedi. Bir yıldır annesini görmemiĢti. 48 altını da vererek mutlu etmek istiyordu.

PaĢanın cömert bir günüydü. Bir hafta izin verdi.

"TeĢekkür ederim PaĢam."

Odadan uçarak çıktı. Ġstanbul'daki bir arkadaĢına telgraf çekerek annesine geleceğini haber vermesini istedi. Kadıncağız birdenbire oğlunu karĢısında görürse heyecanlanırdı.

Gece Yarhisar torpidobotu Ġstanbul'a gidiyordu. Ona bindi. Kaptanla sabaha kadar lafladılar.

Torpidobot sabah Galata rıhtımına yanaĢtı.

Yollar, evler, camiler bayraklarla süslenmiĢti. ġehir Ramazan bayramıyla birlikte Çanakkale'de kazanılan zaferleri, baĢarıları da kutluyordu.85

BinbaĢı Nazmi Bey Galata'dan Eminönü'ne geçti. TaĢıyabileceği kadar Ģeker, bayramlık çerez, meyve aldı. Faytona binip Zeyrek'teki baba evine yollandı. Araba sokağa girince, biri heyecan içinde haykırdı:

"Geliyoooooor!"

Bütün pencereler, cumbalar, balkonlar kadınlar, kızlarla doldu. Erkekler ve çocuklar kapıların önüne fırladılar. Annesinin, geleceğini bütün sokağa haber verdiğini anladı.

Zar zor geçinen insanların yaĢadığı eski sokak BinbaĢı Nazmi Bey'i, Çanakkale'deki bütün deniz, kara ve hava zaferlerinin kahramanı, BaĢkomutan gibi karĢıladı. Sokak alkıĢlar, sevinç çığlıkları, gözyaĢları, dualarla yıkıldı.

Yoksunluklar içinde yaĢamaya çabalıyorlardı. Bir yığın dertleri, sorunları, sıkıntıları vardı. Ama hepsini unuttular. Nazmi Bey annesinin elini öpebilecek kadar fırsat bulabildi. Küçük ev göz aydına, hoĢgeldine, bayramı kutlamaya gelenlerle dolup dolup boĢalmaya baĢladı. Sahan sahan yemek taĢıdılar. Hepsi aynı Ģeyi istiyordu:

"Bize Çanakkale'yi anlat! Artık bizi bir daha horlamaz, küçük göremezler değil mi? Doğru mu?

Söyle!"

AteĢ hattı gerisinde bayram namazı

ĠZĠNLĠ subayların getirdiği sipariĢler arasında en çok yeri badem Ģekeri, çikolata ve akide tutuyordu.

Bayram namazından ve bayramlaĢmadan sonra bunlar ortaya çıkarıldı.

AkĢama değiĢmez bayram ve zafer yemeği vardı: Kuru fasulye, pilav ve üzüm hoĢafı.

DüĢman Seddülbahir, Conkbayırı ve Anafartalar'da yenilmiĢti. Bundan güzel bayram olabilir miydi?

57. Alay Komutanı Yarbay Hüseyin Avni Bey bayram ziyaretine gelen 27. Alayın yeni komutanı BinbaĢı Halis Bey ile tabur komutanlarına, "Beyler.." dedi, "..Ġstanbul'u, mahallemi, sokağımı, evimi, eĢimi, oğlumu, kızımı çok özledim. Sizi burada savaĢırken bırakıp izinli gitmeye utanmıĢtım. ġimdi M. Kemal Bey sayesinde durumumuz iyileĢti. Karar verdim. Ben de izne gideceğim!"

"Ne zaman?"

"Haftaya. Birkaç gün kalsam yeter."

Hüseyin Avni Bey öğleden sonra Halis Bey'i ziyarete gitmek istiyordu, gidemedi. Serseri, hain, rezil bir obüs mermisi 57. Alay karargâhına düĢtü.

57. Alay Komutanı Yarbay Hüseyin Avni Bey Ģehit oldu.86

OLAYI duyan vurulmuĢa dönüyordu. Bayram zehir zıkkım oldu.

M. Kemal Çamlıtekke'deydi. NeĢeyle annesine mektup yazıyor, sağlığının çok iyi olduğu hakkında güven vermeye çalıĢıyordu.

Annesi yazdırdığı mektuplarla yatılı bir öğrenciymiĢ gibi, sağlığını koruması için çeĢit çeĢit öğütler, emirler vermekteydi.

Hüseyin Avni Bey'i ne kadar sevdiğini bilenler acı haberi söyleyip söylememekte kararsız kaldılar.

Geciktirmek doğru olmayacaktı. Haberi vermeyi Cevat Abbas Bey üzerine aldı.

Ġçeri girdi.

Olayı kekeleyerek açıkladı. M. Kemal yüzüne baktı. AnlamamıĢ ya da inanmamıĢ gibiydi. Sonra ağır ağır gözleri doldu, taĢtı, gözyaĢları yüzüne akmaya baĢladı.

TaĢtan, demirden sanılan, o yorulmaz, uyumaz, acıkmaz, kurĢun iĢlemez komutan ağlıyordu.

GECE 57. Alayın makineli tüfekleri, öfke, gazap, nefret, hınç ve lanet kustu. Makineli Tüfek Bölüğü Komutanı hiç yapmadığı bir Ģey yapmıĢ, 3.No.lu tüfeğin baĢına kendi geçmiĢti.

KarĢıdaki siperlerin kum torbalarını delik deĢik etti, parçaladı, mazgallarını devirdi, görünen, kımıldayan, sürünen her gölgeyi biçti.

Bağıra bağıra, küfür ede ede, ağlaya ağlaya ateĢ ediyordu. Namlu kızarana kadar ara vermedi.

GENERAL STOPFORD sürüp gelen baĢarısızlıklar yüzünden General Hamilton'un çok kızdığının farkındaydı. BaĢarısızlıklarda kendisinin bir kusuru yoktu. Birlikler yetersizdi, komutanlar acemiydi, yeterli top yoktu, General Hamilton da çok aceleciydi.

BaĢarısızlığı örtmek ve General Hamilton'un övgüsünü kazanmak için bir sürpriz yapmaya karar verdi.

10. Tümene, Kireçtepe'yi ele geçirmesini emretti. Taarruzu iki muhrip ve üç batarya destekleyecekti.

Kıyı boyunca uzanan Ki-reçtepe ele geçirilirse, Türk sağ kanadının arkasına uzanmıĢ olacaklardı. Bu taarruzun General Hamilton'u ne kadar mutlu edeceğini düĢünerek tatlı tatlı güldü. BaĢına gelecekler aklının köĢesinden bile geçmiyordu.

15 Ağustos günü saat 14.15'te kara ve deniz topları Kireçtepe'deki Türk mevzilerini ateĢ altına aldı.

10. Tümenin üç tugayı bir saat sonra ilerlemeye baĢladı.

Ġki gün sürecek olan Kireçtepe boğuĢması baĢladı.

Tepeler birkaç kez el değiĢtirecek, sonuçta Ġngilizler çıkıĢ çizgilerine geri döneceklerdi. BoĢuna bir boğuĢma olmuĢtu.

Ama Türklerin kaybı büyüktü: Gelibolu Jandarma Taburu Komutanı YüzbaĢı Kadri Bey Ģehit olmuĢtu.87

Bu acı olay genç subayları çok ağlattı. BaĢta komutanları olmak üzere Karakol Dağı-Kireçtepe için Ģehit düĢmüĢ bütün kahramanlar anısına, boĢ mermi kovanlarından bir anıt diktiler.88 Kadri Bey'in öğüdünü anımsayarak aralarında bu anıta bir de ad verdiler: Uyuma ey Türk!

Anafartalar Grubu Komutanı Albay Mustafa Kemal anıtın önünde GENERAL HAMILTON Lord Kitchener'e General Stopford ve tümen komutanlarından acı acı Ģikâyet etmiĢti. Lord Kitchener'den Ģu yanıtı aldı: "Gerekeni hiç duraksamadan yapınız."

General Stopford'un 15 Ağustostaki izinsiz ve bilgi vermeden yaptırdığı sonuçsuz taarruz sorunun çözümünü kolaylaĢtırdı: General Stopford'u ve Kurmay BaĢkanını azletti.

Yerine 29. Tümenin baĢarılı komutanı General Lisle'i atadı.

General Lisle Suvla Kolordusundaki bazı tümen komutanlarından daha kıdemsizdi. Kıdem sorunu askerlerin zayıf noktasıydı. Bir bölümü için kıdem konusu savaĢtan daha önemliydi. 10. ve 11. Tümen Komutanları istifa ettiler.

Hamilton derin bir soluk aldı.

Bütün mızmızlar, kararsızlar, pinponlar gitmiĢti. Yetersiz olan bazı tugay komutanlarını da değiĢtirdi.

Suvla Kolordusunun komuta katı yenilendi.89 KarıĢan birliklere çekidüzen verilmeye baĢlandı.

General Hamilton günlüğüne Ģöyle yazdı:

"Elimize çok iyi bir fırsat geçmiĢti ama Osmanlı Bankası'nı soyamadık."

Anafartalar Grubu Komutanlığı düĢmanın en küçük hareketini bile dikkatle izlemekteydi. DüĢmanın yeni bir harekete hazırlandığı tahmin edildi.

Orduya bilgi verildi.

Birlikler uyarıldı.

Liman PaĢa BaĢkomutanlıkla yazıĢarak Saros kesiminin 1. Orduya bağlanmasını sağladı. Liman PaĢa -

ve ordu- Saros takıntısından kurtuldu!

Saros'taki 6. Tümen ile orada bırakılmıĢ olan iki alayı Anafartalar a yürüttü ve M. Kemal'in emrine verdi.

Anafartalar Müfrezesi de takviye edilerek tümen düzeyine çıkarıldı. Conkbayırı'ndaki 9. Tümen de yedek olarak Anafarta tepelerinin arkasına alındı.90

Grup Kurmay BaĢkanlığına Hayri Bey'in yerine Ġzzettin ÇalıĢlar atanmıĢ, M. Kemal rahatlamıĢtı.91

DüĢmanın hareketsiz durmayacağı belliydi. Birlikleri denetlemeye, savaĢa hazırlamaya baĢladı.

GENERAL LISLE geniĢ bir incelemeden sonra Suvla'daki durum ve birlikler hakkında iyimser bir rapor hazırladı.

Raporda 'yapılması düĢünülen taarruzun baĢarılı olması için her türlü nedenin var olduğunu'

bildiriyor ve diyordu ki:

"Türk mevzileri ele geçirilemez değildir. Siperlerin önünde tel örgü bile yoktur."

General Hamilton kaç zamandır yaĢamadığı bir sevinç içinde Suvla'ya geldi.

Bir ümit rüzgârı esmeye baĢlamıĢtı. Toplantı çok güzel geçti. Bütün komutanların morali yüksekti.

Ama Hamilton bu kez hayale kapılmadı, gerçekçi oldu. Genel bir taarruz yerine, daha sınırlı, hesaplı ama Türklerin belini kıracak bir taarruz istedi.92

General Lisle buna uygun bir taarruz planı hazırladı.

Hedef, ilk aĢamada, Ġsmailoğlu Tepesi-Küçük Anafarta çizgi-siydi. Bu çizgi ele geçirildikten sonra ikinci aĢama olarak Anafarta tepelerine taarruz edilecekti.

Seddülbahir'deki 29. Tümen ile Mısır'dan gelen atsız Süvari Tümeninin Suvla'ya çıkarılmasına baĢlandı.

Bir Anzak tugayı da Bomba Tepeye taarruz edecekti (60 yük-seltili tepe). Bu küçük, alçak tepecik, Suvla ve Ağıldere-Sazlıdere kesimi arasındaki düğüm noktasıydı. Arkasındaki büyük düzlüğe de egemendi. Bu bakımdan önemliydi.

Taarruzun 21 Ağustos 1915 Cumartesi günü yapılması kararlaĢtırıldı.

Taarruza 48.000 savaĢçı katılacaktı.93

FARUK'TAN Ertuğrul'a:

"(...) Kanlısırt'ı düĢmana kaptırmıĢ olmayı tümende kimse içine sindiremiyor. Diyebilirim ki her gece ya bir birlik ya da fedailerden kurulu bir müfreze, bir parçasını olsun geri alabilmek için Kanlısırt'a hücum ediyor, baskına kalkıyor, sızmaya çalıĢıyor. Sanırım ki düĢman bu korkuyla hiç uyumuyor. AteĢ üzerinde yaĢıyor.

(...)

Gönüllü asker olmuĢ iki liseli öğrenciyi benim takıma verdiler. Bu ele avuca sığmaz küçük kahramanları esirgemek için ikisini de yanıma haberci olarak aldım.

SavaĢa katılamayacakları için bana dargın ve kızgınlar. (...)"

ĠTALYA Almanların yanındayken Ġngilizlerin yanına geçmiĢ, Avusturya ile birlikte Osmanlı Devleti'ne de savaĢ ilan etmiĢti.

Çanakkale SavaĢında yer alacağından ya da Rodos'a yakın olan Anadolu kıyılarına asker çıkaracağından kuĢkulanılıyordu.

Bu olasılıklar sıkıntı yarattı.

Enver PaĢayı bu ara en çok ilgilendiren sorun Ġtalya değildi. Hanımlar arasında çarĢafların etek boyunun ayak bileklerinin görüneceği kadar kısaltılmasının konuĢulduğunu, böyle bir modanın baĢlayacağını duymuĢtu.

ĠĢte bu olamazdı.

Bir Osmanlı kadını böyle giyinemezdi!

Ġstanbul Merkez Komutanını çağırdı ve emrini verdi:

"Kadınların çarĢaflarının etekleri ayak bileklerini gösterecek kadar kısa olmayacak. Böyle bir bildiri hazırlayıp gazetelere ver, yayımlasınlar. Bu emri dinlemeyenler göz altına alınacak. Haydi!"

Merkez Komutanı gereğini yapmak için makamına koĢtu.94

21 AĞUSTOS 1915 Cumartesi günü Çanakkale savaĢlarının en büyüğü baĢladı: ikinci Anafartalar SavaĢı.

Türk cephesinde solda 7. Tümen, ortada 12. Tümen, sağ kanatta da 5. Tümen, geride iki yedek tümen vardı. 13'ü ağır, 97 top bulunuyordu. SavaĢçı sayısı 30.000 kiĢiyi aĢıyordu.

M. Kemal 12. Tümeni incelemeye gelmiĢti. Bu tümen ile solundaki birlik arasında bulunan kesimin savunmasını biraz zayıf buldu. Bu kesimin savunmasını üstlenmek üzere 9. Tümeni görevlendirdi.

Bu uğraĢ sırasında düĢman bombardırmanı baĢladı.

Saat 14.30'du.

Bir zırhlı, üç kruvazör ve iki muhripin topları ile 85 kara topu, 12. ve 7. Tümen mevzilerini ateĢ altına aldı.

M. Kemal savaĢ idare yerine döndü. Bütün tümenlerle telefon bağlantısı kurulmuĢtu. HaberleĢme kolaylaĢmıĢtı.

Bombardıman arasız bir saat sürdü. Siperler harap oldu. Fundalar ve çalılar tutuĢtu.

15.30'da birlikler harekete geçti.

Ġkinci Anafartalar SavaĢı

General Hamilton ve kurmayları, General Lisle ile birlikte lavaĢı Karakol Dağı'ndan heyecan ve ümitle izleyeceklerdi. Ġmparatorluğun önde gelen üç-beĢ büyük generalinden biri olan General Hamilton'un karĢısında Ģimdi de, üç kez planını yıkmıĢ olan 34 yaĢındaki yeni albay olmuĢ genç komutan vardı.

Ġngilizler 12. ve 7. Tümen cephelerine doğru çekirge sürüleri gibi ilerlemeye baĢladılar. Üç Ġngiliz tümeni 12. Tümenin cephesine, Ġsmailoğlu Tepesi ile iki yanına yüklendi.

12. Tümen, mevzilerini kıskançlıkla savundu. Bir avuç top-ı ak bile vermek niyetinde değildi. Vatan toprağının kutsal olduğu hepsinin ciğerine iĢlemiĢti. Her fırsatta karĢı taarruza da geçerek Ġngilizleri eritmeye, kırmaya, ufalamaya baĢladılar.

Çamlıtekke yüksekliğinden savaĢ alanı tabak gibi görünüyordu. M. Kemal savaĢı her anıyla izliyor, gerektikçe tümeni uyarıyor, düĢman gerisindeki hazırlıkları bildiriyor, önlem alınmasını sağlıyordu.

Zaman zaman da komutanları, askerleri kutluyordu.

Hızlı bir birliğin 12. Tümenin soluna, oldukça zayıf tutulmuĢ olan ara kesime yaklaĢtığı görüldü.

Orayı tutacak olan 9. Tümenin alayları daha yoldaydılar. Bu kesime bir kuvvet yetiĢtirmek gerekiyordu.

M. Kemal telefonla Süvari Alayı Komutanı Yarbay Esat Bey'i aradı. Alayıyla Silvi köyünde idi.

Durumu anlattı ve "Oraya hızla yetiĢiniz ve düĢmanı durdurunuz" dedi.

Alay Komutanı doğal bir sesle yanıtladı:

"BaĢüstüne."

Bu doğallık M. Kemal'i duraksattı. Komutan görevini iyi anlamamıĢtı galiba:

"Ne yapacağınızı acaba iyi ifade edebildim mi?"

Yarbay Esat Bey, "Evet efendim.." dedi, "..ölmekliğimizi emrediyorsunuz."

Silvi köyünden yola çıkan Süvari Alayı biraz sonra dört nala Çamlıtekke'yi aĢtı. Büyük Anafarta köyünü geçmekteydi. Subaylar ve erler kılıçlarını çekmiĢler, savaĢ kokusu alan atların yeleleri ve kuyrukları kabarmıĢtı. DüĢman topçusu alayı fark ederek ateĢ altına aldı.

SavaĢ idare yerinden alayı izliyorlardı. Soluklarını tuttular.

BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 286

Alay bir an bile hızını kesmeden, patlayıĢ bulutlarının ve barut dumanlarının içinden, yanan fundaların alevlerinin arasından geçerek ilerledi. Vurulan atlar, süvariler savruluyor, düĢüyor ama alay, düzenini bozmadan, bölük bölük dört nala koĢuyordu.

12. Tümen ile 7. Tümen arasındaki kesime yetiĢti.

Burada bulunan küçük birlikler ilerleyen düĢmanı ateĢle yavaĢlatmıĢlardı. Süvari alayının yarısı piyade savaĢına indi, yarısı düĢman öncüsünün üzerine atıldı.

Bunlar toz bulutu içinde ölüme ya da zafere koĢtular.

Kılıçlar havaya kalkmıĢtı. GüneĢ değdikçe binlerce ĢimĢek çakıyor, nallardan kıvılcımlar fıĢkırıyordu.

Subaylar ve erler savaĢ çığlıkları atarak düĢman öncüsünün içine daldılar.

DüĢman durdu.95

12. ve 7. Tümen kesimlerinde bazı siperler elden ele geçiyordu.

Ġngilizler bir sonuç alamamıĢlardı.

General Hamilton taarruzun yenilenmesini emretti:

"Acele ediniz!"

"Peki efendim."

DüĢman hızla hazırlanarak akĢam üstü Ģiddetli bir topçu ateĢinden sonra yeniden taarruza kalktı.

Her taarruz dalgası Türk mevzileri önünde kırılıyordu.

Yine sonuç alamayacakları belli olmuĢtu.

7. Tümen kesiminde 3.000 kiĢilik Anzak müfrezesi de sabah Bombatepe'ye taarruza geçmiĢ, gün boğuĢmalarla geçmiĢti. Anzak birliği küçük ama kritik bir yeri ele geçirdi. Geri almak için yapılan giriĢim baĢarılı olmadı.

7. Tümen Komutanı bu yerin gece taarruzu ile geri alınmasına karar verdi.96

KENDĠNĠ kadınların giyimi konusunda da yetkili gören BaĢkomutan kadın eteklerinin uzunluğu ile uğraĢırken, Polonyalı bir gazetecinin Grup Karargâhına geleceği, akĢam yemeğine ve yatıya kalacağı bildirilmiĢti. Muhabir akĢama doğru, orduya ait bir otomobil ile geldi. Muhabir sarıĢın, uzun boylu, orta yaĢta, zarif bir kadındı.

Ordu yanına bir de mihmandar vermiĢti. SavaĢ yer yer devam ettiği için yemek, savaĢ idare yerinde hep birlikte yenildi.

Türk kadını sokağa zor çıkarken, Polonyalı bir kadın gazeteci Türkiye'de savaĢ alanını ziyaret ediyordu. Varlığı, ileri bir toplum ile Türkiye arasındaki büyük ve derin farkı göstermekteydi.97

Almanca bilenlerle konuĢtu, tartıĢtı. Bilgisi ve ağırbaĢlılığı ile herkeste saygı uyandırdı. Kadın yattıktan sonra, subaylar, savaĢ fırsat verdikçe kendi aralarında dertleĢtiler.

Köyde yalnız baĢ örtüsü vardı. Çünkü kadın yapması gereken birbir çeĢit iĢi çarĢaf ve peçeyle yapamazdı. Örtünme kasabalarda baĢlıyor, Ģehirlerde sıkılaĢarak devam ediyordu. Buralarda köydeki iĢlere benzer iĢ yoktu. Büyük çoğunluk ev kuĢuydu.

Bir kurmay dedi ki:

"Bir yandan kadınların birinci ve asıl görevi analıktır, çocuk yetiĢtirmektir, analık kutsaldır diyoruz, öte yandan da kadınları körkütük cahil bırakıyor, çocuklarının önünde aĢağılıyor, hatta dövüyoruz.

Birçok açıdan tedaviye muhtaç bir toplumuz."

7. TÜMENDE gece taarruzu için hazırlık yapılmaktaydı. Taarruz görevi Orhan'ın takımının bağlı olduğu tabura verilmiĢti. Bir üĢüyor, bir terliyordu ama alıĢmıĢtı bu duruma.

Kaç gündür subayların içinde, askerlerin arasındaydı. Bu insanları ne hayatlarında hiç görmedikleri uçaklar korkutuyordu, ne ölüm üreten silahlar, ne acımasız düĢman. Oysa kendi küçücük Dilber'den korkup kaçmıĢtı buraya. Son dönem Türk yazarlarının korkak, kırılgan, hastalıklı kahramanları gibi ölümü aramaya gelmiĢti. Bir de Anadolu halk hikâyelerini düĢündü. Biri bile yılmıyor, ölecekse aĢkı için savaĢırken ölüyordu.

Toplanılıyordu.

Orhan takımını alıp bölüğe katıldı.

Dilber kadar güzel bir geceydi. Yıldızlar akıp duruyorlardı. Sevip okĢayan bir yel esmekteydi.

Havada bir Ġstanbul kokusu vardı.

KarıĢık arazide sessizce ilerleyip bir yerde durdular. DüĢmana iyice yaklaĢmıĢlardı. Hücum düzenine girildi. Orhan'a da büyükçe bir tabanca vermiĢlerdi. Eline aldı.

Saniyeler geçmiyor, yavaĢça damlıyordu. ÜĢümeye baĢlamıĢtı. Titriyordu.

Hücum emri verildi. Fırladılar.

Orhan takımının önünde koĢuyordu. Aylardır hayal ettiği andı bu. Ġçinde resimler, sesler, özlemler, tutkular, dokunuĢlar, dualar, utanmalar, acılar, piĢmanlıklar, hayaller, Ģarkılar kaynaĢmaktaydı.

Bütün hücreleri Dilber'le doluydu.

Galiba ağlıyordu.

Bir sel yatağından makineli tüfeklere doğru aktılar. Sendeledi. Bacağından vurulmuĢtu. Yürüyemedi, düĢüp kaldı. ÖlmemiĢti. Ölmediğine sevindiğini fark etti. Sağlıkçılar geriye taĢıdılar.

GECE ve ertesi günü de savaĢ yer yer sürdü. Ġngilizler, Anzaklarla birlikte 8.000 ölü vermiĢlerdi.98

Pek çok yaralı vardı. Tümenler tükenmiĢ, taarruz azmi yok olmuĢtu. Ordu pes etti.

Pes etmeyen sadece General Hamilton'du. Lord Kitchener'in, istediği 95.000 askeri yollayacağını ve bu yeni kuvvetle Ġstanbul yolunu açabileceğini ümit ediyordu. Ardarda yenilgilerin Generalin gerçekleri görme yeteneğini körlettiği anlaĢılmaktaydı.

BaĢlangıçta hiç de hesaba katmadığı Türkler Majestelerinin donanmasını, Majestelerinin ordusunu, Majestelerinin generallerini sürekli yenmekteydi. Bu yenilgilerin etkileri usul usul bütün sömürgelerde görülecekti.99

Zaferin Türk ordusundaki etkisi çok büyük oldu. Çanakkale savaĢlarının orduya kazandırdığı özgüveni iyice büyüttü, yerleĢtirdi, perçinledi. Çanakkale ruhunu güçlendirdi.

Ġnançlı bir insan olan Cemil Conk Bey karargâh subaylarına dedi ki:

"M. Kemal Bey'i Allah'ın lütfuna, zaferi de M. Kemal Bey'e borçluyuz."

Yenilmez sanılan, o yüzden çekinden, boyun eğilen büyük devletlerin, bencil sömürgecilerin yeniliyor olması halkı da uyandırıyordu. Sormaya baĢlamıĢlardı: Yenebildiğimize göre niye yöneticiler bugüne kadar dik durmamıĢ, yürekli ve akıllı davranmamıĢ, milletin ve devletin onurunu ve hakkını korumamıĢ, her dediklerine boyun eğmiĢlerdi?

Niye, niye, niye?

Yöneticiler neden millete değil de bunlara hizmet ediyor, onların adamı gibi davranıyorlardı?

BĠLDĠRĠDE adı verilmiyordu ama zaferi kazanan komutanın adı Ġstanbul'da duyulmuĢtu. Meraklılar biraz araĢtırınca baĢka Ģeyler de öğrendiler. Bu komutan daha önce de düĢmanı ilk gün Arıburnu'nda durduran, orduya Birinci Anafartalar ve Conkbayırı zaferlerini de kazandıran komutandı.

Üç kez Çanakkale'yi korumuĢ, Ġstanbul'u kurtarmıĢtı.

Yahya Kemal Bey tarih sezgisi ve Ģair yüreğiyle bu komutanın büyük iĢler yapacağına inandı.100 Ġleri gazetesi sahibi Celal Nuri Bey'e "Birinci sayfaya M. Kemal Bey'in bir resmini koysanıza.." dedi,

"..zaferin sahibini milletten saklamak, böyle bir zafer kazanan insanı yüceltmemek milli bir günahtır."

Celal Nuri Bey oraya buraya telefon etti, M. Kemalin arkadaĢlarını arayıp buldu, bir fotoğrafını elde etti. KliĢesini yaptırttı. Birinci sayfada güzel bir yer verdi resme. Altını da kendi yazdı. Baskıya geçilecekti.

Birkaç sivil giysili adam Celal Nuri Bey'i ziyarete geldiler. Polis Müdürü Bedri Bey'in adamlarıydı bunlar. Bin yerde kulağı olan Bedri Bey, olayı öğrenince gerekenlerle konuĢmuĢ, sonra da adamlarını yollamıĢtı. Adamlar Celal Nuri Bey'e Enver PaĢanın ilkesini anımsattılar:

"BaĢarı askerindir. KiĢiyi sivriltmeye gerek yok."101

Celal Nuri Bey Yahya Kemal Beyatlı

Celal Nuri Bey direnmedi. Resmi ve yazıyı 1. sayfadan çıkarttı.

ADAMLAR Ġleri gazetesinden ayrılırken, Ali Ulvi Bey Selim Sırrı Bey'in odasına giriyordu.

Uğrayacağını haber vermiĢti. Birer kahve içtiler. Ali Ulvi Bey cebinden bir kâğıt çıkardı:

"KardeĢim, Çanakkale'de büyük bir zafer kazandığımızı öğrendiğim gece sevinçten uyuyamadım. O

heyecanla bir güfte yazdım. Umarım beğenirsin."

"Oku lütfen!"

Ali Ulvi Bey yazdığı güfteyi okudu:

Dağ baĢını duman almıĢ

GümüĢ dere durmaz akar

GüneĢ ufuktan Ģimdi doğar

Yürüyelim arkadaĢlar

Sesimizi yer, gök, su dinlesin

Sert adımlarla her yer inlesin

Bu gök, deniz nerede var

Nerede bu dağlar, taĢlar

Bu ağaçlar, güzel kuĢlar

Yürüyelim arkadaĢlar

Sesimizi yer, gök, su dinlesin

Sert adımlarla her yer inlesin

Enver PaĢa adının duyulmasını istemiyordu ama Türk'ün talihi M. Kemal'e ilerde söyleyerek geleceğe yürüyeceği bir Ģarkı bile hazırlatmaktaydı.

Selim Sırrı Bey güfteyi eline aldı, Ģarkıyı söyleyerek odada dinç adımlarla dönmeye baĢladı.

Söyledikçe gençleĢiyor gibiydi. ġarkının, söyleyeni gençleĢtirmek gibi bir tılsımı olduğunu daha hiç kimse bilmiyordu. ġarkı bitince arkadaĢına sarıldı:

"Eline, aklına, yüreğine sağlık. Göreceksin bu küçük Ģarkı büyük iĢ görecek, çok tutulacak, çok ünlü olacak, dillerden düĢmeyecek."

LONDRA sıkıntı içindeydi.

Yenilgi yüzü görmemiĢ imparatorluğun saygınlığı Türklerin önünde eriyordu.

Ġngilizlerin Fransızlarla birlikte toplam kaybı 200.000'e yaklaĢmıĢtı. Bütün kazanç, bir Ġngiliz komutanın söylediği gibi '500 dönümlük çorak bir tarla kadar'dı.

Bu sırada Çanakkale'den Londra'ya Avustralyalı bir gazeteci geldi. Murdoch adındaki bu gazeteci Çanakkale'de kısa bir süre kalmıĢ, Ashmead-Barlett'le arkadaĢlık etmiĢ ve olaylara onun gözlüğü ile bakmıĢtı: Bütün sorunların ve baĢarısızlıkların nedeni General Hamilton ve kurmaylarıydı.

Londra'daki ilgililere ve Avustralya BaĢbakanına uzunca bir rapor vererek görüĢünü bildirdi.

General Hamilton'un suyu ısınmaya baĢladı.102

Gazeteci Murdoch

ANAFARTALAR, Arıburnu ve Seddülbahir'de genel savaĢ durmuĢtu. Ama sınırlı çatıĢmalar, baskınlar, lağım atmalar sürüyordu. Ġki yanın keskin niĢancıları da uslu durmuyorlardı.

Cephe hayatı siperde, sığınaklarda, zeminliklerde, cephe gerisinde ve hastanelerde sürüp gidiyor, insanlar birbirleriyle kaynaĢıyordı.

Avustralya ve Yeni Zelanda kalabalıklar olmaktan çıkıp çeĢitli soylardan oluĢan bir Avusturalya milleti, bir Yeni Zelanda milleti oluyorlardı.

Türk cephesinde de yalnız Türkler savaĢmıyordu. Büyük çoğunluğu oluĢturan Türklerle birlikte dövüĢen baĢka soylardan gelme subay ve askerler de vardı. Bunlar, birbirleri için canlarını tehlikeye atmıĢ, aynı karavananın çevresinde oturup karınlarını doyurmuĢlardı. Hep aynı bayrak altında yaĢamıĢlardı. ġimdi de birlikte ortak yurt için dövüĢüyorlardı. Bu can kardeĢliği, gelecekte Milli Mücadeleyi yapacak, yeni devleti kuracak olan milleti yaratmaktaydı.

Subaylar ve yedek subaylar, geceleri yemekten sonra öbek öbek toplanıp konuĢuyorlardı.

KonuĢulacak pek çok konu, çözülmesi gereken birçok sorun vardı.

KonuĢulan konulardan biri de bir tek Ģehzadenin, sultanzade-nin ya da damadın cephede bulunmamıĢ olmasıydı. Bir teki bile, gösteriĢ için olsun, cephe Ģartlarını paylaĢmamıĢ, Çanakkale'de birkaç gün kalmamıĢ, Çanakkale karavanası yememiĢti.103

Hanedan için Türkiye, çok uzun yıllardan beri yalnız Ġstanbul'du.

AKBAġ sahra hastanesinden yollanan bir kart Anadolu-hisarı'nda depreme yol açtı:

"Hastanedeyim. Daha ilk savaĢta bacağımdan vuruldum. Ġyiyim. Yakında Ġstanbul'a gelebileceğimi sanıyorum. Hepinizi çok özledim, çooooook!"

Birbirlerine girdiler, yüz kez okudular, her okuyuĢta sevinç yaĢları döktüler.

"Ama bacağından vurulmuĢ çocuk."

"Zarar yok. Gelsin de tek bacaklı gelsin."

O gece Ģenlik yaptılar.

Dilber oynayarak kantolar söyledi. Bülbül gibi Ģakıyor, çalıkuĢu gibi zıplıyordu.

YENĠ ZELANDALI bir genç savaĢa gelirken kemanını da birlikte getirmiĢ, 'çalarım, insanları bir süre olsun barıĢ içinde tutarım' diye düĢünmüĢtü. Birkaç kez de denemiĢti. Ama savaĢın o ateĢli döneminde kimse dinlememiĢ, kemanın uygar sesi o vahĢet içinde gülünç kalmıĢtı.

Bu iĢi aylar sonra çıplak bir insan sesi baĢaracaktı.

Bombatepe ve çevresini ele geçirmek için Anzaklar neredeyse her gün saldırıyor, bu inatçı çekiĢme birçok kayba neden oluyordu. Bombatepe'yi ele geçirmek Anzaklar için güvenlik sorunuydu.

Mevziler arasındaki alan Ģehitler ve ölülerle dolup taĢıyordu. Sürekli çatıĢma yüzünden bunlar gömülemiyordu. ġehitleri görmek ve toprağa verememek Türk askerlerini kahretmekteydi.

Bir gece Türk siperlerinden sihirli bir ses yükseldi.

ġarkı söyleyen geri hizmette çalıĢan KasımpaĢalı Küçük Kara Ahmet adlı bir askerdi. Askere gelmeden önce belki komĢuda, belki mahalle kahvesinde gramofonda çalınan Ģarkı ve gazelleri ez-berlemiĢti. Osmanlıca sözcükleri yanlıĢ söylüyordu ama dinleyeni yüreğinden vuran çok güzel ve savaĢı bastıracak kadar gür bir sesi vardı.

Bu sihirli ses Ġngilizleri, Anzakları, Gurkaları da etkiledi. Silah sesleri, bağırıĢlar, gürültüler yavaĢ

yavaĢ kesildi. SavaĢ durdu.

Küçük Kara Ahmet'in bildiği Ģarkı ve gazeller bir saati dolduracak kadardı. Bu da yakınlardaki Ģehitleri toplayıp geriye taĢımaya yetti. Bunu gören düĢman da aynı Ģeyi yaptı.

Bu bir âdet oldu.

Çok kayıplı günlerde Küçük Ahmet sesiyle barıĢı baĢlatıyor, herkes Ģarkılar bitene kadar tek silah bile patlamayacağına inanıyordu. Subaylar ve askerler, sırtlarını siper duvarlarına dayıya-rak dinleniyor, nöbetçiler bile oturuyor, sağlıkçılar sessizce ölüleri topluyor, yaralıları geriye taĢıyorlardı.

SavaĢ canavarı ne kadar çabalasa güzelliği, iyiliği yenip yok edemiyordu.104

15 EKĠM gecesi yatmak için çadırına çekilen General Hamilton'a yaveri, Lord Kitchener'den çok ivedi bir mesaj geldiğini bildirdi.

General Hamilton yeniden giyinip kalktı. Ġvedi olması ümitlenmesine yol açmıĢtı. SavaĢ Kurulu 95.000 kiĢinin Çanakkale'ye yollanmasını kabul etmiĢ olabilirdi. En kolay baĢarı yolu batıda Almanları yenmek değil, Çanakkale'de Boğaz'ı aĢıp Ġstanbul'a girmekti.

KoĢar adım karargâha geldi.

ġifreyi yaverine çözdürdü. ġifre çözüldükçe yaverin yüzü morarıyordu.

Çözülen mesajı General Hamilton'un önüne bıraktı. Mesaj çok ince bir dille, 'SavaĢ Kurulunun, Londra'da görüĢmek amacıyla General Hamilton'un görevden alınmasına karar verdiğini'

bildiriyordu. Yerine General Monro atanmıĢtı.

Görev sona ermiĢ, rüya bitmiĢti.

Amiral de Robeck Ġngiltere'ye dönmesi için General Hamilton'a Chatham kruvazörünü hazırlattı.

17 Ekim günü Gökçeada'da bulunan subaylara veda etti.

Kruvazöre geçti ve kamarasına kapandı. Lombozdan da dıĢarı bakmadı. Gökçeada'yı, limanı, denizi, hiçbir yeri görmek istemiyordu. Gemi demir alıp hareket etti. Gemi komutanı kapısını tıklattı:

"Amiral de Robeck sizi güvertede görmek istediğini bildiriyor.

Reddedemedi. "Peki."

Güverteye çıktı.

Chatham Gökçeada limanında demirli savaĢ gemileri arasından geçiyordu. Bütün gemilerdeki denizciler güvertelere sıralanmıĢlardı. General Hamilton'u selamladılar.105

Yenilgi acısını hafifleten bir incelikti bu. Artık kamarasına kapanmadı.

Denize açıldılar.

Sağda, boz renkli Gelibolu toprakları, Seddülbahir, Arıburnu, Conkbayırı, Suvla körfezi, Anafarta tepeleri ve ovası uzanıyordu.

Buralarda, yurdunu çılgınca seven ve savunan Koca Türk'e yenilmiĢti.

iki yenik komutan:

Amiral de Robeck ve General Hamilton

Geliboluda son durum

BU SIRADA M. Kemal harita baĢındaydı. Ġngilizler ve Fransızlar yeni bir kuvvet getirmemiĢlerdi. KıĢ

eĢiğinde kuvvet getirip yeni bir harekete geçmeleri de olası değildi.

Daha aylarca böyle gider miydi bu durum?

Ġzzettin Bey'e baktı:

"Bunlar kaçarlar. Kaçacaklar. BaĢka çareleri yok."

M. Kemal bu kanısını Ordu Komutanı Liman PaĢaya bildirdi ve taarruz etmek için izin istedi.

Emrindeki tümenlerden iki kolordu kurulmuĢtu. Ġki kolorduya komuta eden bir ordu komutanı durumundaydı. Liman PaĢa 'ekselans' diye hitap etmeye baĢlamıĢtı. Kendine, komutanlara ve askerlere güveniyordu.

"Hareketsiz kalırsak ellerini kollarını sallayarak gidecekler."106

Bu sırada Ġngiliz SavaĢ Kurulu Suvla ve Arıburnu'nun boĢatılmasına karar vermiĢ ve hazırlıklara baĢlanmıĢtı.107 Alman ve Türk BaĢkomutanlıklarının bu karardan haberleri olmayacak, bir kuĢkuya da kapılmayacaklardı. Ġki baĢkomutanlık da sürekli olayların gerisinde kalıyordu.

Enver ve Liman PaĢalar M. Kemal'e Ģu ortak yanıtı verdiler:

"Taarruz söz konusu olamaz. Harcayacak kuvvetimiz, hatta tek bir erimiz yoktur."

Kimler veriyordu bu yanıtı? Yöntemleri, kararları ve ısrarlarıyla on binlerce gencin kanının ve canının sorumlusu olanlar.

M. Kemal istifa etti.

Liman PaĢa M. Kemal'in istifasını sağlık iznine çevirdi. Borçlu olduğunu unutmamıĢtı.

Albay M. Kemal, Anafartalar Grup Komutanlığını Fevzi Çakmak PaĢaya bırakarak, 10 Aralık 1915

Cuma günü otomobille Çamlıtekke'den ayrıldı.108

ORHAN'DAN Anadoluhisarı'na kart:

"ParçalanmıĢ bir bacağı sağlam bacak yapmaya çalıĢıyorlar. Bu iĢ zaman alıyor. Bu yüzden geciktim. Yürümeyi becerir becermez beni buradan atarlar, ben de size kavuĢurum"

ĠNGĠLĠZLER Suvla ve Arıburnu'nu az kayıpla boĢaltmak ümidiyle çok dikkatli bir plan yapmıĢlardı.

Yüzde kırk kayıp tahmin ediliyordu. BoĢaltmayı hiç kayıp vermeden baĢaracaklardı. Bir Türk subayı

"savaĢta kötü değiller ama kaçmada dâhiler" diyecekti.

M. Kemal'in ayrılıĢından sekiz gün sonra, 20 Aralık 1915 gece yarısı Anafartalar ve Arıburnu'nda son kalan artçı birlikler de çekilmeye baĢladılar. Son atılan lağımlar, gereksiz ve tekdüze top ve tüfek ateĢleri, düĢman siperlerindeki sessizlik ileri siperlerdeki Türkleri kuĢkulandırdı.

Bazıları harekete geçti.

Ġlk siperler boĢtu.

Ġngilizler çekilirken siperler arası yollara uçları mayınlara bağlı ipler germiĢlerdi. Ġplere takıldıkça mayınlar patlıyordu. Ġlerleyen birlikler arasında 27. Alayın 8. Bölüğünün 1. Takımı da vardı. Teğmen Muharrem'in takımıydı bu. Hizmet eri Mehmet Ali de komutanını kollayarak ilerliyordu.

Teğmen Muharrem de, Mehmet Ali de, sağ kalan birkaç asker de buraları çok iyi bilirlerdi. 8 ay önce durmadan eğitim yaptıkları yerlerdi buralar. Tuzaklara yakalanmamak için sarp, sapa yerlerden geçerek kıyıya yaklaĢtılar.

25 Nisan sabahı düĢmanı ilk karĢıladıkları tepeye ulaĢtılar.

SavaĢ aylar önce tam da bu noktada baĢlamıĢtı.

DüĢman götüremediği malzemeyi kumsala yığıp ateĢe vermiĢti. Alevler gittikçe büyüyordu. Kıyı, vurdukları yüzlerce katırın ölüsüyle doluydu. Yangınların kızıl ıĢıkları denize yansıyor, son çekilen askerlerin bindiği tekneler görünüyordu. Hızla karadan uzaklaĢmaktaydılar.

Biri, inanamayan bir sesle, "Kaçıyorlar" diye fısıldadı.

Evet, kaçıyorlardı.

Dünyayı babalarının malı sanan, tepe tepe kullanan, biri engel olmaya kalkarsa öldüren, yenilmez sanılan sömürgeciler, kaçıyorlardı.

Mehmet Ali, "Allahım sana Ģükürler olsun.." dedi, "..bana düĢmanın hırsız gibi sessizce kaçtığını görmeyi nasip ettin. Artık ölsem de gam yemem."

Komutanına baktı.

Onun da yüzü parlıyordu. Ter mi, gözyaĢı mı, anlamadı. Tepelerden aĢağıya zafer çığlıkları ata ata askerler akıyordu.

Yakamadıkları malzemeleri ve götüremedikleri cephaneyi yok etmek, Türklere son bir zarar daha vermek için savaĢ gemileri kumsalı ve tepeleri ateĢ altına aldı.

DÜġMAN iki hafta sonra, yine hiç dikkati çekmeden, hiç kayıp vermeden, Seddülbahir'den de 8/9

Ocak 1916 günü sessizce çekildi.109

Yine ustaca kaçmayı baĢarmıĢlardı.

Tarihte eĢi bulunmayan Çanakkale SavaĢı sona erdi.

BAġKOMUTANLIK durum kesinleĢince, düĢmanın kaçtığını, öğleden sonra bir bildiri ile açıkladı.

Haber bir anda yayıldı. Bazı gazeteler ikinci baskı yaptılar. Evler, dükkânlar bayraklar, çiçeklerle süslendi. Zafer Ģerefine okullar tatil edildi. ÇeĢitli derneklerin üyeleri, esnaf, halk, baĢlarında bandolar, zaferi kutlamak için dört bir yandan Beyazıt'a akarak Harbiye Nezaretinin büyük avlusunda toplandı. Yakın okulların öğretmen ve öğrencileri de takım takım geldiler. Nezaretteki subaylar da avluya inmiĢlerdi. Subayların baĢında, Nezaret MüsteĢar Yardımcılığına atanmıĢ olan Yarbay Fahrettin Altay vardı.

Sevinç, ümit, gurur dolu konuĢmalar yapıldı, ordu yüceltildi, Ģehitler rahmetle, gaziler Ģükranla anıldı.

Hastanelerdeki yaralılar ziyaret edilecek, Alman ve Avusturya-Macaristan elçilikleri önünde dostluk gösterileri yapılacak, gece de fener alayları düzenlenecek, bazı binalar aydınlatılacak, meydanlarda ateĢler yakılacak, Ģarkılar söylenecek, Boğaziçi vapurları yine ıĢık saçacaktı.110

Ġngiltere ve Fransa baĢarılı kaçıĢla avunuyordu. Türk zaferi uyanık, uyanmaya açık Müslüman ülkelerin dikkatini çekecekti.

Ġstanbul'daki Ġngilizciler, Ġngiltere'den korkanlar, Ġngilizlerle iĢ yapmanın tadını almıĢ olanlar, paralı ya da gönüllü ajanlar çok üzüleceklerdi.

Altı yüz yıllık imparatorluğun Ġstanbul'da birikmiĢ olan tortusu içinde birçok hain ve gafil insan vardı.

ORHAN'IN bacağı üç makineli tüfek mermisiyle parçalanmıĢ, kemiği dağılmıĢtı. Doktorlar, iki savaĢ

gazisi bu delikanlıyı tam iyileĢmeden bırakmadılar. Ardarda yaptıkları ameliyatlarla kemikleri, kasları, damarları, sinirleri topladılar, bacağı düzelttiler.

Geride zamanla geçecek bir ağrı ile hafif bir aksama kalmıĢtı.

Denizaltı tehlikesi bittiğinden yeniden çalıĢmaya baĢlayan Gülnihal gemisi ertesi gün HaydarpaĢa'ya yanaĢtı. Orhan bütün yaralıların annesi Safiye HemĢirenin elini öpüp teĢekkür etti. Rıhtıma çıktı.

Rıhtım yaralıları bekleyen Ġstanbullu hanımlar, görevliler, yakınlar ve meraklılarla doluydu. Haber vermediği için Orhan'ı

BeĢinci Bölüm / DiriliĢ Ġkinci Dönem 294

bekleyen yoktu. Kalabalıktan çıkıp uzaklaĢtı. Bekleyen birkaç fayton vardı geride. Birine binecekti, yaĢlıca arabacı merakla sordu:

"Çanakkale'den mi?"

"Evet."

Arabacı usta bir asker gibi selam durdu:

"Arap, Arnavut, Mısırlı, Tunuslu, Acem, Rum, Ermeni, Yahudi, Bulgar, kim varsa, Arabım, Arnavutum, Mısırlıyım, Tunusluyum, Rumum, Ermeniyim, Yahudiyim, Bulgarim, Ģuyum buyum'

diyebilirdi ama biz Türküz diyemezdik beyim. Bir milleti olmak bize yasaktı nedense. ġimdi sayenizde göğsümüzü gere gere, bağıra bağıra, inadına Türküz diyebiliyoruz. Sağ olun. Buyur."

Devletin barıĢta horladığı, baĢı sıkıĢınca, derde girince ayağına kapandığı Türklerden biriydi.

KonuĢarak yol aldılar. Son olarak Balkan SavaĢına katılmıĢ, çavuĢmuĢ, yaralanıp çolak kalmıĢ.

"Yine askere alsınlar diye baĢvurdum ama bu kez beğenmediler."

Gevrek gevrek güldü.

"Zarar yok. Cephede iki oğlum var, aslan gibi."

Arabayı, zafer arabası sürer gibi Anadoluhisarı'na uçurdu. Orhan'ın ısrarı iĢe yaramadı, para almadı.

Yine askerce selam verip ayrıldı.

Orhan kapıyı çaldı.

Biri "Kim o?" diye seslendi. Annesiydi. Kalbi heyecanla göğsünü dövmeye baĢlamıĢtı. "Benim."

Kapı deli gibi açıldı.

EV bayram yerine dönmüĢtü. KomĢular öbek öbek geldiler. Anneler her gelenle birlikte bir daha gözyaĢı döküyorlardı. Dilber kahve piĢirmek, terlik vermek, su getirmek için çırpınıyordu. Yüzü karbeyazdı. ZayıflamıĢtı.

AkĢama doğru yalnız kaldılar.

Orhan yaralanmasını ve hastaneyi anlattı. Anneler de incelik gösterip 'niye bizi bırakıp gittin'

demediler. Bunu dese dese Dilber derdi. O da demedi. Gözleri dolarak dinliyordu. Anneler akĢama bayram yemeği hazırlamak için mutfağa indiler.

Hastanede karar vermiĢti: Ġlk, ilk, ilk fırsatta sevgisini, Çanakkale'ye niye gittiğini söyleyecekti. Buna cesaret edemeyeceğini bildiği için yemin de etmiĢti:

"Hemen söylemezsem Dilber'in ölüsünü öpeyim."

ġimdi söyleyemezse, bir daha hiç söyleyemezdi. Canını diĢine taktı, bir çırpıda her Ģeyi anlattı. Oooh!

SöylemiĢti iĢte. ġimdi tepkiye, azarlanmaya, aĢağılanmaya, kavgaya, tokat yemeye, ayıplanmaya, sövülmeye, lanetlenmeye hazırdı, razıydı. Bu küçük, afacan, yaramaz, oyunbaz kızın sevgisini kazanmak için mücadele edecekti. Bu delinin sevgisini kazanmak Çanakkale SavaĢını kazanmaktan kolay değildi.

Dilber yere bakarak, elleri kucağında, yüzü pembeleĢerek dinlemiĢti. YavaĢça baĢını çevirdi:

"Ah benim yakıĢıklı ve aptal ağabeyim.." dedi, "..asıl ağabeyim olmadığını elbette bilmekteydim ve sana çocukluğumdan beri deli gibi âĢıktım. Sana bunu kaç kez belli ettimdi ama sen anlamadındı."

Selimiye'de zafer topları gürlemeye baĢladı.

Ġstanbul zaferi kutlamaya doyamıyordu.

14 OCAK 1916'da Albay M. Kemal, karargâhı Edirne'ye alınan 16. Kolordu Komutanlığına atandı.

Kolordunun tümenleri Gelibolu'dan ayrılarak Edirne'ye yürümekteydiler.

M. Kemal, Bulgar iĢgalini görmüĢ bu sınır Ģehrine moral vermek için birliklerin topluca, düzenli bir Ģekilde girmelerini kararlaĢtırdı.

Çanakkale kahramanı M. Kemal'in ve Çanakkale gazisi tümenlerin Edirne'ye geleceklerinin duyulması Ģehirde büyük heyecan uyandırdı. Edirne Valisi Hacı Adil Bey, cepheyi ziyarete geldiği zaman M. Kemal'in tümenini izin almadan savaĢa sürerek bir yıkımı nasıl önlediğini öğrenmiĢti.

ġehir büyük özenle süslendi.

16. Kolordu, baĢta Kolordu Komutanı M. Kemal, karargâhı, tümen komutanları, elden geldiğince ve olabildiği kadar çeki düzen verilmiĢ gazi tümenler, alkıĢ ve çiçek sağanağı altında Ġstanbul yolundan Edirne'ye girmeye baĢladılar.

Vali, Belediye BaĢkanı, yöneticiler, Ģehir ileri gelenleri Komutanı ve karargâhını Ģehir giriĢinde karĢıladılar.

Yatalaklar dıĢında, bütün Ģehir yollara dökülmüĢ gibiydi. Öğrenciler her subayın kucağına bir çiçek demeti veriyorlardı.111

Mustafa Kemal Edirne'de

Halk bu ordunun, Balkan SavaĢı ordusuna hiç benzemediğini görüyordu. Çanakkale ordusuydu bu.

Komutan da Ġstanbul'u, Edirne'yi, Trakya'yı, devleti kurtaran komutandı.

Bu komutanın adını ve hayalini minnetle yüreklerine kazıdılar.

www.cizgiliforum.com

Sonuç

1916-1918

Neler Oldu

Çanakkale zaferinin Türkiye ve dünya tarihi bakımından geleceği etkileyen önemli sonuçları ve etkileri oldu. BaĢlıcaları Ģöyle özetlenebilir:

1. M. Kemal Atatürk tarih sahnesine Çanakkale'de çıktı, milli bir kahraman olarak tanındı. Bu durum Milli Mücadele önderliğini kolaylaĢtırmıĢtır.

2. Çanakkale zaferi ordu ve millete özgüven kazandırdı. Kenetlenilir, direnilirse, emperyalizmin yenilebileceği anlaĢıldı.

3. Dar bir alanda, savaĢın her türlüsünü yaĢayan genç komutanlar büyük deney sahibi oldular. Bu komutanlar Milli Mücadele'de, onca yokluk ve yoksunluk içinde, birliklerini büyük baĢarıyla yönetecek, sonunda zafere uçuracaklardır.

4. Çanakkale ruhu, Kuva-yı Milliye ruhunun mayasıdır, bu ruhu hazırlamıĢtır. Çanakkale ruhu daha geliĢerek, büyüyerek, güçlenerek, yaygınlaĢarak, derinleĢerek, bilinçlenerek Kuva-yı Milliye ruhunu oluĢturacaktır. Zaferi, bağımsızlığı, milli egemenliği, özgürlüğü, aydınlanmayı Kuva-yı Milliye ruhuna ve bilincine borçluyuz. Yeni Türkiye'yi Kuva-yı Milliye ruhu ve bilinci yarattı. Bu ruh olmasa, Sevres AndlaĢması'na göre Türkiye, sonsuza kadar denetim altında tutulacak, kolu kanadı kırık, küçük, zavallı, ordusuz bir devletçik olarak kalacaktı. Teslimiyetçi Ġstanbul yönetimi bu barbar, insafsız, rezil Sevres AndlaĢması'nı imzalamıĢ, milliyetçi Ankara yönetimi reddetmiĢ ve sonunda yırtınıĢtır. Ġstanbul yönetimini mazur görmek ve göstermek, Sevres AndlaĢması'nı mazur görmek ve göstermek demektir.

ġair Fazıl Hüsnü Dağlarca, bu nedenlerle, Çanakkale için "Yeni Türkiye'nin önsözü" diyor.

5. BirleĢik Donanma 18 Martta Çanakkale Boğazını geçip Ġstanbul'a gelse ve Rusya da Ġstanbul'a çıkarma yapsaydı, neler olurdu? Ġnsan bunu düĢünmek bile istemiyor. Halk daha Balkan SavaĢı'nın yıkıcı etkisi altında. DireniĢi sağlayacak ruh savaĢarak olgunlaĢmamıĢ. Büyük olasılıkla Türkiye biterdi. Bu bakımdan 18 Mart zaferi de Çanakkale zaferinin mayasıdır.

6. Bu özgüven, direniĢ ruhu bütün orduyu etkiledi.

7. Cephe gerisinde geleceği etkileyecek önemli geliĢimler oluyordu. Birincisi, özü yurtseverlik olan milliyetçilik, milli bilinç kökleĢmeye, milliliğin büyük önemi kavranmaya baĢladı. Irkçılıktan, Ģovenlikten, yayılmacılıktan arınmaya baĢladı. Milliyetçilik yeni geliĢmekte olan bir akımdı. Birçok çevre bu akımı baltalamak için açık-gizli çok çalıĢtı ama baĢaramadı. Bazı dinci çevreler ve soyut liberaller, milli Ģartları hiç dikkate almadan, ya kendi yararları için ya da sömürerek zenginleĢmiĢ ve geliĢmiĢ ülkelere bakarak liberalliği savunuyorlardı. Zaferi milliciler kazandı.

8. Cephe gerisindeki ikinci önemli olgu kadın hareketidir. Bu hareket savaĢ dolayısıyla durgunlaĢmadı, tersine hızlandı, yayıldı, iyice toplumsallaĢtı. En durgun gibi göründüğü zamanda bile bir yeraltı nehri gibi aktı. Cumhuriyeti hazırlayan akımların en önemlilerinden biridir. O dönem kadınlarının bilinçli davranıĢları hayranlık uyandırıyor.

9. Ġngiliz ve Fransız yardımı ulaĢmadığı için Rus Çarlığının yıkılıĢı çabuklaĢtı. 1917'de Çarlık yönetimi devrildi, yerini sosyalist rejim aldı. Rusya savaĢtan çekildi. Bu yeni devletin Milli Mücadele döneminde Türkiye'ye ciddi yardımları olacaktır.

10. Müslüman ülkelerin aydınlanmaya elveriĢli olanlarında (Mısır, Hindistan, Tunus, Cezayir vb.) emperyalizmin yenilebileceği düĢüncesini yeĢertti. Bu düĢünce Milli Mücadele ile çok güçlenecek ve gürleĢecektir.

Bu büyük kazançları Ġttihatçı yönetim iyi kullanabildi mi? Genel olarak hayır.

Hükümetin açık seçik bir siyaseti yoktu. Olumlu ve olumsuz birçok düĢünce, tasarı ve hayal birarada yaĢıyordu.

Enver PaĢa hayallerinin ve Almanların da etkisiyle, yeni cepheler açarak orduyu dört bir yana dağıttı.

Birlikler Ġran'a egemen olmaya, yurtdıĢına, Bulgarlara, Almanlara, Avusturyalılara ve Macarlara yardıma yollandı. Rusya savaĢtan çekilince, Türk birlikleri Azerbeycan ve Kafkasya'ya doğru yürütüldü. Oysa bu sırada Filistin ve Irak cephelerinde durum gittikçe tehlikeli olmaya baĢlamıĢtı.

Türkiye'nin bu kadar çok cephenin ve hayalciliğin yükünü kaldırabilecek bir hazırlığı, varlığı, ekonomisi, yapısı, imkânı, silahı, cephanesi, aracı-gereci ve en önemlisi insanı yoktu. Dört yıl dayanması bile büyük baĢarıydı.

Ordu Osmanlı müttefiklerinin çıkarları ve Enver PaĢa'nın hayalleri için harcandı. Ordu silahının namusunu koruyordu ama devlet de, millet de tükenmekteydi. SavaĢın sonuna doğru gençler, yaĢla değil, kiloyla askere alınacaktı. 45 kilo çeken askerdi.1

Ġktidar da BaĢkomutanlık da geleceği göremedi. Bilgileri, deneyleri bir devleti yönetmeye yeterli değildi. Anayurdu korumak için hiçbir önlem almamıĢlardı.

Ġktidar ve devlet çöküyordu.

Uyarı da dinlemiyorlardı. Her Ģeyi en iyi bildiklerini sanıyor ve sürekli yanılıyorlardı..

Ġktidar çöktükçe, gerici, iĢbirlikçi, teslimiyetçi, Türk karĢıtı, Ġngiliz uydusu Hürriyet ve Ġtilaf Partisi ve benzeri çevreler toparlanıyor, güçleniyor, iktidarın ve ordunun çökmesini bekliyorlardı.

Sonunda korkulan gün geldi.

Soluğu kesilen devlet teslim oldu. Agamemnon zırhlısında Mondros AteĢkes AnlaĢması imzalandı (30 Ekim 1918).

Bu AnlaĢma, 1920 yılında Ġstanbul hükümetine bildirilecek olan barbar Sevres AndlaĢması'na hazırlıktır.

BaĢkomutan Enver PaĢa, Sadrazam Talat PaĢa, Bahriye Nazırı Cemal PaĢa ve bazı Ġttihatçılar, 2/3

Kasım gecesi, geride yıkılmak üzere olan bir devlet bırakarak Ġstanbul'dan kaçtılar.

Ahmet Ġzzet PaĢa Sadrazam oldu.

AnlaĢma uyarınca orduyu dağıtmaya koyuldu.

Galipler adım adım Anadolu'ya ve Trakya'ya girmeye baĢladılar.

6 Kasım 1918 günü Ġngiliz Generali Fuller Çanakkale'ye geldi. Yeni Müstahkem Mevki Komutanı Albay Selahattin Adil Bey'di. Ġkisi için de çok dramatik bir karĢılaĢmaydı bu.

Ġngiliz General, yaklaĢmayı bile baĢaramadıkları o müthiĢ hedefleri teslim almaya gelmiĢti. Selahattin Adil Bey yüz bine yakın Ģehit verilerek savunulan her Ģeyi, her yeri teslim etmekle görevliydi.

Bir protokol imzaladılar.

Kilitbahir ve Çanakkale'deki gazi tabyalar, Hasan-Mevsuf, BaykuĢ, Ġntepe, Erenköy ile kıyılarda bulunan öteki bütün kahraman bataryalar, 8 Kasım günü Ġngiliz birliklerince iĢgal edilecekti.

Buralarda Ġngilizlere hizmet için bir miktar asker bırakılacak, kalanlar kuzeye doğru, iyice uzağa çekileceklerdi.

Müstahkem Mevki Telsiz Ġstasyonu Ġngilizlere teslim edilecekti.

Müttefik donanmasının geçebilmesi için mayın hatlarının ivedi temizlenmesi gerekiyordu.

8 Kasım günü Ġngiliz birlikleri Türk kılavuzların yardımıyla mayın hatlarındaki gizli yollardan geçip Çanakkale'ye gelmeye baĢladılar. Türk subayları ve askerleri, canlarından çok sevdikleri topları, tabya ve bataryaları, tesisleri, ordugâhları ağlaya ağlaya Ġngilizlere bırakarak ayrıldılar.

10 Kasım günü Ġngilizler kaç kez yenildikleri Gelibolu'yu, uzaktan bile göremedikleri Çanakkale'yi iĢgal ettiler.

Ġngiliz subayları merak içinde tabyalara doluĢtular.

Koca armadayı periĢan eden Ģu toprak tabyalar, Ģu taĢ cephanelikler, Ģu modası geçmiĢ, ağır, hantal, yetersiz toplar mıydı, Ģu ağlayarak çekilip giden üstü baĢı döküntü subaylar ve yarım papuçlu askerler miydi?

Öfkeyle birkaç topun namlusuna dinamit doldurarak patlattılar. Namlu ağızları çiçek gibi açıldı.

Namluların bu komik halini görünce keyifleri yerine geldi.

Selahattin Adil Bey ve karargâhı, geride birkaç görevli bırakarak Akhisar torpidosuyla Çanakkale'den ayrılıp Ġstanbul'a gitti.

12 Kasım günü öğleden sonra karma müttefik donanmasının ilk gemileri Çanakkale BoğazTna girdiler. Mayınlar kaldırılmıĢtı. Kıyıları merakla inceleyerek, ağır ağır Marmara'ya geçtiler. Ġlk savaĢ

gemileri Fransız bandralı 7 zırhlı, 5 torpido, Ġtalyan bandralı 3 zırhlı, 2 torpido, Yunan bandralı 1

zırhlı, 4 torpido ve bir Ġngiliz gambotuydu.2

Rüyada bile görmedikleri bir olayı yaĢamaktaydılar.

Türkleri yenmiĢler, Ġstanbul'a yol alıyorlardı.

Ġstanbul'a!

Artık bir daha asla Türklere geri vermeyecekleri dünya baĢkentine.

Boğaz'dan geçiĢler gece boyunca sürdü. 56 savaĢ gemisi Marmara'da, Ġstanbul Boğazı açığında toplandılar. Bahriye Nezareti Müttefik donanmasının rahatça Boğaz'ı iĢgal edebilmesi için 13 Kasım 1918 PerĢembe günü Boğaz içindeki her türlü gemi hareketini yasaklamıĢtı.

PerĢembe sabahı çevreyi denetim altında tutmak için iki uçak sürekli dolaĢmaya baĢladı. Önden torpidobotlar ilerleyerek Boğaz'ı gözden geçirdiler. Zırhlılar, kruvazörler, dretnotlar, birbirlerinin dümen suyunda Boğaz'a girmeye baĢladılar.

Rum ve Ermeniler dört yıl önce sandıklara kaldırdıkları Ġngiliz ve Fransız bayraklarını çıkarıp evlerini, iĢ yerlerini donatmıĢlardı. Kilise çanları çalıyor, kıyılara toplanmıĢ olan Rumlar ve Ermeniler el sallıyor, zıplıyor, sevinç çığlıkları atıyorlardı. Hürriyet ve Ġtilaf Partililer neĢelerini belli etmemeye çalıĢıyorlardı.

Türkler ölü gibiydi.

Her Ģey bitmiĢ görünüyordu.

Bu sırada Adana'dan gelen bir yolcu treni HaydarpaĢa garına girmekteydi. Yıldırım Orduları Komutanı M. Kemal PaĢa yaveri Cevat Abbas ile birlikte perona indi. Ordusu kaldırılmıĢ, Ġstanbul'a çağrılmıĢtı. M. Kemal PaĢanın eski bir arkadaĢı, Dr. Rasim Bey karĢılamaya gelmiĢti. Köhne bir askeri motor rıhtımda bekliyordu. KarĢıya geçeceklerdi ama Boğaz'dan çelik kaleler, namlular, bayraklar akıyordu. Büyük gemilerin bandoları marĢlar çalmaktaydı.

Cevat Abbas ümitsizce M. Kemal PaĢaya baktı. PaĢa Cevat Abbas'ın acı dolu gözlerini görünce dedi ki: "Geldikleri gibi giderler."3

Öylece söylenivermiĢ bir teselli, bir yatıĢtırma cümlesi gibiydi. Ama emperyalist armadanın zırhlıları, 5 yıl süren görkemli bir mücadeleden sonra gerçekten, 'geldikleri gibi gittiler.'

Üçlemenin ikinci kitabı olan ġu Çılgın Türkler bu görkemli mücadele ile hiç gitmeyeceklermiĢ gibi gelen bu gemilerin nasıl gittiklerinin belgesel romanıdır.

Ne oldular?

PadiĢah Sultan ReĢat Temmuz 1918'de öldü, yerine 36. PadiĢah olarak Vahidettin geçti.

Enver PaĢa Almanya'da kalmadı, Moskova'ya geçti, 1922 Ağustosunda Türkistan'da Ģehit oldu.

Sait Halim PaĢa Roma'da, Talat PaĢa Berlin'de, Cemal PaĢa Tiflis'te Ermeni katillerce öldürüldü.

Damat Ferit beĢ kez Sadrazam olacak, Türkiye'yi Ġngilizlere satmak için elinden geleni yapacak, sonunda tarihin çöplüğünde yerini alacaktır.

Hürriyet ve Ġtilaf Partisi teslimiyetçi Ġstanbul yönetimine ya ortak oldu, ya destek verdi.

Albay M. Kemal 1 Nisan 1916'da paĢa (tuğ/tümgeneral) oldu. Ordu komutanlıklarında bulundu.

Halk ve ordu mensupları Çanakkale SavaĢı ve ordu komutanlıkları dolayısıyla tanıdıkları M. Kemal PaĢa'nın Milli Mücadele önderliğini duraksamadan kabul ettiler.

DiriliĢ'te adı geçen Türk subaylarının birkaç paĢa dıĢında hepsi Anadolu'ya geçerek Milli Mücadeleye katılacaktır.

Besim Ömer PaĢa Kızılay Genel BaĢkanlığını sürdürdü, 1935'te milletvekili oldu. Birçok atılımın öncüsüdür.

I. Hakkı Baltacıoğlu akademik hayatını ve yazarlığı sürdürdü.

Hamdullah Suphi Tanrıöver, Mehmet Akif Er soy 1. TBMM'de milletvekili olarak bulundular. M.

Emin Yurdakul, Yahya Kemal Beyatlı, Mithat ġükrü Bleda da milletvekili oldular.

Fethi Okyar Ġngilizlerce Malta'ya sürüldü, serbest kalınca Ağustos 1921'de Ankara'ya geldi.

Selim Sırrı Tarcan, Ali Ulvi Elöve öğretmenliği sürdürdüler. Fuat Gücüyener bir yayınevi kurdu.

Ünlü hikayeci Ömer Seyfettin 1920'de, yazık ki milli zaferi göremeden öldü.

Esat ve Vehip PaĢa'lar Milli Mücadeleye katılmadılar. Esat PaĢa emekli olmuĢtu, Ġstanbul'da kaldı.

Vehip PaĢa yurtdıĢına gitti.

Nezihe Muhittin öğretmenliği ve kadın hareketi için çalıĢmayı sürdürdü, romanlar yazdı.

Halide Edip Adıvar roman yazarlığını ve sosyal çalıĢmaları sürdürdü, Ġstanbul'un iĢgali üzerine eĢi Adnan Adıvar'la Ankara'ya geçti.

1918'e doğru peçeler azaldı, var olanların çoğu saydamlaĢtı, yoka döndü. Sokak kıyafeti olarak manto ve baĢörtü genelleĢmeye baĢladı. Sultanahmet mitinginde konuĢan kadınların hepsi, katılanların çoğu peçesizdir.

Roman kiĢileri olan Faruk ve Nesrin ġu Çılgın Türkler'de yer alıyorlar, Cumhuriyete de katılacaklar.

Yine roman kiĢileri olan Orhan ve Dilber'i Cumhuriyet döneminde de göreceğiz.

Romanda adı geçen öteki kiĢiler hakkında dipnotlarda bilgi sunulmuĢtur.

Alman Ġmparatoru II. Wilhelm 9 Kasım 1918'de tahttan çekilir, Almanya'da cumhuriyet ilan edilir. 12

Kasımda da Avustur-ya-Macaristan Ġmparatoru Kari tahtı bırakmak zorunda kalır. 13 Kasımda Avusturya'da da cumhuriyet ilan edilir.

BaĢkan Wilson Yunanlıların Ġzmir'e çıkmasını destekler, Doğu Anadolu'nun büyük bölümünü Ermenilere bırakan atmasyon haritayı hazırlar.

C.E.W. Bean Anzak tarihini yazacaktır.

General Birdwood mareĢal olur, Atatürk'ün cenaze törenine Ġngiltere temsilcisi olarak katılır.

Amiral de Robeck 26 Ağustos 1919'da Ġstanbul'daki Ġngiliz Yüksek Komiserliğine atanır. Ġstanbul onun zamanında ve onun da tavsiyesi ile iĢgal edilmiĢtir. 17 Kasım 1920'de görevini diplomat Sir Horace Rumbold'a bırakır.

General Hamilton'un sesi sedası duyulmaz.

Albay Keyes Donanma Komutanı olacaktır.

Lord Kitchener 1916'da bir deniz kazasında ölür.

W. Churchill uzun yıllar hükümette görev almaz. Ġkinci Dünya SavaĢTnda BaĢbakan olacaktır.

General Gouraud'yu Milli Mücadale döneminde Suriye Yüksek Komiseri olarak göreceğiz.

Cumhuriyet döneminde Ankara'ya gelerek Atatürk'le görüĢmüĢtür.

Liman PaĢa yenilgiden sonra ülkesine dönerken, Ġngilizlerce yedi ay Malta'da alıkonur, sonra serbest bırakılır. Anılarını Malta'da yazmıĢtır. Almanya'ya döner dönmez bastırır.

Çanakkale'de bulunan Alman subaylarından üçü, Albay Kan-nengiesser ile Liman PaĢa'nın yaverleri Mühlmann ve Prigge anılarını yazmıĢlardır.

Alman ordusu dağıtıldığı için Türkiye'den ayrılan Alman subaylarının askeri hayatları sona erer.

S o n s ö z

Ġngiliz-Fransız donanmasını yenip geri döndüren Kilitbahir ve Çanakkale'deki tabyalarımızı gezerseniz, buralardaki toplardan ancak bir-ikisinden kalma birkaç parça görürsünüz.

Peki o tabyaları dolduran o büyük, gazi 137 top nerede? Buralardaki uzun, kalın namlulu, büyük gövdeli, asansörlü, raylı dev makineler ne oldular?

Acaba buraları iĢgal eden Ġngiliz ve Fransızlar, bizim için tarihi değeri çok yüksek olan bu topları götürmüĢ olabilirler mi?

Hayır, birkaçının namlusunu dinamit doldurup patlattılar. Öteki topların kamalarını çıkarıp denize attılar, böylece topları kullanılmaz hale getirmekle yetindiler. Götürmediler. ĠĢgalciler Milli Mücadele sonunda yenilerek çekip gittikleri zaman bütün toplar yerindeydi.

Toplar sadece kamasız, kullanılamaz durumdaydı. Ama zafer topları olarak bütün heybetleri ile yerlerinde duruyorlardı. Varlıkları ile büyük zaferi anımsatıyor, yaĢatıyorlardı. Direncimizi, kararlılığımızı, diriliĢimizi, uyanıĢımızı, kendimize geliĢimizi, toprağı nasıl vatan yaptığımızı temsil ediyorlardı.

Peki kim yok etti bunları?

Biz!

Evet biz yok ettik.

1954 yılında Maliye Bakanlığı bu gazi topları, yani tarihimizi, hurda demir fiyatına bir hurdacıya sattı.

Hurdacı da bütün topları kesti, biçti, söktü, parçaladı ve götürdü.

Nusrat mayın gemisini de sattık.

Peki, Yavuz?

Peki, Hamidiye?

Peki, Muavenet?

Peki, Bandırma?

Bunları da sattık. Sökülüp parçalandılar.

Peki, Savarona? Bunu da kiraladık.

Birini bile müze-gemi yapmayı, korumayı düĢünmedik. Bu bilinçsizlik, nankörlük, ruhsuzluk, bu yakın geçmiĢimizi yağmaya verme, önemsizleĢtirme bu kadarla kaldı mı?

Hayır.

Gittikçe artıyor, geniĢliyor, büyüyor, hızlanıyor.

Bu durumu sanki bizimle ilgisi olmayan bir televizyon dizisi gibi seyretmekteyiz.

Biz diri, canlı, hayat dolu, duyarlı, dikkatli, bilinçli, bağımsızlığa âĢık, gururuna düĢkün bir millettik.

Ne oldu bize?

Yoksa son yüzyıl içinde Çanakkale diriliĢini, Milli Mücadeleyi, o kutsal çılgınlığı, zaferi, ilkellikten ve bağnazlıktan kurtuluĢu, uyanıĢı, aydınlanmayı, çağdaĢlaĢmayı, kadın özgürlüğünü, cumhuriyeti, dünyanın Türk mucizesi diye andığı bu büyük macerayı yaĢayan biz değil miydik? Yoksa bunlar milletçe birlikte gördüğümüz bir rüya mıydı? ġehitler, gaziler, kahramanlar, o öldürücü acılar, o emsalsiz sevinçler, inanılmaz baĢarılar hayal miydi?

Hayır!

Hepsi gerçek.

Ama içerden, dıĢardan söylenen ninnilerle, süslü kutular ve göz alıcı ĢiĢeler içinde sunulan uyku ilaçlarıyla bizi yeniden uyutmaya çalıĢıyorlar.

Tarih son kez uyarıyor:

Uyuma ey Türk!

Dirliğin, birliğin, dilin, benliğin, tarihin, yurdun, adın bir kez daha giderse, bir daha hiçbiri geri dönmez.

Özet Kronoloji

1914

2 Temmuz : Seferberlik

2 Ağustos : Gizli Türk-Alman AntlaĢması

1915

19 ġubat : Çanakkale Deniz SavaĢı baĢlıyor, ilk hücum

25 ġubat : Ġkinci hücum

8 Mart : Nusrat mayın gemisinin Karanlık Limana 26 mayın dökmesi 18 Mart : Çanakkale Deniz SavaĢı

25 Nisan : Karaya çıkıĢ, kara savaĢlarının baĢlaması

25-27 Nis. : Kumkale savaĢı

25-27 Nis. : Arıburnu savaĢları

28 Nisan : Seddülbahir 1. Kirte savaĢı

1 Mayıs : Arıburnu Türk taarruzu

1-3 Mayıs: Seddülbahir'de Türk, Ġngiliz ve Fransız taarruzları 6-8 Mayıs : Seddülbahir 2. Kirte SavaĢı

12/13 May.: Muavenet-i Milliye'nin Goliath'ı batırması

19 Mayıs : Arıburnu'nda Türk taarruzu

4-6 Haz. : Seddülbahir 3. Kirte SavaĢı

21/22 Haz.: Seddülbahir 1. Kerevizdere SavaĢı

28 Haz.-

5 Tem. : Seddülbahir Sığındere SavaĢları

12/13 Tem.: Seddülbahir 2. Kerevizdere SavaĢı

6 -7 Ağ. : Seddülbahir SavaĢları

6-9 Ağ. : Arıburnu-Conkbayırı savaĢları

9 Ağ. : 1. Anafartalar SavaĢı ve zaferi

10 Ağ. : Conkbayırı zaferi

21-22 Ağ.: 2. Anafartalar SavaĢı ve zaferi

20 Aralık: DüĢmanın Arıburnu'dan çekiliĢi

9 Ocak

1916 : DüĢmanın Seddülbahir'den de çekiliĢi, Çanakkale savaĢlarının sonu

Teşekkür

Bana cesaret ve yaĢama sevinci veren sevgili okurlarıma, verdikleri desteğin minnettarı olduğum değerli yazarlara ve öğretmenlere, bana her zamanki gibi harika bir çalıĢma ortamı sağlayan eĢime, özverisini ve desteğini hiç unutmayacağım yardımcım Aslı Timur-Ünsal'a, hiçbir desteği esirgemeyen kardeĢim Ahmet Küflü ile sevgili Bilgi Küflüye minnet borçluyum.

Bilgi Yayınevi'nin tüm çalıĢanlarına, özellikle sevgili Biray Üstüner ve sevgili Argun Tozun'a, Erol Altun ve Ferruh BayĢu'ya, Bilgi Kitabevi'nden ġenol Bilginan'a, oğlum Çan'a, yeğenim Deniz Süer'e, öğrencim Didem ÖztaĢbaĢı'na ve güvenilir yol arkadaĢım Levent Yamaner'e çok teĢekkür ediyorum.

Yardım ve katkılarından dolayı 2. Kolordu Komutanı Korgeneral Hayri Güner'e, Prof.Dr. Mete Tuncoku'na, Yard.Doç.Dr. Ahmet Esenkaya'ya, Nurullah Altınay'a, Çanakkale Müzesi Komutanı Dz.Alb. M. Haluk Çağlar'a ve arkadaĢlarına, Dz.Kd.Yzb. Önder Demirci'ye ve arkadaĢlarına, Aydın ve Nurdan Ergil'e, Doç. Dr. Ġsmet Görgülüye, Öğr.Bnb.Dr. Necati Yalçına, Oğuz Akyüz'e, Askeri Tarih ve Stratejik Etüdler BaĢkanlığı yöneticilerine, çeviri gerektiğinde imdadıma koĢan Arzu Timur'a ve büyüklerinin yazılı anılarını yollayan tarih dostlarına saygı ve teĢekkürlerimi sunuyorum.

DİPNOTLAR, AÇIKLAMALAR

Önsöz

1) Son on yılın yayımları içinde kitap, makale, internete özgü yazı olarak gerçekten önemli ve değerli araĢtırma, inceleme ve derlemeler var. Bu bilim adamlarını, araĢtırmacıları ve yazarları sevgiyle, saygıyla anıyor ve kutluyorum.

2) Çanakkale ve Milli Mücadele hakkındaki baĢlıca yalanlan ve yanlıĢları toplamıĢ, doğruları ve gerçekleri açıklamıĢtım. Çanakkale için bkz. Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele, s.94-177, Bilgi Y., Ankara.

3) Ebcet hesabı: Arap harflerine özgü bir hesap sistemi. Her harfin bir sayı değeri var.

4) Talha Uğurluel, Çanakkale SavaĢları ve Gezi Rehberi, Kaynak Y., Ġstanbul, 10. baskı, 2006.

5) DestanlaĢan Çanakkale, Mustafa Turan, s. 137, Papatya Y., Ġstanbul, 2005. Kitapta o kadar çok yanlıĢ var ki düzeltmek için öyle bir kitap daha yazmak gerek. Bu hurafeye yer veren Çanakkale Zaferi ve Adsız Kahramanlar adlı bir de cd var. Cd'de birkaç doğru olayın yanında birçok hurafe de yer alıyor.

On Sekiz Mart Üniversitesi Eğitim Fakültesi Tarih Öğretmenliği bölümünde yapılan ödevler, üniversitenin Çanakkale SavaĢları sitesinde yayımlanıyor. Nusrat mayın gemisi hakkında hazırlanan bir ödevde 'Menkıbelerde Mayınlar' baĢlığı altında bu hurafe yer alıyor. Doğrudan somut, reel bir olayla ilgili bilimsel bir araĢtırmada bu hurafenin iĢi ne? IV. sınıfa gelmiĢ bir tarih öğretmeni adayı, bunun uyduruk bir hikâye olduğunu anlayamaz mı, hiç olmazsa öğretmeni kendisini uyarmaz mı?

Bu sahte menkıbe bilimsel çalıĢmanın içinde ne arıyor?

Meraklısı için ödevin adresi: canakkalesavaslari.comu.edu.tr/

data2/81.pdf

Osmanlı din ile bilimi birbirinden ayıramadığı için dünyayı ve çağı algılayamadı, olayları anlayıp açıklayamadı, ağır ağır çürüdü, sonunda tarihe göç etti. Cumhuriyet'i bu tehlikeden koruyalım, koruyamazsak o da çürüyecek.

5a) Müslüman Türk askeri, bir savaĢta Allah'ın kendisini koruyacağına, Ģehit olursa cennete gideceğine iman eder. Bu büyük bir kuvvettir. Çanakkale ruhunu oluĢturan öğelerden biridir. Ama sırf imanla, duayla, niyazla, çalıĢmadan, askerlik açısından hak etmeden, savaĢ sanatının gereklerini yerine getirmeden zafer kazanılmayacağını da iyi bilir.

Yüzbinlerin boğuĢtuğu bir savaĢ birkaç mucize, birkaç hurafe, birkaç kahraman ve veli ile kazanılamaz; böyle büyük bir savaĢ ve zafer böyle masal gibi anlatılamaz. Böyle büyük bir zaferin arkasında inançla birlikte, bilgi, kurmaylık, komutanlık, eğitim, disiplin, bilinç, yurtseverlik, kahramanlık, özveri ve bir milletin olduğunu görmemek demek, bir savaĢın ne olduğunu hiç bilmemek ve Çanakkale zaferini de hiç anlamamak demektir. Bir savaĢ sırf iman ile, dua ile kazanılsa Müslümanlar hiç yenilmezlerdi. Osmanlı iki yüz yıldır yeniliyordu.

Güzel bir Türk atasözünü anmanın zamanı: Atını berk bağla, ondan sonra TanrTya ısmarla.

Çocuklarımızı çağın gereklerine göre yetiĢtirmeliyiz. Zavallı Irak bu konuda birçok ders alınacak acı bir örnek.

6) M. Turan, DestanlaĢan Çanakkale, s.98; T. Uğurluel, Çanakkale SavaĢları ve Gezi Rehberi, s.148.

7) Bu anlatımın kaynağı: Vehbi Vakkasoğlu, Bir Destandır Çanakkale, s.100, Nesil Y., Ġstanbul, 2002; yakın tarihimizi tersine çevirmeye çalıĢanlardan biri de Vakkasoğlu'dur.

Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele adlı kitabın 788. sayfasında bu yazarla ilgili olan sayfalar belirtiliyor; bu sayfalardan birine göz atan, yazarın tutumunu ve durumunu anlar.

8) Çanakkale SavaĢlarından Menkıbeler, s.38.

9) Bu rehberlerden bazıları savaĢ alanını çocuklara hurafeleri anlatarak gezdiriyor, uygun bir yer gelince de, "Burası da M. Kemal'in savaĢtan kaçtığı yer" diyorlarmıĢ. Çanakkale zaferine, bu zafere emeği geçen kahramanlara ve gerçeğe sahiden saygısı olan herkes bu gibi pis, rezil, aĢağılık yalanları durdurmayı bir namus görevi bilmeli.

Başlangıç

1) Osmanlı Devleti için 'Hasta Adam' deyimini ilk olarak 1853'te Rus Çarı I. Nicola kullanmıĢ, bu deyim hızla yayılmıĢtır. Tarihin cilvesi, Nicola'nın Rus Çarlığı, 'Hasta Adam' diye nitelediği Osmanlı Devleti'nden 5 yıl önce yıkılacaktır.

2) Ali Fuat Türkgeldi, Görüp ĠĢittiklerim, s.114.

Rusya'nın saldırgan tutumu yüzünden bir ittifak arama zorunluğu tarihçiler tarafından genel olarak kaçınılmaz, Almanya ile ittifak da Ģartlar dolayasıyla doğal bulunmaktadır.

Rus tehlikesiyle ilgili bilgi ve belgeler için: K. Karabekir, Birinci Cihan SavaĢına Neden Girdik; Y.

Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi, III. c, I. Kısım, s.174-181; ATAġE, Çanakkale Cephesi Harekâtı, 1.

Kitap, s.76 vd.; Birinci Dünya SavaĢı Ansiklopedisi, 1. c, s.241; Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, 1.

c, s.282 (Ek-13, Rusların boğazları zaptetmek için yaptıkları hazırlıklar); Fahri Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1914 Hareketleri, s.223 (Ek-8 A).

Almanlara karĢı olan Ali Ġhsan Sabis de Alman ittifakının zorunlu-ğunu kabul etmektedir. A. Ġhsan Sabis, Birinci Cihan Harbi, c.l, s.72 vd.

KarĢı çıkılan husus Alman baskısıyla savaĢa erken girilmesidir. Ġngilizler yıllardan beri Osmanlı Devleti'nin Arap bölgesinde çeĢitli çalıĢmalar ve kıĢkırtmalar yapmaktaydılar. Osmanlılar Ġngilizlerle dostluk ararken Ġngilizler el altından adım adım Osmanlılarla savaĢa hazırlanıyorlardı. Bu konudaki bilgi ve belgeler için: Y. Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi, III. c, I. Kısım, s.227 vd.

3) Atatürk Sofya'da ataĢemiliterken Bulgar Genelkurmay BaĢkanı General Fiçev'le görüĢmüĢ, bu görüĢmeyi 5 Kasım 1913 günü bir raporla Genelkurmay'a bildirmiĢtir. General Fiçev diyor ki: "Balkan SavaĢında yaptığım planlar değiĢtirilmeksizin ve baĢarılı bir Ģekilde uygulanmıĢtır. Çünkü ben Osmanlı Genelkurmayının planlarını ve bütün stratejik yığınak hesaplarını tümüyle öğrenmiĢtim.

Bana bu bilgileri Alman subayları vermiĢtir. Özellikle Golç PaĢadan çok yararlandık. (MareĢal von der Golz Osmanlı ordusunda yüksek danıĢman, öğretmen, komutan olarak çalıĢmıĢ, Türklerin büyük saygısını kazanmıĢ bir Alman subayıdır! O bile Bulgarlara casusluk yapıyor.) Berlin'deki askeri ataĢemiz Almanlar tarafından günü gününe ve tümüyle aydınlatılıyordu" {Atatürk'ün Bütün Eserleri, 1. c, s.151)

Balkan SavaĢı'ndan sonra ordumuz, eğitsinler diye yine bu Almanlara teslim edilecektir.

4) Her alandaki laçkalık, çağdıĢılık, hantallık, sorumsuzluk orduya da sinmiĢtir. Ordudaki subayların içinde okul görmemiĢ alaylı subaylar, okuma yazması olmayan paĢalar da vardır. Küçük iyileĢtirmeler derin sorunları çözmeye yetmemiĢtir. Ġyi yetiĢen küçük rütbeli kurmay subayların ordunun geneline etkisi yetersiz kalır. Ordunun modern savaĢ usullerinden, savaĢ sanatındaki geliĢmelerden, yeni silahlardan genel olarak haberi yoktur. 1878'den bu yana bir kez bile tatbikat yapılmamıĢtır. Güncel siyaset orduya da bulaĢmıĢ, bu durum erlere kadar sızmıĢ, orduyu çeĢitli gruplara bölmüĢtür.

Ordu Komutanı Ġsmail Fazıl PaĢa savaĢtan kısa bir süre önce, "Bu ordu ile harp edilemez" diye rapor vermiĢtir. Trakya Ordu Komutanı Abdullah PaĢa demiĢtir ki: "Bu ordu yalnız Bulgarlarla bile harp edemez."

Mehmet Nüzhet PaĢa anlatıyor: "...Asker karĢı tedbirler alacağı yerde, aĢırı korkuya düĢtü ve beklenmeyen bir kaçıĢ baĢladı. Bütün kuvvetler yerlerim periĢan surette terk ederek paniğe kapıldılar. Bu askerler ağırlıklarım, arabalarını, toplarını, cephanelerim, bütün malzemeyi, hatta yiyecek maddelerini de yollarda terk ederek kaçıyorlardı" (Hepsi için: ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.310)

190.000 kiĢilik Rumeli Ordusundan geriye 30.000 kiĢi dönebilmiĢtir (Ġ. Artuç, Balkan SavaĢı, s.306).

Genel kaybın büyüklüğü bu sonuca bakılarak kestirilebilir.

Oysa savaĢa yakın günlerde BaĢkomutan Nazım PaĢa, Cemil Topuzlu PaĢaya der ki: "Harp ilanından bir hafta geçmeden Osmanlı bayrağı Filibe ve Sofya'da görülecektir." (Operatör Dr. Cemal Topuzlu PaĢa, 80 Yıllık Hatıralarım, s.141) Ordu ve BaĢkomutanı böyle.

5) II. Abdülhamit döneminde, 1878'de Rus ordusu Ġstanbul'un daha yakınına, YeĢilköy'e kadar gelmiĢ, zaferinin anısına YeĢilköy'de bir anıt da dikmiĢti. Ġngiltere o zaman bir gruba dahil değildi ve Rusya'nın Boğazlara egemen olmasına Ģiddetle karĢıydı. Ġngiltere'nin ağırlığını koyması üzerine Rus ordusu Edirne'yi de boĢaltarak geri çekilecektir. (Mufassal Osmanlı Tarihi, 6. c, s.3328) 1912 yılında ise Ġngiltere, Rusya ile aynı kamptadır, Osmanlı topraklarını paylaĢmak için anlaĢmıĢlardır. Ruslara pay olarak Boğazlar sözü verilmiĢtir.

Osmanlı Devleti ezeli, hırslı düĢmanı Rusya karĢısında yapayalnızdı.

6) Çatalca hattındaki birliklerin kolera yüzünden verdiği kayıp 40.000'den fazla hesaplanmıĢtır (ġ.S.

Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.363).

7) Bu durum yaklaĢık iki-üç yüzyıllık bir sürecin sonucudur. Batıdaki geliĢim, aydınlanma iyi izlenmemiĢ, önemi kavranmamıĢ, sanayi devrimi atlanmıĢtı. Batı medreselerini üniversiteye dönüĢtürürken, biz medreselerimizden müsbet ilimleri uzaklaĢtırdık.

Batı eğitime değer veriyor, sanatı destekliyor, kadın haklarını tanımaya baĢlıyor, makineye geçiyor, üretiyor, dünyaya yayılıyor. Buna karĢılık Osmanlı içine kapanıyor. Dünyanın değiĢtiğini, geliĢtiğini anlamıyor. Yakasını kör taassuba, hurafeye kaptırıyor, bilgine değil, bağnaza, ham sofuya, müneccime önem veriyor. Batı, insanı, doğayı, evreni inceler, keĢif ve icatlar yaparken, bizde MüneccimbaĢı sarayın en önemli adamı oldu. Batı akla özgürlüğünü verirken, biz hurafeyi, ortaçağ

anlayıĢını aklın önüne geçirdik. Matbaaya icadından ancak 275 yıl sonra izin verdik. 1729'dan 1830'a kadarki 101 yıl içinde sadece 180 Türkçe kitap basıldı. Batıda ise 1454'ten 1500 yılına kadarki 46 yıl içinde basılan kitap sayısı 40.000'dir. Bu fark Batı ile aramızdaki farkın derinliğini gösterir. Ortaçağ

kafası Takyettin Efendi'nin kurduğu rasathaneyi uğursuzluk getirir iddiası ile yıktırmıĢtır. Osmanlı, din ile bilimi birbirinden ayırmayı baĢaramadı. Ne acıdır ki hâlâ da ayıramayanfar var. Çağa ayak uydurulamadığı, gerekli ve yeterli iyileĢtirmeler yapılamadığı için Batı ile aradaki fark giderek açılmıĢ, çok açıldığı için bir daha da kapatılamamıĢ, sömürgecilerin türlü tuzaklarına düĢülmüĢ, sonunda koca devlet damla damla eriyip bitmiĢtir. Tanzimat toplumsal açıdan önemli, gerekli, zorunlu bir hareketti. Ama köklü bir reform değildi. Ekonomi bakımından da Türkiye'yi Avrupa'ya bağımlı yaptı.

Ordunun yenilenmesi gerektiği anlaĢılarak, birkaç ciddi giriĢimde bulunulmuĢtur. Mühendishane, tıbbiye açılır vb. Bu nedenle orduda az-çok aydınlık bir ortam oluĢur. Birçok yenilik ordudan kaynaklanır ya da ordudan destek görür. Ama devlet sadece orduyu iyileĢtirerek yenilenemezdi.

Ölüm durdurulamadı.

Tarihe önyargısız bakılırsa bu ĢaĢırtıcı çöküĢün üç sorumlusu olduğu anlaĢılır: 1. Beceriksiz, ufuksuz, bilgisiz, çağdıĢı, rüĢvetçi yöneticiler, 2. Her yeniliğe, her yeni düĢünceye karĢı çıkan bağnazlar, ham sofular (gerçek dindar bağnaz olmaz), 3. Kurnaz, acımasız, uzağı gören, sürekli yöntem geliĢtiren sömürgeciler.

Osmanlı Devleti'nin siyasal-toplumsal tarihi, bu üçlü ile devleti ve toplumu kurtarmak için bir Ģeyler yapmaya çabalayan, çırpınan namuslu yönetici ve yurtsever aydınların, kısacası toplumsal kahramanların çatıĢması diye özetlenebilir.

8) Birkaç sayı ile Osmanlı Devleti'nin durumu:

BaĢlangıç Notları 303

Demiryolları: Almanya 64.000 km, Rusya 65.000 km, Osmanlı 5.700 km (yarısı bugünkü sınırlar dıĢında).

Nüfus: Ġngiltere 45.000.000, Fransa 40.000.000, Almanya 65.000.000, Osmanlı Ġmparatorluğu 22.000.000.

Yıllık çelik üretimi: Ġngiltere 7.000.000 ton, Rusya 4.500.000 ton, Almanya 17.000.000 ton, Osmanlı sıfır.

Kruvazör: Ġngiltere 121, Rusya 14, Almanya 57, Osmanlı sıfır. (Birinci Dünya SavaĢı Ansiklopedisi, 1.

c, s.68)

"1912 yılında Ġstanbul'daki 40 özel bankacıdan 12'si Ermeni, 12'si Rum, 8'i Musevi ve 5'i Levanten veya Avrupalı idi. Ġstanbul'daki 34 borsacıdan 18'i Rum, 6'sı Musevi, 5'i Ermeni idi. Hiç Türk yoktu."

(Bernard Lewis, Ortadoğu, s.339)

Hiçbir köyde devlet ilkokulu yok. Köylerde eğitim mollaların elinde. Azınlıkların ise modern okulları var.

Osmanlılar, devleti, batana kadar Devlet-i Âliye (büyük devlet) diye anmıĢlardır. ġu sayılar Osmanlının artık büyük devletlikle hiçbir ilgisi kalmadığını göstermektedir. Bu birkaç sayı, Osmanlı Devleti'ne neden 'hasta adam' denildiğini de gösterir. 8a) Bu anlayıĢın aĢırıları, tanzimata, meĢrutiyete, orduya, Ġttihat ve Terakkiye, milliliğe, bilime, akla, eğlenmeye, musikiye, kadın haklarına muhalif, kendileri gibi düĢünmeyen, konuĢmayan, yaĢamayan, giyinmeyen herkese düĢmandır.

Bu anlayıĢta olanların bazıları, Hürriyet ve Ġtilaf Partisi'nde toplanmıĢ, bu partinin aĢırı kanadını oluĢ-

turmuĢlardı.

Enver PaĢa hepsinden daha dindardı, hatta bağnazdı. Ama onlardan değildi. Öyleyse onun dindarlığının hiçbir anlamı, değeri yoktu. Onlar için önemli olan ne dindi, ne de dindarlıktı, onlardan olmaktı. Enver PaĢa Gülhane Parkı'nın açılıĢında kadın ve erkeklerin birlikte parkı gezmelerine kızar, Belediye BaĢkanlığına yolladığı bir yazı ile kadınların parka girmelerinin yasak edilmesini ister (Op.Dr. Cemil Topuzlu PaĢa, 80 Yıllık Hatıralarım, s.135).

9) Osmanlı kadınlarının hak aramaya baĢlamalarının tarihi yeni değildir. Dönemin Ģartları gereği yavaĢ baĢlamıĢ, ilginç ve zorlu aĢamalardan geçerek gittikçe yayılıp güçlenmiĢtir.

10) Kayıplarımız, göçmenlerin durumu ve sayısı hakkında: Ġbrahim Ar-tuç, Balkan SavaĢı, s.292-295.

11) Osmanlı Devleti iki yüzyıldır savaĢta yeniliyor, barıĢ masasında da horlanıyordu. Galibiyetleri bile bir yenilgi gibi sonuç veriyordu. Her konuda Avrupa'dan geriydi. Bu durum Osmanlı yönetici ve aydınlarının çoğunda aĢağılık duygusu yarattı. Batıyı yenilmez, üstün, daima haklı, bir çeĢit 'efendi'

görmeye baĢladılar. Batıya itiraz etmeyi küstahlık, her isteğini emir saydılar. Bu duygu çoğunun iliklerine iĢledi. Batıya biat ettiler. Bunlar teslimiyetçilerdir. Mesela Mütareke dönemindeki Ġstanbul yönetiminin en belirgin niteliği teslimiyetçiliğidir. Osmanlı Devletini bunlar batırmıĢlardır. Bunlara karĢılık yurtsever yöneticiler ve aydınlar Batının bilim, sanat ve teknoloji alanlarındaki üstünlüğüne saygı duyuyor ama siyasetçe bencil, sömürücü ve aldatıcı olduğunu görerek teslimiyetçiliği reddediyorlardı. Batı ile aradaki farkın kapatılması için devleti düzeltmek, toplumu yükseltmek gerektiğini görüyorlardı. Bu amaçla içine kapalı, durgun Osmanlı toplumunu uyandırmak, çağa açmak, topluma yeni bir ruh kazandırmak için çeĢitli giriĢimlerde bulunmakta, çeĢitli düĢünceler üretmekteydiler.

Türkiye Cumhuriyeti'ni, emperyalizm karĢısında dik durmayı bilen, aĢağılık duygusuna yenik düĢmeyen bilinçli, millici, gerçekçi yurtseverler kuracaktır.

12) 23 Ocak 1913: Binanın içinde kısa süren bir çatıĢma yaĢandı. Nazırlara bilgi vermek için Sadrazamın baĢkanlığındaki toplantıya katılmıĢ olan BaĢkomutan V. Nazım PaĢa odadan dıĢarı çıkıp da eli silahlı Ġttihatçıları azarlamaya kalkıĢınca, Yakup Cemal adlı fedai tarafından Ģakağından vuruldu.

13) Ġttihatçıların üç liderinden biri olan Talat Bey 'paĢa' sanı ile Dahiliye Nazırlığına (ĠçiĢleri Bakanlığına), Ahmet Ġzzet PaĢa da Harbiye Nazırlığına (SavaĢ Bakanlığına) getirildi. Ordunun iyileĢtirilmesi çalıĢmalarında Ahmet Ġzzet PaĢanın önemli katkısı olacaktır.

14) Önce gizli bir örgüt olarak kurulan, giderek açığa çıkan Ġttihat ve Terakki topluluğu, 1908'de ayaklanarak meĢrutiyeti ilan ettirir, ülkede yeniden özgürlük dönemini açar.

Kısa bir süre sonra Ġstanbul'da gerici bir isyan (31 Mart) patlak verdi. II. Abdülhamit tahttan indirildi, yerine Sultan ReĢat getirildi. 1911 yılının sonunda Hürriyet ve Ġtilaf adını alan gerici, din istismarcısı, Ġngilizci, karanlık ve karıĢık bir parti kuruldu. O dönem siyasi hayatının iki kutbu bunlardır.

Ġkisinden de çeĢitli partiler üremiĢtir.

15) Osmanlı-Alman iliĢkileri hakkında Ģu kitabı tavsiye ederim: Ġ. Ortaylı, Osmanlı Ġmparatorluğunda Alman Nüfuzu, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 1998.

A. Ġzzet PaĢa M. ġevket PaĢayı uyarır, 'orduyu bütünüyle Almanlara teslim etmemesini' öğütler (M.

ġevket PaĢanın Günlüğü, s.245). Alman Ġmparatoru Osmanlı Büyükelçisine Ģöyle diyecektir: "Sadrazamınız, göndereceğim Alman generaline geniĢ yetki verirse, Türk ordusu, mühim bir kuvvet derecesine yükselecektir." (M. ġevket PaĢanın Günlüğü, s.261) M. ġevket PaĢa Alman Ġmparatorunun tavsiyesini dinleyecek, gelecek Alman generaline olağanüstü yetkiler tanınmasını sağlayacaktır.

16) SipariĢin çoğu, Alman öğretmenlerin ve danıĢmanların etkisiyle Almanya'ya yapılıyordu. Alman firmalar sipariĢleri karĢılamak için avans istiyordu. Para yetersizliğinden istenilen avans zamanında verilemediği için silah ve cephane alımı aksamıĢtı.

Bu aksamayı, Birinci Dünya SavaĢTnın baĢında, Sırbistan ve Romanya'nın Türkiye'ye demiryoluyla cephane ve silah gönderilmesini engellemesi izleyecek, bu yüzden Çanakkale SavaĢında ciddi cephane sıkıntısı yaĢanacaktır.

17) Birinci Dünya Harbi, 9. c, Türk Hava Harekâtı, s.5; Jandarmanın ıslahı iĢi de Fransız General Baumann'a verilmiĢti.

Yöneticiler Avrupa'nın çok gerisinde kaldıklarının iyice farkındaydılar ama ne bunun nedenlerini araĢtırıp saptayabiliyor, ne farkı kapatmak için gereken ciddi atılımları yapabiliyordu. Günümüzün Osmanlıcıları da geri kalıĢın nedenlerini hâlâ doğru saptayamıyor, açıklamıyor, cumhuriyetin bu farkı kapatmak için aldığı önlemlerin, yaptığı atılımların değerini ve gerekliliğini belirtmekten de kaçınıyor ya da kavrayamıyorlar. Bazıları bu atılımları körletmeye çalıĢıyor.

18) Ordu son gücünü harcayarak bir taarruz yaptı ama Bulgarları yenmeyi baĢaramadı, Edirne yolunu açamadı. Bu baĢarısızlık ve ümitsizlik sonucu Londra BarıĢ AndlaĢması imzalandı.

19) salip= haç (Hıristiyanlar), hilal= ay (Müslümanlar).

19a) Bunlar üç gruptu. Birinciler yönetimi ele geçirmiĢ ya da yönetime sızmıĢ devĢirmeler, dönmeler, tatlısu Türkleri, gafiller, cahiller. Ġkinci grup milli olan her Ģeye muhalif çağdıĢı ham sofular, ümmetçiler; bunların bir kısmı özellikle Türk karĢıtıdır. Üçüncü grup ise çoğunluk olan Türkler uyanırsa iĢlerinin bozulacağını sezen çağdaĢ sömürgeciler ve ajanlarıdır. Bu üç çevre türlü yöntemlerle bu uyanıĢı yavaĢlatmayı baĢarmıĢlardı.

20) En hafif milli duygudan ırkçılığa, Anadoluculuktan Turancılığa kadar milliyetçiliğin her türlüsü yeĢerecektir. Milliyetçilik Birinci Dünya SavaĢı ve Milli Mücadele süreçlerinde taĢkınlıklardan, hastalıklardan, çağdıĢı renklerden temizlenerek özü yurtseverlik olan milli anlayıĢa yükselecektir.

Atatürk milliyetçiliği budur. Türkiye Cumhuriyeti'nin çimentosudur.

21) Din savaĢları dönemi kapanmıĢtı. Artık baĢka amaçlar, ülküler ve duygularla savaĢılıyordu.

Osmanlı, uzun zaman bu değiĢimi kavrayamamıĢ, yeni savaĢların, yeni Ģartların aradığı asker tipini yaratamamıĢtır. Balkan SavaĢından sonra büyük bir uyanıĢ olur, yeni bir asker kimliği oluĢur. Eski kimliğe iki yeni öğe katılır: Milli duygu/bilinç ve yeni tarz savaĢ bilgisi. Çanakkale SavaĢını bu yeni kimlikteki asker kazanacaktır.

21a) Türk milliyetçiliğinin öncülerinden Ziya Gökalp'in en karĢı olduğu yaklaĢım, ırkçılıktır. Her uygar, kafaca sağlıklı insan ırkçılığa karĢıdır. Ġlginç bir durum var: Türk milliyetçiliğini söndürmek isteyenlerin çoğu, etnik grupların ırkçıları ile mezhep ırkçıları. Ġlk çıkıĢında Türk milliyetçiliği emperyalizme ve iç ırkçılıklara karĢı bir meĢru müdafaa tepkisiydi. Aradan 100 yıl geçti. Durum Ģim-di de aynı. Ayının kırk türküsü varmıĢ, kırkı da ahlat üzerineymiĢ. Emperyalizmin, ayrılıkçılığın, globalciliğin de kırk türküsü var, kırkı da Türklük, millilik, yurtseverlik aleyhine. Uzaktan bakınca, eski bir siyah-beyaz filmin yeni gösterimi gibi görünüyorlar. Zevkleri geliĢmiĢ olsa, hiç olmazsa bu tıpatıp benzerlikten, kopya çekmekten kaçınırlar. TC halkının 47 etnik gruptan oluĢan bir mozaik olduğu hakkındaki iddia da bütünüyle gerçeklere aykırıdır, tam bir palavradır. Bu palavranın arkasında Peter Alford Andrews adlı bir Alman var (kitabının adı Türkiye'de Etnik Gruplar). Bu konudaki gerçekleri öğrenmek isteyen gençlere Ali Tayyar Önder'in Türkiye'nin Etnik Yapısı (Fark Yayınları, Ankara) adlı kitabını tavsiye ederim.

22) Nezihe Muhittin Türk feminist hareketinin öncülerinden ve roman yazarı.

23) 1913 yılında kadınların çabaları, tepkileri, baskıları sonunda Telefon ġirketi'nde 7 Müslüman Türk hanımına iĢ verildi. Bir yıl sonra da ilk kez yine bir Müslüman Türk hanımı Posta Telgraf Nezareti'nde pul memuru olarak çalıĢmaya baĢladı (S. Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.292 vd.). Bu geliĢim sürer.

24) SoruĢturmalar sonunda Hürriyet ve Ġtilaf Partisinin, hanedan damatlarından Salih PaĢa'nın, bir sultanzade ve karanlık iliĢkilerin adamı olan Prens Sabahattin'in de cinayetle ilgileri olduğu anlaĢılır.

Dr. Rıza Nur, Ali Kemal, Refi Cevat (Ulunay) vb. gibi kiĢiler de sonu cinayetlere varan Balkan tipi siyaset havasını yaratıp yaymakla, körüklemekle suçlanırlar. Kimi yurtdıĢına kaçar, kimi hapse girer, kimi de Anadolu'ya sürgüne yollanır. Sinop'a yollanan sürgünlerin sayısı 300'den fazladır.

Ġttihat ve Terakki ile Hürriyet ve Ġtilaf arasındaki iliĢki, etkisi bugüne kadar uzanan bir kan davası haline gelecektir.

25) Sultan Osman daha önce Brezilya tarafından sipariĢ edilmiĢ, yarı hazır bir gemiydi. Osmanlı hükümetince satın alındı. ReĢadiye yeniden yapılacaktı. Ayrıntılı bilgi: Nejat Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.l85vd.

26) 22 Temmuz 1913.

Enver Bey ile Fethi Okyar ve M. Kemal Bey arasında daha önce bir askeri sorun nedeniyle tartıĢma çıkmıĢ, BaĢkomutan araya girerek tarafları yatıĢtırmıĢtı. Enver Bey ile Fethi ve M. Kemal Beyler arasında ciddi farklar vardı. Enver Bey atak, hesapsız, maceracı tutumu temsil ediyordu; karĢısındakiler akılcı, ölçülü, gerçekçi tutumu. Geleceği ikinci tutum kurtarmıĢtır.

Meriç batısına geçen birlikler merkezi Gümülcine olmak üzere Batı Trakya Özerk Türk Cumhuriyeti'ni kurdular. Otuz bin kiĢilik bir ordusu vardı. Türk-Bulgar barıĢ andlaĢması sonucu 25

Ekim 1913'te varlığı sona erdi (Ġ. Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, s.43-44; ayrıntılı bilgi için: Tevfik Bıyıklıoğlu, Trakyada Milli Mücadele, 1. c, s.62-93).

27) Ayrıca ikisi de Ġttihat ve Terakki yönetiminin bazı görüĢlerine karĢıydılar. Sofya'ya atanmalarında bu görüĢ farkları da etkili olmuĢtur. M. Kemal 12 Ocak 1914'te (25.1.1914) Sofya'dan arkadaĢı Madam Corinne'e yazdığı mektupta diyor ki:

"Benim ihtiraslarım var, hem de pek büyük. Fakat bu ihtiraslar, yüksek yerler iĢgal etmek veya büyük paralar elde etmek gibi maddi emellerin tatminiyle ilgili değil. Ben bu ihtiraslarımın gerçekleĢmesini, vatanıma büyük faydaları dokunacak, bana da liyakatla yapılmıĢ bir vazifenin canlı iç rahatlığım verecek büyük bir fikrin baĢarısında arıyorum. Bütün hayatımın ilkesi bu olmuĢtur. Ona çok genç yaĢımda sahip oldum ve son nefesime kadar da onu korumaktan geri kalmayacağım" {Atatürk'ün Bütün Eserleri, 1. c, s.179)

28) S. Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.248; bütün imparatorlukta sadece bir tane kız lisesi vardı.

29) 14 Aralık 1913. AnlaĢmaya göre her Alman subayına Türkiye'de bir üst rütbe verilecekti.

Tümgeneral Liman von Sanders'in rütbesinin Osmanlı ordusundaki karĢılığı feriklikti (korgeneral), bir üst rütbe verilince birinci ferik (orgeneral) oldu. Alman Ġmparatoru durumunu güçlendirmek için Liman von Sanders'i bir üst rütbeye yükseltti, Türkiye'deki rütbesi de bir basamak yükseldi, bu kez müĢir (mareĢal) oldu. Alman ordusunda general/mareĢal rütbeleri 5 basamak (tuğgeneral, tümgeneral, korgeneral, orgeneral, mareĢal), Osmanlı ordusunda ise 4 basamaktır: Mirliva, ferik, birinci ferik, müĢir (mareĢal). Tümgeneral Liman von Sanders bu nedenle iki aĢamada Osmanlı mareĢali olmuĢtur.

Liman PaĢa müĢir (mareĢal) olunca 1. Ordu Komutanlığına getirilir. Bu ordu Osmanlı Ġmparatorluğunun en önemli ordusudur, Ġstanbul'u, Boğazlan ve Doğu Trakya'yı savunmakla görevlidir. Emrinde 3 kolordu vardır.

AnlaĢmaya göre her Alman subayı Türkiye'de bir üst rütbe, dolayısıyla daha çok para alacak, yemeği de Türk subaylarından farklı, yani özel olacak, bazı yiyecekleri Almanya'dan gelecekti. Türk subayları silah arkadaĢlığına aykırı bu durumu baĢlangıçta anlayıĢla karĢılamaya çalıĢtılar. Ama birlik komutanlıklarına ya da kurmay baĢkanlıklarına atanan, böylece ordunun yönetimine doğrudan katılan Almanların çoğunun kaba, bencil, kibirli tavırları, yetkilerini hazmetmemeleri, yetersizlikleri, Türkleri harcamaları, anlaĢmazlıklara, çatıĢmalara neden olacaktır.

Bir Alman yazarı olan Dr. Harry Stuermer, bu tavrı 'ırkçı Prusya küstahlığı' olarak niteliyor (Kontantinopl'da SavaĢın Ġki Yılı, s.35). 3. Kolordunun divan-ı harp üyeliğine bile bir Alman yüzbaĢı ata-nabilmiĢtir (Hans Guhr, Türklerle Omuz Omuza, s.194). Orduya bu kadar girmiĢ durumdaydılar.

Saygı ve sevgi ile anılanların sayısı çok azdır.

Süleyman Nazif diyor ki: "Biz tarihlerde ve gazetelerde okuduğumuz Alman ordusunun mükemmelliğinden, Golz PaĢa dıĢında, ülkemizde hiçbir iz ve o mükemmelliyeti taĢıyan bir tek adam görmedik" {Çanakkale SavaĢı, yayına haz. M. Albayrak, s. 12) Türkiye'de görev yapan Alman subayların adları ve görev tarihleri için: Ġsmet Ġnönü, Hatıralar, 1. c.

ek 2, s.309 vd., (Sabahattin Selek'in hazırladığı not).

30) Asıl büyük sorun derindeydi. Ağır ağır su üzerine çıkacaktı: Almanya, Reform Kurulu'na Türk ordusunun yalnız eğitiminde değil, yönetiminde de söz sahibi olmak yetkisi istiyordu. Bu yetki verilecektir. Liman PaĢa'nın durumu güçlenir, danıĢman, öğretmen nitelikli subaylar birliklere komutan ya da kurmay baĢkanı olarak atanırlar (Jahuda L.Wallach, Bir Askeri Yardımın Anatomisi, s.118). Bu durum sorunlara ve acı olaylara yol açar. Bunlara savaĢ içinde yakından ve birçok kez tanık olacağız.

31) Yarbay Enver Beye, Trablus ve Balkan SavaĢlarındaki hizmetlerinden dolayı üçer yıl kıdem verilir, 18 Aralık 1913'te albaylığa, 19 gün sonra da, 1 Ocak 1914'te paĢalığa (mirliva) terfi ettirilir. 1 Ocak günü aynı zamanda Harbiye Nazırı olur, 5 gün sonra 6 Ocakta da Genelkurmay BaĢkanlığına getirilir.

Bu sırada Abdülmecit'in yedi oğlundan biri olan ġehzade Süleyman Efendinin kızı 15 yaĢındaki Naciye Sultan ile evlenmiĢ, böylece hanedan damadı da olmuĢtur.

Orduda Enver PaĢa kadar tanınmıĢ bir genç komutan, dolayısıyla rakip yoktu. Kaçana kadar orduyu komutası altında tutmuĢtur. Liderler arası eĢitliğin sağlanması için Cemal Bey de iki rütbe birden yükseltilerek 'paĢa' yapılır ve Bahriye (Deniz) Nazırlığına getirilir. Artık üçü de paĢa ve nazırdır.

32) Ordu bu temizlik sayesinde bütünlüğünü kazanmıĢ, yeni, sağlıklı bir ordu olmuĢtur. Tarihten ders almayan partici anlayıĢ bugün de orduya kendi taraftarlarını sokmaya çabalıyor. Orduyu parçalayacak bu giriĢimler insanı düĢündürüyor. Amaç ne? Birileri bu kiĢilere ordunun bütünlüğünün önemini, bütünlüğü bozmanın tehlikelerini anlatsa!

33) S. Çakır, age., s.224; Ġnas (Kız) Üniversitesi 12 Eylül 1914'te açılır. Kızlara ayrı dersler veriliyordu.

Koridorlarda erkek öğrencilerle karĢılaĢmasınlar diye binaları ayrıldı. Kız Üniversitesi Cağaloğlu'na alındı. Karma eğitim 1921'de çeĢitli sorunlarla dolu olarak baĢlayacaktır.

34) Bu tarihte sahneye çıkmak erkek için ayıp, kadın için ahlaksızlık sayılıyordu. Kadınlar çetin, olaylı aĢamalardan sonra sahneye çıkabil-di. Hâlâ da tiyatroyu gereksiz sayan, bale sanatını ahlaksızlık diye niteleyen kafalar var. Sanatsız, içe kapanık, her yeniliğin engellendiği bir toplumun sonunun ne olduğunu Osmanlı tarihi gösteriyor. Ġnsan bu ibret verici tarihten ders almaz mı?

35) Opr.Dr. Cemil Topuzlu PaĢa, 80 Yıllık Hatıralarım, s.107 vd. Cemil PaĢa Belediye BaĢkanı olduğu zamanki Ġstanbul'un durumunu kısa dokunuĢlarla anlatıyor. Toplumun düzeyine, yönetimlerin zavallılığına ayna tutuyor. Anlattığı ilkellikler insanı irkiltiyor. Bu gerilikte bir imparatorluk 20.

yüzyılda varlığını sürdürebilir miydi?

36) Sınava girenler arasında Ali Naci Karacan, Peyami Safa, Halit Fahri Ozansoy, Behzat Butak, Celal Sahir Erozan, Ġ. Galip Arcan vardı (Özdemir Nutku, Darülbedayi'nin Elli Yılı, s.23).

36a) Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s. 104-105, Nimet Cemil Hanım'ın 16 Mayıs 1914 günlü yazısı. Küçük eklemeler yapıldı. [Kadınlarımız yirminci yüzyılın baĢında bu çağdıĢı anlaĢıyla mücadele ediyorlardı.]

37) /. Ġnönü, Hatıralar, s.313-319 (Ek-3).

AnlaĢma hakkındaki bilgiler ilke olarak Sabahattin Selek'in hazırladığı Ek-3'ten alınmadır. Bu çalıĢmada Osmanlı-Alman ittifak anlaĢmasının aĢamaları kronolojik ve ayrıntılı bir biçimde yer alıyor. K. Karabekir'in Cihan Harbine Nasıl Girdik, A. Ġhsan Sabis'in Birinci Dünya Harbi c. l'inde, Maliye Nazırı Cavit Bey'in anılarında (ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.512-519) bu bilgileri doğrulayan ve geniĢleten çok ilginç ayrıntılar var; ayrıca Prof.Dr. Fahir Armaoğlu, Siyasi Tarih, s.420

vd.

38) Cavit Bey Almanya ile ittifak yapılmasına karĢıydı. Bunun bir Rus saldırısına neden olacağından, memleketin mahvolacağından korkuyordu. Talat PaĢa Cavit Bey'e geliĢimi 'mukadderat' diye açıklar ve savunur. Aklı, gerçekleri, hesabı kitabı dikkate almayan bu kaderci anlayıĢ, devleti geri bıraktığı gibi yıkımına da neden olacaktır. Bütün kitaplarda Ġttihat ve Terakki Partisi liderlerinin yurtsever oldukları yazılıdır. Maceracı, kan ve can hovardası, hayalci yurtseverlik, yurtseverlik midir?

39) Alman, Avusuturya-Macaristan ve Osmanlı Ġmparatorluğu ile Rus Çarlığı bu savaĢın sonunda yenilecek, dört imparatorluk da tarihe karıĢacaktır. Ġngiltere de gücünü yitirir. Bu dönemden en güçlü olarak ABD ile Japonya çıkacaktır.

40) /. Ġnönü, Hatıralar, 1. c, s.315 (Ek-3); AnlaĢmayla ilgili olarak Alman Büyükelçiliği ile Alman DıĢiĢleri Bakanlığı arasındaki yazıĢmalar için: Ernest Jackh, Yükselen Hilal, s.23-51.

41) /. Ġnönü, Hatıralar, 1. c, s.316 (Ek-3), Alman Ġmparatorunun Avusturya ataĢemiliterine açıklamasına dayanarak. Bu sözü Liman PaĢaya Enver PaĢa kendi baĢına vermiĢ olabilir. Konunun bu evresi aydınlık değil.

42) Buna karĢılık Atatürk Milli Mücadeleyi Türkiye Büyük Millet Meclisi ile birlikte ve sıkıyönetimsiz yürütecektir. Meclise büyük önem vermiĢ, saygı göstermiĢtir. 1950'den sonra hiçbir lider Meclis'e Atatürk gibi önem vermiĢ, saygı göstermiĢ değildir. Atatürk ile hepsinin arasında bu konuda da çok büyük fark var.

43) BaĢkomutan anayasa gereği PadiĢah olduğundan Enver PaĢa'dan BaĢkomutan Vekili diye söz edilir. Bu kitapta kısaca BaĢkomutan denilecektir.

44) AnlaĢma Bakanlar kurulunca 17 Ekim 1914'te onaylandı (ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.511).

45) 2. MeĢrutiyet'ten sonraki akımlar, o dönemle ilgili eserlerde, baĢlıca dört ana baĢlık altında toplanıyor:

Osmanlıcılık/Ġttihat-ı anasır, Türkçülük/Turancılık, Ġslamcılık/Ġslam birliği, Batıcılık/çağdaĢlaĢma.

Bunların kolları da vardır. Aynı güçte olmamakla birlikte sosyalizm, halkçılık, liberalizm gibi akımları da eklemek gerekir. Çok önemli bir olgu da kadın hareketidir. Bu akımlardan söz edilirken kadın hareketine yer vermemek büyük eksiklik olur.

Ġttihat ve Terakki, çeĢitli hiziplerden oluĢan karma bir kitledir. Bu hizipler içinde yukarki dört akımın temsilcileri de vardır. Ziya Gö-kalp bu akımlardan üçünü birleĢtirmeye çalıĢmıĢtır. TürkleĢmek, ĠslamlaĢmak, MuasırlaĢmak kitabı bu çabanın ürünüdür. ġunu belirtmek gerek: Ġttihat ve Terakki yandaĢlarının çoğunluğunu yurtseverler oluĢturur. BaĢtaki üç liderin nitelikleri o dönemin sorunları karĢısında yetersiz kalmıĢ, duygusal ve maceracı yanlan yüzünden devlet ölüm yolculuğuna çıkmıĢtır.

KarĢıtı Hürriyet ve Ġtilaf Partisi de türlü hiziplerden kurulu karma bir kitledir. Bunları biraraya getiren ana güdü Ġttihatçılığa muhalefet ve kurulu düzeni korumaktır. Bu partinin içinde de sırf Ġttihatçılığa muhalif olduğu için yer almıĢ yurtseverler var. Ama bu partiye ümmetçi, dinci, ham sofu, Ġngilizci, iĢbirlikçi, milli olan her Ģeye muhalif, bağımsızlık düĢüncesinden yoksun, teslimiyetçi olanlar egemendir. Bu partinin gövdesini tutucular oluĢturur. Sorun olanlar daha çok yöneticilerdir.

Bu partinin yöneticileri Milli Mücadele döneminde Ġngilizlerin destekçisi olacak, Yunanlılarla bile iĢbirliği yapacaktır. Bu anlayıĢın unutulmaz örnekleri Damat Ferit, M. Sabri, Sait Molla'dır.

46) Alman BaĢkomutanlığı ünlü stratejist Schlieffen'in hazırladığı planı uyguluyordu: Kırk gün içinde Fransa'yı dize getirmek, sonra dönüp Rusya'ya yüklenip onu da bitirmek. Riski çok yüksek bir plandı bu. Cephelerden birindeki baĢarısızlık genel baĢarısızlığa yol açardı. Alman ordusu etkili bir savaĢ

makinesidir. Reform Kurulu'ndan Albay Frankenberg askeri eğitimin amacını Ģöyle açıklar: "Askerin talim ve terbiyesi o kadar ileri olmalıdır ki askerler birer harp hayvanı haline gelsinler. Almanya ordusunda askeri terbiyenin amacı budur" (K. Karabekir, Birinci Cihan Harbine Neden Girdik, s.57) Ama Alman kurmaylığının üstünlüğü dayanaksız bir efsanedir. Almanya iki kez dünya savaĢını baĢlatmıĢ, ikisinde de yenilmiĢtir. Değerlendirme ve doğru karar vermede yetersizlik ve isabetsizlik Alman politikacılığının da belirgin özelliklerindedir.

47) Ali Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 1. c, s.170; Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, s.197; Fahri Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1914 Hareketleri, s.55 vd.

Bronsart PaĢa planını yalnız Rusya ve Balkan devletlerini dikkate alarak hazırlamıĢtı. Mesela Irak'ı boĢ bırakır. Bu nedenle planda birçok değiĢiklik yapılacaktır.

Cihat planda bir Alman düĢüncesi olarak yer almıĢtır. Almanların ısrarı üzerine ilan edilecektir. Türk ordusunun savaĢmak için cihat ilanına ihtiyacı yoktu. Hiçbir savaĢa cihat ilan edilerek girilmemiĢtir.

Bu Alman fantezisi, halifeliğin iĢlevinin kalmadığını göstermeye yarayacaktır.

48) ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.502.

Almanya'yı Birinci Wilhelm kurmuĢtu, ikincisi yıkıma götürecekti. Kendini büyük bir asker sanıyordu. Olmadığını yenilince anlayacak, dört yıl sonra Almanya'dan kaçmak zorunda kalacaktır.

49) Bilal N. ġimĢir, Ermeni Meselesi, s.128.

50) Yavuz 23.580 tonluk yeni, güçlü bir savaĢ gemisi. Hızı 29 mil. Ġki bacali. 186 m. boyunda. Birçok ağır ve orta topu var. Ġki geminin Boğaz'a giriĢinin tarihini 11 Ağustos olarak bildirenler de bulunuyor.

Boğazlarla ilgili uluslararası statüye göre ya bu gemilerin 24 saat içinde ayrılmaları ya da silahlarını teslim etmeleri gerekiyordu. Sadrazam Alman Büyükelçisini çağırtarak bu durumu hatırlatır. Cavit Bey anlatıyor: "Büyükelçi Sadrazamı tehdit etmiĢ. Eğer böyle yapacak olursak Ruslarla birleĢip Türkiye'yi taksim edeceklerini söylemiĢ!' (ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.529) Ġttifak anlaĢması imzalanalı daha 8 gün olmuĢ ve Alman Büyükelçisi Sadrazamı Ruslarla anlaĢıp Türkiye'yi aralarında bölüĢebileceklerini ileri sürerek korkutmaya çalıĢıyor! Aynı tehdidi kapitülasyonlar kaldırıldığı gün de yapacaktır.

Bir emperyalist ülkenin uydusu olan bir devletin yazgısı da, göreceği muamele de, karĢılaĢacağı üslup da budur.

51) K. Karabekir, Birinci Cihan SavaĢına Nasıl Girdik, s.282.

Bir gün önce de Alman Genelkurmay BaĢkanı General von Molt-ke'den Enver PaĢaya, Almanya'nın Türkiye'ye verdiği iki görevi açıklayan bir yazı gelmiĢti. Yazının anlamı kısaca Ģuydu: "1. Osmanlı ordusu mümkün olduğu kadar çok Rus ve Ġngiliz birliğini meĢgul edecek, 2. Bunlara karĢı Ġslam ihtilalini gerçekleĢtirecek." (E. Orgeneral Ali Fuat Erden, Paris'ten Tih Sahrasına, s.25)

Ġkinci baskı giriĢiminin tarihi 31 Ağustostur. Üçüncü ve son baskının tarihi de 20 Ekim (K. Karabekir, Birinci Cihan Harbine Nasıl Girdik, s.280-330; A.Ġ. Sabis, Birinci Dünya Harbi, 1. c, s.109, 251; 2. c, s.52, s.69-72, s.78).

Gerçekçi, akılcı Türk kurmayların amacı savaĢa girmeyi mümkün olduğu kadar geciktirmek, hiç olmazsa iki yıl kazarmaktı. Almanlar ise Türklerin savaĢa girerek kendisine yardım etmesini istiyorlardı. Enver PaĢa bu isteği fazlasıyla karĢılayacaktır (/. Ġnönü, Hatıralar, 1. c.s.107). Hatta asıl cephelerden birlikler çekerek sınır dıĢına yollar. Birinci Dünya SavaĢı ile ilgili askeri tarihler bu gibi tehlikeli fedakârlıklar, sonuçsuz maceralarla dolu. Yıkım böyle gerçekleĢir.

52) Bunun üzerine donanmanın eğitimiyle ilgilenen Ġngiliz Amirali A. Henry Limpus ve ekipi Ġstanbul'dan ayrıldılar. Amiral Limpus Malta Tersanesi Komutanlığına atanacaktır.

Alman Amiral Guido von Usedom, Ġstanbul ve Çanakkale Boğazları Genel Komutanlığına getirildi.

Karargâhı Ġstanbul'dadır, ara sıra Çanakkale'ye gelir. ĠĢe yararlılığı hakkında ciddi bir bilgi ve belge yok. Amiral Merten Çanakkale'ye BaĢkomutanlık Temsilcisi olarak atandı. Selahattin Adil, bu amirali,

'deniz iĢlerine bakan ve izleyen tecrübeli, sevimli, uysal bir ihtiyar' olarak tanımlıyor {Hayat Mücadeleleri, s.221). Karanlık Limana mayın dökülmesini öneren Merten PaĢa'dır (a.g.e., s.221). Bu hizmeti unutamayız. 52a) Bu konuda kaynak çok. Dört örnek: Y. Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi; Tevfik Çavdar, Osmanldarm Yarı-Sömürge OluĢları; Ste-fanos Yerasimos, Az GeliĢmiĢlik Sürecinde Türkiye; Peter Hopkirk, Ġstanbul'un Doğusunda Bitmeyen Oyun.

Bir de zorunlu Ermeni göçü olayında Almanların etkisi konusunda bir Ermeni yazarın kitabı: Vahakn N. Dadrian, German Responsibi-lity in The Armenian Genocide, Blue Crane Books, Watertown, Mas-sachusetts, ABD, 1997.

53) Münim Mustafa, Cepheden Cepheye, s.9-ll'de bu havayı çok güzel yansıtıyor.

53a) Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.72 vd.

53b) Darülbedayi'nin okul niteliği biter. Türkler sahne çalıĢmalarını pek çok sıkıntıya rağmen sürdürürler. Türkiye bu gibi toplumsal kahramanlar sayesinde geleceği yaĢama hakkını kazanacaktır.

Bir toplumu, her alanda doğruyu, iyiyi, güzeli temsil eden, savunan, koruyan toplum kahramanları ilerletir, kalkındırır, yüceltir. Bunların olmadığı yerlerde olumsuz öncüler çıkar, halkın zaaflarını kullanarak toplumu gerilere çeker. Bunun son iki örneği Ġran ve Afganistan'dır.

54) Ġngiliz Büyükelçisi de aynı öneriyi yapacaktı (A. Thomazi, Çanakkale Deniz SavaĢı, s.15; S.

Çetiner, Çanakkale SavaĢı Üzerine Bir Ġnceleme, s.35 ). Bu tarihte Çanakkale Boğazı'nı savunmak için ciddi bir önlem alınmıĢ değildi.

Churchill Ģöyle diyecektir:

"Türkiye'yi kalbinden vurmak üzere Yunan ordusu deniz gücünün de desteği ile Gelibolu yarımadasını ele geçirebilir. Bu ise bize Çanakkale'yi açar. Marmara'ya girer, Türk ve Alman gemilerini batırır, oradan Karadeniz'deki Rus donanması ile bağlantı kurar ve tüm duruma hâkim oluruz" {Birinci Dünya SavaĢı Ansiklopedisi, 1. c, s.241-242) Ġngilizler Çanakkale'yi zorla geçme konusunu 1906, 1907 ve 1911'de irdelemiĢlerdir. Ellerinde birçok harita ve kroki vardı. Konsolosluklardan raporlar geliyordu. Yani Ġngilizlerin Çanakkale hakkında yeterli bilgileri olmadığı iddiası doğru değildir. Bu, yenilgiyi hafifletmek için bulunmuĢ bir gerekçedir (Çanakkale Muharebeleri 75. Yıl Armağanı, Mete Tuncoku, Ġngiliz Gizli Belgelerinde 18 Mart Zaferi ve Çanakkale Muharebeleri, s.29 vd.).

Bilmedikleri, yeni Türk ordusunun moral gücüydü. Milli rüzgâr ilk kez bütün Türklerin ve onların toprak kardeĢlerinin yüreklerini dalgalandırıyordu.

Ġngilizler kendilerine o kadar güveniyorlardı ki daha fazla bilgi edinmeye gerek görmediler. Bunun cezasını ağır Ģekilde ödediler.

55) Kararın ilan tarihi: 10 Eylül 1914. Halk Ģenlikleri ve Almanların tepkileri için: K. Karabekir, Birinci Cihan Harbine Nasıl Girdik, s.311 vd.

Maliye Bakanı Cavit Bey müttefikimiz Almanya'nın Büyükelçisi Baron von Wangenheim'in kapitülasyonların kaldırılması kararına tepkisini Ģöyle anlatıyor: "Wangenheim geldi. Tabiat dıĢı, delirmiĢ bir hal ve vaziyet içindeydi. Kendimi kudurmuĢ bir köpek karĢısında zannettim. Söz söylemiyor, konuĢmuyor, sanki havlıyordu... Wangen-heim bu kararı, kendisine danıĢmadan aldığımızdan, müttefik olduğumuz için böyle bir Ģey yapmaya hakkımız olmadığından bağırıp çağırıyordu... Ġttifakın bile bozulacağından dem vuruyordu vb..!' (ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, s.547)

56) 26 Eylül 1914; Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.36 vd.; Ġ. Ar-tuç, Çanakkale 1915, s.29, 48.

Almanya'dan gelen cephane yüklü Rodosto adlı gemi, bir talih eseri olarak bu karardan bir gün önce Boğazı geçip Marmara'ya girmiĢtir (Fevzi Kurtoğlu, Çanakkale ve 18 Mart 1915, s.12). Bu olay cephane sorununu biraz hafifletecektir.

57) O tarihteki Genelkurmay Harekât ġubesi Müdürü Ali Ġhsan Sabis eksikleri en iyi bilecek konumdaydı. Eksikleri Ģöyle açıklıyor: "Lokomotif, vagon, yol, makineli tüfek, tüfek, cephane, kamyon, otomobil, araba, sağlık malzemesi, tahkimat gereçleri, deniz araçları, giyim kuĢam. Hatta erzak ve cephane depoları yoktu." (Ali Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2. c, s.24, 37) ĠĢe yarar sadece 6 tane uçak vardı (Havacılık Tarihinde Türkler, s.171).

Demiryolu kapalı olduğu için Almanya'dan ya da Avusturya'dan yardım alma Ģansımız yoktu.

Eksiklerin savaĢa etkilerini yakından göreceğiz.

BaĢlangıç Notları 309

57a) Anı defteri ile ilgili satırların bir bölümü Mucip Kemalyeri'nin anılarından alınmadır. Bir bölümü ise geneldeki anlayıĢ korunup biraz serbestçe yazılmıĢtır.

58) Almanya'ya yollanan raporun metni: C. Akbay, Birinci Dünya SavaĢında Türk Harbi, 1. c, s.208; A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2. c, s.78.

59) K. Karabekir, Birinci Cihan Harbine Nasıl Girdik, s.331 vd.; A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2.

c, s.70 vd.; /. Ġnönü, Hatıralar, 1. c, s.335 vd. ; Y. Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi, III. c, I. Kısım, s.229 vd.

60) Y. Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi, III. c, I. Kısım, s.232 (Cemal PaĢa'nın anılarına dayanarak).

61) Bu ve öteki bütün yazılı emirler için: A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2. c, s.85 vd.

Ali Ġhsan PaĢa bu bilgiler için kaynak olarak "Almanların neĢrettikleri vesikalar" demekte fakat bu vesikaları içeren kaynağın künyesini vermemektedir. Bu kaynak hakkında ciddi bir bilgiye baĢka araĢtırmalarda da rastlamadım.

Yalnız Ahmet Ġhsan Tokgöz un Matbuat Hatıralarım adlı eserinde bir bilgi var (s.249). Yazar Enver PaĢanın saldırı emrinin kopyasının Almanca Politsche Wissenschaft dergisinin 1929 tarihli 7. sayısının ekler bölümünde yayımlandığını belirtmektedir. Ali Ġhsan PaĢanın yararlandığı kaynak bu mudur, kestiremedim.

Enver PaĢa'nın yazılı emirleri Türk belgeliklerinde yoktur.

Buna karĢılık Alman Elçililiği ile Berlin arasında bu konuya iliĢkin yazıĢmaların saklanıp korunduğu anlaĢılıyor.

Bu konuda güven verici bir yabancı kitap, Geofrey Miller'in Straits adlı kitabı. 21. bölüm, The Private War, s.320-339'da doyurucu bilgi var (bu bölümü benim için çeviren Arzu Timur'a minnettarım). Kitabın künyesini kaynakça bölümünde verdim. Enver PaĢa bu kararı öteki iki paĢaya ne zaman söyledi, bilinmiyor. Cemal PaĢa anılarında bu konuyu sessiz geçiyor. Talat PaĢa karardan haberi olmadığı iddiasını sürdürüyor. Cemal PaĢa'nın bu kararı bildiğini ve paylaĢtığını verdiği yazılı emir ve yaptığı konuĢmalar kanıtlamaktadır. Birçok güvenilir araĢtırmacı Talat PaĢa'nın da bildiği görüĢündedir.

Enver PaĢa bile olaydan haberi olmadığını söylemiĢ (Cavit Bey'in anılarına dayanarak, C. Akbay, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, s.232).

Üçü de doğruyu saklıyor.

Gerçekler savaĢtan sonra anlaĢılacaktır. Sadrazam Sait Halim PaĢa gerçeği belki Malta'da sürgündeyken öğrenmiĢ olabilir.

62) A. Ġhsan Sabis, a.g.e., s.86.

63) C. Akbay, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, s.225; Cemal PaĢanın yazılı emri ATAġE Deniz ArĢivinde bulunmaktadır.

Söz konusu emir özetle Ģöyle:

"Donanmanın Karadeniz'de yapacağı tatbikatta Amiral Souchon PaĢa tarafından verilecek her nevi emirlere, harfi harfine itaat edilmesini ve bu hususta katiyyen tereddüt gösterilmeyerek emirler ge-reğinin her türlü haller ve Ģartlar dairesinde yapılmasını isterim."

64) O tarihte adı Halide Salih'tir. KarıĢıklığa neden olmamak için bir süre sonraki ve bilinen adını kullandım.

65) A.Ġ. Sabis, a.g.e., s.85.

66) Gemilerin adları: Yavuz (muharebe kruvazörü), Midilli, Hamidiye (hafif kruvazörler), Berk-i Satvet, Peyk-i ġevket (küçük kruvazörler), Muavenet-i Milliye, Gayret-i Vataniye, Samsun, TaĢoz (muhripler), Nilüfer, Samsun (mayın gemileri), ayrıca Ġrmingat (kömür gemisi). (Haydar Alpagut, Büyük Harbin Türk Deniz Cephesi, Genelkurmay Y., Ġstanbul, 1937) 67) Bu sırada Rus filosu da Karadeniz açıklarında idi. Birbirlerine rastlamadılar. Haydar Alpagut, Rus filosunun düzeninden ve esirlerin açıklamalarından onların da bir karĢı baskın hazırlığında oldukları sonucunu çıkarıyor, a.g.e., s.60; A. Ġhsan Sabis de buna yakın bir görüĢtedir, a.g.e., s.106.

Birinci Bölüm

1) ATAġE, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, 1. c, s.218.

2) Çanakkale Muharebeleri 75. Yıl Armağanı, s.4.

3) Tabya: Birden çok bataryanın yerleĢtirildiği top mevzileri. Cephanelikler, kıĢlalar, korunmak için sığınaklar, siperler bulunuyor. Üstü killi toprakla örtülü, kalın taĢ duvarlı ve damlı cephaneliklere bonet deniliyor. Mermiler, har-tuçlar bonetlerin zeminlerindeki dehlizlerde saklanıyor. Büyük topların ağır mermileri tavana asılı kaldıraçlarla havada kaydırılarak kapı önüne getiriliyor. Kapı önünde dar raylı vagoncuklara yükleniyor. Mermi vagonla topun yük asansörüne getiriliyor. Kaldırılıp namluya sürülüyor. 7 Mart savaĢında Mecidiye tabyasındaki as- gjr Donetjn |ç|. kerler atıĢı hızlandırmak için bu Cephanelik ve sığınak mermileri sırtlarında taĢırlar. Bonetler sığınak görevi de görüyorlar. Top iki bonet arasındaki açıklıkta yer alıyor. Çanakkale'deki bütün toplar açıktaydı. Topun kalkanından baĢka koruyucusu, birçok topun kalkanı da yoktu. Beton top yuvaları söz konusu değildi.

Bugünkü Ertuğrul tabyasında bulunan betonumsu, korunaklı makineli tüfek yuvasının gerçekle ilgisi yok. Gerçeğe aykırı bir eklentidir. 25 Mayıs 1915 günü Ertuğrul Koyu'nda tek makineli tüfek yoktu ki yuvası olsun.

3a) Sembolik mezarları Seddülbahir köyünden limana inen yol üzerindedir. Seddülbahir köyü ile Kale arasında bu ilk Ģehitler için yapılmıĢ bir de anıt var.

4) Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.208 vd.

Mayın hatları dörde çıkartılmıĢtı. BeĢinci ve altıncı hatlar da kurulmak üzereydi. Bu mayınların çoğu Türk denizcilerinin canları pahasına özellikle Karadeniz'de topladıkları Rus mayınlarıdır. Toplanan mayınları Alman mühendis ve ustaları gözden geçiriyor, gerekiyorsa onarıyorlardı (ġevki Yazman, s.43). Ġki gizli yere de gemilerden sökülen torpil kovanları yerleĢtirilmiĢti.

Bir bonet

Bir bonetin içi: Cephanelik ve

sığınak

Boğaz'dan geçemeyecekleri düĢünüldüğünden denizaltılar için herhangi bir önlem alınmadı.

Denilebilir ki böyle bir savaĢ için Almanlar ve Türkler gibi Ġngiliz ve Fransızlar da acemiydiler. Ġlk kez böyle bir savaĢ olacaktı.

Müstahkem Mevki Komutanı Cevat Çobanlı 29 Kasım 1914'te paĢa olacaktır (bu bilgiyi E.

Mütercimler'in Gelibolu kitabına borçluyum, s.XVII). Doğal rütbe değiĢiklikleriyle izlemeyi zorlaĢtırmamak için Ģimdiden paĢa olarak gösterdim.

Selahattin Adil Bey de Ģimdi binbaĢıdır, kısa bir süre sonra yarbay olacaktır.

5) Alman uzmanlar denizden gelecek bir hücumun giriĢteki tabyaların güçlendirilerek önlenebileceği, düĢmanın Boğaz'a girmesinin bu yolla engellenebileceği düĢüncesindeydiler. Bu planın iĢlemesi için bu tabyalara uzun menzilli, yeni, büyük toplar yerleĢtirmek, topları beton korunaklar içine almak vb.

gerekti. KonuĢuldu ama hiçbiri gerçekleĢtirilemedi.

Savunma düzeni Müstahkem Mevki Komutanlığının görüĢüne uyularak düzenlendi.

Savunma üç bölümden oluĢuyordu:

1. GiriĢ tabyaları.

2. Çanakkale-Kilitbahir arası Boğaz'ın en dar yeridir. Buraya Ġngilizler Geçit diyorlar. Türk savunma düzenine göre asıl savunma bölgesi burasıydı. Büyük tabyalar Çanakkale-Kilitbahir (Geçit) çevresinde toplanmıĢtır.

3. GiriĢ ile Geçit arasındaki kesim ise, savunmanın orta bölgesiydi. Orta bölgenin iki yakasına çeĢitli gizli, gezici, sabit, sahte bataryalar yerleĢtirildi.

Bu günlerde topçuluk ve mayın konusunda iĢinin ehli ve silah arkadaĢlığına saygılı Almanlar da geldi. Ġstanbul ve Çanakkale istihkâmlarında görevli bu Almanların sayısı en fazla 150 kiĢidir. Ne kadarı Çanakkale'dedir, bilinmiyor. Yarbay Wassidlau, topçu subay ve astsubayların eğitimi için baĢöğretmen olarak görevlendirildi, Anadolu Hamidiyesi tabyasının komutanlığına getirildi. Teknik konularda eğitime muhtaç bir durumdaydık. Niye bu kadar yoksulduk, niye teknik alanda yetersizdik, bunu tartıĢmalı, buna üzülmeli, bundan utanmalı, bu geriliği bir daha yaĢamamak için tetikte durmalıyız.

6) Batarya=birkaç toptan oluĢan topçu birimi.

7) Limni adası Osmanlı toprağıydı, Balkan SavaĢı sırasında Yunanlılar iĢgal etmiĢlerdi. Adanın hukuki durumu daha belli değildi. Ġngiliz ve Fransızlar Osmanlının susması, Yunanistan'ın göz yumması sonucu Limni'ye yerleĢtiler, Gökçeada ile Bozcaada'ya da el koydular.

Birinci Bölüm Notları 311

8) Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s.69 vd.; kitabında bu güvensizliğini itiraf ediyor; ayrıca a.g.e., s.397.

9) Bunlara aĢamalı olarak Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, ABD ve Romanya da katılacaktır.

10) Fahri Belen, 20. Yüzydda Osmanlı Devleti, s.200.

11) Fahri Belen, a.g.e., s.200.

Ümmetçilik bir imparatorluk siyasetidir, imparatorlukla birlikte ümmetçilik de sona erer. Ermesi gerekir. En ünlü ümmetçi M. Akif Ersoy'dur. Ama Milli Mücadele baĢlayıp Andolu'ya geçince, millet olgusunu kabul edecek, milli düĢüncenin, duygunun, bilincin ne kadar önemli olduğunu kavrayacaktır. Ġstiklal marĢındaki 'milletim, millet, ırkım' gibi sözcükler bu geliĢimin kanıtlarıdır.

12) Bizde askeri tarihçiliğin kurucusu olan Yarbay Bursalı M. Nihat Bey diyor ki: "Ġleri görüĢlü bir kumanda makamı bulunmadığı için Çanakkale Boğazı çevresinde toplanan kara birliklerinin belirli bir savunma stratejisi yoktu." (Çanakkale SavaĢı, Editör: M. Albayrak, s.20) 13) Cihad-ı ekber= büyük cihat, dinsel savaĢ, din uğruna savaĢ; cihad-ı mukaddes= kutsal cihat.

14) Ziya ġakir, Cihan Harbim Nasıl Ġdare Ettik, s.97.

15) ġ.S. Aydemir, Tek Adam, 1. c, s.215.

16) Atatürk o günleri anlatırken özetle diyor ki: "ArkadaĢlarım savaĢ cephelerinde, ateĢ hatlarında bulunurken, ben Sofya'da ataĢemili-terlik yapamazdım. Ben gerekirse bir nefer gibi herhangi bir savaĢ cephesine koĢmaya karar vermiĢtim. Sofya'daki eĢyalarımı Elçiliğe taĢıdım. Bavulumu hazırladım. Bu sırada Ġsmail Hakkı imzalı bir telgraf aldım. Telgraf Ģu idi: '19. Tümen Komutanlığına atandınız. Hemen Ġstanbul'a hareket ediniz.' Ġstanbul'a geldiğim zaman Enver PaĢa Erzurum'dan dönmüĢtü. (F. Rıfkı Atay, Atatürk'ün Hatıraları, s.3, ĠĢb. Y., Ankara, 1965) 17) Dünyanın büyük bir bölümünü fethetme ve yönetme.

18) K. Karabekir, Cihan Harbine Nasıl Girdik, s.233 vd..

19) K. Karabekir, Cihan Harbine Nasıl Girdik, s.240 vd,

20) Batum, Kars, SarıkamıĢ ve Ardahan önceki Osmanlı-Rus savaĢından beri Rusların iĢgali altındaydı.

21) Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası, s.258.

22) Albay von Kress bir aydır Suriye'de idi, SüveyĢ seferinin hazırlıkları ile uğraĢıyordu. Sina yarımadası 400 yıldır Osmanlı'nın mülküydü ama bir kum ve taĢ çölü olan Tih sahrasında, seferi kolaylaĢtıracak hiçbir altyapı bulunmuyordu.

23) A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2, s.162.

24) Fevzi Kurtoğlu, Çanakkale ve 18 Mart 1915, s.44.

312 DiriliĢ / Çanakkale 1915

25) Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.212.

26) Salih Bozok, Hep Atatürk'ün Yanında, s.174 vd.

27) C.F.A. Oglander, Gelibolu Askeri Harekâtı (Ġngiliz Resmi Tarihi), 1. c, s.67; Churchill'in konuĢması biraz süslenmiĢtir.

28) A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, c. 2, s.224 vd.; Sabis Ģöyle yazıyor: "Öyle zannediyorum ki SarıkamıĢ seferi hakkındaki felaket doğuran kararı bu rapor çabuklaĢtırmıĢtır." (s.225) 29) Cemal PaĢa, Hatıralar, s. 155; Selek; Cemal PaĢa'nın Ġstanbul'dan ayrılıĢ tarihi: 4.11.1914; bir süre sonra Halide Edip Hanım çağrı üzerine, Falih Rıfkı Atay yedek subay olarak ġam'da, Cemal PaĢa'nın yakınında yer alacaklar.

30) Arap milliyetçiliğinin doğuĢu ve bağımsızlık hareketleri konusunda Ali Bilgenoğlu'nun Osmanlı Devletinde Arap Milliyetçi Cemiyetleri adlı eserini tavsiye ederim.

31) A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya SavaĢı, c. 2., s.238. 31a) Albayın tam adı: Baron Kress von Kressenstein.

32) Albay von Kress'in Türklerle Birlikte SüveyĢ Kanalına adlı anılarından aktaran Ali Fuat Erden, Suriye Hatıraları, s.15.

33) Mayınlar, ucunda ağırlık bulunan bir zincir ya da telle denize bırakılır, denizin dibine inen ağırlık bir çeĢit demir görevi görerek, mayının akıntıyla akıp gitmesini önler, sabit tutar. Denizaltının mayınların zincirlerine takılmaması için bir çare bulmak gerekmekteydi.

34) 592 erden 568'i kurtulmuĢ, 24 u Ģehit olmuĢ, 63 subaydan 10'u Ģehit olmuĢ, 53'ü kurtulmuĢtur. 9

subay ve 250 er alıkonarak BaykuĢ bataryasında 3 tane 15'lik Mesudiye topu için görevlendirilmiĢ, geri kalanlar Ġstanbul'a gönderilmiĢtir.

Gemide kapalı kalanlar olmuĢtu. Bordaya vurarak yaĢadıklarını haber verdiler. Kurtarmak için çift katlı bordayı delmek gerekiyordu. Koca Müstahkem Mevkide bir oksijen aygıtı yoktu. Ġstanbul'dan getirtildi. 36 saat sonra içerde kalanlardan 7'si kurtarılabildi. 2'si Ģehit olmuĢtu.

Bu baĢarı Ġngiliz denizcileri için büyük moral oldu. Yeni, daha ileri, daha tehlikeli giriĢimler için cesaret verdi. YüzbaĢı Norman D. Holb-rook Viktoria Cross niĢanına layık görüldü.

Bazı kitaplarımızda olayın tarihi 26 Aralık diye veriliyor. Doğru tarih 13 Aralık 1914 Pazar günüdür.

35) Erzurum ve Hasankale'deki askeri hastanelerde çalıĢan tüm sağlık görevlileri de tifüse yakalanmıĢlardır. Bir bölümü kurtulmuĢ, 169 doktor, 25 eczacı, bir diĢçi ve görevli 7 son sınıf tıp öğrencisi tifüsten ölmüĢtür.

Cumhuriyetin devraldığı maddi miras çok zavallıcadır. Okuma yazma oranı erkeklerde % 7, kadınlarda % 04 idi. Bu iki sayı genel durumu anlatmaya yeter.

35a) 9. Kolorduyu fiilen Enver PaĢa yönetiyordu. 9. Kolordu Komutanı Ġhsan Latif PaĢa (Sökmen) diyor ki: "Kafkas cephemizin bu taarruzunda BaĢkumandan vekilinin gösterdiği iktidarsızlığın derecesine hâlâ hayret etmekteyim. Bir türlü anlayamıyorum, bir BaĢkumandan vekili askerlik fennine bu derece yabancı olabilir miydi? 9. Kolordu SarıkamıĢ'ta Enver tarafından pek ilkel bir zekâ ile idare edildi." (Röportajı yapan Nizamettin Nazif, Foto Magazin, 1.10.1938, sayı 6; bu bilgiyi Dr.

Metin Soytürk'ün bir internet açıklamasına borçluyum.)

36) SarıkamıĢ SavaĢı (22 Aralık 1914-5 Ocak 1915) kaynakçada yer alan SarıkamıĢ'la ilgili kitaplar ile Ali Ġhsan Sabis'in ve Fahri Belen'in kitaplarından yararlanarak özetlenmiĢtir.

Prof.Dr. Bingür-Reyhan Yıldız'ın SarıkamıĢ kitabı bu kitabın yazımı biterken yayımlandı. Okudum ve yazdıklarımı bu çalıĢmayı da dikkate alarak bir daha denetledim.

SarıkamıĢ felaketinde kayıp sayımız hakkında çeĢitli kaynaklarda değiĢik sayılar verilmektedir. Sayı 50.000 ile 90.000 arasında değiĢmektedir. Fahri Belen ordunun savaĢ öncesi varlığının 120.000

olduğunu dikkate alarak "Kaybın 60.000'den daha fazla olduğunu kabul etmek lazımdır" diyor.

(Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1914 Yılı Harekeden, s.192) Ruslara hayli esir verilecektir. 9. Kolordu Komutanı ve karargâhı da esir düĢer.

Hafız Hakkı PaĢa da kısa bir süre sonra tifüse yakalanacak ve ġubat 1915'te Erzurum'da ölecektir.

Bütün sorumluluğu Hafız Hakkı PaĢa'ya yükleyip Enver PaĢayı aklamak mümkün değildir. Bu, BaĢ-

komutanı yok saymak, gerçekleri örtbas etmek, tarihi saptırmak olur.

Rus ordusunun karĢı taarruza geçmesi durumunda bitik Doğu ordusunun artık direnebilmesi mümkün değildi. Nitekim Rus ordusu, Ermeni çetelerini de peĢine takarak Doğu ordusu kalıntısını ezip geçerek Van'ı, MuĢ'u, Erzurum'u, Trabzon'u, Erzincan'ı iĢgal edecektir (1916,1917).

37) ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 3. c, s.136 vd.

38) C.F. Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri Harekâtı, s.82 vd. 38a) Serpil ÇakırtaĢ, Osmanlı Kadın Hareketi, s.80.

39) Birkaç topu olan küçük savaĢ gemisi.

40) Fransız denizaltıları Çanakkale'de bir baĢarı kazanamayacak, biri de Türklere kaptırılacak (Turquoise/Müstecip OnbaĢı).

Kurtulan 13 kiĢi esir kamplarında misafir edilmiĢ, Mondros Mütareke AnlaĢması sonucu ülkelerine geri verilmiĢlerdir. Bunlardan biri olan Françis Gutton 1976'da bir kitap yayımlayarak bu olayı anlatmıĢtır (Prisonnier de Guerre Chez TurcI Türklerin Elinde SavaĢ Esiri).

Bu kitabın 6. sayfasında o günü Ģöyle anlatıyor:

"Geminin 27 personelinden ancak 13 kiĢi yüzerek kurtulabildi. Kıyıdan yaklaĢık 1.500 metre uzaktaydılar. Ġki Türk gemisi onları topladı. Bir deniz subayının komutasındaki mavnaya nakledildiler. Fransızlar sırılsıklam ve soğuktan titreyerek geminin döĢemesine serilmiĢlerdi. Bu mevsimde Çanakkale Boğazı'nın sert rüzgârı, Ģiddetli soğuğu onları iliklerine kadar titretiyordu. Türk subayı hemen ceketini çıkararak Fransızlardan birine giydirdi. Bunun üzerine erler de ceketlerini çıkarıp diğerlerine örttüler. Böylece Fransızlar okul kitaplarında okudukları 1870 savaĢında bir Fransız askeri ile Alman askeri arasında geçtiği söylenen insancıl bir hikâyenin gerçeği ile karĢılaĢtılar." (Bu kitapla ilgili bilgi ve çevrilen kısım, A. Thomazi'nin Çanakkale Deniz SavaĢı adlı kitabın çevirmeni Hüseyin IĢık'ın çeviriye eklediği dipnottan [s.13] alınmıĢtır.)

Müstecip onbaĢı

41) Bu olaydan üç gün sonra 20x50 metre boyutunda 4 parça demir ağ Boğaz'ın uygun yerine yerleĢtirildi. 4 parça daha gelecek, onlar da eklenecektir. Bir iĢe yarayacak mıydı bu uydurma ağlar?

Hayır. Ġngiliz denizaltıları burunları ile vurup bu zayıf ağları parçalar ve geçerler.

42) Enver PaĢa, sevmediği, korktuğu, çekemediği ama değerini bildiği insanları, kendinden uzak tutmuĢ, parlamalarına izin vermemiĢ fakat harcamamıĢ, devleti hizmetlerinden yoksun bırakmamıĢtır. Bu olumlu özelliğini belirtmek gerekir.

43) Kadın hareketiyle ilgili yazılar için genel olarak Serpil Çakır'ın Osmanlı Kadın Hareketi ile Aynur Demirdirek'in Osmanlı Kadınlarının Hayat Hakkı ArayıĢının Bir Hikâyesi adlı eserlerinden yararlandım. Bu ve bundan sonra yer alacak olan yazılar bire bir aktarma değil. Kimini birleĢtirerek oluĢturdum, kimi biraz süslenmiĢtir. Ama hepsinin özü gerçektir. Kadınlarımız ciddi bir mücadele vermiĢ, Cumhuriyet dönemindeki kadın devrimlerine sağlam bir zemin hazırlamıĢlardır.

44) 1918 Ekiminde Almanların da Osmanlıların da yenildikleri belli olur. Liman PaĢa yenik bir komutan olarak Yıldırım Ordular Grubu'nun Komutasını M. Kemal PaĢaya devredecek ve galiplere teslim olmak üzere Ġstanbul'a dönecektir. O yenik bir ordunun ve devletin eski bir askeri olarak evinde oturur, M. Kemal emperyalizmi ve iç uzantılarını yener, Türkiye Cumhuriyeti'ni kurar.

Almanı anan bile yok, öteki bir kurtarıcı, ebedi bir lider, bir devlet kurucu. Aralarında tarih kadar büyük fark var.

45) Ġlk kademe 15.000 kiĢi kadardı. Bu kuvvetin komutanı Yarbay Ali Fuat Cebesoy'du. Bu kademe Kanala üç kol halinde yaklaĢır. Ġkinci kademe, 10. Tümendi. On bin kiĢiydi. Komutanı bir Almandı.

46) G.H. Cassar, Çanakkale ve Fransızlar, s.93.

47) (F.R. Atay, Çankaya, s.123; ayrıca Dr. Ernest Jackh, Yükselen Hilal, s.185 vd.) 47a) Atatürk'ün konuĢmalarını, Atatürk'ün yazdıkları, söyledikleri ve yaptıklarından yararlanarak, esinlenerek yazıyorum.

48) 57. Alay, s.23 (ATAġE arĢivine dayanarak).

48a) Kanal savaĢına Yedeksubay Münim Mustafa da katılmıĢ. Ġzlenimleri için: Cepheden Cepheye, s.24 vd.

49) F.R. Atay, Zeytindağı, s.105; A.Ġ. Sabis, Birinci Dünya Harbi, s.347; A.F. Erden, Paris'ten Tih Sahrasına, s.158.

50) Kanala ikinci kez taarruz etmeye karar verildi. Bu kez oldukça iyi hazırlanıldı. 264 km. demiryolu hattı, 38 km. su borusu döĢendi. 100 km. telgraf hattı çekildi. Bu seferki taarruza bir Alman birliği de katıldı. Sefer kuvveti 20.000 kiĢi, 5.000 deveydi (12 Temmuz 1916-14 Ağustos 1916). Sonuç yine baĢarısızlık olacaktır (Ġ. Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, s.132 vd.).

Osmanlı, Anadolu'ya bir km. demiryolu döĢemiĢ değildir. Var olanlar yabancıların döĢediği ve iĢlettiği demiryollarıydı.

51) Gidenler 58. ve 59. Alaylardı. BaĢkomutanlık 19. Tümeni Eceabat'a göndermek istiyordu. Amaç tümenin eksiksiz gitmesini sağlamaktı. Alınan iki alayın yerine 26. Halep Tümeninin iki alayı (72. ve 77. Alaylar) verilmiĢti.

52) Tırnak içindeki söylem M. Kemal'indir, Fahrettin Altay, 10 Yıl SavaĢ ve Sonrası, s.82,83.

53) ATAġE, Çanakkale 1, s.80 vd.

54) Gazanfer ġanlıtop, Çanakkale Geçilmedi, s.122 vd.

YüzbaĢı Hilmi ġanlıtop ve yardımcısı Teğmen Fahri

İkinci Bölüm

1) Orhaniye tabyası (iki uzun menzilli top) bir Alman komutan ile Alman mürettebata devredilmiĢti.

2) Robert Rhodes James, Gelibolu Harekâtı, s.60.

3) 49 subay, 3.638 erbaĢ ve er, 373 hayvan, 2.288 tüfek, 4 ağır makineli-tüfek (57. Alay, s.23).

4) ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.28 (ATAġE Tde BirleĢik Donan-ma'nın kaybı hakkındaki sayılar farklı).

5) Mayın hatlarını korumakla görevli toplardan kurulu bataryalara 'set bataryası' deniyor. Orta bölgedeki topların sayısı 200 kadar. Ama yerleĢim yerleri/açıları bakımından hepsi birden bütün Boğaz içini ateĢ altına alamıyor. Etkili oldukları farklı kesimler var.

6) F. Günesen, Size Ölmeyi Emrediyorum, s.60; Dardanos Bataryası Komutanı Üsteğmen Hasan Hulusi Kilitbahirli'dir. Bataryasında üçü Asar-ı Tevfik gemisinden, ikisi Muin-i Zafer gemisinden sökülmüĢ beĢ gemi topu vardı. Bu bataryanın biraz sağında, biraz solunda iki batarya daha bulunuyor. Üçü birden bir üst komutana bağlı: YüzbaĢı Mithat Bey.

6a) 9. Tümenin karargâhı Çanakkale'de, üçüncü alayı Çanakkale'nin güneyinde idi. Eskiden beri Gelibolu yarımadasında bulunan iki alayı M. Kemal'in emrine verilmiĢtir. Bu tümenin ve alayların no.larının belirtilmesini ayrıntı saymayınız. Bu yiğit tümen ve alaylarıyla ilerde çok karĢılaĢacağız.

ġimdiden tanımak yararlı olur.

7) F. Belen, Çanakkale Seferi, Mehmetçik ve Anzaklar kitabının son bölümü, s. 188 vd.; F. Belen Kolordunun hazırladığı planı övüyor, Liman PaĢa'nın planını eleĢtiriyor. Diyor ki: "Stratejik hatalar taktik tedbirlerle düzeltilemez. Buna rağmen kıyıdaki küçük Türk birliklerinin kahramanlıkları ve M.

Kemal'in durumu kavrayıĢ yeteneği, sorumluluğu üstlenme kudreti, düĢmana ilk safhada sahip bulunduğu bu büyük fırsattan faydalanma imkânını vermemekle, savaĢın kaderi üzerinde etkili olmuĢlardı." (a.g.e., s.190)

8) Ġstanbul donanma ile iĢgal edilemezdi. Lord Kitchener kara kuvvetlerine iĢ düĢebileceğini düĢünmeye baĢlamıĢtı. General Paris komutasındaki Deniz Piyade Tümenini gerektiğinde Limni'ye göndermeye razı oldu. Mısır'da bulunan Avustralya Tümeni ile Yeni Zelanda Tugayına da (Anzac Kolordusu) harekete hazır olmalarını bildirdi. Anzak Kolordusu Komutanı General Birdwood Boğaz'ın yalnız donanma ile aĢılamayacağı, Carden'in çok iyimser olduğu görüĢündeydi.Bu görüĢünü bir rapor halinde Londra'ya bildirdi ama hiç etkisi olmadı.

Anzac= Australian and New Zealand Army Corps; 'Anzak' diye okunuyor.

8a) ġimdi Arıburnu, Seddülbahir ağaç denizi, büyük bir ormanlık. Çanakkale SavaĢı sırasında öyle değildi. Genel olarak çıplaktı. Bu ormanlar, ağaçlar, Cumhuriyet'in eseridir.

8b) Askeri örgütlenme Ģöyle: Bir manga 9 kiĢi, bir takım 9 manga (81 kiĢi), 3 takım bir bölük (250 kiĢi), bir tabur 4 bölük (1.000 kiĢi), bir alay 3 veya 4 bölük (3.000-4.000 kiĢi), bir tümen 3 alay ve bağlı birlikler (10.000-13.000 kiĢi). Bağlı birlik diye, tümenlerde, kolordularda komutanlığa bağlı muhabere, istihkâm, süvari bölüğü, top taburu, sağlıkçılar, sahra hastanesi, ekmekçiler, ulaĢtırmacılar gibi birimlere deniyor. Tümen kendi kendine yeterli en büyük birim.

8c) Ağır makineli tüfekler yeni silahlardı. Türk ordusuna da yeni girmiĢti. Sayısı azdı. Bu yeni silahların etkisi ve önemi kavranmıĢtı ama taarruz ve savunma taktikleri geliĢmemiĢ, belirlenmemiĢti.

Bu konudaki acemilik düĢman için de geçerliydi. Bu yüzden iki yan da bu çok etkili silahların üzerine, sık saflar halinde yürüyor ve biçiliyorlardı.

8d) YüzbaĢı Halis Ataksor hakkında bilgi: S. Serdar Halis Ataksor, Çanakkale Muharebelerinde Mütevazı Bir Asker: BinbaĢı Halis Ataksor, Çanakkale SavaĢı, s.41.

8e) Bu kütleye Kocadağ/Kocaçimen Dağı deniyor. Kocaçimen Tepe bu kütlenin en gerideki en yüksek tepesi. Conkbayırı, Düztepe, Kılıç-bayırı, Cesaret Tepe, Kanlısırt, Kırmızısırt, Kemal Yeri vb.

yerler bu kütlenin parçaları.

Ġngilizler bu kütlenin Hain Tepe'den Kocaçimen Tepeye kadar olan batı kesimine Sarıbayır diyorlar: Bu kesimde büyük, derin, dik, çıplak ve sarı yarlar, yamaçlar var. 8f) Belgelere geçmiĢ bir durumu yansıtmaya çalıĢıyorum. Eğer 77. Alay, 27. ya da 57. Alay gibi olsaydı Arıburnu savaĢının ilk iki günde bitmesi mümkündü. Yedi buçuk ay uzadı. Onbinlerce Türk öldü. Bir o kadarı sakat kaldı. ġefik Aker 27. Alay ile ilgili anı-raporunda özellikle 77. Alay hakkında yeterli bilgi veriyor.

9) A.F. Türkgeldi, Görüp ĠĢittiklerim, s.117; Sultan Abdülhamit'in Hatıra Defteri, s.157. (Bu sahne hakkında iki kaynak arasında farklar var. Ġkisini birleĢtirdim.) 10) N.H. Uluğ, Çanakkale Destanının Ellinci Yılı, s.115 vd. (Korgeneral Arif Tanyeri'nin anıları).

11) 3 Martta Venizelos Gelibolu'ya üç Yunan tümeni çıkarılmasını önerdi. Rusya, Boğazları ve Ġstanbul'u kimseyle paylaĢmak niyetinde değildi. Bu öneriye Ģiddetle karĢı durdu. Bunun üzerine Venizelos'un önerisi isteksizce reddedildi (C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.112).

12) C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.111.

13) Bazı kitaplarda bu düzeni 9. Tümen Komutanı Halil Sami Bey'in aldırdığı yazıyor. Oysa buralar ve buradaki birlikler Eceabat Bölge Komutanı Yarbay M. Kemal'in emrindedir. Halil Sami Bey karargâhı ve 25. Alayı ile Çanakkale'dedir. Ġlerde yeniden Gelibolu'ya gelene kadar Gelibolu'daki alaylar ve olaylar ile bir ilgisi olmayacaktır.

14) Kilitbahir tabyaları: Değirmendere, Namazgah, Rumeli Hamidiye, Rumeli Mecidiye, Yıldız; Çanakkale tabyaları: Nara, Anadolu Mecidiye, Çimenlik, Anadolu Hamidiye.

(Değirmendere ve Yıldız tabyalarının izi yok. Rumeli Hamidiye ve Mecidiye tabyaları bakımsızlıktan utanç verici bir halde. Namazgah bazı yanlıĢlıklar yapılarak yenilendi. Çanakkale tarafındaki bütün tabyalar, askerlerin denetiminde oldukları için, bakımlı, koruma altında.) 15) M. Kemal, Arıbumu Muharebeleri Raporu, s.6, 7.

16) Y. Hikmet Bayur, Türk Ġnkilabı Tarihi, 3.cilt 2. kısım Ss.112 vd.

17) M. Kemal, Arıbumu Muharebeleri Raporu, s.6 vd. (Uluğ Ġğdemir bu olaydan birkaç ay sonra raporlu olarak Biga'da bulunan Mehmet ÇavuĢ'la konuĢtuğunu dipnotta belirtiyor, konuĢmayı aktarıyor, s.7); ATAġE, Çanakkale 1, s.146 vd.; C.F. Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri Harekâtı,!, c, s.112; Erol Mütercimler, Gelibolu, s.123-128 (Mütercimler bu çatıĢmayı ayrıntılı ve güzel anlatıyor).

Bu kaynaklarda verilen Türk ve Ġngiliz kayıp sayıları arasında ciddi farklar var. M. Kemal'in raporu olay günü yazılmıĢtır, Oglander'inki olaydan yıllar sonra.

Mehmet ÇavuĢ Çanakkale SavaĢı'nın kamuoyuna adı açıklanan ilk kahramanıdır. GümüĢ harp madalyası ile ödüllendirilir. Türk askeri bu olaydan sonra Mehmet, Mehmetçik diye anılacaktır (ġerafettin Turan, Mustafa Kemal Atatürk, s.133). Tabak soyadını alan Mehmet ÇavuĢ 1964 yılında ölmüĢtür. Mezarı Biga'ya bağlı Bahçeköy'dedir. Mehmetçiğin simgesi olan Bigalı Mehmet ÇavuĢun bu direnci gösterdiği yerde bir yazıt olmamalı mı? Yok; C. Erikan, Komutan Atatürk, s. 103; K.

Karabekir, Cihan Harbine Neden Girdik, s. 145. 17a) M. Kemal, Arıbumu raporu, s.8, 9.

18) Gazanfer ġanlıtop, Çanakkale Geçilmedi (Mecidiye Komutanı Yzb. Hilmi ġanlıtop'un anıları), s.136; askerlerin 18 Marttan önce de ağır mermileri toplara sırtlarında taĢıdığı anlaĢılıyor. 7 Martta taĢıyanlar arasında elbette 18 Martta daha ağır mermileri kaldıracak olan Mehmet oğlu Seyit de vardı.

19) Cevat PaĢa bu kesime mayın dökülmesi gerektiğini daha önce BaĢkomutanlığa yazdığı 20.9.1914

günlü bir raporda belirtmiĢtir (Siperin Ardı Vatan, s.20); bu gereği yeniden hatırlatan Amiral Merten olmuĢ, onun önerisi üzerine dökülmüĢtür (Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.221).

20) Bu bilgiyi Çanakkale-Kumkale arasını gezerken bana eĢlik eden ve bilgi veren Yard.Doç. Ahmet Esenkaya'ya borçluyum.

20a) Rahmetli NaĢit Hakkı Uluğ Çanakkale Destanının 50. Yılı adlı eserinde Nusrat olayını birçok sahne ve diyaloglarla serbestçe süsleyip öyküleĢtirmiĢtir (s.16 vd.). Bu anlatıma göre olay Almanlardan gizleniyor vb. Bu ve bazı ayrıntılar gerçeğe bütünüyle aykırıdır. Bazı kitaplara bu öykü gerçekmiĢ gibi aktarıldığı için bu notu düĢmek gereğini duydum.

21) 1912 yılında mayın gemisi olarak Kiel'de yapıldı. 40 metre boyunda, 7,4 metre eninde. Hızı 15

deniz mili. 360 ton. 3 küçük topu, iki de makinelitüfeği var. Birebir benzeri Çanakkale Deniz Müzesinde, orijinal gövdesine sahip bir benzeri de Tarsus'ta. Saygıyla korunacak yerde, 1957 yılında hizmet dıĢı bırakılarak satıldı. Elden ele geçti. Tarih deyince mangalda kül bırakmayız ama tarihimize saygılı olduğumuzu iddia etmek çok güç. 1954 yılında Maliye Bakanlığı Çanakkale'yle ilgili çok ağır, affedilmez bir yanlıĢlık daha yaptı ki onu kitabın sonunda aktaracağım.

22) Komutan YüzbaĢı Tophaneli Hakkı; Birinci Subay YüzbaĢı Giritli Hüseyin; Topçu Subayı Teğmen Kadri; 1. Çarkçı, YüzbaĢı Ali; 2. Çarkçı YüzbaĢı Ahmet; 3. Çarkçı YüzbaĢı Hasan; Elektrik Subayı Teğ-

men Boyabatlı Hasan Abdullah.

Bazı kitaplarda mayınların dökülme tarihi 18 Mart sabahı olarak belirtiliyor. Bu, olayı iyice dramatik yapıyor ama doğru değil. Kesin tarih 8 Mart sabahıdır (YüzbaĢı Nazmi Akpınar'ın güncesi, Müstahkem Mevki ceridesi, Nusrat'ın seyir defteri). Bu iĢlem sırasında gemide bulunanlar konusu da tartıĢmalıdır. Liman PaĢa anılarında diyor ki: "Türkiye'deki mayın uzmanı Üsteğmen (YüzbaĢı) Gehl tarafından geceleri çalıĢmak suretiyle Erenköy Koyu'na döĢenmiĢ olan mayınların da 18 Mart baĢarısında büyük rolü olmuĢtur." (s.78)

Liman PaĢanın Yaveri Süvari Yzb. (BinbaĢı) Mühlman Çanakkale SavaĢı adlı kitabında ise Ģöyle diyor: "18 Martın Ģafağında (bu tarih yanlıĢ, TÖ) Türk mayın gemisi Nusrat, Alman Deniz Komutanlığının (böyle bir makam yok, TÖ) mürettabatıyla dıĢarıya çıktı ve Bahriye Mühendisi Reeder'in yönetimi altında düĢmana görünmeden oraya 26 mayın yerleĢtirdi." (s.69) Ġki Alman iddiası: Hangisi gerçek? YüzbaĢı Gehl mi, Mühendis Reeder mi?

Bu adlar 8 Mart günlü Nazmi Bey'in güncesinde, Müstahkem Mevki Harp Ceridesinde (günlük tutanak) ve geminin seyir defterinde yer almıyor.

Erol Mütercimler Reeder'in raporunu yayımlamıĢ (Gelibolu, s. 153, kaynak göstermemiĢ). BinbaĢı Reeder rapora göre bu göreve katılmıĢ görünüyor. Resmi belgelerde, güncede niye bir kayıt yok? Bu konu aydınlanmıĢ değil.

Nazmi Bey güncesinin 14 Mart, 22 Mart, 25 Mart, 27 Mart, 28 Mart, 31 Mart vb. tarihli notlarında Almanlardan söz ediyor. Yani Nazmi Bey iĢe bir Alman katılmıĢsa güncesinde belirtiyor ama 8 Mart günü için böyle bir notu yok.

Nusrat'ın mayın dökmesini, güvenilir belgeleri esas alarak Almansız, ayrıntılar eklemeden, süslemeden, bilinen kesin gerçeklere bağlı kalarak anlattım.

Mayın konusunda Almanlardan genel olarak yardım gördüğümüz bir gerçektir. Ama Çanakkale zaferi konusunda gerçeğe aykırı, abartılı, hiçbir dayanağı olmayan öyle çok Alman iddiası var ki her iddialarını denetlemek gerekiyor. Liman PaĢa'nın anılarında da birçok yanlıĢ ve saptırma bulunuyor.

Almanlar genel olarak baĢarıyı paylaĢıyor, kendi hesaplarına yazıyor, baĢarısızlığı Türklere mal ediyorlar. Böyle bencil, piĢkin, ırkçı yaklaĢım içindeler.

Bunlara belgelere dayalı en iyi yanıtı Dr. Ġsmet Görgülü vermiĢtir: AAM dergisi, cilt X, sayı 28 (Mart 1994), s.105 vd. Bu sayıyı bulup okumanızı tavsiye ederim.

23) Bu denizci terimleri için E. Mütercimler'in Gelibolu kitabından yararlandım.

24) Paleo Castro adı Nazmi Akpınar'ın güncesinde yer alıyor. Karanlık Limanda antik bir yerin adı olsa gerek. Bugünkü adını öğrenemedim. Burası mayınların dökülmeye baĢlandığı nokta.

Güncede bu yerin bugünkü adı dipnot olarak verilmeliydi. Güncenin bu tür açıklamalar, ek belgeler, bilgilerle zenginleĢtirilerek yayımlanması doğru olurdu. Mesela 8 Martla ilgili olarak geminin seyir defterinin, Müstahkem Mevki ceridesinin o güne iliĢkin kayıtları verilebilirdi. Birçok kitapta 26 mayın için 'son mayınlar' deniyor. Ġlgisi bile yok. Mayın Grup Komutanlığına daha birçok mayın geliyor. Bu konu iĢlenip sonucun açıklanması, 'son mayınlar' masalını da bitirirdi. 8 Mart günkü kadro hakkındaki tartıĢmalara da değinilmesi yararlı olurdu. Yeni yayımının böyle olacağını ümit ederim.

Ham belge böylece bilimsel belgeye dönüĢür. Bu mayın hattının boyu yaklaĢık 3.500 metre.

25) Hurafeye boğulan 26 mayın dökme olayının aslı iĢte bu.

YüzbaĢı Ġstanbul/Tophaneli Hakkı Kaptan KasımpaĢa Askeri Has-tanesi'nde 14 Eylül 1915'te kalp rahatsızlığı dolayısıyla ölmüĢtür. Ġstanbul/Yeniköylü Nazmi Akpınar 1924 yılında emekliye ayrılır.

Ölümü: 5 Mayıs 1940. Mezarı AĢiyan'da imiĢ. Denizciler, Çanakkale sevdalıları ölüm yıldönümünde ziyaret etseler, ne kadar güzel olur. Milli değerlere vefayı koruyamazsak millet olmaktan çıkıp kuru kalabalık olacağız. Böyle olmamızı isteyenleri sevindireceğiz. 25a) Bu ordunun resmi adı: Akdeniz Seferi Kuvveti.

26) 1915 yılında Ġstanbul nüfusu yaklaĢık 1.125.000; 615.000 Türk, 515 bin azınlık: 65.000 yahudi, 70.000 Levanten ve Avrupalı, 180.000 Ermeni, 200.000 Rum.

(Ġ. Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.63/dipnot, Askeri Tarih Bülteni ġubat 1990'a dayanarak.) Hamilton, 'Lord Kitchener'in Ģiddetli Türk düĢmanı olduğunu' yazıyor, Gelibolu Günlüğü, s. 14; Ġmparatorluk Genelkurmayındaki 'kurmayların Türkiye'yi son derece küçük ve değersiz gördüklerini' de ekliyor (s. 18). Ġngiltere ve Fransa'yı Gelibolu macerasına bu yanlıĢ hayaller, önyargılar ve bilgiler sürüklemiĢtir.

27) Anılarını yazan yedek subay Sokrat Ġncesu bunlardan biridir, Çanakkale Hatıraları, 1. c, s.299 vd.

28) Bazı Rumlar gibi yurttaĢlık duygusu sahibi Ermeniler de vardı. Özellikle Ermeni doktorlar cephede görevlerini dürüstçe yerine getirmiĢlerdir. Milli Mücadele sırasında Türklere yardım eden yurttaĢımız Ermeniler de olacaktır: Pandikyan Efendi vb. gibi (ġu Çılgın Türkler, s,107vd.).

29) Ermeni sorunu konusunda Ģu iki değerli eseri tavsiye ederim: Kâmu-ran Gürün, Ermeni Dosyası (Remzi Yayınevi); Bilal N. ġimĢir, Ermeni Meselesi (Bilgi Yayınevi).

29a) Charles F. Roux, Çanakkale'de Ne Oldu, s. 122.

30) Havacılık çok yeniydi. Türk havacılığı kurulmuĢtu ama zorlukla ilerliyordu. Almanya'nın uçak, öğretmen ve pilot yardımı ilerlemeyi hızlandıracaktır. Çoğu Ģehit olan ilk havacılarımızı saygıyla anıyorum.

30a) Bu derneklerin baĢında 1913'te kurulmuĢ olan Müdafaa-yı Milliye derneği geliyordu. Bu ve Donanma Cemiyeti gibi iki önemli, milli örgüt Mütareke döneminde teslimiyetçi, gayr-i milli, Ġngiliz sömürgesi olmaya razı Ġstanbul yönetimi tarafından kapatılmıĢlardır.

30b) Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.72 vd.

31) Kur.Bnb. Kadri Ener, Çanakkale'den Hatıralar, s.28.

31a) Bu ve benzeri tepkiler, itirazlar, isyanlar, kadına saygılı erkeklerin yüksek sesle konuĢmaya baĢlaması, tartıĢmalar, Ġttihat ve Terakki ik

318 DiriliĢ / Çanakkale 1915

tidarını da bağnazlara rağmen harekete geçirdi. 25 Ekim 1917 günlü Aile Hukuku Kararnamesi kabul edildi. Bu kararname yeterli olmasa bile o güne kadarki düzene göre birçok ileri ve yararlı hükümler içeriyor, kanun birliğini sağlıyordu. Bu kararname Mütareke döneminde Damat Ferit hükümeti tarafından kaldırılacaktır (Taha Akyol, Medine'den Lozan'a, s.70).

32) BinbaĢı Nazmi Bey, Çanakkale Deniz SavaĢları Günlüğü, s.46.

33) Lord Kitchener Hamilton'a 12 maddelik bir emir vermiĢti (13.3.1915). Bu emrin 4 maddesi donanmanın Boğazi geçmesinden sonra, Ġstanbul ve çevresinin iĢgali ile ilgilidir (ATAġE, Çanakkale 1, s.190 vd.). Ġngiliz SavaĢ Bakanlığı, tıpkı Donanma Bakanlığı gibi, Boğazin geçilebileceğini düĢünmekteydi. Türkiye'de birçok insan da Boğazin aĢılacağı kanısındaydı. Eski Harbiye Nazırı Ahmet Ġzzet PaĢa bile ailesine Ankara'da ev ayırtmıĢtır (A. Ġzzet PaĢanın anıları, Feryadım, s.239).

34) Çanakkale Muharebeleri 75. Yıl Armağanı, Mete Tuncoku, Ġngiliz Gizli Belgelerinde 18 Mart Zaferi ve Çanakkale Muharebeleri, s.31. Bülent Yılmazer, Çanakkale Hava SavaĢları, s.53'te, Ġngiliz gözlemcilerin gözlem konusunda yeterli eğitim görmediklerini belirtiyor. Bazı ciddi kitaplarımızda bile mayınları görmeyen pilotun (niye gözlemci değil de pilot?) divan-ı harp kararıyla idam edildiği yazılı. Kimine göre idam edilen pilot Ġngiliz, kimine göre Fransız. Bir iki kitapta da durum daha da trajikleĢtiriliyor. Ġdam kararını veren divan-ı harpte pilotun babası amiral de varmıĢ, o da idam kararına katılmıĢmıĢ. Bu bilgiler hiçbir yabancı kaynakta yer almıyor. Bizimkilerin yarattıkları, birbirlerine güvenerek, denetlemeden aktardıkları ve gittikçe abarttıkları bir masal.

34a) 18 Marta kadar BirleĢik Donanmaya bağlı gemiler Bolayır ve Boğazi, 14 u gündüz, 21'i gece olmak üzere toplam 35 kez bombardıman etmiĢlerdir. Türk topçularının direnci, sabrı, dayanıklılığı ve savaĢ ustalığı hayranlıkla anılmalı ve çocuklarımıza iyi anlatılmalı. DüĢmanın her Ģeyi var, biz yokluk içindeyiz. Yoklukla övünülmez. Bizi yoksul bırakan anlayıĢ utansın! Ama Ģu önemli: Asker yokluğa sığınıp da teslim olmuyor, savaĢıyor ve yeniyor! ĠĢte Çanakkale ruhu.

35) Selahattin Adil PaĢa, anılarında, Cevat PaĢa'nın 'Esat PaĢayı ziyaret ve Bolayır istihkâmlarını teftiĢ

etmek üzere Gelibolu'ya gittiğini' anlatıyor. Bazı ayrıntılar gibi bu konu da aklında yanlıĢ kalmıĢ. Cevat PaĢa'nın Çanakkale'den Eceabat'a geçmesi hakkında hem Cevat PaĢa'nın anısı, hem M. Kemal'in açıklaması var (Yakın Tarihimiz, 1. c, s.77; Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.8).

Cevat PaĢa 18 Mart sabahı Eceabat'a geçer. M. Kemal ile birlikte Seddülbahir savunma düzenini görmek için Alçıtepe köyüne giderlerken ateĢ altında kalırlar.

36) Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.222.

37) OkunuĢları: Queen Elizabeth (kuin elizabet), Agamemnon (aga-memnon), Lord Nelson (lord nelsin), Inflexible (infleksibil), Gauloi-se (goluva), Charlemagne (Ģarlman), Bouvet (buve), Suffren (süfren), Prince George (prens core), Triumph (triyamf), Majestic (majestik), Ocean (oĢın), Vengeance (vancens), Irresistible (irrisistibil), Albion (albiyon), Swiftsure (sviftĢur), Cornwallis (kornvols), Canopus (ka-nopus).

38) Türklerin tabya ve bataryalarda çeĢitli çapta 230 topu vardı. Ama bu savaĢta çap, açı, menzil gibi nedenlerle yalnız 100 kadarı kullanılabilir. Buna karĢılık BirleĢik Donanma'nın ilk üç gruptaki 18

zırhlının 279 topu bu savaĢa katılacaktır (Korg. Selahattin Çetiner, Çanakkale SavaĢı Üzerine Bir Ġnceleme, s.44).

BirleĢik Donanma Boğaza ayrıca zırhlılardan baĢka, birçok savaĢ gemisi ve torpidobot ile girmiĢti ki bunların da yüz kadar topu vardı, bu toplar orta bölge bataryalarını ateĢ altına alacaktı. Kısacası Türkler yaklaĢık 380 topla mücadele edeceklerdir.

39) 18 Mart deniz savaĢını kısa bir bölümde anlamak imkânsız. Birçok önemli, ilginç askeri ayrıntı var. Olup biteni eksiksiz anlatabilmek için hayli denizcilik terimini kullanmak da gerekiyor. Ben ana çizgileri koruyarak savaĢı özetledim. Hiçbir Ģeyi abartmadım.

40) Taret: Döner top kuleleri, hareketli top yuvaları.

41) Sayhan BilbaĢar, Çanakkale 191 S, s.87; BilbaĢar bu izlenimin yazarının Time gazetesinden Smith olduğunu bildiriyor; hasara uğrayan baĢka Ġngiliz zırhlısı da var: Agamemnon. Muhabir kısa kesmiĢ.

Fransız gemilerinin uğradığı ağır hasar için: Fransız askeri yazar A. Thomazi, s.37: Gaulois ve Souffren de tehlikeli yaralar almıĢlardır.

42) Bu saate kadar tabyalara BirleĢik Donanma 2.100 ağır, 5.500 orta çaplı mermi atmıĢtır (F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 191S Yılı Hareketleri, s. 147).

43) A. Thomazi, s.37.

44) Edremitli Mehmet oğlu Seyit konusu ilginç bir konu. Güya bütün tabyanın subayları, erleri Ģehit olmuĢ ve ağır yaralanmıĢ, Seyit ile bir arkadaĢı sağ kalmıĢlar. Bir bakıyorlar ki bir zırhlı -yüzlerce mayına rağmen- Boğaz'ı geçmiĢ, Ġstanbul'a doğru gidiyor. Gidebilse yenilmiĢ olacakmıĢız. Allahtan Seyit bu gemiyi vurmaya karar veriyor. 275 kiloluk mermiyi arkadaĢının yardımı ile sırtlıyor, merdivenle topa çıkıyor, 275 kiloluk mermiyi topa yerleĢtiriyor, topçu subayların birkaç yılda öğrendikleri hesapları yapmadan, nasıl yapacak ki, okur yazar bile değil, dev topu çalıĢtırıp niĢanlıyor, gemiye ateĢ ediyor, bu iĢlemi ardarda üç kez yapıyor, üçüncüde sapanla kuĢ vurur gibi gemiyi vuruyor, bu nedenle gemi Boğazi geçemiyor, sonuç olarak 18 Mart zaferini kazanıyoruz.

Abartıla abartıla, akıl dıĢı ayrıntılar eklene eklene, böyle komikleĢti-rilmiĢ, hurafeleĢtirilmiĢ bir olay.

Rahmetli Seyit'in anısına da, gerçeğe de, topçuluk bilimine de saygısızlık.

Bataryadakilerin toptan Ģehit olduğu ve ağır yaralandığı doğru değil. Her yazan, olayı biraz değiĢtiriyor, Seyit'e türlü türlü kitabi nutuklar attırılıyor. Seyit'in kuĢ gibi vurduğu geminin adı da aynı kalmıyor, değiĢiyor. Kısacası hurafeci kafası bu güzel olayı da bir masala çeviriyor.

Bu konuda en doğru tanık Seyit'in komutanı Hilmi ġanlıtop olabilir. Torunu, konferanslarına dayanarak ve aile bilgilerini ekleyerek anılarını yayımlamıĢ. Anıları böyle geniĢletmese ve roman gibi yazma-saydı daha doğru olurdu.

Hilmi ġanhtop'un anılarının not halinde baĢka bir derlemesi daha olduğu Fikret Günesen'in kaynakçasından anlaĢılıyor (Size Ölmeyi Emrediyorum, s. 14, derleyenin adı da var: Rafet Çağın). Bu da ya-yımlansa yararlı olur.

Ben Seyit olayı hakkında Hilmi ġanhtop'un anılarında verdiği küçük bilgileri esas aldım. Konuyu, olayların akıĢını, mekânı ve kiĢileri dikkate alarak hikâyeleĢtirdim. Tabii bu da, esası doğru olmakla birlikte, ayrıntıları bakımından gerçeğin gölgesidir.

Mehmet oğlu Seyit Edremit/Havranin Çamlık (Manastır) köyün-dendir. Bu olayı duyan Ordu Foto Merkezi 275 kiloluk mermiyi kaldırırken fotoğrafını çekmek ister ama psikolojik Ģartlar değiĢmiĢtir, Seyit mermiyi kaldıramaz, ya merminin içi boĢaltılır, ya benzeri yapılır, böylece çekilen fotoğraf basına verilir. Müstahkem Mevki Komutanlığınca onbaĢı yapılır.

OnbaĢı Seyit Çabuk soyadını almıĢ, 1939 yılında ölmüĢtür (Kaynak: Ġsmail Bilgin, Çanakkale Destanı, s.97).

Bazı kitaplarda Atatürk'ün 1936 yılında Edremit'e/Balıkesir'e geldiği, Seyit'i buldurup konuĢtuğu yazılıyor (Bir örnek: M. Turan, Des-tanlaĢan Çanakkale, s.102). Atatürk, yalnız 1936 yılında değil, 1935 ve 1937 yıllarında da Edremit'e/Balıkesir'e gelmemiĢ, Seyit'le görüĢmemiĢtir (U. Kocatürk, Kaynakçalı Atatürk Günlüğü). Biri bir masal uyduruyor, her masalı denetlemeden kabul etmeye ha-zır masalcı kalemler de kapıĢıp yayıyorlar. Emeksiz yemek de böyle tatsız tuzsuz, uyduruk oluyor.

Ġkinci Bölüm Notları 319

45) A. Thomazi, s.39.

46) Bu sahnenin görgü tanığı BaykuĢ Bataryası gözetleme yerinde görevli Deniz Topçu Subayı ġakir Tunççapa'dır. Diyor ki: "Bouvet'nin battığı anda mürettebatı kurtarmaya gelen torpidobotlar üzerine atıĢ açılmadı. O anda bir içgüdü ile bütün istihkâmlar ateĢi kesti." [Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.103) Türkler düĢmana Ģövalyece nasıl savaĢılacağının birçok örneğini vereceklerdir. Bunları göreceğiz.

47) I. Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.29 vd.

48) Dardanos Bataryası'nın adı Hasan-Mevsuf Bataryası olarak değiĢtirilir. Komutan Hasan Hulusi, Teğmen Mehmet Mevsuf, subay adayı Halim, bir onbaĢı, iki er Hasan-Mevsuf Bataryasının yanındaki Ģehitlikte, vatan toprağında yatıyorlar.

Bir zaman sonra iki çocuğuna harcanmak üzere 50 altın, gümüĢ liyakat madalyası ve beratı, Cevat PaĢa'nın bir mektubu ile birlikte Üsteğmen Hasan'ın babası Ġsmail Bey'e teslim edilir (M. Cemile Tarkan -Üsteğmen Hasan Hulusi'nin yeğeni-, Çanakkaleli'den Anılar, s.15-29). Üsteğmen Hasan kızına Didar adını vermiĢtir (E. Mütercimler, Gelibolu, s.173).

48a) 138 denizci kayıptır (ATAġE, Çanakkale 1, s.287, Ġngiliz bildirisine dayanarak).

49) BirleĢik Donanmanın kayıpları: 3 zırhlı, bir destroyer, 3 mayın gemisi, birkaç torpidobot battı, 5

zırhlı savaĢ dıĢı kaldı; insanca kayıp, 800 kiĢiden fazla. Türkler: Kayıp, 79 Ģehit ve yaralı Türk, 18 ölü ve yaralı Alman (Anadolu Hamidiye tabyası). Kullanılamayacak kadar hasar gören top sayısı, yaklaĢık 9; Türklerin harcadığı mermi: 2.250 (kaynak: ATAġE, Çanakkale 1, s.209 vd.). BirleĢik Donanma'nın harcadığı mermi sayısı bilinmiyor. Sayısı, 18 Mart günü yalnız Dardanos bataryasına 4.000 mermi düĢtüğü dikkate alınarak kestirilebilir (ATAġE, Çanakkale 1, s.212).

Bazı yabancı kitaplarda 'Türklerin yeterli mermisi kalmamıĢtı, bir ikinci saldırıya dayanamaz yenilirlerdi, ikinci saldırının yapılmaması yanlıĢ olmuĢtur' gibi düĢünceler yer alıyor. Bu görüĢe yer veren bazı Türk yazarları da var. Bu düĢünce gerçeklere dayanmıyor. Türkler tutumlu davranmıĢlar, kritik cephanenin üçte birini harcamıĢlardı. Üçte ikisi duruyordu. Standart cephanede sorun yoktu.

BirleĢik Donanma ancak bir mayın hattını tümüyle, ikinci hattın yarısını temiz-leyebilmiĢti. Geride sekiz mayın hattı daha vardı. Kısacası Türkler iki saldırıyı daha rahatlıkla karĢılayabilecek durumdaydılar (Fahri Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s. 149; Kadri Ener, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s. 19, Erenköy Bölgesi

Ağır Topçu Bölge Komutanı Alman Albay Werle'nin verdiği ayrıntılı bilgiye dayarak). Acaba BirleĢik Donanma iki saldırıya daha dayanabilir miydi? Asıl sorulacak soru bu.

50) Saros-Bolayır'da 7. Tümen, Gelibolu'da 9. Tümenin iki alayı ve 19. Tümen, Çanakkale yakasında 9.

Tümenin bir alayı, 64. Alay ve 11. Tümen var. Ayrıca bazı bağımsız jandarma birlikleri bulunuyor. Bu birliklerin yiğitlikleri unutulamaz.

51) Kasım 1918'de, Ġstanbul galiplerce iĢgal edilirken sandıklardan çıkarıp evlerini ve dükkânlarını süsleyecekler.

52) Devler Ülkesinde Devler SavaĢı, Henry Morgenthau, ABD Büyükelçisinin Anıları, s.145 vd.

53) Ernest Jack, Yükselen Hilal, XVI. Bölüm, s.185 vd.

Üçüncü Bölüm

1) Ernest Jackh, Yükselen Hilal, XVI. bölüm, s.185 vd.

Çanakkale zaferine sahip çıkma tavrına, Alman kaynaklı en ciddi kitaplarda bile değiĢik dozda rastlanıyor. Liman PaĢa'nın anılarında da bu doğrultuda birçok ayrıntı var. Birçok yabancı araĢtırma kitabı, Alman kaynaklarıyla yetinildigi, Türk kaynakları incelenmediği için, genellikle Alman iddialarına yer verir. Türkiye 90 yıldır, uluslararası bilim dünyasına, Çanakkale SavaĢıyla ilgili, uluslararası nitelikte bir bilim eseri sunamamıĢtır. Bu acı eksiklik, KurtuluĢ SavaĢı dönemi için de geçerlidir. Bizim için çok büyük anlamı olan olayları dünya, ya hiç bilmiyor, ya yanlıĢ, eksik biliyor.

Bu büyük görevi yerine getirmek üniversitelerimize düĢüyor, la) Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.280

(Mucip Kemalyeri, Çanakkale Ruhu Nasıl Doğdu?)

2) lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.37 vd.

3) Behiç Erkin Milli Mücadele döneminde demiryollarından sorumluydu. Çaresizlikler içinde demiryollarını çalıĢtırmayı baĢarmıĢ, demiryollarının millileĢtirilmesine öncülük etmiĢtir. Türk demiryolculuğunun babası diye bilinir. Daha sonraları bakanlık yaptı, büyükelçiliklerde burundu.

1940'lı yıllarda Türkiye'nin dıĢ saygınlığını görmek ve bir Türk büyükelçinin insancıllığına ve etkisine tanık olmak için Ģu kitabı okumanızı tavsiye ederim: Emir Kıvırcık, Büyükelçi, Goa Y., Ġstanbul, 2007.

4) Biz ne yapıyorduk? Hiç. Doğu toplumlarında yüzyıllardan beri araĢtırma, geliĢtirme, keĢif, icat anlayıĢı ve hevesi yoktu, parlamıĢ ve sönmüĢtü. Doğu toplumu meraksız bir toplumdu. Ne evreni merak ediyordu, ne doğayı, ne de insanı. Batılı makineyi icat ederken, petrolü keĢfederken, Doğulu uyumuĢtu. Hâlâ da uyuyor. Batının buluĢları sayesinde yaĢayabiliyordu. ġimdi de öyle. Bu gerçeği yazgı diye kabullenmiĢ, hiç onuru kırılmıyor.

Mahmut ġevket PaĢa askeri havacılığı kurmuĢtu ama uçak mühendisi, teknisyeni yetiĢtirmek aklına bile gelmemiĢti. Küçük, günü birlik sorunlar Türklere özgü pratik buluĢlarla çözülüyor, büyük, önemli sorunlar Allah'a havale ediliyordu: "Allah büyüktür!"

Ama dünya küçüktü. Gittikçe de küçülüyordu. Dünyaya çağın gereklerini kavrayanlar egemen oluyordu. Bunun için savaĢıyorlardı. Ötekilere bunların uydusu, sömürgesi, fedaisi, iĢçisi, bahçesi olmak kalıyordu.

5) Ali Fuat Erden, Suriye Hatıraları, s.89. 600 DiriliĢ / Çanakkale 1915

5a) Avustralian and New Zealand Army Corp adının kısaltılmıĢı: A.n.z.a.c, Anzac. Türkçede Anzak.

6) Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s.80; Almanlar 1918'de giderlerken bütün belgeleri birlikte götürmüĢlerdir. Bu yüzden Almanlarla ilgili birçok Ģey aydınlık değildir.

Liman PaĢanın 5. Ordu Komutanlığı hakkında Berlin'le yazıĢıp yazıĢmadığı, bir emir alıp almadığı bu nedenle bilinmiyor. Ordular: l.Ordu Ġstanbul'da, 2. Ordu Trakya'da, 3. Ordu Doğuda, 4. Ordu Suriye ve Filistin'de, 5. Ordu Çanakkale-Gelibolu'da.

7) Ġlçeden büyük, ilden küçük idari kuruluĢun yöneticisi.

8) ATAġE, Çanakkale 1, s.218 vd.

9) Hamilton Türk yönetiminin, Rusların Ġstanbul kıyılarına çıkacağı kuĢkusu içinde Ġstanbul Boğazının savunması için ayrılan birlikleri yerlerinde tutmasını istiyordu. Bunda baĢarılı olmuĢ, 3

tümen sürekli olarak bu kuĢku yüzünden Ġstanbul'da kalmıĢtır (C.F. Aspinall-Oglander, s.161).

10) Rus donanması Karadeniz kıyısındaki limanları ve kentleri sık sık bombalayacak ama Amiral Souchon Yavuz'u ve Türk gemilerini Karadeniz'e çıkarmaktan kaçınacak, liman ve kentleri savunmasız bırakacaktır. Amiral Souchon'un karanlık kiĢiliği, entrikaları hâlâ ayrıntılı olarak incelenmiĢ değildir.

11) Kabatepe ve Alçıtepe ziyaretleri, Liman PaĢa'nın yeni savunma düzenini ilk açıklaması hakkında: M. Kemal, Arıburnu Raporu, s. 15; Liman PaĢa'nın gerekçeleri hakkında: Türkiye'de BeĢ Sene, s.81; Kur. Bnb. Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.55.

12) Makineli tüfeği anımsatan en küçük çaplı otomatik top.

13) Karaya çıkmaya çalıĢan düĢmana karĢı en etkili silah ağır makineli tüfek. Liman PaĢa bunları da, topları da kıyıdan uzaklaĢtırıyor. Donanma ateĢinin ve ağır makineli tüfeklerin himayesinde karaya çıkacak düĢmana, küçücük birlikler piyade tüfekleri ile karĢı duracaklar!

14) Bütün açık renk atlar boyatılır (F. Altay, s.87).

15) Türk askeri tarihçilerinin, araĢtırmacıların hepsi Liman PaĢa'nın var olan savunma yöntem ve anlayıĢını, Gelibolu Ģartlarını hiç dikkate almadan değiĢtirmesini ağır dille eleĢtiriyorlar. Yeni yöntem pek çok Türk gencinin canına mal olacak, savaĢı 9 ay uzatacaktır.

Bazı araĢtırmacılar Liman PaĢanın bu yöntemle savaĢı bile bile uzattığını, Ġngiliz ve Fransız kuvvetlerini uzun süre Gelibolu'da tutup oyalayarak, Batı Cephesine gönderilmelerini önlediğini ileri sürmekte, Türk kanıyla Alman çıkarını savunduğunu iddia etmekteler. ġunu belirteyim, bu kuĢku sonradan uyanmıĢ değildir, savaĢ içinde

Üçüncü Bölüm Notları 321

duyulmuĢ ve yayılmıĢtı. Yeni olan, konunun geniĢçe incelenip yazılmaya baĢlanmasıdır.

Bu konudaki son ayrıntılı ve esaslı çalıĢma Dr. Ġsmet Görgülü'nündür: Çanakkale'de Almanların Niyeti, Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 1, s.161-178.

Oynak savunma yönteminin nasıl iĢlediğini de göreceğiz. Bilinen, açık, kanıtlı gerçekleri aktarmayı sürdüreceğim.

16) Liman PaĢa'nın Saros ve BeĢiğe düĢüncesinin, uzun bir inceleme sonucu elde edilmiĢ bir kanı değil, bir saplantı, sabit fikir olduğu zamanla anlaĢılacak. DüĢmanın Saros'a çıkıp da yarımadadaki Türk birliklerini boğması mümkün değildi. Trakya ve Ġstanbul'da iki Türk ordusu vardı (300.000 kiĢi; F. Belen, Çanakkale Seferi; bu kısa ve özlü çalıĢma B.V. Karatay'ın Mehmetçik ve Anzaklar kitabının son bölümünde yer almaktadır, s. 176 vd.).

Liman PaĢa'daki bu saplantı Suriye SavaĢı sırasında da belirecek, Yıldırım Ordular Grubu cephesinin bir gün içinde yarılıp çökmesine yol açacaktır. Bir baĢka psikolojik zaafına da (irade donması) büyük çıkarma baĢladığı gün tanık olacağız.

17) Halil Sami Bey'in bu ifadesi 28.9.1340 (1924) günlü, Müdafaa-yı Milliye Komisyonu BaĢkanlığına verdiği dilekçesinde belirttiği düĢünceye ve kullandığı sözcüklere uygundur (Bu önemli belgeyi Dr.

Ġsmet Görgülüye borçluyum).

18) M. Kemal, Arıbumu Raporu, s.12-15.

Arıburnu kesimini çok önemli, riskli bir yer olarak gören M. Kemal, çıkarmadan önce, tümeninin Arıbumu kesimine kaydırılmasını istemiĢ, Liman PaĢa kabul etmemiĢtir. M. Kemal tümeninin hiç olmazsa Kocaçimen Tepe'ye yaklaĢtırılmasını önermiĢ, Liman PaĢa bu öneriyi de reddetmiĢtir (Fahrettin Altay, Belleten, XX/80, s.605). Bütün bunlar Liman PaĢa'nın Gelibolu coğrafyasını ve düĢmanın amacını hiç anlayamadığını gösteriyor.

19) F. Altay, On Yıl SavaĢ ve Sonrası, s.84'ten yararlanarak.

(19a) Gerektiğinde Saros ve Çanakkale kesimindeki birliklerin Gelibolu'nun güneyine ya da Gelibolu güneyindeki birliklerin Saros ya da Çanakkale kesimine taĢınabilmesi için birçok önlem alınması gerekti. Bu konuda ciddi bir hazırlık yapılmamıĢtır. Birlikler bir yakadan ötekine çok zor ve geç geçebilirler.

20) ATAġE, Çanakkale 1, s.220; Çanakkale 2, ekler bölümü (Enver PaĢa'nın yanıtının tamamı ve özgünü).

21) Gelibolu dar bir alan. Çıkarma yapan kuvvetlerin hedefleri çok yakın: Seddülbahir'de 7-8 km., Arıburnu'nda daha az. Bunun içindir ki düĢmanı hemen kıyıda karĢılamak, durdurmak, imha etmek gere

322 DiriliĢ / Çanakkale 1915

kiyor. Bu baĢarılamazsa, gerideki kuvvetler yetiĢene kadar düĢman hedefe ulaĢabilir. UlaĢmamalarını Türk birlikleri kendilerini feda ederek sağlamıĢlardır. Liman PaĢa yönteminin trajik yanı bu.

22) ATAġE, Çanakkale 1, s.223-225.

23) F. Altay, On Yıl SavaĢ ve Sonrası, s.84: "Ordu Komutanı Liman von Sanders'in strateji kudretinin azlığı ve (..) Kolordu Komutanının da buna ses çıkarmaması yüzünden ilk savunma tedbirlerinin alınmasında hatalar meydana gelmiĢtir."

24) Bir çeĢit diĢ fırçası.

25) Hokkabaz iĢi küçük çivi topaçları yaptırmıĢlardı. Bunları askerlerin geçebileceği yerlere serpiyorlardı. Topaç nasıl düĢerse düĢsün bir çivinin ucu hep üstte kalıyordu. Öyle sivriydi ki postalı da delip kemiğe kadar ayağa batıyor, askeri sakatlayıp savaĢ dıĢı ediyordu. Çarıklı olanlar için daha da tehlikeliydi. Bu çivilerin örnekleri Kabatepe'deki ve Alçıtepe köyündeki müzelerde görülebilir.

26) Kilitbahir platosu (yükseltisi) sekiz tepeden oluĢur: Mata Dağı, Beylik Tepe, Oğuz Tepe, Kayal Tepe, Eğerli Tepe, Kakma Dağı, Yamıklık Tepe, Fırka Tepe (Siperin Ardı Vatan, s.23).

27) Hamilton'un mantığı ile Liman PaĢa'nın mantığını karĢılaĢtırınca, Liman PaĢa basit, kalın ve yetersiz kalıyor.

Hamilton'un planı ve gerekçeleri için Hamilton'un Günlüğü'nü, C.F. Aspinall-Oglander'in Gelibolu Askeri Harekâtı'm, Liman PaĢa'nın planı ve gerekçeleri için de Liman PaĢa'nın anılarını esas aldım.

Bunları karĢılaĢtırarak okuyan ve ilk günkü olayları inceleyen biri, bir felaketten, Türk komutan ve subayının aklı ve yiğitliği, Mehmetçiğin kanı ve canı sayesinde kurtulduğumuzu kolayca anlar.

Çıkarmanın ilk günü ve o günün kahramanları bu bakımdan olağanüstü önemlidir.

Alman kurmaylar, "Arıburnu kıyılarını muayene ettirdik, deniz sığ, kıyıda arazi dik, burası çıkarmaya elveriĢli değildir" demiĢler. Almanlar gittikten sonra ġefik Bey arkadaĢlarına Arıburnu kesiminin Kocadağ'ı ve Kabatepe'yi elde edebilmek için çok önemli olduğunu tekrar tekrar anlatarak Almanların etkisi altında kalmalarını önler (ġefik Aker, 27. Alay, s.46). 27a) General Osman Nuri Gürler'den dinlemiĢtim.

28) Kur.Bnb. Kadri Ener, Çanakkaleden Hatıralar, s.27 vd.

29) C.F. Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri Harekâtı, 1. c, s.181, dipnot.

30) Alan Moorehead, s. 136, 137.

30a) Kurmay BinbaĢı Bursalı Mehmet Nihat Bey Çanakkale SavaĢı ile ilgili konferansında (1921) diyor ki: "DüĢman da biz de savaĢı savaĢa

Üçüncü Bölüm Notları 322

rak öğreniyorduk." (Seddülbahir Muharebeleri, s.264, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı) M. Nihat Bey'in Çanakkale SavaĢı hakkında genel bir incelemesi: Çanakkale Seferi Hakkında Birkaç Söz, Çanakkale SavaĢı, yayına hazırlayan: M. Albayrak, s.14-40.

31) Ġlk olarak 1911 yılında gönüllü hastabakıcılık kursu açılmıĢ, hemĢirelik eğitimine baĢlanılmıĢtır.

Bu hayırlı iĢe önayak olan kimse Prof. Dr. Besim Ömer Akalın PaĢa'dır. Altı ay süren eğitimden sonra Müslüman Türk hanımlar Trablus ve Balkan SavaĢı sırasında Kızılay hastanelerinde görev almıĢlardır.

Safiye Hüseyin Elbi ilk gönüllü hemĢirelerdendir.

31a) Ġlk kez Prof.Dr. Mete Tuncoku bir-iki Anzak ve Ġngiliz savaĢçının mektubuna ve açıklamasına bakarak keskin niĢancı Türk kadınları konusuna değindi. Bilimsel kuĢku mesafesinde durarak konuyu öylece bıraktı {Buzdağının Altı, s.110-112). Konu ilginçti. Birilerinin hoĢuna gitti. Ama bu konu kanıtlanmamıĢ, dayanağı olmayan bir konudur. SavaĢ fantezisi denilen türden söylentilerdir.

Erkek kılığında savaĢan kadın öyküleri de Çanakkale'de de Milli Mücadele'de olduğu gibi kadın savaĢçıların bulunması isteğinin ürünüdür. Kadınlar Çanakkale SavaĢı sırasında, cephe gerisinde cephede savaĢmak kadar önemli sosyal hizmetler görmüĢlerdir. Bunlarla iftihar edelim.

31b) Kocaçimen tepesinin yüksekliği 305 metredir. Buradan ya da Conkbayırı'ndan dört bir yana bakan, burayı elinde tutan kuvvetin Gelibolu Yarımadası'na egemen olacağını kolayca anlar.

31c) Ashmead-Barlett General Hamilton'a ilerde Ģu öneride bulunacaktır: "Türk askerlerine adam baĢına 10 Ģiling bahĢiĢ verileceği söylenir ve kendilerine dokunulmayıp affedilecekleri ilan edilirse, her asker silahı ile gelip teslim olur ve ateĢ hattında dövüĢecek kimse kalmaz." (lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.190)

Bu kafadaki Ġngiliz gazeteci cephede bütün Londra gazetelerini temsil ediyordu.

32) Hayat Tarih Mecmuası, Mart 1967, s.19 vd.; o günkü kayıp: 15 ölü, 18 ağır yaralı. ġehrin Rum Metropoliti de ölür; YüzbaĢı Nazmi Ak-pınar ölü sayısının 50 olduğunu yazıyor (s.59).

33) ATAġE, Çanakkale 2, s.218 vd.'nda bu değiĢim eleĢtiriliyor. O tarihte 5. Ordu Karargâhında görevli Remzi Yiğitgüden, bu değiĢimin nedeninin Halil Sami Bey'in Kadri Bey'e daha fazla güvenmesi olduğunu ileri sürüyor (s.221). Kabatepe'deki 3. Taburu neden değiĢtirdiği ise bilinmiyor.

Bu değiĢim 26. Alayı da, Kabatepe'deki 2. Taburu da çok yormuĢtur.

323 DiriliĢ / Çanakkale 1915

33a) Takımlar kıyının kritik yerlerine gözcü mangalar yerleĢtirmiĢlerdi. Bunlar geriye kaçmamıĢ, çekilmemiĢtir. Ġlk ateĢi bunlar açacak ve tümden Ģehit olana kadar direneceklerdir.

Kabatepe'nin kuzeyinde 2. Taburun 7. Bölüğü vardı. Bu yiğit bölük de çıkarma günü, Anzakların Kabatepe'ye yaklaĢmalarına fırsat vermeyecektir.

34) Rupert Brooke çıkarmadan bir gün önce, 24 Nisan 1915'te ölür, Skyros adasına gömülür (Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s. 162).

35) Mahmut Sabri Bey'in Raporu, Anafartalar Hatıraları, 3. c, s.66.

36) K. Gürün, Ermeni Dosyası, s.277; Ermenilerin her yıl kıyım tarihi diye gösteriler yaptıkları 24

Nisan, elebaĢıların tutuklandığı bu gündür.

Olaylar geliĢecek ve hükümet, Doğu Anadolu'daki Ermenilerin Kuzey Suriye'ye göç ettirilmelerine karar verecektir.

37) Teke koyunun asıl adı Tekke koyu imiĢ; artık Teke koyu diye kullanılıyor.

38) Yarbay Henry Tizard'ın raporu: "Öğle üzeri Alçıtepe köyü yakınında olacak, o gece Alçıtepe'yi alacaktık." (Nigel Steel-Peter Hart, Yenilginin Destanı, s.67) 39) A. Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 2. c, s.398; bu olay, baĢarısızlık üzerine ilk intihar olayıdır, ikincisi Büyük Taarruz'da 27 Ağustos 1922 günü, zamanında Çiğiltepe'yi geri alamayan 57. Tümen Komutanı Albay ReĢat Çiğiltepe'nin intiharıdır.

40) Bu ifade C.F. Aspinall-Oglander'in yazdığı Ġngiliz resmi tarihindeki ifadedir, 1. c, s.175; Aspinall-Oglander bu açıklamayı sonra Ģöyle tamamlıyor: "1915'te Türk cesur bir düĢman olduğu kadar yeterli idi de." (s. 176)

41) Liman PaĢa anılarının baĢında bu güvensizliği belli eder. Hemen her Ģeyi eleĢtirir, yapılan her Ģeyi küçümser. Subayların ve Mehmetlerin önemini ve değerini zamanla anlayacaktır. Ama çok kurban verdikten sonra.

42) Bir yanda dünya egemenlerinin hesapsız zengin ordusu ve donanması, öte yanda yoksul Türk ordusu. Ġkisinin arasındaki farkı anlatmak bile zor.

Sonunda Türk ordusu galip gelecek. BaĢka mucize aramaya gerek var mı? Bu sonuç mucizenin ta kendisidir! Ne güçlü bir diriliĢ!

Öyle güçlü ki bu mucizeyi Milli Mücadele ve Cumhuriyet dönemi ile iki kez daha göstereceğiz. Daha da kesin, etkili ve kalıcı olarak. Cumhuriyet ordusu ise, bütün Türk tarihinin en güçlü ordusudur.

Dördüncü Bölüm

1) Lord Kitchener diyor ki: "Bir Ġngiliz denizaltısının Çanakkale Boğazı'nı geçerek Gelibolu önünde göründüğünü farz edelim. Seddülbahir'deki bütün Türk kuvvetleri tabanı kaldırıp Bolayır yoluyla Ġstanbul'a kaçarlar." (Aktaran: Ġ. Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.101) la) AE-2'nin Boğazı geçiĢi için ilke olarak Fred ve Elizabeth Brenchley'in yazdığı Stoker'ın Denizaltısı adlı kitabı esas aldım. Özetleyerek aktarıyorum. YanlıĢları sonda belirteceğim. Sultanhisar hakkında:

"Sultanhisar'ın Kaptanı Rıza Bey'in Anıları, Çanakkaleyi YaĢamak", Yeni Mecmua, Çanakkale özel sayısı, s. 103 vd.

lb) Bu hafif sapmanın nedeni ve oluĢumu, en ayrıntılı biçimde Nigel Steel-Peter Hart'ın Gelibolu-Yenilginin Destanı adlı eserde anlatılmaktadır, s.51 vd.

Abdurrahman Özgen'in anlattığı gibi 'Türkler çıkıĢ yerini iĢaret eden Ģamandıranın yerini değiĢtirmiĢ, Anzaklar bu yüzden Arıburnu'na çıkmıĢ' değildir. Bu masaldır. Zaten Abdurrahman Özgen'in kitabının büyük bölümü masaldır, gerçekle ilgisi yoktur (A. Özgen, Milli Mücadelede Türk Akıncıları, Tekin Y., Ġstanbul, 1973).

KurtuluĢ SavaĢı'nı biraz bilenler kitabın masal olduğunu çok çabuk anlarlar. Bu Ģamandıra masalına Fikret Günesen ile Sayhan BilbaĢar'ın kitaplarında yer vermiĢ olmaları bir talihsizlik, bir iĢ kazasıdır.

Arıburnu Koyu iki burun arasındadır. Kuzeydeki daha belirgin olan burnun adı Arıburnu ya da Büyük Arıburnu'dur. Güneydeki daha az belirgin, küçük burnun adı ise Küçük Arıburnu'dur. Bu iki burun arasındaki Arıburnu Koyu'na bir dostluk jesti olarak Anzak Koyu adı verilmiĢ. Ġyi niyetle de olsa bu ad değiĢikliğini Çanakkale tarihine karĢı yapılmıĢ ciddi bir saygısızlık olarak görüyorum.

Arıburnu yalnız bir yerin değil, bir destanın adıdır. Jest için feda ediliverecek bir ad değildir.

Kıyı burada da kumsal. Kumsalın bittiği yerde, asıl çıkılacak araziye göre daha dik meyilli tepeler yükseliyor. Ama biraz sağa sola açılınca bu diklik bitiyor. Anzakların düzenlerinin bozulmasının asıl nedeni, farklı bir kıyıya çıkmıĢ olmaları değil, baskına uğratacaklarını sandıkları Türklerin uyanık olmaları ve çok Ģiddetle direnmeleridir. Büyük zayiat verirler, subaylarının çoğu vurulur, birlikler birbirlerine karıĢır, bir kısmı korkuyla kıyıda kalır, ileri gidemez vb. Kısacası 1,5 km. kadar kuzeye çıkmaları baĢarısızlıklarının küçük

324 DiriliĢ / Çanakkale 1915

bir nedeni bile değildir. Yenilginin mazereti olarak ileri sürülmesi komiklik olur.

Kabatepe ile Arıburnu arasındaki yoldan geçen biri arada ciddi bir fark olmadığını kolayca görür.

2) Günde iki kez yemek veriliyor: Sabah ve akĢam. Sabah seyrek olarak kahvaltılık (çay, zeytin, ekmek), çoğunlukla çorba ; akĢam yemek. Yemekle ilgili sorunların baĢlıca nedeni ulaĢım yetersizliği.

Askerin besini zaman zaman verilen kuru yemiĢle destekleniyor. Kuru yemiĢler çoğunlukla illerden armağan olarak geliyor.

2a) Alay Komutanı ġefik Beyin, Kabatape-Arıburnu'ndaki taburuna eskisi gibi yakın bulunmak için yaptığı baĢvuru, Ordu Komutanının emirlerine aykırı olduğu için kabul edilmemiĢtir (Kadri Perk, s.49).

Ordu Komutanının yanlıĢ düzeni yüzünden bugün yüzlerce Türk ölecek, bu sayı giderek on binlerce olacaktır. Yahya Kemal Beyat-lı Liman PaĢa için "Ellerini Türk kanıyla yıkadı" diye yazacaktır (28.5.1921, Eğil Dağlar, s.161).

3) Halil Sami Bey ve Kurmay BaĢkanı karar vermede bocalıyorlar. Bu durumu, Liman PaĢa'nın çalıĢmayan yöntemini, kaba tutumunu ve ilk günün olağanüstü Ģartlarını dikkate alarak değerlendirmek insaflılık olur. E.Kur.Alb. Ġbrahim Artuç "25 Nisan sabahının ilk saatlerinde Allah hiçbir komutanı 9. Tümen Komutanının durumunda bırakmasın" diye yazıyor (1915 Çanakkale SavaĢı, s.139). Ama yanlıĢları belirtmek de gerçeğe saygının gereğidir.

3a) Otto Hersing, Çanakkale Denizaltı SavaĢı, çev. Bülent Erdemoğ-lu, s.ıx vd.; çevirmenin konuya egemen olmasının önemini kanıtlayan çok güzel, güvenilir ve örnek bir çeviri. Kitabın baĢında Zafer Toprakin denizaltıcılık tarihi hakkında yararlı bir açıklaması var.

3b) Bean Avustralyalılar açısından Çanakkale SavaĢı'nı yazacaktır. Elde en çok Anzaklar hakkında fotoğraf bulunmasının nedeni Avustralya yönetiminin bu üç fotoğrafçıyı görevlendirmiĢ olmasıdır.

Anzak çıkarması hakkında resmi site: www.anzacsite.gov.au

3c) Baha Vefa Karatay, Mehmetçik ve Anzaklar, s.34 vd.; Alan Moore-head, s. 147 vd.; A. Mete Tuncoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, s.15 vd.

3d) Ġngiliz resmi harp tarihi (C.F. Aspinall-Oglander) diyor ki: "Türkler için ne mutlu idi ki 19. Tümen Komutanı, istikbalin reisicumhuru olacak olan M. Kemal'den baĢkası değildi ve mukadderata hâkim olan bu adam derhal, bariz bir komutan kudret ve kaabiliyeti gösterecekti. DüĢmanın Conkbayın'na doğru ilerlediğini iĢitir iĢitmez, bunun sahte bir hareket olmayıp kuvvetle yapılan ciddi bir taarruz olduğunu anladı. Bu hücumun Türk savunmasının kalpgâhına

Dördüncü Bölüm Notları 325

karĢı bir tehdit teĢkil ettiğini derhal takdir ederek vaziyeti bizzat değerlendirmeye ve muharebeye bir tabur değil, bütün bir alayı birden atmaya karar verdi." (s.229) DüĢman bile bizim bazı yazarlarımızdan daha dürüst ve haksever. Bu gerçeği saklayan, saptıran, çarpıtan yazarların kimler olduğunu merak edenler için: Vahidet-tin, M. Kemal ve Müli Mücadele, s.94-176.

4) M. Kemal, Arıburnu Raporu, s.20.

5) Böyle büyük dönemeçlerde olağan günlerin kuralları değil, tarihe yön verenlerin irade ve kararları iĢliyor.

6) Bu ânı yaĢamıĢ bir subaydan aktaran ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.79; 26 Nisan-14 Mayıs arası dönem için, Ġzzettin ÇalıĢlar, Arıburnu Muharebeleri, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.97-112.

7) Atlas, Nisan 2005, sayı 145, Gürsel Göncü, Ġlk Dört Saat, fotoğraflar: Cüneyt Oğuztüzün; 25 Nisan 1915 günü M. Kemal'in ve 57. Alayın güzergâhı hakkında önemli bir araĢtırma (Katkıda bulunanlar: Selim Meriç, ġahin Aldoğan, Jul Snerders). 25 Nisanda bu güzergâhı yürümek isteyen gençlerin bu yazıyı okumalarını tavsiye ederim. Ben güzergâh konusunda bu yazıdan yararlanacağım. Bazı yazarlar önemini hafifletmek için M. Kemal'den hep ihtiyat tümeni komutanı kalmıĢ gibi söz ediyorlar. 25 Nisan 1915 günü saat 07.45'te M. Kemal'in ihtiyat tümen komutanlığı sona ermiĢtir.

8) 9. Tümenin raporu Arıburnu ve Seddülbahir'e çıkarma yapıldığını bildirmektedir. Öbür raporlar çıkarma yapıldığından değil, bombardımandan ve çıkarma olasılığından söz etmekteler. Liman PaĢa çıkarma olduğunu açıkça bildiren 9. Tümen raporunu önemsemez, Saros ve BeĢige'yle ilgili raporları dikkate alır. Bir psikologun bu gibi durumları inceleyerek Liman PaĢa'nın psikolojik bir çözümle-mesini yapması gerektiğini düĢünüyorum.

9) Bolayır-Saros kesiminde iki tümen var. Durumu en iyi biçimde izleyip orduya bildirirler. Ama Ordu Komutanı Liman PaĢa ordusunu bırakıp keĢif yapmaya kendi gidiyor. Ordusunu baĢsız bırakıp iki gününü, bir gecesini Bolayır sırtında geçirecek. Ġnanılmaz bir durum ama böyle!

10) Liman PaĢanın anılarında ilk iki gün için verdiği bilgiler birçok konuda gerçeklere uygun değildir.

Tarihe dürüstçe bilgi vermiyor, saptırıyor. Liman PaĢanın doğru yazdığını sanan yabancı yazarlar da olayları Liman PaĢa'nın verdiği bilgilere göre değerlendiriyorlar (Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ

Sene, s.86 vd.; saptırmaları hakkında: ATAġE, Çanakkale 2, s.12 vd.).

Liman PaĢa anılarında 25 Nisan sabahını Ģöyle anlatıyor: "Sabah bu haberleri getirmekte olan subayların çoğunun benzinin solmuĢ

325 DiriliĢ / Çanakkale 1915

olmasından anlaĢılıyordu ki düĢmanın karaya asker çıkarması kesin olarak beklenilmekle beraber, çıkarmanın aniden bu kadar çok yerde baĢ göstermesi bazı kimseleri biraz ĢaĢırtmıĢ ve endiĢeye düĢürmüĢtü. Bende ilk oluĢan his, aldığımız tedbirlerde değiĢiklik yapmayı gerektirmediği idi. Bu büyük bir teselli ve memnuniyetti. DüĢmanın çıkarma kuvvetleri bizim çıkarmaya ihtimal vererek ona göre özel olarak savunduğumuz yerlere çıkmıĢtı." (s.87) Vatanlarında büyük bir yangın baĢlamıĢ

olan subayların endiĢeye düĢmüĢ olması doğaldır. Olmaması düĢündürücü olurdu. Ama asıl ĢaĢıranın kendisi olduğunu göreceğiz. ġaĢırmakla kalmıyor, iradesini donduran bir korkuya da kapılıyor.

DüĢman Liman PaĢa'nın düĢündüğünü iddia ettiği hiçbir yere çıkmamıĢ, asıl çıktığı yerler için önceden alınmıĢ tüm önlemleri de Liman PaĢa alt üst etmiĢtir.

Bu gerçekleri bilmeyen biri, anıları okuyunca, Liman PaĢayı ileri görüĢlü bir komutan sanır. Batılı yazarlar, bu anıları okuyor ve öyle sanıyorlar.

11) Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, s.46. Ha) BeĢiğe antik Troya kentinin limanıydı.

12) Burada bir taburu eksik, iki taburlu bir alay vardı, 64. Alay. Eskiden kalan bu alay da 3. Tümen emrine verilmiĢti.

13) ATAġE, Çanakkale 2, s.46, 56, 57; ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.100; YüzbaĢı Celalettin:

"DüĢmanı önce karaya çıkarma, sonra hücum etme fikri en küçük birliğe kadar telkin edilmiĢti."

(Kum-kale Muharebeleri, s. 157, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı) Sevgili gençler, bu olaylara inanmakta güçlük çektiğinizi tahmin ediyorum. Ama bunların hepsi gerçek. Alman eğitimciler gerçekten yararlı oldular. Ama onlara orduda söz hakkı tanımak, komuta makamlarına getirmek, bunun gibi daha nice acı, akıldıĢı olaylara yol açmıĢtır. Kabahat kimde?

Almanlarda mı, yoksa onlara bir devletin namusu olan orduyu gözü kapalı teslim edenlerde mi?

Türkler Çanakkale'de biri dıĢ, biri iç, iki emperyalist cepheyi de, orduyu yabancılara teslim eden bilinçsiz, ufuksuz, sorumsuz, onursuz anlayıĢı da yenmiĢtir. Çanakkale bu yüzden çok büyüktür. Bu özellikleri nedeniyle birkaç hurafe ile anlatılacak bir savaĢ değildir.

14) BinbaĢı Mehmet Nihat, Seddülbahir Muharebeleri, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.204.

15 ) 250 kayıp verirler (Thomazi, s.67).

16) ATAġE, Çanakkale 2, s.49, 57-58; Ġ. Artuç, s. 124 vd.; mezarlık korunmuĢ olarak duruyor.

Dördüncü Bölüm Notları 326

16a) Kumkale konusunun tümü için: ATAġE, Çanakkale 2, s.39-90; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Ydı Hareketleri, s.168 vd.; YüzbaĢı Celalettin, Kumkale Muharebeleri, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.113-129; ġükrü Fuat Gücüyener, Çanakkalede Kumkale Muharebesi, Çanakkale Hatıraları, c.3, s.153-164; ġerif Güralp, Çanakkale Cephesinden Filistin'e, s.12-34; C.F. Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri Harekâtı, 1. c., s.315 vd.; Thomazi, s.65 vd.

17) Yzb. Faik'in bölüğünün tam adı: 8. Bölük.

Komutanı YüzbaĢı Faik; 1. Takım Komutanı Yedek Asteğmen Ġbrahim Hayrettin (Balıkçı Damları ve civarı); 2. Takım Komutanı Asteğmen Muharrem (Hain Tepe); 3. Takım Komutanı BaĢçavuĢ

Süleyman (Hain Tepe'nin yakını). Ġ. Hayrettin dıĢındakiler yaralanmıĢ ve geriye taĢınmıĢlardır.

Conkbayırı'nda M. Kemal ile karĢılaĢan askerler Ġ. Hayrettin'in takımından sağ kalabilen askerlerdir.

Ġ. Hayrettin de sonra yaralanır. Hepsi iyileĢip geri dönecek, yok olan bölük yeniden kurulacak, bu gazi komutanlar birliklerinin baĢına geçeceklerdir. Bunlar bir anıtı ya da bir yazıtı hak etmiyorlar mı?

Arıburnu Koyu'na Anzak Koyu adı verildi, Anzakların torunları orada rahat rahat anma töreni yapsınlar diye buldozerler Ģehitlerin ve gazilerin vatan yaptığı o coğrafyayı alt üst etti, özgünlüğünü bozdu.

Bizim için kutsal olan o yerde, 27. Alay ya da 8. Bölük Ģehit ve gazilerini anan, burada bir destan yaĢandığını anlatan bir anıt yok. Arıburnu'nda savaĢı özetleyen bir yazıt var. Ama savaĢı Ġngilizler açısından özetliyor. Çünkü Ġngiliz yazıtı.

Adamlar övünmek için fırsat kaçırmıyor, her kahramanını yüceltiyor, tarihini aĢındırmıyor, güncel politikaya uydurmaya kalkıĢmıyor, ters-yüz etmiyor. Bizde ise tarihimiz, kahramanlarımız unut-turulmaya çalıĢılıyor. Hatırlatanlar, doğruları açıklayanlar suç iĢlemiĢ gibi karalanıyor.

Tarih bilgisinden ve bilincinden yoksunluk bir milleti, tam da çağdaĢ sömürgecilerin istediği gibi onursuz, bilinçsiz bir kuru kalabalık, sürü, kara yığın yapar. Çanakkale ve Milli Mücadele, bizi böyle yapmak isteyenlere tarihin uyarıĢıdır! Bu dönemlerde de kalemlerini haydut baltası gibi kullananlar vardı. Hepsi tarihin çöplüğüne gitti. Onların izinde olanların sonu da bu elbette. 17a) Yukarda açıklandığı gibi Asteğmen Muharrem de iyileĢip yeniden kurulacak olan takımının baĢına dönecek ve savaĢa devam edecek.

17b) A. Mete Tuncoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, s.39, 40.

326 DiriliĢ / Çanakkale 1915

17c) Batarya üç saat sonra alaya ve savaĢa katılacaktır (ġefik Aker, s.45, 62-63). ġefik Bey genç subayı azarlamakla yetinir.

18) ATAġE, Çanakkale 2, s.106; Ġzzettin ÇalıĢlar, aynı olayın 57. Alayın taarruzundan önce de yaĢandığını belirtiyor: Arıburnu Muharebeleri, s. 104, dipnot, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı.

19) ġefik Aker, s.50; oran asker sayısında beĢte birdir, silahta yüzde bir bile değil.

20) Her Ġngiliz taburunda bir ağır makineli tüfek bölüğü, her bölükte 8-12 ağır makineli tüfek bulunuyor. Bizde ancak alaylarda 4 tüfekli bir ağır makineli tüfek bölüğü var. Ama 3. Taburun bağlı olduğu 26. Alayın makineli tüfek bölüğü yok, daha kurulmamıĢ.

Ġngiliz kaynakları, Türklerin ateĢ disiplinine bakarak, kıyıda ağır makineli tüfekler olduğunu iddia edeceklerdir (Mesela C.F. Aspi-nall-Oglander, 1. c, s.277). Bir tek makineli tüfek bile yoktu. KeĢke olsaydı.

Bu yanlıĢ Nigel Steel-Peter Hart'ta da devam ediyor, Yenilginin Destanı, s.74.

21) C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.268.

22) Ġki piyade taburu, bir bölük, bir denizci müfrezesi, ATAġE, Çanakkale 2, s.244.

22a) 26. Alayın 2. Taburundan 6. Bölük.

23) ATAġE, Çanakkale 2, s.244-247; General Hamilton buraya çıkan birliğin yeni birliklerle takviye edilmesini önerir. Ama çıkarmayı yöneten 29. Tümen Komutanı General Hunter Weston buna gerek görmez.

Çanakkale'yi mucizelerle süslemek isteyenler! ĠĢte size mucize! 9 Mehmet bir taburu durduruyor. 23a) Sevgili gençler! Türk askeri özellikle ilk günü bire beĢ, bire on, bire yirmi, bire yirmi beĢ kalabalık düĢmanla dövüĢmüĢtür. Silahta bu oran çok daha yüksektir. Oranları zaman zaman belirtiyorum.

Hiçbiri abartı değildir. Ġyi eğitilmiĢ, onurlu, bilinçli, bilgili, inançlı, kararlı bir ordu için askerde ve silahta sayı farkı ciddi bir anlam taĢımıyor. Çanakkale SavaĢı, Ġnönü SavaĢları, Sakarya SavaĢı, Büyük Taarruz bunu kanıtlamıĢtır. Daha eski tarihlerde de bunu kanıtlayan örnekler var: Malazgirt SavaĢı, Sırp Sındığı vb.

24) ATAġE, Çanakkale 2, s.240-244; Ġbrahim Artuç, 191S Çanakkale SavaĢı, s. 146.

25) Teke Koyu'nu savunan bölüğün tam adı, 12. Bölüktür.

26) ATAġE, Çanakkale 2, s.233-234.

Dördüncü Bölüm Notları 327

27) Ertuğrul Koyu ve çevresine bugün donanmanın attığı mermi sayısı 4.650'dir (C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.305, dipnot 3); bu sayı 18 Mart günü bütün Türk tabya ve bataryalarının kullandığı mermi sayısının iki katıdır (ATAġE, Çanakkale 2, s.238).

Birinci Dünya SavaĢı'nda Türklere karĢı bütün Ġngiliz baĢarıları askerde, silahta ve araç-gereçte sayısal üstünlüğe dayanır, askerlik sanatına ve ordunun kahramanlığına değil. Çanakkale'de ve Milli Mücadele'de sayısal üstünlükleri iĢe yaramamıĢtır.

28) Ertuğrul Koyunu savunan bölüğün tam adı 10. Bölüktür. Bu bölüğü takviye edecek olan bölüğün tam adı da 11. Bölüktür. Teke Koyu'nda 12. Bölük var; buna bir süre sonra 9. Bölük katılacak.

Mahmut Sabri Bey'in Seddülbahir destanını yaratan taburunun dört bölüğü bunlardır.

29) Bu tümsek hâlâ duruyor. ATAġE, Çanakkale 2, bu tümseğin yüksekliğinin 1915'te 1,5 metre olduğu belirtiyor (s.214). Yüksekliği Ģimdi 50-75 cm. kadar. Bu tümseğin arkasında saklanıldığı ifadesi güven verici değil. Çünkü burası Ertuğrul tabyasından (Yahya ÇavuĢ siperlerinin bulunduğu yerden) tabak gibi görünüyor. Saklanılan yer tabyanın altındaki ölü noktalar olmalı.

30) Alan Moorehead, s.184; ilk çıkıĢta Ġngiliz kaybı % 70 (ATAġE, Çanakkale 2, s.237).

30a) Ertuğrul tabyasının yanında Yahya ÇavuĢ Siperleri diye belirtilen yer. O günü anımsatsın diye gayet Ģık bir makineli tüfek yuvası yapılmıĢ. Bir de dekoratif kalaslarla süslenmiĢ bir siper var.

Bunların gerçekle bir ilgisi yok. Bu uyduruk, yanlıĢ bir dekor! O kıyamet gününü zerre kadar temsil etmiyor.

31) C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.288; Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.99; ATAġE, Çanakkale 2, s.239.

32) ATAġE, Çanakkale 2, s.234-240; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.289; F. Belen, 1915 Yılı Hareketleri, s.162.

Bu büyük baĢarıyı sağlayan Ertuğrul Koyu'nu savunan 430 kahramandır. Kahramanlıkta, sebatta, kararlılıkta, özveri ve ustalıkta birbirleriyle yarıĢarak bu görkemli sonucu elde etmiĢlerdir. Arıburnu Koyu'nda 27. Alayın kahraman 8. Bölüğünü ya da 2. Taburunu anımsatacak bir anıt, yazıt olmadığı gibi, Ertuğrul Koyu'nda da 26. Alayın 3. Taburunu, onun kahraman bölüklerini ya da bu 430

kahramanı anımsatan bir anıt, bir yazıt yok. Bu 430 kahraman arasında yer alan Yahya ÇavuĢ ve adları saptanabilen birkaç erin adına bir anıt dikip de öteki kahraman komutan, subay, astsubay ve erleri unutulmaya bırakmak hak mıdır? Açıkçası, haksızlık değil midir? Bu kesimin sorumlusu, bu baĢarının sahibi 10. Bölük Komutanı Ģehit YüzbaĢı Hasan'ı unutmak olur mu? Balkan SavaĢı'ndan kalan o çavuĢları bu subaylar yeniden eğitip yetiĢtirdiler, eritip yeniden döktüler!

Ġngilizler ayrım yapmadan, bütün askerleri için Ertuğrul Koyu'nda Gözcübaba Tepesine Hellas anıtını dikmiĢlerdir. En kısa zamanda hem Arıburnu'nda, hem Ertuğrul Koyu'nda, burada dövüĢen, Ģehit ve gazi olan atalarımızın hepsini yücelten iki sanat eseri anıt yapılarak bu haksızlık düzeltilmeli diye düĢünüyorum.

Bu anıtlar yapılmazsa anlayın ki yetkililerin Çanakkale kahramanlarına da, gerçeklere de saygıları yok.

33) ġimdi bu yükseltide, her yerden görülen görkemli Mehmetçik Anıtı var (açılıĢı 21 Ağustos 1960).

Tepenin güney etekleri araba park yeri yapılıp betonlandığı için arazinin doğallığı burada da bozulmuĢtur.

34) Ġngiliz harp tarihine göre Ġngilizlerin kaybı 63 ölü ve yaralı (1. c, s.290). Türk kaybı bilinmiyor.

35) ATAġE, Çanakkale 2, s.247-250; Eski Hisarlık olayını ayrıntılı anlatıyor. Ġngiliz Harp Tarihi ise özetliyor, Türk direniĢini atlayarak sonuca geliyor. Kestirme yaklaĢıma elveriĢli her yerde böyle yapı-

yor. Ġngiliz tarihinin bu özelliğini bilmeyenler, birçok yerde Türk direniĢi, baĢarısı olmadığını sanırlar. ATAġE Çanakkale 2'yi dikkate aldım.

Asteğmen Abdürrahim ve takımının çoğu Ģehit olacaktır.

35a) Daha sonra yanındaki birkaç askeriyle birlikte 57. Alaya katılacak, o da 57. Alayda savaĢırken yaralanacaktır.

35b) 1. Tabur Komutanı Halis Ataksor'un güncesi yayımlandı. Torunu Serdar Ataksor (Ataksoy) dedesinin anısını yaĢatıyor (www.Atak-sor.org.); 3. Tabur Komutanı Ġbrahim Bey, Çanakkale SavaĢı Üzerine Bir Ġnceleme adlı eserin yazarı E. General Selahattin Çetiner'in babasıdır.

35c) Köye 33 kiĢiden sadece 3 kiĢi geri dönebilecektir (Gelibolu 1915-SavaĢla BaĢlayan Dostluk, s.83-84)

36) Genel olarak: M. Kemal, Arıburnu Raporu, s.22 ; güzergâh ve Teğmen Tulloch için, Atlas dergisi, Nisan 2005.

Teğmen Tulloch Avustralyalı gazeteci ve tarihçi Bean'e, 'bu Türk subayına tüfeğiyle ateĢ ettiğini ama vuramadığını' açıklamıĢtır. Bu konuda ek kaynak olarak: www.user.glo.be, "Heading for Chu-nuk Bair" [kaynakta fotoğraf olarak Tulloch'un bulunduğu yerden M. Kemal'in bulunduğu yerin görünüĢü var] + L.A. Carlyon, Gal-lipoli, Bantam Books, Londra, 2003, s.194-195. Bu iki kitapla ilgili bilgiyi sevgili Öğr.Bnb.Dr. Necati Yalçına borçluyum. M. Kemal bu anı "Kazandığımız an, bu andır"

diye niteleyecektir. BirleĢik Ordu açısından ise 'bu an, savaĢı kaybettikleri andır'. 36a) Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.54.

37) M. Kemal bu komutanlara savaĢ tarihinde benzeri olmayan Ģu sözleri söyler:

"Size ben taarruz etmeyi emretmiyorum, ölmeyi emrediyorum. Biz ölene kadar geçecek zaman içinde yerimizi baĢka kuvvetler ve baĢka komutanlar alabilir"

37a) Teyemmüm, suyun bulunmadığı yerde ve zamanda, iki eli temiz bir Ģeye vurup yüzü, dirseğe kadar iki eli ve kolu sıvazlamak.

37b) Atatürk bu taarruzu çok kısaca Ģöyle anlatıyor: "Herkes öldürmek ve ölmek için düĢmana atıldı'"

Bazı kitaplarda Atatürk'ün bir sözünün yanlıĢ anlaĢılmasından dolayı, 57. Alayın daha ilk gün bütünüyle Ģehit olduğu yazılıyor. Bu kesinlikle doğru değil. Gerçek Ģu: SavaĢ sonuna kadar 57.

Alayın ilk kadrosu neredeyse tümüyle Ģehit olur, yaralanır, alay yeni askerlerle takviye edilir.

Alayın sancağının Avustralya'da müzede bulunduğu da kesinlikle yanlıĢtır.

38) Ġngiliz Resmi Harp Tarihi diyor ki:

"19. Tümen Komutanı Yarbay M. Kemal'in 25 Nisan 1915'te Arıburnu bölgesindeki durumu derhal kavramıĢ olması ve inisiyatifini kullanarak 57. Alayla yapmıĢ olduğu taarruz, Çanakkale SavaĢı'nın sonunu belirlemiĢtir.

Bir tümen komutanının kendi inisiyatifiyle giriĢtiği hareketler sonucu, bir savaĢın, hatta bir milletin kaderini değiĢtirecek büyüklükte bir zafer kazandığı, tarihte pek az görülür" (Aktaran, Ġ. Artuç, s.175) Bunu düĢman söylüyor.

[Bizim bazı yazarlarımız ise hiç utanmadan bu gerçeği saklıyor, saptırıyor, çarpıtıyorlar. Ayrıntı için: Vahidettin, M. Kemal ve Milli Mücadele, s.94-177]

19. Tümen Komutanı M. Kemal, Ordu Komutanı gibi donup kalsaydı, sorumluluktan kaçınsaydı, kımıldamak için emir beklesey-di, Çanakkale SavaĢı o gün sona ererdi: Kocaçimen-Kabatepe hattı düĢman eline düĢecek, Maltepe-Kilitbahir yolu açılmıĢ olacaktı. Üç gün içinde Kilitbahir'i basarak Boğaz'ı donanmaya açacaklardı. Sonrasını düĢünmek bile insanı ürpertiyor.

Bu gerçeğe rağmen Çanakkale zaferi kutlanırken Atatürk'ün adını anmaktan kaçınanları, M.

Kemal'siz Çanakkale SavaĢı romanı yazmaya, çizgi film yapmaya yeltenenleri nasıl nitelemeli?

Bunlara uygun sıfatları sizler bulun!

Ruhça ve zihince sağlıklı bir insan milletinin tarihini değiĢtirmeye kalkıĢır mı?

38a) Mucip'in savunduğu yerin adı Mersin Sırtı (ATAġE, Çanakkale 2, s.115-116).

39) Yarbay ġefik Aker, Arıburnu SavaĢları ve 27. Alay adlı kitabında Asteğmen Mucip ile subay adayı Medeniyi çok övüyor (s.55). Bugün Mucip'in 164 kiĢilik bölüğü 129 Ģehit ve yaralı verir, 35 kiĢi kalır (Mucip Kemalyeri, Çanakkale Ruhu Nasıl Doğdu, Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.309).

Bir kahraman daha var, 3. Taburun Hesap Memuru Muharrem Vehbi Efendi. O da yaralanan Tabur Komutanının yerine geçmiĢ, komutayı üstlenmiĢtir (s.55,56). 39a) DövüĢerek erimekte olan 27. Alayın Komutanı ġefik Aker diyor ki: "Tehlikenin içinde olduğumuz için M. Kemal'in o kurtarıcı karar ve hızlı hareketinin önemini bütün değeriyle ancak biz takdir edebiliriz. (..) BaĢlarında 19. Tümenin cesur komutanı olduğu halde, topçusu ve makineli tüfekleriyle beraber 57. Alay tam o istikametten gelmeye baĢlamıĢ ve artık hem Boğaz'ın savunması, hem alayımız selamete ermiĢti." (Arıburnu SavaĢları ve 27. Alay, s.59)

Dördüncü Bölüm Notları 329

40) Mucip Kemalyeri, Çanakkale Ruhu Nasıl Doğdu, Çanakkale Hatıraları, c. 3, s.275 vd.

40a) ATAġE, Çanakkale 2, s.59 vd.; Fahri Belen diyor ki: "(Bu birlikler) üç misli bir kuvveti tutmak suretiyle büyük bir sebat (direniĢ) örneği verdiler." (1915 Hareketleri, s.169) 41) Evet, güneyde birlikler kavrulurken, sadece iki tabur! TelaĢa ne gerek vardı! Akan, sudan ucuz Türk kanıydı!

5. Tümenin alayı 29 Nisana kadar ġarköy'de hareket için emir bekleyecektir.

41a) Kumtepe, Kabatepe ile Teke Koyu arasındaki kıyıda bir tepe. Kumkale ile karıĢtırılmaması.

Kumkale karĢı yakada, Çanakkale Boğazı'nın giriĢinde. Kumtepe'de Ģimdi bir motel var.

42) Esat PaĢanın anılarında bu karĢılaĢmayla ilgili bilgiler karıĢık. Gerçeğe aykırı yanı da var. PaĢa anılarını yazdırırken tepe adlarını, tıpkı genç subay gibi, birbirine karıĢtırmıĢ, yanlıĢ sonuca varmıĢ, boĢlukları yorgun belleği yüzünden olayın akıĢına hiç uymayan bilgilerle doldurmaya çalıĢmıĢ.

Esat PaĢa'nın anıları ilk kez 1975'te Ġhsan Ilgar tarafından kitap olarak yayımlanmıĢtır (Baha Matbaası, Ġstanbul). Ġhsan Ilgar'ın eklediği tutarsız, gereksiz bilgilerle anılar birbirine karıĢmıĢ, kitap ciddi bir kaynak olma niteliğini kaybetmiĢti. Sevgili Nurer Uğurlu'nun, anıları bu fazlalıklardan temizleyerek, temel kaynakların yardımıyla doğru açıklamalar ekleyerek yeniden düzenlemesini diliyorum. Bu haliyle Esat PaĢa'nın anılarını okuyup da Çanakkale SavaĢı'nı, hatta Arıburnu SavaĢlarını bile anlamak mümkün değil. 42a) ATAġE, Çanakkale 2, s.113; Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.56.

42b) M. Kemal, Arıburnu Raporu, s.27.

42c) 77. Alay iki taburlu (1. ve 2. Taburlar), 3. Taburu batıda, Ece limanında.

43) ATAġE Çanakkale 2'de bu alay komutanının bugünkü yavaĢlığı dolayısıyla geriye alındığı ve mahkemeye verildiği yazılıyor (s.270). Bu bilginin doğruluğundan kuĢkuluyum. Çünkü 25. Alayın Komutanı Yzb. Ġrfan, 24 Mayısta hâlâ alayının baĢında (Ġ. Görgülü, 10 Yılın Kadrosu, s.69).

Fahri Belen: "9. Tümen Komutanlığı bu alayı topluca değil, parça parça yollayarak olumlu sonuçlar alınmasını engellemiĢtir." (1915 Hareketleri, s. 164) 9. Tümenin emrinde 44 top vardı. Ciddi bir güçtü bu. Tümen Topçu Komutanı Yarbay Mehmet Ali Bey'in yetersizliği yüzünden bu

329 DiriliĢ / Çanakkale 1915

güçten hakkıyla yararlanılamamıĢtır (ATAġE, Çanakkale 2, s.226 vd.). Yararlanılabilse düĢman kaybı daha fazla olurdu.

44) ATAġE, Çanakkale 2, s.251 (Bir alay + bir tabur= bir tugay).

45) Pınariçi Koyu'na, Ġkizkoy'a ve Eski Hisarlık'a toplam 6 tabur çıkmıĢ durumda. Üçü de donanmanın koruması altında. Üç yer de Türk savunması açısından çok can alıcı noktalar. ATAġE, Çanakkale 2 bu durumu 'ölüm üçgeni' diye değerlendiriyor. Küçük Türk birlikleri bu güçlü birlikleri çıktıkları yere hapsediyor, düĢmanın ilk günle ilgili planının büyük bir bölümünü bozuyor, savaĢın gidiĢini değiĢtiriyorlar.

Bunlar adsız kahramanlar!

Bunları anımsatan hiçbir yazıt, anıt, taĢ parçası, iĢaret yok! Bu birliklerin komutanlarının adları bile yazık ki bilinmiyor. Bilinse de ansak, aileleriyle birlikte gurur duysak.

Bu sert savunmanın, bu günleri yaĢayan Ġngiliz komutanların üzerinde yarattığı çekingenlik savaĢ

sonuna kadar sürecek, küçümsemeleri sona erecek, daha gerçekçi düĢünmeye baĢlayacaklardır.

Ġngiliz Resmi Harp Tarihi, yenilgiyi, daha çok kendi kusurlarının sonucu olarak göstermeye çalıĢıyor.

Ama BirleĢik Ordu'nun hareketleri ve durumu bakımından bir ana baĢvuru kitabıdır. Türk Resmi Harp Tarihi daha ayrıntılı. Bu önemli eserin de büyük bir eksikliği var: Olayları genellikle anonim olarak anlatması, ad vermemesi.

Kahramansız kahramanlık olur mu?

46) ATAġE, Çanakkale 2, s.258de 'en az altı düĢman taburu' deniyor, 7.200 kiĢi.

47) Ġngiliz resmi harp tarihi, 'yılgınlık' dememek için 'askere sanki bir atalet (durgunluk) çökmüĢtü'

diyor (C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.299).

48) 9. Tümen yedek alayını yeni harekete geçirmiĢ, önden giden bir taburu Pınariçi Koyu'na göndermiĢti. Kalan iki tabur ancak saat 20.00 Alçıtepe köyüne gelecek. Bu alay böyle yavaĢ.

49) ATAġE, Çanakkale 2, s.257, son paragraf.

50) ATAġE, Çanakkale 2, s.268; burada Ġngilizlerin büyük Hellas anıtı var. Bizim yiğit birliğimizi anımsatacak minik bir yazıt bile yok. Gelibolu'yu düzenlemekten sorumlu olanlar galiba nerede, ne olduğunu bilmiyorlar.

51) Yahya ÇavuĢ konusunu, 3. Tabur Komutanı Mahmut Sabri Bey'in Raporu (Anafartalar Hatıraları, c. 3., s.73-74) ile ATAġE, Çanakkale 2'ye (s.261-262) dayanarak yazdım. Yahya ÇavuĢ konusunda bu iki kaynaktan baĢka kaynak yok. Herkes bu iki kaynaktan yarar-Dördüncü Bölüm Notları 330

lanıyor. Kimi dürüstçe aktarıyor, kimi ĢiĢiriyor, büyütüyor, gerçeğe aykırı ayrıntılarla abartıyor.

Çanakkale'de birçok Yahya ÇavuĢ vardır. Mahmut Sabri Bey kadirbilirlik gösterip raporunda Yahya ÇavuĢ'u övmese o da ötekiler gibi bir adsız kahraman olarak kalacaktı.

Çanakkale masalcıları, Havranlı Seyit OnbaĢı gibi Yahya ÇavuĢ konusunu da ĢiĢirdiler, abarttılar, akla ve gerçeklere aykırı bir masala, sonunda hurafeye dönüĢtürdüler. Bazı ciddi, hatta iddialı kitaplarda bile bu konunun ĢiĢirilmiĢ haliyle yer almıĢ olması insanı ĢaĢırtıyor. Belli ki gerçekleri ve savaĢ alanını ve durumunu unutup hikâyenin çekiciliğine kapılmıĢlar.

ġiĢirme hikâyelere göre iki bölüğe yakın kuvvetin savunduğu, 500 metre geniĢliğindeki Ertuğrul Koyu cephesini, sadece 45 kiĢilik yarım takımıyla Yahya ÇavuĢ korumuĢ ve bütün Ġngiliz çıkarmasını engellemiĢmiĢ.

Peki, bu cepheden sorumlu 10. Bölük Komutanı Ģehit YüzbaĢı Hasan nerede? 10. Bölüğün kahramanları nerede? 11. Bölüğün iki kahraman takımı nerede? Yahya ÇavuĢ ve 45 adamı çıkarmayı engellerlerken, bunlar geride piĢti mi oynuyorlardı? Gerçeği dikkate almadıkları, ciddi bir kitap da okumadıkları için masalcıların anlattıkları birbirini de tutmuyor. Hepsi olayı farklı anlatıyor, yani uyduruyor. Bazı öyle uyduruk ayrıntılar var ki insan o destanı yaratan Ģehit ve gazilerin anısından utanıyor. Bu hem gerçeğe, hem o Ģehit ve gazilere, hem Yahya ÇavuĢa saygısızlık. Hele daha ilk satırında kime ait olduğunu hemen anlayacağınız bir hurafe kitabına göre Yahya ÇavuĢ meğerse evliya imiĢ, cepheden geri çekilirken bakınız neler olmuĢ:

"ġehit düĢen erler de yattıkları yerden hiç vaziyetlerini bozmadan, bir karıĢ havada uçarcasına çavuĢlarının peĢine birerli kolda takılmasınlar mı? Bu vaziyette tepe bayır aĢarlar, Harap Tabyadaki birliklerine gelirler. Siperlerde bulunan askerlerde bu hali görenler üzerinde büyük bir heyecan, korku ve ĢaĢkınlık yaratır. Alay siperlerinde büyük bir çalkalanma olur ve arkasından hep bir ağızdan Itri'nin tekbirini okumaya baĢlarlar." (Mehmet Gençcan, Çanakkale SavaĢından Menkıbeler, s.20 vd.) Nasıl buldunuz?

Bu tarz uydurmalar, yakıĢtırmalar, aslı faslı olmayan hikâyeler, din ile bir oyuncakla oynar gibi oynamaktır ki dine büyük saygısızlıktır. Bu ipe sapa gelmez uydurmaları bilseler, gerçek dindarların büyük tepki göstereceklerine inanıyorum.

Yahya ÇavuĢ Ezine'nin Koçali köyündendir. Cemalettin Yddız Yahya ÇavuĢ'un ölüm kaydında 23

Mayıs 1331/5 Haziran 1915 Maydos (Eceabat) yazılı olduğunu açıklıyor (Seddülbahir Kahramanları, s.77). Yaralanıp hastanede öldüğü anlaĢılıyor. Yahya ÇavuĢ anıtın-daki Yahya ÇavuĢ'un mezarı semboliktir. Allah tümüne rahmet eylesin!

52) ATAġE, Çanakkale 2, s.250; F. Belen, Ġ9Ġ5 Yılı Hareketleri, s.162. Anadolu yakasında Erenköy ya da Ġntepe topçu grupları Eski Hisarlıktaki Ġngilizleri ateĢ altına alabilirlerdi. Ama bu grupların komutanı Alman Yarbay Wehrle, BirleĢik Donanma yeniden Boğaz'ı zorlar kuĢkusu ile kara hareketlerine karıĢmamıĢ, donanmanın hücumunu beklemiĢ, Eski Hisarlık'a yardım etmemiĢtir (Kadri Perk, s.38).

52a) Liman von Sanders, Türkiyede BeĢ Sene, s.91; inanılmaz gariplik sürüyor.

53) ATAġE, Çanakkale 2, s.24.

Liman PaĢa Saros'taki birlikleri elinin altında tutuyor, Weber PaĢa kolordusundan bir birlik vermiyor.

Güneyde kan gövdeyi götürüyor ama bu iki komutan iki uçtaki serbest birlikleri asıl savaĢ yerine yollamıyor.

Bunun üzerine 3. Kolordu Kurmay BaĢkanı Fahrettin Altay, Müstahkem Mevki Kurmay BaĢkanı Selahattin Adil ve 15. Kolordu karargâhında 1. ġube Müdürü YüzbaĢı Bursalı Mehmet Nihat, gizlice iĢbirliği yaparlar. Ordu Komutanının, durumu birlik yollamaya elveriĢli olan 15. Kolorduya ardarda emirler vermesini sağlarlar. Bu düzen sonucu, Ordu Komutanı son olarak Weber PaĢaya Gelibolu güneyine birlik göndermesini 25/26 Nisan gecesi kesin bir dille emredecektir (ATAġE, Çanakkale 2, s.24-29, 64-69; Mehmet Nihat, Seddülbahir Muharebeleri, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.167, 214).

Ordunun esenliğini sağlamak için Türk kurmaylar entrika çevirmek zorunda kalıyor, yalan söylüyorlar. Ne acı bir durum! Çanakkale'yi yalnız bir kahramanlık destanı olarak görmek ve sanmak yanlıĢ ve eksik olur. Kahramanlık sahnelerinin arkasında bu ve benzeri birçok ibret verici, uyarıcı, uyandırıcı olay var. Bunları da bilmek gerek. M. Kemal ve arkadaĢları, bu acı sınavlardan geçtikleri için Milli Mücadele'de batının hiçbir oyununa gelmemiĢlerdir.

54) 27. ve 57. Alayların Çanakkale SavaĢı'nda çok özel yerleri var. Ġkisi de yiğitlikleri ve baĢarıları nedeniyle sancaklarına takılan altın ve gümüĢ madalyalarla ödüllendirilir. SavaĢın birinci gününden sonuncu gününe kadar yanyana dövüĢür, varlıklarının çoğunu yitirirler. DüĢmanın Arıburnu planını bu alaylar mahvetmiĢtir. Bu iki

alayı birbirinden farklı değerlendirmek haksızlık olur.

Ama 57. Alayın Ģehitliği var, 27. Alayın Ģehitliği yok.

27. Alaya olan saygı ve minnet borcumuzu da ödememiz gerekmez mi?

Gelibolu'da genel bir geliĢigüzellik bulunuyor. Bunun nedeni Gelibolu'yu bir bütün olarak görüp de ona göre düzenleyecek bilgili ve saygılı bir üst yönetimin kurulamamıĢ olmasıdır. Milli Park yönetimi de yanlıĢ bilgileri, haksızlığı, dağınıklığı ve zevksizliği önleyebilmiĢ ve düzeltebilmiĢ değil. Kendi de yanlıĢlar yapıyor. Opet'e Gelibolu'ya yaptığı bilinçli katkılar dolayısıyla yürekten teĢekkürler!

55) ATAġE, Çanakkale 2, s.121.

172 top, kara topçusu ölçüleriyle 44 batarya ediyor. Buna karĢılık Arıburnu'nda Türklerin 4 bataryası, 2 Mantelli topu, iki de Nordanfield'i var. Ġngiliz Harp Tarihi, Türk toplarının Anzakları 'dehĢete düĢürdüğünü' belirtiyor. Bu, topçuların ustalığının zaferidir.

56) lan Hamilton, s.104; Alan Moorehead, s.195; Thomazi, s.61: "Kı-yıbaĢına yığılan Anzak yaralılarının sayısı akĢam olmadan 2.000'i bulmuĢtu"; C.F. Aspinall-Oglander: "Kumsal yaralılarla o kadar çok dolmuĢtu ki cephane, levazım ve erzak için yer bulmak zorlaĢmıĢtı." (1. c, s.331) 57) M. Kemal, Arıburnu Raporu, s.28; 27. Alay, 3. Tabur Komutanı Yzb. Halis Ataksor'un 'düĢman askerlerinin kıyıya kaçtığı, sandallara bindiği vb. hakkında üç raporu, s.117, 121, 125; 25 Nisanı ay-rıntılı olarak anlatan raporu, s.268 vd.; Sermet Atacanlı, Atatürk ve Çanakkale'nin Komutanları, s.405-415 (57. Alay Komutanı BinbaĢı H. Avni Bey'in 25 Nisan-7 Mayıs günleri olaylarını anlatan savaĢ

raporu). CumhurbaĢkanlığı Belgeliğinde bulunan bu önemli rapor ilk kez bu eserde yer alıyor. 57.

Alayın 25/26 Nisan gece taarruzu hakkında en ayrıntılı belge bu.

57a) Simpson Kickpatrick Anzakların saka erlerinden biriydi. AteĢ hattına kadar su götürüyordu.

Yaralılar artınca boĢ dönmedi, ağır yaralı olanları eĢeğine yükleyip kıyıya taĢımaya baĢladı. Bu ağır ve tehlikeli iĢi yakınmadan, sessiz sedasız yapıyordu. Giderek dikkati çekecek, birliğin sevgilisi olacaktır. Anzaklar yurtlarına dönünce bu sade kahramanın heykelini diktiler. Cambera'daki SavaĢ

Anıtı müzesinde sakalar için dikilmiĢ bir genel anıt var (B. Vefa Karatay, Mehmetçik ve Anzaklar, s.

168).

57b) N.S teel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.64.

331 DiriliĢ / Çanakkale 1915

58) ATAġE, Çanakkale 2, s.122 vd.; Cemal Akbay, 19. Tümenin 25/26 Nisan Gece Taarruzu, Çanakkale Muharebeleri 75. Yd Armağanı, s.91 vd.

58a) N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.65. 58b) Milli Mücadele'de 17. Tümen Komutanı.

59) ATAġE, Çanakkale 2, s.68-69. 59a) lan Hamilton, s.100 vd.

59b) ġerif Güralp, Çanakkale Cephesinden Filistin'e, s.17; ġeref Bey Sakarya SavaĢTnda 1. Süvari Tümeni, 10. Alay Komutanı.

60) ATAġE, Çanakkale 2, s.264-267; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c., s.247- 263

61) ATAġE, Çanakkale 2, s.264; yeni bölük Sığındere ağzında bulunan 6. Bölüktür. Bir yarım takımını Pınariçi'ne yollamıĢtı. O nedenle yarım takım eksik.

62) ATAġE, Çanakkale 2, s.278, 3. paragraf.

63) ATAġE, Çanakkale 2, s.269 vd.

64) C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.326 vd., 331; Nigel Steel-Peter Hart, s.65 vd.; Alan Moorehead, s.197

vd.

65) lan Hamilton, s.103 vd.; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.329 vd.; Stoker'ın Denizaltısı, s. 108 vd.

66) ATAġE, Çanakkale 2, s.270 vd. (Yeni emir ağır bir dille eleĢtirilmektedir.) Ġlk gün, yalnız 9. Tümen Komutanlığı değil, 3. Kolordu ve Ordu Komutanlıkları da duruma egemen olabilmiĢ, harekete geçebilmiĢ değillerdir. Ġlk iki günün yapıcıları Arıburnu'nda 19. Tümen Komutanı M. Kemal, 27. Alay Komutanı Yb. ġefik Aker, Seddülbahir'de 26. Alay Komutanı Kadri Bey ile 3.

Tabur Komutanı BinbaĢı Mahmut Sabri Bey'dir.

67) C.F. Aspinall-Oglander, Gelibolu Askeri HarekâtTnda, Pınariçi Koyu savaĢını Ģöyle özetliyor:

"Ġnce düĢünüldü, uygun Ģekilde baĢladı, tereddütle sevk ve idare edildi, aĢağılanarak da (zelilane) sona erdi. Bu sahildeki çıkıĢ hareketinin tarihçesi iĢte budur." (1. c, s.263) Ġngilizlerin kaybı: 697 kiĢi (C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.255/3. dipnot).

General Hamilton bu konuyla ilgili raporunda bu kaçıĢın nedenini gerçeklere aykırı olarak Ģöyle anlatıyor: "Türklerin burada ölçülmesi olanaksız derecede yüksek olan sayı üstünlükleri ve daima yeni takviye kuvvetleri almaları..." (ATAġE, Çanakkale 2, s.274) Ġngiliz birliği bir tugaydı, Türk kuvvetlerinin toplamı ise son aĢamada ancak bir tabur + 3 bölük + bir manga olmuĢtu. Demek ki Türk

Dördüncü Bölüm Notları 332

birliklerinin savaĢçılığı, Ġngilizlere çok kalabalık oldukları izlenimini vermiĢ. PaniklemiĢler.

BaĢkomutan bile panikten etkilenmiĢ. Thomazi diyor ki: "Askerlerinin yarısını kaybeden komutan tahliye kararını kendisi vermiĢti?' s.62; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanında kaybı 700 olarak belirtiyor (s.87).

68) ATAġE, Çanakkale 2, s.270-271.

69) ATAġE, Çanakkale 2, s.275; Ġngilizler bu inceliği, insanca yaklaĢımı bir kez bile göstermediler.

Ama kendilerini 'uygar' diye niteliyorlar, bizi 'az geliĢmiĢ' diye. Uygarlığın ölçüsü makine değil de insanlıksa, savaĢ alanında biz onlardan çok daha uygardık. Çanakkale bunun kanıtıdır.

Bu Türk Ģövalyeliğini Ġngiliz resmi tarihi yarım ağız açıklıyor: "..Sahilde kalan yaralıların kaldırılması için faaliyete geçildi. Bu iĢe düĢmanın pek müdahalesi görülmedi." (CF. Aspinall-Oglander, 1. c, s.306) 70) ATAġE, Çanakkale 3, s.506-512'de denizaltı etkinlikleri ile ilgili bilgi var. Denizaltıların batırdığı küçük büyük bütün gemilerin adları kayıtlı. Ama AE-2'nin bir gambot batırdığı hakkında kayıt yok.

Nejat Gülen de, Dünden Bugüne Bahriyemiz kitabında Stoker'ın bir gambot vurduğu hakkındaki bilginin 'gerçeğe uymadığını' belirtiyor, s.306; Stoker'ın Denizaltısı adlı kitapta, Stoker'ın anılarına dayanarak, ayrıca bir de destroyer vurduğu yazılı (s.88). Bu da doğru değil. Stoker'ın tutsaklık günleri hakkında verdiği bilgiler de güven uyandırmıyor. Kaptanın anılarını yazarken Ģair yanının ağır bastığı ve hayalini çalıĢtırdığı anlaĢılıyor. Stoker Marmara'da kaldığı birkaç gün içinde bazı gemilere hücum etmiĢ, hiçbirini vurama-mıĢtır.

Kitabı çeviren ya da bir danıĢman, doğruları dipnot olarak verseydi Türk okuyucuyu yanılmaktan korumuĢ olurlardı. Tek yanlı bu tür yayınlar gerçeğe haksızlık oluyor.

71) ATAġE, Çanakkale 2, s.70 vd.

72) 31. Alayın 1. Taburu.

73) ATAġE, Çanakkale 2, s.72; Thomazi, s.66; Thomazi üç değil, dört gece taarruzu yapıldığını yazıyor; Charles F. Roux 'yedi taarruz' diyor (s.53); 39. Alay Komutanı raporunda 'on defa' diyor (Cela-laettin, Kumkale Muharebesi, s.179, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı); ġenf Güralp '13 süngü hücumu' diyor (s.22). Galiba hiç durmadan boğuĢulmuĢ.

74) ATAġE, Çanakkale 2, s.276-279; Ġ. Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, s.60.

333 DiriliĢ / Çanakkale 1915

75) 77. Alay dağılarak hem olumlu geliĢimi engelledi, hem 27. Alayın sol yanını boĢ bırakarak, o kadar kan pahasına alınan Kanlısırt'ın terk edilmesine yol açtı.

Üstün düĢmanla savaĢan 19. Tümen bir alayının dağılması üzerine zor durumda kaldı. Yardıma gelecek bir birlik de yoktu. 77. Alayın iki taburundaki Araplar, daha taburlar savaĢ hattına yaklaĢırken, ormanlık ve fundalık arazide, ayrılıp saklanarak, usul usul geride kalarak birliklerinden kopmaya baĢlarlar. Bir bölümü filonun ateĢi altında kalarak erir. Kaçanlar arkadan ateĢ ederek 27.

Alayın birliklerine zarar verir. Kaçmayanların büyük kısmı da geri çekilirken dağılırlar. Fahrettin Altay bazılarının, cephede kan gövdeyi götürürken, gerilerdeki çadırlara saklanıp nargile içtiklerini yazıyor.

ġefik Aker diyor ki: "Eğer bu Arap erleri yerinde bunlarla değiĢtirilen Türk erleri olsaydı, tekrar edilecek saldırıĢlarla, esasen gündüzden sarsılmıĢ olan Avustralyalıların o gece vapurlarına çekilmek mecburiyetinde kalmıĢ olacaklarına hükmolunabilir." (s.73-74) ATAġE, Çanakkale 2, bütün Arapların kaçmadığını, bazılarının Türklerle birlikte kaldığını açıklıyor.

M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.29-51 (1. ve 2. Tabur Komutanlarının olay hakkındaki raporları da var); ATAġE, Çanakkale 2, s. 123 vd.; Fahrettin Altay, s.90; ġefik Aker, s.68 vd.; Ġ. Gör-gülü, Atatürk'ün Emirleri, s.llj ġefik Aker, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.85 (Çanakale SavaĢı, Yay.

Haz. M. Albayrak).

76) Bazıları dövülür, üç elebaĢı kurĢuna dizilir (M. Kemal, Arıburnu Raporu, s.94/dipnot; Esat PaĢa, s.52; Ġzzettin ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġki Buçuk Yıl, s.35).

77) Arabesk üslup bu inceliklerimize zarar veriyor; Ģimdi bazı aileler yüzyılların süzgecinden geçerek oluĢan o dikkat ve inceliği önemsemeyerek, çocuklarına Araplar gibi 'Muhammet' adını veriyor.

Birileri oğlu Muhammet'e, adını da söyleyerek küfredince acaba o baba rahatsız olmuyor mu? Arap yaĢayıĢ tarzı yalnız giyim kuĢamda değil, anlayıĢta da usul usul yayılıyor. Ümmetçi Osmanlı, Arapları 'kavm-i necip' diye pohpohlamıĢtır ama AraplaĢmamıĢtır. Bilinçsiz Osmanlılık, dincilik ve ümmetçilik akımı milli dokuyu, üslubu, kültürü tahrip ediyor, milleti yeniden yamalı bohça haline getiriyor, geri götürüyor, içten içe parçalıyor. Siyasetçiler bu gidiĢin nelere mal olacağını görmüyor, anlamıyor, kavrayamıyorlar.

78) ATAġE, Çanakkale 2, s.71-79; Fransız kaybı: 778, Türk kaybı: 1.735, kayıp oranı % 50'den fazla.

505'i esir veriliyor, 39. Alay Komutanı raporunda bunlardan 'gayr-i müslim askerler' diye söz ediyor (Ce-Dördüncü Bölüm Notları 333

lalettin, Kumkale Muharebesi, s. 178, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı).

ġerif Güralp, Yzb.Dr. ġerafettin Bey'in iki gün ara vermeksizin yaklaĢık 500 yaralıyı ameliyat ettiğini açıklıyor (s.27). Bu da bir cephe gerisi kahramanı!

Her araĢtırma kitabında buradaki yöntem ve komuta yanlıĢları üzerinde duruluyor. Bu haklı eleĢtiriler ve alınan olumsuz sonuç yüzünden burada iki gün içinde Ģehit verilen 467 subay ve er, 763

yaralı dikkatten kaçıyor. Buradaki birlikler emredilen her görevi gözlerini kırpmadan, 36 saat filonun vahĢi ateĢi altında kalarak yapmıĢlardı.

Yazık ki bu kahramanlar için ne bir anıt var, ne de bir yazıt. Anılmak için ille Gelibolu yakasında Ģehit ve gazi olmak mı gerekiyor? Buradaki kahramanlar neden hiç anılmazlar? Çanakkaleli gençler, nerdesiniz? Orhaniye ve çevresi yasak bölge değil, gezip görebilir, kahramanları anabilirsiniz.

Bu kesimde Orhaniye tabyasının kalıntıları ile küçük, bakımsız bir Ģehitlik ve söz konusu mezarlık var. Köyden iz kalmamıĢ. ġehitliğin nihayet düzenleneceğini öğrendim, çok sevindim. Serdar Halis Ataksor'a, Uğur Dündar'a ve Ģehitliği düzenleyeceğini vaadeden Çanakkale Valiliğine teĢekkür ediyorum.

79) 172 top Arıburnu + 345 top Seddülbahir = 517 top.

80) ATAġE, Çanakkale 2, s.280 vd.

81) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.110; ATAġE, Çanakkale 2, s. 128,140.

81a) ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.113; ġ. Çamoğlu, Çanakkale Boğazı ve SavaĢları, s. 114 vd.

Liman PaĢa anılarında diyor ki: "Anadolu yakasındaki birlikler Albay (PaĢa) Weber'in güvenli ellerinde bulunduğundan o taraftan bir korkum yoktu." (s.88) ġimdi güney kesim için 'güvenli e! arıyor. Seddülbahir'e 5. Tümen Komutanı Albay Sodenstern'i atayacak. Kannengiesser gelince, bakalım ne olacak?

82) Liman von Sanders, s.91.

82a) Liman PaĢa, bazı emirlerini açıkça uygulamayan, adamlarını geri yollayan M. Kemal'e, birçok kez kızsa da, kızgınlığını bastıracak, sonuna kadar minnetini koruyacak, çok anlayıĢlı ve özenli davra-nacaktır.

82b) ATAġE, Çanakkale 2, s.131, 132.

83) C.F. Aspinall-Oglander diyor ki: "Türkler topraklarını santim santim savunuyorlardı." (1. c, s.338

vd.)

334 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Teğmen Guy Nightingel savaĢı Ģöyle anlatıyor: "Köy korkunç bir tuzaktı. Her ev ve her köĢe baĢı keskin niĢancılarla doluydu ve sokakta görünmek kafana bir kurĢun yemen için yeterdi. O köyde birçok subay ve asker kaybettik. DüĢman hiç görünmüyordu. Görünen tek Ģey sadece bizimkilerin orada burada yere devrilmeleriydi." (Yenilginin Destanı, s.88) 84) Biri Albay Daughty Wylie'ydi. Uzun zaman Türkiye'de kalmıĢ bir Türk dostuydu. Bu nedenle savaĢ sırasında silah taĢımamak inceliğini göstermekte ama görevini de yerini getirmekteydi. Türk askerinin namus görevi de iĢgalcilere karĢı yurdunu savunmaktı. Bu üç subaydan ikisini vurdular. Biri de Wylie'ydi. Albay D. Wylie'nin bireysel mezarı Harapkale Tepe'dedir.

Tepede ve köyde Ģehit olmuĢ hiçbir Türkün mezarı yok. SavaĢta kaybettikleri kahramanlarına kim daha saygılı, Ġnglizler mi, biz mi?

85) Harapkale Tepe, köyün hemen yanında. Seddülbahir savaĢının yönetildiği bu tepede Ģimdi köyün su deposu var.

86) C.F. Aspinall-Oglander, sayı vermiyor, asker bitkin, kaybı ağırdı' diyor (s.340); köy içi çatıĢmadan sonra BinbaĢı Beckvvith'in taburu bitkinlikten savaĢamaz, köyün doğusunda mevziye girer (s.340).

Seddülbahir köyünde bu yiğit birliği, bu yaman direniĢi anan, anımsatan herhangi bir yazıt bulunmuyor. Köyde bir Çanakkale SavaĢı köyü olduğunu gösteren, anımsatan bir belirtiye, iĢarete de rastlamadım. Ertuğrul Koyu kumsalına ve çevresine yazlık evler yapılmasına izin veren tarihe saygısız, fırsatçı anlayıĢı da kınıyorum! Birileri bu yanlıĢlığı düzeltmeli.

87) ATAġE, Çanakkale 2, s.281.

88) Mahmut Sabri Bey'in Raporu, Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.79; bu gazilerin sonu hakkında hiçbir kaynakta bilgi yok.

89) 9. Tümen Komutanı 3. Kolordu Komutanlığına, öğleye doğru 3. Tabur baskı altındayken, kaygıya kapılarak Seddülbahir'deki birliklerin Alçıtepe'ye kadar geri çekilmelerini önerdi. Böylece savunma hattı Alçıtepe köyünün de gerisine alınıyordu. Kolordu bu öneriyi kesinlikle reddetti (ATAġE, Çanakkale 2, s.293).

90) 3. Taburun kaybı: 6 subay, 630 er, % 57 kayıp (ATAġE, Çanakkale 2, s.288).

Ġngilizler kayıp sayısını açıklamıyor. ATAġE Çanakkale2, Ġngiliz resmi tarihindeki bazı bilgilerden yararlanarak Ġngiliz kaybının 2.600-3.000 olduğunu tahmin ediyor. Bu sayının içinde Türk keskin niĢancılarının avladığı üç tugay komutanı general, iki tugay komutan vekili albay, 9 tabur komutanı, çok sayıda subay var (s.288, 292; C.F. Aspinal Oglander, s.347).

Dördüncü Bölüm Notları 334

CF. Aspinall-Oglander 29. Tümenin durumu için Ģöyle diyor: "29. Tümen, üç gün önceki tümenin adeta bir gölgesi gibi kalmıĢtı." (s.347)

25 Nisanda 25. Alayın kaybı: 917 er, 26. Alayın kaybı: 10 subay, 970 er. Toplam: 10 subay, 1.887 er (3.

Taburun kaybı bu sayının içinde).

Eski Hisarlık'ın kuzey sırtındaki birlik yerinde kalmıĢtı. Buradaki Ġngilizlere hâlâ göz açtırmıyordu.

90a) Mahmut Sabri Bey'in Raporu, Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.81.

A. Herbert diyor ki: "ġayet 25 Nisanda Liman von Sanders'in Al-çıtepe güneyindeki savunma düzeni sadece kıl kadar farklı (yani biraz daha güçlü) olsaydı, sonuç, bir Ġngiliz ordusunun uğradığı gelmiĢ

geçmiĢ en feci mağlubiyetlerden biri olurdu." (Aktaran Se-lahattin Çetiner, Çanakkale SavaĢı Üzerine Bir Ġnceleme, s.206)

91) Charles F. Roux, Çanakkale'de Ne Oldu, s.56.

92) Buraya Kemalyeri adını Kolordu Kurmay BaĢkanı Fahrettin Altay verir (F. Altay, s.93).

Liman PaĢa bu ara Reimond adında bir Alman binbaĢıyı 19. Tümene Kurmay BaĢkanı olarak yolladı.

M. Kemal bu oldu bittiyi kabul etmedi, Kurmay BaĢkanı Ġzzettin Bey'di. Kurmay BaĢkanlığı görevini Ordu Komutanının emrine rağmen Reimond'a vermedi. Küçük iĢlerde kullandı. Sonunda Reimond Ordu Karargâhına geri gitti (M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.64).

92a) Bu olay bazı kitaplarda ilerde Avustralya Genel Valisi olan Lord Richard Casey'in bir anısı olarak anlatılmaktadır. Lord Casey böyle bir anı anlatmamıĢtır. Öyle olsa bu olay, Lord Casey'in Genel Vali olduğu dönemde ilk Avustralya Büyükelçimiz olan Baha Vefa Karatay'ın kitabında yer alırdı.

YaĢanmıĢ, benzeri çok olan bir olay bu. Dilden dile geçerken abartılıp Lord Casey'e bağlanmıĢ.

Gelibolu'da bu olayın heykeli de var, Albayrak sırtının güneyinde, adı Mehmetçik'e Saygı anıtı.

Altındaki açıklama olayı Lord Casey'e bağlıyor. Bu yanlıĢ açıklamanın değiĢtirilmesi gerekir.

92b) Nejat Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.311 vd.; Stoker'ın De-nizaltısı, s.121 vd.

93) Ġ. Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.199; 19. Tümen emrinde 36 top vardı.

93a) 64. Alay Komutanı BinbaĢı Servet Yurdatapan.

93b) Bu alay bir tabur eksik olmasına rağmen kahramanca dövüĢtü. Yiğit alaylar arasına girdi.

KırĢehir'in Çiçekdağ/Sefalı köyünden ünlü Mehmet ÇavuĢ da 64. Alaydandır. Subayının Ģehit olması üzerine birliğin baĢına geçmiĢ, direnmiĢ, birliğini süngü hücumuna kaldırarak tepeyi ve siperleri geri almıĢtır. Tepeye bu direniĢ ve hücum

335 DiriliĢ / Çanakkale 1915

nedeniyle Cesaret Tepe, aldığı siperlere Mehmet ÇavuĢ Siperleri adı verilmiĢtir. Bu kahramanlığı dolayısıyla rütbesi teğmenliğe yükseltilmiĢtir. Mehmet ÇavuĢ Anıtı Cesaret Tepe'sindedir. Ailesi sonradan Canpolat soyadını almıĢtır. YaĢlı oğlu YaĢar Canpolat'ın bazı gazetelerde ve internet sitelerinde yer alan bir açıklaması var: Babası Çanakkale SavaĢTnda bir Ġngiliz gemisini el bombasıyla batırdı diye Türk ordusundaki bir Ermeni YüzbaĢı tarafından hapsedilmiĢmiĢ vs... Bu açıklama bütünüyle gerçeğe aykırı. Adam yaĢlanmıĢ, uyduruyor. Acı olan, bu hezeyanı doğru haber diye değerlendiren, yayan ve basanlarda. Bunların Çanakkale SavaĢı ve rahmetli Mehmet ÇavuĢ hakkında hiç bilgilerinin olmadığı anlaĢılıyor. Gelin de demeyin: Bu kadar bilgisizlik ancak özel bir eğitimle kazanılır.

Çanakkale'nin kahraman askerlerinin adlarını taĢıyan baĢka siperler de var: Hamdi OnbaĢı siperi, Ali ÇavuĢ siperi, Halil OnbaĢı siperi, Ali OnbaĢı siperi (ATAġE, Çanakkale 3, 37. kroki).

94) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.55 ve devamında, türlü baĢarılar ve olumsuz durumlarla dolu bu zor günü anlatan birçok ilginç birlik raporu var.

94a) Geç gelen alay 33. Alaydır. Kahraman komutanı Yarbay Ahmet ġevki Bey gece taarruzu sırasında Ģehit oldu. Anzaklar kıyıda tutunmalarını, bu alayın gecikmesine borçludur (ATAġE, Çanakkale 2, s.139).

94b) ATAġE, Çanakkale 2, s. 146.

95) 27/28 Nisan gece taarruzu, ATAġE, Çanakkale 2, s.140-145. Anzak kaybı: 179 subay, 4.752 er (N.

Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.102).

M. Kemal'e PadiĢah adına gümüĢ savaĢ madalyası verildi. O da 27., 57. ve 64. Alay Komutanları ile Ġzzettin Bey'i ve yaveri Kâzım'ı niĢanla ödüllendirdi (Ġzzettin ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.35; M.

Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.69, Esat PaĢa'nın madalya ile ilgili yazısı var).

33. Alay Komutanı Yarbay Ahmet ġevki Bey gece Ģehit olmasaydı, sanırım M. Kemal onu da niĢanla ödüllendirirdi. 72. ve 77. Alay Komutanlarını ödülendirmemiĢtir. AnlaĢılıyor ki ödülü hak edene veriyor!

95a) Necati Ġnceoğlu, Siper Mektupları, s.56.

95b) 7. Tümen Seddülbahir cephesine verilmiĢti. Ġki alayı (19. ve 20. Alaylar) gelmiĢti. 21. Alay yolda.

5. Tümen Arıburnu cephesine verilecek.

96) ATAġE, Çanakkale 2, s.140-145; bu gece Arıburnu kesiminde oluĢan cephe çizgileri, küçük dalgalanmalar dıĢında, Çanakkale

Dördüncü Bölüm Notları 335

SavaĢı'nın sonuna kadar değiĢmeyecektir. OluĢan çizgi kuzeyden güneye doğru Ģöyle: Cesarettepe doğusu-Bombasırtı-Kırmızısırt-Kanhsırt (ATAġE, Çanakkale 2, s. 142).

Anzaklar savaĢ sonuna kadar, yüksek mevkileri elinde tutan Türk silahlarının gölgesi altında kalacaklardır. Bu zor duruma iyi direnirler. BaĢlangıçtaki kural dıĢı davranıĢları gittikçe azalır.

96a) ATAġE, Çanakkale 2, s. 148-149.

96b) ATAġE, Çanakkale 2, s. 148.

96c) Saros'dan gelecek olan 5. Tümenin üç alayı 19. Tümen emrine verilir.

Ġstanbul'dan yollanacak tümenler 15. ve 16. Tümenlerdir. 15. Tümen Seddülbahir kesimine, 16.

Tümen Arıburnu kesimine verilecek. 16. Tümenin 125. Alayı deniz yoluyla 28 Nisan sabahı geldi, 19.

Tümen emrine girdi (ATAġE, Çanakkale 2, s. 145); öteki iki alayı, karargâhı ve bağlı birlikleri kara yoluyla geliyor: Ġstanbul-Uzunköprü demiryolu, Uzunköprü sonrası karayolu. 96d) Murat Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 1. c, s.269.

97) Kirte, Alçıtepe köyünün eski adıdır. SavaĢın birinci aĢamasının ilk hedefi Kirte/Alçıtepe köyüydü, ikinci aĢamanın hedefi Kilitbahir platosu.

98) 20. Alay 2 taburluydu. 15. Alaydan bir tabur gelmiĢti. Bu alaya verildi. 20. Alay böylece üç taburlu standart bir alay oldu. Tüm takviye için bu nedenle 'bir alay' dedim. Türkler toplam 8.000 kiĢi kadardı.

99) ATAġE, Çanakkale 2, s.299 vd.; Siperin Ardı Vatan, s.68-71; CF. Aspinall-Oglander, 1. c, s.352 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.173 vd.

100) Bu kahraman komutanı unutmayınız.Onunla yine karĢılaĢacağız. Ailesi var mı, soyadları ne, öğrenemedim. Ben bu binbaĢıya 'Ana-farta' soyadını yakıĢtırıyorum. Neden mi? Ġlerde anlatacağım.

101) Cemalettin TaĢkıran, "Çanakkale SavaĢlarında Ġtilaf Devletlerinin Hasta ve Yaralılarımıza Saldırıları", Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 1, s.103 vd.; Ahmet Esenkaya, "Çanakkale Muharebelerinde Ġtilaf Devletlerinin SavaĢ Hukukuna Aykırı DavranıĢları", Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 4, s.51 vd.

102) ATAġE, Çanakkale 2, s.321; bir uçak en fazla 8 bomba taĢıyabiliyordu; General Hamilton uçağın River Clyde gemisini bombaladığını yazıyor (s.121).

102a) 19. Alay Komutanı Yarbay Sabri Bey.

103) Charles F. Roux, s.56 (Albayın vurulduğu hakkında); Yabancılar Lejyonunda dövüĢen maceracı bir Ġsviçrelinin anı defterinden:

"Fransız subaylarımız sabah akĢam, Gelibolu yarımadasına ayak basmamızla birlikte Türklerin kaçacaklarını söyleyip durmuĢlardı" (Aktaran ġevki Yazman, s.132) 104) ATAġE, Çanakkale 2, s.308-318; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.352-360.

Türk kayıpları: 2.378; Ġngiliz + Fransız kayıpları: 3.000'den fazla; bunun 1.000 kadarı Fransız. Türk kayıplarının büyük bölümünün nedeni donanmanın ateĢi.

105) Liman von Sanders, s.97; Nazmi Akpınar, s.63; ATAġE, Çanakkale 2, s.151.

105a) Aktaran M. Tuncoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, s.39.

105b) ATAġE, Çanakkale 2, s.327-328; Liman von Sanders, s.92, 95.

105c) Bunlar 1918'de Mütareke ile birlikte su yüzüne çıkar, daha geniĢ örgütlenir ve özledikleri iktidara ortak olurlar. Dört yıl içinde daha da çoğalmıĢlardır. Ġngiliz iĢgalini bir nimet olarak görecek, Ġngiliz sömürgesi, bağlısı olmak amacıyla Milli Mücadeleyi baltalamak için ellerinden geleni yapacaklardır. Yöneticileri zafer üzerine gemiyi terk eden fare sürüleri gibi Türkiye'den kaçarlar. Bir insan yurt sevgisinden, bağımsızlık düĢüncesinden, onurdan, namustan, kiĢilikten bu kadar yoksun, bu kadar hain olabilir mi? Bu örnekler olunabileceğini gösteriyor.

Damat Ferit'in babası Hıristiyan Arnavut (melisor) dönmesidir (F. Belen, Türk KurtuluĢ SavaĢı, s.78).

105d) lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s. 125.

106) Stoker'ın Denizaltısı, s.126 vd.; E. Mütercimler, Gelibolu, s.411-414; Sultanhisar'ın Kaptanı Ali Rıza Beyin Anıları, "Çanakkaleyi YaĢamak", Yeni Mecmua, Çanakkale özel sayısı, s.106-112.

Esir subay ve erler savaĢ sonuna kadar Afyon esir kampında tutuldular. SavaĢtan sonra ülkelerine döndüler.

Batırılan E-15 denizaltısından kurtarılarak esir

edilen ingiliz mürettebat

E-14 18 Mayısa kadar Marmara'da kaldı. (N. Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.318). Saros körfezine girerek Marmara'ya yaklaĢan gemiler, denizaltılar ile telsizle iletiĢim kurabiliyorlardı.

Aldığı yeni emre uyarak Kaptan Böyle da bazı gemilere saldırdı, Nurulba-hir gambotunu batırdı, Gülcemal vapurunu yaraladı. Yine Boğaz'ı geçerek Mondros'a döndü. Verdiği değerli bilgiler sonraki denizaltı kaptanlarının çok iĢine yarayacaktır.

Boğaz'da ve Marmara'da toplam 8 Avustralya, Ġngiliz ve Fransız denizaltısı batmıĢtır. Bunların ve batırdıkları gemilerin kalıntıları araĢtırılmaktadır. Bilgi için: SavaĢ KarakaĢ, Çanakkale Geçildi mi, Çanakkale SavaĢı, Yayına Hazırlayan: M. Albayrak, s. 133 vd. 106a) S. Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.124, derginin 7 Eylül 1913 günlü sayısından. Dil sadeleĢtirilmiĢtir. Annenin imzası Ģöyle: Bint-i Halim Seyhan (Halim Seyhan'ın kızı).

107) 27., 57., 72., 33., 64., 125,14, 15. Alaylar (8 alay); 5. Tümenin üçüncü alayı olan 13. Alay henüz yolda (9 alay = 3 tümen = bir kolordu eder). Mevcudu çok azalmıĢ olan 77. Alay genel olarak Kabatepe'de. Böylece Yarbay M. Kemal fiilen bir Kolordu Komutanı ile eĢdeğer olan Bölge Komutanı düzeyine yükselmiĢ durumda. Ama Esat PaĢaya saygı ile bağlı.

108) ATAġE, Çanakkale 2, s.155.

108a) ATAġE, Çanakkale 2, T Mayıs taarruzunun biraz da Enver PaĢa'nın sürekli taarruz isteyen 1

Mayıs günlü emrinin eseri olduğunu' belirtiyor (s.176).

109) Ġ. ÇalıĢlar, Atatürkle Ġkibuçuk Yıl, s.35 (30 Nisan); ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s. 113 vd.; ġ.

Çamoğlu, Çanakkale Boğazı ve SavaĢları, s.115 vd.

110) Bugün Ġstanbul'da Ayasofya Camisindeki Cuma namazına Sultan ReĢat da katılmıĢtı. Kendisine Çanakkale baĢarısı dolayısıyla El Gazi unvanı verildi. Bu unvan eskiden sefere katılan padiĢahlara verilirdi. PadiĢahların sefere katılmaları bitti ama âdet sürüyor. Sarayında oturan padiĢahlara da cephedeki bir baĢarı nedeniyle gazi unvanı veriliyor.

Bir süre sonra gazetelere PadiĢahın yazdığı söylenen bir Çanakkale Ģiiri dağıtıldı. Eski BaĢmabeyinci Lütfi Simavi Bey, Sultan ReĢat'ın Ģiir sanatıyla hiç ilgisinin olmadığını açıklıyor, bu Ģiirin Yahya Kemal'e yazdırılmıĢ olabileceğini tahmin ediyor (Osmanlı Sarayının Son Günleri, s.206).

111) Büyük, genel taarruzlar yerine, yakın hedefli, sınırlı, yerel hücumlar yapma.

337 DiriliĢ / Çanakkale 1915

112) ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.113 vd.; ġ. Çamoğlu, Çanakkale Boğazı ve SavaĢları, s.115 vd.; ATAġE, Çanakkale 2, s.152-157; M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.70, s.87 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.178.

113) Liman von Sanders, s.95; Liman PaĢa bu taarruzların orduca tertip edildiğini (düzenlendiğini) açıklıyor, sorumluluğunu üstleniyor. Bu sonuçsuz, hesapsız, acele taarruzların kaç Türkün canına mal olduğunu göreceğiz.

114) Ġki alayı (19. ve 20. Alaylar) 9. Tümenin emrinde kaldı. Takviyeler son dakikada ve parça parça geldikleri, bir açığı kapamaya yollandıkları için bu karmaĢıklık sürüp gidiyor. Daha da sürecek. Bu durum ilk günlerin Ģartlarının ve ordunun takviye yollamada gecikmesinin ve takviyeyi planlı yapmamasının ürünü.

114a) Ben My Chree adlı bu uçak gemisini, Meis adası karĢısındaki bataryanın komutanı YüzbaĢı Mustafa Ertuğrul, bataryası ile 27 Aralık 1916'da batıracaktır. YüzbaĢı Mustafa Ertuğrul'un olağanüstü maceralarını öğrenmek isteyen gençlere Ģu güzel belgeseli tavsiye ederim: Mustafa Aydemir, Ben Bir Türk Zabitiyim, Denizler Kita-bevi, Ġstanbul, 2004.

115) ATAġE, Çanakkale 2, s.159. 115a) ATAġE, Çanakkale 2, s.341.

116) ATAġE, Çanakkale 2, s.346; toplam Türk gücü: 16.000 kiĢi, 12 makineli tüfek, 32 top (15. Tümen yolda); genel olarak: F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.180 vd.

117) ATAġE, Çanakkale 2, s. 157-160.

118) ATAġE, Çanakkale 2, s.437-440.

119) Kaybın ağırlığını ve durumu göstermesi bakımından 21. Alay Komutanının raporundan alıntılar:

"Alayın 1. Taburunda bir subay, öteki taburunda iki subay kalmıĢtır. Yedi bölük komutanı Ģehit düĢmüĢtür. Cephane taĢıyıcıların hepsi vurulmuĢtur. Ġki gecedir doğru dürüst yiyecek ve su ikmali yapılmamıĢtır." (ATAġE, Çanakkale 2, s.356); 1 ve 2 Mayıs kayıpları, toplam 6.000 Ģehit ve yaralı.

Mühlmann birliklerin, geceleyin birbirini tanımaları için askerlerin beyaz kol iĢaretleri ile donatıldıklarını söylüyor (s. 104), Albay Kannengiesser ise anılarında bu bilgiyi yalanlıyor: "Kollara beyaz iĢaret taktırmak istedik ama ne beyaz bez, ne beyaz Ģerit bulabildik." (Aktaran: ġ. Yazman, s.130) Hangisine inanmalı?

120) ATAġE, Çanakkale 2, s. 52, 356, 360; ATAġE, bu birliğin 'büyük kısmının esir olduğunu' tahmin ediyor. Tahmin diyorum, çünkü bir belge yok.

Fransız karargâhında görevli Teğmen Charles F. Roux Çanakkalede Ne Oldu adlı güncesinde, 1

Mayıs ile 6 Mayıs arasında alınan Türk

Dördüncü Bölüm Notları 337

esirlerinin sayısını '50 kadar' diye belirtiyor (s.68). Bu konudaki tek yazılı bilgi bu. Bu bilgiden anlaĢılıyor ki birliğin büyük kısmı esir olmamıĢ. Belki 10-15 savaĢçı esir olmuĢtur. Çünkü 50 sayısının içinde, 6 Mayısa kadarki savaĢlarda verilen esirler de var. Aslında içlerinden birkaçının Fransız cephesini tersinden yarıp alayına kavuĢabilmesi bile bir mucizedir. Birliğin yarısının alayına kavuĢtuğuna inanabiliriz.

Çanakkale'de ne kadar çok film, dizi konusu var. Ama savaĢ filmi, dizisi çevirmek için o döneme iliĢkin üniformaları, silahları, ortamı, Ģartları, davranıĢları, üslubu, savaĢ ve kiĢi özelliklerini, ciddi kaynakları tarayarak öğrenip bilmek, sanat kaygısı taĢımak gerek. Uyduruk diziler o büyük olayları küçültüyor, yüceliğini zedeliyor, müsamereye dönüĢtürüyor. Çok ayıp oluyor. 120a) Albay Kannengiesser ertesi gün, 'düĢmanın bir karĢı taarruzuna di-renebilmek için Türk cephesinin Kemalyeri-Conkbayırı çizgisine kadar geri çekilmesini' önerir. M. Kemal bu gereksiz, akıl dıĢı öneriyi kesin olarak reddeder ve Albayı bir daha bu öneride bulunmaması için uyarır! (M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.87, 88)

Liman PaĢa bu geveze Albayı geri çağıracak, Albay von Sodens-tern'in yanına danıĢman olarak verecektir. 120b) Bu tabur imamlarından biri de Sivrihisarlı Ġbrahim Mehmet Efendidir. SavaĢırken yaralanmıĢtır.

121) ATAġE, Çanakkale 2, s.160-161; M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.51-86; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.35.

Türk kaybı yaklaĢık 6.000 (2.000 Ģehit, 4.000 yaralı) olarak tahmin ediliyor. Anzak kaybı bilinmiyor.

M. Kemal savaĢ sonunda yayımladığı emirde Ģöyle demektedir: "Bize verilen namus görevini eksiksiz yapmak için bir adım geri gitmek yoktur. Uyku, istirahat (dinlenme) aramanın, bu dinlenmeden yalnız bizim değil, bütün milletimizin sonsuza kadar yoksun kalmasına neden olacağını hepinize hatırlatırım." ATAġE, Çanakkale 2, s.161.

1 Mayıs sabahı filo Arıburnu kesimini, her zamankinden çok daha yoğun ve uzun bombardıman etti.

Anzakların yeni bir Türk taarruzundan çok çekindikleri anlaĢılıyordu.

122) ATAġE, Çanakkale 2, s.350, 357-360.

Seddülbahir cephesinde iki günlük Türk kaybı da yaklaĢık 2.000 Ģehit, 4.000 yaralı olarak tahmin ediliyor (s.360). DüĢman kaybı 2.700-3.000 (Ġ. Görgülü, 10 Yıllık Harbin Kadrosu, s.67; Siperin Ardı Vatan, s.75).

338 DiriliĢ / Çanakkale 1915

26. Alayın 3. Tabur Komutanı kahraman BinbaĢı Mahmut Sabri Bey'in de bu savaĢta yaralandığını, hastaneye kaldırıldığını düĢünüyorum. 25-26 Nisan günleri hakkındaki ünlü raporunu hastanede iken yazmıĢ, Harbiye Nezareti MüsteĢarlığına vermiĢtir. Yaralanma tarihini, Ordu Komutanı F.

Altay'ın rapora koyduğu notu dikkate alarak tahmin etmekteyim. F. Altay notunda diyor ki: "Bu muharebeden (25 Nisan muharebesi) takriben bir ay kadar sonra kendi yaralı ve tedavide iken..."

(Çanakkale Hatıraları, 3. c, s.64)

123) ATAġE, Çanakkale 2, s.360; C. TaĢkıran, Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı I, s. 106 vd.; N. ve C. Yıldız, Arıburnu Kahramanları, Emin Çöl'ün Anıları, s.162; Agamemnon, savaĢ sonunda Mondros Mütareke AnlaĢması'nın imzalanacağı uğursuz gemidir.

124) lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.130-131.

124a) Çanakkale Hatıraları, c.3, s.360 (Münim Mustafa, Cepheden Cepheye).

125) Ġstanbul'a 5 Mayısa kadar 12.000 yaralı gelir (MareĢal Fevzi Çakmak ve Günlükleri, 1. c, s.319); HaydarpaĢa hastanesi, ağır yaralıların bakıldığı askeri hastaneye dönüĢtürülür, tıbbiye bir yıl için kapatılır (öğrenciler hastanelerde görevlendirilir, 1916'da yeniden açılır); Galatasaray, DarüĢĢafaka, bazı fakülte binaları vb. hastane yapılır. Bu yolla 16 hastane kurulur (H. Özdemir, s.11, 12, 21).

125a) ATAġE, Çanakkale 2, s.369; YüzbaĢı M. Nihat göreve 3 Mayıs günü 13.30'da baĢlar. Komuta kurulu hakkındaki gözlemleri Ģöyle: "Komuta kurulu düĢman ve dost vaziyetini, ileri hatların mevkilerini, düĢmanın kuvvetini ve hatta kendi elindeki birliklerin kuvvet ve sairesinden vaz geçtik, hakiki bir surette birlik numarasını bilmiyor, birliklerin mevki ve mahallinden de habersiz bulunuyordu." Mühlmann da anılarında durumu Ģöyle anlatıyor: "Emir-komuta zincirinde feci bir karıĢıklık hâkim. Birlikler büsbütün irtibatlarını yitirmiĢtir. Oraya ulaĢan birlikler derhal muharebeye sokulmak zorundaydılar. Birlikler yorucu gece yürüyüĢlerinden sonra dinlenmeksizin derhal ateĢe girdiler..." s.103-104 (Bu durumu bir gözlemci gibi anlatıyor. Oysa kendisi bu durumdan sorumlu Komutanlığın Kurmay BaĢkanı!)

Liman PaĢa'nın 20.000'e yakın askeri emanet ettiği komuta kurulunun niteliği ve düzeyi böyle! Bölge Komutanlığı kurulmasına, Albay von Sodenstern'in komutan atanmasına Esat PaĢanın haklı olarak içerlediği anlaĢılıyor, Bölge Komutanlığına uzak durması dikkati çekiyor.

126) 9. Tümenin raporundan: "...Subayların hemen hepsi Ģehit ve yaralı düĢmüĢtür. Erlerin yarısı zayiata uğramıĢtır." (ATAġE, Çanakkale 2, s.364)

Dördüncü Bölüm Notları 339

127) ATAġE, Çanakkale 2, s.365; lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.131-132.

127a) ATAġE, Çanakkale 2, s.390.

128) Atatürk'ün Bütün Eserleri, 1. c, s.218; Enver PaĢa bu mektuba yazılı bir yanıt vermemiĢtir.

129) Bu Alman üçlüsünün 15. Tümene verdiği bu akıl dıĢı görevin kaynağını Ģimdi belirtmek istiyorum, belki kuĢkuya düĢenler hemen kaynağı görmek isteyebilirler: ATAġE, Çanakkale 22, s.381-382 (15. Tümen Komutanının savaĢ raporu).

130) ATAġE, Çanakkale 2, s.370.

131) ATAġE, Çanakkale 2, s.370- 376.

131a) Celal Erikan, Çanakkale'de Türk Zaferi, s.39; Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.156.

132) Bu savaĢlar sırasında Fransızlar tümen karargâhındaki hizmet erlerini, ahçıları bile savaĢa sürmek zorunda kalmıĢlardır. Ch. de Roux, s.70.

133) ATAġE, Çanakkale 2, s.366-392; Siperin Ardı Vatan, s.75-77; General CF. Aspinalll-Oglander, 1. c, s.389; Cari Mühlmann, s.106.

134) Ġlerde yeniden kurulacak ve Milli Mücadele'de de görev alacaktır. 134a) Kannengeisser'in anılarından aktaran ġ. Yazman, Türk Çanakkale,

s.132.

135) Liman vön Sanders, s.98; Liman PaĢa anılarında 1-4 Mayıs arasındaki gece taarruzlarının

'baĢarıyla neticelendiğini' yazıyor (s.95)! Liman PaĢa tarihi yanıltmaya devam ediyor.

ATAġE, Çanakkale 2, s.394; Liman von Sanders, s.403 (Albay von Sodenstern'in geri gönderilmesi hakkında Osmanlı Harp Tarihi Encümeninin gerçeği açıklaması).

136) ATAġE, Çanakkale 2, s.176-180.

137) ATAġE, Çanakkale 2, s.362; ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.107; Liman von Sanders, s.94.

138) O dönemde soyadı yok. Kadınlar, adlarını, babalarının, evlenince de eĢlerinin adlarıyla birlikte kullanıyorlar.

139) 18 Mart günü yaralanan Gaulois ve Souffren zırhlıları da hâlâ onarımdaydı. Charlemagne yeni onarımdan çıkabilmiĢti (Ch.F. Roux, s.81, 85); ġ.F. Gücüyener, Çanakkale'de Ġntepe Topçuları, Anafartalar Hatıraları, 3. c, s.165 vd.; A. Tomazi, Çanakkale Deniz SavaĢı, s.75; CF. Aspinall-Oglander, 1. c, s.390; ATAġE, Çanakkale 2, s.392.

Ġntepe bataryaları Komutanı BinbaĢı Hasbi Bey'dir (Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.155).

Yarbay Werle Ġntepe ve Erenköy bataryalarının bağlı olduğu grup komutanıdır.

339 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Ġntepe bir yazıt istiyor. Bir vefalı birim, kurum öncülük etse ne güzel olur.

140) ATAġE, Çanakkale 2, s. 164-165; General C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.381-383.

Ġngiliz Resmi Tarihi diyor ki: "Türkler sahilde sedyecilerin yaralı taĢıdıklarını görür görmez, büyük bir alicenaplık (yücegönüllülük) göstererek ateĢi kestiler ve yaralıların hepsi filikaya konuncaya kadar bir tek silah atılmadı." (s.383)

141) Kadri Perk, s.70; Alman kumanyalarının farklı olduğu hakkında: Hakkı Sunata, Gelibolu'dan Kafkaslara, s. 169; Ali Fuat Erden, Suriye Hatıraları, s.100.

142) Ġngiliz Resmi Harp Tarihi Türk mevzilerinin durumunu gerçekçi olarak Ģöyle anlatıyor: "Türk siperleri henüz birbirlerine bağlanmamıĢlardı bile. Hiçbir noktasında tel örgüleri ile muhafaza altına alınmamıĢlardı... Ġngiliz birlikleri, henüz ancak doğal örtüler arkasında bulunan ileri kıtalar ile çarpıĢmıĢlardı." (C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.424) 142a) ATAġE, Çanakkale 2, s.408; durumu göstermek için iki bilgi: 19. Alay % 82, 21. Alay % 60 kayıp vermiĢti (ATAġE, Çanakkale 2, s.410).

143) ATAġE, Çanakkale 2, s.413.

143a) Bir Alman denizaltısı 7 Mayıs günü Lusitania adlı büyük yolcu gemisini batırdı. Bin kadar yolcu öldü. Ġçlerinde yüzden fazla ABD'li vardı. Bu olay ABD'de Alman düĢmanlığını doruğa çıkarır.

ABD bir süre sonra Ġngiliz ve Fransızların yanında Almanlara karĢı savaĢa girecektir.

144) Ġkinci Kirte hakkında: ATAġE, Çanakkale 2, s.401-424; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.404-421; F.

Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s. 184 vd.

Türk kayıpları: 2.000, BirleĢik Ordu 6.500 (ATAġE, Çanakkale 2, s.424; C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.421).

Ġngiliz ve Fransızlar üç gün içinde Türklere karĢı 18.000 top mermisi kullandılar (C.F. Aspinall-Oglander, c. 1., s.429).

145) ATAġE, Çanakkale 2, s.418; ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.107; ATAġE 'dağıldılar', ġ. Yazman

'kaçtılar' diyor. Bu çeliĢki sürüp gidiyor; Ch.F. Roux bu birlikten 6 Almanın Seddülbahir kesiminde Ġngilizlere esir düĢtüğünü yazıyor (s. 110). 12 makineli tüfekten son olarak ConkbayırTnda söz ediliyor (ATAġE, Çanakkale 3, s.351, 354). Bunlardan burada hiç yararlanılamadığı hakkında: ġ.

Yazman, Türk Çanakkale, s.167; Cevat Abbas Gürer, M. Kemal'in bunları kötü örnek oldukları için ordu emrine yolladığını yazıyor (Cepheden Meclise, s.29).

Dördüncü Bölüm Notları 340

145a) C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.423.

146) ATAġE, Çanakkale 2, s.424; Frank Knight, s.34.

147) M. Nihat'tan aktaran: ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s. 107; Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.67 (Weber PaĢa'mn önerisi olarak).

147a) Tehlil: Lailaheillallah demek (=Allah'tan baĢta ilah yoktur).

148) Murat Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 1. c, s.472-473'teki Çanakkale'den yollanmıĢ Bombasırtı ile ilgili yazıdan yararlanarak.

M. Kemal RuĢen EĢrefe Bombasırtı'nı Ģöyle anlatmıĢtır: "Ön siper-dekiler hiçbiri kurtulmamacasına bütünüyle düĢüyor. Ġkinciler onların yerine gidiyor. Fakat ne kadar imrenilecek bir soğukkanlılık ve tevekkülle. Öleni görüyor, üç dakika sonra öleceğini biliyor, hiç, ufak bir fütur bile göstermiyor, sarsılmak yok. Okumak bilenler ellerinde Kuran-ı Kerim, cennete girmeye hazırlanıyorlar. Bilmeyenler kelime-yi Ģehadet çekerek yürüyorlar." {Anafartalar Hatıraları, 3. c, s.37, R. EĢref Onaydın, Anafartalar Kumandanı M. Kemal ile Mülakat)

8/9 Mayıs gecesi Anzaklar Bombasırtı'nı ele geçirmek için beĢ kez hücum ederler, 600 ölü, 2.000 yaralı vererek geri çekilirler (ATAġE, Çanakkale 2, s.171; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.36). 13/14

Mayıs gecesi daha Ģiddetle hücum edecekler. 14 mayıs günü çıkan bir çatıĢmada bir Türk keskin niĢancısı Avustralya Tümeni Komutanı General Bridges'i vurup ağır yaralar (A. Moorehead, s.229).

General birkaç gün sonra ölür. General sedye ile taĢınırken Türkler ateĢi keserler (M. Tuncoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, s.77, The Egyptian Gazette'den aktararak).

149) Avustralyalıların ve Yeni Zelandalıların milletleĢmesinde Çanakkale SavaĢı'nın büyük rolü olmuĢtur. Biz de o dönemde bir millet olduğumuzu yeni yeni öğreniyor, anımsıyorduk. Onlarla birlikte biz de Çanakkale ateĢinden geçerek yeniden uyanıp milletleĢmeye baĢladık. Dirildik. Bu milletleĢme emperyalizme karĢı bir uyanıĢ ve tepki olduğu için ırka dayalı değildi. Yurt içi bir kenetlenme, dayanıĢma, bilinçlenme olarak belirdi. Soya dayanmayan, özü yurtseverlik olan bu birleĢtirici, kucaklayıcı, insanca anlayıĢ Cumhuriyet döneminde netleĢti. Atatürk milliyetçiliği diye anıyoruz. Bu anlayıĢa karĢı çıkanlar var. Yurtseverliğe kimler, neden karĢı çıkar? Takdir sizlerin.

150) Albay RüĢtü Bey Sakarya SavaĢı'nda 61. Tümen Komutanı. YüzbaĢı Mehmet Nazım, Milli Mücadelenin ünlü 4. Tümen Komutanı.

340 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Kütahya-EskiĢehir savaĢında Ģehit olacak, ġehit Albay Nazım Bey diye anılacaktır.

151) Saim Besbelli, Çanakkale'de Türk Bahriyesi, s.5, 25.

152) YüzbaĢı Firle'nin danıĢman olarak gemide bulunduğunu Türk kaynakları da açıklıyor. Ama bütün mürettebat Türk olarak kabul ediliyor. E. Mütercimler, Bülent Eryavuz'un arĢivine dayanarak gemide 11 Almanın daha bulunduğunu, Türk mürettebatın 81 kiĢi olduğu yazıyor (Gelibolu 1915, s.433). Geminin seyir defteri bulunsa gerçek anlaĢılır.

152a) Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.214-215.

153) ATAġE, Çanakkale 2, s.180; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yd, s.37; bazı kaynaklarda Enver PaĢa ile M. Kemal'in tartıĢtıkları yazılıyor. En güvenilir kaynak olan Ġ. ÇahĢlar'ın günlüğünde böyle bir bilgi bulunmuyor. ÇalıĢlar her önemli olayı günlüğüne geçirmektedir.

154) Goliath'ın batırılması konusunda da Türk ve Alman kaynakları arasında farklılıklar var. Bu bölümü çeĢitli kaynaklardaki birbiriyle tutarlı bilgileri dikkate alarak, tartıĢmalı hususlara değinmeden yazdım. Ġ. Görgülü, Çanakkale Zaferi Üzerine Alman Ġddiaları, Ģ.23-26; ATAġE, Çanakkale 3, s.25; Nazmi Akpınar, Çanakkale Deniz SavaĢları Günlüğü, s. 68 vd.; E. Mütercimler, Gelibolu 1915, s.430-434; S. Besbelli, s.15; A. Tomazi, s.78; S. BilbaĢar, s.228; N. Hakkı, Çanakkale Destanının 50. Yılı, s.131; ġ. Tunççapa, Çanakkale Muharebeleri Hatıraları, s.lll (Çanakkale Hatıraları, 3. c); Mühl-mann, s.120; Liman von Sanders, s.102; Ġngilizler Muavenet'in arka arka gelerek gözcüleri ĢaĢırttığı, Ġngiliz gemisi sanıldığı, ilk olarak kıçından saldırdığı düĢüncesindeler: C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.437/dipnot; Ġkdam gazetesi 15.5.1915 günlü sayısında Ģöyle yazıyor: "Torpidomuz YüzbaĢı Ahmet ve Alman YüzbaĢısı Firle Efendilerin kumandasında bulunuyordu." (M. Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 1. c, s.335)

154a) Monitör: Altı düz, bir ya da iki ağır topu olan küçükçe deniz aracı. Denizaltılara karĢı korunaklı.

155) Churchill Çanakkale'ye yollanacak yeni gemilere Amiral Fisher'in onayını almadan iki denizaltı ekler. Bunu öğrenen Amiral 15 Mayıs günü istifa edecektir (Alan Moorehead, s.218 vd.). Fisher'in Churchill'e yazdığı son not Ģöyle: "Siz Çanakkale'yi zorlamadan yanaĢınız. Buradan elinize hiçbir Ģey geçmeyecek. Hiçbir Ģey." (s.220) Askeri konularda askeri dinlemeyen politikacı tipi her ülkede var.

155a) ATAġE, Çanakkale 2, s.172; Mete Tuncoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, s.77 (Generalin vuruluĢunu ve ölümünü bildiren The Egyptian Gazette'm haberi); General Bridges birkaç gün sonra ölecektir.

Dördüncü Bölüm Notları 341

156) Gemi Almanların ileri sürdüğü gibi YüzbaĢı Firle'nin komutası altında olsaydı YüzbaĢı Ahmet Saffet değil, YüzbaĢı Firle binbaĢılığa yükseltilirdi (Ġ. Görgülü, Çanakkale Zaferi Üzerine Alman Ġddiaları, s.26). Yükseltme iĢlemini yapan Alman Amiral Souchon'dur. Souchon'un Almanı ihmal edip Türkü yükseltmesi olası mıdır? Ahmet Saffet Ohkay ilerde Albay olacak, deniz kuvvetlerinde önemli görevlerde bulunacak, 3., 4. ve 5. Dönemlerde Elazığ milletvekilliği yapacaktır.

157) Bu kesimde 1. Süvari Tugayı, 6. Tümen, Gelibolu Jandarma Taburu var.

158) 19. Tümenin 77. Alayı yok sayılacak durumdaydı. O alaydan kalan askerler Kabatepe savunmasında görevlendirilmiĢlerdi. 77. Alay 19. Tümen kadrosundan çıkarıldı. 9. Tümene ait olan 27. Alay ile 3. Tümene ait olan 64. Alaylar 19. Tümenin emrinde bırakıldı. 19. Tümenin alayları Ģöyle belirlendi: 27., 57., 64. ve 72. Alaylar. Daha sonra 64. Alay da 18. Alayla değiĢtirilecektir. 19. Tümen hep 4 alaylı bir tümen olarak kalacaktır (18. Alay Saros kesiminde bulunan 6. Tümendendir, ATAġE, Çanakkale 3, s.76-77).

25 Nisanda Güney Bölgesindeki ve Arıburnu'ndaki kuvvetler 3. Kolordu Komutanı Esat PaĢa'ya bağlıydı. Esat PaĢa'nın genel olarak bu iki bölgedeki savaĢların yönetimine uzak durduğunu, ciddi bir giriĢimde bulunmadığını görüyoruz. Sorumluluğu Arıburnu'nda M. Kemal, Seddülbahir'de Halil Sami Bey taĢımıĢtır.

159) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.111-116; C. Erikan, Komutan Atatürk, s.126-127; Suvla çıkırması ve Anafartalar SavaĢları M. Kemal'in ne kadar uzak görüĢlü olduğunu gösterir. Ama bu uyarısını üst komutanlar dikkate almazlar.

160) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.118 (Esat PaĢa'nın yazısı).

161) Müsamerenin programı için: M. Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, s.340.

162) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.130 (Aynı gün Esat PaĢa I. ÇalıĢlar Bey'e de gümüĢ

muharebe imtiyaz madalyası vermiĢtir).

Enver PaĢa ile M. Kemal'in arası hiç sıcak olmamıĢtır. Ama bu konudaki iddia ve söylentilerin büyük bölümü abartılı, bazıları gerçek dıĢıdır. Bu söylentiler yabancı yazarları da etkiliyor. Alan Moorehead'ı da etkilemiĢ, kitabını bu iliĢki hakkında gerçeğe aykırı sahnelerle süslemiĢtir. Mesela s.328-329. Tarih geçerli belge ve tanıklara dayanılarak yazılır. Dayanılmazsa yazılan tarih değil masal olur. Moorhead'de de masal paragraflar var.

341 DiriliĢ / Çanakkale 1915

163) Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.38. 163a) Çanakkale 1915 Kanlısırt Günlüğü, s.41.

164) ATAġE, Çanakkale 2, s.184-211; F. Altay, s.97-98; Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, çevirmen Günay Salman'ın babasının anılarına dayanarak eklediği not, s.226; Ġ. Artuç, Çanakkale 1915, s.223 vd.; G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.86-89; Kadri Perk, s.71 vd.; ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.115 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.187-190; BinbaĢı Burhanettin, 14 Mayıs-19 Mayıs Olayları, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.113-135; Liman von Sanders, s.101; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.124; Frank Knight, s.37; Alan Moorehead, s.230 vd.; her birliğin kayıpları hakkında ayrıntılı bilgi: ATAġE, Çanakkale 2, s.211.

DüĢmanın kaybı yaklaĢık 600 kiĢiydi (160 ölü, 468 yaralı). Bugün bir rastgele kurĢun güleryüzlü saka eri J. Simson'un hayatına son verdi.

Bu taarruz hakkındaki eleĢtiriler Ģöyle özetlenebilir: Ağır topçu yokken bu taarruza kalkıĢılması yanlıĢtı. Taarruz planı incelikten, hesaptan yoksundu. Ciddi, ayrıntılı bir hazırlık yapılmamıĢ, birliklerin yeni yerleĢime uymalarına fırsat verilmemiĢti. Taarruz genel olarak cephe boyunca kaba bir yükleniĢ oldu, felaketle sonuçlandı.

Liman PaĢa anılarında bu savaĢ için Ģöyle diyor: "...Bu taarruzun benim tarafımdan yapılmıĢ bir hata olduğunu kabul ederim. Bu hata, düĢmanın kuvvetini iyi takdir edememekten ileri gelmiĢti." (s. 102) Bu tek hatası mı? Bunu itiraf edince öbür hatalarından aklanmıĢ mı oluyor?

165) A. Zeki Soydemir Milli Mücadele'de Tümen Komutanı, ilerde milletvekili.

166) M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, s.146.

167) Etin kilosu 12-14 kuruĢ, soğanın okkası 8 kuruĢ, zeytinyağı 15 kuruĢ. SavaĢ öncesi fiyatların birkaç katı.

167a) Bu savaĢ zenginleri ile sade halkın hayatı hakkında yazı çok. Önemli biri: H. Ziya UĢalıgil, Saray ve Ötesi, 3. c, s.160-162.

168) Liman von Sanders, s.100-101; E. Mütercimler, Gelibolu 1915, s.151-152.

169) Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.64-72; Fatma Nesibe Hanım'ın konuĢması esas alındı, o döneme iliĢkin bazı kadın yazılarından küçük alıntılarla birleĢtirildi. Fatma Nesibe Hanım'ın bir baĢka konuĢması için: Tarih ve Toplum dergisi, Mart 1994.

Dördüncü Bölüm Notları 342

170) Destanın tamamı: Halil Ersin Avcı, Çanakkale Ruhu, s.155 vd.; Bo-yabatlı Mustafa'nın ailesi hakkında bilgi: Hüseyin Akın, Milli Gazete, 28.11.2007; destanın baĢı ve sonu: Üç yüz otuz, sözüm hakkın kelamı* PadiĢahın geldi büyük selamı Enver Beyin düĢman kırmak meramı

Boyabatlı Ömer oğlu Mustafa Yazdı bu destanı girerken safa Muradı gitmektir arĢı tavafa. ') 1330 =

1914

170a) Ġkmal iĢlerinin aksaması cephede birçok sorunlara yol açtı. Mesela 20 Haziranda Seddülbahir'de tüfek baĢına 180 fiĢek, sahra topu baĢına 200 mermi kalmıĢtı. Silah noksanı baĢlamıĢtı. 2. Tümenin 5.

Alayında 2.000 askere karĢı 700 tüfek vardı. Asker Ģehit ya da yaralıların silahlarını alarak savaĢa katılabiliyordu (Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.80).

Ordu zaten bolluk içinde değildi. Ġyice darlığa düĢtü.

171) Otto Hersing, Çanakkale Denizaltı SavaĢı, s.42-44; N. Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.308; M. Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 1. c, s.364; Thomazi, s.82; sadece 71 denizci ölmüĢtür.

F. Altay diyor ki: "Esat PaĢa denize dökülenlerin toplanabilmesini kolaylaĢtırmak amacıyla topçularımıza ateĢ kestirecek kadar büyük bir insanlık örneği gösterdi." (On Yıl SavaĢ ve Sonrası, s.106)

172) SavaĢ Kurulu üyeliği sürecektir (George H. Cassar, Çanakkale ve Fransızlar, s. 197). Ġkinci Dünya SavaĢı'na kadar Bakan olamadığı hakkındaki bilgi yanlıĢtır. 1917'de Cephane Bakanı olarak hükümete girecek, Harbiye, Sömürgeler ve Maliye Bakanlıklarında bulunacaktır. Sakarya SavaĢı sırasında Sömürgeler Bakanıydı (Bilal N. ġimĢir, Sakaryadan Ġzmir'e, s.243). Siyasi hayatı hiç kesilmemiĢtir.

Churchill'in, Enver PaĢa'nın oğlu Ali Enver'e "Senin baban benim siyasi hayatımı tam yirmi yıl geriye attı" dediği dayanaksız bir yakıĢtırmadır (ġ.S. Aydemir, Enver PaĢa, 3. c, s.220).

172a) Hanımlar cephe gerisindeki sahra hastanelerinde de gönüllü hemĢirelik ve hastabakıcılık yapmıĢlardır. Ġstanbul'a gelen yaralı sayısının çok artması üzerine hastane ve yatak sayısı yetersiz kalmıĢtı. Bazı hanımlar evlerinin tümünü ya da bir bölümünü hastaneye çevirdiler. ÇeĢitli semtlerde böyle 14 hastane açıldı (Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.73, dipnot 73).

173) Otto Hersing, Çanakkalede Denizaltı SavaĢı, s.47-49.

174) Halis Ataksor, Çanakkale Raporu, s.201.

342 DiriliĢ / Çanakkale 1915

175) Otto Hersing'in anılarını çeviren Bülent Erdemoğlu buranın Orak Adası'nın karĢısındaki bir koy olduğunu belirtiyor. U-21 5 Haziranda Ġstanbul'a geldi. Sevgiyle karĢılandı. Halic'e girdi. Uzunca bir bakımdan sonra 5 Temmuzda Boğaz'dan çıktıp Carthage adlı bir Fransız yük gemisni batırdı, geri döndü. Kasım 1915'te yeniden Ege'ye çıkarak Türkiye'den ayrıldı (Otto Hersing, Çanakkale Denizaltı SavaĢı, s.52-64).

Bu kahraman kaptanı saygıyla anıyoruz.

176) ATAġE, Çanakkale 3, s.lll.

177) Toprak altında kazılan tünel karĢı yanın siperlerinin altına kadar uzatılıyor, tünelin sonuna yığılan patlayıcı madde patlatılarak siperler yıkılıyor. Bu durumdan yararlanılarak baskın yapılıyor, saldırıya geçiliyor vb. Tünelin çapı bir insanın sürünerek geçebileceği kadar. Ġnsan boyu yüksekliğinde değil. Bu nedenle lağım deniliyor.

177a) Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, s.118; Cahit Önder, Atatürk'ün Silah ArkadaĢları, YaĢayan Çanakkaleli Muharipler, s.21-22.

178) Mülazım Mehmet Sinan, Harp Hatıralarım, s.41.

179) Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.39; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.25, dipnot 3.

180) Alman ırkçılığını Hitler değil, Hitler'i Alman ırkçılığı yaratmıĢtır. Alman ırkçılığı Ģimdi de açık-kapah sürüyor.

180a) Ġngilizler Kocadağ'ın batı kısmındaki bu kesime bakan yüzüne Sa-rıbayır diyorlar. C.F. Aspinal-Oglander burayı Ģöyle anlatmaya çalıĢıyor: "Dereler ve sırtlar o kadar kıvrımlı, sık dikenli çalılıklarla dolu, dik ve pürüzlü idi ki barıĢ zamanında bile gündüz buralarda mükemmel bir haritaya sahip olmaksızın insanların dolaĢması çok güçtür. Sarıbayır sırtlarının batı yamaçları birbirinden derin uçurumlarla ayrılmıĢ birçok korkunç eğri büğrü sırtlarla desteklenmiĢti." (2. c, s.200 vd.) Bu geniĢ ve karıĢık kesimde Ģu beĢ kuru dere ya da dere yatağı var: En doğuda Sazlıdere, Çaylakdere, Ağıldere, Kayacıkdere ve en batıda Azmakdere. Bu geniĢ, karıĢık kesimi Sazlıdere-Ağıldere kesimi diye anacağız. Olaylar çoğunlukla bu iki dere yatağı arasında geçecek.

181) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.5; M. Kemal Kuzey Grubuna yazdığı yazılarda olacakları ĢaĢrtıcı bir öngörü ile ayrıntılı bir biçimde anlatmaktadır (Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, özellikle s.8'deki 27.3.1331 günlü yazı ve öteki yazılar).

182) N. Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.317; A. Esenkaya, "Çanakkale Muharebelerinde Ġtilaf Devletlerinin SavaĢ Hukukuna Aykırı DavranıĢları", Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 4, say Dördüncü BölUm Notları 343

fa 55, 78-79; geminin hastane gemisi olduğunu, bu olaydan dolayı Kızılhaç Merkezi'ne yapılan Ģikâyet kanıtlıyor (A. Esenkaya, a.g.y., s.79).

183) Ġngilizlerin insanlık ölçüleri farklıydı. Kendilerinden olmayanlara farklı davranılabilirdi.

Uçakları da sürekli Türk sargı yerlerini, hastanelerini bombalıyorlardı. Nasmith iki gemi daha batırdıktan sonra 8 Haziranda Mondros'a döndü. Victoria Cross niĢanı ile ödüllendirildi.

Yerine ikinci kez Kaptan Boyle'un komutasındaki E-14 Marmara'ya girdi. Onu E-12, Haziran sonunda E-7 izleyecek. E-7 de Ġstanbul limanına girdi, Galata rıhtımında yük yüklenen mavnalara, cephane yüklendiğini sanarak hücum etti. Torpil rıhtıma çarparak patladı. Yine panik yarattı. 17 Temmuzda kıyıya yaklaĢarak Ġstan-bul-Ġzmit demiryolunu topa tuttu. 24 Temmuzda E-14 üçüncü kez Marmara'ya girdi, 12 Ağustosta çıktı, 5 Ağustosta E-11 girdi. Bu denizaltının yine büyük zararlar verdiğini göreceğiz (N. Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.321-323; ATAġE, Çanakkale 3, s.508

vd.).

184) M. Kemal bu kesimde gerekli önlemleri alır. GiriĢteki tepelerde dayanak noktaları, biraz geride berkitilmiĢ siperler hazırlatır (Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.4).

Arıburnu cephesinde birinci hatta kuzeyde 19. Tümen, güneyde 16. Tümen kalır. Ortadaki 5. Tümen Kuzey Grubu ihtiyatı olarak geriye çekilir.

Kabatepe ile Arıburnu arasına da, kısa bir süre sonra, dördüncü tümen olarak Kuzey Grubuna bağlanan 9. Tümen gelecek.

185) ATAġE, Çanakkale 3, s.29; Türkler: 9. Tümen 7.000 kiĢi, 12. Tümen 8.600 kiĢi, Güney Grubu ihtiyatları 3.000 kiĢi, toplam 18.600 kiĢi; taarruza General Hamilton'a göre 24.000 Ġngiliz katılacaktır (ATAġE, Çanakkale 3, s.34) + 10.000 Fransız (G. Göncü, ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.93), toplam 34.000 kiĢi.

186) R.R. James, Gelibolu Harekâtı, s.300.

186a) Ġkisinin topu hasar gördü, birinin lastiklari parçalandı. Zırhlı araçlar geri çekildi. Bir iĢe yaramadılar (N. Steel-R Hart, Yenilginin Destanı, s. 138).

187) Bu taarruzların bir yararı olmayacak, buna karĢılık Anzaklar çokça kayıp vereceklerdi.

Anzaklar sağ kanatta ilk hamlede iki Türk siperini ele geçirmiĢlerdi. 27. Alay Komutanı ġefik Bey üç kiĢilik bir fedai bomba ekibi kurdu. Bombacılar karanlıkta bu siperlere sessizce yanaĢmayı baĢardılar.

Ġlk siperdeki iĢgalcileri, hiç beklemedikleri bir anda, el 343 DiriliĢ /Çanakkale 1915

bombası yağmuruna tutarak yok ettiler. Siperler geri alındı (ġefik Beyin raporu: ATAġE, Çanakkale 3, s.567 vd.).

Bu siperlerde ilk kez siper periskopları (gözetleme aygıtları) ele geçti. Türkler bu aygıtı ilk kez görüyorlardı (ATAġE, Çanakkale 3,

s.41-42).

188) 3. Kirte SavaĢı için genel: ATAġE, Çanakkale 3, s.27 vd. ve 3. ciltteki 4., 5., 6., ve 7. ekler; K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.76-80; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.54 vd.; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.135 vd.

19 Mayısta Arıburnu'nda büyük kayıp veren 2. Tümen dinlenmesi ve bütünlenmesi için Seddülbahir'e alınmıĢtı. Ġhtiyat olarak geride bulunuyordu. Gerekince savaĢa yine coĢkuyla katılmıĢ, kaybedilen siperlerin geri alınmasında büyük hizmeti geçmiĢtir (K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.78). 188a) ġimdi burada, bu destan için dikilmiĢ olan Sonok Anıtı bulunuyor.

189) Girmeyi baĢaran birlik Ġngiliz 42. Tümenidir. Türk cephesinin 900 metre derinliğine kadar girmiĢtir. Harp tarihleri 'Ġngilizlerin bu kesimi güçlendirmek yerine yedekleriyle baĢka kesimleri destekleyerek' yanlıĢ yaptıklarını belirtiyorlar (ATAġE, Çanakkale 3, s.59). Örnek olarak Yenilginin Destanı: "Türklerin oluĢturdukları dinamik direnme, hattın (cephenin) ortasındaki ilk baĢarıların uyandırdığı umutları söndürmüĢtü. (...) Belki de Hunter Weston bir baĢarıyı kaçırmıĢtı. BaĢarıyı desteklemiĢ olsaydı Alçıtepe köyünün ötesindeki Alçı Tepe'nin yamaçlarına varabilirdi." (s.140) Sonok Anıtı Kadri Perk bugünün olağanüstü kahramanlarından üçünün adını veriyor: Astsubay Hüseyin Hüsnü, Hüseyin oğlu Ġsmail OnbaĢı, Er Ġbrahim oğlu Ramazan (s.79).

190) Olayı Korgeneral Arif Tanyeri anlatmıĢ, N. Hakkı Uluğ not etmiĢ ve yazmıĢtır. N. HakkTnın yazısında bazı boĢluklar, karıĢıklıklar var. Yazının genel akıĢa uygun olan bölümlerinden yararlandım: N.H. Uluğ, Çanakkale Destanının Ellinci Yılı, s.114-124; F. Gündo-ğan, Çanakkale SavaĢları, s.215-216.

191) Türk kaybı: 3.000 Ģehit + 6.000 yaralı, biraz da esir = 9.000 kiĢi ATAġE, Çanakkale 3, s.72-73); BirleĢik Ordunun kaybı: Ġngiliz kaybı 4.500 + Fransız kaybı 2.000 = 6.500 kiĢi (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.66).

Yahya ÇavuĢ da bu savaĢın ilk günü sağ kanatta ağır yaralanmıĢ, Eceabat hastanesine kaldırılmıĢ, 5

Ağustos günü Ģehit olmuĢtur (Cemalettin Yıldız, Seddülbahir Kahramanları, s.77). Gaziantep kahramanlarından ve Atatürk'ün yakın arkadaĢlarından Kılıç Ali Bey (Asaf) de bugün Alçı Tepe'de ayağından yaralandı. Ġstanbul'a gönderildi.

192) ATAġE, Çanakkale 3, s.82 (7 Haziran günlü Ordu emri).

193) Geri çekilmeyi önermesi: K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.78; Thauvenay'ın Ġstanbul'a yollanması: ATAġE, Çanakkale 3, s.84; yarattığı sorunlar: ATAġE, Çanakkale 3, s.83, 88, 97; Liman PaĢa'nın Güney Grubu yönetiminden memnun olmayıĢı: ATAġE, Çanakkale 3, s.84 vd. ve ekler.

193a) Jenny Macleod, Gelibolu'nun Öteki Yüzü, s.168; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.69-80. 193b) Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.317.

194) Nazmi Bey, Çanakkale Deniz SavaĢları Günlüğü, s.76 (9 Haziran 1915).

195) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.8-15 (yazıĢmaların sön bölümü ve söz konusu konuĢma); Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.42.

196) Dayanak: Liman PaĢa'nın 30 Mayıs 1331 (13 Haziran 1915) günlü, Harbiye Nezareti Muamelat-ı Zatiye Müdürlüğüne yazdığı yazı. Liman PaĢa Halil Sami Bey'i 'yetersiz ve sağlıksız' olduğunu ileri sürerek zorunlu izinle Ġstanbul'a gönderdiğini açıklıyor, daha kolay bir göreve verilmesini ya da emekli yapılmasını öneriyor (Bu belge için Ġsmet Görgülüye teĢekkür borçluyum). Harbiye Nezareti Halil Sami Bey'i emekliye ayırmıĢtır.

Hastalığı uzun sürmüĢ olmalı ki bu iĢleme 20 Eylül 1924 günü itiraz edebilmiĢ, dilekçesinde 'hastalığı nedeniyle Milli Mücadeleye katılamadığını' belirtmiĢtir. 196a) 1 Temmuza kadar Ġstanbul'a 56.394

yaralı yollanacaktı (E. Mütercimler, Gelibolu, s.66).

197) Rapor aldığı halde köyüne gitmeyip birliğine dönen asker az değildir (C. Erikan, Çanakkale'de Türk Zaferi, s.58); Çanakkale'de 8 doktor ölmüĢtür, ikisi Ģehit. Ġddiaların tersine, Ģehit olan Tıbbiye öğrencisi yoktur (Dr. Fatma Özlen, Çanakkale'de Tıbbiyeli ġehitler, Bir Efsanenin Analizi, www.

galipolil915. org).

198) Gelibolu yarımadasından Boğaz'a dökülen baĢlıca dereler: Morto Koyu'na akanlar: Kirte deresi, Kanlıdere; Boğaz'a karıĢanlar: (Gü

345 DiriliĢ / Çanakkale 1915

neyden kuzeye doğru) Kerevizdere, Domuz deresi, Tenker deresi, Soğanlı dere, Havuzlar deresi.

198a) Direnek noktası: siperler, varsa tel örgülerle çevrili, birkaç makineli tüfekle donatılmıĢ egemen bir nokta.

199) Taarruzdan kaç gün önce bombardımana baĢladıkları hakkındaki bilgiler çeliĢkili. Bir gün ile üç gün arasında değiĢiyor. Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.80; Ġbrahim Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.246; ATAġE, Çanakkale 3, s. 122, s.595 (2. Tümen Komutanının savaĢ raporu).

Fransızların kullandığı mermi sayısı: 7,5'lik toplar 28.000, 6,5'lik toplar 10.000, ağır toplar 2.700, siper havanları 700 mermi atmıĢlar (K. Perk, s.80; C.F. Aspilall-Oglander, 2. c, s.96); dakikada 150 mermi attıkları hakkında bilgi: ATAġE, Çanakkale 3, s. 142 (Liman PaĢa'nın BaĢkomutanlığa raporu). SavaĢ

mı bu, vahĢet mi?

200) Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s. 178; YüzbaĢı Kemal Bey ertesi günü hastaneye yetiĢtirilir. 26 Haziran sabahı Ģehitlik rütbesine yükselecektir. Mezarı Havuzlar ġehitliğindedir.

Savunduğu tepeye, adını ebedileĢtirmek için Kemalbey Tepesi adı verilmiĢtir.

201) ATAġE, Çanakkale3, s.115-136; C. F.Aspinall-Oglander, 2. c, s.94-98.

Türk kaybı 6.000, Fransız kaybı 2.500'den fazla. Türk kaybının büyük bölümü yoğun ve uzun bombardımandan dolayı. 2. Tümen birkaç gün sonra Asya yakasına sevkedilir.

202) Charles F. Roux, Çanakkale'de Ne Oldu?, s. 130.

203) Charles F. Roux, Çanakkale'de Ne Oldu?, s.131-133.

204) MareĢal Fevzi Çakmak ve Günlükleri, 1. c, s.325; Ģaki: haydut.

205) Aktaran M. Bardakçı, Hürriyet, 21.9.2003; arĢın: yaklaĢık 70 cm. uzunluğunda bir Osmanlı ölçüsü.

206) Ġngiliz ve Fransız bayrağı altında dövüĢen Hindistanlı ve Kuzey Afrikalı Müslüman askerleri Türk ordusuna katılmaya çağıran bildiriler de attı. Cihat fetvası ve bildirisi bir iĢe yaramamıĢtı, bu yarar mıydı? Ġngilizler zaman zaman Türkleri teslim olmaya çağıran bildiriler atıyorlardı siperler üzerine. Ġki yanın bildirilerinin hiçbir etkisi olmamıĢtır.

207) Ġngilizler bu savaĢta bu sayıyı aĢarak 16.260 mermi kullanırlar (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.

100, 4 sayılı dipnot).

208) ġ. Güralp, Çanakkale Cephesinden Filistin'e, s.54.

209) Sığındere SavaĢları hakkında genel: ATAġE, Çanakkale 3, s. 141 vd.; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.98-112; G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.97 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.198 vd.

210) Charles F. Roux, s.140 vd.; Gouraud, Türkler ve Atatürk iliĢkileri hakkında ayrıntılı bilgi: Sermet Atacanlı, Atatürk ve Çanakkale'nin Komutanları, s.202-262 (Bu bölümde 'Ġntepe topları' hakkında bilgiler de var).

211) Taarruzun öncüsü olan 70. Alay 3. Tabur Komutanı BinbaĢı ReĢat Çiğiltepe yaralanır ama görevini bırakmaz. Zorlukla geri gönderilir. Rahmetli Çiğiltepe 27 Ağustos 1922'de görevini söz verdiği saatte yerine getiremediği için intihar eden 57. Tümen komutanıdır; bu taarruzda 3. Tabur imamı Hüseyin Efendi de ön safta yer almıĢtır (ATAġE, Çanakkale 3, s.181; Kadri Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, menkıbeler bölümü, s.171 vd.).

212) ATAġE, Çanakkale 3, s.175, 177, 178.

213) Hiçbir aĢamada geri çekilmeyi düĢünmemesi, çekilmeyi düĢünenlere kesinlikle karĢı çıkması, Liman PaĢa'nın artılarının en önemli-sidir.

Weber PaĢa'nın geri çekilme emri ve sonrası hakkında: ATAġE, Çanakkale 3, s.209-210; ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s.141.

214) Faik PaĢayı Güney Bölgesi gerisinde ihtiyat birliği olarak kurduğu 2. Kolordu, sonra da Saros Grubu Komutanlığına getirecektir. Faik PaĢa Çanakkale'den sonra atandığı Doğu Cephesinde 1916'da Ģehit olur.

215) ATAġE, Çanakkale 3, s.205-207; Ġ. Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.249; 28-30 Haziran arası Ġngiliz kaybı 3.800 kiĢi (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.108, 2 nolu dipnot); daha sonraki kayıpları hakkında bilgi yok; savaĢın akıĢına bakarak, bunun 1.200 kiĢi olduğunu tahmin ettim: 3.800 + 1.200 = 5.000 kiĢi.

Çanakkale SavaĢı'nda en çok kayıp verilen, en kanlı savaĢlar Sığın-dere savaĢları olmuĢtur.

216) Sığındere Sargı Yeri ġehitliği Sığındere'nin kuzey kesiminde, Alçı-tepe köyünün batısındadır.

Buranın biraz güneyinde Nuri Yamut Sığındere ġehitliği var. Nuri Yamut PaĢa, teğmen olarak Çanakkale SavaĢı'na katılmıĢtır. Gelibolu'da 2. Kolordu Komutanıyken Sığındere Ģehitleri için burayı yaptırmaya baĢlamıĢ, ödenek bitince tek evini satarak bu Ģehitliği tamamlamıĢtır. Ona da Ģehitlerimize de rahmet olsun!

Sargı yerinin Ġngiliz donanması tarafından ateĢ altına alınarak burada binlerce yaralının öldüğü hakkındaki iddia, gerçek dıĢıdır. Tarihe yalan katmadan duramıyoruz.

217) Ġngiliz Resmi Tarihi bu insanlığa ve gerçek askerliğe aykırı tutumun nedenini Ģöyle açıklıyor: Cesetler toplanır ve aradaki alan temizlenirse, Türkler taarruz ederlermiĢ. Oysa Ġngiliz askeri yor 346 DiriliĢ / Çanakkale 1915

gun, cephane de kısıtlıymıĢ. General Hamilton ateĢkes önerisini bu yüzden kabul etmemiĢ (C.F.

Aspinall-Oglander, 2. c, s.112). Gazla yakmaları: Mülazım Mehmet Sinan, Harp Hatıralarım, s.40; savaĢ alanının durumu: Prof.Dr. Abdülkadir Noyan'ın anıları, C. Yıldız, Seddülbahir Kahramanları, s.158-159).

Bu acımasızlıkları yaĢayan Türkler sömürgeci ahlakını her gün biraz daha iyi anlıyor ve uyanıyorlardı.

Tarihi anlayarak okuyup öğrenenler bu uyanıklığı sürdürüyorlar. Çanakkale'yi insan aklı ve emeği olmadan kazanılmıĢ bir zafer sananların uyanmaları ise çok zor. Onlar rüya âleminde yaĢıyorlar.

Türkiye dıĢında, Müslüman devletler ve toplumlar akılcı eğitime önem vermedikleri için her açıdan geriler, sömürülüyorlar, karıĢıklık içinde yaĢıyorlar, demokrasiden uzaklar, insanlık ailesine yazık ki hiç bir katkıları yok. Batının buluĢları ile yaĢıyorlar. Biz de azar azar akılcı eğitimden uzaklaĢmaktayız. Birçok aydınımız, bilim adamımız, yazarımız, politikacımız, hatta bazı öğretmenle-rimiz bunun nasıl bir facia olduğunun farkında değil. Olaylara günübirlik bakıyor, tarihten ibret alarak ileriyi göremiyorlar. Osmanlı akılcı eğitimin önemini kavramadığı için durakladı, geriledi, çöktü ve öldü. Bunu hiç unutmamak gerek!

218) ġerif Güralp, Çanakkale Cephesinden Filistin'e, s.53.

219) Almanlar arası entrikalar, çekiĢmelerle ilgili hikâyeler sayısız. Ġkinci büyük çıkarmanın eĢiğinde Berlin, Ġstanbul'daki Alman çevresinden yapılan Ģikâyetler üzerine Liman PaĢa'yı geri çağıracak, Liman PaĢa silahtan daha iyi kullandığı kalemi sayesinde yerinde kalmayı baĢaracaktır. Bu ilginç hikâye için: Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s. 107 vd.

220) Vehip PaĢa'nın emrinde ikiĢer tümenli iki kolordu vardı. Birinin komutanı Alman Trommer PaĢaydı, ikinci kolordunun komutanı Fevzi (Çakmak) PaĢaydı. Trommer PaĢa Türk cephesinin sağ kanadından, Fevzi PaĢa sol kanadından (doğu) sorumlu olacak.

221) Enver PaĢa bu dönemde de daha yeni savaĢtan çıkmıĢ ve çok ağır kayıp vermiĢ olan Güney Bölgesinde yeni bir taarruz yapılmasını telkin etmektedir (ATAġE, Çanakkale 3, s.224-225, Enver PaĢa'nın emrinin 3. maddesi); Liman PaĢa da Vehip PaĢa'yı taarruza zorlayacak ama Vehip PaĢa kabul etmeyecektir (ATAġE, Çanakkale 3, s.303-304).

221a) Söz konusu yeni tümenler Lord Kitchener'in Ağustos 1914'teki çağrısına katılan gönüllülerden oluĢuyordu. 10 ay eğitim görmüĢlerdi. A. Oglander diyor ki: "Subaylar Ġngiliz kahramanlığının çiçeği idiler." Tugay ve tabur komutanları, yaĢ ve kıdem aranılan baĢlıca Dördüncü Bölüm Notları 346

nitelik olduğu için, elli yaĢını geçkin subaylardı (C.F. Aspinall-Og-lander, 2. c., s.155). 221b) Kurul üyeleri: Mehmet Emin Yurdakul, Ahmet Ağaoğlu, Hamdullah Suphi Tarıöver, Ömer Seyfettin, Enis Behiç Koryürek, Orhan Seyfi Orhon, Celal Sahir Erozan, Ali Canip Yöntem, Ġbrahim Ala-addin Gövsa, Hıfzı Tevfik, Hakkı Süha, besteci Rauf Yekta, ressam Ġbrahim Çallı, Yusuf Razi, Müfit Ratıp, Nazmi Ziya, Muhittin, Se-lahattin (ATAġE, Çanakkale 3, s.599-601, gezi ile ilgili resmi rapor).

Hava değiĢim raporuyla köylerine dönen erlerden bilenler, izinle Ġstanbul'a giden subaylar M. Kemal adını yaymaya baĢlarlar. Bu geziden sonra M. Emin Bey Tan Sesleri adlı uzun Ģiirinde M. Kemal'in adına yer verir: Ey bugüne Ģahit olan sarp hisarlar/ Ey kahraman Mehmet ÇavuĢ siperleri/ Ey Mustafa Kemallerin aziz yerleri/ Ey toprağı kanlı dağlar, yanık yerler. 221c) Emin EriĢirgil, Ġslamcı Bir ġairin Romanı, s.241 vd.; Kurul Kuzey ve Güney Bölgelerini ziyaret edip 23 Temmuzda Ġstanbul'a dönecektir.

222) Bu savaĢa Ġngilizler Kanlıdere SavaĢı, Fransızlar bütün taarruzlarını dikkate alarak, BeĢinci Kerevizdere SavaĢı diyorlar. SavaĢ hakkında genel olarak: ATAġE, Çanakkale 3, s.238 vd.; C.F.

Aspinall-Oglander, c. 2., s.113 vd.

Güney Grubu'nun yerleĢik hale geçtiği zaman, genel kuvveti yaklaĢık 45.000 kiĢi olacak (ATAġE, Çanakkale 3, s.228). 222a) ATAġE, Çanakkale 3, s.247.

223) Miralay Süleyman ġakir, Cepheden Hatıralar (6. Tümen Komutanı), s. 110; ATAġE, Çanakkale 3, s.250; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Haraketleri, s.202.

Türklerin kaybı 9.500, Ġngiliz ve Fransızlarınki 4.000 (ATAġE, Çanakkale 3, s.251, 254; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.128). Alçı Tepeyi ele geçirmek için yaptıkları üç taarruzda Ġngilizlerin toplam kaybı 12.300, Fransızlarınki 4.600, toplam 16.900. Ama Alçı Tepe hâlâ Ġstanbul kadar uzak.

12 Temmuz günü bir top mermisi 1. Fransız Tümeni karargâhına düĢmüĢ, Tümen Komutanı ile Kurmay BaĢkanı ölmüĢtür (Charles F. Roux, s.155).

224) Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s. 170; bu haberi veren Kadınlar Dünyası yazarı soruyor:

"Ecnebi Madam böyle derse, bu tedbire müracaat ederse, biz Osmanlı hanımları mitralyözle mi so-kağa çıkalım?"

Sokağa çıkan kadın laf atılmayı, rahatsız edilmeyi, tacizi hak etmiĢ sayılıyordu. AnlayıĢ böyleydi.

Kimse de bu ilkelliği durdurmak için

347 DiriliĢ / Çanakkale 1915

bir Ģey yapmıyordu. Cumhuriyet kadınlar konusunda utandırıcı bir miras devralmıĢtır. ġimdilerde bu anlayıĢ adım adım geri geliyor.

225) Liman PaĢa Esat PaĢa'nın bu olayı önemsemediğine anılarında değiniyor. Ama kendi de bu olayı iyi değerlendirmemiĢtir. Bunun bir çıkarma yapılacağını belirtecek yeterli bir alamet olmadığını ya-zıyor. Aklı yine Saros'a takılı (Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s.106). Ama Kurmay BaĢkanı Kâzım Bey'in konuĢmasından buranın savunmasını üzerine almadığı için Liman PaĢa'nın M. Kemal'e içerlediği anlaĢılıyor (F. Altay, On Yd SavaĢ ve Sonrası, «.109).

225a) Ġsmail Çolak, Çanakkale'nin Kahraman Mekteplileri, s.22; bazı kitaplarda on binlerce üniversite, lise öğrencisi Ģehit olmuĢ gibi çarpıcı iddialar yer alıyor. Bu doğru değil. Çok abartılı bir iddia. Bu konuda ciddi, güvenilir bir araĢtırma var: Osman Kafadar-Ahmet Esenkaya, "Çanakkale SavaĢlarında Kaybedilen Eğitim GörmüĢ Nesiller Üzerine DüĢünceler ve Öneriler", Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 2, s. 135 vd.

226) ATAġE, Çanakkale 3, s.264, 269, 272, 297, 273.

227) Veliaht: PadiĢahın ölümü ya da tahttan indirilmesi halinde, padiĢah olacak Ģehzade.

228) Veliaht adına konuĢan kimse Ayandan Hüsnü PaĢa'dır. Veliaht buradan Seddülbahir'e geçer.

Güney Bölgesini ziyaret edip Ġstanbul'a döner. Bir süre sonra ruhsal sorunları artacak, intihar edecektir (Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.47-48; F. Çakmak'ın Günlükleri, 1. c, s.330; Veliaht ve hastalığı hakkında bilgi için: Lütfi Simavi, Osmanlı Sarayının Son Günleri, s.220 vd.; Ali Fuat Türkgeldi, Görüp ĠĢittiklerim, s.119-120, eğitimsizlikleri hakkında, s.124).

229) ATAġE, Çanakkale 3, s.284-291; 8. Kolordunun Komutanı General Hunter Weston hastalanır, yerine geçici olarak 42. Tümen Komutanı General W. Douglas getirilir, sonra da Ġngiltere'den gelen General F.C. Davies.

229a) 25 Nisan-1 Ağustos günleri arasında BirleĢik Ordu'nun kaybı yaklaĢık 75.000 kiĢiydi. Bunun 25.000'i Fransızdı. Türk zayiatı yaklaĢık 115.000 kiĢiydi. Bunun 35.000 kadarı Ģehitti (G. Göncü-ġ.

Aldo-ğan, Siperin Ardı Vatan, s. 104). Ġstanbul'a yollanan yaralılardan Ġstanbul tarafındaki hastanelerde Ģehit olanlar Edirnekapı Ģehitliğine gömülüyordu. Bu Ģehitlikte 20.000'den fazla Ģehidimiz var. Anadolu yakasında Ģehit olanların Karacaahmet mezarlığında toprağa verildiklerini sanıyorum.

230) ATAġE, Çanakkale 3, s.280-281.

Dördüncü Bölüm Notları 347

231) Bu konferans 1913 yılında, kapitülasyonlar kaldırılmadan önce verilmiĢtir. Konferansı yeni duruma göre, bu konudaki yazılardan alıntılar da yaparak düzenledim (Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s.264 vd.). Kadınlar Dünyası dergisinde bu konuda kadınlarımızın bilgi ve bilinç düzeyinin yüksekliğini yansıtan çok ilginç yazılar var; milli ekonomi konusunda: Zafer Toprak, Türkiyede Milli Ġktisat 1908-1918.

232) N.E. Yıldız-C. Yıldız, Arıburnu Kahramanları, Emin Çöl'ün Anıları, s.191-192; Emin Çöl yazmasa bu ince, Ģefkatli, yurtsever Mü-refte Hanımlarını bilmeyecektik. Mürefte'de acaba bu hanımların anısı yaĢatılıyor mu?

233) ATAġE, Çanakkale 3, s.284, 288.

Beşinci Bölüm

1) 2 Ağustosta Anzakları güçlendirmek için Arıburnu'na 7.000 asker ve 40 top çıkardır. Anzakların gücü 37.000 kiĢi eder (C.F. Aspinall-Oglander, 2.c, s.172).

2) Bundan sonra 4/5 Ağustos gecesi 3.200, 5/6 Ağustos gecesi 2.800, 7 Ağustos sabahı 1.900 kiĢi çıkarılacak = 17.900 kiĢi (ATAġE, Çanakkale 3, s.289); bunun için ayın doğmasından önceki karanlık saatleri seçmiĢlerdi. Ayrıca 450 ton yiyecek ve 200 katır da çıkarıldı.

3) ATAġE, Çanakkale 3, s.284-299.

3a) Sağ kesim, Kolordu Komutanı Trommer PaĢa, 1. Tümen Komutanı Yarbay Cafer Tayyar Eğilmez, 10. Tümen Komutanı Yarbay Sela-hattin Köseoğlu; sol kesim: Kolordu Komutanı Fevzi Çakmak, 13.

Tümen Komutanı Albay Havik, 14. Tümen Komutanı Yarbay Kâzım Karabekir.

4) ATAġE, Çanakkale 3, s.313.

5) Milli Mücadele sırasındaki iĢgalciler de, isyancılar da temiz savaĢmadılar. ġimdi de teröristin uyduğu hiçbir insanca kural, değer yok.

5a) ATAġE, Çanakkale 3, s.327.

6) C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.184-194.

Ġngiliz kaybına bir örnek: Taarruza 3.000 kiĢiyle baĢlayan 88. Ġngiliz Tugayı bugün 2.000 askerini kaybetti (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.189; ATAġE, Çanakkale 3, s.316). Genel kaybı sonda vereceğim.

6a) "47. Alayın 1. Taburunun büyük kısmı, 3. Taburunun hemen hemen hepsi Ģehit düĢmüĢtü. 2.

Taburdan da ancak 50 yaralı ercik kalmıĢtı." (Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, s.253).

7) ATAġE, Çanakkale 3, s.328 vd.; Anzaklar Kanlısırt'a Lone Pine/Tek Çam diyorlar. Anzaklar cephe yakınına taĢıdıkları obüs bataryasının yerini, Kızılhaç bayrağı çekerek sargı yeri gibi gösterip buradan savaĢa soktular. Bu temiz savaĢa aykırı bir tutumdu (ATAġE, Çanakkale 3, s.334).

8) Liman PaĢa'nın yaveri Cari Mühlman'ı okuyunca Ģu anlaĢılıyor: Liman PaĢa, Suvla çıkarması ve Sazlıdere kesimindeki hareketi öğrenince ilk dönemdeki kadar olmasa da yine paniklemiĢ

BinbaĢı Tevfik Bey

(Çanakkale SavaĢı, s.129). DüĢman iki yere yüklenecek, iki yerde de yeterli birlik yok. Conkbayırı-

Çimentepe boĢ saydır, Suvla'da sadece 3.000 kiĢi var. Bu acı durum, orduyu askeri gereklere göre değil, takıntılara göre düzenleyip yerleĢtirmenin kaçınılmaz sonucudur. ġu anda Asya yakasında 3, Saros'ta 3 tümen, güney bölgesinin gerisinde yedekte 2 tümen var. Toplam 8 tümen, 100.000 savaĢçı.

Bu tümenlerden biri Suvla'da olsa savaĢın gidiĢi bütünüyle değiĢirdi.

9) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.16; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.50; ATAġE, Çanakkale 3, s.342.

10) Krokiye bakınız! Bu kesimdeki ilerleyiĢ ve çatıĢmalar ile ilgili bir çok komutan, birlik ve yer (tepe, dere, bayır, sırt, dere yatağı vb.) adı var. Okuyanı bunaltmamak için olayı ana çizgileriyle yansıtacağım.

10a) ATAġE, Çanakkale 3, s.342; 2. Tabur 19. Tümen emrine, Sazlı-dere giriĢine yapılacak taarruzdan yarım saat önce saat 21.00'de yollanır. M. Kemal'in Conkbayırı'na yolladığı tabur, bu taburdur.

Conkbayırı'nın kurtuluĢunda bu taburun büyük katkısı olacaktır. Bu tabur bazı kaynaklarda T. Tabur'

olarak geçiyor. Yarbay Willmer'e de grubundan bir taburu Arıburnu kuzey kanadına yaklaĢtırması emredilir. Bu tabur da sol kolun ilerleyiĢini önlemekte yararlı olur.

10b) ATAġE, Çanakkale 3, s.389, son paragraf.

11) KuĢatma hareketi ve Conkbayırı savaĢları bütün günler için genel: ATAġE, Çanakkale 3, s.341 vd.; Cemil Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.17 vd.; Ġ. Artuç, 1915, Çanakkale SavaĢı, s.261 vd.; G. Göncü-ġ.

Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.112; K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.92; ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.154 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.212 vd.; C.F. Asipanall-Oglander, 2. c, s.200 vd.; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.176 vd.; A. Moorehead, s.372 vd.

Ġla) ATAġE, Çanakkale 3, s.394, son paragraf.

12) Robert Rhodes James, Gelibolu Harekâtı, s.350-351; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.154:

"Stopford'un seçilmesi Hamilton'un planlarına öldürücü darbeyi vuracaktı".

13) Çıkarma ve ilk günler için genel: ATAġE, Çanakkale 3, s.381 vd.; K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.98 vd.; ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.168 vd. C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.260 vd.; A. Moorhead, Çanakkale Geçilmez, s.349 vd.; lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.223 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.215 vd.

349 DiriliĢ / Çanakkale 1915

14) Anafartalar Müfrezesi: Ġki piyade taburu, Gelibolu Jandarma Taburu, Bursa Jandarma Taburu, bir süvari bölüğü, bir istihkâm bölüğü, üç batarya (ATAġE, Çanakkale 3, s.354).

15) ATAġE, Çanakkale 3, s.390 (Çanakkale'de Türk ordusu böyle ta-kıntdı bir ordu komutanı tarafından yönetiliyor, her gecikme binlerce can feda edilerek giderilebiliyordu).

ATAġE, Çanakkale 3, s.389'da özetle deniliyor ki: "Liman von San-ders Saros takıntısı yüzünden 19.

Tümen Komutanı M. Kemal'in Anafartalar bölgesinden gelebilecek bir tehlike konusundaki uyarısını önemsememiĢti."

16) Ev, cami, köy, orman, insan yakma köklü bir Yunan âdetidir. Milli Mücadele'de çok kundakçılık yaptılar. Bağları bile yakarak kaçmıĢlardı.

17) ATAġE, Çanakkale 3, s.380-382; Türkler de 8 Ģehit, 12 yaralı vermiĢlerdi.

18) Ġleri hatlara gelen 47. Alay Komutanı BinbaĢı Tevfik Bey ile 15. Alay Komutanı Yarbay Ġbrahim ġükrü Bey Ģehit oldular (ATAġE, Çanakkale 3, s.337); Tümen Kurmay BaĢkanı YüzbaĢı Nazım Bey de ateĢ hattına gelerek savaĢa katılmıĢtır (ATAġE, Çanakkale 3, s.376).

19) C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.215-219; A. Moorehead, s.374 vd.; Peter Weir'in Gallipoli filminin finalindeki bütün Anzak-ların biçildiği hücum bu hücumdur. Taarruz ettikleri yerin adı Cesarettepe'dir, Anzaklar buraya Nek diyorlar.

N. Steel-P. Hart diyor ki: "Hiçbir Ģey elde edilemedi ve popüler tarihte bu olay, beceriksiz bir Ġngiliz komutanının Avustralyalıların yaĢamlarını boĢuna harcadığı bir seferin simgesi oldu." (s. 179) 20) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.19; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.50; ATAġE Çanakkale Özet, s.192, kroki 53; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 191S Yılı Hareketleri, s. 214.

20a) M. Kemal Ģöyle düĢünüyordu: "DüĢman giriĢimleri, 6 Ağustostan itibaren aynen vaki olmaya baĢladığı zaman, iki ay evvel maruzatımı takdir etmemekte ısrar edenlerin ne duyduklarını tasavvur edemem. Yalnız fikren hazırlanmamıĢ oldukları düĢman hareketleri karĢısında, pek eksik önlemlerle genel durumu ve vatanı pek büyük tehlikelere maruz bıraktıklarına olaylar tanık oldu." (Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.14-15)

21) ATAġE, Çanakkale 3, s.347-348; Cemil Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.17-18; F. Altay, On Yıl SavaĢ

ve Sonrası, s.108; G. Göncü-ġ.

BeĢinci Bölüm Notları 349

Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.113; Albay Kannengiesser'in anıları, aktaran: Cemil Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.20-21.

22) K. Perk, Çanakkale SavaĢları Tarihi, s.96.

22a) General Hamilton raporunda diyor ki: "Taarruz kollarımız Türklere direnemeyecek kadar halsiz kalmıĢlardı. Bulundukları yerleri korumakla yetindiler." (Aktaran: C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.40)

23) ATAġE, Çanakkale 3, s.390.

24) ATAġE, Çanakkale 3, s.398.

25) ATAġE, Çanakkale 3, s.349.

26) ATAġE, Çanakkale 3, s.349, son paragraf; ġevki Yazman, Türk Çanakkale, s. 163; M. Kemal ve Conkbayırı arasında bir yazgı bağı var.

27) Albay Hans Kannengiesser anılarını 1927'de Gelibolu adıyla yayımlamıĢtır. Ġlk ateĢi kendisinin açtırdığını yazıyor. ATAġE, Çanakkale 3'teki ifadeden ise bu tabur ve bölüğün önceden ateĢ

çatıĢmasına girmiĢ oldukları anlaĢılıyor. SavaĢ durumu ve vakit de bunu doğruluyor.

Conkbayırı'na ilk yetiĢen birliklerin M. Kemal'in yolladığı bu birlikler olduğu kesindir. Bunlar bin kiĢi dolayındaydı. Alayları geç kalan Albay Kannengisser bunlara komuta etmiĢtir. M. Kemal buraya ayrıca bir istihkâm bölüğü de yolladığını açıklıyor (Anafar-talar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.19, 4.paragraf). Ġki tabura yakın kuvvet eder bunlar. Daha sonra emrine verilen 4. Tümenden 10. Alayın 2

taburunu da 8 Ağustosta Conkbayırı'na göndermiĢtir (a.g.e., s.22).

G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.113. 27a) F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.214-215.

28) ATAġE, Çanakkale 3, s.350; N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.180; C.F. Aspinall-Oglander, 2.

c, s.225 vd.; A. Oglander ġahinsırtı'nı, üzerindeki iki tepeyi de (Apex ve Pinnacle) ayrıntılı olarak anlatıyor. Bizim kitaplarımızda bu tür ayrıntılar bulunmuyor. Çünkü çoğu, gerçek mekânlar görmeden yazılmıĢtır.

ġimdi buralar ormanlık olduğu için savaĢ alanı özgünlüğünü korumuyor. Anlayarak gezmek isteyenlere yardımcı olmak için böyle yerlere, bulunulan noktayı ve savaĢ durumunu gösteren güzel, çok sade krokiler konmalı. Bir savaĢ alanını açık müzeye dönüĢtürmeyi baĢaramıyoruz. Aynı sorun Sakarya SavaĢ alanı için de geçerli. G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.l67'de, Conkbayırı için

"üç küçük platodan oluĢan tepe" diyor. Cemil Conk, "Conkbayırı 350 DiriliĢ / Çanakkale 1915

kuzeyden güneye doğru 200 metre kadar uzunlukta, dar bir sırttır. Tepesi sırtın kuzey ucundadır"

diyor (Conkbayırı SavaĢları, s.80). Olayın iyi anlaĢılması için ConkbayırTnın çok iyi bir tanımına ve oraya yerleĢtirilecek bir krokisine ihtiyaç var. Gezenlerin durumu doğru olarak anlamaları için bunu sağlanmak gerek. Bir de ConkbayırTnın (özellikle Ģimdi anıtların bulunduğu kesimin) Yeni Zelandalılarca gerçekten ele geçirilip geçirilmediği konusu var. Conkbayırı savaĢını görüp yaĢamıĢ, anılarını yazmıĢ, Conkbayırı ile ilgili her satırı bilgi ve kroki ile kanıtlamıĢ bir kiĢi var: Cemil Conk PaĢa. Öteki bütün tarihçiler, Ġngiliz resmi tarihine, Ġngiliz kitaplarına ve bazı Ġngiliz-Anzak askerlerinin açıklamalarına dayanıyorlar. Anılarını okuyan, Cemil Conk PaĢa'nın ne kadar dürüst ve bilgili bir insan olduğunu anlar. Onun tanıklığına ve açıklamalarına öncelik tanıyorum.

Sayın G. Göncü ve ġ. Alpdoğan'ın, 57. Alayın güzergâhı gibi, Conkbayırı ve Yeni Zelandalılar konularına da resimli-krokili bir açıklık kazandırmalarını diliyorum.

29) ATAġE, Çanakkale 3, s.398 (Suvla çıkarmasından 9 saat sonra...). Liman PaĢanın Saros takıntısı geçmiĢ değildi, Saros Grubundan 6. Tümen ile 7. Tümenin bir alayını Saros'ta bıraktırdı. 7. Tümen iki alayıyla hareket etti.

30) Tugayın gücü 28 subaya ve bir tabur askere indi. Varlığının dörtte üçünü yitirmiĢti (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s. 192).

31) ATAġE, Çanakkale 3, s.316-328; Türk kaybı: 7.510, bunun 2.758'si Ģehit (s.325); Ġngiliz resmi kaybı 3.419; Fransız kaybı 703 (G. Gön-cü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s. 112).

SavaĢın sonuna kadar Seddülbahir bölgesinde bir daha küçük cephe olaylarının dıĢında ciddi bir çatıĢma olmadı. Seddülbahir savaĢ sahnesi olmaktan çıkmıĢtı. Buradaki Ġngiliz ve Fransız birlikleri sa-vaĢı göze alacak halde değillerdi. Üç ay içinde savaĢ niteliklerini yitirmiĢlerdi.

C.F. Aspinall-Oglander, Seddülbahir savaĢları bölümünün sonunda, 'Vehip PaĢa'nın Alman olan kurmayının, Ġngiliz taarruzlarından korkarak bütün güney bölgesinin boĢaltılmasını önerdiğini'

yazıyor (s. 194). Ne Vehip PaĢa'nın kurmayı Alman, ne kurmaylığın böyle bir önerisi var. Bunu düĢündürecek bir durum söz konusu bile değil. C.F. Aspinall-Oglander, Yarbay von Thauvenay ve Weber PaĢa olaylarıyla ilgili bazı Ģeyler öğrenmiĢ, Ġngiliz taarruzlarının korku yarattığı izlenimini vermek için bu yanlıĢ ve eksik bilgiyi birleĢtirip daha da abartarak buraya yakıĢtırmıĢ. Olayın genel akıĢına uymayan yan bilgilere, denetlemeden önem ve yer veren her araĢ

BeĢinci Bölüm Notları 350

tırmacının bu gibi ĢaĢırtıcı yanlıĢlara düĢmesi kaçınılmazdır. Bu durumun bizde de örneği çok.

32) Anafartalar Müfrezesinden 500 kiĢi, Sazlıdere-Ağıldere kesiminden kuzeye çekilen 14. Alayı takviyeye yollanmıĢtı. 14. Alay ve bu tabur, sol kuĢatma kolunu Abdurrahman Bayırı-Kocaçimen Tepesi'nin önünde durdurmuĢtu.

Ġngilizler daha 27.000 kiĢiye ulaĢmamıĢlardı. Çıkarma sürüyordu. 1.600 kayıp için: Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.359; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.290. 32a) Ġ. Hakkı Sunata, Gelibolu'dan Kafkaslara, s.128.

33) Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s. 109.

34) Liman von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, s.111; S. BilbaĢar, Çanakkale 1915, s.354 (Liman PaĢayı acele taarruza sevk eden Ahmet Fevzi Bey'in bu iyimser, hesap dıĢı tahminidir).

35) C. Conk kitabında Ahmet Fevzi Bey'in Enver PaĢaya verdiği raporu yayımlamıĢtır. Rapor, Ahmet Fevzi Bey'in yeni görevinin önemini, büyüklüğünü, özelliğini, durumun kritikliğini anlamadığını gösteriyor (Conkbayırı SavaĢları, s.83 vd.); ATAġE, Çanakkale 3, s.401.

36) Selim Sırrı Tarcan, YaĢamı ve Hizmetleri, s.23-24, 39-40, TED Y., Ankara, yayım yılı yok (anma toplantısı tarihi: 19.11.1997); Ethem Üngör, Türk MarĢları, s.208, Ayyıldız Mat., Ankara, 1975.

37) ATAġE, Çanakkale 3, s.400, sondan ikinci paragraf.

Bu ayrıntıları Ģunun için veriyorum: Liman PaĢa'nın birçok yanlıĢını haklı olarak eleĢtiren yazarlarımız önyargıyla Liman PaĢaya karĢı Ahmet Fevzi Bey'i savunuyorlar. SavaĢ durumunu dikkate alsalar, Ahmet Fevzi Bey'in raporunu okusalar, daha doğru bir karara varacaklar.

38) ATAġE, Çanakkale 3, s.402; Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.258 vd.; Ahmet Fevzi Bey'in 8

Ağustos akĢamı için ayrıntılı taarruz emri: ATAġE, Çanakkale 3, s.403.

39) Bugün 25. Alay Komutanı Ġstanbul/Kısıklılı Yarbay Nail Bey ile Tabur Komutanı Vidinli Mehmet Ali Bey Ģehit olacaklar (C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.23).

40) Komutan Albay Muzaffer Bey 12. Tümen Komutanı Yarbay Selahattin Adil Bey'in ağabeyidir.

Serdümen Harun'un torunu Ömer TekinbaĢ'a verdiği bilgiler için teĢekkür ediyorum; 30.000 mermi hakkında dayanak: MareĢal Fevzi Çakmak ve Günlükleri, 1. o, s.333.

41) N. Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, s.325 vd. (E-11 Ağustos sonunda Mondros'a geri döndü. 1

zırhlı, 1 torpido, 6 taĢıt gemisi,

351 DiriliĢ / Çanakkale 1915

23 yelkenli batırmıĢ, Ġstanbul-Ġzmit demiryolu üzerindeki Gebze köprüsünü yıkmayı düĢünmüĢ ama baĢaramamıĢtı. Ġlerde, Fransızların Turquoise adlı denizaltısı vurularak ele geçirilecek, vuran top niĢancısının adı verilecektir: Müstecip OnbaĢı. E-20 Ġngiliz denizaltısı da Marmara'da batırıldı.

Ġngilizler kaçana kadar Marmara'yı boĢ bırakmadılar, çok zarar verdiler ama deniz ulaĢımını da bütü-

nüyle durdurmayı baĢaramadılar. Gemiler geceleri yol alarak, sık sık limanlara girererek, dura dura Çanakkale'ye ulaĢmayı becerdiler. Ġngiliz denizaltılarının batırdığı gemiler: 1 zırhlı, 1 muhrip, 5

gambot (torpido), 11 taĢıt gemisi, 44 vapur, 148 yelkenli, C.F. Aspinall-Oglander, 1. c, s.376/dipnot).

42) N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.197-198; A. Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.354 vd.; Resmi tarih General Hamilton'u, karaya çıkmadığı, duruma el koymadığı için ağır biçimde eleĢtiriyor: C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.292-293.

43) ATAġE, Çanakkale 3, s.404.

44) Bu konuĢmaları, açıklamaları, Ahmet Fevzi Bey'in kendini savunmak için Enver PaĢaya verdiği rapordan aktarıyorum. ġu âna kadar Ordu Komutanının üç taarruz emrini de yerine getirmemiĢ oluyor.

Tümenler sabah 10.30'da savaĢ düzeni almıĢlar. AkĢama kadar daha 6-7 saat var. Cephede 6-7 saat ne büyük nimettir. Öteki cephelerde asker baĢını siper duvarına dayayıp bir saat uyuyabilmeyi büyük nimet biliyor.

Arıburnu'ndaki iki tümen, Sazlıdere-Ağıldere kuzeyine çekilen askerler, ConkbayırTndaki birlikler iki-üç gündür uyumuyor ve savaĢıyorlar.

Raporunda Ordu Komutanının üç kez taarruz emri verdiğini, üçünü de dinlemediğini adeta gururla yazıyor. Raporunda taarruzlar için kullandığı bazı deyimler Ģunlar: 'baĢarı beklenemez', 'baĢarı ümit etmiyorum', 'çok tehlikeli', 'bilinmeyen bir arazi', 'hezimetle sonuçlanır', 'tehlikeli görüyorum' vb.

(Raporu aktaran Cemil Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.83-88).

Bu kadar pinpirikli, kararsız, ürkek bir komutanla Çanakkale SavaĢı verilebilir miydi? Bütün komutanlar böyle olsa Çanakkale Zaferi'nden söz edilebilir miydi? Karar sizin.

44a) 7. Tümen, Güneydoğu kesiminde Ruslarla savaĢlar sırasında 3. Kolordu Komutanlığına bağlıydı.

Albay Halil Bey baĢarısızlığı nedeniyle görevden alınır. Mütarekede Ġstanbul'da Polis Müdürlüğü yapacaktır (Ġ. Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, s.120).

BeĢinci Bölüm Notları 351

45) Ahmet Fevzi Bey bir süre sonra Ordu Komutanıyla telefonla da konuĢur, Ordu Komutanı bu akĢam taarruz edilmesi için emir verir ve "Ne olursa olsun verdiğim emir bugün yapılacaktır!" der.

Ahmet Fevzi Bey raporunda Ģöyle yazıyor: "Ama ben taarruzun yapılmasında büyük tehlike gördüğümden her türlü mesuliyeti göze alarak bu taarruzu da erteledim." (Raporu aktaran C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.86-87)

A. Fevzi Bey 'bilinmeyen arazi' diyor. SavaĢacakları arazi sabahtan beri ayaklarının altında.

Bulundukları Anafarta tepelerinden savaĢ alanı, eksiksiz, apaçık görünüyor.

Bu arada Yarbay Willmer'in de Liman PaĢayı tahrik ettiği anlaĢılıyor: ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.180; Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, Hayri Tarhan'ın konferansı, s.54. Askeri tarih yazarı, emekli Tümgeneral Celal Erikan, Ġngilizlerin 8 Ağustostaki dağınık durumunu dikkate alarak, Ahmet Fevzi Bey'i '24 saat gecikerek bir tam zaferin elden kaçmasına neden olmakla' suçluyor

[Komutan Atatürk, s.138-140).

46) Raporu aktaran C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.87; bu süreci o zamanki Grup Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Hayri Tarhan da verdiği bir konferansta anlatmıĢtır. Ama Ordu Komutanının emirlerinin ardarda reddedildiğini açıklamıyor, red olayını da gayet yumuĢak yansıtıyor (Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.27-61).

Bazı asker yazarlar, Ahmet Fevzi Bey'in raporunu okumadıkları, olayı özetleyen kaynaklarla yetindikleri için A. Fevzi Bey'i savunuyor, Liman PaĢayı haksız buluyorlar. Askerliğin özü itaat. O

konuda susuyorlar.

Bu sırada Conkbayırı çok zor durumda. Komutan da, kurmayı da, Suvla iĢini bir an önce bitirip Conkbayırı ile ilgilenmek gerektiğini nedense hiç düĢünmüyorlar. 46a) Fikret Gündoğan, Size Ölmeyi Emrediyorum, s.340; bazı kitaplarda bu olay esirlerin yakıldığı biçiminde yer almaktadır. Bu doğru değil. YakılmamıĢlardır. Ama bu yapılan da affedilir pislik değildir. Ġnsanoğlunun ehlileĢmesi birçok hayvanın ehlileĢmesinden daha güç oluyor.

47) M. Kemal, Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.21-24; C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.46; Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, s.289.

48) N. Steel-P. Hart, Yenilginin Destanı, s. 198; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.298 vd.; 8 Ağustos gününü A. Oglander 'kaçırılmıĢ bir gün ' baĢlığı altında yazıyor.

352 DiriliĢ / Çanakkale 1915

49) Harp Mecmuası, s.98.

50) M. Kemal, Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.24; ATAġE, Çanakkale 3, s.361.

51) C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.310-313; N. Stell-P. Hart, Yenilginin Destanı, s.198-199.

52) Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, s.293; M. Kemal, Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.23, 44.

53) C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.87-88 (raporun sonu); BinbaĢı Hayri Tarhan, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.60-61.

54) M. Kemal ile Kâzım Bey arasındaki ünlü telefon konuĢmasını, bence büyük bir incelik ve askeri üslupla en iyi ġevki Yazman yazmıĢtır. KurtuluĢ SavaĢı hakkında iki çok güzel kitabı olan ġevki Yazmani da saygı ile anarak, bu sahneyi onun yazısını esas alarak aktarıyorum: Türk Çanakkale, s.181-183.

54a) M. Kemal diyor ki: "Mesuliyet yükü her Ģeyden, ölümden de ağırdır... Fakat [durumun zorluğuna rağmen] ben kemal-i iftiharla bu mesuliyeti kabul ettim." (Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.24, 28)

F. Rıfkı Atay'a diyor ki: "Gerçi böyle bir sorumluluğu almak basit bir Ģey değildir. Fakat ben vatanım yok olduktan sonra yaĢama-maya karar verdiğim için bu sorumluluğu yüklendim." (Çankaya, s.92) 55) M. Kemal, Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.26; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.50-51; F. Altay, On Yıl SavaĢ ve Sonrası, s.110.

55a) Celal Erikan, Komutan Atatürk, s.139.

56) M. Kemal, Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.28; Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.50-51; ATAġE, Çanakkale 3, s.362 ( atama saati: 21.45).

Liman PaĢa diyor ki: "O akĢam Anafarta mıntıkasında toplanan bütün birliklerin komutasını Arıburnu Cephesinin kuzeyindeki 19. Tümenin Komutanı Albay M. Kemal Bey'e verdim. Ġlk askeri baĢarısını Trabblusgarp'ta kazanmıĢ olan M. Kemal Bey, sorumluluk almasını seven, görevine bağlı bir komutan karakterine sahipti. Kendisi 25 Nisan sabahı 19. Tümen ile ve kendi kararıyla muharebeye müdahale ederek düĢmanı sahile kadar sürmüĢ ve bundan sonra üç ay durmaksızın, kırılmaz bir dirençle Ģiddetli taarruzlara baĢarıyla karĢı koymuĢtu. Kararlılık ve çalıĢkanlığına tamamen gü-

venebilirdim." (Türkiye'de BeĢ Sene, s.112-113)

BeĢinci Bölüm Notları 352

57) M. Kemal'in veda yazısı: "Anafartalar Grubu Komutanlığını deruhte etmek üzere Ģimdi hareket ediyorum. 27. Alay Komutanı ġefik Bey Tümen Komutanlık Vekilliğine atanmıĢtır. Bugüne kadar bana, gayret ve fedakârlığınızla kazandırdığınız muvaffakiyetleri, yeni deruhte ettiğim bu vazifede dahi bana olan muhabbet ve itimadınızla tamamlayacağıma büyük inan içinde veda ediyorum."

(Anafartalar Muharebatına Ait Tarihçe, s.29)

27. Alay Komutanlığına da BinbaĢı Halis Ataksor atanır.

58) Kitabı boyunca Liman PaĢa hakkında ağır eleĢtirilerde bulunan ġevki Yazman bu atama üzerine özetle diyor ki: "Bu atama ile bütün kabahatlerini affettirse yeridir." (Türk Çanakkale, s.181; ġevki Yazman o tarihte istihkâm subayı olarak Çanakkale SavaĢı'nda) 58a) Albay Ahmet Fevzi Bey sabah ayrılır. Ġstanbul'a gelir. Emekli edilir. Sonra tekrar orduya alınır.

Enver PaĢa Ahmet Fevzi Bey'i Viyana'ya askeri ataĢe olarak yollar. Sonra adı sanı duyulmaz olur.

Mustafa Fevzi Çakmak'la karıĢtırılmaması. Bu notu, karıĢtıranlar çok olduğu için koyuyorum.

KarıĢtıranlardan biri de Alan Moo-rehead, s.382; çevirenin bir notla doğruyu açıklaması iyi olurdu.

Fevzi Çakmak bu sırada Seddülbahir'de 5. Kolordu Komutanıdır.

59) Ġlerde Albay. Mütareke döneminde ilk gizli örgütlerden olan Molt-ke Grubu'nu kuran subay. Bu grup Ankara'nın temel örgütü olacak, Muharip adını alacaktır.

60) M. Kemal, Anafartalar Muharebatına ait Tarihçe, s.33 vd.; C. Ab-bas Gürer, Cepheden Meclise, s.71 vd.

Grup Kurmay BaĢkanı Hayri Tarhan, konferansında, bu ĢaĢırtıcı durumdan hiç söz etmiyor, "saat 04.00'e kadar kendisine gerekli bilgiler verildi" diyor (Hayri Tarhan, Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, s.61; kitabı yayına hazırlayan Sayın Burhan Sayılır bu konferansı gerekli açıklama ve notlar ekleyerek yayımlasaydı, okuyucuları aydınlatmıĢ olurdu. Bu iĢlenmemiĢ ham metin gerçeği yansıtmıyor. M. Kemal'in görevi nasıl devraldığını anlattığı savaĢ raporu ATAġE, Çanakkale 3'te de dikkate alınmamıĢtır, s.406).

M. Kemal bir hafta sonra Hayri Bey'i uzaklaĢtıracak, Grup Kurmay BaĢkanlığına 15 Ağustosta Ġzzettin ÇalıĢlar'ı getirecektir: Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.52.

61) C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.54.

61a) Anıyı aktaran ġ. Yazman'ın kitabı yazdığı tarihte Sait Bey binbaĢı. ġ. Yazman, Türk Çanakkale, s.187.

61b) YüzbaĢı Buddecke 4, Teğmen Meinecke 6 Ġngiliz-Fransız uçağı düĢürmüĢlerdir.

353 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Çanakkale'de bir düĢman uçağı düĢüren ilk Türk havacıları , pilot Üsteğmen Ali Rıza ve gözlemci Teğmen Orhan'dır (makineli tüfeği gözlemci kullanıyor) . (Bülent Yılmazer, Çanakkale'de Küçük Gösteri: Hava SavaĢları, 90.Yıldönümünde Çanakkale SavaĢlarını DüĢünürken, s. 271 vd.) DüĢman uçakları Türk uçaklarından birkaç kat çoktu. Sayısal çoğunluk düĢmana bir üstünlük sağlıyordu ama Türk- Alman uçakları az sayılarına rağmen etkili hücumlar ve yararlı keĢifler yapı-

yorlardı. Yalnız Türk havacılarının görev yaptığı ilk dönem, Milli Mücadele dönemidir. 61c) 8.000

tüfek, 4 makineli tüfek ve 7 sahra bataryası (M. Kemal, Ana-fartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.42); Ġngilizler 22 tabur (ATAġE, Çanakkale 3, s.416; bir ingiliz taburu 1.200 kiĢi); C. Abbas Gü-rer, savaĢçı sayısının 5.800 olduğunu yazıyor (Cepheden Meclise, s.83).

62) M. Kemal'in bu savaĢ boyunca verdiği emirler Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe (s.36-44) ve Atatürk AraĢtırma Merkezi dergisinin 19. sayısında (Ġ. Görgülü'nün araĢtırması) ve AATASE, Çanakkale 3'te bulunmaktadır.

Anafartalar SavaĢı'nın sonucu belli olmaya baĢladığı sırada Liman PaĢa bir emirle ConkbayırTndaki 8. Tümeni ve oradaki bütün birlikleri Anafartalar Grup Komutanı M. Kemal'e bağladı. Böylece M.

Kemal ConkbayırTndan da sorumlu oluyordu. Albay Ali Rıza Bey ile Yarbay Poetrich arasındaki yetki uyuĢmazlığı da kendiliğinden sona eriyordu (ATAġE, Çanakkale 3, s.369).

63) lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.230-231.

64) ATAġE, Çanakkale 3, s.412.

65) Yeni yarbay olmuĢtu.

66) ATAġE, Çanakkale 3, s.415; Ġ. Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, s.290; G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.120; Yusuf Ziya Bey de Ģehit olur. Ġki Ģehit alay komutanı Büyük Anafarta köyünde gömülüdür. Rahmetli Halit Bey'e bu nedenle Anafarta soyadını ya-kıĢtırmıĢtım.

Halit Bey Bombatepe'de Ģehit oldu. Ġngilizler buraya '60 yükseltili tepe' diyorlar.

67) 12. Tümenin kaybı 1.085, 7. Tümeninki 978, Bursa Jandarma Taburu 51 kiĢi. 3 subay, 59 er tutsak, 5

makineli tüfek, 800 kadar tüfek ganimet alınır. Ġngiliz kaybı Ġngiliz resmi harp tarihine göre 1.000 kiĢi.

M. Kemal savaĢı Ģöyle özetliyor: "DüĢmanın bir kolordusunu zayıf bir tümenimle Kireçtepe-Azmak arasında mağlup ve Tuzla gölüne

BeĢinci Bölüm Notları 353

kadar takip ve orada tesbit etmiĢtim." (Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.43) Gelibolu ve Bursa Jandarma Taburları da bugün yine görevlerini olağanüstü yerine getirdiler.

Yaralıların savaĢ alanından kıyıya taĢınmasını anlatan 10. Tümenden Ġrlandalı Bryan Coooper Ģöyle yazıyor: "Bu arada Türk makineli tüfekçilerini de takdir etmek gerekir. Yaralıları taĢıdığımızı anladıklarında ateĢ etmeye son verdiler. Bunun gibi diğer vesilelerle de düĢmanımızın Çanakkale'de asil davranıĢ ve Ģövalyece tutumunu öğreniyor ve kendisine saygı duyuyorduk." (Mete Tunçoku, Buzdağının Altı, s.77)

68) Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.46; Liman von Sanders, Türkiyede BeĢ Sene, s.113, 116, 378.

69) Zeki Doğan, ilerde, Orgeneral ve Hava Kuvvetleri Komutanı olacaktır.

70) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.45-47; C. Ab-bas Gürer, Cepheden Meclise, s.77 (karargâh kurulunun büyük bölümü yolu kaybeder, ancak sabah gelebilirler).

71) C. Abbas Gürer, Cepheden Meclise, s.29.

72) Bugün Atatürk'ün heykeli ile Yeni Zelandalılara ait anıtın bundu-ğu kesim hiçbir aĢamada Yeni Zelandalıların eline geçmiĢ değildir

(ATAġE, Çanakkale 3, s. 378 [çeĢitli kaynaklara dayanarak], 454, Ek 14; C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.55, 60, 61, 63, 80). Yeni Zelanda anıtının orada bulunması bir iĢgaldir. Atatürk heykelinin o anıtın yarısı kadar olması bizim ayıbımızdır. Oraya Yeni Zelanda anıtından büyük bir anıt dikmek o toprak, o doruk için Ģehit olmuĢ atalarımıza ve Atatürk'e karĢı Ģeref ve vefa borcumuzdur. Yeni Zelanda anıtının yeri ancak ġahinsırtı ya da Conkbayırı'nın batı yamacı olabilir.

BinbaĢı Allanson, birliğinin, kendi toplarının ateĢi altında kaldığını iddia ediyor. C. Conk bu ateĢin 4.

Tümen topçusunun ateĢi olduğunu yazıyor (Conkbayırı SavaĢları, s.60, 61; AteĢin Türk ateĢi oldu-

ğunu Ġngiliz resmi tarihi de kabul ediyor: C.F. Aspinall-Oglander, c. 2, s.243/dipnot).

Cemil Conk BinbaĢı Allanson'un iĢgal ettiğini yazdığı yerin Conkbayırı değil Besimtepe olduğunu açıklıyor, Ġngilizlerin Q Tepesi dedikleri yer, Conkbayırı ile Kocaçimen Tepesi arasında (C. Conk, Conkbayırı SavaĢları, s.60, 61 ve kitabın sonundaki krokiler). Conktepe'yi iĢgal etmiĢ olmaları çok mu önemli? Sonunda yenilip kaçtıklarına göre önemli değil. Ama ele geçiremedikleri yere anıt dikmeleri, bizim de bunu kabul etmemiz yanlıĢ; tarihe, gerçeğe, Ģehitlere, gazilere haksızlık. Mehmetçikler bir adım geri gitmemek için Ģehit olacaklar, biz buraları düĢünmeden ikram edeceğiz.

73) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.49; ATAġE, Çanakkale 3, s.372.

74) 23. Alay Komutanı Yarbay Recai Bey Ģehit olacaktır. 24. Alay Komutanı BinbaĢı Nuri Conker M.

Kemal'in gençlik arkadaĢıdır, o da yaralanmıĢtır. Kurmay BaĢkanı BinbaĢı Galip Türker M. Kemal'in değer verdiği bir kurmaydır.

75) DüĢman iki tümenden de fazla, ATAġE, Çanakkale 3, s.372.

76) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.49-52.

77) C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.342; düĢman ġahinsırtı'nın batı bölümünde kalacak, her an bir Türk hücumu baĢlayacağı korkusuyla azap içinde bekleyecektir.

77a) ATAġE, Çanakkale 3, s.417 vd.; Türk kaybı 1.100 kiĢi, Ġngiliz kaybı, son üç gün için (Suvla-Anzak) 18.000 kiĢi (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.344, 4.paragraf).

78) R.E. Ünaydın, Anafartalar Kumandam M. Kemal ile Mülakat, s.51 vd., Çanakkale Hatıraları, 3. c; M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.52 vd.; ATAġE, Çanakkale 3, s.374 vd.; F. Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, s.229-231; G. Göncü-ġ. Aldoğan, Siperin Ardı Vatan, s.116-117; Ġ. Artuç,

BeĢinci Bölüm Notları 355

1915 Çanakkale SavaĢı, s.294-298; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.338 vd.; Alan Moorehead, s.391.

M. Kemal parçalanmıĢ saatini savaĢ anısı olarak Liman PaĢaya, o da kendi saatini M. Kemal'e verir (M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.56).

79) Bugün kahraman 23. Alayın Komutanı Yarbay Recai Bey de Ģehit oldu.

80) Fikret Gündoğan, Size Ölmeyi Emrediyorum, s.342; Ashmead Bar-lett 28. Alayı durduran makineli tüfekleri anlatıyor (Yazı 19 Ağustosta Times'da yayımlanacaktır).

6-10 Ağustos günleri, Arıburnu, Suvla, Conkbayırı'nda genel kayıp (yaklaĢık): Türkler 20.000, Ġngiliz-Anzak 25.000.

Conkbayırı: Türkler 9.200, Ġngiliz-Anzak 12.000.

(ATAġE, Çanakkale 3, s.377; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.344).

81) ATAġE, Çanakkale 3, s.420.

82) S. Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, s. 153-194; bu yazı gerçekte daha sonraları yazılmıĢtır. Bu tarihe aldım. Yansıtırken sadeleĢtirdim, çok az da süsledim. Tepkileri de, sonuca, geliĢmelere, baĢka yazılara bakarak öyküleĢtirdim.

83) Ġlk 'Kadın Taburu'nun kuruluĢu, kadınlara çağrı, kurallar, ünifo-malar vb. hakkında: Zafer Toprak, Türkiyede Milli Ġktisat, s.412-413.

Ġstanbul'un iĢgalinden bir hafta sonra gazetelere Kadıköy Kadınları imzasıyla bir bildiri geldi: "Milli haklarımızı ve namusumuzu koruyacak hükümet ve erkek yoksa, biz varız." Bu bildiriyi yazan yiğit kadınlar yerden bitmediler. Çanakkale SavaĢı sırasında, cephe gerisinde uygarlık, özgürlük savaĢı veren kadınlardı bunlar. Milli Mücadele baĢlayınca, bir kısmı Anadolu'ya geçti, bir kısmı Ġstanbul'daki gizli örgüt çalıĢmalarına, Kızılay etkinliklerine katıldı, sonra da Cumhuriyete kol kanat gerdiler, çağdaĢlaĢmanın öncüsü oldular.

84) ATAġE, Çanakkale 3, s.422.

Norfolk Taburu'nun imha edilmesi, yıllar sonra, iki iddiaya yol açtı: Birinci iddia: Norfolk Taburunun bir 'buluta binip gittiği' ya da 'bir bulutun taburu alıp götürdüğü'; ikinci iddia ise bu taburun esir olduktan sonra Türkler tarafından öldürüldüğüdür. Ne bulut alıp götürmüĢtür, ne de esir olduktan sonra öldürülmüĢlerdir. Cesurca savaĢarak ölmüĢlerdir (14 subay, 142 er). Bizde de hurafeye yol açan bu olayı belgeli olarak aydınlatan iki araĢtırma var: Erol Mütercimler, Gelibolu, s.586-593; Dr. Tuncay Yılmaz, Bir Bulut Hikâyesi, M.

355 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Albayrak'ın yayına hazırladığı Çanakkale SavaĢı adlı kitap içinde, s.215-227.

85) Nazmi Akpınar, Çanakkale Deniz SavaĢları Günlüğü, s.88-89, olayı süsledim.

86) Bir Kahramanlık Abidesi 57. Piyade Alayı, s.57-58 (13 Ağustos 1915, Cuma).

87) ATAġE, Çanakkale 3, s.426; Türk kaybı: 3 subay 315 er Ģehit, 8 subay 1.238 er yaralı, 87 kayıp, toplam 1.696. Ġngiliz kaybı 2.000 kadar (a.g.e., s.432).

88) Çanakkale'de Ģehitler için dikilen ilk anıt budur. Bu tarihi anıt hâlâ duruyor. Vefalı ziyaretçilerini bekliyor.

89) Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, s.395 vd.; C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.363-366, 369-372.

90) M. Kemal'in emrinde Anafartalarda beĢ, Conkbayın'nda iki tümen toplanmıĢtı. Kuvveti Saros'tan ve Asya yakasından gelen alaylar ve taburlarla sekiz tümeni bulmuĢtu. Bu bir ordu demekti.

Seddülbahir'de Vehip PaĢa'nın emrinde üç buçuk, Arıburnu'nda Esat PaĢa'nın emrinde iki buçuk tümen, Asya yakasında Mehmet Ali PaĢa'nın emrinde iki tümen vardı. Toplam on altı tümen.

91) M. Kemal'in Grup Komutanlığına atandığı gece eski Grup karargâhında yaĢadıklarını unutmasına imkân yok. Raporuna o geceyi ayrıntılı olarak yazmıĢtır. Ama Hayri Bey'e kin tutmamıĢ, yanından uzaklaĢtırmakla yetinmiĢtir. Hayri Tarhan Cumhuriyet döneminde tümgeneralliğe kadar yükselecektir.

92) General Hamilton takviye ve yeni birlikler istediği zaman bunun gerekçesi olarak Lord Kitchener'e Ģöyle yazmıĢtı: "Çok cesur savaĢan ve iyi sevk ve idare edilen Türk ordusunun karĢısında bulunuyoruz." (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.373)

93) 10., 11., 53. ve 54. Tümenler 30.000 kiĢi + 29. Tümen 10.000 + Süvari Tümeni 5.000 kiĢi + Anzak müfrezesi 3.000 kiĢi = 48.000 kiĢi (Ġngiliz resmi tarihine dayanarak ATAġE, Çanakkale 3, s.449, 448, 447).

94) Refik Halit, Üç Nesil Üç Hayat, s.80, Semih Lütfi Kitabevi, Ġstanbul, yılı yok.

95) M. Kemal, Anafartalar Muhaberatına Ait Tarihçe, s.64, 66; ATAġE, Çanakkale 3, s.451, 452, 455; F.R. Atay, Çankaya, s.319; F.R. Atay yanlıĢ olarak Esat Bey'in Sadrazam A. Ġzzet PaĢa'nın kardeĢi olduğunu yazıyor, Doğu Ordusu'ndan istifa eden Hasan Ġzzet PaĢa'nın kardeĢidir.

96) ATAġE, Çanakkale 3, s.442 vd. (genel olarak 2. Anafartalar SavaĢı); Anzaklar 27 Ağustosta Bombatepe'yi almak için bir daha taar

BeĢinci Bölüm Notları 356

ruz ederler. Küçük bir mevzi dıĢında tepe tümüyle Türklerde kalır (a.g.e., s.458).

97) Ġ. ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, s.53.

98) ATAġE, Çanakkale 3, s.453, Türklerin kaybı 2.600 kiĢiydi; lan Hamilton 'yalnız Ġsmailoğlu Tepesi önünde 6.000 ölü verdiklerini' yazıyor (Gelibolu Günlüğü, s.250).

99) Osmanlı Ġmparatorluğu'nun batıĢ süreci 200 yıl sürmüĢtür. Büyük Britanya Ġmparatorluğu ise 30

yılda batacaktır. Elinde ne Hindistan kalacaktır, ne Mısır. Öteki sömürgeleri birer birer kopup gidecektir.

100) Fuat Bayramoğlu'dan aktaran H. Özdemir, Anafartalardan Ankara'ya, s.27; Y. Kemal Fuat Bayramoğlu'na diyor ki: "Adını efsaneleĢ-tiren zaferden sonra onun vatanı kurtaracak kimse olduğu inancı bende hasıl olmuĢtu. Onu Ġstanbul'da sohbetleri ve yazılarıyla ilk tebcil eden benim diyebilirim."

101) ġ. Süreyya Aydemir, Tek Adam, 1. c, s.259; Harp Mecmuasının kapağına konulan fotoğrafı da aynı düĢünce ile çıkartılır.

102) Alan Moorehead, s.411 vd.

103) Yalnız ġehzade Ömer Faruk Efendi, 19.6.1915 günü Enver PaĢa ile birlikte gelmiĢ ve birlikte Ġstanbul'a dönmüĢtür. Bu tarihte 19 yaĢında.

ġehzade: Osmanlı hanedanından gelen erkek çocuklar. Sultanzade: Osmanlı hanedanından gelen kadınların çocukları. Damat, sultanlarla evli olanlar.

104) C. Abbas Gürer, Cepheden Meclise, s.130-133.

105) lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, s.278-279.

106) C. Abbas Gürer, Cepheden Meclise, s.33.

107) M. Kemal Salih Bozok'a bu ayrılıĢı hakkında diyor ki: "Ben düĢmanın çekileceğini anladığım için bir taarruz yapılmasını teklif etmiĢtim. Fakat benim bu teklifimi kabul etmediler. Bundan dolayı ca-nım sıkıldı. Çok da yorgun olduğum için izin alarak Ġstanbul'a geldim." (Hep Atatürk'ün Yanında, s.177, ÇağdaĢ Y., Ġstanbul, 1985) Ġngiliz resmi tarihi M. Kemal için diyor ki:

"Tarihte bir tümen komutanının, üç farklı yerde vaziyete nüfuz ederek yalnız bir maharebenin gidiĢine değil, aynı zamanda bir seferin akıbetine ve belki bir milletin mukadderatına tesir yapacak bir vaziyet yaratmasının bir benzerine tarihte nadiren tesadüf edilir." (C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.537)

DüĢmanın belirttiği bu gerçeği, bizde saklayan, çarpıtan, saptıran, küçülten insanlar var. Bu nankörlük, yalancılık, gerçeğe ihanet, insanı utandırıyor. Siyasi amaç için tarih değiĢtirilir mi? Bir yöneti

356 DiriliĢ / Çanakkale 1915

cinin, yazarın, öğretmenin, siyasetçinin gerçeği bilmemesi de cok ayıp. Yakın tarihini doğru olarak bilecek!

Yıllarca yalanlar yazılsa ve söylense de, gerçekler tarihte değiĢmeden kaya gibi dururlar.

Tarihi doğru olarak bilsek, bölünmeyiz, gerçeklerin çevresinde toplanırız. Yakın tarihimiz hakkındaki yalanlar milleti çok derinden ikiye bölüyor! Devlet kırk yıldır bu duruma seyirci!

108) Suvla ve Anzak'ın boĢaltılması: C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.487 vd.; bu sırada bu iki yerde toplam 92.600 kiĢi vardı. Seddülbahir'de Ġngiliz ve Fransız 42.600 kiĢi. Genel toplam: 135.200 kiĢi.

109) Seddülbahir'in boĢaltılması: C.F. Aspinall-Oglander, 2. c, s.510 vd.

SavaĢ boyunca Çanakkale'ye Ġngilizler 410.000, Fransızlar 79.000 kiĢi göndermiĢlerdir. Yarım milyona yakın Ġngiliz ve Fransız kuvveti Çanakkale'de tutulmuĢtur. Ġngilizler 205.000 (43.000 ölü, esir, kayıp, 72.000 yaralı, 90.000 hasta), Fransızlar 47.000 kiĢi kayıp vermiĢtir.

Türk kaybı: ġehit sayısı 57.084, yaralı 96.847; yaralılardan 18.746'sı hastanelerde ölmüĢtür. Bunlarla birlikte Ģehit sayısı= 75.830. Yoğun savaĢ Ģartlarını ve kayıt zorluklarını dikkate alarak bu sayıyı 100.000'e yaklaĢtıranlar var. Ben de bu görüĢü paylaĢmaktayım (ATAġE, Çanakkale 3, s.499-500 ve 4

saydı cetvel). Tekrar ediyorum: 250.000 Ģehit söylemi kesinlikle yanlıĢtır. Çanakkale'yi büyük yapan Ģehit sayısı değildir.

110) Murat Çulcu, Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 2. c, s.870 vd.

111) F. Altay, On Yıl SavaĢ ve Ötesi, s.114; Ġ. Hakkı Sunata, s.211 vd.

Sonuç

1) YüzbaĢı Selahattin'in Romanı, 2. c, s.10.

2) Selahattin Adil, Hayat Mücadeleleri, s.229; H. Himmetoğlu, KurtuluĢ SavaĢına Ġstanbul'un Yardımları, 1. c, s.63 vd.; ATAġE, Türk Ġstiklal Harbi, 1. c, s.111.

3) C. Abbas Gürer, Cepheden Meclise, s.97.

EK – 1

Kilitbahir ile Eceabat arasında Boğaza bakan bir tepenin üzerinde, Mehmetçiğin dev bir resminin yanında Neclettin Halil Onanın bir Ģiirinin iki dizesi yazılıdır: Dur yolcu! Bilmeden gelip bastığın Bu toprak bir devrin battığı yerdir.

Asker sigarasının üzerindeki resmi ve iki dizeyi dağın yamacına iĢleyen Yedeksubay Seyran Cebi, bu görevi veren de 40. Piyade Alayı Bölük Komutanlarından Üsteğmen Turan Sekip Pınar'dır (Ġsmail Bilgin, Çanakkale Destanı, s.178-179).

Turan Sekip Pınar'ı niyeti için, Seyran Çebi'yi emeği için saygıyla anarım.

Ama bu Ģiirin Çanakkale SavaĢı ile bir ilgisi yok. Büyük Zafer (30 Ağustos 1922) için yazılmıĢtır. ġiirin tamamını okuyan durumu kolayca anlar.

Doğrusu buraya M. Akif'in Çanakkale Ģiirinden bir dize yakıĢır. Böylece bu yanlıĢlık da sona erer.

EK -1669

Dur yolcu! Bilmeden gelip bastığın, Bu toprak, bir devrin battığı yerdir. Eğil de kulak ver, bu sessiz yığın, Bir vatan kalbinin attığı yerdir.

Bu ıssız, gölgesiz yolun sonunda, Gördüğüm bu tümsek, Anadolu'nda, Ġstiklal uğrunda, namus yolunda, Can veren Mehmed'in yattığı yerdir.

Bu tümsek, koparken büyük zelzele, Son vatan parçası geçerken ele, Mehmed'in düĢmanı boğuldu sele, Mübarek kanını kattığı yerdir.

DüĢün ki, hasrolan kan, kemik, etin Yaptığı bu tümsek, amansız, çetin, Bir harbin sonunda, bütün milletin, Hürriyet zevkini tattığı yerdir.

EK-2

Çanakkale'de Şehit Olan Alay Komutanları*

45. Alay Komutanı Yb. Refik Bey

17. Alay Komutanı Yb. Hasan Bey

17. Alay Komutanı Bnb. Hüseyin Bey

33. Alay Komutanı Yb. Ahmet ġevki Bey

57. Alay Komutanı Yb. H. Avni Bey

18. Alay Komutanı Bnb. Mustafa Bey

47. Alay Komutanı Bnb. Tevfik Bey

14. Alay Komutanı Bnb. Ġ. Hakkı Oktürk Bey

15. Alay Komutanı Yb. Ġ. ġükrü Bey

23. Alay Komutanı Yb. Recai Bey

21. Alay Komutanı Yb. Yusuf Ziya Bey

20. Alay Komutanı Yb. Halit Bey

41. Alay Komutanı Yb. Fuat Bey

16. Alay Komutanı Yb. Hakkı Bey

KAYNAKÇA

Sarıkamış

Alptekin Müderrisoğlu, SarıkamıĢ Dramı, KastaĢ Y, Ġstanbul, 2. basım, 2004.

Bingür Sönmez, Prof.Dr.-Reyhan Yıldız, AteĢe Dönen Dünya: SarıkamıĢ, Ġkarus Y., Ġstanbul, 2007.

Hanri Benazus, SarıkamıĢ Faciası, Toplumsal DönüĢüm Y., Ġstanbul, 2006.

Kaymakam ġerif Bey'in Anıları, SarıkamıĢ, Yayına Haz. Murat Çulcu, KastaĢ Y, Ġstanbul, 2. basım, 1998.

Metin Tekin, Birinci Dünya SavaĢı Anıları, SarıkamıĢ'tan Sibirya'ya, TimaĢ Y, Ġstanbul, 2006.

M. Rıza Serhadoğlu, SavaĢçı Doktorun Ġzinde, Kırım, SarıkamıĢ, Esaret Yılları ve KurtuluĢ SavaĢı, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2005.

Özhan Eren, SarıkamıĢ'a Giden Yol, Rehin Alınan Ġmparatorluk, Alfa Y, Ġstanbul, 2005.

Ziya Yergök, Tuğgeneral Ziya Yergök'ün Anıları - SarıkamıĢ'tan Esarete (19ĠS-1920), Y. Haz. Sami Önal, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2005.

Kanal Seferi

Ali Fuad Erden, Birinci Dünya SavaĢı'nda Suriye Hatıraları, Y. Haz.

Alpay Kabacalı, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 2. basım, 2006. Ali Fuad Erden, Paris'ten Tih Sahrasına, Ulus Basımevi, Ankara, 2.

basım, 1949.

Falih Rıfkı Atay, Zeytindağı, BateĢ Y, Ġstanbul, 1981.

Kişiler

Benoist-Mechin, Mustafa Kemal-Bir Ġmparatorluğun Ölümü, Çev.

Zeki Çelikkol ,Bilgi Y, Ankara, 1997. Celal Erikan, Komutan Atatürk, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 4.

Basım, 2006.

Emin EriĢirgil, Ġslamcı Bir ġairin Romanı (Mehmet Akif Ersoy), Y.

Haz. Prof.Dr. Aykut Kazancıgil, Prof.Dr. Cem Alpar, Türkiye ĠĢ

Bankası Y, Ankara, 1986. Emir Kıvırcık, Cepheye Giden Yol (Behiç Erkin), Goa Y, Ġstanbul, 2008.

Ergun Göze, Çanakkalede Kumandanlar SavaĢı, Boğaziçi Y, Ġstanbul, 2. basım, 2006.

Sermet Atacanlı, Atatürk ve Çanakkale'nin Komutanları, MB Y, Ġstanbul, 2005.

ġerafettin Turan, Prof.Dr., Mustafa Kemal Atatürk, Kendine Özgü Bir YaĢam ve KiĢilik, Bilgi Y, Ankara, 2004. ġevket Süreyya Aydemir, Enver PaĢa, 2. c, Remzi Kitabevi, Ġstanbul,

1971.

ġevket Süreyya Aydemir, Tek Adam Mustafa Kemal, 1. c, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 1963.

Kılavuzlar, Rehberler

Ekrem Boz, Adım Adım Çanakkale SavaĢ Alanları, Ġstanbul, 6. basım, 2006

Gürsel Göncü-ġahin Aldoğan, Çanakkale Muharebe Alanları, Gezi Rehberi, MB Y, Ġstanbul, 2006. Ġlhan AkĢit, Çanakkale SavaĢları Harp Sahaları ve Abideleri, Fatih Y, Ġstanbul, 1973. ġenay S. Okay-M. Vedat Okay, Belgelere Göre Eceabat Kılavuzu, Kale Seramik Y, Ġstanbul, 1981.

Ansiklopediler/ Belgeler/ Genel tarihler/ Kronolojiler

Birinci Dünya SavaĢı Ansiklopedisi, 3 c, Görsel Y, Ġstanbul, 1976. 20. Yüzyıl Tarihi, 2 cilt, Arkın Kitabevi, Ġstanbul, 1980. Atatürk'ün Bütün Eserleri, c. 1-2, Kaynak Y, Ġstanbul, 3. basım, 2003.

Osmanlı Belgelerinde Çanakkale Muharebeleri, 2 cilt, Y. Haz. Muzaffer Albayrak, BaĢbakanlık Basımevi, Ankara, 2005.

Alan Palmer, Osmanlı Ġmparatorluğu - Son Üç Yüz Yıl - Bir ÇöküĢün Yeni Tarihi, Çev. Belkıs Çorakçı ĠĢbudak, Yeni Yüzyıl Tarih Dizisi, Ġstanbul, 1992.

Bernard Lewis, Ortadoğu, Hıristiyanlığın BaĢlangıcından Günümüze Ortadoğu'nun Ġki Bin Yıllık Tarihi, Çev. Selen Y. Kolay, ArkadaĢ Y, Ankara, 3. basım, 2003.

Enver Ziya Karal, Ord. Prof., Osmanlı Tarihi, 9. c, Ġkinci MeĢrutiyet ve Birinci Dünya SavaĢı (1908-1918), TTK, Ankara, 1996.

Ġsmet Görgülü, On Yıllık Harbin Kadrosu, 1912-1922, Balkan, Birinci Dünya ve Ġstiklal Harbi, TTK, Ankara, 1993. Mufassal Osmanlı Tarihi, 6.c, Ġskit Y., Ġstanbul, 1963.

Stanford J. Shaw, Ezel Kural Shaw, Osmanlı Ġmparatorluğu ve Modern Türkiye, 2 c, Çev. Mehmet Harmancı, E Y, Ġstanbul, 2. basım, 2004/2006.

ġerafettin Turan, Prof.Dr., Türk Devrim Tarihi, 1. Kitap, Bilgi Y, Ankara, 1991. Tanzimat, Maarif Matbaası, Ġstanbul, 1940*

T. Yılmaz Öztuna, Türkiye Tarihi, 12. c, Hayat Kitapları, Ġstanbul, 1967.

Yusuf Hikmet Bayur, Türk Ġnkılabı Tarihi, 2. ve 3. ciltler (4 kitap), TTK, Ankara, 1991.

Utkan Kocatürk, Prof.Dr., Kaynakçalı Atatürk Günlüğü, Türkiye ĠĢ

Bankası Y, 2. basım, Ankara, 1992. T. Özakman, Atatürk, KurtuluĢ SavaĢı ve Cumhuriyet Kronolojisi, Bilgi Y, Ankara, 1999.

Albümler

Avustralya Resmi Tarihinde Gelibolu, Çanakkale, Y. Haz. Prof. Dr.

Abdurrahman Güzel, ÇOMÜ Y, Çanakkale, 1996. Demir Uğur, Prof.Dr., Mustafa Kemal Arıburnu'nda, 25 Nisan 1915,

Ankara, 1984.

Destan ve Abide, Kültür ve Turizm Bk. Y, Ankara, 2005. Haluk Oral, Arıburnu 1915, ĠĢbankası Y, Ġstanbul, 2007.

Askeri tarihler/ Araştırmalar

Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi, Osmanlı Ġmparatorluğu'nun Siyasi ve Askeri Hazırlıkları ve Harbe GiriĢi, 1. c, Ankara, 2. Basım, 1991.

Birinci Dünya Harbi Ġdari Faaliyetler ve Lojistik, 10. cilt, Ankara, 1985.

Birinci Dünya Harbi'nde Türk Harbi - Çanakkale Cephesi, 1. Kitap (Deniz savaĢı), Ankara, 1993. Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi - Çanakkale Cephesi, 2. Kitap, Ankara, 1978.

Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi - Çanakkale Cephesi, 3. Kitap, Ankara, 1980.

Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi, Çanakkale'yle hakkında üç cildin özeti, ATAġE Y, Ankara, 1997.

359 DiriliĢ/Çanakkale 1915

Bir Kahramanlık Abidesi, 57. Piyade Alayı, ġehitler Alayı, Milli Savunma Bakanlığı Y., Ankara, 2003.

Celal Erikan, Çanakkalede Türk Zaferi, Türkiye ĠĢ Bankası Y, Ankara, 1964.

Çanakkale Muharebeleri 75. Yıl Armağını, ATAġE Y, Ankara, 1990.* Erol Mütercimler, Korkak Abdul'den Coni Türk'e Gelibolu, Alfa Y, Ġstanbul, 5. basım, 2005. Fahri Belen, 20. Yüzyılda Osmanlı Devleti, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 1973.

Fahri Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1914 Yılı Hareketleri, KKK Y, Ankara, 1964.

Fahri Belen, Birinci Cihan Harbinde Türk Harbi, 1915 Yılı Hareketleri, KKK Y, Ankara, 1964.

Fikret Günesen, Çanakkale SavaĢları, KastaĢ Y, Ġstanbul, 1986.

Fikret Günesen, Size Ölmeyi Emrediyorum, Atatürk ve Çanakkale, Ġleri Y, Ġstanbul, 2006.

Gürsel Göncü, ġahin Aldoğan, Çanakkale SavaĢı, Siperin Ardı Vatan, M.B. Y, Ġstanbul, 2006.

Ġbrahim Artuç, 1915 Çanakkale SavaĢı, KastaĢ Y, Ġstanbul, 2. basım, 2004.

Ġbrahim Artuç, Balkan SavaĢı, KastaĢ Y, Ġstanbul, 1988.

Ġsmet Görgülü, Atatürk'ün Muharebe Emir ve Raporları, Çanakkale, Harp Akademileri, Ġstanbul, 1988. Ġsmet Görgülü, Çanakkale Zaferi ve Atatürk, Ankara Üniversitesi, Ankara, 1995.

Kadri Perk, "Çanakkale SavaĢları Tarihi", Askeri Mecmua, Sayı 116/ Mart 1940, Ġstanbul, 1940.

Mahmut BoğuĢlu, 1. Cihan Harbi, Dört Ġmparatorluğun ÇöküĢü, Türkiye Cumhuriyetinin DoğuĢu, KastaĢ Y, Ġstanbul, 1997.

Mahmut BoğuĢlu, Birinci Dünya Harbinde Türk SavaĢları, KastaĢ Y, Ġstanbul, 1990.

M. ġevki Yazman, Türk Çanakkale, Ulus Basımevi, Ankara, 1938.

Muzaffer Albayrak, Çanakkale SavaĢı, Yeditepe Y, Ġstanbul, 2006.*

Muzaffer Albayrak-Tuncay Yılmazer, Sorularla Çanakkale Muharebeleri, Yeditepe Y, Ġstanbul, 2007.

N. Hakkı Uluğ, Çanakkale Destanının 50. Yılı, Turizm ve Tanıtma Bak. Y, Ankara, 1965.

Sayhan BilbaĢar, Çanakkale 1915, Tekin Y, Ġstanbul, 1972.

Selahattin Çetiner, Çanakkale SavaĢı Üzerine Bir Ġnceleme, Ġstanbul, 2001.

Kaynakça 360

ġemsettin Çamoğlu, Çanakkale Boğazı ve SavaĢları, Eski Muharipleri Cemiyeti, Çanakkale ġubesi Y., Ġstanbul, 1962.

Stratejik ve Taktik Sonuçlar Serisi No.4, Arıburnu SavaĢı, HTD Y., Ankara, 1976.

Tuncay Yılmazer, Alçıtepe'den Anafartalar'a Çanakkale Kara Muharebeleri, Yeditepe Y., Ġstanbul, 2005.

Türk Kurmay Subaylarının Gözüyle Çanakkale SavaĢı, Yayına Haz. Burhan Sayılır, Salyangoz Y., Ġstanbul, 2006.*

ġehitlerimiz, 5 cilt, T.C. Milli Savunma Bakanlığı, Ankara, 1998.*

Alan Moorehead, Çanakkale Geçilmez, Çev. Günay Salman, Milliyet Y., Ġstanbul, 1972.

C.F. Aspinall Oglander, Büyük Harbin Tarihi, Çanakkale/Gelibolu Askeri Harekâtı, 2 c, Yayına Haz.

Metin Martı, Arma Y., Ġstanbul, 2. basım, 2005.

C.F. Aspinall Oglander, Büyük Harbin Tarihi, Çanakkale, Gelibolu Askeri Harekâtı, 2 c, Çev. As.Öğr.

Tahir Tunay, Gnkur. Basımevi, Ġstanbul, 1939.

Edward J. Erickson, Size Ölmeyi Emrediyorum, Birinci Dünya SavaĢında Osmanlı Ordusu, Çev.

Tanju Akad, Kitap Y., Ġstanbul, 2. basım, 2003.

Frank Knight, Çanakkale SavaĢı, Harp Akademileri Y., Ġstanbul, 1971.

Geoffrey Miller, Straits-British Policy Towards the Ottoman Empire and the Origins of the Dardanelles Campaign, Hulk London, 2. printed, 1997.

Harvey Broadbent, Gallipoli the Fatal Shore, Viking an imprint of Penguin Books, Australia, 2005.

Micheal Hickey, Gallipoli, Cambridge, London, 2. printed, 1999.

Nigel Steel-Peter Hart, Gelibolu, Yenilginin Destanı, Çev. Mehmet Harmancı, Epsilon Y., Ġstanbul, 3.

basım, 2005.

Robert Rhodes James, Gelibolu Harekâtı, Çev. Haluk V. Saltıkgil, Belge Y„ Ġstanbul, 1967.

Sovyet Devlet ArĢivi Gizli Belgelerinde Anadolu'nun Taksim Planı, Yayına Haz. Hayri Mutluçağ, Belge Y, Ġstanbul, 2. basım, 1972.

Tim Travers, Gallipoli 1915, Tempus, USA, 3. basım, 2003.

Almanlar

Ġlber Ortaylı, Osmanlı Ġmparatorluğunda Alman Nüfuzu, ĠletiĢim Y, Ġstanbul, 6. basım, 2004.

Jehuda L. Wallach, Bir Askeri Yardımın Anatomisi, Türkiye'de Prusya, Alman Askeri Faaliyetleri, 1835-1919, Çev. Fahri Çeliker, Genelkurmay, Ankara, 2. basım, 1985.

361 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Kâzım Karabekir, Türkiye'de ve Türk ordusunda Almanlar, Yayına Haz. Yrd.Doç.Dr. Orhan Hülagü, Ömer Hakan Özalp, Ġstanbul, 2001.

Anılar/ Günlükler/ Raporlar/ Notlar

Atatürk'ün Not Defterleri-VII, ATAġE Y, Ankara, 2007.

Atatürk, M. Kemal, Anafartalar Muharebatı'na Ait Tarihçe, Yayına Haz. Uluğ Ġğdemir, TTK, Ankara, 2. basım, 1990. Atatürk, M. Kemal, Arıburnu Muharebeleri Raporu, Yayına Haz. Uluğ

Ġğdemir, TTK, Ankara, 3. basım, 1990. Ahmed Emin Yalman, Yakın Tarihte Gördüklerim ve Geçirdiklerim, 1.

c, Rey Y, Ġstanbul, 1970. Ahmed Ġhsan Tokgöz, Matbuat Hatıralarım, ĠletiĢim Y, 1993. Ahmet Ġzzet PaĢa, Feryadım, 1. c., Yayına Haz. Süheyl Ġzzet Furgaç-

Yüksel Kanar, Nehir Y, Ġstanbul, 1992. Ali Fuad Türkgeldi, Görüp ĠĢittiklerim, TTK, Ankara, 2. basım, 1951. Ali Ġhsan Sabis, Birinci Dünya Harbi, 1. ve 2. c, Nehir Y., Ġstanbul, 1991.

Cahit Önder, YaĢayan Çanakkaleli Muharipler, Çanakkale Seramik Y, Ġstanbul, 1981. Cemal PaĢa, Hatırat, Yayına Haz. Metin Martı, Arma Y, Ġstanbul, 5.

basım, 1996.

Cemil Conk, Çanakkale Conkbayırı SavaĢları, HTD Y, Ankara, 1959.

Cemil Topuzlu PaĢa, Opr.Dr., Ġstibdat-MeĢrutiyet-Cumhuriyet Devirlerinde, 80 Yıllık Hatıralarım, Yayına Haz. Prof.Dr. Hüsrev Hate-mi, Prof.Dr. Aykut Kazancıgil, Arma Y, Ġstanbul, 3. basım, 1994.

Cepheden Cepheye Esaretten Esarete, Ürgüplü Mustafa Fevzi TaĢer'in Hatıraları, Yayına Haz.

Yrd.Doç.Dr. Eftal ġükrü Batmaz, T.C. Kültür Bak. Y, Ankara, 2000.

Cevat Abbas Gürer, Atatürk'ün Yaveri, Cepheden Meclise Büyük Önder ile 24 Yıl, Der. Turgut Gürer, Ġstanbul, 2006.

Çanakkale Hatıraları, 3 c, Yayına Haz. Metin Martı, Arma Y, Ġstanbul, 2001-2003.*

Çanakkale 1915 Kanlısırt Günlüğü, Mehmet Fasih Bey'in Günlüğü, Yayına Haz. Murat Çulcu, Denizler Kitabevi, Ġstanbul, 2. basım, 2006.

Çanakkale, SavaĢanlar Anlatıyor, Yayına Haz. Nurer Uğurlu, Örgün Y, Ġstanbul, 2006.* Esat PaĢa, Çanakkale SavaĢı Hatıraları, Ġhsan Ilgar-Nurer Uğurlu, Örgün Y, Ġstanbul, 2. basım, 2003.

Kaynakça 361

Fahrettin Altay, 10 Yıl SavaĢ ve Sonrası, 1912-1922, Ġnsel Y., Ġstanbul, 1970.

Faik Tonguç, Birinci Dünya SavaĢı'nda Bir Yedek Subayın Anıları, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 3. basım, 2006. Falih Rıfkı Atay, Çankaya, 1881-1938, Doğan KardeĢ

Mat., Ġstanbul,

1969.

Gazanfer ġanlıtop, Çanakkale Geçilemedi, YüzbaĢı Mehmet Hilmi, Goa Y., Ġstanbul, 2006.

Güliz BeĢe Erginsoy, Dedem Hüseyin Atıf BeĢe, anılar, Varlık Y., Ġstanbul, 2004.

Halis (Ataksor), Çanakkale Raporu, Eser Matbaası, Ġstanbul, 1975. Halid Ziya UĢaklıgil, Saray ve Ötesi, 3. c, Hilmi Kitabevi, Ġstanbul, 1942.

Hüseyin Cahit Yalçın, Siyasal Anılar, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 1976.

Hüseyin Cömert, Çanakkale'den Hicaz'a Harp Hatıraları, Kayseri BüyükĢehir Belediyesi, Kayseri, 2005.

Hüseyin Kâzım Kadri, Hatıralarım, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 1991.

Ġbrahim Arıkan, Harp Hatıralarım, Bir Mehmetçiğin Çanakkale-Ga-liçya-TiliĢtin Cephesi Anıları, TimaĢ Y., Ġstanbul, 2007.

Ġ. Hakkı Sunata, Gelibolu'dan Kafkaslara Birinci Dünya SavaĢı Anılarım, Kültür Y., Ġstanbul, 2003.

Ġsmet Ġnönü, Hatıralar, 1. c., Yayına Haz. Sabahattin Selek, Bilgi Y., Ankara, 1985.

Ġzzettin ÇalıĢlar, Atatürk'le Ġkibuçuk Yıl, Yayına Haz. Dr. Ġsmet Gör-gülü-Ġzzettin ÇalıĢlar, YKB Y., Ġstanbul, 1993. Kadri Ener, Çanakkale'den Hatıralar, MM Vekâleti Y., Ġstanbul,

1954.*

Kâzım Karabekir, Birinci Cihan Harbine Nasıl Girdik, Emre Y., Ġstanbul, 1994.

Kâzım Karabekir, Birinci Cihan Harbine Neden Girdik, Emre Y., Ġstanbul, 2. basım, 1995.

Lütfi Simavi, Osmanlı Sarayının Son Günleri, Pegasus Y., Ġstanbul, 2006.

Mahmut ġevket PaĢa'nın Günlüğü, Der. Adem Sarıgöl, IQ Kültür Sanat Y., Ġstanbul, 2001.

Mithat ġükrü Bleda, Ġmparatorluğun ÇöküĢü, Yayına Haz. Turgut Bleda, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 1979.

Muhittin Birgen, Ġttihat ve Terakkide On Sene, 2 c., Kitap Y., Ġstanbul, 2006.

362 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Mülazım Mehmet Sinan, Harp Hatıralarım, Çanakkale-Irak-Kafkas Cephesi, Yayına Haz. Hasan Babacan, Servet AvĢar, Muharrem Bayar, Vadi Y, Ankara, 2006.

Münim Mustafa, Cepheden Cepheye, Çanakkale ve Kanal Seferi Hatıraları, Yayına Haz. Metin Martı, Arma Yayınları, Ġstanbul, 3. basım, 2002.

Nazmi Bey, Bnb., Çanakkale Deniz SavaĢları Günlüğü, 1914-1922, Yayına Haz. Dr. Ahmet Esenkaya, Çanakkale Deniz Komutanlığı Y, Ġstanbul, 2004.

Nilüfer Hatemi, MareĢal Fevzi Çakmak ve Günlükleri, 2 c, YKB Y, Ġstanbul, 2002.

Rahmi Apak, YetmiĢlik Bir Subayın Hatıraları, Genelkurmay Y, Ankara, 1957.

RuĢen EĢref, Anafartalar Kumandanı Mustafa Kemal ile Mülakat, Hamit Matbaası, Ġstanbul, 1930. RuĢen EĢref Ünaydın, Çanakkalede SavaĢanlar Dediler ki, Yayına Haz. Uluğ Ġğdemir, TTK, Ankara, 2. basım, 1990.* Selahattin Adil PaĢa, Hayat Mücadeleleri, Zafer Matbaası, Ġstanbul,

1982.

Süleyman ġakir, Miralay, Cepheden Hatıralar, Altıncı Fırka Çanakkale Harbi'nde, Yayına Haz. Servet AvĢar-Hasan Babacan, Vadi Y, Ankara, 2006.

ġefik Aker, "Çanakkale, Arıburnu SavaĢları ve 27. Alay", 99 sayılı Askeri Mecmua'nın tarih kısmı, Ġstanbul, 1935.

ġerif Güralp, Çanakkale Cephesinden Filistin'e, Güncel Y., Ġstanbul, 2003.

Talat PaĢa, Hatıralarım ve Müdafaam, Kaynak Y, Ġstanbul, 2. basım, 2006.

Yahya Kemal, Siyasi ve Edebi Hatıralarım, Yahya Kemal Enstitüsü Y, Ġstanbul, 3. basım, 1986. Ziya Yergök, Tuğgeneral Ziya Yergök'ün Anıları, Harbiye'den Dersim'e, Yayına Haz. Sami Önal, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2006.* Aubrey Herbert ve Henry Morgenthau, Devler Ülkesinde Devler SavaĢı Çanakkale, Çev. Seyfi Yaz, Ataç Y, Ġstanbul, 2005. Cari Mühlman, Çanakkale SavaĢı-Bir Alman Subayının Anıları, Çev.

Sedat Ümran, TimaĢ Y., Ġstanbul, 5. basım, 2004. Charles F. Roux, Bir Fransız Subayın Günlüğünden Çanakkale

SavaĢları'nın Perde Arkası, Çanakkale'de Ne oldu?, Yayına Haz.

Burhan Sayılır, Phoenix Y, Ankara, 2007. Hans Guhr, Türklerle Omuz Omuza, Çev. EĢref Özbilen, Türkiye ĠĢ

Bankası Y, Ġstanbul, 2007.

Kaynakça 362

Harry Stuermer, Dr., Konstantinopl'de SavaĢın Ġki Yılı, Çev. Yurdakul Fincancıolu, Büke Y., Ġstanbul, 2002.

lan Hamilton, Gelibolu Günlüğü, Çev. Osman ÖndeĢ, Hürriyet Y., Ġstanbul, 1972.

Joseph Pomiankowski, Osmanlı Ġmparatorluğunun ÇöküĢü (1914-1918) 1. Dünya SavaĢı, Çev. Kemal Turan, Kayıhan Y., Ġstanbul, 3. basım, 2003.

Liman Von Sanders, Türkiye'de BeĢ Sene, Askeri Tarih Encümeninin Cevaplarıyla, Çev. Osmanlı Genelkurmayı Askeri Tarih Encümeni Tercüme Heyeti, Yeditepe Y., Ġstanbul, 2. basım, 2006.

Sağlık

Çanakkale Acı Ġlaç, Deva Holding A.ġ. Y., Ġstanbul, 2005. Kemal Özbay, Dr. General, Türk Asker Hekimliği ve Asker Hastaneleri, 2 c, Yörük Basımevi, Ġstanbul, 1976. Metin Özata, Prof.Dr., Atatürk ve Tıbbiyeliler, Umay Y., Ġzmir, 2007.

Deniz ve Hava

Birinci Dünya Harbi Türk Hava Harekâtı, 9. cilt, HTB, Ankara, 1969.

Bülent Ydmazer, Çanakkale Hava SavaĢları, Mönch Türkiye Y., Ankara, 2005.

Erol Mütercimler, DestanlaĢan Gemiler, KastaĢ Y., Ġstanbul, 1987. Fevzi Kurtoğlu, "Çanakkale ve 18

Mart 1915", 336 Sayılı Deniz

Mecmuasının eki, Ġstanbul, 1935. Haydar Alpagut, Büyük Harbin Türk Deniz Cephesi, Genelkurmay Y.,

Ġstanbul, 1937.

Nejat Gülen, Dünden Bugüne Bahriyemiz, KastaĢ Y., Ġstanbul, 1988. Saim Besbelli, "Çanakkale'de Türk Bahriyesi", 1914-1918, 424 Sayılı

Donanma Dergisi eki, Ankara, 1959. Yavuz Kansu, Sermet ġensöz, Yılmaz Öztuna, Havacılık Tarihinde

Türkler, Hava Kuvvetleri Basım ve NeĢriyatı, Ankara, 1971. A. Thomazi, Çanakkale Deniz SavaĢı, Çev. Hüseyin IĢık, Genelkurmay, Ankara, 1997. E. Makela, Yavuz'un (Goeben) Ġzinde, Çev. Namık Kemal Ebiz, Deniz

Basımevi, Ġstanbul, 2006. Emil Vedel, Çanakkale'de Bahriyelilerimiz, Çev. A. Lütfullah, sadeleĢ-

tiren: Yard.Doç.Dr. Ahmet Esenkaya, Çanakkale Deniz Müzesi Komutanlığı Y., Ankara, 2006. Fred ve Elisabeth Brenchley, Stoker'ın Denizaltısı, Çev. Pervin Yanık-kaya, Ayhan Matbaası, Ġstanbul, 2003.

363 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Otto Hersing, Çanakkale Denizaltı SavaĢı, Çev. Bülent Erdemoğlu, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 2007.

Bilim/ Ekonomi/ Kültür/Sanat/ Siyaset/ Toplum

Ahmet YaĢar Ocak, Zındıklar ve Mülhidler, Tarih Vakfı Yurt Y, Ġstanbul, 1998.

Ali Bilgenoğlu, Osmanlı Devletinde Arap Milliyetçi Cemiyetleri, Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Yayınları, Antalya, 2007.

Ali Birinci, Hürriyet ve Ġtilaf Fırkası, Dergâh Y, Ġstanbul, 1990.

Ali Nejat Ölçen, Kendini Yok Eden Osmanlı, Ümit Y, Ankara, 2006.

Ali Rıza Bey, Balıkhane Nazırı, Bir Zamanlar Ġstanbul, Tercüman 1001 Temel Eser, Ġstanbul, tarihsiz.

AyĢe Baykan, Belma ÖtüĢ- Baskett, Nezihe Muhittin ve Türk Kadını, ĠletiĢim, Ġstanbul, 1999

Ayfer Özçelik, Prof.Dr., Kimliğini Arayan MeĢrutiyet, Ġlgi Kültür Sanat, Ġstanbul, 2006.

Aynur Demirdirek, Osmanlı Kadınlarının Hayat Hakkı ArayıĢının Bir Hikâyesi, Ġmge Kitapevi, Ankara, 1993.

Bilal N. ġimĢir, Ermeni Meselesi (1774-2005), Bilgi Y, Ankara, 3. basım, 2006.

Bozkurt Güvenç, Türk Kimliği-Kültür Tarihinin Kaynakları, T.C. Kültür Bak. Y, Ankara, 1993.

Cengiz Özakıncı, Ġslamda Bilimin YükseliĢi ve ÇöküĢü, Otopsi Y, Ġstanbul, 10. basım, 2007.

Cevdet Kudret, Abdülhamit Döneminde Sansür, 1. c, Cumhuriyet Y, Ġstanbul, 2000.

Erdoğan Aydın, Ġslamcılık ve Din Politikaları, Kırmızı Y, Ġstanbul, 3. basım, 2006.

Erol Köroğlu, Türk Edebiyatı ve Birinci Dünya SavaĢı, 1914-1918, Propagandadan Milli Kimlik ĠnĢasına, ĠletiĢim Y, Ġstanbul, 2004.

Esma Torun, Yard.Doç.Dr., Türkiye'de Kültürel DeğiĢimler, Yeniden Anadolu ve Rumeli Müdafaa-yı Hukuk Y, Antalya, 2006.

Feruz Ahmet, Ġttihat ve Terakki, Sander Y, Ġstanbul, 1971.

Fethi Karaduman, ÇöküĢ ve DoğuĢ, Günizi Y, Ġstanbul, 2006.

Hafız Hakkı, Bozgun, Tercüman Y, Ġstanbul, tarihsiz.

Halil Ersin Avcı-Mehmet Ali Bingöl, Çanakkale SavaĢı Karikatürleri, Truva Y, Ġstanbul, 2006.

Ġbrahim Alaettin Gövsa, Çanakkale Ġzleri, Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Y, Ankara, 1989.

Ġlhan Selçuk, YüzbaĢı Selahattin'in Romanı, 1. c, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2. basım, 1975.

Ġsmayıl Hakkı Baltacıoğlu, Batıya Doğru, Sebat Basımevi, Ġstanbul, 1945.

Ġsmail Hakkı Baltacıoğlu, Türk'e Doğru, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ankara, 1972.

Ġ. Hakkı Sunata, Ġstibdattan MeĢrutiyete, Çocukluktan Gençliğe, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 2006.

Kâmuran Gürün, Ermeni Dosyası, Bilgi Y., Ankara, 4. basım, 1988.

Kâzım Karabekir, Ġttihat ve Terakki Cemiyeti, 1896-1909, Emre Y., Ġstanbul, 1993.

Mukbile Cemile Tarkan, Çanakkaleliden Anılar, Der. Prof.Dr. Nesrin Tarkan, Ġstanbul, 2006. Murat Çulcu, Osmanlı'da ÇağdaĢlaĢma-Taassup ÇatıĢması, ErciyaĢ

Y., Ġstanbul, 2. basım, 2004. Niyazi Berkes, Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler, Yön Y., Ġstanbul, 1965.

Niyazi Berkes, Ġki Yüz Yıldır Neden Bocalıyoruz, Ġstanbul Matbaası, Ġstanbul, 2. basım, 1965.

Nurer Uğurlu, Türkiye'nin Parçalanması ve Ġngiliz Politikası, 1900-1920, derleme, Örgün Y., Ġstanbul, 2005.

Modern Türkiye'de Siyasi DüĢünce, c. 1, Cumhuriyet'e Devreden DüĢünce Mirası, Tanzimat ve MeĢrutiyet'in Birikimi, Yayına Haz. Mehmet Ö. Alkan, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 7. basım, 2006.*

Modern Türkiye'de Siyasi DüĢünce, c. 3, ModernleĢme ve Batıcılık, Yayına Haz. Uygur KocabaĢoğlu, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 4. basım, 2007.*

Modern Türkiye'de Siyasi DüĢünce, c. 4, Milliyetçilik, Yayına Haz. Ta-nıl Bora, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 2. b.asım, 2003.* Modern Türkiye'de Siyasi DüĢünce, c. 5, Muhafazakârlık, Yayına Haz.

Ahmet Çiğdem, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 3. basım, 2006.* Modern Türkiye'de Siyasi DüĢünce, c. 6, Ġslamcılık, Yayına Haz. Yasin

Aktay, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 2. basım, 2005.* Mustafa Ragıp, Ġttihat ve Terakki Tarihinde Esrar Perdesi, Örgün Y.,

Ġstanbul, 2004. Oğuz Akay, Hedef Gelibolu, Truva Y., Ġstanbul, 2006.* Özdemir Nutku, Prof.Dr., Darülbedayi'in Elli Yılı, Ankara DTCF Y.,

Ankara, 1969.

Peyami Safa, Türk Ġnkılabına BakıĢlar, Ġnkılap Kitabevi, Ġstanbul, 2. basım, tarihsiz.

364 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Refik Halit Karay, Üç Nesil Üç Hayat, Semih Lütfi Kitabevi, Ġstanbul, tarihsiz.

Serpil Çakır, Osmanlı Kadın Hareketi, Metis Y., Ġstanbul, 2. basım, 1996.

Sina Aksin, Doç.Dr., Jön Türkler ve Ġttihat ve Terakki, Gerçek Y, Ġstanbul, 1980.

ġerafettin Turan, Türk Kültür Tarihi, Bilgi Y, Ankara, 3. basım, 2000.

Taha Akyol, Medineden Lozand, Milliyet Y, Ġstanbul, 3. basım, 1997.

Taner Timur, Osmanlı Kimliği, Hil Y, Ġstanbul, 1986.

Tarık Z. Tunaya, Türkiye'de Siyasi Partiler (1859-1952), Ġstanbul Üniversitesi Y., Ġstanbul, 1952.

Tevfik Çavdar, Osmanlıların Yarı-Sömürge OluĢu, Ant Y., Ġstanbul, 1970.

ġevket Süreyya Aydemir, Suyu Arayan Adam, Öz Y., Ankara, 1959. Vasfi RaĢit, Ġnkılâpların Öğrettikleri, Gazetecilik ve Matbaacılık

T.A.ġ., Ġstanbul, 3 uncü bin, 1934. Zafer Toprak, Ġttihad Terakki ve Cihan Harbi, SavaĢ Ekonomisi ve Türkiyede Devletçilik (1914-1918), Homer Kitabevi, Ġstanbul, 2003.

Zafer Toprak, Türkiye'de Milli Ġktisat (1908-1918), Yurt Y, Ankara, 1982.

Zafer Toprak, Ġttihat-Terakkli ve Cihan Harbi, Homer Kitabevi, Ġstanbul, 2003.

Zerrin Ediz, Dr., Kadınların Tarihine GiriĢ, Adım Y, Ġstanbul, 1995. Ziya Gökalp, Kitaplar, Yayına Haz. M. Sabri Koz, YKB Y, Ġstanbul, 2007.

Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Milli Hareket Y, Ġstanbul, 1969.

Ziya Gökalp, TürkleĢmek ĠslamlaĢmak MuasırlaĢmak, Serdengeçti Y., Ankara, 2. basım, 1963.

Ziya ġakir, 1914-1918, Cihan Harbini Nasıl Ġdare Ettik?, Muallim Fuat Gücüyener Y., Ġstanbul, 1944.*

Ernest Jackh, Dr., Yükselen Hilal, Bir Milletin Yeniden DoğuĢu, Türkiye'nin Dünü, Bugünü, Yarını, Çev. Perihan Kuturman, Temel Y, Ġstanbul, 1999.

François Georgeon, Osmanlı-Türk ModernleĢmesi (1900-1930), Çev. Ali Berktay, YKB Y, Ġstanbul, 2006.

Peter Hopkirk, Ġstanbul'un Doğusunda Bitmeyen Oyun, Çev. Mehmet Harmancı, Sabah Kitapları, Ġstanbul, 1995.

Kaynakça 364

Stefanos Yerasimos, Ġstanbul 1914-1923, Kaybolup Giden Bir Dünyanın BaĢkenti ya da YaĢlı Ġmparatorlukların Can ÇekiĢmesi, Çev. Cüneyt Akalın, ĠletiĢim Y., Ġstanbul, 1996.

Uriel Heyd, Türk Ulusçuluğunun Temelleri, Çev. Kadir Günay, Kültür Bakanlığı Y., Ankara, 1979.

Dünya ve Çanakkale Savaşı Hakkında Genel

Ahmet AltıntaĢ, Yard.Doç.Dr., Belgelerle Çanakkale SavaĢları, ÇOMÜ Y., Çanakkale, 1997.

A. Cemaleddin Saraçoğlu, Çanakkale Zaferi -18 Mart 1915- DüĢman Geliyor Top BaĢına, Yeditepe Y., Ġstanbul, 2007.

A. Mete Tunçoku, Anzakların Kaleminden Mehmetçik, TBMM Kültür, Sanat ve Yayın Kurulu Y., Ankara, 2005.

A. Mete Tunçoku, Çanakkale 1915-Buzdağının Altı, Türk Tarih Kurumu, Ankara, 2002.

Aydın Ayhan, Çanakkale Ah Çanakkale, ġehitkale Y., Ġzmir, 2004.

Baha Vefa Karatay, Mehmetçik ve Anzaklar [Son bölümde Fahri Belen'in Çanakkale SavaĢı hakkında araĢtırması var], Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ankara, 1987.

Burhan Sayılır, Çanakkale Ümitler, Yanılgılar, Gerçekler, Yeni Türkiye Y., Ankara, 2003.*

1915'te Çanakkalede Türk, Milli Müdafaa Vekâleti, Deniz Basımevi, Ankara, 1957.

Cemalettin TaĢkıran, Ana Ben Ölmedim, Birinci Dünya SavaĢında Türk Esirleri, Yayına Haz. MürĢit Balabanlılar, Türkiye ĠĢ Bankası Y., Ġstanbul, 2001.

Cemalettin Yıldız, Çanakkale-Arıburun Kahramanları, Emre Basımevi, Ġzmir, 2006.

Cemalettin Yıldız, Çanakkale-Seddülbahir Kahramanları, Emre Basımevi, Ġzmir, 3. basım, 2005.

Çanakkale I ve II, 2 c., Ġstanbul BüyükĢehir Belediyesi Y., Ġstanbul, 2006.*

Fuat Uluç-Mustafa Kepir, 7955 Yılı Kahramanlık Günleri, E.U. Basımevi, Ankara, 1955.*

Halil Ersin Avcı, Çanakkale Ruhu, Metropol Y., Ġstanbul, 2007.

Harp Mecmuası, Yayına Haz. Ali Fuat Bilkan-Ömer Çakır, Kaynak Y., Ġstanbul, 2005.

Hikmet Özdemir, Prof.Dr., Anafartalardan Ankara'ya, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2006.

Hikmet Özdemir, Prof.Dr., Komutan ve Evlatları, Anka Ajansı, Ankara, 2007.

365 DiriliĢ / Çanakkale 1915

Ġkdam Gazetesinde Çanakkale Cephesi, 2 c, Yayına Haz. Murat Çulcu, Denizler Kitabevi, Ġstanbul, 2004.

Ġsmail Bilgin, Çanakkale Destanı, TimaĢ Yayınları, Ġstanbul, 2006.

Ġsmail Bilgin, Gelibolu, Yenilmezlerin Yenildiği Yer, Babıâli Kültür Y, Ġstanbul, 3. basım, 2004.

Ġsmail Çolak, Çanakkale'nin Kahraman Mekteplileri, Lamure, Ġstanbul, 2006.

Mehmet IĢık-Murat Tuna, Çanakkale, Yakamoz Y, Ġstanbul, 2007.

M. Orhan Bayrak, Çanakkale SavaĢları, Birharf Y, Ġstanbul, 2005.

Murat Duman, Cumhuriyetimizin Önsözü, Çanakkale, SavaĢlar, Hatıralar, Yanılgılar, Ares Kitap, Ġstanbul, 2006.

N. Ahmet Banoğlu, Türk Basınında Çanakkale Günleri, Kırmızı Beyaz, Ġstanbul, 2005.

Necati Ġnceoğlu, Siper Mektupları, Remzi Kitabevi, Ġstanbul, 2001.

Ramazan Eren, Çanakkale SavaĢlarının Manası ve 250.000 ġehidin Destanı, Nesil Matbaacılık, Ġstanbul, 7. basım, 2005.

Recep ġükrü Apuhan, Çanakkale Geçilmez, TimaĢ Y, Ġstanbul, 2006.

Recep ġükrü Apuhan, Çanakkale, Ölüme KoĢanlar, TimaĢ Y, Ġstanbul, 2007.

Recep Yüzüak, Çanakkale Destanı, Gelibolu SavaĢları, Gelibolu, tarihsiz.

Servet AvĢar, Birinci Dünya SavaĢında Ġngiliz Propagandası, Kim Y, Ankara, 2004.

Turhan Seçer, DestanlaĢan Çanakkale, Deniz Kara Hava SavaĢları, Bütün Yönleriyle Anılar ve Yorumlar, KastaĢ Y, Ġstanbul, 2005."

Uluğ Ġğdemir, Atatürk ve Anzaklar, TTK Y, Ankara, 2. basım, 1985.

Yeni Mecmuanın. Nüsha-i Fevkaladesi-Çanakkale 18 Mart 1915, Yayına Haz. Murat Çulcu, E Y, Ġstanbul, 2006.

Yusuf Ġzzettin BarıĢ, Prof.Dr., Çanakkale SavaĢları, Mehmetçiğin Fedakârlığı, Vatanseverliği, Ġnsanlığı, Ankara, 2000.*

Ellis Ashmead Bartlett, Çanakkale Gerçeği, Yayına Haz. M. Albayrak, Yeditepe Y, Ġstanbul, 2005.

George H. Cassar, Çanakkale ve Fransızlar, Çev. Nejat Dalay, Milliyet Y, Ġstanbul, 1974.

Jenny Macleod, Gelibolu'nun Öteki Yüzü, Çev. Sinem Hocaoğlu, Güncel Y, Ġstanbul, 2005.

Kevin Fewster, Vecihi-Hatice Hürmüz BaĢarın, Gelibolu 1915, SavaĢla BaĢlayan Dostluk, Çev.

Ġbrahim Keskin, Galata Y, Ġstanbul, 2005.

Pierre Renouvin, 1. Dünya SavaĢı ve Türkiye, 1914-1918, Çev. Örgen Uğurlu, Örgün Y, Ġstanbul, 2004.

Güliz BeĢe Erginsoy, Dedem Hüseyin Atıf BeĢe, Varlık Y., Ġstanbul, 2004.

Kırıkkaleli ġehitler, Yayına Haz. Ercihan Çakmak, Kırıkkale Ticaret ve Sanayi Odası, Ankara, 2006. Fahri Dadaloğlu'nun Anıları, basılmamıĢ.

Çanakkale'den Cumhuriyetimizin KuruluĢuna Bolulu ġehitler, Yayına Haz. Bolu Belediye BaĢkanlığı, Bolu, 2006. Hadi Erdoğan'ın Hatıraları (1888-1970), basılmamıĢ. Tevfik Hasköy'ün Anıları, basılmamıĢ. Salih Karasabul'un Hatıraları, basılmamıĢ.

Dergiler/ Yıllıklar/ Sempozyumlar

Askeri Tarih Bülteni Atlas Dergisi, Nisan 2005 Atatürk AraĢtırma Merkezi dergisi Hayat Tarih Mecmuası Tarih ve Toplum

Türkiye Eski Muharipler dergisi (1965/3-4, 18 Mart özel sayısı, G. Yetkin: Yaratanların Ağzından) Çanakkale AraĢtırmaları Türk Yıllığı, sayı 1-4, Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Atatürk ve Çanakkale SavaĢları AraĢtırma Merkezi, Y, Çanakkale, 2003-2006.*

"Çanakkale SavaĢları Sebep ve Sonuçlan", Uluslararası Sempozyum, 14-17 Mart 1990, TTK, Ankara, 1993.*

Doksanıncı Yıl Dönümünde Çanakkale SavaĢını DüĢünürken, bildiriler, ÇÖMÜ Y, Çanakkale, 2005.*

* iĢaretli kitaplarda birçok anı, araĢtırma, inceleme ve bildiri bulunmaktadır.

Avustralya, Yeni Zelanda, Ġngiltere, Fransa ve Türkiye kaynaklı Çanakkale/Gelibolu ile ilgili bütün önemli web siteleri taranmıĢtır. Bir arama motoru yardımıyla hepsine kolayca ulaĢabilirsiniz.