Kitap baskıya hazırlanırken,

14 Ekim 2006’da Amerika’da vefat eden,

Heredan-Diyarbakır-İstanbul-New Jersey çizgisinde

göçle geçen bir yaşam süren dayıma,

ustam Demirci Haço’ya…

Haçadur Temiz, 1923-2006

Ustam, varsın bundan böyle

Diyarbakır Demirciler Çarşısı’ndaki

örslerin kulağı çınlasın, anın bir de

bu kitaplarda yaşasın.

usul gereği

Bu kitapta, Ermeni alfabesinden Latin alfabesine yapılan

transkripsiyonlarda, kurallara uymaktan çok, özellikle

Ermeniceye aşina okurlar dikkate alınarak, telaffuz ağırlıklı

bir yazım tercih edilmiştir. Kitap adları vb.’nin yanı sıra

Ermenice sözcükler italik dizilmiş, Diyarbakır ağzına özgü

sözcükler ise genelde tırnak içinde (“küçe”), Kürtçe sözcükler

ise kendi yazımlarıyla verilmiştir (Xalo).

Diyarbakır ağzının bazı seslerini ancak fonetik bir yazımla

yansıtmak mümkün olmakla birlikte, yazarın bu ağızla

kaleme aldığı bölümlerde bu yol seçilmemiş, sadece

titreşimli sert “h” gırtlak ünsüzü için “ğh” yazımı tercih

edilmiştir (genelde “kh” ile, Kürtçe “x” ile yazılan ses).

Kısaltmalar: Erm. (Ermenice), Kür. (Kürtçe)

Türkçe yazımda, Adam Yayınları’nın

Ana Yazım Kılavuzu’na uyulmaya çalışılmıştır.

yayıncının notu

TESPİH TANELERİ

Aras Yayıncılık

İstiklal Caddesi, Hıdivyal Palas 231/Z.

34430 Tünel, Beyoğlu-İstanbul

Tel: (0212) 252 65 18 - 243 06 02

Fax: (0212) 252 65 19

info@arasyayincilik.com

www.arasyayincilik.com

Sertifika No: 10728

Mıgırdiç Margosyan

Tespih Taneleri

Kapak Tasarımı

Mehmet Sinan Niyazioğlu

Kapak Fotoğrafı

“Kafle” artığı iki Heredanlı (Diyarbakır, 1940’lı yıllar)

Dişçi Sarkis, nam-ı diğer Dişçi Ali, köylüsü ve has arkadaşı Taşçı Mıgırdiç’in, nam-ı diğer Zıfkar’ın ya da lakabıyla “Maraşal”ın dişini tedavi ederken.

Dişçi Sarkis yazarın babasıdır, “Maraşal” ise ünlü sinema oyuncusu Sami Hazinses’in ya da Samuel’in, “Samo”nun…

*

Dişçi Ali İstanbul Şişli’deki, “Maraşal” Diyarbakır’daki, oğlu “Samo” ise Kadıköy’deki Ermeni mezarlığında yatıyor;

birer tespih tanesi…

ISBN 978-975-7265-87-X

Baskı

Sena Ofset

2. Matbaacılar Sitesi 4NB7-9-11 Topkapı-İstanbul

Tel: (0212) 613 03 21 / Sertifika No: 12064

Birinci Baskı: Ekim 2006, İstanbul

Sekizinci Baskı: Ağustos 2012, İstanbul

TESPİH TANELERİ

ANI-ROMAN

MIGIRDİÇ MARGOSYAN

MIGIRDİÇ MARGOSYAN

23 Aralık 1938’de Diyarbakır’da, Hançepek Mahallesi’nde (Gâvur Mahallesi) doğdu. Eğitimini Süleyman Nazif İlkokulu, Ziya Gökalp Ortaokulu, daha sonra İstanbul’daki Bezciyan Ortaokulu ve Getronagan Lisesi’nde sürdürdü. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümü’nü bitirdi. 1966-72 yılları arasında Üsküdar Selamsız’daki Surp Haç Tıbrevank Ermeni Lisesi’nde müdürlüğün yanı sıra felsefe, psikoloji, Ermeni dili ve edebiyatı öğretmenliği yaptı. Daha sonra öğretmenliği bırakarak ticarete atıldı. Edebi çalışmalarını aralıksız sürdürdü. Marmara gazetesinde yayımlanan Ermenice öykülerinin bir bölümü Mer Ayt Goğmerı [Bizim Oralar] adıyla kitap haline getirildi; bu kitabıyla 1988’de, Ermenice yazan yazarlara verilen Eliz Kavukçuyan Edebiyat Ödülü’nü (Paris-Fransa) aldı.

YAZARIN DİĞER KİTAPLARI

ÖYKÜ

Mer Ayt Goğmerı [Bizim Oralar, Ermenice] 1994, Aras Yay. –ilk basımı 1984.

Gâvur Mahallesi 1994, Aras Yay. –ilk basımı Bebekus’un Kitapları, 1992.

Söyle Margos Nerelisen? 1995, Aras Yay.

Biletimiz İstanbul’a Kesildi 1998, Aras Yay.

Dikrisi Aperen [Dicle Kıyılarından, Ermenice] 1999, Aras Yay.

Li Ba Me, Li Wan Deran [Bizim O Yöreler, Kürtçe] 1999, Avesta Yay.

Üç Dilde Gâvur Mahallesi (Türkçe, Kürtçe, Ermenice) 2011, Aras Yay.

DENEME

Zurna 2009, Aras Yay.

Agos makalelerinden seçki.

Kürdan 2010, Aras Yay.

Yeni Yüzyıl ve Gündem makalelerinden seçki.

Çengelliiğne 2010, Aras Yay. –ilk basımı Belge Yay., 1999.

Evrensel makalelerinden seçki.

Kirveme Mektuplar 2011, Aras Yay., ilk basımı Lîs Yay., 2006.

Evrensel makalelerinden seçki.

***

Kardeşim Ardaşes Margosyan’a teşekkür ederim; bu kitabın

yayın aşamasında sunduğu katkı, çorbadaki “tuz”un çok ötesindedir.

M. M.

I

Tepesindeki yuvarlak, küçük sac tabelada zeytuni zemin üzerine beyaz harflerle ‘Karagözyan Ermeni Yetimhanesi’ yazılı demir kapıdan ürkek, çekingen adımlarla içeri girdiğimizde, adımlarımızın bizleri nereye, hangi istikbale doğru götürdüğünü bilemediğimiz gibi, hayal etmemiz de mümkün değildi. Demir parmaklıklı geniş bahçesiyle ana caddeden kendini sanki gizlemeye çalışan bir yetimhane binasına doğru yönelirken, bizleri ne tür bir gelecek, ne tür bir yaşam bekleyebilirdi ki!

İstanbul’a adım atar atmaz büyüklüğü karşısında şaşırıp kaldığımız lacivert su birikintisini, denizi, ilk kez Haydarpaşa Garı’nın zaman tünelinde aşınmış mermer merdivenlerinden aval aval seyredip, ardından tıkıştırıldığımız bir kaptıkaçtıyla yandan çarklı bir arabalı vapur yolculuğundan sonra, kısmetimize çıka çıka bir yetimhane kapısı çıktığına göre, hayal gücümüzü hangi pembe tablolar süsleyebilirdi?

Sahilbent vapurunun denizle öpüşen paslı çarklarıyla suyu köpürte köpürte yol alışımız… Kaptıkaçtının şişman, göbekli, dazlak şoförünün bir taraftan arabasının radyosunu kurcalayıp bir taraftan keyifli keyifli sigarasını tüttürerek cızırtılı istasyonlar arasında gezinip durması… Karşı sahile geçişimiz, vart vart vart klakson sesleriyle meydanları, geniş caddeleri, apartmanları, kalabalık insan yığınlarını geride bırakarak nihayet gelip bir yetimhane kapısına dayanmamız…

İstanbul’a merhaba dediğimiz eylül ayının puslu bu ilk gününde ne ararken ne bulmuş, ne umarken neyle karşılaşmıştık!

Şişli’deki Karagözyan Ermeni Yetimhanesi…

Neden buradaydık? Yetim olmadığımız halde evimizden, köyümüzden, kentimizden yüzlerce kilometre uzaklıktaki İstanbul’da, bu yetimhanede işimiz neydi? Kendi evimizde, kendi ocağımızda, ana kucağında yiyecek bir lokma aşımız, içecek bir tas kuyu suyumuz kalmadığı için mi buralara apar topar postalanmıştık?

İki gün iki gecelik kara tren yolculuğunun ardından, adını sanını kitaplarda, mecmualarda okuduğumuz, camilerini, çeşmelerini gözler önüne seren renkli, siyah beyaz çeşitli manzaralarını genellikle yöremizdeki berber dükkânlarının duvarlarına kimisi özenle çerçevelenip asılmış, kimisi çirişle ya da zamkla yapıştırılmış resimlerden görüp hayranlıkla seyrettiğimiz bu koca kentte acaba hangi karanlık serüvenin başlangıcındaydık?

Serüvene yolculuk…

Acaba bizim oralarda, bizim ellerde, doğduğumuz o diyarlarda, daha ilk günden itibaren alnımıza kara leke gibi sürülen, sanki kızarmış iri bir et beni ya da kimimizin yanağında, çenesinde, üst veya alt dudağının kıvrımında, burnunun ucunda bir şark çıbanı gibi derin izler bırakan, boynumuzdan yafta gibi asılan, arada bir kulaklarımızın dibinde ansızın patlayıp yüreklerimizi burkan acısıyla “Gavur”, “Fılla” ya da “⁄haço” sözcüklerinde yıllar yılı mayalanıp gizlenmiş, içimizde yuva kurup çöreklenmiş bir alınganlıktan bir an önce kurtulmanın özlemiyle mi başlamıştı bu yolculuk serüvenimiz?

Yol boyunca kömür isinden siyaha kesmiş tenimizle, gözlerimizin akı daha bir ak, dişlerimiz sanki biraz daha parlak, yetimhane bahçesinde şaşkınlık içinde ilerlerken, etrafımızda toplanıp bizleri merakla izleyen, güçbela taşıdığımız ve kazara açılmasın diye kınnap, sicim ya da çamaşır ipleriyle fırdolayı düğüm düğüm sağlamlaştırdığımız tahta bavullarımızı alaylı bakışlarıyla dikizleyen, çoğu da yaşıtlarımız olan bu çocukların hepsi yetim miydiler? Kahverengi kısa pantolonlarına, kısa kollu haki gömleklerine, partal lastik ayakkabılarına, üniformayı andıran eski püskü giysilerine, sıfır numara kesilip “rut” edilmiş kafalarına ve özellikle de yaşı küçük olanların ikide bir akıp üst dudaklarını yalayan sümüklerini burunlarına çekiştire çekiştire peşimize takıldıklarına bakılırsa, belli ki hepsi bu yetimhanenin gönülsüz mahkûmlarıydı…

Bahçe kapısının az ilerisindeki beton binanın girişine kadar çakılla, mıcırla kaplı daracık yolda etrafımızı çevreleyen bu meraklılar tayfası arasında kafile halinde yürürken, şaşkın, kırgın, üzgün, öfkeli, iyice çaresiz ve sanki dokunsan ağlayacak haldeydik. Diyarbakır’dan, Lice’den ta buralara, cehennemin bir bucağındaki bu yetimhaneye bizleri postalayan ana ve babalarımıza içimizden belki de sessizce küfürler yağdırıyorduk!

Niçin bu yad, bu yaban ellerdeydik?

Serüven…

* *

Ateşten bir top halinde gün boyunca şehri kasıp kavuran ağustos güneşinin tarihi surlar ardında kaybolup, yerini hafif, ılık bir rüzgâra terk ettiği o gece, çakılıp kaldığı Diyarbakır Garı’ndan bir an önce yola çıkmak için sabırsızlanan kara trenin derdi neydi? Az ötedeki bağ evlerinin minik pencerelerinden taşan ölgün gaz lambalarının titrek ışıklarını, köpek ulumalarını geride bırakarak bir an önce ileri atılmak istercesine, kapkara kazanından arada bir bembeyaz bulut misali pıstıpıssst istim koyveren lokomotifin acelesi neydi? Başındaki kocaman kırmızı şapkasının yükü altında, daracık lacivert üniformasının içinde sıkışıp kaldığı için terleyip duran hareket memuruna gözünü dikmiş, neden sabırsızlanıyordu? Elinde evirip çevirdiği, ama bir türlü dudağına götürüp öttürmediği düdüğüne kızarak, ona pıstıpıssst küfür mü ediyordu kendi dilince yoksa?

Garın tam orta yerinde yolculara tepeden bakan yuvarlak, kocaman, Romen rakamlı ve bir dakikalık hamlelerle tık diyerek yürüyen saatin yelkovanı başını alıp tık tık tık gittiği ve hareket saati çoktan gelip geçtiği halde, hareket memuru kara trene yol vermemek için neden bu kadar direniyordu?

Gecenin karanlığını tepesindeki yuvarlak, parlak ışıkla bölerek ve gecikmiş olmanın telaşıyla uzaktan ıslık çala çala gelen Kurtalan Ekspresi’nin gara girmesiyle, hareket memurunun üç kez öten tiz düdüğü ve onu sanki alay edercesine izleyen kara trenin keskin, acı ıslığı demir tekerlekleri harekete geçirirken arkamızdan el ve mendil, “marhama” sallayanların boğuk hıçkırıklarına gözyaşları mı karışıyordu ne!

Biletimiz İstanbul’a kesilmişti…

Adı şiirlere, türkülere, öykülere konu olmuş, masallarla yoğrulmuşken, Ermenice ‘Aydzyami Ler’, Kürtçe ‘Çiyayê Reş’, Türkçe ‘Karacadağ’ denen başı dumanlı bu eski volkanik dağın sırtlarından, yamaçlarından kopup gelen ve kantaralarla, künklerle, oluklarla, arklarla yedi bin yıllık tarihi kent Amida’ya, Diyarbekir’e, Diyarbakır sokaklarına, “küçe”lerine, hanlarına, hamamlarına, evlerine, sokak aralarındaki musluksuz “kastal”larına dağılan ve tas tas içtiğimiz, bizim “Hemırvat” dediğimiz, adıyla sanıyla meşhur Hamravat suyumuz kuruduğu için mi yola revan olmuştuk? Yoksa duvarları usta taşçılar tarafından demir gönyelerle, pergellerle ölçülüp ardından da keskilerle, murçlarla, taraklı çekiçlerle tıkırt tıkırt tıkırt yontulan siyah bazalt taşlarla örülen, toprak damlı, kireç badanalı evlerimizin bacaları artık tütmediği için, ya da taş avlulara açılan loş, serin kilerlerimizdeki bulgur, dövme, mercimek, nohut, fasulye, yağ, tuz, pekmez veya un küplerimiz boşaldığı ve yiyecek bir lokma kuru ekmeğimiz bile kalmadığı için mi biletimiz İstanbul’a kesilmişti?

Diyarbakır… İstanbul…

Bizler… ve patikayı andıran daracık yolda, koyunlarını otlatan çoban misali, asa niyetine koltuğunun altına nüfus cüzdanlarımızı, diplomalarımızı, karnelerimizi, vesikalık fotoğraflarımızı içeren şişkin bir dosyayı sıkıştırmış, sırtında aba yerine buruşuk ceketi, kırışık pantolonu, tren isinden neredeyse grileşmiş beyaz gömleği, boynunda iğreti duran siyah kravatı ve başındaki kahverengi fötr şapkasıyla önümüzde yürüyen, Diyarbakır Ermeni cemaatinin bir işğhanı1, seçilmiş yöneticisi, Surp Giragos ve Surp Sarkis kiliseleri vakfı mütevelli heyeti başkanı Karnig Dabağyan veya kısaca Dabağ Karnig ya da nam-ı diğeriyle Dabağ Kemal…

Yaşları on iki ile on beş arasında değişen bizleri sağ salim getirip yetimhaneye teslim ettikten sonra gerisingeri Diyarbakır’a dönecek olan, bizim Karnig Dayi dediğimiz bu kır saçlı, kısa boylu, gün görmüş adamın yıllardan beri sırtında taşıdığı kamburu yol yorgunluğundan dolayı mı daha belirgindi, yoksa Diyarbakır Garı’ndaki hareket memurunun früşt früşşşt früşşşşşt diye öttürdüğü metal düdüğünün tiz sesiyle başlayan yolculuğumuzun gönüllü rehberi olarak, istikbalimize dair kaygıları olduğu için mi biraz daha büyümüş, göze çarpar olmuştu?

Kim bilir…

*

Biletimizin İstanbul’a kesildiğinin kesin işareti olan o früşşşşşt sesinin ardından kara tren aniden hareketlenince kompartımanın kapısına çarpıp kanayan başına mendil bastırıp “Bi şe yoğh! bi şe yoğh!” diyerek bizi rahatlatan, iki gün iki gece kâh uyanık, kâh uyuklayarak üst üste yığılıp kaldığımız, vıcık vıcık terleyip ekşi ekşi koktuğumuz daracık kompartımanda, her fırsatta, İstanbul’da açılan yeni bir Ermeni okuluna parasız yatılı öğrenci olarak bizleri götürmekten duyduğu mutluluğu dile getirip, anadilini bilmeyen insanların yarım insan olduğunu, kendisinin iyi kötü anadilini okuyup yazarken, patlak veren Birinci Cihan Harbi ve Seferberlik yıllarında Ermenilerin “kafle”ler halinde Der Zor’a sürülmesi sırasında tam da bizlerin yaşlarındayken hem yetim hem de yarım tahsilli kaldığını anlatarak, tren tekerleklerinin yeknesak tıkırtıları arasına sıkıştırdığı acı çocukluk anıları, sırtında bir ur gibi birikip geçmişe tanıklık eden bir kambura mı dönüşmüştü yoksa?

Belki de bu kambur, tarihin karanlık labirentlerine, onun küflü, nemli dehlizlerine açılan esrarlı bir kapıydı ve anahtarı, bizleri İstanbul’a postalayan büyüklerimizin kısacık şu cümlesinde saklıydı:

“İstanbol’a gidın, ana lisanınızi ögrenın, adam olın…”

1 işğhan [Erm. prens, bey]: Diyarbakır Ermenicesiyle, kilise vakıf mütevelli heyeti üyesi. İşğhanlar cemaat tarafından seçilir, konumları gereği, Ermeni toplumunun sivil liderleri sayılırlardı.

Karnig Dayi önde, dört Liceli, iki Diyarbakırlı anadili serüveni yolcuları biz “uşağlar” ardında ve nihayet çevremizi saran sümüklü çocuklar taifesi, dar, uzun taş binaya açılan kapının geniş mermer merdivenlerinin önünde kafile halinde durduk. Karnig Dayi binanın cephesinde büyük harflerle mermere kazınmış yazıyı işaret ederek yüksek bir sesle okudu:

“Karagözyan Azkayin Vorpanots…”

Ve dönüp bize açıkladı:

“Vorpanots, yani yetimğhana. Azkayin de mılletın demağtır, yani Ermeni mılleti yetimğhanasi… Karagözyan, nur içınde yatsın, burayi vakfedenın soyadidır.”

Yol boyunca bizlere anadilini okuyup yazdığını gururla söyleyen ve şimdi de binanın cephesindeki Ermenice yazıyı okuyarak bunu kanıtlayan Karnig Dayi’nın feri gitmiş gözleri bir anda parıldıyor, Karacadağ’ı andıran kamburu bu kez sanki küçülüyordu…

Yıllar önce henüz çocukken tanıştığı bu harfleri, şimdi bir binanın cephesine kazınmış görmenin sevinciyle mi, yoksa deminden beri önünde çakılıp kaldığımız mermer merdivenleri tırmanıp camlı ahşap kapıdan içeri girdiğimiz şu anda, çıktığı seferi başarıyla noktalamış bir kumandan edasıyla mı gururlanıyordu?

Belki de kaderin cilvesiyle bir zamanlar elinde olmadan, ister istemez yarım kalan tahsiline, yıllar sonra bu vorpanotsta, bu yetimhanede bizler sanki onun adına sil baştan başlayarak, böylece tarihe karşı direnişini sürdürürken, o, iki damla sevinç gözyaşıyla bu anı kutluyor ya da bize mi öyle geliyordu yoksa?

Kim bilir…

*

Küf, nem ve yemek kokularının griye çalan duvarlarına iyice sinip yerleştiği bu binada eski partal elbisesiyle bizleri karşılayan hademenin önderliğinde uzun koridorun hemen başında, üzerinde ‘Müdür’ yazılı kapının önünde, bavullarımızı yere koyup kendisini beklememizi söyleyen Karnig Dayi, önce buruşuk ceketinin düğmelerini özenle ilikledi, sonra fötr şapkasını çıkardı, yumruk yaptığı eliyle kapıyı huşuyla, üç kez hafifçe tıklattıktan sonra, giderek daha ağır duymaya başlayan kulağını neredeyse kapıya dayayıp dikkatle bekledi. İçerden tam da anlaşılmayan bir homurtunun gelmesiyle kapıyı aralayıp içeri girdi. O ana kadar dikkatlerini hep Karnig Dayi’nın üzerinde yoğunlaştıran hademe, onun içeri girip yavaşça kapıyı kapatmasıyla bu kez bizleri aşağıdan yukarı, yukarıdan aşağı iyice süzdükten sonra, etrafımızda çember oluşturan, giderek ensemizde hissettiğimiz nefesleriyle bizleri bir bakıma bunaltan meraklı çocukları tavuk kışkışlarcasına uzaklaştırıp bahçeye çıkardı.

Karnig Dayi bizim oraların, Diyarbakır yöresinin Ermenicesiyle içerde bir şeyler anlatıyor, arada bir de değişik tarzda Ermenice konuşan bir kadın sesi geliyordu. Kapı ardından kulak misafiri kesildiğimiz halde yarım yamalak duyduğumuz konuşmalarını bavullarımızın yanında dikilmiş dinliyor, bir şey anlayanımız var mı diye birbirimize soru dolu gözlerle bakıyorduk.

Yer yer sıvaları dökülmüş, uzun, loş koridorda sağlı sollu odalara açılan kapıların kiminde ‘I. Sınıf’, kiminde ‘III. Sınıf’ yazan levhalar vardı. Tam karşımızda ‘Yemekhane’ levhası duruyor, eski, aşınmış, mozaik merdivenlerle inilen bodrumdan tencere sesleriyle birlikte kesif bir soğan kokusu binaya yayılıyordu. İçerde, Karnig Dayi ile, giderek sanki biraz daha telaşla, zaten anlamadığımız kelimeleri biraz daha yutarak, biraz daha azarlayıcı bir ifadeyle konuşan bu kadın arasındaki diyalogun sonu nereye varacaktı?

Az sonra, muğlak, donuk yüz ifadesiyle kapıda görünen Karnig Dayi, bavullarımızı öylece bırakıp sessizce içeri girmemizi söyledi. Heyecandan pancar kesilmiş suratlarımızla, ürkek, tedirgin adımlarla peş peşe odaya girerken, hemen dikkat çeken kalın camlı gözlüklerinin ardındaki sevecen, güleryüzlü bakışıyla bizleri sanki ana sevgisiyle kucaklamaya hazırlanan kır saçlı bir kadın mı bekliyordu, yoksa iki gün önce ayrıldığımız analarımızın özlemiyle bu yaşlıca kadını bir ana gibi mi görmek istiyorduk?

Belli ki müdür olan bu kadın, bakışlarını üzerimizde odaklayıp, bizleri tepeden tırnağa tek tek süzdükten sonra koltuğundan kalkarak yanımıza geldi, çilli, kırışık elleriyle başlarımızı şefkatle okşayarak adlarımızı sordu:

“Anunıt inç e?”

Onun hakkında galiba yanılmış, yüzünü bile görmeden, sadece sesinden dolayı gudubet bir yöneticiyle karşılaşacağımızı sanmıştık. Her birimize ayrı ayrı yönelttiği, bizim Diyarbakır Ermenicesinde ‘Adın ne?’ demek olan “Enunti inç e?”den pek de farklı olmayan sorusu karşısında, ürkek, çekingen, utangaç, kendimizin bile zor duyacağı bir fısıldamayla adlarımızı, isimlerimizi sıralıyorduk:

“Arisdages… ”

“Artin…”

“Torkom…”

Diyarbakır’da, Gâvur Mahallesi’nde, Hançepek’te, Ermeni çocuklarının genelde okuduğu Süleyman Nazif ya da Cumhuriyet İlkokulu’nda her yeni gelen öğretmen adlarımızı sorduğunda utanıp sıkılarak, kızarıp bozararak, yutkunarak, adeta fısıldarcasına isimlerimizi söylerken; Ahmet, Mustafa, Ali, Kemal, Hasan, Ayşe, Fatma, Zeynep yerine, ilk kez duyduğu için, Arisdages, Jirayr ya da Mıgırdiç’i, Arusyag, Arşaluys veya Ardemis’i algılayamayan, bu nedenle de “Neee, anlamadım, bir daha söyle!” diyen öğretmenlerimize adlarımızı yüzümüz al al, avuçlarımızın içi terleyerek, sanki suçluymuşuz gibi tekrarlarken, sıra arkadaşlarımızın kıkırdayıp gülmeleri, alaylı bakışları yüzünden ezilip kahrolurken, o günlerin ardından, şimdi bu diyarlarda neden hâlâ adlarımızı aynı çekingenlikle, boynumuzu bükerek, yere bakarak fısıldıyorduk? Üstelik “Neee, anlamadım, bir daha söyle!” demeden, isimlerimizi yanlışsız, aynen tekrarlayan bu “başöretmen”in karşısında yine kendimizi biçare hissederken, bu kez de acaba bir yetimhanenin körpe yüreklerimizi ezen cenderesine mi tıkılıp kalmıştık?

Kim bilir…

Koltuğuna oturan müdürün çatlak, kalın bir camla örtülü ahşap masasının üzerindeki kalemlerin, kitapların, kâğıtların yanı sıra, bir de Diyarbakır Dağ Kapı’daki Şehir Sineması’nda seyrettiğimiz filmlerde “esas oğlan”ın, sevdiği kızla alooo diye başlayan konuşmasından tanıdığımız telefon denen siyah makinenin yanında, en az onun kadar dikkat çekici, oval, cilalı bir ağaç parçası üzerinde kazınmış bir yazı göze çarpıyordu:

Arşaluys Sarkisyan…

Altı kişilik kafilemiz içinde bileti Lice’den İstanbul’a kesilen, buralara okumak, “adam olmağ” için gelen ve kara trende adının Sarkis olduğunu öğrendiğimiz yol arkadaşımız, kendi adının sonuna ‘yan’ eklenmesiyle oluşmuş Sarkisyan soyadını müdürün masasında gördüğünde ne hissetti bilemiyordum; ama ben Arşaluys adını okuyunca kendimi Gâvur Mahallesi’nde, Hançepek’te, evimizin sokağında bulmuş, elimdeki su testisiyle salına salına, komşumuz Arşaluys Baco’nun, ya da bizim yöredeki adıyla Erşelus Baco’nun, hani hastalandığımızda özellikle biz çocukların kıçına yaptığı iğneler yüzünden İgneci Erşelus Baco’ya çıkan adıyla korkudan fellik fellik kaçtığımız kadının, kocası Keldani asıllı Eczacı Circis’in ölümünden sonra, onun adına, hayrat olarak yaptırdığı çeşmesine, “kastal”ına doğru yol alıyordum.

Müdür: Arşaluys Sarkisyan…

İğneci: Arşaluys…

* *

Erşelus Baco’nun “kastal”ından Hamravat suyunu doldurup evimizin yolunu tutarken, Şeyh Matar Camii’nin minaresinden akşam ezanı okunduğuna, Surp Giragos Kilisesi’nin çanı da çuuunk çıriiink çaldığına göre, demek ki babam Dişçi Sarkis, nam-ı diğeriyle Dişçi Ali kim bilir kimlerin dişlerini krom “davye”siyle çekerek, ya da sağ ayağıyla yeknesak hareketle pedal basıp çalıştırdığı “tur” makinesinin ucundaki minik çarkla çürük dişleri “ğırğır” yapıp tedavi ederek, ya da gelinlik çağındaki bir Kürt kızının ön dişlerini altınla, “zêr”le kaplayıp süsleyerek ekmek parasını kazanmış ve kesinlikle kocaman bir karpuzu ya da kalın kabuklu iki sarı kavunu sırtlayarak yorgun argın, Direkçi Sokağı’ndaki, “küçe çığhmaz”daki evimize gelmiş ya da gelmek üzeredir.

Müdür: Arşaluys Sarkisyan…

Dişçi: Sarkis…

Avluya açılan mutfakta anam akşam için bulgur pilavı mı pişiriyor, yoksa keşkek mi? Tencerede fokurdayıp kaynayan etli nohut mu, yoksa kırmızı mercimek çorbası mı? Hayır, hayır, çömelip oturduğu hamam tahtasının hemen yanı başındaki maltızın, “habeş”in üzerinde, kor ateşte evirip çevirerek közlediği ve yanına koyduğu bir tas soğuk suya arada bir parmaklarını daldırıp iri, tombul bostan patlıcanlarının yanmış, iyice kararmış kabuklarını özenle soyduğuna bakılırsa, demek ki bu akşam “bebekanuç” yiyeceğiz…

“Bebekanuç”…

Cehennem ateşinde közleyip kabukları ayıklanan patlıcanı kalaylı bakır tencerede tokmakla döve döve, anasından emdiği sütü fitil fitil burnundan getirdikten sonra, gerisi artık kolay!.. Kilerdeki yağ küpünden, tavanın içine halis Karacadağ tereyağından iki kaşık koyup “habeş”in üstüne yerleştirin, deminden beri avluda, eşikte, bahçede, toprak damda eşelenip dururken bir taraftan da gıdaklayıp duran tavukların “pin”inden kapıp geldiğiniz iki yumurtayı çıt çıt tokuşturup, “habeş”in ateşiyle tavada dansa başlayan kızgın yağın içine kırın. Sonra da onca tokmağa rağmen hâlâ aklı başına gelmeyip ukalalık, dik kafalılık eden o küstah patlıcanları “bebekanuç” adıyla vaftiz edilmek üzere tavanın içine boca ederek tahta bir kaşıkla iyice karıştırın. Hadi, oyalanmayın, işte Dişçi Sarkis sokak kapısının “şakşako”sunu şak şak şak şaklatıp duruyor, koşun kapıyı açın…

Koşup gelen ve kapıyı açan, hademeydi. Arşaluys Sarkisyan, masasının yanı başındaki minik bir düğmeye üç kez başparmağıyla bastığı için, ardı ardına koridorda zırrrn zırrrn zırrrn ötüp yankılanan zilin sesine aceleyle gelmiş, verilecek komutu bekliyordu.

“Tatyos Ağa, indzi Karekin‚ı gançe…”2

Anadilimi sökmeye başlıyordum! Hademenin adı Tatyos, gidip çağıracağı kişi Karekin…

Az sonra dışardan tıktıklanıp açılan kapıdan içeri giren, bizim yaşlarımızda, toparlak, parlak yüzlü bu çocuk, kesinlikle Karekin’di. Müdürün karşısında hazır ol vaziyetinde bekleyişine ve giyimine bakılırsa belli ki o da öğrenciydi. Müdür, başıyla bizleri işaret ederek anlamadığımız bir şeyler söyledi. O da bir taraftan müdürünü dinlerken, diğer yandan gözucuyla bizleri süzdü, ardından başını birkaç kez olur anlamında sallayıp, saygıyla, gerisingeri yürüyüp çıkıp gitti.

Eski, yer yer cilası silinmiş tahta sandalyede oturduğu yerden az önceki konuşmaları can kulağıyla dinleyen Karnig Dayi ayağa kalkıp yanımıza geldiğine göre, demek ki odayı terk etmek üzereydik. Nitekim koltuğundan kalkıp Karnig Dayi’nın elini sıkan müdür bu kez bizlere dönerek, Türkçe seslendi:

“Burada bir müddet kalacaksınız, ben demin Karekin’e gerekenleri söyledim, sizinle o ilgilenecek.”

Karekin…

* *

Kaç yaşlarındaydık? Altı mı, yedi mi? Sekiz mi, dokuz mu? Kaç kişiydik, kaç arkadaştık? Dört mü, beş mi? Nereden nereye aklımıza esmiş, nereden nereye o sıcak yaz günü keşfe çıkmıştık!

“Hade ula, buz fabrikasına gidağh, bağhağh hele buz nasıl yapıli…”

Buzdolabının adının bile Diyarbakır semalarında yankılanmadığı o yıllarda, bizler bir karış boyumuzla henüz “geda”, “çocığ” olduğumuz ya da “legod”, “it enügi” sayıldığımız o yaşlarda, daracık “küçe”lerimizde oynayacak oyun bulamadığımızdan ötürü mü böylesine gizemli bir keşfe çıkmıştık? Yoksa Diyarbakır’ın cehennemi yazı geldiğinde “bi kırtig” buz alabilmek için buzcu dükkânlarının önünde yaşlı, genç, kadın, kız, çoluk çocuk kıran kırana çekişirken, o bir parçacık buza kavuşmanın neredeyse en büyük mutluluk olduğuna inandığımızdan, onu, o dondurulmuş su parçasının kocaman bir kalıbının nasıl, hangi yöntemlerle yapıldığını görmenin en büyük keşif olduğunu mu sanıyorduk ne!

Nereden, nasıl duymuşsa duymuş ve biliyorduk ki, buz fabrikası İçkale’nin yakınında, soğuk suyuyla ünlü Küpeli Havuzu’nun hemen bitişiğindeki “beden”in yanındaydı. Eh, gerisi artık kolaydı. Giderdik fabrikaya, meramımızı söylerdik:

“Emice emice! Ne olır, içeri gelağh, hele bi görağh bağhağh buz nasıl yapıli…”

Merakımız kursağımızda kalmış, tüm yalvarıp yakarmalarımıza rağmen, şalvarlı, kasketli “emice”ler fabrika deyip dayandığımız çarpık çurpuk kapıdan içeri girmemize izin vermedikleri gibi, bir de bizleri paylamışlardı:

“Ula dı hade, gidın işıze gavvatlar!”

Bir kalıp buzun nasıl yapıldığını göremeden, kös kös geri dönerken, “emice”lerin sözünü dinlemiş, kendi “işımıze” bakmıştık. Yol boyunca birdirbir oynayarak önce Erbedaş Çeşmesi’ne, oradan da kim bilir hangi yıldırımın hangi tarihte düşüp üst bölümünü yıkınca geriye kalan güdük, kısa yarısıyla adı “Kot Mınara”ya çıkan, yazları üstünde çalı çırpılarla yuva kuran leyleklerin ilahi barınağına varmışken, minarenin karanlık, yıkık merdivenlerine tırmanıp, leylek yavrularını daha yakından izlemekten başka ne yapabilirdik ki! Birbirlerine sokulan ürkek yavruları hayranlıkla izlerken gökyüzünde ansızın beliren ve üzerimize ok gibi gelen leyleği görünce bu kez de “Ula kaçın, valla anasi geliii!” diyerek korkumuzdan ödümüz bokumuza karışıp hep beraber kaçarken merdivenlerden yuvarlanarak düşmek, ardından da anında davul gibi şişen bir ayakla yaygara koparmak sırası meğer benimmiş! Koluma giren arkadaşlarımla evimizin, Gâvur Mahallesi’nin yolunu tutarken, iyice zonklayan ayağımın sancısıyla yükselen feryadıma, sokakta avaz avaz bağırıp ağlayan bu çocuksu sesime dayanamayıp Kurşunlu Camii’nin hemen yanı başındaki evinden koşup gelen uzun boylu, orta yaşlı adam kim miydi? Emmo Karekin! Karekin “emice”…

Emmo Karekin… Diyarbakır Surp Giragos Kilisesi’nde her pazar, ayinin ortalarında “İsa Peğhemberımız, Hisus Krisdos Hazretleri buyuruyor ki…” diyerek vaaza başlayan papazımız Der3 Arsen için elindeki sarı, pirinç madeni tabağı cemaat içinde gezdirerek beş, on, yirmi beş kuruş ya da gümüş bir liralık teberruları toplayan duvarcı ustası Karekin Emmo… Benim de imdadıma o koşmuştu!

Sokak kapımızın girişinde, Emmo Karekin’in kucağında ağlayıp zırladığımı görünce şaşkına dönen anamın, daha ne olup bittiğini anlamadan benim avazıma koro halinde katılan kız kardeşlerimin kopardığı vaveylaya komşu tüm yaşlı kadınlar anında koşup gelmezler miydi! Teşhiste kusur etmeyen “baco”ların kimine göre ayağım kırılmış, kimine göre çok kötü burkulmuş, kimine göre de damar damar üstüne binmiş, topuğum yerinden çıkmış ve kesinlikle de “aşuğ kemügü”m çatlamıştı! Öyleyse hemen tedaviye başlanmalıydı. Bunun için önce ayağım çekiştirilip topuğum yerine oturtulmuş, kimi bir kalıp yeşil sabunu kör bir bıçakla ince ince rendelerken, bir diğeri evine koşup “pin”den tavukları kışkışlayarak sıcak sıcak alıp geldiği iki yumurtanın akını bakır bir “uskura”ya dikkatlice akıtmış, sabun ile yumurta akı tahta bir kaşıkla iyice karıştırılıp çırpılarak merhem kıvamına getirilmiş, her türlü kırığa ve çıkığa deva olan bu “melhem” şişen ayak bileğime usulca sıvanmış, teşhisin konulduğu andan itibaren nenemin mutfakta haşlamaya başladığı iri bir baş kuru soğanla da bi güzel sarılıp sarmalanan bileğim havluyla bağlanıvermişti.

Azalan ağrılarla beraber ayağımın şişinin de inmesiyle, bu tedavinin ne denli faydalı olduğuna tüm yüreğimle inanmışken, düştüğüm gün evde olmayan, çevre köylere diş çekmeye gitmiş olan babam üç gün sonra gelip sargılı ayağımı gördüğünde ne dese beğenirsiniz:

“Kocakari ilaçlarına heç lüzım yoğhti, keşke üzerıne bi parça buz koyadız!”

2 [Erm.]: Tatyos Ağa, bana Karekin’i çağır.

3 [Erm.]: Sahip, efendi. Adlarının önüne konularak papazlara hitap.

Geldiğimiz gibi, yine sırayla odayı terk ederken en son çıkan Karnig Dayi kapıyı kapattı. Bavullarımız bıraktığımız yerde yan yana duruyordu. Karnig Dayi bizi emin ellere kazasız belasız emanet ettiği ve kendince görevini yerine getirdiği için mi mutlu görünüyordu, yoksa birazdan ayrılıp bizi bu yetimhanede bir başımıza bırakacağı için öyle görünmeye mi çalışıyordu? Hepimiz teker teker onun ellerini, o da yanaklarımızı öperek vedalaşırken, Patrik hazretleriyle görüşmek için Kumkapı’daki Patrikhane’ye gideceğini, İstanbul’dan ayrılmadan önce bizleri görmeye tekrar ve muhakkak geleceğini söyledi.

Bavullarımızın başında bizleri sanki istemeye istemeye terk edip giden babacan, yaşlı bir dosttan ayrıldığımız için kederliydik. Diyarbakır Garı’nda birlikte başlayan yolculuğumuzu bir yetimhane penceresinden onun ardı sıra bakıp noktaladığımız için mutsuz, hüzünlü, yalnızdık…

Müdürün odasında bizlerle ilgili direktifleri alan toparlak, parlak yüzlü Karekin’in yanımıza gelişiyle belli ki yeni yuvamızda serüvenimiz başlıyordu….

“Tzer bayusagnerı arek, indzi hedevetsek…”

Bön bön suratına bakarak olduğumuz yerde öylesine kıpırdamadan durduğumuzu görünce, boynundan iple asılı metal düdüğü sağ elinin işaret parmağının etrafında çevirerek, Ermenice yerine bu kez biraz daha yüksek sesle, Türkçe seslendi:

“Bavullarınızı alın, beni takip edin!”

Bizler bavullarımızı yüklenirken, Karekin düdüğü keyifle parmağının ucunda döndürüp duruyor, onu takip edip etmediğimizi arada bir arkaya dönüp bakarak, gözucuyla denetliyordu. Koridorun ortasında, giriş kapısının tam karşısında ikinci kata çıkan geniş mermer merdiveni kafile halinde tırmanırken, sahanlığın duvarında asılı duran kocaman yağlıboya bir resmin önünde mihmandarımızın bir el işaretiyle durduk. Önümüzde kıvrılıp giden merdivenin basamaklarını yarılamışken, giderek ağırlaşan bavullarımızı yere koyarak dinlenmemizi akıl eden Karekin’e içimizden sessizce teşekkür edip, bir de hazır durmuşken, tam karşımızda yaldızlı bir çerçeve içindeki yağlıboya tabloda yan gelip yaslandığı koltuğundan, bizleri seyreden bu kaytan bıyıklı adam acaba kimdi diye sormalı mıydık? Henüz ayağımızın tozuyla geldiğimiz bu diyarlarda soru sormamız yakışıksız, hatta ayıp olmaz mıydı? Karekin sanki aklımızdan geçeni anlamış gibi, düdük çevirmeye son vererek ciddi bir ifade takındı, duvardaki resmi işaretle altındaki Ermenice yazıyı okuyup açıkladı:

“Dikran Karagözyan 1834-1896. Bu okulun kurucusudur!”

Dikran…

* *

Çulcu Dikran, Yemenici Dikran, Kuyumcu Dikran, Kalaycı Dikran, Sobacı Dikran, Kazancı Dikran, Taşçı Dikran, Demirci Dikran, Deli Dikran… Diyarbakır’da Dikran isminin bu denli yaygın olmasının, daha milattan önce buralarda yaşamış olan Ermeni kralı İkinci Dikran’ın adından ve ona atfen Ermenilerin şehri Dikranagerd diye anmasından kaynaklandığını kulağımıza kim fısıldamıştı? Dedeler torunlarına, babalar oğullarına Dikran adını koymakla, bir taşla iki kuş vurup geçmişlerine duydukları saygıyı dile getirirken, bir yandan da çocuklarından birini ileride kral görmek arzusuyla mı yanıp tutuşuyorlardı?!

Dikran Karagözyan…

Ünlü bir ressamın karşısında günlerce poz vererek bu ölümlü dünyada bir resimle ölümsüzleşmek umudunu taşırken, şimdi çakılı kaldığı oymalı kakmalı çerçeve içinden ciddi bakışlarıyla bizleri seyredip izlerken acaba ne düşünüyordu? Günün birinde bizlerin de ta Diyarbakır’dan, Anadolu’nun bir köşesinden gelerek burada misafir edileceğimizin hesaplarını yapmış mıydı?

Karekin yine parmağının etrafında düdüğünü döndürmeye başladığına göre, demek ki dinlenme ve Dikran Karagözyan Efendi’yle tanışma faslı sona ermiş, basamakları tırmanmanın zamanı gelmişti.

İkinci kat da birincisi gibi uzun, loş koridora açılan kapılarla doluydu. Kapıların hemen yanındaki tabelalarda ‘Yatakhane’ yazısı dikkat çekiyordu. Koridorun sonuna doğru bir kapının önünde duran Karekin, pantolon cebinden çıkardığı bir anahtarla kapıyı açıp içeri girdi, biz de arkasından. Eski ahşap bir masa ve etrafında üç beş sandalye, ahşap bir dolap, duvarda sırları dökülmüş çatlak bir aynayla onun sağ ve solunda, biri dalgalı, koyu, simsiyah bir denizi, diğeri de sakin yeşil bir ormanı görüntüleyen iki manzara resmi odanın dekorunu tamamlıyordu.

Bavullarımızı yere bırakıp beklememizi söyleyen Karekin kapıyı çekip çıktı. Bu odaya neden tıkıldığımızı düşünüp sessizce bekleşirken, bahçeye açılan pencereden, zıp zıp zıplayan küçük bir lastik topun peşinde toz bulutu içinde debelenip duran çocukları izlemeye koyulduk.

Karagözyan Yetimhanesi…

Gâvur Mahallesi…

* *

Daha düne kadar okul çıkışı Gâvur Mahallesi’nin daracık küçelerinde ya da pazar günleri kilise dağıldıktan sonra Gâvur Meydanı’nda çaputtan yaptığımız topların peşinde koşuşturan bizler, pazar günleri papazımız Der Arsen’in sanki biz çocuklara inat edercesine uzatıp durduğu ayinin bitmesini dört gözle beklerken, Tanrı’dan günahlarımızın affedilmesini dileyeceğimize bir an önce ayinin bitmesini dileyip günah mı işliyorduk? Aklımızdan geçenleri papazımız Der Arsen acaba biliyor muydu? Doğrusu bu hiç umurumuzda değildi. Bizim için önemli olan, her pazar tekrarlanıp duran sıkıcı ayinden bir an önce kurtulmaktı. Çünkü ayin biter bitmez arkadaşlarımızla doğruca Gâvur Meydanı’na yönelecek, akşama kadar top peşinde koşturacaktık. Arada bir de, Dacig dediğimiz Müslüman, Türk ve “Moşe” dediğimiz Yahudi yaşıtlarımızla kıran kırana “çüt kale” maç yapacak, ya yenecek, ya yenilecek ya da çoğunlukla oyun kavgayla sonuçlandığından, evlerimize yarılmış dizler, kırık başlar, yırtılmış elbise ya da gömleklerle dönüp bir de analarımızdan, babalarımızdan zılgıtı yiyecektik…

Neden hep kavga ediyorduk? Kavga etmek için acaba durup dururken sebep mi yaratıyorduk? Gâvur Mahallesi’nde, Gâvur Meydanı’nda tarihi “beden”lerin, surların arasına sıkışıp kalmış, birisi büyük, diğeri biraz daha küçük arsaları paylaşamadığımız için mi kavgaya tutuşuyorduk? Birine daha geniş ve düzgün olduğundan “top sehasi”, diğerine küçük, taşlı, hem meyilli hem de giderek arsaya dönüşmüş eski bir hamam kalıntısı olduğu için “hemam sehasi” dediğimiz bu arsalar içinden büyük arsayı kapma sevdasıyla kavgaya giriştiğimizde suçlu olan kimlerdi? Biz Gâvur Mahallesi’nde oturan Ermeni “⁄haço”lar mı, yoksa kendi mahallelerinde top oynayacak yer bulamayınca ta Ali Paşa’dan, Melik Ahmet’ten, Mardin Kapı’dan, Urfa Kapı’dan “öte mahle”lerden gelip “bızım mahle”ye, bizim Gâvur Meydanı’na göz diken Müslüman Dacig çocukları mı?.. Peki biz onların “küçe”lerinden, “örtme” altlarından geçmeyip, onların “mahle”sine gitmezken, niye onlar hep bizim “mahle”ye gelip üstelik bizi kovmaya kalkışıyorlardı ki!

“Hade ula gavur oğli gavurlar, çekın gidın, burda bız oyniyacağığ!”

Sayıca bizden üstün olduklarında, dayak yememek için ister istemez boyun eğip eyvallah ediyor, zaman zaman da kendi çöplüğünde öten horozlar gibi direniyorduk. “Top sehasi” yüzünden başlayan meydan savaşlarımıza arada bir de olsa son vererek kendi aramızda takımlar kurup “dostlığ maçi” yaparken yine de eninde sonunda kavgaya tutuştuğumuzda bu kez suçlu olup dayak yiyen kimdi? Tabii ki “⁄haço”larla Daciglerin maçını yönetmeye kalkışan “Moşe” hakem! Bizleri uzaktan seyredip içimize girmemeyi daha akıllıca bir davranış olarak değerlendirip bir kenarda bekleşen Yahudi yaşıtlarımızdan birini tarafsızca bir maç yönetmesi için zorla hakem tayin ettikten sonra, onun iki elinin serçe parmaklarının ucunu bitiştirerek ağzına götürüp dilinin ucunu hafifçe arkaya doğru kıvırıp geriye iterek, derin bir nefesle ciğerlerini doldurduktan sonra üfleyip keskin ıslıkla başlattığı ve Gâvurlarla Müslümanlar arasında ezeli bir rekabet içinde süren ‘milli maç’ta verilmeyen bir penaltının ardından, önce kendi aramızda hırlaşıp sonra da bunun hesabını Yahudi hakeme tekme, tokat, “zumzuk”la sormaktan daha doğal ne olabilirdi ki!

Kavgalarımız nedense hiç bitmiyor, kavga ettikçe sanki iştahımız daha kabarıyor, iştahımız kabardıkça da kendi aramızda kurduğumuz takımların galibiyeti için yanıp tutuşuyorduk. Daciglerin kurduğu takımın adı madem ki Yıldızşen’di, öyleyse bizim takımın adı Ayşen olmalıydı… Okuldan aşırdığımız tebeşirlerle tüm “küçe”leri ‘Yaşasın Ayşen’ yazılarıyla donatırken, ‘Yıldızşen’ yazılarını gizlice ya karalıyor, ya siliyor, ya da duvardaki bu yazıların üzerine işemek için donlarımızı indiriyorduk… Çoğu kez duvarlara, direklere yazmakla yetinmeyip yeni yöntemlere başvuruyor, daracık sokaklardan “zıbıl” toplamaya gelen çöpçülerin yorgunluktan bitap düşmüş eşeklerinin iki yanından sarkan tahta sandıkları bir nevi ilan tahtasına dönüştürerek belki de dünyada eşine az rastlanır bir reklam kampanyasının da öncülüğünü yapıyorduk: Yaşasın Ayşen! En büyük Ayşen! Ayşen 5 - Yıldızşen 0.

Tıka basa çöp dolu bu sandıkları bir an önce Yeni Kapı surları dışındaki çöplüğe boşaltmak için sağrılarını arada bir avuçlarıyla şap şap şap tokatladıkları eşekleri “Deh dı mirad deeeh!” ve “Çooo, ço!” bağırışlarıyla kâh yürütüp kâh durduran, çoğu okuma yazma bilmeyen Kürt çöpçüler, “Fılla” çocukların kurduğu Ayşen takımının reklamını hem de bedavaya yaptıklarını nereden bilebilirlerdi ki!

Önceleri çaput toplarla oynarken, daha sonra, yazları çıraklık haftalıklarımızın bir bölümünü kendi aramızda toplayarak meşin bir top almak sevdasıyla yanıp tutuşup, bunu da gerçekleştirdiğimiz zaman keyfimizden havalara uçmamamız mümkün müydü? Hele bir de meşin topların içindeki lastik şambreller zırt pırt patlamasa! Oyunun en heyecanlı yerinde fısss diye sönen topu alıp soluğu ta Dağ Kapı’da almak vardı! Orada, Şehir Sineması’ndan az ötedeki Tekel Rakı Fabrikası’na gidiş dönüş yirmi kuruşa bisiklet kiralayan bisikletçilerde, patlak yeri zımpara kâğıdıyla hafifçe zımparalayıp, üzerine “siliksiyon” sürdükten sonra yapıştırılan yamayla şambreli beş kuruşa tamir, yüz paraya da bisikletçi “emice”nin pompasıyla şişirdikten sonra tekrar soluk soluğa oyun sahasına dönerken, boşa giden zamana, rezil olan pazar keyfimize, giden üç tane delikli yüz paraya, yedi buçuk kuruşumuza acıyor, bu arada akşam güneşinin surların arkasına gizlenip bizi terk etmemesi için Allah’a dua ediyorduk…

Gerekli parayı zar zor biriktirdikten sonra aldığımız meşin topun kısa zamanda dikişlerinin atıp, yamulup yampirikleşerek armut veya yumurta şeklini almaması için de Tanrı’ya yakarıyorduk ama nafile! Tekmelerimiz karşısında sağı solu pırtlamayan doğru dürüst bir topa bir türlü sahip olamazken çaresizlik içinde hep kahroluyorduk. Şehrimizin ünlü üç kulübünden biri olan sarı kırmızı formalı Ayyıldız ile sarı lacivert formalı Ayspor ve nihayet siyah beyaz formalı Karacadağ’ın kendi aralarında her pazar öğleden sonra Ziya Gökalp Lisesi’nin yanındaki top sahasında yaptıkları maçlarda oynadıkları pahalı topları alacak kadar paramız olsaydı, o zaman belki de Tanrı babamıza dua etmeye bile gerek kalmayacaktı.

Ama hayır! Her şeye rağmen yine de Tanrı babamıza dua etmeliydik. Bunu öncelikle analarımız, babalarımız, nenelerimiz, dedelerimiz istediği için… her pazar ayininde papazımız Der Arsen buyurduğu için… tüm isteklerimizin, arzularımızın yerine gelmesinin ancak dualarımızla gerçekleşebileceğini bildiğimiz için yapmalıydık…

Bizi odaya tıkıp giden Karekin az sonra yanında yaşıtımız bir öğrenciyle dönüp geldi. Bu çocuk, Karekin’in aksine sıska, kara kuru, bodur bacak bir şeydi. İki gözünü tam da burnunun ucuna odakladığı için şaşı bakıyordu.

Tombul Karekin’le sıska şaşı çocuk duvarın dibinde duran ahşap dolaptan çıkardıkları eşyaları beraberce masaya dizdiler:

Makas, tarak, fırça, tıraş makinesi ve çiçekli bir berber önlüğü…

Anadolu’nun bağrında iki gün iki gece süren tren yolculuğumuz esnasında doğru dürüst uyuyamadığımız için neredeyse sersem tavuklara dönmüştük ama, önümüz sıra sessiz sedasız masaya dizilen makas, tıraş makinesi, tarak, önlük ve fırçayı görünce, bu odaya gelişimizin nedenini bal gibi tahmin ediyorduk. Zaten yanılmadığımızı da Karekin müjdeliyordu:

“Saçlarınız makineyle iki numara kesilecek!”

Masanın üzerine onca takım taklavat el çabukluğuyla yerleştirilip berberimiz de işe koyulmak için sabırsızlıkla beklerken Karekin’e ne diyebilirdik ki:

“Yav arkadaş, yav Karekin kardaş, bız İstanbol’a gelecağığ diye daha iki gün önce berbere gettığh, saçlarımızi memleketımızde kestırdığh. Şimdi bu saç kesmağ işi yeni baştan niye çığhti? Zatani ense kökımıze bağhan her Allah’ın kuli, daha dünegın berberden çığhtığımızi anlar. Tepemızdeki iki tel perçemımızın ne günağhi var ki, onlara göz dikisız! Okıllar kapandi, yazın saçımız bi kırtig uzadi, asker tıraşından kurtıldığh diye sevınidığh, başımıza bi de bu yolcılığ çığhti. Yola gidecağsız tıraş, yoldan geldız tıraş! Günağhımız amma çoğhmiş yarabbi! Bu yetimğhanaya niye geldığh, burda kaç gün kalacağığ, bundan sonra hanki okıla gidecağığ? Nereye gidecağığ, ne zaman gidecağığ? Gidecağ miyığh, getmiyecağ miyığh? Kimse bi şe sölemi. Kimse bızi adam yerıne koymi! Ma niye bız sehıpsızığ? Ma bızım de anamız babamız yoğhtır? Ula sebehtendır acağ, karnımız zil çali, açsız toğhsız soran bi Allah’ın kuli yoğh! Bu ne biçım mısafırperverlığ! Bi de tutmişlar bu oğlani başımıza berber etmişler. Ula bu oğlan burnının ögıni görmi, şaşonun tekidır. Saçımızi kesecağ diye başka bi terefımızi kesmiye!”

Karekin o an içimizde kopan fırtınayı sezinlemiş olacak ki, aceleyle ve tek bir laf etmeden, yine düdüğüyle oynaya oynaya odayı terk edip gitti. Onun ardından şaşı berberimiz, hepimizi tek tek burnunun hizasından geçirdikten sonra kendisi gibi boy fukarası olan Artin’e dönerek seslendi:

“Şu sandalyeye çök!”

Artin’in ardından sıranın bize de geleceği belli olmasına belliydi ama, yine de bu bodur bacak “şaşo”nun berberliğine güvenemediğimiz için ilk anda Artin’in yerinde olmadığımıza seviniyorduk.

Artin, alı al moru mor, gösterilen sandalyeye istemeye istemeye ilişirken, bir taraftan da gözucuyla bizleri süzüyor, belli ki içinden kem talihine küfürler yağdırıyordu.

Berberimiz masanın üzerindeki önlüğü kaptığı gibi Artin’in boynundan aşağı sarkıtıp güzelce bağladıktan sonra paslı makineyi Artin’in ense kökünde, tepesinde gezdirmeye başladı. Kendinden emin tavrı, ustaca hareketleriyle işinin ne denli ehli olduğunu daha ilk dakikada kendince kanıtlamış ve Artin’in kafasının aslında doğuştan biraz da yampiri olduğunu sergilemişti bile!

Artin’den sonra sıra yine boy fıkarası olan Liceli Torkom’a geldi. Aslında sıranın kime geleceği artık çok da önemli değildi. Önemli olan, bu saattten sonra hepsi de dazlaklaşacak kafalarımızın başına bundan böyle nelerin geleceğiydi…

Yol arkadaşlarımın hepsi ilkokulu yeni bitirmiş ve on iki ya da on üç yaşlarındayken, ben, ortaokul son sınıf öğrencisi ve yaşça onlardan büyük olduğum için mi bu tıraş faslında en sona kalmıştım? Öyle veya böyle, ne değişirdi ki! İşte ben de eninde sonunda başımda gezinen, arada bir tutukluk yaptığı için saçlarımı çekiştirip duran makinenin tıkırtılarıyla saçlarım önüme döküldükçe Diyarbakır Balıkçılarbaşı’ndaki eski, tarihi postanenin tam karşısındaki dükkânda, Süryani Berber Yakup’un berber koltuğunu anımsıyordum.

* *

Karşımda kocaman bir ayna, duvarda sarkaçlı saat, tavandan asılı vantilatörün iri pervanesi, az ötede pervanenin rüzgârıyla sallanıp duran yapışkan kâğıttaki ölü karasinekler, mecmualardan kesilip duvara yapıştırılmış manzaralar, pompalı gazocağı üzerinde fokurdayıp duran ve yer yer sırları dökülmüş mavi çaydanlık, çaydanlıktan yükselen beyaz buhar, kuruması için ipe asılıp bırakılmış renkli havlular, cam tezgâhta dağınık duran irili ufaklı taraklar, makaslar, usturalar, sabunlar, makineler, fırçalar, kolonya şişeleri, üzerinde kabartma harflerle ‘Antiseptique’ yazılı parlak, metal pudra kabı, kantaşı, aynanın hemen yanında üzerine birkaç tane topluiğne saplanmış kalp şeklinde minik bir yastık, duvardan asılıp sarkan ustura bileyicisi siyah, parlak kayış, kapının eşiğinde süpürge, faraş…

Yakup Dayi koltuğun kollarına yerleştirdiği bir tahta parçası üzerine her defasında beni koltuk altlarımdan tutarak hooop diye kaldırıp oturttuktan sonra oğluna sesleniverirdi:

“Sait, hade, çocığın saçlarıni güzelcene kes, ayni paşa kimi olsın!”

Sait berberliği benim gibi çocukların başında öğrenip kalfalığa terfi ederken, biz ne zaman büyükler gibi koltuğa oturup tıraş olacaktık! Büyümek, kısa pantolondan kurtulup kahverengi, siyah, nefti gabardin şalvar giymek, tıraştan sonra pala bıyıklarını burarak berber çıraklarına tırtıllı beyaz bir kuruş ya da ortası delikli sarı yüz para bahşiş vermek…

*

İlkokula başlayacağım günlerde babamla el ele tutuşarak Hasan Paşa Hanı’nın hemen bitişiğindeki küçük kırtasiyeciye gitmiş, muşamba ve sert mukavvadan yapılmış kırmızı bir çantayla beraber defter, silgi, kurşunkalem, bir de kalemtıraş satın alarak doğruca berber Yakup’un dükkânına yönelmiştik. Çanta ve içindekilerin sevinci neredeyse kursağımda kalmıştı. Çünkü berbere gitmeyi hiç sevmiyordum. Özellikle makasla çık çık çık kesilen kısa saçlar ensemden aşağı dökülürken bir kısmının da boynuma, kulaklarımın arkasına yapışmasından rahatsız oluyor, huysuzlanıp uyuz gibi kaşınıyordum. Sıkıntıdan terlerken ense köküme yapışan minik saçları pudralayap fırçayla temizlediklerinde, o saçların da gömleğimin, işliğimin içine sinsice kayarak sırtıma yapıştığını, benim de bundan nefret ettiğimi neden anlamıyorlardı!

Sarı gövdeli gazocaklarının tıs tıs yanan mavi alevlerinin üstüne yerleştirilen ibrik veya çaydanlıklarda fokur fokur kaynayan sulardan yükselen buharlara bir de cehennem ateşiyle yarışan Diyarbakır’ın yaz sıcağı gelip eklenince berber dükkânları kapılarını açık tutar, kapı yerine ve de karasinek ordusuna karşı perde niyetine, renkli boncuklarla süslü ipleri, sicimleri, kınnapları asarlardı. Sallandıkça birbirlerine sürtünüp şakırdayan boncuk seslerinin melodisini sevmeyen bir çocuğa çocuk demek mümkün müydü? Evet, berber dükkânlarının gizi gerçekten bir başkaydı! Mavi, kırmızı, yeşil rengârenk boncuklarla süslü bu sallanıp şıkırdayan kapılar yüzünden berber çırağı olmayı, bahşiş toplamayı, en önemlisi de arada bir, bir tas suyu kapı önüne serperek hem tozları önlemek hem de dükkânı serinletmek bahanesiyle dışarı çıkıp içeri girerek boncuklarla oynaşmayı kim istemezdi ki!

Boncukları aralayıp babamla beraber içeri girdiğimizde mesleğinin piri Yakup Dayi, elimde keyifle taşıdığım çantayı görür görmez okula başlayacağımı hemen anlamıştı.

“Yakup usta, kölen sahan getırdım, saçlarıni…”

“Serkis usta, sen heç merak etme, ben ona şimdi ele güzel bi okıl tıraşi yapacağam ki, paşa kimi olacağ…”

Babamın “kölen” dediği bendim. Bizim oralarda, bizim diyarlarda büyükler çocuklarını başkasına takdim ederken, oğlum ya da kızım demeyi nedense ayıp saydıkları için “kölen olır” deyip saygıda kusur etmezlerdi!

Babam iskemlelerden birine otururken, Yakup Dayi benim hiç de yabancısı olmadığım tahta parçasını çoktan koltuğun kenarlarına yerleştirmiş, yine her zamanki gibi hooop diyerek “köle”sini kucakladığı gibi aynanın karşısına çoktan oturtmuş, beni kölelikten azat edip “paşa”lığa terfi ettirecek tıraşa başlamıştı bile.

Okula başlamanın bedelini “okıl tıraşi” sonucunda önüme dökülen perçemlerimle ödeyeceğimi nereden bilebilirdim ki! Yakup Dayi ya da oğlu Sait Abe, o güne kadar saçlarımı keserken hep alnıma dökülen bir perçem bırakır, sonra da perçemi yana tarayıp kolonya serperek aynanın karşısında “paşa” yaparken bir de yanağımı okşar, severlerdi. Zaten ben de hiç sevmediğim halde her defasında sırf perçemli paşa olacağım diye berbere gitmiyor muydum?

Yakup Dayi’nın usta ellerinde tıkırdayan makine kafamı dümdüz edince hırsımdan ağlamaz mıydım? Aynaya yansıyan gözyaşlarımı oturduğu yerden önce babam sonra da Yakup Dayi mı, yoksa her ikisi aynı anda mı fark ettiler? Beklemedikleri, ummadıkları bir tabloyla mı karşılaşmışlardı? Babam gözyaşlarımı eliyle silerken Yakup Dayi sessizce içinden yoksa şöyle mi geçiriyordu:

“Ma sen bılmisen okıla giden çocığların saçıni iki numara makina ediyığh? Yoğhsa seni okıla kim alır! Sora okılda başın bitlenir… Ne zır zır ağlisan? Eyip degıl mi? Bağh, benım de başımda heç saçım kalmamiş, üstelığ berberlığ yaparken kel olmişam, kel! Zatani saç dedığın nedir ki, berberlerın oyuncaği! Bağh, baban sahan ne güzel çanta almiş. Okıla get, güzel güzel oğhi, böyüg adam ol! Benım kimi berber olma ki, bele suli gözli çocığların elınde oyıncağ olmiyasan. Şimdi sesın kes! Teprenme! Makas bi yeren batmiya!”

Yakup Dayi gerçekten böyle mi düşünüyordu? Evet evet, böyle düşündüğü kesindi! Çünkü bir an evvel işini bitirip bu ağlama faslıma son vermek için makineyi aceleyle tır tır tır kafamda gezdirirken, arada bir de var gücüyle başımı aşağı bastırıp çenemi göğsüme yapıştırıyor, ensemde makasla çık çık çık edip duruyordu…

Babam önce elleriyle, sonra da cebinden çıkardığı mendiliyle gözyaşlarımı silerken gülüyor, beni teselli ediyordu:

“Ağlama oğlım, ağlama! Şimdi burdan çığhınca doğri Dondırmaci Salıh’a giderığh, sahan bi küleh kaymağli, fışneli karışığ dondırma alırığh…”

Giden perçemlerimin ardından babamın önerdiği bu rüşvet karşısında akan gözyaşlarıma bu kez de ağzımın suları gelip karışırken, yine de tepkim sert olmuştu:

“Ben okıla getmiyecağam!”

Yıllar mı geçip gitmişti? Yoksa zaman mı eskimişti? Diyarbakır’dan, doğduğum kentten çok uzaklarda, bir yabancı diyarda, İstanbul’da bir yetimhanede yine başımda tır tır tır gezinen bir berber makinesiyle önüme dökülen perçemlerimin ardından sessizce…

Ağlamak mı? Nasıl ağlayabilirdim ki! Üstelik berberim on bir, ya da on iki yaşlarında, ben ise on beşinde artık bıyığı terleyen bir delikanlıydım… Hayır, giden saçların ardından ağlamayacak, giden perçemlerin yerine dondurma rüşvetine kanmayacak kadar büyümüş, kazık kadar olmuştum! Artık Berber Yakup’un koltuğunda bir tahta parçası üzerinde değil, bir tahta iskemlede ve ayaklarım yere basarak oturuyorken nasıl ağlayabilirdim ki!

Kısa boylu, çelimsiz berberimiz incecik bileğinin var gücüyle paslı makineyi tepemizde tır tır tır tırlatır ya da kör makası ensemizde çık çık çık çıklatırken, bu kabak kellelerimizden hiç de hoşnut olmadığımızı, daha ilk günden gururumuzun kırıldığını, bunu da çaresizce, susarak, sessizce dile getirdiğimizi hissettiği için mi acaba durmadan konuşma gereğini duyuyor, yoksa tüm berberler gibi bir taraftan eli çalışırken diğer taraftan diline mi veriyordu?

“Babamı tanımam, zaten ben altı aylıkken denizde boğulmuş. Kumkapı’da Sisag Reis’in teknesinde balıkçı tayfasıymış. Bir gece tekne fırtınada batmış, babam da kurtulamamış. Beni anam, daha doğrusu nenem büyüttü. Babamın ölümünden sonra Tarlabaşı’na, oradan da Yenişehir’e taşındık. Anam bir kundura tamircisiyle evlendi. Dört senedir buradayım. Bu sene beşinci sınıfa geçtim. Yaz aylarında evi, akrabası olanlar evlerine giderler, biz burada kalıyoruz. Ben de gitmek istiyorum ama, üvey babam beni istemiyor; zaten ben de onu sevmiyorum. Arada bir, pazar günleri anamla nenem beni görmeye gelirler. Alıştım. Dışarı çıkmayı sevmiyorum. Buradaki çocukların saçlarını ben kesiyorum. Geçen sene mezun olan Bedros ağparig4bana saç kesmesini öğretti. Burada hepimizin bazı işleri vardır. Kimimiz mutfakta çalışır, kimimiz başka işler yapar…

Sizin geldiğinizi görünce hepimiz merak ettik. Acaba bunlar nereden geliyorlar dedik. Üç gün önce sizin gibi beş kişi daha geldi. Onların da saçlarını ben kestim. Hatay’dan gelmişler. Birisinin adı Papken. Ben hiç Papken ismini duymamıştım. Papken ne komik isim, papağan gibi! Kendi aralarında tuhaf bir Ermenice konuşuyorlar, biz onların konuştuğu Ermeniceyi anlamıyoruz. Karekin ağparig sizinle Ermenice konuşmuş, anlamamışsınız. Türkçeniz de kabaymış. Karekin ağparig köylü Kürtler olduğunuz için Ermenice de bilmediğinizi söyledi…

Sizin oralarda deniz de yoktur. Anam denizler tehlikelidir diyor ama, ben yine de kaptan olmak, subay elbisesi giymek istiyorum. Denizin Ermenicesi dzovdur, vapura şokenav denir, kaptana da navabed; makasa mıgrad, aynaya da hayeli diyoruz. Karekin ağparigin anası burada çalışır, çamaşırhanede. Onlar burada yatarlar…”

Bu zemberekten boşalmış çene faslından sonra, bu ilk Ermenice dersimizde demin büyüklüğü karşısında şaşırıp kaldığımız denizin, binip geldiğimiz vapurun, kaptanın, ense kökümüzde çıklayıp duran makasla duvardaki çatlak aynanın Ermenicesini ilk anda belleklerimize kazımakta belki zorlanıyorduk ama, köylü ve Kürt olduğumuzu artık biliyorduk! Dahası, parmağının ucunda ha babam de babam düdüğünü evirip çeviren Karekin’in soyadını da öğreniyorduk:

Fasulyacıyan…

Fasulyacıyan’ın zamanlamasına gerçekten diyecek yoktu. Kapıyı açıp içeri girdiğinde bizler zaten duvardaki çatlak aynadan kabak kafalarımızı seyredip yeterince kahrolmuş, berberimiz de görevini yerine getirip tasını tarağını toparlayarak dolaba yerleştirmiş, yeri süpürmüştü.

“Beni takip edin!”

Karekin önde, biz ‘köylü Kürtler’ arkada, parıldayan kafalarımızla onu takip ediyor, geldiğimiz koridoru bu kez de bir baştan diğerine ters yönde yürüyorduk. Yatakhanelerin yanında ve genişçe bir kapı üzerinde ‘Yönetim Kurulu Odası’ yazılı tabelayı geçtik. Bu kez nereye gidiyorduk? Bu kahrolası bavullarımızı da hep beraberimizde taşımamız şart mıydı? Yoksa bu Fasulyacıyan bizleri hamal mı sanıyordu!

Hamal… Hamallar…

* *

Diyarbakır sokaklarında oynayarak büyüdüğümüz ve boyumuz “bi kırtig” olmaktan çıkıp artık ilkokul çağına geldiğimiz yıllarda nereden nereye bulmuş, nereden nereye icat etmiştik, ya da bizlere kimden miras kalmıştı bu “xorto” kandırma ya da hamal çağırma oyunu? Çocuksu saflığımıza gölge düşüren o cin fikirli oyunu oynarken nasıl bu denli acımasız ve vurdumduymaz olabiliyorduk? Yoğurt Pazarı’nda, Saman Pazarı’nda, Buğday Pazarı’nda sırtındaki küfesiyle ya da beline doladığı, sırtına attığı ipiyle hamallık yaparak geçinmeye çalışan bir “xorto”yu, köyden şehire henüz inmiş gariban bir köylüyü, bir Kürt’ü gözümüze kestirdiğimizde, içimizden bir ya da iki arkadaş hamala yanaşıyorduk:

“Emice emice, ev daşiyığ, anam dedi get bi hemal çağır. İstisense gel, sen daşi…”

Ev taşıma bahanesiyle önüne düştüğümüz hamalı o “küçe” senin, bu “küçe” benim, ha geldik, ha geliyoruz diyerek bir müddet gezdirip, sonunda açık bulduğumuz bir kapı görür görmez onu içeri buyur ediyorduk:

“İşte emice, evımıze geldığh!”

Avluya giren hamalın evdeki kadınlardan zılgıt yiyip çıkışını arkadaşlarımızla uzaktan kahkahalarla izledikten sonra yakayı kaptırmamak için tabanlarımızı yağlayıp kaçışımızla noktalanan o çocuksu oyunun mucidi gerçekten kimdi acaba?

4 ağparig [Erm. yeğpayr kardeş]: Ağabey, abi.

Fasulyacıyan koridorun sonuna varmadan bir başka kapıyı aralayıp içeri girerken başıyla onu takip etmemizi işaret etti. Üzerinde ‘Hamam’ yazılı kapıdan içeri onun peşi sıra girerken, doğrusunu söylemek gerekirse bu hamam faslına çok sevindim. Gömleğimden içeri kaçan saçlardan huylanıp kaşınırken, bu güzel bir sürprizdi:

“Eferım ula Karekin Fasulyacıyan!”

Karekin Fasulyacıyan tam da bir aferini hak etmişken, yine hiçbir şey söylemeden çekip çıktı. Neden böyle davranıyordu? Kısacık da olsa bir izahatta bulunmadan bizi ordan oraya peşi sıra sürükleyen bu kendini beğenmiş, bizlere tepeden bakan bu Fasulyacıyan’a giderek “kıcığ” oluyorduk.

Yalnız Fasulyacıyan mı? Ya demin ense kökümüze makasıyla kendi hayat hikâyesini kazıyan berber taslağı? Bari tıraştan sonra başımıza daha nelerin geleceğini söyleseydi ya! O “şaşo” gözüyle saçlarımızı kesmesini biliyordu da, daha sonra hamama gideceğimizi bilmiyor muydu?

Hamam diyerek içeri girdiğimiz bu daracık yerde, duvarda boydan boya uzanan bir tahtaya çakılı paslı çiviler ve çengellere, köşede üst üste yığılı duran tahta takunyalarla yan tarafta aralık duran kapıdan sızan buhara, bir de şıp şıp şıp su seslerine bakılırsa burası soyunma yeri, içerisi de kesinlikle hamam olmalıydı.

Karekin Fasulyacıyan’ın bizleri bavullarımızla baş başa bırakıp çekip gitmesiyle uzun, çiçekli, dallı basma entarileri ve önlerindeki kirli peştamallarıyla yaşlıca iki kadının içeri girmesi bir oldu. Erkeklerin hamamında kadınların ne işi olabilirdi ki! Ne işlerinin olduğunu, az sonra verdikleri kısa, kesin emirlerden anlıyorduk:

“Bavullarınızı açın! Temiz çamaşırlarınızı, gömleklerinizi, çoraplarınızı çıkarın, çivilere asın! Soyunun! Kirli çamaşırlarınızı bavullarınıza koyun! Nalınları giyin, içeri gelin! Sizi yıkayacağız, oyalanmayın, acele edin!”

Kadınların hademe oldukları her hallerinden belliydi. Bu emirleri sıralarken, o kadar olağan, o kadar sıradan bir iş yapıyorlarmış gibi davranıyorlardı ki:

“Soyunun, içeri gelin, çabuk olun!”

Kadınlar ellerindeki iki kalıp sabun ve havlularla hamama girdiler. Bizler de bavullarımızın iplerini istemeye istemeye çözerken kızarıp bozarıyor, ellerimiz ayaklarımıza dolanıyordu.

* *

Anam her cumartesi, taş avlumuza açılan mutfakta odun ateşine yerleştirdiği bakır kazanda su kaynatır, kocaman leğende çamaşırlarımızı evire çevire yıkar, tahta tokaçla tokaçlar, avluya gerdiği çamaşır iplerine astıktan sonra beni ve üç kız kardeşimi alarak doğruca hemen yakındaki Paşa Hamamı’na götürürdü. Aslında hamam hazırlığına cuma gününden başlardı. Bunun için önce ⁄halo dedemin kendisine çeyiz verdiği ceviz sandıktaki bakır “kildan”ı çıkarır, içine bir tarafı sık, diğeri seyrek dişli fildişi tarağı, yünden örülmüş beyaz lifi, keçi kılından dokunmuş siyah sert keseyi, bir kalıp da yeşil, dört köşe sabunu yerleştirerek bombeli kapağını usulca kapatır, yanına da Senem nenemin çeyiz hediyesi olan sedef kakmalı nalınla kalaylı bakır hamam tasını koyup hepsini bir bohça yapardı. Mermer kurnanın başında yıkanırken ya da göbektaşında bizleri sırayla keselerken örtündüğü “futa”sını, yani kırmızı çizgili, ipekli peştamalını, ayrıca temiz çamaşırlarımızı, işliklerimizi, çoraplarımızı, kurulama havlularını, yüz peşkirlerini de ayrı bir bohçayla sarıp “kerbize” dediği çengelliiğneyle tuttururdu.

Hamamda zırt pırt sular kesildiğinde ya da kurnanın başı kalabalık olduğunda yedek su deposu olarak işlev gören “badya” dediğimiz kocaman bakır kazanın içine, oturak olarak kullandığımız üç “hemam tağhtasi”nı da sıkıştırıp yerleştirir, soğukluğun zeminine sereceği küçük bir hamam halısıyla hepsini birlikte sıkıca denk yapardı. Bunca yükle, ayrıca birisi kucağındayken diğerlerinin de kâh elinden tutarak kâh eteğinden çekiştirerek kafile halindeki çocuklarla hamama gitmek mümkün müydü? Hayır! Öyleyse bu iş için her cumartesi sabahın kör karanlığında kapıyı şaklatan kadını beklemek gerekirdi. Anamın “natura” dediği yaşlı kadın her zamanki gibi gelir, küçük bir tepeyi andıran dengi, beraberinde getirdiği kocaman bir kilime bir de kendi sarar, iplerle bağlar, anamın yardımıyla sırtına yükler, doğruca Paşa Hamamı’nın yolunu tutardı.

Yıkanan son çamaşır da yediği tokaç darbeleri altında inleyip bir daha kirlenmemek için yemin billah ettiği halde günahlarının cezasını çekmek için ipe asıldığında, bizler hamam hazırlığının bittiğini, anamın kilere gidip, peynir küpünden iki parça otlu peynir, ekmek “teşt”inden birkaç parça ev ekmeğini alıp bir beze sarmalayarak koltuğunun altına vurmasıyla anlardık. Acıkınca yiyeceğimiz ekmek ve peynirin yanında bir de “telkari” gümüş minik kaşıklarla kaşıklamaktan hiç bıkmadığımız, bir tutam zencefille karıştırılarak kavanoza doldurulmuş tozşeker hazırsa ve ağır aksak yürüyen “natura” da oflaya puflaya hamama varmak üzereyse, o halde haydin hamama!

“Hadi, acele edin!”

Bavullarımızın iplerini isteksizce de olsa nihayet çözdük. İçerden, aralık kapının ardından ikide bir bağırıp çabuk davranmamızı isteyen kadınların emirlerini yerine getirerek temiz çamaşırlarımızı çivilere astık ama, soyunma faslı gelip çattığında hepimiz renkten renge giriyor, bu işe kimin öncülük edeceğini kestiremiyor, oyalanıp duruyorduk.

İçerde beklemekten kadınların sabrı taşmış olacak ki, ikisi birden kapıya dikildiler:

“Hamamı sizin için yaktık, hadi, acele edin!”

“Su soğuyacak, çabuk olun!

“Soyunun, soyunun, utanmayın!”

“Her şeyinizi çıkarın!”

“Biz de ananız sayılırız! Hadi, utanmayın!”

“Acele edin, işimiz çok, daha mutfağa gidip patates soyacağız.”

“Soyunun!”

* *

Bir cumartesi sabahı kapımızın “şakşako”sunu hızla çalan kocakarı “natura”, Paşa Hamamı’nın külhanında “zıbıl”ların tutuştuğunu, bu yangın yüzünden hamamın bir süre kapalı kalacağını, dolayısıyla Paşa Hamamı yerine, onun az ötesindeki Çardaklı Hamamı’na gidebileceğimizi söylerken, anamın da ona, “Yoğh, yoğh Sarig Baco, valla bız Deve Hemamı’na, ya da Suakar Hemamı’na getmağ istiyığh” diyecek hali yoktu ya! Evimize yakın Çardaklı Hamamı dururken ta Mardin Kapı’daki Deve Hamamı veya Dağ Kapı’daki Suakar Hamamı’nda ne işimiz olabilirdi?

Çardaklı Hamamı’nın hemen girişinde yüksekçe bir çardakta oturarak hem hamama giriş çıkışları kontrol eden hem de paraları tahsil eden yaşlı Süryani hamamcı Lüslüs Baco, anamın peşi sıra allı güllü basma “zıbun”ları içinde el ele tutuşmuş kız kardeşlerimin arasında kısa pantolonlu ağabeylerini fark edince beni yan yan bakan gözleriyle tepeden tırnağa süzdü, sonra da eğilip anamın kulağına bir şeyler fısıldadı.

Tuhaf! Örgülü, uzun ak saçlarını tepesinde toplamış Lüslüs Baco ile ondan bir hayli genç olan anamın kendi aralarında biraz Ermenice biraz da Kürtçe fısıldaşıp gülüştükleri o günden sonra nedense kadınlar hamamı yerine babamla beraber erkekler hamamının yolunu tutuyordum.

*

“Söle bağhım hele kerğhanaci, hemamda heç gözi açılmamiş siyah sığırcık kuşi gördın mi?”

“Ula kerğhanaci, hele söle bağhım, hemamdaki kuşlarla aran nasıl?”

Aziz Beg…

Belediye Meydanı’ndaki muayenehanenin duvarında rüzgârda sallanıp duran tabelasındaki adıyla Diş Tabibi Aziz Giray… Akşama kadar onun bunun ağız kokusunu çekmektense, diş teknisyeni olan babama diplomasını kiralayıp kârın yarısına ortak olan Diyarbakır eşrafından Aziz Beg… Paşa Hamamı’nın sahibi ve işletmecisi Aziz Beg…

Arada bir uğradığında, babamla hesap görüp ceketinin iç cebinden çıkardığı deri cüzdanına banknotları yerleştirdikten sonra taş avludaki havuzun kenarına iskemlesini atarak, çıp çıp çıp öten fıskıyeyle yarışırcasına keyifle nargilesini fokurdatan Aziz Beg, hamamdaki kuşları sorduğunda, benim de her yaz başında Paşa Hamamı’nın kubbesinde yuva kuran leylekleri anımsayıp “he he, hemamın kubbesinde leglegler yuva yapmiş” deyince, kehribar marpuçtan çekip ciğerine doldurduğu dumanı poflaya poflaya, gözleri yaşarırcasına neden gülüyordu ki! Ha sığırcık kuşu, ha leylek!

*

Erkekler hamamı… Çocukluktan delikanlılığa tırmanmanın ilk basamağı mıydı acaba? Elimi avucunda sımsıkı kavrayan babamla birlikte sabahın kör karanlığında Paşa Hamamı’na yönelirken geride bıraktığım çocukluğum muydu? Erkekler hamamına gittiğime göre artık ben de babam gibi uzun pantolon mu giyecektim? Anamın arada bir beni kucağına alıp masal niyetine anlattığı, her defasında severek dinlediğim o hikâyenin üzerinden daha kaç yıl geçmişti ki!

“Hava çoğh savuğti, lapa lapa kar yağidi, o kış güni bi hemal babanla barabar eve bi telis komır getırdi. Telisi kilere götırdığh, boşatır boşatmaz da şaştığh kaldığh! Komırin içinde komır kimi siyah saçli, komır kimi kara kaşli, komır kimi simsiyah gözli bi çocığ ingeee ingeee diyi durmadan ağli! Yazuğumız geldi, dedığh ki bu çocıği bıze Allah baba göndermiş, bare alağh büyütağh. İşte o karahübür kimi çocığ sendın, bılisen?..”

Evet, biliyordum… Amed’in, Diyarbekir’in, Diyarbakır’ın Hançepek’inde, Gâvur Mahallesi’nde benim gibi kömür çuvalı içinden çıkan arkadaşlarımın yanı sıra, kilisemizin papazı Der Arsen’in kuyudan su çekerken tesadüfen kovasına takılan, lahana yaprakları arasında yine Tanrı’nın isteğiyle evimize gelen, bostan patlıcanı içinden çıkan kardeşlerimin hikâyelerini de babamın anası Saro nenemin kucağında bir taraftan pestil yerken, diğer taraftan onu can kulağıyla dinlediğim için biliyordum!

Biliyordum… Minik sütdişlerimin beni ilelebet terk edip yerlerini yedi yaş dişlerime bıraktığı dönemlerde sokak kapımızın önünde arkadaşlarımla bilye veya aşık oynarken, oyunun en heyecanlı yerinde anam ansızın başımda dikilebilirdi:

“Dı hade benım paşşa oğlım, baban dükenıne get, de ki, anam diyi ki ağhşam eve gelırken bi teneke zeytünyaği getırsın, evde heç yağ kalmamiş, şerd5 kızartacağam.”

Ben asla paşa paşa yola çıkmayacak, oyunumu yarım bırakmaya yanaşmayacaktım.

“Uy, Allah belan vere işallah…”

Anam o sinirle verip veriştirecek, ardından da dama çıkmalarım, uçurtma uçurmalarım, eşekarılarının yuvasına çöp sokmalarım, bacılarımı dövmelerim, bayramlık ayakkabımla top oynamalarım ve daha bir sürü kabahatlerimi sayıp dökecek ve tehdidini savuracaktı:

“E sen görırsen! Ağhşam baban geldığında, hepsıni bir bir anlatacağam!”

Biliyordum… Anamın tüm yakınmaları, tüm tehditleri para etmeyecek, iş, eninde sonunda “zıbun”ının cebinden çıkararak elime tutuşturduğu tırtıllı, beyaz bir kuruşlukla yoluna girip hallolacaktı:

“Hade, al bu parayi, get leblebiciden sen sahan birez kırığ leblebi al, sora da doğri baban dükenıne get, de ki ağhşama…”

Eskeriye Furuni’nın hemen yanındaki şişman leblebici “emice” mi yüz paraya daha çok leblebi verirdi, yoksa Balıkçılarbaşı’ndaki uzun sakallı Heci Dayi mı? Bir kuruşa neden sadece kırık leblebi verirlerdi? Kırık leblebi yerine, sağlam sarı leblebi alabilmek için her defasında beş kuruş nereden bulabilirdim ki! Peki, beş yerine on kuruşum olduğunda, o zaman acaba karpuz çekirdeği mi almalıydım yoksa kavun çekirdeği mi? Hayır kabak çekirdeği! Yok yok, akide şekeri…

Kırık leblebileri pantolonumun cebine doldurup keyifli keyifli yiyerek babamın dükkânına gidince anamın beni neden gönderdiğini her defasında unutur muydum?

“Ula Marko Polo, gene niye seyehate çığhmişsan?”

Ben kırık leblebileri atıştırmakla meşgul, bir yandan da bana alacağını ümit ettiğim bir şişe gazozun hayaline dalmışken, babamın bu sorusu belki de birkaç kez tekrarlanırdı.

“Ula yoğhsa anan gene bi şe mi isti, he?”

Sonunda uyanıp siparişleri sıralardım:

“He, he! Anam dedi ki, get babana söle, zeytünyaği, çakıl ekmegi, alma, armut, fıstıkli çuklata, bi de bi sini kaymağli telkadayıfi alsın!”

“Seni gidi Marko Polo seni!”

Saçlarımı, yanağımı okşayan babam, anamın sadece zeytinyağı istediğini, diğer tüm siparişlerin bana ait uydurmalar olduğunu nasıl anlardı acaba? Akşam vakti, üzerinde üç siyah zeytin resmiyle ‘Ayvalık’ markası bulunan küçük bir teneke zeytinyağı, bir de benim ev ekmeği yerine severek yediğim, çarşı işi “çakıl ekmeg”le yetinerek evin yolunu tutarken, diğer siparişlerimi alamadığı için üzülüp kahrolur muydu?

Kim bilir…

Henüz iki ya da üç yaşlarındayken, sokak kapısının önünde oynadığım günün birinde, başımı alıp o sokak senin, bu “küçe” benim gezip tozduktan sonra kaybolup ağladığımda, korkudan altımı doldurduğum “tuman”ımı sokaktan bulduğum bir sopanın ucuna takarak bayrak niyetine taşırken birden babamı karşımda görünce ne kadar da sevinmiştim… Alacalı bulacalı bayrağımı seyrederken kahkahalarla gülen babam, gözyaşlarımı sildikten sonra, beni ünlü gezginin adıyla yeni baştan vaftiz etmişti:

Marko Polo…

5 şerd [Erm. dilim]: Boyuna kesilmiş patlıcan dilimlerinin yağda kızartılıp, genellikle üzerine sarmısaklı domates sosu ilavesiyle hazırlanan yemek.

Diyarbakır’ın dar “küçe”lerinde henüz çok erken yaşlarda başlayan gezginlik serüvenimin, seyahat maceralarımın on beş yaşlarında gelip tosladığı yer, bu kez bir yetimhanenin hamam kapısıydı! Küçükken boklu donumu bayrak yaparak sokak sokak, yiğidin malı ortada misali gezinip dururken, şimdi donumu sıyırmamak için direniyordum! Yalnız ben mi? Birbirimize bakıp dururken, bizi bir an önce yıkayıp diğer işlerinin başına gitmek için acele eden bu kadınlardan neden bu kadar çekiniyorduk? Tanımadığımız, bilmediğimiz bu kadınlarla aynı hamam çatısı altında cıscıbıldak, anadan üryan beraber olamayacak kadar mı büyümüştük? Onların ısrarlarına rağmen, tümüyle soyunmadan, donlarımızla içeri girip, hemen sığınacak bir yer arama telaşıyla acele ederken, utanıp sıkıldığımız için kaçacak bir delik mi arıyorduk?

“Biz de ananız sayılırız! Hadi, utanmayın!”

Biri kısa boylu, tombul, beline kadar sarkan memeleri her hareketinde sağdan sola, soldan sağa oynayıp duran, diğeri, tam tersine uzun, sıska, zayıf mı zayıf, pestilleşmiş göğsü hemen hiç fark edilmeyen kemik yığını bu yeni ‘ana’larımızın karşısında donlarımızı çıkarmak bir yana, aksine onlara sıkıca sarılıyorduk. Belimizden çırpı bacaklarımıza doğru sarkan kahverengi, beyaz, siyah bez parçaları artık don olmaktan çıkıp derimizin bir parçası mı kesilmişti ne! Başımızdan aşağı döktükleri kaynar sularla boğuşup, gözlerimize kaçan sabun köpükleriyle cebelleşirken hiç gıkımız çıkmadı. Bizim için çok daha önemli olanı başarmış, donlarımızı fora etmeyip namusumuzu alnımızın akıyla kurtarmıştık!

İyice sıktıktan sonra çengellere astığımız ıslak donlarımızın mozaik taşlardaki şıp şıp şıp ritmi giderek azalırken, giyinme faslımız da bitmiş olduğuna göre, demek ki yine yola koyulacaktık. Nitekim Karekin düdüğünü parmak uçlarında çevirire çevire komutunu vermekte gecikmedi:

“Hadi, gidiyoruz!”

Bir elimizde bavullarımız, diğer elimizde ıslak donlarımızla yola revan olduk. Şimdi kabak kafalarımız daha parlak, yüzlerimiz daha aldı. Karekin’in peşi sıra bavullarımızı oradan oraya taşırken belki de Diyarbakır sokaklarında “xorto”ları sokak aralarında ha babam de babam dolaştırmamızın kefaretini ödüyorduk! Belki de bu yad ellerde Karekin’in gözünde asıl “xorto”lar bu defa bizlerdik…

Üzerinde ‘Çamaşırhane’ yazılı kapıyı aralayan Karekin’in ardından sırayla içeri girdik. Burası tıkış tıkış elbiselerin, çamaşırların, nemin, naftalin kokusunun buluştuğu loş bir tavan arası ya da çamaşırların tutsak edildiği bir dehliz, bir zindan mıydı ne! Duvardaki ahşap raflarda yer yer muntazam, yer yer dağınık çamaşırlara ve raflardaki rakamlara bakılırsa, burası eski püskü çamaşırların toplandığı, numaralanıp fişlendiği bir toplama kampıydı…

Lime lime olmuş hasır koltuklarında yamamaya çalıştıkları çorapları bir kenara bırakıp ayaklarındaki eski püskü terliklerini sıfırts sıfırts sıfırrrs sürüyerek yanımıza yaklaşan yaşlı, gözlüklü iki kadın, yetimhanenin tüm kirli çamaşırlarının, tüm çoraplarının ümüğünü sıkıp kimilerini toz bezi, kimilerini paspas yaparken, istediklerini de yama üstüne yamayla sil baştan hayata mı döndürüyorlardı? Karekin’in anası herhalde şu biraz daha tombulca olanı mı? Evet, işte o! O da oğlu gibi tostoparlak! Gözlüğünün altından bizleri iyice süzdükten sonra oğluna Ermenice bir sürü laflar eveleyip geveledi.

Karekin Fasulyacıyan önce adlarımızı soruyor, adını söyleyenin ismini tebeşirle bavulun üzerine yazdıktan sonra yanına kocaman bir de numara konduruyordu:

O zamana kadar sadece tek tek emirlerle yetinen Karekin, bu kez ardı ardına emirleri yağdırmaya başladı:

“Bavullarınızı açın! Pijamalarınızı, terliklerinizi, havlularınızı çıkarın! Paranız varsa yanınıza alın! Islak donlarınızı bavullarınızın yanına koyun! Acele edin, aşağı ineceğiz…”

Tavan arasındaki çamaşırhaneden ikinci kata inerken Karagözyan Efendi’nin duvarda asılı resmiyle bir kez daha göz göze geldik. Artık oradan oraya taşıyıp durduğumuz, ikide bir kim bilir hangi içgüdüyle kilitleyip sıkıca bağlayıp düğüm üstüne düğüm attığımız biricik ‘hazine’miz bavullarımızı bir kenara bırakıp, hamallıktan, “xorto”luktan kurtulduğumuz için içten içe seviniyorduk…

Koridora açılan ve üzerinde ‘Yatakhane’ yazılı kapıdan içeri girdik.

Tık! Tık! Tık!

Karekin yan yana dizili demir karyolaları teker teker düdüğüyle tıklatırken, her tıklattığı karyola başında da bizlerin hangi yatakta yatacağını belirtiyordu:

Tık!

“Sen burada…”

Tık!

“Sen şurada…”

Tık!

Karyola…

* *

Bizim diyarlarda karyolamız yer yatağımızdı. Kışın, yatacağımız zaman anam önce sac odun sobasının önündeki minik havalandırma kapağını kapatarak içindeki korların sabaha kadar yavaş yavaş yanmasını sağlar, sonra da kerpiç duvardaki oyukta üst üste istiflediği yataklarımızı, yorganlarımızı, yastıklarımızı bu “yükeri”den, Singer dikiş makinesiyle işleyip tavus motifleriyle süslediği patiska perdenin arkasından çıkarır, odamızın ortasına yayardı. Duvarda asılı “idare” lambasının fitilini kısar, lambanın ölü ışığıyla zaten doğru dürüst aydınlanmayan odamız biraz daha kararırken, biz çocuklar da kimimiz dedemizin, kimimiz nenemizin koynuna, kimimiz de anamızla babamızın arasına kıvrılır, keyifli keyifli yatardık. Yaz geldiğinde, sıcak Diyarbakır’ı kasıp kavurduğunda, evlerimizin toprak damlarında yaz boyunca tahta “tağht”larda, açık havada, yatardık. Akşam serinliğinde damda yatmanın keyfini en çok biz çocuklar mı sürerdik ne! Yıldızlar altında, yıldızların gizemini düşünüp uykuya daldığımızda rüya görür müydük?

Karyolada yatmak yoksa bir rüya mıydı? Tek kişilik bir karyola… Yalnız sana, kendine ait bir yatak… Sahi, karyolada nasıl yatılırdı? Uyurken sağdan sola, ya da soldan sağa dönerken pat diye yere düşülür müydü? Yere düşmemenin yolu yordamı, bir püf noktası var mıydı?

Karekin, yer yer boyaları döküldüğü için iyice paslanmış demir bir karyolayı da altıncı ve son kez düdüğüyle tıklatıp “sen de burada yatacaksın!” komutuyla pencerenin yanındaki karyolayı gösterirken, aralanan kapıdan içeri anası giriverdi. Kucağında taşıdığı katlanmış temiz çarşafları bir karyolaya bıraktı ve bizlere dönerek geliş nedenini açıkladı:

“Hadi, gelin, yataklarınızı nasıl yapacaksınız, nasıl düzelteceksiniz, göstereyim.”

Anlaşılan, karyolada yan gelip yatmanın, belki de rüya görmenin bedelini peşinen ödeyecektik. Çarşafların yataklara, şiltelere nasıl yayılacağını, yastık kılıflarının nasıl geçirileceğini, battaniyelerin nasıl düzeltileceğini, gergin, kırışıksız, kalıptan çıkmış gibi durması için nasıl gerilip yatak altına sıkıştırılacağını, daha sonra da başucuna yüz havlularının, ayakucuna pijamaların, karyolanın altına da terliklerin muntazam, yan yana konulması gerektiğini, bunu iyice öğrenip titizlikle uygulamayanların ise badij olacaklarını, badijin Ermenicede ceza anlamına geldiğini özellikle belirtip, her şeyi tek tek göstere göstere anlattı ve veciz bir ifadeyle özetledi:

“Yataklar her gün böyle mum gibi olacak!”

Yataklar tarif üzere yapıldığına, herkesin karyolası belli olduğuna göre hemen yatıp uyumalı mıydık? Dışarda pırıl pırıl bir güneş pencerelerden süzülüp yatakhaneye postunu sermişken, akşama daha bir hayli zaman varken, keyfimizce yatıp uyuyabilir miydik? Buna müsaade ederler miydi?

Öğle uykusu…

* *

Yazları öğle yemeği için eve gelen babam yemekten sonra muhakkak sedire uzanıp yarım, bilemedin bir saatlik şekerlemeyi alışkanlık haline getirmişken, bunu illa benim de yapmamı niçin ister, neden bu kadar diretirdi?

“Hade oğlım, sen de gel, sedırın obır ucuna uzan, yat!”

Babam sedire uzanırken beni yanına çağırdığında hemen kaçıp anamın eteğine yapışıyor, ondan medet umuyordum; ama babam tatlı sert ısrarını sürdürüyordu:

“Hade benım akılli oğlım, gel yat ki boyın uzansın, boyın uzansın ki böyüyesen!”

Yaşlı gözlerle anamın yardımını dilenmem de işe yaramıyor, o da babamın yanında saf tutuyordu:

“Hade, benım paşşşa oğlım, yat, yat ki böyüyesen, böyüg adam olasan!”

Hayır, öğle uykusuna yatmaktansa, bodur bacak boyumla kalmak çok daha güzeldi… Ama olmuyor, onların, büyüklerin bu kuralı karşısında hep yenik düşüyor, ister istemez boyun eğiyordum. Doğrusunu söylemek gerekirse öğle yemeklerinden sonra uyuya uyuya boyum da her gün biraz daha uzuyor, ben de her gün biraz daha büyüyordum! Öğle yemeğinden sonra uykudan her uyanışımda boyumun ne kadar uzadığını bilimsel olarak kanıtlayan da babamın dehasıydı! Bunun için önce beni beyaz badanalı odamızdaki duvarın dibine dikiyor, sonra da başımın üstüne yerleştirdiği tahta cetvelin hizasından duvara kurşunkalemle minik bir “çızği” çekerek, daha sonra da yerden çizgiye kadar olan mesafeyi anamın dikiş kutusunda sakladığı “mezro”yla dikkatlice ölçüp boyumun tamı tamına “bi metro igirmi iki santim” olduğunu söylüyor ve her öğle uykusunun ardından da, o gün kaç “milimetro” büyüdüğümü yine duvar dibine beni dikip ölçerek kanıtlıyordu:

“Bögün bi milimetro daha böyümişsen Marko Polo!”

Bu büyüme endeksli kahrolası öğle uykusu belasından, ilkokula başladıktan sonra, yaz tatillerinde dayımın yanına demirci çıraklığına verilişimle kurtulmuştum. Ne ki, bir beladan kurtulup sevinirken bu kez de dayımın dükkânında kendimi yepyeni bir serüvenin, yepyeni bir belanın tam da ortasında buluvermiştim:

Demirci çıraklığı…

*

Çıraklar… Çıraklar…

Bizim oralarda, bizim diyarlarda ilkokul çağındaki çocukların hemen hepsi yaz tatilinde çıraklığa giderdi…

Bıllurci Nışo’nun yanında marangoz çıraklığına başlayanlar günün birinde usta olduklarında onun gibi “bıllur”, kaval yaparak ünlenmeyi mi hayal ederlerdi?

Yemenici Astur’un yanına çırak verilenler iplerin, kınnapların balmumuyla nasıl sağlamlaştırıldığını, camız köselesine ve deriye ucu sivri bizin nasıl sokulduğunu, açılan deliklerden iğnelerin çift taraflı, karşılıklı nasıl geçirildiğini öğrenmek için ustalarını izlemek yerine yoldan geçenleri seyre daldıklarında yedikleri tokatların tadını unutabilirler miydi?

Peki, minik tabelasında ‘Tüccar Terzi A. Şirikçi’ yazan meşhur terzi Antranig Şirikçiyan’ın Gazi Caddesi’ndeki kocaman dükkânına çırak girmek kolay mıydı? Hayır! Onun için öncelikle hatırı sayılır kişilerin tavassutu, ricası gerekliydi… Çünkü Antranig ustanın yanına çırak olarak kapağı atmak, onun yanında kalfalığa yükselmek, ileride, istikbale açılan iyi bir ekmek kapısı demekti. Antranig ustanın çoğu da Ermeni, Süryani, Keldani olan meslektaşları İspayi Pazarı’nın bitişiğinde, Buğday Pazarı’nın hemen girişindeki dükkânlarında sabahtan akşama kadar Singer makinelerinin başında harıl harıl gabardin şalvar dikerek ekmeklerini kazanmak için terlerken, Antranig usta üç şalvar yerine bir pantolon, beş şalvar yerine bir ceket, on şalvar yerine bir takım elbise ya da bir palto dikerek paraya para demiyordu…

Eh, hal böyleyken, öyleyse polis ya da jandarma kapıya dayanmadıkça, ilkokulu bitirip beşinci sınıftan diploma almak mecburiyetinden çocuklarını kaçırabilen babaların yapabileceği en akıllıca iş, hiç zaman kaybetmeden çocuklarını Terzi Antranig gibi işinin ehli ustaların veya Kuyumcu ⁄haço’nun, Süryani kuyumcu ustası Emsih’in, o da olmazsa Keldani aktar Kör Yusuf’un yanına çırak vermek değil miydi? Okumanın kime ne faydası vardı ki! Hele hele Ermeni, Süryani, Keldani, belediye çavuşu, nüfus müdürü, hâkim ya da kaymakam olamadıktan sonra..!

Terzi Antranig gibi iğneyle kuyu kazıp para kazanmak da mümkündü ama, en iyisi kuyumculukta karar kılmaktı… Kıymetli taşlarla, değerli metallerle sabahtan akşama kadar haşir neşir olup hem alırken, hem de satarken kazanıp kısa yoldan zengin olmak varken…

Kuyumculuk aslında kolay değil, aksine zor zenaattı; ama parası da tatlı mı tatlıydı ya! İlerde çok para kazanmaya soyunan kuyumcu çırakları tabii ki daha yolun başlangıcında gözlerini dört açıp cin gibi, cıva gibi olmalıydılar. İşe başlar başlamaz önce Kuyumcular Çarşısı’nın hemen karşısındaki Ulu Cami’nin tek tük sağlam kalan pirinç musluklarından testilerini doldurarak dükkânlarının önünü toz kalkmasın diye hafifçe sulayacak, sonra ot ya da çalı süpürgesiyle güzelce süpürecek, vitrin camlarını ikide bir silip pırıl pırıl parlatacak, ustalarının bir kaş göz işaretiyle, anında Belediye Meydanı’ndaki kahveciye koşuşturup müşteriler için kahve, çay, gazoz, limonata, vişne suyu, ayran ısmarlayacak, dönüşte de meydanda ibret-i âlem için darağacında sallandırılıp duran ve boynundan ayaklarına kadar uzanan beyaz idam gömleğine çengelliiğneyle iliştirilmiş bir yaftada işlediği suçların listesi bulunan katili, pala bıyıklı ‘canavar’ı, kalın yağlı ipin ucundaki ölü “emice”yi korku dolu meraklı gözlerle seyrederek ve nihayet geç kalıp ustasından tokat yeme korkusuyla dükkâna koşturacak…

Kuyumcu çırağına boş kalmak yakışmaz; ayak işi yoksa, tezgâhtadır. Silindirden çekilmiş, gelin teli gibi ince gümüş şeritleri oturduğu yerde ucu sivri “çift”le tutup dikkatlice kıvırarak tıpkı bir virgülü andıran; çok, çok, çok küçük, neredeyse bit gibi minik bir “vav” yapacak, keskin makasın ucuyla kırt diye dikkatlice kesecek, kıvırıp kestiği bu gümüş parçalarının her birini gözünden çok sakınarak yere düşüp kaybolmamalarına dikkat edecek, darağacındaki ‘canavar’ı andırır gibi kendi cılız boynundan dizlerine kadar sarkıtıp önüne bağladığı önlüğünden sıçratıp da yere düşürdüğü her “vav”ı anında arayıp bulacak, ama önce dikkatsizliği, sonra da zaman kaybettiği için ustası ⁄haço’dan, Emsih’ten, Tumas’tan, Dikran’dan ense köküne okkalı bir tokat yiyerek boylu boyunca yere uzanacak, yediği her tokatla biraz daha mesleğinin inceliklerini öğrenecek, böylece her “vav” parçasının tek tek pensle yan yana dizilip boraksla, gümüş kaynağıyla, “şalimo” aleviyle kaynatıldıktan sonra ince eğeyle, tel fırçayla temizlenip, cilalanıp parlatılarak nihayet bunca emek ve uğraşın ardından telkâri bir şekerliğe, tepsiye, kaşığa, küpeye, gerdanlığa, yüzüğe, kol düğmesine, haça nasıl dönüştürüldüğünü zaman içinde iyice, adamakıllı belleyecek, gümüş faslından sonra özellikle altın işlerken, hasır, burmalı bilezik veya kolye yaparken de bu kez gözünü dört yerine on dört açarak altının tozunun bile para ettiğini aklından çıkarmayarak, bunu adı gibi belleyerek ve ensesine yediği her tokadın hakkını vererek, önce kalfalığa, sonra da ustalığa terfi edecek ve nihayet askere gidip cebinde tezkereyle dönünce de Kuyumcular Çarşısı’nda günün birinde o da ustaları gibi bir dükkân açarak adını yazacak:

‘Kuyumcu Agop’, ya da en iyisi, ‘Kuyumcu Yakup’!

Aslında Kör Yusuf’un işi de fena değil… “Bi kırtig”, bir tutam zencefil on beş kuruş! On gram limontuzu, beş dirhem damlasakızı, iki tane Öküzbaş çiviti üç mecidiye! Bir gıdım karabiber, yenibahar, çöreotu, kişniş, kakule, tarçın, dünyanın parası! Sonra “sermiye”si ne ki! Üç beş cam kavanoz, ‘Kuleli’ marka küçük bir terazi, bir de külah yapılmaya yarayan eski Tasvir, Tanin gazeteleri… Kör Yusuf! Gâvurun körü bile uzağı, istikbali görüyor! Evet, en iyisi oğlanı Keldani Kör Yusuf’un yanına aktar çıraklığına vermeli… Var mı ticaret gibisi! Al, sat, para kazan… Yeter ki Gazi Caddesi üzerinde, köşe başında küçük bir dükkânın olsun; hele bir de Surp Giragos ve Surp Sarkis kilise vakıflarına ait bir dükkân ise, o zaman kiracı değil, sahibi bile sayılırsın…

*

Yazları okullar kapandığında herkes kendi oğluna öncelikle kuyumcu, sonra da sırasıyla terzi, manifaturacı, bezaz, yemenici, kunduracı, “puşici”, marangoz, palancı, berber, sobacı, kazancı yanında çıraklık bulup bunu ayarlamaya çalışırken, dökmeci, kalaycı ya da demirciler çırak bulmakta zorlanırlardı.

“Yarın sebeh Demırci Sımpat’ın yanına çırağ gidecağsan!”

“Çüt Kafa Memdöh Usta seni yanına çırağ ali. Heftede iki mecdiye veracağ. Bağh ki dökmecılıği ögrenesen! Sebeh doğri işe!”

Bu çocuklar babalarının buyruğunu yerine getirmek için sabahın köründe yola çıkarken nasıl mutsuz olmazlardı! Kendi arkadaşları, yaşıtları terzi dükkânlarında “kürsü”de, sandalyede, taburede, velhasıl oturdukları yerde eski “pantol”, “çaket”, şalvar, yelek ya da paltoların dikişlerini keskin Zaza veya Nacet jiletlerle dikkatlice kesip sökerek, ters yüz edilen bu kumaşlardan yeni baştan elbise, şapka, kasket dikmeye uğraşan ustalarına yardım ederken, ya da paşalar gibi iğneyle, iplikle dikiş dikerken, Yemeniciler Çarşısı’nın hemen bitişiğindeki Çüt Kafa Memdöh Usta’nın yanında dökmeci çıraklığı yaparak haftada iki mecidiye, topu topu “kırğh kurış” karşılığında böylesine kirli, pasaklı, zahmetli bir işe bulaşmak mecburiyetinde kalmak Tanrı’dan reva mıydı? Tertemiz terzi çıraklığı dururken neden dökmeci çıraklığı? Sabahtan akşama kadar kömür tozlarıyla, kumla uğraş, killi çamurları patpatlayıp tozlarını yut, debelen dur! Kalıp bağla, kalıp sök! Harıl harıl yanan taşkömürü ocağında, isli dumandan göz gözü görmezken, potada su kıvamına gelen sarı, hurda pirinçleri dikkatlice kalıplara dök! Sonra heyecanla açtığın kalıptan yampiri bir anahtar ya da çatlak bir kapı tokmağı çıksın ve gel de alnının tam ortasından biri sağa, diğeri de sola doğru pırtlamış şişikten ötürü ‘çift’ sıfatıyla doğmuş kafanı yeme ey Çüt Kafa Memdöh Usta!… Bunun için öncelikle sağdaki mi, yoksa soldaki kafandan mı başlarsın? Dökmecilik mi, hayır! Dökmecilik meslek değil, rezillik… Zaten sokakta oynayıp üstünü başını kirleten, yüzü gözü çamur içinde eve dönen çocuklarını yaka paça kuyu başındaki tulumbanın önüne götüren anaların yağdırdıkları beddualar da bunun kanıtı değil miydi?

“Uy, Allah belan vere işallah! Çocığ degıl, ma diyisen dökmeci çıraği!”

*

Dökmeci çıraklarıyla aynı kulvarda yarışan, hatta zaman zaman bu kir, is ve çamur deryasında onları neredeyse sollayan kalaycı çıraklarının durumuna ne demeli! Nah! Ünlü Kalaycı Sago’nun çırağı Mano’nun hali ortada. Kalayı gitmiş bakır kapları çıplak ayaklarına doladığı eski püskü sahtiyan parçalarıyla bir güzel kumla, mıcırla var gücüyle çiğneyip ovalamak için bir yandan önündeki tahta dayanağa tutunup dengesini sağlar ve bir yandan da dizlerine kadar sıyırdığı şalvarıyla kıçını bir sağa, bir sola döndürürken, kıçının ritmik hareketlerine tempo tutan, ona eşlik eden şu türkü de olmazsa, kalaycı çıraklığı hiç çekilir miydi?

“ Çalğhala yavrum yaz geldi,

Çarşiya kiraz geldi,

Aldım on beş paralığ

O da bahan az geldi…”

Dökmeci ya da kalaycı çıraklarının üstlerine başlarına, kir ve çamur deryası içinde yüzüşlerine bakılırsa, birbirlerinden uzun boylu bir farkları da yoktu. Hani, tut birini, vur ötekine!

*

Ben bu çıraklık faslına kalaycı çıraklığıyla başladım. Boyumun tam kaç karış olduğunu bilemediğim bir yaz günü sokaklarda boş boş, “beradayi beradayi” gezmemin hiç de doğru bir şey olmadığını söyleyen babam, beni ilk mesleğim kalaycılıkla tanıştırmak için, Sobacılar Çarşısı’nda bir taraftan sac soba imal edip, diğer yandan da kalaycılık yapan eniştem Ramazan’ın dükkânına götürdü.

Ramazan Dayi ya da Sobacı Ramazan aslında benim değil, babamın eniştesiydi. Aslen Erzurumluydu. Birinci Cihan Harbi yıllarında, çocuk yaşta Tehcir’e, “Kafle”ye çıkıp bir sürü badireden sonra kendini Siverek’te bulduğunda, asıl ismi Ohannes’in esamisi bile okunmazken, yeni ismiyle sünnet edilip olmuş Ramazan…

Babamın ablası Yeğisapet veya Eğsa, ya da nam-ı diğeriyle Mirye halam onunla evlenince, bu kez bizim ailede Ramazan’ın pabucu dama atılmış, peselik dönemi başlamıştı. Pese… Diyarbakır Ermenice ağzıyla damat…

Kalaycı çıraklığına başladığım o yaşlarda kalaycılık konusunda zerre kadar fikrim yoktu. Yalnız şunu biliyordum ki, her bayram arifesinde evimizdeki bakır sini, tava, tencere, “kuşğhana”, “uskura”, tas gibi daima mutfakta anamın elinin altında dönenip duran bu kap kacaklar Pese’nin dükkânından gelen bir çırağın sırtına yüklenip, kalaylanmak için yola çıkıyor, bir ya da iki gün sonra da pırıl pırıl evimize geliyordu.

Beti benzi atmış ve yer yer bakırı görünen kaplarımız içinde özellikle perişan halini kalaycı dükkânında terk ederek evimize ay gibi parlak yüzüyle dönen kocaman sinimizi gördüğümde doğrusu günün birinde ben de Pese Ohannes gibi kalaycı olmayı öyle çok istiyordum ki… Bu yüzden babamın elimden tutarak beni kalaycı çıraklığına götürdüğü gün mutluluğuma diyecek yoktu. Hem, Pese Ohannes halim selim, hiçbir şeye kolay kolay kızmayan, güler yüzlü, çocukları diğer büyükler gibi zırt pırt azarlamayan biriydi. Bizleri severken ne anlama geldiğini bilmediğimiz, ama onun her defasında gülerek, yanaklarımızı okşayarak söylediği “ula seni giddi gavvat seni” ya da “ula ğhayin oğli ğhayin” sözleri öyle hoşumuza gidiyordu ki… Hatta bu tekerlemeleri zaman zaman oğlu Zaven’le sokakta bilye ya da aşık oynarken durduk yere birbirimize de sıralıyorduk!

“Ula seni giddi gavvat!”

“Ula ğhayin oğli ğhayin!”

Pese’nin dükkânı, Sobacılar Çarşısı ile Kazancılar veya diğer adıyla Bakırcılar Çarşısı’nın kesiştiği köşedeydi. Daracık, uzun bu dükkânın bir tarafında ellerindeki makaslarla doğradıkları sacları silindirden geçirip şekillendirdikten sonra çekiç gürültüleri içinde perçinleyip soba yapan kalfalar çalışırken, bir taraftan da kap kalaylanırdı.

Babamla eniştesi, Sobacı Ramazan kendi aralarında benim anlamadığım Zazacayla biraz konuştuktan sonra babam dükkândan ayrılıp gittiğine göre, belli ki ben resmen kalaycı çıraklığına başlıyordum. Zaten babamın dükkândan uzaklaşmasının hemen ardından Pese Ohannes her zamanki güleç tavrıyla önce paslı, kirli eliyle yanağımı okşamış, sonra da hiç yabancısı olmadığım o tekerlemeyi söylemiştı:

“Ula ğhayin oğli ğhayin, demağ kalayci olmağ istisen he? Elese dı hade, gel geç körügın başına…”

Kalaycı çıraklığına başlayıp bitirişim topu topu bir gün sürmüştü. Eve üstüm başım kirli, elim yaralı bereli dönünce, anam bu işten hiç memnun kalmamış, akşam eve gelen babama dert yanmıştı:

“Sanki diyisen dünyada başka iş kalmamiş, götırisen bi karış çocıği kalayci çıraği yapisan! Ma sende heç mi vujdan yoğhtır?”

Ertesi sabah bu kez biraz daha rahat, biraz daha temiz bir iş için erkenden yola çıkıyor, bu kez de Demirciler Çarşısı’ndaki dayım ⁄haço’nun demirci dükkânına yöneliyor, anamın bana tembihlediği sözleri aynen dayıma tekrarlıyordum:

“Dayi, anam dedi get söle dayına, seni çırağ alsın yanına…”

Dayımın çırağa ihtiyacı gerçekten var mıydı, yoksa ablasının sözlerini bir nevi emir telakki ettiğinden mi ne, ben daha cümlemi tamamlar tamamlamaz o da tıpkı Pese Ohannes’in daha dün söylediği cümleyi tekrarlamıştı:

“Madam ki demırci çıraği olmağ istisen, elese dı hade, geç körügın başına!”

Önce eniştemin, bir gün sonra da dayımın yanında, her ikisinin de şaşmaz bir şekilde ‘körük başına!’ komutuyla başlayan çıraklık dönemim, herhalde alnımın yazısı ya da Tanrı’nın buyruğuydu…

Dayımın yanında üç karış boyumla başlayan demirci çıraklığım daha sonraki yaz aylarında da devam etmişti. Çıraklıktan kalfalığa terfi etmek üzereyken ve körük çekmekten kurtulup, kızgın demirleri döverek ustalığa soyunma hayalleri kurarken, bu kez öncelikle yine Tanrı’nın, sonra da babamın isteğiyle apar topar postalandığım İstanbul’daki bu yetimhanede bu kez öğrenci adı altında yepyeni bir çıraklığın başlangıcında mıydım? Ben ve arkadaşlarım günün birinde babalarımız, dedelerimiz gibi yemenici, kalaycı, dökmeci, demirci, sobacı, terzi, kuyumcu olmaktansa, büyük bir şehirde, iyi olanaklarla yetişip, bir taraftan anadilimizi öğrenip kendi benliğimizi kazanırken, diğer taraftan belki de duvarcı ustası yerine diplomalı yüksek mühendis, diplomalı doktor, avukat, diş tabibi, öğretmen ya da papazımız Der Arsen gibi alaylı bir papaz değil de, üstün rütbeli, bilgili bir rahip olmak için mi ta buralara gelmiştik?

*

“Beni takip edin!”

Karekin’in komutuyla yatakhaneden ayrılıp, demin çıktığımız merdivenleri gerisingeri inerek tekrar müdürün kapısına dayandık. Karekin kapıyı tıklattıktan sonra içeri girdi, biz dışarda yine sessizce beklemeye koyulduk. Düdüğünü parmağında çevirip dururken külhanbeyi kabadayıları anımsatan tavırlarıyla o kapı senin, bu kapı benim diyerek bizleri daha ne kadar Dilenci Ferho misali peşine takıp gezdirecek, biz de peşi sıra daha ne kadar gezinip duracaktık?

* *

Dilenci Ferho… Deli Ferho…

“Diyiler ki bi tene Yahudi devleti kurulmiş, dünyadaki hepi Yahudileri topli…”

“Yahudiler varlarıni yoğhlarıni satilar, gidiler…”

Okulların yeni kapanıp, cehennemi yaz sıcağının kapımızı çalmaya hazırlandığı o günlerde tüm Diyarbakır bu konuyla çalkalanıyordu:

“Yahudiler gidi…”

“Moşeler gidi…”

“Cehuler gidi…”

Gidiyorlardı, doğup büyüdükleri bu diyarları terk edip gidiyorlardı. Gidenler içinde sınıf arkadaşım, ilkokul sıra arkadaşım, dördüncü sınıfta daha düne kadar yan yana oturduğumuz Zeki de vardı. Kızıl saçlı, top gibi yuvarlak, zaman zaman biraz peltek konuşan bu arkadaşımı bir daha göremeyecek miydim? Peki neden gidiyorlardı?

“Valla bu insanlarda heç insaf kalmamiş! Evlerini bedyavaya veriler, alan yoğh. Mallarıni kapi ögıne tökmişler, kimse yüzıne bağhmi…”

Babam anama dert yanıyordu. “Moşe”ler mallarını sudan ucuza satılığa çıkarmışlardı ama alan ne gezer… Nasılsa bırakıp gideceklerdi ya..!

“İstanbol’dan ğheber gelmiş, Yahudilerin ğhağhambaşısi demiş ki, iki ay içınde gelen gelır, kalan kalır; onun içün ecele ediler…”

Gerçekten de sonbaharla birlikte tüm “Moşe”ler kerpiç duvarlı toprak evlerini geride bırakarak, yükte hafif pahada ağır neleri varsa çıkın ederek önce İstanbul’a, oradan İsrail’e gitmek için leyleklerle, kırlangıçlarla yarışırcasına tüm Yahudi Mahallesi’ni 1948’de terk edip gittiler. Bu göç kervanına katılmayan, daha doğrusu son anda katılamayan iki kişi vardı:

Yalnız Yahudi Mahallesi’nde değil, aynı zamanda Gâvur Mahallesi’nde, Hançepek’te ve tüm Diyarbakır’da adıyla sanıyla ünlü kabadayı Yahudi Yunus, bir de Deli Ferho…

Diyarbakır’da yaşayan Yahudilerin hemen hepsi sabahın kör karanlığında işlerine gidip, akşamları da erkenden, daha hava kararmadan evlerine dönüp ortalarda fazla görünmemeyi, arada bir de olsa sokaktaki çoluk çocuğun fırlattıkları kavun karpuz kabuklarından nasiplerini bolca almadan sıvışmayı bir nevi yaşam felsefesi olarak yeğlerken, Yahudi Yunus, tam aksine, iriyarı cüssesi ve uzun boyuyla, ekose golf pantolonunun üzerine, dizlerine kadar çektiği siyah, mahmuzlu çizmesiyle, minik kırbacını şaklata şaklata beyaz benekli kırmızı kısrağını Hançepek’ten ta Yahudi Mahallesi’ne kadar dörtnal koştururdu. Ata binmediği zamanlarda da, meşhur Keldani kunduracı Fehmi Usta’ya yaptırdığı ve her adımda sesi ta uzaklardan cızzzt cızzzt cızzzt duyulan pırıl pırıl kahverengi, körüklü çizmesiyle yürüyüp geçip gidiyordu.

Kabadayılığın simgesi bu cızırdayan çizmeleri giymek her babayiğidin harcı değildi. Gazi Caddesi üzerinde, Hasan Paşa Hanı’nın hemen bitişiğindeki Fehmi Usta’nın kalfa ve çıraklarına bol bahşişle beraber ayrıca bir kutu lokum, bir kilo bademşekeri verip onları hoş tutmak bu işin bir başka raconuydu. O zaman kalfalar günlerce, bıkıp usanmadan, “camuş” derisinden yapılmış köseleyi gazyağıyla iyice ovup cızırdayacak kıvama getiriyorlardı. Cızzzt cızzzt cızırdayan çizmelerle yürümenin de bir bedeli vardı. Bu bedeli yerine göre canıyla ödeme cesaretini kendilerinde bulamayanların bu tür çizmelerle ne işi olabilirdi ki! Yahudi Yunus bu bedeli her an ödemeyi göze aldığı için Yahudi Mahallesi’ndeki evine gidip gelirken çizmelerinin cızırtısıyla yetinmiyor, aynı zamanda, yan yana ya da karşılıklı duran Hançepek kahvelerinin önünden geçerken, gümüş başlıklı kırbacını arada bir körüklü çizmesinde şak şak şak şaklatıyordu.

*

Şehrin namlı kabadayıları arasında en çok saygı ona duyuluyor, Yahudi Yunus denince de, başında taşıdığı gri kalpağı ya da yine geniş alnını beyhude yere kapamaya çalışan kareli kasketi karşısında şapka çıkarılıyordu. Yahudilere her nedense yakıştırılan “korğhağ Yahudi” sıfatı onun için geçerli değildi; korku denen şey onun kitabında yazmıyordu.

Şehrin belli başlı sözde kabadayılarından Asker Meco, askere alındığının hemen haftasında askerden kaçıp sur diplerinde esrar çekmesiyle ünlüydü. Bir diğeri, Kuşçi Şeğho, nam-ı diğeriyle Kuşbaz Şeğho, Demirciler Çarşısı’nda hepsi de Ermeni olan demircilerden para sızdırmak için, eline geçirdiği boş bir gazyağı veya peynir tenekesini havaya fırlatıp kamasıyla delik deşik ederek gözdağı vermek, kısa boylu, yaşlı çilingir ustası Rızgo’yu bir punduna getirip iki kez tornavidayla yaralamak gibi vakalarıyla nam salmıştı. İçeri girdiği her defasında İçkale’deki hapishaneden kısa mahkûmiyetlerle çıkıp yine Demirci Rızgo’nun yakasına yapışır, eninde sonunda onu haftalık haraca, “ğhugi”ye de bağlayıp sulh olunca, artık Rızgo’nun dükkânının toprak damında sabahtan akşama kadar esrar çekip güvercin uçururdu.

Kuşbaz Şeğho güvercin yarıştırarak zaman zaman en değerli taklacı ya da paçalı güvercinlerini başka kuşbazların sürülerine kaptırıp bir taraftan kahrolurken, öte taraftan pazar günleri Kurşunlu Cami’nin arkasında kurulan bitpazarında yeni güvercinler alarak sürüsüne katmak istediğinde, Rızgo’dan aldığı haftalık “ğhugi” de yetmeyince, bu kez gözüne kestirdiği bir başka Ermeni demirciyi haraca bağlamaya çalışıyordu. Bunun için her zaman başvurduğu yöntemi kullanıyor, havaya fırlatıp durduğu boş bir tenekeyi kamasıyla delik deşik ederek, yeni kurbanının başına azrail misali dikiliyordu. Bir keresinde de kurbanlık koyun olarak gelip dayım Demirci ⁄haço’yu seçmesin mi!

O gün, o cehennemi yaz sıcağında, demirci ocağının karşısında dayım çekiç sallayarak, ben de körük çekerek durmadan çalışmış, iyice yorulmuştuk. Öğle paydosunda elime iki lira tutuşturan dayımın talimatıyla Kasaplar Çarşısı’na, Kasap Mıho’nun dükkânına gitmiştim:

“Dayım Demırci İsmail’in selami var. Pencegoşt kebabi yapacağığ…”

Gazete kâğıdına sarılı ciğerle koştura koştura döndüğümde, dayım da az ötedeki fırından iki tane sıcak yufka ekmeği almış beni bekliyordu. Dayım minik minik doğranmış ciğerleri kendi eliyle yaptığı kebap şişlerine özenle takarak ocağa yerleştirirken, ocaktan yükselen dumanlara, nefis ciğer kokularına hiç beklemediğimiz bir anda dükkânımızın önünde boş tenekeye indirilen kama darbelerinin sesi gelip karışmasın mı! O gün Kuşbaz Şeğho “pencegoşt” kebabımıza ortak olmaya kalkıştı. Oldu da! Dayımın bir parça yufka ekmeğe sarıp eline istemeyerek de olsa tutuşturduğu “pencegoşt” kebabını afiyetle yedikten sonra, bize kalanı da zorla yemek isteyince, bu kez dayım ocağın kenarında duran ve ocağı karıştırmaya yarayan ucu sivri uzunca demir çubuğu, “edreng”i kaptığı gibi söylendi:

“Yeter ula, zıbıl oğli zıbıl, pencegoşttan elın çek, yoğhsa allahvekil edrengi kafana yiyecağsan…”

Şeğho hiç beklemediği bu tavır karşısında bir adım geri atarken, demin tenekeye saplayıp durduğu ve o anda şalvarının cebine yerleştirdiği kamaya sanki uzanır gibi oldu; ama dayımın elindeki demirle belki de başa çıkamayacağını anladığı için, tehdit savurarak çekip gitti:

“Senlen sora hesaplaşırığh ⁄haço!”

O gün, ciğer kebabı çiğnedikçe ağzımda büyüdü, lokmalarımı bir türlü yutamadım; ciğerin lezzeti gitmiş, yerine acı, boğazımı yakan tuhaf bir tat gelip yerleşmişti. Korkmuştum. Keyfimiz kaçmış, yemeğimiz haram olmuştu.

Öğleden sonra, yarım bıraktığımız işimize devam ederek ocağa çengel ya da kapı mıhı yapmak için demir sürecekken bundan vazgeçen dayım, o güne kadar orakları eğelediğimiz büyük eğeyi ocağa yerleştirmişti. Ben bir taraftan körük çekerken öte taraftan her gün kullandığımız bu çelik aletin neden öncelikle ocağa yerleştirildiğine bir anlam verememiştim. Ocakta nar gibi kızaran eğeyi örsün üstünde evire çevire çekiciyle hırsla döven dayım, onu kocaman bir kama yapıp, yanı başındaki suya faşşş diye batırıp sulamıştı. Tamam, dayım harbe hazırlanıyordu! Kendisiyle hesaplaşacağını söyleyen Şeğho’ya karşı böylece ilk önlemini alıyor, akşam eve giderken çelik kamayı ceketinin altına, koltuğuna yerleştiriyordu… Evet, yaşam için, direnmek için, alnının akıyla kazandığı üç kuruşu haksız yere paylaşmamak için çeliğe su vermiş, duvarda süs niyetine asılı duran, küller içinde neredeyse kaybolmuş koç boynuzunu aşağı indirerek, kamasının sapını kahverengi boynuzla süslemişti…

*

Kabadayılık, zavallı, gariban, ekmeğini taştan çıkaran insanlara musallat olarak, onların alın terine bedavadan ortak olmak mıydı? Gerçek anlamda kabadayılık taslayanlar, kendileriyle aynı yolun yolcularıyla meydanlarda yumruksa yumruk, bıçaksa bıçak, kamaysa kama, muştaysa muşta, tabancaysa tabanca, karşılıklı vuruşup ölmeyi mi seçerlerdi?…

Yahudi Yunus kabadayı geçinen kişilerle yeri geldiğinde yumruğuyla, yeri geldiğinde elindeki kamçısıyla, yeri geldiğinde de belinde taşıdığı Bursa işi bıçağıyla, ya da belinden çizmesine dek uzanan kamasıyla boy ölçüşenlerdendi. Ne ki, su testisi su yolunda kırılıyordu… Fatihpaşa Karakolu’nun yanı başındaki Hançepek kahvelerinin tam da önünde, bir gece yarısı kalabalık bir grup tarafından pusuya düşürülüp kalleşçe sırtından bıçaklanınca, tam da tüm Yahudilerin İsrail’e gitmek üzere yol hazırlığına başladığı günlere rastladığı için, Yunus’un yolculuğu İsrail yerine Mardin Kapı tarafında, surlardaki ünlü deliğin dışında, “Kullik’ten dişari”da, Benusen bahçelerinin yamacında, Dicle’ye tepeden bakan Yahudi mezarlığında son buluyordu.

Yunus’un öldürülmesinin ardından Yahudilerin göçü sanki biraz daha hızlanmış, evini barkını satamayanlar daha fazla oyalanmadan, bir daha geri dönüp gelmeyeceklerini bile bile, yine de kim bilir hangi içgüdüsel duygularla kapılarını paslı bir asma kilitle zincirleyerek şehri terk etmişlerdi.

*

Sıska mı sıska, zayıf mı zayıf, uzun mu uzun boyuyla tüm Yahudi Mahallesi’nde sabahtan akşama kadar o ev senin, bu ev benim dur durak demeden girip çıkan Ferho’nun deliliği sadece kendineydi. Kimseye zararı dokunmayan, konuşurken kahkahalarıyla süslediği tekerlemeleri çoğunlukla anlaşılmadığı için, bu haline sadece gülünüp geçilen, iç dünyasındaki fırtınaların dindiği günlerde de sesi soluğu çıkmadan “küçe”lerde yalnız başına gezerken çocukların ardı sıra tempo tuttukları orta yaşlı bir garip zavallı kadın…

“Deeeli, deeeli, deli Ferho!”

Zengini ya da fakiriyle Diyarbakır’daki tüm Yahudiler denklerini bağlayıp göçe koyulduklarında, arkalarında sadece deli Ferho’yu bırakmışlardı. Aslında Yeni Kapı surları dibindeki Yahudi Mahallesi’ne Ferho’yu bekçi niyetine bırakmayı hiç düşünmedikleri gibi, onu beraberlerinde götürmek için ısrar edip dil de dökmüşlerdi; ama döktükleri dil fayda etmemiş, Ferho tüm ısrarlara rağmen kendi mahallesinden, yalnız başına yaşadığı viranesinden kopmak istememişti. Eh, bir deliyi, üstelik kendi rızası olmadan, zorla kara trene bindirip, Diyarbakır’dan ta İstanbul’a, oradan da İsrail’e kadar götürecek beceriyi ve cesareti kimseler de kendilerinde bulamayınca, bu sevdadan vazgeçmişlerdi. Akıllı ya da deli, her ne ise, onu, memleketinden, doğup büyüdüğü topraklardan uzaklaştırmaya kimin hakkı olabilirdi ki! Hele hele kendi aklının doğrultusunda kendi hayatını dilediği gibi yaşamaya karar vermiş delinin biri söz konusuyken…

Yahudilerin terk edip gittikleri evlerin kilitleri yavaş yavaş kırılıp zincirleri sökülürken, ilk kilidi kırıp eve girenler buraları analarının ak sütü gibi sahiplenirken, Ferho tüm deliliğine rağmen, artık Diyarbakır denen bu diyarda yeni bir isimle yaşaması gerektiğini kulağına fısıldayan Tanrı babanın buyruğunu aklında tutarak, yeni komşularına adını, daha doğrusu yeni adını kahkahalar eşliğinde, katıla katıla gülerek açıklamıştı:

Selma ⁄hanım!

Deli Ferho’nun pabucu dama atılıp Selma ⁄hanım döneminin başlamasıyla beraber, giderek daha da akıllanan Selma ⁄hanım, Yahudi Mahallesi’nin isminin de kısa zamanda nereden nereye Kore Mahallesi’ne dönüşmesinin ardından hemen falcılığa soyunmuştu! Yıkık virane evinde bir çalı süpürgesine ihtiyacı olduğunda “küçe küçe” gezerek sesleniyordu:

“Hadeee, süpürge falına bağhiyam, süpürgeee…”

Selma ⁄hanım’ı evlerine davet edip eline tutuşturdukları süpürgeyle onun abuk sabuk laflarına gülüp kendilerince eğlenmek isteyen kadınlar, bu fal faslından sonra süpürgelerini çekip geri alamadıkları için, o da süpürgesiyle evinin yolunu tutuyordu. Eksik gediklerini baktığı fallarla tamamlayan Selma ⁄hanım boynundan astığı torbasına kuru bir parça ekmek ya da iki baş soğanı da atarak evine dönerken yeni yeni fallar icat ediyordu:

“Hadeee, tarağ falına bağhiyam, kırığ tarağ…”

Müdürün odasından çıkmak bilmeyen Karekin, nihayet kapıyı aralayıp, baş işaretiyle, içeri girmemizi istedi. Arşaluys Sarkisyan’ın karşısında yan yana, ip gibi dizildik. Karekin kendisine verilen görevi layıkıyla yaptığından emin, gururla baş tarafta dikildi. Müdür hepimizi bir kez daha tepeden tırnağa gözucuyla süzdü, gülümsedi. Karekin sınavı başarıyla vermişti.

Arşaluys Sarkisyan masasının üzerindeki bir defteri önüne çekti, sırayla bizleri yanına çağırıp adlarımızı deftere yazdıktan sonra cebimizdeki paraları çıkarıp masaya koymamızı istedi. Paralarımızı tek tek sayıp isimlerimizin karşısına kuruşu kuruşuna not etti.

Torkom Beşiktaşlıyan: On dokuz lira yirmi beş kuruş…

Sarkis Basmacı: Yirmi iki lira kırk kuruş…

Arisdages Aybars: Otuz üç lira…

Masaya yığdığımız hazinelerimizi teslim ederken, o da önce rakamla, sonra da yazıyla deftere not düşüyor, ardından da isimlerimizin karşısına imzalarımızı alıyordu. Adam yerine konularak imzamızın istenmesi doğrusu hoşumuza gitmişti. Eh, imza atma sırası bana gelince, müdürün parmağıyla işaret ettiği yere, Diyarbakır’dan yola çıktığımız kara trenin uzunluğunda yılankavi bir imza atıp karalamaz mıydım! Bu ucu var bucağı yok imzamı gören Arşaluys Sarkisyan’ın kahkahası odada yankılandı:

“Tamam, tamam, sen bu imzanla yakında Osmanlı Bankası’na genel müdür olursun..!”

Bizleri soyup soğana çeviren müdür, buruşuk kâğıt paralarımızı iyice düzeltip bir taraftan minik çelik kutuya atıyor, bir taraftan da burada parayla işimizin olmayacağını, zira her türlü ihtiyacımızın karşılandığını, ancak yine de para lazım olduğunda kendisine başvurmamız gerektiğini, şayet uygun, haklı bir istekte bulunursak o zaman bu paranın bir kısmını alabileceğimizi söyleyip bizi rahatlatmaya çalışıyordu.

Cebimizdeki son kuruşu, son meteliği de müdürün çelik kasasına hapsettiğimize göre, bize yine Karekin’in peşine takılıp odayı terk etmek kalıyordu. Nitekim Arşaluys Sarkisyan da artık bahçedeki çocuklarla tanışıp oynayabileceğimizi söyleyerek bizi odasından kışkışladı.

Karnig Dayi’nın ‘Karagözyan Azkayin Vorpanots’ diyerek gururla okuyup bize eliyle işaret ettiği yazının altında, demin binaya girdiğimiz merdivenlerin mermer sahanlığında, soğuktan üşüdüğü için birbirlerine sokulan yeni doğmuş serçe yavruları gibi kalakaldık. Karekin ise düdüğünü büyük bir keyifle ve ikide bir düüüt düüüt öttürerek, top oynayan çocukların başına çoktan hakem kesilmişti bile…

*

“Lağımtırik! Lağımtıriiik!”

Merdivenin başında ansızın biten çocuğun iki elini ağzının kenarında havuz yaparak avazı çıktığı kadar bağırmasıyla birlikte, ağaç altlarında, duvar diplerinde miskin miskin oturan çocuklar gelip merdivenin başında birikmeye başladılar. Karekin de düdüğünü uzun uzun üç kere öttürüp “Lağımtıriiik!” diyerek oyunu durdurunca, top oynayan çocuklar da hep beraber gelip önümüzde kümeleştiler!

Ermeniceyi, anadilimizi onlar kadar bilmiyorduk, ama nenelerimizden, analarımızdan duyup bellediğimiz Ermenice kelimeler de yok değildi. Hele hele, analarımızın sık sık pişirdikleri şehriyeli bulgur pilavına, kuru fasulyeye ya da nohuta veya mercimek çorbasına itiraz edip “Valla benim canım lüle kebabi çeki” diye mızmızlanarak yemek yememekte direndiğimizde, suratımıza inen şaplağın ardından o okşayıcı “Madam ki bunlari yemisen, o zaman poğh ye, trik ye!” sözünden “trik”in Ermenicede gübre demek olduğunu öyle iyi ezberlemiştik ki!

“Burada bekleyin, şimdi lağımtırik yiyeceksiniz!”

Demin bizleri hamamda yıkayan kadınlardan birinin kocaman bir tepsi dilimlenmiş ekmekle, diğerinin de zeytin dolu minik bir leğenle merdiven başında belirmesiyle çocukların ağızlarının suyu akıp gittiğine göre demek ki ekmek ile siyah zeytin “lağımtırik” adıyla karşımıza çıkıyordu…

Kadınlardan zayıf olanı çocuklardan birinin eline bir parça ekmek tutuşturuyor, şişman olanı da tencereye daldırdığı bir tahta kaşıkla aldığı birkaç zeytini çocuğun avucuna boşaltıveriyordu. Tepsideki ekmek dilimleri azalıp leğenin dibi görünmeye başlayınca bizler de birer dilim ekmekle, nasibimize düşen birer kaşık dolusu zeytini alıp diğer çocuklar gibi bir ağacın altına çekilerek “lağımtırik”imizi yemeye başladık! Bir dilim somun ekmeğe katık edilen topu topu altı yedi tane zeytinle midelerimiz tam anlamıyla olmasa bile yine de bayram ediyordu. Üstelik siyah zeytin tanelerinin koyun veya keçi “trik”ine benzemesi de hiç mi hiç umurumuzda değildi!

“Yok, yok! Yanlış duymuşsunuz, ya da kendi kafanıza göre uydurmuşsunuz! Çünkü ‘lağımtırik’ değil, nağhıntırik diyoruz! Ermenice nağh önce demektir, ıntrik ise akşam yemeği; ıntrikin önüne nağh gelince olur nağhıntrik, yani ikindi kahvaltısı…”

Berberimiz kendisini can kulağıyla dinlediğimizi görünce, iyice öğretmen kesilmişti:

“Ermenice caş öğle yemeği demektir. Önüne nağh ile a bağlayıcı harfi gelince olur nağhacaş, yani öğle yemeğinden önce yenen yemek, yani sabah kahvaltısı…”

Bahçeyi ansızın dolduran uzunca zırrrn sesi imdadımıza yetişmiş olacak ki, berberimiz Ermenice hocalığından vazgeçerek açıklamada bulundu:

“Zankagı zargav, hima serdoğutyun… Zil çaldı, şimdi okuma zamanı…”

* *

“Şimdi oğhımağ zamanidır oğlım, oğhımağ…”

Diyarbakır’dan yola çıktığımız akşam, trenin hareketinden hemen önce babamın kulaklarıma küpe niyetine söylediği son cümlesi bu muydu? Henüz dört yaşlarındayken doğduğu köyü Heredan’dan tehcir edilen, “Kafle”ye çıkıp tesadüfen sağ kalan, ömrü boyunca hiçbir okulda okuma fırsatı bulamadığı için, ileride okuma yazma kurslarına katılıp “şahadetname” dediği diplomasını büyük bir keyifle duvara astıktan sonra, artık ceketinin cebinden eksik etmediği en az iki adet günlük gazetenin yanı sıra bir de ordan burdan bulup buluşturduğu kitapları okudukça “dünyada en mühim şey oğhımağtır” düsturunu benimseyen adam…

*

“Zil çaldı, şimdi okuma zamanı…”

Oysa okuyup “böyüg adam” olmak için beni buralara postalayan adamın hayatında hiçbir zaman okul zili çalmamıştı… Onun yaşamında, okuyup yazmaya başlayacağı günlerde çalan ilk zilin sesi, ölüm ve kalım arasındaki “Kafle” çığlıklarıydı… O, elinde olmadan, günün birinde, ansızın, hiç beklemediği çığlıklar içinde bulduğu yaşamını, daha sonra ilmek ilmek örerek, alın teriyle yoğurup imbikten süzerek kendi hassas terazisiyle tartıp özetliyordu:

“Dünyada en güzel şey, yaşamağtır oğlım.”

Uzun kış gecelerinde dışarda vuuu vuuu vuuu esen rüzgâr, toprak damlı evlerimizi örten kar yığınlarını savurup tek gözlü evimizin minik camlarına sıvamaya çalışırken, anamızın kızarmış sac sobamızın üzerinde bir tas suyun içinde önce ıslatıp sonra da üzerini bıçakla çizerek pişirip biz çocuklarına verdiği kestane kebaplarımızı keyifle, iştahla, aceleyle yiyip ağzımız yanarken, o, sedirin bir köşesinde, gaz lambasının solgun ışığı altında sırtını kıtık dolu yastıklardan birine dayayarak, anamın sonbaharda kendi eliyle yaptığı şaraptan bir fırt çekip önündeki bakır tepsiden bir çatal otlu peyniri meze niyetine yiyor, bizleri arada bir gözucuyla izleyip gülüyor, sonra elindeki kitabını okumaya devam ediyordu. Nereden nereye bulup buluşturmuştu bu Emil adındaki kitabı?.. Fransız filozofun kitabından öğrendiklerini çocuklarının üzerinde tatbik ederek bizleri terbiye etmeyi nereden akıl etmişti?

Dünyada olup bitenleri öğrenmek için Diyarbakır’a iki üç gün gecikmeyle gelen gazete haberleriyle yetinmiyor, her akşam muayenehanesini kapattıktan sonra muhakkak Balıkçılarbaşı’ndaki Taşçılar Kahvesi’ne gidip, “ajans” dediği haberleri radyodan dinliyor, ardından da arkadaşlarıyla bir el “nezere” oynayıp evin yolunu tutarken, o günkü önemli haberleri anama aktararak evimizde olmayan radyo görevini yerine getiriyordu:

“Cephelerdeki vaziyete göre Hitler’le Mussolini…”

Anam biz çocuklarıyla akşama kadar uğraşmaktan canı çıkmış, bir de yağsız kıymayla karıştırdığı bulguru iki avucu arasında minik yuvarlaklar, “glorig”ler haline getirerek “glorig küfte” hazırlamaktan beli budu tutulmuşken, neylesin Mussolini ile Hitler’in maceralarını! Olsun! Babam için önemli olan “dünyada en mühim şey oğhımağ, ögrenmağtır…” düsturuyla çıktığı yolda karınca kararınca öğrendiklerini yalnız karısıyla değil, etrafındaki herkesle paylaşmaktı:

“Bağh kirvem, hele sen bağh şu işe! Hürriyet ⁄azatası’nın muhabiri Hikmet Feridun Es kağhmiş boynına bi tene fotoraf makinasi asmiş, resım çeke çeke Dünya’yi gezmiş, gördığlarıni anlata anlata bitıremi… Amerika’nın Frezno şehrıne getmiş, yolda yürırken saray kimi bi evın ögınden geçmiş, bağhçasında ne görse eyidir? Bi tene kağni erabasi… Ula demiş bu ne iştır, Amerika’da bu erabanın ne işi var? Valla kağhmiş bağhçaya girmiş, bi de bağhmiş iki adam ağaçların kölgesınde otırmiş, özi özlerıne Türkçe konışilar… Şaşırmiş… Amerika’da herkeş İngilizce konışi, bunlar Türkçe! Elese bunda bi iş var… İşın asli estari neymiş, bılisen kirve Donabed? Megerse o adamlar Kafle’de, Elaziz’den çocığ yaşta yola çığhmişlar, yolda analarıni, baci kardaşlarıni keybetmişler. Onlar kurtılmiş, Suriye, yetimğhana, Yunanistan derken, misyonerlerın yardımila Amerika’ya getmişler. Orada çalışmişlar, eyi de para kazanmişlar, ev barğh kurmişlar. Kendi çocığlarına örneg olsın, nereden geldığh, hanki zorlığları çektığh, bılsınler diye, işte evlerının bağhçasına bi tene kağni erabasi yapmiş koymişlar ki, her bağhtığlarında nerden geldığlarıni unutmiyalar! Ya işte bele kirvem…”

Merdivenin sahanlığında dikilip duran kısa boylu, tıknaz, siyah gür saçları arkaya doğru taralı bu genç insan acaba kimdi? Ütüsüz, boru gibi gri pantolonuna, kısa kollu, çizgili mavi gömleğine, hafif uzamış sakalına ve elinde sallayıp durduğu cetveline tüm çocuklar gözlerini dikip baktıklarına göre demek ki artık cetvelli adamın emriyle hareket etmeye hazırlanıyorduk. O, siyah çerçeveli gözlüğünün kalın camları ardından sevecen bakışlarıyla bizleri izliyor, uğultular, konuşmalar kesilip bahçede tamamiyle sessizlik hâkim olunca da sıranın başındakilere önce başıyla sonra da cetveliyle işaret ederek yürümelerini söylüyordu.

Merdivenleri tırmanıp binadan içeri girenler birer ikişer sınıflara doğru dağılırken sıranın en sonuna takılan bizler nereye, hangi sınıfa girip kimlerle beraber oturup kalkacağımızı, okuma zamanını nasıl ve nerede değerlendireceğimizi bilmiyorduk. Ama cetvelli adam bizim hakkımızda daha önceden bilgi almış olacak ki, tam önünden geçerken yolumuzu keserek kendisini takip etmemizi istedi. Yaşına bakılırsa kesinlikle bir öğrenci olamayacağına göre her halde bir öğretmendi. Evet evet, öğretmen! Atacağımız her adımda, yapacağımız her yanlışın ardından tepemize indireceği otuz santimlik aşınmış, eski bir cetvel parçasıyla bütünleşmiş bir öğretmen! Güleç yüzüyle elindeki cetvel ne kadar da çelişkiliydi…

Üzerinde ‘Kütüphane’ yazılı kapıyı cebinden çıkardığı bir anahtarla açıp içeri girince bizler de onu takip ettik. Eski püskü camekânlı iki dolap içinde yan yana dizili birkaç kitap, birkaç ahşap sıra ve bir de kapısına iliştirilen levhayla kütüphaneye benzetilmeye çalışılmış küçük bir odaydı. Duvardaki karatahtanın üstünde Atatürk’ün elinde tebeşirle etrafındaki çocuklara harf inkilabını anlattığı resimle onun hemen yanı başında İstiklal Marşı metni ve “Ne mutlu Türküm Diyene”, “Bir Türk dünyaya bedeldir”, “Türk öğün, çalış güven” sözleri ilk bakışta göze çarpıyordu. Karşı duvarda da büyük harflerle “Atasözleri” başlığı altında alt alta dizili renkli kartonlar asılmıştı:

“Dost, kara günde belli olur…”

“İşleyen demir pas tutmaz…”

“Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur…”

“Fukaranın cebi boş, kalbi doludur…”

“Söz gümüşse, sükut altındır…”

“Bugünün işini yarına bırakma…”

“Ayağını yorganına göre uzat…”

Bahçeye açılan pencere duvarında da yine renkli kartonlarda, ne olduğunu bilemediğimiz Ermenice yazılar bu küçük kütüphanenin dekorunu tamamlıyordu.

Cetvelli adam oturup kendisini beklememizi, birazdan geleceğini söyleyip dışarı çıktı. Az sonra elinde taşıdığı defter, kalem, silgilerle içeri girerek hepimize birer defter, boyları farklı farklı da olsa uçları kalemtıraşla muntazam açılmış birer kalem ve yine güdük müdük birer silgi getirip dağıtarak söze başladı:

“Burada bir müddet sizi misafir edeceğimizi sanırım biliyorsunuz. Üsküdar’daki asıl okulunuza gidinceye kadar burada birlikte olacağız. Benim adım Haygazun Kalustyan. Çocuklar bana kısaca Baron6 Haygaz der, yani Haygaz öğretmen. Odam yukarıda merdivenin başında, yatakhanelerin karşısındadır. Bana sormak istediğiniz bir şey olursa hiç çekinmeden gelip sorabilirsiniz. Ben şimdi diğer öğrencilerin yanına gidiyorum, birazdan döneceğim; dönünceye kadar herkes önündeki defterine önce adını ve soyadını, sonra da hangi şehir ya da köyden niçin ve neden geldiğini kısaca yazsın. Sizi sadece yakından tanımak istiyorum, hepsi o kadar.

Haygaz öğretmen cümlesine noktayı koyar koymaz çekip çıktı.

Belanın birinden kurtulup diğerine mi tosluyorduk? Haygaz öğretmen şimdi durduk yere, bizleri yakından tanımak için işi niye kâğıda kaleme vardırmıştı? Kimin nesi, kimin fesi olduğumuzu doğrudan doğruya sorup öğreneceğine, bunu yazıyla dile getirmemizi isteyip bizleri yepyeni bir sıkıntıya soktuğunun farkında değil miydi? Şimdi nereden başlayıp nereye varacak, hangi cümleden yola çıkarak neyi anlatacaktık?

“Diyarbakır’da Gâvur Mahallesi’nde doğdum. İlkokulu evimize en yakın olan Süleyman Nazif’te okudum. Sonra Ziya Gökalp Lisesi’nde ortaokula başladım. Ortaokul son sınıfta tabiat bilgisinden ikmale kaldım. Yazın ders çalışıp lise birinci sınıfa geçmeye hazırlanırken Diyarbakır’a gelen bir rahip İstanbul’da Tıbrevank adında yatılı bir okul açıldığını, ilkokulu bitiren Ermeni çocuklarını İstanbul’da bu okula kaydedip orada okutacaklarını söyledi. Ben de bu okulda okumak için geldim.”

Herkes yazısını bitirip önündeki defterine son bir kez göz atarken Haygaz öğretmen geldi, defterleri topladı. Karatahtanın hemen dibindeki masanın başına geçerek önce yüksek sesle ismimizi, soyadımızı okuyor, ismi okunan ayağa kalkıp boyunu gösterince, o, başıyla otur işareti yapıp tekrar önündeki yazıya bakıyordu. Sırasıyla diğer defterlere uzanıp yine yüksek sesle ismimizi tekrarlayıp okumasını sürdürürken arada bir kalın çerçeveli gözlüğünün altından kaşını gözünü oynatıyor, gür siyah saçlarının arasında parmaklarını gezdirip başını kaşıyordu. Bizler pür dikkat onu izliyor, heyecanla bekliyorduk. Haygaz öğretmen son defteri de okuyup bitirdikten sonra ayağa kalkarak yanımıza gelince bir sürü soru sorup bizleri terletecek sandık. Hayır, hiç de sandığımız gibi olmadı. O sadece yazdıklarımızla yetindi, bizleri fazladan soru yağmuruna tutmak gereğini duymadı. İçimizde en kısa boylu olan Artin’in yanına giderek, onun berberden çıkan dazlak kafasının üstünde elini gezdirip gülümseyerek söylendi:

“Eh Artin efendi, demek ki papaz olmak istemiyormuşsun ha?”

Artin ne yazmıştı? Diyarbakır’dan yola çıktığımız andan itibaren zaman zaman kafalarımızı kurcalayan tedirginliğimizi mi dile getirmişti? Sahi niçin yola çıkmıştık? Okuyup büyük adam olmak… Büyük adam olmanın yolu papazlıktan, rahiplikten mi geçiyordu? Ak saçlı rahip Diyarbakır’a ayak basar basmaz tüm Gâvur Mahallesi’nde, Hançepek “küçe”lerinde dolanıp duran fısıltılar neyin nesiydi?

* *

“İstanbol’dan bi tene vertebed7 gelmiş, çocığ topli… Çocığlari İstanbol’a götıri, vertebed yapmağ isti…”

“Baş göz üzerıne gelmiş; hama şimdiye kadar ecep akli nerdeymiş? Zatani züryetımız Kafle’de kökınden kurımağtan zor kurtılmiş, şimdi çocığlarımızı İstanbol’a götıre, vertebed yapa ki, olığ çocığımızın da züryetıni heç görmiyağh! Niye, İstanbol’da Ermeni yoğh mi ki, kağhmiş buralara gelmiş? Kırğh senedır İstanbol’dan bıze bi ğheber yoğhken, şimdi bızım çolığ çocığımıza mi göz tikmişler? Yoğh babam yoğh, İstanbollilardan bıze heç bi zaman ne ğher gelır ne de bereket…”

“Saçi sakali bembeyaz, nur yüzli bi vertebedmiş. Diyiler ki çoğh oğhımiş, Eruseğim’de8 tahsil görmiş…”

“Diyiler ki, Patrik ona emır vermış, demiş ki get, Anadoli’yi dolaş, nerde bi Ermeni evi bulırsansa, çal kapısıni, gir içeri; eger içerde ilk mektebi bitirmiş bi oğlan çocıği görırsense, onın anasına, babasına, dedesıne, nenesıne, bibisıne, dayısına tek tek anlat: İstanbol’da Hay9 çocığlarıni oğhıtmağ istiyığh; yemağ, içmağ, yatmağ, hepsi bedyava…”

*

İlkokul sıralarındayken yaz aylarında dayım Demirci ⁄haço’nun yanında bodur bacak boyumla kocaman körüğün arkasında çıraklığa başlayıp, ortaokul son sınıfa geldiğimde kalfalığa adım atarken içten içe mutluluk duyuyor, dayım gibi zoru başaracağımı düşünerek gururlanıyordum. Bu içi boş bir böbürlenme olmazdı; çünkü örsün üstünde dövüldükçe soğuyan, soğudukça dirençleri daha da artan demir parçalarını ocakta tekrar tekrar ısıtıp karşılıklı döve döve istediğimiz şekli eninde sonunda verip işe yarar bir aleti dayı yeğen beraberce, el ele vererek yapabiliyorduk.

Çocukluğunda önce yemenici, ardından marangoz, daha sonraları kalaycı çıraklığını deneyip nihayet demirci çıraklığında karar kıldıktan sonra bunu meslek edinip yıllar sonra usta bir demirci olan dayım, en zor mesleklerden birini seçtiği için ne kadar gururlansa azdı. O, alnından akan ter damlalarıyla örsünü yıkayıp ekmeğini ustalığının hakkıyla kazanandı. Yoksa uzak köylerden gelen Kürt müşterileri, şeytanın dahi eşek, at ve develerin ayaklarına nasıl takılıp nasıl çözüleceğine akıl sır erdiremediği anahtarsız zincirli köstek, “keyd” almak isterken, ona, boşuna mı usta ⁄haço diye hitap ediyorlardı?

“Xalê min, hoste Xaço min, şeytani qeyd dixwazim!”10

Kürt müşterilerinin zaman zaman dayıma hediye getirdikleri sepet dolusu taze yumurta memnuniyetlerinin ifadesi değil miydi?

Dayım duvarda asılı duran oraklarla, irili ufaklı çengel, kilit, kapı tokmakları, çekiçlerin yanı sıra tahta kutular içindeki en küçük “mehir” mıhından en büyük “alat” çivisine kadar çeşitli malları satarak, bunların karşılığında zaman zaman beş kuruş, on kuruş, yirmi beş kuruş, gümüş madeni liralarla yine üzerinde İsmet İnönü’nün resmi bulunan kâğıt iki buçuk “pankınot”ları keyifle pantolon cebine attıktan sonra öğle paydosunda yine aynı keyifle bana döner, hemen hiç değişmeyen talimatını verirdi:

“Hade yegenım, al bu bi lirayi, iki kilo frengbalcani, bi kilo da dolmalığ biberi doldır peştımalına, bızım eve apar. Çabuğ gel ha! Seni bekliyem, barabar ekmeg yiyeceğağ…”

Hemen bitişiğimizdeki Yoğurt Pazarı’ndaki sebzecilere fırlayarak “frengbalcani” yani domates, bir kilo da dolmalık biberi satın alarak, doğruca dayımın babası ⁄halo dedemin çamur ve samanı iyice yoğurup kendi eliyle kesip, güneşte kuruttuğu kerpiçlerle yaptığı evin yolunu tutar, dövdüğümüz kızgın demirlerden sıçrayan tufalların delik deşik ettiği deri peştamalımın içine doldurduğum domateslerle biberleri Senem neneme ya da dayımın karısı Arus Baco’ya teslim ederdim. Domates ve biberleri Arus Baco’nun uzattığı bakır süzgece boşaltırken, o da hep aynı nakaratı tekrarlardı:

“Uy kele! Bu senın dayin frengbalcanila biber yemağtan heç bığhmi!..”

Gerçekten de dayım için en lezzetli yemek, bol domatesle biberin zeytinyağında fokur fokur kaynatıldıktan sonra içine ekmek banarak yeneniydi… Ne ki, arada bir “frengbalcani”nın yanı sıra minik, bodur dolmalık patlıcan ya da uzun, ince Çermik patlıcanı, taze bamya veya ıspanak da alıp evin yolunu tutardım. Nenemle dedemin artık giderek azalan dişleriyle en kolay yedikleri şey de “çırtma” olduğu için, yaz boyunca bol bol kabak da taşırdım. “⁄halis moğhlis” Karacadağ yağıyla kavrulan soğanın üzerine kabaklar ufak ufak doğranıp, birazcık da su ilavesiyle “habeş”in üzerinde yavaş yavaş pişirilince, çiğnemeye bile gerek kalmadan, damağınızda rahatlıkla ezip yiyebileceğiniz lezzetli “çırtma”ya dönüşürdü…

Dayımla öğle paydoslarında karnımızı hep ekmekle doyururduk:

Uzun, “yuğha ekmeg”, yanında da otlu Van peyniriyle hıyar; “çakıl ekmeg”, yanında peynir, domates; “somun ekmeg”e katık olarak lor peyniri, karpuz veya kavun…

Bazen de çarşı ekmeği yerine ev ekmeği yerdik; ekmek, soğan ve ayran… Ekmek paramızı çoğunlukla köylerden gelen Kürt müşterilerden kazandığımıza göre, onların diliyle: “Nan, pîvaz û dew…”

Köylüler sanki söz birliği etmiş gibi birbirinin peşi sıra gelip, uzun uzadıya pazarlık da etmeden orak, kapan, çengel, “dere”, mıh, “keyd” alıp dayımın pantolon cebi iyice dolarken, ben de sattığımız malların ardından her defasında inatla bahşiş istiyordum:

“Xalo, baxşişê me bide… Xalo, baxşiş dixwazim…”11

Yalvarmalarıma dayanamayan müşterilerden bazen delikli yüz para veya beş kuruş bahşiş kopardığımda öyle mutlu oluyordum ki! Alışverişin iyi gittiği günlerde, Kasaplar Çarşısı’ndan bazen kuşbaşı et, bazen de ciğer alıyor, ocağımızın üzerinde kebap pişiriyorduk. Bazen de bu pişirme faslına bile katlanmadan, az ötedeki kebapçı Hacı Mirza’dan “tike kebabi” ya da “lüle kebabi” siparişi veriyorduk. Kebapçı çırağının bir tepside iki kalaylı bakır maşrapa içinde buzların yüzdüğü köpüklü ayranla birlikte dükkânımıza getirdiği ince kıyılmış bol soğan, maydanoz, sivri biber, turp ve közlenmiş domatesle süslü, lavaş ekmeklerle örtülü kebabı yerken ağzımızın suyu çenelerimize akıyordu…

*

Olmadı… O gün yine iyi bir alışverişten sonra öğle yemeğinde dayımın çekeceği böylesi bir ziyafeti hayal ederken, o, sanki biraz kızgın, sanki biraz üzgün, sanki biraz sinirli bir yüz ifadesiyle yine elime bir gümüş lira tutuşturmuştu:

“Frengbalcanila biberleri bıze bırağh, sora doğri sızın eve get. Baban evde seni bekli, sahan diyecaği var…”

Yaz boyunca hemen her öğle, saat sarkacı gibi hiç aksamadan, önce dükkândan eve, sonra evden dükkâna gidip geldiğim için sıkıntıdan ıslık çalarak, çoğu kez adımlarımı sayarak, bunu da bir nevi oyuna dönüştürerek bin iki yüz on altı adımla dayımlara gidip, sonra da daha aceleyle bu kez de bin yüz beş adımla tekrar dükkâna dönerken, her defasında da dönüş yolunda kendime ait olan rekorlarımı yeniliyordum. Geç kalırsam kızacağından, beni haşlayıp paylayacağından mı çekiniyordum? Yoksa iyi bir kalfa olmak için örsten çekiçten fazla uzak kalmamak gerektiğini mi düşünüyordum. Zaten dayıma bu açıdan hayran değil miydim? Onun bir taraftan kızgın demirleri kerpetenle sıkıca kavrayarak, solak olduğu için de sol elindeki çekiciyle demirleri döverken bitip tükenmeyen, yorgunluk nedir bilmeyen enerjisine bayılıyordum. Zaman kaybetmemek için ardı ardına ocağa sürüp, ısınır ısınmaz da ocaktan çıkarıp örsün üzerine koyduğu kızarmış demirlere var gücümle çekiç sallarken, yorgunluktan bitap düşüp; çoğu kez onun karşısında pes etmeyi düşünürken, bunun dayımın indinde sadece ve sadece alay konusu olacağını bilmeyecek kadar da salak değildim!

“Eyip, eyip! Ula erkeg adam heç yorılır?!”

Ve zaten salak olmadığımı da, bizim evden dayımlara, daha doğrusu beni kucağına oturtup bir yandan elime tutuşturduğu pestilleri yedirirken bir yandan da saçlarımı okşayan ⁄halo dedemlere gitmeye kalkıştığım üç ya da dört yaşlarındayken kanıtlamıştım… Anamın mutfakta veya kilerde, damda ya da eyvanda, kim bilir hangi bitmez tükenmez işinin arasında dalıp gittiği bir anı fırsat bilip çıktığım bu yolculukta, akşamın alacakaranlığında gökyüzündeki “Ay dede”nin sihrine kapılıp, attığım her adımda onun da beni takip ettiğini, ileriye ya da geriye yürüdüğüm adımlarım boyunca sadece bana bağımlı olduğunu, ben ileri gidersem peşime takıldığını, geri geri giderken de yine ardım sıra geldiğini ve gökyüzündeki bu parlak “işığ”ın benim keyfime göre hareket ettiğini ilk defa keşfettiğim o gün, “Ay dede”yle oynaya oynaya dedemlerin evini kaybettiğimde suç bende miydi, yoksa beni baştan çıkaran bu “yüzi yuvarlağ dede”de mi? ⁄halo dedemin bir taşla kırıp içini dikkatlice çıkardıktan sonra bana vereceği ceviz, belki badem, belki de dut kurusu ya da bir “uskura”da karıştırıp tahta kaşıkla yedireceği pekmezli yoğurdun özlemiyle yol alırken, kaybolup, gerisingeri evimizin yolunu da bulamayınca yapabileceğim tek şey ne olabilirdi ki! Ağlamak…

“Ula niye ağlisan? Kimın oğlisan? Evız nerde?”

“Ula yoğhsa keyip mi olmişsan?”

Sokakta yalnız başına kalmış bir çocuğa yardım etmek için beni hemen evlerine sokarak, önce taş avludaki tulumbadan çektikleri suyla yüzümü gözümü yıkayıp, ardından da bir tava içinde kızgın yağda pişirilen yumurtayla çektikleri ziyafetle karnımı doyurup sesimi kesmeyi beceren kadınlar bu kez yüzümü okşayarak bazen Türkçe, bazen zaten hiç anlayamadığım Kürtçe sorularıyla, ardı arkası gelmeyen bu soru yağmurlarıyla nihayet adımın Mıgırdiç olduğunu zar zor söktükten sonra, benim bir “Fılla” çocuğu olduğumu, “Fılla” olduğuma göre de kesinlikle Hançepek’te, Gâvur Mahallesi’nde oturduğumu tespit etmişlerdi.

“Ula baban ne iş yapi?”

“Diş yapi!”

“Ula bu uşağ allahvekil Dişçi Ali’nin enügidir…”

Eh, Diyarbakır’da hem “Fılla”, hem dişçi kaç kişi vardı ki!

“Ula gavurın eli ele ğhefif ki, ayılmisan ne zaman dişın çeki. Diyisen yanağın sivrisinek ısırmiş, bi de bağhisan ki diş elındedır!”

Babamın ünü, Diyarbakır’ın “üskek” bedenlerini çoktan aşarak civar köylere, kasabalara ulaşmışken, benim karakol karakol gezdirilerek köşe bucak anamın, babamın aranmasına ne gerek vardı ki! İşte Gâvur Mahallesi, işte Dişçi Ali’nin evi!

*

Anam sokak kapısından içeri girdiğimi görür görmez çamaşır leğeninin başından kalkarak neden boynuma sarıldı? Her sabah dükkâna gittikten sonra ancak akşamları eve döndüğümü bildiği halde, beni karşısında görünce telaşlanmadığına ve niye geldiğimi merak etmediğine bakılırsa, demek ki beni bekliyordu. Kardeşlerim avlunun bir kenarında yere serdikleri kilimin üstünde oturmuş, çakıl taşlarıyla beş taş oynuyorlardı. Babamsa, her öğle olduğu gibi sedirde uzanmış, kısa uykusuna dalmıştı.

“Hade benım paşşa oğlım, elın yüzın yığha, gel bağh tenebur bişırmişem, mutfağhta yanıma otur, efiyetle ye…”

“Yoğh istemiyem, ac olmamişam!”

“Sen teneburi çoğh sevisen, senın içün bişırdım oğlım, istisense savuğ savuğ ye, istisense sicağ edım, sicağ ye…”

Buğdayla pişirilen tanabur, Diyarbakır Ermenicesiyle “tenebur” dediğimiz ayran çorbası, soframıza sıkça geldiği halde benim hep severek yediğim bir yemekti. İçine ekmek doğrayıp, kışın üstündeki buğusuyla, yanındaki bir baş soğanıyla sıcak, yaz aylarında da cehennemi andıran sıcaklarda çoğu kez soğuk içilip kaşıklanan bu çorbanın tadı bir başkaydı doğrusu… Ama o an canım ne “tenebur” çekiyordu, ne de başka bir şey. Üstelik anamın sergilediği bu aşırı şefkatle birlikte, aklımı kurcalayan soru daha da büyüyüp zihnimi karıştırıyordu:

“Babam benlen ne konışacağ?”

Gerçekten de çoğunlukla az ve oldukça da öz konuşan, evimizde kimseye uzun boylu açıklamalarda bulunmayan ve kararları tek başına alan babam, “kari milleti” dediği ve kendi anası Saro nenemle anam Aznif başta olmak üzere, kadınların fikirlerine müracaat etmektense kendi bildiğinden şaşmayıp hep kafasının dikine giden, kısacası dediğim dedik çaldığım düdük kişiliğiyle evimizin tek hâkimiydi. Babamın, önemli ya da önemsiz, ailemizle ilgili aldığı kararların sorumluluğunu sadece kendi sırtına yükleme cesareti ve tavrı karşısında çoğu kez ona saygı duyarken, şu veya bu konularda, yerli yersiz sorularımızla onu kızdırıp öfkesine neden olmamak için ayrıca özen gösteriyorduk. Bunun, bizim tek odalı, kerpiç evimizde kısaca anlamı şuydu:

Babalar konuşurken analar ve özellikle de “uşağlar” sadece dinler, soru sormaz…

Ve işte şimdi de kanun hükmündeki kim bilir hangi kararını bana tebliğ etmek için akşam işten eve dönmemi bile beklemeye tahammül edemediğine göre, bu işin içinde bir iş vardı ama ne?

Yoksa? Acaba? Bir kabahat, bir “vukuat” mı işlemiştim? Beni yine avluda, kilerde, damda, mutfakta ya da sokak kapısının önünde bir köşeye sıkıştırarak, gözlerini gözlerime dikip, her defasında “Ula senın heç adam olmağa niyetın yoğhtır?” sözleriyle başladığı cümlesini bu kez de şöyle mi sürdürecekti?

“Gene böyüg ğheltler karıştırmiş, gene bi poğhlar yemişsen! Duydığıma göre pazar güni kiliseden çığhtığhtan sora, gene Sümer Sineması’nın yanındaki kahvede arkadaşlarınla fışne suyına domino, limonatasına iskambil oynamişsan; utanmadan, sığhılmadan bi de cığara içmişsen, degıl mi heyvan herıf?!”

Hayır! Babamın uyanınca gene sigara mevzusuna dönmesi mümkün değildi. Çünkü bir cumartesi akşamı açılan o perde kapanmış gibiydi.

O cumartesi günü, aldığım haftalığı cebime indirirken dayımın şu sözüyle sevincimden neredeyse bayram etmiştim:

“Elın yüzın eyicene yığha, yemegın ye, temiz geyın, sora bıze gel, ağhşam barabar sinamaya gidağh…”

Şu benim dayım, şu benim ustam Demırci ⁄haço’yu sevmemem mümkün müydü? Yaz boyunca karşısında çekiç sallayarak terletip duran, yorgunluktan canımı çıkaran bu adamın, arada bir de olsa cumartesi akşamları beni yanına katarak sinemaya, özellikle açık hava sinemalarına götürmesinden öyle büyük keyif alıyordum ki! Aslında her cumartesi akşamı eve dönerken, ben, “Hade, gel bu ağhşam seni sinamaya götırım” deyişini dört gözle beklerken, böyle bir davet almadığım zamanlarda üzüldüğümü de eminim ki anlıyordu. Ne ki, benim tutup da “Nilgün Sinaması’nın bağhçasında ‘Leyla ile Mecnun’ filmi oyni, bılisen dayi?” diyerek böyle bir davetiyeye kapı aralamaya çalışmam, aklımın köşesinden geçse bile, aile terbiyemizin sınır kapılarından geçemezdi.

Eve gelir gelmez, mutfakta yemek pişiren anama hemen müjdeyi vermiştim:

“Ana, dayımla sinamaya gidecağığ…”

“Eyi eyi, elın yüzın eyice yığha, yemegımızi yiyağh, sora gidersen…”

Anam yer soframızı kurup, etrafına anaç tavuklar gibi bütün kardeşlerimi toplarken, sedirin başköşesinde her zamanki gibi yine gazete okuyan babamın suratı neden bir karıştı ki! Hangi haber acaba canını sıkmış, onu böylesine üzmüştü?

Babamı, kardeşlerimi sofranın başında bırakıp bir an evvel yola revan olmak için anamın uzattığı temiz “işlig”imi, gömleğimi aceleyle giyip yine temiz pantolonumu bacağıma geçirirken cebimdeki bu nesne neyin nesiydi?

Bir paket Kulüp sigarası!

Doğrusunu söylemek gerekirse, arada bir de olsa, sigara içen arkadaşlarımın uzattığı sigarayı öksürüp tıksırarak acemice, hevesle içmeye çalışmıştım; ama parayla sigara almak bir yana, babamın gölgesinden bile çekinip korktuğum için cebimde paket taşımam olacak şey değildi. Öyleyse bu sigara paketinin cebimde ne işi vardı!?

Hiç beklemediğim bir anda elimde bir paket sigarayla orta yerde şaşkınlıktan terleyip durduğuma göre demek ki faka basmıştım. Kendimi toparlayıp hemen savunmaya geçerken, anama dönüp sormuştum:

“Viyyy, bu cığarayi cebıme kim koydi?”

Anam sanki söylediklerimi duymamış gibi, başını öte tarafa çevirerek boşalmış yemek kaplarını toparlamaya çalışırken, o ana kadar hiç konuşmayan babamın alaylı bir gülümsemesiyle sorumun yanıtını almıştım:

“Cebınde bulınsın oğlım, bağharsan lazım olır!”

Babamın sakin, bağırıp çağırmadan yapmacık bir tebessümle söylediği bu cümle karşısında gözlerimden her an akmaya hazır yaşlarla, kuruyan boğazımdan bir tek kelime çıkmazken, bu tiyatro sahnesinin baş aktörü babam, acımasızca oyununu sürdürüyordu:

“Kalsın kalsın, belki sahan lazım olır, arkadaşlaran da ikram edersen…”

Anam bu oyunda hiç rolü yokmuş gibi vurdumduymaz bir tavır sergilerken, kimisi sümüğünü çeke çeke, kimisi ağzından büyük tahta kaşıkla bamyanın suyunu üstüne döke döke karnını doyurmaya çalışan kardeşlerim de dekoru tamamlarken, babam avlumuzun duvarlarında çın çın yankılanan tiradına başlıyordu:

“Ula senın heç adam olmağa niyetın yoğhtır? Ula bız eloğlinın ağzının koğhısıni niye çekiyığh? Çekiyığh ki, Margos efendi oğhısın, adam olsın! Peki, Margos efendi ne yapi? Gidi, kahve köşelerınde arkadaşlarila barabar cığara içi, ğhumar oyni!

Eferım sahan Dişçi! Oğlan ele güzel bi terbiye vermişsen ki, heç diyecağ yoğh valla! Zatani senın kimi işğhan bi adama, senın kimi bi mütevelliye de bu yakışır!

El âlem gelsın, bahan bunlari sölesın istisen he? Margos efendiyi kahvede cığarayla görenler başka ne diyecağ?!

Kure Mama12 yerden göge kadar hakliymiş! Daha sen doğar doğmaz, ehmakın biri olacağıni sölemişti; demağ ki bi şe bılidi!”

Ebem, yaşlı kocakarı Kure Mama, kafamın şekline şemaline bakıp benim aptalın teki olacağım konusunda ahkâm keserken ne denli yanılmıştı bilemiyordum ama, babamın tiradının sıradan bir noktayla değil de sıradışı bir ünlemle sonlanacağını kestirebiliyordum.

Sıkışık her anımda bana kol kanat geren anam da babamın kızgınlığını yatıştırmak için iki çift laf etmeye bir türlü cesaret etmediğine ya da edemediğine göre, şu an imdadıma Allah’ın hangi kulu yetişebilirdi ki!

İmdadıma yetişen, sokak kapımızın ardı ardına çalan “şakşako”su oldu. Anam sokak kapısının çalınışıyla beraber yay gibi yerinden fırlamış, eşikteki nalınlarını, “kapkap”larını can havliyle ayağına geçirerek aceleyle kapıya yönelmişti. Babam, kızgınlığının henüz doruk noktasına ulaşmadan ve daha yığınla, katarlar dolusu söyleyecekleri varken sokak kapısının bu azizliği karşısında hışımla ayağa kalkmış, işaret parmağını gözüme sokarcasına hiddetle söylenmişti:

“Margos efendi! Senlen daha hisabımız bitmedi…”

Kapımızın paslı, gıcırdayan menteşelerinin sesleriyle dayımın “sinemaya geç kaldığh” sözleri belli ki bir kurtarıcı olarak avluda yankılanıyordu. Bunu fırsat bilen anam hemen yanıma yaklaşarak beni ayakta mıhlanmış o halimden kurtarmak için dürtüklerken, paket de elimden kayarak yere düşmüş, babam da sanki deminki kızgın, öfkeli adam o değilmiş gibi söylenmişti:

“Dı hade, get, dayına düe et, yoğhsa…”

Dayımla beraber aceleyle yola revan olup daracık “küçe”lerden yürürken gecikmemin nedenini ne o sordu, ne ben söyledim. Dağ Kapı’daki leblebiciden biraz kabak ve karpuz çekirdeği aldıktan sonra, Şehir Sineması’nın önünde biriken kalabalık arasından itişe kakışa gişeye zar zor ulaşarak bilet alıp sinemaya girdiğimizde film başlamak üzereydi. Sinemada bir taraftan Yusuf Vehbi’nin acıklı aşk filmini gözyaşlarımı zar zor tutup, yutkuna yutkuna izlerken, bir taraftan salonu dolduran çekirdek sesleri arasında hep babamın sözlerini anımsıyordum:

“Margos efendi, senlen daha hisabımız bitmedi…”

Babamla aramızda görülecek bu hesap meselesinin eninde sonunda benim aleyhime noktalanacağı, bu hesaplaşmadan zararlı çıkacağım kesindi. Ne ki, bunun tarihi kesin değildi! Tıpkı kilisemizin papazı Der Arsen’in pazar günleri Surp Giragos Kilisesi’nde vaaz verirken, Allah ile kendi eliyle yarattığı kulları arasında kıyamet gününde, Tadasdan’da görülecek hesabın tarihinin belli olamayacağını, bunu yalnız ve yalnızca yüce Rabbimizin belirleyeceğini, her daim, her saat, her vakit, her an buna hazırlıklı olmamız gerektiğini, o “böyüg hisap günü”nde günahkârlarla günahsızların Tanrı katında ayrışarak, günahkâr olanların doğrudan doğruya cehennemde, Tıjoğhkta cayır cayır yanıp kavrulurken, günahsızların da cennette, Tırağhtta sonsuza, ebediyete kadar Hazreti İsa’nın kollarında, “Hisus Krisdos’un kölgesınde” rahat ve huzur içinde yaşayacaklarını hatırlatarak bizleri sevap işlemeye, günahlardan uzak kalmaya çağırdığı gibi, belli ki ben de babamın hesap gününü bekleyecektim…

O gün gelmedi… Kulüp sigara paketinin babamın karşısında elimi yaktığı o “hisap güni”, bir daha açılmamak üzere o akşam kapandı; benim de sigarayla olan ilk yarenliğim…

*

Sedirin bir kenarında öğle şekerlemesine yatmışken, bir an evvel uyanmasını beklediğim babam, acaba kendince yine “hisaplaşmağ” için mi apar topar eve gelmemi istemişti? Benimle ne konuşacaktı? Dayımla beraber ciğer kebabı, “pencegoşt kebabi” yemek varken bu saatte evde ne işim vardı! Acaba farkında olmadan yeni “ğhelt”ler karıştırarak gözlerden uzak bir köşede, bir “kullik”te babamı kızdıracak bir “poğh” yemiştim de onun kulağına mı ulaşmıştı?

Tamam! Bu kez ne babamın ne de Tanrı’nın asla affetmeyeceği suçlar işlemiştim… Hem de daha iki gün önce, pazar ayininden sonra…

Kendi yaşıtlarım kız ve erkeklerle beraber kilisemizin korosunda beyaz, uzun şabiglerimizle13, omzumuzdaki mavi, mor, lacivert, bordo pelerinlerimizle saf tuttuğumuz yerde, tüm ayin boyunca saatlerce dikilip hemen hemen tek kelimesini dahi anlamadığımız eski, klasik Ermenice İncil’in öğretilerini papazımız top sakallı Der Arsen’den dinlemiş, papaz yamağı, şişko, elma yanaklı Agop Dayi ile sıska, avurtları çökmüş Estedur Dayi’nın bazen tek başlarına bazen de beraberce okudukları dualara, bizleri dürtükledikleri vakit yeknesak “Uuu…” sesiyle hafiften tempo tutarak eşlik etmiş, arada göz göze geldiğimiz korodaki kızların çekingen bakışlarıyla kızarıp bozarmalarıyla ayini noktalamış, İsa Peygamberimizin vücudunu temsil eden bir parçacık yufkayla ödüllendirilerek günahlarımızdan kurtulmuştuk!

Der Arsen’in günah işlemememiz konusunda verdiği vaaz henüz kulaklarımızda çınlarken, arkadaşlarımızla doğruca Dicle kıyısına yönelmiş, Dicle’nin serin bulanık sularında önce çimmiş, sonra da az yukarıda, yaşıtlarımız Kürt çocukların attıkları dinamitlerle ödleri patladığı için suyun yüzeyinde ters dönmüş beyaz karınlarıyla akıp gelen irili ufaklı balıkları, elimizden kayıp gitmemeleri için kimimiz uzun, kimimiz kısa donlarımızın içine yerleştirerek toplamış, balık avlayan Kürt çocuklara yardım etmiştik. Onlar da büyük balıkları, “sırink” ve “şebbot”ları kendilerine ayırırken, beğenmedikleri ufak tefek balıkları bize vererek hizmetimizin karşılığını bonkörce ödemişlerdi! Balıkların üzerine balıklama atlayıp bunları evlerine götürmeye kalkışan arkadaşlarımın hiçbiri, kendi payıma düşen ganimetten neden vazgeçtiğimi asla anlayamayacaklardı… Aptallık edip balıkları eve götürdüğümde babamın “nerden buldın” yasasına çarpacağımı, Dicle’de gizlice “çimmağ”ın ve dinamitle balık yakalamanın “hisab”ını asla veremeyeceğimi, balıkların ise hiçbir zaman doymadığı için kilerde, mutfakta, damda, avluda, tavuk “pin”inin yanı başında durmadan miyavlayıp duran evimizin kedisi Mestan’a yem olacağını nereden bilebilirlerdi? Hem kilisede her pazar birkaç kez öpüp alnımıza koyduğumuz İncil’de de gizliden gizliye Dicle’ye gidip “çimen” ve dinamitle balık yakalayan çocukların affedilebileceği yazmıyordu ki! Gerçi papazımız Der Arsen’den öğrendiğimize göre, İsa Peygamberimizin balıkçı olan havarileri vardı ve onların ağla yakaladıkları birkaç balığı peygamberimiz, yerine göre mucizeyle çoğaltarak binlerce insanın karnını doyuruyordu. Yani ağla, oltayla balık yakalamak İsa Peygamberimizin kitabında yazıyordu ama, dinamit minamit gibi bir laf asla geçmiyordu!

“De bağhım hele Margos efendi, pazar güni kiliseden sora ne yaptın?”

*

Korktuğum başıma gelmedi. Babam kısa şekerlemesinin ardından, kız kardeşimin tulumbanın kulpuna yapışarak çektiği suyla yüzünü yıkadıktan sonra, her öğle olduğu gibi, anamın, tasla az olur diye bir “uskura” içinde onun için hazırladığı ayranı içerken benim kaygılarıma da son noktayı koymuştu:

“Hade, hezırlan, senlen Vertebed’e gidecağığ!”

Anamın elime tutuşturduğu kısa pantolonumu sıska bacaklarıma geçirirken, aslında tüm Diyarbakır’da, Gâvur Mahalle’sinde, Hançepek’te günlerden beri tüm Ermenilerin dilinde dolanıp duran bu vertebed kelimesinin telafuzuyla her şey zaten yeterince açıklanmış olmuyor muydu? Belli ki babam yine kendi kafasının dikine giderek beni İstanbul’dan gelen bu rahibin kollarında uzun bir yolculuğa hazırlamayı düşünmüştü. Anamın daha vertebed kelimesini duyar duymaz nemlenen gözlerinden anlaşılan oydu ki, bu konu aralarında daha önce konuşulmuştu ve babam kesin kararını bugün uygulamaya koyuyordu. Anamın gözyaşlarına, ağlamasına sinirlenen babam yine de biraz onu teselli edercesine, açıklama gereğini duyuyordu:

“Ağla, ağla! Ağlamağ sanki para eder! Sen diyisen ki bu çocığ gözımın öğınde olsın yeter… Çocığların istığbali her zaman analarının, babalarının dizının dibınde, gözının ögınde degıldır ha! Kısmet ayağımıza kadar gelmiş, sen ferkınde bıle degılsen!… Bösböyüg Patrik hezretleri kağhmiş İstanbol’da okıl açmiş, Anadoli’daki Hay çocığlarıni topli, götıri, yatıli bi okılda oğhıtmağ isti, oğhısınlar, anadillerıni ögrensinler, böyüg adam olsınlar diye oğraşi, ta ayağımıza bi de vertebed gönderi ki çocığlarımızi keydedağh, sen tutisan ağlisan… Sevınecağan, ağlisan!”

Anam yanaklarına akan gözyaşlarını elinin tersiyle silerken, bunca yıllık kocası Sıke’nin, inatçı Dişçi Sarkis’in bir kere Nuh demişse artık asla peygamber demeyeceğini bildiğinden, istese de istemese de, İstanbul’dan gelen bu rahibin karşısına eli yüzü düzgün çıkmam için bayramda almış olduğumuz yeni, siyah kunduramı sedirin altında sakladığı yerden çıkarıp önüme koyuyordu.

İstanbul’dan Patrik hazretlerinin talimatıyla gelen rahip üç sokak ötemizde, Surp Giragos Kilisesi’nin yönetim kurulu başkanı Karnig Dabağyan’ın evinde kalıyordu. Gazi Caddesi ile onu dikine kesen İnönü Caddesi’ndeki tek tük otellerden birinde kalmasını kilise yönetim kurulu uygun bulmamıştı. Bunca Ermeni’nin yaşadığı bir şehirde, patriğimizin de elçisi sayılan böylesine önemli bir konuğu bir otel odasında ağırlamak hem ayıp, hem de bir rahibe karşı işlenmiş büyük bir günah sayılmaz mıydı? Aslında Gâvur Mahallesi’ndeki tüm Ermeni evleri onun da evi sayılırdı; ama yine de cemaati yöneten işğhanların başının evi en uygunu olurdu. Bir avlu etrafında üç geniş odalı bu ev olmazsa, onun yerine papaz Der Arsen’in, o da olmazsa papaz yamağı Yemenici Agop Dayi’nın evi ne güne duruyordu ki! Üstelik İstanbul’dan gelen bir rahibin otel köşelerinde, göz önünde dolanıp durması, hele hele Ermeni çocuklarını toplayıp götürmesi de sakıncalı olabilirdi! Hele her delikte, her “kullik”te “taharri meğmurlari” kimin ne cins, ne renk kuş uçurduğunu gözlerken…

Babam önde, ben bir adım arkasında, Karnig Dayilara doğru daracık “küçe”mizde ilerlerken, şu veya bu nedenle İstanbul’a gidip orayı görmüş kişiler için “Bağh bağh, bu adam İstanbol’a getmiş ha!” diyerek elle işaret edilip gıptayla gösterildiği bir diyarda, aklımın ucundan dahi geçiremeyeceğim bir yolculuğun başlangıcındayken aslında sevincimden neredeyse uçmam gerekmez miydi? Ne ki, anamın gözyaşları karşısında sevincim biraz kursağımda kalıyordu. Babam ilerki yıllarda oğlunu saygın, kişilik sahibi bir “Margos efendi” olarak görmeyi umut ederken, ben, gerek yazın dayımla, gerekse okul zamanı çarşamba öğleden sonraları arkadaşlarımla kaçamak gittiğimiz Şehir Sineması’ndaki filmlerden tanıdığım İstanbul’u ve mayolarıyla kumsalda boylu boyunca uzanan “artiz” kızları yakından göreceğimin hesaplarıyla, adımlarımı daha büyük atıp ona yetişmeye çalışıyordum…

Babam, Karnig Dayiların sokak kapısının “şakşako”sunu üç kez şak şak şak çalıp kocaman demir menteşelerinin gıcırtılı sesiyle açılan kapıdan içeri girerken, ebem Kure Mama’nın “ehmakın biri” dediği oğlundan eninde sonunda “böyüg bi adam” yaratmaya ahdetteği o an, aklımdan geçenleri bilse acaba ne düşünürdü? Onun kafasındaki “böyüg adam”a ulaşma azmiyle, benim göğüsleri mayolarından fırlamış “artiz”leri yakından tanıma özlemim ne kadar da örtüşüyordu! Artık kömür çuvallarından çıkmak, bostan patlıcanının içinde ağlarken bulunmak masalı o kadar gerilerde kalmıştı ki! Hem ilkokul sıralarında bile kız arkadaşlarımızla zaman zaman göz göze gelip kızarmıyor muyduk?

*

Süleyman Nazif’te üçüncü ya da dördüncü sınıftayken, özellikle de “cimlastik” derslerinde bahçede çömelip halka oluşturarak “Yağ sataraaam bal sataraaam, ustam ölmiş ben sataraaam” diyerek mendil gezdirirken, erkekler çoğunlukla kız arkadaşlarının, kızlar da erkeklerin ardına bıraktıkları mendilleri kaparak önlerinde koşanları kovalayıp “sobe” etmek için çırpındıklarında renkleri neden domates kırmızısına dönüşüyordu?

İlkokulun ilk yıllarında minik, basma torbalarımızdan çıkardığımız fasulyeleri, nohutları sıranın üzerine harf şeklinde zar zor dizerek okumayı sökmeye uğraşırken, keza öğretmenlerimizin küçük, renkli kartonlara yazdıkları pencereyi tencere, baklayı takla, sobayı sopa diye okuduğumuz yıllarda kız ve erkekler aynı sıraları paylaşırken, sonraları Ziya Gökalp Lisesi’nde ortaokul sıralarında öğretmenlerimiz tarafından neden erkeklerle kızlar ayrı ayrı sıralarda oturtuluyorduk? Onların saçlarının uzun ve örgülü olması okul yönetimi tarafından istenirken, bizlerin saçları neden kısacık okul tıraşı kuralına bağlanıyordu?

İlkokulda hayat bilgisi dersinde “öretmen”lerimiz tarafından ‘hayat’ hakkında bilgilendirilirken, daha sonraları ortaokul sıralarında bu kez tabiat bilgisi derslerinde, sivri bir bıçakla karnı yarılarak iç organları masadaki Ulus gazetesine serilen sazan balığının ya da kurbağanın sindirim sistemini kanlı bıçaklı bu tablo karşısında tiksinerek ve de ilgisizce dinlerken, bu hayvanların üremelerinin nasıl gerçekleştiğini neden can kulağıyla dinliyorduk?

Kız arkadaşlarımızla göz göze geldikçe, onların “sılk”a, pancar kırmızısına dönüşen yüzlerindeki ifadeyle, bizlerin gülmekle sırıtma arasında gidip gelen kaçamak bakışları çakıştığında, onların plili lacivert etekleri içine soktukları beyaz gömleklerinden uç veren memeleri ile kısa pantolondan uzun pantolona terfi eden bizlerin bıyığımızın terlemesi arasında bir bağ olduğunu seziyor, ama kasıklarımızdaki ufak tefek ağrıların nedenini, utandığımız için kimselere soramıyorduk.

*

Karnig Dayilara gelinceye kadar yol boyunca babamın beynine saplanan ve hiçbir tirbuşonun asla söküp alamayacağı, benden ne yapıp edip “böyüg” bir adam yaratma sevdasıyla dalıp gittiği düşüncelerinden bir nebze de olsa fırsat bulup anlattıklarından anlıyordum ki, İstanbul’dan gelen ve adı da Sahag Papazyan olan bir rahip efendi, okula kaydedeceği çocukları hem yakından görmek, hem de “imtihen” etmek istiyordu.

“İmtihen dedığım, yaniya ki bi iki sual soracağ, merak etme oğlım…”

*

Babamın neredeyse okumayı yeni yeni çözmeye başladığım günlerden itibaren çok sevdiği “tariğh”le beni baş başa bırakma çabaları… Mecmualar satın alıp önüme yığması… Ders kitaplarımla yetinmeyip, bunların dışındaki kaynaklardan da yararlanarak “tariğh”le haşir neşir olmam için elinden geleni esirgemeyişi… Arada bir de beni karşısına oturtup “Hele söle bağhım Margos…” diyerek kendince “imtihen”e çekmeleri:

“Birinci Cihan Herbi ne zaman başladi, ne zaman bitti?”

“Stalingrad muhasarası kaç gün sürdi, hanki general kazandi?”

“Çörçil kimdır?”

“Talat Paşa, Enver Paşa, Cemal Paşa hanki fırkanın mensubiydi?”

“Hanki padişaha Kızıl Sultan diyiler?”

“Berlin Muahedesi ne zaman imzalandi?”

Sorularına doğru cevap verdiğimde gözleri parlayan babam, yanlış ya da yarım yamalak cevap verdiğimde veya susup kaldığımda, kendi “tariğh” bilgisi dağarcığından yanıtları aktarıp beni bilgilendiriyor, ardından coğrafya sorularına geçiyordu:

“Dünyanın en üskek daği hankısidır, üskeklıği kaç mitrodur?”

“Cebelutariğh Boğazi nerdedır?”

“Hebeşistan’ın paytağhti neresidır?”

“Ermenistan hanki birlige mensuptır?”

“Bızım Dicle çayi nerden çığhi, nereye tökıli?”

Coğrafya sorularına, özellikle de ülkelerin başkentlerine, payitahtlarına doğru yanıt verirken, sıra matematik “imtihen”ıne gelince çoğunlukla neden bocalıyordum?

“Şimdi, farz et ki, bızım evden yola çığhtın, dayingile gidisen. Bızım evlen dayingilın arasi dokuz yüz atmiş mitro, senın attığın her adım da atmiş santim; ecep sen bızım evden dayingile kaç adım sora yerışırsen?”

Büyük bir ciddiyetle kurşunkalemimi ağzıma götürüp, arkasındaki lastiğini de tavşan gibi kemirirken, önümdeki kâğıda rakamlar yazarak, kimi rakamları toplayıp çıkararak, kimilerini çarpıp bölerek sözüm ona babamın sorduğu soruya yanıt arıyordum ama nafile! Ben bu “hisap” imtihanından nasıl kurtulacağımın “hisap”larına dalar, içimden sessizce Allah’tan medet umarken, babam benim bu beceriksizliğim karşısında gözlerini uzaktaki bir noktaya dikerek hüzünle devam ediyordu:

“Oğlım Margos, bılisen ki, ben heç okıla getmemişem. Zatani dört yaşında Kafle’ye çığhmişam, oğhımaği yazmaği çoooğh sora, oğhıma yazma kurslarında ögrenmişem, şahadetname de almişam. Gene de ne yapiyam? Ben bahan her gün iki üç ğazata oğhiyam, radyodan ajans dinliyem, dünya ehvalıni ögreniyem…”

Kendisi henüz dört yaşındayken köyünden sürülmekle başlayan ve anasız, babasız, kardeşsiz, bin bir çile ve eziyetle sürüp giden yaşam kavgasında ‘cahil’ kalmanın acısını, oğlunu okutup ‘büyük adam’ yapma hırsıyla çözmeye, böylece “tariğh”ten bu yolla “hisap sorarak” öcünü mü almaya çalışıyordu?

O, İstanbul veya Ankara’dan bir iki günlük gecikmelerle Diyarbakır’a ulaşan, bu nedenle de günlük olma özelliğini yitiren gazeteleri, hazine bulmuş gibi keyifle inceleyerek, ayrıca ilginç bulduğu mecmuaları okuyarak, kitap karıştırarak bilgi dağarcığını artırmaya çalışıyordu. Öte yandan, ceketinin iç ceplerinden hiç eksik etmediği iki kalınca not defterinden birine okuduğu konularla ilgili notlar düşüyor, diğer defterini de Surp Giragos Kilisesi vakfının ev ve dükkânlarının kiralarından ya da pazar ayininde birisi papaz Der Arsen için “Der babanın tabaği” diğeri de “fekirlerın tabaği” adıyla ayaküstü gezdirilen iki pirinç tepsi içine cemaat tarafından usulcacık bırakılan beş, on, yirmi beş kuruşlar ve gümüş bir liralarla biriken paraların miktarı ile, adlarının karşısına sağ el başparmaklarını ya da mühürlerini basarak fakirlerin aldığı ücreti gösteren aylık listelerle dolduruyordu:

Pıruş Baco : 10 lira

Rehan Baco : 8 lira

Topal Tüme : 11 lira

Kazazgilın Meyro : 9 lira

Gerc14 Gerebed : 9 lira

Mışeg15 Serkis : 7 lira

Hemen hepsi “Kafle”de, Tehcir’de kocalarını, çocuklarını kaybeden dul yaşlı kadınların yanı sıra, doğuştan gözü görmeyen, yaşlı cüce Gerebed ve bir de her gün amele pazarına gittiği halde ilerleyen yaşıyla beraber giderek daha belirginleşen sırtındaki kamburu nedeniyle çoğunlukla iş bulamayıp eli boş döndüğü için kilise yönetim kurulu kararıyla “meeş” bağlanmasına karar çıktıktan sonra bu aylık maaştan nasibini alan amele Serkis de erkek olduğu halde listeye istisna olarak eklenivermişti.

Babamın günlük gazeteler, not defteri ve Ermeni cemaatine karşı tarihi sorumluluklarıyla yüklü bu ceketinde başka neler yoktu ki… Muhtar çakmağı, biri daima yedekte, diğeri her an içilmeye hazır iki paket Kulüp sigarası, canı çektiğinde kendi içimi veya özel bir misafirine hürmeten bizzat eliyle sarıp vermek için kehribar sarısı ince kıyılmış kaçak Bitlis tütününü ve Suriye’den yine kaçak yollarla gelen incecik sigara kâğıdını koyduğu metal “cığara kutusi”, gümüş ağızlığı, Oltu taşından siyah tespihi, kahverengi kalın çerçeveli “oğhıma gözligi”, daima katlı duran beyaz mendili, sabit kalemi, kalemi açmak için çakısı, deri cüzdanı, evin ve muayenehanenin iki kocaman anahtarı, bozuk madeni paralar ve kendince her an elinin altında bulunması gereken kıvır zıvırlarla doldurduğu için bir hayli ağır bu ceketi asıldığı çengelden her defasında indirerek babamın sırtına geçirmesine yardımcı olan anam hep aynı nakaratı tekrarlardı:

“Hemal Garo’nun çaketi…”

Ağırlığından dolayı ceketinin Hamal Garo’ya yakıştırılmasından babam şikâyetçi değildi. Birini söndürürken yenisini yaktığı sigaralarının tabii ki yedeği daima cebinde olmalıydı… Gerek kilise yönetim kurulu üyelerine gerekse cemaatten herhangi bir kimseye “hisap” vermesi gerektiğinde ta kiliseye gidip defterleri açmaktansa iç cebinden çıkaracağı defteri ne güne duruyordu? Gönüllü soyunup üstlendiği bu görev karşısında her zaman, herkese “hisap” vermeye, bu “hisap kitap” işinde “imtihen”e seve seve hazırdı! Sırtına vurduğu buğday, arpa, pirinç çuvallarını gıkı çıkmadan taşıyan ünlü hamal Garabed’in, Hemal Garo’nun ağır yüklerini andıran ceketini yaz kış demeden sırtında taşıması ancak kendisinin bileceği şeydi…

Babam, aldığı sorumlulukların hesabını vermek üzere cepleri gerekli bilgilerle dolu ve her an imtihana hazır bir öğrenci gibi dolaştığı için de beni bu imtihan fasıllarına mı hazırlıyordu ne!

*

İlkokul diplomasını cebime koyup babamın bu zırt pırt “imtihen”e çekmelerinden kurtulma hayalleri kurarken, Fiskaya’da ortaokula başladığımız yıllarda, bu kez öğretmenlerimizin daha sınıftan içeri adımlarını atar atmaz, hiç beklemediğimiz bir anda imtihana kalkışmaları çekilir gibi değildi.

“Çıkarın kâğıt kalemlerinizi, yazılı yapacağım!”

Ya “sözlü imtihan”lar… Hele hele önceleri Milli Eğitim Müdürlüğü, daha sonraları milletvekilliği de yapmış Kulplu matematik hocamız Halil Turgut’un o daveti başlı başına bir talihsizlikti:

“296 Mıgırdıç, tahtaya kalk!”

İlkokulu kimimiz Süleyman Nazif, kimimiz Cumhuriyet, kimimiz İnönü, kimimiz Ziya Gökalp’te okuyup mezun olduktan sonra da, Fiskaya’da, Dicle nehrine hâkim tepede kurulan Numune Hastanesi ile hemen yanı başındaki Sanat Okulu arasındaki alanda demir parmaklıkla çevrili geniş bahçe içindeki Diyarbakır’ın tek ortaokuluna A, B, C, D, E şubelerinde tıkış tıkış doldurulup üçer kişi yan yana oturduğumuz sıralarda, ilkokuldan öğrendiğimiz “matamatik” kelimesinin yanlış olduğunu, aslında ‘matematik’ şeklinde yazılıp telaffuz edilmesi gerektiğini, ikinci hecedeki ‘a’nın yerine ‘e’ demenin ne kadar önemli olduğunu Halil Turgut’un ensemize indirdiği sayısız tokatla öğreniyorduk…

Öte taraftan, adımı her defasında ‘Mıgırdıç’ diye yanlış telaffuz edişine doğrusu çok içerliyordum ama, onun gibi sert mizaçlı bir öğretmenin karşısına geçerek “⁄hocam, benim adımi niye yanlış telefuz edisız? Üçünci hecedeki sesli ı degıl, i herfidir” diyecek kadar da salak değildim!

Aynı sınıfta beraber okuduğumuz oğlu Selçuk başta olmak üzere hepimizi bu tokat fasıllarıyla birer matematik âlimi yapmaya özen gösterirken suratımızda patlayan her şamarın ardından bir üçgenin iç açılarının toplamının yüz seksen derece, iki nokta arasındaki en kısa yolun düz bir çizgi, dokuzun karekökünün üç, on altının karekökünün dört, yirmi beşin karekökükün beş olduğunu sular seller gibi ezberliyorduk; ama yedi yüz yirmi dokuzun, ya da iki bin dört yüz birin karekökünü bulmaya çalışırken yaptığımız her yanlışta ensemizin köküne inen sillelerle matematiğe kök salıyorduk…

Peki ya Melike Hanım?

Hani şu incecik, uzun sarı saçlı genç kız… Hani Gazi Caddesi’ni salına salına geçip sonra da Dağ Kapı’dan kıvrılıp okula gelinceye kadar yol boyunca terzi, turşucu, tatlıcı, şekerci, manifaturacı, bakkal, nalbur, eczacı, tuhafiyeci dükkânlarındaki kalfaların iç geçirerek ve ustalarına sezdirmeden gözlerinin ucuyla takip ettikleri güzeller güzeli… Hani tarih hocamız Ayşe Yongaçoğlu’nun Etrüsk, Emevi, Abbasi, Sasani, Babil, Asur, Sümerlerle Hun İmparatorluğu’nun sınırlarını, Gotlar, Vizigotlar’ın tarihini, İkinci Ramses’in sülalesini ezbere bilmediğimiz zamanlarda bol sıfırlı sözlü imtihanlarının ardından kuş gibi sekerek, mavi gözleriyle ışıl ışıl gülerek sınıfa giren, tüm erkek öğrencilerin âşık oldukları o melekler meleği İngilizce öğretmeni:

“My name is Melike…”

Kimisi ense kökümüze indirdiği tokatlarla, kimisi bol sıfırlı imtihan sonuçlarıyla, kimisi fizik, kimisi kimya laboratuvarlarında gerçekleştirdikleri deneylerle, kimisi balıkların karnını deşerek, kimisi jimnastik dersinde sandıklar üzerinde taklalar attırarak bizleri kendi doğru bildikleri yollarla eğitip postumuzdan birer ‘büyük adam’ çıkarmaya gayret ederken, babam bunlarla yetinmeyip illa da anadilimi öğrenmemi neden bu kadar istiyordu ki? Üstelik her yıl bütünlemeyle de olsa iyi kötü ortaokul son sınıfa kadar gelip, Allah’ın izniyle bir de tabiat bilgisi bütünleme sınavını verdikten sonra örgülü, sarı şeritli, lacivert liseli şapkası takıp, etrafa caka atma hayalleri içindeyken, şimdi Karnig Dayiların evindeki imtihanda ne yapmalıydım? Bana sorular soracak olan bu rahibin ağzına peygamberimizin mührünü mü basmalıydım?

Yok yok! Bu peygamber mührüyle yola çıkıldığında doğrusu işler hiç de iyi gitmiyordu. Çünkü daha iki ay önce, ortaokul bitirme imtihanlarında, fizik, kimya, matematiği kazasız belasız atlattıktan sonra, geriye kalan tabiat bilgisi imtihanı için de iyice bellemediğim sayfalara son kez göz gezdirip heyecandan koridorda zangır zangır titrerken, aynı imtihan için sırasını bekleyen arkadaşım Gülten, uzun örgülü saçlarının arasında parmaklarını gezdirip arada bir de yumruk yaptığı elinin orta parmağını duvarda asılı, Türklerin Anayurdu’nu ve kırmızı oklarla dünyanın bir bucağına göçlerini gösteren haritanın tahta çerçevesine tıklatarak sessizce mırıldanıp dururken, arada bir tümüyle yumduğu gözlerini her açışında, benim, sayfaları çevirirken bir taraftan da onu merakla izlediğimi fark edince yanıma yaklaşmış, kulağıma usulca fısıldamıştı:

“Sen de benim gibi yap!”

Ben ne yapmam gerektiğini sormadan, o büyük sırrını açıklıyordu:

“Nenem dedi ki, kapidan içeri girerken önce sağ ayağın at, sora da üç defa içınden tekrar et:

‘Tak dedım tapayi şüşeye bastım, kara tavuği kapiya astım, peğhemberımızın mührıni öretmenın ağzına bastım…’

Buni sölersense bılmedığın sorilari öretmen soramaz; çünki peğhemberın mühri öretmenin ağzıni kapatır, oni lal eder!”

Önce Gülten, ardından da ben dualarımızı fısıldayarak kapıdan içeri girmiş, üç kişilik imtihan heyetinin karşısında dikilmiştik. Gülten kendisine sorulan üç soruyu da cevapladığı için hemen dışarı sevinçle çıkarken, ben kem talihimle en az bildiğim konularla baş başa kalmıştım.

“Eylülde daha iyi çalış, öyle gel!”

Nebahat öğretmenimin kapıyı gösterişiyle salondan dışarı çıktığımda Hazreti Muhammed’in mührünün İsa Peygamberimizin mühründen daha etkili olduğunu tabii ki düşünüp günah işlemedim… Çünkü böyle bir düşünce, her pazar kilisede İsa Peygamberimizin mucizelerini anlatan papazımız Der Arsen’in söyledikleriyle öyle çelişkiliydi ki! Öyleyse ben imtihan kapısından içeri girerken heyecandan sağ ayak yerine sol ayağımı önce attığım için belki de bu duanın tılsımı bozulmuştu. Evet, kabahat bizim sevgili, nur yüzlü İsa Peygamberimizin mühründe değil, mutlaka benim beceriksizce attığım o uğursuz sol ayağımdaydı…

Şimdi Karnig Dayiların evinden içeri girerken önceden tedbirimi alarak, kapının eşiğine sağ ayağımla basıp, yine içimden duamı fısıldıyordum:

“Tak dedim tapayi…”

*

Rozin Baco yerde bağdaş kurmuş, dizinin üstüne yerleştirdiği bakır tepsideki pirinç taneleri içinden şeytanın serpiştirdiği minik taşları ayıklamaya çalışırken, babamla benim neden geldiğimizi her halde bildiği için, yukarıda, eyvanda oturan rahiple Karnig Dayi’yı başıyla işaret edip bize yol gösterdi. Siyah bazalt taşlı merdivenden eyvana çıktığımızda, babamın daha evvel tembihlediği gibi hemen rahip efendinin elini öpüp alnıma koydum. Der Arsen’in elini öpe öpe kazandığım deneyim sayesinde el öpme “imtihen”inden başarıyla geçip bir köşeye çekildim ve ellerimi önümde birleştirip başımı da sol omzuma iyice yaslayıp ayakta melül melül beklemeye koyuldum.

Sedirin başköşesinde oturan rahip hazretlerinin sakalı ilk bakışta çok tuhafıma gitmişti. Bizim kilisenin papazı top sakallıyken, rahibin ak sakalı sivri çenesinin üstünde kısacık birkaç telden ibaretti. O güne kadar hiç rahip görmediğim için, papazdan daha büyük bir konumda olan din görevlilerinin daha uzun, hani neredeyse belki de göbeğine kadar sarkan sakalları olacağını sanıyordum.

Babam da Vertebed’in elini öpüp sedirin yanındaki sandalyeye oturunca, rahip efendi bana doğru döndü ve ilk sorusuyla imtihanın kapısını aralayıverdi:

“Anunıt inç e?”

Onun gülerek ve anadilimiz Ermeniceyle adımı sorması ve benim de bu kadarcık basit bir soruyu yanıtlamam hiç de zor olmadı. Ne ki, ardından sorduğu sorular karşısında kem küm edip verdiğim yarım yamalak cevaplardan bir şey anlamamış olacak ki, sorularını Türkçe yöneltmeye başladı. Böylece kaç yaşında olduğumu, hangi sınıfta okuduğumu, İstanbul’a gidip okumak isteyip istemediğimi, istiyorsam bunun nedenini sorup arada bir de “hım!” deyip başını sallıyor, sakalını sıvazlıyordu. Topu topu üç beş dakika süren imtihan, Karnig Dayi’nın baş işaretiyle avluyu göstermesiyle son buldu. Ben yine rahibin elini öpüp başıma koyduktan sonra geri geri çekilip merdivenlerden inerken, babam ardımdan seslenmişti:

“Hade, doğridan doğriya dayinın yanına…”

Babam öyle dediği halde, ben neden dayımın demirci dükkânına yöneleceğime tam aksi istikametteki Mardin Kapı’da, oradan da Benusen bahçelerindeki dut ağaçlarının gölgesinde gezinip durmuş, sonra da marul tarlalarından birinden gizlice söktüğüm, “ğhırğhız”lık ederek aşırdığım göbekli bir “ğhas”la Dicle kıyısına inmiştim? Yazın, giderek suyu azalan Dicle’nin kenarında oturup, bulanık suyunda yıkadığım marulu bir taraftan yerken neden dalıp dalıp gitmiş, karşıdaki Kırklar Dağı’na bakarak bir de türkü tutturmuştum.

“ Kırğhlar Dağı’nın düzi,

Felek ayırdı bizi…”

6 baron [Erm.]: Bay, bey (erkeklere ve erkek öğretmenlere, adlarının önüne konularak hitap sözü).

7 vertebed [Erm. vartabed]: Vaaz verme yetkisi olan rahip.

8 Eruseğim [Erm. Yerusağem]: Yeruşalim, Kudüs[’teki Ermeni manastırı ve patrikliğine atıf].

9 Hay [Erm.]: Ermeni.

10 [Kür.]: Dayıcığım, ⁄haço ustacığım, şaytani köstek istiyorum.

11 [Kür.]: Dayı, bahşişimi ver… Dayı, bahşiş istiyorum.

12 mama [Erm.]: Ana, anne.

13 şabig [Erm. gömlek]: Kilisede mugannilerin giydiği, entari gibi baştan geçirilen, kollu, genelde açık renkli kumaştan uzun giysi.

14 gerc [Erm. garc]: Kısa [burada “cüce” anlamında].

15 mışeg [Erm. mışag]: Irgat.

“Ellerinizi iyice yıkayın!”

Haygaz öğretmenin komutuyla, yemekhanenin önündeki daracık, mozaik yalakta yan yana dizili sarı, pirinç musluklarda ellerini yıkayan çocuklar akşam yemeği için yemekhaneye girerken, Haygaz öğretmen elindeki cetvelle havayı döverek ilk dersini veriyordu:

“Muslukları açık bırakanlara yemek yok!”

İyi de, bizim oralarda, bizim diyarlarda, Diyarbakır sokaklarındaki “kastal”ların musluğu zaten yoktu ki! Şarıl şarıl akan “kastal”dan gelen geçen eğilip avucunu doldurup içer, konu komşu testisini kovasını getirip doldururdu. “Kastal”ın suyu öylesine boşa akar, en sonunda gider, Dicle’ye karışırdı. Biz Diyarbakır’da “kastal”dan doldurup evlerimize taşıyıp içtiğimiz ya da kuyulardan kovalarla, tulumbalarla çektiğimiz suları da şarrr diye avlularımıza bolca döküp kullanırken, bu ellerde suyun bu kadar kıymetli olduğunu nereden bilebilirdik ki?

Mutfaktan gelen soğan kokuları burnumuzun direğini kırıp iştahımızı kabartırken, kapamayı unuttuğumuz ve çıp çıp damlayan “bi kırtig” su yüzünden yoksa aç mı kalacaktık?

Hayır! Musluk ve su “imtihen”ini bileğimizin hakkıyla vererek yemekhaneden içeri adımımızı atmaya ve muşamba kaplı uzun masalardan birinin kenarına, tahta sıralara oturup yemek yemeye hak kazanmıştık.

Hamamda bizleri yıkayan ‘analarımız’ın soydukları patatesleri pişiren şişman, göbekli, beyaz kukuletalı aşçıbaşı ile önümüzdeki alüminyum tabaklara kepçeyle yemek dolduran iki yamağı bizlere ilk günün yüzü suyu hürmetine patatesleri bolca koyarken, doğrusu çok mutluyduk…

Salçasına ekmeğimizi banarak aceleyle mideye indirdiğimiz bol soğanlı patatesleri iştahla silip süpürdükten sonra karnımız iyice doymuşken, ardından tabaklarımıza doldurulan şu beyaz solucanları nasıl yiyebilirdik ki! Dicle’de oltayla balık avlamaya gittiğimizde nehrin kıyısındaki söğüt ağaçlarının diplerinden veya bataklıklardan bulup çıkardığımız ve iğnenin ucuna canlı canlı takarken iğrendiğimiz için elimizden kayıp düşen, kıvrım kıvrım solucanları anımsatan bu iğrenç şey! Önümüzdeki üzüm hoşafına saldırmak üzereyken nereden nereye bu mendebur “solican”larla baş başa kalmıştık?

“Yemek artırmak yok!”

Haygaz öğretmenin bakışları arasında ister istemez kaşığın ucuyla dokunup almaya çalıştığımız makarnalar kaşıklardan kayıp tekrar tabağımıza düşerken kusmamak için kendimizi zor tutuyorduk. Aç karnına önümüze konan bu makarnayı öğürerek de olsa belki yiyebilirdik; ama enfes patatesin ardından bu kez yemek yemek yerine çile dolduruyor, sıkıntıdan terleyip duruyorduk.

Sağ elindeki cetveli arada bir sol elinin ayasında şaklatıp masa aralarında turlayan Haygaz öğretmen, mutfağa açılan kapının yanı başındaki boş masaya, üzerinde buğusu tüten bir tabak patatesle, bir tabak dolusu makarnayı koyan aşçıbaşıyla göz göze gelince, turlamalarına son verip masanın başına oturuverdi. Deminden beri sadece kaşık sesleri arasında usulca yemeklerini yiyenler, onun oturmasını fırsat bilerek önce fısıltıyla sonra da giderek yüksek sesle konuşup yemekhaneyi uğultuya boğunca, Haygaz öğretmen uğultunun yoğun olduğu tarafa doğru arada bir boynunu uzatarak çatık kaşıyla bakıyor, bir an için hafif bir sessizlik hüküm sürünce bundan aldığı keyifle çatalını makarna dolu tabağa daldırarak fırıldak gibi döndürüyor, çatalına dolanan makarnaları dudaklarını nokta gibi büzerek içine doğru çekiyordu.

Daha ilk günden yatakların mum gibi olması, yemek artırılmaması gibi kural ve yasaklar zincirinin ilk halkalarıyla yavaş yavaş tanışıp, buraya, bu yeni ‘evimize’ ceza almadan, badij olmadan nasıl ayak uyduracağımızı kara kara düşünürken, o ana kadar ortalarda görünmeyen Karekin yine elinde çevirip durduğu düdüğüyle yemekhaneye girip Haygaz öğretmene doğru yöneldi. Kulağına her ne fısıldadıysa, Haygaz öğretmen onaylar gibi başını aşağı yukarı hafifçe sallayınca Karekin uğultuları bastıran tiz sesiyle Ermenice bir şeyler söyledi. Tabii ki biz ‘köylü Kürtler’ anlayamadık; ama yemeklerini bitirenler yavaş yavaş masalarını terk ederek çıkış kapısına doğru yürüdüklerine ve kimileri de son lokmalarını ayakta çiğneyerek aceleyle onları takip ettiklerine göre demek ki yemek faslı sona ermişti. Öyleyse makarna dolu tabaklarımızdan kaçıp kurtulmanın tam zamanıydı. Sağımızda solumuzda kimisi ekmekle tertemiz sıyrılmış, kimisi de donmuş salça ve makarna artıklarıyla dolu tabakların sahipleri birer birer kalkıp gittiklerine göre, belki de bu yemek artırmama kuralı tam anlamıyla uygulanmıyordu! O halde, fırsat bu fırsat diyerek bir an önce sıvışmak gerekliydi. Üstelik Haygaz öğretmenin yanına oturan Karekin de önüne uzatılan yemeğine başını eğerek kaşık sallamaya başlamışken, bundan daha iyi bir fırsat olamazdı.

Bahçede çocuklar koşuşturup dururken, bizler duvar dibinde toplanmış, kendi aramızda, bundan sonra da yemekhaneden kolaylıkla sıvışıp sıvışamayacağımızı tartışırken, açılan bahçe kapısının tepesinde sallanan çıngırağın sesiyle aynı anda içeri dört çocuk giriverdi. Kılık kıyafetlerine, yaşlarına bakılırsa, bunlar geveze berberimizin sözünü ettiği Hataylılar olmalıydı.

Bu çocuklar, akşamın alacakaranlığının bahçeye yavaş yavaş postunu serdiği bu saate kadar ortalarda gözükmezken şimdi nereden çıkıp geldiler? Temiz giysileriyle, parlak boyalı ayakkabılarıyla önümüzden geçip giderken yetimhanenin yeni misafirleri olduğumuzu anlayıp dikkatli bakışlarıyla bizleri süzerken, onlarla göz göze gelmemek için bakışlarımızı gizlemeye çalıştığımızı acaba hissettiler mi? Gezmeye gitmiş, şimdi de dönüyorlar mıydı? Öyleyse yarın bizler de Karekin’in anasına teslim ettiğimiz temiz elbiselerimizi giyip İstanbul’da ilk kez bir başımıza gezerek etraf tarafı görebilir miydik? Çan çala çala raylar üzerinde kayıp giden tramvaylara binebilir miydik? Paralarımıza el koyup kilit altına alan müdür Arşaluys Sarkisyan’ın kapısını tıklatıp “Bız yarın sebeh erkenden dişari çığhmağ, birez gezmağ, tramvaya binmağ istiyığh…” deyip izin istersek acaba nasıl bir yanıtla karşılaşırdık? Bizi tersler miydi yoksa? İzin verecek olsa, yolumuzu şaşırıp kaybolur muyduk?

Bizler kafamızdaki sorularla yeni gelen çocukların ardından gıptayla bakarken, onlar da merdivenlere yönelip binadan içeri girdiler.

Yetimhanenin uzun daracık binası… Komşu bahçedeki iki katlı binayla aramızdaki yüksekçe duvar… Duvara çakılı demir kazıklara dolanmış paslı dikenli teller… Yan bahçeden gelen köpek havlamaları… İstanbul… Şişli… Karagözyan Ermeni Yetimhanesi’nde henüz birkaç saat önce bizler için başlayan gizemli yaşam, yerini karmaşık duygularla yüklü bir akşama terk ediyordu.

Yarısı toprağa gömülü yemekhanede tencere, tava, tabak çanak sesleri arasında bulaşıkları toplayan hademelerin basık, demir parmaklıklı pencerelerden bahçeye taşan gürültüleri giderek azalırken, yağ ve islerin zamanla sindiği solgun, kimisi arada bir pır pır yanıp sönen floresan lambaları da teker teker tümüyle karartılıp, ardından da pencereler kapatılınca, bir günün bittiği böylece daha iyi anlaşılıyordu.

Az sonra mermer merdivenin başında düdüğünü dürt dürt düüürt öttüren Karekin herhalde bizlere yatakhanenin yolunu müjdeliyordu.

Her zil, her düdük sesinden sonra giriş kapısındaki mermer basamakların önünde sıraya girmenin değişmez bir kural olduğunu kısa zamanda da olsa öğrendiğimiz için, merdiven başında toplanan çocukların ardında yerimizi alırken, demin dışardan gelen Hataylı yaşıtlarımız da bizim yanı başımızda dizildiler. Önümüzde sıraya girerken cırcırböceği gibi ötüp duran çocukların bu cırcırlarından bir şey anlamazken, şimdi de bu Hataylılar, hiç anlamasak da, bizimle ilgili olduğunu bakışlarından sezinlediğimiz bu mırıltılarıyla birbirlerine ne söylüyor, acaba hangi dili kullanıyorlardı? Hele fasulye sırığı boyuyla hepimize tepeden bakan sıska, dişlek çocuğun “vart vurt” sözlerine arkadaşları neden kıkır kıkır gülüyorlardı?

Sırada bekleşenlerin uğultulu konuşmaları giderek azalıp sessizlik hâkim olunca, Karekin’in hafif bir el işaretiyle beraber iki adım geriye çekilip yolu açmasıyla öndeki çocukların ardı sıra bizler de yürüyüp merdivenleri tırmandık. Çocuklar kendi sınıflarına yönelirken Karekin önümüzü keserek “Sizler kütüphaneye gideceksiniz” diyerek işaret parmağıyla kütüphaneyi gösterip bizleri de Hataylıların peşine takınca, az önceki düdüğün hikmetini anlamış olduk.

Kütüphanede Hataylılar öndeki sıralarda yan yana oturup yine kendi aralarında “vart vurt” konuşurken bizler de onların boş bıraktığı arka sıralara iliştik. Az sonra Haygaz öğretmenin içeri girmesiyle ayağa kalktık. Haygaz öğretmen bu saygı karşısında memnunuyetini şişe altını andıran kalın camlı gözlüğünün ardındaki tebessümüyle dile getirdi. Kürsüye geçip başını ve aynı anda da elindeki cetveli iki kez hafifçe sallayıp oturmamızı işaret etti. İki grup halinde ayrı ayrı oturduğumuzu görünce henüz birbirlerimizi tanımadığımızı anlamış olacak ki hemen önde oturan çocuklardan birine dönerek Türkçe sordu:

“Arsen, yeni gelen arkadaşlarınızla tanıştınız mı?”

Adının Arsen olduğunu böylece öğrendiğimiz çocuk hayır anlamında başını salladı.

“Öyleyse şimdi herkes sırayla ayağa kalkarak adını söylesin, böylece tanışmış olursunuz.”

Nubar…

Vahriç…

Ohannes…

Papken…

Aykvart…

İçlerinde sırık boylu olanın adı gerçekten de berberimizin dediği gibi Papken’di! Aykvart da, Papken’in tam tersine, bizim Artin gibi bodur bacaktı.

Biz de isimlerimizi söyleyip yerlerimize oturduk. Geveze berberimizin, saçlarımızı keserken bize Hataylılar’dan söz ettiğini Haygaz öğretmen nereden bilsindi! Belki de o “şaşo” berber, bahçe kapısından girdiklerini görür görmez bu çocuklara da bizlerle ilgili haberi ulaştırmıştı bile:

“Diyarbakır’dan Kürtler geldi…”

Bu tanıştırma faslından sonra Haygaz öğretmen gerek Hataylılar gerekse biz Diyarbakırlıların İstanbul’a gelişimizin aslında aynı nedenden kaynaklandığını, Üsküdar’da inşaatı süren ruhban okulunun bitimine kadar burada kısa bir müddet kalacağımızı hatırlatırken, bir bakıma aynı yolun yolcuları olduğumuzu, gurbette dayanışma içinde olmamız gerektiğini vurgulayarak, aramızda sıcak bir ilişkinin doğmasına kapı aralıyordu.

Onlar kendi aralarında kendilerince Ermenice “vart vurt” ederken, bizler de Kürtçe “ğhart ğhurt” edip gizliden gizliye kendi aramızda konuşmuyor muyduk? Aslında aramızda farklılıktan ziyade benzerlik vardı. Hepimizin başlarının aynı acemi berberin tıraşı sayesinde kabak misali parlaması bunun en bariz kanıtı değil miydi?

“Yatma zili çalıncaya kadar bu kitaplara bir göz atın, isterseniz aranızda değiştirebilirsiniz.”

Haygaz öğretmen kütüphanenin raflarından çekip aldığı kitapları bizlere dağıtıp kütüphaneyi terk edince hepimiz önümüzdeki kimisi ince, kimisi biraz daha kalınca, çoğunlukla da eskimiş, sayfaları yer yer kıvrık ya da yırtık kitaplarla baş başa kaldık.

Kitapların adlarından yola çıkarak sanki bir diğerimizin elindeki kitap kendi elimizin altındakinden daha güzel, daha çekiciymiş gibi, o anda okumaktan çok, kimin kısmetine hangi kitabın düştüğünü tuhaf bir kıskançlık ve merakla izlerken, bizi yalnız bırakan Haygaz öğretmen, kitapları değiştirme bahanesiyle aramızdaki buzların çözüleceğini mi hesaplamıştı ne!

Kitaplar…

* *

Diyarbakır Hançepek’teki evimizde nereden nereye, nasıl olmuştu da bir yaz günü avlunun bir köşesindeki taş merdivende birdenbire karşıma çıkmıştı bu kitap? Babamın çoğu kez elime tutuşturup iki gün sonra da içindeki bilgilerden beni “imtihen”e çektiği o can sıkıcı tarih kitaplarına hiç benzemeyen bu kitabı kim getirip tam da boyumun hizasındaki basamağın bir kenarına bırakmıştı?

Kitabın kapağında yere sırtüstü uzanmış kocaman, dev adam… Devin saçının her bir teli yere çakılı kazıklara iyice dolanıp bağlanmışken, aynı zamanda bacağına, koluna, boynuna dayalı merdivenlere tırmanmış yüzlerce minik adamın kimisi devin kulağında geziniyor, kimisi burnunun üzerinde oturmuş… Devin serçe parmağındaki yüzük, adamların başından daha büyük, ayakkabısından sarkan bağcık kazıklara bağlı sicimlerden daha kalın olmasına rağmen yine de bu minik adamlar ordusu bu heyula devi sıkıca yere bağlayıp esir almayı başarmışlar…

Kitabın solgun kapağında büyük harflerle yazılmış bir isim:

Güliver‚in Seyahatleri…

Kimdi bu minik adamlar? Onların kazıklarla, iplerle yere bağladıkları bu dev adam neyin nesiydi? Belki de bana ninni söyleyip uyuturken bazen masal da anlatan Saro nenemin masallarındaki bir dudağı yerde, diğeri gökte olan devin ta kendisiydi… Hemen merdivenin taş basamaklarından birine oturup merakla karıştırmaya başladığım bu kitabın sayfalarında soluk soluğa hangi dünyalara doğru yol alıyordum?

*

İlkokul dördüncü sınıfta oturduğum yerde beni kollarına alıp sıkıca kucakladıktan sonra yepyeni bir âleme, önce boyu bir karışı bile geçmeyen minik insanların dünyası Liliput ülkesine, sonra da her biri insan azmanı olan kocaman devlerin yaşadığı Brobdingnag’a taşıyan bu kitabın sayfalarını merakla çevirirken zaman zaman kahkahayla gülüp zaman zaman da heyecandan sımsıkı kenetlenmiş dişlerimle bu hayal âleminde seyahate çıkmanın keyfini nasıl unutabilirdim? Ne kadar da ilginç yaşantısı vardı bu insanların… Boyları bizim cüce Gerebed’ten çok daha kısa olan bu insanların hali ne kadar da gülünçtü… Yetmişi aşkın yaşına rağmen tüm çocuklardan daha kısa, daha bodur boylu olduğu için Ermenice adıyla Gerc Gerebed diye bilinen yaşlı Gerebed Dayi bile Liliput ülkesindeki bu insanların yanında bir dev adam sayılırdı. Ne komik!

*

Gerebed Dayi… Gözleri görmediği için, beline kadar uzanan ince, minik bastonunun yardımıyla Gâvur Mahallesi’nin daracık sokaklarını küçük adımlarla arşınlarken çıp çıp çıp damlayan veya şar şar şar akıp giden su seslerinden o anda hangi çeşmenin, hangi “kastal”ın yanı başında bulunduğunu, sıcak, taze ekmeklerin, lavaşların çevreye yayılan mis gibi kokularından Çırig, Çarşı, Askeriye, Şeyh Matar fırınlarından hangisinin önünden geçmekte olduğunu, attığı her minik adımla beraber bastonuyla tıktıkladığı duvarların oyuklarından, yerdeki taşların konumlarından ezberlediği ve yol boyunca her defasında içinden sessizce “Hesirli Sukaği!”, “Şefteli Sukaği!”, “Direkçi Çığhmazi!”, “Nonogilın dar küçesi!” diye düşünüp sokakları hiç yanılmadan kestiren, sokak kapılarının tepesinde asılı duran kimisi pirinç, kimisi demir “şakşako”lara boyu yetişmediği için kapıları bastonuyla döverek ya da minik yemenisinin sivri ucuyla tekmeleyerek gelişini haber veren, eşikte onu her defasında sevinçle “Tun perov ğherov egir is Gerebed Dayi” diyerek anadili Ermeniceyle veya Kürtçe “Tu xer hati Apê Gerebit, ser serê min, ser çava min” sözleriyle ‘hoş geldin, baş göz üzerine geldin Gerebit amca’ gibisinden karşılayanları sesinden tanıyıp onlara Ermenice “Peri dısenk Meryem!” ya da Kürtçe “Sağ bi Gîrbo!” diyerek ‘hoş bulduk’, ‘sağ olasın’ gibi karşılıklar vererek, kimine de yarım yamalak Türkçesiyle seslenip ayaküstü hal hatır sorduktan sonra bastonunu tıktıklaya tıktıklaya gidip yerleştiği eyvandaki sedirde eline saygıyla tutuşturulan kahve fincanını avucunun içinde sıkıca tutup kahvesini höpürdetirken teşekkürünü Ermenice, Kürtçe, Türkçe dile getiriyordu:

“Kakuleyov kahveyin hemı ağgig e, şekirê wi pir baş e, elıze sağlığ…”

Kavrulup pirinç el değirmenlerinde çekildikten sonra taş dibeklerde havanla dövülürken içine katılan kakule tohumuyla tatlandırılıp harmanlanan, pirinç cezveler içinde sıcak külde pişirilen kahveyi, bir çırpıda Ermeniceyle tadının güzel, Kürtçeyle şekerinin kıvamında olduğunu söyleyerek takdir edip, ev sahibini de Türkçe kutladıktan sonra kahvesini içmeye devam ederdi.

Cüce Gerebed… Birinci Harb-i Umumi zamanı, gözleri görmediği için Seferberliğe katılmayan, ama karanlık dünyasını sırtlayıp çıktığı Tehcir yollarından, sonunda kör değneğinin onu getirdiği Diyarbakır’da, yaşamını Surp Giragos Kilisesi’nin vakıf evlerinden birinde, kendisi gibi Tehcir’den sağ kalan, kimsesiz kocakarı Pıruş Baco’nun himayesinde sürdüren, çoğunlukla oturduğu yerde tespih çekip yine aynı dam altında yaşayan Der Arsen’in zaman zaman avluda okuduğu İncil’in sesine kulak kabartıp onun manevi gölgesinde huzur arayan ve nihayet, kilise yönetim kurulunca ayda dokuz lira maaş bağlanan bu ihtiyara Gâvur Mahallesi’ndeki, Hançepek’teki tüm Ermeni evlerinin kapıları sonuna kadar açıktı, özellikle de şehriye kesileceği günlerde…

*

Diyarbakır’ın zemherisiyle dondurucu soğuk günleri bastırmadan, alçak damlarla sokaklar tamamen karla örtülüp saçaklardan buzlar henüz sarkmadan, Dicle’nin sığ kıyıları buz tutup tümüyle donmadan, Ermeni, Süryani, Keldani, Musevi, Türk, Kürt çocuklar kendi yaşıtlarıyla keyifle el ele verip mahalle aralarında yaptıkları kardan adamı yine hep beraber kartopuna tutup perişan etmeden, soğuktan donan ellerini ısıtmak için ordan burdan bulup buluşturdukları çerçöp, saman ve tezek parçalarını kuytu bir köşede, bir “örtme” altında güçbela yaktıkları ve adına “alav pilav” dedikleri ateşin etrafında önce Kızılderililer gibi ulaluuu ulaluuu ulaluluu dans edip tepinerek, bu tepinmelerin ardından her defasında nedense ve ne hikmetse çıkan kavgalar sonucunda bu kez Dacigler bir tarafta, “⁄haço”lar diğer safta “herb” naralarıyla karlar üzerinde alt alta, üst üste savaşıp kafa göz yararak ağlayıp evlerinin yolunu tutmadan çok çok daha önce analarımız tedbirlerini alır, yazdan itibaren kilerlerimizin küplerini kışa hazırlarlardı. Öncelikle “dolmalığ” diye adlandırılan kısa, tombulca patlıcanlar ve iri, yeşil biberler oyulup içleri boşaltılır, yorgan iğneleriyle iplere dizilerek damlardaki çamaşır sicimlerine asılıp kurumaya bırakılır; ardından geniş siniler içinde domates suları da salçaya dönüşmek üzere damlarda güneşin kavurucu sıcaklığına terk edilince arıların bayramı başlar, sarı, siyah benekli eşekarılarıyla minik balarıları sıcaktan giderek koyulaşıp pelteleşmeye başlayan domates sularından bir an önce nasiplerini almak için yarışır, onların gölgesinden korkan karasinekler, sivrisinekler kaçamak pikelerle, ani dalışlarla sininin etrafında gezinir, tombul karafatmalar, kanatlı kanatsız ince belli karıncalar, benekli uğurböcekleri bu Halil İbrahim Sofrası’ndan paylarını almaya çabalarken, duvarlarda bir aşağı bir yukarı hızla gezinip ya da arada bir gizlendikleri oyuklardan başlarını çıkarıp etrafı seyreden ürkek kertenkelelerle, bıkıp usanmadan o daldan bu dala, o sicimden bu sicime atlayıp kavurucu sıcaklardan kurumaya yüz tutmuş, pörsümüş biberleri, patlıcanları, kabakları, bamyaları minik gagalarıyla delik deşik ederek bunu gizemli bir oyuna dönüştüren serçelerin cıvıltıları etrafı sarardı.

Damlarda kurulup sergilenen bu sebilullah Halil İbrahim Sofrası’ndan nasiplerini alıp karınlarını doyuran börtü böceklerin kimisi cıvıldayarak, kimisi vızıldayarak mevsimin sonbahara dönüştüğünü, yağmurlu ve onun da ardı sıra karlı kış günlerinin gelip çatacağını içgüdüleriyle sezdikleri için işlerini aceleyle, bir hay huy, bir hercümerç içinde kotarmaya çabalarken, sonsuz iştahları ya da açgözlülükleri sonucunda düştükleri domates suyunun kızıl denizinde çırpınarak boğulur, ya da incecik bacaklarıyla, ipeksi tülden kanatlarıyla, can havliyle kürek çekip eninde sonunda karşı sahile geçenler bakır sininin kenarında bir taraftan yalanıp kurulanıp Tanrı’ya şükranlarını sunarken, onların tüm bu yaşam kavgasına ve uğraşlarına, belki de yerini sadece ve sadece yüce Tanrı’nın bileceği kovuğunda yeknesak cır cırıyla öten ağustosböceklerinin sazlı, sözlü cümbüşü eşlik ederdi.

Yukarıda, damda böcekler kendi âlemlerinde yaşamlarını sürdürebilmek için mücadele verirken, aşağıda, kış hazırlığına soyunan analarımız, aynı avluya, aynı “hevş”e açılan odalarda yaşayan ev komşuları veya kapı komşularıyla imece halinde, sinilerin etrafında yere bağdaş kurup buğday ayıklar, ayıklanan buğdayı kocaman kazanlarda haşlayıp “dögme”, bulgur veya değirmene gönderip un yapmak için hazırlarken, Gâvur Mahallesi’ndeki evlerde yan yana gelen yaşlı, genç kadınlar Karacadağ tereyağıyla iyice yoğrulmuş şehriye hamurundan, baş ve işaret parmaklarının ustaca hareketleriyle minik, incecik şehriyeler keserek kışlık hazırlıklarını sürdürürlerdi.

Kendisi erkek olmakla birlikte, ayağını sokak kapısından içeri atıp şehriye kesen kadınların safında yerini aldıktan sonra herkesten çok daha ustalıkla, baş ve işaret parmakları arasındaki hamur topağını ince, minik şehriyeler halinde yerdeki beyaz patiskaya yağmur tanelerini yağdırır gibi ardı ardına döken cüce Gerebed minik elleriyle, incecik parmaklarıyla hepsi de tornadan çıkmışçasına eşit boyda kestiği şehriyelerle, sırlı sırsız tüm şehriye küplerine, öncelikle Halil İbrahim’in sonra da Gâvur Mahallesi’nde neredeyse efsaneleşmiş, kendi adıyla tescil edilmiş bereketini katardı. Gözleri görmediği ve belki de sırf bu yüzden en ufak bir sese çok daha duyarlı olan kulağına arada bir çalan ve kendi adını taşıyan bu bereket sözcüğünün hakkını vermek için bıkıp usanmadan minik şehriyeleri havada ip gibi dizerken, öte tarafta kimisi sedirde, kimisi altlarına yerleştirdikleri yün minderlerde bağdaş kurup yere serili patiskanın etrafında çepeçevre oturan çoğu yaşlı kadınlar ha babam şehriye kesip çene çalarlardı.

Konunun biri kapanmadan bir diğerine balıklama dalanlar, birinin tam da anlatmaya kalkıştığı bir konuyu bayat bulduğu için onun sözünü “bal ilem, kaymağ ilem, şeker ilem” kesenlerin açtıkları çok daha ilginç konularla beraber uzayıp giden sohbetler…

Bayzar Baco’nun gelinlik çağına gelmiş ortanca kızı Şişko Mero’yla, Manisa’daki askerliğini bitirip dönen Kalayci Tümes’ın oğlu Dikran’ın nişanı iki hafta sonra yapılacakmış; Elaziz’deki, ⁄harpet’teki akrabaları da toplanıp trenle gelecekmiş…

Meyro Baco’nun oğli Seto’yla, Sıke Dayi’nin kızı Anjel birbirlerine “çoğh yakışilar”; dedelerinin verdiği “beşik kertmesi” kararı “çoğh isebetli olmiş!”

Tatlı tatlı sürüp giden bu sohbetler zaman zaman dedikodularla renklenir, böylece o sıralarda Gâvur Mahallesi’nde hangi kadınların kaç aylık gebe olduğu, doğacak çocuklardan hangisinin kız ya da erkek olacağı konusunda “ğhoroz”una iddialara girilir, sohbetin düğüm düğüm ilerleyen kulvarlarında laf lafı açmışken giderek yorulan parmaklar yerine çenelere hız verilerek sohbet daha da koyulaşır, böylece kilisedeki pazar ayininde gezdirilen bağış tabaklarına her defasında kimlerin cömert davranıp gümüş bir lira veya yirmi beş kuruş, kimlerin cimrice sadece beş kuruş ya da delikli yüz para attığından, kimlerin damlarını yağan yağmurdan sonra iyice loğlayıp tokaçlamadıkları için damlarının aktığından, kimlerin Paskalya yortusunda kaç tane kırmızı yumurta haşlayıp kaç çörek yoğurduğundan, bunları fakir fukaraya, Müslüman komşularına nasıl dağıtıp paylaştırdıklarından, Hanım’ın kızı Anjel’le Mirye’nin oğlu Zaven’in “bu yoğhlığta” bir çuval kelle şekeri “Alır mi, almaz mi…?” diyerek tas tas götürüp “avğhana”ya, dipsiz kuyuya benzeyen tuvalete nasıl döktüklerinden, kirve Donabed’in oğlu Armen’in kör kuyuya düşüp boğulmaktan Hisus Krisdos’un sayesinde nasıl son anda kurtulduğundan, Mınuş’un parmağı dolama olduğu için “şeğre kesmağa” gelmediğinden, dolama olan parmaklara haşlanmış soğan bağlamanın yararından, “ezağhana”lardaki ilaçlar yerine uyuza, sıtmaya, trahoma hangi otların şifalı geldiğinden, papatyanın her derde deva olduğundan, papatyalar arasındaki kırmızı gelinciklerin örülerek gelinlik yaştaki genç kızların başına taç yapılmasının uğur getirdiğinden ve daha bir sürü o dedi bu dinledi, bu yedi o çiğnediden söz edilir, oturduğu yerde zaten neredeyse fark edilmeyen ve sohbetin koyuluğu içinde varlığı dahi unutulan Gerc Gerebed ister istemez kulak misafiri olduğu bu konulara girip çene çalmaktansa incecik bileklerine, minik parmaklarına hız vererek kendi işine sarılır, var gücüyle şehriyeye bereket ve ününe de ün katardı.

*

Kendimi kitabın serüvenine kaptırmış, sayfalarına gömülüvermiştim. Gerebed Dayi’yı zaman zaman o minik insanların dünyasında bir dev gibi hayal ederek kıkır kıkır gülüyor, ondan daha uzun boylu olduğumdan kendimi bir an için bir dudağı yerde bir dudağı gökte bir dev gibi görüyor, devlerin ülkesinde de cüce Gerebed gibi hissediyordum. Bir küçülüp bir büyüyor, bir büyüyüp bir küçülüyordum…

“Ula iki seettır bu güneşın altında ne poğh karıştırisan, özi özıne deliler kimi niye gülisen? Allahvekil başan güneş çarpti! Dı hade, kağh, bare ğhamuri furuna götır; zatani ekşidi, su kimi oldi, teştten taşti…”

Anam hep böyle mi yapardı? Kendimce eğlendiğim zamanlarda, mesela avludaki dut ağacının yaprakları arasında daldan dala cıvıldayıp atlayan, zaman zaman yapraklar arasında sessizce uyuklayan serçeleri “çatallastig”imle avlamaya çalışırken, dama çıkıp kendi yaptığım uçurtmayı büyük bir keyifle uçururken, kerpiç duvardaki eşekarılarının yuvasını bozmayı tam da aklıma koymuşken, ya da Yemeniciler Çarşısı’nda eski kamyon lastiklerinden sökülen çelik çemberleri satın almak için biriktirdiğim paralarla edindiğim, gözümden bile sakındığım çemberi avluda ha babam de babam çevirerek dolandığım bir anda nereden, nasılsa bulup buluşturur, bence münasebetsiz, ama ona göre en uygun zamanı ayarlayıp bana illa bir angarya yükler, ya elime tutuşturduğu testiyi doldurmak için “kastal”a salar veya başıma yerleştirdiği kocaman hamur “teşt”iyle beni fırına yollardı.

Büyük bir hevesle dalıp gittiğim kitapta kâh bir dev, kâh cüce kesilip, Liliput’la Brobdingnag arasında mekik dokurken, omzuma yerleştirilen hamur “teşt”iyle evden fırına angarya yolculuklarımdan bir yenisine çıkıp bu uğurda mekik görevini ister istemez yüklenirken, bu kez aklım ne arı yuvalarında, ne kuş seslerinde, ne de babamın okuyup bir kenara istiflediği eski Tasvir gazetelerinden zar zor yaptığım uçurtmamın çamaşır iplerine takılan kuyruğundaydı. Aklım, evde bıraktığım Güliver‚in Seyahatleri’nde kalıyordu…

*

‘Diyarbakır dört kapı’ deyip içine tıkıldığımız bu tarihi şehrin kapılarını aralayıp Liliputlar ülkesine, oradan da Brobdingnag’a gitmek… En yakındaki Mardin’e bile gitmenin bir macera olduğu, “Üsti açığh mekiiine, gider Merdin’eee… Şöfür mehli bi lireee, açığh iki mecdiye!” diyerek Arap şivesiyle seslenen Mardinli şoför ya da kara kuru muavinlerin, Diyarbakır hayvan pazarına getirdikleri koyun, keçi, öküz ya da “camuş”ların yerine hurda kamyonlarına yükledikleri yeni yolcularla Diyarbakır ile Mardin arasındaki mıcırlı, tozlu, topraklı doksan kilometrelik yolu dört saatlik bir serüvenle kat ettikleri o günlerde, seyahat hayalim biraz gecikerek de olsa, yine kitaplardan, hem de sürpriz bir şekilde ders kitaplarından fışkırarak gerçekleşecekti:

“Elazığ’ın Maden ilçesine bir gezi tertip edilmiştir… Pazar sabahı Kurtalan Ekspresi ile yola çıkılıp, akşam yine trenle dönülecektir… Maden’deki bakır fabrikasını tetkik gezisine katılmak isteyenler adlarını sınıf öğretmenlerine yazdırıp bilet ücretini perşembe gününe kadar getirsinler!”

Ziya Gökalp Lisesi’nin bahçesinde pazartesi sabahı topluca, hep beraber, bir ağızdan “Korkma sönmez bu şafaklarda…” marşını yüksek sesle söyledikten sonra, müdürümüz Hayri Çakaloz bu açıklamayı yapınca böyle bir geziye katılmaya can atmaz mıydım?

Henüz iki yaşlarındayken boklu donumu yerde bulduğum bir sopanın ucuna bayrak gibi asarak Gâvur Mahallesi’nde sokak sokak gezinirken evimizin yolunu kaybedip hüngür hüngür ağlayıp zırladığımda, beni o halimle bulduğunda öpüp, sonra da yanaklarımı okşayıp adımı Marko Polo’ya çıkaran babam benim bu seyahatleri ne denli sevdiğimi, hele hele Güliver‚in Seyahatleri’ni hevesle okuduğumu bildiğine göre böylesi bir geziye “⁄heyır!” der miydi? Nitekim öğretmenlerimizin nezaretinde, onların “gözının ögınde” yapılacak bu geziye engel olmadığı gibi, tam aksine, bilet parasını hemen cüzdanından çıkarıp vermiş, ardından da ilave etmişti:

“Eyi olır, eyi olır, get, fabrikayi eyicene gez, bakır toprağtan nasıl çığhi, nasıl eri, sicağ sicağ nasıl kalıplara tökili, nasıl silindirden çekıli, levha oli, gör ögren. İlakin oraya getmişken, orda bızim köyli, Heredanli bi tanışımızın çocığlari var, onlari da bulasan. Bunlar iki kardaştırlar, birisi kalaycilığ, ötekisi de çulciliğ yapilar. Heredanli Kalayci Şükri ilen Çulci Ekrem desen onlari herkeş tanır. Babalari Kafle’den kurtuldığhtan sonra möhtedi oldıği içün şimdi Daciglığ süriler, Ermeni oldığlarıni sağhlilar. Onlara de ki, babam Dişçi Serkis’in sıze bol bol selamlari var, gözlerızden öpi.”

Babamın uzattığı parayı pantolonumun cebine sevinçle yerleştirirken, kendi köyünden, Heredanlı bu insanların izini sürüp onları bulma angaryasını bana durup dururken yükleyip selam iletmek faslını bu denli önemsemesi doğrusu hiç hoşuma gitmemişti. Babamın selamlarını kendi “köyli”lerine ulaştırmak için ayrıca zaman harcamam gerekecekti. Oysa ben bakır fabrikasını keşfe gidiyordum; tıpkı bir zamanlar arkadaşlarımla beraber buz fabrikasını keşfe gidip zonklayan bir ayakla evin yolunu Emmo Karekin’in kucağında tuttuğum o gün gibi…

Babam bakırın silindirden nasıl çekilip levha olduğunu öğrenmemi isterken, kendi mesleğinin inceliklerini mi aktarıyordu bir bakıma? Gerçekten de önceleri Çarşı Karakolu’nun arkasındaki daracık sokakta Diş Tabibi İsmail Beg’le ortakken ve daha sonra, Zonguldaklı İsmail Beg’in şiddetli geçimsizlik nedeniyle karısından boşanır boşanmaz aniden memleketine dönmesiyle bu kez de “Mesarifler ğhariç, kârın yarısi senın, yarısi benım” diyerek Aziz Beg’in “diplomasının kölgesinde” çalıştığı muayenehanesine arada bir anamın son anda aklına gelen, “Yarın sebeh sept, erkenden çamaşur yığhiyacağam; pazar günıne kirli giremenığh. Get baban söle, akşam eve geldığında iki kuti Öküzbaş marka çivit, iki kilo da yeşil sabun alsın” türünden siparişlerini, anamın öğrettiği gibi iki adımda bir “Öküz çiviti, yeşil sabun… Öküz çiviti, yeşil sabun… Öküz… Sabun” diye içimden tekrarlayarak ulaştırdığımda, babam mükafat olarak bitişikteki kahveden bir bardak “fışne suyi”, “leymunata” ya da bir şişe “ğazoz” getirtiyor, ben keyfini çıkara çıkara içeceğimi yudumlarken, o da beyaz, patiska önlüğüyle oturduğu sandalyede başını ahşap tezgâhına eğerek meraklı bakışlarıma kendiliğinden yanıtlar veriyordu:

“Görisen oğlım, bu altunun ismi Reşat’tır, bunun adi Hemit, bu Sultan Eziz… Bağh, bu da Cumuryet, yani Ata altunidır, üzerınde ⁄azi’nin kabartma resmi var…”

Ben iyice tanımak için altınlara bakarken, o da tezgâhın altındaki minik körüğü sağ ayağıyla habire pompalıyor, benzin dolu hazneden geçip lastik bir hortumla “şalimo”ya gelen benzinli havayı çakmağıyla yakıyor ve “şalimo“nun düğmesini arada bir kısıp açarak zaman zaman mor, zaman zaman sarı alevle altınları ısıtıp tavlıyor, tavlanan altınlar elle tutulacak kadar soğuyunca da önce kalın, giderek daha ince ayarlarla silindirden birkaç kere enine, birkaç kere de boylamasına çekiyor, silindirin merdaneleri arasında ezilip can çekişen bu altının çatlamaması için tavlama işlemlerini arada bir tekrarlıyor, yaprak halini alan altının yeteri kadar incelip incelmediğini önce eliyle kontrol ediyor, kulağına yaklaştırıp hafifçe eğip bükerek çıkardığı sesi dinliyor, ardından da “Bağh, bu mikrometrodır” dediği bir aletin dişleri arasına sıkıştırıp titizlikle ölçüp kontrol ettikten sonra son bir kez daha ısıtıp cam bir kavanoz içindeki kirli sarı bir sıvıya sivri uçlu çiftiyle dikkatlice “Bağh bu duzrühidır” deyip cazzz diye sokuyor, burun deliklerimizi, genzimizi yakan beyaz bir buharın yükselişiyle beraber deminden beri ısıtıldığı için rengi kararan, silindirin altında ezile ezile uzayıp genişleyen, eski yuvarlak halinden eser kalmayan incecik altın plakası yine eski sarı, parlak rengine anında kavuşurken ben bu “duzrühi”nin marifeti karşısında şaşırıyordum.

Şişesinden baloncukların yükseldiği renksiz “ğazoz”, mor “fışne suyi” ya da sarı “leymunata”yı keyifle yudumlayıp babamın bu maharetlerini zevkle seyrederken, o demin tuzruhundan çıkardığı yassı altını bu kez su dolu kovaya daldırıp yıkıyor, avucunun içinde birkaç kez okşayıp kuruttuktan sonra, minik makasla kırt kırt kırt yuvarlak plakalar halinde kesiyor, bozuk para büyüklüğündeki bu incecik plakaları “şarp” dediği, kalından inceye bir sıra zımbası olan bir başka makinede art arda kalıplayıp çukurlaştırıyor, sonra da bunları çelik diş kalıplarına takıp minik çekiciyle çat çat çat, tık tık tık döve döve şekillendirerek santral, lateral ya da kanin adını verdiği dişlere dönüştürüyordu…

Babamın, “Eziz, Hemit, Reşat altuni” diyerek bana bu parlak, yuvarlak altınları tanıtırken, tarih dersi verdiğini o yaşta nereden bilebilirdim ki! Benim için ilginç olan, isimlerinden ziyade, hepsinin de babamın usta ellerinde altın dişlere dönüşmesiydi. Bu yüzden babama karşı hayranlık duyuyor, büyüyünce ben de onun gibi dişçi olmayı düşlüyordum.

*

Henüz çok küçükken, sallanan sütdişlerimden birini baş ve işaret parmaklarıyla tuttuğu gibi çekip, ağlayıp zırlamamam için bir parça çikolatayı elime tutuşturduğu yıllarda, babamın dükkânında önce “altun”larla, daha sonraları halamın kocasının yanında bir günlük de olsa kalaycı çıraklığımda kalay çubuklarının eğilip büküldüğünde çıkardıkları cızırtıyla veya yağlı, paslı saclarla tanışıp ardından dayımın yanında da “altılığ”, “sekızlığ”, “on ikilığ”, “on altilığ” demirler, ya da “köşebent”, “silme”, “U” demirleri, “polat” ya da “çelük”ler hakkında epeyce bilgi sahibi olmuştum; ama Bakırcılar Çarşısı’ndan her geçişimde bakır levhaları el ve çıplak ayaklarının desteğiyle örslerinin üzerinde evire çevire tik trak tik tik tik trak çekiç darbeleriyle “sıtıl”, bakraç, güğüm, kazan, sini, tencereye dönüştüren ustaları seyrederken, onlara levha olarak gelene kadar bakırın hangi işlemlerden geçtiğini günün birinde Maden’e gidip keşfedeceğimi nereden bilebilirdim? Aslında benim pek de umurumda değildi bakır denen bu maden parçasının serüveni… Maden’e gitmek için bu denli sevinmemin bir tek nedeni vardı:

Trene binmek!

Trene ilk kez kaç yaşlarında binmiştim? Sekiz, dokuz ya da on yaşlarında mı? Tıklım tıklım dolu olan trende koridorlarda bile yer bulamayıp, vagonların birbirlerine bağlandığı sahanlıkta çoğunlukla ayakta durduğumuz, ters istikamete giden telgraf direklerini, ağaçları seyrettiğim, sonra da anamın dizinin dibinde oturup elime tutuşturulan bir parça ekmekle bir parça otlu peyniri iştahla kemirdiğim o tren yolculuğunda acaba nereye gidiyorduk? Nenem, dedem, dayım, anam ve halamın kendi aralarında Kürtçe ve Zazaca dışında arada bir de fısıldayarak konuştukları anadilimiz Ermeniceden sezinleyip anlayabildiğim kadarıyla Ergani’ye gidiyorduk. Ergani’de bir dağa tırmanacak, oradaki Meryem Ana Kilisesi’ni ziyaret ederek şifalı suyu yüzümüze sürüp bol bol da içecek, böylece tüm günahlarımızdan kurtulup bir de dileklerimizin gerçekleşmesi için dua edecektik. Ben duanın neye yaradığını pek de iyi bilmediğim o günlerde bir tek şırıl şırıl akan çeşmelerinden kana kana su içmek için Meryem Anamıza ulaşmak istiyordum; çünkü raylar üzerinde kayıp giden trende susayıp da su istediğimde anamdan hep şu cevabı alıyordum:

“Ula gebermiyesen, hele birez sabret. Meryem Anamızın dağına az kaldi, orda istedığın kadar içersen!”

Ergani’ye vardığımızda, ben en önde yürüyen dayımın elinden tutmuş yamaçtan ilerlerken, uzakta, dağın zirvesinden bizlere göz kırpan Meryem Ana Kilisesi’nin harabelerine ulaşmaya çalışan kafilemizin en sonunda Senem nenem tıknefes soluyarak bizlere ulaşmaya çalışıyor, arada bir de sağ elinin baş, işaret ve orta parmaklarını birleştirip yüzünde haç çıkarırken titrek dudaklarıyla dualar mırıldanıyordu. Aşağıda, dağın eteklerinde tepemizdeki ağustos güneşinin etkisiyle sıcaktan terleyip bunalırken, patikalardan yürüyüp, bazen kayalar üzerinden sekerek dağın tepesine doğru yaklaştıkça esen serin rüzgârla beraber bu kez de üşüyüp titriyorduk. Yolda tek tük rasladığımız yabani “alüce” ve “payam” ağaçlarından topladığı alıç ve bademleri avuçlarıma dolduran dayım benim sevincime bakıp keyifleniyor, ben de bir taş parçasıyla bademleri kırıp yerken yorgunluğumu unutuyordum.

Hepsi de Diyarbakır Gâvur Mahallesi’nden yola çıkıp uzun bir tren yolculuğundan sonra Ergani’deki tek tük Ermenilerle buluşup ikili üçlü kafileler halinde patikalardan tırmanan, kimisi yaşlı olduğu için elindeki “çögen”ine dayanan, kimisi yoruldukça bir kaya parçası üzerinde oturup biraz dinlendikten sonra tekrar yola koyulan bir sürü “baco” ve “emmo”larla nihayet dağın doruğunda, vaktiyle vadiye hâkim bir uçurumun kenarında inşa edilmiş, yarısı yıkık, içinde keçilerin otladığı harabe kilisede toplanıyorduk; ama ortalarda şarıl şarıl akan bir “kastal” görünmüyordu. “Kastal”dan kana kana su içmek yerine köylüler tarafından kışın toplanıp minik kar tepelerine dönüştürülen, erimemesi için üstü samanla örtülüp muhafaza edilen ve yazın satılmak üzere testereyle kesilip eşeklerle Ergani’ye götürülen kar yığınlarından kopardığımız parçaları kemirerek susuzluğumuzu gidermekten başka, bir de az ötedeki bir kaya kovuğundan çıp çıp çıp damlayıp minik bir su birikintisine dönüşen ve üzerinde çeşitli sineklerin yüzerek cirit attığı, kenarında kurbağaların vıraklayarak gezindiği bu su birikintisinden avuçlarımızı doldurup içmekten başka bir çaremiz yoktu.

Akşam ayazında tüm “bacolar, emmolar” kilisenin harabeleri arasında rüzgârdan korunabilecek kuytu bir köşede küm küme oturup, getirdikleri kilim ve battaniyelere sarılıyor, çıkınlarını açıp karınlarını doyuruyor ve gece boyunca dileklerini sıralayıp sabahı iple çekiyor, sonra da güneşin ilk ışıklarıyla beraber kiliseden ayrılıp gerisingeri trenle Diyarbakır’a dönüş için acele edip, tutulan dileklerin gerçekleşmesini Meryem Anamızın saf ve temiz kalbine havale ederek bu “ziyaret”i eda ediyorlardı. Diyarbakır’daki Surp Giragos Kilisesi’nin mihrabındaki resminde İsa Peygamberimizi kucaklayan Meryem Anamızın nurlu yüzü bu kez takatak takatak takatak ilerleyen trenin gürültüsüne karışarak kutsal dağın, kutsal kilisesindeki kirli bir su birikintisinden aksedip bizleri kucaklıyordu…

*

Trenler… Trenler…

İlk kez Ergani’ye, daha sonra da Maden’e giderken yakından tanıyıp uzunluğu karşısında şaşırıp kaldığım ve uzayıp giden raylar üzerinde yılankavi esler çizerek kayıp giden bu trenler Diyarbakır İstasyonu’na uzun uzun ıslık çalarak gelirken ya da aynı şekilde gardan hareket ettiklerinde içindeki yolcuların arasında olmayı kim istemezdi ki! Babalarımızdan, analarımızdan habersiz, şehrin dışındaki istasyona gidişimiz:

“Ula bögün belki bi tren vardır; hade, gidağh seyredağh…”

Hevesle gözlerimizi ufukta birleşen raylara dikerek saatlerce bekleyip, sonra da kırmızı şapkalarıyla kiminin yakasında tek, kiminin iki, kiminin de üç yıldız bulunan lacivert üniformalı “şeftren emice”lerin tatlı hayallerimizi yıkışı:

“Ula dı gidın işıze, bögın tren mıren yoğh!”

Kavurucu yaz sıcağında susuzluktan yaprakları kırışıp kımıldamayan tek tük akasya ile iki uzun kavağın gölgesinde geldi gelecek diye diye saatlerce bekleyip sonra da kırık hayallerle kös kös evin yolunu tutmak!

“Ula bu kadar seettır hanki cehneme savuştuz?”

Bizi merakla karşılayan analarımızın enselerimize indirecekleri tokatlar da cabası!

Ve ama o, bazen de onu ne denli merak ve heyecenla beklediğimizi sanki bildiği için nazlanmadan, gecikmeden gelirdi… Önce gökyüzünde bulutları andıran siyah dumanı ve ardından da keskin ıslığını uzunca çala çala gelirdi… Garda kalabalık arasında bir dalgalanma olur, gözler ufka dikilirdi. “Hesret kavuştıran” gara girmeden hızını keser, salına salına, yorgun argın, kömür isleri içinde siyahlar giymiş olarak gelirdi… “Şeftren emiceler” düdüklerini öttürerek kalabalığı gerilere gitmeleri için uyarırken pıstıpıst pıstıpıst sesleri ve madeni fren gürültüleri içinde gar boyunca ilerleyip nihayet tüm haşmetiyle durur, sonra da kim bilir nerelerden taşıyıp getirdiği yolcularını teker teker kusardı…

İstasyonun arkasındaki meydanlıkta sabırla bekleşen şalvarlı, pala bıyıklı “paytonci emice”ler trenden inen yolcuların beraberlerinde getirdikleri tahta bavulları, yatak, yorgan, sepetleri kaptıkları gibi körüklü faytonlarına yerleştirirlerdi. O ana kadar ağızlarındaki gemleriyle çakılı kaldıkları yerde sıkıntıdan başlarını sağa sola, yukarı aşağı sallayıp duran, ya da başlarına geçirilen yem torbalarındaki arpayı yerken kuyruklarıyla sinekleri kovalayıp arada bir sinirlenerek nallarıyla parke taşlarını dövüp kıvılcımlar çıkaran atlar, önce havada şaklayan, sonra da sırtlarına inen kırbaçlarla hareket ederek şehrin yolunu tutardı. Biz çocuklar istasyonda bekleyen trenin koridorlarında koşuşturarak, sürgülü kapılarını açıp kapatarak, tümüyle boşalmış kompartımanlarda oturarak hayali yolculuklara çıkar, evlerimizdeki tuvaletlerimize hiç de benzemeyen minik “avğhanalar”a hep beraber dalıp donlarımızı indirir, keyifle çişimizi ederek eğlenirdik. Vagondan vagona koşuşturup dururken bir yandan da trenin içinde kalma korkusuyla kulaklarımız her an çalmasını beklediğimiz düdük seslerine odaklanır, heyecandan yüreklerimiz küt küt atardı. Sonunda trenin yüksek merdivenlerinden ister istemez atlar, gıptayla baka baka, günün birinde içinde olacağımız bir yolculuğun özlemiyle son vagonun ardından istasyonu terk ederdik.

Trenlerle başka oyunlar da oynardık. Tren rayları üzerine dikkatlice yerleştirdiğimiz sarı on paralarımız, tren geçince tekerlekler arasında ezilip şekil değiştirdiğinde, yassılaşıp uzadığında keyfimize diyecek olmazdı!

“Ula bağh, benım param senınkinden daha çoğh uzamiş! Ben kazandım…”

Para uzatma yarışının gizemli heyecanına rağmen, her zaman ceplerimizde bulunmayan, analarımızdan, nenelerimizden, dedelerimizden arada bir dilenip dört tanesini yan yana getirip “kırğh para”ya, yani bir kuruşa tamamladığımız zamanlarda da Gazi Caddesi üzerindeki şekercilerden dört tane sarı on paranın karşılığında bir tane kırmızı akide şekeri alırken, gözümüz cam kavanozdaki sarı, yeşil akide şekerlerinde kaldığında, bu on paralardan birini tren raylarının gizemine kurban ettiğimiz için de üzülürdük.

*

Tren oflaya puflaya dağların arasında kaybolup Maden’e yaklaştıkça birbiri ardı sıra tüneller başlamış, ben de her tünele Heredanlı Kalaycı Şükrü ile girip Çulcu Ekrem ile çıkar olmuştum. Benim için angarya da olsa, Heredanlı bu köylülerin izini bulup babamın selamlarını mutlaka iletmeliydim! İletmeliydim, zira onun bu arzusunun ne denli önemli olduğunu kış geceleri evimizde hararetle sergileyip yönettiği bir oyundan biliyordum.

Bu oyunun öncüsü de nedense hep babamdı. Hem kilise mütevelli heyetinin beş asil üyesinden biri, hem de fakirler kolu başkanı olması nedeniyle, Diyarbakır’da hangi köşe ya da bucakta, hangi delik veya “kullik”te kaç Ermeni’nin yaşadığını, nasıl geçindiklerini, ne yiyip ne içtiklerini bilmesi kendi kendine yüklediği bir görevdi… Hele hele, Surp Giragos ve Surp Sarkis kilise vakıflarının sayıları yetmişi aşan dükkân ve evlerinde kimlerin ne zamandan beri oturduğunu, kimlerin ne zamandan beri kaç para “icar” verdiklerini, bu “icar”ların her sene başında az çok artırılıp fakir fukaraya dağıtılması için uğraştığı zamanlarda, kimi “vujdansız” kiracıların bu kira artırma işine bir türlü yanaşmadıklarını, o zaman da “Dinsızın hakkından imansız gelır” diyerek bu işi hukuka, dolayısıyla da avukatlara havale etmeye kalkıştığında, “Fılla”, “Gavur” mallarını kiralayıp yıllardan beri cüzi rakamlarla bu dükkân ya da evlerde oturan kimi Dacig kiracılarla başa çıkmak için nedense “ceseretli abukat” bulunamadığını, bu işe soyunan avukatların başının ağrıdığını kendine dert edinirken, ayrıca damı aktığı için, ya da kerpiç duvarları çatladığı için kiracıların doğruca Belediye Meydanı’ndaki dişçi muayenehanesine şikâyete geldiklerinde, o an tesadüfen de olsa orada bulunan iş ortağı Aziz Beg’in zaman zaman istihza ile “Ula Elo! Bağh gene müşterilerın geldi; get iki sıvaci, üç amele, bi de divarci ustasi bul, kilisenin mallarıyla oğraş dur ki yarın doğri cennete gidesen… Eger bu boş işlerle oğraşmağtan geriye zamanın kalırsa o zaman da bi iki diş çek ki para kazanağh!” diyerek sitem etmesine kulağını tıkayarak, cemaat işlerine seve seve zaman ayırdığına göre, eh tabii ki Diyarbekir’de hangi Hay “hanki sukakta otıri, nasıl geçıni, ne yeyi, ne içi” bildiğinden, özellikle uzun kış geceleri, dışarda lapa lapa kar yağarken, sigara dumanlarının arasında arkadaşlarıyla sürdürecekleri oyunun öncülüğünü yapması bal gibi hakkıydı!

“Hele gelın, hep barabar sayağh bağhağh Diyarbekir’de kaç ğhane Heredanli, kaç ğhane Lıceli, kaç ğhane Egılli, kaç ğhane Piranli Hay var?”

Babamın “hep barabar” diyerek etrafındaki insanlara böylesine ciddi, böylesine önemli bir işte sayım görevini yüklediği bu teklifiyle mecliste bulunanlar hep beraber zihinleriyle Diyarbekir “küçe”lerinde gezinerek “ğhane ğhane” Ermeni evlerini saymaya, bu evlerde yaşayan Ermenilerin nereli, ana, baba, “olığ çocığ” kaç kişi olduklarını tespit etmeye çalışırlardı. Bunun için Hançepek’te, Ermenilerin yoğun olarak yaşadığı Gâvur Mahallesi ya da Gâvur Meydanı’nın hangi sokağından başlayıp, hangi yoldan yürüyüp en son nerede, hangi sokakta bu sayma işine son vereceklerini kararlaştırırlardı:

“Kilisenın sukağından başliyağh, arğhadan, Fatihpaşa Karakolu’nun yanından Hançepek’e doğri gelağh, ordan da Gavur Meydan’a…”

Ve başlarlardı saymaya:

“Hesırciler Sukağı’ndaki Lıceli Yemenici Baboş…”

Bir zamanlar, yani Tehcir’den, Ermenilerin yaşadıkları topraklardan Suriye içlerine sürülmesinden önce, Surp Giragos Kilisesi’nin bitişiğinde okul iken, “gideydi, bi daha da gelmiyeydi o günler”in ardından, okul olarak yeni baştan açılmasına izin verilmediği için bu kez tadilatla kiliseye dönüştürülen, küçük olduğu için de adı Küçük Kilise’ye çıkan kilisenin hemen yanı başındaki Hasırcılar Sokağı’nda karısı, oğulları, kızlarıyla oturan Yemenici Baboş’un adının anılmasıyla beraber babam sarı, kehribar tespih tanelerinden birini baş ve işaret parmaklarıyla çekip öteki tarafa aktarırken, hesapta herhangi bir yanlışlığı önlemek için dikkatlice tekrarlardı:

“Lıceli Yemenici Baboş, biiir…”

“Lıceli Çulci ⁄halıtgil…”

“Lıceli Çulci ⁄halıt, ikiii!”

“Lıceli Demırci Hüsogil…”

“Lıceli Demırci Hüso, üüüç!”

Babam her tespih tanesiyle “Biiir, ikiii, üüüç…” diyerek bu sayma işlemini titizlikle sürdürürken kapı kapı, hane hane tüm Liceli Ermeniler tespit edilip, arada unutulmuş kimselerin kalmadığına karar verilince sonucu hep beraber onaylarlardı:

“Hesırcibaşı’nda otıran Lıcelilerin hepsi üç ğhanedır…”

Sonra sırasıyla diğerlerine geçilirdi:

“Piranli Kaspıran Hesen…”

“Biir…”

Daha sonra Hazrolular, Hayneliler, Erganililer, Çermikliler tespit edilip hepsinin sayıları belli olduktan sonra sıra Heredanlılara geldiğinde babam daha da heyecanlanır, köşede bucakta kaldığı için sayılmamış, unutulmuş tek bir “ğhane” kalmamasına bilhassa özen gösterip pür dikkat kesilirdi. Bu sayma işlemi tamamlandığında hepsinin kafalarını sallayarak onayladıkları toplam rakamlar daha yüksek bir sesle tekrarlanıp herkesin onayına sunulup, sallanan başlarla tasdik edilirdi:

“Demağ ki Piranlilar on üç ğhanedır…”

“Demağ ki Heredanlılar sekız ğhanedir…”

“Demağ ki Hazrolilar…”

“Sıveregliler… Sasonlilar… Çüngüşliler… Hayneliler… Kulplilar…”

Zaman zaman da Diyarbakır’daki Ermenilerin hangi köy, nahiye veya bucaktan geldiklerine bakılmaksızın, yerlileri de toptan, bir kalemde hesaplarlardı:

“Demağ ki, Diyarbekir’de üç yüz elli ğhane Hay var…”

Şehirdeki Ermenilerin toplam sayısını da gecenin ilerleyen saatlerinde kendi aralarında belirleyip bu sayım işine son verirken, analarını ya da babalarını, kardeş veya amcalarını, dayılarını çocuk yaşlarında kaybettikleri için mi bu “sayı”larla, “rakam”larla uğraşıp duruyorlardı, yoksa gidenlerin ardından kalanların hesaplarıyla teselli mi buluyorlardı? Kim bilir…

Bazen de bu sayım işlemleri sırasında ufak tefek tartışmalar, münakaşalar da olurdu. Kimilerinin “fikrıne” göre Ermeniler Ermenilerle, Süryaniler Süryanilerle, Keldaniler Keldanilerle, Pırotlar Pırotlarla, Dacigler de Daciglerle evlenmeliydi. “Karışığ” evlilikler asla mubah sayılmazdı. Bir Ermeni genci Süryani bir kızla evlendiğinde, ya da bir Keldani kızı, bir Süryani ile ev bark kurmaya kalkıştığında, onların ikisinin de eninde sonunda Hazreti İsa’ya ve O’nun kutsal kitabı İncil’e inanan Hıristiyanlar olmaları bu evlilik için yeterli olmazdı! Öyleyse bu konu da öncelikle göz önüne alınıp, karışık evlilikler yapanlar ayrıca saptanmalı, kimin “yari yariya Ermeni”, kimin “yari yariya Süryani” sayılacağı kesinleştirilip ayrı liste oluşturulmalıydı ki “hisaplar karışmasın!”

Haygaz öğretmenin verdiği kitapları kimimiz okur, kimimiz de okuyormuş gibi boş gözlerle izlerken, ben elimdeki Keşifler ve İcatlar adlı küçük ansiklopedinin sayfalarından Diyarbakır’a, Süleyman Nazif İlkokulu’nun dördüncü sınıfında okuduğumuz tabiat bilgisi derslerine doğru yol almıştım…

Keşifler ve icatlarla ilk karşılaştığımız o günlerde kafama gelip takılan soru…

* *

“Bu icadlari, bu keşıfleri yapanların ismi niye Ahmet, Mehmet, Hasan, Hüseyin degıl? Niye Edison, Pastör, Colombo, Macellan, Arşimet gibi degışığ, ecayib isimler?”

Kafamın yamukluğuna bakıp benim ileride “ehmakın biri” olacağımı söyleyen ebem Kure Mama’ya rağmen, ben yine de “ehmak” kategorisindeki beynimle sorumun yanıtını verip kesin bir neticeye varıyordum:

“Demağ ki, insanların adlari degışığ olırsa, onlar günın birınde muhekkak bi icad ya da keşıf yapilar! Madam ki benım ismım Mustafa, Musa, Muharrem, Metin degıl, demağ ki ben de bi icad yapacağam allahvekil…”

Bu icat işine kendimi öyle kaptırmıştım ki, günün birinde kesinlikle bir mucit olup çıkacağımı biliyordum! Zaten yaşım ilerledikçe ufak tefek icatlarım da kendiliğinden geliyordu…

*

Taş avlumuzda peşim sıra iple çekerek sürüklediğim tahta arabamın tekeri kırılıp araba yan yattığında, feryat figanımın, tekerin onarımına yetmediğini, damda çamaşır asmakla meşgul olan anamın bile zırlamalarıma kulak tıkadığını görünce, kendi işimi kendim halletmek üzere, anamın kıyma doğramakta kullandığı ve daima elinin altında bulundurduğu keskin bıçaklardan biriyle odunluktaki bir tahta parçasından teker icat etmeye kalkışıyor, ama ya elimi doğruyor, ya da dizime bıçağı saplıyordum…

Eşekarılarını önce “kızdırmağ” sonra da yuvalarını “dağıtmağ” için pantolonumun cebine toprak doldurup arı yuvalarını toz duman bombardımanına tutarken arkadaşlarıma öncülük ediyor, kızışan arılar hücuma geçip üzerimize saldırmaya başladıklarında arkadaşlarım tozu dumana katarak kaçıp kurtulurken ben nedense her defasında arıların soktuğu bacağım, başım ya da boynumu tutup ağlayarak eve dönüyor, bir de anamdan azar işitip, nasırlı elleriyle enseme indirdiği tokatları tada tada bu işin böyle sürmeyeceğine karar vererek, canımı yakan arıların sivri “vızzig”lerinden korunmak için tahta veya mukavvadan yaptığım savunma aletlerimle ve oyup kestiğim, paslı çiviler çakıp birleştirdiğim tahtalardan imal ettiğim, hepsi de benim buluşum olan çeşitli saldırı silahlarımla üzerime gelen arıları “cehnem”e gönderiyor, onlar ardı ardına yeri boyladığında, ben savaş çığlıkları atıyordum…

Yazın sıcak günlerinin bastırmasıyla damlarda kurduğumuz tahta “tağht”larda yatmaya başladığımızda, damlarda uçurtma uçuran arkadaşlarımın uçurtmalarından çok daha güzel bir “alti köşe uçırma” imal etmeye karar verdiğimde Dicle kıyılarına iner, sazlıklardaki kamışlardan en düzgünlerini cebimde her zaman taşımaktan gurur duyduğum Bursa işi minik çakımla kesip biçer, sonra da soluğu Yemeniciler Çarşısı’nda alır, yemenici çıraklarının karşısında boynumu bükerdim:

“Ula ne olır, ölmişlerızın rühi, babazın ğheri içün bi kırtig çıriş…”

Yetimler gibi boynu bükük dilenmeme rağmen bazen çırakların ustalarından korkup vermemekte direndikleri bu “bi kırtig” çirişi bulamadığım zamanlarda çözümü evimizde arardım. Gider, kilerdeki şişko küpümüzden bir avuç un alır, buna, anamın boş rakı şişelerine doldurarak mutfağın bir yerlerine gizlediği şaraptan dönme “keskün sirke”den katıp, bulamaç yaptıktan sonra bu kez de kilerde babamın özenle arşivlediği ve belki günün birinde tekrar okuyacağı kendince bazı ilginç “mekele”ler ve “ajans ğheberleri”yle dolu sararmış gazeteleri korka korka aşırarak, uçurtmam için gerekli ana malzemeleri tamamlardım. Üç kamışı çatıp biraz ip, biraz kınnapla ortasından bağlayıp gazeteler yapıştırarak yaptığım ve sigara paketlerinin içinden çıkan parlak “cığcığa” kâğıtlarıyla kuyruğunu süslediğim altı köşeli uçurtmam daha dama çıkar çıkmaz rüzgârın etkisiyle kısa zamanda dört köşe olur, ardından da takla atarak elektrik tellerine, ağaçlara takılır ya da hamam kubbelerine pike yapardı. Kabahat, su yerine “keskün sirke” ile yoğurduğumda rengi kahverengi çirişi andırdığı için daha sağlam bir yapıştırıcı olacağını düşünüp keşfettiğim benim buluşum, benim icat ettiğim sirkeli, unlu bulamaçta olabilir miydi?

Benusen ya da Merheli bahçelerinde “çatallastig”le her attığı taşla kesinlikle iri, beyaz benekli siyah “dut kuşi” avladığı ve hatta bir keresinde de bir taşla iki serçeyi birden vurduğu rivayetiyle kısa zamanda arkadaşlarımız arasında adı “Bi daşla çüt kuş vuran Adnan”a çıktığından hepimizin kıskandığı yaşıtımız çocukla, diğer arkadaşlarımdan gizlice buluşup, bu işin sırrını, hünerini öğrenmenin tek çıkar yolu, dayımın benim için yaptığı teneke kumbaramdan geçiyordu! Para biriktirip defter, kalem, silgi, cetvel alıp okul masraflarımı karşılamam için yapılan bu kumbaramın ağzını anamın firketeleriyle kurcalayarak aşırdığım beş kuruşu verip öğrenmeye kalkıştığımda, anlıyordum ki, her kuşa göre ayrı bir taş, ayrı bir “cepğhane” gerekliymiş… Anamın saç tokalarını, çorap şişi ve tığlarını ve de babamın zaman zaman çevre köylere işe giderken götürdüğü tahta bavulundaki dişçi kerpetenlerini, “davye”lerini kullanarak kumbaramdan aşırdığım beş ya da on kuruşları her defasında Adnan’a verip kuş avlama kültürümü böylece geliştirirken, sonunda sıra “nasıl nişan alınır” ve en önemlisi “bi daşla çüt kuş nasıl vurulur” tekniklerine gelince, bunun bedelinin gümüş “igirmi beş” kuruş olduğunu öğrendiğimde zaten iş işten geçmişti. Kumbaramın her geçen gün biraz daha ağırlaşması gerekirken daha da hafiflediğini, ağzının çarpıtılıp içinin giderek boşaltıldığını sezen anam beni nihayet “cürmümeşut” halinde, suçüstü yakalamış ve enseme indirdiği tokatlarla yetinmeyip, kumbara “ğhırğhızlığıma” son vereceğim hususunda önce Allah adına, sonra da Hisus Krisdosumuzun İncil’ine el bastırırak üç kere “töbe, töbe, töbe” dedirtip yemin ettirmişti. Böylece benim “bi daşla çüt kuş” yerine, “Ula ecep üç kuş nasıl vurulur” diyerek yapacağım icatlara noktayı koymuş olsa da, ben bu keşif işlerime istesem de istemesem de devam edecektim; çünkü “degışığ” olan ismim bunu gerektiriyordu! Yalnız benim ismim mi? Hayır! Gâvur Mahallesi’nde Hegop, Bedrus, Giregos, Toros, Dikran, Diran, Ohannes… isimli arkadaşlarımla bu icat ve keşiflerimize zaman zaman hep beraber çıkıyor, çevremizi iyice tanıyıp keşfe koyuluyorduk.

Gâvur Meydanı’ndaki “top sehasi”nda arkadaşlarla oynayıp eğlenirken, ya patlayan topun ardından kös kös evimizin yolunu tutuyor ya da sahamızın hemen ötesindeki ve büyüklerimizin “umumğhana” ya da “kerğhana” dedikleri bu evlere “payton”ların ardı ardına bıyıklı, siyah, haki, kahverengi gabardin şalvarlı, “kırğh dügme” yelekli, kırmızı, siyah yemenili veya sivri burunlu yüksek ökçeli ayakkabılarının arkasına basıp gezen “emice”leri neden getirip götürdüğünü keşfe çıkıyorduk. Etrafı tahta çitle çevrili bu evlerin bahçe kapısından cılız boyunlarımızı keşif aşkına uzatıp içeriyi merakla gözetlemeye kalkıştığımızda, şapkalı, kahverengi üniformalı “bekçi dayi”ların keşif kırıcılığıyla karşı karşıya kalıyorduk:

“Ula bi daha buraya ayağ atarsaz, ayağızi kıraram ha!”

Bekçilerin bizi neden hışımla kovaladıklarını anlamıyorduk; ama önceki keşiflerimizden bildiğimiz bir şey vardı ki, bu evlerdeki kadınların tümünün ismi kahpeydi. Bu ismi taşımak kötü bir şeydi. Kendi aramızda da “ana ana birinci”, “çır”, “gago kıtto, soro soro, sor penir”, “ker kerê min ki dajo”, “papel”, “kortig”, “çelik çıbuğ”, birdirbir, uzuneşek veya top oynayıp sonunda kavgaya tutuşup küfürleştiğimizde kahpesiz yapamıyorduk:

“Kahpe anali!”

“Kahpe anali sensen ula!”

Alt alta üst üste kavgamız sürerken o ara oradan geçen “emiceler”, “dayilar” enselerimize indirdikleri şaplaklarla bizleri ayırırken, “bibi”ler bu ayırma faslına pek yanaşmadan daha çok kızgınlıkla söyleniyorlardı:

“Vış kele, başaz torpağ yağa! Ula heç utanmisız? Birbirızın anasına kahpe diyisız!”

Biz erkekler bu keşiflere çıkarken, mahallemizdeki yaşıtımız kızlar da sokak kapılarının önüne serdikleri kilim ya da minderlerde bağdaş kurup bir taraftan ellerindeki tığlarla dantel örüp bir taraftan da Çermik sakızı çiğneyerek şakalaşırken, onlar da adları Anjel, Araksi, Arusyag, Nıvart, Sirvart gibi “degışığ” olduğundan dolayı mı yeni, yepyeni modeller keşfedip kendi aralarında yarışıyorlardı? Onlar birbirleriyle usul usul konuşup ya da kıkırdayıp gülerek, zaman zaman münakaşa etseler de, hemen hemen hiç kavga etmeden, hep güzeli keşfe çıkıyorlardı:

“Benım mendilımın nakışi senınkinden daha güzel…”

“Benım zıbunımdan güzeli yoğhtır!”

“En güzel danteli ben işlerem!”

“İgne işını benden güzel kimse yapamaz!”

“Benım saçlarımın örigi senınkinden daha güzel…”

“Senın dişlerın egri bügri, benımki inci kimi…”

“Güzellığ”ı keşif yollarında çoğunlukla anlaşamadıklarından, birbirlerinin “küçe” kapısının önüne “mısafırlığ”a gidenler minderlerini hışımla kaptıkları gibi iki adım ötedeki evlerinin yolunu tutarak küsüp ağlıyorlardı…

Onlar oturdukları yerde tığ, şiş ve iğneyle hüner yarıştırıp çiğnedikleri sakızları balon yaparak çoğunlukla mutlu olurken, biz erkekler de her oyunun sonunda bir kavga bahanesi bulup kırılan baş ve yarılan dizlerimizle analarımızın yeni beddualar keşfetmesine katkıda bulunuyorduk:

“Uyyy, başan daş yağa! Gene kimle kavğa etmişsen ula Allah’ın belasi!?”

“Uyyy, dirın gide ölın gele!”

“Zantari olasan!”

“Kafılkadalara gelesen işalllah!”

“Cigerın ağzan gele!”

“Ağhşam yatasan, sebeh kağhmiyasan!”

Yatakhanede herkesin yatağına uzanmış olduğunu, ayakta kimseciklerin kalmadığını gören Haygaz öğretmen, yüksekçe tavandan ince elektrik kordonuyla sarkan iki ampulden birini söndürüp yüksek sesle ‘kişer pari’ dileyerek kapıyı kapatıp çıkarken, koro halinde arkasından ‘kişer pari’ diyen öğrencilerin sesi, ölgün, sarımsı ışığıyla yanan ampulün etrafında fırdolayı uçuşan pervanelerin kanatlarında asılı kaldı. Daha sonra, yan yana yatanların alçak sesle, fısıldayarak laflamaları uğultu halinde tüm yatakhaneyi doldururken, esnemelerin çoğalmasıyla giderek kapanan gözlerin ardından uğultu, yerini kesif nefes kokularıyla başlayan horlamalara ve nihayet kimin ne söylediği tam da iyi anlaşılmayan sayıklamalara terk etti.

Karekin’in her birimize karyola demirlerini teker teker düdüğüyle tıklatarak gösterdiği yataklarımıza kimimiz sırtüstü, kimimiz yan yatarak, kimimiz battaniyeyi, kimimiz ince pikeyi başımıza çekip uyumaya çalışırken, yatağında sağa sola dönenlerin karyola cızırtısına, arada bir yetimhanenin arka taraflarından gelen köpek havlamaları tempo tutuyordu.

İki gün iki gece süren tren yolculuğundan sonra yorgun, bitkin hemen yatıp uyuyacağımı sanırken, sırtüstü uzandığım yatakta ellerimi kenetleyip başımın altına koymuş, kireç badanası kirden giderek grileşmiş alacalı bulacalı tavanı boş gözlerle seyrederken neden bir türlü uyuyamıyordum?

Daha düne kadar Diyarbakır’da istasyona giderek seyretmeye doyamadığımız trenlerle seyahat hayalleri kurarken, hiç beklemediğimiz bir anda elimize geçen bu fırsat tatlı bir heyecan yaşatmamıştı. Altı kişilik kompartımana Karnig Dayi ile beraber bizler zaten zar zor bavullarımızla tıklım tıkış doluşmuşken, trenimizin arada bir tıslayıp durduğu, kimisi tek tük akasyaların, kimisi de kuraklık ya da bakımsızlıktan yeterince gelişip serpilemediği için bodur kalmış kavakların ölgün, miskin gölgesi altında zorlukla soluyan, yalnızlığın simgesi haline gelmiş, bezgin, eski taş yapılı, sarı boyalı istasyonlardan aldığı yeni yolcularla yükü giderek arttıkça, kimi yaşlı yolcular bizim kompartımanda oturmak isteyince Karnig Dayi’nın emriyle biz çocuklar çoğunlukla koridora tavuklar misali kışkışlanıp dehlendigimiz için yolculuk eğlenceden çok bir nevi işkenceye dönüşmüştü!

Hayallerimizi şu veya bu ölçüde gölgeleyen bir yolculuğun ardından eninde sonunda geldiğimiz yer bu koca şehirde bir yetimhane de olsa, nihayet yatacağımız bir karyola, başımızı koyacağımız rahat bir yastık varken, bir an önce uykuya dalıp gideceğimize, bir türlü kapanmayan, uykuya direnen göz kapaklarımızın ağırlığı altında bu kez de kim bilir hangi hayallerimizin yıkılacağının endişesiyle sabahı bekliyorduk.

* *

“Şimdi oğhımağ zamanidır…”

Okumak ve özellikle de anadilimizi bir Ermeni okulunda öğrenmek için dağlar, tepeler, bayırlar, vadiler aşarak, ırmakların üzerindeki demir köprülerden, dağları delip öte tarafa çıkan uzun tünellerden geçerek geldiğimiz bu büyük şehirde gerçekten okuyup “böyüg adam”lar mı olacaktık?

“Bögün bi milimetro daha böyümişsen Marko Polo!”

Gâvur Mahallesi’ndeki kerpiç duvarlı, toprak damlı evimiz… Minik bahçesindeki bir köşeye anamın kendi elleriyle gömdüğü şeftali çekirdeği… Yakarış… Filiz… Ve ağaç… Pembemsi, morumsu çiçekler… Meyve!

“Dünya malına deger!”

Yaz… Diyarbakır yanıyor… Şeftali ağacımızın ince uzun dallarındaki narin, incecik, yeşil yaprakları bile rüzgâr dilenip kımıldamıyor. Sivrisineklerin, karasineklerin, arıların vızıltıları ve arada bir de bir kovuktan çıkıp alelacele bir başka duvar kovuğuna minik kuyruklarını dik tutarak koşuşturan küçük, sarı akrep yavrularının gölgesinde, babamın emriyle öğle uykusu… Buna ister istemez katlanıp uyumak mecburiyetinde kaldığım o günlerde uyumamak için direnirken, şimdi sedir yerine yalnızca kendime ait demir bir karyolada gözlerimden uyku akan şu saatlerde dışardaki köpek ulumaları da sustuğu halde bir türlü uyuyamazken, beni doğduğum diyarlardan ansızın koparıp yad ellere postalayan babamın “böyüg adam” hayallerinin bedelini uykusuz geçen bir geceyle mi ödemeye başlıyordum?

Ya anam? Ya anam Aznif, nam-ı diğeriyle Hanım ya da babamın deyişiyle ⁄hıno? Ben henüz “bi kırtig” iken duvardan duvara gerdiği salıncakta beni sallarken, öte taraftan da kundaktaki kız kardeşimi uyutmak için oturduğu yerde dizlerinin üzerinde yatırıp pışpışlarken bitip tükenmeyen “e, ee, eee…”leriyle, ikimize birden belki Kürtçe, belki Zazaca, belki Ermenice ve belki de Türkçe yeknesak bir ninni tutturup, daha sonraları biraz daha büyüdüğümüzde bu kez bizlerden sonra doğan kardeşlerimizi de aynı şekilde kucağında, salıncakta, tahta veya demir beşiklerde sallayıp zaman zaman yer yatağında yanına yatırıp sıcak nefesiyle uyutmaya çalışırken, yedi kardeş sırasıyla boyumuz bir “barmağ”ı aşıp üç dört “barmağ”a vardığında, ya da artık büyüklerimizle aynı tencereye kaşık sallayıp nasibimize düşen payı midemize indirmeye başladığımız ve giderek boyumuzun “barmağ” yerine artık karışla ölçüldüğü zamanlarda, ninni yerine devlerle, cücelerle, padişah, kral, kraliçe ve perilerle süsleyip anlattığı o masallardan birini şimdi uykusuz gözlerle uzandığım şu karyolanın başında “Sahan şimdi Peri Kızı’ni anlatacağam, kulağın aç, gözlerin yum, beni dinle” diyerek anlatmaya başlamaz mıydı…

*

“Evvel zaman içınde, ğhalbur saman içınde, deve dellal iken, ğhoroz imam iken, anam kaşığhta, babam beşikte iken, babam düşti beşikten, başi kırıldi eşigten; anam aldi maşayi, babam aldi egişi, gösterdiler bahan kapi arğhasındaki köşeyi; ben ayazda zangır zungur titrer iken, memleketın birınde bi peri kızi varmiş.

Peri kızi günın birınde padişahın oğlına mınasip bi kari bulmağa karar vermiş. Araştırmiş, sorıştırmiş, sonında ⁄harput padişahının kızlarından birisıni istemaği mınasip bulmiş. Yanına ğhatıri sayılır kimseler de almiş, kız istemağa getmiş. ⁄harput padişahi böyüg kızıni vermiş. Kırğh gün kırğh gece toy yapmişlar, gelıni almişlar, Diyarbekir’e getırmişler. Gelıni tercübe etmağ için oni küçüg, eski bi eve yerleştırmişler. Kız sarayda yaşamağa alışmiş ya, buna ancağ üç gün katlani, kocasıni bırağhi, babasının evıne döni. Sora, gidiler ortanca kızi istiler. O da ancağ üç gün dayani, geri döni. Küçüg bacilari bu işte bi sır oldığıni anli, gelin olarağ getmaği kabul edi. Oni da alilar, ayni eve getıriler. Kız her zorlığa katlani, işın sonı nereye varacağ, merakla bekli. Aradan epeyi bi zaman geçi, ben diyım bi ay, sen de bi sene. Peri kızi ona dillere destan bi saray yaptıri, içıni envayi türli buhali eşyalarla döşetıri. Gelinle kocasi mutli bi heyat yaşilar.

Bi gün ⁄harput padişahi, karısi, bi de kızlari onlara mısafır geli. Bağhilar ki ne bağhalar, göriler ki ne göreler:

Böyüg bi saray, içi hepi entike doli, heç bi padişahın sarayında olmiyan envayi çeşit eşyalar, kız da içınde güzel güzel yaşi… İki baci oni çoğh kıskanilar. Ele kıskanilar, ele kıcığ alilar ki oni öldırmağ istiler; tutilar yemeglerıne zeher karıştırilar. Peri kızi yemegleri degıştıri, zeherli yemegi yiyen iki baci öli. Kazdığlari kuyiya kendileri düşiler.

Sonındaaa peri kızi ortaya çığhi, padişahın oğlila karısına meseleyi anlati:

‘Sız heç merak etmeyın, kimse sıze kötılığ edebılemez; çünki ben her daim sızi gözetliyacağam, sıze sehab çığhacağam. Sız beni görmisız; ama ben sızi göriyem. Her daim yanızda, her daim başucuzdayam.’

Onlara bele söli, gözden keyboli. Onlar da yeyiler, içiler, muradlarına eriler. Darısi hepi eyilerın başına. Gökten üç alma düşmiş…”

*

“Her daim yanızda, her daim başucuzdayam” diyen peri kızı kendi masal âlemine, Diyarbekir’e doğru uçup birdenbire kayıp mı oldu?

Peri kızının “Sız beni görmisız; ama ben sızi göriyem” deyip kanat çırparak varıp gizlendiği yer, acaba daha birkaç gün önce damdaki “tağht”larımızda yatarken seyrettiğimiz Samanyolu muydu?

Gökyüzünde irili ufaklı, kimisi parlak, kimisi solgun milyarlarca yıldız arasında gizlenen başka peri kızları var mıydı?

Kim bilir…

*

“Hadeeey, neğne kurutanlar, neğneee!”

“Teze bağdanuz, tezeee!”

“Pırçikliii, pırçıkliii, hadey pırçıkliii!”

Mevsimine göre sırtına vurduğu bohçasında nane, maydanoz veya uzunlamasına doğrayıp dörde, beşe böldüğü mor havuçları başına yerleştirdiği tahta tablasında muntazam dizdikten sonra sokaklarda bağırıp satmaya çalışan Naneci Ali, bizim deyişimizle Neğneci Elo…

“Ana, Ana! Elo Dayi’nın sesıni duydın? Pırçikli sati. Ne olır, yüz para ver, pırçikli alım…”

Analarının ya da nenelerinin titrek ellerinden yalvar yakar kaptıkları yüz paraları, beş kuruşları Elo Dayi’nın kocaman avuçlarına koyan çocuklar, karşılığında aldıkları birkaç parça “pırçıkli”yi, ağızlarının suyu aka aka, dudakları mosmor keserek kıtır kıtır çiğneyip keyiflenirlerdi.

“Karahübür leylasidır babooo!”

“Şekerişidir babooo, bırınç pilavidır babooo!”

Yazın Benusen bahçelerindeki dutluklardan toplayıp sokak sokak gezerek sattığı dutlardan almak için elinde bakır bir tas, “uskura”, “kuşğhana”, tepsi veya küçük siniyle kapıya çıkanların bolluğu karşısında keyiflenen Elo Dayi, yanaklarına kadar uzanan kaytan bıyığını büker, tabladaki duttan pay kapmak için acele edenlere şakayla çıkışırdı:

“Teşkele etmeyın, bu şekerişi allahvekil hepıze yeter! Rehet durun ula! Birbırizi itelemeyin!”

Kara dutları “karahübür”, beyazları “şekerişi”, zaman zaman da “bırınç pilavi” yakıştırmasıyla satan, sokak köşelerinde başından zorlukla indirip üç ayaklı tahta sehpasının üzerine dikkatle yerleştirdiği yuvarlak tablasının etrafında toplananların taslarını el terazisinin bir kefesine, şalvarının cebinden çıkardığı irili ufaklı çakıl taşlarını öbür kefesine koyup “Kimsenin hekki kimseye geçmesın babo” diyerek tasın darasını aldıktan sonra kefeye attığı sarı dirhemlerle kilosunu “bi mecdiye”ye, “igirmi kurış”a sattığı dutları minik teneke küreğiyle taslara dikkatlice doldurup tartarak yaz akşamlarında lezzet dağıtan Kürt Elo Dayi’nın sesi gecenin bu saatinde acaba kaç çocuğun rüyasında ağzının suyunu akıtmaktadır?

Gündüzün bunaltıcı sıcağından sonra akşam vakti Karacadağ’dan kopup gelen esintiyle soluklanan avludaki bir sininin etrafında ailece bağdaş kurarak aynı tencereden kaşıklanan mercimek, kuru fasulye, nohut, “glorig küfte”, “meftune”, “çırtma”, “tenebur” ya da şehriyeli bulgur pilavının ardından sininin ortasına özenle yerleştirilen bir “uskura” dolusu iri dut tanelerini parmakları ve dudakları mora boyayarak yiyip sonra da “nerdıvan”la dama çıkıp, “sıtara” dediğimiz beyaz çarşafla çevrili “tağht”larda yatmanın keyfi şimdi hangi diyarlardadır?

Göğüsleri beyaz, çatal kuyruklu siyah kırlangıçların çığlık çığlığa kanat çırpıp pike yaparak ve kim bilir hangi duvar kovuklarından, hangi “örtme” altlarındaki direkler arasından, ordan burdan bıkıp usanmadan minik gagalarıyla topladıkları çerçöpü usta bir duvarcı gibi örüp, usta bir sıvacı gibi sıvayarak yaptıkları yuvalarına çekilmeleriyle, saatler boyu süren cıvıltılılı kuş sesleri yerini derin bir sessizliğe bıraktığında, yıldızların gizemli göz kırpmasıyla “Ay dede” de kendince bir yol çizerken, uyumanın, rüyalar âlemine dalmanın keyfi şimdi nerelerde kaldı?

Tavandan sarkan kirli, soluk ampulün güçbela aydınlatmaya çalıştığı yatakhanenin açık pencerelerinden arada bir destursuz içeri dalan hafif bir rüzgâr, uzaktaki korna seslerini de beraberinde getirip karyolalar arasında usulca gezinerek yanaklarımızı okşadıktan sonra horultuları, ter ve ayak kokularını yüklenip sessizce süzülüp giderken, peri kızının siluetinin donup kaldığı gri beyaz, alacalı bulacalı tavan giderek bir sinema perdesine mi dönüşüyor ve ben filmi geriye sarıp bir kez daha mı izlemeye koyuluyordum?

* *

Rahibin karşısında “imtihen”i başarıyla verdikten sonra İstanbul’a gidişim artık neredeyse kesinleşince evimizde anamın biri görmeyen, gerçek bir kör kuyu misali kuruyan, ama diğerinden de Dicle’nin suyu gibi çağıl çağıl akıp giden gözyaşları dinmek bilmezken, kapı komşularımız tüm “baco”lar, anamı bu talihsiz, bu “bebağht” gününde teselliye koşarak avutmaya çalışıyorlardı.

Anamın gözyaşları aktıkça babam daha da sinirleniyor, illa kendisi gibi düşünmesini istediği anama ikide bir çıkışıyordu:

“⁄hıno ⁄hıno! Aklın başan topla!”

Babam “ana lisani” konusunu o denli önemserken, hatta neredeyse “böyüg adam” olabilmemin ilk şartı olarak görürken, anamın bunu anlamadığını düşündükçe çileden çıkıyor, bir yandan onu da ikna etmeye çalışırken, öte yandan İstanbul’a giderken yanıma almam gerekenleri, rahibin verdiği ihtiyaç listesini en kısa zamanda tamamlamaya çalışıyordu. Akşamları iş dönüşünde satın aldığı bir çift “peşkir”, fanila, gömlek, çorap ya da mendilleri eve taşırken, anamın da bu arada boş durmayıp eski Singer dikiş makinasının başında gözyaşı döke döke bana patiskadan biçtiği donları, çizgili pijama diktiğini gördüğünde içten içe sevinip onu teselli ediyordu:

“Bağh ⁄hıno, görecağsan, bu oğlanın istığbali eyi olacağ; çünki ben Hisus Krisdosıma inaniyam. O, beni heç yalavuz bırağhmadi. Dünegın sebeh kiliseye gettım, bi tene böyüg mum yandırdım, Hisusımi çağırdım, kölgesi oğlımızın başından heç eksüg olmasın diye düe ettım…”

Rahibin verdiği liste babamın çabaları ve anamın katkılarıyla giderek tamamlanırken nihayet Alaflar Çarşısı’nda, Buğday Pazarı’ndaki Terzi Ohannes’e iki provayla alelacele diktirdiği biri lacivert, diğeri siyah iki takım elbisenin parasını ödeyip, yaşıtım çırağa da ufak bir bahşiş vererek elbiseleri evimize bırakmasını tembihleyen babam önemli bir işi bitirmiş olmanın mutluluğuyla gülerek elini omzuma koydu:

“Hade Margos, şimdi istikemetımız doğri Kondıraci Bedo’nın dükeni… Marş marş!”

Gazi Caddesi üzerindeki Bedros’un dükkânından biri siyah, diğeri kahverengi iki çift ayakkabı da alınınca İstanbul yolculuğum için gerekli “ehtiyaç”larımın tümü görülmüş oluyordu.

Son birkaç gün içinde babam akşamları eve geldiğinde her zamanki gibi taşıdığı kavun, karpuz ya da bir kesekâğıdı elmanın yanı sıra koltuğunun altına yerleştirdiği havlu veya gömlekle daha sokak kapısından içeri girer girmez, elindeki paketleri gören anamın gözyaşları anında sel sağanak olup akarken babam kâh küplere biniyor, kâh anamı teselli ediyordu:

“Ben diyiyem ki oğlan getsın ana lisanımızi ögrensın, oğhısın adam olsın; sen diyisen ki zarari yoğh, istisense heyvan olsın, hama yeterki gözımın ögınde olsın!”

“Ayağımıza bi kısmet gelmiş, sen degerıni bılmisen…”

“⁄hıno, ⁄hıno! Biri getse daha geride alti tene çocığın kali, bunlar senın neyen yetmi?”

“Ula allahvekil bıze piyanko vurmiş, sen ferkınde degılsen!”

Babam her çekilişte bir gün “muhekkak” büyük bir ikramiye kazanacağını ümit ederek Hasan Paşa Hanı’nın hemen bitişiğindeki küçük kırtasiyeciden muntazaman aldığı piyango biletlerine arada bir vuran amortilerle teselli bulup avunurken, anam her keresinde söyleniverirdi:

“Sıke, Sıke! Boşi boşına paran küçeye atisan. Piyankoya verdığın paralari topliyaydın şimdi belki de başımızi soğhacağ bi kulligımız olırdi, bare kiradan kurtılırdığh…”

Anamın yakınmalarına kulak tıkayan babam şansını denemeyi sürdürürken, İstanbul’a gidişimi “piyanko vurmiş” diye tanımlamakla, ona artık bir daha piyango bileti almayacağının müjdesini mi veriyordu, yoksa büyük ikramiyeyi kazandığını düşünüp kendi kendini teselli mi ediyordu? Kim bilir…

*

İstanbul’a hareket edeceğim gün gelip çattığında evimize “ğherli yolcılığ” dileklerini iletmek için gelen akraba, dost, konu komşuların beraberlerinde getirdikleri, çoğu da Gazi Caddesi üzerindeki ünlü Datlıci Şeğhmus’tan alınan kuru baklava, burmalı kadayıf ile şekerci dükkânlarının üzerinde bademezmesi, “lebüzünye” yazılı paketleri, bir de evden yaptıkları kurabiye, çörek, börek, “zıngılig”, “ğhalbur tatlısi”, “şekerişi” tepsilerinin yanı sıra bez torbalara ve eski gazetelerden yapılma kesekâğıtlarına doldurdukları peynir suyuyla kavrulmuş kavun veya karpuz çekirdekleri ve kumda pişirilmiş leblebilerle evimiz giderek bir tatlıcı, şekerci, kuruyemişçi dükkânına dönüştüğünde anam ve nenelerim “Kele niye zehmet etmişsız!” diyerek teşekkürlerini dile getirip armağanları bir kenara istiflerken aldıkları cevap da hemen hep aynısıydı:

“Uşşş kele, ne zehmeti bacım? Dedım oğlan yolda bi loğhma ağzına atar, ağzi datlanır…”

“Heç zehmet olır? Dedım oğlan yolda bi avuç leblebi yesın, oyalansın!”

*

Datlıci Şeğhmus’un Dağ Kapı’da, dörtyol ağzındaki dükkânının vitrini fıstıklı, cevizli, kaymaklı baklavalarla; burmalı, yassı kadayıfla; kıymalı, peynirli böreklerle; yaz günleri bir de kaymaklı, vişneli enfes dondurmayla gelen geçenin iştahını açarken, biz çocuklar kalın camın arkasından bu “datli”ları açgözlü bakışlarımızla seyre dalıp, yalanıp yutkunarak vitrinin önünde çakılıp kaldığımızda, beyaz önlüğü ve kısacık boyuyla Datlıci Şeğhmus Dayi sokağa fırlar, başından eksik etmediği eski, yağlı kasketini çıkarıp sırtımıza, kıçımıza indirip bizleri kovardı:

“Ula gidın işıze! Dükenın ögınden savuşın kavaşeler!”

Savuşur giderdik; ama gözümüz hep arkada kalır, günün birinde bir tepsi baklavayı bir oturuşta yiyebilmenin hayaliyle yaşarken, Süleyman Nazif İlkokulu’nda aynı sıraları paylaştığımız arkadaşımız Şeğhmus’u öylesine kıskanırdık ki…

Datlıci Şeğhmus’un aynı adı taşıyan oğlu Şeğhmus, sınıfımızın en şişmanı, top gibi “yivarlağ” oluşunu babasının dükkânındaki baklavalara, kadayıflara, böreklere mi borçluydu? Ona Şeğhmus yerine, ne anlama geldiğini bilmediğimiz Momoz lakabını kim veya içimizden hangi arkadaşımız takmıştı? Momoz’un Türkçe, Kürtçe, Zazaca, Ermenice, Arapça veya herhangi bir dilde gerçekten bir anlamı var mıydı ya da “Şeğhmus”dan bozma, tamamıyla anlamsız bir sözcük müydü bilemiyorduk ama, bizim için Momoz sözcüğünün çağrıştırdığı tek şey baklavalar, börekler, kadayıflar, “kaymağli”, “fışneli” dondurmalar, buz gibi “leymunata” ve “ğazoz”lardı…

Bizler, onun yaşıtları, babasının dükkânının önünden başımıza, sırtımıza, kıçımıza inen kasket darbeleriyle tatlılar üzerine konan sinek misali kovulup süklüm püklüm uzaklaştığımızda, baklava ve börek kokularının sindiği dükkânlarında elini kolunu sallayıp masalar etrafında gezinen Momoz gibi şanslı olmadığımıza nasıl yanmaz ve her öğünde istediği kadar baklava, börek yiyerek yanakları al al olmuş birer Momoz olmaya nasıl can atmazdık! Elimize zar zor geçen beş ya da on kuruş harçlıkla Datlıci Şeğhmus Dayi’nin dükkânına koşup bir veya iki dilim baklava almaya kalkıştığımızda, elimizdeki parayla ister istemez tepsinin bir kenarında toplanmış börek kırıntılarıyla yetinmek zorunda kalınca, birer Momoz olmadığımız için nasıl kahrolmazdık!

Beş ya da on kuruşumuzun, hatta delikli bir yüz paramızın da olmadığı zamanlarda yine Datlıci Şeğhmus Dayi’nin vitrininin önünde içeriyi seyredip yutkunurken, arada bir de olsa, Şeğhmus Dayi’nin oğullarından biri veya bazen Şeğhmus Dayi’nin kendisi bizleri sinek misali kovalamayıp, bir kâğıda doldurdukları börek kırıntılarını ya da boşalmış baklava veya kadayıf tepsilerinin ağdalı şerbetini bir ıspatulayla sıyırıp bizlere armağan olarak verdiklerinde Tanrı’mıza nasıl şükretmezdik ki!

Tutumlu bireyler olmamız için her yıl okulda Tutum Haftası boyunca öğretmenlerimizin sık sık dile getirdiği “Yerli malı yurdun malı, her Türk onu kullanmalı!” cümlesiyle yerli mallarımızı kullanmamız özendirilirken ayrıca neden tutumlu olmamız gerektiğini, Avrupa veya yabancı ülke malları yerine yerli malı satın alarak nasıl zenginleşeceğimizi, yerli malı kullanmanın her Türk’ün ve her Türk evladının boynunun borcu olduğunu bir taraftan öğrenip ezberlerken, öte taraftan öğretmenlerimizin talimatıyla ve Tutum Haftası nedeniyle kimimizin evlerinden getirdiği birkaç avuç kuru kayısı, kuru üzüm, pestil, fındık, cevizle üç beş elma, armut gibi meyveleri dersimizin son ziliyle beraber uzunca bir masa üzerinde sergileyip yurdumuzun yerli mallarını hem tanıyıp hem de beraberce yemeye başlarken gözümüzü masanın tam ortasına yerleştirilmiş kocaman bir tepsi baklavadan ayırmamız mümkün müydü?

Çoğumuzun genellikle kuru üzüm, iki avuç leblebi, üç elma şekeri veya iki armutla katkı sunduğumuz bu Yerli Malı Haftası’nda, öğretmenin bize dönerek, arkadaşımız Şeyhmus’un babasının bir tepsi baklava gönderdiğini ve bunun için kendisine teşekkür borçlu olduğumuzu söylemesiyle kasım kasım kasılan Momoz’un yerinde olmayı nasıl istemezdik ki!

Tutum Haftası’nda her birimiz analarımıza yalvarıp elimiz boş okula gidemeyeceğimizi, öğretmenlerimizin bu yönde talimatı olduğunu söyleyip iyi kötü götürdüğümüz iki armut, bir avuç kuru üzüm, bir tas dolusu “alüce”, bir “uskura” dolusu kavun çekirdeği ya da dut kurusu, Momoz’un baklava tepsisi yanında boynu bükük kaldığı için ezilir, büzülür, masanın altına girip gizlenmek için sanki yarışırdık…

Kilise vakfına ait olan bir binada, köşe başındaki dükkânında Momoz’dan büyük diğer çocuklarıyla beraber tatlıcılık yapan Şeğhmus Dayi ne kazanır, ne yer, ne içerdi bizler tabii ki bilemiyorduk; ne ki, o yaşlarda bize öyle gelirdi ki, vitrinleri altın dolu olan kuyumculardan veya sarraflardan bile çok daha zengini kesinlikle tatlıcılardı. Çünkü onlar her gün ellerinin altında yiyebileceklerinden çok daha fazlasıyla baklava, börek, kadayıfa sahiptiler…

Babamla Datlıci Şeğhmus Dayi’nin arasında zaman zaman belki Malazgirt veya Mercidabık meydan muharebeleri boyutunda olmasa bile, ufak tefek “herb”ler sürüp gidiyordu:

Babamın ifadesine göre, Surp Giragos ve Surp Sarkis kiliselerinin vakıf taşınmazları içinde yeri ve konumu itibariyle en “degerli” malı, Datlici Şeğhmus’un dükkânıydı. Mütevelli heyetlerinin kaldırılıp, cemaatin arzusu hilafına, vakıf mütevellisi olarak devletin tek bir kişiyi tanıdığı “tek mütevelli devrınde, vağhti zamanında çoğh ucıza kiralanan” bu dükkân hem Gazi Caddesi gibi en işlek cadde üzerinde, hem de Dağ Kapı’da gelen geçenin yoğun olduğu bir dörtyol ağzında yer alıyordu. Bu büyük dükkânın “icar”ının düşüklüğü nedeniyle, kilise mütevelli heyeti olarak her sene kiranın “birez” daha artmasını talep ve rica ettikleri halde, Datlici Şeğhmus buna ya kulak tıkıyor ya da çoluk çocuğunun nafakasını bu dükkândan çıkarmanın zorluklarını sayıp dökerek “cüzi” bir zamla durumu idare ediyordu. Aksi halde, sulh için “herkeşe açığh olan mehkeme kapilari” kalıyordu.

Babama göre çoğu eski, yıkık dökük olan bu “ğeyrimenkul”lerden toplanan paralar zaten onarım ve bakıma zar zor yeterken, üstüne üstlük bir sürü “Kafle” artığı “kocakari”nın, “fekir fıkara”nın da aylıkları cemaatten toplanan paranın yanı sıra biraz da bu kira gelirleriyle karşılandığından zorluk çekiliyor, bütçe “açığh” veriyordu. Onun bu yakınmaları zaman zaman çaresizlik içinde şu cümleyle özetleniyordu:

“Valla bu zamanda insaf diye bi şe kalmamiş! Kimsenın fekir fıkarayı düşındıği yoğh, Allah sonımızi ğher etsin…!”

*

İstanbul’a hareket edeceğim gün yaklaştıkça anamın dinmeyen gözyaşları artıyor, onun tek gözünden akan bu yaşlar babamı daha da sinirlendirip onun Nuh deyip peygamber demeyen mizacını sanki biraz daha ortaya çıkarıyordu. Anamın bir köşeye çekilip yerdeki bir minderde sessiz sedasız, öylece hareketsiz oturuşunu gören babamın da suratı asılıyor, gazetesine gömülüp evde neredeyse hepimizin varlığını görmezden gelen tavırlarıyla hoyrat kişiliği öne çıkıyordu.

Evimizde gerçek anlamda bir sinir harbi vardı ve ben elimde olmadığı halde bütün bu olup bitenlerin tek sebebiydim… Gönlüm kâh anamdan, kâh babamdan yana olurken, en çok bocalayan yoksa ben miydim?

Hislerimi belli etmemeye, anamdan ya da babamdan taraf bir yaklaşım sergilememeye çalışırken, ne denli başarılı olduğumu bilemiyordum ama, sebebini çözemediğim tuhaf bir suçluluk duygusu gelip gelip yüreğimde çörekleniyor, en çok da, anamın gözyaşlarını gördükçe onu teselli etmem gerektiğini düşünüp beceremeyeceğimi anlayınca, boğazımda düğümlenen kelimelerden kaçıp kurtulmak için kendimi sokağa atıyor, nedense çoğunlukla Fiskaya’ya gidip oturduğum yerden ta aşağıda, alabildiğine geniş ovada kuzeyden güneye esler çize çize akan Dicle’yi seyrediyordum.

Fiskaya… Eşsiz manzarasıyla büyülenmek, kanatlanıp uçmak isteyenlerin yanı sıra yaşam kavgasında şu veya bu nedenle tökezleyen, bunalıp yenik düşen, dertlerine bir türlü derman bulamayan ve son çare olarak perişan bedenlerini aşağıdaki sivri kayaların kucağına bir gülle gibi bırakanların mekânı… Az ötedeki Tekel Rakı Fabrikası’nın alkol, anason kokan atık sularının ufak bir çağlayan gibi dökülerek ta ileride Dicle’ye karıştığı bu yarın, bu uçurumun başında oturup hangi düşüncelere dalıyor, kabuğuna çekilmiş bir salyangozla avına süzülen bir kartal arasında nasıl gidip geliyordum?…

Aslında anamın gözünde bir kartalın pençelerindeki av bendim. Beni bu badireden kurtarabilmek için çırpınışları babamın katır inadı, kaya gibi “daş yüregi” karşısında boşa çıktıkça anam çareyi tek tük kırlaşmış saçlarının zaman zaman örtmeye çalıştığı gözyaşlarında arıyordu…

Üzülüyordum… Babamın karşısına dikilip “Valla ben İstanbol’a getmağ istemiyem!” desem… Akıntıya karşı kürek çekmek! “Eh, madam ki istemisen, ne halın varsa gör!” diyerek hiç geri adım atar mı! Nerdeee! Hem İstanbul’a gidip okuyacağımı Gâvur Meydanı’nda, Hançepek’te duymayan mı kaldı! Donlar, fanilalar, havlular, iki kat elbise, ayakkabı… Daha iki gün önce tahta bavul da alındı, üstelik çiçek motifli, köşebentleri sarıdan… Dönüş yok! Aha Fiskaya, aha İstanbul! Hangisini istersen onu seç!

Ağzından çıkan her sözü kırk kez tartıp, iyice ölçüp biçtikten sonra sarf eden, sözünün eri, saygıdeğer kişiliğiyle tanınan Sarkis Margos… Devletin getirdiği tek mütevelli uygulamasına son verilip kilise ve vakıf idaresi geçmişteki gibi Ermeni cemaatinin seçtiği mütevelli heyetine bırakıldığında, Surp Giragos Kilisesi’nin bahçesinde noter huzurunda kurulan ilk seçim sandığında Karnig Dabağ’la beraber en çok oyu alarak mütevelli, işğhan seçilen bu “özi, sözi bir” adam, bu benim babam, hele böylesine önemsediği bir konuda hiç tükürdüğünü yalar mıydı!

“Valla benım niyetım, oğlan İstanbol’da oğhısın, ana lisanımızi ögrensın, böyüg adam olsın… Kağhtım gettım, Sahag Vertebed’e oni keydettırdım. Sora bağhtım ki anasi çoğh ağli, oğlan da anasına bağhi bağhi cigeri parçalani, İstanbol’a getmağ istemi, eh, ne yapım, ben de bu sevdadan vazgeçtım! Zarari yoğh, onların dedıği kimi olsın, yeter ki canlari sağ olsın…”

Babam böyle demeyi hiç kendine, hadi, kendinden vazgeçtik, hiç “izzetünefs”ine yedirir miydi? Ve dahası, İstanbul’da öğretime yeni açılacak bu ortaokulun sadece birinci sınıfına öğrenci alınacağını belirten Sahag Papazyan’a babamın cevabına ne demeli:

“Möhterem Vertebed, madam ki orta bire telebe keydedisen, o zaman oğlım orda ortaokul birınci sınıftan yeni baştan oğhısın, yeter ki ana lisanımızi ögrensin…”

Babam ortaokulda geçirdiğim üç yıllık tahsil hayatıma bir kalemde kendince “çızği” çekip, rahip efendinin defterinde ön kaydımı yaptırmışsa, daha anamın gözyaşlarının veya benim lafımın onun defterinde esamisi okunabilir miydi?

*

İstanbul’a hareket edeceğim akşam bizim “hevş”te toplanan akraba ve büyüklerin ellerini öpüp “Alasmaladığh” diyerek ayrılmaya hazırlandığımda, onların da “Allah’ın gözi, Hisus Krisdos’un sağ eli her daim üzerınde olsın!” dualarını konu komşular da hep beraber “Amen!” diyerek noktalarken, anamın son bir gayretle babamın elindeki bavula yapışıp çekmesi, babamın hiç beklemediği bu olay karşısında onu itekleyip bavula sıkıca sarılmasıyla, olan, tahta bavulumun kulpuna oldu.

Babam elinde kalan kulpu sinirlenerek öteye fırlatırken araya girenlerin yatıştırmaları ve “hevş”te duvardan duvara gerili duran çamaşır ipinin çözülerek bavuluma fırdolayı bağlanmasıyla hem bavulum kulpsuzluktan kurtuldu, hem de biraz daha sağlamlaştırılmış oldu.

Anam son gayreti de sonuçsuz kaldığı için mi, yoksa şaşkınlığından mı avlunun ortasında öylece donup kalakaldı?

Bu kez ağlama sırası bende miydi? Kimisi oturduğu yerde, kimisi etrafta dolanıp duran kardeşlerim bu bavul kavgasının ardından benim ağladığımı gördükleri için mi koro halinde aynı nakarata başlamışlardı?

Nenem, dedem, halam, dayım bizleri bir taraftan susturmaya çalışırken babam telaşla trene yetişmek için bavulumu kaptığı gibi “Hade, düş ögüme!” deyip, herhalde ağladığım için bana da sinirlendiğinden, diğer eliyle ince bileğime yapışarak sokak kapımıza hırsla yöneldi.

Bu saatten sonra benim için İstanbul’a kesilen biletin dönüşünün olamayacağını gören dayım bir taraftan anama, kendi kız kardeşine eniştesi tarafından reva görülen bu davranışa kızıp ve belki de dayı yeğen ilişkimizin dışında, ben daha on yaşındayken başlayan usta çırak ilişkimizin artık bittiğini istemeyerek de olsa kabullenerek bu “datsız duzsız” işin bir an önce son bulması için babamın elinden hırsla kaptığı bavulun çamaşır ipli kulpuna yapışarak adımlarını hızlandırıyordu.

Önde dayım Demirci ⁄haço, nam-ı diğeriyle Demirci İsmail, ardında babam Dişçi Sarkis, nam-ı diğeriyle Dişçi Ali, onun yanında bir günlük çırağı olduğum “pese”miz, eniştemiz, halamın kocası Ohannes, nam-ı diğeriyle Sobacı Ramazan ve aralarında ben, “küçe çığhmaz”daki evimizden apar topar çıkıp Direkçi Sokağımızı aceleyle geçip Balıkçılarbaşı’na doğru kıvrılırken müşterilerini Gâvur Meydanı’nın hemen bitişiğindeki kerhaneye bırakıp boş dönen bir faytona son anda atlayarak istasyonun yolunu tuttuk.

Tepemizde ayın parlak yüzü bizlere gülerken, babam, olup bitenlerin sorumlusu sanki oymuş gibi, bıyıklı, şalvarlı faytoncuya ikide bir hiddetle söyleniyordu:

“Atlari kırbaçla, treni kaçırmiyağh…!”

*

“Üç sene de keybetsen gene de umurımda degıl, İstanbol’a gidecağsan, Ermence ögrenecağsan!..”

Önce, Kurşunlu ya da diğer adıyla Bıyıklı Mehmet Paşa Camii’nin hemen bitişiğindeki, geniş bir avlusu ve birkaç da odası olan büyük, eski bir evden okula dönüştürülen Süleyman Nazif İlkokulu’nun üçüncü sınıfına kadar okuyup, sonra da, “yığhıldi, yığhılacağ” denen bu virane evden apar topar taşındığımız bazalt taşlı tarihi bir binadan bozma Cumhuriyet İlkokulu’nda “sebehçi” öğrencilerinden arta kalan zamanı, geçici bir süre için misafireten, “övleci” öğrenciler olarak okuyup dördüncü sınıfa geçince, bu kez de eski bir kilisenin yıkıntısıyla, köy köy gezerek katırlarının sırtına yüklediği basma, pazen, kadife kumaşları satan gezginci bir bezazın katırlarını bağlayıp atlarını tımar ettiği bir ahırın yanı başında inşa edilen yeni Süleyman Nazif İlkokulu’na göçmen kuşlar misali tekrar nakledilip, orada da beşinci sınıfı okuyarak nihayet diplomamızı alıncaya kadar geçen ilkokul dönemimde Türkçe, Matematik, Hayat Bilgisi: İyi… Tarih, Coğrafya, Yurttaşlık Bilgisi: Pekiyi… Resim, Müzik, Jimnastik: Pekiyi… Temizlik, Elişi, Hal ve Gidiş: Pekiyi notlarıyla, özel bölümünde de sınıfını pekiyi derecesiyle geçmiş olduğu yazılı ve öğretmenimizin imzasının yanında bir de başöğretmenimizin imzası ve okulun mührünü taşıyan karnelerimle geçen öğrenciliğimin ardından Ziya Gökalp Lisesi’nin ortaokul sıralarında da Türkçe, tarih, coğrafya, tabiat bilgisi, matematik, cebir, geometri, İngilizce, beden eğitimi, müzik, fizik, kimya, tarım gibi bir sürü dersleri de bin bir sıkıntıyla okuyup her sene zar zor da olsa sınıfta kalmayıp bütünlemeyle, “ikmal”le geçip tahsil hayatımı kör topal da olsa yürütürken, şimdi sil baştan aynı dersleri tekrarlayarak üç sene daha okumanın sıkıntısını babam bilebilir miydi? Onun “umurımda degıl” diyerek Ermenice öğrenmem için beni yaban ellere göndermesi nasıl umurumda olmazdı!

Fiskaya’nın hemen yanı başında ortaokula yeni başladığımız yıllarda verdiği cimrice notlarla ecel terleri döktüren tarih öğretmenimiz Ayşe Yongaçoğlu’nu babam tanıyor muydu? Onun gerek sözlü, gerekse kafasına estikçe ansızın yaptığı yazılı imtihanlarından on üzerinden kazara da olsa bir tanecik on ya da dokuz almak, bizler için zaten hayalden öteye geçmezken, hiç olmazsa bir beş veya altı gibi geçer bir not almanın deveye hendek atlatmaktan çok daha zor olduğunu nereden bilebilirdi ki! Hele bir yazılıda tesadüfen de olsa bildiğimiz veya çalışmamızın hakkıyla aldığımız yedi gibi bir notun sarhoşluğunu yaşarken, iki üç hafta sonra hazırlıksız yakalandığımız bir sözlüde, bu kez de Dicle ve Fırat arasında, Mezopotamya’da, Diyarbakır’ı da içine alan uçsuz bucaksız Babil ülkesinde Sami hanedanının altıncı kralı olarak M.Ö. iki bin yıllarında yaşamış olan Hammurabi’nin dikme bir taş üzerine çivi yazısıyla kazınmış iki yüz seksen iki maddelik kanunları hakkında kem küm edince, keza Hazreti Muhammed’in Uhud Dağı eteklerindeki Uhud Savaşı’nı Bedir Savaşı’yla karıştırıp çorbaya çevirince bizi bekleyen takdiri ilâhi:

“Demek ki yazılı imtihanda ben fark etmeden kopye çekmişsiniz, hakkınızda kötü bir kanaate vardım; daha önceden aldığınız notların ortalaması her ne kadar beş ediyorsa da, karnenize üç verip sizi ikmale bırakacağım…”

Silindirin, koninin hacmini sekiz metreküp yanlış, bir yamuğun alanını da altmış altı metrekare eksik hesaplayınca matematik hocamız Halil Turgut’un ensemize indirdiği tokatların bazen insanın canına tak ettirdiğinden babamın haberi var mıydı?

“Ula her derste ⁄helil Turğut’ın tokadıni, zumzığıni, tekmügıni yemağtan bığhtım; en eyisi gidım özi özımi Fiskaya’dan aşaği atım, kurtılım!”

Üç sene gibi bir zaman dilimini geriye doğru sayarak, İstanbul’da ortaokulu tekrar, yeni baştan okuyup kaybedeceğim zamanı düşünüp kahrolurken, bir yandan da sırf anadili pahasına babamın üç senemi bir kalemde silip atma bonkörlüğünü anlamakta zorluk çekiyordum; çünkü bu tutumunun, ortaokula başladığım ilk günden itibaren her fırsatta kulağıma fısıldadıklarıyla hiç ilgisi yoktu:

“Oğlım, bi an önce liseyi, devrısınde de işallah üniversiteyi bitır, diş tabibi ol ki barabar çalışağh!”

Kendi kazancını başkalarıyla bölüşmek istemediği halde, kiraladığı diplomalar yüzünden buna mecbur kalıp çaresizlik içinde çırpındığı için mi böyle düşünüyordu? Yoksa deri kaplamalı dişçi koltuğuna, “fötöy”e oturan hastaların dişlerini çekerken elinin “ğhefif”liğine, bu konudaki yetenek ve tecrübesine rağmen günün birinde yaşlı “ğheste”lerden biri belki yüksek tansiyon, belki de kalbiyle ilgili herhangi bir sorunu yüzünden “meezallah” koltukta yığılıp kalırsa, bu işin ceremesini nasıl ödeyecekti? Diplomasını kiraladığı diş tabipleri böyle bir durum karşısında belki işin içinden şöyle veya böyle sıyrılabilirlerdi, ya kendisi?

Kendisi gibi henüz küçük yaşlarda, henüz ana kucağındayken köylerinden çıkarılıp tehcir edilen yaşıtlarının kimisi hastalıktan, kimisi açlıktan veya sefaletten ölürken, kimisi de yol boyunca şu veya bu köyün civarından, şu veya bu dağın eteğinden, vadilerden “kafle”ler halinde hangi meçhule doğru yürüdüklerini bilmezken, kimi insanlar tarafından sahiplenilip evlat edinilen, yaşamlarının bu bölümünü bu kez de hiç tanımadıkları, hiç bilmedikleri bu yeni ana ve babalar sayesinde sürdürürken, terk ettikleri diyarlardan, Bakırmaden’den, Pertek’ten, Harput’tan, Muş, Bitlis, Erzincan, Sivas, Tokat, Erzurum’dan, Konya, Afyonkarahisar, Kütahya, Bursa, İzmit, Tekirdağ’dan, Urfa, Antep, Maraş’tan, Diyarbakır’dan, Malatya’dan, Arapkir’den yollara düşüp Arap çöllerine, Der Zor’a doğru gidenlerin hasbelkader “kıliç artıği” olarak sağda solda, orda burda kimi kaza veya bucaklarda, nahiye ya da köylerde kaldıkları için çoğunlukla ilk meslekleri çobanlık olan bu “Fılla uşağları”, daha sonraları hayat denen ince uzun yolun bir noktasında nasıl ve nedenini kendilerinin de bilmediği yepyeni koşullarda kimisi palancı, kimisi yemenici, kimisi demirci, nalbant, kalaycı, sobacı, marangoz, dokumacı, taşçı, terzi veya kuyumcu olarak birer meslek sahibi olup çoğunlukla küçük yaşta kaybettikleri için babalarını tanımazken, yine de irsi bir hastalık gibi babalarının, dedelerinin mesleklerini onların bıraktığı yerden sürdürüp yaşamlarına böylece devam ederken, aynı veya benzer koşullarda dört yaşında Tehcir’e çıkan babam, nereden nereye bu işe, bu mesleğe yönelmişti?

Aslında bu işte onun hiçbir çabası, hiçbir katkısı olmadan, rüzgârın estiği tarafa doğru eğilen bir ağaç dalı gibi, ya da yine rüzgârın savurduğu bir yaprak misali Siverek’te altı yedi yaşlarında başlayan çobanlığın ardından Diyarbakır’da dişçi çırağı, ardından da kalfa ve nihayet diş teknisyeni olarak kendini bulmasını acaba sık sık dile getirip “Allah düşmanıma göstertmesın oğlım, tofandi tofan” dediği o acı yıllara mı borçluydu?

Kim bilir…

Babamın tahsil hayatımın üç senesine bir kalemde çektiği “çızği” ve kafasında oluşturduğu kendi “hisap”ları ile benim ilkokulda öğrendiğim dört işlemli matematik, ortaokulda Halil Turgut’un tokatlarıyla bilinmeyenlerini öğrendiğim cebir veya eğri ve çizgilerle dolu geometri bilgimi harmanlayıp yaptığım hesaplar birbirini hiç tutmuyor, onun çektiği “çızği” dosdoğru uzanıp sonsuza giderken, benimkisi bir çemberin içinde hapsolup kalıyordu…

Zil sesiyle başlayıp daha sonra da homurtu ve uğultuların yarım yamalak cümlelerle harmanlanıp nihayet gürültüye dönüştüğü yatakhanede sabahın ilk ışıklarıyla beraber içeri giren Haygaz öğretmenin, içerdeki patırtıya rağmen hâlâ uyumaya çalışanların başında dikilip cetveliyle karyolaların demirlerini tıklatarak sabahın köründe kulakları tırmalayan zilin nahoş sesini sanki biraz daha tamamlayarak, yatakhaneyi bir baştan diğerine turlayıp az önce tıklattığı karyolalarda yine de uyuyanları gördükçe önce tok sesiyle ikaz ederek, o da olmazsa örtündükleri battaniyeyi çekiştirerek uyandırmaya çalışmasıyla yeni bir güne mahmurlukla, isteksizce merhaba diyorduk.

Yatakhanede ilk sabahı böylece karşılarken, çoğunluğu ilkokula bu yetimhanede başlayan eski öğrencileri izleyerek, kimimiz ilk iş olarak koridorun sonunda yan yana dizili tuvaletlerden birinde boş yer kapmaya, kimimiz mozaik yalak boyunca duvarda sıralı sarı muslukları açıp, çıp çıp çıp damlayan sularla el yüz yıkamaya hazırlanırken, kimimiz de ne mene bir şey olduğunu bilemediğimiz badij denen cezadan yakayı sıyırmak için öncelikle yataklarımızı muma çevirip, “ebdestğhana” işini daha sonraya bırakmayı düşünürken özellikle zaman kaybetmemeye, diğer öğrencilere yetişmeye özen gösteriyorduk.

Elini yüzünü yıkamış, yatağını düzeltmiş çocuklar yeni bir zilin sesiyle koridorda sıraya dizilince bizler de arkada yerimizi aldık. Merdiven başındaki haşmetli yağlıboya resmiyle bizleri selamlayan Karagözyan Efendi’ye saygılarımızı sunarak, onun bizleri izleyen gözlerini üzerimizde hissederek yemekhaneye indik.

Masalara dizili alüminyum tabaklar içinde bir domates ile üç beş zeytin ve dilimlenerek ortadaki bir tepside istiflenmiş ekmeklerin yanı sıra, buğusu tavana doğru yükselen kulplu alüminyum taslardaki çayların kokusu ve gece boyunca duvarlara iyice sinmiş olan kesif yemek kokuları, bahçeye açılan tüm pencerelere rağmen yine de birbirine karışıp insanın genzini yakıyor, iştahını kapıyordu.

Kimisi kan kırmızısı, kimisi yeşilli kırmızılı alacalı domateslerin sabah kahvaltısında ne işi olabilirdi! Evlerimizde yemeğe, salataya doğranan domatesin bu diyarda kahvaltılık oluşunu doğrusu biraz yadırgamıştık; ama tabaklarımızdaki kimisi ezik, kimisi diri siyah zeytinlerle beraber isteksiz de olsa bir parça ekmek ısırıp ardından da domateslere dişlerimizi geçirmekten başka çaremiz de yoktu. Saat kaçta çalacağını henüz bilmediğimiz öğle yemeği ziline kadar acıktığımızda zil çalan karnımıza derman olacak ne bizim oralardaki gibi kilerlerimizde her zaman hazır ve nazır olan bir pekmez küpü, ne de çengelden asılı süzme yoğurt torbası vardı. Öyle ki, sabah veya akşama bakmaksızın, önümüze konulanlarla karnımızı güzelce doyurup önce Allah’a, ardından da Dikran Karagözyan Efendimize şükretmek galiba en doğru davranış olmalıydı.

Çaylarını iştahla höpürdetip ikinci bir bardak daha içmek isteyenlerin uzattığı taslara büyük çaydanlıklardan çay doldururken bir yandan da boşalan kapları üst üste istifleyerek bir an önce toparlayıp kaldırmak için acele eden hademe kadınlar belli ki öğle yemeği için hazırlık yapacaklardı.

Kahvaltıdan sonra bahçeye çıkınca, sağda solda gruplar halinde, bir duvara sırtlarını dayayıp sohbet edenleri, toprak zemine çizdikleri küçük bir üçgenin içine yerleştirdikleri renkli cam bilyelerine birkaç adım uzaklıktan ellerindeki bilyeleri fırlatarak bizim Diyarbakır’da oynadıklarımızdan farklı bir “ğar” oyununun heyecanına kendini kaptıranları ya da bir topun peşinde koşuşturanları seyredip bütün bir günün nasıl gececeğini düşünürken, hiç beklemediğimiz bir anda, bahçe kapısından içeri giren Karnig Dayi’yı görünce nasıl mutlu olmazdık ki!

Karnig Dayi, ansızın çıkıp geldiğine göre, demek ki işlerini halletmiş, Diyarbakır’a gitmeden önce, verdiği sözü yerine getirmek üzere bizleri son bir kez ziyarete gelmişti. Tabii bu sevincimiz kısa sürecek, Karnig Dayi birimizin sırtını sıvazlayıp bir diğerimizin yüzünü okşayarak, gönlümüzü alıp bize son öğütlerini verecekti:

“Çocığlar birbırıze mukayet olın, Allah’ın iznile her şey hakkızda işallah ğherli olacağ. Heç bi şe düşınmeyın, yalavuz derslerızi düşının; çoğh çalışın, Hayeren’i16 eyi ögrenın, bızi mehçup etmeyın…”

Bizler koşup Karnig Dayi’nın etrafında hemen çember oluşturarak onun bu minvalde söyleyeceklerini kulağımıza küpe edip sonra da sağ elini öpüp başımıza koyarak veda edeceğimizi beklerken, yanılmış, verdiği habere de çok sevinmiştik:

“Çocığlar, Patrik hezretleri sızi görmağ isti. Gelmişem ki sızi Patrikğhana’ya götırım…”

* *

Diyarbakır’daki Surp Giragos Kilisesi’nin avlusundaki taş binada kilise yönetim kurulunun toplantı odasında her pazar ayininden sonra papazımız Der Arsen’le yan yana oturup sohbet eden cemaat üyelerine duvarda asılı duran çerçeveli fotoğrafıyla tepeden bakan ak sakallı, dazlak kafalı, ihtiyar Patrik hazretleri…

Diyarbakır’a geldiği ilk günden itibaren, patriğimiz Karekin Haçaduryan’ın girişimi ve hayırsever İstanbullu Ermenilerin maddi katkıları sonucunda ve Maarif Vekaleti’nden gereken kanuni izinler alınarak Üsküdar’da yıllardan beri kapalı duran eski Surp Haç okulumuzun onarılıp orta-lise seviyesinde tedrisata açılacağını, adı Surp Haç Tıbrevank olan bu okula öğrenci kaydetmek için patriğimizin emriyle Kayseri, Sivas, Amasya, Tokat, Harput, Malatya, Hatay’ı, kısacası Anadolu’yu bir baştan diğerine gezdiğini söyleyerek, Ermeni ailelerden, okutup milletimize, memleketimize faydalı birer insan olarak yetiştirmeleri için çocuklarını bu okula yazdırmalarını isteyen Rahip Sahag Papazyan’ı görevlendiren ruhani lider…

Patrik hazretleri…

Ülke genelinde ve özellikle de Anadolu’da her yıl artan nüfusla beraber okuma yazma bilmeyenlerin sayısı da aynı oranda çığ gibi büyüyüp çoğaldığı için devletçe başlatılan okuma yazma seferberliğinin yanı sıra ilkokula gitmenin mecbur tutulmasıyla, bizim diyarlarda yaşayan Türk, Kürt, Süryani, Yahudi, Keldani, Arap kökenlilerin yanı sıra tüm Ermeni çocukları da nüfus kütüğündeki kayıtlarına göre yedi yaşına bastıkları halde okula kaydedilmemişlerse, o zaman muhtar önderliğinde kapıya jandarma veya polis dayanır korkusuyla ilkokula gönderilip, sonra da ortaokula gitmek yerine, kızlar evde tutulup oğlanların hemen hepsi veya büyük çoğunluğu baba mesleklerini sürdürürken, içlerinden hiç olmazsa bir kısmını İstanbul’a taşıyıp onlara Ermeni okullarından birinde okuma olanağı sağlamaya çalışan Patrik hazretleri, Anadolu’daki Ermenilerin böyle bir okula hemen evet diyeceklerini kendince düşünüp belki de ince ince hesaplamışsa da, bir nevi elçilik göreviyle yollara saldığı rahip efendinin açıklamalarını can kulağıyla dinleyen yöredeki kimi insanların acaba akıllarından neler geçtiğini hiç tahmin edebilmiş miydi?

*

“… Möhterem efendımız, ğhoş gelmişsen, sefa getırmişsen. Patrik efendımızın emırleri baş göz üzerıne. Açtıği Tıbırvenk de ğherli uğırli olsın. İlakin, bız oğıllarımızi bele bi mektebe gönderemenığh! Orda oğhiyacağlarına, papaz veyağhut vertebed olacağlarına, burda kalsınlar daha eyidir. Yanımızda, bızım terbiyemızle böyürler, eyi köti bir zeneet ögrenırler, çolığ çocığ seğbi olır, ev geçındırırler… Seferberlig’te kökımız bi payam ağaci kimi zatani kurıdi getti, şimdi de çocığlarımızı İstanbol’a gönderağh, vertebed yapağh, züryetımızı kendi elımızle mi kurıtağh? Heç bele bi şe olır?”

*

“… Patrik hezretlerının emri karşısında boynımız kıldan incedır; çünki her şeyden evel bızım babamızdır, rüheni reisımızdır; muhekkak ki her şeyi bızden eyi düşıni. İlakin bız de istiyığh ki çocığlarımızın, torınlarımızın günıni görağh, onlari evlendırağh, ev barğh sehabi yapağh ki Kafle’de keybettığımız kardaşlarımızın, bacilarımızın, analarımızın, babalarımızın ismıni onlara verağh, cigerımızın ataşi sönsın!”

*

“… Benım aklım bu işe yatmi! İstanbol’daki Hay çocığlarına kıran mi girmiş, onlari niye keydetmiler? Niye geliler bızım çocığlarımızi toplilar? Kafle’den bu yani kırğh sene geçmiş, bızi ne arayan olmiş, ne de soran! Reva mi şimdi bu bıze?”

*

“… Möhterem Vertebed hezretleri, valla kusıra bağhma hama bızım İstanbolli Ermeni kardaşlarımızla aramız açığhtır. Eger niye açığhtır diye sorıp sual edecağ olırsaz, başızi ağrıtmazsam iki çüt lafla anlatayım:

Bızım rehmetli Bezaz Anto, Allah nur içınde yatırsın, vağhtila mal almağ içün kağhi İstanbol’a gidi; bi kaç parça kedife, bi kaç top pazen, basma masma ali, işıni bitıri, artuğ memlekete dönecağ.

Kimden ne zaman duymişsa, orasıni bılmiyem, sızın orada bi tene meşur Şişli Ermeni Mezerlıği varmiş, mezerlığ degıl, diyisen zahar cennet! Özi özıne diyi ki, memlekete getmeden bare gidım bu mezerlıği görım. Neyse, lafi uzatmiyım, sori sorıştıri, ari tari, sonında mezerlıği buli. Kapida tağhım elbiseli, kravatli, şapkali bi begefendi göri, ona diyi ki:

‘Begım, benım adım Antranig Bezazyan. Ben bezazam, Diyarbekir’den buraya mal almağa gelmişem. İstiyem ki mezerlıği görım…’

Onın begım dedıği adam megerse oranın kapıcısimiş! Olsın! Kapıci da olsa, nihayeti Allah’ın bi kuli, hem de bızım bi kardaşımız… Neyse, lafi uzatmiyım, kapidan daha ayağıni içeri atar atmaz gözleri faltaşi kimi açıli. Ele bi şaşıri, ele bi şaşıri ki ağzi açığh kali, dili lal oli! Gözlerıne inanami, mezerlığ degıl, essahtan da bi cennet! Ağaçlar, çiçekler, dallarda bülbüller, yollar ceğde kimi geniş, her mezerın başında mermer ğhaç, envai türli heykeller… Rüya kimi! Özi özının kolına bi çımdik ati, bağhi ki rüya degıl… Bi tereften mezerlıği dolani, bi tereften da ölilerın ruhi içün düe edi. Sora bağhi ki bi adam bi mezerın başında durmiş düe edi, gidi adamın yanında duri, yüzıne ğhaç çığhari, içınden o da düe edi. Düe bittığhtan sora adama yanaşi, bızım lisanımızla diyi ki:

‘Eğper, yes le Hay im…’17

Bağhi ki adam yüzıne ters ters bağhi, bu sefer de döni Türkçe söli:

‘Kardaşım, ben de Ermeniyem! İsmim Antranig Bezazyan… Diyarbekir’den gelmişem…’

Adam bızım Anto’nun yüzıne bağhi bağhi, sora da ne diye begenisız:

‘Ne yapayım! Burada o kadar çok Ermeni var ki!’

Yaaa, Vertebed hezretleri… Bız Haylığ içün canımızi veriyığh, adam diyi ki, bahan ne senın Haylığından! Heç bele bi şe olır!?”

*

“Bağh Vertebed, eger başın ağrıtmiyacağsam, müseğdenle bi mesel de ben anlatım:

Bundan tam dört sene evvel, bögünki kimi sicağ bi yaz günidi. Günlerden ya çarşambadi ya da perşembe. Yemeniciler Çarşısı’ndaki dükenımızde benle kardaşım Lıto dezgemızın başında otırmiş, bız bıze çalışidığh. Egıl’den gelen bi Kürt müşterımıze bi kırmızi, bi de siyah, iki çüt yemeniyi yetıştırmağ içün ecele edidığh. Kardaşım Lıto bi tereften camuş köselesıni inceltmağ içün çekuçle dögidi, ben de dizımın üzerınde yemeniyi dikidim… Başımi kaldırdım, bi de bağhtım, karşımda orta yaşli, uzın boyli, yakışığli, beyaz kömlekli, kravatli, siyah foter şapkali bi adam, elınde küçük, kahverengi deri bi çanta…

Adam Lıceli Yemenici Baboş’i arimiş, ona bızım dükeni göstertmişler… Bız kardaşımla göz göze geldığh, bu adami heç tanımiyiğh! Ayağındaki uci sivri, boyali kondıraya bağhsan, zatani belli oli ki çaruğh ya da yemeni tiktırmağa gelmemiş. E bu adam elese bızi niye ari, niye sori? Ula yoğhsa vergi meğmuri olmiya? İşte o zaman yandığh! Çünki vergi meğmuri kapiya geldi mi illa bi şe bulır. Şimdi olmiya yeni bi vergi teşkelesile gene başımıza Aşkale maşkale işi çığha! Zamanında Varlığ Vergisi yüzınden mıllet az mi perişan oldi! İçım korğhidan kıp kıp atti; hama gene de belli etmeden adama dedım ki:

‘⁄herdır begım? Lıceli Yemenici Baboş benem, bu da kardaşım Lıto. Buyur, söle. Ne istisen?’

Adam elındeki çantayi yere bırağhti, cebınden beyaz bi mendil çığhartti, terıni sildi, sora da kulağıma egıldi, Hayeren konışti:

‘Anunıs Antranig e, bolsetsi yem…’18

Doğrısıni sölemağ lazımsa, adam Hayeren konışınca şaşırdığh; meger ismi Antranigmiş, özi de İstanbollimiş. Hemen içeri buyur ettığh. Ele ya, İstanbol nereee, Diyarbekir nereee, Antranig nere! Valla adam önce içeri girmağ istemedi, yalavuz bi şe danışacağmiş, yola gidecağmiş…

Adam Ermeni, İstanbol’dan gelmiş, buraların yabancısi bi din kardaşımız… Ayaği kağhtım, kolından tuttım, zorla içeri buyur ettım, altına kürsiyi uzattım, ısrar ettım:

‘Antranig kardaş, madam ki İstanbol’dan gelmiş bi Haysan, bi Hay Krisdonya19 kardaşımızsan, baş göz üzerıne gelmişsen. Otır, kefen bağh, elımızden ne gelırse evelallah yaparığh… İlakin önce bi savuğ leymunata, bi ayran, bi miyanköki şerbeti veyağhutta bi demli çayımızi içmeden allahvekil olmaz!’

Neyse, lafi uzatmiyım, çıraği gönderdım, Meyğhanaci Bıro’nun dükenınden sallamayla üç tene leymunata getırdi, bi tereften buz kimi leymunata içiyığh, bi tereften de adam derdıni anlati…

Megerse oğli İstanbol’da Perşembepazarı’nda tornacimiş, esker olmiş. Burdur’da ecemilığıni yapmiş, dağıtımda Lıce’ye düşmiş. Heyatta tek oğlimiş. Adam karısila kızıni on iki sene evvel bi ereba kazasında keybetmiş, onın içün oğlının üstıne titrimiş; hama bi yanlışıni da görse heç effetmimiş. Bi seferınde, daha Asdvadzadzin20 gelmeden, kilisede üzüm daha oğhınmadan, oğli arkadaşına uymiş, üzüm yemiş, babasından da dayaği! Soğhmiş odaya, basmiş tokati. Bağhmiş ki çoğh ağli, radyoyi açmiş ki sesi duyılmiya! İşte dinimızın keydelerıni oğlına bele bele eyice ögretmiş, her pazar kiliseye giden bi çocığ olarak yetıştırmiş. Kendi de İstanbol’da sığorta işi yapimiş. Ankara, İzmir, Adana’da şöğbeleri varmiş. Dünyada insanın başına ele şeler gelır ki, insanın felegi şaşar, onın içün önceden tedbirli olmağ eyidir, ilerde burda da bi şöğbe açınca işallah sız de sığortali olırsız, dedi, bu sığorta işi ne kadar möhimdır oni anlatti…

Neyse, bu Antranig kardaşımız oğlının eskerlığ durımi için gelmiş ki Lıce’ye gide, orada eger Hay Krisdonya varsa, onlardan rica ede ki oğli pazar güni çarşiya çığhtığında ona sehab çığhsınlar, kiliseye götırsınler, bi biçuğ senelığ eskerlıği birez daha kolay geçe. Ankara’dan trenle gelmiş, paytonla şehre yenmiş, bi paket Yenice cığarasi alırken sormiş Lıceli kim var, Lıce’ye nasıl gidilır, bızi bulmiş…

Sorasıni kısa kesım ki başın ağrıtmiyım. Adamın derdıni dinledığhtan sora dedım ki:

‘Antranig efendi, seni Lıce’ye göndermağ kolay; hama hergün oraya otobos, kamyon yoğh. Bızım mısafırımız ol, ne zaman eraba bulırsağh seni gönderırığh. Lıce’de ekrubalarımız var, onlara selamımızi sölersen, ellerınden geleni yaparlar, sen göynın fereh tut. İlakin Lıce’de meelesef kilisemız yoğhtır! O günler eskidenmiş, bi zamanlar hem kilisemız hem de okılımız varmiş…·

Neyse, lafi uzatmiyım. Leymunatamızi içtığhtan sora, efendıme söliyım, kağhtığh barabar yüriye yüriye Mardin Kapi’ya gettığh. Otobos ğarajından devrısi gün içün zar zor bi yer eyarladığh. Eyiptır sölemaği, parayi da ben verdım; çünki mısafır gelen bi Hay Krisdonya kardaşımız bırağhmanığh elıni cebıne ata! Degıl bi Hay Krisdonya, Dacig bi mısafırımız da olsa onın da elıni evelallah cebıne attırmanığh; çünki Hay olsın, Dacig olsın, mısafır mısafırdır. Ha mısafırın eli cebıne getmiş, ha bız yerın dibıne girmişığh! Sora döndığh gene dükene geldığh, övle vağhti dedım ki:

‘Antranig kardaş, bızım burda Yoğurt Pazarı’nda meşur Kebabçi Heci var; eti çüt piçağla çeki, kıyma yapi, makina kıymasi degıl ha, etın lezzeti üstındedır! Gel sahan orda bi güzel lüle kebabi yedırım…’

Neyse, uzatmiyım, Antranig kardaşımız olmaz molmaz dedi, zatani otobos parasıni sen verdın, bare kebabi ben ısmarliyım, bu şerefe ben nayil olım mayil olım deyınce, döndım dedım ki:

‘O ne biçım söz Antranig kardaşım, sen mısafırsan! Eyip degıl mi, bi yabanci bızım memleketımızde bıze kebap ısmarliya! Gün ola ğharman ola, bağharsan bızım de yolımız bi gün İstanbol’a düşerse o zaman bız de senın mısafırın olırığh!’

Neyse, lafi daha fazla uzatmiyım, kardaşım Lıto’ya dedım ki:

‘Bız Antranigle Heci’ye gidiyığh, sahan da lüle kebabi gönderırem.’

O da bahan dedi ki:

‘Yoğh abe, yoğh! Evden ikimıze göre lor penirlen lavaş ekmegi getırmiştım, hama kısmet degılmiş. Ben bahan bi tene de çay sölerem, dezgenın başında hem ekmegımi yiyerem hem de çalışıram. Sız gidın, kefıze bağhın, efiyetle lüle kebabızi yeyın.’

Doğrısıni sölemağ lazımsa bız kebap yerken kardaşımın lor penıri lavaşa katuğ etmesi yüregıme sinmedi; hama Egılli Kürt müşterımızın yemenilerının yetışmaği ğhatrına çoğh ısrar etmedım; çünki esnaf dedığın verdıği sözi tutacağ!

Lafi uzatmiyım, Kebabçi Heci bızi daha uzağhtan görır görmez koşti yanımıza geldi. Anladi ki yabanci bi mısafır getırmişem, valla yapti etti, oni buni iteledi, bıze bi boş yer eyarladi. Eyıptır sölemaği, kebabın üstıne kaymağli burma kadayıfi, bi de künefe yedığh, etrafa belli etmeden bız bıze ğhaçımızi da çığharttığh, Allahımıza şükrettığh.

Bızım Hay demırcilere selam vere vere onların çarşisının içınden geçtığh, bızım çarşiya geldığh. Bağhtım ki Lıto işleri yolına koymiş, kardaşıma dedım ki:

‘Ben mısafırımızi doğri Dişçi Serkis’in yanına götırım! Çünki hem kilisemızın işğhanidır, hem de onın ğhuyıni eyi bıliyem ki Hay Krisdonya dedın mi canını verır. Duysa ki İstanbol’dan bi Hay kardaşımız gelmiş, yanına götırmemişem; valla bahan küser, benlen selami sebehi keser…’

Lafi uzatmiyım, aldım Antranig kardaşımızi, doğri Dişçi Serkis’ın maynağhanasına götırdım. Dişçi, hevuzın başında kürside otırmış ğazata oğhidi. Bi bahan bağhti, bi de Antranig’e, zanetti ki ona bi müşteri götırmişem. Neyse, durımi anlatınca çoğh sevındi. Hemen yandaki kahveden çay söledi, otırdığh sohbet ettığh. Sora Antranig otele getmağ istedi. Eh, heç Dişçi bırağhır mi! Ma niye burdaki Haylar ölmiş miyığh ki, kağha gide otelde yata…

Neyse, Vertebed, sözi daha fazla uzatmadan, gerısıni Serkis kardaşımın bahan sora anlattıği kimi anlatım. Eger yalanım varsa, işte Dişçi Serkis de burda!

Efendıme söliyım, o ağhşam Dişçi adami evıne götıri, Allah ne kısmet etmişse barabar yiyiler, içiler. Hava çoğh sicağ oldıği içün onlar yemeg yerken Aznif ⁄hanım olsın, kızlari olsın, ellerıne peşkir alilar, mısafırın yüzıne doğri ğhefif ğhefif sallilar, rüzgâr ediler ki terlemiye, yemegıni rehet rehet yiye. Serkis’le Antranig kardaşımız karşılığli bi şüşe de raki içiler. Dişçi’nın kefi geli, mısafırın şerefıne bi de Antranigi zinvornerı21 diye Antranig Paşa şarkısıni söli, gözleri doli, çocığlığıni, Kafle günlerıni, çektıği sığhıntilari anlati. Ermeni mılletının şerefıne barabar kadeh kaldırilar. Geç vakıt Aznif ⁄hanım sofrayi kaldıri, onlar kahve içerken mısafıra eyvanda bi yer yataği seri; özler de dama çığhilar, çolığ çocığ barabar yatilar.

Sebeh kehvaltidan sora Serkis mısafıri doğri kiliseye götıri, orada düelerıni yapilar, mum yandırilar, sora maynağhanaya gidiler. Serkis gelen giden ğhesteleri müeyene edi, diş çeki, Antranig de ğazatalara bağhi, Serkis’i seyredi, bağhi nasıl altun erıttiri, kalıba töki. Derken Serkis dükeni Antranig kardaşımıza amanat edi, Uli Cami’ye, eyiptır sölemaği, su tökmağa gidi. Dükene döni ki kapi kapali! Kapiyi çali çali, içerden ses seda yoğh! Antranig’in başına bi şe mi geldi diye merak edi… Sora komşilardan bi tene nerdıvan buli, dama çığhi, oradan da aşaği, hevşe yeni, bağhi ki ortalığta bayılan mayılan yoğh. Neyse Dişçi rehet bi nefes ali; hama bu defa şaşıri ki bu adam nereye keyboldi. Koşi yuğhari odaya, bağhi orda da kimse yoğh! Hama duvarda çivide asıli çaketi sandalyededır! Çaketi ali, bi de bağhi ki cızdani yoğh! Aşaği odaya koşi, bağhi ki çekmecelerın alti üstıne gelmiş, ğhurda altunların kavanozi boşanmiş, arğha terefe sağhladıği Reşatlar, Ezizler, Cumuryetler yerınde degıl! Anliyacağın, bızım Antranig kardaşımızın eli birez fazla uzınmiş…

Yaaa, işte bele Vertebed. Doğrısıni sölemağ lazımsa, ne zaman ki Dişçi geldi bahan durımi anlatti, lal oldım, dilım tutıldi. Poles moles dedım, hama Dişçi kabul etmedi:

‘Yoğh Baboş, yoğh! Bız kendi içımızden bi tene süti bozığ çığhti diye oni da gidıp polese şikyat edersağh, yazuğ bızım Haylığımıza! El âleme rezil rüsva olmağtansa, bu yara kendi içımızde kalsın, yavaş yavaş kabuğ bağlasın. Giden altunlara acımiyam; hama ağhşam Antranig Paşa şarkısi söledığıma yaniyam Baboş, allahvekil yalavuz ona yaniyam!…’

İşte bele Vertebed, bi tene İstanbolli Antranig kardaşımız geldi dedığh, ona insaniyet gösterağh, o da, heşa huzırdan, ğhırğhız çığhti; altunlari, paralari çaldi, kaçti. Yazuğlar olsın!..”

*

Diyarbakır’da, sıcak bir ağustos gününde, kilise yönetim kurulunun toplantı salonunda cemaatin kimi fertleri rahip Sahag Papazyan’a, yeni açılacak olan bu okulla ilgili düşüncelerini böylesine canlı örneklerle anlatıp, İstanbul Ermenileri hakkındaki endişelerini, kaygılarını dile getirdiklerinde, onları sabırla dinleyen rahibin, alnında biriken ter damlalarını beyaz mendiliyle silerken, bu insanların kaygılarını gidermek için bütün hitabet yeteneğini kullanması gerekecekti:

“Muhterem biraderlerim, sizleri anlıyorum, yerden göğe kadar haklısınız. Seferberlik yıllarında, Tehcir’de ölenlerden geride kalanların dünyanın dört bir bucağına dağılmasıyla Ermeniler arasında maalesef bir kopukluk oldu. Nitekim İstanbul’daki Ermenilerle sizin gibi Anadolu’nun bir köşesinde yaşayanlar arasında da bir kopukluk olduysa suç kimde? Böyle bir suç şayet var ise, bu İstanbullu Ermenilerde mi, yoksa Ankara’da, Kastamonu’da, Sivas, Amasya, Kayseri, Diyarbakır, Harput veya Hatay’da, velhasıl Anadolu’nun muhtelif şehir, kasaba ve köylerinde yaşayan diğer biraderlerimizde mi? Bence ne onlarda ne de öbürlerinde! Biz aramızda suç ya da suçlu aramaktansa bu imkânın kıymetini bilmeye çalışalım; yani bağcı dövmektense üzüm yemeye bakalım!

Unutmayın ki yüce Patrik hazretleri de sizin gibi bir Anadolu çocuğu, bir Trabzonlu. O da milletin elbirliğiyle tesis edip yaşattığı İzmit yakınlarındaki meşhur Armaş ruhban okulunda okuyup, nice vazifeler ve çetin tecrübelerden sonra bu mertebeye gelmiş biri olarak, aynı tahsil imkânını sizin çocuklarınıza da temin etmek için gayret ediyor. Peki neden? Hiç düşündünüz mü?

Ruhban okulunu başarıyla bitirmiş, rahiplik mertebesine gelmiş, sonra yıllarca geceli gündüzlü çalışmış, olsun verdiği vaazlarla, olsun yazdığı kitaplarla Ermeni kültür mirasını daha da ilerletmiş, nihayet İstanbul gibi bir tarihi şehirde beş yüz senelik geçmişi olan Ermeni patrikliği makamına seçilmiş böyle muhterem bir insanın Hisus Krısdos’un yolunda yürümek suretiyle insanlığa faydalı olmaya çalışmaktan gayri ne gibi bir düşüncesi olabilir!

Sizler, aradan kırk sene geçmiş de olsa, böyle bir fırsat çıkmışken çocuklarınızı bu vesileyle İstanbul’a gönderip okutursanız, bundan kim kazançlı çıkacak? Tabii ki biricik evlatlarınız; çünkü bir zamanlar Anadolu’nun her köşesinde, her bucağında okullarımız varken, Tehcir’den sağ kalıp kurtulan Ermenilerin toplandığı merkezlerde dahi okullarımız kapatıldığı için, artık İstanbul dışında Ermenice tahsil imkânı kalmamıştı. İşte şimdi çocuklarınıza bu tahsil imkânı veriliyor.

İçinizden kimi biraderlerimiz soruyorlar: İstanbul’daki Ermeni çocukları dururken, neden ta buralara kadar zahmet edip geldiniz? Doğrudur! Hakikaten de İstanbul’da onca fakir fukara, hatta yetim Ermeni çocuklar varken kalkıp buralara neden geldik? Geldik, çünkü İstanbul’daki evlatlarımıza şu veya bu şekilde yetişebiliyoruz, onlara eğitim imkânı verebiliyoruz; ama Anadolu’daki evlatlarımız bu imkândan tamamıyla mahrum. İşte ben bunun için buradayım.

Okulların açılmasına az bir zaman var; o sebeple kayıt işini çabuk halletmemiz lazım. İyice düşünüp karar verecek olan tabii ki sizlersiniz; ancak şu hususu muhakkak bilmenizi isterim ki, çocuklarınızı İstanbul’a götürüp onları sadece rahip veya papaz olarak yetiştirmeyi asla düşünmüyoruz. Bunu yalnız bizler değil, bu işe maddi imkânlarını seferber etmiş, keselerini açmaya söz vermiş olan İstanbul Ermenileri de zaten arzu etmiyorlar. Bu okuldan ileride mezun olacakların hepsi papaz ya da rahip olacak değildir; zaten o kadar din adamına ihtiyacımız da yoktur. Üstelik bu okulda okuyup bu yolu seçmek istemeyenlere illa rahip olacaksın diyemeyiz. Ruhani bir kişi olmayı, kendini Allah’a adamayı düşünmeyenlere böyle bir şey zorla nasıl yaptırılabilir? Şunu da söyleyeyim ki, rahiplik, papazlık herkesin harcı da değildir; din adamlığı fedakârlık isteyen bir vazifedir.

Öyle ki, kendi rızalarıyla, kendi iradeleriyle ruhaniliği seçmek isteyenler, ancak liyakat göstermeleri halinde rahip veya papazlık mertebesine ulaşacaklardır. Peki geride kalanlar? Diğer mezunlara gelince, bu konuda da Patrik hazretlerinin en büyük arzusu, hiç olmazsa bir kısmının öğretmen olmasıdır; çünkü öğretmenlik hakikaten de en yüce mesleklerden biridir ve maalesef okullarımızda tecrübeli öğretmenler azalıyor ve onların yerine yenileri de pek yetişmiyor. İşte bu okul, bu hususta da mühim bir rol oynayacaktır. Ruhaniliği ya da öğretmenliği seçmeyenlere, başka mesleklere meyledenlere gelince, onlar da okumuş, kültürlü fertler olarak cemaatimize, milletimize muhakkak ki faydalı olacaklardır. Çocuklarınızın istikbalini en az sizler kadar düşünen Patrik hazretlerinin bu gayreti hepinizin ve hepimizin hayrınadır, bundan hiçbirimizin şüphe etmesine mahal yoktur; çünkü unutmayalım ki imanla, inançla çıkılan her yolun sonu aydınlık olur…”

16 Hayeren [Erm.]: Ermenice.

17 [Erm. yeğpayr, yes al hay em]: Kardeş, ben de Ermeniyim.

18 Anunıs … [Erm.]: Adım Antranig, İstanbulluyum.

19 Hay Krisdonya [Erm.]: Ermeni Hıristiyan.

20 Asdvadzadzin [Erm. tanrı doğuran]: Meryem Ana; Meryem Ana’nın göğe alınışının yıldönümü. Ağustos ortasına rastlar ve o pazar günü Ermeni kilisesinde üzüm kutsanır. Bu gelenek, Hıristiyanlık öncesinde ana tanrıça Anahit’in günü olarak Ermenilerce kendi yılbaşıları olan Navasart kutlamalarındaki şükran anlayışına dayanır.

21 [Erm.]: Antranig’in askerleri.

II

Haygaz öğretmenin emriyle yeni, temiz elbiselerimizi giymiş, ayakkabılarımızın tozunu iyice silmiş, yanımıza kattığı düdüklü Karekin’in önderliğinde ve Karnig Dayi’nın nezaretinde Patrikhane’ye gitmek için yetimhanenin bahçe kapısını aralayıp yola çıkmıştık. Yürüdüğümüz yol boyunca etrafı merakla izliyor, açgözlü bakışlarımızla çevremizi doya doya seyrediyorduk.

İnsanlar sanki birbirleriyle yarışırcasına bir koşuşturma, bir telaş içindeydiler. Herkes sanki bir an evvel bir yerlere yetişmesi gerekiyormuş gibi aceleyle yürürken, vitrin önlerinde durup birazcık soluklananlar daha sonra kaybettikleri zamanı kazanmaya çalışırcasına hızlanıp tekrar kalabalığa karışıyorlardı.

Karnig Dayi fötr şapkası altında her zamanki kamburunu sırtında taşırken, Karekin elinde sallamaktan hoşlandığı düdüğünü bu kez kim bilir yetimhanedeki hangi çivide bırakmıştı. Düdüğü yerine bol bol çenesini kullanıyor, daha dikkatli yürümemiz, kalabalıkta kaybolmamamız için sık sık uyarıda bulunuyor, bir kaldırımdan diğerine geçişte bizleri pür dikkat izliyor, arada el kol işaretleriyle yürüyüşümüzü yönlendiriyordu. İşin tuhafı, yetimhanedeyken hiçbir şey anlatmayıp veya izahat vermeyip sadece “beni takip edin!” demekle yetinirken, dışarda bilgi küpü kesilmişti!

“Patrikhaneye gitmek için az ötedeki tramvay durağından tramvaya bineceğiz, Beyazıt Meydanı’nda tramvaydan inip yokuş aşağı yürüyerek Kumkapı’ya gideceğiz; Patrikhane Kumkapı’dadır. Ermenilerin çoğu Kumkapı’da oturur. Biz de önceleri Kumkapı’da oturuyorduk…”

Karekin’in bu tavrına bir anlam veremezken yine de halimizden memnunduk; çünkü hiç beklemediğimiz bu açıklamaları hem hoşumuza gidiyor, hem de aramızda esen soğuk rüzgâr sanki dağılıyordu. Onu can kulağıyla dinlediğimizi görünce o da keyifleniyordu.

Karekin ve Karnig Dayi’nın, biri önde, biri arkada, arada yer değiştirerek sürdürdükleri mihmandarlıkla tramvay durağına varıp bekleyenlerin safında yerimizi aldık. Durakta üstü başı temiz, çoğu Karnig Dayi gibi fötr şapkalı, kravatlı erkeklerle başlarında tüylü, değişik model şapkalar olan kadınlar çoğunluktaydı. Tramvay durağının hemen karşısındaki cami duvarının dibindeyse üstleri başları perişan, eski, pırtık elbiseleri içinde her yaştan genç, ihtiyar, saçı sakalı uzamış insanlar, yüzlerine iyice sinmiş umutsuz ifadeleriyle acaba neyi beklemekteydiler? Sağ olasın Karekin! Aklımızdan geçeni okuyormuşçasına kulağımızın dibinde fısıldıyordu:

“Bunlar işsiz güçsüz insanlardır. Her sabah burada, cami duvarının dibinde toplanırlar. İşçiye ihtiyacı olanlar, yük taşıtmak veya inşaatlarda amele olarak çalıştırmak için içlerinden seçtiklerini götürüp çalıştırırlar. Çoğu da sizin gibi Anadolu’dan gelmişlerdir!”

Tam da aramız düzeldi, düzeliyor derken Karekin durduk yere yapacağını yapıyor, bir punduna getirip Anadolu’dan geldiğimizi başımıza kakarak bizi küçümsüyor, bundan galiba içten içe bir haz duyuyordu.

Çan sesleriyle beraber yavaş yavaş durağa yanaşan tramvayı gören kalabalık hafifçe dalgalandı. Tepesinde kırmızı bir plaka üzerinde ‘Şişli-Beyazıt’ yazılı tramvayın yolcuları inince sırada bekleşenler aceleyle tramvaya doluştular. Karekin arkadaki yeşil vagona doğru yürüyüp el kol işaretleriyle acele etmemizi söylerken Karnig Dayi da artçılık göreviyle peşimizden geliyordu. Öndeki kırmızı vagon daha tenha olduğu halde yeşil vagonu tercih nedenimizi de Karekin çenesine kuvvet açıklıyordu:

“Öndeki kırmızı vagon birinci mevki olduğu için pahalıdır, arkadaki ikinci mevki daha ucuzdur… Öğrenciler paso sayesinde indirimli seyahat eder. Sizin henüz pasonuz olmadığı için tam bilet alacağız. Okula kaydınız yapıldıktan sonra size de paso verilecektir!”

Karekin, kendisi gibi öğrenci olsak bile, bizlerden farklı olduğunu hissettirmekle kalmıyor, bu kez cebinden aceleyle çıkardığı, ‘paso’ dediği mühürlü bir kimliği gururla göstererek, farklılığını bir de elindeki resmi belgeyle kanıtlıyordu!

Az önce durakta bekleşen ütülü pantolonlu, fötr şapkalı “emice”ler ve rengârenk şapkalarından taşan tüllerle yüzlerinin bir bölümü örtülü, dudakları ve tırnakları boyalı “ğhanım”ların hemen hepsi öndeki kırmızı vagonda rahatça otururken, Karekin’in ikinci mevki dediği yeşil vagonumuz daha kalabalıktı. Bizler Patrikhane’ye gidip Patrik efendimizin elini öpeceğiz diye memleketten gelirken diktirdiğimiz elbiselerimizi giyerek ve ayakkabılarımızı bir bez parçasıyla silip parlatarak “paşalar kimi” yola çıktığımız halde, neden ikinci mevkiye doluştuğumuzu tramvaya bindiğimiz bu ilk gün öğreniyorduk; ama bu pek de umurumuzda değildi. Bizim için önemli olan tramvay zevkini, raylar üzerinde kayıp gitmenin heyecanını yaşamak, İstanbul’un ortasında seyahat etmekti…

Karnig Dayi’nın oturduğu koltuğun etrafında ayakta dikilip tramvayın hareket etmesini sabırsızlıkla beklerken, yine Karekin’den öğreniyorduk ki, yaşlı insanlar, kadınlar ayaktayken gençlerin tramvayda, otobüste, vapurda oturmaları ayıptır. Eğer oturuyorsak hemen kalkıp yerimizi onlara vermeliymişiz…

Böyle bir ayıbı işlememek için bizler ayakta beklerken, elindeki tahta kutusunun kapağını tak tak tak çarparak “Bilet, biletleeer…” diye seslenen gri üniformalı, şapkalı biletçinin yanımıza sokulmasıyla Karnig Dayi hemen ceketinin cebinden çıkardığı bozuk paralarla biletlerimizi alırken Karekin de elinde sallayıp durduğu pasosunu biletçiye gösterip öğrenci olduğunu bir kez de ona kanıtladı. Biletçi, boyu uzasın diye güdük kaleminin arkasına taktığı kamışın ucundaki incecik kırmızı lastik parçasını kutunun içinde yan yana dizili çeşitli renkteki bilet destelerine hafifçe bastırıp iki parmağı arasına aldığı biletleri cııırt diye destesinden ayırarak ellerimize tutuşturuyordu.

Yaşlı kadınlar, yaşlı erkekler arada bir dışarısını dalgın dalgın seyre dalıp oturdukları yerde uyuklarken, gençlerin çoğu bizler gibi ayakta, tavandan sarkan siyah meşin kayışlara ya da koltukların kenarındaki sarı kulplara tutunmuş bekleşirken, tramvayın ani hareketiyle yolcular oldukları yerde ileri geri sallanıverdi. Yetimhaneden Patrikhane’ye tramvayla başlayan bu ilk yolculuğumuzda, dan dan dan çan sesleriyle hangi masalsı dünyaya doğru kayıp gidiyorduk? Hayalini bile kuramadığımız bir rüya âleminde, hazzın doruğuna mı ulaşmıştık ne!

Tramvay duraklardan yeni yolcular alıp yoluna devam ederken, kalabalıkta bilet satmakla uğraşan biletçi ikide bir “Ön tarafa yürüyelim beyler, ön tarafa!” diye ikaz ededursun, bizler yerlerimizde çakılıp kalmış, fırıldak misali başlarımızı sağa sola çevirip her şeyi ağzımız açık seyrederken, Karekin de mihmandarlığını sürdürüyordu:

“Şimdi Osmanbey’e geldik…”

“Burası Harbiye, sonrası Elmadağ…”

“Şu bina Radyoevi…”

Karekin içimizden birinin kulağına ne fısıldıyorsa, onu hemen kulaktan kulağa birbirimize ulaştıyorduk:

“Bağh ula, burasi elmali dağdır!”

“Bağh ula, görisen radyoli evın böyüklığıni!”

Biletçinin, içinde bilet koçanlarının bulunduğu ve sıkıca göğsüne bastırdığı tahta kutunun kapağını ikide bir tak tak tak tıklatarak, cırt cırt cırt bilet keserek vagonun içinde gidip gelişine artık iyice aşinaydık; ama arada bir dan dan dan öten tramvayın raylar üzerinde nasıl kayıp gittiğini, durağa gelince nasıl durduğunu, tramvayı süren “emice”nin bu işi nasıl yaptığını doğru dürüst göremiyorduk. Öndeki kırmızı vagon biraz tenhalaştığında ayaklarımızın ucunda dikilip kalabalık arasından bizim tramvayın “şofor”unu ya da yanımızdaki raylardan aksi istikamete doğru yol alan diğer tramvayların “şofor”larını camdan izleyerek bu işin sırrını çözmeye çalışıyorduk ama nafile! Tramvay bizlere tamamiyle yabancıydı. Rayları bile, bizim tren raylarından farklıydı. Tren rayı yerden yüksekti, tramvay rayı ise yerle bir, hatta çukurdu! Trenin dumanı her tarafa yayılırken tramvay dumansız gidiyordu. Bizim trenleri makinistler sürerken, tramvayı şoför, hayır hayır, Karekin’in düzeltmesiyle, vatman sürüyordu.

Vatmanlık zevkli olsa gerekti. Üstelik biletçi gibi ordan oraya koşturup boğaz patlatması da gerekmiyordu. Hem biletçinin bir başka görevi daha vardı:

Tramvayın sahanlığına asılıp merdivenlerden sarkan çocukları azarlamak, bedava seyahat etmelerini önlemek için onları tekmeleyip kovalamak…

Çocuklar da biletçi gelmeden tramvaydan atlayarak tekmeyi savuşturmayı hüner edinmişlerdi ya! Bu, bizim diyarlarda faytonların arkasına asılan çocuklarla faytoncular arasındaki tehlikeli oyuna benziyordu.

“Paytonciii, yağli kırbaç!”

Sokaktaki haşarı çocuklardan birinin ihbar niteliğindeki bu bağırışını duyan faytoncu, bir çocuğun faytona asılıp arka dingile oturduğunu anlar ve onun bedava seyahatini önlemek için elindeki kırbacı arkaya doğru birkaç kez körlemesine şaklatır. Bu arada faytona asılan çocuğun iki seçeneği vardır:

Ya kırbaç korkusuyla hemen faytondan atlar ya da gözü kara seyahatini sürdürür ve bu durumda da ya şaklayan kırbacı kafasına gözüne yer, ya da şansı yaverse kırbaç darbeleri boşa rastlar…

“Burası Taksim Meydanı…”

“Ula Allah içün bi tene payton yoğh, bu ne biçım meydandır?”

“Gavur Meydan’da bız top oynidığh, burda top mop oyniyan da yoğh!”

Epeyce inen olduysa da tramvay yeni binen yolcularla sanki biraz daha yüklenip hareket etti.

“Şimdi de İstiklal Caddesi’ne giriyoruz, burası İstanbul’un en meşhur caddesidir.”

Gözlerimizi dört açarak bu büyük caddeyi izlemeye koyulduk. Kalabalık içersinde karşılıklı gelip geçen tramvay ve otobüslerin gürültülerine, büyüklü küçüklü rengârenk arabaların sık sık öttürdükleri korna sesleriyle insan selinin uğultusu karışırken, tramvayın merdivenlerinde tutunmaya çalışan çocukların sayısı da giderek artıyor, sahanlığa tek ayağını yerleştirenlerin öbür ayakları havada uçuşuyordu. Belki ileride bize de lazım olur diye bu çocukların bu işi nasıl yaptıklarını dikkatle izliyorduk…

Dükkânların vitrinleri çeşitli eşyalarla dopdoluydu. Lokantaların, bir de duvarlarında afişleri sergilenen sinemaların çokluğu karşısında şaşmamak elde değildi.

“Fransız Konsolosluğu…”

“Japon Mağazası. Orada yalnızca oyuncak satılır…”

“Tokatlıyan Oteli…”

“Çiçek Pasajı…”

“Galatasaray Lisesi…”

Tramvay kalabalık arasında arada bir yavaşlayıp bazen hızlanırken gerek vitrinlerden, gerekse binaların üzerindeki yazılardan onların banka, postane, pastane, kitapçı, kunduracı, kuyumcu, kumaşçı, fotoğrafçı, lokanta, sinema olduklarını az çok anlıyor, bu caddenin zenginliği, hareketliliği karşısında gözümüz kamaşıp başımız dönüyordu:

“Ula, Galatasaray’ın lisesi de varmiş!”

“Ma Fener’in yoğhtır?”

“Sari kırmızi seher yıldızi!..”

“Fener dünyayi yener!..”

Karekin’in Beyoğlu tanıtımı kâh ona yönelik yeni sorularımıza, kendi aramızda diyaloğa yol açarak zevkli bir heyecanla sürüp giderken Galatasaray-Fenerbahçe tartışmamıza gene onun sözleri noktayı koyuyordu:

“Şimdi Tepebaşı’na geldik… Şu gördüğünüz büyük ahşap bina tiyatrodur. Gerçi siz sinema, tiyatro nedir bilmezsiniz ya!…”

* *

Diyarbakır Şehir Sineması’nda her film öncesinde kısa aralıklarla zırrrn zırrrn zırrrn çalan zil sesinden sonra salondaki ışıkların kararmasıyla birlikte beyaz perde üzerinde altı atın son sürat çektiği posta arabasını bir dağın yamacında pusu kurup kıstırarak içindeki yolcularla beraber sakallı, palabıyıklı, pipolu ihtiyar sürücüyü ellerindeki tabancalarla grav grav grav ve uzun namlulu tüfekleriyle çiuv çiuv çiuv kurşun yağmuruna tutarak delik deşik eden ekose gömlekli, yüzleri gözlerine kadar rengârenk mendillerle maskelenmiş kovboyların devrilen arabadaki ağır, çelik kasayı kementleriyle eğerlerine bağlayıp, atlarını dörtnal koştura koştura sürüklemeleri ve götürüp tenha bir yerde dinamitle parçaladıktan sonra çil çil altınları görünce sevinçten ‘yuppiii’ deyip şapkalarını havaya fırlatmaları, daha sonra bu kanun kaçaklarını yakalamak için peşlerine düşen “gögüsleri yıldızli” kahraman şerif Pecos Bill veya beyaz atını şaha kaldıran Roy Rogers ile başlayan ve sonunda yakalanıp hapse tıkılan ya da bir ağaçtan sallandırılıp idam edilen “köti” adamların yenilgisiyle sonuçlanan filmleri izleyip, film boyunca heyecandan donlarımıza işememek için nasıl da çırpınırdık!

Onca dağ, tepe, nehir ve evler birkaç metrelik perdenin arkasına nasıl sığıyor, ışıkların yanmasıyla birlikte kırmızı kadife perdeyi çekiştiren bir “emice”nin beyaz perdeyi kapatmasıyla beraber bizler istemeye istemeye sinemadan ayrılırken kovboylar ve atları bizden önce sinemayı nasıl terk ediyor, Dağ Kapı’dan, Fiskaya’dan nasıl geçip gidiyorlardı?

“Öretmen”lerimizin anlattıklarından anlayabildiğimiz kadarıyla, sinema, uzun bir film şeridi üzerindeki minik kareler halindeki resimlerin bir makine vasıtasıyla bir makaradan diğer bir makaraya aktarılırken kuvvetli bir ışık yardımıyla perdeye yansıtılmasıyla gerçekleşen basit bir olaydan ibaretti!

Öğretmelerimizin çok basit dedikleri birçok şey gibi bu sinema işine aklımız bir türlü ermezken, yine de beş ya da on kuruşları bulduğumuz zamanlarda analarımız ve özellikle de babalarımızdan gizli gittiğimiz bu sinemaların çıkışında bazen yakayı ele verip dayak yemeyi de göze aldığımız halde, bu işin sırrını çözmek hiç de “çoğh kolay” değildi. Zaten sırf bu yüzden, anlamadığımız bir konuyu sınıfta parmak kaldırarak ikinci bir kez sorduğumuzda, sil baştan anlatılanları yine de iyice anlamadığımız halde çoğunlukla anlıyormuş gibi başlarımızı sallayıp “nato kafa nato mermer” veya “başöretmen”imizin bizi sıkça damgaladığı “Allah’ın otuzaltıncı şeddeli eşeği” durumuna düşmemek için susuyorduk…

Şehir Sineması’nın hemen yanı başındaki “Ordi Evi”nde subay çocuklarının pazar günleri bedava sinema seyrettiklerini kulaktan kulağa duyduğumuz o yaşlarda babalarımızın birer subay olmayışına üzülüp nasıl kahrolmazdık ki! Orduevi’nin bahçesinde yaşıtımız subay çocuklarının kendi aralarında koşuşturmalarını, salıncaklarda sallanmalarını, “dıngılafıstan”larda karşılıklı aşağı yukarı inip kalkarak oynayışlarını uzaktan seyredip onlara gıpta etmememiz mümkün müydü? Kapısında nöbet bekleyen “esker emice”leri gördüğümüzde bahçeden içeri giremeyeceğimizi “Heyat Bilgisi” derslerinde belki öğrenmemiştik ama, yine de subay çocuklarıyla bizlerin farklı olduğunu bilemeyecek kadar da aptal değildik! Yalnız subay çocukları mı? Ya “Ordi Evi”nin bitişiğindeki “Vali Konaği”nın demir parmaklıklı geniş bahçesinde rengârenk güller arasında gezinip bizlere uzaktan “cağha” satan yaşıtımız “sari oğlan”ın, valinin oğlunun yerinde olmak için neler vermezdik ki?..

“Kurban Bayrami” ve “Şeker Bayrami” günlerinde Dağ Kapı’daki geniş arsalardan birinde kurulan ve şalvarlı, kaytan bıyıklı “emice”lerin bilek gücüyle çevirdikleri “tağhta dolap”lardan birine binmek için can atıp cebimizdeki son kuruşumuzu da bu “emice”lerin avucuna koyduğumuz halde, tam da dönme dolap keyfine kendimizi kaptırmışken, dolabı çeviren ya da salıncakları sallayan “emice”lerin az sonra uyarısıyla, kısacık bacaklarımızı iki tarafından sarkıtırken düşmemek için kulaklarına, boyunlarına sıkıca tutunduğumuz tahta at ve eşeklerimizden inme zamanı biz istesek de istemesek de maalesef geliyordu:

“Hadeee, anasi geldiii… Hadeee, anasi geldi!”

Daha biner binmez her defasında içimizden sesizce yalvarıp yakarmalarımıza rağmen, bu tahta hayvanların odun kafalı anaları laf anlamıyor, çarçabuk gelip yavrularına sahip çıkınca biz de bindiğimiz atlardan, eşeklerden tıpış tıpış iniyorduk.

“Hade uşağlar, paranız yandiii…”

Üzerine keyifle bindiğimiz tahta atlardan, eşeklerden düşmemek için “dolapçi emice”lerin yardımıyla yere indirilip yola koyulduğumuzda, sadece “bi kırtig” binebildiğimiz ve daha fazlasına da paramız yetmediğinden dolaplarla salıncakları açgözlü bakışlarımızla seyre dalıp ağlamaklı olduğumuzda, subay çocuklarının yerinde olmayı nasıl hayal etmezdik!

Gâvur Mahallesi yerine “Ordi Evi”nin arkasındaki arsada top peşinde koşturduğumuz günün birinde bu hayallerimizin gerçekleşeceğini nereden bilebilirdik! O gün “esker emice”lerin gözüne ilişmeden “Ordi Evi”nin alçak duvarından içeri atlayıp yaşıtımız subay çocuklarıyla beraber “dıngılafıstan”lara, salıncaklara binerken acaba rüya mı görüyorduk? Orduevi’nin önündeki ana cadddede, üzeri bayraklarla, ağaç dallarıyla süslü ve kırmızı zemin üzerinde beyaz harflerle ‘Cumhuriyet Bayramı Hepimize Kutlu Olsun’ yazılı takın altından keyifle geçip arkadaşlarımızla top oynadıktan sonra akşamın bastırmasıyla evlerimize dönerken geniş bahçesi ağaçlardan sarkan renkli küçük ampullerle donatılmış Orduevi’ne hangi cesaretle girip, subay çocuklarıyla anında kaynaşıp arkadaş olmayı becerebilmiştik?

“Gelin, size sinemayı göstereyim!”

Oyun faslından sonra adının Oktay olduğunu söyleyen ve arkadaşlarından biraz daha büyük olan çocuğun peşine takılıp sarı renkli Orduevi binasının daracık merdivenlerinden tırmanıp sinema salonunun makine dairesine girdiğimizde dilimiz lal olup heyecandan tir tir titrerken “öretmen”lerimizin defalarca anlatıp izah ettikleri halde bir türlü kafamızda canlandıramadığımız filmler, makaralar hepsi gözlerimizin önünde ve gerçektiler… Demek ki sinema dedikleri şey bunlardı… Kovboylar, atlar, arabalar, pat pat pat patlayan tabancaların dünyasını bu kadar yakından ve büyük bir şaşkınlık içinde keşfederken perdeye yansıyan bunca şeyin bir kandırmaca ve hayalden ibaret olduğunu hiç beklemediğimiz bir anda az çok anlayınca, nasıl yıkılıp kahrolmazdık? Beyaz, uzun kuyruklu, kişneyip şaha kalkan atlarını dıgıdıg dıgıdıg dıgıdıg dörtnal koşturup, tozu dumana katan “gögüsleri parlağ yıldızli kehreman şerif”lerle, Orduevi’nin bu küçücük odasında ve hiç beklemediğimiz bir anda yollarımız ayrılıvermişti!

Kesilip yere atılmış, makasla doğranmış kısacık birkaç küçük parça siyah beyaz film şeridini aceleyle cebimize sokuşturup o anda aramızda olmayan başka arkadaşlarımıza da caka satmak için Gâvur Mahallesi’nin yolunu tutmak üzere, gizli ve sessizce tırmandığımız merdivenlerden yıkık hayallerle, boynu bükük inerken, ansızın bileklerimize yapışıp bizleri kıskıvrak yakalayan “esker emice”lerin derdi neydi ki…

“Ulan, hırsızlık yapacak başka yer bulamadınız mı?”

Ensemize inen tokatlar eşliğinde bizi sürükleyip nereye götürüyorlardı? Sığınacak tek dalımız, yeni arkadaşımız Oktay da ansızın kayıplara karıştığına göre ağlayıp sızlamaktan başka elimizden ne gelirdi?

“Valla emice, bız ğhırğhızlığ yapmadığh…”

Ağlayıp gözyaşı dökmemiz ya da yalvarıp yakarmalarımız “esker emice”leri yumuşatmazken, aksine bileklerimize biraz daha sıkıca yapıştıkları gibi, ana caddeye çıkarıldık. İş dönüşü evlerinin yolunu tutan insanların tuhaf ve meraklı bakışları arasında Gazi Caddesi’nde itile kakıla yürütülürken bizleri tanıyan insanlarla karşılaşmamak için Tanrı’ya yalvararak nihayet gelip geldiğimiz yer neresi miydi?

Çarşı Karakolu…

Gazi Caddesi’ne açılan dik sokaklardan birindeki bu karakola bizleri sürükleyip getiren askerler Orduevi’nde hırsızlık yaparken suçüstü yakalandığımızı, sinema filmlerine zarar verdiğimizi, bahçedeki renkli ampulleri kırdığımızı söyleyip çekip gittikten sonra bu kez derdimizi kime ve nasıl anlatacaktık? Korkudan ecel terleri döküp küçücük bir odada birbirimizin arkasına sinmiş bekleşirken, masasındaki kâğıtları karıştırıp duran gözlüklü, şişman “poles emice” bizleri tepeden tırnağa önce süzüp sonra da elindeki lastik copu sallayarak yanımıza geldiğinde, odada hep beraber aynı nakaratı tutturup ağlamaya başlamamızla beraber kıçlarımıza inen bir iki cop darbesiyle canımız yandığı için bu kez de feryat figan ağlaşırken az ötede bizleri seyreden bir başka polise seslendi:

“Alın bu deyyusların ifadesini!”

Yan odaya sürüldük. Bizi tek tek arka arkaya dizen “poles emice” daktilonun başına geçip sormaya başladı:

“Adın?”

“Jozef…”

“Soyadın?”

“Çilingir…”

“Babanın adı?”

“Hanne…”

“Baban ne iş yapar?”

“Marangoz…”

“Ananın adı?”

“Hayganuş…”

“Nerede oturuyorsun?”

“Emice, valla bız bi şe yapmadığh…”

“Sus! Ağlama! Soruma cevap ver! Nerede oturuyorsun?”

“Gavur Mahle’de…”

“Adresın?”

“Emice, valla bız…”

“Soruma cevap ver dedim! Hangi sokakta oturuyorsun?”

“Hesırcibaşi Sukaği…”

“Kaç numara?”

“Yedi…”

Daktiloda tik tak tik tak bir şeyler yazan “poles emice” arada bir gözlerimize baktıkça, bizler de boynumuzu büküp göz göze gelmemeye gayret ediyor, işin sonunun nereye varacağını bilmediğimizden, hem korkuyor, hem de yanlış bir şey yapmamaya, “poles emice”leri kızdırmamaya özen gösteriyorduk.

“Şimdi anlat bakalım, Orduevi’nde ne işiniz vardı? Neden oraya gittiniz? Ne çaldınız?”

“Emice, valla billa, Allah iki gözımi kor etsın ki bız ğhırğhızlığ etmedığh… Sinemaya gettığh, bi de bağhtığh ki…”

“Tamam! Anlaşıldı… Sen geç şuraya…”

…

“Sen söyle! Adın ne?”

“Diran…”

“Soyadın?”

“Demırci…”

“Babanın adı?”

“Hasan…”

“Ne iş yapar?”

“Demırcılığ…”

“Sen ne çaldın?”

“Valla emice bız bi şe çalmadığh…”

“Peki o film parçalarını cebinize kim koydu?..”

“Valla bız…”

“Tamam! Geç şuraya…”

“Sen gel bakalım buraya…”

…

“Adın ne?”

“Karnig…”

“Babanın adı?”

“Mustafa…”

“Ne iş yapar?”

“Palancilığ yapi…”

…

“Sen söyle! Adın ne?”

“Mıgırdiç…”

“Ne?..”

“Mıgırdiç…”

“Babanın adı?”

“Serkis…”

“Ne iş yapar?”

“Dişçılığ…”

“Nerede?”

“Dükeni Belediye Meydanı’ndadır; Aziz Beg’le barabar çalışilar…”

“Ulan sen yoksa Dişçi Ali ustanın oğlu musun?”

“Heee!”

Çok fena yakalanmış, fare gibi kapana kıstırılmıştım. Daha ilk andan itibaren bu olay babamın kulağına giderse dünyayı bana “cehnem” yapar korkusuyla zaten ödüm koparken, şimdi ne yapacaktım?

O ana kadar daktilonun başında tik tak yazı yazan polis ayağa kalkarak yanımıza geldi, tuttuğu gibi kulaklarımdan çekiverdi:

“Ulan kerata, böyle bir şeyi nasıl yaparsın, utanmıyor musun?”

“Emice, valla bız bi şe yapmadığh…”

Gerçi bizler bir şey yapmadığımızı söylüyorduk ama, cebimizden boşalttığımız birkaç parça film şeridi ile küçük, kırmızı bir ampul masanın üzerinde sırıtıyor, yalanımızı, foyamızı gözler önüne serip duruyordu.

İfademizi alan polis dışarı çıktı, az sonra gözlüklü, şişman polisle tekrar yanımıza geldi. Bizler bir kenarda sinmiş bekleşirken gözlüklü polis bağırdı:

“Demek ki bu yaşta, bu bacak kadar boyunuzla hırsızlık, casusluk, hem de devlet malına zarar verirsiniz ha! Atın bu deyyusları kilere!”

Avludan iki basamakla indiğimiz kiler, karanlık, nemli bir yerdi. Kısacık boylarımıza rağmen başlarımız neredeyse basık tavana değdiğinden, boyunlarımızı içeri çekip sırtımızı kamburlaştırarak ayakta zor duruyorduk. Dışarıya, avluya açılan minik pencerede haç şeklindeki iki kalın demir çubuk buradan çıkışın ne denli imkânsız olduğunu kanıtlarken, ardımızdan klik klik kitlenen demir kapı da buranın kilerden bozma bir “mehpusğhana” olduğunu gösteriyordu. Bizleri bu “mehpusğhana”dan kurtaracak tek silahımıza, gözyaşlarımıza sarılıp ağlıyorduk.

Havanın giderek kararmasıyla küçük pencereden içeri giren ışık da ölü gözüne dönüştükçe hem korkuyor, hem de akşamı burada geçirme endişesi yavaş yavaş yüreğimize yerleştikçe ürperiyorduk. Aslında kimimizin pantolon, kimimizin ceketinin cebinden çıkan bölük pörçük filmlerden ziyade kendi aramızda Cozo diye çağırdığımız Jozef’in cebinden çıkan minik ampul başımızı belaya sokmuştu. Bu nedenle ağlamayı kesip sustuğumuz zamanlarda hep beraber Cozo’ya kızıyor, bu işin tek sorumlusu sanki oymuş gibi söyleniyorduk:

“Ula Cozo, Allah belan vere! Niye o ampuli aldın?”

“Ula Cozo, senın yüzınden bağh ne işler geldi başımıza…”

“Ula Cozo! Ula Cozo! Ula Cozooo!”

Bizimle beraber aynı nakaratı tutturup vızıldayan Cozo kendini savunacak bir şey bulamayıp belki de bizleri bu anlamda haklı bulduğu ya da hep beraber üzerine gidip yüklendiğimizden hepimizin sesini bastırırcasına daha da yüksek sesle ağlayıp bu zindandan bir an önce kurtulmamız için görevini hakkıyla yerine getiriyordu…

Arada bir ne kadar da kulak kabartsak, dışardan gelen muğlak konuşmaları anlayamadığımız için endişeleniyor, sesler iyice kesildiğinde bu kez avlunun ortasındaki küçük fıskiyenin yeknesak çıp çıp çıp sesi sinirlerimizi iyice bozuyor, çareyi hıçkırıklarımızda arıyorduk.

“Yeter! Artık zırıltıyı kesin!”

Aslında kısa, ama bizler için sanki sonsuzluğa uzanan bir zaman dilimi gibi geçen bir sürenin sonunda, feryat figanımızdan kulakları şişip başları ağrıdığı için mi, yoksa bize acıdıklarından mı, bir polisin susmamızı isteyen bağırtısının ardından kapı kliiit kliiit diye açılıverince hem seviniyor, hem de sonrasında başımıza neyin geleceğini bilmediğimiz için endişeleniyorduk.

“Hadi, düşün önüme!”

Kulaklarımızı tek tek yokladıktan sonra bizi ifade verdiğimiz odaya doğru yönelttiğinde içerde gözlüklü, şişman “poles emice”nin karşısında oturan babamı görünce, birbirimizin arkasında gizlenerek boynumuzu büküp öylece sessiz donup kaldık. Sessizliği, babamın yanındaki koltukta oturan kasketli, kahverengi şalvarlı, pala bıyıklı, kır saçlı, tanımadığımız yaşlıca bir adam alayla karışık babacan gülüşüyle bozdu:

“Hade uşağlar, gelın gelın, komser begın elıni öpın…”

Birbirimizin arkasına sinmiş, bir adım dahi atacak cesaretimizin olmadığını görünce eliyle gözlüklü şişman polisi işaret ederek, alaylı bir ifadeyle tekrarladı:

“Hade, hade, nazlanmayın; gelın, komser begın elıni öpın…”

Bizim sadece “poles emice” diye bildiğimiz bu polise niye komser diyordu? Komser ne demekti? Her ne olursa olsun, hiç beklemediğimiz bir anda öpülecek bir el bulmuştuk ya! Çünkü bazen “aci” ve zaman zaman da “datli” tecrübelerimizden biliyorduk ki yaptığımız her “ğheta”, işlediğimiz her “günağh”, ana veya babalarımızın ensemize indirdikleri tokatlar yerine, bazen de, aynı yanlışı, aynı hatayı “bi daha” asla yapmayacağımıza Allah ve Hisus Krisdosumuz adına yemin ettikten sonra elini öpüp başımıza götürdüğümüz büyüğümüzün bizi affetmesiyle telafi edilebiliyordu. İşte şimdi de, çektiğimiz bunca eziyetten sonra nihayet öpüp alnımıza koyacağımız bir el bulmuştuk… Ve bu el, bir kenarda sindiğimiz için ortala çıkmaya bir türlü cesaret edemediğimizden, kalkıp kendisi yanımıza gelen ve bizlere kıllı elini uzatırken biraz da sırıtan “komser beg”in eliydi…

El öpme faslını birincilikle bitirmeye can atarak birbirimizle yarıştığımızda, arkadan fırlayıp gelen ve öncülüğü kapan “Cozo”ydu…

“Ula deyyuslar, sızi bi daha burda görürsem…”

Yarı alaylı tehdidini savuran komserin elini babamın, yaşlı adamın ve diğer polislerin huzurunda tek tek öpüp alnımıza götürürken, bu maceramızın Çarşı Karakolu’nda sulh ile sonuçlanacağını anlamıştım; ama dışarı çıkınca, asıl ifadeyi Dişçi Sarkis’in karakolunda vereceğimi, üstelik bu soruşturmanın birincisine taş çıkartacağını da gayet iyi biliyordum…

Az sonra bizler önde, babam ve yaşlı adam arkada, hep beraber karakolu terk ettiğimizde, arkadaşlarım koşa koşa Gâvur Mahallesi’nin yolunu tuttular. Yaşlı adamla babam yan yana yürüyor, ben de onları takip ediyordum. Babamın suratından düşen bin parçaydı. Bir müddet sesizce yürüdük. Çarşı esnafı tahta kepenklerini kapatıyor ya da oluklu sac “daraba”larını gürültüyle aşağı çekip asma kilitleri takıyor, günü bitiriyorlardı. Bense hem yaşlı adamın kim olduğunu merak ediyor, hem de yolun bitmemesi için dua ediyordum.

Tanrı dualarımı kabul ettiği veya bana acıdığı için mi ne, yolumuz uzuyordu. Önce “çakıl ekmegi”yle meşhur Çarşi Furunı’ndan, her biri boyuma eşit büyüklükte, dumanı tüten “çarşi ekmegi”nden iki tane alıp Yoğurt Pazarı’na doğru kıvrıldık. Katlayıp koltuğuma sıkıştırdıkları ekmeklerin kokusu zil çalan midemin iştahını kabartıyor, bir yandan da sıcaktan yanmamak için ekmekleri bir koltuğumdan diğerine ikide bir zar zor aktarıp yere düşürmemeye çabalıyordum; anlaşılan, daha eve gitmeden cezam başlamıştı…

“Şerti piçaaağh! Şerti piçaaağh!”

Yoğurt Pazarı’nda ellerindeki sivri, keskin bıçakları havada sallayıp avazları çıktığı kadar bağırarak kesmece karpuz satan manavlardan birine yanaşan babam, başımın iki misli büyüklüğündeki karpuzları önce pat pat pat tokatlayarak, sonra kulağının dibinde hafifçe sıkarak, daha sonra da başparmağının tırnağıyla karpuzun yeşil sarı çizgili kabuğunu azıcık kerterek, kendi yöntemiyle olgun ve içi kırmızı olduğuna karar verdiği karpuzlardan birini seçti ve ‘bıçak şartı’na başvurmadan, parasını ödeyip gülle gibi karpuzu sağ omzuna yerleştirdi.

Karpuzcudan sonraki durağımız Balıkçılarbaşı’nın köşesinde rakı, şarap, mavi ispirto, sigara, tütün, kibrit satan Meyğhanaci Şevket’in minik dükkânıydı. Asıl adı Pakradun olan Şevket Dayi pazar günleri şabig giyip kilise korosunda birlikte dua ettiğimiz arkadaşımız Jirayr’ın babasıydı. Bizim kısaca Jiro dediğimiz arkadaşımızın kardeşi Arşag tezgâhın arkasında babasına yardım ediyordu.

“Pakradun, indzi mindz şiş mi oği dur…”

Babamın Ermenice ‘bana büyük bir şişe rakı ver’ siparişi üzerine, Şevket Dayi tozlu rafa uzanıp, içlerinde en dolu olanı seçerek büyük bir şişe rakıyı indirirken, Arşag da hemen tezgâhın altından çekip çıkartığı eski gazetelerden yapılmış bir kesekâğıdını babasının eline tutuşturdu. Şevket Dayi rakı şişesini kesekâğına yerleştirip eliyle sıvazlayarak babama uzattı. Babam pantolon cebinden çıkarıp elinde tuttuğu kâğıt parayı uzatıp, üstünü bozuk parayla aldıktan sonra yine yola koyulduk. Balıkçılarbaşı’ndan sonra Dört Ayaklı Minare, daha sonra da Surp Giragos Kilisesi’ni ardımızda bırakıp evimizin sokağına geldiğimiz halde yaşlı adam bizden ayrılmadığına göre yoksa o da bize mi geliyordu? Böyle olması için bildiğim tüm duaları içimden tekrarlayarak, beni bu akşam babamla baş başa bırakmaması için Tanrı’ya yakarıyordum.

Dualarım Tanrı’nın katına çok çabuk ulaşmış olacak ki babam sokak kapımızın “şakşako”sunu şak şak şak çaldığında yaşlı adam hâlâ bizimleydi. Kız kardeşim Anjel’in açtığı kapıdan içeri girdik. Anam mutfakta akşam yemeği için “habeş”in başında çömelmiş, tencerede pişen yemeği tahta bir kaşıkla karıştırıyordu. Babamın sıkça yaptığı “ğhebersız mısafır getırme” huyuna alışkın olduğundan yaşlı adamı görür görmez hemen ayağa fırladı, bir taraftan babamın omzundan indirdiği karpuzu kucaklarken, öte taraftan yaşlı adamı sedire buyur etti:

“⁄hoş gelmişsız…”

“⁄hoş bulmişığh bacım.”

Misafirimiz ayağındaki yemenileri çıkarıp sedirde bağdaş kurunca babam da gidip tulumbadan çektiği bir kova kuyu suyuna rakı şişesini soğuması için daldırdı ve gergin, öfkeli bir ifadeyle anama ilk müjdeyi verdi:

“⁄hıno! Oğlın bögün ne poğhlar karıştırmiş, bılisen?”

Anam, kafası belki de akşam vakti gelen habersiz misafire ne yedireceğinin hesaplarıyla meşgulken, birden afalladı. Babam avlunun ortasında dikilmiş bas bas bağırıp öfkesini dağıtırken anamın da merakını gideriyordu:

“Bu yaşta, bu bi kırtig boyiyla karakollara düşmiş, karakollara…”

Anam olduğu yerde taş kesilmişti, babam veryansın ediyordu:

“Bızi rezil rüsva etmiş, rezil rüsva…”

Babamın öfkeli sözlerinden anam ne anladı, ne anlam çıkardı bilemiyordum; ama gözünden boşalan yaşları görünce, mutfakta, ekmekleri yerleştirdiğim ekmek kazanının başında, duvara yaslanmış boynu bükük beklerken, yapabildiğim tek şey anamın gözyaşlarına eşlik etmekti.

Sedirde sessizce oturan yaşlı adam gözyaşlarımızın belki de az sonra sağanağa dönüşeceğini tahmin etmiş olacak ki babama dönerek Kürtçe bir şeyler söyledi. O ana kadar avlunun ortasında bağırıp duran babamın yüz ifadesi değişti, bana dönüp gözlerini gözlerime dikti:

“Allahvekil soba odınila senın gemüglerın kırardım; hama, sen get ⁄helil Ağa’ya düe et!”

Nasıl sevinmezdim! İçimden ⁄helil Ağa denen bu yaşlı adama dua etmeye hazırlanırken, babam sevincimi bir kat daha artırıyordu:

“Koş, ⁄helil Ağa’nın elıni öp, başan koy! Bi daha da bele poğhlar yemiyesen!”

Ok gibi fırlayıp ⁄helil Ağa’nın eline yapıştım, öpüp başıma koydum. O da başımı, saçlarımı okşayarak işi “datli”ya bağladı.

“Bi daha bele şeler yapmiyasan yegenım…”

Anam konunun kemiklerim kırılmadan kapanmasına sevinirken, benim ne “poğh” karıştırdığımı kurcalayıp öğrenmektense, bir an önce sofrayı kurmaya baktı. Kilerdeki peynir, yağ, turşu, un küpleriyle “yoğırt sıtıli” ve yumurtanın eksik olmadığı tavuk “pin”i arasında gezinerek akşam yemeğine ilaveten bir şeyler hazırlayıp siniye dizdi. Babamla ⁄helil Ağa sedirde karşılıklı oturup ufak fincanlarda rakı içerken, biz kardeşler de anamın etrafında, yerdeki sofra bezinin kenarına ilişerek çorbalarımızı kaşıkladık…

⁄helil Ağa o gece bizde yattı.

Ertesi gün anam anlattı. ⁄helil Ağa Siverek’in tanınmış bir köy ağasıymış. Dişlerini yaptırmak için babama gelmiş. Babamın dükkânına haber vermeye giden polisler arkadaşlarımla beraber karıştırdığımız “poğh”ları anlatıp bizleri biraz da korkutmak için kilere hapsettiklerini söylemişler. ⁄helil Ağa da babamı yalnız bırakmamak için karakola beraber gelmiş…

Anama göre, o akşam ⁄helil Ağa’yı bize “Allah baba” göndermiş; yoksa babam Dişçi Sarkis’in mahkemesinde soba odunlarının kemiklerimden dayanıklı olduğu kesinlikle kanıtlanırmış…

*

“⁄hıno, Halkevı’nde bu ağhşam bi tiyatıro oyni; çabuğ hezırlanın, tiyatıro seyredecağığ…”

Avluda bakır sinimizin etrafında nenem, anam, babam ve hepsi de benden küçük kız ve erkek kardeşlerimle akşam yemeğini aynı kaptan kaşıklarken, anam neden bu denli sevinmiş, son lokmasını neden aceleyle yutarak ayağa fırlamıştı?

“Hade, gel, temiz esvapların geydıreyim…”

Anam boşalan yemek kabını mutfağa taşırken bir yandan da elimden tutup beni giydirmek istediğine göre demek ki bu “tiyatıro” denen oyuna ben de gidecektim, hem de Halkevi’nde… Şehir Sineması’nın hemen yanı başında, önünden geçip gittiğimiz, girip çıkan insanların içerde ne yaptığını bilmediğimiz, üzerinde ‘Halkevi’ yazan bina…

Babam ayakta, elinde sigara, avluda sabırsızca beklemede… Temiz pantolonum, pazar günleri giydiğim yeni ayakkabılarım önümde… Anamın saçlarında fildişi tarak… Manto… Dallı, güllü ipek eşarp çene altında sıkıca bağlı… Küçük kardeşlerim neneme teslim… Sokak kapısı arkamızda… İstikamet Dağ Kapı…

“Tiyatıroda Çalğıci Hayig de oyniyacağ…”

Sokağa çıktığımızda babamın bu açıklamasıyla merakım iyice artıyor, bir an önce Halkevi’ne varıp “tiyatıro”yu görmek istiyordum.

Çalğıci Hayig Dayi… Ulu Cami’ye yakın, Gazi Caddesi’ne açılan dar sokaklardan birindeki küçük dükkânına bitişik duvara gerdiği, üzerinde iki beyaz kuşun gagasında çiçek deseni, ortasında da ters s harfiyle ‘Diyarbakır Hatırası’ yazılı siyah perdesinin önünde iskemleye oturttuğu insanların fotoğrafını, iki metre uzaktan üç ayaklı, siyah körüklü, üzeri genelde asker resimleriyle süslü eski püskü aletiyle çekip, mesleğini ustalıkla sürdüren fotoğrafçı…

“Fotorafçi” Hayig Dayi… Aynı zamanda düğünlerde, “toy”larda, üzerinde ‘Zeynel Abidin’ yazılı cümbüşünün tellerinde gezdirdiği, kartal kanadından koparılmış tüylü mızrabıyla bu konudaki yeteneği tartışılmaz çalgıcı…

Düğünlerde her zaman onun cümbüşüne eşlik ederken, maharetli parmaklarını kedi postu gerili darbukası üzerinde tıkırdatıp bazen de düğün sahibine hürmeten, onun şerefine coşkuyla gümlete gümlete nihayet patlattığı darbukasının yerine daima yedekte taşıdığı bu kez de tavşan derili darbukasıyla en güzel nağmeleri, en güzel şarkıları tiz sesiyle terennüm eden Darbukacı Kevo ya da yaygın adıyla Bubo Dayi’yla beraber “kağhsın kızlar oynasın, dügün evi şenlene oy şenlene”yle düğün evini şenlendirip, davetlilere bol bol çiftetelli, tamzara, lorke lorke, gövend oynatıp halay çektiren bu meşhur ikili bir taraftan masadaki mezelerden demlenip rakı içerek “dügün evi”ni keyfe boğarken, döktüklerı ter, patlattıkları darbuka, kırdıkları mızrap, kopardıkları cümbüş telleriyle beraber kısılan ses tellerinin karşılığında ceplerini doldurup gecenin geç saatlerinde biri cümbüşünü, diğeri darbukalarını kadife kılıflarına sokarak Gâvur Mahallesi’ndeki evlerinin yolunu tutarlardı…

Düğünlerde, “toy”larda cümbüş çalıp herkesi coşturup oynatan Hayig Dayi, şimdi “tiyatıro”da kendisi çalıp kendisi mi oynayacaktı? Hayig Dayi oynayınca bunun adı mı “tiyatıro” oluyordu?

Dağ Kapı’ya vardığımızda babam kuruyemişçileri transit geçince iştahım kaçıverdi! Seyyar arabalarına astıkları lüks, karpit veya gaz lambalarıyla tezgâhlarını aydınlatan kuruyemişçilerden her defasında eski gazeteden yapılma minik kesekâğıtlarıyla aldığımız leblebiyi, leblebi şekerini, kavun, karpuz veya kabak çekirdeklerini film seyrederken çıt çıt çıt yedik; şimdi o keyfi yaşamadan “tiyatıro” mı seyredecektik?

Halkevi’nin önünde biriken kalabalık arasında, anamla el ele, babamın ardı sıra yürüye yürüye nihayet giriş kapısına vardık. Kapıdaki adam, babamın cebinden çıkarıp uzattığı biletleri cırt cırt cırt ikiye ayırıp biletin yarısını yanındaki küçük tahta sandığa atıp diğer yarısını tekrar babama uzattı:

“Ali Usta ğhoş gelmişsız.”

“⁄hoş buldığh yegenım.”

İçeri girdiğimiz minik salonda rahat bir nefes alınca, babam anama dönerek:

“Ben bılidım kalabalığ olacağ, çıraği gönderdım, bıleti günızden aldırdım…”

Oturduğumuz tahta iskemleler üzerinde, tam karşımızda kapalı duran kadife perdenin açılmasıyla acaba hangi “tiyatıro”yu seyredecektik?

Az sonra kısa aralıklarla üç defa öten zil sesini duyunca deminden beri heyecandan zaten çoktan kemirmeye başladığım tırnaklarıma daha da saldırdığımı gören anam, neredeyse canımı acıtan çimdiğiyle dürtükleyip uyardı:

“Ula gene başladın dırnağların yemağa! Sen niye heç doymisan?”

“E ne yapım, sız de birez leblebi çegırdek alaydız!” dememe fırsat kalmadan, kadife perde yavaş yavaş açıldı ve aynı anda sönen ışıklarla beraber “tiyatıro” başladı. Bir türlü hayal edemediğim “tiyatıro” bana ilk anda itici ve tuhaf gelmişti. Karşımızda sadece yan yana duran iki küçük oda vardı. Arada bazı insanlar bu odalara girip çıkıyor, gidenin ardından bir başkası kapıyı aralayıp bu kez o gelip bir şeyler söylüyor, her biri değişik kıyafet giymiş kimi şemsiyeli, kimi sakallı, kimi takkeli adamlar ortalarda gezinip duruyor, içlerinden biri odanın bir kenarında hasır koltukta oturmuş yalnız başına yün ören gözlüklü kadına dönüyor:

“Bugün galiba yağmur yağacak…”

Kadın örgüsünü sürdürerek, gayet sakin soruyor:

“Nereden anladın?”

“Baksana, dışarıda bulutlar gezinip dolanıyor.”

Kadın alaylı bir ifadeyle, biraz da sırıtarak kendi kendine konuşur gibi söyleniyor:

“Her kuşun eti yenmez, her bulut yağmur getirmez.”

“Ama bunlar kuş değil, yağmur bulutları.”

“Olsun! Yine de yağmur yağmayacak.”

“Hayatımda senin kadar inatçı kadın görmedim.”

“Bunun inatla ne ilgisi var ki?”

“Evet evet, var; çünkü ben ne dersem sen onun zıttını söyleyip rahatlıyorsun! Evlendiğimiz günden beri bunu hep yapıyorsun. Ben beyaz dersem sen ak deyip tutturuyorsun, siyah dersem illa kara demeyi hüner belliyorsun. İşte şimdi de ben galiba yağmur yağacak diyorum, sen inatla hayır yağmayacak deyip kestirip atıyorsun.”

“Evet, kesinlikle yağmur yağmayacak!”

“Peki nasıl bu kadar emin konuşuyorsun?”

“Çünkü bacaklarım sızlamıyor!”

“Boş laf!”

Adam kadının cevap vermeyip sustuğunu, yün örmeye devam ettiğini görünce önce masanın kenarına ilişiyor, sonra ordan kalkıp kadının karşısındaki iskemlede ayak ayak üstüne atıp bir müddet ayaklarını sallayıp duruyor, sağ elini yumruk yapıp sol avucunun içini sinirli sinirli dövüyor, sonra birdenbire ayağa fırlayıp kendi kendine yüksek sesle deliler gibi bağırıyor:

“Yok! Yok! Bu işler böyle gitmez, ben o andavallı paşaya dünyanın kaç köşe kaç bucak olduğunu gösteririm!”

“Evet! Evet! Göster kocacığım, göster tabii, sen zaten hep göstermeye bayılırsın!”

Kadının bu sözleri üzerine seyircilerin neden kahkaha attıklarını ben bir türlü anlamazken, başındaki kasketiyle önümde oturan uzun boylu “emice”den dolayı önümü doğru dürüst göremediğim için arada bir ayağa kalkarak, bazen başımı sağa sola kaydırıp aradaki boşluklardan sahneyi izlemekten bıkkın, dönüp anamla babama bakıyor, babamın kahkahalarına anamın sadece utangaç bir gülümsemeyle eşlik ettiğini, gülümserken de eliyle ağzını kapattığını görünce, ben de babamın kahkahalarına cılız sesimle katılıp sırıtıyor, çoğu kez de neye niçin güldüğümü bilmeden eğleniyordum!

Hayır, sıkıntıdan patlıyordum! Bu “tiyatıro” denen şeyden de nefret ediyor, demin tırnaklarımı kemirirken beni çimdikleyen anamı ikide bir dürtüyordum:

“Ana! Valla benım yuğhım geli, hade eve gidağh…”

Beni dinleyen yok ki! Zaten yaşıtım kimi çocuklar da başları analarının omzunda çoktan uyurken, anasının kucağındaki kimi bebeler de küçük rakı şişelerinin ucuna geçirilmiş emziklerinden kâh süt içerek, kâh vızıldayarak “tiyatıro” izliyorlardı!

“Ula gözın aç, birez sora Çalğıci Hayig sehneye çığhacağ!”

Babam beni uyutmamaya çalışıyordu; ama artık ne Çalğıci Hayig ne de onun cümbüşü umurumda bile değildi.

Nihayet anam “zıbun”ının cebinden çıkardığı düğümlenmiş mendilini açıp avucuma usulca leblebi şekerlerini doldurunca, kapandı kapanacak gözlerim bir anda faltaşı gibi açıldı.

Birden sahneye uzun sakallı, göbekli, başında kırmızı fesli bir adam elindeki bastonuyla çıkar çıkmaz salonda başlayan kıpırdanma, hafif gülücüklere, sonra uğultuya ve sonunda kahkahalara dönüşürken babam da kulağıma eğildi:

“Bağh, bu adam bızım Çalğıci Hayig’tır.”

Babamın Çalğıci Hayig dediği sakallı, gözlüklü, kırmızı fesli, göbekli adam gerçekten bizim Hayig Dayi mıydı? Hayig Dayi sıska, gözlüksüz ve sakalsız bir adamken şimdi nasıl bu hale gelmişti?

“Hayig’e sakalla gözlüg tağhmişlar, karnına da yastuğ bağlamişlar…”

Gülüyordum, Hayig Dayi’nın bu haline kahkahayla güldüğümü gören babam sevinçle soruyordu:

“Tiyatıroyi begendın?”

O ana kadar sıkıntıdan patlarken Hayig Dayi’nın bu hali karşısında “tiyatıro”yu nasıl beğenmezdim! Ben cümbüş çalıp şarkı söyleyecek diye beklerken, o elindeki bastonunu havada sallayıp bağırıyordu:

“Duyduğuma göre birileri benim için andavallı demiş. Şimdi göreceğiz kimmiş bu bana dil uzatan kahraman? İşte ben buradayım, peki o fare acaba hangi delikte?”

Göbeğini dikerek, bir odadan diğerine hızla girip çıkarak, elindeki bastonunu ikide bir masaların, iskemlelerin, koltukların altına sokan paşa… Masanın altına sinmiş olan, bir o yana bir bu yana yerde sürünerek ya da çömelip kalkarak kaçıp iskemleler arkasında gizlenen kahraman ‘fare’… Bu kez de salonda belki en çok ben gülüyordum; çünkü küçücük bir odada, sandalyenin arkasına gizlenmiş, arada bir başını çıkarıp korkudan tir tir titreyen adamı bizim sakallı, gözlüklü Hayig Dayi bir türlü göremiyordu!

Şaşkınlığım çok sürmedi, zira koltuğun arkasında gizlenen adam ayaklarının ucuna basarak odadan sıvışmak üzereyken Hayig Dayi “Tamam! İşte gördüm, fare kaçıyor! Tutun! Yakalayın!” diyerek tam da bastonunu adamın sırtına indirmek üzereyken, kırmızı kadife perdenin kapanmasıyla salonda bir alkış koptu. Kahkahalarımın yüzümde donup kaldığını gören babam, bir bakıma sanki beni teselli ediyordu:

“Birinci perde bitti, birez sora ikinci perde başliyacağ…”

Babam “birinci, ikinci perde” deyip kendince belki oyalayıp uyanık kalmamı sağlamaya çalışıyordu ama bunun yeterli olmadığını da hissediyordu:

“⁄azoz istisen?”

Benim gazoz içmeye zaten bayıldığımı bilen babam sorusunun cevabını beklemeden kolumdan tutup dışarı çıkardıktan sonra aldığı iki gazozu elime tutuşturdu:

“Al birini sen iç, obırsıni de anana götır, ben de cığarami içım, gelım.”

Anam başına diktiği gazozu lıkır lıkır bir nefeste içip şişeyi boşaltırken, ben tükenmemesi için yudumlayıp durduğum gazozun ne kadar eksildiğini, içinde kabarcıkların kaynaştığı şişede daha ne kadar gazoz kaldığını dikkatlice kontrol edip bitmemesi için Allah’a yalvarıyordum; bu arada babam sigarasını tüttürüp geldiğine ve yine zırrrn zırrrn zıırrn zil çaldığına göre demek ki ikinci perde başlıyordu.

Zil sesiyle beraber tavandaki ışıklar kararıp salon tekrar eski loşluğuna kavuşuyor, ama biz kırmızı kadife perdenin açılışını beklerken, perdenin önüne dikilen bir adam salona sesleniyordu:

“Sayın seyirciler, içerde dekor değiştirilinceye kadar huzurlarınıza palavracılar kralı Mansur ile yardımcısı Meşhed’i getiriyoruz.”

Perdenin önüne birisi avcı kılığında, göğsünde çapraz bağlanmış fişeklik ve omzundan asılı tüfeğiyle, diğeri de palabıyıklı, elinde kocaman tespihiyle iki şalvarlı adam çıktılar. Salonda kopan kıkırdamalara aldırmadan, bu iki adam karşılıklı atışırcasına bir şeyler söylemeye başladılar; ben ise bizim Hayig Dayi’nın o adamı yakalayıp sırtına bastonu nasıl indireceğini bekliyor, salondakilerin gülerek izlediği bu tuhaf isimli palavracılara ister istemez kulak kesiliyordum:

“Gelinlerin boynında sıra sıra inciler, tenesi dokuz batman en küçücüg olaniii!”

“Bızde ele avcilar vardır kiii, Tebriz’de alır nişani, Tehran’da vurur ceylaniii!”

Sinema veya tiyatrodan bihaber olduğumuzu söyleyip bizleri küçümseyen düdüklü Karekin’e, engin tiyatro kültürümüz konusunda etraflı bir ders vermek işten bile değildi; ama içine tıkıldığımız tramvayda, onca yabancının arasında onu rezil edecek sözler etmek aile terbiyemize sığmazdı:

“Sen ne diyisen lo! Bızım Diyarbekir’de tiyatıro seyreden gelinlerın boynındaki her bi inciyi tereziye koysan kaç batman çekidi, bılisen? Ula gavvat!”

“Sen ne diyisen ula! Bızım tiyatıro avcilarımız nerden nişan alidi, ta nerdeki ceylani annından vuridi, bılisen? Ula kaşmer oğli kaşmer!”

“Ula kavaşe! Ecaba sen heyatında bızım Hayig Dayi kimi fotorafçi, çalğıci, tiyatıroci görmişsen? Onın zopasini kafana yiyedın, belki aklın başan geledi!”

Yok yok, biz aklımızı başımıza alıp Karekin’e aldırış etmemeliydik. Dün bir bugün iki, İstanbul’a yeni ayak basan biz ‘Kürtler’ ne kadar da yırtınsak inandırıcı olmazdık. Öyle ki Diyarbakır Halkevi tiyatrosunda o akşam bir taraftan leblebi şekeri yiyip bir taraftan da gazoz içerken öğrendiklerimi sayıp dökmeye kalkışmadım:

“Bızde ele lehmecunlar vardır ki, kırğh ton çeker yalavuz içındeki soğaniii!”

“Bızde ele karpuzlar vardır ki, içınde deve kervanlari dolani, yedi senede birbirlerıne rastlamiii!”

“Diyarbekir dedığlari, meftuneyle şehriyeli bılğur pilavidır yedığlariii, çoğh ğhoşıma gidiyor ‘cigerımın köşesi’ dedığlariii…”

“Kayseri dedığlari, basdırmayla sucuğtır yedığlariii, çoğh ğhoşıma gidiyor ‘Nörüyon ağam?’ dedığlariii…”

“İstanbol dedığlari sütlaçla mehlebidır yedığlariii, çoğh ğhoşıma gidiyor ‘Aşkolsun ayol!’ dedığlariii…”

*

“İşte Patrikhane…”

Demir parmaklıklı dar bir bahçenin ortasında yükselen üç katlı, beyaz yağlıboyalı ahşap binanın sokağa açılan bahçe kapılarından birinden içeri girerek geniş mermer merdivenleri Karnig Dayi ve düdüklü Karekin’in ardı sıra tırmandık. Beyaz mermerle kaplı sahanlığın iki yanından yükselen görkemli iki beyaz mermer sütunun ortasındaki ahşap, oymalı, sarı kulplu kapının önünde toplandığımızda Karnig Dayi önce ceketinin önünü ilikledi, sonra da hepimizi tek tek gözden geçirerek nihayet zile bastı.

Kısa zil sesinin hemen ardından, uzun boylu, yer yer kırlaşmış saçlarıyla lacivert üniformalı biri kapıyı açtı. Az ötedeki bir odaya doğru kapıcının peşi sıra yürürken ana girişten içeriye açılan ikinci bir kapının üzerindeki kabartma kilise motifleriyle süslü camların büyüsüne kapılmamak elde değildi.

Kapıcı, zar zor anladığımız bir Ermeniceyle, sandalyeleri işaret edip beklememiz gerektiğini söyleyerek odadan ayrıldı. Odanın üç duvarına çakılı tahta askılıkların çoğunda siyah fötr sapkalarla bir iki siyah cüppe asılıydı. Köşede, eski ahşap bir masanın üzerinde büyükçe bir kutu, üzerinde yan yana dizili metal plakalara kazınmış bir, iki, üç, dört, beş, altı rakamları, rakamların altında minik delikler, deliklerden sarkan kablolar, düğmeler, kırmızı, yeşil ufak ışıklar ve tepelerinde de telefon kutusuna benzer, ama ondan daha büyükçe, kollu bir alet masanın bir kenarından bizlere gizemli gizemli sırıtıyordu… Bahçeye bakan pencerenin karşısında kilisenin heybetli çan kulesi duruyor, cephesindeki haçın boşluklarından görünen gri kocaman çanla aynı renkteki güvercinler kulenin gölgesinde pinekliyorlardı.

*

Arada bir siyah cüppeleri içinde kimisi genç, kara, kısa sakallı, kimisi de yaşlı, uzun ak sakallı insanlar kapının önünden geçip giderken bazen önemsemeyen bazen de meraklı bakışlarıyla bizlere göz atıp kayboluyor, arada bir de Diyarbakır’daki papazımız Der Arsen gibi beyaz gömlek, siyah elbise, siyah kravatlarının yanı sıra çenelerindeki top ya da kısacık sakallarıyla papaz oldukları anlaşılan insanlar odaya girip bizleri gözucuyla süzüyor, sonra duvarda asılı duran siyah fötr şapkalarını alarak Patrikhane’den ayrılıyorlardı.

Telefon ardı ardına zırrrn zırrrn çaldığında kapıcı koşup geliyor, ahizeyi kaldırıp uzun bir “Alooo!” çekiyor, Ermenice veya Türkçe bir iki söz ettikten sonra kutudaki deliklere takılı sivri uçlu kablolardan birini çıkarıp bir başka deliğe sokuyor, ardından da büyük telefon makinesinin kolunu birkaç kez aceleyle çeviriyordu.

Köşede, dört ayağı tornalı ceviz masanın üzerinde duran, her tarafından kablolar fışkıran kare kutudan boğuk tırdiiit tırdiiit tırdiiit sesleri gelince lacivert elbiseli kapıcı odada bitiverdi. Çok kısa süren bir konuşmanın ardından yavaşça ahizeyi yerine koyup Karnig Dayi’ya döndü:

“Sırpazanı tzez gısbase…”22

Karnig Dayi yaşından beklenmeyen bir çeviklikle ayağa fırlayıp beklediğimiz anın geldiğini duyururken bir kez daha hatırlatmayı ihmal etmiyordu:

“Hade uşağlar! Önce Sırpazan’ın mubareg ellerıni öpecağsız, unutmayın ha!”

Uzun siyah cüppeli, çenesinden üç beş seyrek tel sarkan genç birisi yolumuzu keserek Karnig Dayi’ya Ermenice bir şeyler söyleyip önümüze düştü. Kabartma resimlerle süslü camekânlı kapıyı aralayarak koridordan içeri girdiğimizde karşımıza, korkulukları oymalı geniş bir ahşap merdiven çıktı. Merdivenin kırmızı halı döşenmiş basamaklarını tırmanarak geldiğimiz dar sahanlıkta biri sağa diğeri sola kıvrılan iki merdiven, yukarıdaki geniş sahanlıkta tekrar buluşuyordu. En önde siyah cüppeli din görevlisi, onun hemen yanı başında Karnig Dayi, ardında düdüklü Karekin ve kuyruğun sonunda bizler kafile halinde yürürken, merdivenlerin gıcırtısı binanın ne denli eski, yorgun olduğunu haykırır gibiydi. Sahanlıklarda parlak pirinç mangallar içindeki saksılarda değişik yeşil yapraklı bitkiler etrafı süslerken duvarlarda büyük, yaldızlı çerçeveler içinde, kapkaranlık gökyüzü altında dalgalarla boğuşan, küçük yelkenli teknelerde çaresizlik içinde çırpınan insanların yüzlerindeki heyecanı, korkuyu yansıtan yağlıboya tablolar dikkati çekiyordu.

Kafilemiz sahanlığın tam ortasında, geniş, beyaz boyalı bir kapının önünde durdu. Mihmandarımız sağ elini yumruk yapıp kapıyı üç kez kısa aralıklarla hafifçe tıklattı, içerden gelen boğuk bir sesin ardından kapıyı dikkatle araladı. Onun ve Karnig Dayi’nın ardı sıra teker teker içeri girdik. Belki farkında olmadan boy sırasına göre içeri girdiğimiz için en kısa boylumuz olan Artin en sonra odaya girip kapıyı kapatmayınca, onun eksiğini düdüklü Karekin usulca telafi ediverdi.

Yüksek tavandan sarkarak yere kadar inen vişne çürüğu kadife perdeler geniş pencerenin iki tarafında sırma kordonlarla büzülüp kenardaki bronz çengellere bağlanmıştı; camların bir bölümü böylece kapanırken arkadaki tül perdeler de güneş ışığını nispeten engelleyerek odaya loş bir görüntü veriyordu. Perdenin hemen önünde sırtını pencereye dönmüş, koltuğuna gömülmüş, küçük bir ceviz masanın üzerindeki kitaplar arasından dazlak kafasıyla, ak, uzun sakalıyla zar zor seçilen Patrik hazretleri oturuyordu. Evet Patrik Karekin Haçaduryan’dı; onu resminden, tel çerçeveli, her biri on kuruş büyüklüğündeki yuvarlak gözlük camlarından tanıyorduk. Elindeki kitabı masasına bırakıp ayağa kalkınca, Karnig Dayi’nın hemen ardından teker teker bu kısa boylu ihtiyarın elini öpüp başımıza götürüp ilk sınavı başarıyla verdik.

Biz bir kenarda ellerimiz önümüzde yan yana durup beklerken Patrik hazretleri Karnig Dayi’ya masasının hemen yanı başındaki koltuğu göstererek oturmasını işaret etti. Karnig Dayi tereddüt edince ikinci bir el hareketiyle bunu pekiştirip gülümsedi. Bunun üzerine Karnig Dayi koltuğun bir kenarına, ellerini dizlerinin üzerinde kenetleyerek saygıyla ilişti.

Patrik uzun cüppeli mihmandarımıza dönerek yine anlamadığımız Ermeniceyle bir şeyler söyleyince adam geri geri yürüyüp odayı terk etti.

Şatafatlı perdesinin dışında duvarlarında bir iki uzun sakallı din adamının resmiyle mütevazı görünümlü odada sessizce, put gibi bekliyorduk.

Patrik hazretleri siyah, yere kadar uzanan bol cüppesi içinde hafif göbeğiyle önümüzde durup teker teker adlarımızı soruyordu:

“Anunıt inç e?”

Verdiğimiz cevapların ardından yeni sorular yöneltiyor, anlamayıp da bön bön baktığımızda Karnig Dayi’nın yardımımıza koşmasıyla hakkımızda merak ettiklerini öğrenip, arada bir başını sallayarak teftişini sürdürüyordu.

Patrik hazretleri gerekli bilgileri aldıktan sonra, yetimhanede henüz öğrendiğimiz, ‘okul’ ve ‘adam’ anlamındaki tıbrots ve mart sözcüklerini içeren kısa bir konuşma yaptı. Onu can kulağıyla dinlerken anlıyormuş gibi başlarımızı sallıyor, göz göze gelmemeye çalışıyorduk.

Konuşmasını bitirince koltuğuna oturdu. Telefon ahizesini kaldırarak bir şeyler mırıldandı. Ahizeyi yerine koyar koymaz az önceki uzun cüppeli genç din görevlisi içeriye girdi, gelip karşısında ellerini göbeğinde kenetleyerek bekledi. Patrik hazretleri masasının üzerindeki minik bir kutudan çekip aldığı beyaz bir kâğıt parçasına yine masasının tam ortasında alçacık bir sehpa üzerinde yan yana dikine duran iki mürekkep kaleminden birini alarak bir şeyler yazdı, burnunun ucuna kadar inmiş gözlüklerinin üstünden hepimizi yeni baştan sırayla süzdükten sonra bana dönerek, adımı, soyadımı bir kez daha sorup yanıtını aldıktan sonra başını sallayarak bir iki satır daha karaladı, kalemi yerine koydu, kâğıdı önce ikiye, sonra bir daha ikiye katlayıp çekmecesinden çıkardığı bir zarfa koydu, zarfın üzerini yazdı, zarfı kapatmadan, karşısında bekleyen gence uzatıp bir şeyler soyledi; o da başını olur anlamında salladı.

Patrik hazretleri ayağa kalktı, tekrar yanımıza geldi. Huşuyla sağ elini öpüp alnımıza götürdük, sonra da genç din görevlisinin peşine takılarak odayı terk ettik. Demin çıktığımız merdivenleri aynı cızırtılılarla inerken Karnig Dayi’nın neden içerde kaldığını bilemiyorduk. En çok da benim aklıma takılan soru içimi bir kurt gibi kemiriyordu:

“Patrik efendi niye yalavuz benım adımi bi daha sordi? Ula o kağıda ecep ne yazdi?”

Merdivenlerden inip geldiğimiz yer tekrar kapıcının odasıydı. Askıdaki fötr şapkaların neredeyse tümü gitmiş, yerleri boşalmıştı. Kapıcı, pencerenin kenarındaki sandalyede oturmuş, Ermenice gazete okuyordu. İçeri doluştuğumuzu görünce gazeteyi katlayıp bir kenara koyarak oturmamızı işaret etti. Duvar dibinde yan yana sıralanmış iskemlelere iliştik. Kapıcı, o ana kadar sürdürdüğü sessizliğini bozarak bizlere bazen Ermenice, cevabını alamayınca da çoğunlukla Türkçe sorular yöneltmeye başladı. Bu sorular saçlarımızı kırpan berberin, bizleri hamama sokup yıkayan kadınların, düdüklü Karekin’in, Haygaz öğretmenin, yetimhanenin müdürü Arşaluys Sarkisyan’ın sorduklarının kopyası gibiydiler:

Nereden geliyorduk?

Adımız neydi?

Babalarımız ne iş yapıyordu?

Ermenice neden bilmiyorduk?

Analarımız, babalarımız da mı Ermenice bilmiyorlardı?

Kilisemiz, papazımız var mıydı?

Vaftiz olmuş muyduk?

İstanbul’u sevmiş miydik?

Denizi ilk kez mi görüyorduk?

Bu soru yağmuru altında çoğu kez bunalıyor, zaman zaman da verdiğimiz cevaplara hayret edilmesi karşısında bu kez de bizler şaşıp kalıyorduk:

“Diyarbakır karpuzları otuz kilo mu çekiyor!”

“Heee! Kırğh, hetta elli atmiş kilo geleni bile var.”

“Hayret doğrusu!”

…

“Dokuz kardeşin mi var?”

“Heee! Alti kız, üç erkek, benlen barabar dokız kardaşığh.”

“Ooo!”

…

“Hepiniz aynı kaptan yiyip ayı odada mı yatıyorsunuz!”

“Heee! Ayni kabdan kaşuğla yiyiyığh. Ayni yerde yan yana, barabar yatiyığh.”

“Hayret doğrusu!”

Gıcırdıyan camlı kapıdan bir anda simsiyah bir adamın bulut gibi süzülüp koridorun başında belirmesi kapıcının meraklı sorularına noktayı koyuverdi. Yere kadar uzanan siyah cüppesi, aynı kumaştan yapılma siyah minik düğmelerle sıkıca iliklenmişti. Boynunda süt beyazı, daracık bir şerit yakalık vardı. İrice burnunun üzerindeki ince tel çerçeveli, kalın camlı gözlüğünün altında fırıl fırıl dönen gözlerinden sevecenlik fışkırıyordu.

İçine tıkıldığımız bu odaya kendinden emin tavrıyla rüzgâr gibi dalan bu orta boylu, buğday tenli gencecik adam, ayağa fırlayıp kendine çeki düzen veren kapıcıya hafifçe gülümseyerek seslendi:

“Garbis, indzi ğhahfe mı epe!”23

Böylece adının Garbis olduğunu öğrendiğimiz kapıcı odayı terk ederken, genç adam da, hep birlikte ayağa kalkarak gösterdiğimiz saygıya karşılık hafifçe gülümsedi ve gidip, duvarda asılı duran aynanın karşısına geçti. Saçlarını eliyle düzeltti, omzuna dökülen tek tük kepekleri parmak darbeleriyle pıt pıt pıt fiskeledi, aynadaki aksini son bir kez gözden geçirdikten sonra gidip telefon ahizesinin bulunduğu masanın kenarına ilişti ve ayaklarından birini yere sıkıca basıp dengesini sağlarken, diğerini sarkıtıp yeknesak bir tempoyla hafifçe ileri geri sallayarak konuşmaya başladı:

“Çocuklar, benim adım Karekin Kazancıyan. Rahibim. Üsküdar’da açılacak olan ruhban okulumuzun, Surp Haç Tıbrevank’ın ilk müdürü ben olacağım, sizler de o okulun öğrencileri… Az önce Üsküdar’dan geldim. Biraz gecikti ama en geç yılbaşına kadar sıva, badana ve diğer işler inşallah yoluna girer. Okul açılıncaya kadar önümüzdeki şu bir iki ay sizleri geçici olarak başka okullara yerleştirmek için Maarif Müdürlüğü’ne gereken müracaatı yapacağız. Sizlerin ardından Anadolu’dan gelecek olan diğer öğrencilerle birlikte umarım güzel günler geçireceğiz…”

Adının Karekin olduğunu söyleyen bu rahip sanki aklımızdan geçenleri biliyormuşçasına bizi aydınlatıp daha ilk andan itibaren gönlümüzü fethetmişti. Muhterem Patrik hazretlerinin ardından onun da adının bizim düdüklü Karekin’le aynı oluşundaki bu gizemli tesadüf karşısında doğrusu hem şaşırıyor hem de bu adı kıskanmaya başlıyordum.

“Kiliseyi gezdiniz mi?”

Başlarımızı hayır anlamında sallayınca ayağa kalktı.

“Hadi öyleyse, gelin size kiliseyi göstereyim.”

Mermer basamakları onun gibi sekerek, bahçeyi geçip kilisenin sokağa açılan kapısından içeri, avluya girdik. Üniformalı yaşlı bir adam hemen koşturup kocaman bir anahtarla kilisenin camekânlı kapısını açtı ve geri çekilerek saygıyla bekledi. Genç rahibin ardından hep beraber sessizce içeri girdik. Kilisenin loş ışığı altında kimi aziz resimleri belli belirsiz yüz ifadeleriyle sanki bizleri izleyip selamlıyorlardı. Sabah ayininden arta kalan, yarısı yanmış mumların taze is kokusuyla yıllar yılı duvarları yalayan günlük kokuları tavandan sarkan irili ufaklı kristal avizelerin rengârenk parıldayan camlarına, oymalı kakmalı çerçevelerine sinmişti.

Rahip Karekin Kazancıyan uzun halının üzerinde ağır ağır yürüyüp mihrabın karşısında durdu, sağ elinin baş, işaret ve orta parmaklarını birleştirerek önce alnına, oradan da sırasıyla göbeğine, sol omzuna, sağ omzuna götürüp nihayet göğsünün tam ortasında noktalayıp, böylece yüzünde haç çıkardıktan sonra, ellerini göğsünün hizasında iki yana açıp sessizce dua etmeye başladı.

Bizler de rahip Karekin’in ardında yan yana dizilip yüzümüzde haç çıkardık; ama İstanbul’da gördüğümüz bu ilk kilisenin büyüklüğü ve büyüleyici görkemi karşısında iyice büyülenmişken hangi duayı yapabilirdik ki! Lice’den gelenler kilise ve papaz yüzü görmemişlerdi; ben de, uzun yıllar kilisesiz kalan Diyarbakır’daki Ermeni cemaatinin devletten zar zor izin alarak Surp Giragos Kilisesi’nin bitişiğindeki eski okul binasını son zamanlarda elbirliğiyle onarıp kiliseye dönüştürdüğü bu küçük kiliseye her pazar babamın elinden tutarak gidip gelirken ancak bir ‘Hayr mer’24 öğrenmiştim. İçimden birkaç kere “Hayr mer…” deyip aynı duayı tekrarladıktan sonra rahip Karekin’in haç çıkarmasıyla biz de haçımızı çıkarıp dua faslına son verdik.

Rahip Karekin’in İstanbul Ermenileri, Patrikhane ve Meryem Ana Kilisesi hakkında kısa bir tanıtım konuşmasıyla kilise gezimizi tamamlayıp gerisingeri Patrikhane’nin yolunu tuttuk.

*

Rahip Karekin koridorun yaylı kapısını hızla itip menteşeleri tekrar gıcırdatarak gözden kaybolduktan sonra bizler taze ekmek kokusu burnumuzda tüte tüte yine kapıcının odasına doluştuk. İçerde bizim Liceli Arisdages’e taş çıkarırcasına sıska, uzun boylu, başı iyice kelleşmiş genç biri camın kenarında dikilmiş duruyordu. Asık yüzüyle bizlere dönüp, hepimizi tepeden tırnağa süzdükten sonra aynı asık yüzle sırtını dönerek tekrar sokağı izlemeye başladı. Boş sandalyelerden birinde oturmuş yaşlıca bir adam da, dalıp gittiği gazetesinden başını kaldırıp teker teker bizleri süzdükten sonra feri gitmiş gözleriyle tekrar gazetesine gömüldü. Hem genç adamı, hem de gazete okuyan yaşlı adamı rahatsız etmemek üzere sessizce sandalyelere iliştik ve koridoru dolduran yemek kokularına burnumuzu dikerek beklemeye koyulduk.

Odada kesin bir sessizlik hüküm sürüyordu. Az sonra genç adam pencerenin camlarını yumruk yaptığı sağ elinin tırnaklarıyla yeknesak, hafif hafif tıkırdatmaya başladı. Onun bu can sıkıcı tıkırdatmalarından bu kez de gazete okuyan yaşlı adam rahatsız oldu ki, gazetesinin sayfalarını daha da hışırtılı çevirerek, ayak ayak üstüne attığı bacaklarını ikide bir değiştirmeye başladı. Masanın bir kenarında bizler gibi sessiz sakin duran telefonun, tırnak tıkırdatmaları ve gazete hışırtılarını ansızın bastıran zırrrn zırrrn zırrrn sesine siyah ayakkabılar yerine giydiği meşin terliklerini sürüyerek yetişen kapıcı, Ermenice bir iki fan fin fondan sonra pür dikkat kesilen gence döndü:

“Nuri Bey, Başpapaz Aram Efendi sekreterine sizin için not bırakmış; vaftiz kâğıdınız olmadan kilisede evlenmeniz dinen caiz değil!”

Genç adam bir anlık tereddütten sonra tüm bunların sorumlusu sanki kapıcıymış gibi öfkeyle sordu:

“Peki şimdi ne olacak?”

Kapıcı alt dudağını neredeyse ta burnunun hizasına kadar uzatıp aynı anda da ellerini hafifçe aralayıp, kaşlarını oynatarak kendince soruyu yanıtlamış oldu.

Genç adam kapıcının hareketlerine bir anlam verememiş gibiydi:

“Yani bu iş olmayacak mı?”

O ana kadar kapıcıyla adamın konuşmalarını duymuyormuş gibi başını gazetesinden ayırmayan yaşlı adam, gözlüklerinin üzerinden her ikisini de bir an izledikten sonra tekrar gazetesini hışırdatarak okumasını sürdürdü.

Genç adamın biraz da çaresiz bu ifadesi karşısında, kapıcı, babacan bir ses tonuyla genci teselliye çalıştı:

“Nuri bey evladım! Şu garip dünyada her şey maalesef keyfimizce yürümüyor. Eminim ki arzunuzun yerine getirilmesini Başpapaz Aram Efendi de canı gönülden istiyordur, lakin onun istemesi de bir yerde para etmez; çünkü kilisemizin yıllardan beri değişmeyen kuralları vardır, bundan sonra da değişeceğini hiç sanmıyorum. Ben burada göreve başlayalı tam on sene oldu. Bu süre zarfında iki patrik, bir patrik vekili, sayısını unuttuğum papaz ve rahip tanıdım; onların kimi sizlere ömür, geçip gittiler, kimisi görevlerini başka yerde, başka ülkelerde sürdürüyorlar.

Bak, Nuri bey evladım, benim de kendime göre bir işim vardı. Az çok para da kazanıp karımla geçinip giderken harp marp, Varlık marlık derken düzenimiz öylesine bozuldu ki feleğimizi şaşırdık. Derken, burada karımla beraber kapıcılığa başladık. Daha sonra ‘kavas’lığa terfi ettim; Patrik efendimizin gittiği her yerde asasını taşıyorum. Cemaatimizin içinde beni tanımayan yok gibidir; çünkü Patrik hazretleri neredeyse ben de onun gölgesi gibi yanındayım. Diyeceğim, Patrikhane’de geçen bunca zaman zarfında tecrübelerimden biliyorum ki…”

Kapıcı sözünü bitirmeden, ansızın çalan telefona koştu, muhatabına Ermenice bir şeyler söylerken genç adam kolundaki saatine bakarak gitmeye hazırlandı. Konuşmasını kısa kesen kapıcı son anda genci tek bir cümleyle teselli ediyordu:

“Üzülme evladım, hayatın cilvesi budur!”

Genç adamın ardı sıra sokak kapısını kapatan kapıcı yine terliklerini sürüyerek geri geldi, pencereden genç adamın gidişini izlemeye koyuldu:

“Gençlik işte! Önce iyi düşünmeden yola çıkıyorlar, sonra da işler çatallaşınca şaşırıp, apışıp kalıyorlar. Aslında oğlan haklı! Bizim aklı evvel zamane kızlarımızdan biriyle kendi aralarında anlaşıp sözlenmişler. İş ciddiye binip de kızın anası kilisede telli duvaklı düğün diye tutturunca işler karışmış. Bizimkiler, patrik vekili de ‘madem kilisede nikâh istiyorsunuz, o zaman oğlan vaftiz olup Hıristiyanlığı kabul etsin, Nuri olan ismini de Norayr, Nubar gibi adlardan biriyle değiştirsin’ deyince, bu defa da oğlan tarafı buna yanaşmıyor, herkesin dini kendine diye tutturuyor. Şimdi çık çıkabilirsen işin içinden…”

Yaşlı adam bu konunun bizlerin önünde daha fazla mıncıklanmasının doğru olmayacağını düşünmüş olacak ki, kapıcının daha fazla uzatmasını engellercesine sözü değiştirdi:

“Garbis efendi, sen şimdi onları bırak, bizim mezarlık kâğıdı bulundu mu?”

“Keğam efendi, öte tarafa gitmeye ne kadar da meraklısın!”

“Yok be yavrum! Meraklı olduğumdan değil; ama ne de olsa ayağımızın biri çukurda. İşimizi sağlam kazığa bağlayalım da başımız ağrımasın…”

“Sen merak etme, ben o işi Der Krikor’a havale ettim. Sen boş ver şimdi mezar işini. Kalk, yavaş yavaş evin yolunu tut, giderken sahilden üç beş tane de çiroz al, kur ufak bir çilingir sofrası, keyfine bak, gerisini düşünme…”

Mezarlık konusunu fazla uzatmadan yaşlı adamı sokak kapısına kadar uğurlayan kapıcı, terliklerini sürüye sürüye odaya döndüğünde dört gözle beklediğimiz müjdeyi veriyordu:

“Hadi çocuklar, yemek hazır, gelin lavaboyu göstereyim, elinizi yıkayın.”

Beyaz muşamba örtülü büyükçe bir masanın etrafında sekiz sandalye, masanın tam ortasında dilimlenerek bir tepsiye tepelemesine istif edilmiş ekmekler, içleri boğum yerine kadar suyla doldurulmuş iki cam sürahinin yanı sıra biri çukur, diğeri düz, iç içe konmuş beyaz porselen tabakların çevresinde muntazam dizilmiş kaşık, bıçak, çatal ve iki minik tuzlukla beyaz peçeteler az önce kilisedeki dualarımızın Tanrı katına ulaştığının birer kanıtı gibiydiler…

Kapıcı, oturacağımız iskemleleri işaret edip yer gösterirken, dikdörtgen masanın başköşesinde boş bıraktığı iskemleye acaba kim gelip oturacaktı? Demin beraberliğinden hoşlandığımız okulumuzun müstakbel müdürü rahip Karekin mi, yoksa okuyabilmemiz için Anadolu’dan gelmemizi sağlayan yüce Patrik hazretleri Karekin Haçaduryan mı? Kafalarımız bu ve benzeri sorularla tıka basa doluyken, açlıktan guruldayan midelerimiz de bir an önce bayram etmeyi sabırsızlıkla beklerken, açılan kapıdan içeri giren Karnig Dayi’ydı!

Karnig Dayi da boş sandalyede yerini alınca, bağlayıp başında topuz yaptığı saçlarına yer yer ak düşmüş, orta boylu bir kadın, buğusu tüten kocaman bir tencereyle içeri girdi. Kadın, hafifçe çıkık elmacık kemiklerini yalayarak gözlüğünün camını matlaştıran yemek buharından kurtulmak için aceleyle yürüyüp masanın köşesindeki aliminyum nihale üzerine tencereyi yerleştirdiğinde bol salçalı kuru fasulyeyi görünce nasıl bayram etmezdik ki! Bu, demin Meryem Ana Kilisesi’nde gündelik ekmeğimizin esirgenmemesini dilediğimiz ‘Hayr mer’ duasının mucizevi sonucu olmalıydı. Hatta belki de bu mucize Meryem Anamızın yardımıyla adını bilmediğimiz bu “ana”mız vasıtasıyla gerçekleşiyordu…

Çok geçmeden odayı dolduran kaşık sesleriyle ağız şapırtılarımız birbirine karışmıştı. Bizler iştahla yerken Karnig Dayi nedense ağırdan alıyor, avurtlarında döndürüp durduğu lokmalarını iştahsızca, sanki zar zor yutuyor, zaman zaman gözlerini uzak bir noktaya dikerek dalıp dalıp gidiyordu.

Boşalan sürahileri aceleyle doldurup getiren kadın yemeği büyük bir iştahla yiyişimizi seyrederken, bir taraftan da memnuniyetinin verdiği coşkuyla kâh bize, kâh Karnig Dayi’ya dönerek konuşuyordu:

“Karagözyan’dan gelecek çocukların karnını doyurmadan sakın göndermeyin deyim Sırpazan’dan talimat getirince, ka25 acaba ne pişireyim diye Garbisime sordum. ‘Narinim, şöyle koyun budundan kuşbaşı dogranmış bol etli, salçalı bir kuru fasulye pişir ki çocukların mideleri bayram etsin…’ dediyse, doğrusu Garbisime hak verdim; çünkü neden diyecek olursan, vorpanotsta pişirilen kuru fasulye ilem Narin kuyriginizin26 pişireceği fasulye arasında yerden göğe kadar fark vardır! Bi kerem vorpanotsta her şey çuvalınan, tenekeynen…”

Kimimizin boşalan tabaklarına azar azar, kepçenin ucuyla yeniden fasulye doldururken ayaküstü başladığı konuşmasını bıraktığı yerden sürdürüyordu:

“… Kuru fasulye diyince akşamdan ıslatmak ilazım, yoksam kaynat kaynat pişmez. Allah’tan tedarikliyimdir; cam kavanozlarımda fasulye, nohut, mercimek, pirinç, şeker, tuz muz hep isterim ki elimin altında olsun. Eee, ne yaparsın, dünyanın bin bir türlü hali var… Kar yağar, tipi mipi olur, karda kışta Bali Paşa Yokuşu’nu tırmanıp bakkal Isdepan’ın Gedikpaşa’daki toptancı dükkânına kadar giderek erzak alamam ki! Garbisim desen, kapıya mı baksın, telefonlara mı, yoksam Sırpazan ilem kilise kilise mi dolaşsın? Burası ne de olsa azkın27 bir numerolu evi, gelen gideni çok, hangisine yetişsin garibim. Neyse, demem o ki, eğer elinin altında bir kepçe mercimeğin, bulgurun varsa, kaynatırsın bir tas çorba, içersin, olur biter. Bu bizim millet zatı bir antika! Daha karın kokusunu alır almaz fırınlarda ekmek bulana aşkolsun! Biz Harp de gördük, Varlık da. Varlık’tan evvel Garbisimin Mahmutpaşa’da küçük bir manifaturacı dükkânı vardı. Elimizde avucumuzda olanı sattık savdık, vergimizi on beş gün içinde kuruşuna kadar verdik de Garbisimi Aşkale’ye gitmekten zor kurtardık; ilakin biz de cıscıbıldak ortada kaldık. Allah’tan çoluk çocuğumuz yok, sağ olsun hatırı sayılır bir iki tağagan28 dost imdadımıza yetişti, onların sayesinde ben Karagözyan’da, mutfakta çalışmaya başladım, Garbis de buraya yerleşti. Onun için vorpanotslarda ne yenir ne içilir iyi bilirim. Yağı dirhemle kullandığımız, kahvaltıda çocuklara zeytini sayarak verdiğimiz günleri hiç unutmam…”

Tabaklarımızın tümüyle boşaldığını gören ve adının Narin olduğunu öğrendiğimiz yeni Meryem Anamız salçalı çukur tabaklarımızı iç içe istifleyip toplarken, mutfakta bir başka yemeğin de bizi beklediğini müjdeliyordu:

“Size kuskus da pişirdim.”

O tabakları yüklenip odayı terk ederken bizler de kendi aramızda fısıldaşıyorduk:

“Ula kari kuskus mi dedi?”

“He valla kuskus dedi!”

“Ula heç kuskus diye yemeg olır?”

“Lıce’de bele bi yemeg duymamişığh.”

“Diyarbakır’da da…”

Adını duyduğumuzda önce şaşırıp sonra da kusar gibi yüzümüzü buruşturduğumuz bu yemeği belli ki önümüzdeki düz tabaklardan yiyecektik. Demek ki Patrikhane’de her yemek için ayrı tabak kullanılıyordu. Eh, adı üstünde, Patrikhane, yetimhane değil ya!

Patrikhanedeki sofra bir yana, İstanbul’a ayak basar basmaz yerleştirildiğimiz yetimhanede bile herkesin kendi önündeki alüminyum tabaktan yemek yediğini, yine alüminyum kulplu bardaklardan herkesin yalnız başına su içtiğini anlatacak olsak, daha iki gün önce ayrılıp geldiğimiz bizim oralardaki arkadaşlarımız buna inanırlar mıydı, yoksa kendi aralarında şöyle mi derlerdi?

“Yoğh ula, bunlar İstanbol’a getmiş, fortaci olmiş…”

“He, he, bi de elelo kimi kureleniler…”

Bizler evlerimizde aynı kaptan çalakaşık yemek yiyip, aynı tastan ayran içerken, akşamları duvardaki “idare” lambasının kısık fitiliyle zar zor aydınlanan küçücük bir odada, “yükeri”den indirilip yere serilen yataklarda ana, baba, bacı, kardeş, nene, dede koyun koyuna, nefes nefese yatarken, İstanbul’da tabaklarımızın da bardaklarımızın da ayrı olduğunu, herkesin kendi karyolasında, tavandan sarkan minik bir ampulun ışığı altında uyuduğunu söylediğimizde, arkadaşlarımızın bizim için “fortaci” ve “Elelo kimi kureleniler” diyerek birer ‘palavracı’ olduğumuzu, ‘hindi gibi kasım kasım kasıldığımızı’ söylemelerinden daha tabii ne olabilirdi ki!

“İşte sizlere enfes bir kuskus, üzeri kaşar rende!”

Kocaman bir tencereyle döneceğini beklerken, biri küçük ve çukur, diğeri büyükçe iki porselen tabakla gelen Narin kuyrigin kaşar rende dediği şey neydi acaba?

Uzaktan tepeleme görünümü ve beyaza çalan rengiyle bir tür pilav yiyeceğimizi sanıp sevinmişken, masanın ortasına konulunca minik bilyelerden oluşan bir hamur topağıyla karşı karşıya olduğumuzu anladık.

“Kuru fasulyenin yanına pilav yakışır diye düşündüm, ilakin son anda kuskusa karar verdim; çünkü neden diyecek olursan, baktım ki buzdolabında büyük bir parça kaşar kaç günden beri masaya gidip gidip gelooor, biraz daha kalsa kuruyup takoza dönecek; çünkü neden diyecek olursan, ben sabah kahvaltısında ince bir dilim ya yerim ya da yemem. Kaşarı Garbisim sever; ama o da yeni yeni doktor Varujan’a gittiğinden beri bir perhizdir tutturmuş ki, neredeyse her gün sade suya tirit çorbayla gününü geçirooor. Ben de dedim ki bolcana bir kuskus pişiririm, hem kaşarı ziyan etmem, hem de üstü rende kaşarlı kuskusa herkes bayılır…”

Narin Hanım cümlesini noktalarken tabaklarımıza doldurduğu kuskusun üzerine bu kez de çukur tabaktan kaşıkladığı şeyi gezdirince, üzeri rende kaşarlı bilye topaklarımızı yemekten başka çaremiz yoktu.

Düdüklü Karekin önündeki bilye topağını iştahla çatallamaya başlamıştı bile! Karnig Dayi ise bir yandan, elinde kaşık, tabağındaki kuskusu alt üst edip karıştırıyor, bir yandan da başını arada bir onaylarcasına sallayarak Narin kuyrigi dinliyordu:

“… Ya işte böyle Baron Karnig, Varlık’ın ardından dirlik düzenimiz de bozuldu. Garbisim, o bayır turpu gibi pembe yanaklı adam iki gün içinde sarardı, ada mimozasına döndü; çünkü neden diyecek olursan, bu işi bir türlü hazmedemedi. ‘Benim Dacig komşularım, Sultanhamam’daki koskoca bonmarşe sahipleri, beni kırk kerem katlayıp cebinden çıkaracak kadar varlığı olanlar bilem benim kadar vergi ödemezken…’ deyip deyip rüyalarında sayıklamaya başladı. Aslında bu işin hazmedilecek yanı da yoktu; çünkü neden diyecek olursan, sebebi ortada. Hafif bir yağmur, uyduruk bir ahmak ıslatan, o da hatırı sayılır zengin tek tük Daciglerin başına çiselerken, asıl fırtına Horom29, Hırya30, Hayların tepesinde gümbürdedi, milletin belini büktü, maf etti. Ya vergiyi vereceksin, ya da Aşkale’ye sürgüne gideceksin! İşin şakaya gelir yanı yok ki… Köşede bucakta paran, elinde avucunda pulun varsa derhal çıkarıp vereceksin; yoksam malını mülkünü satıp vergini kuruşu kuruşuna, hemi de mühleti içinde ödeyeceksin! En kötüsü de başını vuracağın bir kapı da yok, itiraz hakkın da yok, itiraz mitiraz, istida mistida hak getire! Öyle bir tufan ki sığınacak dalın yok…”

Narin Hanım arada bir boşalan bardaklarımıza su doldurup kabak kafalarımızı şefkatle okşarken, köşesinden kenarından tırtıklayıp durduğumuz tabaklarımıza bakıp “E aşkolsun! Yoksam Narin kuyriginizin kuskusunu beğenmediniz, dzo31?” diyerek hafif yollu sitem ediyor, önündekini silip süpüren düdüklü Karekin’i ise bir “Aferin!”le ödüllendirip tabağına biraz daha kuskus koyduktan sonra tekrar Karnig Dayi’ya dönüyordu:

“… Sonra Garbisimle baş başa verdik, bu belayı nasıl def ederiz diye düşünmeye başladık. Aslında öyle uzun boylu düşünmeye de vakit yok; çünkü neden diyecek olursan, çil çil paraları hemen istiooorlar kör olasıcılar! Var mı yok mu deyip sorgu sual eden yok ki! Garbisim desen askere gitmeden, Manukyanların Bahçekapı’daki hırdavatçı dükkânının köşesinde, duvara kurduğu işporta tezgâhında üç beş kuruş ancak kazanırmış. Adıyaman’dan terhis olup dönünce yine Manukyanların duvarına yamanmak istemiş ama, Bahçekapı gibi yerde boş duvar bırakırlar mı, kapan kapana! Neyse, belki de öylesi daha hayırlı olmuş; çünkü neden diyecek olursan, o da borç harç Mahmutpaşa’nın arkasında iki metroluk bir dükkân kiralayıp işportacılıktan kurtulmuş; iyi de, dükkânı hangi parayla doldursun? Neyse ki Garbisim işini bilir, Kürkçü Han’daki toptancılardan konsinye mal alıp sattıklarının parasını haftadan haftaya ödemek üzere anlaşmış.

Üç beş kuruş kazanınca köftehorun kanı bana kaynamasın mı! Azak Yokuşu’nun başında rahmetli anamdan kalan evimizin önünden geçip gider iken, ben de penceredeydim ya, bir iki göz göze geldik. Sonra bir pazar günü Surp Ohannes Kilisesi’nde onu görünce çok helecanlandım; neden diyecek olursan, bir kerem Hay olduğunu bilmiyordum, sonracığıma yakından görünce, ne yalan söyleyeyim, benim de kanım kaynadı. Telli Odalar’da oturan hatırnaz bir akrabasını araya koyup beni anamdan istedi. Babam desen, daha ben kundaktayken sizlere ömür, zatülcempten ölmüş. Kendimize göre iyi kötü bir nişan yaptık, sonra da Surp Ohannes’te bısag32 olduk. Ağız tadıyla geçinip gidooorduk. Garbisim o iki metroluk dükkânında gelen geçenlere çorap, mendil, fanela neyim satmak için sabahın köründen akşamın geç saatine kadar çalışırdı. Her ay düzgün kirasını öderdi. Bir kenara biraz para biriktirip Sultanhamam’da daha güzel bir dükkâna taşınayım, hatta ileride belki de mülkünü alayım diye hayal ederken, başımıza durduk yere bu Varlık belası çıkmasın mı! Hem de hökümatın kanunuynan… Alaman askerleri sınıra dayandı, harp kapımızda, hazine tam takır, askere ne yedirip ne içireceğiz, ne giydirip eline hangi silahı vereceğiz diye bas bas bağır, sonra da elini yalnız Krisdonyalarla Hıryaların cebine sok! Böyle kanun nerde görülmüştür kuzum!”

Pencereden sokağı seyrederek sürdürdüğü konuşmasını, birden yükselen bir ses tonuyla noktalamaktan irkilip bu kez daha alçak bir sesle, kendi kendine söylenmeye başladı:

“… Benimkisi de gevezelik işte! Atı alan Üsküdar’ı çoktaaan geçmiş de neredeyse Alemdağı’na varmış, ben burda boş boş konuşooorum… Nah, işte Garbisim de göründü, gidip kapıyı açayım…”

Narin Hanım aceleyle odayı terk edip az sonra elindeki tepsiyle gerisingeri döndü:

“Garbisim size elma almış…”

Masanın ortasına içinde kırmızı elmalarla sedef saplı minik bıçaklar olan tepsiyi yerleştirirken, kocasının neden geciktiğini sanki açıklama gereğini duyuyordu:

“Postane çok kalabalıkmış, pul almak için epeyi beklemiş garibim. Burnumuzun dibinde, köşe başında bir posta kutusu var ama akıllarına geldikçe açtıkları için mektuplar ya çok geç gidooor ya da ne hikmetse çok zaman yerine ulaşmooor. Onun için uzak muzak demez, mektuplar bir an evvel gitsin diye Garbisim bazen ta Sirkeci’deki Büyük Postane’ye kadar yürüyerek götürür mektupları. Sırpazan, çocuklara meyve de verin dediği için, Eminönü halinden gidip elma almış. Hadi, soyun, afiyetle yiyin!”

İstanbul’a geldiğimizden beri ilk kez meyve yiyecek olmamıza seviniyorduk ama, elma dediğin de soyarak afiyetle yenir miydi! Diş geçirip hart diye ısırılmayan elmanın tadı mı olurdu? Narin kuyrigin komutuna ister istemez uyarak, bir elimizde minik bıçaklar, irice elmalarla boğuşurken, meyve alması için kapıcı Garbis’e talimat veren manevi babamız Patrik hazretlerine de şükranlarımızı sessizce sunuyorduk…

*

“Sen benlen kal, sora barabar gidecağığ!”

Yemekten sonra Karnig Dayi diğer arkadaşlarımı Karekin’in rehberliğinde Şişli’deki yetimhaneye postalarken beni onlardan ne diye ayırmıştı? Patrik hazretleri de adımı ikinci kez sorup bir kâğıda aldığı notları bizlere rehberlik eden din görevlisine vermişti… Benimle ilgili bir şeyler dönüyordu ama ne?

Karnig Dayi’ya sorma cesaretini kendimde bulamadığım için içim içimi yerken, o, aklımdan geçenleri okurcasına, beni bir köşeye çekerek duruma bir nebze de olsa açıklık getiriyor, ama aynı zamanda aklımı allak bullak eden yepyeni sorularla yoğuruyordu:

“Evladım, bız bılmeden böyüg bi ğheta etmışığh, sen Tıbırvenk’te oğhiyamiyacağsan; çünki Mearif Vekeletı’nın kanunlarına göre bi çocığ bi sınıfi geçti mi, o sınıfi bi daha oğhiyamazmiş. Sen Diyarbakır’da orta birle ikiyi oğhıdığın içün burada yeni baştan birinci sınıfa keydın olmi… Tıbırvenk de yeni açıli; bu sene yalavuz orta bire telebe keydedecağ. Onın içün seni oraya keydetmaği Mearif kabul etmi. Dünegın Patrikğhana’dan beni çağırdilar, bu izahati verdiler. Ben de babana telkıraf çektım, vaziyeti naklettım. Baban da çarnaçar Patrikğhana’ya telefon açmiş, oğlımi Baron Karnig geri getırsın demiş…”

Karnig Dayi üzgün bir ifadeyle sözlerini sürdürürken, aklımın ucundan dahi geçmeyen bu durum karşısında afallamıştım. Henüz İstanbul’un tozunu toprağını bile doğru dürüst yutmadan geldiğim diyarlara gerisingeri postalanmayı nasıl hazmedebilirdim? Üstelik Diyarbakır’a gelen Rahip Sahag Papazyan’ın karşısında heyecandan titreyerek verdiğim “imtihen”i başarıyla geçtikten sonra Ziya Gökalp Lisesi’nde ikmale kaldığım derslerin imtihanlarına da nasılsa İstanbul’da ortaokulu sil baştan okuyacağım diye girmeyip, tahsil hayatımda üç senelik bir kayıbı da bile bile göze alarak geldiğim halde şimdi pisi pisine geri mi dönecektim?

Maarif Vekaleti’nin en basit bir kuralını dahi araştırıp soruşturmadan, alelacele yapılan bu yanlışlığın ceremesini eninde sonunda ister istemez ben çekecekken, kabak, şu anda hakiki bir kabağı andıran benim başımda patlamaya hazırken, bu arada anamın tek gözünden günlerce akıp giden, bizim Dicle’nin suları gibi çağıldayan gözyaşlarının hesabını kim verecekti? Babam mı?

Babam… Gerçekten de günahıyla sevabıyla bu işin tek sorumlusu o muydu? Ya onun yıkılan hayali ve kırılan umudu? Kendisi okuyamadığı için biz okuyalım diye çırpınan, henüz bizler, kendi çocukları okul çağına gelmediğimiz için ablası Mirye’nin büyük oğlu Nışan ilkokulu bitirir bitirmez kapısına dayanan babam:

“Baci! Nışan’i Tarsus’a ya da Talas’a, Amerikan kolecıne gönderağh, getsin orda oğhısın, lisan ögrensın…”

“Valla ben edemem oğlımi koleclere moleclere göndermağa!”

Babam beş kardeş olarak çıktıkları sürgün yollarında, “Kafle”de, henüz ana kucağındayken ölen kardeşlerinden Nışan’ın adını taşıyan ailenin bu ilk çocuğunu, kolejli yapmak için nelere katlanmazdı ki:

“Baci, okılın hepi mesarıfıni ben verecağam, yeter ki senlen eniştem he deyın…”

“Sıke, Sıke! Ben oğlımi ğurbete gönderemem… Ma sen gözımın ögındeki bu oğlandan ne istisen?”

Ablasının azarıyla üzülüp kahrolan, bu hevesini kendi çocuklarına saklarken bu kez de iki yılda bir Allah’ın izniyle peş peşe artan “külfet”inin günlük maişetini dişçi kalfalığıyla zar zor karşıladığından bizi koleje gönderemeyen, ama okumamızı özendirmek için tüm gayretini seferber ederek en güzel renkli kalemleri, kutu kutu sulu boyaları, çizgili, çizgisiz, kareli defterleri, genellikle tarih, coğrafya bilgilerini içeren mecmuaları satın alan, hiç ummadığı bir anda karşısına çıkan bu fırsatı değerlendirerek beni İstanbul’a gönderen, ardından da hiç beklemediği böylesi bir tatsız durum karşısında tekrar geri dönmemi istemek zorunda kalan adam, şu benim babam… Yıllar yılı hayalini kurup belki de rüyalarında gördüğü ve tam da gerçekleşti diye sevinip tüm direnmelere göğüs gererek İstanbul’a gönderdiği, anadilini öğrenince “böyüg adam” olacağına inandığı oğlunu geri çağırmanın acısını ondan daha iyi kim bilebilirdi…?

Ziya Gökalp Ortaokulu’nda okurken belki günün birinde şeytana uyup okula gitmemezlik edersem, bu tür bir kaçamak yapıp arkadaşlarımla sinemaya ya da Dicle’de yüzmeye gidersem anında enselenip böyle bir şeye asla kalkışmamam, hatta bunu aklımdan dahi geçirmemem için babam tedbirini daha baştan almış, veli olarak kendi yerine kimi mi seçmişti:

Okul doktoru Turğut Beg…

Turğut Beg hemen her ikindi vakti babamın Belediye Meydanı’ındaki muayenehanesine gelip sohbete oturur, ona sık sık takılırdı:

“Ula gavur Elo! Bağhiyam bögün işlerın kesat gidi. Senın kocakarilardan kimse ortalarda görınmi. İki seettır ne gelen var ne giden. Yoğhsa başlarına damlari çökti de ğheberın mi olmadi…?”

Fakir, kimsesiz, “Kafle” artığı yaşlı kadınların dertlerine deva olmak için, kilise yönetim kurulu üyesi olarak işinden gücünden zaman çalışıyla dalga geçip kendisine şaka yollu takılan Kulplu bu doktoru başıma veli tayin eden babam, böylece ipini sağlam bir kazığa bağlarken, bu kez iyice araştırıp soruşturmadan beni ta İstanbullara gönderdikten sonra geri adım atıp tüm hayallerine nasıl “çığız” çekebilecekti?

*

Beraber Diyarbakır’dan yola çıktığımız arkadaşlarım çoktan tramvaya binip yetimhanenin yolunu tutmuşken, ben de birazdan Karnig Dayi ile beraber aynı yetimhaneye gidip daha dün boşalttığım kulpu kırık tahta bavuluma çamaşırlarımı doldurup geldiğim diyarların yolunu mu tutacaktım?

Hayır! Karnig Dayi’nın açıklaması, içinde bulunduğum durumu iyice belirsizleştiriyor, daha da büyük bir muammaya dönüştürüyordu:

“Baban telefon ettığtan sora Patrik hezretleri başkâtibe emır vermiş, demiş ki, Anadoli’dan gelen bi çocığ bi daha geri gidemez! Bu çocığa başka bi okıl bulın!”

Patriğin emri üzerine başkâtip kolları sıvarken, Karnig Dayi’nın, babama bu yeni durumu bildiren telgrafının cevabı, Diyarbakır’dan çekilen yıldırım telgrafla ulaşmıştı:

“Patrik efendimızın emri başımızın üzerınedır, nasıl mınasip görise ele yapsın…”

*

Karnig Dayi Diyarbakır’a dönmeden önce son kez yetimhaneye ziyarete geldiğinde, görevini yerine getirmiş olmanın huzuruyla, “Birbırıze mukayyet olın” diye nasihat edip nemli gözlerle bizlerden ayrılırken, onu en çok sevindiren şey, herhalde beni peşi sıra sürükleyip tekrar Diyarbakır’a götürmeyişiydi… Ve kim bilir, belki de sırf bu yüzden, bahçe kapısına doğru yürürken, ardından bakıp el salladığımızda, sırtında Karacadağ’ı andıran kamburundan iz kalmamış gibiydi…

22 [Erm.]: Sırpazan [Patrik kastediliyor] sizi bekliyor. ‘Aziz, kutlu’ anlamına gelen sırpazan, Ermeni piskoposlar ve yüksek dereceli Hıristiyan din adamları için kullanılan bir sıfattır.

23 [Erm.]: Garbis, bana bir kahve pişir.

24 [Erm.]: Babamız [Hayr mer… (Göklerdeki babamız…) diye başlayan ve Hıristiyanların başlıca duası olan Rabbani dua kastediliyor].

25 ka [Erm.]: Ayol.

26 kuyrig [Erm.]: Abla, kız kardeş.

27 azk [Erm.]: Millet.

28 [Erm.]: Kilise vakıf yönetim kurulu üyesi.

29 Horom [Erm.]: Rum.

30 Hırya [Erm.]: Yahudi.

31 dzo [Erm.]: Be, (u)lan.

32 bısag [Erm. taç]: Nikâh [kilise nikâhı sırasında gelinle damadın başına taç takılması geleneğinden].

III

“Gel bakalım Osmanlı Bankası müdürü, at şuraya imzanı!”

Karagözyan Yetimhanesi İlkokulu Müdürü Arşaluys Sarkisyan parmağıyla işaret ederek gösterdiği yere imzamı atmamı gülerek isterken bir taraftan da izahat veriyordu:

“Şimdi gidip bavulunu hazırla, birazdan Patrikhane’den gelip seni alacaklar, bundan böyle Patrikhane’de kalacaksın. Paranı cebine koy, dikkat et, kaybetme…”

Yetimhaneye geldiğimiz ilk gün şimendiferi andıran uzun imzam karşılığında müdüre teslim ettiğim on iki lira seksen kuruşu, bu kez daha fazla alay edilmemem için boyunu biraz kısaltarak attığım imzamla gerisingeri alıp pantolonumun cebine koydum koymasına ama, henüz bir hafta önce geveze berberimiz tarafından kabağa çevrilen bu gariban başımı şimdi de alıp Patrikhane’ye mi gidecektim? Karnig Dayi’nın “birbırıze mukayyet olın” dediği arkadaşlarımdan nasıl ayrı kalacak, nerede okuyacaktım?

“Karekin’i bul, sana yardımcı olsun!”

Genelde kâh orada kâh burada dolanıp duran bu tombul çocuk sanki yer yarılmış içine girmişti! Ne ön bahçeye çıkan mermer merdivenlerin başında, ne mezarlık duvarına kadar uzanan domates, biber, patlıcan, kabak ekili geniş arka bahçede, ne arada bir koyunların melediği küçük ağılda ne de henüz yeni yavrulamış beyaz tavşanların oradaydı. Sonunda onu Haygaz öğretmenin odasında buldum. Kapıyı tıklatıp içeri girdiğimde daha ağzımı açmadan Haygaz öğretmen beni kalın camlı gözlüklerinin ardından gülümseyerek karşıladı:

“Patrikhaneye gidiyormuşsun… Neyse, senin için böylesi daha iyi oldu. Bizleri unutmayasın ha!”

Oturduğu koltuktan kalktı, kapıya doğru yöneldi, kütüphanesinden çekip aldığı incecik bir kitabı bana uzattı:

“İlerde Ermenice öğrenirsen okursun…”

Karekin’le odadan ayrılıp uzun koridor boyunca yürümeye başladık.

“Önce yatakhaneden eşyalarını alalım, sonra da çamaşırhanedekilerle beraber hepsini bavuluna yerleştiririz.”

Karekin’in sesinin tonu önceki gibi emredici değil, bilakis yumuşak ve içtendi. Yetimhaneye geldiğimiz ilk gün kendisini takip etmemizi isteyerek bizi ardı sıra koşuşturan bu çocuk, yanım sıra yürümek için sanki özel bir gayret sarf ediyordu.

“Bu kitabı kim yazmış biliyor musun?”

Elimdeki kitabın kapağındaki Ermenice harfleri okuyamadığım için başımı hayır anlamında sallamakla yetindim.

“Bu kitabı Baron Haygaz yazmış. Ben okudum ama, doğrusunu söylemek gerekirse pek anlayamadım. Baron Haygaz şairdir. Onun şiirlerini ancak iyi Ermenice bilenler anlar.

Karekin’in anlattıklarını can kulağıyla dinlediğimi belirtmek için kitabın adını sordum. Kapağındaki kocaman harfleri parmağıyla göstere göstere, heceleyerek okudu:

“Kar-yü-ği Lam-pa-rı”

Hiçbir şey anlamadığımı sezdiği için kitabın adını bu kez Türkçeye tercüme etti:

“Gaz Lambası”

* *

“Yoğh oğlım yoğh, sen bu kafayla valla billa adam olmazsan…”

Dışarda kar rüzgârla dans ederken gecenin ilerlemiş bir vaktinde ansızın odaya dalan babam, beni gaz lambasının ışığı altında tarih, coğrafya kitaplarıyla baş başa ya da matematik problemleriyle boğuşurken bulacağına, önümdeki deftere ev, uçak, ağaç resimleri çizerek veya anlamsız karalamalarla oyalandığımı görünce, ben ensemde patlayacak bir tokat beklerken, o, “Eyi bi terbiye kitabidır” diye hep önem vererek okuduğu Emil’in o anda kim bilir hangi sayfasından esinlenerek, sözü nereden başlatıp nerede düğümlüyordu:

“… Oğlım, sen de bılisen ki bızım neslımız çocığlığımızi heç yaşamadığh, per perişan oldığh. Benım kardaşlarımla barabar emsalım ekruba çocığlarının çoğhi Kafle’de ya öldiler, ya keyboldilar, ya da töbe töbe Allah bıle bılmi ki sonlari ne oldi! Başımıza gelen bu feleketten kurtılanların bi kısmi Dacig ağaların yanında çobanlığ mobanlığla eyi köti yaşadi, kız çocığlarının çoğhi da ağaların yanında, onların ğhızmetınde çalıştilar, kimisıni de ağalar kendi çocığlarıyla evlendırdiler. Bızım neslımız parça parça, berdan berdan oldi.

Bağh oğlım, bunlari sahan niye anlatiyam? İstiyem ki bögünlerın kıymetıni bılesen. Tami tamına on üç sene Heci Mamagilın evınde, senın de doğdığın o evde, küçüg bi odada eyi köti sıtar olmiştığh. Geçen sene kilise mali olan bu eve taşındığh. Geldığımız gün buraya köpek bağlasan durmazdi. İçındeki kiracilar Allah içün eve bi tene çivi çağhmamişti. Yağmur yağdıği zaman damdan çıp çıp çıp üstımıze ağhidi; elımi yüzımi yığhiyayım, kuyidan su çekeyım desen, tulumbasi çalışmidi; sığhıştım, su tökmağa gideyım desen, avğhananın kapısi yoğhti… Bu ğhıraba evi adam etmağ içün elımden ne gelise yaptım. Sağ olsınlar, köylilerımız, Heredanli Bozan’la kardaşi Keya hevşın daşlarının arasına çimanto töktiler, hevşi düzlettiler. Divarlari baştan sıvattım, damın kırığ direglerıni sağlam ettım. Hepısıni kendi kisemden yaptım ki mılletımızın bıze meras bırağhtıği kilisemızın bi evi de bari birez şenlensın. Eski kiracinın verdıği kirayı kendilığımdan iki misline çığharttım ki, kilisenın evınde bedyava otıri demesınler; çünki kilisenın idaresınde çalışanlar, işğhan olanlar gerek başkalarına örneg olalar…

Bu aşaği odayı yalavuz mısafır geldığında açiyığh, bi de sahan, ki rehet rehet ders çalışasan. Bız hepımız, anan, nenen, baciların, kardaşların yuğharda, eyvandaki küçüg odada, idare lambasının işığında idare edıyığh, sahan bu böyüg meclisle bu böyüg lambayi verdığh ki kitap oğhıdığında gözlerın bozılmiya. Lambanın ne fıtılini ne de gazyağıni hisap etmedığh. Niye? Çünki sen rehet edesen…

Bağh oğlım, bızım Heredanli Keyagil, Asturgil, Vanesgil, hepısi çocığlarıni ya üç sene mektebe gönderdiler ya da poles moles korğhısila ilk mektebi tamam ettiler, beşınci sınıftan sora çırağlığa koydilar. İşte bağh, senın arkadaşın Setreg ne yapi? Terzi Emseh’ın dükenınde sebeh ağhşam demi, ha babam şalvar, pantol, yelek tiki, eyi köti bi heftelığ ali, getıri babasına, Keya Dayi’ya veri, evın ekmegıne, şorbasına yardımci oli. Astur desen, o da oğli Yervent’i ilk mektepten sora götırdi, Balığhçilarbaşı’nda Cihan Ezağhanası’na koydi ki ezaci ğhelfesi olsın, ilerde eyi para kazansın. Çulci Vanes olsın, Çulci Dikro olsın, oğıllarıni yanlarına aldilar, hep barabar eşeklere, katırlara, atlara semer tikiler. Sen de çoğh eyi bılisen ki ilk mektepten sora orta mektebe keydolan Hay, Süryani, Keldani çocığları barmağla sayılidır. Allahıma çoğh şükır ki birısi sensen, obırleri de Marangoz Hanne’nın oğli Cozef, Kondıraci Fehmi’nın oğli Abit, bi de Satıköyli Nazır Emin’in oğli Bayar… Sızın emsalız Hay, Süryani, Keldani çocığların çoğhi ya başkalarının yanında çırağlığ yapi, ustalarının evıne hemal kimi balcan, domates, komır, yoğırt taşi, kahveye gidi çay söli, dükenın ögıni süpıri, camlari sili, bele bele yavaş yavaş terzilığ, çulcilığ, marangozlığ, demırcilığ, yemenicilığ, kuyumcilığ, bezazlığ, kalaycilığ, sobacilığ ögreni, eve para getıri… Senın kimi okıla gidenlerin de mesarıfi heç bitmi. Defter, kalem, kitap, çanta, silgi, cetvel, pergel, bi gün o, devrısi gün obıri arğha arğhaya geli. Olsın, helal ğhoş olsın, yeter ki soni boş olmasın…

Gel gelelım, senın bu gidişatın heç eyi degıl Margos efendi! Bız yuğharida, küçüg odada, bız bıze oğlımız aşağida ders çalışi diye sevınağh, o burda otıra, lambanın fıtılini de eyice üskek ede, özi özıne eglene, resım çıza! Güya bızi kandırisan.… Bi insan bele yapmağla başkasıni kandıramaz, özi özıni kandırır oğlım. Bız seni niye ortaokıla keydettırdığh? Hele eyice bi düşın bağhım Margos efendi…”

Babamın buna benzer bu kaçıncı nutkuydu? İncil’den sonra en az İncil kadar değer verip önemsediği Emil’den esinlenerek oğlunu eğitmek için bıkıp usanmadan çaba harcarken ben de hep kafamın dikine mi gidiyordum?

“Eşeg bıle kışın çamura saplanmişsa, yazın ordan geçerken yolıni degıştırır…”

Her defasında yanlış veya “ğhetali” bulduğu davranışlarımdan ötürü sık sık bu “eşeg” faslını dile getirdiği halde ben yazın bile hep bataklıklarda mı dolaşıyordum?

Daha ilkokuldayken okul dönüşü çantamı bir kenara savurur savurmaz bir parça deriyle şambrelden kesilmiş ince iki lastiği dut ağacından kestiğim bir çatala bağlayıp büyük bir hevesle yaptığım “çatallastig”imi kapar kapmaz Benusen ya da Efsel bahçelerinde serçe veya “dut kuşi” peşinde koşuşturup eve güneş battıktan sonra döndüğümde enseme inen tokata rağmen ben her defasında hangi şeytanın kurbanı oluyordum? Hangi acımasız şeytan güneşi kucaklayıp bir anda Diyarbakır surlarının ardına gömüyordu da, babamın “güneş batmadan evde olacağsan” kuralını çiğnediğimin farkına vardığımda çoktan iş işten geçiyordu?

*

Başım neden hep şeytanlarla beladaydı? Sıcak yaz akşamları damda kurulu “tağht”a sırtüstü uzanıp gökyüzündeki yıldızları seyrederek uykuya dalıp gittikten sonra rüyamda bana dönerek “Hade, bılo bılo yap; hade, bılo bılo yap, bılo bılo bılo” deyip önüme uzattığı kalaylı hamam tasına “bılo bılo” yaptırdıktan sonra sabah uyandığımda yatağımı sular seller içinde buluşum, yorganı başıma çekerek uyuyormuş gibi davranıp yatağın bir an önce kuruması için Tanrı’ya yalvarışım, dualarımın gökyüzüne erişmesine fırsat vermeyen anamın başımda dikilerek beni bir güzel paylaması ve kolumdan tuttuğu gibi hırsla yataktan çekip alışına sebep olan kör şeytan…

“Ula Allah belan vermiye! Gene yatağa işemişsen…”

Tüm bu işlerin Merheli havuzunun yanında çıp çıp akan çeşmenin hemen yanı başında elindeki hamam tasına “bılo bılo” yapmamı söyleyen şeytanın sözünü dinlediğim için başıma geldiğini, asıl kabahatın siyah elbiseli şeytanda olduğunu söylemem neyi değiştirirdi ki? O her zamanki kızgın ifadesiyle yatağı damdan avluya fırlatıp sonra da mutfaktaki kazanın altına yerleştirdiği odunları yakarak ısıttığı killi suyla çişli yatağımın yünlerini yıkayacak, kocaman tahta tokacıyla yünleri hırsla tokaçlarken bir taraftan da diline verecekti:

“Ne çocıği, Allah’ın ataşi! Ağhşam karpuzlari yedi yedi, sora da altına işedi! Boyi eşegi geçi, gene de heftede bir yataği göle çevıri!”

*

Babam… Uzun kış gecelerinde evimize gelen kendi köylüleri Piranlı, Heredanlı hemşerileriyle anamın sonbaharda, bağbozumunda evde yaptığı şaraptan beraberce tas tas içerken “Kafle” dedikleri Tehcir’de analarını, babalarını, kardeşlerini, akrabalarını çocuk yaşta nasıl kaybettiklerini, o hengâmede kendilerine birilerinin nasıl “sehab” çıktığını, Kürt veya Zaza ağalarının yanında uşak, hizmetçi, çoban olarak nasıl çalıştıklarını, kaybettikleri kimi yakınlarını yıllar sonra tesadüfen nasıl bulduklarını, büyük bir çoğunluğunun da meçhule gittiklerini anlatıp birbirlerini can kulağıyla dinlemeleri…

“Sen Kafle’ye çığhtığında kalaba beş yaşında vardın, diyiyem…”

“He he, vardım; çünki eyi ğhatırliyam, Diran, en küçüg kardaşım anamın kucağında meme emidi, obır kardaşım Bedrus anamın etegıni tutidi, ben onlardan böyügtüm. Anama ‘Mama, dzarav im’33 diyidım su istidım, o da bahan ‘Tukıt gılle’34 diyidi, ben de anamın sözıni dinlidım, tükürıgımi yutidım ki susızlığım geçsın…”

Babam ve diğerleri birbirlerine o yıllarda “Kafle” yollarında ölümle yaşam arasında gidip gelişlerini anlatırken onların nemli gözlerine biz çocuklar da gözyaşlarımızla eşlik edince, bari çocukların yanında bu “uğırsız mesele”yi bir daha açmamaya karar verip konuyu değiştirdikleri halde, iki gün sonra bu kez bir başka evde “mısafırlığa” gittiklerinde aynı şeyleri sil baştan neden anlatırlardı?

“Bızım neslımız çocığlığımızi yaşamadığh, per perişan oldığh…”

*

Geçip giden yılların ardından hüzünlenen babam, büyük bir gaz lambası ile “meclis” dediği büyükçe bir odayı sırf daha rahat ders çalışayım diye sunarken, ben hangi şeytana uyup önümdeki sarı saman kâğıtlı müsvedde defterime bir sürü anlamsız şeyler çiziktirerek oyalanıyor ve odun sobasının ısıttığı sıcak “meclis”in tahta kapısını rüzgârla beraber itip ansızın içeri giren babamın nutuklarına, nasihatlerine hedef olup, cevabını hemen veremeyeceğim tatsız bir sorunun kurbanı oluyordum?

“Bız seni niye ortaokıla keydettırdığh? Hele eyice bi düşın bağhım Margos efendi…”

Gerçekten de, ilkokuldaki arkadaşlarımın neredeyse tümü, Gâvur Mahallesi’ndeki arkadaşlarımın büyük bir bölümü çıraklıkla başladıkları çeşitli işlerde kalfalığa terfi edip ileride usta olmanın hayalleriyle yaşarken, ben sadece yaz aylarında dayımın demirci dükkânında çalışıyordum. Benimkisi, ileride bir meslek sahibi olmaktan çok, sokaklarda “beradayi beradayi” sürtmemem için gittiğim bir işti. Nitekim okulların açılmasıyla ertesi yaza kadar demirciliğe ara verip asıl işime dönüyordum:

Okul ve ders…

Aslında dayımın asıl adı Haçadur’un yerine dükkânının tepesine kendi imalatı iki kocaman “alat mıhı” ile çaktığı ve üzerinde kargacık burgacık harflerle diğer adını özellikle öne çıkararak ‘Demirci İsmail Temiz’ yazılı minik sac tabelanın altındaki örsün başında, kızgın demirleri evirip çevirip döve döve nal, nal mıhı, topaç mıhı, kapı “şakşako”su, tüm sokak kapılarının “dil”lerini kolaylıkla açtığı için adı kısaca “dilenci” diye bilinen dört köşe başlıklı minik anahtarı ve daha bir sürü şeyleri yapıp çoğu da köylü olan müşterilerimize satarak para kazanmak varken, hele hele yüklüce mal alan köylülerden ısrarla “Xalo, baxşişê me bide!” diye diye eninde sonunda kopardığım yüz para veya beş kuruşluk bahşişler dururken babamın isteği ve ısrarıyla hayatımı ders kitaplarının gönyesine getirmeye çalışıyordum.

“Oku!”

Babam başkaca şey sanki bilmiyordu! Ben de ister istemez, kışın evden okula, okuldan eve gidip geliyor, okula giderken, Fatihpaşa Karakolu’nu geçip sağa sapar sapmaz karşımıza çıkan “dink”te kocaman değirmen taşını, aynı daire etrafında döne döne çevirip duran gözleri bağlı beygire mi benziyordum ne! Hamamdaki göbektaşı gibi, yerden bir metre kadar yükseklikte, çapı üç metre kadar olan taş sekinin etrafını döne döne, sekinin üstündeki kamyon tekerinden de büyük değirmen taşını yalnız başına ağır ağır çeviren beygir arada bir “dinkçi”nin elindeki tasla hafifçe suladığı ve ardı sıra yürürken tahta küreğiyle alt üst ettiği buğdayların taşın altında ezilerek üzerindeki kabukların soyulmasına, böylece kimi evlerde “dögme” olmasına katkıda bulunurken ben okul ve ev arasında gide gele acaba gerçekten bir şeylere yarıyor muydum?

“Bögün yolda Ağzi Egri Memet öretmene rasladım. Gene dersleri bi terefe bırağhmişsan… Göriyem ki boş boş şelerle oğraşisan, bu iş bele getmez, bılesen ha! Çızğiyi şaşırma!”

Babamın dediğine bakılırsa ben onun doğru bulduğu “çızği”da değildim. Aslında babamın çektiği “çızği” ile ortaokulda kulaklarımızı çeke çeke uzatıp adeta eşek kulağına çeviren matematik hocamız Halil Turgut’un iki nokta arasındaki en kısa yol olarak öğrettiği düz çizgi ve nihayet benim çizgim bir türlü aynı noktada kesişmiyordu.

“Okıldan çığhar çığhmaz doğridan doğriya eve gelecağsan!”

Babam beni en “doğri çızği”ya getirmek için uğraşadursun, benim çizgim okul dönüşü Dicle kenarında bir oltanın ucunda sonlanıyordu.

“Bağh, gene dersleren eyi çalışmamişsan; çünki hepısi pekeyi degıl!”

İlkokulda hiç zayıfsız, genellikle de iyi ve pekiyilerle dolu karnelerimi, her defasında gözlüğünü takıp yukarıdan aşağı ve aşağıdan yukarı birkaç kez göz gezdirdikten sonra beğenmeyen babam, ortaokulda her sene iki, hatta üç dersten ikmale kalışımı içine bir türlü sindiremediğinden, bu kez sedirde oturup bıkıp usanmadan okuduğu Emil’in satır aralarında yeni terbiye yöntemleri arıyordu:

“İkmalın verdın, bu sene de sınıfın geçtin, eferım! Şimdi koşa koşa Kondıraci Bedo’ya get, ayağan göre bi kondıra versın…”

“Eferım! İkmalın verdın, sınıfın geçtın. Al bu kutiyi, aç bağh içınden ne çığhacağ?”

Biraz demirci çıraklığıyla biraz da ders çalışarak geçirdiğim o yaz sonunda, ikmale kaldığım dersleri vererek ortaokul üçüncü sınıfa geçtiğim o gün ceketinin cebinden çıkarıp uzattığı daracık kutuyu büyük bir heyecanla açıp içinden çıkan kahverengi kayışlı, sarı, yuvarlak kol saatini gördüğümde sevinçten havalara uçmamam mümkün müydü? Gazi Caddesi’ndeki saatçi dükkânlarının vitrinlerini her defasında bıkıp usanmadan seyrederken, günün birinde benim de bir saatimin olabileceğini hayal bile edememiştim… Anam ve babamın ellerini öperek böylece teşekkürlerimi iletirken, etrafımı saran kız ve erkek kardeşlerime caka atmaz mıydım?

“Bağhın hele, seetıme bağhın! Markasi da Nacar’dır!”

Ellerim titreyerek, babamın yardımıyla bileğime taktığım saatin sarhoşluğuyla kolumu nereye koyacağıma bir türlü karar veremezken, babam talimatlarını peş peşe sıralıyordu:

“Dıkket et, çığharıp tağharken yere düşırmiyesen ha!”

“Dıkket et, suya soğhmiyasan ha!”

“İgirmi dört seette bi kurasan, yoğhsa durır ha!”

“Aklan her gelende kurmiyasan, yoğhsa zemberegi çabuğ bozılır ha!”

“Sağa sola çarparsan cami kırılır ha!”

Babamın uyarılarını başıyla tasdik eden anam da hiç böyle bir fırsatı kaçırır mıydı?

“Dı hade, al habeneyi, kastala get, birez su getır!”

Anamın, fırsat buldukça, “habene” ya da “desti” dediğimiz, babamın ise Ermenice “parç” demeyi tercih ettiği toprak testiyi, galvaniz kovayı ya da ağzına bir tahta sap çakılarak peynir tenekesinden bozma, kalay tabakası da aşındığı için iyice paslanmış su tenekesini elime tutuşturup beni “kastal”a gönderme angaryasını çoğu kez reddedip yan çizerken, şimdi bunu fırsat bilmez miydim!

“Nerdıvan”ın altında duran “habene”yi kaptığım gibi sokağa fırlarken anam arkamdan sesleniyordu:

“Dıkket et, ögüne eyi bağh, düşersen valla hem seet kırılır, hem de habene!”

Bir sokak ötemizdeki çeşmeye gidinceye kadar acaba kaç kez saatime bakmış, saatime bakarken sokağımızdaki irili ufaklı taşlara ayağım takıldığı için kaç kez tökezlemiş, arkadaşlarımın yanı sıra kapı komşumuz Çulci Dikro Dayi’nın kızı, yaşıtım Enne’nin sokağa çıkıp saatimi görmesi için Allah’a ne kadar da yalvarmıştım?

33 Mama, dzarav im [Erm.]: Anne, susadım.

34 Tukıt gılle [Erm.]: Tükürüğünü yut.

IV

Gaz lambası altında uzun kış geceleri çözmeye çalışıp çoğu kez de beceremediğim ve beni iyice çileden çıkaran matematik problemlerinin ileride ne işime yarayacağını düşünüp sıkıntıdan önümdeki sarı yapraklı müsvedde defterime resimler çiziktirerek oyalandığım günlerin ardından, artık İstanbul’da matematik, fizik, kimyanın yanı sıra, bir de anadilimin inceliklerini, harflerini, gramerini, ilk işittiğim zaman dilimin dönmediği kelimelerini ezberleyip öğrenmek için mi çırpınıp duracaktım?

Terk edip geldiğim diyarlardaki gaz lambalı gecelerin ardından, Karyüği Lampar’lı günlerin şu dönemecinde, Yetimhane, Patrikhane derken, acaba hangi rüzgârların esiri olacak, nereden nereye savrulup duracaktım…?

*

“Çorbanın üstüne su içilmez!”

Buğusu tüterken kaşıkladığım yayla çorbasının üstüne önümdeki cam sürahiden doldurduğum bir bardak suyu tam da yudumlayacakken, kulağımın dibinde ansızın patlayan bu ses neyin nesiydi? Bardağı gayri ihtiyari masaya bıraktığımda utancımdan kızarmıştım. Uzun sakalını sol eliyle sıvazlayarak çorbasını afiyetle midesine indiren siyah cüppeli, hafif göbekli, gözlüklü, ensesine kadar uzanan kır saçlı adamın bu uyarısına bir anlam verememiştim; ama aynı sofrayı bundan böyle her gün paylaşacağım bu insanlarla beraber yemek yerken çorbadan sonra önümüze konan bol salçalı taskebabını nasıl yemem gerektiğini düşünmeden de edemedim. Çorbanın ardından su içmenin mümkün olmadığı bir sofrada bu lezzetli yemeği nasıl rahatlıkla yiyebilecektim!

“Yemeğin tiridine ekmek banılmaz!”

Yepyeni yemek yeme kurallarıyla tanışırken, bir hata işlememek endişesiyle etrafımdakilerin çatal, kaşık, bıçak, peçete ve tuzlukları nasıl kullandıklarına dikkat kesildikçe tabağımdakileri yemek bir azaba dönüşüyordu!

Arkadaşlarımdan ayrılıp apar topar postalandığım bu yeni ‘hane’mde, Patrikhane’de, çoğunluğu papaz, papaz yamağı veya papaz adayı olan bu insanlarla beraber nasıl bir yaşamın beni beklediğini bilmezken, daha ilk günkü bu sofra muhabbetinden nasıl bir pay çıkarabilirdim ki!

“Yemek yerken ağız şapırdatılmaz!”

“Pilav kaşıkla yenmez!”

“Ekmek ısırılarak koparılmaz!”

“Su içerken gluk gluk gluk ses çıkarılmaz!”

“Yemeğin tadına bakmadan tuz ekilmez!”

Zaman zaman hafifçe alaylı bu uyarıları duyup bu diyarlarda bu işin ne denli çok kuralı olduğunu gördükçe şaşırıp kalıyordum. Kuralları öğrenmek gayretiyle etrafımdakileri gözucuyla izlerken bu kez de yemeğimi hep geç bitirdiğim için son lokmalarımı neredeyse çiğnemeden yutarak yepyeni azarlarla karşılaşmamaya özen gösteriyordum; ama yine de olmuyordu.

“Tabakta yemek artırılmaz, günahtır!”

Yemek artırma günahını işlememek ve azar işitmemek için tabağımdaki son pirinç tanelerini parmağımın ucuyla itekleyerek çatalıma aktarınca bu kez de masanın başucunda oturan başpapaz imdadıma yetişiyordu:

“Tabaktaki pirinç tanelerini alman için parmağının yardımına gerek yok! Çatalını pirinçlere bastır!”

Gerçekten de başpapazın dediği bu basit yöntemi uygulayınca, daha önce çatalıma bir türlü alamadığım beyaz pirinç taneleriyle aralarındaki kahverengi arpa şehriye parçacıklarının çatalın dişleri arasına sıkışıp yapıştığını, böylece parmakla itmem gerekmediğini gördüğümde şaşırıp, apışıp kalıyordum.

Sofraya her oturduğumuzda “bögün ecep ne yemeg var” diye düşünüp anamın pişirdiği yemekleri anımsarken her defasında hayal kırıklığına uğruyor, benim bildiğim o bol salçalı, isotlu, içinde yağlı koyun döşleri yüzen kuru fasulyelerin burada şekilden şekile girerek yepyeni isimlerle masaya konulmasına şaşıyordum. Onlarsa hem afiyetle yiyor, hem de beğenilerini dile getiriyorlardı:

“Fasulye pilakisi enfes, içine kereviz sapı koyunca bir başka oluyor.”

“Bol soğanlı, yumurtalı, sirkeli fasulye piyazı da piyaz hani!”

“Fasulye yahnisi bir harika!”

“Hafif tarçınlı ya, kokusu insanın iştahını açooor!”

“Vahram bu işin kompetanıdır dzo!”

Arada bir Türkçe ya da çat pat anladığım Ermenice konuşmalarından, yediğimiz yemeklerin Kumkapı’daki bir lokantadan geldiğini, Vahram diye andıkları kişinin lokantanın sahibi ve usta bir ahçı olduğunu öğrendiğimde, kuru fasulyeyi allayıp pullayarak piyaz, yahni, pilaki diye çeşitli adlarla halden hale sokan o Vahram denen adama nasıl kızmazdım ki!

Patrikhane’de sofra adabı denilen bu kurallar manzumesi karşısında bocalıyor, aynı hataları tekrarlamamak için gözümü dört açarak bu yeni yuvamda yaşamaya çalışıyordum.

Benim için ayrılan odada yalnız başıma yatmaya giderken herkese ‘kişer pari’ deyip iyi geceler dilemem gerektiğini, sabahları lavaboya giderken koridor boyunca rastladığım papaz, papaz yamakları ve tanımadığım daha bir sürü insana ‘pariluys’ diyerek iyi günler temenni etmenin şart olduğunu, başımı eğerek insanları görmezlikten gelip utangaçlık sergilememin ise ayıp olduğunu öğreniyordum. Tabii arada bir sabahın uyku sersemliğiyle, heyecandan ‘pariluys’ yerine ‘parirgun’ diyerek iyi akşamlar dilediğim için gülücüklere de neden oluyordum…

Gündüz kurallarla akşam da karyolayla başım dertteydi. Diyarbakır’da kışın anam, babam, kardeşlerim birbirimizin nefesini soluyup ısıttığımız küçük odamızda hep beraber yan yana yatıp uyurken, yazları da damda kurulan tahta “tağht” içinde yine kardeşlerimle kucak kucağa, açık havada gökyüzünü, yıldızları, “Ay dede”yi seyredip mışıl mışıl uyurken, yüksek tavanlı bu tarihi binada, Patrikhane’nin arka bahçesine açılan bu büyük odada uzandığım karyolada bir türlü uykuya dalamıyordum. Yalnız başıma bir odada ilk kez yatıyor, yalnızlık duygusunun girdabında boğulmamak için çırpınıp duruyordum. Bahçedeki köpeğin havlamaları, bir de dönüp durduğum karyolanın gıcırtısı birbirlerine karıştıkça içimdeki yalnızlık da giderek büyüyor, babama karşı tuhaf bir öfkeye dönüşüyordu. Anamın tek gözünden akıttığı yaşları önemsemeyip kendi başına aldığı kararla beni buralara gönderen babam neden hep kafasının dikine gidiyor, neden hep kendi bildiğini okuyordu? Kürtçe deyimiyle, “Ezingê min, ezingê min”, illa da benim odunum, benim odunum diye tutturup bir bakıma dediğim dedik, çaldığım düdük inadını sürdürmese olmaz mıydı!

* *

“⁄hıno, bılisen? Rusya kapilarıni açmiş, dünyanın her yanından Haylar Ermenistan’a gidiler… Hezırlan, bız de gidecağığ!”

Sekiz yaşlarındaydım. Babamın anamdan hazırlanmasını istemesiyle başlayan tartışmalar hep anamın gizlice döktüğü gözyaşlarıyla noktalanıyor, babam her defasında kestirip atıyordu:

“Senın aklın bu işlere ermez!”

Babamın yöredeki koyun kaçakçılarının peşine takılıp Suriye’ye giderek Kamışlı’daki köylülerimizi ziyaretinden öğrendiğine göre, “Kafle”de kaybolan bazı akraba çocuklarından ikisi daha sonra Ermenistan’a ulaşıp orada general olmuşlar! Gerçi bu general olan akraba meselesi söylentiden öteye geçmediyse de babam bu inancını arada bir etrafındakilerle de paylaşmayı hep sürdürdü:

“Kafle’de keybolan bızım köyden iki gencımız Hayasdan’da general olmişlar, bılisız?”

Eh, artık Rusya, “demırperde”sini aralayıp Hayasdan da kafileler halinde göçmen kabul ettiğine göre, babamın Diyarbakır’da ne işi olabilirdi ki!

Henüz kilise vakfına ait olan evimize taşınmadığımız o yıllarda, Ağacan Dayiların evinde kiracıyken, aynı evde, taş avlunun, “hevş”ın etrafında yan yana dizili irili ufaklı odalarda bizden başka kiracılar da vardı: Ağacan Dayi gibi duvarcı ustası olan Keya Dayi, kilise korosunu yöneten “puşici” Estedur Dayi, yaşlı kocakarı Eğso Baco, Ağacan Dayi’nın damadı Kuyumcu ⁄haço…

Babam her yaz akşamı, sırtladığı bir karpuz veya kavunla eve geldiğinde, avlunun ortasında dikilip haberleri peş peşe sıralıyordu:

“Estedur, gözın aydin! Bögün Taşçilar Kahvesı’nde övle ajansi ne diyidi, bılisen? Rusya kapilarıni açmiş…”

“Keya, Keya, gözın aç gözın! Yunanistan’dan bi böyüg gemi İstanbol Boğazı’ndan geçmiş, Haylari Batum’a götırmiş, oradan da Erivan’a getmişler…”

“Ağacan Usta! Beyrut’tan, Fransa’dan, Romanya’dan, sahan ne diyım, valla dünyanın her bi ucından Haylar Hayasdan’ın yolıni tutmiş, kafle kafle gidiler…

“⁄haço! Valla kimse inanmidi Rusya kapilarını aça; hama açti… Diyiler ki yağhın zamanda Türkiye’den de istiyen Haylar gidebılecağ. Kapilar açılır açılmaz bız de giderığh evelallah!”

Babam iki eli kanda da olsa “şimdi ajans seetidır” deyip Balıkçılarbaşı’nda Ermeni taş yontu ustalarının mekânı olduğu için Taşçılar Kahvesi diye anılan bu kahvedeki radyonun başına koşar, “ajans”ları dinleyip kendince yaptığı yorumlarla etrafındakileri aydınlatmaya çalışırdı:

“Ajans ğheberlerınden ele anliyam ki, bögün yarın Türkiye’den de kapilar açılacağ…”

“⁄azataların yazdığına bağhılırsa bız bu kışi Erivan’da geçırırığh valla!”

Sıcak yaz aylarında başlayıp daha sonraları bütün bir sonbahar boyunca babamın dile getirdiği Rusya kapılarının açılması hayali bir türlü gerçekleşmese de babam umudunu inatla sürdürüyordu:

“Ben ele zannediyem ki, kış bastırmadan muhekkak Erivan’da olacağığ.”

Ağacan Dayi’nın tüm kiracıları aldıkları odunları kırdırıp kilerlere istif edip kışı karşılamak için hazırlıklarını bitirdiklerleri halde babam yaz ortasında satın alarak avlunun bir kenarına yıktığı odunları bir türlü kırdırmıyor, giderayak bir de bu işlerle uğraşmamak için direniyordu.

“Sıke, Sıke! Yaz dedın olmadi, güz dedın olmadi! Bağh, kış geldi, sen gene boşi boşına eynatlığ edisen!”

Anam, tüm ısrarlarına rağmen babamın tınmadığını, kendi bildiğini okuduğunu gördükçe endişelerini sürdürüyordu:

“Sıke, Sıke! Bağh, herkeş sobasıni kurdi, sen daha odınlari kırdırmisan. Ne olacağ bu işin soni?”

Ağacan Dayi’nın kiracıları bir taraftan sobalarını kurup borularını camlardan avluya çıkarıp karakışın kapıda olduğunu kanıtlayan son hazırlıklarını da bitirdikleri halde, babam soba kurmak bir yana, yağan yağmurlarla odunların ıslandıklarını göre göre, yine de oyalanıp duruyordu:

“Bögün yarın gidecağığ…”

“Ajans söledi, kulağımla duydum, bi kaç güne kalmaz, belki de Kars üzerınden trenle giderığh…”

Anam işini gücünü bırakmış, ha babam de babam, biz çocuklarına kazak üstüne kazak, yün üstüne yün çorap örüyordu.

“Sıke! Sen sahan acımisan, bari bu çocığlara aci; valla hepsı savuğtan ğheste olacağ…”

Babam anamın ısrarlarına çoğu kez kulağını tıkayıp sigarasından ciğerlerine çektiği dumanı artık tek tük de olsa Ağacan Dayi’nın kiracılarının avluya çıkardıkları soba borularından çıkan dumanlarla yarışırcasına havaya üfleyip öfkeyle diş gıcırdatıyordu…

Tüm direnmelerine karşın babamın da giderek umudu suya düştükçe, anamı yalnız bırakmayan Ağacan Dayi’nın kiracısı diğer “baco”lar babamın inadını kırmaya çalışıyorlardı:

“Odınlar yağmurın altında su kesıldi…”

“Bu yaş odınlar sobada heç yanar?”

“Bu mehsumlara yazuğtur yazuğ. Valla ğheste olalar, günağhi boynandır.”

Ağacan Dayi’nın kiracılarından yaşlı, kocakarı Eğso Baco da avluda babamın etrafını saran kadınların bu korosuna eşlik ederken kendince bir hal çaresi öneriyordu:

“Serkis! Eynatlığ etme! Odınlari kırdır, soban yağh, çolığ çocığın birez sicağ yüzi görsın, sora gidersen gene get! Ma sanki Hayasdan kaçi? Bırağh bu eynatlıği, kır odıni, koy kilere! Bu ığhtiyar helımle ben zatani Hayasdan’a gidemem. Ne zaman ki sız gettız, kalan odıni ben yandırıram. Gemüglerım ısınır, sahan düe ederem…”

Artık iyice soğuyan havalarla beraber ne gazete sayfalarından, ne de “ajans”lardan olumlu bir haber çıkmayınca babamın da umutları giderek suya düştü. Diyarbakır’ın dar “küçe”lerinde “Hadeee, odın kırıcilar, hadeee, odın kıriyam” diye bağırarak genellikle ikişer ikişer dolaşan ve ellerindeki kocaman baltalar, orağı andıran “dere”lerle odun kırıp para kazanmaya çalışan palabıyıklı Zazaların sesi çoktan kayıplara karıştığına göre, bilek kalınlığındaki meşe dallarının sobaya uygun boylarda kırılması da Ağacan Dayi’nın kiracılarına kalıyordu!

Yaşlı Ağacan Dayi’nın önderliğinde, Keya Dayi, Estedur Dayi ve Kuyumcu ⁄haço ellerine geçirdikleri balta, “dere”, nacak ve kör satırlarla odunların üzerine hışımla yürüyüp onlara harp ilan etmezler miydi?

Biz çocukların biraz da oyuna dönüştürerek taşıdığı odun parçalarını dikkatle istif eden anam, kilerimizde, “zerzemi”mizde sevinç gözyaşları dökerken, avlunun bir kenarında taş kesilmiş babam, kırılan her odunda biraz daha kırılan gururuyla baş başa kalmıştı.

Yaprakları çoktan dökülmüş nar ve dut ağacının altındaki odun yığınından arta kalan, sağa sola sıçramış kırıntıları, “kışerig” dediğimiz ve kışın sobayı tutuşturmak için kullandığımız yongaları çalı süpürgesiyle iyice süpürerek küçük bir telise doldurup sırtlayan anamın alnından akan ter damlalarını uzaktan hüzünle izleyen babam, Ermenistan’a gitme umudunu tümden yitirdiği için mi anamın peşi sıra, ayaklarını sürüye sürüye gidip, kilerdeki paslı sac sobamızı küçük odamıza getiriyordu?

Babam büyük bir meydan savaşını kaybetmiş kumandan gibi boynu bükük, eski, yer yer paslı soba borularını, dirsekleri birbirine geçiriyor, anamın yoğurup eline tutuşturduğu hamur ve bez parçalarını boruların ek yerlerine iyice sıvazlıyor, böylece tütüp akmasını önlemeye çalışıyordu. Onların gürültüsüyle odanın bir kenarında uyuduğu tahta beşikte uyanıp ağlayan kız kardeşimiz Ardemis bundan böyle sıcak odamızda hastalanmadan yaşayıp Ermenistan uğruna kurban edilmekten kurtulduğunu acaba sezdiği için mi sevinç gözyaşları döküyordu?

“Is eğçige Hayasdani troşegin madağ mın enım!”

Ermenistan’a göç etme sevdasıyla yanıp tutuşan babam, ikide bir avluda küçük kız kardeşimiz Ardemis’i güle oynaya havaya atıp tutarken ‘Bu kızı Ermenistan bayrağına kurban edeceğim’ diye haykırdığı günlerin ardından şimdi soba borularını birbirlerine ekleyip kırılan hayallerini onarmaya mı çabalıyordu?

Ağacan Dayi’nın tüm kiracıları günün birinde bu göç işi gerçekleşirse kendilerinin de bu kervana katılabileceklerini birbirlerine fısıldıyor, belki de yerin kulağı var korkusuyla Rusya’nın ya da Ermenistan’ın adını anmaktansa, bu arzularını ‘Amcanın yanına gideceğiz’ şeklinde dile getirip ihtiyatı elden bırakmamaya özen gösteriyorlardı:

“Emmoyin kovı mın ertenk!”

Okuma yazma bilmedikleri için ellerine zaten gazete almazken, babamın onları avlunun bir kenarında etrafına toplayıp elindeki gazeteden “havadisleri tene tene” okuyarak aktarmasını merakla bekliyor, onu can kulağıyla dinliyorlardı:

“Rusya yağhın zamanda kapilarıni açaçağ, istiyen Ermeniler Ermenistan’a gidecağ! İşte bele yazi kirvem!”

“Serkis, hele birez daha oğhi, başka ne söli, essahtan getmağ var mi?”

Babam sevinçle, “ajans”lardan dinlediği haberlere kendi yorumunu da ekleyerek onları bilgilendiriyordu:

“Güzın işallah hep barabar Hayasdan’da olacağığ. Bu işin şakasi yoğhtır kardaşım… Rusya kapilarıni açtığhtan sora heç kimse ona niye kapiların açisan, niye Ermenileri toplisan, senın niyetın nedır diye soramaz… Bögüne bögün dünyanın en böyüg devletidır kardaşım… Stalin’i var, Beria’si var, ğhalis moğhlis Ermeni olan Mikoyan’i var, velhesıl var oğli var… Şimdiden kilerleri boşi boşuna un, bırınç, noğhıt, mercümek, yağla doldırmiyasız. Daha kış gelmeden zatani gidecağığ; hama istiyen “zeğhire”sıni hezırlar, kilerıni doldırır, burda kalır kardaşım; burda, Daciglerın içınde yaşar…”

*

“⁄hıno, bögün gene bi sivil poles peşıme tağhıldi!”

“Ağhşam dükenden çığhtım, bi ğhefiye arğhama düşti, Taşçilar Kahvesı’ne kadar takip etti…”

Babam, olur da başına bir iş gelirse hazırlıklı olsun diye mi ne, anama bu bilgileri aktarıp dert yanınca anam da endişelerini dile getirmekten geri kalmıyordu:

“Sıke, valla başan bi şe gelecağ diye ödım kopi; aklıma düşi, sebehe kadar edemiyem yatım. Dıkket et, kahveye mahveye giderken dar küçelerden geçme!”

Henüz çocuk olduğumuz o dönemlerde uyumadığımızda, haylazlık yaptığımızda, “çatallastig”le ağaçlardaki serçelere, kargalara nişan alıp fırlattığımız taşlardan biri komşunun kim bilir ne zamandan beri çatlak olan camını kırdığında, analarımız azarlarıyla bizleri korkuttuğu için mi polislerden çekinip korkardık?

“Ula sahan yat diyiyem, eşegın oğli, yoğhsa allahvekil poles çağırıram…”

“Uyyy! Allah belan vere! Ula niye kırdın ⁄hetice Bibi’nin camıni? Şimdi kari polese şikâyet etse görırsen el âlemın camıni kırmağ ne demağtır heyvan!”

Süleyman Nazif İlkokulu’na gidip gelirken her gün önünden geçtiğimiz Hançepek Karakolu’ndaki “polis emice”leri gördüğümüzde neden ürperirdik? Polis korkusunu henüz bir parmak çocukken getirip yüreklerimize yerleştiren analarımız, nenelerimiz bunu neden yaparlardı?

Evimizin arkasındaki “ğhıraba”da yalnız başına yaşayan ve bahçesindeki incir ağacından incir çalmaya gittiğimizde bizleri süpürge ya da elindeki nalınıyla hışımla kovalayan kocakarı Adalet ⁄hanım’ı öğretmenlerimizin bahsettiği adalet ile, düğünlere özel çağrıyla gelen Kör Salih’in kanununu devletin kanunlarıyla karıştırdığımız o dönemlerde, anamla babam kendi aralarında konuşurken, biz çocuklar ne olduğunu anlamasak da, “poles” lafı geçtikçe kulak kesiliyorduk:

“Sıke, Sıke! Bu parti marti işlerinden sahan nesi? Bağh şimdi de polesler peşen düşmiş, seni sebeh ağhşam takip ediler, ne olacağ bu işın soni?”

Meğer babam o yıllarda Gâvur Mahallesi’ndeki Ermeni evlerini dolaşıp onlara seçimlerde ne yapmak gerektiği konusunda fikirlerini beyan ediyordu:

“Bağhın, sıze söliyem! Fırsant ayağınıza gelmiş, muhekkak Demokrat Parti’ye oy veresız; çünki Demokrat Parti elıni havaya kaldıri, diyi ki:

‘Yeter, artuğ söz mılletındır!’

Söz bundan sora işallah mılletın olacağ kirve ⁄haço. Bögüne keder yalavuz İsmet’ın lafi geçidi. İsmet Paşa ne diyidi, o olidi. Kimse mıllete nasılsan, eyi misen, ne yiyisen, ne içisen, nasıl geçınisen diye sormidi; hama o devran artuğ geçecağ Kevo Emmo…

Tornanın başında çiplağ ayağlarınla, nasurli ellerınle, keskün piçağlarınla yaptığın kavallar artuğ para edecağ Marangoz Nışo… Niye dersen, her terefe asfalt yollar yapılacağ. Köyliler yaz kış otomofillerle, otoboslarla şehre gelıp gidecağlar. Yaptığın kavallari yalavuz yağhın köylerden gelen çobanlar almiyacağ; çünki senın kavallarının şani bundan sora ta Sıvereg’e, Çüngüş’e, Midyat’a, belki ondan da o yani yerışecağ. Heftada bi kaval yerıne belki günde bi kaval satacağsan, çoğh para kazanacağsan…

Bahan Allah’tan da ayan olmiş ki İsmet gidecağ, kısmetımız açılacağ Sago… Bağh, niye dersen, Varlığ Vergisi’ni, İgirmi Sınıf Eskerlıği, ehtiyat eskerlığıni hepi o getırdi. Akhisar’da, Adana’da, Ceyhan’da az mi daş kırdığh! Az mi yol yaptığh? Artuğ bızım de canımıza tak etti. Evımızde bi dügün yapiyığh, dügünın en kefli yerınde, bi de bağhisan iki bekçile bi poles kapiyi çali:

‘Yeter artuğ, cımbuş, darbuka çalmayın, hepi mahleli şikyat edi, gürıltiyi kesın, komser begın emridır!’

Helbuki ne şikyat eden var, ne de bele bi şe diyen var… Mekset bi şüşe rakila bi tepsi kadayıfi komsere gönderesen, ğhugi veresen…

Yoğh artuğ, ğhugi mugi yoğh kardaşım! Herkeş evınde dügünıni de yapacağ, sünnetıni de!

Evelallah Demırkırat kazanırsa artuğ Dacig, Alevi, Sünni, Hay, Süryani, Keldani, Yahudi, Muhacir, her ne olisa olsın, kim neye inanisa inansın, istiyen camisıne gidecağ, istiyen kilisesıne, istiyen de hevrasına… Der babamız kiliseye giderken Dacig çocığlar peşınden küfür etmiyecağlar, daş, karpuz kavun kabuği atmiyacağlar, kilisenın camlarıni kırmiyacağlar… Ölilerımızi dar küçelerden, ara sukaklardan mezerlığa ğhırğhız kimi gizli gizli götırmiyecağığ. Allah’ın yardımila şimdi Sümerbank’ın deposi olan böyüg kilisemızi de geri alacağığ!”

Babamın sabah erkenden evden çıkıp, Balıkçılarbaşı’ndaki Taşçılar Kahvesi’nde iple örülü şimşir kürsülerden birine oturup gazetelerine göz gezdirerek demli çayını içtikten sonra doğruca Belediye Meydanı’ndaki dükkânına, “maynağhana”sına gidip diş çekerek, dolgu ya da diş yaparak geçirdiği günün akşamında, yine Taşçılar Kahvesi’nde arkadaşlarıyla bir el “nezere” oynayıp bazen nargilesini fokurdattıktan sonra yolunun üzerindeki Eskeriye Furunı’ndan koltuğunun altına yerleştirdiği “çakıl ekmeg”le evinin yolunu tuttuğunda, sivil polisler acaba onu neden takip ederlerdi? Babamın “Şef’ın, İsmet’ın taharri meğmurlari” dediği bu polisler acaba neyin peşindeydiler? Sonunda bir gün bir “örtme” altından geçerken babam “ğhefiye poles”e patlamaz mıydı:

“Kardaşım! Ben bu memleketın evladiyam, hem de bu toprağhta dört bin senelığ geçmişım var! Benım neyımi takip edisen? Gettığım yol belli, geldığım yol bellidır. Allahıma şükır annım açığhtır, korğhacağ bi şeyım de yoğhtır. Sen sahan beni küçe başlarında, “örtme” altlarında gizli gizli takip edecağan, gel kol kola dükene gidağh, otır çayımi, kahvemi iç, ağhşam da barabar yüriyağh, ne yaptığımi eyice göresen, gidesen amirleren ne ğheltler karıştırdığımi söliyesen…”

*

Babamın doğru bildiğinden şaşmayan ve haksızlığa tahammül edemeyen, keçi gibi inatçı, huysuz karakteri anama bakılırsa irsiydi.

“Sıke, Sıke! Niye ğhuysızlığ edisen? Ayni anansan, Saro neneye çekmişsen, onın kimi eynatsan!”

Anamın bu gerçeği bazen gülerek yüzüne vurmasına babam kızsa da, bundan bir gurur payı da çıkarırdı:

“Doğridır, anam da benım kimi eynattır, tez sinirlenır, bi tene pire içün yorğanıni yağhar; hama anam bu eynatlığiladır ki beş çocığıni Kafle yollarında barabar götırmiş, iki tenesıni de Heredan’dan ta Urfa’ya yerıştırmiş. Onın emsali bi süri Hay karılari, çocığlarıni, candarmalardan gizli, çaliların arasına, kaya diplerıne, ağaç kavuğlarına terk etmişler, rast gelen çobanlara yalvarmişlar ki sehab çığhsınlar; çaydan geçerken kucağındaki mehsumıni suya bırağhanlar olmiş; hama anam eynat etmiş, bızi bırağhmamiş, sırtında taşımiş, çekmiş peşınden sürüklemiş, ta Diyarbakır’a getirmiş. Bızden ayri düştığhtan sora da geride kalan kardaşlarım Haçadur ile Nışan’i Urfa’ya sağ salim yerıştırmiş; hama onlari da orada keybedınce artuğ ‘hevaaar hevaaar’ çağıra çağıra kafayi oynatmiş…”

Babamın anası Saro nenem doğup büyüdüğü Piran’ın dağlık, sarp köylerinden, Heredan’dan tam da buğday başaklarının sararıp biçilmeye başlanacağı günlerde, ineğini sağıp tandır ekmeğini pişirmeye hazırlanırken, biri memede, biri eteğinde, beş çocuğuyla kendisini ansızın “Kafle” yollarında bulmuştu. Birinci Cihan Harbi’nin o kapkaranlık günlerinde, nerede, hangi cephede olduğunu bilemediği kocası Mıgırdiç’ten de gitti gideli bir ses duymadığı ve “gidesen, bi daha gelmeyesen Seferberlig” diyerek andığı o felaket günlerinde, tehcir edilip günlerce yürüye yürüye geldikleri Diyarbakır’da, kendilerini bekleyen akıbet biraz daha netleşince ya da bu işin sonunun tümden meçhule doğru gittiğini daha iyi fark edince, sekiz yaşındaki kızı Yeğisapet’i bir Dacig aileye emanet edip, dört yaşındaki oğlu Sarkis’i Siverek yakınlarında bir çeşme başındaki hengâmede kaybettikten ve Harput’taki Amerikan Yeprad Koleji’nde öğrenci olan on iki yaşındaki büyük oğlu Apraham’ı da Siverekli bir hacıya, Zaza bir bezaza çırak verdikten sonra, kucağındaki Nışan ve altı yaşındaki Haçadur adlı iki oğluyla aç susuz, perişan bir halde nihayet gelip dayandığı Urfa’da artık emzirecek bir şeyi kalmadığı için Nışan’ı toprağa veren ve sonunda yanında kalan tek çocuğu Haçadur da Urfa harbi sırasında sığındıkları kiliseye isabet eden bir top mermisinin saçtığı taşlarla başından yaralanıp on iki gün sonra ölünce, Saro nenemin zıvanadan çıkmaması mümkün müydü?

Bu çileli yaşam mı Saro nenemi “ğhuysız” etmişti? Babamın bana sonradan adını verdiği, ama yüzünü dahi hatırlamadığı babası Mıgırdiç’i ve dört yaşlarındayken kendisini ansızın içinde bulduğu, zaman zaman da “evımızi, köyımizi, bağhçamızi, Meleyni ile Zakar çeşmelerımızi ğheyal meyal ğhatırliyam” dediği köyü Heredan’dan tehcirle başlayıp gelişen acı günlerin ardından Siverek’te sığındığı Zazaların yanında çobanlıkla devam eden, sünnet edilip adının Ali’ye dönüşmesiyle ordan oraya savrulup bir hay huy içinde bin bir badireyle sürüp giden yaşamı sonucunda mı anası Saro gibi o da “ğhuysız” olmuştu?

Heredan’dan, Piran’dan beş çocuğuyla “Kafle”ye çıkan Saro nenem nihayet Urfa’da “yalavuz, per perişan, beçare, naçar” kalınca “Al Allah malını, zapteyle deli kulunu” feryadıyla düştüğü hastanede yatağını yerlere fırlatıp, yastığını pencereden atmak için iki yıl boyunca verdiği uğraşın çıkmazında pes edip az da olsa şifa bulunca, Diyarbakır’a tayin olan bir Ermeni askeri doktorun yardımıyla, çocuklarını bulmak ümidiyle geldiği Diyarbakır’da bir odaya sığınıp, “ekmeg” kavgası için inşaatlarda pos bıyıklı erkeklerin yanı sıra sıvacılık yaparken “kader”in, alın yazısının labirentlerinde “feleg”in sillesini yiye yiye mi “ğhuysız” olmuştu?

*

Siverek’te yaşlı bezaz “heci”’nın yetişkin erkek evladı olmadığı için yanına aldığı ve artık Apraham yerine Hüsen ismiyle yaşayan, “akılli, oğhır yazar, lisani ve hisabi kuvvetli” olduğu için de “heci”’nın komşularının “başan devlet kuşi kondi” dediği en büyük amcam, Saro nenemin büyük oğlu, zamanla dükkânın idaresini ele alıp Halep’ten kervanlarla mal getirecek kadar işi büyüttükten sonra, develere tuz yükletip Siverek’e götürmek üzere Diyarbakır’da bulunduğu bir gün, Yoğurt Pazarı’nda bir bakraç yoğurdun başında “mast, maaast” diye gırtlağını paralayarak yoğurt satan küçük bir kızın, tesadüfen karşısına çıkan kız kardeşi Mirye’nin ta kendisi olduğunu fark eder etmez, onu Siverek’e kaçırtıp, daha sonra, yine Diyarbakır’da araştırarak bulduğu anasının yanına yerleştirmesinin ardından, kendisinin de katılımıyla aileyi bir araya getirme planları kuruyorken, bazı kıskanç ellerin kahvesine kattığı “ağu” ile zehirlenip öldürülünce, Siverek’ten gelen kara haberi mi Saro nenemi böyle “ğhuysız” etmişti?…

Saro nenem “Kafle”de yitirdiği kızı Yeğisapet’e, adı Mirye’ye dönüşmüş olsa da, yeniden kavuşmanın tadını daha çıkarmadan oğlu Apraham’ın ölüm haberiyle sarsılınca yemeden içmeden kesilir, kimselerle konuşmaz olur. Onu bu durumdan kurtaracak şok yine yüce Tanrı’nın iradesiyle nasıl mı gerçekleşir?

Dört yaşında bir çeşme başında “kafle”den koptuktan sonra Arastul köyü, Siverek, Tezğhırab köyü, Şarabtul köyü derken, oradan oraya savrulan, Kürt ve Zaza kadınların ekmeğini yiyip ağalarına çobanlık yaparak on yedi yaşına kadar Daciglerin içinde yaşayan babam, nereden nereye, bir gün Şarabtul’a gelip “Kafle”de kaybolan kardeşini arayan Elisbah adlı bir kadın tarafından inatla kardeş diye sahiplenilmek istenir. Babam bir türlü kadına ısınmaz, üstelik karşılıklı telaffuz ettikleri baba adları da benzerlik taşımakla birlikte birbirini tutmamaktadır; ama babam bir gün ağasının oğluyla kavga edince, Şarabtul’dan kaçıp Siverek’e gider ve kendisine ablalık etmek isteyen bu kadına sığınır. Komşu evde de “Kafle” artığı Meryem, ⁄hıçe ve Sultan adında üç Ermeni kadın yaşamaktadır. Bir gün içlerinden Meryem kadın avluda ekmek pişirmekte, babam da onu izlerken bir yandan da konuşmaktadırlar. Neden sonra Meryem kadın havalara uçar:

“Gelııın gelııın, bu oğlan bızım Heredanli Saro’nın oğlidir!”

Konuşma esnasında babamın anlattıklarından ve saydığı adlardan, onun kimliğini tespit eden Meryem kadın, babamın köyünden, Heredanlı Meryem’dir! Şu yüce Tanrı’nın akıl almaz işine bakın ki, bu Meryem kadın köyümüz Heredan’da Saro neneme yardım eden, çamaşırını yıkayan, üstelik babama da süt veren kadındır!

Bu durumda babam emdiği sütün hakkını vermez mi! Kendisine ablalık yapsa da pek ısınmadığı Elisbah’ı terk edip üçü de Heredanlı olan bu kadınlara taşınmaz mı! Elisbah hiç boş durur mu? O da “Kardaşıma sehab çığhmişlar” diye karakola şikâyet etmez mi?

“Bızi karakola çektiler. Elisbah, onla barabar bi kari daha vardi, Süryaniydi. Karakolda onlar iki kari, bunlar üç kari, birbırıne sögiler, bağırilar. Sıvereg’de Süryani kilisesimiş, candarma orda karakol kurmişti. Başçavuş vardi, candarmalar… Elisbah dedi ki, ‘Benım kardaşımi bunlar elımden alilar.’ Onlar da dediler ki, ‘Onın kardaşi degıl, bızımdır; anasi bacısi Diyarbakır’dadır’… ‘Ben süt vermişem’ dedi Meryem Baco. Başçavuş bağhti ki olmi, onlari o yanda durdırdi, üçıni bu yanda durdırdi, beni de ortada durdırdi, bahan sordi: ‘Sen bunlari tutisan, yoğhsa onlari?’ Dedım ‘Ben bunlari tutiyam…’ Meryem, ⁄hıçe nene, onlari tuttım…”

Anasının ve ablasının sağ kaldığını, Diyarbakır’da yaşadıklarını öğrenen babam sonunda soluğu Diyarbakır’da alır. Ama Saro inatçıdır. Oğluna benzetse de öyle hemen kabul etmez bu elin Dacigini oğlu diye. Sorgudan sualden geçirir ve nihayet kanaat getirince, “İm delali Serkisis”, benim biricik, kıymetli Serkisim diyerek boynuna atılır.

Saro nenem ve babam, biri askerken “meçhule” giden bir kocanın ardından, çocuklarıyla belirsiz bir menzile doğru kırık kanatlarını ister istemez çırpıp önündeki engelleri aşma çabasıyla canını dişine takarak didinirken, öbürü sümüğünü çeke çeke düştüğü “Kafle” yollarında çektiği acılarla yoğrulup oradan oraya savrulurken verdikleri çetin yaşam kavgası nedeniyle mi katı, inatçı karaktere sahiptiler? Kendi iradeleri dışında gelişen “datsız duzsız” olayların sonucunda her fırsatta “Allah düşmanımın başına vermesin” dedikleri acı olaylar silsilesinin ceremesini insafsızca sırtlarına yükleyen “kader”e karşı direnmeyi, pes etmemeyi bir bakıma karakterlerinin en belirgin özelliği haline getirdikleri için mi birer “ğhuysız, eynatçı” kesilmişlerdi?

*

Saro nenem, artık beş değil, hayatta kalan iki çocuğuyla birliktedir. İkisi de büyümüş, biri evlilik çağında bir genç kız, diğeri bıyıkları iyice terlemiş bir delikanlıdır. Kızının hâlâ şarşafa bürünüp peçe takmaktan vazgeçmediğini, Sarkis’in de daha gelir gelmez, Bezazlar Çarşısı’ndan satın aldığı seccadeyi tek gözlü odalarının başköşesine serdikten sonra avludaki kuyu başında aptes alıp namaza durduğunu görünce, Saro nenem, çocuklarının henüz yüzlerine haç çıkarmayı dahi bilmedikleri o eski dönemlerde onların minik ellerinin baş, işaret ve orta parmaklarını tutup önce parıltılı alınlarına, sırasıyla da göbek çukurlarına, sol ve sağ omuz başlarına ve nihayet kısa fasılalarla soluyup durdukları göğüs kafeslerinin tam ortasına dokundurup onlar adına Tanrı’ya, Allah’a, Hisus Krisdos’a yalvarıp Ermenice “enun hor, yev ortun, hokun sırpun, amen…”35 diyerek yüzlerine haç çıkarttığı çocuklarından geride kalan ikisinin bu hallerini gördüğünde o acılı günleri nasıl lanetlemezdi:

“Gidesen, geri gelmiyesen, bemurad olasan Seferberlig! Evımızi, barğhımızi yığhtın, çarğhımızi, çubığımızi kırdın, sen de kuri dal kimi kırılasan, kökın kuriya, işallah sel sefil olasan, sürüm sürüm sürünesen, bızi mehf ettın sen de mehf u perişan olasan Seferberlig…”

Allah’ın hikmetiyle, Allah’ın yardımıyla tekrar kavuştuğu için sevinç gözyaşları döktüğü çocuklarının Heredan’da Hisus Krisdos’la başlayan yaşamlarının peçe, çarşaf, seccadeye bürünmüş olmasına hayıflanan, bir de özellikle oğlu Sarkis’in kıldığı her namazın ardından, bu duaların Tanrı katına ulaştığından emin olsa da, bu kez tek gözlü odasında ellerini havaya kaldırıp kendi dili Ermeniceyle yakaran Saro nenem bir nebze de olsa günahlarından arınıyor muydu?

“Allahım, sen beni effet, bıliyem ki hepi düeler sahan geli, sahan yerışi; hama benım göynım gene de senın özbeöz oğlından, Hisus Krisdos’tan yanadır, buni bele bılesen…”

İsa Peygamber’den yana tavrıyla kendi bildiği yolda “eynat”lığını sürdüren Saro nenem, Ağacan Dayi’nın kilise karşısındaki eski evinde, hepsi de Ermeni ve bazıları kendisi gibi “kıliç artıği” olan komşularından da medet umarak gerek kızının gerekse oğlunun akıllarını çelmeye uğraşıyordu. Artık analarını buldukları halde hâlâ “Daciglığ” sürmelerinin “eyip” ve babalarının “gor”ına da saygısızlık olduğu… Her ne kadar “korğhidan, mecburiyetten” din değiştirip “möhtedi” olmuşlarsa da, çocukken “ğhalis moğhlis Ermeni süti” ile beslendikleri… Hisus Krisdos’un “nurli ayağlarının izınde” yürüyüp dua etmedikleri takdirde, onca acı, onca “kafılkada” gören Saro’nun “meezallah” bir daha delireceği… Analarının “timarğhana”ya düşmesi halinde ömür boyu vicdan azabı çekecekleri… Son pişmanlığın fayda etmeyeceği…

Nihayet babam beş vakit kıldığı namazlarını azalta azalta sonuçta bir Ramazan gecesi sırtladığı seccadesini kiliseden bozma Ulu Cami’nin kapısına koyup bir kez daha eski hak dininden ayrılarak yeni baştan yeni hak dinine döndüğünde, ablası Mirye de peçesini sıyırıp çarşafını bir kenara atarak, sokağa Ermeni kadınları gibi elbiseyle ve başlarını örttükleri “leçeg”le çıkmaya, anasının haftada bir yoğurup bereketli olması için üstüne parmaklarıyla haç işareti koyduğu mayalı hamur dolu “teşt”i fırına ekmek pişirmeye artık bu kıyafetle götürmeye başlayınca, bu “eynat”lığıyla Saro nenem tarihle hesaplaşarak bir nebze de olsa rahatlıyor muydu?

Kim bilir…

Ya babam? Diyarbakır’da Diş Tabibi Mahmut Beg’in, İstanbullu Mahmut Ögel’in yanına çırak girip Çarşı Karakolu yakınındaki muayenehanesinde mesleğin inceliklerini öğrenerek kalfalığa kadar yükseldikten sonra, haftalığını anası Saro’nun avuçlarına sayarak “Mama, artuğ tun mın çı panis” diyerek yıllar sonra zihninde uyuyan anadili Ermeniceyle ‘Ana, artık sen çalışmayacaksın’ kararlılığıyla onun sıvacılığına böylece son verirken, Siverek’ten Müslüman bir delikanlı olarak ayrılıp Diyarbakır’da Hıristiyanlığı zor da olsa yeniden benimseyip, geçmişe anasının ve Ermeni komşularının telkinleriyle mi sünger çekmişti?

Ya Mahmut Beg’in hanımının tavrı? Mahmut Beg öğle paydoslarında bazen muayenehanenin hemen bitişiğindeki evine beraber yemeğe götürdüğünde, bir zamanlar gelinlik çağında bir kızken “Kafle”ye çıkıp ordan oraya savrulduktan sonra Mahmut Beg’le evlenerek Behiye adını benimsemiş olan bu kadın, onun gelişine içtenlikle sevinirken, geride, mazide bir zamanlar “Kafle”nin kötü mirasını, aynı kaderi paylaştıkları için mi ona hep yakınlık duyuyor, ikisi erkek, biri kız, üç çocuğundan ayırt etmeyip ona oğlu gibi davranıyordu:

“Serkis oğlım, eyi ki geldın, bağh sımakli, sarmusağli meftune bişırmişem, yanında bırınç pilavila ayran da var.”

Mahmut Beg’in ya da çocuklarının yanında ona Ali yerine özellikle Serkis diye hitap ederken, içinden bir türlü söküp atamadığı tuhaf bir buruklukla her fırsatta onu bir kenera çekerek acaba şöyle mi fısıldıyordu?

“Serkis oğlım, madam ki Sıvereg’den ta buralara geldın, elese anan Saro’nın sözıni dinle. O ne diyise ele yap. Olmiya ki eslın inkâr edesen! Sen bıze bağhma, artuğ bızden geçti. Üç tene çocığtan sora geri dönemenığh; hama sen daha gençsen, eyi bi Hay kızi al, evlen, bi yuva kur, çolığ cocığa karış, eski günleri unıt…”

Muayenehaneye ilk kez gelen Kürt köylülerin “Hoste, navê te çiye?” diyerek kendi dillerinde adını sorduklarında, onlara cevap olarak önceleri yüksek sesle “Navê min Ali e” derken, daha sonraları “Navê min Serkis e” deyip fısıldamaya başlamasında Behiye ⁄hanım’ın katkısı olmuş muydu?

Kim bilir…

*

Saro nenemle babam “eynat”lıkta birbirleriyle yarışırcasına hemen her konuda münakaşa ettikleri için olsa gerek, Saro nenem bizler henüz küçükken evimizi terk edip iki adım ötede oturan Mirye halamlarla yaşamayı kendince daha uygun bulmuştu. Yanına gittiğimizde saçlarımızı okşar, hemen kilere giderek uzun basma entarisinin cebine doldurduğu bir parça pestil, iki avuç kuru üzüm ya da birkaç cevizi getirip avuçlarımıza doldurur, yanaklarımızı öper, eğer keyfi yerindeyse, eğer çamaşır leğeninin başına çömelip çamaşır yıkamayacaksa, eğer hamur yoğurmayacaksa, ısrarlarımıza dayanamaz, halamın çocuklarıyla bizi etrafına toplayıp, bir taraftan elindeki “teşi”yi topaç gibi çevirerek koyun yünlerinden iplik yapar, bir yandan da bize masallar anlatırdı.

Nenemin masallarında bizleri en çok etkileyen, alnının tam ortasında kocaman bir gözü olan devdi. Bu dev, küçük çocukları yakalayıp onları önce fındık, fıstık, ceviz, bademle besliyor, onları iyice şişmanlatıp sonra da afiyetle yiyordu. Bizler bu devi hiç sevmediğimiz, hatta çoğu kez bu masaldan korktuğumuz halde yine de onu anlatmasını isterdik:

“Saro nene, Saro nene! Bıze tek gözli devi anlat…”

Defalarca anlattığı halde aynı masalı biraz daha değiştirerek anlatır, ama masalın sonu hiç değişmez, iyi kalpli padişahın en küçük, en “bıcılo” oğlu keskin kılıcını kötü ruhlu devin gözüne sokarak devi öldürürdü. Bizler nenemin elimize tutuşturduğu cevizi, pestili, kesmeyi, bademli sucukları bir taraftan ağzımızın suyunu akıtarak yerken, öte taraftan, tıpkı tek gözlü dev gibi bizleri besleyip az sonra da yiyeceğinden mi korkardık ne!

35 [Erm. hanun hor yev vortvo yev hokvuyn sırpo amen]: Baba, oğul ve kutsal ruh adına, amin.

“Hadi kalk! Uyan, uyan…”

Uyku mahmurluğuyla bir an için nerede olduğumun şaşkınlığı içindeydim.

“Hadi kalk! Keşiş seni Cağaloğlu’na, götürecek, acele et!”

Kapıcı Garbis’ti. Uykulu gözlerimi ovuşturup bir an önce toparlanmak için ayaklarımı karyoladan sarkıtarak oturduğum yerde miskin miskin esneyip dururken, o, perdeleri aralayıp camları açtı ve odayı havalandırdı.

“Kayıt için Maarif’e gideceksiniz, çabuk hazırlanıp kahvaltıya gel.”

Diyarbakır’da, Hançepek’teki evinden sabah akşam birer fasıl kiliseye gidip günahlarımızın affı, sofralarımızın beti bereketi, sağlık ve sıhhatimizin devamı, hastalarımızın da bir an önce iyileşmesi ve nihayet tüm dünyada barış ve huzur olması için Tanrı’ya, Hisus Krisdos’a, Meryem Ana’ya, azizlere yakarıp dualarını Tanrı katına ulaştırmanın huzuruyla Tanrı’nın evini yine Tanrı’yla baş başa bırakıp evinin yolunu tuttuğunda, peşine takılan Dacig çocukların köşe başlarında mevzilenip, yazın kavun karpuz kabukları, kışları kartopu atarak ve arkasından “Keşiş keşiş, götıne bi şiş!” diye bağırıp kızdırdıkları papazımız Der Arsen’i kendi kaderiyle baş başa bırakıp geldiğim bu diyarlarda şimdi hangi Keşiş’in peşine takılıp, hangi serüvene doğru yol alacaktım?

Bir bardak çay, bir tabak içinde üç dilim kızarmış ekmek, bir parça peynir, üç zeytin ve ne olduğunu ilk bakışta tam da anlayamadığım sarımsı bir kaşık reçeli önüme koyan Narin kuyrig kendince gerekli uyarıları da ihmal etmiyordu:

“… Karnını iyice doyur. Keşiş seni Mearif’e götürecekmiş. Orada işiniz ne kadar sürer ancak Allah bilir; çünkü neden diyecek olsan, devlet işi bu, hiç belli olmaz. Bir bakarsın bir işi ordaki memur beş takke içinde halleder, öbür tarafta yan masada oturan başka bir memur beyefendi aynı işi uzattıkça uzatır, miskin miskin esneyip durur. Kimisi de işi durduk yere bizim Bali Paşa Yokuşu gibi dik bir yokuşa sürer ki feleğini şaşırırsın. Ne yapıp eder, eksik gedik bir şeyler arar bulur, illa bir muzevirlik yaratır! ‘Bu tarih iyi okunmuyor, üç mü sekiz mi belli değil, git Nüfus Müdürlüğü’ne okunaklı yazdır’ der, daire daire gezip kırk tane imza topladığın kâğıtları yüzüne fırlatır! Ka yavrum, karşındaki de bir insan evladıdır deyi düşünmez! Ağzından bir kere olmaz çıktı mı, artık işin gücün yoksa yalvar dur. O bildiğini, sen bildiğini okursun; ama eninde sonunda onun istediği olur. Bir de Krisdonyalık var ya! İsmin Garbis ya da Giragos olunca, foyan hemen ortaya çıkar. Aslında kâğıtlara bakmadan da Hay mısın, Horom musun, Hırya mısın, ne olduğunu sanki yüzünden, konuşmandan anlarlar; ne de olsa sesimiz alçaktan çıkar…

Sonunda evraklarını toparlayıp yola düşersin. Nüfus Müdürlüğü paydos etmeden yetişeyim deyi tramvayla gideyim dersin, bu defa da durakta bekle dur! Tramvay geldiğinde kalabalıktan içeri adımını attın, attın; atamadın, mecburen arkadan gelen tramvayı beklersin. Eskiden gençler yaşlılara, hanımlara yer verip hörmet ederlerdi, terbiye neyim vardı. Şimdi kimse kulak asmıyor, kuzum. Bir bakıyorsun zebellah gibi, taşı sıksa suyunu çıkarır, adam oturmuş, sözdem uyuyor… Numero! Sonracığıma, tramvay sardela balığı kutusu gibi tıklım tıkış olursa, o zaman kolundaki çantana, portföyüne daha çok dikkat edeceksin. Çantanı ciletle kesip içinden neyin var neyin yok öyle bir çekerler ki, Asdvadz vıga36, ruhun bile duymaz…”

Tam da son lokmamı yutarken Narin kuyrigin yaptığı bu uyarıyla, gayri ihtiyari pantolon cebimdeki hazinemi yokladım ve ona iyi sahip çıkmam gerektiğini düşündüm. Az sonra Keşiş’le giderken, tramvayda bizim de başımıza böyle bir şey gelir miydi? Acaba paramı Narin kuyrige mi emanet etmeliydim?

*

“Anunıt inç e?”

Diyarbakır’da Rahip Sahag Papazyan adımı Ermenice sorduğunda, “Kafle” zamanı meçhule giden Mıgırdiç dedemin anısına taşıdığım ismimi ilk kez sıkıntı duymadan söylemiş, izleyen sorularını anlamadığım için bön bön yüzüne bakmıştım. O günlerin ardından geldiğim bu diyarlarda, bu kez de Keşiş dedikleri bu adamın karşısında kem küm edip terleyeceğimi düşünürken, yanılmış mıydım ne?

Beni Keşiş’in odasına götürdükten sonra kapıyı kapatıp çıkan Garbis’in merdivendeki ayak seslerinin giderek azalıp nihayet susmasıyla yalnız başımıza kaldığımız, rafları tıklım tıkış kitap, mecmua, gazete dolu odada, o, mevcudiyetimi unutmuş gibiydi. Elindeki kurşunkalemle kâh önündeki kitaba, kâh yanındaki kâğıda bir şeyler çiziktiriyordu. Bense çakılıp kaldığım yerde az sonra “Anunıt inç e?” sorusuyla sessizliğin bölüneceği anı sabırsızlıkla bekleyip duruyor, beni bu hallere sokan babama içten içe kızıyordum.

İki kelime Ermenice öğrenip kendi anadilimizde üç kelimeyi yan yana getirip çan çan etmek bu kadar mı önemliydi? Diyarbakır’da sıcak yaz aylarında sokak köşelerinde kendi dillerinde “Ava buze, ava buzee, cemidiye cemidiyeee” diyerek soğuk su, “Ha werin çakîl mast, çakîl maaast” diye gırtlak paralayarak buzlu ayran satan yaşıtım Kürt çocuklarıyla yine “Zebeeeş”, “Petteeex” bağırtılarıyla karpuz, kavun satmaya çalışan manavların yanı sıra köyden gelen Kürtler kendi dillerinde pazarlık ederek alışverişlerini yaptıktan sonra at, eşek sırtında gerisingeri köylerinin yolunu tutarken yeknesak “Le le le”leriyle şarkı söylediklerinde gerçekten çok mu mutluydular? Ya da çoğu fakir olduğu için en zor işlere koşarak pazarlarda hamal, inşaatlarda amele olarak çalışmaya can atarken, bazıları da geçimini şehirde temin etmek hevesiyle yola düşüp, sonra da işle beraber aş da bulamayınca, kapı kapı dolaşarak, “⁄halti, ⁄hude iştara razi be, piçig ki nan bide”37 yalvarışlarıyla bir parça ekmek için kendi anadilleriyle dilendiklerinde acaba çok daha mı bahtsız, “bebağht”tılar?

Henüz yeni çiçek açmış bir nar ağacının incecik dalında salıncak misali sallanırken ‘Kuşdili’nce cikcikleyen serçe, ona nazire yaparcasına damın kenarında gerine gerine ‘Kedice’ miyavlayan sarman kedi ve Gâvur Meydanı’nda geviş getire getire dolaşıp ‘Sığırca’ ve de keyfince mooolayan inek de kendi anadillerinde serbestçe, gönüllerince, açık açık, “eşkere” haykırdıkları için acaba çok mu mutluydular?

*

“What is your name?”

“Comment tu t’appelle?”

“Wie heisst du?”

Fiskaya’daki ortaokulda bizlere, Ermeni, Kürt, Türk, Arap, Süryani, Keldani öğrencilere ‘Adın ne?’ ile başlayıp İngilizce öğreten Melike Hanım gibi, Fransızca öğreten Rıdvan Beg ya da Almanca öğretmeni Recep Hoca gibi Keşiş’in de ‘Anunıt inç e?’ diyerek başlatacağı sorgu faslını boşuna bekleyip durmuştum; çünkü masanın başında deminden beri okuduğu sayfayı bir iki kez ileri geri çevirip yanındaki kâğıda bir şeyler karalayarak, elindeki kitapla müsvedde niyetine kullandığı kâğıt arasında mekik dokuyan, arada bir de kalın kaşlarıyla dolgun dudakları arasında yüzünü ikiye bölen iri burnunun ucuna, sivri çenesine kurşunkaleminin silgili ucunu hafifçe dokundurup tıklatan, kemikli sol elini geniş alnından kaydırıp tepesindeki tek tük kırlaşmış saçlarını sıvazlayan, gözlerini kapatıp başını tavana doğru kaldırarak bir süre öylece düşündükten sonra bir iki şey daha karalayıp kalemini açık duran kitabın arasına usulca koyan Keşiş, mutlu bir ifadeyle ayağa kalktı, yanıma gelip elini omzuma koydu ve nihayet beklediğim soru yerine, Türkçe bir başka soru yöneltti:

“Şiir sever misin?”

Deminden beri beni asma kabağı gibi orta yerde beklettiği için artık büyük burnunu olduğundan daha büyük, saçı dökük kafasını da tümden kel görmeye başladığım bu garip adamın hiç beklemediğim bu sorusu karşısında şaşkınlığımdan pişmiş kelle gibi sırıtıp sessizliğe gömülüvermiştim.

“Yoksa şiir sevmez misin?”

Bir imtihan kapısında mıydım ne? Keşiş denen bu adam beni Maarif Müdürlüğü’ne götürmeden önce şiirli miirli bir imtihana mı çekiyordu?

Bu yabancı ellerde girdiğimiz hemen her kapıda ‘Anunıt inç e?’ diyerek başlayan sorgulamada, adımızı söyleyip, onların da Arisdages, Mıgırdiç, Harutyun diyerek isimlerimizi yanlışsız tekrarladıklarını gördükçe başlangıçta sevinirken, ardından bilmediğimiz ama öğrenmek niyetiyle yola düşüp geldiğimiz Ermenice soruları anlamadığımız için cevap veremeyip terlerken, şimdi de anlayıp konuştuğumuz, yazıp çizdiğimiz bir dille, Türkçe sorulan bir soru karşısında neden ıkınıp sıkınıyor, “Sahan ne şiir seviyem sevmiyem? Sen niye beni bostan korğhılıği kimi beklettın Keşiş efendi?” diye sormak da varken, neden bocalayıp duruyordum?

* *

“Küçügler konışmaz!”

“Küçügler sori sormaz!”

“Sorilara dik dik cevap verilmez!”

Büyüklere soru sormanın bir bakıma ayıp sayıldığı bir terbiye sisteminde “çocığlar çoğh sori sormaz” ilkesini belleğinize kazıdığınız halde, çocuk yaşta merak ettiğiniz bir soruya ananızdan alacağınız bir cevap mutlaka vardır:

“Ana, kuşlar nasıl uçi?”

“Onların kanadi var.”

“Bızım niye kanadımız yoğh?”

“Allah bızi bele yaratmış.”

“Bızım kanadımız ne zaman çığhacağ, bız ne zaman uçacağığ?”

Deminden beri sizi yer yatağında uyutmaya çalışan, siz uyuduktan sonra mutfağa gidip hamur yoğurup ardından belki de akşama pişireceği mercimek çorbasının hazırlığını düşünen ananızın eğer sabrı taşmamışsa, o zaman deminki sorunuza belki cevap verecektir:

“Oğlım, insanlar edebılemez uçsın, yalavuz melegler uçar, Allah melegleri kanatli yaratmiş…”

“Allah’a söliyağh, bahan da kanat tağhsın, ben de uçım!”

“Allah belan vere, ula! Heç Allah’ın işıne karışılır? Yat geber, gözlerın yum, yoğhsa şimdi tokadi yiyecağsan allahvekil!”

Korkunuzdan ister istemez gözlerinizi yumup, soru sormanın karşılığında cevap yerine bazen bir tokatla, bazen de bacağınıza, kolunuza atılan bir çimdikle artık daha fazla soru sormamanız gerektiğini kısa yoldan öğrenip uyumaya çalışırken, bilmediğiniz ama uçtuğu için kıskandığınız meleklere, kuşlara kanat taktığı halde bunu sizden esirgediği için Allah’a sitem edip belki de rüyalarınızda kanat çırpmak umuduyla dalıp gitmekten başka elinizden ne gelir ki?

Daha sonraları boyunuzla beraber kimi konularda bilgileriniz de geliştikçe ana, baba, dayı, “emice”lerin ardından bu kez de okul sıralarında ögretmenlerinize “Hocam yazılı kâğıdıma üç vermişsız, ecep yanlışlarım neydi, niye kırığ not aldım” diye sorup hafif yollu itiraz edince, “Sus! Terbiyesiz, bana hesap mı soruyorsun!?” cevabıyla yetinmeniz gerekeceğini, “hesap” hocalarından hesap sorulamayacağını, daha fazla kurcaladığınızda da işin disiplin kuruluna varacağını nasıl bilmezsiniz ki! Üstelik, dört kapılı Diyarbakır’da her kapının ardındaki meraklı kulaklardan delik kulaklara telgraf misali ulaşa ulaşa, haber, nihayetinde babanızın kulağına da “dost”ça uyarıyla fısıldanmaz mı?

“Ali Usta, doğrısi duydımsa kulağlarıma inanamadım. Senın benamus geçen gün bızım hisap ğhocasi ⁄helil Beg’den hisap sormiş! Heç bele bi şe olır? Bağh, dost aci söler… Bahan kalırsa sen bu çocığın kulağıni şimdiden çek ki ilerde başın ağrımiya. Sen de bılisen ki ağaç yaşken egılır Ali kardaşım…”

Bu can sıkıcı haber sanki yetmezmiş gibi, üstüne üstlük bir de o gün babanızın işi ters gitmişse, kim bilir kimin dişini çekerken “köki” kırılıp içerde kaldığından, “elevatör” yardımıyla o “merat” kökü çıkarmaya uğraşmaktan imanı gevremişse; ya da yakın köylerden, belki de Alipuhar’dan sabah karanlığında atına binip kendini ağrıyan dişiyle, çenesine sardığı kirli mendiliyle bir an önce şehre atıp, “Dişçi Ali pir baş hoste e. Fılla e. Dukanê wi li meydanê Belediye e” methi uyarınca, ‘dükkânı Belediye Meydanı’nda, çok iyi bir usta’ olan ‘Ermeni’ Dişçi Ali’ye uğrayıp, bu vesileyle şehre gelmişken, İspayi Pazarı’ndan da atına yeni bir yular, bitişiğindeki Bezazlar Çarşısı’ndan ilk karısı için kırmızı güllü basma fistan ile ikinci karısına da mor çiçekli pazen ve “du mitro bezê Amerikan” aldıktan sonra, Demirciler Çarşısı’ndan yine atının ve eşeğinin ayağına bağlamak için iki tane “keyd”, Yemeniciler Çarşısı’ndan gelinine kırmızı, oğlına da siyah birer yemeni ve şekerciden ufak çocukların hepsine, tüm “zarok”lara da “kilo ki şekirê aqide” alarak gerisingeri bir an önce evine dönmek isteyen adamın dişine “ğırğır” yaparken şeytanın da acele işe karışmasıyla “ğırğırın çarğhi” kırılınca siniri tepesine vurmuşsa; o da yetmezmiş gibi bir de ortağı Aziz Beg’in daha aybaşına sekiz gün varken Gâvur Mahallesi’ndeki kendi mülkü olan Paşa Hamamı’nın külhanında çıkan yangın yüzünden tamirat yapmak bahanesiyle ilerideki “hisap”lara mahsuben yüklü bir parayı avans istemesiyle aralarında durup dururken münakaşa çıkmaz mı?

“Ali, bu iş bele getmez, ne zaman aybaşi, hisap güni gelmeden para istesem yoğh diyisen, yokışa sürisen. Son zamanlarda da işler eyi degıl diyisen; hama ben bağhiyam obir dişçilerde vaziyet ele degıl, peki bu nasıl oli?”

“Bağh Aziz Beg, aybaşi gelmeden para istisen; hama bu adamın parası var mi yoğh mi sormisan! Üstelığ bu ay kaç tene diş çekılmiş, kaç tene diş tedavi edılmiş, tağhım diş ya da ‘briç’ köpri yapılmiş mi, yapılmamiş mi, kuyumcilardan kaç ğram altun alınmiş, kaç ğrami kullanılmiş, kaç ğrami yegele, zımparala ziyan olmiş, geriye kalanın hisabını yapmadan, Onnig ile Taşkın ğhelfelerın, çırağ Zeki’nın heftalığlarından maada ğhestelere, gelen giden ehbaplara ikram edilen çay, kahve, ğazozların hisabi çayci Zülkıf’le görılmeden, yekün mesarifi düşmeden ‘Ali para ver!’ demağla iş bitmez ki!

Sen de çoğh eyi bılisen ki yaptığımiz işlerle kimden kaç kurış aldığımızi güni günıne deftere keydediyem, benim annım her daim açığhtır. Gün oli, bi hefte, on gün heç oğramisan ‘Ali, işler nasıl gidi? Paraz pulız var mi? Bi ehtiyacız var mi?’ diye sormisan. Yalavuz ay başlarında gelisen, kazandığımız paranın yarısıni, hissene düşeni alisan gidisen. Allah daha çoğh versın, gözi olanın gözi çığhsın. Senın burdan aldığın üç kurışa zatani ehtiyacın yoğh. Dedezden kalan bösböyük vakfın başkanisan. Öge kardaşın Berber Nuri’nın senden hisap misap sordıği yoğh. Paşa Hemami bi terefe, yeni yaptırdığın Nilgün Sineması’nın gelırini de hisaba katsan, evelallah bu dünyada sırtın yere gelmez. Benim kimi çoğh şükır kilise evınde kirala otırmisan. Konağh kimi evde Feyziye ⁄hanımla yalavuz başıza otırisız. Bi de ilk karidan oğlın Recai var. Behsi geçmişken söliyım; geçen gün gene oğradi, şikyat etti, ben de ona nasihat ettım, ‘Baban sayğıli ol, ona güler yüz göster, dersleren çalış, beradayi beradayi sukaklarda gezme’ dedım. Eyiptır sölemaği, çığhardım bi kaç kurış da ğherclığ verdım; doğrısi almağ istemedi, zorla cebıne soğhtım. Baba oğıl aranızi bulmağ istiyem; hama gene de olmi. Seni ne elekadar eder diyecağsan, ama elımde degıl. Neyse, diyecağım o ki, yedi tene çocığ bu dükenden kazandığımız paradan benım hisseme düşen yarısilan yeyi, içi, oğhi, gene de durımımdan şikyatçi degılem. Ne de olsa bız Kafle çocığiyığh, buna da şükır!

Eski ortağım İsmail Beg’le de bele çalışidığh. O bırağhti, Zonğıldağ’a, kendi memleketıne getti, sora senlen anlaştığh. O günden bu yani da bu işi barabar yürıttığh. Ben çalıştım, sen de divarda boşi boşına duran diplomani degerlendırdın. Benım her ne kadar diş tabibi diplomam yoğhsa da, ustam Mahmut Beg’in yanında nasıl piştığımi, meslegi ne kadar eyi ögrendığımi bahan degıl, Mahmut Beg’e, ya da Sıvereg’de yanında çalıştığım diş tabibi Hesen Oral’a sormağ lazım… Hesen Ağa o zaman daha mebus olmamişti. Bi gün ‘artiklatür’ elımde diş düzidım, bahan ‘Ula eferım sahan Ali, allahvekil benım kimi kırğh tene dişçi yan yana gelse senın kimi güzel tağhım diş edebılemez düzsın, inci kimi diş düzisen’ demişti ki, daha bögün kimi ğhatrımdadır.

Meslegın diger incelığlarıni, diş nasıl çekıli, ‘lateral’, ‘pıti moler’, ‘gros moler’, ‘kanin’, ‘santral’ dişi çekmağ içün hanki ‘davye’ kullanıli, igne yağhut da ‘klordetil’ ile dişler nasıl uyuştırıli, diş çekıldığhtan sora kanama nasıl durdırıli, çürıg dişler nasıl tedavi edıli, ‘ıstenç’ ile ölçi nasıl alıni, alçi kalıp nasıl yapıli, tağhım diş ‘mufla’da nasıl bişırili, ağızda vuran tağhım dişın yerıni tespit etmağ içün sabit kalemle dişetıne nasıl işaret koyıli, velhasılı kelam, hem ağızda çalışmağın, hem de protezın püf nuğhtalarıni Mahmut Ögel hem bahan hem de oğli Reşat’a titizlığla ögretti, ikimızi de bi diş tabibi kimi yetıştırdi. O zaman Reşat daha Ankara’da dişçilığ fakültesinde oğhidi; hama yazın da benlen barabar ğhelfe kimi çalışidi. Reşat mektebi bitirınce özıne maynağhana açti, Mahmut Beg de sora emekli oldi.

Benım Reşat Beg kimi dişçilığ diplomam yoğhti. Köy köy gezidım, sora Gavur Meydan’da mahle arasında evde gizli gizli çalışidım. Daha sora da ortağli çalışmağa başladım. Ortağlığ ne zordır, ben biliyem. Gün olır ki kardan yollar kapalidır, köylerden gelen giden olmaz, iş yoğhtır, ele zamanlarda sanki para kazanmişam kimi cebımden değhile para koyaram. Buni bögüne kadar sölememişemse, birez de dadımız duzımız kaçmasın diyedır. Şimdi sen hemamın külğhani mahanasila eger bi maruzat çığharmağ istisense, çaketimi aldığım kimi bu işe son verırem. Ben bahan yeni bi ortağ buldım, buldım; bulmadımsa, giderem köy köy gezerem, evelallah çocığlarımın rızkıni gene temin ederem. Namusila çalıştığhtan sora kim acından ölmiş ki?

Bağh, Aziz Beg, eger bılmedığım başka bi mesele varsa açığh açığh konışağh; ben zatani sığhıntidan patliyam. Oğlanın yüzınden kafam bozığhtır. Ben beni sığhiyam ki oğlım oğhısın, ilerde Reşat Beg kimi bi diş tabibi olsın, barabar çalışağh, başkasının diplomasına ehtiyaç duymiyağh, sen get hisap ğhocasi ⁄helil Beg’in yağhasına yapış, niye kırığ not vermişsen diye hisap sor. Bi öretmene hisap sormağın nasıl bi terbiyesızlığ oldığıni gösterım, burnından fitil fitil getireyım ki akli başına gelsın, bi daha da bele bi poğh yemesın!”

*

Çocukların soru sormasının ayıp, büyüklere boyun eğmemenin terbiyesizlik sayıldığı, böylesi bir ahlak kuralıyla, böylesi bir örf ve anane içinde büyüyüp boy atarken, her zaman onların haklı, sizin haksız olduğunuzu, olabileceğinizi daha yolun başında peşinen, tartışmasız sineye çekip her defasında şöyle mi demeliydiniz?

“Ana, sen haklisan! Eger uçırma uçırmağa dama çığhmiyaydım, düşmezdım, dizımden de kan gelmezdi. Artuğ heç dama çığhmiyacağam!”

“Emme, eger ğhamurızi furuna götırırken ögıme bağha bağha yüriyeydim, o zaman ğhamur legeni başımdan düşmezdi, sen de elınde süpürgele arğhama vermezdın…”

“Baba, haklisan, ya boğılırsam? Bundan sora gizli gizli Merheli hevuzına çimmağa getmiyecağam; sen de beni dögmezsen…”

“Emice, ‘Şerti piçağ, şerti piçaaağ, kan kırmızi çığhmazsa para yoooğh’ bağırisan, karpuz satisan; hama bahan verdığın karpuz keldi, rengi penbe bıle degıldi! Hama gene de sen haklisan…”

“Dayi, sicağ edrengi götıme vurdığın içün allahvekil yerden göge kadar haklisan! Artuğ körük çekerken çoğh dıkket edecağam, körügi fıslatmiyacağam…”

“Hocam, sız haklisız. Artuğ yüznumarada sağhlanıp gizli gizli cığara içmiyecağam, cığaranın zarari oldığıni…”

Aslında çoğunlukla onların haksız, sizin haklı olduğunuza inandığınıza göre karşılarına dikilip şöyle mi söylemeniz gerekir?

“Ana, valla sen heç te hakli degılsen! Yeni ayakkabilarımla top oynadığım zaman ‘Ula eşegın oğli! Heç yeni ayakkabila top oynanır?’ diyisen, silleyi vurisan. Eskisile oynadığımda bu defa da ‘Ula heyvan! Ayakkabiların gene parampurçam etmişsen, bağh, alti delınmiş’ diyisen, ensemın kökıne tokati basisan. E ben ne yapım? Eskisi delındi diye kızisan, yenisi de eskiyecağ diyisen, gene bağırisan. Korğhımdan ayakkabisız oynadığım zaman da dırnağlarım daşa degi yaralani, o zaman da hem dögisen, hem de tulumbanın ögınde kan gelen ayağlarımi yığharken ‘Ula akılsız, heç çiplağ ayağla top oynanır?’ diyisen. E ben nasıl top oyniyacağam?”

“Ana, allahvekil sen heç hakli degılsen; çünki damda uçırma uçırdığımda ‘Ula Allahın belasi, çabuğ damdan aşaği yen, şimdi düşecağsan, geberecağsan’ diyisen, beni zorla aşaği yendırisen. Aşağida, hevşte uçırdığım zaman kuyrıği çamaşur ipındeki çamaşurlara tağhıli, bu defa gene kızisan:

‘Ula Allah’ın ataşi! Daha yeni yığhadım, şimdi astım Senem nenenin elbisesıni… Yere düşırecağsan, kirlenecağ! Bi daha edemem yığhiyım. Zatani ağhşam oldi. Daha kabağ oyacağam, dolma doldıracağam! Ağhşama mısafırımız var, Derik’ten Giregos Dayi gelecağ. Şimdi baban çalar kapinın şakşakosıni. Tez get başımdan!’

Uçırmamın kuyrığıni nenemın elbisesınden kurtariyam, küçeye getmağ istiyem, bu defa da ‘Ula Allah belan vere, heç küçede uçırma uçırılır? Paytonların altında kalasan, geberesen?’ diyisen, ğazata kağıtlarından zor bin bela yaptığım uçırmami yırtisan! Peki ben uçırmami nerde uçıracağam?”

*

“Emme, bıliyem, beni çoğh sevisen. Daha boyım bi kırtigken iki kapi ötedeki evıze geldığımda, sen de, Saro nenem de beni öpidız, kucağlidız. Sen kilere gididın, bahan bastuğla cevüz getıridın. ‘Heeey gidi zalım felek! Benım Kafle’den sağ kalan tek kardaşımın oğli, al, ye!’ diyidın, bastuğla cevüzleri ögıme koyidın. Saro nenem cevüzleri bi daşla kıridi, bastuğa saridi, elıme veridi, ben yiyerken o da başımi oğhşidi. ‘İm delali Mıgırdiçıs’, benım kıymetli Mıgırdiçım diyidi, öpidi, koğhlidi, sora da ağlidi…

Ben ağzımın suyıni ağhıta ağhıta bastuğla cevüzi yerken ne Kafle’yi anlidim, ne de adıni bahan verdığız dedemi bılidım. Birez böyüdımse, ilkokul üçınci dördınci sınıftayken, Süleyman Nazif’in son zili çalar çalmaz Gavur Mahle’de arkadaşlarımızla oynarken ya da güleş tutarken, kimin anasi oğlıni çağıradi ki furuna getsın, çoğh kızidığh; çünki oyınımız bozılidi. Zatani heç birımız istemidığh; ğhamuri furuna götır, kalabalığta sıra bekle… O gün de Zaven’le barabar sızın kapida özi özımıze aşuğ oynidığh. Ne ettınse Zaven ğhamuri götırmağ istemedi. Tuttın kolından çektın, Zaven kaçti. Bu sefer bahan döndın:

‘Mıgırdiçım, bılisen nenen ğhestedır, edemi furuna gide. Bu bemurad oğlan da cehnem oldi getti. Hade, bare gel, sen götır.’

‘Emme, valla ben edemem! Zaven götırmise ben niye götırım?’ diyemedım, sahan karşi gelemedım. Boynımi büktım, arğhan sıra geldım. Degırman taşi kimi ağır ğhamur teşti başımda, Eskeriye Furunı’na doğri giderken ayağım daşa mi degdi, yoğhsam çukıra mi girdi, anlamadım. Ben beni yerde buldım. Başımdaki teşt kaydi getti, çamurın içıne düşti. Hersımden ağlamağım geldi! Yoldan geçen bi emice kaldırdi, teşti kafama koydi. Çamurli mamurli teşti furuna götırdığımda furunci emice bahan hem kızdi, hem de beni barmağına sardi:

‘Ula oğlım, teşti nasıl bu hale getırmişsen, ğhamurla çamuri birbırıne katmişsan, eferım sahan! Ula benamus, söle bağhım, ben bunın ğhamurıni mi bişırım, yoğhsam çamurıni mi?’

Sıra bekleyen karilar başladilar gülmağa. Artuğ edemedım ben beni tutım, başladım ağlamağa. Bu sefer de furunci emicenin bahan yazuği geldi:

‘Ula eyip degıl ağlisan? Erkek adam olacağsan, ağlama! ⁄hamurın ziyan etmenığh. Çamursız yerlerden eyi köti bi şe yaparığh, korğhma. Eve gidende söle, boyından böyüg teşti bi daha başan koymiyalar!’

Valla tutti benım teştımi en öne aldi, ğhamurın çamursız terefıni ekmek yapti, ben de furunın karşısındaki kastalda teşti güzelce yığhadım ki bi şe belli olmiya; hama sen savuğ etmağ içün ekmegleri beze serdığın zaman bahan herslendın:

‘Ula o ğhamurdan çığhan ekmek hepi budır? Allah o furuncinın belasıni vere, bızım ekmegleri başkasına karıştırmiş. Ula heyvan! Sen niye gözın açmadın, ekmegleri niye saymadın? ⁄hamuri yoğırırken belım kırıldi, şimdi bızım ekmegleri başkalari bedyavadan yiyi!’

Sen de, anam da, hepi komşi bacolar da hem bösböyüg teştlerle bızi furuna gönderisız, hem de ‘Ula eşegın oğli! Havadaki legleglere bağhacağan, yere bağha bağha yüriyeydın, düşmezdın’ diyisız…

Valla hakli degılsız. İşıze geldığında çocığlar konışmaz, sori sormaz, işıze gelmedığında eşeg kadar adamsan! E bu Allah’a revadır?”

*

“Emice, allahvekil sen heç hakli degılsen, çünki ‘şerti piçağ’ diye diye verdığın karpuzi eve götırdığımda anam bahan ne diyecağ bıliyem:

‘Ula gözın kor olmiya! Bu kel karpuzın neresi kırmızi?’

Anam bahan bele diyecağ ama ben sahan gene de diyemiyem ki:

‘Emice, ben bu karpuzi almiyam, başka bi tene daha kes, kırmızi çığhmazsa oni da almam ha!’

Diyebılırem? Elındeki piçaği karpuz yerıne karnıma soğharsan diye ele korğhiyam ki…”

*

“Dayi, valla billa haksızsan; çünki sebehten beri körük çekmağtan belım tutıldi, boyımdan böyüg körügi sesımi çığharmadan çekiyem, gene de begenmisen, ‘Körügi fıslatma’ diyisen, sicağ edrengi, o demır çıbuği götıme yendırisen. Eger dayım olmiyaydın allahvekil körügi bırağhtığım kimi kaçar giderdım, bi daha bu demırci dükenıne ayağımi basmazdım. Hama eyi biliyem ki, zatani bele yapsam, anam da babam da üstıme bağırırlar:

‘Ula bu ne biçım poğh yemağtır? Heç dükenden kaçılır? O senın dayındır, sever de döger de! Sen de niye adam kimi körük çekmisen?’

Tamam, inkâr ettığım yoğh. Sen benim özbeöz dayımsan, beni pıskılete de bindırisen, sinamaya da götırisen; hama ben de çoğhi zaman körük çekmağtan ele yorıliyam, ele yorıliyam ki, edemiyem ayağhta durım. Sen yorılmağ nedır bılmisen, bi yandan örsın üzerıne koydığın sicağ demırleri dögisen, bi yandan da bahan Kürtçe seslenisen:

‘Bikşîne! Bikşîneee!’

Sen bele ‘çek, çeeek’ dedığça ben de körügi daha ğhızli, daha kuvvetli çekiyem, bu sefer de ‘yavaş’ diye gene Kürtçe bağırisan:

‘Hêdî hêdî! Hêdî hêdîîî!’

E ben de bu sefer şaşıriyam, körügi bi yavaş bi ğhızli çekiyem, ayar bozıli, körük fısli. Gene kızisan:

‘Ula beyınsız, körügi niye fıslatisan, ocağın küllerıni başımıza yağmur kimi yağdırisan?’

Kızmağla da kalmisan! Alisan ocaği karıştırdığın sicağ edrengi, canıma düşisen! Peki, şimdi sen söle, ben hanki poğhi yiyım? Körügi ğhızli çekiyem suç, yavaş çekiyem gene suç!”

36 [Erm. tanrı şahit]: Vallahi.

37 [Kür.]: Teyze, Allah senden razı olsun, biraz ekmek ver.

“Ben şiir sevmiyem!”

Keşiş’in beklediği sorunun cevabı aslında bu değildi. Zaten beni doğurtan kocakarı Kure Mama’nın tabiriyle benim gibi bir “ehmak”tan ancak böyle bir cevap beklenirdi! “Yoksa şiir sevmez misin” dediğine göre, cevabımın “He! Seviyem!” olması gerektiğini anlamayacak kadar da kaz kafalı olmadığıma İncir Emmi şahittir!

Diyarbakır Ziya Gökalp Lisesi’nde eski öğrencilerin nedense İncir Emmi adıyla bize miras bıraktıkları, yaşı da bir hayli ilerlediği için sınıfta yeteri kadar disiplin kuramayan kimya öğretmenimizin dersinde, üstelik bizlerle aynı sırayı paylaşan Bilsay adlı arkadaşımızın da babası olduğu halde, yine de arada bir gürültü çıkarıp kimimiz bilmece çözer, kimimiz başka bir dersin notlarına göz gezdirirken, o, önündeki kavanozlara daldırdığı turnusol kâğıdının kırmızı veya mavi oluşuna göre asit veya baz olduğunu açıkladığı değişik renkteki kimyevi maddelerden yeni bir kimyevi madde elde eder, biz de aklımızca eğlenirdik:

“⁄hocam, sız sihirbazsız nesız? Kağıdi bi kırmızi yapisız, bi mavi!”

İncir Emmi derse kaldırdığında, sanki onu sormuş gibi, kazara öğrendiğimiz bir sorunun cevabını verip, ne sorulursa sorulsun bildiğini okuyan öğrencilerden biri olarak geldiğim bu diyarda, deneylerimi, tecrübelerimi sergileyip Keşiş’in sorusunu yanıtlamaktansa pişkin kelle gibi sırıtıp geçiştirmeye, turnusol kâğıdı gibi nötr kalmaya çalışırken, o, inatla üstüme gelince, ben de illa onun istediği “He! Şiir seviyem!” demek yerine, bir Hançepekli olarak ve damarlarımdaki Margos inadıyla şiir sevmediğimi söyleyivermiştim…

“Sen Diyarbekirli değil misin?”

Oh be! Şiir konusu kapanıyordu! Bu Keşiş denen adam belli ki ya kapıcı Garbis’ten, ya Narin kuyrigten ya da bilemediğim birilerinden hakkımda bilgi edinmişti! Başlangıçta beni umursamayan tavrına kızdığım halde, nedense ona karşı birdenbire içimde tuhaf bir yakınlık hissi doğuyordu.

“He! Diyarbakırliyam.”

“Diyarbekirliyim ama şiir sevmem mi diyorsun?”

“Diyarbakırliların şiir seveni de vardır, sevmiyeni de!”

“Yani sen şiir sevmiyen bir Diyarbekirlisin, öyle mi?”

Dönüp dolanıp aynı noktaya geliyorduk! Beni köşeye sıkıştırıp eninde sonunda pes ettirerek, sanki illa şiiri sevdiğimi söylememi arzu ediyordu:

“Öyleyse söyle bakayım hemşerim! Peki neden şiir sevmiyorsun?”

Tamam! Baş belası, karın ağrısı bir imtihanın, işkencenin kirli kapısındaydım. Üstelik bir de “hemşerim” deyip benimle alay eden bir Keşiş’in karşısında!

“Şiir seviyem! Yalavuz ki…”

“Yani?”

“Esasında şiir dinlemağıni seviyem. Müsamerelerde şiir söliyen arkadaşlarımi da kıskaniyam; hama gene de ezberlemaği sevmiyem, zorıma gidi, çabuğ unutiyam. Zatani bi kere rezil oldım, dördınci sınıfta. Girmi Üç Nisan’da arkadaşlarım şiir oğhıdilar, sora sıra bahan geldi. Heyecandan ayağlarım, ellerım titridi. Şiirin ortasında unıttım. Başımi ögüme egdım, selam verdım, yeni baştan başladım sölemağa. Ayni yere geldığımda gene unıttım. Ağliya ağliya aşaği yendım, öretmenım de bahan çoğh kızdi…”

“Bak, benim Diyarbekirli hemşerim! Hepimiz buna benzer şeyler yaşamışızdır, yaşıyoruz da. Daha geçen gün vapurdan alelacele çıkarken arkamdan senin gibi bir delikanlı seslenip, unuttuğum çantamı getirdi. Böyle şeyleri dert etme. Neyse, şiir konusunu şimdilik kapatalım. Sana güzel haberlerim var. Sabah buraya gelmeden Maarif’e uğradım. Senin okul meseleni karşıdaki Bezciyan Okulu’nda halletmeye bakacağız. Gerekli evraklar tamamlanınca…”

Karmakarışık masasının üzerindeki kâğıtlar, üst üste yığılmış kitaplar arasında sıkışıp kalmış siyah telefonun kısa kısa çalmasıyla lafını yarıda kesip masasına yöneldi, ahizeyi kaldırıp Ermenice konuşmaya başladı. Sol eliyle kenardaki iskemleye oturmamı işaret edip kendisi de derisi epeyce eskimiş siyah koltuğuna gömüldü. “Hemşerim” anlamadığım konuşmasını sürdürürken ben de dalıp dalıp gidiyordum…

* *

“Ula oğlım, niye ağlisan, niye eşeg kimi zırlisan? Madam ki Dacig çocığlar seni dögdi, sen de yerden niye bi daş alıp kafalarına çalmadın?”

“Oğh olsın! Oğheş olsın! Keşke bi de ayağın kıraydilar ki aklın başan geleydi…”

“Hade gel, gel tulumbadan su çekım, elın yüzın eyicene yığha, bu da sahan ders olsın ki bi daha sen sahan, yalavuz başan, gizli gizli dedengile getmiyesen!”

Avludaki tulumbanın kolunu hırsla, sinirli sinirli aşağı yukarı acele acele kaldırıp indiren anam… Soğuk kuyu suyuna karışarak yer yer yosun tutmuş taş “curun”da biriken suyun girdabında bir an için yüzdükten sonra döne döne “curun”un küçük deliğinden üstü açık arka süzülen gözyaşlarım…

Avlumuz, sevimli küçük dünyamız…

Minik bahçemizin bir kenarında kim bilir hangi kara karganın burun kıvırarak yemediği bir gecesefası tohumundan kendi kendine yeşerip açan beyaz hareli pembe çiçekler… Balözü aşkıyla uçuşan minik balarıları… Belki de benim, ağzımdan sular aka aka, mor, mayhoş meyvesini yiyip ardından da bahçenin bir kenarında eşelenip duran tavuklardan birini nişanlayıp fırlattığım bir mürdümeriği çekirdeğinden boylanan körpecik “incaz” fidanı… Baharla beraber tomurcukları hiç eksilmiyen kırmızı, sarı, yediveren gülleri… Güller arasında cıvıldayıp daldan dala sekerek gezinen serçeler… İkide bir başlarını dikip etrafı kolaçan ettikten sonra bir yerlere yetişme çabasıyla koşturup duran kertenkeleler… Kıdemli nar ağacının tepesinde tek başına kaldığı için sıkıntıdan çatlayan nar… Narın üzüntüsünden bihaber, onu acımasızca gagalayıp perişan eden saksağan… Kerpiç duvarımızın oyuklarındaki yuvalarına girip çıkarken vızıldayıp duran sarı, siyah benekli eşekarıları… Kış bastırmadan son bir gayretle damdaki “çırton”a, su çörtenine ulaşıp böylece muradına ermek için didinip duran boru sarmaşığı… Sarmaşığın giderek sararmaya yüz tutmuş yaprakları arasına ördüğü ağıyla sinek, sivrisinek, tatarcık avına hazırlanan kahverengi örümcek… Yağmurda damın akmaması, “damci” yapmaması için, kış bastırmadan toprak damı iyice sıvamak üzere, elenmiş üç ölçek toprağa bir ölçek saman, bir teneke de su hesabıyla karılacak çamur için bir kenarda istif edilen telislerden gizlice yüklendikleri samanları ip gibi dizilip “çırton”un yanı başındaki yuvalarına taşıyarak, kışın çekilecekleri uzun uyku boyunca yumuşak yataklarda horlama sevdasıyla sessizce çalışan ince belli karıncalar… Avlunun dört bir yanını turlamaktan yorulup küçük mazı fidanının dibinde dinlenmeye çekilen bir çift beyaz kelebek… Diliyle kelebeklerden birini yakalamak isterken kelebek yerine yuttuğu havayı sinirle üfleyip kızgınlığını viraklayarak geçiştirmeye çalışan yeşil kurbağa… Arada bir seyrek bulutlar arasından çıkarak tüm avluya, bahçeye postu seren akşam güneşi… Uzun kuyruklu, sivri mahmuzlu kırçıl horozun kart sesiyle ortalığı velveleye vermesinden çok daha önce, sabahın köründe uyanıp ardında gümüşi bir iz bırakarak bahçeyi bir baştan bir başa kat eden ve sonunda tavukların su içtiği kulpu kırık yeşil sırlı su çanağının bir kenarında kabuğuna çekilip uykuya dalan salyangoz… Sonbahar temizliği için yalnız başına boynu bükük bekleyen çalı süpürgesi… Süpürgenin yanına onu teselli edercesine kıvrılıp tembel tembel uyuyan kedimiz Mestan… Bazen uyuyor numarasına yatan Mestan’ın, yanı başından geçen bir kertenkeleye, karafatmaya her an bir pençe indirme alışkanlığı olduğunu bile bile, yine de eceline susamışçasına sürünüp, bıyığının altından geçip gitmeye çalışan fütursuz solucan…

“Allah belazi vere, işallah! Allah belazi vere, işallah! Allah belazi vere, işallaaah!”

Tulumbanın kolunu her kaldırıp indirdiğinde tulumbanın ağlamaklı gıcırtısına tempo tutarcasına, anamın beni döven Dacig çocuklara yağdırdığı beddua…

Tulumbanın suyuna karışan gözyaşlarımı, önündeki ark boyunca akıp giderken uğurlamak istercesine mutfağımızda sıra sıra dizili kap kacağımız; her cumartesi, her “sept” günü altına yakılan odunla içinde killi su kaynatılarak çamaşır yıkanan isli bakır kazan; “gesgereng” dediğimiz ve koca kazanları bana mısın demeden ateşin üzerinde saatlerce tutan demir sacayağı; ateşi üflemekte kullandığımız ince uzun delikli demirden ibaret “lülüg”; ocaktan ve sobadan kül çektiğimiz “carut”; ateşi karıştırdığımız “egiş”; inatçı çamaşırları yola getiren tahta “çamaşur tokaci”; anamın keyifli bir anında bize “daş ekmegi” veya “yuğha ekmegi” yapmak üzere duvardan indirip üzerinde ekmek pişirdiği ince, kambur sac; irili ufaklı, sırlı, sırsız, peynir, yağ, kavurma, tuz, un, fasulye, mercimek, pirinç, bulgur, dövme, pekmez, kesme, pestil, ceviz, kuru üzüm küpleri; yerdeki yoğurt “sıtıl”ı; tavandan asılı duran yoğurt torbası; onun yanında yine suçlu suçlu asıldıkları çengellerde bekleyen ve anamın yaz başlarında Amerikan bezinden biçip, alameti farikası Tüfekli dikiş ipiyle Singer makinasında diktiği –hani, nenesi “Kafle” artığı olduğu için babamın ‘Bi çeyrek Ermeni sayılır’ dediği Kasap Mahmut’tan, “Yegenım, bıze basturmalığ güzel bi kıyma hezırla” diyerek verdiği siparişle, onun da “Başım gözüm üzerıne, sen heç merak etme Ali Dayi” deyip, bu kez babamın “Ula Mehmut! Serkis yerıne bahan Ali Dayi diyisen ki bi daha dükenen ayağ basmiyım, he?” şeklindeki sitemine, “Kusırıma bağhma Serkis Dayi, ağız alışkanlığı işte!” diyerek, karşılıklı gülümsemeyle geçen bir alışverişle alınan kıymanın, Balıkçılarbaşı’ndaki aktar Kör Yusuf’tan tedarik edilen kişniş, kimyon, karabiber, yenibahar, kırmızı biber ve biraz “sarmusağ” ilavesiyle yoğrulup doldurulduğu, üzerlerine konulan ağır düz taşlarla bir iki gün bastırılıp bekletildikten sonra mutfakta asılıp kurumaya bırakılan– minik “basturma” torbaları; içinde tenebur pişirdiğimiz büyük tencere; üzerinde buğday ayıkladığımız işlemeli bakır sini; içindeki kızgın yağa kaşık kaşık boca ettiğimiz unlu bulamacı kızarttıktan sonra üstüne şeker şerbeti döküp yediğimiz “zıngılig” adlı tatlıyı pişirdiğimiz ya da kalaylı bakır bir “uskura” içinde çırpılan sütlü yumurta bulamacına bandığımız bayat ekmekleri kızartıp üstüne toz şeker ekerek ya da pekmezle tatlandırıp yediğimiz “kuri ekmek datlısi” pişirmekte kullandığımız veya içinde un kavurduktan sonra suyla harmanlayıp kaynatarak üstüne tereyağı ile pekmez döküp yediğimiz ve malez dediğimiz un bulamacını hazırladığımız tava; kiminde ince bulgurlu “cücük pilavi”, kiminde bulgurla kıymayı baharatla yoğurup, minik minik yuvarlayarak “glorig küfte” pişirdiğimiz tencereler, kapaklı kapaksız “kuşğhana”lar; kiminde leblebi, kavun, karpuz çekirdeği kavurduğumuz irili ufaklı tavalar; kiminde un eleyip üzerinde “ğhalbur datlısi” hazırladığımız elekler; boy boy taslar, uskuralar; ve nihayet karasineklere, her türlü haşarata, toza karşı daracık ağzına tülbent bağlanan, içindeki Hamravat suyunu soğutmaya çalışan, kulpunun biri kırık su testisi; onun yanında bazalt taştan oyulmuş kahve dibeği…

“Elın eyice hevuz yap, suyi yüzen şap şap vur! Kulağların arğhasıni, ensen kökıni, boynın da yığha! Ağzın çarğhala! Burnın sil!”

Tulumbanın koluna her asılışında bir yandan da yıkanmam için komutlar veren anamın Dacig çocuklar için yağdırdığı beddualar Allah’ın gökyüzünün yedinci katındaki evine çoktan ulaşmış olsa da, anam ardından gerekli bütün tafsilatı ulaştırmayı hiç ihmal eder miydi?

“Allahım, sen zatani yuğhardan her şeyi gördın. Sebehleyin ğhamur yoğırdığhtan sora dedım evleye çırtma bişırım; Serkis de, çocığlar da çırtmayi çoğh seviler. Doğri kilere gettım. Allahım, sahan kırğh bin kere şükırler olsın ki masraf sepetımız her daim dolidır. Hele yazın kabağımız heç eksüg olmaz. Yağ desen, Serkis her sene Karacadağ tarafındaki köylilerin dişıni yaptığında en ğhalis yaği getıri. Domates, biber salçasıni sinilere koyiyam, damda güneşın altında zatani ben hezırliyam; yaz güni küpıne elımi atsam gene az çoğh buluni. Allahım çoğh şükır, olığ çocığ önce Senin o mubareg elleren, sora da Serkis’ın elıne bağhiyığh, hemd olsın bi şikyatımız yoğhtır. Bi gün yağli, bi gün yavan, bi gün duzli, bi gün duzsız karnımiz doyi. Aç susız, sefil perişan degılığh, eyi köti kendi yağımızla kavruliyığh.

Valla sepetteki kuri soğanlardan bi tenesıni tencerenın içıne ifağ ifağ doğradım, sora tulumbada kabağlari yığhadım. Çektım bi hemam tağhtasi, otırdım. Bi tereften kabağlari soyiyam, ifağ ifağ doğriyam, bi tereften de içımden düe ediyem ki Kure Mama küçe kapısıni çalmiya! Allahım, günağh yazmiyasan; hama sen de bılisen ki Kure Mama hanki Hay’ın kapısıni çalsa, oni gerek içeri buyır edağh, hörmet edağh; çünki çocığlarımızın ebesidır. Bız önce Sen’ın, sora Der Arsen’ın düelerının, en sora da Kure Mama’nın sayasında çocığlarımızi bu yalanci dünyaya getıriyığh. E sağ olsın, Kure Mama da geldığında sormi ki işımız var mi, ecep ğhesteyığh, ecep yemegımızi bişırmişığh? Otırır otırmaz, göksınden ıskambil destesıni çığhari, hevşte kim var kim yoğh, hepi karilari başına topli. ‘Hele bi el daha oyniyağh, bi el, bi el daha’ diye diye bızi avara edi. Bi de bağhiyığh ağhşam olmiş, işımız yerde kalmiş…

Kabağlari doğradığhtan sora dedım Serkis’in geçen gün maynağhanadan getırdıği eski gazocağini yandırım, işım daha kolay olır. Altındaki yuvarlağ ğhunisıne şüşeden birez mavi ispirto doldırdım, sora kibritlen ispirtoyi tutıştırdım, ocağın başi birez sicağ olınca başladım pompalamağa. Pompalamağtan canım çığhti, valla eyi kötü yağhtım. Tam tencereyi üstıne koyacağam, bağhtım ki yavaş yavaş söni. Çarğhaladım, lık lık lık ses geldi; eh, içınde gazi tamamdır, gene pompaladım. Birez kendıne geldi gelmedi, tıst u fıs sesler çığharmağa başladi. İgnesıni memesının delügıne soğhtım çığhardım, igneledım, igneledım, gene fayda etmedi. Özi özıme dedim ki:

⁄hanım, ⁄hanım! Bu kadar senelığ habeş senın neyen yetmi ki, kağhmişsan bu tısli fısfısli entike ocağla boşi boşına oğraşisan?

Valla gazocağıni kaldırdığım kimi götırdım kilere attım. Habeşe birez elenmiş kömır koydım, bi çaputın üstıne birez ispirto töktım, kömırlerın arasına koydım, kibriti çağhtığım kimi oooğh! Ataşi yağhtım, tencereyi habeşın üstıne yerleştırdım. Soğanlari yağın içinde birez kavurdım, üstıne kabağlarla barabar birez su koydım, kabağ suyıni çektise, gene bi kaşuğ yağ, birez biber salçasi koydım, havanda iki diş de sarmusağ dögdım, oni da içıne koydım, tağhta kaşuğla karıştırdım. Dadına bağhtım, özi özıme dedim ki:

Uy, ⁄hanım! Hade, bi gözın zatani trehomdan kor olmışti, e obir gözen ne oldi ki, göz göre göre çırtmaya duz koymaği unuttın?

Gettım kilere, duz küpınden bi kırtig duz getırdım, tencereye attım, eyice karıştırdım. Valla ele ğhoş bi çırtma oldi ki, ben bahan dedım eferım! Tencereyi habeşten aşaği yendırdım, sora düşındım, dedım ki:

Bu keklen oğlan çırtmayi çoğh sevi. Bare çağırım, gelsın sicağ sicağ bi kaşuğ yesın…

Hevşe çığhtım, oğlan yoğh. Seslendım ki ortaya çığhsın, çığhmadi! Dedım zahar duymadi, bağırdım:

‘Ula nerdesen, hanki cehnemdesen ortaya çığh. Gel bağh, çırtma yapmişam, sicağ sicağ ye!’

Ses seda yoğh! Sanki yer yarıldi, içıne girdi! Dedım belki damda gene kuş muş peşındedır, çığhtım bağhtım, yoğh! Odada sedırın altında da degıl! Koştım küçe kapısına. Çocığlar özi özlerine oynidilar; hama benımki aralarında degıl! Bu defa dedım ki:

Emmesigilde olmiya? Orda emmesının oğli Zaven’le ya da Hegop’la barabar belki de eski ğazatalardan uçırma yapilar…

Görımcem Miryegilın evi zatani bızden iki kapi soradır. Koştım kapiyi çaldım.

‘Mirye, bacım! Bu benım ğezeb oğlan ecep sızdedır?’

Daha sormağımla barabar, görımcem ellerıni dizıne vurmağa başladi, bi yandan da ‘hevaaar hevaaar’ çağıri! Ben dedım muhekkak oğlana bi şe oldi! O teşkelede unıtmişam görımcem ne vesves bi karidır… Gördi ki rengım mengım atti, hevar çağırmaği bırağhti, yüregıme su serpti:

‘Korğhma, korğhma, bi şe yoğh! Oğlan burda degıl. Ben dedım, olmiya başına bi şe gele! Merak etme, gel hele, bi komşilara bağhağh…’

Valla düşti ögıme. Ne Kuyımci ⁄haçogil kaldi, ne Demırci Merangil, ne Divarci Tümesgil! Deli divana kimi kapi kapi dolaniyığh, oğlan yoğh! Görımcem Mirye ‘mala mineee, mala mineee!’, evım yığhıldi diye ele bi makamli ağli, ele bi ‘hevaaar’ çağıri ki, ben de başladım ağlamağa. Sesımızi duyanlar başımıza toplandi, herkeş bi şe söli:

‘Kız ⁄hanım, ecep babasının dükenıne getmiye?’

‘Merheli hevuzına çimmağa mimmağa getmiye?’

‘Kız, Allah göstermiye, bi kuyiya muyiya düşmiye!’

‘Bi paytonın maytonın altında kalmiya!’

Derken ordan geçen çarçafli Dacig bı kariyi zahar Allah söletti:

‘Kız bacım, niye ağlisız, nedır bu teşkele? Ma her gün hepımızın çocıği keyboli, sora Allah’ın iznilen buluni! Sız sızi pırçiklemeyin, şimdi bi yerden ortaya çığhar!’

Kari köşeyi döndıği kimi, bi de bağhtım küçenın başında benım başımın belasi ağliya ağliya görındi. İçimden ben bahan dedım ki:

Hisus Krisdosım, sahan kurban olım! Madam ki sen bu oğlani sağ salim karşıma çığhardın, pazar güni kilisede her bi yaşi içün bi mum yandıracağam.

Sora bağhtım ki eli yüzi çamur içinde, boyni da mosmor olmiş, e cigerım dağlandi. Aldım oğlani eve geldım, o bi tereften ağli, ben desen hersımden çatliyam:

‘Ula sesın kes! Söle hele niye ağlisan?’

Valla epeyi zırladığhtan sora sesıni eyi köti kesti, başladi anlatmağa. Allahım, sen zatani bılisen, sen yuğhardan zatani görmişsen. Megerse benım bu başımın belasi oğlan, ben mutfağhtayken, kağhmiş, benden gizli, dedesigile savuşmiş. Süleyman Nazif mektebının yanındaki eski, ğhıraba kilisenin orda ğar oyniyan iki üç tene Dacig çocıği görınce, durmiş, onlari seyretmiş. En eyi ğar oyniyan çocığın yanına getmiş ki madigini nasıl tuti, nasıl nişan ali, ğari nasıl fırlati, obir çocığların mermer ğarlarini nasıl vuri eyicene göre, ögrene. Her derbınde ğarlari vuran çocığın ğari niye bu sefer boşa getmiye, bi de gide çamura saplanmiya! Çocığ ayaği kağhtıği kimi yürımiş mehsumımın üstıne. Ne diye begenisen?

‘Ula ⁄haço! Sen niye geldın başımda durdın? Niye bahan bağhtın? Senın yüzınden derbım kırıldi, edemedım vurım, ğarım da çamura batti!’

Bi de paşami itelemiş mi çamurın içıne! Ondan sora herb başlamiş. O ona, bu ona derken, obır çocığlar da arkadaşlarına sehab çığhmişlar, bu sefer üçi birden hem mehsumımi vurilar, hem de ‘Ula senın ğhaçıni putıni…’ diyiler, töbe töbe, bi de küfür ediler. İşaret barmağlarıni üst üste ğhaç kimi yapilar, üstıne tükıriler, diyiler ki:

‘Ula ⁄haço, sen de barmağların bızım kimi yap, üstıne tükır!’

Allahım, sen de eyi bılisen ki bu benim başımın belasi oğlan, babasi kimi eynattır. Bu ğhuyi babasigilın terefıne, en çoğhi da Saro nenesıne çekmiş. Nuh diyerler, peğhember demezler… Barmağına tükırmi, dayaği yeyi; hama bi tereften da onların yüzıne tükıri. Babasi kimi eynatçi oldığıni bılidım; hama bu kadar oldığıni doğrısi bılmidım; e, eferım! Neyse ki ordan geçen iki çarçafli kari aralarına girmişler, bunlari zorla ayırmişlar. Karilardan biri çocığlara kızmiş:

‘Ula utanmisız, üçız bir olmişsız bu oğlani döğisız?’

‘Bibi, o ⁄haçodır, puta tapi. İstiyığh ki eşedıni getırsın, hak dine dönsın.’

‘Valla şimdi sıze ele bi kötek ataram ki! Ula benamuslar! Allah’ın işi sıze mi kalmiş? Ma onlar da Allah’ın kuli degıl?’

Kari ayağından yemenısıni çığhardıği kimi üstlerıne yürımiş, onlari kavmiş, paşami da eve göndermiş…

E, peki benım güzel Allahım, bu bızım çilemız niye heç bitmi? Bız o Dacig karinın dedıği kimi madam ki senın kullarınağh, niye her zaman başımız ağri? Bız Hisus Krisdosımıza, senın nur yüzli oğlına iman ediyığh, onın gösterdıği yoldan şaşmiyığh, gene de çaresız kaliyığh. Bu benım bi barmağ oğlım, töbe töbe, eger korğhısından elıni ğhaç yapıp üzerıne tükıreydi, o zaman senın yüzen, Hisus Krisdosımızın yüzıne, Der Arsen’ın yüzıne daha edebılırdığh bağhağh? Tadasdan’da, o son hisap günınde bıze demez misen:

‘Sız ikiyüzlılığ ettız. Kilisede yüzıze ğhaç çığharttız, evde yoğırdığız ekmek ğhamuri bereketle ekşisın diye üstıne barmağızla ğhaç işareti yaptız, sora da başız birez sığhıştığında, bu sefer iki barmağızi ğhaç yaptız, üzerıne tükırdız… Bele imansızlığın, bele ikiyüzlılığın cezasi cehnemdır!’

Senın kanunların karşısında boynımız kıldan incedır. Yalavuz, ben bahan düşüniyem, ben bahan diyiyem ki, Hisus Krisdos’ın dedıği kimi, yüzımıze bi tokat yedığımızda obır yüzımızi de çevırsağh, bi şe degışmi; bi tokat yerıne, bu sefer iki tokatla kaliyığh! Hanki terefe dönağh bız de şaşmişığh… Kafle’den sağ kurtılan Hayların bi kısmi başlarına bi daha feleket gelmesın diye korğhilarından dinlerını degıştırdiler, möhtedi oldilar, Daciglığ sürdiler. Sora ortalığ birez yatıştığında bu sefer de vujdanlari kabul etmedi, gene Krisdonya oldilar. Alipir kimi, bi kısmi da iki dinden avara kaldi. Alipir çocığlarının adıni Şükri, ⁄heyri, Nevzat çağıri, Dacig kiraciların yanında kıbleye döni namaz kıli, sora odanın içınde yüzıni güneşın doğdığı terefe çevıri ‘Ya Hisus, Ya Krisdos’ diyi! Estedur Dayi da her pazar kilisede şabig geyıni, Hisus Krisdos çağıri, mezerlığta ölilerımızın başında oğhi; hama nufus cızdanında İslam yazıli! Hayların yanında ismi Estedur, Daciglerın yanında Hüsen…

Ey benım böyüg Allahım, ne bılım işte, cigerım yandıği içün ben bahan deli divane kimi konıştım, derdımı birez de sahan açtım. Allahım, senden bi niyazım var. Bu oğlanın gözyaşlari bare boşına getmesin; çünki o Dacig çocığların cezasıni yalavuz sen verebılırsen. Artuğ onlardan bi tenesi damda uçırma uçırırken gökten uzattığın görınmez makasınla uçırmasının ipıni mi kesersen, obırsıni paytonın arğhasına gizli gizli otırdığında paytoncinın yağli kırbacila mi dögdırırsen, daha obırsının de demır ğarlarıni avğhananın delügıne mi düşırttırırsen, yoğhsam hepsının kulağlarını eyicene çekıp degirmanci Kürt Uso’nın eşegının kulağlari kimi uzatır misan, o senın bılecağın iştir. Senın adeletın yerıni bulsın, başka da bi şe istemem, benım böyüg Allahım…”

Anam tulumbanın kolundan elini çekerken tafsilatlı arzuhaline de son noktayı koyuverdi:

“Hade, elın yüzın sil, boynın, saçların eyicene kurıt; bu da sahan eyi bi ders olsın ki, bi daha Dacig çocığların yanına getmiyesen…”

Ben anamın uzattığı peşkirle yüzümü kurularken, ark boyunca akıp giden gözyaşlarım da, tarihi şehrin daracık kanallarından boşalıp, benim gibi dokuz yaşlarındaki bir sürü Ermeni, Süryani, Keldani, Yahudi, Kürt, Zaza, Türk, Arap, Alevi, Yezidi çocuğun akıttığı gözyaşlarıyla Haram Su’da girdaplar oluşturup, un değirmenlerinin ve köhne çeltik fabrikalarının paslı çarklarını döndürdükten sonra, yüksek surların, “beden”lerin dibinden kıvrıla kıvrıla akan Dicle’nin sularıyla buluşmaya mı gidiyordu…

Kim bilir…

“Hadi, hazırlan, Bezciyan Okulu’nun müdürüyle konuştum, bizi bekliyor!

Ahizeyi yerine koyar koymaz Keşiş’in verdiği talimat, telefon görüşmesinin benimle ilgili olduğunu gösteriyordu. Bu iyiye alametti ama bundan sonra ne olacaktı? Konuşma çok uzun sürmüştü. Yoksa bir sorun mu vardı!

Patrikhane’nin karşısındaki Bezciyan Okulu’na gitmek için gıcırtılı ahşap merdivenden inip sokağa çıktığımızda, attığım her adımla beraber tuhaf bir ürpertiyle sarsılıyordum.

Bahçesinin aralık demir kapısından girip, üzerinde ‘Bezciyan Okulu’ yazılı binanın genişçe merdivenlerini Keşiş önde, ben iki adım arkasında tırmandık. Boydan boya yürüdüğümüz uzunca koridora açılan sağlı sollu boş sınıflardaki koyu sessizlik, eski taş binanın gizemini daha da artırıyordu. Koridorun sonunda, üzerinde ‘Müdür’ yazılı kapının pirinç tokmağını çevirip iterek içeri giren Keşiş’in ardından attığım ilk adımla birlikte dizlerimin bağı da çözülüyordu.

Genişçe pencereden süzülüp küçük odaya boylu boyunca postunu seren sabah güneşine sırtı dönük otururken, içeri girişimizle beraber oymalı kakmalı masasından kalkarak Keşiş’in elini saygıyla sıkan, o arada beni de tepeden tırnağa süzmeyi ihmal etmeyen genç, güleç yüzlü adamın masasındaki kristal bir kül tablası içinde hafiften hafife tüten kahverengi bir pipodan yayılan grimsi duman ve ağır koku daha ilk anda midemi bulandırıyor, muhatap olacağım soruların heyecanıyla kalbim küt küt atıyordu.

Keşiş, odadaki vişneçürüğü iki koltuktan birine gömülüp ayak ayak üstüne attı, müdür de masasına geçip koltuğuna oturdu. Bitişik kiliseden yükselen çan sesi bir an odayı doldurup sustu. Ben ders ziliyle birlikte tahtaya kalkmış gibi, ayakta iki elimi önüme kavuşturup soruları beklemeye başladım. O sırada usulca açılan kapıdan içeri yaşlı bir adam girdi.

“Apisoğom Ağa, bize iki kahve yapıver. Hovsep bey, sizinki her zamanki gibi sade olsun, değil mi?”

“Evet evet, sade lütfen.”

Odacının başını sallayıp ayrılmasıyla nihayet adının Hovsep olduğunu böylece öğrendiğim Keşiş hemen konuya girdi:

“Size az önce telefonda bahsettiğim hemşerim işte bu delikanlı. Patrik hazretleri onun buraya kaydedilmesini arzu ediyor. Sabah Maarif Müdürlüğü’ndeki ilgililerle görüştüm, Diyarbekir’den tasdiknamesini resmi yazışmayla istetirseniz mesele hallolur.”

“Hocam, gereken ne ise onu derhal yaparız, siz hiç merak etmeyin.”

Hiç beklemediğim bir anda sanki sırtımda taşıdığım tonlarca yükün ağırlığından kurtulmuştum.

“Ermenice biliyor musun?”

“Az bıliyem.”

Bir an için sırtımdan kalktığını sanıp biraz rahatladığım yükün belki de bin katı ağırlığında, belki de Gâvur Mahallesi’ndeki evlerimizden alıp eşeğine, katırına yüklediği buğday çuvallarını Yenikapı taraflarındaki değirmenine öğütmeye götüren Kürt Uso’nun kocaman değirmen taşından çok daha ağır bir yükün altında ezilecek gibiydim.

“Hemşerimin az biliyorum dediği bizim yörenin Ermenicesini ancak benim gibi Silvanlılar anlar!”

Keşiş bir bakıma imdadıma yetişip, bir de beni taklit edercesine bizim şivemizle konuşunca, hele Silvanlı olduğunu söyleyince sanki dünyalar benim oldu. Önünde ceketini ilikleyip ona hocam diye hitap eden, sade kahve içtiğini dahi ezbere bilen bir okul müdürünün odasında koltuğa gömülüp ayak ayak üstüne atan Silvanlı hemşerim varken, Kürt Uso’nun değirmen taşının sırtımda artık ne işi olabilirdi ki!

“Kaç yaşındasın?”

“On beş”

“Hım! Demek ki bin dokuz yüz otuz sekiz doğumlusun.”

“He!”

“Kaçıncı sınıftasın?”

“Ortaokul son.”

“Bitirme imtihanlarına girdin mi?”

“Girdım, iki dersten zayıfım vardi, ikmal imtihenıne girecağtım, buraya geldım.”

“İkmallerini tamamlayamadan geldiğin için sınıfta kaldın…”

Müdür bey bir yandan kahvesini içerken bir yandan da önündeki dosya kâğıdına not alıyordu.

“İkmal imtihanına girmediğine göre son sınıfı bir daha okuman gerekecek…”

Suçlu gibi başımı öne eğip, yan gözle Keşiş’e bakarken o da müdürü tasdik edercesine başını sallıyordu.

“Hangi okulda okuyordun?”

“Ziya Gökalp Lisesi’nde.”

“Okul numaran?”

“İki yüz doksan altı.”

“Adın, soyadın?”

“Mıgırdiç…

“Mıgırdiç… Kendin doldur kendin iç!”

Müdür bey soru faslının bir bakıma bittiğini belirten kafiyeli bir deyimle belki de beni birazcık rahatlatmaya çalışıyordu ama ne onların karşılıklı gülümsemeleri ne de benim ister istemez sırıtışım gerginliğimi gidermezken tek tesellim Silvanlı olduğunu az önce öğrendiğim Keşiş’in varlığıydı. Patrikhane’deki makamında beni görmezliğe gelip ayakta beklettiği için içten içe kızdığım bu adam birdenbire kurtarıcı meleğim oluvermişti.

“Okulumuzda tarih, coğrafya, Türkçe dışındaki bütün dersler Ermenice okutulur, Ermenice bilmediğine göre önce Ermenice öğrenmen için çok çalışman gerekecek, ne dersin?”

Müdür gözlerimi gözlerinden kaçırıp sustuğumu görünce işimin ne denli zor olduğunu başıma kakarcasına konuşmasını acımasızca sürdürüyordu:

“Alcebra, fizik, şimi, biyoloji gibi diğer bütün derslerin yanında bir de İngilizce, Fransızca, Ermenice, Eski Ermenice…”

Müdür bey tam da ağırlığı altında inlemekten kurtulduğumu sandığım bir sırada Kürt Uso’nun değirmen taşını gerisingeri getirip omuzlarıma yüklediğinin farkında mıydı?

“Diraduryan efendi, bu açıklamalarınızla hemşerimin daha ilk günden işi sıkıya alması gerektiğini söylemek istiyorsunuz. Haklısınız. Ben inanıyorum ki Diyarbekirli hemşerim buralara kadar gelip anadilini öğrenmeyi aklına koymuş biri olarak, önünde tabii ki çalı çırpı, hatta belki biraz da dikenli otlar mevcutsa da, o, azimle bunların üstünden atlaya atlaya hedefine ulaşacaktır. Bizim de bu yolda ona mutlaka yardımcı olmamız gerekir. Ben eski bir Ermenice hocası olarak ona bu hususta elimden geleni esirgemeyeceğim. Kaydını buraya aldırıp işlemler kesinleşene kadar…”

“Nakil için Diyarbakır’a hemen yazı yazıp bu sorunu en kısa zamanda çözmeye bakacağız…”

Keşiş’in az önce Diraduryan efendi dediği müdür bu nakil işini beceremese de gerisingeri Diyarbakır’a dönüp bütün bu belalardan kurtulsam, okulu da okumayı da bir kenara bırakıp dayımın demirci dükkânında örsün başına geçip elimdeki balyozla bütün hırsımı kızgın demirlerden çıkarsam…

“Şimdi şöyle bir bak, bu odada gördüğün eşyaların içinden Ermenice adlarını bildiklerin var mı? Onları bize sayar mısın?”

“Müdür bey senin Ermenice’yi ne kadar bildiğini öğrenmek istiyor. Hadi, say, bu bir imtihan değil, heyecanlanma!”

Keşiş’in beni rahatlatıp yüreklendirmesiyle başımı sağa sola çevirdiğimde, bir an için kendimi Diyarbakır’da, sınıftaki eşyaları, masa, sandalye gibi şeyleri elindeki cetvelle gösterip İngilizcelerini öğretmeye çalışan Melike Hanım’ın dersinde gibi hissettim. Ben ne masanın, ne de sandalyenin Ermenicesini zaten bilmezken, bir de karşısında dikildiğim müdür beyin arada bir gözüne takıp sonra çıkardığı gözlüğüyle sırtındaki ceketinin, boynundaki kravatının, parmağındaki yüzüğün, kocaman burnuyla incecik bıyığının, kalınca kaşlarının Ermenicesini nasıl sayıp dökebilirdim ki! Odanın bir kenarında duran elbise askısıyla hemen yanında içi kitap dolu camekânlı dolaba da bön bön bakıp biraz mahcup, biraz üzgün, başımı önüme eğdiğimde toz içindeki ayakkabılarımı görür görmez, gururla, yüksek sesle haykırdım:

“Odetzemen!”

“Odetzemen mi dedin?”

“Heee!”

“O ne demek?”

“Ayakkabi!”

Müdür beyin önce hafif bir tebessümle başlayıp giderek kahkahaya dönüşen gülüşünün ardından bu ilk derste anlıyordum ki ayakkabının Ermenicesi goşig imiş!

“Peki başka?”

Daha ilk kelimede benim bildiğim Ermenice’nin buralarda pabucunun dama atıldığını görünce, hangi cesaretle ikinci bir kelime bulup söyleyebilirdim?

Müdür bey gözlerini gözlerime dikmiş, sabırla sorusunun cevabını bekliyordu. Birden anamın bize kızıp sinirlendiği zaman “Uyyy! İşallah civıt godri!”, ayağın kırılsın diye beddua yağdırışını anımsadım ve cevabımı yapıştırdım:

“Civ!”

“Civ mi?”

“Heee!”

“Civ ne demek?”

“Ayak!”

Oturduğu koltuğundan sessizce bizi izleyen Keşiş dayanamadı:

“Diraduryan efendi, görüyorsunuz, Diyarbekirli hemşerimle biraz daha konuşursanız bildiğiniz Ermenice’yi de unutacaksınız! Malumunuz üzere Anadolu’nun çeşitli yörelerinde kullanılan Ermenice ile İstanbul ağzı epey farklılıklar arzeder. Aslında birçoğunda, bazen biz anlamasak da, İncil’in dili Eski Ermenice’nin, yani kraparın izlerini bulmak mümkün. Anadolu’da kalan Ermeniler hâlâ iyi kötü kendi yörelerinin Ermenicesini kullanıyorlar. Ben de yıllar sonra hemşerimin ağzından bu kelimeleri duymaktan büyük bir keyif aldım doğrusu…

Keşiş ders verircesine sürdürdüğü sözlerini noktalayıp ayağa kalkarken, ben farkında olmadan İncil’in dilinden paraladığımı düşünerek gururla müdürün gözlerinin içine nasıl bakmazdım ki!

*

“Benimle gel, sana söyleyeceklerim var.”

Keşiş’le Patrikhane’nin mermer merdivenlerini tırmanıp içeri girdiğimizde ben onunla işimizin bittiğini sanıp kendi odama doğru yönelmiştim, ama yanılmıştım.

İkinci kattaki odasına gittiğimizde masasının başına geçip beyaz bir dosya sayfasına bir şeyler karalamaya başladı.

“Burada Ermenice yazdığım kelimelerin karşısında Türkçeleri var; şimdi git bunları ezberlemeye çalış. Bugün yarın, ne zaman ezberlersen gel, yeni kelimeler yazacağım. Madem ki buralara kadar okumaya geldin, bundan böyle ciddi ciddi çalışman gerek. Hadi, göster kendini…”

Elime tutuşturduğu kâğıtta, müdür beyin odasında gördüğüm halde hemen hiçbirinin Ermenicesini bilemediğim eşyaların sanki listesi yer alıyordu. Meğer anadilimiz Ermenice’de masaya seğan, sandalyeye ator, resme de badger deniyormuş…

Keşiş’in bana karşı gösterdiği bu içten ve yakın ilgi çok hoşuma gidiyor, ona karşı mahcup olmamak için gayret gösteriyordum. Elime tutuşturduğu dosya sayfalarındaki Ermenice kelimeleri bir an önce ezberleyip yanına gittiğimde Türkçe sorduğu kelimelerin Ermenice karşılıklarını veriyordum:

“Tebeşir?”

“Gavic!”

“Mürekkep?”

“Melan!”

“Hava?”

“Ot!”

“Soğuk?”

“Bağ!”

“Sıcak?”

“Dak!”

“Ilık?”

“Kağç!”

“Şimdi?”

“Hima!”

“Dün?”

“Yereg!”

“Bugün?”

“Aysor!”

“Yarın?”

“Vağı!”

“Pantolon?”

“Dapad!”

“Gömlek?”

“Şabig!”

Bir nevi oyuna da dönüşen bu derslerden giderek hoşlanıyor, öğrendiğim kelimelerle iyi kötü cümle de kuruyordum. Tabii “Tebeşiri getir!” cümlesi için ‘Gavicı per!’ yerine ‘Gavicı ger!’ diye cevapladığımda, Keşiş tek tük dökülmüş dişleri arasından kahkahayı basarken, ben “Tebeşiri ye!” demiş olduğumu anlayınca mahcubiyetten sırıtıp başımı öne eğiyordum.

*

Patrikhane’ye geldiğimden beri çoğu zaman sıkıntıdan patlıyordum. Tek tesellim giderek Keşiş oluyordu; onun dışında, varlığımla yokluğumdan kimselerin haberi yok gibiydi. Yemek zamanlarında papaz ve papaz yamaklarıyla beraber oturup yemek yiyor, sonra odamda anadilimizdeki kelimeler denizinde boğulup gidiyordum. Arada bir koridorda rahip Karekin’e rastlıyor, en çok da kapıcı Garbis ile karısı Narin kuyrigi görüyordum. Akşamları genelde öğle yemeğinden artanları önüme koyuyor, sabahları da sıcak bir çayın yanında ekmek, peynir, zeytinli kahvaltımı vererek ya da uykuda kalmışsam dürtükleyıp uyandırarak benimle yakından ilgileniyor, sonra çan sesleriyle beraber papaz yamaklarının peşine takıp sabah ya da akşam duası için karşıdaki kiliseye gidip dua etmemi istiyorlardı.

Gidiyordum, ister istemez gidiyor ve tek bir şey için, okulların bir an önce açılması için dua ediyordum. Artık giderek benim için bir nevi hapishaneye dönüşen Patrikhane’den, yalnızlıktan kurtulmak istiyordum. Zaman zaman Patrikhane ile kilise arasındaki geniş sokakta top oynayan yaşıtlarımı pencereden gıptayla izliyordum.

Bir akşamüstü, kilisede duamı ettikten sonra, tren yolunun hemen altındaki daracık geçitten geçip iki adım ötedeki sahile çıkmış, oradaki balıkçıları, yaptıkları tamir işine ‘meramet’, kendilerine de ‘merametçi’ denilen çoğu şişman, yaşlı kadınların bir yandan Ermenice çene yarıştırırken, bir yandan da makine gibi işleyen parmaklarıyla ağları tamir edişlerini seyretmiştim. Fazla oyalanmadan geri döndüğüm halde kapıcı Garbis oralara yalnız başıma gitmemin doğru olmadığını söyleyip azarlamış, ama ardından da güzel bir haber vermişti:

“Yarın yetimhaneden üç Hataylı öğrenci gelecek, seninle aynı odada kalacaklar. Manyel Ağa bugün Çemberlitaş’a gitti; Vezir Han’daki Ermeni karyola imalatçılarından karyola, yatak tedarik edecekti. Artık yalnız başına kalmayacaksın…”

*

Manyel Ağa’yla daha ilk günlerde karşılaşmıştım. Kendisiyle neredeyse yaşıt olan eskimiş bastonuyla, hafifçe aksayan ayağını sürüyerek peşim sıra lavaboya girince nedense utanıp tuvalete girmekten vazgeçmiş, aceleyle elimi yıkayıp dışarı çıkmıştım. Az sonra odama gelip beni hafif yollu azarlamıştı.

“Muslukları iyice kapat, sular damlayıp boşa gitmesin!”

Uzunca boylu, epeyce yaşlı bu adamın kim olduğunu ertesi gün daha yakından tanıyıp öğrenecektim.

Babamlara yazdığım bir mektubu postaya nasıl atacağımı kapıcı Garbis’e sorduğumda bana koridorun sonundaki odayı göstermişti.

“Manyel Ağa’ya git. Patrikhane’nin vekilharcı odur, para pul işlerine o karışır, posta pulunu ondan iste. Bir ara çıktığımda postaya atarım.”

“Benım param var, puli postağhanadan sen alsan, olmaz?”

“Paranı kendine sakla, burada kaldığın müddetçe para harcamana gerek yok, zaten Patrik efendimizin emri böyledir.”

Kapısını tıklatarak içeri girdiğimde afalladım. Manyel Ağa, bir gün önce beni musluk konusunda azarlayan aksi ihtiyardan başkası değildi. Yanındaki sandalyeye uzattığı bacağını toparlayıp okuduğu Ermenice gazeteyi isteksizce masasına koydu, elimdeki zarfa dikkatlice bakıp, ardından da donuk bir ifadeyle sordu:

“Pul mu istiyorsun?”

“Heee!”

“Mektup mu yazdın?”

“He, mektup yazdım.”

“Kime yazdın?”

“Babamgile, Diyarbakır’a.”

“İyi!”

Çekmecesinden küçük bir teneke kutu çıkardı, titrek elleriyle tabaka halindeki pullardan birini tırtırlarından dikkatlice ayırıp bana doğru uzattı. İstediğimi çarçabuk karşılayınca sevinçle sordum:

“Uçağ pulidır, degıl mi?”

Aniden gerilen kalınca kaşlarıyla, musluğu iyice kapatmadığımı söyleyip azarladığı nemrut ifadesini takınıp, tek tük kalan dişlerinin arasından alaylı gülüşüyle bu kez o sordu:

“Tayyare ile mi göndermek istiyorsun?”

“Heee!”

“Peki sizin oraya posta treni gitmez mi?”

“Gider, hama ben istiyem ki çabuğ getsın.”

“Haaa! Anladım anladım, mektubun bir an önce ellerine ulaşmasını istiyorsun.”

“Heee!”

Benimle değil de, sanki kendi kendisiyle konuşuyormuş gibi söylenmeye başladı.

“… Tabii, tabii acelen var; çünkü sen adıyla sanıyla ünlü bir pamuk tüccarısın, onun için de işini bir an önce halletmeye çalışıyorsun. İstanbul’a gelir gelmez iyi, kelepir bir pazar buldun, fırsatı kaçırmamak için hemen Adana’ya haber salıyorsun, en kısa zamanda kırk sekiz ton pamuğu tedarik edip göndersinler, balyalar yolda ıslanmasın diye iyi tedbir alsınlar, sigorta ettirmeyi ihmal etmesinler, irsaliyeyi, faturayı da şöyle şöyle yazsınlar, vesaire vesaire diye talimat veriyorsun, değil mi?”

Apışıp kalmıştım. Dediklerini anlamıyordum ama benimle alay ettiği her halinden belliydi. Susuyordum. Manyel Ağa hiç ara vermeden, yüksek sesle, biraz da azarlarcasına sözlerini sürdürdü:

“… Senin okumaktan başka ne işin olabilir ki! Talebelerin memleketlerine, ana babalarına iki satırlık mektupla iyi ve rahatlarının yerinde olduğunu bildirmelerinin aciliyeti mi olur? Böyle sıradan mektuplar üç gün değil de on üç gün sonra yerine ulaşırsa kıyamet mi kopar?”

“Ben dedım ki…”

“Hadi! Gidebilirsin.”

Köşesinde Atatürk’ün resmini taşıyan pullu zarfı kapıcı Garbis’e uzatırken iyice sesim titriyordu.

“Uçağ puli istedım, Manyel Ağa posta puli verdi. Al, bu parayla yanına bi kurışlığ pul daha yapıştır, mektubum çabuğ getsın.”

Artık tutamadığım gözyaşlarım karşısında bir an için şaşıran kapıcı Garbis beni teselli etmek için çırpınıyordu:

“Tamam tamam, koy o parayı cebine. Eksik olan pulu ben yapıştırırım. Sen üzülme. Bizim Manyel Ağa’nın huyu böyledir işte, Patrikhane’nin parasını kendi kesesinden daha fazla düşünür, her şeyi hesap eder…”

*

Üç Hataylı, bir de ilkokulun dördüncü sınıfındayken geldiği için yaşı bizlere göre biraz daha küçük olan Zileli Nışan’ın aramıza katılmasıyla odamız bir bakıma beş kişilik minik bir yatakhaneye dönüşürken, geceleri yine sayıklayıp horlayan bir kadroya da kavuşmuş oldu.

İnce uzun boyunun yanı sıra adı da papağanı çağrıştırdığı için yetimhanede gizliden gizliye alay ettiğimiz Papken bizlerden yaşça da büyük olduğu için Patrikhane’de papaz yamaklığı kurslarına başladı. Diğer Hataylı çocuklardan Arsen ortaokul bire, Vahriç ortaokul ikiye, Zileli Nışan ilkokul dörde gidecekti. Rutin programımızı artık hep birlikte sürdürüyorduk. Sabah Narin kuyrigin hazırladığı kahvaltı, çan sesiyle beraber Papken’in öncülüğünde kiliseye gidiş ve sabah duası, ardından yatakhane ve çalışma odasına dönüştürülen içerlek iki odadan birinde kendi aramızda sohbet, biraz da Ermenice çalışma, aşçı Vahram’dan büyükçe sefertasları içinde gelen öğle yemeği, tekrar odamıza çekilip bu kez de akşam duası için çalan çan sesleriyle beraber Papken’in peşi sıra kiliseye gidip ayine katılma… Aslında ayine katılmamız kilisede mevcut olmaktan öteye geçmiyordu; çünkü doğru dürüst bir dua da bilmiyorduk. Şabig denen uzunca entariyi andıran kilise kıyafetimizle ayakta dikiliyor, arada bir papazın baş işaretiyle “Uuu!” deyip sesine tempo tutuyor, ikinci işaretiyle de susuyorduk.

Hataylıların Ermenicesinden neredeyse tek kelime anlamıyordum. Onlar çoğu zaman o dili kullandıklarından aramızda sanki bir uçurum oluşuyordu. Arada bir bize kendi yörelerinden, Samandağ kazasının Vakıflı köyünden söz ediyor, orada portakal bahçelerinden geçilmediğini, başta muhtar olmak üzere tüm köy halkının Ermeni olduğunu, ayrıca o civarda tek tük, bir iki Ermeni köyünün de varlığını övünerek anlatıyorlardı. Dönüp bana bizim yöreleri sorduklarında verdiğim cevaba hayretlerini gizlemiyor, bana inanmakta sanki tereddüt ediyorlardı.

“Yoğh, bızım oralarda Ermeni köyi heç kalmamiş; ama Türk, Kürt, Zaza, Kızılbaş köyleri var. Ermeniler yalavuz kazalarda, bi de şehirde yaşilar.”

Kısa aralıklarla süren sohbetler dışında, Patrikhane’de el ayak çekildikten sonra uzandığımız karyolaların gıcırtısına zaman zaman alçak sesle tempo tutarcasına kendi dillerinde bir şarkı mırıldanıyorlardı:

“ Germir fıstan hekutz i, hele hele hele ninnoyi

Çiuts il ağvir viyludz i, hele hele hele ninnoyi…”38

Biz şarkının bir tek ‘fistan’ sözcüğünü anlasak da, kulaklarımızda uğuldayan “hele hele hele ninnoyi” nakaratıyla onlar Hatay’ın, ben Diyarbakır’ın, Nışan da Zile’nin yolunu tutup rüyalarımızda bizim oraları kucaklamaya mı gidiyorduk ne?

*

“Şimdi Manyel Ağa’ya gidip sabunlarınızı alın, hangi hamama gideceğinizi size o söyleyecek.”

Patrik hazretlerinin yemeğini pişiren, çamaşırını yıkayıp ona hizmet sunan, bekâr ve Patrik hazretlerinin yeğeni olduğu için sürekli Patrikhane’de kalan Alis adlı bodur, orta yaşlı kadının yukarıki katta aklayıp paklayıp tek tek bohçaladığı temiz çamaşırlarımız elimizde, hep beraber, istemeye istemeye Manyel Ağa’nın odasına yollandık.

Alis hanım ona hamam faslından bahsetmiş olacak ki, kapısını tıklatıp elimizdeki bohçalarla boy sırasına göre karşısına dizildiğimizde, hiçbir şey sormadan, oturduğu koltuğundan kalkıp bastonuna tutuna tutuna gitti, köşede duran büyükçe bir masanın çekmecesinden aldığı sabunu Papken’e uzattı.

“Al bu sabunu, beraberce yıkanırsınız. İçinizde buraları bilen var mı?”

Bizden ses seda çıkmayınca devam etti.

“Sokağın ilerisinde, ana caddenin hemen başında Nişanca Hamamı var; tarihi bir hamamdır. Oraya gidip beni bekleyin. Ardınız sıra geleceğim. Ben gelmeden sakın soyunup hamama girmeyin!”

Papken elindeki bir kalıp sabunla önde, bizler de onun arkasında, Nişanca Hamamı’nı bulmak üzere Patrikhane’nin mermer merdivenlerini inerek sokağa çıktık.

Sağdaki Bezciyan Okulu’nu geçip tabelasında ‘Kısmet Bakkaliyesi, Tanaş’ yazan dükkâna varınca durduk. Önündeki daracık kaldırıma yan yana sıralanmış minik sandıklar içindeki sebzelere, yine sandık ya da sepetlerde sergilenen meyvelere, daracık, tozlu vitrin camından görünen küçük kavanozlara, teneke kutulara ve yampiri raflarda karmakarışık istiflenmiş bir sürü ıvır zıvıra bakılırsa bakkal mı manav mı olduğu pek de iyi anlaşılmayan bu dükkânın girişine attığı iskemlede oturmuş, ahşap binanın balkonuna tırmanmaya çalışan sarmaşığın dibinde keyifle sigarasını tüttürerek müşteri gözleyen yaşlı, sıska adam Bakkal Tanaş olmalıydı.

Kısmet Bakkaliyesi önündeki dört yol ağzında hangi istikamete doğru gideceğimizi kestiremeyip bakkala sorsak mı diye kendi aramızda konuşurken ardımızdan gelen Manyel Ağa’nın bastonunu havaya kaldırıp ileriyi işaret etmesiyle ana caddeye yöneldik. Aksayan ayağına rağmen aceleyle bizlere yetişen Manyel Ağa’nın önderliğinde hamamın yolunu tuttuk.

Hamam Patrikhane’nin az ötesindeydi. Ana caddeye paralel, yer yer taşı dökülmüş duvarındaki oyuklarda otlar bitmişti. Bacasından tüten cılız gri dumanıyla verdiği yaşam savaşında belki de tek dayanağı kırmızı silik tabelasındaki ‘Tarihi Nişanca Hamamı’ ibaresiydi.

Hamamın girişinde eski püskü bir masanın başında oturmuş yaşlıca adam kafile halinde içeri girdiğimizi görünce yaşından beklenilmeyecek bir çeviklikle ayağa fırladı, kenarına fırdolayı dar keçe çakılmış tahta kapıyı ardına kadar açıp bizleri içeri buyur etti. Manyel Ağa arkada kalırken talimatını tekrarladı:

“Siz içeri girip bekleyin, ben gelmeden soyunmayın!”

Kasvetli, rutubetli loş salonda birbirlerine bitişik ya da camekânla ayrılan minik soyunma yerlerinde çengellerden asılı bir iki elbiseye bakılırsa hamam tenha olmalıydı. Ortalıkta elindeki havluları dolaplara yerleştiren orta yaşlı, kabak kafalı, göbekli adamdan başka kimse yoktu. Az sonra bize doğru yanaşıp soyunmamız için kanapeleri gösterdiyse de aldığı cevap kesindi.

“Manyel Ağa gelmeden soyınamanığh…”

Kapı aralığından gelen seslerden anlayabildiğimiz kadarıyla dışarda Manyel Ağa ile neredeyse yaşıt hamamcı arasında sıkı bir pazarlık sürüyordu.

“Olmaz, yarı fiyatına olmaz!”

“Onlar daha çocuk, ne kadar su kullanabilirler ki! Beşine toptan bir fiyat yap gitsin. Biz burada komşuyuz, hem her hafta beş müşterini de kaçırmamış olursun.”

Elimizde bohçalar, sıkıntılı sıkıntılı beklerken, Manyel Ağa nihayet muharebe kazanmış kumandan edasıyla, içeri girdi.

“Hadi, şimdi gidip soyunun, sonra da iyice yıkanın ha!”

Manyel Ağa “Ben gelmeden soyunmayın” diye tembihleyince onun da bizimle beraber yıkanacağını düşünmüş, bundan hiç hoşlanmamıştık. Meğer onun asıl derdi pazarlıkmış.

Manyel Ağa’nın “İyice yıkanın ha!” talimatının hakkını vermeyi bizler de çok istememize rağmen beş kişiye düşen bir kalıp sabunla bunu nasıl becerebilirdik ki! Aynı kurnanın etrafında dip dibe oturup kapanın elinde kalan sabun parçasının peşinde koşmaktan yıkanmaya zaman bulmakta zorlanırken halimize acıyan tellaklardan birinin akıl edip dışarda bıçakla ikiye böldüğü sabunu elimize tutuşturmasıyla işimiz biraz daha kolaylaşmıştı ama yine de elimizin altında köpürterek rahatça yıkanacağımız sabun bulamayınca sinirimizden bizler köpürmez miydik?

Ertesi gün kapıcı Garbis “Manyel Ağa sizi çağırıyor” diyerek bizleri tavuk kışkışlarcasına Manyel Ağa’nın odasına doğru sürerken bu davetin hayra alamet olmadığını tahmin edebiliyorduk. Kapısını tıklatıp içeri girdiğimizde Manyel Ağa’yı neşeli bir ruh hali içinde bulduk.

“Gelin gelin, size göre bir iş buldum, akşama kadar odanızda yan gelip yatıyorsunuz. Azıcık çalışın, hem de bir işe yarayın!”

Hafif bir tebessümle çekmecesinden çıkardığı bir tomar pulu masasının üzerine özenle koyarken babacan bir sesle sordu:

“Eee, söyleyin bakalım, dün bol bol yıkandınız mı?”

Sanki sözbirliği etmişçesine, koro halinde biraz da boynumuzu bükerek tısladık:

“Yoğh…”

“Niye, yoksa sular mı kesildi?”

“Yoğh, sular kesılmedi!”

“Eee?”

“Sabun yetmedi!”

“Bir kalıp sabunla zor yıkandık…”

“Su boldu, sabun yoktu…”

“Bundan sonra hepimizin sabunu ayrı olsun!”

En küçüğümüz Nışan’ın bu son önerisi Manyel Ağa’yı çileden çıkardı.

“Bundan sonra herkese bir kalıp sabun…! Beş kişi değil, sanki bir ordu!”

Konuşmasını kesip Papken’in gözlerinin içine bakarak, her şeyin sorumlusu oymuş gibi sordu:

“Sana verdiğim sabunu ne yaptınız?”

“İki parçaya böldük.”

“Niye ikiye böldünüz?”

“Biz bölmedik, hamamcı iki parça yaptı.”

“Niye?”

“Sabun sırası çabuk gelsin diye…”

“Peki o parçalar ne oldu?”

“Bitti…”

“Yani hiç mi kalmadı?”

“Çok küçük iki parça…”

“İyi… Peki onları ne yaptınız?”

“Attık!”

“O iki parça sabunu da beğenmeyip attınız, öyle mi? Bundan sonra artan en küçük parçayı dahi getirip göstermezseniz bir daha size sabun mabun yok, bilesiniz!”

Manyel Ağa sabun konusunda hepimize iyi bir ders verdiğine kanaat getirdikten sonra deminden beri masasının üstünde duran pul tomarını büyükçe bir zarfa yerleştirip koltuğunun altına sıkıştırdı, sonra ayağa kalkıp bastonuna sarıldı.

“Şimdi beni takip edin, size yapacağınız şeyi göstereceğim.”

Koridor boyunca yürüyüp ona paralel arkadaki ikinci koridora geçtik, kapıcı Garbis’le karısı Narin kuyrigin bizlere sabah kahvaltısı hazırlayıp kendi yemeklerini de pişirdikleri küçük mutfağı, onun az ilerisinde rahip Karekin’in Patrikhane’de gecelediği zaman kaldığı odayı da geçerek en sondaki, üzerinde Ermenice harflerle ne yazıldığını anlamadığımız çift kanatlı büyük bir kapının önünde durduk. Manyel Ağa yeleğinin cebinden çıkardığı anahtarı titrek elleriyle anahtar deliğine sokup iki kez çevirdikten sonra gıcırtıyla açılan kapıdan genişçe bir odaya girdik. Burası bir mahkeme salonu gibiydi. Salonun başköşesinde yer alan yuvarlak, yarım ay şeklinde yüksekçe bir bankonun tam karşısındaki parmaklıklı küçük loca sanıkların ayakta dikilip hâkimlere cevap verdikleri bölmeye benziyordu. Salonun arka bahçeye açılan geniş pencerelerinden arta kalan duvar boşluklarında dini ya da sivil kıyafetli, sakallı, cüppeli insanların büyükçe portreleri asılıydı.

Uzun zaman kullanılmadığı için epeyce tozlanmış masa, sandalye ile resim çerçevelerinin aksine, bir kenarda muntazaman istif edilmiş temiz mecmualar duruyordu.

“Bu mecmualar matbaadan yeni geldi, bantlanıp, pullanıp postaya atılacak, bu işi de sizler yapacaksınız!”

Manyel Ağa aval aval suratına baktığımızı görünce, üst üste yığılı duran kalınca sarı paket kâğıtlarından birini çekip makasla on on beş santim eninde, otuz santim kadar uzunluğunda bir şerit kesti, sonra da bu şeridi uzunlamasına ikiye katladığı mecmuanın tam ortasına titrek elleriyle fırdolayı dolayıp iyice sıkıştırdıktan sonra pullardan ikisini tükürükleyip özenle bu sarı kâğıdın birleştikleri yerle mecmuanın bir kısmına taşırıp yapıştırdı. Üzerine adres yazılacak şeritlerin postada kayıp düşmemesi için pulun yapıştırılma biçiminin çok önemli olduğunu bir de sözlü olarak hatırlattıktan sonra Papken’e döndü.

“Hadi, bir tane de sen yapıp arkadaşlarına göster.”

Papken biraz acemice de olsa yapıp aferini alınca Manyel Ağa da bu işi becerebileceğimize kanaat getirerek bize işin önemini anlatmaya başladı.

“Bakın, bu mecmuadaki yazıların çoğunu sizleri buraya getirten, okuyup memlekete, millete faydalı insanlar olasınız diye gecesini gündüzüne katan Patrik hazretleri kaleme alıyor ve her ay bu mecmuayı yayınlıyor. İnşallah ileride siz de bu mecmuaya yazılar yazarsınız. Heves edip çok çalışırsanız birer ünlü yazar olamayacağınızı kim bilebilir ki! Zamanında…”

Sözünü burada kesip feri gitmiş gözlerini bir an için uzaktaki bir noktaya odaklayarak öylece kaldıktan sonra, söyleyeceklerinden vazgeçip mecmualardan birinin kapağındaki yazıyı gösterdi.

“Adı nedir, okuyabiliyor musunuz?”

Susup başımızı öne eğdiğimizi görünce titrek parmaklarını büyük harflerin üzerinde gezdirip yüksek sesle heceledi:

“Şo-ğa-gat”

Her harfi leyleği andıran kuş figürleriyle süslü yazının Türkçesini sormaya gerek duymadan yine kendisi söyledi:

“Işık damlası…”

Manyel Ağa bastonuna dayanıp ayağını sürüye sürüye odayı terk edince hevesle işe koyulduk. Önce acemice, elimiz yattıkça da daha çabuk, daha düzgün paketlemeyi sürdürürken, farkında olmadan geliştirdiğimiz işbölümüyle birimiz kâğıtları kesiyor, bir diğerimiz mecmuayı katlıyor, biri de onu sarıyor, kimimiz de pulları yalayıp dikkatlice yapıştırarak bini aşkın Şoğagat’ın bir an önce postaya verilebilmesi için gayret ediyorduk.

Aslında önce bir nevi eğlence gibi gelen bu paketleme işinin can sıkıcı bir tarafı da vardı: Pulları yalayıp yapıştırmak… Zamkın o nahoş tadının yanı sıra, giderek dillerimizin de sızlamaya başlamasıyla birlikte, pul yalama faslında kaytarmalar başladı. Kimimiz ya tuvalete koşuyor ya da mümkün olduğunca bu işi bir diğerimize yıkmaya çalışıyorduk.

Tam da işimizin bittiğini kendisine haber vermek üzereyken Manyel Ağa içeri damladı. Paketlenmiş mecmuaların muntazaman bir kenarda istif edildiğini görünce gözlerinin parlamaması mümkün müydü?

“Aferin, işte böyle, Allah boş duranı sevmez. Bakın ben bu yaşıma rağmen hâlâ sabah erkenden kalkıp yollara düşerim. İşte siz de Patrikhane’ye geldiğinizden beri ilk defa bir işe yaradığınızı göstermiş oldunuz…”

Paketlenmiş mecmualar arasından gelişigüzel çekip çıkardığı birkaç mecmuanın pullarının eksik veya fazla olduğunu ya da iyice yapıştırılıp yapıştırılmadıklarını kontrol ettikten sonra, kendince ekip başı belirlediği Papken’e dönerek memnuniyetini belirtti.

“Şimdi gidip elinizi yüzünüzü yıkayıp öğle yemeğinizi yiyebilirsiniz. Bugün bunu hak ettiniz çocuklar. Gelecek ay Şoğagat’ın yeni sayısı yayımlandığında yine beraberce bu işi yaparsınız.”

Tam da kapıyı çekip çıkmak üzereyken Nışan’ın sesi duyuldu:

“Gelecek ay ben pul yalamam, dilim yara oldu.”

Dönüp bir müddet sessizce bastonuna dayanarak Nışan’ı tepeden tırnağa süzen Manyel Ağa bu kez sinirlenmeden, hafif bir tebessümle söyleniverdi:

“Tamam tamam, gelecek ay bir parça sünger vereyim de ıslatıp kullanın; o zaman diliniz hem yara olmaz, hem de bu yaşta, bu boydayken bir daha böyle pabuç gibi uzamaz!”

38 [Erm. garmir fıstan hakvadz e, … / İnç al ağvor vayladz e, …]: Kırmızı fistan giymiş, … / Ne de güzel yakışmış, …

V

Okulların açılmasıyla beraber Papken Patrikhane’de papaz yamaklığına devam ederken, ilk günden Keşiş’in önderliğinde gelip yerleştiğimiz Bezciyan Okulu’nda anadilimizi öğrenmek çabasıyla kanat çırparken ne denli garip kuşlar olduğumuzu her gün yeni bir boyutuyla yaşayıp öğreniyorduk…

Birbirlerini ve okulu tanıdıkları için daha ilk andan itibaren kaynaşıp şakalaşan bu kızlı erkekli öğrencilerin arasında tek başıma kaldığım için sıkılıyor, kendi aralarında konuştukları Ermenice’den bir şey anlamadığım gibi bir de üzerimde odaklanan meraklı bakışlarından rahatsızlık duyuyordum.

Onların bu merakını giderecek gelişme daha birinci derste cereyan etti. Tabiat bilgisi öğretmeni kürsüye yönelip yerine oturur oturmaz, kolalı beyaz gömlekle lacivert etekli üniformaları içinde çoğunluğu örgülü uzun saçlı kızların ve hemen hepsi de koyu elbiseli, kravatlı, saçları muntazam kesilip taranmış erkek öğrencilerin arasında, arkalardaki bir sıraya yalnız başına ilişmiş, ürkek bakışlarıyla yabancılığını her haliyle kanıtlayan kabak kafalı bir garip kuş olarak beni fark ediverdi. Gözlerini gözlerime dikerek söylediği Ermenice sözlerinden bir şey anlamadığım için ayağa kalkarak utana sıkıla kekeledim.

“Ben Ermence bılmiyem.”

O an sıkıntıdan, utancımdan, yüzümün alı, öğretmenin saçlarının kızılıyla ya da dudaklarının kor kırmızısıyla mı yarışıyordu bilemiyorum. Sınıfta bir anlık suskunluğun ardından uğultuyla beraber aynı anda kahkahalar koptu. Orta yaşlı, şişmanca öğretmen aniden kürsüsünden kalkıp Ermenice bir şeyler söyleyip sükuneti temin etti.

“Peki, Ermenice bilmeden bu sınıfa kadar nasıl okudun?”

“Ben Türk okıllarında oğhıdım.”

“Öyleyse birazdan anlatacağım dersi Ermenice bilmeden nasıl anlayacaksın?”

“Ermence bılmiyem, hama az bıliyem.”

“Anunıt inç e?”

“Mıgırdiç!”

Bir anlık sessizlikten sonra bu kez sorduğu kim bilir hangi basit soruya karşılık aval aval yüzüne baktığımı görünce, benim “az bıliyem” dediğim Ermenice’nin sınırlarının nerede başlayıp nerede bittiğini iyice sezen öğretmen Ermenice faslına son verip Türkçe devam etti:

“Nereden geldin?”

“Diyarbakır’dan…”

“İstanbul’da nerede oturuyorsun?”

“Patrikhane’de…”

Sınıfta yine bir uğultu koptu ve bütün öğrencilerin bakışları üzerimde iyice odaklandı.

“Neden Patrikhane’de?”

“Patrik istedi.”

“Annen, baban?”

“Onlar Diyarbakır’dadır.”

“Baban ne iş yapar?”

“Dişçilığ…”

“Yani?”

Yüzüme hâlâ soran gözlerle bakan öğretmene babamın mesleğini bir de Ermenice olarak söylemekten başka bir şey aklıma gelmedi.

“Agrakordz!”

Kendinden emin tavrımla, başka mesleklerin Ermenice adından hareketle, diş ve iş sözcüklerinin Ermenice karşılıkları olan agra ve kordz kelimelerinden türetip biraz da yüksek sesle verdiğim bu cevap karşısında tüm öğrencilerin alaylı bakışlarının yüzlerinde donup mahcup olacaklarını beklerken sınıfta kopan kahkaha tufanıyla yerin dibine giren ben oluyordum! Meğer öğretmenin de gülümseyerek tahtanın başına geçip gösterdiği üzere, dişçiye adamnapuyj deniyormuş. Bu kelimenin, dişin Eski Ermenice karşılığı adamn ile tedavi anlamına gelen puyjdan türetildiğini öğrendiğimde, sinirimden ağzımdaki tüm adamnlarımı adamakıllı sıkarken anadilimdeki ilk icadımın boşa gitmesine nasıl kahrolmazdım!

Ermeni okulundaki birinci ders benim açımdan tam bir fiyasko olmuştu. Öğretmen de beni bir başıma bırakıp dersi diğer öğrencilerle sürdürdü. Tahtanın en tepesine karaladığı kısa bir yazıdan aşağı doğru oklar çıkardı, sonra o okların da altlarına kargacık burgacık bir şeyler yazarak açıklamalar yaptı. Öğretmen tahtanın başında ders anlatırken onu can kulağıyla dinleyip önlerindeki defterlere harıl harıl notlar alan sınıf arkadaşlarımın dünyası ile benim dünyam o kadar farklıydı ki…

Arada bir sıralar arasında gezinip bazen de tahtadaki yazılardan birini parmağıyla işaret edip hafifçe tıklatarak konuşmasını sürdüren öğretmenle göz göze gelmemeye çalışırken, tanıdık bir kelimeden yola çıkarak bir şeyler anlamaya çalışıyordum ama nafile! Yabancısı olmadığım oklar bazen zihnimde Halk Partisi’nin meşhur altı okunu çağrıştırırken bazen de Diyarbakır’da dördüncü sınıftayken tarih dersinde tahtaya asılıp üzerinde Türklerin Orta Asya’dan, anayurtlarından çıkarak izledikleri göç yollarını gösteren haritadaki kırmızı oklara mı dönüşüyordu ne?

Çevremdeki her şey tümüyle yabancıydı, karşımda duran karatahta bile! Geldiğim diyarlardaki okullarda karatahtalar adlarına yakışır şekilde gerçekten kara iken, buradakiler koyu yeşildi!

Bizim diyarlardaki okullarda tebeşir kıtlığı yaşanırken, hele küçülmüş tebeşirleri arkadaşlarımıza fırlatarak şakalaşırken yakayı ele verdiğimizde “Devlet malına zarar ha!” diyerek ensemize inen tokatların bolluğu ile buradaki renkli tebeşirlerin bolluğu sanki ters orantılıydı…

Bizim diyarlarda karatahtaları sildiğimiz silgi eskidiğinde ya da bir biçimde ortalıktan yok olduğunda öğretmenimizin verdiği talimat neydi?

“Aranızda para toplayıp bir parça keçe alın!”

Cebimizdeki on paraları, yüz paraları yan yana getirmeyip, aksine yan çizdiğimizde, öğretmenimizin çözümü yine de hazırdı:

“Tahtadaki yazıları derse kalkan herkes kendi mendiliyle silecek!”

Özellikle ilkokul sıralarında sabahları düzgün kesilmiş tırnak ile temiz mendil muayenesinden geçerek sınıflara dağıldığımızdan, “Öretmenım, mendilım yoğh” diyemeyeceğimize göre, okul çıkışında aramızda para toplayarak içimizden birini İspayi Pazarı’ından bir parça keçe almaya yollamaktan başka çaremiz kalmazdı.

Elinizi içinden geçirip kese gibi rahatlıkla kullanabileceğiniz çifter çifter silgili bu diyarlardaki hesaplarla bizim ellerin hesapları birbirinin ne kadar da zıttıydı…

Belki de beni dalıp gittiğim hayal âleminden çekip almak için sıralar arasındaki gezintisini yanı başımda noktalayıp, hafifçe omzuma dokunan öğretmen, Ermenice sözlerine ve eliyle koluyla yaptığı işarete rağmen hâlâ oturduğum yerde hareketsiz durduğumu görünce bu kez Türkçe seslendi:

“Hadi, tahtadaki yazıları sil!”

Tahtadaki Ermenice yazıları silip okları olduğu gibi bırakınca sınıfı bir gülüşme dalgası kaplarken, ben o anda kafamın içinden geçenlerle baş başaydım:

“Eyi valla, onlar özi özlerine ders yapalar, tağhtayi da ben silım!”

Birkaç dakika sonra çalan zille beraber öğretmen hanım tahtayı bizzat temizledikten sonra, ‘Silmeyip tahtada bıraktıklarının birer intikam oku olduğunu biliyorum ha!’ dercesine gözlerimin içine baka baka, gülümseyerek sınıfı terk etti.

*

Beş dakikalık teneffüste artık benimle ilgilenmektense kendi aralarında sohbete dalıp şakalaşan öğrencilerin arasında tek başıma kaldığım için içime garip bir yalnızlık çökerken, tek tesellim ikinci dersin Türkçe oluşuydu.

Zilden hemen sonra elinde etrafı beyaz bir bezle iyice örtülmüş küçük bir tel kafes taşıyan uzun boylu, iri cüsseli, kartal bakışlı adam sınıfa adımını atar atmaz herkes anında ayağa kalktığına göre, demek ki Türkçe öğretmenimiz buydu.

Elindeki kafesi pencerenin yanına koyduktan sonra sınıfın ortasında uzun, heybetli boyuyla dikilen öğretmen, başıyla oturmamızı işaret etti ve bir süre bizleri tek tek gözden geçirdi.

“Hepinize iyi bir çalışma yılı diliyorum, umarım bu yıl da başarılı olursunuz. Nitekim bazı arkadaşlarınız maalesef şu anda aranızda değiller, aynı sınıfı yeni baştan okuyacaklar, peki neden?”

Kimseden ses çıkmayınca kızlardan birini işaretle:

“Mari, bu yıl aranızda olmayan kaç arkadaşınız var?”

“İki.”

“Peki, neden sınıfta kaldılar?”

“Bilmiyorum efendim.”

“Bunu bilmeyecek ne var! Sen şuna miskinlik ettiler, okulu tembelhane sandılar desene, a benim akıllı kızım!”

Özellikle tembelhane kelimesine vurgu yapıp böylece bir nevi gözdağı veren öğretmen, belki de kabak kafamın yardımıyla ilk anda sınıfta yeni bir öğrenci olduğumu fark etmiş olacak ki, bu kez bana döndü.

“Sen hangi okuldan geldin evladım?”

“Diyarbakır Ziya Gökalp Lisesi’nden ğhocam…”

İstanbul’daki Ermeni okullarından birinin adını söyleyeceğimi beklediğinden olsa gerek, bir an durakladı, sonra sorularını ardı ardına sıralamaya başlıyordu:

“Adın ne?”

“Mıgırdiç!”

“Diyarbakırlı mısın?”

“He!”

“Sorulara ‘evet’ ya da ‘hayır’ diye cevap vermek gerekir evladım. ‘He’ demeyi unut! Demek Diyarbakır’dan geldin…”

“Evet!”

“Ailece mi buraya göç ettiniz?”

“Yoğh, ben yalavuz geldım…”

“Neden yalnız?”

Bütün bir ders sürecekmiş gibi gelen soru yağmuru altında giderek terlemeye başlıyordum.

“Babam get Ermence ögren dedi, onın içün geldım…”

“Hım! Baban ne iş yapar?”

“Dişçilığ…”

“Diş tabibi mi?”

“Yoğh, diplomasi yoğhtır…”

“Peki nasıl çalışıyor?”

“Aziz Beg’le…”

“Aziz Bey kimdir?”

“Babamın ortağidır…”

“Onun diploması var mı?”

“Vardır, divarda asılidır…”

“Onun yanında teknisyen olarak çalışıyor, öyle mi?”

“Hem teknisyen, hem dişçi! İgne yapar, ağriyan dişi çeker, dolği yapar, tağhım diş düzer…”

“Diploması olmadan nasıl diş çekiyor, evladım?”

“Aziz Beg’in diplomasıyla…”

“Eh, doğrusu kelpetenle diş çekildiğini biliyordum; ama diploma dediğin bir kâğıt parçasıyla dişlerin söküldüğünü ilk kez senden duydum!”

Biraz da alay edercesine söylediği cümlesine bu kez kendince açıklama getiriyordu:

“Anlaşıldı, baban gizlice, muvazaalı çalışıyor…”

Yüzüme bir tokat inmiş gibi hissediyor, soruların bitmesi için içimden dua ediyordum.

“Peki, Ermenice bilmiyor musun?”

“Buranın Ermencesıni bılmiyem…”

“Hiç mi?”

“Biraz anliyam, konışamiyam…”

“Peki, yazabiliyor musun?”

“Az biçuğ…”

“İsmini yazabilir misin?”

“He, yazabılırem…”

“Öyleyse geç tahtaya, yaz bakalım!”

Bir an için yerimden kıpırdamadığımı, apışıp kaldığımı görünce bu kez hafifçe gülerek üsteledi:

“Hadi, hadi!”

Sınıfta birdenbire beliren ölümcül sessizlikte, tüm gözlerin meraklı bakışları altında, sıralar arasından yürüyüp tahtaya doğru ister istemez attığım her adımda giderek daha da yalpalıyordum.

Peki, Türkçe dersinde bu Ermenice imtihan neyin nesiydi? Diyarbakır’da yazları kulağımı çekip bana her bir harfimizi öğretmek için çırpınan papaz Der Arsen’in yerine şimdi henüz adını sanını bilmediğim bu Dacig hocayı acaba hangi kör şeytan getirip başıma bela etmişti? Acaba duvardaki şu yeşil tahta yerine dosdoğru kapıya yönelip bu diyarlardan kaçıp kurtulsa mıydım, yoksa kör şeytana uyup sınıfın ortasında şöyle mi haykırsaydım?

“… ⁄hocam, benım Ermence bılıp bılmedığım seni ne alakadar edi? Sen sahan paşa kimi Türkçe dersın yap, çek get! Diyarbakır papazımız Der Arsen edememiş bahan dilımızi ögrete, ma sen mi ögretecağsan? He deme, yoğh deme, evet hayır söle… Zatani konışmağımi da begenmisen! Bız bele alışmişığh, bele konışiyığh, ma kabahat mi işliyığh? Bız diyiyığh geliyem, burda diyiler geliyorum; bız diyiyığh yiyiyem, sız diyisız yiyorum! Bız işımızi kısa yoldan hallediyığh, sızın kimi yorum morum katmiyığh…

Üstelığ, tuttın bi de babama karşi haksızlığ ettın. He, babam eskiden evde özi özıne gizli çalışidi; hama ne zaman ki diş tabiplerile ortağlığ kurdi, artuğ eşkere çalışmağa başladi. Sora, babamın maynağhanasi Belediye Meydanı’ndadır; herkeş bıli ki babamın diplomasi yoğhtır. Allahvekil diplomali dişçileri yelegının küçüg cebınden çığharır. Belediye tabibınden, sıhhiye müdürınden tut, ta nufus müdürıne, köy ağalarına, bızım orali mebuslara kadar aklan kim gelırse, çoğhi dişlerıni babama yaptırilar, diploma miploma da sormilar. Babam daha dört yaşındayken Kafle’ye, sürgüne çığhmiş; orda burda derken, Allah yüzıne bağhmiş, zor zar sağ kalmiş. Sen daha hanki diplomayi sorisan?”

Hayır, düşündüklerimi kendime sakladım… Ama ileride herkesten hıncımı alacağıma dair kendi kendime söz verip, kızgınlığımı da belli etmeden tahtaya yöneldim:

Diyarbakır Gâvur Mahallesi’ndeki evinde, yaz tatillerinde kulaklarımı çekerek, Ermenice alfabemizi teşkil eden her harfin aslında birer “esker” olduğunu, bu kahraman askerler sayesinde ancak anadilimizi yaşatabileceğimizi söyleyip, onları bana tanıştıran Der Arsen’in bu kez bu gurbet ellerde kulağını çınlatarak, alfabemiz içinden seçtiğim “esker”leri yan yana dizip adımı tahtaya yazdım.

“Aferin! Anlayabildiğim kadarıyla Ermenice düzgün bir yazın var. Şimdi bir de altına Türkçe yaz bakalım.”

Bu kez Latin harflerinden seçtiğim “esker”leri yan yana dizip meydan muharebesi kazanmış bir kumandan edasıyla tebeşiri yerine koydum.

“Arkadaşınız Ermeni harfleriyle adını doğru yazdı mı?”

“Evet hocam, doğru yazdı…”

“Güzel, aferin, yazın düzgün, okunaklı. Yalnız, ismini Türkçe sekiz harfle yazarken Ermenicesi neden altı harf?”

Benim boynu bükük suskunluğumla beraber aynı anda gözlerini sınıftaki öğrencilere dikip ön sırada oturan, hafif tombulca, yuvarlak yüzlü, gözlüklü kıza dönerek:

“Zulal, sen söyle bakayım.”

“Hocam, Ermenice kelimelerdeki ı seslisi genellikle yazılmaz, ama telaffuz edilir. Arkadaşımız Mıgırdiç’in isminde iki adet ı sesi var. Onları imla kurallarına göre yazmamak gerektiğinden geriye altı harf kalıyor…”

“Anlaşıldı! Tıpkı kral, plan, spor kelimelerinde telaffuz edip ı yazmayışımız gibi…”

Bir dil dersi hocası olarak yeteneğini böylece sergileyip Türkçe dersindeki bu Ermenice girizgâha son noktayı bana verdiği öğütle koydu:

“Ermenice’yi iyice öğren; ama öncelikle Türkçeni düzeltmen gerekir. Kullandığın yöresel ağızdan bir an önce vazgeçip, arkadaşlarınla temiz bir İstanbul Türkçesiyle konuşmaya başlamalısın.”

Nedenini bilemediğim tuhaf bir mutluluk gelip yüreğimde taht kuruyordu. Aniden kendimi içinde bulduğum bu duygunun kaynağında sanki az önce ismimle ilgili imla kuralını anlatırken sınıfta ilk kez o kızın ağzından çıkan bir sözcüğün gizemli sıcaklığı vardı:

“Arkadaşımız…”

Arka sıradaki yerime yönelip onun yanından geçip giderken bir anlık göz göze gelişimizle aramızda hangi duyguları sesizce paylaşıyorduk? Onun kalın camlı gözlüğünün ardında parıldayan gözlerinde bana yönelik belki de bir parçacık şefkat, benimkinde de biraz minnet, biraz teşekkür mü vardı acaba?

Dersin bitmesiyle beraber köşede, pencerenin önünde duran kafesini alan öğretmen, bir sonraki ders için hazırlıklı olmamız talimatıyla sınıfı terk etti:

“İkinci derste tahrir yazacaksınız, konu Atatürk olacak. Yarım dosya sayfası yazmanız yeterlidir. Değerlendirmeyi hep beraber sınıfta yapacağız. Kalemlerinizi, dosya kâğıtlarınızı hazırlayın.”

Bir kalem bir de sarı müsvedde defteriyle geldiğim bu ilk gün ne yapacaktım?

*

“Okul sekreterliğinden senin için de bir kâğıt aldım!”

Elindeki iki dosya kâğıdından birini hafifçe gülümseyerek bana uzatan bu kız yoksa bir melek miydi? Önceki derste de beni arkadaşlarından sayarak sıcak bir yaklaşım sergileyen Zulal’ın uzattığı kâğıdı aynı şekilde gülümseyip alırken, o acaba gözlerimdeki ışıltıyı fark ediyor muydu?

“Sağ olasan!”

Uzun boylu bir teşekkürü beceremeyip mahcubiyetimden susarken, o belki de beni rahatlatmak için konuyu değiştiriyordu:

“Bu hocamız da çok tuhaf! İlk günden tahrir yazmamızı istiyor!”

“Heee! İlk günden imtihen mi olırmiş! Bu öretmen de kuşbazdır, nedır?”

“Anlamadım!”

“Yani kuş mi besli? Elındeki o kafes neyın nesidır?”

Ha! Öyle sayılır. Kanarya hastasıdır, onlara gözü gibi bakar. Arada bir ötmedikleri ya da hastalandıklarında getirip buralarda tanıdığı bir veterinere gösterir. Kafesi bazen öğretmenler odasında bırakır, bazen de böyle sınıfa getirir, önceleri biz de şaşırmıştık ama…”

Zil sesiyle beraber herkes yerine oturmak için acele ederken öğretmen sınıftan içeri bu kez kuş kafesi yerine kalınca bir kitapla girdi.

Atatürk’le ilgili tahrirleri yarım saatlik bir sürede yazıp geriye kalan on beş dakika içinde de tahrirlerin değerlendirmesini yapacağımızı söyleyerek, masasına geçip Moltke‚nin Anıları adlı kitabını okumaya başladı.

Atatürk’le ilgili tahrire nasıl başlayıp sonunu nasıl getireceğimi düşünürken arada bir başımı dosya kâğıdından ayırıp karşıma baktığımda gözlerim bu kitaba takılıyor, kim olduğunu merak ettiğim Moltke ile Atatürk birlikte zihnimi kurcalayınca bocalayıp duruyordum.

Moltke’yi ister istemez zihnimden silip Atatürk’e döndüğümde, ilkokula başladığımız ilk günden itibaren hakkında öğrenip ezberlediğim onca şeyi yarım dosya sayfası içinde derli toplu nasıl anlatacaktım?

Ben bir taraftan ne yazacağımı düşünüp dururken Nacar saatimden kayıp giden zamanın sular gibi akıp gittiğini gördükçe bu kez kafamın içinde takvim yaprakları ardı ardına sıralanıyordu:

Bin sekiz yüz seksen bir… Yirmi üç Nisan bin dokuz yüz yirmi… On Kasım bin dokuz yüz otuz sekiz…

Takvim yapraklarından yola çıkıp iki satır karalamayı umut ederken bu kez de birbirinden kopuk kelimeler girdabında dolanıp duruyordum:

Padişah… Sevr… Misak-ı Milli… İşgal kuvvetleri… İtalyanlar… Fransızlar… Boğazlar… İngilizler… Yunanlılar… Bandırma Gemisi… Karadeniz… Samsun… Kongreler… Kağnılar… Anafartalar… Kocatepe… Düşmanlar… Mondros… Lozan… Savaş… Zafer…

“Yurtta sulh, cihanda sulh…”

Nacar saatime baktıkça o anda önümdeki en büyük düşmanımın zaman olduğunu görüyor, aklıma gelip takılanları bir an önce kâğıda döküp bu düşmana karşı zafer kazanmam gerektiğini düşünüyordum. Neden sonra bir önceki derste adımın tahtaya yazılmasının çağrışımıyla, özellikle matematik problemlerini çözme becerisine hayran kalan öğretmeninin, ismine Kemal ilave ederek bundan böyle adının Mustafa Kemal olduğunu beyan etmesinden yola çıkıp, zekâsını, kahramanlığını, ayrıca da kalbinin tam üzerinde asılı duran cep saatine isabet eden bir şarapnel parçasıyla ölümden kıl payı kurtulduğunu vurgulayan satırlarla özetlediğim tahririmi son anda aklıma nereden takıldığını bilmediğim bir ifadeyle noktaladığım için öylesine mutluydum ki:

“Atam! Sensiz geçen günler gecelerden de siyahtır…”

Az sonra okunan ikinci tahririn ardından, kendimce “kuşbaz” diye nitelediğim öğretmen, kartal bakışıyla, beni yazdığım tahriri okumaya davet edince doğrusu buna şaşırmadığım gibi ayrıca biraz da seviniyordum.

“Aferin! İyi yazmışsın. Bazı cümle düşüklüklerine rağmen yine de iyi sayılır; lakin son cümle kulağımı tırmaladı, sanki bir şarkı sözü, bir şiirden aktarma gibi; ama genel itibariyle iyi bir tahrir sayılır, değil mi çocuklar?”

Sınıf arkadaşlarım başlarıyla onaylarken gözüm Zulal’ın gülümsemesinde düğümlendiğinde keyfime diyecek yoktu…

*

Yavaş yavaş sınıfın öğrencileri arasına katılıp onlardan biri olduğumu hissederken en çok sevindiğim şeylerden biri de, Ermenice dersinin öğretmeninin bizim rahip Karekin oluşuydu; ona kendimi anlatmama gerek yoktu, hakkımda gerekenleri zaten fazlasıyla biliyordu.

İlk dersinde benim yalnız başıma arka sıralardan birinde oturduğumu görünce, çocuklara anlayamadığım Ermenice bir şeyler söyledikten sonra beni ön tarafta yalnız başına oturan Setrak adlı oğlanın yanına oturtmuştu. Bu yer değişikliğiyle az da olsa hem yalnızlık duygusundan kurtulmuş, hem de önümdeki sırada Zulal’ın oturuyor olmasından dolayı tuhaf bir mutluluk duymuştum.

Sınıftaki arkadaşlarımın belki de iyi niyetli kimi yaklaşımlarını kendimce değerlendirirken, yine de nedense benimle gizliden gizliye alay ettiklerini düşünüp sırf bu yüzden aramıza mesafe koymaya, kimilerine hiç cevap vermemeye, kimilerini anlamazlığa gelip duymamaya, kimilerine de mimiklerle bir şeyler anlatmaya çalışıyordum ama nafile! Hele sıra arkadaşım Setrak sorularıyla bunaltıyordu:

“İstanbul’a rahip olmak için mi geldin?”

“Yoğh!”

“Tıbrevank’ta okumak için gelmedin mi?”

“He!”

“O okulda okumak için gelenler rahip olacaklarmış!”

“Kim diyi?”

“Herkes biliyor, Ermenice gazeteler yazdı.”

“Ne yazdi?”

“Üsküdar’da yeni bir okul açılacak, Anadolu’daki Ermeni çocukları burada okuyup sonra da rahip olacak!”

“Ne zaman oğhıdın?”

“İki üç gün önce. Yayam yüksek sesle okuyordu, duydum.”

“Yayan?”

“Evet!”

“Yaya ne demağtır?”

“Yaya demek yaya demektir! Yaya nedir, bilmiyor musun?”

“Yoğh! Bılmiyem!”

“Senin yayan yok mu?”

“Bılmiyem, belki vardır, belki de yoğhtır!”

“Oğlum! Senin maman, baban yok mu?”

“Bahan oğlım diyemezsen! Anam da var, babam da!”

“Peki peki, kızma! Onların anaları senin neyin olur?”

“Nenem!”

“İşte, senin nene dediğine biz yaya diyoruz!”

“Ya?”

“Rahipler evlenmez, biliyor musun?”

“Bıliyem!”

“Sizin köyde kilise var mı?”

“Bız köyli degılığh, şehirliyığh! Ma sen Diyarbakır’la dalğa geçisen! Onın bedenlerının yanında sızın bu İstanbol’ın surlari allahvekil bağhça divari kimi kalır. Eskiden Diyarbakır’da kilise de çoğhmiş; hama şimdi az kalmiş. Bızım kilisemız var, Süryani kilisesi var, Keldani kilisesi var. Bi de kapali olanlar var, ya papazi yoğhtır ya da mılleti azalmiş, kalmamiş. Bi de zamanla yığhılmiş, veyağhut çatısi çökmiş, divarlari sağlam kiliseler de var. Meğme Dayigil bele bi kilisede otırilar; böyüg de bi bağhçasi var, domates, balcan, biber ekiler. Meğme Dayi ifağ tefek, zeyif bi adamdır; hama dügünlerde çapig oyıni oynadığında ele bi hopli ki, çapik vurdıği kimi karşısındakini devıri. Bızım orda kiliseler de bedenler kimi taştandır; onın içün ele kolay kolay kökınden yığhılmi…”

“Kiliseye gider misin?”

“He! Her Pazar.”

“Dua bilir misin?”

“Yalavuz ‘Hayr mer’…”

*

Türkçe, tarih, coğrafya gibi birkaç ders dışında bütün dersler Ermenice yapıldığı için başlangıçta kulağımı tırmalayan anadilimin kelimelerini çözmeye, çözebildiklerimi aklımda tutmaya çalışıp sonra da unutunca bu okulu icat edenlere içimden verip veriştiriyordum.

İlk kez Keşiş’le beraber odasına gittiğimizde gördüğüm müdür beyin aynı zamanda matematik hocası olarak sınıfta anlattıklarından bir şey anlamıyordum; ama tahtaya çizdiği üçgeni parmağıyla gösterip ikide bir tekrarladığı angün kelimesinin olsa olsa açı demek olduğunu keşfedip sevinçten tırnaklarımı kemiriyor, dersten sonra Zulal’a zekâmı kanıtlamaya çalışıyordum.

“Zulal, angün demağ açı demağtır, degıl mi?”

“Hayır! Angün aslında köşe demektir…”

Hevesimin kursağımda kaldığını sezinlediği için açıklamasını usulca sürdürdü:

“… Ama jeometride açı anlamında da kullanılır!”

“Hah, şimdi oldi! Demağ ki yanlış anlamamişam. Aravel artı demağ oli, bagas eksi, havasar da eşit… degıl mi?”

Dehamı kanıtlamak için kendimce kanatlanmışken Zulal’ın ışıl ışıl gülümsemesiyle, mutluluktan havalara uçmaz mıydım?

“Evet! Doğru!”

Lamı cimi yok! Bu kız bana, keskin zekâma giderek hayranlık duyuyordu…

“Ermenice bilmediğin halde bunları nasıl anladın?”

“Ben anlaram!”

Ders boyunca onlar matematikle boğuşurken, ben de sık tekrarlanan kelimelere dikkat ederek aldığım notlarla, anadilimin kelimeleriyle cebelleşiyordum…

Aslında Karekin vartabedin Ermenice dersinin yanı sıra Ermenice işlenen matematik, fizik, kimya, İngilizce, Fransızca, resim, müzik, jimnastik gibi bütün derslerin hepsi benim için öncelikle birer Ermenice dersiydi. Mesela sınıfa girdiği ilk andan itibaren gürültünün egemen olduğu, İngilizce’nin yanı sıra Fransızca dersinin de öğretmeni olan yaşlı matmazel Hermine Acaryan’ın, kürsüye geçip gülümseyerek ‘Good Morning, please sit down!’, günaydın, lütfen oturun demesine rağmen, bu cümleyi sanki ilk kez duyuyormuş gibi, sınıfın öylece ayakta dikili kaldığını görünce, bu kez de incecik dudaklarını sinirli sinirli gerip hiddetle bağırması:

“Tzezi nısdetsek ısi.”

Bu söz herkesin gülerek, kahkaha ile oturması için bir işaret ve bir bakıma eğlence ifade ederken, benim için yeni bir Ermenice cümle demekti:

“Size oturun dedim!”

Keza onlar ilkokul üçüncü sınıftan itibaren okudukları için epeyce Fransızca öğrenmişken ben bir tek kelime dahi bilmediğim Fransızca dersinde, Acaryan’ın ‘La Sigonyı’ deyip Fransızca kitabımızdaki leylek resmini göstererek onunla ilgili şiiri sınıfta yüksek sesle okurken, ben Fransız leyleği olmak için nüfus kâğıdıma ‘Cigogne’ diye yazılması gerektiğini, Ermeni diyarlarında uçmam için ise ‘Arakil’ diye vaftiz edilmemin şart olduğunu aynı anda ezberliyordum…

* *

“Hayrig39, ne olır, bıze leglegi anlat…”

Diyarbakır’da toprak damlarda yazın geceleri yatmak için kurulan tahta “tağht”larda kardeşlerimle beraber yan yana uzanıp gökyüzündeki yıldızların gizemli parıltısını ya da büyüye büyüye toparlak yüzlü bir “Ay dede”ye dönüşerek daha sonraki gecelerde yeni baştan küçülen bu “parlağh dede”yi seyredip onun neden şekil değiştirdiğini sorduğumuzda aldığımız cevap daha az gizemli değildi:

“Oni Allah baba bıli! İsterse Ay dedeyi böyıtır, isterse ifaltır, isterse oni makasila keser, ifağ ifağ eder, sora da göge ğharman kimi savurır. O ne isterse, cani nasıl isterse ele yapar. Allah babanın işine karışılmaz!”

Allah babanın bunları nasıl yaptığını anlamak için hayal gücümüzü zorlarken, anamızın uyarısı gelirdi:

“Hade, gözızi kapatın, yatın ki güzel güzel rüya göresız. Allah baba geç yatan çocığlari sevmez!”

Ama biz uykuya direnir, babamızdan, dinlemeye doyamadığımız leylek hikâyesini anlatmasını isterdik.

“Hayrig, bıze leglegi anlat, leglegi!”

“Peki peki, anlatacağam. Sız de gözızı yumın ki beni eyi dinliyesız.”

Neredeyse ezbere bildiğimiz aynı hikâyeyi bazen kısa keser, bazen de uzun uzun anlatırdı:

“…Eskiden ben de sızın kimi küçüg bi çocığtım, bızım Heredan’da. Heredan’i bılisız, degıl?”

“He Hayrig, bıliyığh. Senın doğdığın köy…”

“Yalavuz benım degıl! Dedelerımızın, nenelerımızın de doğdıği köy! Mıgırdiç dedenız, ⁄halo dedenız, Saro nenenız, ananız, dayınız, bacım Eğsa, böyüg abem Apraham, obir kardaşlarım Haçadur’la Nışan, hepımız Heredanliyığh. Sız orda doğmadız; hama sız de Heredanli sayılırsız… İşte Heredan’da o sene candarmadan ğheber gelmiş, Haylar köyi boşatacağ! Yanlarına ne eşya alabıliler alacağlar, köyi terk edecağlar…”

Bir an için uyuyup uyumadığımızı sanki kontrol edercesine susup dalıp giderken, onu dinlemeyi sürdürdüğümüzü hissedince sorardı:

“Daha yatmadız?”

“Hayrig, leglegi anlat, leglegi…”

“O zaman küçügtım, hama ğheyal meyal ğhatırliyam. Anam bızi başına topladi, bi tereften ‘Mın ertenk, mın ertenk!’40 diyidi, bi tereften da ağlidi. O ağlayınca bız de başladığh ağlamağa. Ağliyığh, hama niye ağladığımızi bılmiyığh… ‘Mın ertenk!’ Anam bele dedığına göre bi yere gidecağığ, hama nereye? Neyse, düştığh yollara. Yüri babam yüri, ha babam de babam yüriyığh. O köy, bu köy derken, kaflemız de boyına kalabalığ oli. Hepi Hay karilari, bi de çocığlar… Günız yüriyığh, gece düşiyığh yatiyığh. Artuğh kaç gün yürıdığh bılmiyem, bi gün bi su başında kaflemız durdi, su içtığh. Ben yorğınlığhtan orda yuğhım gelmiş, yatmişam. Kafle kağhmiş yürümiş, ben orda kalmişam. Anam da o gürıntide ayılmamiş ki ben orda kaldım, ayılınca da daha edememiş geri döne, candarma başlarındadır… Beni Zaza karilar çeşmede bulilar. Ağliyam, anami istiyem. Tabi anlilar ben Fılla çocığiyam, yani Hay çocığiyam. Onlar bıze Fılla diyiler…”

Kıvrılıp girdiği yorganın altında sessizce bizleri dinleyip belki o da köyüne, Heredan’a doğru hayalleriyle yelken açan anam Zazaca anlamadığımız bir şeyler fısıldayınca babam derin bir soluk alıp bu kez kendi kendine konuşuyormuş gibi devam ederdi:

“Bu bızım başımıza gelen uzun bi meseledır, lakin bi kere oldi işte, gerısi gene Allah’ın bılecaği iştır…”

Bizler leylek hikâyesini kaçırmamak için, giderek kapanmaya yüz tutmuş kirpiklerimizi ovuşturup uyumamak için çabalardık:

“Megerse bız yüriye yüriye ta Sıvereg’e gelmişığh… Çocığlığım orda geçti. Sıvereg’ın köylerınde, Zazaların, Kürtlerın içınde böyüdım. Çobanlığ yapidım…

O sene leglegler gene geldi, ağamgilın bağhçasındaki cevüz ağacına yuva kurdilar, başladilar uzun dımdigleriyle kap kap kap ötmağa. Ben artuğ sekız dokız yaşında olmişam. Legleglerın en çoğh kırmızi uzun ayağlarıni, bi de o uzun dımdiglerini sevidım. İstidım ki leglegleri yağhından görım. Bi gün bağhtım legleg yuvasında degıl, dedım tamam! Tez tez ağaca çığhtım. Yuvada, bıliyem, iki tene yavri var. Tam elımi uzattım ki bi yavriyi elıme alım, birez sevım, bi de bağhtım analari uzağhtan kurşın kimi üstıme geli…

Korğhımdan yavrısıni bırağhtım, başımi çevırdım ki bi dal bulım, ayağımi koyım, aşağı yenım; legleg yetışmağilan o uzın dımdigini başıma bi vurmağ vurdi, felegımi şaşırdım. Gözlerım karardi, ben beni dalda zor tutiyam, bi tereften da başımdan kan geli. Daha ağaçtan nasıl yendım bılmiyem; arğhama bağhmadan eve kaçtım, korğhiyam ki legleg arğhama vere! İşte o leglegın dımdigile açtıği yaranın izi daha annımdadır…”

Leylek hikâyesinin sonunda babamın yaralanmasına üzülürken, onun arkasına bakmadan leylekten kaçışını gözlerimizin önünde canlandırıp gülmekten de kendimizi alamıyorduk. O ise bu hikâyeye, tıpkı anamızın masallarını gökten düşürdüğü üç elmayla bitirişi gibi, kalıplaşmış bir cümleyle son verirdi:

“Allah heç kimsenın yuvasıni yığhmasın…”

39 [Erm. hayr baba]: Baba(cığım).

40 [Erm. bidi yertank, bidi yertank]: Gideceğiz, gideceğiz.

Ermenice hocamız rahip Karekin’in, bir taraftan tebeşirle tahtaya yazarken, bir taraftan da yüksek sesle okuyarak öğrencilerin defterlerine not ettirdiği uzun şiire son noktayı koyup bir şeyler de söyledikten sonra sınıfı terk etmesiyle, ardından bir homurtu koptu. Meğer gelecek hafta ilk derse ezberlenecekmiş!

“ İnçu abşadz es lıcag

U çen ğhaydar ku alyagık

Mite haylvuyt meç antzgav

Keğuhi mı nayetsav?”41

…

“Bu ünlü şairimizin ismi Bedros Turyan’dır. Üsküdarlıdır. 1851-1872 yılları arasında yaşamış, yirmi bir yaşında, veremden ölmüş; o yüzden şiirleri hüzünlüdür. Romantik şairdir, ‘Üsküdar Bülbülü’ diye de anılır. Ben şiirlerini çok seviyorum; genç yaşta öldüğü için de ona çok acıyorum.”

Zulal ders boyunca işledikleri konuyu teneffüste sıcağı sıcağına aktarınca, ben de iyi kötü bilgileniyor, tren katarı gibi uzayıp giden on kıtalık bu şiiri nasıl ezberleyecekler diye şaşıyordum.

*

Gerek evlerinde gerekse okulda teneffüslerde yüksek sesle tekrarlayıp şiiri ezberlemeye çalışan arkadaşlarımın çilesine dahil olmadığım için sevinirken, öte yandan, onlardan ayrı, kendi âlemime dalıp gittiğim için de kahroluyordum. Ben de bu şiiri ezberleyip rahip Karekin’in karşısında Üsküdar Bülbülü gibi kendi anadilimde şakımayı nasıl istemezdim? Üstelik her geçen gün Zulal’a karşı içimde filizlenen bir sevgi tomurcuğunun tüm bedenimi sarıp, giderek onun etrafında bir kozaya dönüştürdüğü duygularımın tutsaklığında arada bir göz göze gelip tam da suçüstü yakalandığım şu anda pencerenin yanında dikilmiş, deminden beri tekrarlayıp durduğu dörtlüğü duya duya neredeyse ezberlediğimi biliyor muydu?

“ Şaderı zis merjetsin

Kınar muni sosg ısin

Min, toğtoç e kuyn çuni,

Myusn al ısav, gı merni.”42

Karşısına geçip onu şaşırtmanın, onu şaşırtırken gözlerindeki o parıltıyı yakalamanın mutluluğunu anadilimle söyleyemiyordum ama çok sevdiği Üsküdarlı şairin sözleriyle ona hitap ediyordum, tek kelimesini anlamadan:

“ Voç vok ısav hek dığa

Artyok inçu gı mığha?”43

…

Devamını getiremediğim mısraların onu gerçekten ne denli şaşırtıp mutlu ettiğine mi sevineydim, yoksa durup dururken başıma açtığım belaya mı yanaydım!

“Sen yoksa Ermenice biliyorsun da bizleri mi kandırıyorsun? Doğru söyle!”

“Yoğh valla, ne dedığımi anlamiyam bıle.”

“Peki bütün şiiri ezberleyebilir misin?”

Bu kez apışıp kalan bendim. Sadece susup gülümsedim.

“Yapabilir misin?”

“Nasıl edebılırem ki!”

“Ben sana Türkçe harflerle yazayım, sen de ezberle!”

“Sen benlen hanek edisen!”

“O ne demek?”

“Hanek… yani şaka edisen!”

“Hayır! Şaka değil, ciddi söylüyorum. İstersen sadece ilk dörtlüğü deneyelim.”

“Sence yapabılırem?”

“Yapabilirsin!”

Kendi kurduğum tuzağa düşmüştüm. İki kelime ezberlediğim şiirin şimdi hepsini ezberleyecektim; ama öte yandan Bedros Turyan’ın şiirini ezber okuyup tüm sınıfı ve rahip Karekin’i hayrete düşürmek de ne hoş olurdu…

Zulal sırasına oturmuş, Türkçe harflerle şiiri yazmaya koyulmuştu bile…

* *

“İki hefte sora Zadig bayramidır. Kilisede herkes bi düe oğhiyacağ! Ben sıze yazacağam, ezberliyecağsız!”

Diyarbakır’da yaşları on on bir civarında, Süleyman Nazif ya da Cumhuriyet ilkokullarından birinde öğrenci olan bizler, yaklaşan Paskalya arifesinde, papazımız Der Arsen’in Türkçe harflerle yazıp renkli kalemlerle sağını solunu haçlarla özene bezene süsleyip elimize tutuşturduğu kâğıtlardaki Ermenice duaları ezberleyecek, biz çocuklar için daha çok analarımızın yaptığı mahlepli çörek ve kırmızıya boyalı yumurtalarla anlamlı olan Zadig bayramında, ana babalarımızın, akrabalarımızın, cemaatin huzurunda kilisede yüksek sesle okuyacaktık!

Papazımız hangi makamda okuyacağımızı, sesimizi nerede alçaltıp nerde yükselteceğimizi, hangi heceyi uzatıp “u” yerine “uuu” ya da “i” yerine “iii” diyeceğimizi, “e”yi kekelercesine “e ee eee” şeklinde nasıl söyleyeceğimizi defalarca tekrarlayıp, bazen kızıp tersleyerek, arada bir aferinleriyle yüreklendirerek duaları bizlere iyice belletti. Günü geldiğinde kilisede okurken, yakınlarımızın, bir de papazımızın mutluluğu ve nenelerimizin sevinç gözyaşları gururumuzu öylesine okşamıştı ki! Neredeyse hiçbir kelimesini anlamadan okuduğumuz bu duaların hangi yollarla Tanrı katına ulaştığını bilmezken, yine de Der Arsen’in sözleri kulaklarımızdan çıkmıyordu:

“Çocığların düesi Allah’ın kulağına daha çabuğh yetışır, buni eyi bılesız ha!”

41 [Erm.]: Neden şaşkınsın gölcük / Şen değil dalgaların / Yoksa aynana sıkkın / Bir dilber mi bakındı?

42 [Erm.]: Çoğu reddetti beni / Liri var sırf dediler / Titrek, rengi yok kimi / Kimi de ölür dedi.

43 [Erm.]: Demedi yazık biri / Oğlan neden yanıyor / […Belki güzele döner / Ölmez seversem eğer. –Terevıs ılla keğani / Te vor sirem çı merni]

Papaz Arsen’in dualarımızı öğretmek için Ermenice “esker”lerin yerine Türkçe “esker”leri koyma tekniği demek buralarda da işime yarayacaktı. Buna sevinmekle birlikte, gözüm de korkmuyor değildi. Şiir ezberleme işinin altından kalkamadığım takdirde buna benim kadar, belki benden de çok Zulal üzülecekti. Hele onunla aramızda oluşan bu yakınlıktan dolayı bazen kıkırdayıp fısıldaşarak kaçamak bakışlarla bizi göz hapsinde tutan diğer kızların karşısında mahcup olmaktansa bu zor yolu ne pahasına olursa olsun, tökezlemeden, birlikte yürüyüp geçmeliydik! Onun beni zorlaması hoşuma gidiyor, başarıyı paylaşma heyecanıyla, şiiri ezberlemeye çalışıyordum.

“ İnçu abşadz es lıcag

U çen ğhaydar ku alyagık

Mite haylvuyt meç antzgav

Keğuhi mı nayetsav?”

Ah şu soru işareti! Anadilimin her kelimesi benim için zaten başlı başına bir soru işaretiyken, beynime çakılıp kalan bu kafiyelerin sonundaki soru işareti neyin nesiydi?

“Zulal, bağh hele! Burda niye sori işaretı var?”

“Soru işareti niçin kullanılır bilmiyor musun?”

“Bıliyem tabi!”

“Eee, o zaman?”

“Diyiyem ki bu sori işaretile kim kime ne sori?”

Gülmek ya da gülmemekte kararsız ince dudaklarının arasından cevap yerine yine bir soru çıkmaz mı!

“Şiirin adı neydi?”

“Lıcag! O da küçüg göl demağtır!”

Ses tonumun sertliğini sezinleyip, bana anlattıklarını da can kulağıyla dinlemiş olduğumu, başımın belası şu anadilimi bir an önce öğrenmek gayretiyle çırpındığımı görünce, hafifçe omzuma dokunup muzip gülüşüyle gönlümü almaya çalıştı.

“Tamam tamam! Şair, küçük gölle konuşup ona soruyor! Düşün bakalım, sence küçücük bir göle genç bir şair acaba ne söyler, ne sorar?”

Zarif parmaklarının omzumda çizdiği o ilk iz, sanki ılık bir rüzgârın kanatlarında süzülüp tüm bedenimi hafif bir ürpertiyle okşayıp damarlarımda kor ateşe dönüşürken, romantik şairin küçük göle sorusundan eser mi kalırdı! O an, aklıma gelip takılan tek şey, bu dokunuşuyla bedenimi saran tarifsiz duygunun acaba farkında olup olmadığıydı? O bir anlık fiskenin heyecanıyla titrediğimi, kızaran yüzümden okumuş muydu? Ben de zihnimde oluşan sorular zincirini acaba hangi halkasından açmalı, ona karşı hissettiklerimi gemlemeden, doğrudan doğruya şöyle mi söylemeliydim:

“Zulal, doğrısıni sölemağ lazımsa bu Bedros Turyan dedığın şairin bi göle, bi ağaca veyağhut da bi kuşa muşa sordıği şeler heç umırımda degıl allahvekil! Esas umırımda olan nedır, bılisen? Bu şiiri sırf sen istedın diye ezberlemağa kağhtımsa, ecep sebebıni heç düşındın? Eger sen sahan buni düşınmedınse, ben sahan açığh açığh söliyim ki içimde kalmasın:

Zulal, bu okulda görır görmez sahan aşuğ oldım, sahan vurıldım desem valla yalan olır. Yalavuz, niye bılmiyem hama, seni her gördığımda içımde bi şeler teprenidi; buni sahan belli etmemağa, foyami dişari vermemağa çalıştım. Niye desen, e, benım sahan karşi duydığım sicağlıği belki de sen bahan karşı duymisan… Belki de sınıfta bi oğlanda göynın vardır, yağhut ta oğlanlardan birısı sahan göz koymişsa, o zaman ben araya girersem eyip olır. Çünki eger bızım memleketımızde bi arkadaşın bi kızla değvasi varsa, o zaman bızım kitabımızda o kız bacımız sayılır, ona yan gözle bağhmanığh. Onın içün özi özıme dedım ki:

Ula hele birez sabırli ol, dün bir bögün iki! Sen sahan gelin güvegi olıp elın namusına leke sürme, eloğlının değvasına bulaşma! Sora bağhtınsa ki bi değva meğva durımi yoğh, o zaman tamam!

Başladım havayi koğhlamağa. Bağhtım ki sınıfta senın bele köti şelerle heç bi alakan yoğh, sen sahan yalavuz başan gelisen, kibar kibar oturisan, etegın metegın açılmasın diye dıkkat edisen, gömlegın dügmelerini boğazan kadar kapali tutisan, başka kızlar kimi üstten bi iki dügmeyi mağhsustan açığh bırağhmisan… ki, sınıftaki oğlanlar buni fırsant bılıp sahan sori sormağ mahanasıyla başlarıni efedersen öküz kimi uzatalar, gögsen bağhalar. E, doğrısi bu da benım hem ğhoşıma gidi, hem de Allah bıli ya, ben bahan da pay çığhariyam, iftiğhar ediyem:

Ula eferım sahan! İşte bağh tertemiz bi kıza gönıl verdın, sınıfın en namusli kızıni seçtın. İşallah ilerde, eger kısmet olır da evlenırsense, bıl ki, gözın arğhada kalmaz. Askere mi gettın, mecbur kaldın da bi gün ğurbete mi düştın, göynın fereh tut; çünki bu kızdan, namusan leke gelmez! Helal süt emmiş bi kız seçtın, helal olsın sahan!

Yalavuz, her şeyın doğrısi, bu Bedros Turyan’ınki kimi bi sori işaretıni de şeytan getıri getıri, beynıme soğhi:

Ula bu kızın olmiya dişarda, mahlesınde, küçesınde bi değvasi ola?!

İçime bele bi kurt düşti düşmağına; hama buni nasıl ögrenım? Okıldan sora arğhan nasıl tağhılım, seni ğhefiye kimi takip edım? Patrikğhana’dan çığhiyam okıla geliyem, okıldan çığhiyam Patrikğhana’ya giriyem. Ben diyım girmi, sen söle otız adım. Kapıcı Garbis’le karısı Narin kuyrigin gözleri üstımızden heç eksilmi ki! Bi de ağhşam düesıne kiliseye gidiyığh, nasıl kaytarayım? Yerın kulaği var diyerdi böyüglerımız! Kiliseden kaçtığım Patrik hezretlerının kulağına giderse? Kız peşınde koştığımi duyarsa? Kulağımi çekmez, bahan demez mi ki:

‘Ula bız seni buraya oğhiyıp adam olasan, Hisus Krisdos’un arğhasına, Allah’ın yoluna düşesen diye ta cehnemın dibınden aldığh getırdığh, sen daha şimdiden, töbe töbe Allah’i unutisan, onın yerıne kızların arğhasından koşisan he? Sen yol yağhınken çek get memleketen, senden gelen ğher Allah’tan gelsın…’

İşte o zaman ölımlerden ölım begenım daha eyi! Diyarbakır’a hanki yüzle dönebılırem? Mılletın yüzıne nasıl bağharam? Özi özımi On Gözli Köpri’den çaya atım, daha eyi!”

*

Rahip Karekin Kazancıyan öğretmen kürsüsüne oturmuş, Bedros Turyan’ın ‘Lıcag’ şiirini ezbere okuyup yerine geçen her öğrenci için not defterine bir şeyler karalayıp bir sonraki öğrenciyi tahtaya çağırıyordu. Son öğrenci de yerine oturup Rahip Karekin defterini kapatırken:

“Vartabed, arkadaşımız Mıgırdiç de şiiri ezberlemiş!”

Gizli sürdürdüğümüz çalışmayla şiiri ezberlediğimi bilmeyen arkadaşlarımızın yanı sıra öğretmenimiz için de sürpriz olan Zulal’ın bu çıkışıyla sınıf derin bir sessizliğe gömülürken, ben suçlu gibi başım eğik, üzerimde yoğunlaştığını hissettiğim bakışlar altında renkten renge giriyor, heyecandan tir tir titriyordum. Sırf Zulal’ı mutlu etmek, dolaylı yoldan da olsa, ona duyduğum ilgiyi kanıtlamak için girdiğim bu oyunun sonunda rezil olmak da vardı!

Ermenice dersinde beni bir bakıma namevcut sayıp benden tarafa bile bakmayan rahip Karekin’in şaşkınlığı geçer geçmez kendimi tahtada buldum.

“Demek sen de şiiri ezberlemişsin öyle mi? Peki, söyle bakalım!”

Türkçe sorusunun ardından, ezberimi unutmuşçasına suskunluğumu sürdürdüğümü gören rahip Karekin kürsüsünden kalktı, sınıfta süren heyecanlı sessizliği zemini tak tak tak döven ayak sesleriyle bölüp bir uçtan öbürüne yürüdükten sonra gidip benim yerime oturuverdi. Ellerini çenesinde kenetleyip gözlerini gözlerime dikince artık rolümü oynamanın sırası gelmişti:

“ İnçu abşadz es lıcag

U çen ğhaydar ku alyagık

Mite haylvuyt meç antzgav

Keğuhi mı nayetsav?”

İlk dörtlüğün ardından derin bir nefes alıp şiirin geri kalanını da bir çırpıda, Zulal’ın öğrettiği vurgu ve tonlamalarla söyleyip bitirdiğimde terden sırılsıklamdım. Sınıfta birden kopan uğultu arasında, omuzlarımdaki ağır yükten kurtulmanın verdiği rahatlıkla, bakışlarımı Zulal’dan yana çevirdim; onun pırıltılı gözlerinden mutluluk okunurken, ikimizin ortak sevinci öğretmenimiz rahip Karekin’in tek kelimelik cümlesiyle doruğa ulaşıyordu:

“Abris!”44

Zulal’ın rejisörlüğüyle papağan misali ezberleyip oynadığım anadilimin bu tiyatro sahnesinin finalinde, oturduğu yerden kalkıp doğruca bana yönelen rahip Karekin, elini omzuma koyduktan sonra deminki ‘abris’ini benim anladığım dilde acaba şöyle mi özetliyordu:

“Yaşa! Yalnız beni değil, galiba tüm arkadaşlarını da en az benim kadar şaşırttın, seni kutluyorum. Umut ediyorum ki bundan sonra anadilimizi çok kısa zamanda öğreneceksin; bunu becerebileceğini bugün kelimeleri pek de kolay olmayan uzunca bir şiiri ezbere söylemekle kanıtlamış oldun, aferin!”

Rahip Karekin sınıfa dönerek heyecanlı bir konuşma ile dersi noktalarken, ben de Zulal ile kim bilir daha hangi güzel günlere doğru birlikte atacağımız adımların heyecanıyla sarhoştum.

*

“Bundan sonra öğle yemeklerini doğrudan Vahram’ın lokantasında yiyeceksiniz.”

Kapıcı Garbis’in bu haberi çok sevindiriciydi. Artık öğle tatillerinde Bezciyan’dan Patrikhane’ye gidip bizler için sefertaslarıyla gelen yemekleri üstelik bazen soğuk soğuk yemek yerine, az ötedeki Vahram’ın lokantasında karnımızı doyuracak, tekrar kafile halinde okula dönecektik.

Vahram’ın yemeklerinin yabancısı değildik; lokantasının nasıl bir yer olduğunu ise ilk gün önümüze düşüp bizi oraya götüren kapıcı Garbis’in öncülüğünde öğrendik.

Öğle saatiydi ama lokantada yalnızca üç müşteri vardı. Kapıcı Garbis ve beş kişilik öğrenci kafilemizi, büyük, vitrinli buzdolabının ardında kısacık boyundan ötürü sadece beyaz saçları görünen zayıf, kara kuru bir adam karşıladı. Kapıcı Garbis ile kısa Ermenice konuşmalarının ardından, adam bizi tepeden tırnağa süzdü ve binanın ikinci katına çıkan merdivenin, kısmen dükkânı da bölen basamaklarının altında kalan, kuytudaki yuvarlak masayı işaret edip oraya oturmamızı istedi. Vahram denen adam bu olmalıydı. Yaşına rağmen saçlarının sanki bir tek teli bile dökülmemişti, yanakları da pembe pembeydi.

“Yemek yedikten sonra oyalanmadan, doğruca okulunuza dönün!”

Kapıcı Garbis yarı emir niteliğindeki uyarısını yapıp lokantayı terk edince, yaşlı adam, boynundan asılı, dizlerinin hizasına kadar inen, yer yer kan, belki de salça, yer yer yağ lekeleriyle dolu, yıkandığında beyaz olacağı şüphe götürmeyen keten önlüğüyle gelip, elindeki bez parçasıyla masadaki tek tük ekmek kırıntılarını çabucak sildi, güleç bir ifadeyle “Şimdi yemeğinizi getirooorum” diyerek tezgâhın ardında kayboldu. İştahımızı kabartan sirke, sarmısak kokuları arasında ve lokantada ilk kez yiyecek olmanın keyifli heyecanıyla beklemeye koyulduk.

Az sonra buğusu tüten büyükçe bir tencere masadaki paslı nihaleye yerleşip içindeki kepçeyle usulca karıştırılınca, çıkan buğular merdiven dibi alçak tavanı bir kez daha yıkayıveriyor ve önümüzdeki porselen beyaz tabaklara sarımsı rengi ile kokusundan anlayabildiğimiz kadarıyla, o gün Tanrı babamız bizlere İstanbul’da, kapısındaki minik ahşap tabelasında sadece ‘Vahram’ yazan, Kumkapı İstasyon Caddesi, Telli Odalar Sokağı’nın karşısındaki bu lokantada kepçe kepçe mercimek çorbası bahşediyordu…

Masanın tam ortasında bir tepsi içinde dağ gibi ekmek dilimleri istif edilmişti. Kimimiz ekmeği ısırıp sonra çorbayı kaşıklıyor, kimimiz de tabağına lokma lokma doğrayıp çorbanın suyuyla hindi gibi kabarttıktan sonra iştahla midesine gönderiyordu.

Patrikhane’de genellikle çorbanın ardından ikinci, hatta üçüncü bir yemeğin dışında bazen meyve bile yerken, Vahram’ın lokantasındaki ilk gün sadece mercimek çorbasıyla yetinmemizin nedeni, Tanrı babamızdan çok, belki de cimriliğiyle her konuda yaşamımızı zorlaştıran vekilharç Manyel Ağa’nın kılı kırk yaran hesaplarıydı; hesap pusulasının sonuçta onun önüne konulacağını biliyorduk! Patrikhane’de, tek tük misafirlerin, rahip, papaz ve papaz yamaklarının arasında iyi kötü geçinip giderken artık Vahram’ın lokantasında hep çorbayla mı doyacaktık?

Aslında bu ilk günün ardından ne yiyip ne içeceğimizin bir bakıma çok da önemi yoktu; önemli olan, bırakıp geldiğimiz diyarlarda tatmadığımız bir lüksü yaşamak, bir lokantada yemek yiyebilmekti; hem de koca İstanbul’da, ister ekmeği ısırıp ister çorbaya doğrayarak, üstelik yanı sıra lıkır lıkır su içtiğimizde “Çorbanın üstüne su içilmez!” diye azarlayanımızın olmadığı bir masada gönlümüzce yemek…

*

“Söyleyin dzo! Bugün ne yemek istoorsunuz?”

Daha sonraki günlerde yemek seçme özgürlüğümüzün olduğunu Vahram’ın sormasıyla öğreniyorduk. Ancak bu küçük lokantada zaten kırk çeşit yemek pişmiyordu ve kimimiz İzmir köfte, kimimiz ekşili köfte derken, çoğunlukla sevdiğimiz için her öğünde yemekten asla bıkmadığımız kuru fasulye, nohutun yanı sıra en çok da onun şehriyeli pirinç pilavını isteyip iştahla yiyorduk.

Vahram’ın lokantasında yemek yerken, müdavimleri de yakından tanıyor, onların gerek kendi aralarında gerekse Vahram’la sürdürdükleri sohbetlerden ve lokantanın zaman zaman şenlenen, bizleri de kahkahaya boğan havasından da nasipleniyorduk.

Vahram’ın arada bir gelen Kokor adında bir yardımcısı vardı. Vahram’ın aksine şişko, göbekli, en az onun kadar yaşlı bu adamla pek de iyi anlaştıklarını söylemek mümkün değildi. Arada bir üst üste bastıran müşterilere hizmette kusur etmeyen, pire gibi ortalarda gezinip kimine su, kimine rakı, kimine şarap ya da küçük tabaklar içinde buzdolabından çıkardığı soğuk veya tezgâhın ardındaki mangalda kızarttığı muska börek, ciğer gibi sıcak mezelerle salata yetiştirmek için koşuşturan Vahram’ın ikide bir yağdırdığı “Kokor, masaları topla… Kokor, tuz getir… Su doldur, Kokor!” talimatlarına rağmen, Kokor acele edeceğine hareketlerini sanki daha da yavaşlatınca Vahram’ın sık sık cini başından aşıyor, aralarında sonu gelmez bir Ermenice münakaşa başlıyordu.

Kısa zamanda gördüğümüz kadarıyla Vahram’ın derdi para kazanmaktan çok yaptığı işin keyfini çıkarmaktı. Öyle ki, zaman zaman müşterisine kızıp doğruca kapıyı işaret etmekten çekinmiyordu. Yıllardan beri lokantanın müdavimi olanlar ise sıkça onun şerefine kadeh kaldırırken, arada sinirlerini tepesine çıkaracak takılmaları da ihmal etmiyorlardı:

“Vahraaam, bize iki hoşaf ver! Biri sade olsun dzo!”

Onlar peşinen kahkahayı basarken alacakları cevabı da biliyorlardı:

“Hoşaf içmek isteyenler kapı dışarı! Burada yalnız komposto vardır, bunu eyi bilesiniz evladım!”

Gerçekten de Vahram’ın özenip bezenerek yaptığı, üzerinde gezinen kahverengi karanfil tohumlarıyla tatlandırdığı elma, armut, ayva kompostolarını onunla şakalaşan müşteriler sayesinde merak edip içtiğimizde tadına doyamıyorduk…

Vahram’ın lokantası karın doyurmakla kalmadığımız bir yaşam okulu gibiydi. Müşterilerin çoğunluğu Kumkapı’nın meşhur Ermeni balıkçı reisleri ya da tayfalarıydı. Lokantanın kapısından, uzamış, yer yer kırlaşmış sakalları, lastik çizmeleri, içi muflonlu deri başlıklarıyla daha içeri girer girmez neşeyle seslenirlerdi:

“Vahraaam, ıskaran varetsir?”

“Vahraaam, kefalnerı mezme, oğin kezme!”

‘Izgarayı yaktın mı’, ‘kefaller bizden, rakı senden’ diyerek, kıpır kıpır balık kaynayan sepetler, çavelalarla lokantaya her daldıklarında onları hep güler yüzle karşılayan Vahram, çoğu kez temizleme işini balıkçılara yıkar, ellerine tutuşturduğu keskin bıçaklarla onları tezgâhın arkasına alır, sonra da kömür ızgarasının başına dikerdi; kendi de buzdolabında eksilen rakı şişelerini tazeler, rokalı, kırmızı bayır turplu salatanın üzerine zeytinyağı gezdirip bol limon sıkarak öğleden sonra başlayacak, belki de akşama kadar sürecek bir rakı muhabbetinin altyapısını hazırlardı.

Vahram, lokantayı biraz da sanki kendisi için açmıştı. Yaptığı yemeklerin, hazırladığı mezelerin tadına bir çatalın, kaşığın ya da kalın etli parmaklarının ucuyla ve buzdolabının üstünde, her zamanki yerinde duran minik bardaktaki sulu rakısından aldığı bir fırt eşliğinde bakıp, ip gibi ince dudaklarını önlüğüyle siler silmez tuzlu mu, yavan mı, sirkesi veya limonu tamam mı, sarmısak, dereotu, nane, kekik, karabiber ister mi… Karar verir, beğendiklerini hemen küçük tabaklara alıp buzdolabının üzerindeki kalın, beyaz mermerin üzerinde yan yana dizerdi; tuzunu, biberini, sarımsağını tamamlayıp bir fırt rakı eşliğinde tekrar kalite kontrolünden geçirdiklerini de ötekilerin yanına dizdiğinde keyfine diyecek olmazdı.

Vahram’ın lokantasında değişik insanlarla aynı havayı teneffüs etmenin keyfi giderek lezzetli yemeklerden sanki daha ağır basmaya başlamış, bizler için bu lokanta adeta bir tiyatro sahnesine dönüşmüştü.

İlk gün sadece bir mercimek çorbasıyla yetinmemizin nedenini biraz da Manyel Ağa’ya yorarken ne denli haklı olduğumuzu bir öğle yemeğinde anlamıştık. O gün ayağını sürüye sürüye gelip bir masaya yalnız başına oturan Manyel Ağa, az sonra yayvan bir tabak içinde gelen nar gibi kızarmış, yeşilliklerle süslü kocaman bir balık parçasını ağzındaki tek tük dişleriyle yemeye girişip, kılçıkları tekrar tekrar yalayarak, düğmemsi kemikleri emip emip tabağının bir kenarına dizerek ne denli cimri olduğunu bir kez daha sergilemişti. Tabii yıllar sonra kalkan denen bu balığın lezzetine varmanın, kemikleri sıyırmaktan geçtiğini öğrendiğimizde bizim de en az bu konuda Manyel Ağa gibi cimrileşeceğimizi nereden bilebilirdik ki!

Vahram’ın lokantasının gelgeç müşterisi yok gibiydi. Herkes bir diğerini neredeyse tüm geçmişiyle tanıdığından, içeri girenin Ermenice, bazen de Türkçe selam verip doğruca tezgâhın arkasına yönelerek ocakta pişmekte olan belki ıspanaklı börekten, patlıcan ya da kabak musakkadan veya fasulye pilakisinden bir tabağa istediği kadar doldurup arkadaşlarından, ahbaplarından birinin yanına geçip afiyetle yemesi, alışılmış bir görüntüydü. Onların kendi kendilerine yaptıkları bu servisten ne Vahram şikâyetçiydi ne de müşterileri. Lokanta tümüyle bir ev, bir aile mutfağı gibiydi. Beğeniler, şikâyetler ve istekler de yüksek sesle uluorta dile getiriliyordu:

“Bravo Vahram! Patlıcan oturtmasını tam da nefasetin ortasına oturtmuşsun dzo! Eline sağlık.”

“Vahram, ciğer yahninin soğanı biraz çiğ kalmış, haberin olsun!”

“Vahram, yarına şöööyle sirkeli, sarmısaklı, terbiyeli bir işkembe yap da midemiz bayram etsin ka!”

Aslında hep kendi bildiğini okuyan Vahram bu laflara pek aldırış etmez, ya tezgâhın üstünde duran rakısından ya da en yakınındaki müşterinin bardağından bir fırt alıp gülüp geçerdi.

*

“Hava lodoslu, davlumbaz nenelenooor, çekmooor…”

Lodosun ne olduğunu, motorlarla, sandallarla yakalayıp getirdikleri balıkları pişirirken lokantayı anında koku ve dumana boğan balıkçılardan öğreniyorduk. Arada bir arkadaki bahçeye giden koridorun kapısını aralayıp ya da tamamen açıp dumanı az çok hafifletir, yüksek sesle, tuttukları balıkların muhasebesine dalarlardı. İyi bir voli vurmanın sevinciyle sık sık yaptıkları gibi, ısrarla Vahram’ı da kendi masalarına davet ederlerdi. Vahram masanın ortasında duran balıktan bir parça ağzına atar, içlerinden birinin uzattığı rakı bardağından da bir yudum aldıktan sonra gevrek gevrek gülerek balıkçılara dersini verirdi:

“Güzelim balığı yakmışınız dzo! Balık yakalamak belkim marifettir, ilakin onu nazzetli pişirmek daha da böyüg marifet ister evladım!”

İlk günlerin ardından bizler de lokantanın havasına uyum sağlamakta fazla zorluk çekmedik; aslında bunu kolaylaştıran yine Vahram’ın kendisiydi. Onun babacan tavrı sayesinde kendimizi evimizde gibi hissediyorduk. Artık gidip hemen kuytudaki yuvarlak masamıza oturmuyor, diğer müşteriler gibi önce tezgâha yönelip, yan yana dizilmiş çoğu da zeytinyağlı soğuk yemeklere, mezelere laf olsun kabilinden göz atıyorduk. Ne olduğunu pek de iyi anlayamadığımız bu değişik yemeklerin tadını merak etmekle birlikte yine de kendi bildiğimizden şaşmayarak kuru fasulye, nohut, etli patates, biber dolması ve illa da şehriyeli pirinç pilavında karar kılıyorduk.

Vahram yemek kültürümüzü kendince zenginleştirmek için olsa gerek, bizi tepsilerdeki yemeklerin başında görünce fırsatı kaçırmaz, hemen bir kaşık ya da çatalın ucuyla aldığı bir lokmayı ağzımıza zorla sokardı. Suratımızı ekşitmemize aldırmaz, bu tatlara alışmamız için yemeği överdi:

“Zeytinyağlı mis gibi pırasadır dzo! Ye ki alışasın evladım.”

Bir tepsi içinde muntazam, yan yana dizilmiş kabuklara garip garip, merakla baktığımızı görünce, hemen birer tane alarak eliyle usulca açtıktan sonra üstteki kabuğu kaşık gibi kullanarak alttaki kabuktakileri sıyırıp teker teker ağzımıza tıkıverir, çiğnemekten ziyade kusmamaya çalıştığımızı fark edince hafif yollu azarlayıp kahkahayı basardı:

“Dzo! Siz ne anlarsınız enfes midya dolmasından!”

Lokantanın müdavimleri, her gün öğleyin kafile halinde gelip karınlarını doyurduktan sonra ellerini kollarını sallaya sallaya çıkıp giden bu çocukların kimin nesi kimin fesi olduğunu Vahram’dan, belki de kapıcı Garbis’ten öğrenmiş olacaklar ki, ayrıca sorgu sual yerine sadece gülümseyen bakışlarıyla bizleri de kendi aralarına katmışlardı.

Patrikhane’nin çevresindeki daracık sokaklarda çoğunluğu da Ermeni olan manavdan, bakkaldan, kasaptan alışveriş ederken aralarında sürdürdükleri sohbetler bir yana, her pazar çan sesleriyle beraber kilisenin yolunu tutan müdüründen öğretmenine, aile birliği üyesinden hademesine, Meryem Ana Kilisesi’nin çoğunluğu işadamlarından, tüccarlardan oluşan yönetim kurulu başkan ve üyelerine, Vahram’ın lokantasının yanı başındaki küçük kilisenin yönetim kadrosundan kapıcısına, doktorundan eczacısına, ünlü balıkçı reislerine, küçücük dükkânlarında geçim çıkarmaya çalışan terzisine, ayakkabı tamircisine kadar daha bir yığın insanın yaşadığı bu muhitte, Kumkapı’da kimse kimseye yabancı değildi ki!

*

Tabelasında ‘Nefis Pastahane, Aleko Yordanidis’ yazılı pastanenin önünden geçip giderken vitrinindeki süslü, rengârenk pastaları seyreder, ince bir kamış parçasına iliştirilen minik mukavvadaki yazıyı okumadan geçemezdik:

‘Nefis profiterolümüzden hiç tattınız mı?’

Yuvarlak bir tepsi içindeki bu çikolata dağının hem de en tepesinden bir parça tatmayı tabii merak ediyorduk; ama içeri girip fiyatını sorduktan sonra küçük fırının önünde beyaz giysileri, başında kukuletasıyla çörek yapmakla meşgul olan yaşlı, şişman Aleko ustaya paramızın yetmediğini söyleyip rezil olmaktansa yutkunup yolumuza devam ederken, siz belki de az ötede tek koltuklu minik dükkânında kısa mı kısa, üstelik biraz da kambur olduğu için uzun boylu müşterilerinin enselerine zar zor yetişen, hayli yaşlı olmasına rağmen sabahın köründen geç vakitlere kadar çalışan, boş kaldıkça bir tas suyla dükkânın önünü ıslatıp çalı süpürgesiyle temizliğe kalkışan dazlak mı dazlak Berber Baruyr’a, haftada bir gittiğimiz Nişanca Hamamı’nın sahibine, yıkanmamıza arada bir yardımcı olan Sivaslı tellaklar Ali ile göbeği çenesiyle neredeyse birleşmiş tombul Yunus’a, Bali Paşa Yokuşu’nun hemen başındaki kırtasiye dükkânında gerek az ötesindeki Mesropyan İlkokulu gerekse bizim Bezciyan Okulu’nun öğrencilerine kalem, defter, silgi, cetvel gibi şeyler satan, kalın camlı gözlüğüyle bile zor gören emekli öğretmen Nubar Efendi’ye, Kumkapı Meydanı’nda bozuk musluğundan şır şır su akıtan çeşmenin karşısındaki küçücük kulübesinde Milli Piyango bileti satan ihtiyar Madam Vehanuş’a, onun kulübesinin hemen yanında, bir ayağı sakat olduğu için koltuk değneğini sandığının yanı sıra uzatıp duvara astığı büyükçe bir mukavva parçasındaki kargacık burgacık “Boyacı Osman ayna yapar” yazısından adını herkesin ezbere bildiği kara kuru, esmer ayakkabı boyacısına selam vere vere gidip Meydan’ın ortasında yan yana duran iki lokantadan birine girmek isteyebilirsiniz; hatta daha ucuz oldukları şüphe götürmese de, hep tenha oluşlarına bakılırsa, lezzet yönünden belli ki Vahram’ın lokantasıyla boy ölçüşemeyen bu lokantaları seçmediği için bizler Manyel Ağa’ya teşekkür borçlu olmalıydık…

Manyel Ağa’nın dışında Keşiş de arada bir lokantaya geliyor, genellikle boş bulduğunda sokağa bakan pencerenin hemen yanındaki küçük masada yalnız başına oturmayı tercih ediyordu. Kapıdan içeri girişiyle beraber uğultu bir an için kesiliyor, hemen herkesin hafifçe gülümseyip onu selamlamasının ardından Vahram da koşuşturup Keşiş’i tek kişilik masaya doğru yöneltiyordu. Nedenini bilemiyorduk ama Keşiş’e karşı saygı hemen hissediliyordu.

Keşiş oraya yemek yiyip karnını doyurmaktan çok sanki Patrikhane’de yarım kalan önemli bir işini tamamlamak için gelirdi. Elinden hiç eksik etmediği, belki de kendiyle yaşıt siyah el çantasını karıştırıp içinden bir iki kâğıt parçası çıkarır, masanın bir kenarına yayardı. Vahram bir iki çeşit mezeyle her defasında kesinlikle bir şişe Papazkarası şarabı getirir, tirbuşonla açılan şişeden çıkan pat sesiyle birlikte Vahram’la Keşiş’in bir anlık göz göze gelişleri gülümsemeye dönüşür, diğer masalardaki bardaklardan farklı minik, ayaklı bardağa Vahram’ın doldurduğu kırmızı şarabı kocaman burnuna götürüp koklayan, sonra da bir parçacık tadan Keşiş hafifçe başını sallar, tekrar göz göze gelip gülümsemeleriyle birlikte Vahram şişeyi masaya bırakıp tezgâhına yönelirken Keşiş de elinde kalem, kâğıtlarının arasına gömülürdü.

Bizler gerek Keşiş’in gerekse Manyel Ağa’nın arada bir de olsa aynı saatlerde lokantaya gelişinden nedense rahatsızlık duyuyor, bir an önce yemeğimizi yiyip onlarla göz göze gelmemeye çalışıyorduk. Aslında onlar çoğu kez yalnız bizlerle değil, diğer müşterilerle de bir selam dışında pek ilgilenmezlerdi. Keşiş önüne serdiği kâğıtlardan başını kaldırdığında ya boşalan bardağına şarap dolduruyor, ya da sokağı seyredip dalıp dalıp gittikten sonra birden hararetle kalemine sarılıyor, çoğu zaman çatalının ucuyla aldığı peyniri ya da pilakisi tabakta kalıyordu. Manyel Ağa ise genellikle tabağındaki balıklarla boğuşup salatalığı ya da lahana turşusunu tek tük dişleriyle çiğnerken zorlansa da, balıktan, salatadan, turşudan en ufak bir parça dahi artırmamaya özen gösteriyor, hatta salata tabağındaki sirkeli turşu suyuna ekmeğini banarak yemeğine son noktayı koyuyordu…

* *

“Hade oğlım, Emmo Sofilere get, birez karışığ turşi al!”

Havanın kararmasıyla beraber kapının “şakşako”sunu çalan babam o akşam elinde sarı, sert, iri bir kışlık kavunla gelmişti:

“⁄hanım, koğhısına bağharsansa datli bi kavuna benzi. Ekmegımızi yedığhtan sora kes, dadına bağhağh. Eger eyi çığharsa yarın bi eşeg yüki alacağam.”

Anam kavunla mutfağa yönelirken babam yeleğinin cebinden çıkardığı bozuk paralar içinden üç tane beş kuruşu avuçlarımın içine “bu beeeş, bu ooon, ha bu da on beeeş” diye sayarak doğruca iki sokak ötemizde, papaz Arsen’in evinin karşısındaki yaşlı Emmo Sofi’ye gidip karışık turşu almamı isteyince anam kilerden bakır “uskura” ile döndü:

“Ula yürürken ağzın havaya açma! Ögen bağh, düşmiyesen, bi yerın kırmiyasan! Emmo Sofi’ye söle, turşinın suyıni bol koysın, sen de dıkket et, tökmiyesen ha!”

Anamın uyarısıyla sokağa çıkıp akşamın alacakaranlığında daha iki ev ötemizdeki Mirye halamların kapısına varır varmaz ayağımın kaymasıyla kıçüstü düşerken elimden savrulup buzlar üzerinde yuvarlana yuvarlana ilerideki kar yığınına saplanan “uskura”ya mı, avucumdan uçup giden paralarıma mı, burkulan ayağımın sancısına mı, şanssızlığıma mı, yoksa kazık kadar boyumla bir “uskura” turşu alıp dönememenin utancına mı yanaydım?

Halamlar sokağa fırlamadığına göre demek ki “uskura”nın tangırtısı duyulmamıştı. O perişan halimi kimsenin görmeyişine sevinirken, şeytanın kim bilir hangi taşın arkasına sakladığı, hangi çukurun içine yuvarladığı ya da hangi kar topağına sapladığı belli olmayan paraları koydunsa bul!

Şeytanın sakladığı paraları bulmanın en kestirme yollarından biri öncelikle yüce Allah’a, sonra peygamberimiz Hisus Krisdos’a, ardından da papazımız Der Arsen’in arada bir kulaklarımızı çekerek ezberlettiği İsa Peygamberimizin mucizelerine inanıp ona iman eden on iki havarilerine sığınmaktan geçtiğine göre, önce Allah’a, ardından sırasıyla Hisus Krisdosumuza yalvarıp nihayet ‘Hovhannes, Bedros, ⁄ugas, Boğos…’, derken beş kuruşlardan birini küçük bir taşın ardında bulduğumda, tam da o an Margos adlı havarinin adını anmam, kesinlikle bir mucizeydi! Adını, soyadım olarak taşımaktan gurur duyduğum Aziz Margos’un ilk beş kuruşu bulmama yardım edişine, bu mucizeyi gerçekleştirmesine şükranlarımı sunup yalnızca onun adını anmaya başladım:

“Kurban oldığım Aziz Margos, yetış! Hade Aziz Margos, aç gözlerımi! Geç kaldım…”

İkinci beş kuruşu da, geceleri karanlık sokaklarda gezinip arada bir öttürdükleri düdük sesleriyle hırsızları korkutan “bekçi baba”ların yorulunca oturup bir sigara sarıp içtikleri, ya da gündüzleri sokak sokak dolaşıp kapı “şakşako”larını şaklatırken “Postaaa!” diye bağıran “postacı emice”lerin arada oturup dinlendikleri halamların kapısının önündeki mola taşının üzerinde görünce Aziz Margos’un kudretine şaştım kaldım!

Aziz Margos’a tüm yalvarmalarıma rağmen üçüncü beş kuruşu bir türlü bulamazken, bu kez de yaptığı iyiliği tamamlamadan beni sadece on kuruşumla baş başa bırakan azizimizin daha fazla canını sıkmamak, bir de yalnız başına yaşayan Emmo Sofi’nin erkenden yatağa girmesi ve kapıyı kırsan bile açmaması ihtimaliyle hiç olmazsa on kuruşluk turşu alıp bir an önce eve dönmek için kara saplanmış “uskura”mı kaptığım gibi, tekrar yola koyuldum.

Hançepek’te karşılıklı iki kahvenin de buğulu camlarından ve sigara dumanlarından içerleri görünmüyordu; ama yine de sokağa taşıp üzeri karla örtülü damlara, saçaklardan sarkan kılıç kılıç buzlara, ışıkları solgun elektrik direklerine çarpıp yankılanan tavla pulu ve domino taşı şakırtılarına, uğultu halindeki konuşmalara bakılırsa içerdeki insanların sayısı sokaktan tek tük gelip geçenlerden çok daha fazlaydı.

Bakkal Yusuf Dayi’nın şişman mı şişman, yüzü de “Ay dede” gibi toparlak olan karısı Soğo, içeriyi zar zor aydınlatan gaz lambasının ölü ışığı altında tezgâhın ardında, terazinin başına oturmuş, iş dönüşü evlerine giderken uğrayacak kim bilir hangi Ermeni, Yahudi, Kürt, Türk, Süryani, Keldani müşterilerinden birine belki biraz helva, tahin, pekmez, şeker, sabun, gazyağı, lamba şişesi, fitil satmanın can sıkıcı beklentisi içindeyken elimdeki boş uskurayla belki biraz zeytin ya da zeytinyağı satın alacağımı düşünüp heveslenirken, aceleyle yoluma devam ettiğimi görünce içinden sinirlendi mi bilemiyorum; ama papaz Arsen hemen bitişikteki evinin yüksekçe çardağından süzülen loş ışıkta, akşam yemeğinden önce biraz İncil okuyup sofralarımıza Hayr Apraham, Halil İbrahim bereketi bahşetmesi için Tanrı’dan dilekte bulunuyordu eminim!

Kapıyı açan ak saçlı Emmo Sofi beni elimde boş uskurayla görünce evinde kurduğu nefis turşudan satın almaya geldiğimi benden iyi biliyordu; çünkü her bağbozumunda kendi eliyle hazırlayıp büyük şişelere doldurarak karanlık, loş kilerinde sakladığı şarabına ihtiyacımızın olmadığını, anamın da her sonbaharda şarap yaptığını biliyordu.

Hem arada bir gerek anamın gerekse kendisinin de papazımız Der Arsen’e bazen “uskura”yla, bazen tasla, bazen de şişe satan “Moşe”lerden kepek karşılığında aldıkları boş şişeleri yıkayıp güneş altında iyice kuruttuktan sonra içine doldurdukları şaraplardan vererek her pazar kilise ayininde Hisus Krisdosumuzun kanını temsilen Der Arsen’in gümüş kupaya o şarabı doldurması halinde alacakları duanın, işledikleri sevabın yarışması içindeyken, benim elimdeki boş “uskura”ya bakıp turşu için geldiğimi bilemeyecek kadar bunamış değildi!

Üstelik, düğünlerde, toylarda Darbukacı Kevo ile Cımbuşçi Hayig’in çalgısı eşliğinde “Ermeniyiz meskenimiz toydadır / Raki şarap Ermeniye faydadır…” şarkısıyla eğlenen Gâvur Mahallesi’ndeki Ermenilerin dışında Süryaniler, Keldaniler de zaman zaman kendisinden şarap satın alırken, bizim şarap için kapısını çalmayacağımızı, hele bazı seneler anamın şarabının onunkinden daha nefis olduğunu papazımızın tüm Gâvur Mahallesi’ne yayarak, anamla aralarındaki rekabeti kızıştırmak suretiyle her sene şarabın daha da kalitelisini içmek için bu yolu kurnazca denediğini bile bile…

Peki, şarap yapanlar aynı zamanda turşu kurup sirke de yaptıkları halde anam neden turşu kurmuyor, turşu için neden illa Sofi’nin yolunu tutuyordum? Esas ustalık isteyen şarabı bunca iyi yaptıktan sonra en az onun kadar enfes salatalık, “kıtti”, biber, domates, patlıcan, lahana, kelek, havuç, hatta sarmısak turşusu kurmanın anam için ne zorluğu olabilirdi! Emmo Sofi bu zorluğun, babamın anası Saro neneme saygıdan kaynaklandığını acaba biliyor muydu?

*

Saro nenem bir gün Heredan’daki evlerinde tarhana hazırlayıp kuruması için dama sermiş; aynı gün, bahçeden topladığı sebzelerle de turşu kurmuş; ama o yıl hem damdaki tarhana, hem de kilerdeki turşu kurtlandığı gibi, bir de o kara haber köye ulaşmış:

“Ermeniler köylerini boşaltıp Kafle’ye çıkacak!”

İşte o yıl köyü boşaltıp “Kafle” yollarında birbirlerini kaybettikten sonra ölen oğullarının ardından kızı Mirye ile oğlu Sarkis’i yıllar sonra bulduğunda, İncil’e el bastırıp, öğüdünü tutacağına dair yeminini alarak, babama iki şey tembih etmiş:

“Oğlım, sen sen olasan, Heredan’a bi daha ayağ basmiyasan! Getsen, diyerler ki gelmiş toprağhlarına sehab çığhacağ, seni öldırırler! Zatani kardaşların hepi öldi, tek sen kalmişsan! Bi de, işallah evlendığında eger Allah bi oğlan verırse, Margos sülelesi senden sora da devam ederse, bızım evımıze tarğhana yapmağ, turşi kurmağ oğırsızlığ getıri, bılesız! Buni heç unıtmiyasız, evde turşidır, tarğhanadır, yapmiyasız!”

*

Bizim neden evde turşu kurmayıp parayla satın aldığımızı uzun uzun Emmo Sofi’ye anlatmam halinde onun da belki Erzurum’dan, belki de Erzincan’dan, Van’dan, Bitlis, Sivas, Amasya’dan, Adapazarı, Kütahya, Afyon’dan, Maraş, Adana, Antep’ten yola çıkan bir başka kafilede kim bilir kimlerini kaybettikten sonra böyle yalnız başına nasıl kaldığını uzun uzadıya anlatmasıyla sabahı bulmak gafletine düşmeden, “uskura”yı kendisine uzattım. Emmo Sofi avucumda sadece iki tane beş kuruş görünce başını iki yana doğru hafifçe sallayıp dişlerinin arasından duyulduk duyulmadık bir sesle tsı tsı tsı diyerek kilere doğru yollandı.

“Emmo Sofi, turşi karışığ olsın ha!”

Başını olur anlamında sallayıp kilere girdi.

“Anam dedi ki, turşinın suyıni bol koysın!”

Emmo Sofi sözlerimi duydu mu duymadı mı ya da duyduysa da ne denli önemsedi ve verdiğim on kuruş karşılığında iki minik patlıcan, biraz lahana, “kıtti”, üç beş sivri biber, iki dilim kırmızı şalgamla yarısına kadar su dolu “uskura”yı bana uzatırken cimri mi yoksa bonkör mü davranmıştı bilemiyordum; ama “uskura”nın tepeleme turşu suyuyla dolmadığına anamın kızacağından emindim!

“Ula nerde kaldın heyvan! İki seettır getmişsen, bi de getırdığın turşiya bağh! Edemedın diyesen bu turşi azdır? Ağzına kadar su doldır diyemedın? Ma turşinın suyi da paralandır?”

Uskurayı sofranın ortasına, şehriyeli bulgur pilavı tenceresinin yanına koyan anamın kızgınlığını babam yatıştırıyordu:

“Çocığın ne kabahati var? Demağ ki bögün Sofi’nin nekeslıği tutmiş, zatani eyice ğhırıfladi!”

O akşam kardeşlerimle yemeğimizi yerken, babam çaydanlıktan doldurup tas tas içtiği şarapla keyiflenip bir de türkü tutturuyordu:

“ Dere kenarında bir ev yapmişam

Kerpicim tükenmiş neçar kalmişam…”

Babam türküsünü mırıldanırken, benim de kaybolan beş kuruşu ertesi sabah bulma hayaliyle dalıp dalıp gittiğimi nereden bilsinlerdi?..

44 [Erm.]: Yaşa(yasın)!

“Karekin vartabedin dediğine göre, Ermenice dersinde Bedros Turyan’ın şiirini ezbere söylemişsin. Duyunca çok sevindim! Senden böyle bir şeyi bekliyordum zaten! İnanıyorum ki, kısa zamanda anadilimizi iyice öğrenip sen de şiir yazacaksın!”

Keşiş beni odasına çağırıp bu övgüyü düzünce şaşırıp kaldım. Acaba farkında olmadan önemli bir şey mi yapmıştım, yoksa bir an önce Ermenice öğrenmem için beni yüreklendiriyor muydu?

“Hadi, ezberlediğin şiiri söyle bakalım!”

Elindeki kalemi masaya bırakıp koltuğuna iyice yaslanarak gözlerini gözlerime dikmesiyle beraber daha iki gün öncesine kadar rahatlıkla söylediğim şiiri o anda sanki tümüyle unutuverdim! Heyecanlandığımı hissetmiş olacak ki, şiirin adını sorarak dilimin çözülmesine, hafızamın tazelenmesine yardımcı oldu.

Önce şiirin adını, ardından da tüm şiiri, takıldığım bir iki yerde onun hatırlatmasıyla söyleyiverdim.

Keşiş, arada takıldığım için üzülmememi söyleyip beni rahatlattıktan sonra şiirin ve şairin önemini anlattı; Bedros Turyan’ın Üsküdarlı fakir bir demircinin oğlu olduğunu, gencecik delikanlıyken yakalandığı amansız hastalık nedeniyle bir şiirinde Tanrı’ya serzenişte bulunduğunu, öte taraftan kardeşi Mihran’ın Yeğişe adıyla rahip olup Kudüs’te patriklik mertebesine kadar ulaştığını, hatta bizleri buraya getiren patriğimizin de bir zamanlar İzmit’teki ünlü Armaş Manastırı ve ruhban okulumuzda onun öğrencisi olarak yetiştiğini, bizim şairi ve yazarı bol bir millet olduğumuzu, kimisi Sivaslı, kimisi Harputlu, Siverekli, Erzincan, Tekirdağ, Edirne, İzmirli ya da Muşlu, Vanlı, Erzurumlu, İstanbullu bu şair ve yazarların içinde doktorlar, avukatlar ya da başka meslek sahibi olanların yanı sıra Anadolu’nun çeşitli şehirlerinde, kazalarında, köylerinde öğretmenlik yapanların da bulunduğunu, kendisinin de öğretmen olduğunu, Diyarbakır’ın Silvan kazasında doğduğu için şiirlerini Hovsep Keşişyan yerine Silvan mahlasıyla imzaladığını söyleyip uzunca konuşmasını anlayamadığım Ermenice kısa bir cümleyle noktaladı.

Abuk abuk suratına baktığımı görünce bu kez Türkçe’ye başvurdu:

“Diyordum ki, sen ne zaman şiir yazacaksın?”

Cevap yerine sırıtmaktan başka yapabileceğim bir şey yoktu. Zaten o da daha fazla üstelemeden kendi sorusunun cevabını kendisi verdi:

“Yakında yazacaksın!”

Keşiş’in odasına ezberlediğim Ermenice şiiri söylemek üzere girmiş, onun gözünde istikbalin bir şairi olarak çıkmıştım!

*

Patrikhane’de daha ne kadar kalacağımızı bilmiyorduk. Ancak açıldı açılacak, bitti bitecek diye kulağımıza gelip çalınanlara göre, misafirliğimiz Üsküdar’daki Tıbrevank Okulu’nda sürdürülen badana, boya işlerinin tamamlanmasına kadar sürecekti. Bizler gibi Anadolu’nun çeşitli şehirlerinden gelen bazı çocuklar da misafireten Şişli’deki Karagözyan Yetimhanesi’nde konaklayıp gündüzleri yine geçici olarak Feriköy’deki Merametçiyan Ortaokulu’nun birinci sınıfına gidiyorlardı. Bu göçebeliğimiz Üsküdar’ın tepesindeki Tıbrevank’a taşınmakla son bulacaktı.

Patrikhane’de personel dışında çok çeşitli insanlarla karşılaşıp iç içe yaşıyorduk. Şu ya da bu kilisenin papazları, rahipleri, yönetim kurulu üyeleri ya da Başpapaz Aram Efendi’nin odasına belki bir vaftiz kâğıdı veya bir düğün işiyle ilgili bir pürüzü halletmek, hastalık, ölüm, fakirlere yardım gibi bir konuyla ilgili sorunlarını çözmek için gelip giden insanlar… Kimileri Patrik hazretleriyle görüşmek için kapıcı Garbis’in odasında ya da koridorlarda randevu saatlerinin gelmesini beklerken, biz de ister istemez sorunlarına ortak oluyorduk:

Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi düşkünler evine yerleşmek için hastane yönetim kuruluna yönelik bir tavsiye yazısı için Başpapaz Aram Efendi’nin aracılığını rica eden yaşlı adamın çaresizliği… Beykoz’daki kilisenin çan kulesinin onarımını ihmal eden yöneticilerini şikâyete gelen semt sakini kadının Patrik’le görüşmek için ısrarı…

Biz ise çeşitli şikâyet, dilek ve isteklerde bulunan insanların arasında ismini duyup nerede olduğunu bilmediğimiz Yedikule, Yenikapı, Kandilli, Kadıköy, Yeşilköy, Yenimahalle, Topkapı, Gedikpaşa gibi daha başka kim bilir kaç köyü, kaç kapısı, kaç kandili, kaç paşası, kaç mahallesinden haberdar olmadığımız bu ucu yok bucağı yok büyük şehirde, iyi kötü kaçamak yapıp tanımaya başladığımız Kumkapı’nın dışına çıkıp gönlümüzce dolaşabilmek için can atıyorduk.

Patrikhane’deki ilk günlerimizde kiliseye hem sabah hem de akşam giderken, okulların açılmasıyla birlikte yalnız akşamları, bir süre sonra da cumartesi ve pazarları gider olduk. Öğleye kadar süren uzun pazar ayinlerinde sıkılsak da, bunu kimseye belli etmemeye, hele zaman zaman minik camlı gözlüğünün altından bizi izleyen Patrik hazretlerinin mutluluğuna yanlış bir davranışımızla gölge düşürmemeye bilhassa özen gösteriyorduk.

Pazar ayinlerinin arada bir de keyifli yanı vardı; çünkü patriğimiz bazen başka semtlerdeki kiliseleri ziyaret edip ayinlere katılınca bizlerin de orada olmasını özellikle istiyordu. Bunun için kapıcı Garbis Kumkapı’daki Ermeni taksicilerden birine evvelce haber ulaştırıyor, pazar sabahı erkenden gelen taksiciye emanet edilerek o semtin kilisesine doğru yol alıyorduk.

Bu kilise ziyaretleri bizim için birer İstanbul gezintisiydi de. Ayine riyaset edip bir de vaaz veren Patrik hazretlerine bir bakıma teşekkür anlamında kilise yönetim kurulu ve kadınlar kolunun özene bezene hazırladıkları nefis öğle yemeğinden, sevgi sofrasından bizler de bolca nasibimizi aldığımızdan böyle günleri nasıl iple çekmezdik ki! Patriğin himayesinde kurulmuş bir ruhban okulunun ilk öğrencileriyken, yarın, istikbalin belki de saygın rahipleri ya da papaz adayları, belki de öğretmenleri olarak geldiğimiz bu diyarlarda kendimizi evimizdeymiş gibi hissetmemiz için tabaklarımıza tıka basa doldurulan, çoğunun adını, tadını bilmediğimiz yemeklerle ilk kez tanışıp kimini zevkle, kimini alımlı görüntüsüne rağmen tuhaf tadından dolayı zorla yerken yine de halimizden şikâyetçi değildik; çünkü Patrik hazretlerine, onun yüce kişiliğine gösterilen saygının bize de az çok gölgesi düşüyordu; ne ki yetimhaneye gelişimizden itibaren bizi mutlu etmek isteyen bu aşırı çabalarının, “bizler de sizin analarınız sayılırız” şeklindeki yaklaşımlarının yanı sıra, sevecen bakışlarının ardında bizlere sezdirmek istemedikleri, ustaca gizlemeye çalıştıkları bir acıma duygusu mu yatıyordu, yoksa ruhumuzun derinliklerinde giderek kendiliğindan böyle bir tortu mu birikiyordu…

*

Akşamları Patrik hazretlerinin verdiği talimat doğrultusunda saat en geç dokuzda tavandan sarkan tek ampulü söndürüp yatmamız gerekiyordu. Gözümüzü uyku tutmadığı zamanlarda ışığı yakıp bir kitabı karıştırmak, belki bir gün sonraki bir ödevi hazırlayıp zaman kazanmak gibi bir çaba kuralları bozmak anlamına geldiğinden, arka bahçede gezinen köpeğin arada bir gecenin sessizliğini bölen havlamaları ve rüzgârın okşadığı yaprakların hışırtısı eşliğinde hayal âlemimize dalıyorduk…

Nışan daha yatağa uzanır uzanmaz uyuyordu. Yaşından ötürü maskotumuz gibiydi. Narin kuyrig onun tombul yanaklarını ikide bir sıkıştırır, yemek dağıtırken kendince etin en güzel parçasını onun tabağına koyar, kahvaltıda bir kaşık reçeli zorla ağzına tıkardı. Kocası kapıcı Garbis de Patrikhane’de el ayak çekilip mesai bittiğinde “Öldüm! Bittim! Ayaklarıma kara sular indi dzo!” diye oflayıp pofladığı günlerinden birinde değilse, ya da gelip gidenlerden, telefonlara cevap vermekten bunalmamışsa, koridorda sıkıştırdığı Nışan’ın ensesini sevgi sözü eşliğinde hafif bir tokatla okşardı:

“Hay senin babanın değirmen çarkına tüküreyim, e mi!”

Tokatlı Nışan bu şaka yollu ilgiden memnun, ikinci bir tokatı yemeden sıvışıp giderken, bu tükürüklü değirmen muhabbetinin aslında Nışan’ın babasının mesleğinden kaynaklandığını nereden bilebilirdik ki!

Zile’deki küçük bir dere yatağının suyu üst üste kuraklıkla azalıp özellikle yaz aylarında bazı değirmenlerin çarkını yeterince döndüremeyince, Nışan’ın babası da artık Zile’den umudunu kesip kısmetini Tokat’ta aramak düşüncesiyle kıvranıp duruyormuş. Tam da o günlerde Anadolu’dan öğrenci toplamak için yola çıkan Rahip Sahag Papazyan’ın bir durağı da Tokat olunca gerisi kendiliğinden gelmiş, Nışan kendinden küçük iki kız kardeşi ve ana babasından ayrılıp gurbete düşmüş, babası gibi değirmenci olmamak için okumaya gelmiş…

Hatay’ın Samandağ ilçesinin Vakıflı köyünden Papken papaz olmak için gelmişti. Onun gibi aynı köyden olan Arsen ile, yine onlara yakın Bityas köyünden Vahriç yan yana gelince kendi aralarında konuştukları Ermenice benim için kuşdilinden farksızdı.

Bazen köyden gelen bir hemşerilerinin bohçaya sarıp sarmalayıp getirdiği çıkından her biri topaç büyüklüğünde kahverengimsi, belki taştan da sert topaklar çıkınca ağızlarının suyu akardı; köylerinde yedikleri en lezzetli peynirmiş meğer. Onlar, Narin kuyrigten tedarik ettikleri çukur bir tabak içindeki bolca zeytinyağına bu taş parçalarını keskin bir bıçakla ufak ufak kerttikten sonra çatalla iyice ezip üstüne de biraz kırmızı biber ekip ekmeklerini banıp banıp keyifle yedikçe, ben de bu taş gibi topaklara bakıp bakıp, bizim oralarda kışın ateşin üstündeki su dolu tencerede tahta kaşıkla karıştıra karıştıra eritip sonra da dövme katıp pişirdiğimiz ayran aşının o taş gibi sert, kuru ayran topaklarını, “çortan”ı hatırlıyor, onların kahverengi peyniri benim ağzımda beyaz “çortan caş”a, ayran aşına dönüşüyordu…

*

“Yarın sabah Şişli’ye, Karagözyan Vorpanots’una gideceğiz! Hepinize lacivert üniforma dikilecek, bir zamanlar Armaş’ta okuyan ruhban okulu talebelerinin giydiği formadan; okulun açılış töreninde onları giyeceksiniz. Sabah kahvaltıdan sonra yola çıkacağız, ona göre!”

Cuma akşamı, okul dönüşünde, kapıcı Garbis’in bize ayaküstü aktardıklarından öğreniyorduk ki, Üsküdar’daki okulun badana, boyasının yanı sıra, masa, mutfak gereçleri, yatak, battaniye gibi diğer eksik gedikleri de tamamlanmak üzereymiş; geriye kalan önemli bir eksik de bizim kılık kıyafetimizmiş. Bunun için Karagözyan Yetimhanesi’ne bir terzi gelip, oradaki diğer öğrencilerle birlikte hepimizin ölçüsünü alacakmış.

Aslında bizleri Tıbrevank’a öğrenci olarak kaydeden Rahip Sahag Papazyan’ın elimize tutuşturduğu listeye uyup elbise, ayakkabı, gömlek, iç çamaşırı, çorap, mendil vesaireyi iyi kötü temin edip tahta bavullarımızla yüklenip gelmiştik. Demek bu üniforma işi sonradan düşünülmüştü veya bizlere söylenmemişti. Anlaşılan, ruhban okulu öğrencisi olmak, her şeyden önce, tıpkı askerler gibi bir üniforma giymekle başlıyordu.

Patrikhane’den çıkıp Şişli’ye kadar gitmek bizim için bir gezinti anlamına geldiğinden bu habere sevinmekle birlikte, tekrar Karagözyan’a gitmek hiç de hoş değildi. Bizi ikide bir yetimhane kapısından geçirmeye ant içmişlerdi sanki!

* *

“Allah kimseyi küçüg yaşta yetim bırağhmasın!”

Soğuk kış geceleri ana, baba, neneleriyle yola düşüp Gâvur Mahallesi’ndeki evimize misafirliğe gelen yaşıtlarımız komşu çocuklarıyla odun sobamızın etrafında pestil, ceviz, kuru üzüm, dut kurusu yiyerek konuşup gülüşürken, anamla diğer “baco”lar da ellerindeki minik çorap şişleriyle çorap ya da daha büyükçe olanlarıyla kazak, eldiven, patik örüp kendi aralarında sohbete dalıp, kimisi sedirde bağdaş kurmuş, kimisi mindere sırtını dayamış misafir “emmo”lar, “dayi”lar da babamla beraber biraz lavaş, otlu peynir, turşu ve sonbahara doğru babamın eve hamal sırtında koca bir sepet dolusu gönderdiği, taşla kırılıp su dolu bir “teşt”in içinde iki gün arayla suyu değiştirilerek bekletilince kırk gün sonra yeşilinden eser kalmayıp koyu patlıcan rengi alan, acısı gitmiş enfes iri zeytinler eşliğinde, anamın güzün yaptığı şaraptan içerek sohbet ederken, söz döne dolana sonunda hep aynı yerde düğümlenirdi:

“Kirvem, senın tevellütın 1323 ise, benımki de 1328 oldığına göre, demağ ki sen Kafle’ye benden beş yaş böyüg çığhmişsan …”

“He, sekız dokuz yaşında vardım yoğhtım, işte ele bi şe. Eyi ğhatırliyam, babamla emicem onlar tarlada çüt süridiler, ben onlara yemeg götirıdım; torbayi açidilar, ekmeg, penir, yumurta, soğani barabar yiyidığh…”

“E onın içün sen bızden daha eyi ğhatırlisan…”

“Tabi babam, okıla da gididım, herflerımızi de, oğhımağıni da ögrenmiştım…”

“Ben kirve Donabed’den küçügem, eyi ğhatırlamiyam. Soradan ögrendığıma göre bızım kafle Cabağhçur’dan yola çığhmiş, yüriye yüriye ta Hayne’ye gelmişığh. Ben ğheyal meyal bi şeler ğhatırliyam; hama o ğhatırladığhlarım Hayne’deydi veyağhut da başka bi yerdeydi, bılmiyem. Yalavuz, anamın bi sözıni heç unıtmiyam; bahan boyna ‘Kroçti tzerkı pırne!’ diyidi, bacıma da, benden böyügti o, ‘Ağporti tzerkı mi toğe!’ diyidi. Bılidi başımıza gelecağlari ki bıze ele diyidi:

‘Bacın elıni tut… Kardaşın elıni bırağhma…!’

Heeey heeey, ele bi bırağhmağ bırağhtırdilar ki felegımızi şaşırdığh…”

Anam kilerden getirdiği kışlık kavunu bir sininin içinde kesip ellerimize birer parça tutuşturduktan ve birazını da kendilerine ayırdıktan sonra, kalanını da kalaylı bir tabağa doğrayıp sedirde tespih çekenlerin, sigara üstüne sigara saranların önündeki tepsiye yerleştirip yanımıza dönerken, onlar geçmişte kalan bulanık hafızalarını tazelemeye çalışıyor, dalıp dalıp gidiyorlardı.

“Demağ ki sız Kafle’ye Lıce’den çığhtız…”

“Bızım kafleye Egıl’den gelenler de katıldi…”

“Felegın gözi çığhaydi, bıze o günleri göstertmiyeydi.”

“Gideydi, bi daha geri gelmiyeydi o günler!”

“Gene Allah yüzımıze bağhti, bız kurtıldığh…”

“Allah kimseyi küçüg yaşta yetim bırağhmasın!”

“Vorpanotsı garodtsak?”

Karşısına dizildiğimizde, müdür Arşaluys Sarkisyan, ‘yetimhaneyi özlediniz mi’ sorusuna bir süre cevap alamayınca, suskun ve gülümser duruşumuzdan, herhalde cevabımızın ‘evet, özledik’ şeklinde olduğunu düşünerek, keyifle kapıcı Garbis’e döndü ve onunla Ermenice bir şeyler konuştuktan sonra başıyla kapıyı işaret etti; biz de, geldiğimiz gibi, hep beraber, odayı kapıcı Garbis’in ardı sıra terk ettik.

Kapıcı Garbis emaneti teslim edip görevini yerine getirmenin huzuruyla Patrikhane’ye dönerken, bizler de koridorda bekleşen hemşerilerimizin öncülüğünde topluca kütüphaneye yöneldik.

Haygaz öğretmen önündeki kalınca bir kitaptan başını kaldırıp, burnunun ucuna kadar inmiş kalın camlı gözlüğünün ardındaki sevecen gülüşüyle bizleri karşıladı. Adlarımızı bile unutmamıştı. Bir öğretmen tarafından hatırlanmak doğrusu güzel şeydi.

Yemek saatine kadar sohbet ettik, Patrikhane günlerimizi, okulumuzu anlattık. Şişli’den Feriköy’deki okula sabah gidip akşam dönmeleri dışında bütün günleri sadece yetimhanede geçen diğer arkadaşlarımız bizden Vahram’ın lokantasını, Nişanca Hamamı’nı, Kumkapı sahillerini, bir de pazar ayinleri için taksiyle uzak semtlerde fink atışımızı duyunca herhalde şanslarına küsüyorlardı. Biz de Patrikhane bahçesinde top oynayamadığımız için onlara gıpta ediyorduk!

İkindiye doğru biri sıska, uzun, diğeri tam aksine kısa boylu, şişman iki terzi mezurayla ölçülerimizi alıp, bir deftere adlarımızla birlikte yazınca işimiz bitivermişti.

Patrikhane’ye yalnız başımıza nasıl geri dönecektik?

İlk gün bizleri tramvayla Patrikhane’ye götüren Karekin ortalarda yoktu; meğer muhasebeci yanına girdiği için artık elinde sallamaktan, boynuna asıp gezmekten hoşlandığı düdüğünü bir kenara bırakıp rakamları hizaya dizmeye başlamış.

Düdüklü Karekin’in yerini bu kez Haygaz öğretmen alıyor, ellerimize tutuşturduğu tramvay biletleriyle bizi Şişli’den, tabelasında ‘Şişli-Beyazıt’ yazan tramvayın ikinci mevki yeşil vagonuna bindiriyordu:

“Tramvaydan Beyazıt’ta, son durakta inin. Doğruca yokuş aşağı Kumkapı’ya yürüdüğünüzde Patrikhane’yi bulursunuz.”

Tramvayın sahanlığında yan yana dikilmiş, etrafımızı seyrede ede giderken sanki ilk kez özgürlüğümüzü yaşıyorduk. Ne başımızda düdüklü Karekin, ne de sabah bizi Karagözyan’a getirip sonra da Patrikhane’ye dönen kapıcı Garbis vardı. Yol boyunca İstanbul’un yabancısı olmadığımızı kanıtlarcasına birbirimize seslenip kendi aramızda yarışıyor gibiydik:

“Galatasaray’ın lisesi!”

“Galata’nın köprısi!”

“Beyazıt’ın meydani görındi!”

“İşte ünverstenın kapısi!”

“İşte ortadaki böyüg, yuvarlağ havuz!”

Son durakta inip Patrikhane’nin yolunu tuttuğumuzda akşamın alacakaranlığıyla vitrinlerdeki ampuller birbirleriyle yarışıyordu.

*

‘Geldi, geliyor’ diyerek beklediğimiz gün nihayet geldi çattı. Hataylı çocuklar pılı pırtılarını bavullarına doldurup Patrikhane’den, yetimhanedekiler de toparladıkları eşyalarıyla Üsküdar’ın tepesindeki okula taşındılar. İlkokulda okuyan Nışan, bu kez Şişli’ye, Karagözyan’a giderken, ben, yine Patrikhane’de kalacaktım. Ortaokul birinci sınıfından itibaren her yıl giderek bir üst sınıfın açılacağı Tıbrevank’ta zaten okumam mümkün değilken, orada yatıp her gün sabahın köründe yollara düşüp Kumkapı’ya gelmem ve akşamları da Üsküdar’a dönmemin zor olacağını düşünmüş olacaklar ki, ben Patrik efendimizin talimatıyla yıl sonuna kadar yine Patrikhane’de kalıp Bezciyan’da okumaya devam edecektim. Arkadaşlarımdan yine ayrı düşmüş, karmaşık duygular içinde, yalnızlığımla baş başa kalmıştım.

Üsküdar Selamsız’daki Surp Haç Tıbrevank Ermeni Ruhban Okulu lapa lapa yağan Mart karı altında açıldı. Açılışı kol kola giren iki kısa boylu adam beraberce yaptılar. Bunlardan biri yıllar yılı hayal ettiği bir ruhban okulunun temelini atan, fikriyatını geliştiren Trabzon doğumlu Patrik Karekin Haçaduryan, diğeri de Eskişehir doğumlu İstanbul valisi ordinaryüs profesör Fahrettin Kerim Gökay’dı. Biz yeni lacivert elbiselerimizin içinde alkış tutarken, ikisinin de yüzündeki mutlu ifade, bahçeyi dolduran insanların arasında dalga dalga yayılıp uçuşan kar tanelerine karışıyordu.

*

Patrikhane’deki günlerim yine eski yeknesak tempoyla devam ederken arada kısa süreli sahil kaçamaklarıyla denizi, martıları, gelip giden trenleri seyredip kendimce eğleniyordum. Önceleri beş kişiyken içimizden birinin kaytarması o kadar dikkat çekmese de artık bir ben kaldığım için ister istemez daha da temkinli olmaya çalışıyordum.

Manyel Ağa da taktik değiştirmiş, beş kişiye bir kalıp sabun üzerinden haftalık bakiye sormak yerine, bu kez bir kalıp sabunu dört hafta boyunca kullandıktan sonra artırıp artırmadığımın hesabını yapar olmuştu. Şoğagat mecmuasının pul yapıştırma işi hemen tümüyle bana kalmıştı. Neyse ki zaman zaman Patrikhane’ye gelen kimi papaz yamaklarının, kilise korosunda görevli gençlerin de bu konuda yardımı dokunuyordu.

Patrikhane’de ufak tefek işlere de yardım etmeye başlamıştım. Kapıcı Garbis Kumkapı dışındaki, ya da Beyazıt Meydanı’ndaki postaneye artık kendi gitmek yerine beni göndermeye başlamıştı. Patrik hazretleri Üsküdar’daki ruhban okuluna yaptığı ziyaretleri sıklaştırınca Kumkapı Meydanı’ndaki Ermeni taksicilerden Krikor, Hampig ya da o an orda, durakta olan birini alıp gelme görevini de arada bir ben yapmaya başlamıştım. Taksiye binip doğruca Patrikhane’ye dönerken hem bir işe yaradığım için seviniyor, hem de etrafa caka satıyordum.

Derslerde de sıkıntılarım giderek azalıyordu. Matmazel Acaryan’ın Fransızca ve İngilizce dersleri zaten disiplinden yoksunken, arada bir de katır, at ya da eşeklerinin iki yanından sarkıttıkları sepetlerle geçen seyyar satıcıların sokağa bakan sınıfımızın dibinde ‘Pataaatiii!’, ‘Soğaaan!’, ‘Bibeeer!’, ‘Patlıcaaan!’, ‘Lahanaaa!’, ‘Pırasaaa!’, ‘Çaya çorbaya limooon!’ diye bağırmalarını fırsat bilen arkadaşlarımız o arada okudukları metnin arasına aynı tempoyla birer ‘pataaatiii’ ya da ‘patlıcaaan’ serpiştirdikleri bir ders atmosferi içinde benim Fransızca bilmeyip zorlanmam neredeyse önemini yitirmişti!

Teneffüslerde artık bahçenin bir kenarında beklemiyordum. Arkadaşlarımın arasına katılıp ben de onlar gibi voleybol ya da futbol oynuyordum. Zaman zaman futbolu onlardan da güzel oynadığımı söyleyip övgü yağdırdıklarında ben de kasıla kasıla Gâvur Mahallesi’ndeki Ayşen takımımızı, Daciglerin Yıldızşen takımıyla yaptığımız maçları, bu maçların genelde kavgayla bittiğini biraz da abartarak anlatıyordum. Diyarbakır’da sırf Ermeni çocukların kendi aralarında kurdukları böyle bir futbol takımının varlığına, hatta formasının bile oluşuna hayret ederken, renklerini soruyorlardı: Mavi, yeşil, kırmızı…

Üsküdar’daki ruhban okuluna kaydolmak üzere gelmiş olmamdan ötürü, bana ‘rahip adayı’ anlamında, ama ‘rahip-yumurta’ gibi cinaslı bir anlam da içeren Ermenice vartabedtsu diyerek takılmaları da artık son bulmuş, bu acımasızca takılma faslını kendince onaylamayıp sınıftan ayrı düşen arkadaşları Artin’e de tin-tin demeyi bırakmışlardı. Bu tatsız davranışlarından sanki pişmanlarmış gibi bu konuyu tümden unuttukları gibi, gerek bana gerekse Artin’e eskisi gibi adlarımızla hitap ediyorlardı; ama sohbet arasında konuyu yine de Tıbrevank’a, ruhban okuluna getirip merakla sormayı sürdürüyorlardı:

“Sen rahip mi olacaksın?”

“Yoğh! Ama gene de belli olmaz!”

Diyarbakır’dan rahip olmak düşüncesiyle gelmediğim gibi, buna ne babam, ne anam, ne dayım, ne de halam zaten taraftar değildi. Babamın öncelikle niyeti anadilimi öğrenmem, ondan sonra, eğer kısmetse günün birinde diş tabibi olmamdı; çünkü bir gün diş tabibi diplomamla karşısına çıkabilseydim o da artık “elın ağzının koğhısıni” çekmeyecekti. Onun “el” deyip ağız kokusundan şikâyet ettikleri, dişçi koltuğuna oturup ağızlarını açan hastalar değil, diplomasını kiralayıp ortak çalıştığı diş tabipleriydi.

Aslında ben de bu diyarlarda durup dururken “el”lerin ağız kokusunu mu çekiyordum? Bana ikide bir rahip olup olmayacağımı soran çocukların karşısına geçip sınıfın ortasında şöyle mi haykırsaydım:

“Olmiyacağam, olmiyacağam, olmiyacağam!”

Evet böyle bağırmalıydım! Hem de bana vartabedtsu sıfatını yakıştırdıklarında, bunun rahip adayı anlamına geldiğini öğrenir öğrenmez:

“Zulal, bağh, buni eyi bıl ki benım din adami olmağ niyetım yoğhtır, heç bi zaman da vartabed olmiyacağam!”

Neden susup bunu sineye çekmiştim? Acaba bunun başlıca nedeni burada okumamıza öncülük eden Patrik hazretlerinin de bir rahip oluşu muydu? Sonra iki kelime Ermenice öğrendiğimizde en az bizler kadar sevinip mutlu olan Ermenice hocamız Karekin vartabedin, bir de ilerlemiş yaşına rağmen bizlere ulaşmak için Anadolu yollarına düşen Sahag vartabedin emeğine karşı vefa duygusu muydu?

Hiç bir menfaatleri yokken bizlere kucak açan, elimizden tutan bu insanların birer rahip olduğunu bile bile, üstelik de kimse illa da rahip olacaksın diye diretmezken, “olmiyacağam” diye ortalarda gezinmenin ne âlemi olabilirdi!

Bunu o insanlara karşı yapılmış büyük bir hakaret, büyük bir ayıp telakki ettiğimi ilk fırsatta en azından Zulal’a söylemeli miydim?…

Bu tür düşüncelerin girdabında yuvarlanırken galiba farkında olmadan ipin ucunu kaçırıyor, kendi kendime gelin güvey mi oluyordum ne! Çünkü Zulal da vartabedtsu kelimesinin Türkçe karşılığını sorduğumda “rahip adayı” derken yüzünü öteye çevirdiği o an ve onu izleyen günlerde, benim evlilik yasağı olan rahiplik yolunu seçmemle mutluluğuna düşürdüğü gölgeyi zaman içinde sanki kaldırmış, hırçın tavrı yerini yeniden sevecenliğe bırakmıştı.

Günler geçtikçe anadilimle ilgili bilgilerim giderek artarken, zorlanıp da onun açıklamalarına ihtiyaç duyduğumda Zulal yine hep başucumdaydı. Ermenice dersimizle ilgili imla, kelime, dilbilgisi, tahrir defterlerimden birini önüne koyup kafama takılan şeyi sorduğumda sabırla anlatır, sonra da anlayıp anlamadığımı kontrol edercesine gözlüğünün altından gülümseyen gözleriyle bana bakardı.

“Ha! Allahvekil anlamişam! Demağ ki tuyl kelimesini ta harfile yazarsağh ‘sıtıl’ demağ oli, yoğh eger to harfile yazarsağh o zaman da ‘gevşek’ oli… Ele degıl mi?”

“Evet, aynen öyle! Yalnız ben ‘kova’ diyorum, sen ‘sıtıl’ diyorsun; peki bu nasıl oli allahvekil…?”

Muzip gülüşüyle beni taklit ederken nasıl sevinmezdim! Beni ne kadar çok sevdiğini daha başka nasıl dile getirebilirdi ki?

*

Kış çok soğuk geçiyordu. Kar yerden neredeyse hiç eksilmiyor, gecenin ayazında her yer buz kesiyordu. Gündüz bacaların, kimi pencerelerden dışarı sarkan soba borularının isli dumanları Kumkapı’nın daracık sokaklarını adeta esir alıyordu.

Ermenilerin yoğun olarak yaşadıkları semt sakinlerinin büyük çoğunluğu fakir insanlardı. İki üç katlı köhne ahşap binaların arasındaki daracık kâgir binalar ve minik esnaf dükkânları fakirliğin dışa vuran yüzü gibiydi. Arada bir İstanbul’un değişik semtlerindeki kiliselere gidip gelirken yollarda, meydanlarda, mahallelerde gördüğümüz yüksek taş binalardan, bahçeli, balkonlu, çiçekli evlerden Kumkapı’da hemen hemen hiç yoktu. Kumkapı’nın en ihtişamlı, en görkemli binası belki de ahşap, beyaz boyalı Patrikhane ile bir de üç katlı, taş yapılı tarihi Bezciyan Okulu’ydu.

Sınıf arkadaşlarımın çoğu okulun çevresindeki sokaklarda oturuyorlardı. Trenle, yakın dedikleri Samatya’dan, Yedikule’den gelenler de vardı. Önceleri Narlıkapı’da otururken daha sonra Üsküdar’a, İcadiye’ye taşındıklarını söyleyen Hagop sabahın erken saatlerinde yola düşerek önce tramvay, ardından vapur, sonra yine tramvayla Beyazıt’a, ordan da yürüyerek okula geliyordu. Bana keyifli gibi gelen bu yolculuğunu, hele hele sabah akşam vapura binişini başlangıçta kıskanmıştım; ama kış boyunca gecikip ya da bazı günler tipi, kar yüzünden gelemeyip derslerinden geri kalışını görünce, Patrikhane’de kalmam için verilen kararın ne denli doğru olduğunu daha iyi anlıyordum.

“Bağh hele Hagop, bu sızın Üsküdar’daki ev Tıbrevank okılına yağhındır?”

“Yok, ama çok uzak da sayılmaz!”

Onun çok uzak bulmadığı mesafeyi kestiremeyince tekrar soruyordum:

“Bızım okıldan Kumkapi Meydanı’na…”

“Yok, yok, Beyazıt Meydanı’na kadar belki!”

“Sen Tıbrevank’a heç gettın?”

“Gitmedim, yalnız kiliseye giderken dışardan şöyle bir gördüm.”

“Eski otırdığın yer, Narlikapi buraya uzağti?”

“Hayır, çok yakındı.”

“Peki niye Üsküdar’a gettız?”

“Mecbur kaldık oğlum!”

“Niye?”

“Yayamla dedemin İcadiye’de küçük bir evleri vardı, orda oturuyorlardı. Yazları biz de onlara yazlığa gidiyorduk. Dedem ölünce yayam yalnız başına kaldı, biz de Üsküdar’a taşındık…”

“Kışın okula getmağ gelmağ…”

Yapacak başka şey yoktu, çünkü yayam evini terk etmek istemedi, bizi yanına çağırdı. İyi de oldu, kiradan kurtulduk. Dedemin Üsküdar Meydanı’ndaki dükkânını da babam çalıştırmaya başladı; o da onun bunun yanında çalışmaktan kurtuldu.”

“Baban ne iş yapidi?”

“Perşembepazarı’nda tornacı yanında çalışıyordu.”

“Deden ne iş yapidi? O da tornacidi?”

“Yok! Dükkânın bir köşesinde odunkömürü, bir köşesinde de yem satıyordu. Meydan’daki at arabacıları dedemden yem alırlardı.”

*

Okula başladığım gün duyduğum o kahredici yalnızlık duygusundan giderek kurtulurken, soluduğum havanın bile sanki değiştiğini hissediyordum. Bu rahatlığımı en çok da öğretmenlerime, onların anlayışlarına borçluydum. Ermenice, Fransızca derslerinin dışında, konuştuğum Türkçe hâlâ en büyük sorunumdu.

İlk gün elindeki kuş kafesiyle sınıfa giren Türkçe öğretmenimiz şivem konusunda arada bir uyarıda bulunmayı ihmal etmiyordu:

“Evladım! Artık şu dilini biraz kır, kitap diline dön. Bol bol kitap oku. Yalnız başına olduğun zaman okuduğun cümleleri yüksek sesle tekrarla, bunu alışkanlık haline getir!”

Bir an önce daha temiz bir Türkçe konuşmamı isteyen öğretmenimiz dilimi kırmamı isterken öncelikle kırılan acaba biraz da gururum muydu, kim bilir…

On beş yaşıma kadar evde, sokakta, okulda, çarşıda konuştuğum bu ağzı üç beş ayda değiştiremezdim ki! Türkçe’yi İstanbul ağzıyla konuşmak benim için Ermenice, Fransızca’nın yanı sıra üçüncü bir yabancı dil gibi geliyordu. Bir kere kelimeler konusunda zorluk çekiyordum:

Ben “küçe” derken, arkadaşlarım sokak diyorlardı; ben “habene”mi “kastal”da dolduruyordum, onlar ise testilerini çeşmede; ben suyu “habeş”te ısıtıyordum, onlar maltızda; benim “ğar”ım “kortig”e giriyordu, onların misketi çukura; ben “derence”lerden çıkıyordum, onlar basamaklardan; ben “avğhana”ya gidiyordum, onlar ise tuvalete. Ben lapa lapa kar altında sığınacak yer arayan serçeleri gösterip “valla bu kuşlara yazuğım geli” derken onlar ne dediğimi zaten anlamıyorlar, belki de bana acıyarak bakıyorlardı…

*

Önceleri Patrikhane’deki çalışma odasında geceleyen Karekin vartabed, Üsküdar’daki okulun açılışıyla resmen müdürlüğüne atanınca artık geceleri genellikle orada yatıyor, arada bir, Bezciyan’daki Ermenice derslerine denk gelen günlerde Patrikhane’de kaldığı da oluyordu. O zaman okul çıkışında ben de onun önderliğinde akşam duasına katılıyordum. Zaman zaman cumartesi ya da pazarları yakın veya uzak bir semtteki kiliseye ayine gittiğinde beni de çanta gibi yanında taşıyordu. Aslında çantayı taşıyan bendim; çünkü siyah rahip cübbesinin, bir de parlak, saten kumaştan üçgen şeklindeki başlığının bulunduğu çantasını hep ben yükleniyordum; ama şikâyetçi de değildim; aksine, Kumkapı dışına çıkıp taksinin camlarından İstanbul’un değişik semtlerini görüp öğrendiğim ve ayin sonrasında sunulan öğle yemeklerinden fazlasıyla nasibimi aldığım için memnundum da. Üstelik hem Bezciyan’da Ermenice hocam, hem de velim olduğu için onunla seyahat etmeyi onur kabulleniyor, arada bir arkadaşıymışım gibi sürdürdüğü sohbetlerinden de keyif alıyordum:

Çocukluğunun geçtiği Kumkapı, tam da ortaokula kaydolacağı yıl babasının vefatı, yoksulluk ve biraz da bu nedenle kendinden küçük erkek kardeşiyle annesinden ayrılıp Kudüs’teki ruhban okuluna gidişi, ruhban okulu öğrencilik yılları, oradaki öğretmenleri… Kumkapı’nın tek tük bahçeli evlerinden çocukken arkadaşlarıyla erik çalmaları, ev sahibi kadınların onları süpürgeyle kovalamaları…

“Sen de başkalarının ağacından meyve çalmışsındır herhalde…”

Eh, Allah’ın bildiğini bir rahipten saklayacak değildim herhalde:

“He, Vartabed, arkadaşlarımla çoğh getmişığh meyva çalmağa. Bi sefer bağlardan üzım çalarken bağın seğbısi bızi yağhaladi, götırdi keçilerın ağılına hepıs etti!”

Karekin vartabed gülmekten kırılıyordu.

“Bi gün de Hevsel bağhçalarına teref gettığh. Deli Karno ağaca çığhti, bız de ağacın altındayığh. Karno elmalari kopari bıze ati, bız de cebımıze, gömlegımızın içıne doldıriyığh. Bi de bağhtığh ki bi adam elıne degenegi almiş, üzerımıze geli. Bız kaçtığh; hama Karno ağaçtan yenene kadar adam oni yağhalamiş. Bağhmiş ki gömlegının içi elma dolidır, ‘Çabuğ onlari boşat!’ demiş. Karno elmalari yere boşatınca, adam bağhmiş ki her elmada bi ısırığ var.

‘Ula niye bu elmalari tek tek dişledın, benamus?’

‘Ne yapım emice? Bıldım ki yağhalanacağam, dedım belki beni dögdığhtan sora bare elmalari bahan geri verırsen…’

Karno daha edememiş konışa, başlamiş ağlamağa! Bunun üzerine adam gülmiş. ‘Ula bu yaşta bu akıl… sahan eferım! Al elmalari get, eger ki seni bi daha buralarda görırsem, allahvekil kemüglerın kıraram!’ demiş, Karno’yu bırağhmiş…”

*

Rahip Karekin’le görev gezilerimiz zaman zaman ders havasında da geçiyordu.

“Bak, burası Yedikule Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi, burayı da Harutyun Bezciyan Amira kurmuştur; bu da hastanenin küçük kilisesi, hayırsever Gülbenkyanlar da bak yanında gömülü…”

Hastanenin büyüklüğü karşısında şaşırıp soruyordum:

“Vartabed, bu ğhastağhana yalavuz Ermenilerındır?”

“Evet! Burada fakir Ermeniler parasız tedavi görür, parası olanlar para öder. Hastanenin bütçesini de cemaatimiz karşılar. Parası olan para bağışlar, malı olan malını verir… Ama Ermeni olmayan hastalara da hizmet verilir.”

Kendimi, bir an için, geniş bahçesinde Ermenice konuşarak gezinen beyaz gömlekli doktorların arasında onlar gibi beyaz gömleğiyle yürüyen bir diş tabibi mi, yoksa küçük kilisesinde siyah cüppesiyle sabah duası için ayine hazırlanan bir rahip olarak mı tahayyül etmeliydım, bilemiyordum…

*

“Burası Sirkeci Meydanı, buradan trene binince iki durak sonrası Kumkapı’dır; ama önce şu lokantaya gireceğiz, yemekleri çok lezizdir.”

Tren istasyonunun karşısında, üzerinde ‘Konya Lezzet Lokantası’ yazılı büyük bir lokantanın kapısını aralayıp içeri giriyoruz. Beyaz örtülü masalardan birine oturur oturmaz beyaz, kısa ceketleriyle etrafta dolaşan garsonlardan biri yanımıza geliyor.

Karekin vartabed önündeki kitap gibi kalın ciltli yemek listesine göz atarken, benim dikkatimi, adından ötürü hünkârbeğendi çekiyor. Bir taraftan da önümdeki listeden çok, acaba ne yiyorlar diye, yan masalardaki müşterilerin tabaklarına göz gezdiriyorum.

“Bize önce iki et suyu lütfen!”

Garson buğusu tüten, üzerinde minik, yuvarlak yağ lekelerinin gezindiği çukur tabaktaki grimsi, bulanık suyu üzerimize dökmeden ustalıkla önümüze koyuyor. Hayret! Etin “işkene”si buralarda, bu diyarlarda hem de en birinci lokantalarda yemek sayılıyor! Masanın ortasında bir sepet içinde duran ekmeklere onun dokunmaması doğrusu hiç umurumda değil; “işkene”nin içine doğradığım bir parça ekmeğin ardından tam da ikincisine uzanmak üzereyken Vartabed garsonu çağırıyor:

“Ben bir kuzu pirzolası rica ediyorum, yağsız olsun lütfen! Sen de ister misin, yoksa başka bir şey mi yersin?”

Aziz Margos buralarda da sanki imdadıma yetişiyor! Diyarbakır’da yaz boyunca cumartesi akşamları evimizin değişmez yemeği kekikli pirzola ve yanında soğanlı, maydanozlu, domatesli, zeytinyağlı, limonlu salata… Ama hayır! Ben pirzolanın tadını biliyorum. İlk kez böyle bir fırsat yakalamışken artık kesinlikle kararımı vermeliyim:

“Pirzola istemiyem, hünkarbegendi yiyeyim!”

Yeşil biber, maydanoz, közlenmiş domatesle süslenip yanına ilave edilen birkaç patates tavasıyla, bir kaşık pilav eşliğinde kocaman bir tabak içine yerleştirilmiş dört kalem pirzolayı o afiyetle yerken, ben hünkârbeğendi tabağımla baş başa kaldığımda tam da imdadıma yetiştiğini sandığım Aziz Margos’a mı kızmalıyım yoksa akılsız başıma mı? Önüme gele gele grimsi, sarımsı bir bulamaç, üstünde de üç beş parça kuşbaşı et! Çatalımın ucuyla tadına bakıyorum, bizim oralarda anamın sıkça yaptığı, “bebekenuç” dediğimiz patlıcan ezmesi! Kendimi tutamayıp az daha ağzımdan kaçırıyorum:

“Valla bu İstanbollilara helal olsın, bızım bebekenuci hünkara bıle begendırmişler!”

Vartabed pirzolayı bizim gibi elle tutup “dişliye dişliye” yemiyor, pirzoladan bıçakla bir parça kesip çatalla ağzına götürüyor; her parçaya da, önce, masanın ortasında duran porselen minik bir kavanozdan bıçağının ucuyla alıp tabağının kenarına koyduğu sarı kahverengi bulamaçtan sürüyor. Ben de önümdeki kuşbaşı etleri biraz olsun tatlandırmak için bıçağımı kavanoza daldırıp bolca bulamaç alıyorum ve eti sıvayıp ağzıma götürüyorum. Gözümden akan yaşla beraber boğazımı yakan, burnumdan dışarı fışkıran tuhaf yakıcı kokusuyla yutmakta zorlandığım bu merete hardal dendiğini böylece öğrenirken, belki de hünkârbeğendiyi hardala bulayıp yiyen ilk andavallı olarak kayıtlara geçiyorum…

*

“Zulal, bılisen? Pazar güni Karekin vartabedle Yedikule’deki ğhastağhanaya gettığh.”

“Ne oldu, yoksa hastalandın mı?”

“Yoğh yav! ⁄hastağhananın içindeki kiliseye…”

“Ne bileyim, hastane deyince aniden hastalandın sandım da!”

“Yoğhsam beni merak ettın?”

Kendimce bin anlam yüklediğim böylesi bir soruyla onun belki de “Etmez olur muyum! Allah göstermesin, başına bir şey gelirse, sensiz ne yaparım…” demesini ve böylece artık ikimizin de gözlerimizdeki ifadeyle yetinmeyip bunu artık biraz da söze dökmemize kapı aralamaya çalışırken aldığım cevap neydi?

“Sen merak etmez miydin?”

Sorularımı sorularıyla cevaplarken beni bilerek yokuşa sürüp acaba bundan bir nevi haz mı duyuyordu, yoksa ilk adımı hep benden mi bekliyor, ona “Merak etmez olıram? Allah göstertmesın, eger bi gün sahan bi şe olsa, buni eyi bıl ki Zulal, ben yalavuz başıma edemem yaşiyım!” dememi mi bekliyordu? Her ikimiz de hislerimizi gizleyip bunu nedense kelimelerle bir türlü ifade etmeyi beceremezken, dolambaçlı yollarda dönenip duruyorduk:

“Helbet merak ederdım…”

Gözlüğünün altından parıldayan siyah gözleri ve aynı anda kızaran pembe yanakları verdiğim cevaptan ne denli mutlu olduğunu belli ederken, tek kelimelik cevabı da bunun ayrıca kanıtı değil miydi?

“Sağ olasan!”

Onunla konuşurken beni taklit etmesinden hoşlandığımı daha ilk günden sezinlediği için bu cevabıyla hem beni mutlu ediyor, hem de kendi sevincini yansıtıyordu.

“Sen de sağ olasan!”

İkimizin acemice de olsa birbirimize yalnızca “sağ olasan” diyerek yansıtmaya çalıştığımız duygularımızı, bizlere şiiriyle kucak açan şairden başkası anlayabilir miydi, kim bilir…

*

Havaların ısınmasıyla soba borularından, bacalardan yükselen grimsi dumanlarla puslu havanın yerini, küçük, bahçeli tek tük evlerdeki erik, nar, şeftali, incir ağaçlarının çiçekleri ve yer yer balkonlara, çatılara ulaşma çabasıyla filizlenip dal budak sarmaya çalışan asmaların yeşil yaprakları ile duvar diplerinde baharın ılık güneşi altında tembel tembel uyumaya çalışan kediler ve onların etraflarında miyavlayıp oynaşan yavrularının kuyruğundan çekiştirmeye çalışan küçük çocuklar alırken, bütün bir kış boyunca sıkı sıkıya kapatılan camları sabunlu sularla silip bahar temizliğine soyunan kadınların camdan cama sohbetlerine nazire yaparcasına, ortalığı sütçü, ciğerci gibi sokak satıcılarının ve çıngırak çala çala “Silivri yoğuuurt!” diye bağıran yoğurtçuların sesleri kaplamaya başladı.

Uzun, kötü geçen bir kışın ardından gelen bu canlılıkla insanların yüzündeki mutluluk fakir Kumkapı’nın çehresini sanki bir günden diğerine değiştiriverdi.

Berber Baruyr dükkânını daha erken açmaya başladı; su ısıtmak için kullandığı gazocağında kendi demlediği çayı dükkânın önüne attığı iskemlesinde yudumlar ve gelip geçenlerlerle selamlaşırken, bir yandan da karşı komşusu Bakkal Nigoğos’un bir bardak demli çay karşılığında eline tutuşturduğu günlük gazeteye göz atardı. Berber Baruyr gazetenin sayfalarını mümkün olduğunca düzgün katlayıp gerisingeri vermenin kârlı hesaplarıyla mutluyken, öte yandan Bakkal Nigoğos da satılmamış gazeteleri ertesi sabah erkenden gazete dağıtıcısına nasılsa iade edeceği için bir bardak demli çayı bu yolla bedavaya getirmenin kendince hazzını yaşıyordu.

Aleko Yordanidis, sabahın pırıl pırıl güneşinden çok daha erken uyanıp fırına sürdüğü tepsilerden taze çörek kokularının hafif esen rüzgârla dalga dalga sokak aralarına yayılıp baharın çiçek kokularını bastırdığı için mi, yaşlı Madam Surpik bütün bir kış balkonunda kar altında kaldıktan sonra baharla beraber saksının içinde filizlenen küpeçiçeğinin canlandığını gördüğünden mi, Balıkçı Mıgır sahilde macunlayıp zımparaladığı kayığını güzelce boyadıktan sonra artan boyayla Vahram’ın lokantasının ahşap kapısını da elden geçirip boyayarak kendiliğinden bu hizmeti sunarken, Vahram da “Köftehor! Bi duble oğiyi hak ettin dzo!” diyerek bir duble rakıyla onun gönlünü aldığı için mi mutluydular?

Kim bilir…

VI

“Keşiş seni odasında bekliyor, yanına git!”

Kapıcı Garbis’in talimatıyla Keşiş’in odasına yönelirken yine elime bir dosya kâğıdı tutuşturup ezberlemem için kelimeler veya birkaç fiil çekimi, bir okuma parçası vereceğini ya da dilimizin daha bilmediğim kim bilir hangi kuralıyla hangi inceliklerine parmak basacağını düşünerek odasına girdiğimde hiç de beklediğim olmadı. Sadece çabuk hazırlanmamı, birlikte bir yere gideceğimizi söyledi.

Bunca zaman sonra okulla, maarifle ilgili bir sorun mu çıkmıştı acaba? Tam da karnelerimizi almak üzereyken, acaba Diyarbakır’dan gelen tasdiknamemde veya okullar arasında yapılan yazışmalarda yapılan bir hatanın son anda fark edilmesiyle, tüm derslerimde başarılı olduğum halde her şeye yoksa sil baştan mı başlayacak, gerisingeri mi postalanacaktım?

Beyazıt’a doğru yokuş yukarı yürürken, anadilimi öğrenme çabalarımı övdüğüne ve neşeli görünüşüne bakılırsa kuşkularımda galiba yanılıyordum. Peki ama nereye gidiyorduk?

Beyazıt’ta tepesindeki tabelada ‘Atikali-Bahçekapı’ yazan tramvay hangi yöne gidiyordu acaba? Ya salkım saçak diğer tramvaylar? Çoğunun adları bana yabancıydı. Duraktaki bekleyişimiz, pek de kalabalık olmayan ‘Eminönü-Beyazıt’ tramvayına binmemizle son buldu. Demek ki Eminönü tarafına gidiyorduk! Oturduğu koltukta eli çenesinde, kim bilir hangi düşüncelere dalarak dışarısını seyreden Keşiş’in yanı sıra, ben de ayakta, geniş tramvay camından insanları seyre koyuldum.

“Hanımlar, beyler son durak!”

Biletçinin uyarısıyla birlikte boşalan tramvaydan inip daha önce yetimhane ile Patrikhane arasında gidip gelirken üzerinden tramvayla geçtiğimiz Galata Köprüsü’nden Karaköy’e doğru yürümeye başladık.

“Köprü üzerinde balık tutmak yasaktır!” tabelalarına rağmen yine de oltalarını denize sarkıtıp balık avlamaya çalışanlarla, ellerindeki makasla oltaları kesip onları oralardan kovalamak isteyen belediye “çavuş”ları arasındaki koşuşturma seyretmeye değerdi!

Merdivenlerden inip denizin hemen üzerindeymiş gibi yürüyünce köprünün altındaki gazete satıcısı, boyacı, dondurmacıların yanı sıra, iki büklüm oturduğu sandalyede bile uzun boyu, dev cüssesi hemen göze çarpan, önündeki vitrine yerleştirdiği eski, kocaman ayakkabısının tekiyle dev adamlığını kendince sergileyen, üzerinde ‘Uzun Ömer’ yazılı gişesinde piyango bileti satan adamı görünce şaşırıp adımlarımı yavaşlattım ve kaçamak bakışlarla onu seyretmeye çalıştım. Keşiş beni az ileride beklerken, ben o sırada bizim Vanes Dayi ile Gerc Gerebed’i düşünüyordum. Diyarbakır Ermenileri içinde en uzun boylusu olduğu için Ergan Vanes adıyla anılan çulcu Vanes, bu Uzun Ömer’in yanında cüce gibi mi kalırdı? Ya da Gâvur Mahallesi’nin cüce boylu Gerc Gerebed’i Uzun Ömer’in ayakkabısının içine sığar mıydı…? Bir an için Keşiş’le beraber Liliput ülkesine doğru yol mu alıyorduk ne?

Köprüden sonra yol boyunca sağlı sollu dükkânların yer aldığı caddeden yürüyüp girdiğimiz daracık bir çıkmaz sokakta, köhne bir binanın kapısındaki küçük tabelada ‘Marmara Gazetesi’ yazısını okuyunca son durağa gelmiş olduğumuz besbelliydi artık.

Kesif matbaa mürekkebi ve sigara kokularının sindiği iki içerlek odanın bir köşesinde üst üste istiflenmiş eski gazetelerin arasında iki masa, birinde yaşlıca, dazlak bir adam, diğerinde kızıl saçlı, temiz giyimli genç bir kadın… Keşiş’in içeriye girişiyle memnuniyet belirten gülümseyişleri, onu karşılayıp hemen boş sandalyelerden birini işaret etmeleri, beni de tepeden tırnağa bir anda süzdükten sonra kenardaki sandalyeye oturtmaları… Görünen o ki, geleceğimizi önceden biliyorlardı.

Yaşlı adamın beklenen sorusu. Adımı söylüyorum. Arkasından nereli oluşum geliyor. Keşiş, belki de Diyarbakır yerine Dikranagerd deyişimden, gözlerinin içi parıldayarak gülümsüyor. Kırmızıya boyanmış uzun tırnaklarıyla dikkat çeken genç kadın da oturduğu koltuğunda doğrularak sigarasından derin bir nefes çekip dumanını basık tavana doğru keyifle üflüyor.

Yaşımla, kardeşlerimle, babamın işiyle ilgili basit soruları da anadilimle verdiğim kısa cevaplarla kazasız belasız atlatıyorum. Onlar kendi aralarında konuşurken ben sigara dumanının havada belki bir lün harfi çizip ardından da hün veya diyun harfine dönüşmesini izlerken, artık anadilimizi sigara dumanında, havada bile okuyabildiğim için mi sevinçliydim, yoksa hiç mi hiç bilmediğim tarihimize, henüz öğrenemediğim edebiyatımıza, belki de nice zenginliklerinden hâlâ bihaber olduğum anadilimize, güç koşullara rağmen erişim imkânı sunan bu insanların aralarında olduğum için mi sevinçliydim, bilemiyordum…

Diyarbakır’da papazımız Der Arsen’in kulaklarımı çeke çeke, kulak memelerimi bura bura öğretmeye çalıştığı anadilimizin “esker”leri, burada sanki birer kurşun askere dönüşmüştü. Bunların yan yana dizilip kalıplar halinde sıkıca bağlandıktan sonra baskı makinesinde gazete sayfalarını nasıl meydana getirdiklerini, bana bir basamak alttaki karanlık dehlizde, ‘entertip’, ‘matris’, ‘punto’, ‘kadrat’ ve ‘kumpas’ gibi büyülü kelimeler kullanarak, mürekkep ve kurşun kokuları arasında anlatan avurtları çökmüş, sıska, soluk benizli genç mürettibi can kulağıyla dinlerken kulak memelerimde gezinen Der Arsen’in parmakları mıydı, kim bilir…

*

Kapısını tıklatıp içeri girdiğimde başını masasından ayırıp göz göze geldiğimiz anda Keşiş’in yüzünde mutlu bir hava sezinledim; yoksa bana mı öyle geliyordu? Bu kez bana ezberlemem için kelimelerle dolu bir dosya sayfası vermek yerine masasındaki gazeteyi uzattı, bir sütunu parmağıyla işaret edip, o yazıyı okumamı istedi.

Kocaman başlıktaki benim adım mıydı, yoksa rüya mı görüyordum? Ani bir esintisiyle ürperen ben miydim, yoksa elimdeki gazete mi titriyordu? Anadolu’dan, Dikranagerd’den geldikten sonra anadilimi öğrenmek konusunda gösterdiğim çaba ve kısa zamanda elde ettiğim başarının övgüsüyle dolu yazıyı yarım yamalak anlayıp kekelercesine okurken, buğulanan gözlerimin nemiyle Keşiş’in bir an omzumda gezinen elinin sıcaklığı birbirine karışıyordu…

Kendisi de aynı gazetede güncel konularda makaleler yazan Keşiş’in aslında benim başarımı öne çıkartırken bir tür mesaj da verdiğini daha sonra öğreniyordum:

Daha bizler Anadolu’dan gelmeden, Karekin Haçaduryan Arjantin’deki Ermeni toplumunun dini lideri iken, İstanbul patriği olması için aday gösterilmek istendiğinde, bunu bir şartla, Türkiye Ermenilerinin, bir ruhban okulu açılması için kolları sıvayıp maddi ve manevi desteklerini esirgemeyeceklerine dair söz vermeleri halinde kabul edeceğini söyler; bu sözü koparıp patriklik asasını eline almasıyla, devlet katındaki resmi işlemlerin ardından, Üsküdar Selamsız’daki Surp Haç ilkokulunun metruk binası onarılmaya başlanır. Bu girişimi çoğunluğun desteklemesine rağmen, yine de buna muhalif olan bazı yazar, eşraf ve seçkinler vardır. Onlar kısıtlı imkânlarıyla zar zor ayakta kalan okulların yanı sıra yeni baştan açılacak böylesi bir yatılı okulun bütçesinin Ermeni toplumunu daha da zora sokacağını, üstelik tüm Anadolu’da Tehcir, “Kafle” artığı Ermenilerin bir kısmı ölüm kalım korkusuyla zaten din değiştirip “dönme” olmuşken, geride kalanların da oğullarını din adamı olmaya yönlendirecekleri şüpheliyken, hem de toplumun papaz, rahip, öğretmen ihtiyacının diğer okullarca ve Patrikhane bünyesinde sağlanması mümkünken, seçilen yolun mantıklı olmadığını haykırırlar. İşte Keşiş, Tıbrevank’tan yana duranların haklılığını belki de ilk kez benim örneğimden yola çıkarak gözler önüne seriyordu…

*

“Dünkü Marmara’yı okudun mu?”

Zulal elinde tuttuğu gazeteyi gösterip bana müjdeyi herkesten önce vermenin telaşı içindeydi. Oysa en az benim kadar sevineceğinden emin olduğum haberi öncelikle benden duymasını, o anı karşılıklı yaşamanın heyecanıyla bütün bir gece boyunca karyolamda dönenip durmuştum.

“He oğhıdım!”

“Sevindin mi?”

Sorularıma soruyla cevap verme huyunu ne denli benimsediğimi hissettirme çabasıyla gülümseyip onun tarzıyla cevaplıyordum:

“Ya sen?”

“Evet, çok sevindim.”

“He valla ben de çoğh sevındım! Biraz da şaşırdım doğrısi…”

“Akşam önce yayam okumuş, sonra bana verdi. Eh, doğrusu okuyunca ben de şaşırdım, sonra da bunu benden sakladığın için güldüm!”

“Ben senden bi şe sağhlamadım Zulal! Zatani benım de ğheberım yoğhti.”

“Yani sen gazetede böyle bir haberin çıkacağını önceden bilmiyor muydun?

“Yoğh bılmidım! Keşiş de bahan bi şe sölememişti ki! Zatani ğheberım olsaydi gene de demezdım!”

“Neden?”

“E, çünki sürpriz olsın…”

İstanbul’a geldikten sonra belki de bizim oralarda neredeyse hiç duymadığımız bazı kelimelerin burada günlük konuşmalarda sıkça tekrarlanışına tanık olurken, nedense en çok ‘randevu’, ‘pardon’, bir de ‘sürpriz’in benim için sanki ayrı bir gizemi vardı.

Türkçe öğretmenimizin tavsiyesine uyup, dilimi kırıp törpülemem, öncelikle bu ‘randevu’, ‘pardon’, ‘sürpriz’ kelimelerini kullanmaktan mı geçiyordu ‘ayol’!

“Setrak, dünegın ayağan basmiştım, elese sahan pardon!”

“Hagop, istisense senlen bulışmağ randevumızi kilisenın ögınde yapağh!”

“Zulal, bağh hele, ben bu şiiri ögrenecağam, sora sahan buni sürpriz edecağam, ğheberın olsın!”

Sırf bu kelimelerin cazibesine kapılıp yaptığım hatalar sonucunda arada bir farkında olmadan komik durumlara düşsem de onları kullanmayı inatla sürdürüyordum.

Zulal da elimdeki gazeteyi görünce bir bakıma beni teselli ediyordu:

“Yine de sürpriz oldu!”

*

Üç ayaklı sehpasına yerleştirdiği körüklü fotoğraf makinesinin objektifini son bir kez gözden geçirip ayarladıktan sonra “Dikkaaat! Çekooorum” diyerek okulumuzun giriş kapısında mezuniyet fotoğrafımızı çeken dazlak, kısa boylu fotoğrafçının iki gün sonra elimize tutuşturduğu fotoğrafta, önde beyaz bluz, pilili, askılı lacivert etekli formalarıyla kızlar, arkada ceketli, kravatlı erkek öğrenciler dururken, Zulal’la tesadüfen mi, yoksa bunun özlemiyle mi yan yana gelmiştik?

“Bu resme bağhtığımda gözlerıme inanamiyam Zulal.”

“Neden?”

“Nedeni var mi! Bi gün bi Ermeni okılında oğhiyacağam, kapısının ögınde ha bu resmi çektırecağam! Kim inanidi ki buna? Hele Kure Mama heç inanmazdi!”

“Kure Mama kimdir?”

“Benım ebemdır.”

“Eben mi?”

“Heee!”

“Peki neden inanmazdı ki?”

“E çünki kafamın şeklıni begenmemiş!”

“Anlamadım…”

“Beni doğırttığında kafami yanpıri bi karpuza benzettıği içün, böyırsemse ehmak bi şe olacağımi sölemiş. E, şimdi bu resmi görse, benım bu durımıma heç inanırdi?”

Zulal bir an kahkahadan kırılmış, sonra dalıp sanki uzaklara gitmişti…

“Zulal ne düşınısen?”

“Ya sen?”

Ona aslında kendisinin de benimle aynı şeyi düşündüğünü, okullar kapandıktan sonra birbirimizi bir daha acaba görür müyüz diye düşünüp üzüldüğümü söylese miydim?

“Sen ne düşınisense oni!”

“Peki öyleyse söyle bakalım, ben ne düşünüyormuşum?”

“Valla, esasında insan başkasının aklından geçenleri heç bi zaman tam bılemez; hama belki az çoğh tağhmin eder. Bahan ele geli ki, sen de ben de okıl kapandığhtan sorasıni düşıniyığh…”

“Bağh hele… Okul kapandıktan sonra ne yapacaksın?”

Konuşma tarzımı taklit ederken tebessümüne belli belirsiz bir hüznün gölgesi sinmişti. Okullar kapanınca ruhban okulunda kalacağımı bildiği halde bunu bir kez daha sormakla üzüntüsünü mü dile getirmeye çalışıyordu?

“E işte Patrikğhana’dan ayrılacağam…”

“Evet, Üsküdar’a gideceksin, Tıbrevank’ta kalacaksın, biliyorum…”

“Ya sen?”

“Bilmem… belki birkaç günlüğüne Kınalı’ya, teyzemlere giderim.”

“Kınali neresidır?”

“Kınalıada. Duymadın mı?”

“Yoğh valla duymamişam. Çoğh uzağhtır?”

“Hayır, yakındır. Vapurla kırk beş dakikada gidilir.”

“Diyazangil adada otıri?”

“Bağh hele… Diyaza değil, teyze! Onlar her yaz Kınalı’ya giderler, hep aynı evi kiralarlar. Küçük bahçeli eski bir ahşap evdir, kiliseye yakın. Hafta sonları mamamlar da gelir bazen. Ev küçük olduğu için biraz sıkışırız; ama onlar iki kız kardeş yine de bundan mutlu olurlar. Beraber mutfağa girerler, o daracık yerde biri bir taraftan zeytinyağlı yaprak dolması yaparken öbürü bakarsın çalı ya da fasulye pilakisi pişirir. İkisi de yemek konusunda ustadırlar. Eh, ne de olsa Vanlı sayılırlar. Ermeni aşçıların çoğu Vanlıdır. Dedem Seferberlik’ten önce Van’dan gelmiş, bir deri fabrikasında çalışmış, sonra yayamla evlenmiş. Mamamla teyzem burada doğmuşlar, ama İstanbullu olduklarını kabul etmezler, Vanlıyız derler. İşte bizimkilere yemek işi biraz da bu Vanlılıktan miras kalmış herhalde…”

“Elese sen de eyi yemeg bişırisen…”

“Yok, o huyum bizimkilere hiç çekmemiş!”

“Yane yemeg yapmağıni…”

“Sevmem, başım mutfak işleriyle hoş değildir!”

“Peki evlendığında ne yapacağsan?”

Nereden nereye böyle bir soruyu sormuştum! Belli ki beklemediği böylesi bir soru karşısında şaşırmış, kızaran yüzünü sanki saklama çabasıyla, saçlarını eliyle tarayıp, gözlüğünü düzeltip sanki biraz zaman kazandıktan sonra kulağımın altında ılık nefesiyle fısıldamıştı:

“Bağh hele… Onu o zamana bırakalım!”

VII

“Bundan sonra Üsküdar’da görüşürüz, merak etme!”

Beni tahta bavulumla beraber tanımadığım yaşlıca bir adama teslim edip Patrikhane’den yolculayan kapıcı Garbis ardım sıra sanki biraz da beni teselli edercesine böyle seslenmişti. Sessizce merdivenleri inip adamın peşi sıra giderken yutkunmakta zorlandığımı, nemlenen gözlerimi gizlemeye çalıştığımı fark etmiş miydi yoksa…

Kapıcı Garbis… Diğer işlerinin arasında aniden çalan telefonlara sinirlenip, o an elindeki süpürgeyi ya da toz bezini bir kenara bırakıp santral ve vestiyer işlevi de gören kapıcı odasına doğru koşuşturup “Alooo!” deyişi… Elinin altında bir nevi oyuncağa dönüşmüş o santral kutusuyla tıpkı onun gibi oynamayı, aslında ince ama ahizeyi kaldırır kaldırmaz “Alooo!” derken özellikle tok, etkileyici olmasına çalıştığı zoraki ses tonuyla ben de “Alooo!” demeyi ne çok hayal etmiştim…

Diyarbakır’da çocukken evimizin avlusunda dipsiz birer kuyuya benzeyen bir tuvaletten ötekine künkler aracılığıyla sesimizi iletmek üzere “Alo santro! Alo santro!” deyişimiz… Üç beş metre sicimle birbirine bağladığımız boş iki kibrit kutusundan biri benim elimde, diğeri halamın oğlu Zaven’de, karşılıklı “Alo santro! Alo santro!” deyip telefonculuk oynayışımız… Daha sonraları gizli gizli sinemaya gittiğimizde filmdeki “artiz”lerin telefondaki sohbetlerini izleyip günün birinde gerçek bir telefonla konuşmanın hayalini kurmamız…

Telefon denen mucizevi alete hiç mi hiç dokunamamışken, çalan telefonlara homurdanıp duran kapıcı Garbis’in yerine bir kerecik bile olsa ahizeye uzanmayı nasıl istemez, böyle bir fırsatı yakalamak için çevresinde nasıl dönüp durmazdım ki!

“Telefon mu etmek istiyorsun?”

“Yoooğh!

“Çekinme, doğru söyle!”

“Yoğh valla! Ma kimle konışım? Ben zatani heç telefonla konışmamişam ki…”

“Peki, söyle bakalım dzo! Kiminle konuşmak istersin?”

“Bılmiyem ki…”

“Babanla?”

“Babamın telefoni yoğhtır!”

“Amucanla?”

“Emicem heç yoğhtır!”

“Dayın var mı, onunla konuşmak istersin?”

“Dayım vardır, telefoni yoğhtır!”

“Sizin oralarda hiç telefon da mı görmedin dzo!”

“Postağhanada görmişem!”

“Peki dzo! Burada, İstanbul’da telefonla konuşmak istediğin bir tanıdığın var mı?”

“İstanbol’da heç kimsem yoğhtır ki!”

“Vardır!”

Çekmecesinden çıkardığı bir defteri karıştırıp oradan bulduğu bir numarayı çevirişi, onunla göz göze gelişimiz, telefonun öbür ucundakinin kim olduğunu merak edişim, anadilimle artık anlayabildiğim kadarıyla karşıdakine benim o ana kadar hiç telefonla konuşmadığımı söylemesi, sonra da ahizeyi elime tutuşturup kulağıma fısıldaması:

“Alo ıse!”

İlk kez bir telefon ahizesini tutmanın tüm bedenimi sarsan heyecanı, bunun şaşkınlığıyla bocalamam, bu kez dürterek fısıldaması:

“Alo de!”

Kendi kendimin duyacağı cılız, çekingen bir “Alooo!” ile beraber karşıdan gelen hışırtılı, incecik sesin Karagözyan Yetimhanesi müdürü Arşaluys Sarkisyan’a ait olduğunu nereden bilebilirdim ki!

Heyecandan tam da iyice anlayamadığım sorularına sanki beni karşıdan görüyormuşçasına farkında olmadan belki de başımı sallayıp çoğunlukla da ayo ve voç, evet ve hayırdan ibaret tek kelimelik cevaplar verip terleyişim, sonunda kapıcı Garbis’in yardımıma koşup ahizeyi elimden alması, bir iki cümle de o konuştuktan sonra yerine koymasıyla ilk telefon konuşmamın noktalanışı…

Arşaluys Sarkisyan’ın sorularına ayo ya da voç demenin dışında sınıfımı geçtiğimi, artık Üsküdar’a gideceğimi de söylemiş miydim yoksa?

Kim bilir…

*

Patrikhane’den ayrılıp Tıbrevank’a gelince bu yaban ellere birlikte geldiğimiz hemşerilerimle ve Patrikhane’den tanıdığım Hataylı çocuklarla tekrar buluştuğum için sevinçliydim; ama buradaki yaşam biraz daha sıkıcı, yazın bunaltıcı sıcağında her geçen gün de bir diğerinin kopyası gibiydi.

Çay, zeytin, ekmek ya da arada bir peynirli, domatesli kahvaltının ardından bitişikteki kilisede sabah duasını hayli yaşlı bir papazın ardında dikilip dinledikten sonra, öğle yemeğine kadar doluştuğumuz sınıflarda bir şeyler okurken çalan zil sesiyle beraber genelde kuru fasulye, nohut, mercimek, kıymalı ıspanak, patates ya da kapuskanın yanı sıra makarna, bulgur veya pirinç pilavından oluşan yemekleri beyaz muşamba kaplı uzun masalar etrafında yer yemez bahçede biraz top peşinde koşuştururken, çan sesiyle beraber bu kez de yine yaşlı papazın titrek, ölü sesiyle okuduğu akşam duasının bitişiyle, bizlere bahşettiği nohut, pırasa ve üzüm hoşafı için Tanrı’ya şükranlarımızı sunup uyku saatine kadar yine sınıflarda herkes kendince bir şeylerle oyalanırken, duayla geçen günümüzü yine duayla noktalamak için bu kez de yatma duasının ardından nihayet yatakhanelere dağılıp karyolalarımızda uzanıyor, kimimiz hemen uyurken kimimiz de dalıp dalıp kim bilir nerelere gidiyorduk…

Bolca dualı günlerimizin geri kalan saatlerinde bahçede biraz basketbol potasının, biraz voleybol ağının, biraz ping pong tahtasının etrafında oyalanırken, herkesin kendince belki kırlarda, deniz kenarlarında tatil yaptığı pazar günleri bizler için daha da sıkıcı, tümden çekilmez oluyordu; çünkü hafta içinde sabah ve akşam duaları nispeten kısayken, pazar ayini öğleye kadar sürüyordu! İçimizden birkaç arkadaşın giydiği ayin elbisesiyle dualara katılmasının dışında bizler yakasız üniformalarımızla ayakta dikilip duruyor, kiliseye gelip duaya duran, ayini izleyen çoğu da yaşlı insanlar arasında, zaman zaman okunan İncil’i, zaman zaman ilahileri dinleyip ayinin bir an önce bitmesi için galiba sessizce Tanrı’ya yalvarıyorduk.

Anadolu’dan gelmemize öncülük eden, bir bakıma manevi babamız sayılan Patrik hazretleri, okulun gidişatını yakından takip etmek için arada bir gelip bizlerle yemekhanede aynı yemekleri paylaşıyor, sorularına verdiğimiz cevaplardan Ermenice’yi az çok sökmeye başladığımızı görüp sevincini başlarımızı okşayarak, minik yuvarlak camlı gözlüğünün ardından bakan gözlerinin parıltısıyla dile getiriyor, bizler de onun güvencesinde olduğumuzu daha yakından hissedip mutlu oluyorduk. Öte taraftan, kilisede çokça zaman dolmayan sıralar, onun riyasetindeki pazar ayinlerinde vereceği vaazı dinlemek isteyenlerce neredeyse kapışılırken, himayesindeki ruhban okulu öğrencileri olarak bizler de ön sıralarda, ayakta yan yana diziliyor, cemaatin tüm dikkatini üzerimizde hissediyorduk. Bir tür göz hapsi tedirginliği içinde, duaların da sanki daha uzun sürdüğünü, bir türlü bitmediğini düşünüp daha fazla mı sıkılıyorduk ne!

Okul müdürü rahip Karekin yaşça büyük olduğum için beni diğer öğrencilerden farklı tutarak, sınıflarda, yatakhanede, yemekhanede ya da kilisede disiplini sağlamakla görevli bir rahip yamağı, bir papaz, bir de Patrikhane’den tanıdığım papaz adayı Hataylı Papken’e özellikle de bu kiliseye gidiş gelişlerde yardımcılık etmemi isteyince, başlangıçta hoşlanıp ödül gibi gördüğüm bu görevin giderek sıkıntısını çekiyordum.

*

İlk yaz tatilinde, az çok öğrendiğimiz anadilimizi unutmamak için İstanbul’da, okulda kalacağımızı biliyorduk. İkinci senenin sonunda memlekete gidebileceğimize göre, kilise dışındaki zamanımızı mümkün mertebe anadilimizi ilerletmeye ayırmalıydık. Bunun için de elimize tutuşturulan basit kitapları okuyorduk. Bu konuda Karekin vartabed hem okulun müdürü hem Ermenice dil dersi öğretmeni olarak bize yardımcı oluyordu. Hikâyeler, romanlar, dini bilgiler içeren kitapları elden ele geçirerek, teneffüslerde biraz top peşinde koşturup bahçedeki tek tük ağaçların gölgesinde miskin miskin oturarak veya kendi aramızda sohbetle vakit geçiriyor, ama sıkıntıdan da bunalıyorduk.

Ruhban okulunun öğrencileri açılışından itibaren üç ay kadar burada okudukları için okulun disiplinine iyi kötü alışmışlardı; ama ben zaman zaman bocalıyor, Patrikhane’deki günlerin özlemini de duyuyordum. Manyel Ağa orada bir kalıp sabunun hesabını sorsa da, bari Nişanca Hamamı’nda bolca su dökünmek lüksüne sahiptik; oysa burada küçücük bir banyoya üç beş kişilik gruplar halinde girip, on dakikada yıkanıp çıkmak zorundaydık. Hademenin ikide bir “Hadi çocuklar, suları kapatacağım! Çabuk olun!” ikazıyla, sabunlu kalmama telaşı içinde keyifli keyifli yıkanmak mümkün olabilir miydi?

Okulda bir iki hademe, aşçı ile yamaklarının dışında genellikle bazı işleri öğrenciler sırayla yapıyorlardı. Akşam dua faslından sonra sınıfların süpürülmesi, sıraların silinip tozlarının alınması, yemeklerin dağıtılması, tabakların mutfağa taşınıp masaların temizlenmesi…

Ruhban okulu öğrencileri bu düzene alıştıkları için bütün bunları yadırgamazken ben Nişanca Hamamı’nı ya da yemek yedikten sonra elimi kolumu sallayarak terk ettiğim Vahram’ın lokantasını nasıl aramazdım ki!

İstanbul’da geçirmek zorunda kaldığımız ilk yaz tatilinde kimimizin ailesi hasretine dayanamadıkları çocuklarını görmek için çıkınlarını ya da sepetlerini yüklenip geldiklerinde sevincimize diyecek yoktu. Kayserililerin pastırma ve sucuğundan, Malatyalıların kayısısından, Diyarbakırlıların kocaman karpuzundan bir dilimi aramızda paylaşırken sanki biraz da kendi diyarlarımızın hasretini birbirimizle bölüşüyorduk. Anamın dinmeyen gözyaşlarına biraz derman ya da teselli babında dayımla beraber henüz yürümeye başlayan en küçük kardeşimi de alarak İstanbul’a gelişlerinde beraberlerinde getirdikleri ceviz, pestil, dut kurusu, kuru üzüm, leblebi ya da karpuz çekirdeklerinin tadı ne kadar da başkaydı!

Yaz tatilinin sona ermek üzere olduğu, okulların yeniden açılmasını beklediğimiz günlerde bizler için en önemli gelişme, Anadolu’dan gelen yeni öğrencilerdi.

Ruhban okulunun ilk öğrencileri büyük bir çoğunlukla yeterli başarıyı gösterip yedinci sınıfa geçmiş, bir kısmı da ikmale kaldıkları dersleri harıl harıl çalışırken, yeni gelen bu öğrenciler altıncı sınıfta okuyacaklardı. Bizler İstanbul’a geldiğimiz ilk gün geçici bir süre için gittiğimiz Şişli’deki yetimhanede “Koşuuun, Kürtler geldi…” diye karşılanırken, onlar doğrudan doğruya okuyacakları bu okula, kendileriyle aynı kaderi paylaşan öğrencilerin arasına katılmaya geliyorlardı. Hepsi de bizler gibi Anadolu’nun çeşitli kentlerinden, kaza veya köylerinden gelen on iki yaşlarında kara kuru çocuklardı.

Bizler hep beraber yeni gelen öğrencilere anadilimizi öğreten birer acemi öğretmen olmuştuk. Ermeni elifbasının ilk harfi ayp ya da son harfi fe’den habersiz olan birçoğu, basit bir çur kelimesinin su veya ekmeğin hats olduğunu bilmediklerinden, geride bıraktığımız bir yıl içinde öğrendiklerimizle onların başına nasıl birer profesör kesilmez, Karagözyan’da saçlarımızı kesen şaşı berberimizin kulağını nasıl çınlatmazdık ki!

Bana Patrikhane’de ilk günden “Diyarbekirli hemşerim” diye hitap eden Keşiş gibi, ben de diğer öğrencilerin yanı sıra özellikle Diyarbakır’dan gelen hemşerilerime anadilimizi öğrenmeleri için yardımda bulunup aynı zamanda belletmen yamaklığı görevimi sürdürürken, beni odasına çağıran Karekin vartabed, bu gayretlerimin gözünden kaçmadığını belirtmek ya da beni biraz daha yüreklendirmek için, okulun başarılı öğrencilerinden birine verilmek üzere bir hayırseverin hediye ettiği bir dolmakalem kutusunu elime tutuştururken bir müjde de veriyordu:

“Pazar günü Kınalı’daki ayine gideceğim, seni de beraber götüreğim, ona göre! Hadi, şimdi git mutfaktan bana bir kahve getir!”

Üzerinde ‘Mont Blanc’ yazılı güzel kutudan çıkan zarif, siyah dolmakalemin mi, başarılı öğrenci olarak nitelendiğim için mi, yoksa Kınalıada’da belki de Zulal’ı görebileceğimin sevinciyle mi, mutfağa doğru merdivenleri ikişer ikişer atlamıştım!

*

Karekin vartabed önde, ben ardında, o kilise senin bu kilise benim diyerek taşıya taşıya artık akraba olduğum siyah körüklü çantası elimde, erkenden ruhban okulundan çıkıp yokuş aşağı yürüyerek Üsküdar’a, oradan vapurla Galata Köprüsü’ne geldik. Köprüdeki Adalar İskelesi’nden bindiğimiz ikinci bir vapurla Kınalıada’ya doğru yol alırken, dalgalarla birlikte artan mide bulantıma rağmen, Kınalı denen adaya varıncaya dek önce Aziz Margos’tan, sonra da İsa Peygamberimizin diğer havarilerinden, Zulal’ı görebilmem için benden yardımlarını esirgememelerini istediğim halde ne Kınalı İskelesi’nde, ne de yokuş yukarı kiliseye doğru tırmanırken, her an karşıma çıkacağını umduğum Zulal ortalarda yoktu! Uzun süren pazar ayini boyunca da gözlerim hep onu aradı ama nafile!

Kilise dağıldıktan sonra yine Karekin vartabedin yanı sıra çantasını taşıyarak yokuş aşağı inerken umudum tümden kesildi!

Kilise yönetim kurulu başkanının, geniş bahçeli yalısında Karekin vartabed onuruna verdiği öğle yemeğinde saygın misafirlerle birlikte, uzunca masanın bir kenarında bana da yer verdiklerinde, o güne kadar bir arada hiç görmediğim, süslü tabaklar içindeki, adını tadını bilmediğim yemeklerin bolluğu Aziz Margos’tan bana bir nevi teselli miydi?

Tabağıma doldurulan yemeklerin hemen hepsi soğuk meze türü şeylerdi; ama ilk bakışta masanın tam ortasında dikkati çeken, kocaman bir porselen kayık tabak içinde kırmızımsı rengi, yengeci andıran kıskaçları, uzayıp giden bıyıklarıyla, öylece süslenip püslenip başköşeye konulmuş kabuklu bu ölü hayvan, kitaplarda resmini gördüğüm, yenildiğini duyduğumda kusmamak için kendimi zor tuttuğum, bizim oralarda bol bulunan yedi boğumlu akrepten de korkunç görünüşüyle iri bir ıstakozdu.

Ev sahibesinin beni tıka basa doyurma çabasına rağmen, gözüm ıstakoza kaydıkça iştahım da kaçıyor, o murdar şeyden yemek zorunda kalmamak için Aziz Margos’un insafına sığınıyordum; ama büyük bir törenle tabaklara paylaştırılan ıstakoz salatasından minik de olsa bir parça benim de tabağıma konulunca ne yapabilirdim?

Bir süre sonra tabağımdaki ıstakozu diğer yemeklerin arasına diri diri gömmeye çalıştığımı fark eden şişmanca ev sahibesi elimden kaptığı çatalımı didiklenip ufalanmış bir parça ıstakoza daldırıp adeta ağzıma zorla sokarken, kendince lezzetli olan böyle bir yemekten beni mahrum bırakmayarak ‘analık’ görevini yerine mi getiriyordu?

Zaten bu diyarlarda bize acıyan kadınlardan geçilmiyor, her biri kendince analık yapıyordu: Bizi patates misali soyup yıkamaya çalışan yetimhanedeki fakir hademe analardan tutun, ıstakozla besleyen Kınalıadalı zengin analarımıza kadar…

*

Okulların açılmasına bir hafta kala, bir perşembe sabahı Selamsız’dan, yokuş aşağı Bülbülderesi’ne inen kestirmeden Üsküdar İskelesi’ne doğru Karekin vartabedin yanı sıra yürürken, bu kez taşıdığım çantasında onun Galata’daki Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi’nde giyeceği rahip kıyafetinin dışında Getronagan Lisesi’ne kaydımın yapılması için gereken evrak da vardı.

Galata Köprüsü’ne yanaşan vapurdan inip daha önce Keşiş’le beraber Marmara Gazetesi’ne gittiğimiz için yabancısı olmadığım, köşesindeki tabelada ‘Necati Bey Caddesi’ yazan yerden geçip az ilerideki tarihi kiliseye vardık. Kiliseye neredeyse bitişik olan Getronagan’ın binası dış görünüşüyle okuldan ziyade, limana yakın dar sokaklara sıkışmış köhne bir apartmanı ya da iş hanını andırıyordu.

Ayinden sonra Getronagan Lisesi’ne kaydımı yaptıran Karekin vartabed, okulun orta bölümünde de Ermenice dil dersi öğretmeniydi. Bezciyan’ın ardından Getronagan’da da velim yine oydu.

VIII

Okulların açılmasıyla beraber ilk gün Üsküdar Selamsız Caddesi’nin iki tarafındaki kimisi tenekeden, kimisi oluklu sacdan derme çatma, köhne gecekonduların önünde oynayan yalınayak, üstü başı perişan Çingene çocukların arasından, bir an önce vapura yetişme telaşıyla, yokuş aşağı koşar adımlarla iniyordum. İkide bir göz attığım babamın armağanı Nacar saatim vapuru kaçırmak bir yana, vapurun geliş saatine kadar dakikalarca bekleyeceğimi uyardığı halde, yalnız başıma ilk kez yapacağım bir vapur yolculuğunun ve şehrin merkezinde yol yordam bilmemenin sıkıntısıyla heyecanıma yenik düşüyordum.

Kayıt günü ikinci katta, üzerinde ‘IX. Sınıf’ yazan tabeladan, okuyacağım sınıfı gidip gördüğüm halde yine de erkenden yola koyulmuş, daha kapısı bile açılmadan Getronagan’a varmıştım.

Sokakta yavaş yavaş biriken kalabalığın ardından kapının açılmasıyla okulun eski öğrencileri hemen sınıflara dağılırken, ben ürkek, çekingen adımlarla merdivenleri tırmanıp ikinci kata yöneldim. Sınıftaki bir iki öğrencinin meraklı bakışları altında boş sıralardan birine yönelerek yalnız başıma oturdum.

Giderek, yavaş yavaş yeni gelenler birbirleriyle sohbeti koyulaştırıp arada bir kendi aralarında şakalaşırken, görünen oydu ki içlerinde tek yabancı bendim.

“Burada ben oturacağım, hadi, sen başka bir sıraya geç!”

Başımda dikilip hafifçe omzuma dokunarak yerimden kalkmamı isteyen geniş omuzlu, atletik yapılı, hayli uzunca saçlarını arkaya doğru özenle taramış, gözlüklü bir öğrenciydi. Etrafımızda toplanan öğrencilerin alaylı bakışları arasında kalkıp başka sıraya geçmeyi içime sindiremediğim için sözlerini duymamazlıktan geldim. Arkadaşlarının yanında belki de küçük düşmemek için sinirli sinirli sordu:

“Sen nereden geldin?”

“Sahan nesi!”

“Kalkmazsan fena olur ha!”

“Ne olırsa olsın!”

Kavganın eşiğine gelip dayanmıştık. Bu inatlaşmaya son vermem için sağdan soldan kahkaha eşliğinde uyarılar gelmeye başladı:

“İnat etme! Zararlı çıkarsın…”

“İsterse bir pençede işini bitirir!”

“Şişli Kulübü’nde barfiks şampiyonudur…”

“Haltercidir; seni tuttuğu gibi kaldırıp yere çakar!”

Aslında erken gelip boş sıralardan birine gelişigüzel yerleşmişken, benden sonra gelenler de kimisi ön sıraları, kimileri arka sıraları tercih edip keyiflerince oturdukları halde, bu çocuk benimle ne diye uğraşıyordu? Onun dayatmacı tavrı karşısında ilk günden boyun eğip “yoyo” mu olacaktım! Hem de, demirci kalfası olan ben! Yemeğimize ortak olmaya kalkışan belalı Kuşbaz Şeğho’ya sinirlenip, ocağa sürdüğü çelik eğemizi kama yaparak kabadayılara pabuç bırakmayan Demirci İsmail’in yeğeni olan ben!

“Allahvekil ben otırdığım yerden kağhmam!”

Katı tutumumla cümlemi noktalayıp ardından da olduğum yerde dikilip kavgaya hazırlandığımı görünce daha ilk günden kavgaya sebebiyet verdiği için okul yönetimi nezdinde onun zararlı çıkacağını düşünmüş olacaklar ki bu kez işi tatlıya bağlamaya çalıştılar:

“Tamam, tamam! Hadi, aranızda anlaşın!”

Arkadaşları bir bakıma desteklerini çekmiş, ikimiz baş başa kalmıştık. O da hemen taktik değiştirdi:

“Bak arkadaşım, benim adım Nışan! Sen daha beni tanımadın, kim olduğumu bilmezsin! Ben bu okula kaydolduğum ilk günden itibaren, her sene, hangi sınıfta olursa olsun, hep öğretmen kürsüsünün tam karşısındaki ikinci sıranın başında oturdum. Bu alışkanlığımı bütün arkadaşlarım bilir. Buradan kalkıp bir başka sırada oturmanı da sırf bu yüzden istedim. Maksadım kavga çıkarmak değil, senin de kavgaya niyetin yoksa o zaman gel bu işi hoşlukla halledelim. Eğer daha ilk günden böyle diklenirsen…”

Ben de ilk günden bir kavgaya karışmak istemediğim için, belki de biraz alttan alıp verdiği bu izahı yeterli bulup daha fazla uzatmasına fırsat bırakmadan arkadaki sıraya geçerken, biraz da onun üslubuyla alay edercesine aynı ses tonuyla yapıştırıyordum:

“Bağh arkadaşım, benim de adım Mıgırdiç! Sen de beni daha tanımisan, kim oldığımi da bılmisen! Eger buni bahan daha önce bele ğhoşlığla söleseydın, mevzu zatani uzamazdi! Sen de buni eyi bıl ki, bız Diyarbakırliyığh, bıze lolo sökmez!”

Karşılıklı gövde gösterimizle alevlenen sinir savaşının ardından yalnız başıma oturduğum yerde sıkılıp üzülürken, bir anda kapıdan içeri giren bizim Bezciyanlı tin-tin Artin’i görünce nasıl şaşırmazdım ki! Onun da Getronagan’a kaydolduğunu bilmediğimden, bu sürpriz karşısında az önceki üzüntümün yerini bu kez inanılmaz bir sevinç kaplıyordu.

*

Sefertasını andıran dört katlı binanın en üst kısmında etrafı tel örgüyle çevrilmiş terasta teneffüslerde okulun eski öğrencileri kendi aralarında sohbet edip gezinirken, Artin’le ben bir kenarda bekleşip her şeyiyle yabancısı olduğumuz okulu yavaş yavaş tanımaya çalışıyorduk.

Özellikle teneffüslerde büyük sınıftaki abilerin ya da anadilimizdeki deyimiyle ağpariglerin zaten küçük olan terası neredeyse sadece kendilerine ayırıp bir bakıma sanki parselledikleri gibi, ayrıca kesekâğıdı veya eski gazeteleri özenle sıkıştırıp iple, kınnapla bağlayarak yaptıkları küçük toplarla futbol oynarken diğer sınıftakilerin onları izlemekle yetinip terasın nimetlerinden tümüyle yoksun kaldıklarını görünce nasıl şaşırmazdık?

Getronagan’da son sınıfta olmak sanki bir ayrıcalıktı; öyle ki bir an önce lise son öğrencisi bir ağparig olmaktan başka çare yoktu! Terasın bir kenarındaki yemekhanede sekiz on kişilik masaların başında oturan ağpariglerin, bu ‘abi’lerin bir baş işaretiyle yemeğe beraberce başlanıyor, yemek yenince de ağparigin masanın kenarına eliyle dokunup verdiği işaretle topluca masadan kalkılıyordu.

Yavaş yavaş duyup öğreniyorduk ki, Getronaganlı olmak başlı başına bir gurur kaynağıydı. Üniversiteye girişte gösterdikleri başarılarından dolayı ilk sıraları paylaşanlar genellikle bu lisenin mezunlarıydı. Bu başarıda çoğunluğu Getronagan’dan yetişen öğretmenlerin payı büyüktü. Kimisi doktor, kimisi mühendis, diş tabibi, kimyager, iktisatçı olup hem mesleki hem de kişisel çabalarıyla edindikleri öğretim tecrübeleriyle okulun eğitim düzeyine katkıda bulundukları için Getronaganlı öğrencilerin başarısızlığına asla tahammül edemiyorlardı.

Sınıfımızdaki öğrencilerin çoğu dersteki başarılarıyla öğretmenlerin övgüsünü alırken, Artin ve ben bu tempoya uymakta zorlanıyorduk. Onlar ortaokulu da aynı çatı altında okuyup donanımlı geldiklerinden zorluk çekmezken, bizler esaslı birer Getronaganlı olma yarışında hep yaya kalıyorduk.

Ermeni öğretmenlerin dışında edebiyat, kompozisyon, tarih, coğrafya gibi derslerimize gelen Türk öğretmenler de sanki birincilerle sözbirliği etmişçesine, onlar da haber vermeden, sıkça yaptıkları yazılı ve sözlü sınavlarla bizleri sanki nefes aldırmadan, her gün daha fazla çalışmaya zorluyorlardı.

*

“Anadilini yanlışsız, düzgün cümlelerle, imla hataları yapmadan yazabilmeyi bir onur meselesi yap!”

On beş günde bir yüklenip götürdüğü tahrir defterlerimizi geri getirdiğinde benim mavi kalemle yazdığım sayfayı kırmızı mürekkebiyle kan gölüne çeviren Ermenice hocamız Vartan Gomikyan en tepeye düştüğü bu notla, duygusal yanıma hitap ederek beni gerçekten etkiliyordu. Asıl mesleği diş tabipliği olan Gomikyan, Diyarbakır’dan gelip bir yıllık bir öğrenimin ardından Ermenice’yi bu denli sökmemi takdirle karşılıyor, ancak belki kendisinin de Getronaganlı olmasının verdiği içgüdüsel dürtüyle eksiklerimi affetmeyip daha fazlasını istiyordu.

Başarılı tahrirler yazdığım zamanlarda arkadaşlarımın defterlerini dağıttıktan sonra benimkini genellikle nedense en sona saklıyordu:

“İşte! Bakınız, Kürt güzel bir tahrir yazmış…”

Her defasında gülerek bana Kürt diye hitap etmesinin başlıca nedeni, eskiden Getronagan’da kendisine Ermenice öğretmenliği yapan Keşiş’le aralarındaki yakın sevgiydi. Silvanlı Keşiş’in Kürt lakabını bu kez hemşerisi olduğum için bana yakıştırmıştı. Belki sırf bu yüzden onu kendime yakın hissediyor, derslerini can kulağıyla dinleyip hata yapmamaya gayret ediyordum. Anadili serüvenimde onun dersleri benim için bitmesini istemediğim keyifli saatlere dönüşmüştü…

*

“Eee, burası Getronagan, başka okullara benzemez!”

Artin’le ben Bezciyan’da neredeyse sınıfın en başarılı öğrencileri olduğumuz halde Getronagan’da nedense tökezliyorduk. Bunu içimize sindiremediğimizi gören sınıf arkadaşlarımız, kendilerine de pay çıkarıp böbürlenircesine hep bu nakaratı tekrarlıyorlardı.

“Eee, burası Getronagan’dır oğlum!”

İçlerinde babası da Getronagan’da okumuş olanlar bu okulun Ermeni toplumu içinde ayrı bir yeri, farklı, saygın bir konumu olduğunu tıpkı öğretmenlerimiz gibi vurgulayıp iki kat övünüyorlardı. Bunca ünlü bir okulun öğrencisi olduğum için kendimi şanslı sayıp seviniyordum; ama bu sevinç çok geçmeden ne yazık ki kursağımda kalmıştı.

Yüzü hemen hemen hiç gülmeyen, öğrencilerin S. O. S. diye isim taktıkları müdürümüz, aynı zamanda hem Galatasaray Lisesi’nde hem de bizim okulda geometri dersi veren hocamız Hampartzum Harutyunyan ilk dönemin bitişiyle beraber elinde karnelerle sınıfa gelip birinciliği yine birbirlerinin elinden kıl payı farklarla alan parlak öğrencilerin yanı sıra, onları biraz daha gerilerden takip eden başarılı öğrencileri sırasıyla yanına çağırıp başarılarından duyduğu memnuniyeti dile getirerek, hafif de olsa bir gülümseme eşliğinde karnelerini verirken, en son benim, başta kendi dersi olmak üzere, peşi sıra tren katarı gibi uzayıp giden dokuz zayıflı karnemi elime tutuşturduğunda, az önceki belli belirsiz tebessümünün yerini her zamanki donuk, asık suratı almış, ardından da “tsı tsı tsı” diyerek başını öfkeyle sallamıştı…

Hep ikmalle, tek tük zayıflarla geçen tahsil hayatımın en utanç verici karnesi Getronagan’daki bu ilk karnemdi. Topu topu on iki, ya da on üç ders içinden zayıf olmayan ne vardı ki! Beden eğitimi, coğrafya, Ermenice…

Bir iki kişinin bir ya da iki zayıfı karşısında Artin’in dört zayıflı karnesi sınıfta sinsice alay konusu olurken, benim her yönüyle rezil karnemin nesine gülüp geçeceklerdi! Hayır gülmüyor, sanki içten içe halime acıyorlardı…

“Boş ver, üzülme, ikinci karneye kadar düzeltirsin.”

Beni teselli edenler içinde ilk gün oturduğum yerden kaldırmaya yeltenip bunu da bir bakıma gerçekleştiren Nışan’ın teselli niyetiyle başı çektiğine bakılırsa kesinlikle acınacak durumdaydım…

S. O. S.’in elime tutuşturduğu, aslında benim için ‘es o es’ alarmı veren karnemi, bu karton parçasını alıp Üsküdar’ın yolunu nasıl tutacak, bu utanç belgesini Karekin vartabede uzatıp bir veli olarak imzalamasını hangi yüzle isteyebilecektim?..

*

“Şimdi oğhımağ zamanidır oğlım, oğhımağ!…”

Okuyup “böyüg adam” olmak için bizim diyarları terk edip buralara geldikten sonra içine düştüğüm bu halimle yalnız babamın değil, kendi hayallerimi de mi yıkıyordum? Beni Diyarbakır’dan buralara kadar getirten, ekmek elden su gölden rahatlığıyla okumam için kucak açıp bana bu imkânı sunan insanların alın terini mi çalıyordum?

*

“Aidatlarınızı yarın muhakkak getirin, getirmeyenler okula kabul edilmeyecek!”

Her ayın ilk günlerinde sınıfın ortasında dikilen müdür yardımcısı matmazel Aşğhen’in gecikmiş aylık ödentileri hatırlatan bu ikazı arkadaşlarım için eve götürülecek ciddi ve tatsız bir mesajken, benim böyle bir derdimin olmayışını kimlere borçluydum? Onlar her ay aylıklarına ilaveten yedikleri öğle yemeklerinin de bedelini öderken, ben okulun neredeyse ana yemeği olan, haftada bir iki kez mutlaka pişirilip soframıza, üstü cam tabaklarla örtülü, buğusu üstünde gelen taskebabıyla yanındaki patates püresine ya da İzmir köftesine, pirinç pilavı veya makarna böreğine iştahla çatal daldırıp afiyetle yiyip içip bunun için de kimselere bir bedel ödemezken, okulun yıllık bütçesine gönüllü katkıda bulunan, bağışlarıyla ayakta kalmasını sağlayan, benim gibi bir bakıma burslu, fakir öğrencilerin okumasına destek veren, adlarını sanlarını bilmediğim acaba hangi hayırseverlerin emeğini, alın terini çalıp çırpıp havalara savuruyordum?

Göz açıp kapatırcasına geçip giden üç ay ve elimdeki karne! Kendim bile içinden çıkamadığım bu muammanın şaşkınlığıyla bocalarken başkalarına neyi nasıl anlatabilirdim ki?

*

Sabahın köründe yola çıkıp bazen yaya, bazen tramvayla önce Üsküdar’a, oradan vapurla Köprü’ye, oradan da Galata’ya, Getronagan’a kadar yürüyüp sonra akşamları da aynı şekilde hep aynı vapura karda kışta yetişme gayretiyle koşuşturup dur, daha ilk günden sınıfta oturduğun sıradan kalkıp bir başka yere geçerek taviz ver, kendi aralarında “fıs fıs fıs” konuşmalarıyla seni dışlayan öğrenciler arasında kendine bir yer edin…

“Getronagan kazık bir okuldur!”

Daha Bezciyan’dayken kulağına çalınan bu tekerleme, aslında Getronagan’ın sana karşı kazandığı peşin bir zafer sloganı değil miydi?

Yemek boyunca hafiften hafife gramafondan yükselip çatal, bıçak, kaşık, tabak seslerine karışıp yemekhanenin alçak tavanında yankılanan klasik batı müziği, iki lokmayı rahat yemiyesin diye yayılan bir parazitten başka neydi ki? Arkadaşların Çaykovski, Bethoven, Mozart, Şopen, Haçaduryan dedikleri bu adamları bu yemekhanede üç yıldan beri, belki de evlerinde de dinledikleri için keyifle yemek yerken, senin “Ula bu cızcız şeleri niye çalilar?” serzenişine karşılık şunu mu diyeceklerini sanıyordun ey budala:

“Haklısın, Celal Güzelses’ten bi maya dinletseler de kulağımızın pası gitsin!”

Sabahları girişteki merdivenin başında dikilip öğrencilerin ‘pariluys’ dileklerini başını hafifçe sallayıp sessizce karşılayarak sürdürdüğü sabah teftişinde, senin bir dirseği delik, ipleri dışarı sarkan ceketinin bu haline sinirlenip donuk suratını daha da asarak ertesi gün yırtık ceketle okula ayak basmamanı isteyen S. O. S.’in karşısında utancından kızarırken, ders boyunca tahtadaki denklemde x’in yerine arkadaşlarının ütülü pantolonlarını, y’nin yerine de kolalı beyaz gömleklerini koyup feleğin yedi sülalesini tahtaya mı dikmiştin ey mankafa!

Dirseği yırtık ceket için müdürden zılgıt… Üsküdar’a, Tıbrevank’a dönünce çamaşırhaneden sorumlu ‘ana’lardan, mayriglerden bir çare, hiç olmazsa uygun bir kumaş parçasıyla dirseğe bir yama dilenirken, dolapların birinden çekip çıkarılan hiç giyilmemişçesine yeni bir takım elbise… Pantolon paçaları kısaltılıp boy uydurma çabaları… Hayli bol gelen ceketi ise öylece idare etme tavsiyesi… Aslında neredeyse yepyeni elbisenin fena da durmadığı yollu bir bakıma teselli sözlerine teşekkür etmekten başka elinden ne gelirdi ey biçare!

Üzerine iyi kötü uydurulan elbise aslında komşu evlerden birinde oturan yaşlı bir adamın ölümü üzerine karısı tarafından Tıbrevank’a yollanıp senin de kısmetine bu düşmüşse; morumsu, içinde gri çizgileri olan kruvaze, geniş yakalı elbiseyle ertesi gün okula gittiğinde, nedense o sabah müdür beyin merdiven başında bulunmayışına sanki üzülürken, ikinci dersle beraber teneffüse çıktığınız terasta, içine büyükçe bir parça çikolata yerleştirdiği sandviç ekmeğini yiye yiye sana dönüp “Oğlum! Sen şu terzini değiştir, elbise üzerinden dökülooor dzo!” diyen tombul arkadaşına içinden kızıp kem talihine küfürler mi yağdırıyordun ey garip!

*

“Şu anda not defterimdeki adının önüne bir T koyuyorum, bundan böyle artık seni derse kaldırmayacağım!”

Bir iki kere sorduğu problemleri çözemeyince, adeta sınıfta varlığını unutan bodur boylu, dazlak kafalı cebir hocası Onnig Akçeli’nin lügatınca belki de ‘tembel’, ‘takoz’, ‘tıntın’, ‘taş kafa’, ‘tufeyli’ olduğun için o lanet olası T ile damgalandıktan sonra, ağzınla kuş tutsan ne yazar! Başarılı bir elektrik mühendisi olup, inşa edilmekte olan Anıtkabir’in elektrik işlerini üstlendiği için bir ayağı İstanbul’da, diğeri Ankara’da uçaktan uçağa koşuşturmaktan çoğu kez geç gelip, sınıfa girer girmez uzattığı kâğıtlarla zil çalıncaya kadar ya da zilden sonra teneffüs süresince, hatta bazen sonraki dersin hocasını da kapıda bekletip onun ders saatinden çalarak yaptığı imtihanlara nasıl ayak uyduracaktın! Tüm bunlara rağmen dersi dikkatle izlemeyi sürdürdüğün günün birinde, nasılsa T damganı bir kenara bırakıp seni bir denklemi çözmen için tahtaya kaldırdığında, sıkça yaptığı gibi, saatinin kronometresini bir çırpıda ayarlayıp alaysı bir gülümsemeyle “Çözmen için üç dakikan var!” der demez, harıl harıl, tam zamanında, üstelik nasılsa doğru çözdüğün halde, aldığın cevap karşısında pes demeyip de ne yapacaktın?

“Doğru çözdün, aferin! Ama kargacık burgacık çiziktirdiğin rakamlar, bölü ile eşit çizgileri tıpkı bir sarhoş kusmasına benziyor. Yerine otur, sıfır!”

Yaşlı mı yaşlı, o da eski bir Getronaganlı olan Torkom Kalınyan’ın dersinde kimya formüllerini ezberleyip bir yandan da anadilinle oksijene tıtvadzin, hidrojene çıradzin, kükürte dzıdzump, kalaya anak, kurşuna gabar dendiğini öğrenirken, yazılıda tıtvadzin yerine yanlışlıkla çıradzin’i anlatmaya kalktığında sınıftaki oksijeni boşuna tükettiğine ve senin kimyanın bozukluğuna hükmedilmesini hak etmiyor muydun?

Yok, yok, belki de anadili serüveninin başlangıcında sana destek veren, başın sıkıştıkça yanına varıp “Bağh hele…” dediğinde, gülümseyip yardımını esirgemeyen Zulal’ın ılık nefesinin özlemiyle bu hallere düşmüştün?

Kim bilir…

*

Karekin vartabed imzalaması için uzattığım karneme göz gezdirir gezdirmez beni yerden yere vurup azarlayacağına, baştan aşağı iyi notlarla karşılaşmışçasına, ellerini ensesinde kilitleyip koltuğunda kaykılarak hiç konuşmadan, sadece gülümseyen gözleriyle beni seyrederken acaba alay mı ediyordu? Başımı yere eğince utancımdan yüzüne bakamadığımı hissettiğinden, yine hiç konuşmadan mürekkep kalemine uzanıp imzasını attıktan sonra, yüzünden eksik etmediği gülümseyişiyle karnemi elime tutuşturdu:

“Bana bir kahve getir!”

Karnemle ilgili tek kelime söylemeyip, beni daha önceleri de sıkça yaptığı gibi doğruca mutfağa kahve almaya gönderirken, bundan ders çıkarıp bir an önce aklımı başıma toplamam gerektiğini mi ima ediyordu?

Getirdiğim sade kahveyi dikkatle masasına koydum. Uzanıp aldığı Yenice paketinden yaktığı sigarasının dumanını tavana doğru üfleyip kahvesinden bir yudum aldı, ‘Bu şekilde devam edip sınıfta kalırsan, gerisingeri memleketine döneceksin haberin olsun!’ diyeceğini beklerken, masasından kalktı, pencereye yöneldi ve sırtı bana dönük, denizi seyrederken sanki kendi kendisiyle konuşuyordu:

“Hadi, şimdi git ve daha çok çalış!”

Odasından hırsız gibi sessizce süzülüp çıkarken, onun sükûneti karşısında utancımla baş başa kaldığım için öyle mutsuzdum ki!

*

“Şimdi oğhımağ zamanidır oğlım, oğhımağ!”

Gerçekten de okuyordum; ama tarih, coğrafya, Fransızca, İngilizce, biyoloji veya kimya yerine daha çok kütüphaneden aldığım Ermenice hikâye kitaplarıyla basit, kolay anlayabildiğim romanlara dalıyordum.

Okudukça daha fazla haz duyuyordum; hatta etkisinde kaldığım kimi kitapları bazen ikinci kez aynı heyecanla okuduğum bile oluyordu. Bunlardan biri de Krikor Zohrab’ın ‘Postal’ adlı hikâyesiydi:

İstanbul’daki zengin ailelere, onların konaklarına hizmetçi temin eden, bu işin tellallığını yapan yaşlı bir Ermeni kadının, Adapazarı’ndan bulup getirdiği fakir, genç bir kızı yüklüce bir bahşiş karşılığında zengin bir Ermeni ailesine hizmetçi olarak yerleştirmesi… Kızın, evin şımarık oğlunun sürekli tacizlerine, sıkıştırmalarına maruz kalıp sonunda ondan hamile kalması… Evin hanımı tarafından ‘postal’ damgasını da yiyerek acımasızca sokağa salınıp kovulması ve içine düştüğü perişanlık…

Kitaplara dalıp giderken asıl derslerimi bir kenara mı koymuştum, yoksa yeni bir okula, yeni öğretmenlere, yeni sınıf arkadaşlarıma uyum sağlamaya çalışırken bu üç aylık dönemin nasıl geçtiğini fark edememiş miydim?

Öyle ya da böyle! Artık yapmam gereken ortadaydı:

Ya bu işin üstesinden gelip bir an önce zayıf derslerimi düzeltecek ya da tasımı tarağımı toparlayıp Diyarbakır’a postalanacaktım!

Karekin vartabed kendince çözümlerini üretmişti:

Tıbrevank’taki fen dersi hocalarından yardım alacaktım, biiir; belletmenlik görevini yeni alınan bir belletmene devrederek zamanımı kendi derslerime ayıracaktım, ikiii; gece geç vakitlere kadar yalnız başıma ders çalışma iznim olacaktı, üüüç!

Bu üçlü tedbirler paketi bir papaz muskası kadar etkili olacak ve kendimi toparlamam uzun sürmeyecekti.

Bendeki değişimi fark edip buna şaşıranların başında ilk gün sıra, yer derken tartıştığımız Nışan geliyordu. Tam arkasında oturduğum için yazılılarda mümkün olduğunca yan oturup kâğıdını bana göstermesini, arada boynumu deve misali uzatarak ondan kopya çekmem için bana yardımcı olmasını artık istemediğim gibi, bazen soruları şipşak cevaplayıp kâğıdımı zil sesinden önce teslim ettiğim bile oluyordu!

En çok zorlandığım Fransızca dersinde bile arkadaşlarımın dahiyane buluşları sayesinde Fransız öğretmenimiz Jean Diget’den “Bğavo Mösyö Diabakığğ!” eşliğinde iyi notlar almaya başlamışken, daha sonra kopya çekme foyamızın ortaya çıkmasıyla Fransızca yine başımın belasıydı.

Tüm sınıfça Fransızca şiirleri ezbere söyleyip bundan da iyi notlar almamızın yöntemi çok kolaydı:

Karatahtaya biyoloji ya da geometri dersiyle ilgiliymiş gibi kimi şekiller çizip, rakamlar karalayıp aralarına da anadilimizin kendine özgü alfabesiyle yazılar serpiştiriyorduk. Bu Ermenice yazıların, ezberlememiz gereken Fransızca şiirler olduğunu Jean Diget nereden bilebilirdi ki!

Gel gör ki, orta sınıflara hem İngilizce hem Fransızca dersi veren müdür yardımcımız matmazel Aşğhen’in tahtadaki garabeti fark etmesinin ardından, Jean Diget’nin, hemen ilk derste burnunun altından gülerek içimizden birine tahtayı sildirtmesi ve bizi her defasında bomboş bir karatahtayla baş başa bırakması ne büyük talihsizlikti!

Akşamları okul çıkışında hep aynı vapura yetişme çabasıyla acele ediyor, saat sarkacı dakikliğinde her akşam zamanında dönerek bir an önce derslerime çalışmaya özen gösteriyordum.

*

Getronagan’ın hemen karşısında Karaköy Rum İlkokulu, onun Karaköy’e doğru biraz ilerisinde Fransızların Saint Benoit kız ortaokulu vardı. Bu Fransızlar da bir garipti doğrusu; her halde benim gibiler anlamasın diye dillerini mahsus şifrelemişlerdi. Yoksa “Sen Benua” dedikleri okulun adını ne diye ‘Saint Benoit’ olarak yazsınlardı ki?

Üsküdar’da oturan kimi Saint Benoit öğrencileriyle hemen hep aynı vapurla gidip geldiğimiz için birbirimize az çok aşinaydık. Onların lacivert pilili etek, beyaz bluzlarının yanı sıra göğüslerindeki amblemden de Saint Benoit öğrencisi oldukları belliydi. Genelde Türkçe, arada bir de gösteriş olsun diye Fransızca konuşuyorlardı. Biraz da merakla kulak kabartıp bir şeyler anlamaya çalışıyordum ama nafile! İçlerinden bir ikisinin Ermeni olduğunu anadilimizi konuşmalarından anlarken, biraz da Bezciyan’daki üniformaya benzer bu kıyafetleri içinde sanki karşımda hep Zulal’ı görüyordum.

Zulal’ın Esayan’da okuduğunu Artin’den öğrenmiştim. Onu hep görmek istiyordum; ama gidip Beyoğlu’nda Esayan Kız Lisesi’ni bulup önünde beklemem için okuldan kaçmam gerekirdi. Buna bir türlü cesaret edemiyordum; çünkü okula gelmeyen öğrencilerin velilerinden bilgi isteniyor, üç gün üst üste gelmeyenler de doktor raporu olmadan okula alınmıyordu. Hem ruhban okulunda yatıp kalkan bir öğrencinin bir kız okulu önünde dikilip durması, oradan çıkacak kızları kollaması affedilecek şey değildi!

Yine de bir gün onu görebilme umudunu sabırla sürdürüyor, Artin’in Kumkapı’da, Zulal’ın da Gedikpaşa’da birbirlerine yakın oturmaları nedeniyle tesadüfen ya da pazar günü kilisede karşılaştıklarında ona selamımı iletmesini Artin’e sık sık hatırlatıyordum:

“Ula Artin, Zulal’i görırsense unıtma ha, selamımi söliyesen!”

Artin’in ‘Zulal’ı gördüm, seni sordu, selam söyledi!’ müjdesiyle beni mutlu edeceği anı hayal edip duruyordum; ama bu dileğim Aziz Margos’un da delaletiyle nedense bir türlü Tanrı katına ulaşıp gerçekleşmiyordu.

*

“Pardon! Bu adresi biliyor musunuz?”

Okul dönüşü, vapurun kenarında yalnız başıma oturmuş kalkışını beklerken, tarih kitabımın sayfaları arasına daldığım bir anda yanı başımda dikilip elindeki gazete küpürünü göstererek adres soran delikanlıyı tanımıyordum; ama hâlâ yabancısı olduğum bu büyük kentte adres için bilgime ihtiyaç duyan birinin varlığına içten içe sevinmiştim. Galata Köprüsü’ndeki dubalara bağlanmış vapurları izlerken burnunda koskoca ‘Yalova’ yazan vapurun Yalova’ya gittiğini sandığım günlerin üzerinden daha kaç ay geçmişti ki…!

Elindeki kâğıt parçasını uzatırken hemen yanıma ilişen benden birkaç yaş daha büyük bu abiye yardımcı olmak için kâğıda göz attığımda yabancısı olmadığım bir adresi okuyunca sevincim bir kat daha arttı; çünkü Marmara Gazetesi’nden özenle kesilmiş, telefon numarasını, yayın yönetmeninin ismini de içeren bu adres Getronagan’a gidip gelirken her gün önünden geçtiğim, daha önce de Keşiş’le beraber gittiğimiz dar, karanlık sokaktaki Marmara Gazetesi’ydi. En ince detayına kadar anlatıp bilgiçlik taslamak için bundan daha iyi bir fırsat mı olurdu?

“Köpriden ha bu terefe, Karaköy’e, Galata’ya teref yüri, sora tramvayların gettıği Necati Beg Ceğdesıne sap, orada köşe başında meşhur Sariyer Börekçısini görecağsan; oni geç, sağan solan heç bağhmadan dümdız devam et, birez yürıdığhtan sora yüzleri birbirine bağhan iki tene böyüg bina görecağsan; zatani üzerlerınde böyüg herflerle Vergi Dairesi diye yazılidır. O binalara sırtın ver, tam karşidaki sukağa gir. On on beş adım ilerde, karşan iki tene dar sukak çığhar; sen sağdakini boş ver, doğri soldakine dal. Zatani daha içeri adımın atar atmaz, iki katli bi binanın kapısında küçüg bi levhada ‘Marmara Gazetesi’ yazısıni oğhiyacağsan…”

“Çok teşekkür ederim…”

“Valla kardaşım, eger zamanım olaydi, ögen düşer, seni oraya ben götırırdım; hama edemem, çünki vapuri kaçırsam Üsküdar’daki okıla geç kalıram, kusıruma bağhma, pardon!”

“Teşekkür ederim, zahmet etmene gerek yok! O kadar güzel izah ettin ki, neredeyse elimle koymuş gibi bulabilirim. Neyse, zaten şimdi Üsküdar’a geçeceğim, oraya yarın giderim.”

Vapurun hareketiyle beraber kulağıma fısıldar gibi, sanki çok önemli bir sırrını benimle paylaşıyordu:

“Biliyor musun, ben Ermeniyim!”

“Valla şansın varmiş, aradığın adresi bılen bi Ermeni’ye rast gelmişsen…”

Bu koca kentte bana ilk kez adres soran bir kimsenin tesadüfen Ermeni çıkışına ve ona yardımcı olmama içten içe sevinmiştim.

Akşam güneşi yamaçlardaki evlerin pencerelerinden yansıyıp Üsküdar’ı kızıla boyuyor, kenarında yan yana oturduğumuz Sarayburnu vapuru Boğaz’ın yeşilimsi mavi sularında köpüklü baloncuklar bırakarak salına salına yol alıyordu:

“Ben Tokatlıyım, ismim Agop’tur, ama herkes beni Yakup diye bilir. Bu her Ermeni’nin sanki biraz da kaderidir, bilirsin. Dedelerimiz aslen Adapazarlıymış, sürgün zamanı ailemizden geriye kala kala bir tek çocuk yaştaki babamla halam kalmış. Babam iyi bir terziydi. On sene evvel halam, onun peşi sıra babam da kalp krizinden ölünce garip anam ne yapsın? Babamın terzi dükkânını kalfasına devretti, ablamla beni alıp İstanbul’a geldi. Samatya’da oturduk, anam terziliği biraz da babama yardım ede ede az çok biliyordu, terzilik yapıp bizi iyi kötü büyüttü.

Ablam iyi bir kısmet çıkana kadar evde anama yardım etti. Ben ortaokuldan mezun olduktan sonra mecburen işe girdim, değişik işlerde çalıştım. Şimdi boştayım, iş arıyorum; ama illa da bir tanıdık gerekiyor. Yakında askere gideceğim için iş vermiyorlar. Bir ara Patrikhane’ye gitsem yardımcı olurlar mı diye düşündümse de doğrusu çekindim. Niye dersen, Ermeni olduğumuz halde babam ileride yine bir katliam, kıyım olur korkusuyla, bunun endişesiyle dönme olarak kalmış. Bu yüzden nüfusumuzda hâlâ İslam yazıyor; ama karar verdik, muhakkak değiştireceğiz. Askerden terhis olur olmaz derhal mahkemeye başvuracağım. Yerine göre Agop, yerine göre Yakup olmak doğrusu zoruma gidiyor. İşte sırf bu nedenle gazeteye gidip derdimi anlatırsam, belki bana yardımcı olurlar, bir Ermeni’nin yanında iş bulurum diye düşündüm. Allah’ın hikmetine bak ki bu koca şehirde adres sorarken karşıma çıka çıka senin gibi bir Ermeni ağparig çıktı! Kusura bakma, senin de kafanı şişirdim!”

“Kusır olur mi! Bi Ermeni bi Ermeni’ye her daim yardımci olmağa mecburdır.”

“Keşke herkes senin gibi düşünse, bak bakalım o zaman Ermeni milletinin sırtı yere gelir mi!”

“He valla!”

“Deminden beri hep kendimden bahsedip durdum. Elindeki kitaplara bakılırsa öğrencisin galiba.”

“He, talebeyem.”

“Hangi okulda?”

“Getronagan Lisesi’nde.”

“Çok şanslısın ağparig, çok! Ne mutlu sana ki bizim bir okulumuzda okuyorsun. Doğrusu seni kıskanmadım dersem yalan olur! Ama önemli olan senin gibilerin okuyup yarın bizlere yol göstermesidir!”

“Sağ olasan!”

“Eviniz Üsküdar’da mı?”

“Yoğh! Diyarbakır’da!”

“Pardon anlamadım, Üsküdar’da…”

“Evımız Diyarbakır’dadır; ben Üsküdar’da başka bi Ermeni okılında kaliyam, gündızın Getronagan’a gidiyem.”

“Ha! Anladım… Üsküdar’daki ruhban okulu… Gazetede okumuştum.”

“Ermence oğhımağıni bılisen?”

“Yok, hiç bilmem.”

“Peki nasıl oğhıdın?”

“Hayır hayır! Ben okumadım, Samatya’daki Ermeni komşulardan biliyorum! Anadolulu Ermeni çocuklarını, Patrikhane getirtip burada okutacakmış. Hatta acaba ben de Patrikhane’ye gidip okumak istediğimi söylesem beni de kabul ederler mi diye de düşündüm fakat beni bu yaşta okula almazlar diye vazgeçtim. Ah, keşke…”

“Keşke getseydın, bağharsan seni de kabul ederdiler. Benım de yaşım böyügti. Sağ olsın Patrik hezretleri bahan Patrikğhana’da yer verdi, orada yattım, sora da karşısındaki Bezciyan’da oğhıdım. Ha, Patrikğhana’da sızın orali bi çocığ da vardi, ismi Nışan. Ecep tanırsan oni?”

“Yok, tanımıyorum.”

“Babasi Zile’de degırmancilığ yapimiş, sora Tokat’a getmişler.”

“Bilemiyorum. Tokat’tan çıkalı çok oldu. Hem bende o kafa nerde ağparig! Bizden geçti. Zamanında okuyacaktık ki! Ne varsa artık sizde var. Millet boşuna sizi buralara getirmedi, değil mi? Kıymetini bilin, benim gibi olmayın. Mesela ben bizim Ermeni tarihini hiç bilmem…”

“Ben de!”

“Niye? Sen okulda öğrenmiyor musun?”

“Yoğh valla! Okılda Ermeni tarihi ögretmiler.”

“Peki Patrikhane’de kaldığında da mı öğretmediler?”

“Yoğh!”

“Nasıl olur ağparig! O zaman sizi Anadolu’dan buraya boşuna mı getirdiler? Doğrusu çok yazık! Demek ki Ermeni milletinin parası çarçur edilip boşa harcanıyor!”

Feveranında kendince haklı mıydı? Anadolu’dan buralara kadar niçin gelmiştik? Oralarda okulumuzun olmayışının yanı sıra kendi anadilimizi de konuşmaktan acizken şimdi önümüze serilen bu fırsatı neden değerlendiremiyorduk! Ekmek elden su gölden rahatlığı içinde yaşarken iki satır da olsa, kendi tarihimizden bir şeyleri neden öğrenmiyorduk ya da bizlere neden öğretilmiyordu? Başkalarının padişahlarından, sultanlarından, şahlarından, krallarından imparatorlarından, kraliçelerinden, onların yaşamlarından, kültürlerinden sayfalar dolusu bilgiler kulağımıza, beynimize aktarılırken, kendi tarihimize neden yabancıydık? Bizlerin ataları kimlerdi, ne zaman, nerelerde yaşamış, kimlerle savaşmış ya da kimlerle komşuluk yapmışlardı? Atalarımızın tarih sayfalarına kazıdıkları iyi ya da kötü izler var mıydı? Geçmişimizi öğrenmek bizim de hakkımız değil miydi?

Acaba Zulal’dan dinlediğim Kral Dırtad’ın hikâyesinden söz edip hiç olmazsa tarihimizden bir sayfacık aktarıp bu diyarlara onun sandığı gibi boşuna gelmediğimizi, milletimizin ekmeğini yiyen birer tufeyli olmadığımızı kanıtlayıp içime gelip çöreklenen tuhaf bir suçluluk duygusundan kurtulmaya mı çabalıyordum?

“Aslında Ermeni tarihini biraz ögrenmişem!”

Yüzünde beliren mutlulukla gözlerinin içi aniden parlarken, ben de tarihimizden bir sayfayı nasıl aralamazdım!

“Bızım tarihimizde, Dırtad adında bi tene putperest kralla bi de Krikor adında Keyserıli bi din adami varmiş. Krikor insanlari ⁄hıristiyan yapmağ istimiş. Bu iş kralın kulağına gidınce Krikor karanlığ bi zindana atılmiş, sora da…”

Kral Dırtad’la Aziz Krikor’un masalımsı hikâyesine noktayı koyduğumda, parıldayan gözlerinin yerini anlamını tam da çözemediğim tuhaf buğulu bakışları almıştı.

“Ermeni tarihiyle ilgili bildiğin topu topu bu kadarcık mı?”

“He!”

“Yani Patrikhane’deyken Ermeni tarihiyle ilgili kitaplar okutmadılar…”

“Yoğh!”

“Üsküdar’daki ruhban okulunda?”

“Yoğh valla!”

Bu anlamsız soru yağmurları altında bunaldığımı her halde o da fark etmiş olacak ki, vapur hız keserek yavaş yavaş iskeleye yanaşmak için manevraya başlayınca konuyu kapattı.

“Okula yürüyerek mi, yoksa tramvayla mı gideceksin?”

“Tramvayla!”

“İyi! O zaman aynı tramvayla gideriz, benim de işim zaten Fıstıkağacı’nda. Yolda konuşa konuşa gider, orada beraber ineriz!”

Tam da o anda, ebem Kure Mama’nın “ehmak” diye nitelediği kafamda bir şimşek mi çakıverdi ne!

“⁄hıno, bögün gene bi sivil poles peşıme tağhıldi!”

Evet! Kure Mama bu kez yanılıyordu; çünkü pırıltılı zekâm yanılgıya mahal bırakmayacak kesinlikte teşhisini koymuştu! Bir adres sorma bahanesiyle yanıma yaklaşıp gizli kalmış Ermeni kimliğinden bahsedip illa da Ermeni tarihi dersleri alıp almadığımızı ağzımdan almaya kalkışıp, nihayet böyle bir şeyin olmadığını söylediğimde bundan şüphe ederek birlikte yolculuğumuzu sürdürmek istemesi, üstelik gideceğim yolu, ineceğim tramvay durağını da ağzından kaçırıp böylece beni izlediğini belki de farkında olmadan dillendirmesi… Hem sonra aradığı adresi yoldan gelip geçen ya da o adresin civarındaki belki bir bakkala, bir manava sorup öğrenmesi gerekirken vapurda oturan birine adres sorması… Üstelik adresi öğrendikten sonra savuşup gideceğine aksine bana yapışması… Bütün bunlar bu adamın bir “ğhefiye”, bir “taharri meğmuri” olduğunu göstermiyor muydu?

Vapurdan çıkıp yan yana yürürken tedirginliğimi ona belli etmeden tramvay durağına doğru yol aldığımda, ayaklarım sanki birbirlerine dolanıyor, giderek içime çöreklenen tuhaf bir endişeyle galiba biraz da titriyordum.

Belki de öğrendiği tek Ermenice kelimeyle ikide bir bana, yaşça kendinden küçük olduğum halde ağparig diyen bu insana karşı kandırılmış olmanın verdiği huzursuzlukla tuhaf bir öfke mi duymaya başlamıştım?

Diyarbakır’da peşine takılan sivil polise, sonunda aşina olduktan sonra, “Valla beni gizli gizli takip etmağa hecet yoğh. Gettığım yol belli, geldığım yol bellidır. Hade, gel dükenıme, otır çayımi, kahvemi iç!” diyerek takılan babam gibi, şimdi ben de acaba bu adama Üsküdar Meydanı’nda, deniz kıyısındaki kahvelerden birinde oturup bir demli çay içme teklifinde mi bulunmalıydım?

Yapmam gereken şeyin bir an önce ondan kurtulmak olduğuna karar verip, tramvay hareket eder etmez, sanki birden hatırlamışçasına, “Ağparig, ben defter alacağtım, unıttım!” deyip tramvayın sahanlığından kendimi paket taşlarına atıverdim. Geçip giden tramvayın ardından bakarken, boğazımda düğümlenen buruk bir acının hüznünü yaşıyordum…

*

Dokuz zayıfla başladığım ikinci dönemi sıfır zayıfla kapatıp onuncu sınıfa ikmalsiz geçmek hesapları yaparken, yine de şeytanın bacağını kıramamış, en zorlandığım cebir belasının T’sini bile savuşturduğum halde, bu kez de bir o kadar nefret ettiğim ticaret dersinin kasa hesabı, mal hesabı, amortisman, yevmiye, defter-i kebir, mizan, kâr ve zarar hesapları arasında kaybolmuştum. Sonunda Karekin vartabedin önüne iyi bir bilançoyla çıkmış olsam bile, bizlere titiz giyimi, boynundan eksik etmediği papyon kravatıyla örnek olmaya çalışan, her birimizi istikbalin en büyük işadamı, en büyük tüccarı olarak yetiştirmenin gayretiyle didinen Enver hocanın tokadını yiyip ticaretten bütünlemeye kalmıştım…

IX

Okuldan hazırlanıp ellerimize tutuşturulan çıkınlardaki haşlanmış yumurta, patates, peynirli börek, tahin helvası, zeytin, domates, salatalıkların yanı sıra bolca somun ekmeklerimizle Haydarpaşa’dan bir akşamüstü doluştuğumuz kara trenin yan yana üç kompartımanından Kayseri, Sivas ve Malatya istasyonlarında bizlerden ayrılan arkadaşlarımızın ardından, son durak yolcuları Diyarbakırlılara sıra ne zaman gelecekti? Ana babalarımızı, kardeşlerimizi kucaklamak için daha ne kadar sabredecektik?

İki yıl önce bir sonbahar akşamı Diyarbakır Garı’nda pıstıpıssst pıstıpıssst istim koyverip yola çıkmamakta direnen kara tren, bu kez her yokuşta biraz daha mecalsiz de olsa inatla yol alıp, arada bir keskin ıslığıyla kara taşlara, çalıdikenlerine, tek tük açan gelinciklerle bezeli sarı tarlalara, boz bulanık sulara, koyun ve keçi sürülerini otlatırken uzaktan el sallayan çocuklara selam vere vere, bizi hiç de yabancısı olmadığımız diyarlara, bizim yörelere, yaz tatiline götürüyordu…

* *

“Yarın Hormig Baco bıze gelecağ, isti ki bi tene Hayeren mektup yazasan…”

Avluya açılan mutfakta tahta bir oturağa ilişmiş, “habeş”in üstündeki kızgın tavada patlıcan dilimlerini kızartıp anadilimizde “şerd” dediğimiz yemeği hazırlamakta olan anamın verdiği bu haberle bir anda iştahım kursağımda kalmıştı!

“Eyi valla! Geldığım gündendır ona mektup yaz, buna mektup yaz! Olmişam sanki istida meğmuri!”

“Eee, madam ki oğhıdın, ta İstanbollara gettın, lisanımızi ögrendın, bi işe yara, ne var! Sen de iki sator yazi yaz, bare bi yaraya melhem ol, benım paşa oğlım. Bele şeler sevaptır…”

*

Bu kaçıncı mektup yazışımdı? Ya sabahın köründe, ya öğle sıcağında ya da tarihi surlarımızı gün boyu paşa gönlünce yıkayan güneşin pılı pırtısını toplayıp şehri terk etmeye hazırlandığı bir akşam vaktinde acaba daha hangi “baco”lar, hangi “emmo”lar, eğri büğrü bir daldan yapılmış “çögen”lerine dayana dayana yürüyen hangi kambur “nene”ler sokak kapımızın demir “şakşako”sunu şak şak şak çalacak, Ermenice ya da yarım yamalak Türkçeleriyle, arada Kürtçe veya Zazaca cümlelerle dertlerini dile getirip, yazacağım iki satırlık mektuplardan medet umacaklardı?

“Lavo, ha bu kağızi kalemi al, sora da yaz ki…”

Onlar sedirde bağdaş kurup oturur oturmaz anamın aceleyle pişirip getirdiği kakuleli kahveyi içerken, bir an önce tüm umutlarıyla hayallerini süsledikleri mektup faslına geçmek için sabırsızlanıp duruyorlardı.

Anamın buluşuyla, dizimde portatif bir masaya dönüşen metal kahve tepsisine yaydığım çizgili beyaz kâğıda, ucunu kocaman ekmek bıçağımızla yonttuğum kurşunkalemimle her defasında aynı başlığı yazıyordum:

“Gı pındırvi…”

Anadilimizde, ‘aranıyor’ anlamını taşıyan bu gizemli sözcükle başladığım mektupların gerisini onların aktardıklarıyla tamamlamaya çalışıyordum:

“Baba adı Hovsep, ana adı Şuşan… Erzurum Narman’dan yedi yaşındayken tehcir olunan ve Malatya’dan sonra yolda kaybolup kendisinden bir daha haber alınamayan Satenik aranmaktadır…”

Arıyorlardı…

“Sivas, Zara’dan, baba adı Manuk, ana adı…”

“Tekirdağ’dan sürgüne çıkan…”

“Üç çocuğuyla Tokat’tan tehcir edilen Ağavni…”

“Harput’un Perçenç köyünden Der Zor’a sürgüne giderken…”

Birinci Cihan Harbi’nin o uğursuz günlerinde, yaşadıkları topraklardan apar topar sökülüp sürgüne gönderilen Ermeni kafilelerinden sağ kalan yakınlarını bulma umuduyla bu mektuplardan medet umuyorlardı.

Mektupları katlayıp zarfa yerleştirdikten sonra adres faslında, kimileri büyük bir umutla sakladıkları sararmış bir kâğıt parçasını entarilerinin, ceket veya yeleklerinin ceplerinden ya da bellerine sıkıca doladıkları kuşaklarından çıkarıp titrek elleriyle uzatıyor, kimileri de çaresizce yüzüme bakıyorlardı. Bu durumda zarfa İstanbul’da yayımlanan günlük Ermenice Jamanak ya da Marmara gazetelerinden birinin adını, adres yerine de sadece Karaköy-İstanbul yazıyordum. Dilimle ıslatıp zarfı yapıştırmamla beraber, alelacele Balıkçılarbaşı’ndaki Şeyh Matar Camii’nin bitişiğindeki postanenin yolunu tutarken, nemli gözlerle dualarını esirgemiyorlardı:

“Allah tuttığın altun etsin!”

“Berğhudar olasan!”

“Dırnağın daşa degmiye!”

“Rabbım göynen göre versın paşam!”

“Hisus Krisdos’ın eli başından eksüg olmiya!”

Onların art arda sıraladıkları bu temennilerine anam da oturduğu yerden başını hafifçe sallayıp sessizce katılırken, Hisus’un adı geçer geçmez duaların Tanrı katına ulaşması için kendince son noktayı koyuyordu:

“Amen!”

Kayıp arama mektuplarını aynı başlıkla başlattığım gibi, sonunu da hep aynı cümleyle bitiriyordum:

“Gı ğhıntırvi ardadıbel…”

Anadilimizde, ‘iktibas edilmesi rica olunur’ veya ‘aynen basılması rica olunur’ anlamına gelen bu cümlenin hikmetini anlatmayı anam adeta görev edinmişti:

“Hormig Baco, ben de bılmidım… Megersem mektubın sonına ‘gı ğhıntırvi ardadıbel’ diyersense, o zaman senın mektubın senden ğhebersız dünyayi dolani. Çünki nerde olırsa olsın, orda eger ki Ermence ğazta çığhisa, mektubi oğhiyan ğaztaci, tuti senın mektubıni özının ğaztasına da vuri… Bele bele, o keyipler eger ölmemişse, tek tük ekrubalari Allah’ın sayasında geride kalmişsa, birbirlerıni daha çabuğ bulilar! İşallah sen de bulırsan… Allah’tan umut kesılmez…”

Tehcir ve kıyımdan sağ kurtulup dünyanın dört bir yanına dağılan Ermenilerin başvurdukları bu ‘aranıyor’ ilanlarına sadece Ermenice günlük gazetelerde değil, Ermenilerin yayınladıkları değişik dillerdeki haftalık, aylık gazete ve dergilerde de yer verilip, bunun bir nevi dayanışmaya dönüştürüldüğünü İstanbul’dayken öğrendiğimde hem şaşırmış, hem de kayıp bulmada işe yarar bir yöntem olabileceğine ihtimal vermemiştim; ama anadilimizi az çok öğrenip Diyarbakır’a döndükten sonra, eline kâğıt kalem alan “baco” ya da “emmo”ların kapımızı aşındırıp bu kayıp ilanlarını, bu ‘gı pındırvi’ mektuplarını yazdıracaklarını nereden bilebilirdim…?

Hele yakınlarını bulmak için yıllarca bıkmadan verdiği ilanlar ve yazdığı mektuplar sonucunda kardeşlerinden birinin çocuklarının izini nihayet Ergani’de buluveren bir adam Amerika’dan kalkıp şehrimize gelince, kayıp ilanı yazdırmak isteyenler de kapımızı nasıl aşındırmasındı!

Bir Ermeni Amerikalının kırk yıl önce Tehcir’de kaybettiği akrabalarının izini sürmek için çıkıp Diyarbakır’a gelişi, Gâvur Mahallesi, Hançepek sokaklarında kulaktan kulağa yayılıp sohbetin ana konusu olmaz mıydı…?

“Bedo Dayi, bi tene Amerikali adam gelmiş…”

“Amerika’dan gelenın asli Mağdenliymiş, bılisen?”

“Adama ğhelal olsın valla! Aramiş taramiş, sormiş sorıştırmiş, kardaşi çocığlarının Erğeni’de oldığıni ögrenmiş, ta Amerika’dan kağhmiş gelmiş. Ya bız? Bız daha sınırdan o yani, Berut’ta veyağhut Şam’da, Halep’te ekrubalarımız vardır yoğhtır, kim ölmiş kim kalmiş bılmiyığh…”

“Diyiler ki çoğh zenginmiş!”

“Hem Amerikali hem de fekir zatani olmaz ki!”

“Gözleri mavimiş!”

“Ula bu ne biçım Hay’dır? Heç mavi gözli Hay olır…?”

“Kafle’de keybolan kardaşi zatani Dacig olmiş…”

*

Babam Sarkis, namı-ı diğer Dişçi Ali, kilise yönetim kurulu üyesi olduğu ve cemaat işlerine fazlasıyla zaman ayırdığı için Diyarbakır’a ayak basan her Ermeni’nin başvuracağı ilk kişi olduğundan, Boston’dan kalkıp Tehcir’de kaybettiği yakınlarının izini süren Amerikalı Ermeni de oteline bavulunu yerleştirir yerleştirmez soluğu babamın Belediye Meydanı’ndaki muayenehanesinde almıştı.

“Bız kıliçtan artanığh” diyen babam, kendi gibi “ğerip” bir “Kafle çocığı”na yardımcı olmak için elinden geleni ardına koymayacağına göre, hemen kilise yönetim kurulu başkanı Karnig Dabağ ile kurul üyesi ve aynı zamanda eniştesi olan Pese Ohannes’e çırağı vasıtasıyla haber ulaştırıp “ğherli, çoğh möhim bi iş içün övle yemegınde” evimizin yolunu tutmalarını ilettikten sonra, aynı hızla beni de eve koşturuyordu:

“Ana! Övleleyın bi Amerikali Hay’la barabar Karnig Dayi, bi de Pese bıze gelecağlar, tedarikli olasan!”

Anam, babamla evlendikten sonra onun son anda haber ulaştırarak ya da çoğunlukla haber vermeden bazen Siverek’ten gelen bir Zaza tanıdığını, iş için Diyarbakır’a gelen Derikli demirci Giragos veya Viranşehirli çiftçi Sait gibi Ermeni dostlarını, askere gelen bir Ermeni gencini, ya da bir ahbabını çat kapı eve misafir getirme huyundan bir türlü vazgeçmediğini görünce, bu gibi durumlara ister istemez ayak uydurduğundan, “eyi bi ev ğhanımi” olarak hemen işe koyulmayıp başka ne yapabilirdi ki!

Anamın yere sofra bezini yayıp üzerine büyük bakır sinimizi yerleştirmesi ve siniye dizdiği bakır kaplara alelacele hazırladığı yemekleri kepçeyle, büyük tahta kaşıkla doldurmasının ardından Karnig Dayi, Pese Ohannes’le babamın yanı sıra ben de sofraya oturmaya hazırlanırken, öncelikle sedire yakın başköşeye kel kafalı, boncuk gözlü, şişman Amerikalı “eziz mısafır”i buyur ettiğimizde, adam bağdaş kurup oturmakta bir hayli zorlandı.

Amerikalı misafirimizin yemeğe gönülsüzce eşlik etmesi belki de rahatsız oturuşundan ya da başkalarıyla aynı kaplara kaşık daldırmayı yadırgadığından veya hizmette kusur etmemek için boşalan kaplara hemen yemek ilave edip, uskuralara maşrapayla ayran dolduran anamın son anda pişirip sofraya getirdiği sarmısaklı, sumaklı meftune, şehriyeli bulgur pilavı damak tadına uymadığından, yahut tam aksine, dalıp dalıp giden boncuk gözlerinin ardında gizlemeye çalışıp yutkunarak anlattığı hüzünlü yaşamından mı kaynaklanıyordu, kim bilir…

Onun giderek azalan, arada bir de derin iç çekişiyle beraber tümüyle susan kaşık sesleri arasında özetlediği, daha ilkokul çağlarındayken günün birinde bir sabah erkenden Maden’den sürgüne çıkıp, daha sonraları anasıyla beraber kendinden küçük üç kardeşini oradan oraya gece gündüz sürüklenirken yollarda kaybettikten sonra, başka sürgün kafilelerine karışıp aylar süren meşakkatli yürüyüşle, adını sanını sonradan öğrendiği Der Zor’a ve oradan da bir yetimhaneye ulaşıp, nihayetinde Fransa üzerinden Amerika’ya gidişinin ardından yıllar sonra gazetelere verdiği ilanlar sayesinde küçük kardeşi Hagop’un izini tesadüfen de olsa ancak onun ölümünden sonra Ergani’de bulduğunu, kardeşinin karısıyla yine Ergani’de yaşıyan biri evli, diğeri bekâr iki oğlunu Amerika’ya davet ettiğini, onların artık Müslüman oldukları için buna yanaşmayınca kendisinin kalkıp buralara geldiğini anlatırken sanki sıradan bir hikâyeden bahseder gibiydi…

“Dacig macig de olsalar, kardaşın çocığlaridır, yegenlerındır. Madam ki onlari buldın, gene de buna hemdolsın demağ lazım…”

“He valla!”

“O kafılkadanın içınden heç olmazsa bılisen ki bi kardaşın kurtılmiş, buna da şükır!”

“He valla, madam ki ayni kani daşisız…”

“Doğridır! Yegenlerın madam ki öz kardaşının züryetınden geliler, Dacig de olsalar ferk etmez kardaşım…”

Boşalan kapları alıp mutfağa götüren anam, önceden kesip iki ayrı kaba dilimlediği kavunla karpuzu getirip sininin ortasına yerleştirirken, Diyarbakır Ermeni cemaatinin ileri gelen üç üyesi de kan, zürriyet, Dacig vurgulamalarıyla, Amerikalının şahsında biraz da kendi geçmişlerindeki acı günleri anımsayıp sanki kendi kendilerini de teselli etmeyi deniyorlardı; ama söylediklerinin yüreklerinin sesi olmadığını önlerindeki kan kırmızısı karpuz ya da anında odayı hoş kokusuyla dolduran sarımsı kavun dilimlerine isteksizce uzanıp sürdürdükleri çelişkili sözleriyle öylesine belli ediyorlardı ki!

“Eslıne bağharsansa kan çoğh möhimdır, doğri! Yalavuz, o çocığların yari be yari kani kardaşınınsa, yarısi da Dacig karinındır!”

“He valla! Yari Ermeni, yari Dacig kani karışmiş, ecayib bi züryet peyda olmiş!”

“Sebeb olanların Allah belasıni versın!”

“Amin!”

Yemekten sonra yine anamın pişirdiği kakuleli kahveyi sedirde yan yana oturup minik fincanlarda içerlerken, Amerikalı amca ile Erganili yeğenlerin buluşmasının sonunun “ğherli” olması için yine hep beraber temennide bulunup, sonra da inceden inceye “pilan” yaptılar:

Amerikalının Ergani taraflarına yük taşıyan kamyonlarla tek başına yolculuk etmesinin sakıncaları, oralarda başına “datsız duzsız” işlerin gelebileceği, öyleyse yeğenlerinin Diyarbakır’a gelmelerinin çok daha uygun olacağı, bunun için de Amerikalının ağzından yazılan ve onun imzasını taşıyan bir mektubun Ergani’ye götürülüp yeğenlerin gelmeye ikna edilmeleri ve bu işi kotarmak üzere, kendisi de zaten bir Ermeni dönmesi, “möhtedi” olarak uzun yıllar Ergani’de nalbantlık yapıp son zamanlarda çoluk çocuğuyla Diyarbakır’a yerleşen ve buradaki Ermenilerle kaynaşan Nalbant Kâzım’a başvurulması oybirliğiyle karara bağlandı…

*

Amerikalının pazar ayininden sonra kilisenin avlusunda çevresini saranlara, bin dokuz yüz on beşte Bakırmaden’den “Kafle”ye çıktıktan sonra yollarda kaybedip bir daha haber alamadığı annesi ve üç kardeşini aramak için, Boston’da yayınlanan Ermenice, İngilizce gazetelere ilanlar verdiğini, tümüyle ümidini kesmişken, yıllar sonra Atina’dan, tanımadığı yaşlı Bakırmadenli birinden aldığı bir mektup sayesinde bir kardeşinin sağ kurtulup Ergani’de evli olduğunu öğrenince, onu bulmak için araştırmasını sürdürürken kardeşinin bu arada hastalanıp öldüğünü, ondan geride kalan biri evli, diğeri on sekiz yaşında olan oğullarıyla buluşmak için Boston’dan geldiğini büyük bir hüzünle aktarırken, başta kilisenin papazı Der Arsen, yanı sıra tek tük Türkçe, bazen Ermenice, bocalayınca da araya İngilizce kelimeler serpiştirdiği konuşmasını can kulağıyla dinleyen “baco”lar ve “emmo”lar sanki geriye doğru sarılmış bir film şeridinde kendi yaşamlarından kareler mi izliyorlardı ne…

*

Diyarbakır Surp Giragos ve Surp Sarkis kiliseleri vakfı mütevelli heyeti başkanı Karnig Dabağyan, nam-ı diğeriyle Dabağ Kemal ile üyeler Sarkis Margosyan, nam-ı diğeriyle Dişçi Ali ve Ohannes Uzatmaciyan, nam-ı diğeriyle Sobacı Ramazan’ın uzun uzadıya yaptıkları planı Amerikalının da “Well! Okay!” deyip onaylamasının ardından, eline tutuşturulan mektupla Ergani’ye doğru yola koyulan Nalbant Kâzım’ın, nam-ı diğeriyle Nalbant Kevo’nun üç gün sonra muharebe kazanmış kumandan edasıyla yanına kattığı iki “yegen”le Diyarbakır’a dönüşü… Bu kez Pese Ohannes’in evinde kucaklaşma, daha doğrusu amcalarının elini iki kardeşin saygıyla öpüp alınlarına götürmesi, Amerikalı amcanın da onların boynuna sarılıp yanaklarını öperken mavi gözlerinden boşalan yaşlar…

Diyarbakır Fatihpaşa Mahallesi Direkçi Sokak yirmi numaralı evin taş avlusuna kol kanat geren akasyanın dallarında serçelerin “tilili” niyetine cıvıldaşarak tanık oldukları bu sahne acaba tarihin, kaderin hangi cilvesiydi? Avluda taş kesilmiş, sahneyi paylaşanların hemen hepsi, Karnig Dayi, Pese Ohannes, Mirye halam, babam, Saro nenem ve Nalbant Kâzım bir anda kendilerini içinde buldukları bu filmin hangi karesinde hangi rolü üstleneceklerini tümüyle şaşırmış birer acemi figüran gibiydiler.

Şeyh Matar Camii’nden, Dört Ayaklı Minare’den tüm Gâvur Mahallesi’ne dalga dalga yayılan “Allahuekber” sesiyle birlikte, adeta uykusundan uyanıp rolünü hatırlayan Mirye halam, hemen koşup, kim bilir hangi kaçakçı eliyle Suriye’den gelen, duvara gömülü minik camekânlı yüksekçe pencerede, “şıbek”te gözü gibi sakladığı, evin çocukları önünde beş taş oynamaya kalkıştıklarında “Ula şıbekin yanından savuşın gidın, taşlar kadehleri kırmiya, ben de gelmiyım, boynızı kırmiyım!” diyerek üzerine titrediği kırmızı çiçekli cam bardaklarla bol köpüklü, hafif tuzlu ayran getirirken, Nalbant Kâzım da yaptığı işin önemini vurgulayıp başarısıyla övünmek ya da sessizliği bölmek gayretiyle üç günlük macerasını özetliyordu:

“Valla Erğeni’ye gider getmez daha çarşida bi süri ehbap dost etrafımi sardilar, sorği sual ettiler:

‘⁄herdır nedır, Usta Kazo, çoğhtandır ortada yoğhtın? Hanki dağda kurt öldi?’

Ben de foyamız ortaya çığhmasın diye işi birez de şekaya vurdım.

‘He valla, ğherdır kardaşım! Gelmişem ki Seferberligden önce Fılla dedelerımın burdaki tapuli bağlarından, bağhçalarından, bostanlarından, tarlalarından geride ne kalmiş, hepsının hisabıni hökumattan tek tek sorım, tapularıni yeni baştan üzerıme geçırım! Bunlari ğherlısilen yaptığhtan sora da Meryem Ana Dağı’na çığhayım, ordaki yığhığh kilisede dedelerımın gorına mum yandırayım, düe edım!’

Bele hanek ettım, şekayla barabar hem ben bahan güldım, hem de onlari eyicene güldırdım. Birez ğhoş beşten sora onlara ziyaret sebebımi şu şekıl anlattım:

‘Diyarbekir’de işım bozıldi. Artuğ eskisi kimi nalbantlığ yapamiyam. Atların ayağlarına nal çağhtıran mi kaldi? Paytonçilar olsın, erebacilar olsın, demır nal yerıne o bemurad Amerikan lastigleriyle sankime atlara pençe yapilar! E nal durırken bu işi yapmağ benim de zorıma gidi. Nalbantlığın da, heşa huzırdan, poğhıni çığhardilar! Onın içün belki gene döner gelırem, eger bi ğhan kapısında ifağ mifağ bi düken, bi kullig eyarliyabılırsemse nalbantlığa yeni baştan belki Erğeni’de devam ederem…’

İşte bele şeler söledım, birez etraf terefe bi göz gezdırım dedım, onlari başımdan savdım…”

Usta Kazo’nun, Demokrat Parti iktidarı ardından şehirlerde sıkça görülen “cemse” ya da “cip” gibi Amerikan menşeli askeri araçlarla keza Zirai Donatım Kurumu vasıtasıyla sayıları gittikçe artan Massey Ferguson, John Deer traktörlerinin eski lastiklerinin, Yemeniciler Çarşısı’nda “camuş” derisinin, manda köselesinin yerini alarak çok daha sağlam, dayanıklı çarıklara dönüşüp köylülere yemeni niyetine pazarlanmasına rağmen, bu eski “tomofil”, kamyon, kaptıkaçtı lastiklerinin henüz kazalarda demir nalların papucunu dama atamayışını, tekrar Ergani’ye yerleşme niyetli ziyaretinin bir nedeni gibi gösterip uydurduğu bu dahiyane hikâye, onun Amerikan menşeli lastiklerle mesleği arasında kurduğu köprüden Amerikalı bir Ermeni’nin kardeş çocuklarını tıkır tıkır geçirmesini sağlamış, bu iş için görevlendirilmesinin ne denli yerinde bir karar olduğu kahkahalar eşliğinde bir kez daha onaylanmıştı.

“Valla ğhelal olsın sahan Kazo! Bele bi şeyi uydırmağ şeytanın bıle aklına gelmezdi allahvekil!”

“Eee, ne de olsa gerisınde Ermeni akli var babam!”

Uydurduğu masalın takdir edilmesine sevinen Kazo, işin içine Ermenilik karıştırılarak, geçmişten gelen korku belasına da olsa nihayet bir “möhtedi” oluşunun dolaylı yolla anımsatılmasına sıkılırken, şakayla karışık hesap sormaya gittiğini, üstelik Ergani’nin yanı başında yükselen Meryem Ana Dağı’ndaki tarihi kilise kalıntısında “Fılla” ataları için mum yakıp dua edeceğini söyleme cesaretinden ötürü kendisini övdüklerinde sanki birazcık teselli buluyordu.

“E valla ağzan, yüregen sağlığ Kevo!”

“He he, doğrısi bele bi şe demağ içün camuş kimi yüreg ister kirvem!”

“Madam ki sen sahan orada, eşkere eşkere dedın ki dedelerın Fılla’dır, mallari mülkleri zaftedılmiştır, bunın da hisabını sormağa getmişsen, hanek manek de olsa, madam ki edebıldın bunlari diyesen, o zaman senın möhtedilığın artuğ bitmiştır Kazo!”

*

Pese Ohannes’in, nam-ı diğeriyle Sobacı Ramazan’ın alçak toprak damına da, bitişik komşusu duvarcı ustası Taşçı Tumas’ın askerden döner dönmez evlendireceği oğlu için hazırladığı yüksekçe çardağa da küçümsercesine tepeden bakan yaşlı akasyanın avluya iyice yayılan gölgesinde, Boston’dan kalkıp yeğenlerini görmek için gelen Amerikalının çevresinde kimisi oturduğu kürsüde tespihini çekerken, kimisi tabakasındaki sarı Bitlis tütünüyle sardığı sigarasını kehribar ağızlığına özenle yerleştirip yeleğinin cebinden çıkardığı fitilli çakmağıyla yaktıktan sonra dumanını peş peşe göğe doğru sanki öfkeyle üflerken, kimisi şalvarının cebinden arada bir çıkardığı büyükçe mendiliyle, “marğhama”sıyla terini silerken, Erganili iki kardeş de varlığından dahi bihaber oldukları amcalarının huzurunda tuhaf bir tedirginlik içinde, gözucuyla onu sedirde oturduğu yerden izleyip ilk bakışta göze çarpan gür kaşı, kalem gibi sivri çenesi dışında babalarını andıran başka benzer çizgiler de bulmaya çabalarken, öteki âleme göçen babalarının kendilerine de miras kalan saman sarısı gözleriyle onun boncuksu mavi gözleri arasında bocalayıp duruyorlar mıydı ne…

*

Maden’de başlayan bir yaşam, çocuk yaşta sürgün yolları, Suriye, oradan Marsilya… Ermeni göçmenlerle karın tokluğuna bir müddet limandaki gemilere çocuk yaşta yük taşıma, nihayet uzun, meşakkatli bir gemi yolculuğuyla Amerika’ya göç… Karaya ayak bastıklarında önce karantina… Gerisingeri dönme korkusu… Daha sonra çeşitli yerlerde ayak işleriyle geçen bir hayat ve günün birinde bir tatlı tesadüf:

1900’lerin başında Niğde’den göç edip New York’ta önce baba mesleği halı tamiriyle başlayıp işi halı ticaretine vardıran Garabed Usta’nın bir pazar ayininden çıkışta ayaküstü teklifiyle onun deposunda işçilik…

Çalışkanlığıyla Garabed Usta’nın dikkatini çekmesi, deponun bir kenarında bu kez de halı saçaklarını onarıp yıkaması, bir taraftan da yavaş yavaş halı tamiri… Kendi başına Garabed Usta’nın ünlü Karabet’s Carpet halı mağazasının benzerini belki de Nubar’s Carpet adıyla açmayı düşlemesi… Garabed Usta’nın aracılığıyla, onun Boston’daki akrabalarından birinin kızıyla evlenmesi, zaten çok sermaye isteyen halıcılık hayaline son verip Boston’da bir dondurmacı dükkânı açması… Uzun yıllar Tanrı kendilerine çocuk ihsan etmezken, karısının da bir trafik kazasında ölümüyle bir daha evlenmeyip yalnız başına kalması… Önce Tanrı’nın sonra da o mektupların sayesinde bulduğuna şükrettiği yeğenlerinden hiç olmazsa şimdilik birini Amerika’ya götürüp orada kendi dükkânının başına oturtmak isteyişi…

Amerikalı amca ince, keten bej kostümü, içine giydiği pembemsi gömleği, boynundan göbeğine kadar sarkan cırtlak sarı kravatıyla, akasyanın gölgesinde, sedirde oturmuş, çenesinin sivriliğiyle sanki yarışan cilalı bordo ayakkabısına zaman zaman odakladığı bakışlarıyla hayatını anlatıyordu. Arada bir takılmışçasına bir an durup düşünüyor, sonra hemen dizlerinin yanı başında duran hasır fötr şapkasını siperinden tutup hafifçe, topaç gibi çevirmeye başlıyor, nihayet düşüncesini toparlayınca tek elle şapka çevirmeye son vererek cümlesinin geri kalan kısmını bazen sevinçle, bazen hüzünle aktarmaya çalışıyordu. Tüm gayretlerine rağmen ne Türkçesiyle, ne Ermenicesiyle, ne de arada İngilizce kelimelerle meramını yeterince anlatamayıp duygularını ifade edemediğini gördükçe sıkıntıdan terliyordu.

*

“Söle benım paşa oğlım, söle Margos, nerelisen?”

Henüz boyum üç karışken, bana ceviz, badem, şeker yedirerek yönelttiği bu soruyla babam doğduğu köy Heredan’ı, dolayısıyla benim de Heredanlı olduğumu öğretmeye çalışırken, sonunda kekeleyerek de olsa ağzımdan bir “Heredan” koparınca bayram ediyordu. Yıllar sonra onun İstanbul’a biletimi kesmesiyle başlayan anadili serüvenimle birlikte, o ‘Heredan’ sözcüğünün aslında soframızdaki ekmek ya da su kadar önemli olduğunu, hele Getronagan Lisesi’nde anadilimin girdaplarında dolaştığım edebiyat derslerinde, çoğu Anadolu kökenli şair ve yazarlarımızın dillerinden eksik etmedikleri garod sözcüğüyle karşılaştıkça Heredan’ın gizemini daha iyi kavrayıp anlıyordum.

Garod, özlem…

Edebiyatımız özlem şiirleriyle doluydu; hikâyelerimizde, romanlarımızda özlem işleniyordu; müzikte başı çeken genellikle keder, hüzün, bitip tükenmeyen özlem duygusuydu. Özlem, şairin kaleminde şiire, âşığın kemençesinde ezgiye dönüşüp kulaklarda çınlıyordu:

Gırıng, usdi gu kas, dzara yem tzaynit,

Gırung, mer aşğharhen ğhabrig mı çunis?

Ermeni halkı elinde olmaden düştüğü göç yollarında, geride bırakıp gittiği ellerden hep bir haber, hep bir haber kırıntısı bekliyordu; tıpkı kendisi gibi göç yollarında kanat çırpan turnadan…

“Nereden geliyorsun, kul olayım sesine turna,

Bizim diyarlardan bir haber yok mu turna?”

Saro nenem kucağındaki ve eteklerinden çekiştirerek peşi sıra yürüyen çocuklarıyla Heredan’dan “Kafle”ye çıktıktan sonra geçen acılı yılların ardından, Hisus Krisdos’un mucizeleri sayesinde tekrardan kavuştuğu oğlu Sarkis’e, yani babama ve kızı Mirye halama, kim bilir hangi korku, hangi endişe, hangi duygularının esaretinden kurtulamadığı için yemin verdirerek koyduğu kesin yasağı hemen her vesileyle hatırlatıp duruyordu:

“Olmiya olmiya bi gün Heredan’a ayağızi basasız! Eger ki Heredan’a gidersez, veğd olsın ki sıze sütımi ğhelal etmem…”

Doğdukları topraklara ayak basmaları, emdikleri sütün bir bakıma bedeli olarak yasaklanan bacı kardeşin “ğheyal meyal” hatırladıkları Heredan, artık şu ya da bu dağın yamacındaki sıradan bir köy değil, özlemin adıydı…

Pese Ohannes için garod, altı yaşındayken kopup ayrıldığı Erzurum’un ⁄hop köyüydü.

Patrikhane’de ilk günden hemşerim diyerek bana anadilimi öğrenmem için yardımcı olan Hovsep Keşişyan için garod, kendi adını bile gölgeleyip şiirlerinde mahlasa dönüşen Silvan’dı.

“Anadilini imla hataları yapmadan yazmayı onur meselesi yap!” deyip beni anadilime karşı daha saygılı olmaya çağıran Ermenice hocam Vartan Gomigyan için garod Adapazarı’ydı.

Anadilimizi öğrenebilmemiz için kendi öncülüğünde bizleri Anadolu’dan İstanbul’a getirten patriğimiz Karekin Haçaduryan için Trabzon, garodun ta kendisiydi.

Ve Amerikalı Bill Nacaryan için ise garod, Maden’di, Bakırmaden…

*

“Oğlım, zavalli adam bu yaşta kağhmiş ta Amerika’dan memleketımıze gelmiş, kapımızi çalmiş. E, bız de ona elımızden gelen yardımi yapmağa mecburığh; çünki ne de olsa yabancidır, buraların helıni ehvalıni bılmi…

Zatani kaç gün kalacaği belli degıl, bağharsan yegenlerınden birini alır barabar götırır, veyağhut da onlar istemezlerse eli boş döner gider. Sen sebehleri otele get, oni al, birez gezdır. Edebılırsense, İngilizce konışırsız, sahan da faydasi olır.”

*

Dağ Kapı’nın hemen dışında, kereste fabrikası sahibi Şehmuz Paketçi’nin İstanbullu Ermeni mimar Harutyun Sarafyan’a yaptırdığı, yapımı yeni tamamlanmış, şehrin tarihi surlarıyla yarışan yüksekliği karşısında birçoklarına belki de “errriiig!” dedirtip parmak ısırtan Turistik Otel’den içeri girdiğimde, başına doladığı beyaz tülbenti, ayağına geçirdiği terlikle ortalarda dolanıp elindeki bezle camları silen yaşlıca kadının bakışlarından anlayabildiğim kadarıyla, isteksiz de olsa, babamın bana yüklediği göreve erken başlamıştım!

“Birısıni arisan oğlım?”

“Heee, Amerikali bi mısafırız var, oni görmağa gelmişem.”

“Birez otır bekle, şimdi kâtipler gelırler.”

Kırmızı koltuklardan birine oturmaktan çok sanki gömüldüm. Bu, o güne kadar gördüğüm, daha da doğrusu içine ayak bastığım ikinci oteldi. Birincisi de yine Diyarbakır’da Gazi Caddesi üzerinde küçük bir oteldi. Babamla beraber diş tabibi Siverekli Hasan Oral’ı yıllar öncesinde ziyarete gitmiştik. Hasan Oral ya da babamın kısaca deyişiyle Hesen Ağa…

Babam, Siverek’te birlikte çalıştığı diş tabibi Hasan Ağa’nın milletvekili olarak Ankara’da görev alışından son derece mutlu olurken, ondan bahsettiği zamanlarda Hasan Ağa ya da Hasan Oral yerine kısaca sadece “ağam” demeyi galiba daha çok seviyordu. Hasan Ağa şu ya da bu vesileyle Diyarbakır’a her gelişinde mutlaka çevresindekilere talimat verirdi:

“Ali’ye söleyin gelsın, oni görmağ istiyem.”

Babam iki eli kanda da olsa o an hemen işini gücünü bırakıp ağasının yanına koşardı. İşte öyle haber saldığı günün birinde, babam elimden tutarak beni de beraberinde götürmüş, ağasına takdim etmişti:

“Ağam, köleni getırmişem, bırağh elın öpsın!”

O otel odasında elini öpüp alnıma götürdüğüm Hasan Ağa bir yandan başımı, yanaklarımı okşarken, bir yandan da babamla karşılıklı gülüşmelerine neden olan garip tekerlemeyi söylüyordu:

“Heta ku Xaço sax e, nan û pîvaz yasax e.”

⁄haçolar, Ermeniler sağ oldukça soğan ekmeğin yasak oluşunu dile getiren bu ünlü söz aynı zamanda kendi aralarında yıllar öncesine uzanan gizemli bir bağın da ifadesi miydi?

Ağalık bu, dost var düşman var, kaderde mahpusluk da var… Hasan Ağa Diyarbakır Hapishanesi’nde yatmaktadır… Koğuş arkadaşları komünist liderler; iyi giyimli, becerikli kimseler. Kıl testereyle ince tahta işçilikleri var; tahtadan eşyalar, çanta, bavul yapıyorlar… Ressamlıkları da var; Çerkes resimleri, karpuz, kucağında çocuklu kadın resimleri, tablolar yapıyorlar… Bilgili insanlar, içlerinden biri doktor… Hasan Ağa’nın da onlarla arası çok iyi…

Diş tabibi ağası hapse düşünce Dişçi Ali de çocukluğunun geçtiği ve çok sevdiği, bu yüzden gidip çalışmayı tercih ettiği Siverek’ten ayrılmış, tekrar Diyarbakır’a gelerek, evvelce üç yıl birlikte çalıştığı eski ustası diş tabibi Mahmut Ögel’in yanına girmiştir… Bir yandan çalışır, bir yandan da ağasına yemek götürür her gün. Bazen komünist doktorun yazdığı reçeteyle ilaç da tedarik eder eczacıları dolaşıp…

Bir akrabası kurt düşürür Hasan Ağa’nın içine bir gün: Düşmanların, Ali eliyle zehirletecek seni!

Yemeğe dokunmaz o gün Hasan Ağa, suratı asıktır, garip sorular yöneltir. Ali anlar durumu. Kırılır, gücenir, keser ayağını hapishaneden.

Üç gün sürer Hasan Ağa’nın muhasebesi ve haber salar sonunda:

“Beni acımdan mi öldürmağa niyet etmişsen? Bılesen ki başkasının yemegini yemem. Zeher de olsa, yemegımi sen getır!”

*

Fayton Balıkçılarbaşı’nda ana caddeden saparak Gâvur Mahallesi’ne doğru hafif meyille inerken karşıdan gelen at arabasının geçebilmesi için Dört Ayaklı Minare’nin başında durunca Amerikalı, dört taş sütun üstünde yolu ikiye bölerek daraltan dört köşe minareyi daha yakından görmek istedi ve faytondan indik.

İnsan boyunu aşan dört yekpare taş sütun üzerinde düzgün, yontulmuş taşlarla gökyüzüne doğru uzayıp giden minareyi, fötr şapkasını düşürmemek için eliyle sıkıca bastırarak izledikten, kucakladığı sütunlara ellerinin kavuşmadığını hayretle tespit ettikten sonra minarenin etrafını dolanıp yüksekliğini ölçercesine tekrar tepesine baktığında, çevremizi saran çoluk çocuğun oluşturduğu kalabalık yüzünden zaten dar olan yol neredeyse kapanmıştı. Faytonların vart vart vart öttürdükleri korna sesleri daha fazla artmadan, bir an önce kiliseye doğru yöneldik.

Kilisenin sokağa açılan kapısından içeri girdikten sonra bahçeden yürüyüp doğruca cümle kapısına yöneldiğimizde sabah duasına geç kalmanın verdiği endişeyle Bill Nacaryan’la ben adımlarımızı daha büyük açarken, ikimizin aksine, yeğenlerinin bir türlü ileri gitmeyen adımları cümle kapısının önünde tamamiyle kilitleniyor ve sonra da sessizce gerisingeri bahçeye yöneliyorduysa, bunun sevabı ya da günahının, hangi defterin hangi sayfasına nasıl yazılacağını Tanrı’dan başka kim takdir edebilirdi ki!

Tenha kilisenin saflarına son anda iki kişinin daha katıldığını gözucuyla izleyen papaz Der Arsen sanki daha da canlandı. Bill Nacaryan’ın cümle kapısının hemen dibinde, üzerinde minik asma kilit sallanan ahşap kutunun deliğinden içeri itekleyerek attığı bir tomar kâğıt parayla kiliseye yaptığı yardımın ardından, kutunun hemen yanı başında duran mumlardan birini Krikor Lusavoriç’in sönmeyen kandilinden yakıp başını göğe doğru kaldırarak yaptığı duayla İsa Peygamber’den, Meryem Ana’dan, Tanrı’dan ne dilediğini yine onlardan başka kim bilebilirdi ki?

Sabah duasının sona ermesiyle beraber kimisi bastonlarına dayanarak, kimisi kamburunu sırtlayarak, kimisi aksayan ayağını sürüyerek kiliseyi terk eden yaşlıların ardından Der Arsen’in önerisi üzerine “ereçnorteren”e, kabul ve toplantı salonuna, geçtik.

Zaman zaman yaptığı ufak tefek dengesiz, sinirli davranışlarıyla kafasındaki tahtalardan birinin kesinlikle eksik olduğuna tüm cemaatçe inanıldığı halde yine de kilisenin avlusundaki barakamsı evde yaşayan “Kafle” artığı yaşlı anasının, Rehan Baco’nun biraz daha gözünün önünde olması için hem de neredeyse kırklı yaşlarına geldiği halde doğru dürüst bir işi olmadığından ona da bir iş bulma amacıyla son zamanlarda kilise yönetim kurulu kararıyla zangoçluğa atanan deli lakaplı Uso’nun, Der Arsen’in talimatı üzerine Rehan Baco’nın küçük ispirto ocağı üzerinde pişirdiği kahveyi bir tepsi içinde getirip önce başköşede masasında oturan Der Arsen’e, onun ardından da hemen yanı başındaki Bill Nacaryan’a, daha sonra da sırasıyla yaşça benden büyük olan tıpkı kendisi gibi kahverengi şalvar, kırmızı yemeni giyinmiş biri pos, diğeri ince bıyıklı tanımadığı bu yerli yabancılara mı, yoksa daha geçenlerde “Serkis Dayi, anamın aylığıni bare birez artırın, allahvekil edemiyığh geçınağh, zatani kış geli, odın almağ içün…” deyip dert yanmasının ardından babamın önerisi üzerine kilise yönetim kurulunca bir lira zamla Rehan Baco’nun maaşının on bir liraya çıkarılması kararı henüz tazeliğini korurken, Serkis Dayi’nın oğlu olmamın yanı sıra, İstanbul’dan geldiğim için ne de olsa misafir sayıldığımdan, acaba bana mı öncelik tanıması konusunda sanki bir an için bocalarken, göz göze geldiğimiz o anda onun da benim gibi düşünüp bunları aklından geçirdiğinden kesinlikle emindim! Zaten beni atlayarak tepsiyi onlara yöneltmesiyle, yaşça büyük olanlara saygının kural olduğunu bilmeyecek kadar da deli olmadığını, gerisingeri yürüyüp salondan ayrılırken yüzündeki tebessümüyle de öyle güzel kanıtlamıştı ki!

Der Arsen’in ardındaki duvarda, tepedeki Atatürk resminin biraz daha altında sağlı sollu, biri Ermenistan’daki en büyük dini liderimiz, gatoğigos Vazken’in, diğeri de İstanbul patriğimiz Karekin Haçaduryan’ın resimleri ile masadaki ince metal direkli Türk bayrağı mekânın ciddiyetini vurgularken, az önce Uso’nun getirdiği kahve fincanından ilk yudumunu alan Der Arsen aynı ciddiyetle, bu ziyaretinden dolayı Amerikalı konuğuna ve yeğenlerine teşekkür edip tekrar hoş geldiniz dedikten sonra, son günlerde Gâvur Mahallesi’nde “Dacig yegenlere piyanko vurmiş valla, Turistik’te emcelerile barabar kalilar, bu gidişle Amerika’ya da giderler…” diye diye Çermik sakızı gibi çiğnenen konunun geldiği son aşamayı, belki de alacağı cevabı zaten tahmin ederek lafı fazla uzatmadan soruyordu:

“Baron Nacaryan, ne yaptız, ğherlısile yeni bi ğheber?”

“No!”

Bu kısa cevapla birlikte başını önce yukarı, sonra bir iki kez sağa sola sallayıp bir anda yeğenleriyle göz göze geldiğinde onlar da suçluymuş gibi başlarını öne eğip bakışlarını ayaklarındaki kırmızı yemenilerinde odaklayarak öylece suskun durunca, çaresiz, elindeki boş fincanın yol yol telvelerine bakakalan Bill Nacaryan’ın düşüncelerinin tercümesini o anda Der Arsen’den daha iyi kim yapabilirdi ki:

“… Pağhırmağdenli hemşerım Der Arsen! Sahan birez önce ‘no’ diyerken boğazımın kurıdığıni, gözlerımın nemlendığıni belki de hissettın! İstanbol’a gelınce tiyara yerıne iki gün iki gece tren yolcılığıni seçtım ki bu toprağlari karış karış tamaşa edım, Mağden’i bu ölımli dünyada bi daha görım. Tren Mağden’e yağhlaştığhça kelbım ele güm güm güm atidi ki, diyisen zahar yerınden çığhacağ! Tren düdük çala çala en sonında bi tonelden çığhti, yavaş yavaş Mağden istasyonında durdi. Ben bahan içımden dedım:

Ula eferım sahan Nacaryan! Bağh, fikrınde kalan Mağden essehten de içınden geçen bi küçüg çayla bi de üskek bi dağmiş…

Sora trenden aşaği yendım, birez yürıdım, yerden bi kaç tene kırmızi, siyah küçüg daş aldım cebıme koydım. Bi kenarda otırmiş ayranla tandır ekmegi satan yaşli bi avrattan ekmek aldım, bi loğhma yedım, bi tas ayran içtım. Ben bahan belki de bu avradın yüzi anamınkine benzi diye düşınırken beş alti yaşlarında bi kızla bi oğlan yanıma geldiler. İçımden geldi, onlara güldım, onlar da bahan güldiler; yanlarına gettım, elımdeki ekmegi onlara uzattım. Ekmegi aldilar, sora dişliye dişliye, güle güle gettiler. Gözlerim doldi, özi özımın çocığlığıni ğhatırladım. Birez sora trenın düdıgi çaldi, trene bindım; hama ayağlarım trenden yana getmidi. Tren hereket ettığhtan sora gözım arğhada kaldi, döndım döndım bağhtım. Bağhtım, bağhtım, tek tük ağaçlar, telkraf diregleri, köpriler, koyın sürileri, trene hevliyan çoban köpegleri, sora karanlığ bi tonel, get get bitmi. Bahan ele geldi ki sanki köti bi rüya göriyem, o tonelın içınde yalavuz başıma hepsolmişam, edemiyem nefes alım. Zatani kardaşım da bu nefes darlıği yüzınden ölmiş deyiler. Eee, belli olmaz insanın ne zaman, nerede, başına ne iş gelır, buni yalavuz Allah bılır, sonımızın ne olacağına o karar veracağ, hakkımızda ğherlısi neyse o olsın. İşte bele düştım yollara, geldım buralara. Kardaşıma degıl hama heç olmazsa onın çocığlarına kavuştım. Kavuştım diyisem de sözın gelışi; çünki mısafır umdığıni degıl buldığıni yiyer ya, benımki de o hisap! Ben Hisus diyiyem onlar Muhammed, ben kilise diyiyem onlar cami! Ben çan diyiyem onlar ezan! Onların ne günağhi var, benim ne günağhım? Devran bele getırmiş, elımızde olmadan başımıza bu köti işler gelmiş. Benım kardaşım Hay doğdi, gel gör ki şimdi bi Dacig mezerlığında yati. Allah sebeb olanların belasıni versın! İşte buraya geldımse, diyiyem ki yegenlerıme de bi faydam olsın, heç olmazsa küçüg yegenımi yanıma alım, dondırmaci dükenımın başına geçırım; o da işi, lisani birez ögrendığhtan sora abesıni de yanına alır, heyatlari kurtılır. Zatani benım kimim var? Her şeyım onların olır, onlara kalır. Yari biçuğ ta olsa kanımız ayni kandır. İşte yegenlerıme derdımi anlattım, sora bağhtım ki ben ayri telden çaliyam, onlar ayri! İstiler ki ben onlara ‘dalır’ gönderım, onlar da burda ğhercesın!”

Der Arsen deminden beri düşüncesini okuduğu hemşerisi gibi, sanki kendisi de Maden’de başlayan yaşamının ardından bir ‘no!’ deyip karşılıklı içtikleri kahvenin eşliğinde zaman “tonel”inin karanlık girdaplarında dolanmaktaydı…

Maden’de henüz ayp, pen, kim… harfleriyle okumayı yavaş yavaş söküp kilisede şabig giyip bir yandan da bazı duaları ezberlemeye başlamışken, ekin biçme zamanı, günlerden bir gün, iki dağın arasında, altından Dicle’nin derelerinden birinin aktığı eski, “ğhıraba” köprünün başında, dipçiklerin gölgesinde Hayların toplanmasıyla başlayan “Kafle” yollarında, tepelerin ardında, derelerin kenarında, derin vadilerde, sarp kayalık yarlarda bazen silah sesleri, zaman zaman çığlıklar arasında azala azala, meçhule doğru uzayıp giden uzun yürüyüş sonrasında “yalavuz” başına hayat denen yaşamın “karanlığ tonellerınden” hasbelkader kurtulup, böylece başlayan yeni yaşamının ilerleyen yıllarında güzel sesi sayesinde düğünlerde, toylarda şarkı söyleyip tef çalarak “bi loğhma ekmeg”in ardından koşuşturup nihayetinde nasıl papaz olduğunu uzun uzun anlatmayı düşünürken, son anda bundan vazgeçti ve sözü, belki de kendilerini hâlâ kilisenin çatısı altında hissedip sıkılan, bir an önce çıkıp gitmek isteyen bu iki kardeşe, “mısafır”lara bırakmanın, onların “no!”larını dinlemenin Tanrı’nın adaletine daha uygun olacağına hükmetti.

“… Papaz efendi! Bu şekil seslenmağımız yanlışsa kusırımıza bağhma, çünki bız ‘imam efendi!’ veyağhut ‘ğhoca efendi!’ demağa alışmişığh.

Doğrısıni sölemağ lazımsa, allahvekil bız de şaşırmişığh. Yuğhari tükırsen biyığ, aşaği tükırsen sakal. Hetta biyığın da kessen, sakali da dibınden tıraş etsen gene bu işın içinden edemezsen çığhasan; çünki köki derindır. Sız bızden daha eyi bılisız; çünki yaşamişsız. Bız yalavuz birez duymişığh. Esasında günın birınde iki çocığla kavğa etmiyedığh, bız de bılmiyecağtığh ki babamız Ermenidır. Onlar bıze ‘Gavur oğli gavurlar, ma babaz da Fılla degıl?’ demiyelerdi, içımıze kurt düşmezdi…

O günden sora bağhtığh ki anamızdan teref hem nenemız var hem dedemız; hama babamızın ne anasi var, ne babasi! Özıne soriyığh, üstıni kapati, laf getıri, öldiler diyi, yüzıni obir yana çevıri. Elese gidağh mezerlerının başında bi yasin oğhiyağh diyınce ‘Mezerleri belli degıl, zelzelede keyboldi’ diyi, savuşi gidi…

Bi gün babam sakalıni tıraş edidi, valla yanaştım, yekten sordım:

‘Fıllasan yoğhsa degılsen, doğriyi söle!’

Bahan ters ters bağhti, bi şe demedi; hama yüzını çevırdığında hissettım ki gözleri doldi. İşte bele papaz efendi! Zatani ben eskerden gelınce bi gün beni bi köşeye çekti, Fılla oldığıni söledi, ğhatırladıği şeleri anlatti, dilım tutıldi, lal oldım. Ondan sora da çoğh yaşamadi. Herhalde ölecaği ona ayan olmişti…

Daha sora bu mektup dalğasi çığhti. İçımızde eger birez şüphe vardisa o da bitti. Emcemle konıştığh, durımımızi anlattığh, o da bıze birez hak verdi. Eyi köti iki parça tarlamız var, süriyığh, birez buğda, birez arpa işte çoğh şükır geçıniyığh. Evımızi memleketımızi nasıl terk edağh Amerika’ya gidağh? Ben zatani çolığ çocığ edemem gidım, kardaşım son yoğhlamasıni yapmiş, eskere gidecağ. Bızım yağhın köylerden bi kızla da sözlidır, oni da edemez bırağha. ‘Fatma, benım birdenbire Amerikali bi Fılla emcem peyda oldi, onın yanına gidiyem’ heç diyebılır? Bızım de bi namusımız var, kendımıze göre örf adetımız var…

Örf adet diyınce, geçen gün bi şe oldi, anlatım ki, nasıl onınki bızımkine, bızımki onınkine uymi eyi anliyasan. Emcemız istedi ki burda bi hemama gide. Onın bu emrının başımızın üstınde yeri var dedığh, sordığh sorıştırdğh, en eyi hemam Gavur Mahle’de Paşa Hemami… Valla gettığh hemama, soyındığh, peştımallarımızi bağladığh, yığhanmağa giderken bi de bağhtığh emcemız peştımalıni sökmiş, arğhamızdan çipçiplağ geli! Geç de olsa ferk ettığh; hama adamlar da bıze ters ters bağhilar. Üstıne bi peştımal attığh, namusımızi kurtardığh. Emcemız desen, bıze herslendi:

‘Burda hepsi erkek degıl mi, yoğhsam içerde avratlar mi var!’

İşte o bele alışmiş, bız bele. O başka yolın yolcısi, bız başka. O kiliseye gidi, bız camiye. Sağ olsın, aldi bızi ayni otelde yatırdi, yedırdi, içirdi. Allah’tan özi özıne kağhıp bi de Erğeni’ye gelmedi. O zaman kime ne edebılırdığh anlatağh! Velhasıl bi tereften bi emcemız var diye sevıniyığh, bi yandan da ne yapacağımızi bılmiyığh, şaşmiş kalmişığh. Sonımız nereye varır, oni da bılse bılse ancağ Allah bılır, ele degıl mi papaz efendi?”

Uso kahve fincanlarını kırmamak için dikkatlice toplarken, Der Arsen’in kahvesini yarım bıraktığını görünce, anasının belki de doğru dürüst bir kahve pişirmediğini düşünüp kendi kendine tsı tsı tsı diyerek başını sallayıp geri geri yürüye yürüye çıkıp gitti. Onun ardından biz de müsaade isteyip kendisini ‘no!’larla baş başa bıraktığımızda, acaba Der Arsen, “köki derın” olan bu işin haklısını haksızından, suçlusunu suçsuzundan, günahkârını günahsızından ayırt edebilecek miydi; yoksa karmakarışık bu işin içinden çıkmak için doğrudan doğruya kiliseye yönelip, mihrabın karşısına geçerek tüm insanların günahlarının affedilmesi için elini iki yanına açarak uzun uzun içinden sessizce “uuuuu!” mu diyecekti; yoksa hemşerisi Bill Nacaryan’la birlikte iki dağ arasında Maden’de kaybettikleri çocuklukları için, Meryem Ana’nın kucağındaki çocuk İsa’nın nurlu yüzüne gözlerini dikerek, yüksek sesle bir şarkı mı tutturacaktı:

“ İki dağın arasında kalmişam,

Bülbıl kimi daldan dala konmişam oy,

Ne gün gördım ne de murad almişam…”

*

“Yerevanne ğhosum!”

Kısa dalga üzerinden yayın yapan Ermenistan radyosunun ‘Erivan’ın sesi’ anlamındaki bu anonsunun başımıza ne işler açacağını nasıl tahmin edebilirdik? Halamın oğlu Zaven’le birlikte babasına, Pese Ohannes’e “hanek” niyetiyle oynadığımız oyunun bizi “poğh çukuru”na düşmekten beter edeceğini nasıl tahmin edebilirdik?

Pese Ohannes, nam-ı diğeriyle Sobacı Ramazan, Sobacılar Çarşısı’nda köşe başındaki dükkânının bir bölümünde kalaycılık, geri kalan kısmında da sac soba imal etmenin getirdiği yer darlığı sorununu, evinin kilerine yerleştirdiği iki küçük örs, çekiç, keski, nokta, metre, pergel, pense, ahşap tokmak, sac makası, orta boy bir silindirle kilerin bir köşesini ufak bir imalathaneye dönüştürerek çözmüştü. Kilise yönetim kurulunda üye olduğu için pazar sabahları yapılan duaya kesinlikle katılıp Tanrı’ya karşı görevini yerine getirdikten sonra, meslektaşlarının, ahbap ya dostlarının çoğu Balıkçılarbaşı’ndaki Taşçılar Kahvesi’nde “nezere”, tavla, domino, dama oynayıp içtikleri çay, kahve, limonata, vişne şurubu, ayran için kahveciye para öderken, o doğrudan doğruya evinin yolunu tutup kiler bozması atölyesine çekiliyordu.

Çalışmayı bir bakıma ikinci bir ibadete dönüştüren, nüfus cüzdanına soyadı Uzatmaciyan diye yazılmış olmasına rağmen aksine az konuşan, fazlasıyla dinleyen, işiyle evi arasında mekik dokuyan, Mirye halamın uyarılarına, tavsiyelerine kulak kabartıp onun gönlünü hoş tutan, halim selim, müşfik bir insan olan Pese Ohannes’e bir pazar günü öğleden sonra şeytana uyup bir şakaya yeltenirken, bizi böyle bir “hanek”e zorlayan gerçekten de şeytan mıydı, yoksa şeytan kılığına girmiş Philips marka bir radyo muydu?

*

Halamın oğlu Zaven’in musikiye olan merakını bildiğimden İstanbul’dan ona Ermenice şarkılar içeren küçük bir kitapçık götürmüştüm. Asıl mesleği fotoğrafçılık iken aynı zamanda düğünlerde, toylarda cümbüş çalan Çalğıcı Hayig’ten cümbüş dersi alan abisi Nışan’ın bir bez torba içinde duvardan astığı cümbüşünü, ondan gizli eline alıp kendi kendine çalmayı beceren Zaven, ben İstanbul’dayken nota dersleri alıp bu yeteneğini iyice geliştirmişti. Üzerinde anadilimizle ‘yerkaran’ yazılı şarkı kitapçığındaki notaları önce cümbüşüyle, sonra da musiki aletleri dükkânına dönüştürdüğü “ğhıraba odası”nda keman, klarnet, kanun, ut, kavaldan başka bir de adına “çığırtma” dediği küçük bir düdükle denerken ne denli heyecanlı olduğunu görünce, ona seçtiğim bu armağanın isabeti karşısında kendime de bir sevinç payı çıkarmayı ihmal etmiyordum.

İlkokulu bitirdikten sonra bir gözü hafifçe sakat, burnunun üstünden eksik etmediği kalın camlı gözlüğü nedeniyle Kör Yusuf diye de ünlenen Keldani aktar Yusuf’un Gazi Caddesi üzerindeki köşe başı dükkânında kakule, kişniş, “çöreg oti”, zencefil, karanfil, tarçın, karabiber, kimyon, yenibahar, “leymun tuzi”, sinameki, havlıcan ve daha bir sürü baharatın yanı sıra menteşe, asma kilit, eğe, kapı kulpu, tornavida, lamba şişesi, lamba fitili, gazocağı iğnesi, cam çivisi, irili ufaklı vida ve sürüsüne bereket hırdavatın arasında çıraklığa başlayıp daha sonra abisinin isteğiyle dikiş makinalarının tamiri işine yönelen Zaven, el becerisinin de müzik yeteneğinden geri kalmadığını gösterip, bozuk bir saat, bir hurda daktilo, yürümeyen bir bisiklet, bozuk bir elektrik prizi, su çekmeyen bir tulumba ve daha bir sürü kıvır zıvırı kolaylıkla onarınca, konu komşu elindeki bozuk bir aleti kaptığı gibi Zaven’e koşmaz mıydı!

Zaven, babası gibi, boş durmayı sevmediğinden olsa gerek, müzikten çaldığı boş zamanlarında sadece bozuk bir şeyler bulup onarmıyor, kendince icatlar da yapıyordu. Kasaplar Çarşısı’ndaki kasaplar bile en ufak bir buzdolapları olmadığı için çengellerdeki etler yaz sıcağında kokmadan satılsın diye ellerini Allah’a açıp yalvarırken, evlerde buzdolabından bahsetmek olsa olsa deli divane insanların işi olabilirdi. Ama Zaven için yaratıcılığın sınırı yoktu. Hele İstanbul’da buzdolabı görmüş bir dayısı oğlu da olunca, işe girişmemek için hiçbir sebep kalmıyordu.

Marangozlar Çarşısı’nda kestirilen biraz tahta, bir çuval ince talaş; İspayi Pazarı’ndan keçe, bir parça teneke, bir küçük huni; Kör Yusuf’tan iki menteşe, bir kapı kulpu, biraz çivi; önceleri iyi bir kundura ustasıyken yaşlanınca işi nalburluğa döken Keldani Fehmi Hindi’den bir metre hortum… İşte, buzdolabı imalatı için gerekli olan her şey!

Zaven diğer malzemeleri alıp gelene kadar ben tahtalarla talaşı hamal sırtında halamlara götürdüm. Kocasının yeteneklerini takdir eden halam kendince yorumunu yapıverdi:

“Remezan bi yerden bedyava tağhta bulmiş… Çamaşur kazanının altında yağhmağa eyidır; hama o bi telis talaşi ne yapacağ anlamadım!”

“Bunlari Pese göndermedi. Benlen Zaven bi tene buzdolabi yapacağığ, Emme!”

“Bu tağhtalarla yapacağsız?”

“He, Emme!”

“Ha! Şimdi oldi… O tağhtalardan bi sanduk yapacağsız, içıne talaşi doldıracağsız, sora da buzi gömecağsız ki çabuğh erımesın…”

Halamın buzdolabı tarifinde herhangi bir yenilik yoktu. Eve getirilen bir parça buzun sofraya oturuluncaya kadar eriyip tükenmemesi için hemen bir parça beze sarılıp talaşa gömülerek muhafaza edildiğini bilmeyen kim vardı ki!

“E oğlım bu tağhtalari niye aldız? Zatani bi tene eski sanduk kilerde duridi! Bu Zaven’ın işıne akıl…”

*

Birkaç çivi eğrildiği için kerpetenle çekilip yerlerine yeni çivilerin çakılması ve teneke parçasına şekil verirken Zaven’in bir parmağının kanaması dışında hiçbir aksaklık olmamış, içli dışlı çakılan tahtaların arasına doldurulan talaşla ısı izolasyonı sağlanmış, kapağın iç çevresine ve gövdedeki karşılığına şerit halinde keçe çakılarak hava sızdırmazlığı gerçekleştirilmiş, içerde rafları, tepede teneke tepsisiyle buzdolabımız tamamlanmıştı. Kala kala bir tek eksiğimiz vardı:

Buz!

Buzcunun bir metre boyundaki kalıptan baltasıyla kopardığı iki kilo buzu alıp koşa koşa halamlara giderken heyecandan kalbim küt küt atıyordu. Üzerinde talaş ve yonga parçaları olan buzu yıkayıp büyük bir merasimle buzdolabının içindeki teneke tahtına oturtan Zaven, tenekenin altındaki deliğe bağlı hortumun dibine da bir tas yerleştirip buzdolabının kapağını kapatınca dünyalar bizim olmuştu.

Zaven, buzu niye talaşa gömmediğimizi soran halama eserimizin çalışma prensibini anlatıp onun da en az bizim kadar sevineceğini umut ederken, aldığı alaylı cevap kısa ve netti:

“Tev lo, tev lo, tev lo!”

Özene bezene yaptığımız buzdolabı iş görmedi, aslında hiç işe yaramadı demek belki de insafsızlık olurdu; ama içindeki buz eriyince tekrar buzcu dükkânının yolunu tutmak gerekiyordu! Dahası, içine konulan yemekler sabahı bulmadan kokuyor, eriyen buzun toplandığı tastaki soğuk su ise sinen kokudan içilemeyip boşa gidiyordu. Zaven’in son anda bir bisiklet dinamosuna pervane takarak içerdeki havayı dolaştırmak için geliştirdiği dahice yöntem de fayda etmeyince, buzdolabımız önce mutfağın bir kenarına, sonra da Saro nenemin odun deposuna dönüştürdüğü merdiven altındaki boşluğa, ebedi istirahatgâhına çekildi.

Buzdolabı imalatı konusundaki yenilgimizi bir türlü içine sindiremeyen Zaven, çok geçmeden, bana da önemli bir rol vereceği bir başka dahiyane buluş için peşreve başlamıştı bile…

*

İstanbul’dan getirdiğim Yerkaran’ın içindeki Ermenice şarkıların sözlerini Türkçe harflerle yazmamı isteyen Zaven kısa sürede bunları çalıp söylemeye başlayınca “ğhıraba oda”da birlikte konserler vermeye başlamıştık. Aslında benimkisi şarkılara o bet sesimle alçak perdeden eşlik etmekten ibaretti; işi daha da ilerletip bu konserleri radyodan yayımlamak gibi heyecan verici dahiyane fikir tamamiyle Zaven’e aitti.

Ben İstanbul’a gitmeden önce evlerde buzdolabı zaten hülya safhasındayken, kimi evlerde tek tük de olsa radyoların parazitli çızırtıları yükseliyordu. Pese Ohannes ise Zaven’in tüm ısrarlarına rağmen radyo almaya yanaşmıyordu.

“Ula oğlım, radyo dedığın bi sıtıl yoğırt degıl ki alasan eve getıresen! Hem radyo nemıze lazım? Sen sahan zatani şarki sölisen, kaval da çalisan. Radyo senın neyıne gerek, ğhayin oğli ğhayin!”

İki yıl sonra Diyarbakır’a döndüğümde bizde hâlâ radyo yokken halamların evinde küçük bir Philips radyonun mevcudiyeti Zaven’in ısrarlarının mı, gerçekten de bir “ğhayin oğli ğhayin” olarak bu ısrarını sürdürmesinin ürünü müydü bilemiyordum.

Philips radyo Zaven’in dehası ve yaratıcılığına boyun eğmiş, benim asistanlığım da işe yaramıştı. Bu ortak çalışmanın ürünü, aslında radyonun bulunduğu büyük odadan “koltığ” dediğimiz yandaki küçük odaya çekilen, ustaca gizlenmiş bir kabloydu; ama kablonun ucuna takılan mikrofondan konuşulanların veya çalınan müziğin radyodan geliyormuş gibi olması Zaven’in son icadıydı.

Plan çoktan hazırdı. Genellikle parazitli, çoğu kez zor bulunan Erivan Radyosu yayın yapıyormuş olacak, aşağıda kilerde soba yapmakla meşgul olan Pese Ohannes’i, Zaven koşup “Baba, baba, çabuğh gel! Hayasdan Radyosi bağh ne güzel konışi…” deyip yukarıya çağıracak, Zaven’in iki kere öksürmesiyle birlikte ben “koltığ”tan yayına başlıyacaktım:

“Uşatrutyun, uşatrutyun, Yerevanne ğhosum!”

Ermenistan radyosunun sık sık tekrarladığı bu ‘Dikkat dikkat, Erivan’ın sesi!’ anonsunu taklit ettikten sonra, biraz İstanbul Ermenicesiyle Pese’nin çok da anlayamayacağı bir iki haber sunduktan sonra günün en önemli haberini mümkün olduğu kadarıyla onun anlayabileceği Ermenice kelimelerle verecektim. Planımıza göre, “Kafle” mezaliminden kurtulup Ermenistan’a ulaşmayı başaran aslen Heredanlı iki gencin general rütbesine kadar ulaştıklarını ve İkinci Dünya Savaşı sırasında gösterdikleri başarılardan dolayı Anastas Mikoyan tarafından Sovyetler Birliği’nin en büyük madalyası olan Kızıl Yıldız nişanıyla taltif edildiklerini… söyleyip sonra da, Zaven’in talimatı doğrultusunda, tırnaklarımı “ğhefif ğhefif” üzerinde gezdirerek parazit yapıp mikrofonu yavaşça yere koyacak, ardından da gazete parçasını avucumun içinde hızla buruşturup açarak yine parazit yapıp, bu arada yayının on beş dakika sonra tekrar başlayacağını söyleyerek sesimi kesecektim.

Daha sonra, gelişmeler Zaven’e göre nasıl mı olacaktı?

“Valla buni babam radyoda duydığında tabi çoğh sevınecağ, iki Heredanli’nın şerefıne belki ziyafet bile çekecağ. Yalavuz bi falso yapsağh foyamız ortaya çığhar, o zaman hanek ettığımizi anlar. Daha olmadi, sen pencereden çığharsan, balkona atlayıp gelırsen, sora ben oraya geçerem, mikrofondan Ermence şarkilar sölerem, birez de parazit yaparam, ayni Hayasdan Radyosi kimi, o da radyodan dinler. Muhekkak çoğh ğhoşına gider, çünki babam Hayeren şarkilari çoğh sevi.”

Şeytana uymanın ceremesini çekmiştik. Tahta buzdolabı konusunda beceriksizliğimize Mirye halamın burun kıvırması gibi, keşke Pese Ohannes de bu “hanek”in farkına varıp o da tıpkı karısı gibi bizlere dönüp “tev lo, tev lo, tev lo!” deyip üstümüze gülseydi; ama olmadı! Daha ben “koltığ”ta kâğıtları mikrofonun önünde ovalayıp sözüm ona parazit yaparken Zaven’le Pese’nin bulunduğu radyolu odada ne mi olmuştu?

“Allahvekil nasıl oldi ben de anlamadım! Heredan, general, Mikoyan laflarini duyar duymaz babam sanki oldi bi çocığ! Odanın ortasında, ğhesirın üstınde ardi ardına üç tene takla attıği kimi dişari fırladi. ‘Tez gidım, Serkis’e ğheber verım’ dedi, koşa koşa sokak kapısından çığhti getti. Şaştım kaldım, heç bi şe edemedım diyım, lal oldım!”

Acımasızca, sonunu hiç hesaplamadan, gerek Pese’nin gerekse babamın duygularıyla, onların en hassas taraflarıyla aklımızca eğlenip “hanek” yapmaya kalkışmıştık. Babamın sık sık dillendirdiğine göre kendi köylerinden iki akrabası “Kafle”den kurtulduktan sonra şu ya bu yolla Ermenistan’a gidip asker, sonra da general olmuşlardı. Gerçek ya da değil, onların inançları buydu; bu inanç belki de kaybettikleri baba, kardeş ya da akrabalarının ardından bir nevi teselli babında zihinlerinde yer etmişti ve biz onların kim bilir hangi dağın ardında saklı kalan umutlarını kötü bir şakayla darmadağın ediyorduk.

Şaşkındık, ne yapacağımızı bilemiyorduk, bari Pese’yi durdurup hiç olmazsa yaptığımız bu rezil şakadan babamın haberi olmamasını sağlamalıydık! Vakit geçirmeden Balıkçılarbaşı’na, Taşçılar Kahvesi’ne koşturmalıydık!

Yanılmamıştık, gerçekten de babam kendisi gibi hepsi de “kıliç artıği” olan yaşıtları Daşçi Rızgo, Yemenici Tümes, Palanci Şükri ile akasya ağaçlarının gölgesinde, bahçenin kuytu bir kenarında “nezere” oynuyordu. Ne ki, onların yanında kürsüde oturmuş seyirci olan beşinci kişi Pese Ohannes’ti! Koşa koşa gittiğimiz halde geç kalmıştık. Kahvenin alçak bahçe duvarının dışından gizli gizli onları izlerken Pese Ohannes’in sanki ikide bir babama eğilip bir şeyler söylediğini, onun da kaş göz işaretleriyle ona cevap vermekten ziyade sanki elindeki iskambil kâğıtlarıyla daha çok ilgilendiğini görünce, babamın olayı çok da önemsemediğini düşünüp, bundan cesaret alarak yanlarına gidip özür dileyerek meseleyi aklımızca örtbas etmeye kalkışınca, hata üstüne hata yaptığımızı nereden bilebilirdik ki! Çünkü babam alışık olmadığı üzre bizi kahvede görünce, kim bilir neyin telaşıyla elindeki kâğıtları masaya bırakıp bize doğru yürüdü; koluna giren Pese Ohannes de onu sanki biraz da itekleyerek kahveden dışarı çıkarırken, o ana kadar arkadaşlarının yanında çıtlatmayı nedense uygun bulmadığı bu Heredanlı generaller mevzusunu hemen yanı başımızda sevinçle açıklayıverdi!

Olup bitenin, aslında sonunun buralara varacağını düşünemeğimiz kötü bir “hanek” olduğunu anlatmakta ne kadar da aciz, ne kadar da beceriksizdik. Biz Zaven’le ağlamaklı, onların peşi sıra Gâvur Mahallesi’ndeki evlerimize doğru giderken, babam, başı önde, sessizce yürüyor, Pese Ohannes her ikimize dönüp acı bir tebessüm ve boğuk bir sesle kızgınlığını dile getiriyordu:

“Bele kaşmerlığ olmaz!”

İş işten geçtikten sonra ne denli hatalı bir plan yaptığımızı anlıyorduk. Babalarımızın en hassas, kırılgan duygularıyla dalga geçen, onların yüreklerini kanatan sinsice hazırlanmış bir tuzak! Kör şeytanın değil, aklımızın kurbanıydık!

Pese Ohannes daha radyoyu dinlerken bunun bir oyun olduğunu fark etmiş olsaydı, tabii ki odanın ortasında o yaşında üst üste üç takla atmayacaktı; ama her zamanki “ula gavvat, ula ğhayin oğli ğhayin!” sevgi sözlerinin yerine, suratımıza, ondan hiç umulmayan ikişer tokat indirseydi ne değişirdi ki! Yüzümüze indireceği tokatın acısının yanında onun yüreğinde hissettiği sızıyı tartabilecek bir kantar var mıydı acaba?

Pese Ohannes acı tebessümü boğazında düğümlenen boğuk sesiyle “Bele kaşmerlığ olmaz!” derken yüzümüze öylesine birer tokat indirmişti ki, bunun acısını yalnız suratlarımızdan değil yüreğimizin derinliklerinden de asla silip atamıyacaktık!

*

Babam her gün okuduğu iki gazeteyle yetinmeyip bir üçüncüsünü de almaya başlamış, koşa koşa gittiği Taşçılar Kahvesi’nde “ajans” dinlemeyi eskisinden daha çok kollar olmuştu. Gazete havadisleri ve radyo “ajans”ları gün geçtikçe tedirginliğini artırıyordu:

“Bu işin altından bi poğhlığ çığhacağ!”

Babamın “iş” dediği Kıbrıs meselesiydi, “poğhlığ” da azınlıkların, kendine göre de, “en çoğhi de” Ermenilerin başına gelebilecek tatsızlıklardı.

Kıbrıs gazete manşetlerini işgal ettikçe Gâvur Mahallesi’nde de zihinleri hep aynı soru meşgul ediyordu:

“Bu işın soni ne olacağ?”

Aslında işin sonunun nereye varacağını manşetler büyük puntolarla ilan ediyorlardı:

“Kıbrıs Türktür, Türk kalacaktır!”

“Ya taksim ya ölüm!”

Pazar ayininden çıkan erkekler her zamanki gibi papaz Arsen’in riyasetinde araçnortaranda, kilisenin toplantı salonunda yan yana gelip bir kahve içimi esnasında genelde işten güçten, cemaat ahvalinden bahsedip sonra da kimisi evine, kimisi de Taşçılar Kahvesi’ne yönelmektense, daha fazla oyalanıp kendi aralarında “bu işin soni” ne olur diye tartışır olmuşlardı. Kıbrıs’ın tümüyle Daciglere kalıp kalmaması ya da karpuz misali ikiye bölünüp yarısının Daciglere, yarısının da Horumlara verilmesi aslında pek de umurlarında değildi; umurlarında olan, olaylar şu ya da bu şekilde gelişirken, kabağın kendi başlarına patlayıp patlamayacağıydı.

“Valla bu iş bele getmez!”

“Valla her şey olırına varır kardaşım!”

“Allah sonımızi ğherli etsın!”

Papaz Der Arsen arada sakalını sıvazlayıp başını sallayarak söylenenlere tempo tutarken, aslında en büyük sıkıntıyı kendisinin yaşadığını, onlar sabah erkenden ayaklarına geçirdikleri şalvarlarıyla kimisi Demirciler Çarşısı’ndaki örslerinin başına demir dövmeye, kimisi atlara, eşeklere, katırlara semer diktikleri palancı dükkânlarına, kimisi han kapılarında at, eşek, katır nallayıp tırnaklarını iri dişli eğeleriyle törpülemeye, kimisi Marangozlar Çarşısı’nda erik ağacından kaval, meşe odunundan nalın, kimisi Sobacılar Çarşısı’nda soba, mangal, maltız yapmaya, kimisi Kalaycılar Çarşısı’nda kap kalaylamaya, kimisi Kazancılar Çarşısı’nda çıplak ayaklarıyla evire çevire ve tokmaklarla döve döve bakır kap, kazan, “badya”, ibrik, leğen, sini, tepsi yapmaya, kimisi siyah bazalt taşları ellerindeki sivri dişli, taraklı çekiçleriyle yontmaya, kimisi gabardin kumaşlardan şalvar, kimisi “camuş” köselesinden yemeni dikmeye giderken, kendisi başındaki siyah fötr şapkasıyla, keza siyah kostümü içindeki beyaz gömleğine doladığı siyah kravatıyla, ayağındaki siyah ayakkabısının yanı sıra bastonunu sürüye sürüye kilisenin yolunu tutar tutmaz kışın kartopu, yazın kavun karpuz kabukları bombardımanı altında çoluk çocuğun oyuncağına dönüştüğü halde yine de inatla Tanrı’nın yolundan şaşmamaya çalıştığını, bu tür sıkıntıların insanların başına her zaman gelebileceğini söyleyip onlara metanet örneği mi vermeliydi, yoksa susarak onların bu endişelerini paylaşmalı mıydı?

“Diyiler ki Başvekil Menderes…”

“İşallah bu işın sonında bi herb merb çığhmaz.”

“Ağzın ğhere aç Kevo!”

“Diyiler ki Celal Bayar…”

“Valla İsmet Paşa ne dese o olır!”

“Doğridır! Ben de Vanes’ın fikrındeyem!”

“Yoğh babam, artuğ Menderes geldi, onın sözi oli!”

“He, eledır, hama gene de Sağır’ın lafından edemezler dişari çığhalar!”

“Diyiler ki İngilizler…”

“Zatani her poğhlığ İngilizın başının altından çığhi!”

“Allahvekil doğri söledın Bedo!”

“Diyiler ki Horumlar…”

“Diyiler ki Dacigler…”

“E babam, o zaman bu Kıbrıs’tır ne kızılkurttır, karpuz kimi vursınlar piçaği ortadan, yarısıni Dacigler alsın, yarısıni de Horumlar! Bıze nesi?”

“He babam! Ne istilerse oni yapsınlar, tek bıze karışmasınlar!”

*

Babam okuduğu gazetelerden, dinlediği “ajans”lardan işin sonında “bi poğhlığ” çıkacağını söylerken galiba çok da yanılmamıştı. Demirciler Çarşısı’nın hemen yanındaki Yoğurt Pazarı çevresinde toplanan yüzlerce kişi ellerinde siyah kukuletalı cübbesiyle, uzun sakallı Makarios’un büyükçe maketini yakmak için toplandıklarında maksatları piskopos Makarios’un meketini yakıp böylece Kıbrıs’ın Türk kalacağını haykırmaktan ziyade, Demirciler Çarşısı’ndaki “Fılla” demircilere gözdağı vermekti sanki. Makarios’un maketi gazyağı döküldükten sonra kahkahalar eşliğinde ateşe verilip yakılırken öfkeyle fırlatılan kavun karpuz kabukları, hıyar, kabak, domatesler ve çiğ yumurtalar nedense hedeflerinden şaşarak demircilerin örslerinde, suratlarında patlayıp kahkahaya dönüşüyordu.

Miting için az ilerideki çok daha uygun olan geniş Belediye Meydanı dururken özellikle buranın seçilip öfke bombardımanından Makarios’un maketi kadar kendilerine de pay düştüğünü gören demirciler, kalabalığın giderek artan öfkesi ve küfür yağmuru altında boyutlarını tahmin edemeyecekleri olaylarla karşılaşma korkusuyla hemen ocaklarını suyla söndürüp kepenklerini indirerek Gâvur Mahallesi’nin yolunu tutmuşlardı…

Demirciler Çarşısı’ndaki bu olayın ardından Gâvur Mahallesi’nde akşamları gaz lambaları daha erken sönüp, kimi evlerde yükselen cümbüş, ud seslerinin de yavaş yavaş sesi soluğu kesilirken, papaz Arsen’in alışık olduğu için çok da fazla yadırgamadığı “keşiş keşiş, götıne bi şiş!” çocuk korosunun sesleri daha da sıklaşıp fırlatılan iri taşlarla takviye edilince, zihinlerde dolanıp duran endişeler kapalı kapılar ardında cevabı bilinmeyen sorulara dönüşüyordu:

“Şimdi ne olacağ?”

*

Diyarbakır Ermeni papazı Der Arsen senede bir iki kez Malatya, Elazığ ya da Derik gibi civar şehir ve kazalara dini görevini icra etmek için gidiyordu. Buralarda papaz olmadığı için evlenen çiftlerin dini nikâhlarını gecikmiş de olsa kıyıp bu arada doğmuş olan çocukların da vaftizini yaparken bir taşla iki kuş vuruyordu. Hem sayıları giderek azalan Ermenileri manen teselli ediyor, bir yandan da cebine konulan ufak tefek paralarla kışlık zahiresinin hiç olmazsa bir kısmını sağlıyordu.

Amerikalı Bill Nacaryan’ın isteğine uyarak bu kez iki taş yerine üç taş vurmayı planlamıştı; onunla beraber çıkacakları bu yolculukla önce doğum yerlerinde kısa bir mola vererek Maden’de kaybettikleri çocukluklarından anılar koparmaya çalışacaklar, sonra da Elazığ’da bir düğün ile iki çocuğun vaftiz törenlerine katılacak, hatta bu vaftiz törenlerinde her iki çocuğun kirveliğini de bizatihi Bill Nacaryan üstlenecekti.

Ama olmadı! Evdeki hesap çarşıya uymadı.

Kıbrıs meselesi yüzünden Demirciler Çarşısı’ndaki olayın ardından ne Maden’e ne de Elazığ’a gitmenin bu “karışığ” günlerde “doğri” olmadığına gerek kilise yönetim kurulu, gerek papaz Der Arsen, gerekse Amerikalı “mısafır” hep beraber, ister istemez karar verince Bill Nacaryan’ın apar topar uçakla İstanbul’a, oradan da Boston’a gitmekten başka yapması gereken başka ne olabilirdi ki!

Havaalanına “ğherli yolcılığ” dilemek için gelen Surp Giragos Kilisesi Yönetim Kurulu Başkanı Dabağ Kemal, Başkan Yardımcısı Dişçi Ali, aza Sobacı Ramazan’ın yanı sıra son anda atladığı körüklü bir “payton”la yetişip “bi daha geldığında, valla seni Mağden’e ben götırecağam, söz!” deyip boynuna sarılan Nalbant Kazo’nun bu sözleri karşısında Bill Nacaryan’ın duygulanmaması mümkün müydü?

*

Nacaryan, Diyarbakır’ı gezdirirken kısa rehberliğim esnasında bana gösterdiği yakın ilgiye karşılık kendisine bir armağan verdiğimde boynuma sarılıp nemli gözlerle ne kadar da çok gülmüştü!

Kral Dikran’ın adından hareketle bizim Dikranagerd dediğimiz şehrin daracık sokaklarında beraberce gezinirken, seyyar dondurmacının ahşap bir fıçı içine yerleştirdiği ve etrafı çepeçevre buz parçaları ve kaya tuzuyla dolu silindirik galvaniz kabın içindeki dondurmayı etrafını saran çocuklara elindeki kaşıkla cam bardaklara koyup verirken, çocukların cam bardaklar yerine teneke küçük kaptan dondurmayı tıpkı pipo içer gibi sıfff sıfff sıfff içlerine çekerek yemeyi tercih ettiklerini, teneke pipodan dondurma yemek için sıra beklediklerini görünce, Nacaryan hem katıla katıla gülmüş, hem de pipomsu tenekeyle çocuklara dondurma satmayı çok ilginç bulmuştu; hatta Amerika’ya gidince bu kaplardan imal ettirip dükkânında satacağını, kabın adını da Kral Dikran koyup vitrinine de, ‘Kral Dikran kabından dondurma yemenin keyfini yaşayın!’ diye kocaman bir de reklam asacağını söyleyince, ben de Tenekeciler Çarşısı’nda tenekeden bir pipo yaptırıp ona armağan olarak vermeyi düşünmüştüm…

Son anda eline tutuşturduğum teneke pipoyu cebine sokarken Amerika’ya ilk Kral Dikran piposu ihracatını gerçekleştirdiğim için mutluydum; ama beraberce gezindiğimiz İspayi Pazarı’ndan o eski, paslı minik teraziyi niçin aldığını Nacaryan’a soramadığım için üzgündüm. Uçak havalanıp gökyüzünde kaybolurken o da terazisinin bir kefesine Maden’den topladığı kırmızı taşları, diğerine de siyahları koyarak onları tarta tarta eğlenip oyalanacak mıydı, kim bilir…

*

“Haç, damdan kaç!”

Ağustos’un sonlarına doğru yazın yakıcı sıcaklığının giderek azalıp ardından da sonbaharın serin, yağışlı günlerine gebe olduğunu, dolayısıyla yazın damda yıldızlar altında “tağht”ta yatma keyfinin sonuçlanacağını, Haç Bayramı’nın yaklaştığı bu günlerde artık “tağht”ları söküp damlardan kaçma vaktinin geldiğini anlatan bu veciz ifade dillendirildiğine göre demek ki sonbahar kapıdaydı.

Haç Bayramı gelmeden en az bir hafta önce İstanbul’a dönmemiz gerekiyordu. Bu, Patrik hazretlerinin hepimize kesin talimatıydı. Gerek Üsküdar’daki ruhban okulumuzun Surp Haç Tıbrevank, gerekse okulun bitişiğindeki tarihi kilisenin de Surp Haç adını taşıması, Haç Bayramı’nın özellikle bu kilisede kutlanmasına özel bir anlam yüklüyordu. Patrik hazretlerinin riyasetindeki geleneksel törene tüm ruhban okulu öğrencilerinin katılması bir bakıma şarttı.

*

Bütün bir yaz boyu yıldızlar altında pırıl pırıl gecelerde sırtüstü yatıp zaman zaman “Ay dede”ye göz kırparken, çoğunlukla gökyüzündeki sayısız yıldızları izleyip onların arasından Krikor Lusavoriç’in tek başına, ışıl ışıl parlayan yıldızını bulduktan sonra da “Bağh hele…” diyerek başlayan mektuplarımı onun vasıtasıyla postaladığımdan Zulal’ın acaba haberi var mıydı?

Bağh hele Zulal… Dün gece “tağht”a sırtüstü yattım, elimi başımın altına koydum, sonra gökyüzündeki yıldızlara bakarken onların içinden acaba hangisi bizim Krikor Lusavoriç’in kandilidir diye hayale daldım. Aradım aradım, sonra onu buldum. Evet, onu buldum, hem de nerede bilir misin? Bizim evin yakınındaki Kurşunlu Cami’nin minaresinin tam da tepesinde! Eh, doğrusu bu kadar sene damda yatarken bu çok parlak yıldızı görürdüm; ama onun bizim Krikor Lusavoriç’in kandili olduğunu bilmiyordum. Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur derler ya, bizimki de o hesap. Yalnız biraz aklım da karışmadı değil! Sen demiştin ki, bize millet olarak Hıristiyanlığı kabul ettirip bizleri aydınlattığı için Ermenice ‘aydınlatıcı’ anlamına gelen lusavoriç sıfatıyla andığımız Krikor için Ermeni kilisesinde daimi bir kandil yanar; onun gökteki kandili de hemen hemen Ağrı Dağı’nın tepesinde durur. Halbuki bu yıldız tam Kurşunlu Cami’nin üstünde duruyor. Acaba ben Krikor Lusavoriç’in kandili diye yanlış bir yıldız mı buldum? Ah Zulal! Keşke yanımda olsaydın da, seninle böyle yan yana uzandığımız yerde Krikor Lusavoriç’in yıldızını birlikte arasaydık…

Bağh hele Zulal… Bugün canım çok sıkılıyor. Nedenini soracak olursan, doğrusu ben de bilmiyorum. Şu an damda ‘tağht’ta uzanmışken yalnız değilim. Yanımda kardeşlerim var. Bilmiyorum, sana daha önce söylemiş miydim? Biz yedi kardeşiz, en büyükleri de benim. Babam, son kez üç dört yaşındayken gördüğü ve yüzünü bile hatırlamadığı babasının adını bana koymuş. Benden sonra bir kız kardeşim var, onun adı Anjel’dir, babam bu kız kardeşimize böyle bir isim koyduğu için sonradan pişman olmuş; hatta bazen kendi kendine kızar da:

“Ula ben niye bele bi ğheta ettım? Güzel isimlerımız durırken niye elın Fransızının adıni kızıma koydım!”

Onun küçüğünün adı Ani’dir. Süleyman Nazif İlkokulu’nda okurken bir gün öğretmeni ona sormiş:

“Kızım, senin isminin manası nedir?”

Ani şaşırmış. Öyle ya, isminin niye Ani olduğunu o da bilmiyor! Gene de akıllı bir kız olduğu için birdenbire öğretmene dönüp ne demiş biliyor musun:

“Öretmenım, Ani demağ, yani aniden, birdenbire demağtır!”

Bunu evde anlattığında babam üstüne güldü, ona dedi ki:

“Yoğh kızım, senın adın tariğhi Ani şehrınden geli. Bu şehır eskiden Ermeni krallarının payitağhtimiş; hetta içinde tami tamına bin bir kilise varmiş. ⁄haritada Kars şehrıni görırsen barmağın onın üstıne bas, Ani şehri Kars’ın yanidır.”

Sonra sırasıyla Ardemis geliyor. Bu kız kardeşimizin boyu çok kısadır, ona Sope diyoruz. Burada bir zamanlar çok kısa, neredeyse cüce boylu bir kadın yaşıyormuş; adı da Sope olduğu için onun adıyla çağırmak hoşumuza gidiyor. Sope’nin sininin üzerindeki tüm yemekleri bir tasa doldurup hepsini güzelce karıştırıp yediğini görsen hem şaşırır, hem de gülersin…

Sope’den sonra onun iki yaş küçüğü kardeşimizin adı Apel’dir. Biz ona da Apo deriz, bu Apo’yu babam çok sever, çünkü kendi büyük kardeşi Apraham’ın ismini ona vermiş. Apo amcamız da aslında “kıliç artıği” olmakla birlikte genç yaşında Siverek’te kahvesine zehir katılıp öldürülmüş.

Apel’den sonra bir kız kardeşimiz daha var, onun da adı Arev’dir. Adının anlamı gibi, güneş gibi parlak, güzel bir kızdır. İkide bir “Abem Abem” diye gelir, boynuma sarılıp öper.

Ondan sonra bir de en son, en küçük kardeşimiz var, onun da adı Ardaşes’tir, biz onu Ardaş diye çağırırız. Babam ailemizde bir tane de kral adı olsun diye Ermeni krallarından birinin adını ona koymuş.

Bizden önce bir erkek, bir de kız kardeşimiz doğmuş; ama onlar yaşamamış. Anam ikişer sene arayla dokuz çocuk doğurduğu için mi saçları böyle çabuk beyaz olmuş, bilmem. Ona baktıkça çok üzülüyorum. Bir gözü görmezken gene de öyle güzel kazak örer ki şaşarsın. Keşke bir tane de sana örse…

Bütün bunları sana niye anlattım, doğrusu bilmiyorum. Ha, az kalsın unutuyordum, babam yarın beni, Apo’yu, bir de Ardaş’ı alıp fotoğraf çektirmeye götürecek. Biz üç erkek kardeşin bir arada bir resmi olsun istiyor; çünkü “Dünyanın her ehvali vardır, ne olır ne olmaz” diyor. Hatta geçen gün dedi ki:

“Oğlım, sız üç kardaş Margos sülelesının temelisız. Yarın sız bu züryeti devam ettırecağsız. Allah her birıze işallah birer tene oğlan verır, onlar da bele bele Margos sülelesıni yaşatırlar.”

Babamın bu dediklerini ben biraz anladım ama Apo’yla Ardaş pek bir şey anlamadılar. “Dünyanın her ehvali vardır” derken babam başını çevirdi; ama gözlerinin sulandığını görünce ben de çok duygulandım…”

Bağh hele Zulal… İstanbul’a gitmem yaklaştıkça anamın gözleri gene başladı sulanmaya, gene başladı arada bir bana “delalis, delalis” deyip başımı okşamaya. Eh, insanın anası oğlunu ‘kıymetlim, kıymetlim’ diye sevince kim olsa sevinir. Yalnız bu “delalis” lafı hangi milletin dilidir, onu bilmem. Anama sordum, bilmiyormuş; ama anama göre:

“Bi ana çocığıni hanki dille severse sevsın, heç ferk etmez. Anaların dili onların yüregının sesidır. Analar çocığlarını sessız de severler, onların boyına bosına bağhtığlarında yüregleri kıp kıp eder.”

Sonra gittim, aynı soruyu babama sordum. O da tam bilmiyormuş:

“Valla eyi bılmiyem; hama teğhminımce ya Kürtçe ya da Zazaca olacağ…”

Aslında burada o kadar dil birbirine karışmış ki içinden çıkılır gibi değil. Kürtler “delaliyê min” diyorlar, Zazalar “delalye mo”, Dacigler “delalım”, biz Ermeniler de “delalis” diyoruz. Her neyse, anam beni böyle seviyor işte. Anam gideceğim diye üzülüyor; ama ben de İstanbul’a geldiğimde seni görebilirim diye çok seviniyorum…

Bağh hele Zulal… Evvelki gece yarısı yataklarımızda yatarken bir de baktık ki yorganlarımızın üstüne pat pat pat yağmur damlaları düşüyor. Doğrusunu söylemek lazımsa, yorganın altında yağmurun sesini dinlemek çok hoş oluyor; ama yataklar ıslanmasın diye apar topar toplanıp damdan indik. Zaten bizim buralarda boşuna “Haç, damdan kaç” dememişler. Konu komşu hep beraber damdan kaçtık. Halimizi görsen gülerdin…

Bana kalsa bir iki gün daha damda yatmak isterdim; çünkü gökyüzündeki yıldızları seyredip uykuya dalmak çok keyifli bir şey. İki gün önce, her zamanki gibi sırtüstü yatmış, seni hayal ederken, kendi kendime dedim ki:

Gökte bu kadar sahipsiz yıldız varsa, niye birini de ben sahiplenmeyeyim? Dağdaki çobanlar, ormandaki ayılar bile Çobanyıldızı, Büyükayı, Küçükayı diye yıldızları sahiplenmişken, benim neden bir yıldızım olmasın?

Aradım taradım, en sonunda baktım, bizim Krikor Lusavoriç’in kandilinin biraz uzağında, iki yıldız yan yana duruyorlar; birbirlerine sarılacak gibi yakınlar neredeyse. Hemen kendi kendime karar verdim:

‘İşte bu ben, yanımdaki biraz daha parlak olanı da Zulal!’

O an heyecandan içim nasıl kıp kıp etti, anlatamam…

X

Yaz tatili nedeniyle Anadolu’nun çeşitli kentlerine giden öğrenciler hep beraber Üsküdar’ın tepesinde bizlere iki yıldan beri kucak açan Surp Haç Tıbrevank’ın çatısı altında yeni baştan toplanmıştık. Tabii, memleketlerimizin tüm nimetleri de bizimle birlikte gelip yemekhanede beraberce paylaşılan Hayr Apraham, nam-ı diğeriyle Halil İbrahim Sofrası’na dönüşmüştü.

Malatyalıların kuru kayısıları, Amasyalıların elması, Hataylıların portakalı, mandalinası, Kayserililerin pastırması, sucuğu, Diyarbakırlıların kavunla karpuzu, Samsun, Sivas, Tokat, Yozgat, Kastamonu, Elazığ yörelerinden gelen yerfıstığı, elma kurusu, dut kurusu, ceviz, hevenk üzümü, ‘gilabulu’, alıç gibi her biri ayrı ayrı Anadolu toprağı kokan tüm bu bereketle beraber aynı masanın etrafında, bir de analarımızın, nenelerimizin kendi elleriyle hazırladıkları çörek, kete, börek, lavaş, “şekerişi”, kurabiyeleri keyifle yerken, yaklaşan Haç Bayramı’nın perhiz günlerinin arifesinde olduğumuzun bilinciyle iştahlarımız sanki daha da mı açılmıştı ne!

Yaz boyunca arada bir dayımın demirci dükkânına gidip onunla karşılıklı çekiç sallayarak eski çıraklık ya da kalfalığa terfi ettiğim günleri andığımız sohbetler… Halamın oğlu Zaven’le başarısız buzdolabı imalatı, pazar günleri birlikte motosiklet gezisi, Dicle’de balık avlama… Babamın “maynağhana”sında önüne yığdığı gazetelere beraberce göz atıp arada bir karşılıklı çay içme ve aylık mutad tahsilat ziyaretine denk gelirsem ortağı diş tabibi Aziz Beg’le sohbet:

“İstanbol’a gettığın içün memnun misan?”

“Valla bi şikyatım yoğhtır.”

“Eee, ğherlısile ne zaman diş tabibi olacağsan?”

“Daha üniversteye iki senem var. İmtiheni de kazanıram, kazanmam, bılmiyem ki!”

Bazen de Ulu Cami’nin bitişiğindeki kütüphaneye uğrayıp biraz kitap karıştırmam, özellikle de kitap listesinde tek tük Ermenice kitaplar görüp içinden birini ya da diğerini sırf merak edip yetkili memurdan isteyişim, onun boyumu posumu iyice süzdükten sonra, yıllar yılı hiç okuma talebi gelmediği için tozlanmış, rutubet kokan bu kitapları içerden getirip önüme koyuşu ve şaşkınlığı:

“Demağ ki bu kitaplari edebılisen oğhiyasan, he?”

“Valla birez birez edebıliyem!”

“Ermence oğhımağıni nerden ögrendın?”

“İstanbol’da!”

“İstanbolli misan?”

“Yoğh! Buraliyam. Gavur Mahle’de doğmişam. İki sene evel İstanbol’a gettım, orda Ermence oğhımağıni ögrendım. Şimdi yaz tahtiline gelmişem!”

Kütüphane görevlisinin Ermenice bir kitabı okuyabilen bir çocuğun varlığını hayretle karşılayıp başını sessizce sallayıp gidişi, onun bu şaşkınlığından kendime övünç payı çıkarışım… Aslında hemen hepsi de Eski Ermeniceyle yazılmış o dua kitaplarından pek bir şey anlamadığım halde, sırf görevliye ayıp olmasın diye, bizim Der Arsen’in “esker”leriyle bir müddet için de olsa baş başa kalarak, sayfaları ciddi ciddi karıştırıp kendimi derin düşüncelerin kanatlarına teslim edişim…

Ve nihayet sıcaklardan zaten bunalmışken, zamanımın bir kısmını da ikmale kaldığım ticaret dersinin sıkıntı verici kitabıyla geçirişim… Alacak verecek hesapları, kasa, bilanço, defteri kebir, mizan, bankalar, ticari şirketler, kâr zarar hesapları… İmtihan günü yaklaştıkça verdiği sıkıntı, başarısızlık durumunda tek dersten borçlu kalarak sınıfı geçeceğimden emin olmakla birlikte, kitaptaki borçlu alacaklı hesapları ile borçlu kalmadan sınıf geçme hesapları arasında gidip gelişim…

Bir sürü acı ve tatlı hatıralar bırakarak günler ne de çabuk geçmişti!

*

Memleketlerimize gidip geçirdiğimiz üç aylık kısa bir fasılanın ardından İstanbul’a döner dönmez bıraktığımız yerden tekrar sabah akşam, bahçe duvarlarının oluşturduğu arnavutkaldırımlı dar uzun sokakla birbirinden ayrılan iki paralel bina arasında mekik dokumanın, Surp Haç Tıbrevank Ermeni Ruhban Okulu’ndan Surp Haç Kilisesi’ne gidip gelmenin sıkıntısı da sil baştan başlamıştı.

Üstelik okulun kurucusu olduğu için arada bir gelip üç katlı binanın en üst katında, Sarayburnu’ndan Beşiktaş’a dek Boğaz’ı gören odasında yalnız başına kitaplara gömülüp, bitişikteki kilisede dualara riyaset eden Patrik hazretleri, belki tatil olduğu için bir haftadan beri okulda yatıp kalktığından disiplin her anlamda had safhadaydı. Karekin vartabed günde kim bilir kaç kez içtiği kahvesiyle, tüttürdüğü Yenice sigarasının sayısını ister istemez azaltmıştı. Bizler de Patrik hazretlerinin gölgesine bulaşmamak, koridorda ya da bahçede karşılaşırsak belki de anadilimizle ilgili bir sorusunu cevaplayamamanın sıkıntısını yaşamamak için köşe kapmaca mı oynuyorduk ne!

Kısacık boylu, ak pak sakallı bu insan minik camlı gözlüklerinin ardından üzerimizde arada bir dolanan bakışlarıyla sanki aklımızdan her geçeni okuyor gibiydi. Bizlerle beraber yemekhanede aynı yemekleri sessizce yiyişi mütevazı kişiliğinin ifadesiydi. Bin sekiz yüz seksen yılında Trabzon’da başlayan yaşamı, önce doğduğu yerdeki Ermeni okulunda, sonra Venedik’te ve nihayet İzmit yakınlarındaki tarihi Armaş Manastırı’nda rahipliğe varacak olan eğitimiyle taçlanmış, İstanbul, Arapkir, Konya’da dini görev derken, o da milleti gibi sürgün yollarına düşmüş ve çileli günlerin ardından Trabzon, tekrar İstanbul, sonra Kaliforniya, oradan Güney Amerika, Arjantin’de bir taraftan dini görevlerini yerine getirip bir yandan sayısız dini, edebi makaleler yazıp eserler vermiş bu kısacık boylu adamı her geçen gün zihinlerimizde daha da çok yücelttiğimiz, hatta kendimize örnek almayı düşündüğümüz için mi onun gölgesine bile saygılıydık, kim bilir…

Başka yüksek rütbeli piskoposlar varken, İstanbul Ermenileri özellikle onun patrik seçilmesini boş yere arzu etmemiş, ta Arjantin’den gelip bu koltuğa oturması için onu ikna etmeye boşuna uğraşmamışlardı! Böyle bir manevi babanın evlatları olarak onunla sadece övünmüyor, onun riyasetindeki pazar ayinlerinde kilisenin hınca hınç dolup taşmasından, vaazlarının huşuyla dinlenmesinden sevinç de duyuyorduk.

*

Eylül’ün ilk pazar günü yine okulumuzun lacivert üniformasını giyerek patriğimizin riyasetinde katıldığımız ayinin bitiminde kiliseden çıkışımızı izleyenler arasında Zulal’ı görüp, onunla bir anlık da olsa göz göze geldiğimde bunun rüya olmadığına nasıl inanabilirdim ki!

Çok değil, daha birkaç gün önce, Diyarbakır’da, Gâvur Mahallesi’ndeki evimizin damında “tağht”ta sırtüstü yatarken, gökyüzündeki yıldızlar arasında ona ve kendime birer yıldız seçip, ikimizi gökyüzüne yerleştirmişken, gele gele geldiğim şu kilisenin çatısı altında bizleri gökyüzündeki yıldızlar gibi yan yana getiren ulu Tanrı’ya nasıl şükretmez, böylesine bir mucizenin gerçekleşmesine belki kendisi de bir yıldız misali parlayarak katkı sunan aziz Lusavoriç’in kandilinden nasıl iki mum yakmazdım!

Ruhban okulunun öğrencileri olarak nizam, intizam, disiplin içerisinde halkın arasından geçip bitişikteki okula yönelirken, geride kalabalık arasında kalan Zulal’ı görmeden, onunla iki çift laf etmeden dosdoğru okula girmem mümkün müydü? Üstelik bir anlık gülümseyişiyle İstanbul’un bir bucağından kalkıp buralara kadar beni görmek için geldiğini gözlerinden okuduğum halde!

Yaşlı bir kadının elinden tutarak ona kalabalık arasında yardım eden Zulal’ın yanına yaklaştığımda heyecandan yüzü al al mı olmuştu, yoksa bana mı öyle geliyordu?

“Zulal!”

“Nasılsın?”

“İyiyim, yani çok iyiyim. Seni burada gördüğümde biraz şaşırdım!”

“Şaşırdın mı, neden?”

“Çünkü hiç tahmin etmemiştim doğrusu!”

“Sadece şaşırdın mı?”

“Hem şaşırdım, hem de gördüğüm için sevindim!”

“Yaya! Bak, bahsettiğim arkadaşım, hani Anadolu’dan, Diyarbakır’dan okulumuza gelen…”

O ana kadar kalabalık arasında ayaküstü konuşmamızı sessizce izleyen kadın, başını hafifçe sallayıp gülümseyince sevincim bir kat daha artmıştı. Demek ki daha önce benim konum edilmiş, evlerinden içeri farkında bile olmadan adımımı atmıştım!

Zulal’ın buraya kadar ilk kez gelmişken hem okulumuzu gezmesi, hem de müdürümüz, aynı zamanda Bezciyan’da her ikimizin de Ermenice hocası olan Karekin vartabedi ziyaret etme arzusunu yerine getirmemek için ne tür bir engel olabilirdi ki! Hem bu arada büyükannesi de kendi yaşıtlarıyla birlikte, kilise avlusuna bitişik salonda yönetim kurulunun verdiği mütevazı kabulde hoşça vakit geçirebilirdi.

Karekin vartabed eski bir öğrencisinin kendisini ziyaret edişinden hoşnut kalmış, Esayan Lisesi ve dersleriyle ilgili sorduğu sorularla odasında yaptığı kısa görüşmenin ardından okulumuzu gezip görmesi için bu göreve beni atarken her ikimizin gözündeki mutluluğu okuyup sezdiğinden o kadar emindik ki!

Koridor boyunca karşılıklı sınıfları, öğretmenler odasını, üst kattaki yatakhaneleri, alt kattaki yemek salonunu, banyo, kiler, mutfak, çamaşırhane, kalorifer dairesi, kütüphane derken okulun her tarafını gezdirip bir taraftan anlatıyordum:

“Burası öğretmenler odası…”

“Burası revir, hasta olanlar burada yatar…”

“Burası banyo, haftada bir burada yıkanıyoruz…”

“Yemeklerimiz burada pişiyor… Çarşamba ve cuma günleri zeytinyağlı perhiz yemekleri çıkar; süt, yağ, yumurta, et, peynir yasaktır!”

“İşte yatakhanemiz. Bu karyolada ben yatıyorum…”

Açıklamalarımı can kulağıyla dinleyen Zulal’dan ayrılmayıp, onunla biraz daha beraber olmayı düşlerken, bir anda Bedros Turyan’ı anımsamam acaba Tanrı’nın lütfu muydu? Bezciyan’da onun ‘Lıcag’ şiirini ezberlemem için önayak olan Zulal’la hemen yakındaki Bağlarbaşı Ermeni mezarlığına gidip, şairin mezarını ziyaret etmek hoş olmaz mıydı!

*

İlk kez okul ya da kilise çatısı dışında, Zulal’la yan yana sokakta yürümek, Bağlarbaşı’na doğru hafif yokuşlu yolda sanki fısıldaşarak konuşmak, hayalle gerçek arasında gidip gelmek… Yanı başımızdan “Akşaam simidii!” diye bağırarak geçen çocuk… Başında taşıdığı tablanın yere inişi… Beş kuruş… Ortadan bölünen simidi yiyen iki…

“Sen simit sevmez misin yoksa Zulal?”

“Yoo, nereden çıkardın bunu?”

“Ne bileyim, iki tane alayım dedim, istemedin, bir tane ikimize de yeter dedin de….”

“Aynı simidi paylaşmak daha güzel değil mi!”

Turyan’ın mezarı girişin hemen sağındaydı. Dört köşe mermer bir sütunun üzerine belki genç yaşta ölmek üzereyken son anda kaleme aldığı ‘İm Mahı’ adlı şiiri kazınmıştı.

İm Mahı, ölümüm…

Şair, bu şiirinde ölüm temasını işlerken aslında ölmediğini, yaşadığını, ama eğer bir gün tüm belleklerden anısı silinip yok olursa “Ah, işte o zaman” öleceğini söylerken, başucunda, Zulal’la beraber onun anısı önünde saygıyla eğildiğimize göre, demek ki Turyan haklıydı, hâlâ yaşıyordu…

Zamanla eski parlaklığını giderek yitirmiş bu mermer sütun üzerinde daha evvelki ziyaretçilerin kalemle düştükleri kimi notlar, çeşitli zamanlarda atılan tarihler, imzalar yer yer silinip okunmazken, şairin gerçekten yaşadığını, henüz ölmediğini ne kadar da güzel kanıtlıyordu…

Zulal’la beraber mermerin bir kenarına aynı kalemle sırasıyla adlarımızı yan yana yazıp onun ölmediğini, adlarımızın altına attığımız imzalarla kendimizce bir bakıma doğrularken, o soğuk mermere yan yana yazdığımız isimlerimizle farkında olmadan belki de sevgimizin de ölümsüzlüğünü mü kanıtlamaya çalışmıştık, kim bilir…

Turyan’ın kabrini ziyaret ettikten sonra kiliseye dönerken, bu kez tesadüfe bırakmadan, önceden belirlediğimiz bir randevuyla buluşmak için ilk adımımızı atacağımızı, her ikimizin de heyecandan tir tir titreyip, yüzümüzün Paskalya yumurtası renginde kızaracağını nereden bilebilirdik ki!

*

Buluşma yeri olarak Zulal’ın kayıt yenilemek için gideceği Esayan Lisesi’nin hemen köşe başındaki Karaköy Muhallebicisi ne kadar da uygundu! Ben o gün Getronagan Lisesi’nde sabah ticaret dersinin ikmal imtihanına gidecek, ardından doğruca Beyoğlu’na çıkacaktım…

Zulal’la beraber inceden inceye hesapladığımız randevu gününü iple çekerken, tam da arifesinde sabah duasının ardından beni odasına çağıran papaz Der Şınork’un elime tutuşturduğu yirmi lira ve verdiği talimat Tanrı’nın ancak bir lütfu olabilirdi!

“Önce şapkayı Yüksekkaldırım’daki Pepo’nun dükkânında temizlemeye bırak, sonra Beyoğlu’na, Balıkpazarı’na çık. Yerrortutyun Kilisesi’nin zangoçuna parayı ver, gerisini o zaten biliyor. Sipariş verdiğim ıstakozu kilisenin bitişiğindeki balıkçıdan alıp sana verecek; onu al, sonra da dönüp gel!”

Zulal’la kararlaştırdığımız Esayan Okulu’nu daha önceden görmediğim için onun tarifi üzre gidip bulacağımdan az çok endişe duyarken, içimdeki bu kuşkuyu bir gün öncesinden silip atmak için bundan daha iyi bir fırsat olabilir miydi?

*

Galata Köprüsü’ne yaklaştığında vapurdan ilk çıkan ben oldum. Getronagan’a gidip gelirken zaman zaman önünden geçip gittiğimiz Yüksekkaldırım’ın merdivenlerinden tırmanıp sağda, ‘Pepo’ yazılı dükkânın vitrininde çeşitli şapkaları görür görmez aradığım yeri elimle koymuş gibi bulduğum için kendime güvenim daha da arttı. Şapkayı bırakıp üç gün sonra alacağıma dair makbuzu da cebime indirip hemen Beyoğlu’nun yolunu tuttum.

Karagözyan Yetimhanesi’nden Patrikhane’ye ya da bir iki kez de Patrikhane’den yetimhaneye giderken tramvayla geçip gittiğimiz İstiklal Caddesi’nde yürümek ne kadar da keyifliydi! Tramvayın camından iyice göremediğimiz vitrinlerdeki eşyaların bolluğu ve çeşitliliği şaşırtıcıydı. Her iki kaldırımdan taşan kadınlı erkekli insan seli arasında ona buna çarpmadan ilerlemek maharet isterdi! Sağlı sollu pastaneler, muhallebiciler, sinemalar, geniş vitrinlerinde gündüzün bile ışıl ışıl parlayan renkli ampuller altında sergilenen takılar, ayakkabı, kumaş, kürk, gömlek, çorap, kravat, oyuncak ve daha bir sürü eşyanın satışa sunulduğu yan yana uzayıp giden dükkânların şaşaası göz alıcıydı. Tramvayların dan dan dan öten kampanalarıyla onların sesine arada bir gelip karışan arabalarla otobüslerin korna gürültüleri arasında benim için her şeyden önemlisi, keşfine çıktığım Esayan Okulu’nu bulmaktı. Nitekim postanenin hemen önündeki postacının tarifiyle önce köşedeki Karaköy Muhallebecisi’ni, onun da az ötesinde sanki aynı mimarın elinden çıkmış gibi duran iki görkemli binadan birinin kapısında Zapyon, tam karşısında da Esayan kız liselerinin tabelalarını okuyunca, içimden “Şu Rum lisesi Zapyon’un yerinde bizim Getronagan olsaydı ya!” diye geçirmedim değil!

Böylece ertesi gün gelip bulacağım yerin keşfini bir gün öncesinden yapıp işimi sağlama almanın sevinciyle artık gerisingeri, Balıkpazarı’ndaki Üç Horan Ermeni Kilisesi’ne yönelip, insanların niçin yediklerine bir türlü akıl sır erdiremediğim ıstakoz yolculuğuna çıkabilirdim…

Zangoçun önderliğinde gittiğimiz, dükkânının üzerindeki küçük ahşap tabelasında ‘Balıkçı Mıgır’ yazılı kara kuru, zayıf adaşımdan gazete kâğıdına sarmalayıp verdiği canlı ıstakozu da aldığıma göre, her an gazete kâğıdından dışarı süzülmek için çırpınan ıstakozla İstiklal Caddesi’nin kalabalığı arasında yürümektense tramvay yolunu takip ederek İngiliz Konsolosluğu’nun önünden Karaköy’e gitmek en doğrusu değil miydi?

Tepebaşı’nda büyük, ahşap görkemli tiyatro binasının önünden yürürken, ıstakozun ön makaslarının artan hareketlerinden huylanıp bir anlık korkuyla elimden yere düşen paketin asfaltta çıkardığı tok sesle beraber ıstakoz yerde daha fazla debelenirken, bu meret hayvanı elime böylesine canlı canlı tutuşturan balıkçıya, beni böyle bir serüvenle baş başa bırakan Der Şınork’a içimden dua etmediğimi o an gökyüzündeki koltuğundan beni izleyen Tanrı baba çok iyi biliyordu…

Sağımdan solumdan geçip gidenlerin elimdeki gazete kâğıdına sarılı pakette kıpır kıpır hareket eden şeyin ne olduğunu merak edercesine üzerimde odakladıkları bakışlarından sıkılıp bir an önce Galata’ya inmek için acele ederken, Köprü’nün başında avaz avaz bağırıp gazete satan çocukların feryadıyla bir anda nasıl irkilmezdim ki!

“Yazıyooor! Atatürk’ün evine bomba atıldı!”

“Atatürk’ün Selanik’te doğduğu ev bombalandı!”

“Yunanlılar Ata’nın evine bomba attı! Yazıyoor!”

“İkinci baskııı! İkinci baskı Ekspreees…”

Gazete satan çocuklar başlarına biriken kalabalığa gazete yetiştirmede zorlanıyorlardı. Gazeteyi satın alanların kümeler halinde yan yana gelerek okudukları haber karşısında öfkelenip homurtularla yollarına devam ettikleri öğle saatinde, Atatürk’ün evine atılan bombanın gürültüsü o anda sanki tüm kulaklarda çınlıyordu:

“Yunanlılar…”

“Atatürk…”

“Selanik…”

“Kıbrıs Türktür…”

Elimdeki ıstakozla vapura binip Üsküdar’ın yolunu tutarken doğrusu o anda ne Atatürk’ün evine atılan bomba, ne Yunanlılar, ne Kıbrıs’ın Türk kalıp kalmayacağının hiçbiri umurumda değildi. Benim için o anda en önemli şey, elimde sadece yol boyunca değil, vapurda da gazete kâğıdından sıyrılıp kendince hürriyetine kavuşmak için çırpınıp duran ıstakozdan bir an önce kazasız belasız kurtulmaktı. Bu ıstakoz denen meret denizden çıktıktan sonra bunca uzun zaman nasıl canlı kalıyordu böyle!

Üsküdar Meydanı’nda gazete satan büfelerin önünde biriken öfkeli kalabalık arasından geçip az ötedeki tramvaylara binmektense tenha olan Selamsız Yokuşu’ndan okula yürüyerek çıkmak, tramvayda ıstakozla uğraşmaktan daha mı kolaydı ne!

Çırpına çırpına belki yorulup giderek hareketleri yavaşlayan ıstakozla okula döndüğümde papaz Şınork, beni nasıl mı ödüllendiriyordu:

“Hadi, ıstakozu bizim eve götür, Ereskin’e45 söyle, akşam masaya senin için de bir tabak koysun, ıstakozu hep beraber yiyelim.”

Kınalıada’daki yalıda ilk kez neredeyse kusarak yediğim bir parçacık ıstakozun ardından bu kez ta Beyoğlu’ndan taşıyıp güçbela getirdiğim ıstakozu bir de akşam yemeğinde yemek benim için ikinci bir işkenceden başka ne olabilirdi ki!

*

Okulun az ilerisinde, İcadiye, Der Şınork’un evi… Masanın tam ortasında kocaman kayık bir porselen tabak… İçinde yeşil marul yaprakları arasında süslenmiş kırmızılara bürülü ıstakoz… Bir şişe beyaz şarap, kısa bir yemek duası…

Tepebaşı’ndaki tiyatronun önünde korkup yere düşürdüğüm ıstakozun o ‘tak!’ sesiyle ön kıskaçlarından birinin kırılıp içindeki sütümsü sıvının akıp giderken, aslında en lezzetli yerinin heba olduğunu ve Der Şınork’un da, kırık kıskaçlı bir ıstakoz verdiği için Balıkçı Mıgır’a gıyabında sitem edip biraz da öfkeleneceğini nereden bilebilirdim? Aslında bu kırık kıskaç konusunda adaşım Mıgır’ın suçlu olmadığını, sorumluluğun bana ait olduğunu söyleyip Der Şınork’un keyfini kaçırmaktansa, zorla da olsa, önümdeki ıstakoz salatasından bir parça yiyip susmak galiba en doğrusuydu…

*

“Bayrak asııın! Bayrak asııın!”

Papaz Şınork’un evindeki akşam yemeğinin hemen ardından okula dönüp ertesi gün ticaret dersinin bütünleme sınavını verir vermez Beyoğlu’na, Esayan Lisesi’ne gidip Zulal’la buluşmanın hayaliyle henüz uykuya dalmışken, gecenin karanlığında okulun camlarına atılan taşların çıkardığı şangırtıyla beraber sokaktan dalga dalga yayılan gürültü neyin nesiydi?

“Asıın!”

“Bayrak asııın!”

“Yakalımmm!”

“Kiliseyi yakalııım!”

Uykudan ansızın uyanmanın verdiği şaşkınlık içinde üst kattaki yatakhanelerin pencerelerinden dışarısını korkuyla, endişeyle izleyişimiz… Ellerinde meşalelerle öfkeli kalabalık… Nedenini anlayamadığımız bir karışıklık… Küçük sınıflardaki çocukların iyice korkuya kapılıp bazılarının ağlamasıyla yaşadığımız panik… Okulun bahçesindeki direğe belletmenlerin yardımıyla çektiğimiz bayrak… Ön balkondan aşağı sarkıttığımız büyükçe bir başka bayrak… Kalabalığın yavaş yavaş az ilerideki Çinili Karakol’a doğru yol alışı, daha ötedeki Surp Garabed Kilisesi civarından gecenin karanlığını aydınlatarak yükselen kesif duman… Yoksa kilise ya da bitişiğindeki Cemaran Okulu mu yakılıyordu?

*

Dehşet, korku dolu, uykusuz, huzursuz bir gecenin ardından sabah ticaret dersinin bütünleme sınavına girmek için Selamsız’dan Üsküdar Meydanı’na inip oradan da vapurla Galata’ya giderken yol boyunca gördüğüm manzara karşısında, sağda solda kırılan camların, yağmalanan kimi dükkânların içinde nedense beni en çok etkileyen şey, tam da Üsküdar Meydanı’na çıkan ana cadde üzerindeki bir kasap dükkânının kırılan vitrin camından sokağa fırlatılıp atılmış bütün bir koyundu. Çamur yığınına bulanmış bu et parçasının hemen yanı başında ortalığı kömür kaplamış, yırtılan çuvallardan sokağa arpa saçılmıştı. Yoksa bu, dedesinin dükkânının Üsküdar’da olduğunu, orada kömür ve arpa sattığını söyleyen Bezciyan’daki sınıf arkadaşım Agop’un dedesinin dükkânı mıydı?

Galata Köprüsü’nden ilerleyip geçtiğim tüm cadde boyunca vitrinleri kırılmış, parçalanmış, çoğunluğu tulumba ve yedek parçaları satan kimi dükkânların önünde birikmiş kalabalık arasından Getronagan’a geldiğimde imtihan saati neredeyse gelip çatmıştı.

Arkadaşlarımın hemen hepsi bütün bir gece boyunca benzer korkularla sabahlayıp, geldikleri muhitlerde yaşadıkları benzer olayları heyecanla birbirlerine aktarıp yağma ve talandan söz ederken, değişik derslerden bütünlemeye kaldıkları halde imtihana gelmeyenler bile vardı.

Bütünleme sınavı sandığımdan daha kolay geçti. Hatta sınıftan içeri girip çıkmam bir oldu.

“Kısa mizan nasıl yapılır?”

Öğretmenin sorusuna cevap olarak önce tahtaya tebeşirle kocaman bir T harfi çizip ardından T’nin sol tarafına borçlu, sağına da alacaklı hesapların yanı sıra kasa mevcudunu ekleyince aylık bilançonun, kısa mizanın böylece kolayca bulunabileceğini söyler söylemez, öğretmenin gülümseyip beni bir bakıma imtihansız geçirmesindeki etken acaba geride bıraktığımız kâbus dolu gece miydi, bilemiyordum; ama bütün bir yıl not defterindeki ismimin yanına T koyup beni kendince mimleyen cebir öğretmenimin T damgasıyla, ticaret dersinin T’si arasındaki tahterevalli ne kadar da teraziliydi!

Bütünleme sınavını atlatmanın sevinciyle bir an önce Zulal’la buluşmak için Beyoğlu’na doğru Yüksekkaldırım’dan neredeyse koşar adımlarla çıkmayı düşleyişim… Yol boyunca sağlı sollu kimi dükkânların kırılan camlarından sokaklara atılmış lastik mühürler, madeni plaketler, bisiklet jantları, lastikler, kartonlar, çeşit çeşit kırık dökük eşyalar, daktilolar, masalar, sandalyeler arasında koşuşturup duran sinirli, öfkeli, şaşkın insanlar…

Şapkacı Pepo’nun kırık vitrininden sokağı boylayan ezilmiş, yırtılıp parçalanmış rengârenk kadın ve erkek şapkaları arasında bizim Der Şınork’un siyah fötr şapkasının da çamurlar içinde yüzüp yüzmediği doğrusu hiç mi hiç umurumda değildi! Benim için o anda en önemli şey, bir an önce Beyoğlu’na varıp oradan da Zulal’la buluşacağımız Esayan Lisesi’nin yolunu tutmaktı.

Beyoğlu’nda yürümek çok daha zordu. İstiklal Caddesi polis, asker, tanklarla doluydu. Yerlerde kümeler halindeki cam yığınları arasında kırılmış, parçalanmış, akla gelen her tür eşya, lime lime edilmiş, ince şeritler halinde kesilip yollara saçılmış kumaşlar, fotoğraflar, çerçeveler, çocuk arabaları, oyuncak bebekler, kazma sapları, sopalar, demir çubukların başında nöbet tutan, ikide bir düdük öttüren polisler, tramvay rayları boyunca yağmadan arta kalan enkaz yığınları, cam kırıkları üzerinde sekerek, atlayarak zorlukla yürüyen, koşuşturup duran, kimisi ağlayıp, kimisi nemli gözyaşlarıyla yağmalanmış dükkânlarının başında çaresizlik içinde ne yapacaklarına, işin neresinden başlayacaklarına sanki bir türlü karar veremeyip öylece şaşkınlık içinde bekleşen insanlar arasında ilerlerken, Zaven’le beraber yapmaya uğraştığımız buzdolabı nedeniyle “Tev lo, tev lo, tev lo!” diyerek bizimle alay eden halama nazire yaparcasına hurda yığınına dönüştürülmüş yepyeni buzdolapları karşısında, dudaklarımdan gayri ihtiyari onun şu feryadı dökülmez miydi?

“Vay lo, vay lo, vay lo!”

Yol boyunca gördüğüm manzara karşısında ürkerek, bazen endişeyle ilerlerken, yağmayla talanın merkezinin İstiklal Caddesi olduğu, sağda solda asılı duran bayrakların gölgesinde, köşebaşlarında bekleyen kocaman tankların namlularından belli oluyordu.

Esayan’ın da, Zapyon Lisesi’nin de demir kapıları kapalıydı. Her iki okula da ölüm sessizliği hâkimdi. Kapılarına birer bayrak asıp ister istemez tatile girmişlerdi.

Zulal’la daha önceden kararlaştırdığımız randevu gereği, ben önce Esayan Okulu’nun bahçesindeki küçük kiliseye girecek, sonra onun da gelip belki kendince bir mum yakıp yapacağı kısa bir duanın ardından art arda kiliseyi terk edip, okulun tam köşesinde, İstiklal Caddesi üzerindeki Karaköy Muhallebicisi’nde buluşacak, sonra da…

Hayır! Olmadı, o gün saatlerce okulun kapısıyla, köşesindeki muhallebeci arasında mekik dokuyup durdum; ama ne Zulal geldi, ne de okulun kapısı bir gıdım olsun aralandı.

Kâbus dolu bir gecenin sabahında, bütünlemeye kaldığım dersten tahtaya çizdiğim bir T sayesinde kurtulmanın sevincini Zulal’la paylaşıp pekiştirmeyi hayal ederken tüm hayallerim Üsküdar’dan itibaren gelip geçtiğim yol boyunca gördüğüm cam ve ayna kırıkları gibi bir anda paramparça, tuzla buz oldu.

*

“Babam diyor ki en iyisi çekip gitmek, buraları terk etmek…!”

“Biz de gideceğiz…!”

Getronagan’daki sınıf arkadaşlarımın büyük bir çoğunluğu, bir gece içinde İstanbul’un neredeyse altını üstüne getiren bu olayların sonucunda kimisi babasının, kimisi amcasının, kimisi tanıdıklarının dükkânlarının yağmalanıp talan edilmesi, kimisi evlerinde benzer manzaralarla karşı karşıya kalması, kimi de ileride bu tür olaylarla tekrar karşılaşma endişesiyle bir an önce yabancı diyarlara göç etmeyi düşündüklerini birbirlerine aktarırken gelip dayandıkları tek nokta yarının ne olacağı kaygısıydı.

Çare?

Gitmek… Terk etmek… Kaçıp kurtulmak…

Gerçekten de kulaktan kulağa fısıldanan, uğultu halinde dillendirilen, kapalı kapılar ardında fısıldanıp konuşulup tekrarlanan hemen hep aynı sözcüklerdi:

“En iyisi çekip gitmek…”

“Gitmek…”

“Ama nasıl?”

Başlangıçta fısıltı halinde dillendirilen düşünceler giderek icraata dönüşüyordu. Kayıt yeniletmeyip okula gelmeyen arkadaşlarımız vardı. Onların daha sonra başka diyarlara göç ettiklerini duyduk. Olayın şokunu atlatamayanların başını çektikleri bir göç dalgası yayılıp gelişirken, benim için asıl şok, onca hayalini kurduğum ama gerçekleşmeyen bu ilk randevudan başka ne olabilirdi ki?

1955 yılının 7 Eylül Çarşamba sabahı önce Esayan Lisesi’nin bahçesindeki Surp Harutyun Kilisesi’nde dua edip sonra da köşedeki muhallebicide kim bilir hangi hayallerimizin hangi temel taşlarını atmak için yan yana gelmeyi düşler ve yüreğimiz bunun heyecanıyla çarparken, ansızın esen deli bir rüzgârın sürükleyip getirdiği zifiri bir karanlığın girdaplarına mı itilmiştik?

Bir daha ne zaman, nasıl buluşacaktık ya da buluşabilecek miydik?

Hayır! O ilk randevunun hüsranla sonuçlanmasının ardından Zulal’la bir daha yan yana gelemedik.

Artin’in anlattıklarına göre, o gece Zulal’ın babasının Gedikpaşa’daki kunduracı dükkânı da yağma edilenler arasındaymış. Evlerinin altındaki bu küçük dükkânın yağma edilmesine korku içinde şahit olmuşlar. Çapulcular ayaklarındaki eski ayakkabıları bırakıp yenilerini giyerek uzaklaşırken, arkalarından gelen bir başka grup da, öncekilerin eksik bıraktığı talandan paylarını alıp dükkânı tümüyle kırıp dökmüşler.

Daha sonraki günlerde Zulal’ın Esayan’ı yarıda bıraktığını, ailece Amerika’ya göç ettiklerini yine Artin’den öğreniyordum.

*

Bezciyan Okulu’nun giriş kapısında üç ayaklı sehpasına yerleştirdiği körüklü fotoğraf makinesinin objektifini son bir kez gözden geçirip ayarladıktan sonra, “Dikkaaat! Çekooorum” diyerek mezuniyet fotoğrafımızı çeken dazlak, kısa boylu fotoğrafçının iki gün sonra elimize tutuşturduğu o fotoğraf da, şair Bedros Turyan’ın başucunda dikili mermer üzerine yan yana attığımız imzaların anısıyla beraber, Amerika’nın yolunu tutmuş muydu…

Kim bilir…

45 [Erm. yeretsgin]: Papaz hanımı.

Dizin

Abbasi 109

Abit 250

Acaryan, Hermine (Matmazel) 350, 392

Adalar İskelesi 422

Adalet ⁄hanım 268

Adana 181, 269, 323, 378

Adapazarı 378, 437, 463

Adapazarlı 441

Adıyaman 238

Adnan 146, 147

Afyon(karahisar) 171, 378

Agop 441, 442, 508

- (Kuyumcu) 60

- Dayi (Yemenici) 98, 101

Ağacan Dayi/Usta 262-266, 277

Ağavni 450

Ağrı Dağı 490

Ağzi Egri ©Memet

Ahmet 17, 28, 144

Akhisar 269

Alaflar Çarşısı 158

Alaman 239

Aleko ©Yordanidis

Alemdağı 240

Alevi 270, 311

Ali 17

Ali (Dayi/Dişçi/Usta) 18, 90, 91, 168, 203, 213, 273, 279, 287-290, 303, 371, 452, 456, 464-466, 488

Ali Paşa 28

Alipir 310

Alipuhar 288

Alis 325, 326

Allah 30, 268-271, 273, 276, 277, 282, 286, 287, 289, 293, 295, 302, 304, 305, 307-311, 332, 342, 351-353, 360, 361, 374, 375, 378, 386, 388, 399, 403, 442, 450, 451, 455, 470, 473, 476, 484, 493

Allahuekber 457

Almanca 285

Amasya(lılar) 176, 186, 378, 495

Amed 17

Amerika(lı/n) 80, 272, 288, 303, 452-461, 463, 464, 466-469, 473, 512

Amerikan koleci 242

Amida 10

Anadolu (Anadoli) 26, 31, 85, 100, 176, 186, 187, 190, 227, 233, 244, 317, 318, 347, 381, 384, 394, 409, 410, 418, 421, 443, 444, 462, 463, 495, 499

Anafartalar 345

Ani 491

Anıtkabir 434

Anjel 127, 149, 208, 491

Ankara 106, 181, 182, 186, 271, 434, 465

Antep 171, 378

Antiseptique 33

Anto ©Bezazyan

Antranig 180-185

- Paşa 184-185

©Şirikçiyan

Antranigi zinvornerı 184

Apel 492

Apisoğom Ağa 313

Apo 492, 493

Apraham 272-274, 351, 492

Arakil 350

Araksi 149

Aram Efendi (Başpapaz) 230, 362, 382

Arap 130, 171, 176, 285, 311

Arapça 161

Arapkir 171, 498

Arastul köyü 274

Ardaş(es) 492, 493

Ardemis 17, 266, 492

Arev 492

Arisdages ©Aybars

Arjantin 409, 498

Armaş (ruhban okulu) 186, 385

Armaş Manastırı 380, 498

Armen 128

Arsen 119, 324, 385

©Der Arsen

Arşag 208

Arşaluys 17

- Baco (İğneci) 18

©Sarkisyan

Arşimet 144

Artin 16, 32, 33, 84, 119, 222, 393, 427-431, 439, 512

Arus Baco 87

Arusyag 17, 149

Asdvadz vıga 283

Asdvadzadzin 181

Asker Meco 69

Askeriye fırını 122 ©Eskeriye

Astur (Yemenici) 57, 249

Asur 109

Aşğhen 432, 438

Aşkale 180, 235, 238

Ata (altuni) 132

Ata(türk) 82, 323, 343-346, 468, 505

Atikali 406

Atina 456

Avrupa 162

Aybars, Arisdages (Liceli) 16, 17, 75, 229, 286

Aydzyami Ler 10

Aykvart 119

Ayspor 30

Ayşe 17

Ayşen 29, 393

Ayvalık 49

Ayyıldız 30

Azak Yokuşu 239

Aziz Beg (Bey) 46, 47, 131, 140, 203, 288, 289, 291, 340, 496

Aznif (⁄hanım) 92, 152, 184

Babil 109, 170

Baboş (Lıceli, Yemenici) 141, 180, 185

Bağlarbaşı Ermeni mezarlığı 501

Bahçekapı 238, 406

Bakırcılar Çarşısı 64, 134

Bakırmaden(li) 171, 456, 463

Bali Paşa Yokuşu 234, 282, 371

Balığhçilarbaşı 249

Balıkpazarı 502, 504

Balıkçı Mıgır 405, 504, 506

Balıkçılarbaşı 33, 49, 79, 168, 207, 208, 263, 270, 303, 450, 466, 475, 482

Bandırma Gemisi 345

Baruyr (Berber) 371, 404

Basmacı, Sarkis 75

Batum 263

Bayar 250

Bayar, Celal 485

Bayzar Baco 127

Bedir Savaşı 170

Bedo (Dayi) 452, 486

Bedo (Kondıraci) 158, 255

Bedros 39, 158, 375

Bedrus 147, 252

Behiye ⁄hanım 279

Belediye Meydanı 46, 59, 140, 203, 243, 270, 288, 342, 452, 486

Benusen 72, 113, 146, 155, 250

Beria 267

Berlin Muahedesi 104

Berut 452 ©Beyrut

Beşiktaş 497

Beşiktaşlıyan, Torkom (Liceli) 16, 33, 75

Bethoven 433

Beyazıt (Meydanı) 189, 191, 390, 392, 396, 406

Beykoz 382

Beyoğlu 195, 439, 502, 503, 506, 507, 509

Beyrut 263 ©Berut

Bezazlar Çarşısı 276, 288

Bezazyan, Antranig 178, 179

Bezciyan(lı) 363, 391, 398, 424, 427, 430, 433, 439, 443, 500, 501, 508

Bezciyan Amira, Harutyun 400

Bezciyan Okulu 300, 312, 326, 334, 372, 396, 399, 512

Bıllurci Nışo (Marangoz) 57, 269

Bıro (Meyğhanaci) 181

Bıyıklı Mehmet Paşa Camii 168

Bilsay 298

Birinci Cihan Harbi 13, 63, 104, 272, 450

Birinci Harb-i Umumi 123

Bitlis 107, 171, 378, 460

Bityas 385

Boğaz(lar) 345, 441, 497

Boğos 375

Boston 452, 456, 460, 461, 488

Bozan 249

Brobdingnag 122, 129

Bubo Dayi 212

Buğday Pazarı 40, 58, 158

Bursa 72, 145, 171

Bülbülderesi 424

Büyük Postane 240

Büyükayı 494

Cabağhçur 387

Cağaloğlu 281

Cebelutariğh Boğazi 104

Cehuler 67

Cemal Paşa 104

Cemaran Okulu 507

Ceyhan 269

Cigogne 350

Cihan Ezağhanasi 249

Circis (Eczacı ) 18

Colombo 144

Cozef, Cozo 204, 206, 250

Cumhuriyet (İlkokulu) 17, 108, 168, 356

Cumhuriyet Bayramı 199

Cumuryet (altuni) 132, 185

Çakaloz, Hayri 130

Çardaklı Hamamı 45, 46

Çarşı fırını 122 ©Çarşi

Çarşı Karakolu 131, 200, 206, 278

Çarşi Furuni 122, 207

Çaykovski 433

Çemberlitaş 321

Çerkes 465

Çermik(liler) 87, 142, 149, 469

Çırig fırını 122

Çiçek Pasajı 195

Çilingir 201

Çingene 425

Çinili Karakol 507

Çiyayê Reş 10

Çobanyıldızı 494

Çörçil 104

Çüngüş(liler) 142, 269

Çüt Kafa ©Memdöh

Dabağ(yan), Karnig (Kemal) 12, 101, 166, 453, 456, 488 ©Karnig

Dacig(ler) 27-29, 124, 131, 140, 143, 183, 237, 248, 267, 270, 272, 274, 275, 277, 281, 300, 302, 304, 308-311, 341, 393, 452, 454, 455, 469, 470, 484, 486, 493

Dağ Kapı 17, 29, 45, 96, 109, 160, 163, 196, 198, 211, 212, 464

Demırkırat 270

Demirciler Çarşısı 65, 69, 288, 484, 486, 487

Demokrat Parti 269, 458

Der Arsen (Papaz) 22, 27, 30, 47, 66, 96, 98, 99, 101, 106, 111, 112, 123, 175, 221, 281, 305, 310, 341, 342, 356-358, 374, 376, 408, 409, 456, 467-469, 471, 474, 484, 487, 488, 496

Der Krikor 232

Der Şınork (Papaz) 502, 504, 506, 507, 509

Der Zor 13, 171, 450, 454

Derik(li) 293, 453, 487

Deve Hamamı 45

Dırtad (Kral) 445

Dicle 72, 98, 99, 105, 108, 113-115, 122, 145, 157, 165, 170, 242, 243, 255, 311, 471, 495

Dikran 25, 59, 127, 147

- (Çulcu) 25

- (Deli) 25

- (Demirci) 25

- (İkinci) 25

- (Kalaycı) 25

- (Kazancı) 25

- (Kral) 25, 488, 489

- (Kuyumcu) 25

- (Sobacı) 25

- (Taşçı) 25

- (Yemenici) 25

Dikranagerd 25, 408, 409, 488

Dikro (Dayi/Çulci) 249, 257

Diraduryan efendi [Arsen] 315-317

Diran (Demirci) 202

Direkçi Çığhmazi/Sokağı 18, 122, 168, 457

Diyarbakır 9-12, 15, 17, 21, 25, 26, 33, 35, 38, 40, 46, 47, 51, 52, 54, 67, 68, 73, 75, 78, 79, 83, 84, 91, 100, 106, 108, 114, 120, 121, 123, 124, 129, 130, 135, 136, 139, 142, 144, 150, 152, 170-172, 175, 176, 186, 196, 221, 226, 228, 235, 241, 242, 244, 245, 251, 261, 262, 265, 271-276, 281, 283, 284, 287, 298, 316, 322, 325, 335, 337, 339, 341, 342, 348, 350, 356, 361, 381, 393, 401, 406-408, 415, 421, 429, 431, 437, 443, 446, 451-453, 455-457, 464-466, 479, 487, 488, 495, 499

- Ermenicesi 16, 63

- Garı 9, 12, 24, 448

- Halkevi tiyatrosu 219

- Hatırası 211

- İstasyonu 137

Diyarbakırlı(lar) 14, 120, 339, 420

Diyarbakırli 299, 427, 448

Diyarbekir 10, 47, 140-142, 153, 154, 178-180, 219, 313, 317, 458,

Diyarbekirli 299, 315, 421

Donabed 80, 128, 387

Dört Ayaklı Minare 208, 457, 466

Dünya 80

Edirne 380

Edison 144

Efsel 251

Egıl 179, 388

Egılli 140, 183

Eğsa 63, 351

Eğso Baco 262, 265

Ekrem (Çulci/Çulcu) 131, 139

Ekspres 505

Elazığ 130, 487, 495 ©Eleziz

Elaziz 80, 127

Elisbah 274, 275

Elmadağ 193

Elo [Dişçi] 140, 243

- (Neğneci/Dayi) 155, 156

Emevi 109

Emil 79, 248, 250, 255

Emin (Satıköyli) 250

Eminönü 240, 406

Emmi (İncir) 298

Emseh (Terzi) 249

Emsih (Kuyumcu) 58, 59

Enne 257

Enver hoca 447

Enver Paşa 104

Erbedaş Çeşmesi 22

Ereskin 506

Ergani 134-137, 452, 454-456, 459 ©Erğeni

Erganili 142, 455, 460

Erğeni 452, 457, 458, 473

Erivan 263

- Radyosu 480

-’ın sesi 474, 480

Ermence 168, 334, 335, 340, 341, 443, 451, 481, 496

Ermeni(ler) 7, 12-14, 16, 25, 27, 58, 69, 70, 83, 85, 100, 101, 107, 124, 131, 135, 139, 141-143, 151, 166, 176, 178, 179, 180, 184, 186-188, 190, 228, 229, 263, 267, 269, 273, 274, 277, 278, 285, 288, 303, 311, 313, 318, 321, 324, 325, 336, 389, 342, 347, 350, 367, 370, 376, 464, 498

Ermenice 10, 14-16, 24, 25, 39, 46, 52, 55, 63, 76-78, 82, 91, 98, 112, 116, 120, 122, 123, 134, 152, 161, 169, 187, 208, 220-223, 225, 230, 231, 247, 256, 260, 276, 277, 278, 283, 286, 300, 315-320, 322, 324, 330, 334-336, 338, 340, 341-343, 346-350, 354-356, 358, 362, 363, 366, 368, 380, 381, 385, 389, 393-395, 397-400, 418, 419, 424, 429, 431, 436, 438, 446, 449, 450, 451, 456, 461, 463, 475, 479, 480, 490, 496, 500 ©Ermence

Ermenistan 105, 262, 266, 267, 468, 474, 480,481

Erşelus Baco 18

Eruseğim 85

Erzincan 171, 378, 380

Erzurum 171, 378, 449, 463

Erzurumlu 63, 381

Es, Hikmet Feridun 80

Esayan (Kız Lisesi/Okulu) 439, 500, 502-504, 507, 509-512

Eskeriye Furuni 49

Eski Ermenice 318

Eskişehir 391

Estedur (Dayi) 98, 262, 263, 265, 310

Etrüsk 109

Eziz (Sultan) 132

Eziz (altuni) 133, 185

Fahrettin Kerim ©Gökay

Fasulyacıyan, (Karekin) 40, 42, 53 ©Karekin

Fatihpaşa Karakolu 72, 141, 254

Fatihpaşa Mahallesi 457

Fatma 17, 473

Fehmi (Kondıraci/Usta) 68, 250 ©Hindi

Fener(bahçe) 195

Ferho (Deli/Dilenci) 66, 68, 72-74

Feriköy 381, 389

Feyziye ⁄hanım 289

Fılla 8, 29, 90, 91, 138, 171, 288, 352, 458, 459, 472, 473, 486

Fırat 170

Fıstıkağacı 445

Fiskaya 170, 196, 285

Fransa 263, 454

Fransız(lar) 79, 345, 350, 438, 491

- Konsolosluğu 195

Fransızca 285, 315, 349, 350, 392, 397, 398, 436, 437, 439

Frezno 80

Galata 424, 432, 390, 440, 505, 507

- Köprüsü 407, 422, 424, 440, 503, 508

Galatasaray 195, 390

- Lisesi 195, 430

Garabed 108 ©Hemal

- Usta 461

Garbis 226, 232-235, 237-239, 240, 241, 281-283, 299, 320, 321, 323, 328, 330, 361, 363, 364, 370, 382-384, 386, 389, 390, 392, 406, 415-417

Garo (Hemal) 107, 108

Gâvur 28, 60 ©Gavur

- Mahallesi 16, 18, 22, 26-28, 47, 68, 83, 84, 90, 91, 100, 101, 122, 124, 126, 127, 130, 135, 141, 147, 151, 198, 200, 207, 212, 253, 269, 288, 313, 342, 377, 386, 393, 407, 452, 457, 466, 469, 483, 484, 486, 487, 499

- Meydanı 27, 28, 141, 147, 165, 168, 284

Gavur 8, 140, 472

- Mahle 201, 294, 473, 496

- Meydan 141, 194, 291

Gazi Caddesi 57, 60, 68, 101, 109, 139, 158, 159, 163, 200, 211, 256, 464, 476

Gedikpaşa 234, 382, 439, 512

Gerebed (Cüce/Gerc/Dayi) 106, 122, 123, 126, 128, 407 ©Gerebit

Gerebit (amca/Apê) 123

Getronagan (Lisesi) 424, 425, 427, 428-430, 431-433, 438, 440, 443, 462, 502-504, 508, 511

Getronaganlı 428, 429

Gîrbo 123

Giray, Aziz 46 ©Aziz Beg

Giregos 147

- Dayi (Derikli) 293

Gomigyan, Vartan 429, 463

Gotlar 109

Gökay, Fahrettin Kerim 391

Gülbenkyanlar 400

Güliver’in Seyahatleri 121, 129, 130

Gülten 110, 111

Güney Amerika 498

Güzelses, Celal 433

⁄azi 132

“⁄haço”(lar) 8, 27, 28, 124, 308, 309, 465

⁄haço 59, 263, 269

- (Demirci/dayı/usta) 65, 70, 71, 85, 86, 93, 168

- (Kuyumcu/Kuyımci) 58, 262, 265, 307

⁄halıt (Lıceli/Çulci) 141

⁄halo 43, 87, 89, 90, 351

⁄hanım 306, 307, 373

⁄harpet 127

⁄harput 153, 154,

⁄helil Ağa 209, 210

⁄helil Turğut/Beg 170, 287, 291

⁄hetice Bibi 268

⁄heyri 310

⁄hıçe 274, 275

⁄hıno 152, 157-159, 209, 210, 262, 267, 446

⁄hıristiyan 445

⁄hop 463

⁄hude 284

⁄ugas375

Haç Bayramı 489, 495

Haçadur 254, 271, 272, 351

Haçaduryan [Aram] 433

- Karekin (Patrik) 176, 223, 233, 391, 409, 463, 468

Hagop 396, 411, 454

Halep 273, 452

Halil İbrahim (Sofrası/bereketi) 125, 126, 376, 495

Halk Partisi 336

Halkevi 210, 211, 213, 219

Hamal Garo 107 ©Hemal

Hammurabi 170

Hampig 392

Hamravat 11, 18, 304

Hançepek(li) 16, 18, 47, 68, 69, 72, 84, 90, 100, 121, 124, 141, 165, 261, 298, 375, 452

- Karakolu 268

Hanım 127, 152

Hanne (Marangoz) 201, 250

Haram Su 311

Harbiye 193

Harp 235

Harput(lu) 171, 176, 186, 272, 380, 450

Harutyun 286

Harutyunyan, Hampartzum 430

Hasan 17, 144, 202

- Ağa 465, 466 ©Hesen

- Paşa Hanı 34, 68, 159

©Kaspıran

Hasırcılar Sokağı 141

Hatay(lı, lılar) 39, 117-120, 176, 186, 321, 324, 325, 385, 390, 417, 419, 495

Hay(lar, lığ) 85, 100, 140, 142, 177, 179, 182-185, 238, 239, 250, 262, 263, 270, 271, 279, 282, 305, 310, 351, 352, 384, 452, 453, 470, 471

- Krisdonya 180-182, 184

Hayasdan 262, 263, 265-267

- Radyosi 480

Haydarpaşa 448

- Garı 7

Hayeren 175, 180, 448, 481

Hayganuş 201

Haygaz (Baron) 82, 83, 84, 114-116, 119, 120, 144, 150, 173, 189, 225, 246, 247, 389, 390

Hayig (Dayi/Çalğıci/ Cımbuşçi/Fotorafçi) 211, 212, 215-219, 377, 475

Hayne(liler) 142, 387

Hayr Apraham 376, 495

Hayr mer 228, 233, 348

Hayrig 350-352

Hazreti İsa 97, 143

Hazreti Muhammed 111, 170

Hazrolilar, Hazrolular 142

Hebeşistan 105

Heci (Kebapçi) 182, 183

- Dayi 49

- Mama 248

Hegop 147, 307

Hemal Garo 107, 108

Hemırvat 11

Hemit (altuni) 132, 133

Heredan(lı, lılar) 78, 131, 139, 142, 252, 271, 272, 273, 275, 277, 351, 352, 377, 378, 462, 463, 480-482

Heredanli 131, 140, 249, 275

Hesen Ağa 290, 464

Hesırcibaşi (Sukaği) 142, 201

Hesırciler Sukaği 141

Hesirli Sukaği 122

Hevsel 399

Hıristiyan(lık, lar) 143, 231, 273, 490

Hırya(lar) 238, 240, 282

Hindi, Fehmi 477 ©Fehmi

Hisus 158, 451, 470

- Krisdos 22, 97, 128, 147, 158, 166, 187, 206, 276, 277, 281, 308, 309, 310, 361, 374-376, 450, 463

Hitler 79, 80

Hormig Baco 448, 451

Horom 238, 282

Horum 484, 486

Hovhannes 375

Hovsep 313, 449

Hun İmparatorluğu 109

Hürriyet ⁄azatasi 80

Hüsen 273, 310

Hüseyin 144

Hüso (Lıceli, Demırci) 142

Isdepan 234

İcadiye 396, 397, 506

İçkale 21, 69

İkinci Dünya Savaşı 480

İm Mahı 501

İncil 318, 376, 378, 418

İngiliz Konsolosluğu 504

İngilizce 80, 110, 169, 285, 315, 316, 349, 350, 392, 436, 438, 456, 462, 464

İngilizler 345, 485

İnönü (İlkokulu) 108

- Caddesi 101

İsa Peğhember 22

İsa Peygamber 98, 99, 111, 136, 277, 374, 422, 467, 474

İslam 310, 442

İsmail (Demirci) 70, 168, 426

İsmail Beg (Diş Tabibi) 131, 290

İsmet (İnönü/Paşa) 86, 269, 270, 285

İspayi Pazarı 58, 288, 337, 477, 489

İsrail 67, 72, 73

İstanbol(li, lar)13, 31, 67, 84, 85, 100, 101, 165, 166, 168, 177, 178, 180, 181, 183-185, 220, 236, 402, 416, 449, 469, 496

- Boğazı 263, 348

İstanbul(lu) 7, 8, 10, 11-13, 17, 24, 38, 66, 67, 73, 83, 100-103, 106, 113, 114, 120, 157-159, 165-167, 170, 176, 186-188, 191, 194, 219, 225, 228, 236, 240-244, 258, 278, 317, 323, 335, 339, 347, 364, 365, 381, 383, 390, 391, 395, 398, 399, 409, 411, 414, 416, 419, 420, 421, 434, 437, 442, 450, 451, 462, 463, 464, 468, 475, 477, 479, 488, 489, 493, 494, 497, 498, 499, 511

- Ermenicesi 480

- Ermenileri 186, 188, 229, 498

- Türkçesi 343

İstasyon Caddesi 364

İstiklal Caddesi 194, 503, 504, 509, 510

İstiklal Marşı 82

İtalyanlar 345

İzmir(li) 181, 380

- köftesi 365, 432

İzmit 171, 186, 380, 498,

Jamanak 450

Japon Mağazası 195

Jean Diget 438

Jirayr, Jiro 17, 208

John Deer 458

Jozef 201, 204 ©Cozef

Kadıköy 382

Kafle 63, 78, 80, 84, 105, 106, 131, 163, 177, 184, 242, 244, 248, 252, 253, 262, 271-274, 276, 279, 283, 290, 294, 303, 310, 342, 352, 377, 378, 387, 388, 410, 452, 453, 456, 463, 467, 471, 480, 481

Kalaycılar Çarşısı 485

Kalınyan, Torkom 435

Kaliforniya 498

Kalustyan, Haygazun 82

Kamışlı 262

Kandilli 382

Karabet’s Carpet 461

Karacadağ 10, 14, 19, 30, 87, 126, 156, 245, 305

Karadeniz 345

Karagözyan (Ermeni) (Yetimhanesi) (İlkokulu) 7, 8, 14, 26, 117, 234, 235, 246, 381, 385, 386, 390, 391, 417, 421, 503

- (Efendi) Dikran 25, 26, 53, 173, 174

Karagözyan (Azkayin) Vorpanots 14, 76, 385

Karaköy 407, 438, 440, 450, 504

- Muhallebecisi 502, 504, 510

- Rum İlkokulu 438

Karekin (Düdüklü) 20, 22, 24-26, 31, 32, 39, 40, 52, 53, 55, 66, 75, 76, 116-118, 150, 189-193, 195, 219, 220, 222, 223, 225, 227, 237, 238, 241, 246, 247, 390

- Emmo 22, 23, 131

- vartabed (rahip) 320, 330, 346, 349, 354-356, 361-363, 380, 394, 398-402, 419, 422-424, 431, 435, 437, 447, 498, 501 ©Kazancıyan ©Haçaduryan

Karnig 202

- (Dayi/Dabağ/Baron) 12, 14-16, 20, 24, 76, 101-103, 110, 112, 113, 151, 166, 175, 189, 190, 191, 192, 220, 221-225, 233, 237, 238, 241, 244-246, 453, 457

Karno (Deli) 399, 400

Kars 264, 492,

Karyüği Lamparı 247, 258

Kasaplar Çarşısı 70, 88, 476,

Kaspıran Hesen 142

Kastamonu 186, 496,

Kayseri(li, ler) 176, 186, 219, 420, 448, 496

Kazancılar Çarşısı 485

Kazancıyan, (Rahip) Karekin 227, 228, 229, 233, 361 ©Karekin vartabed

Kâzım, Kazo (Nalbant/ Usta) 456-458, 459, 460, 488

Kedice 284

Keğam 232

Keldani(ler) 18, 58, 60, 68, 124, 143, 176, 250, 270, 285, 311, 348, 376, 377, 476, 477

Kemal 17 ©Dabağ, Mustafa

Keşifler ve İcatlar 144

Keşiş(yan, Hovsep) 281-283, 285, 286, 298, 299, 312-320, 334, 349, 372, 373, 380, 381, 406-411, 421, 424, 430, 440, 463

Kevo 459, 485

- Emmo 269

- (Darbukacı) 212, 377

- (Nalbant) 457

Keya(gil/Dayi) 249, 262, 263, 265

Keyserıli 445

Kıbrıs 484, 486, 488, 506

Kınalı(i) 413, 414, 422

- İskelesi 422

-ada(lı) 413, 422, 424, 507

Kırklar (Kırğhlar) Dağı 113

Kısmet Bakkaliyesi 326

Kızıl Sultan 104

Kızıl Yıldız 480

Kızılbaş 325

Kızılderililer 124

Kocatepe 345

Kokor 366

Konya 171, 499

- Lezzet Lokantası 401

Kore Mahallesi 74

Kot Mınara 22

Köprü 432, 506

Krikor 392, 445, 491

- Lusavoriç (Aziz) 445, 467, 490, 491, 494

- Zohrab 436

Krisdonya 240, 282, 310

Kudüs 380, 399

Kuleli 60

Kullik 72

Kulplu(li) 108, 142, 244

Kulüp sigarası 94, 97, 107

Kumkapı 24, 38, 190, 260, 364, 367, 371, 382, 383, 389-392, 395, 396, 398, 399, 400, 404, 439

- Meydanı 372, 392

Kumkapi Meydani 396

Kurban Bayrami 198

Kure Mama 95, 102, 144, 298, 305, 412, 446

Kurşunlu Cami 22, 70, 168, 490, 491

Kurtalan Ekspresi 10, 130

Kuşbaz/Kuşçi Şeğho 69-71, 426

Kuyumcular Çarşısı 59, 60

Küçük Kilise 141

Küçükayı 494

Küpeli Havuzu 21

Kürkçü Han 239

Kürt 18, 29, 39, 40, 86, 88, 98, 99, 116, 120, 124, 156, 176, 179, 183, 219, 252, 274, 279, 284, 285, 311, 313-315, 325, 353, 376, 421, 429, 430, 494

Kürtçe 10, 46, 90, 120, 123, 134, 154, 161, 209, 261, 296, 449, 494

Kütahya 171, 378

La Sigonyı 350

Latin 342

Lavo 449

Leyla ile Mecnun 93

Lıcag 358, 361, 502

Lıce 181, 182, 235, 388

Lıto 179, 180, 183

Liceli 140-142, 178, 180, 182

Liliput(lar) 122, 129, 407

Lozan 345

Lusavoriç 500

Lüslüs Baco 46

Maarif 281, 300 ©Mearif

- Müdürlüğü 227, 285, 313

- Vekaleti 176, 242

Macellan 144

Maden 130, 134, 137, 139, 454, 460, 464, 471, 474, 487- 489 ©Mağden

Mağden(li) 452, 469, 470, 488

Mahmut (Kasap) 303

Mahmut ©Ögel

Mahmutpaşa 235, 239

Makarios 486, 487

Malatya(lılar) 171, 176, 420, 448, 450, 487, 496

Malazgirt 163

Manisa 127

Mano 62

Mansur 218

Manuk 450

Manukyanlar 238

Manyel Ağa 321, 323, 325, 327-333, 365, 368, 372, 373, 390, 420

Marangozlar Çarşısı 477, 485

Maraş 171, 378

Mardin(li)129, 130

- Kapı 28, 45, 72, 113

- Kapi 182

Margos 95-97, 99, 101, 104, 105, 158, 250, 253, 298, 375, 378, 462, 493

- (Aziz) 375, 401, 402, 422, 423, 439

-(yan), Sarkis 165, 456

Mari 339

Marko Polo 49, 50, 57, 130, 151

Marmara (Gazetesi) 408, 410, 424, 440, 441, 450

Marsilya 460

Massey Ferguson 459

Mearif 241, 282

- Vekeleti 241

Meco ©Asker

Meğme Dayigil 348

Mehmet 144, 303

Meleyni Çeşmesi 272

Melik Ahmet 28

Melike (Hanım) 109, 110, 285, 316

Memdöh Usta (Çüt Kafa) 61, 62

Memet (Ağzi Egri) 255

Menderes (Başvekil) 485

Merametçiyan Ortaokulu 381

Merangil (Demırci)307

Mercidabık 163

Merdin 129

Merheli 146, 251, 292, 307

Mero (Şişko) 127

Meryem 123, 274, 275

- Ana 135, 136, 233, 235, 281, 467, 474

- Ana Dağı 458, 459

- Ana Kilisesi 135, 229, 233, 371

- Baco 275

Mesropyan İlkokulu 371

Mestan 302

Meşhed 218

Metin 144

Meyro (Kazazgilın) 106

- Baco 127

Mezopotamya 170

Mıgır ©Balıkçı

Mıgırdıç 108, 109

Mıgırdiç 17, 90, 203, 272, 283, 286, 294, 315, 335, 339, 343, 351, 361, 427

Mıho (Kasap) 70

Mınuş 128

Mışeg Serkis 106, 107

Midyat 269

Mihran 380

Mikoyan, (Anastas) 267, 480, 481

Milli Eğitim Müdürlüğü 108

Milli Piyango 372

Mirye 63, 127, 242, 273, 274, 278, 279, 307, 374, 378, 457, 463, 475, 481

Mirza (Hacı) 88

Misak-ı Milli 345

Moltke 345

Moltke‚nin Anıları 345

Momoz 161-163

Mondros 345

Mont Blanc 422

Moşe(ler) 27, 28, 67, 376

Mozart 433

Muhacir 270

Muhammed 470

Muharrem 144

Musa 144

Musevi 124

Mussolini 79, 80

Mustafa 17, 144, 201

- Kemal 346

Muş(lu) 171, 380

Müslüman(lar) 27, 28, 127, 278, 454

- Dacig 28 ©Dacig

Nacar 256, 345, 425

Nacaryan (Bill) 464, 467-470, 474, 487-489

Nacet 61

Naneci Ali 155 ©Elo

Narin kuyrig/Hanım 234-238, 240, 281, 283, 299, 320, 324, 330, 361, 384, 385

Narlıkapı/Narlikapi 396

Narman 449

Nebahat 111

Necati Beg Ceğdesi 440

Necati Bey Caddesi 424

Nefis Pastahane 371

Nevzat 310

New York 461

Nışan 427, 431, 437

- [Margosyan] 271, 272, 351

- [Uzatmaciyan] 242, 475

- (Tokatlı/Zileli) 324, 325, 329, 333, 384, 385, 391, 443

Nışo ©Bıllurci

Nıvart 149

Nigoğos (Bakkal) 404

Niğde 461

Nilgün Sinamasi/Sineması 93, 289

Nişanca Hamamı 326, 327, 371, 389, 420

Nonogil 122

Norayr 231

Nubar 119, 231

- Efendi 372

Nubar’s Carpet 461

Nuh 100, 164, 309

Numune Hastanesi 108

Nuri 230, 231

- (Berber) 289

Nüfus Müdürlüğü 282

Ohannes 119, 147

- (Terzi) 158

©Pese

Oktay 199, 200

Oltu 107

On Gözli Köpri 361

Onnig 289

- Akçeli 434

Oral, Hasan/Hesen 290, 464, 465 ©Hasan Ağa

Ordi Evi 197-199

Orduevi 197, 199, 200, 202

Orta Asya 337

Osman (Boyacı) 372

Osmanbey 193

Osmanlı Bankası 75, 246

Ögel, Mahmut (Beg/Diş Tabibi) 278, 279, 290, 291, 466

Öküzbaş 60, 132

Ömer (Uzun) 407

Pağhırmağdenli 469

Paketçi, Şehmuz 464

Pakradun 208

Papazyan, (Rahip) Sahag 104, 166, 176, 186, 242, 283, 385, 386 ©Sahag

Papken 39, 119, 324, 326, 329, 331, 332, 334, 385, 419

Paskalya 127, 356, 502

Pastör 144

Paşa Hamamı/Hemami 43-47, 288, 289, 473

Patrik 24, 85, 100, 101, 175-177, 186, 188, 191, 223-225, 227, 231, 233, 241, 244, 313, 321, 325, 331, 335, 361, 382-384, 391, 392, 394, 418, 443, 489, 497

Patrikğhana 175, 241, 361, 413, 443

Patrikhane 24, 189-192, 220, 221, 229, 231, 235, 236, 246, 247, 258, 259-261, 312, 315, 318, 320, 321, 323- 327, 332, 334, 335, 363-365, 370, 372, 381, 382, 384, 386, 389, 390-392, 396, 398, 407, 410, 415, 417, 419, 420, 421, 442-445, 463, 503

Pecos Bill 196

Pepo 502, 503, 509

Perçenç 450

Peri Kızı 153

Perşembepazarı 181, 397

Pertek 171

Pese (Ohannes) 63-65, 168, 453, 457, 460, 463, 474, 475, 477, 479-483

Philips 475, 479

Pırotlar 143

Pıruş Baco 106, 123

Piran(lı) 252, 272, 273

Piranli(lar) 140, 142

Postal 436

Rab 97, 450

Radyoevi 193

Ramazan 278

- Dayi/(Sobacı) 63, 64, 456, 460, 474, 488 ©Remezan

Ramses (İkinci) 109

Recai 289

Recep Hoca 285

Rehan Baco 106, 468

Remezan 477

Reşat (Beg) [Ögel] 291

Reşat (altuni) 132, 133, 185

Rıdvan Beg 285

Rızgo (Daşçi) 482

Rızgo (Demirci) 69, 70

Romanya 263

Romen rakamı 10

Roy Rogers 196

Rozin Baco 112

Rum 504

Rusya 262, 263, 267

S. O. S. 430, 431, 433

Sago (Kalaycı) 62, 269

Sağır 485

Sahag Vertebed 166, 394

Sahilbent vapuru 7

Saint Benoit 438, 439

Sait (Abe) 34, 36

Sait (Viranşehirli) 453

Salıh (Dondırmaci) 37

Salih (Kör) 268

Saman Pazarı 40

Samandağ 324, 385

Samanyolu 154

Samatya 396, 442, 443

Sami hanedanı 170

Samsun 345, 495

Sanat Okulu 108

Sarafyan, Harutyun 464

Sarayburnu 441, 497

Sarig Baco 45

Sariyer Börekçısi 440

Sarkis 17 ©Basmacı

- (Dişçi)/Margos(yan) 18, 19, 100, 165, 168, 206, 210, 272, 276, 277, 378, 452, 456, 463

Sarkisyan, Arşaluys 17, 18, 20, 75, 76, 117, 225, 246, 389, 417

Saro 48, 92, 121, 271-280, 293, 294, 309, 351, 377, 457, 463, 479

Sasani 109

Sasonlilar 142

Satenik 450

Satıköyli Nazır Emin 250

Seferberlig 177, 272, 273, 458

Seferberlik 13, 123, 186, 414

Selamsız 391, 410, 424, 507

- Caddesi 425

- Yokuşu 505

Selanik 505

Selçuk 109

Selma ⁄hanım 74

Sen Benua 438 ©Saint

Senem 43, 87, 135, 293

Serkis (Dişçi/Dayi) 35, 131, 184, 185, 203, 265, 267, 275, 279, 303-305, 468, 481

©Mışeg

Seto 127

Setrak 346, 347, 411

Setreg 249

Sığırca 284

Sıke 100, 127, 159, 243, 264, 268, 269, 271

Silivri 404

Silvan 381, 463

Silvanlı 313-315, 430

Sımpat (Demırci) 61

Sırpazan 221, 222, 234, 240

Singer 54, 58, 158, 303

Sirkeci 240

- Meydanı 400

Sirvart 149

Sisag Reis 38

Sivas(lı) 171, 176, 186, 371, 378, 380, 448, 450, 495

Sıvereg(li) 142, 269, 275, 279, 290, 353

Siverek(li) 63, 172, 210, 272, 274, 278, 380, 453, 464-466, 492

Sobacılar Çarşısı 63, 64, 474, 485

Sofi (Emmo) 373-379

Soğo 376

Sope 492

Sovyetler Birliği 480

Stalin 267

Stalingrad 104

Suakar Hamamı 45

Sultan 274

©Eziz

Sultanhamam 237, 239

Suriye 80, 107, 141, 262, 457, 460

Surp Garabed Kilisesi 507

Surp Giragos (Kilisesi) 12, 18, 22, 60, 97, 101, 106, 123, 136, 140, 141, 163, 166, 175, 208, 228, 456, 488

Surp Haç (ilk)okulu 176, 410

Surp Haç Kilisesi 489, 497

Surp Haç Tıbrevank 227, 489, 495 ©Tıbrevank

- Ermeni Ruhban Okulu 391, 497 ©Tıbrevank

Surp Harutyun Kilisesi 511

Surp Krikor Lusavoriç Kilisesi 424

Surp Ohannes Kilisesi 239

Surp Pırgiç Ermeni Hastanesi 382, 400

Surp Sarkis (Kilisesi) 12, 60, 140, 163, 456

Surpik (Madam) 405

Süleyman Nazif (İlkokulu) 16, 83, 102, 108, 144, 160, 168, 169, 268, 294, 356, 491

- Mektebi 308

Sümer Sineması 93

Sümerbank 270

Sümerler 109

Sünni 270

Süryani(ler) 33, 46, 58, 124, 143, 176, 250, 270, 275, 285, 311, 348, 376, 377

Şam 452

Şarabtul 274

Şef 270

Şefteli Sukaği 122

Şeğhmus (Dayi/Datlıci) 159-161, 163

Şeğho ©Kuşbaz

Şehir Sineması 17, 29, 96, 102, 196, 197, 211

Şehmuz ©Paketçi

Şeker Bayrami 198

Şevket (Dayi/Meyğhanaci) 208

Şeyh Matar fırını 122

Şeyh Matar Camii 18, 450, 457

Şeyhmus 162

Şınork ©Der Şınork

Şirikçiyan, Antranig (Terzi/Usta) 57, 58

Şişli 8, 117, 191, 241, 381, 385, 386, 389, 390, 391, 421

- Ermeni Mezerlıği 178

- Kulübü 426

Şoğagat 332, 333, 392

Şopen 433

Şuşan 449

Şükri 310

- (Kalayci) 131 ©Şükrü

- (Palanci) 482

Şükrü (Kalaycı) 139

Tadasdan 97, 310

Taksim Meydanı 194

Talas 242

Talat Paşa 104

Tanaş (Bakkal) 326

Tanin 60

Tanrı 27, 30, 47, 61, 65, 66, 73, 97, 98, 125, 161, 200, 207, 208, 232, 251, 274, 275, 276, 277, 281, 357, 364, 365, 376, 380, 418, 439, 451, 461, 467, 472, 475, 485, 499, 501, 502, 504

Tarlabaşı 38

Tarsus 242

Tasvir 60, 129

Taşçılar/Taşçilar Kahvesi 79, 263, 267, 270, 475, 482, 483, 484

Taşkın 289

Tatyos Ağa 20

Tebriz 218

Tehcir 63, 106, 123, 141, 172, 186, 187, 252, 410, 451, 452

Tehran 218

Tekel Rakı Fabrikası 30, 165

Tekirdağ 171, 380, 450

Telli Odalar (Sokağı) 239, 364

Temiz, İsmail (Demirci) 254

Tenekeciler Çarşısı 489

Tepebaşı 195, 504, 506

Tezğhırab 274

Tıbırvenk 177, 241

Tıbrevank 83, 176, 227, 347, 381, 386, 391, 393, 396, 410, 413, 417, 433, 434, 437 ©Surp Haç, Tıbırvenk

Tıjoğhk 97

Tırağht 97

Tokat(lı) 171, 176, 384, 385, 441, 443, 450, 495

Tokatlıyan Oteli 195

Topkapı 382

Torkom ©Beşiktaşlıyan, Kalınyan

Toros 147

Trabzon(lu) 186, 391, 463, 498

Tumas 59

- (Taşçı) 460

Turgut, Halil 108, 109, 170, 172, 255 ©⁄helil

Turğut Beg 243

Turistik Otel 464, 469

Turyan, Bedros 354, 356, 359-361, 380, 501, 502, 512

Tutum Haftası 160, 162

Tüfekli 303

Tüme (Topal) 106

Tümes (Kalayci) 127

Tümes (Yemenici) 482

Tümesgil (Divarci) 307

Türk(ler) 27, 82, 110, 124, 162, 176, 285, 311, 325, 335, 376, 429, 469, 484, 505

Türkçe 10, 20, 24, 39, 80, 90, 113, 119, 123, 152, 161, 169, 179, 221, 225, 247, 260, 315, 318, 319, 331, 335, 338, 341-343, 348, 356, 358, 362, 368, 381, 394, 397, 398, 411, 439, 449, 456, 461

Türkiye 263

- Ermenileri 410

Uhud Dağı/Savaşı 170

Uli Cami 59, 185, 211, 278, 496

Ulus 103

Urfa 171, 271-273

Urfa Kapı 28

Uso 311, 313-315, 468, 469, 473

Uzatmaciyan, Ohannes 456, 475 ©Pese

Üç Horan ©Yerrortutyun

Üsküdar(lı) 82, 120, 176, 227, 240, 347, 354, 380, 381, 391-393, 396-398, 410, 413, 415, 417, 422, 431-433, 439, 441, 445, 447, 489, 495, 505, 508, 510

- Bülbülü 354, 355

- İskelesi 424

- Meydanı 397, 505, 507, 508

Vahram 260, 324, 363-373, 389, 405, 420

Vahriç 119, 324, 385

Vakıflı 324, 325

Vali Konaği 197

Van(lı) 87, 378, 381, 414

Vanes (Çulci/Dayi/Ergan) 249, 406, 407, 485

Varlık (Varlığ) Vergisi 180, 231, 235, 237, 239

Vartan ©Gomigyan

Varujan 237

Vazken 468

Vehanuş (Madam) 372

Venedik 498

Vezir Hanı 321

Viranşehirli 453

Vizigotlar 109

Xaço 86, 465

Yahudi(ler) 27, 28, 67-69, 73, 176, 238n, 270, 311, 270, 311, 376

- Mahallesi 67, 68, 72, 74

- mezarlığı 72

Yakup (Agop) 441, 442

Yakup (Berber, Dayi) 33-36, 38

Yakup (Agop, Kuyumcu) 60

Yalova 440

Yedikule 382, 396, 400, 402

Yeğisapet 63, 272, 274

Yeğişe 380

Yemeniciler Çarşısı 61, 129, 145, 179, 288, 458

Yeni Kapı 29, 73

Yenice 182, 436, 497

Yenikapı 313, 382

Yenimahalle 382

Yenişehir 38

Yeprad Koleji 272

Yerevan 474, 480

Yerkaran 479

Yerli Malı Haftası 162

Yerrortutyun (Üç Horan) Kilisesi 502, 504

Yervent 249

Yeşilköy 382

Yezidi 311

Yıldızşen 29, 393

Yoğurt Pazarı 40, 86, 182, 207, 273, 486

Yongaçoğlu, Ayşe 109, 169

Yordanidis, Aleko 371, 404

Yozgat 495

Yunanistan 80, 263

Yunanlılar 345, 505

Yunus 371

- (Yahudi) 68, 70

Yusuf (Kör) 58, 60, 303, 476, 477

Yusuf Dayi (Bakkal) 376

Yusuf Vehbi 96

Yüksekkaldırım 502, 503, 509

Zadig 356

Zakar Çeşmesi 272

Zapyon Lisesi 504, 510

Zara 450

Zaven 64, 127, 294, 307, 415, 474-481, 483, 495, 509

Zaza jilet 61

Zaza(lar) 252, 265, 272-274, 311, 325, 353, 453

Zazaca 64, 134, 152, 161, 352, 449, 493

Zeki 67

Zeynel Abidin 212

Zeynep 17

Zile 324, 325, 384, 443

Zirai Donatım Kurumu 458

Ziya Gökalp (İlkokulu) 108

- Ortaokulu 243

- Lisesi 30, 83, 103, 169, 242, 298, 314, 339

Zonğıldağ 131, 290

Zulal 343, 344, 346, 347, 349, 354-356, 358, 359, 361-363, 394, 395, 402, 403, 410, 422, 435, 439, 444, 490, 491, 493, 494, 498-503, 507, 509, 510, 512

Zülkıf 289