Charles Dickens

David Copperfield

CHARLES DICKENS 1812’de Landport’ta doğdu. Babası veznedardı. On yaşına geldiğinde babası maddi bakımdan güç durumlara düştü ve ailece Camden Town’ın yoksullar mahallesine göç ettiler ve küçük Charles da okuldan alındı. Böylelikle yazar, çocuk yaşta bir kundura fabrikasında çalışmak zorunda kaldı. Daha sonraları bir avukatın yanında çalışmaya başlayan yazar, genç yaşta mahkemelerde hayatın içyüzünü öğrenmeye başladı, Gözlemleri onu yazmaya itti. Daha yirmi iki yaşında gazete yazıları ses getirmeye başladı. Mizah diliyle yazdığı Picwick Papers 1837’de yayımlandı, ilk romanı Oliver Twist onu henüz yirmi altı yaşındayken büyük bir romancı olarak dünyaya tanıttı. David Copperfield, Antikacı Dükkânı, İki Şehrin Hikâyesi gibi başyapıtların yazarı Charles Dickens, hayat geçimi uğruna verdiği yorucu çalışmalar sonucunda sağlığını yitirerek 1870 yılında öldü.

AZİZE BERGİN 1932 yılında İstanbul’da doğdu. Çocukluğu Bursa’da geçti. Amavutköy Amerikan Kız Koleji’nde öğrenim gördü. 1950 yılında gazeteciliğe başladı. 1952 yılından beri gazetecilikle çevirmenliği sürdürüyor. Çeşitli yayınevlerinde yayınlanan çeviri kitaplarının sayısı 200’den fazladır.

Charles Dickens

David Copperfield

Çeviren: Azize Bergin

Alfa Yayınları : 75
Dünya Klasikleri Dizisi: 1403

DAVID COPPERFIELD
Charles Dickens

Türkçesi: Azize Bergin
Özgün Adı: David Copperfield

Birinci Basım : Ocak 2004
ISBN : 975-297-424-4

Yayıncı ve Genel Yayın Yönetmeni: M. Faruk Bayrak
Yayın Koordinatörü ve Editör: Cahit Akın
Dizi Editörü : Halil Gökhan
Pazarlama ve Satış Müdürü : Vedat Bayrak

Copyright © 2003, ALFA Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti.

Bu çevirinin tüm yayın hakları ALFA Basım Yayım Dağıtım Şan. ve Tic Ltd. Şti.’ye aittir.
Yayınevinden yazılı izin alınmadan kısmen veya tamamen alıntı yapılamaz,
hiçbir şekilde kopya edilemez, çoğaltılamaz ve yayımlanamaz.

ALFA Basım Yayım Dağıtım Ltd. Şti.
Ticarethane Sk. No: 53 34410 Cagaloğlu, İstanbul
Tel : (212) 511 5303-513 8751-512 3046 Fax : (212) 519 3300
www.alfakitap.com
E-mail: info@alfakitap.com

ALFA/AKTÜEL KİTABEVİ
Burç Sinema Pasajı No: 34
Altıparmak / BURSA
Tel: (224) 223 60 16

I
BEN DOĞDUM

Kendi hayatımın kahramanı olacak mıyım, yoksa bu mertebeyi bir başkası mı alacak, bunu şu sayfaların göstermesi gerekiyor. Hayatıma, hayatımın başlangıcından başlamış olmak için bir cuma gecesi, saat tam on ikide doğduğumu belirteyim. (Bana böyle dediler, bende inandım.) Dediklerine göre, saatin çalmasıyla benim de ağlamaya başlamam bir olmuş.

Hastabakıcı hemşire de, şahsen tanışmamız ihtimalinden aylarca önce benimle pek ilgilenen, komşu ebeler de, doğum günümü, saatini dikkate alarak, birincisi, hayatta mutsuz olacağımı, İkincisi, hayalleri, ruhları görmeye hak kazanacağımı ileri sürmüşlerdi. Onların inancına göre, hangi cinsten olursa olsunlar, cuma gecesinin geç saatlerinde doğan bütün çocuklarda bu iki özellik olurmuş.

Birinci özellik için burada bir şey söylemem gereksiz, çünkü kehanetin doğru ya da yanlış çıktığını hiçbir şey tarihçemden daha iyi belirtemez. İkincisine gelince, bebekliğimde bu özelliğimden faydalanmışsam, ona bir diyeceğim yok, ama şimdiye kadar böyle bir durumla karşılaşmadım. Yalnız, bu özellikten yoksun kalmış olmaktan da şikâyetçi değilim; şimdi bir başkası bundan yararlanıyorsa, ne âlâ, güle güle kullansın diyeceğim.

Başımda, gazetelere ilan verilerek on beş altın gibi pek ucuz bir fiyata satışa çıkarılan bir zar tabakasıyla doğmuşum. O devirde denizciler parasız mıydılar, yoksa inançtan yoksundular da mantar can yeleklerini mi tercih ediyorlarmış, bilemeyeceğim; bütün bildiğim şu ki gazetedeki ilana bir tek teklif gelmişti; bu da, senet kırarak geçinen bir avukattandı; adam nakit olarak iki lira vermek, gerisini de İspanyol şarabıyla ödemek istiyordu; boğulmamayı garantilemek için daha yüksek bir fiyat vermekten kaçınmıştı. Böylece, ilanımız da tam bir zararla sonuçlandı. İspanyol şarabına gelince, benim sevgili anneciğimin kendi şarapları çoktan pazara çıkmıştı. On yıl kadar sonra da zar, bizim tarafta, bir eşya piyangosuna dahil edildi. Piyangoya elli kadar üye, adam başına yarım altın ödeyerek katılmışlardı. İkramiyeyi kazanan da beş şilin verecekti. Ben de oradaydım, bir parçamın bu şekilde teşhir edilmesi beni pek sıkmış, şaşırtmıştı. Hatırladığıma göre, zarı eli sepetli bir yaşlı kadın kazandı; kadın beş şilingi sepetinden bozuk para olarak gururla çıkarıp uzun bir süre saydı da öyle verdi. Kadının boğulmayıp doksan iki yaşında öldüğü de, buralarda inanılmaz bir olay olarak uzun süre hatırlanacaktır. Anladığıma göre, kadının sonuna kadar en çok övündüğü şey de bir köprüden geçmek zorunda kaldığı zamanların dışında, hiç su üzerinde dolaşmamış olmasıymış. Çok sevdiği çayının üzerine yemin ederek denizcilerin, dünyayı “dört dönmeye” heveslenen kimselerin dinsiz olduklarını, onlara kin beslediğini söylerdi. Ona bazı verimli şeylerin, mesela çok sevdiği çayın bu kötü sayılan maceralar sayesinde elde edildiğini anlatmak boşunaydı. Her defasında deniz yolcularını daha şiddetle eleştiriyor, “Dünyayı dört dönmeyiverelim,” diyordu.

Ben de şimdilik, fazla dört dönmemek için, doğumuma dönüyorum.

Suffolk’ta Blunderstone semtinde ya da İskoçların dedikleri gibi “oralarda bir yerde” dünyaya gelmişim. Ben, babası öldükten sonra doğmuş bir çocuğum. Benim gözlerim bu dünyanın aydınlığına açıldığı zaman, babamınkiler kapanalı altı ay olmuştu. Şimdi bile onun beni hiç görmemiş olması, bana tuhaf gelir, hatta onun kilisenin avlusundaki beyaz mezar taşıyla kurduğum ilk çocukça ilişkilerin anıları, geceleri bizim küçük odamız sıcakken, aydınlıkken, onun gecenin karanlığında yapayalnız yattığını, kapılarımızın zalimce onun üstüne kilitlenip sürmelenmiş olduğunu düşünmenin verdiği o anlatılmaz acı, bana daha da garip geliyor.

Babamın teyzesi, yani benim büyükteyzem -ki sırası geldikçe ondan daha çok söz etmek zorunda kalacağım- ailemizin en başta geleniydi. Zavallı annemin bu resmi kişiye karşı duyduğu nefreti yenip de adını ağzına alabildiği zamanlar -bu pek seyrek olurdu- Betsey dediği bu Bayan Trotwood kendisinden çok genç, yakışıklı biriyle evlenmişti. Ama, adamın sadece dış görünüşü hoştu, içi hiç de dış görünüşü gibi değildi: Betsey Teyze’yi dövdüğü sanılıyordu; hatta bir keresinde de onu ikinci katın penceresinden aşağı itmeyi bile denediği söyleniyordu. Bu karakter uyuşmazlığının belirtileri, Betsey Teyze’yi kocasına para verip iki taraflı anlaşmayla ayrılma kararını vermeye zorlamıştı. Adam, bu parayla Hindistan’a gitmiş, ailede yayılan bir inanılmaz efsaneye göre, orada “babun” cinsi bir maymunla fil üstünde gezerken görülmüştü. Ben hikâyede sözü edilenin bir “babu” ya da “bir begüm” olduğunu sanıyorum.[1] Her neyse, on yıl sonra da Hindistan’dan ölüm haberi gelmişti. Bu haberin büyükteyzemi ne şekilde etkilediğini hiç kimse bilmiyordu; çünkü ayrılma kesinleşir kesinleşmez genç kızlık soyadına dönmüş, çok uzakta, deniz kıyısında bir köyde ev alıp bir hizmetçiyle beraber oraya yerleşerek, kimseyle görüşmeden yarı münzevi bir hayat sürmeye başlamıştı.

Sanırım, bir zamanlar babam onun en çok sevdiği insanmış, ama annemi balmumundan bir bebeğe benzettiği için babamın onunla evlenmesine pek kızmıştı. Annemi hiç görmemişti, ama o zamanlar daha yirmi yaşına bile basmamış olduğunu biliyordu. Babamla Betsey Teyze bir daha hiç karşılaşmadılar. Evlendiklerinde babamın yaşı anneminkinin iki misliymiş, sağlık bakımından da çok nazik bir durumdaymış. Daha önce de söylediğim gibi bir yıl sonra, yani ben dünyaya gelmeden altı ay önce ölmüş.

İşte o olaylı, önemli dediğimden ötürü beni mazur göreceğinizi sandığım o olaylı cuma akşamı durum böyleydi. O zaman durumu bildiğimi iddia edemem, ondan sonra olanları da anılarıma dayanarak hatırlamama imkân yok.

Annem ateşin karşısında pek hasta, üzgün bir halde oturuyormuş, gözyaşları arasında ateşi seyredip, hem kendine hem de onun gelişinden hiç de heyecan duymayacak bir dünyaya adımını atacak olan babasız küçük yabancıya da acıyormuş. Dediğim gibi annem, o açık, rüzgârlı mart günü pek ürkek, üzgün, önündeki savaştan sağ kurtulabileceğinden pek şüpheli bir halde oturuyormuş. Gözlerini kurulamak için başını kaldırıp karşıki pencereye baktığı zaman yabancı bir kadının bahçede yürüdüğünü görmüş. Bunun Betsey Teyze olduğu ikinci bakışında annemin içine doğmuş. Batmakta olan güneş, bahçenin korkuluğunu aşarak, yabancı kadının üzerinde parlıyor, o da sadece kendisine özgü dimdik vücuduyla, sert adımlarıyla kapıya yaklaşıyormuş.

Kadın, evin önüne geldiği zaman kimliğini kesin olarak belirten ikinci bir hareket daha yapmış. Babam onun normal bir Hıristiyan gibi pek nadir davranabildiğini sık sık söylermiş. Şimdi de kadın, kapıyı çalacak yerde, kenardaki pencereye burnunu dayayıp içeriye bakıyormuş. Zavallı anneciğimin dediğine göre burnunu pencereye öyle dayamış ki bir anda burnu bembeyaz, yamyassı kesilivermiş. Annemi bu öylesine korkutmuş ki, bir cuma gecesi doğmamı Betsey Teyze’ye borçlu olduğumu her zaman düşünürüm.

Annem korku içinde koltuğundan kalkıp, onun arkasındaki köşeye sığınmıştı. Betsey Teyze, odanın öbür ucundan başlayarak, ağır ağır içerisini incelemeye koyulmuştu. Fıldır fıldır dönen gözlerini en sonunda anneme çevirmişti. Sonra da daima kendisine itaat edilmeye alışmış kimselere özgü bir hareketle, anneme, gelip kapıyı açmasını işaret etmişti. Annem de gitmişti.

Betsey Teyze: “Yanılmıyorsam Bayan David Copperfield’siniz,” dedi. Bunu annemin yas elbiselerinden ve durumundan anlamış olacaktı.

Annem, hafif bir sesle: “Evet,” dedi.

Konuk: “Ben de Bayan Trotwood’um,” dedi. “Adımı duymuş olmalısınız.”

Annem bu onuru kazanmış olduğunu söyledi, ama bir yandan da bunu pek de onur saymadığını belli ettiğinin farkına vararak sıkılmıştı.

Betsey Teyze: “İşte şimdi de kendisini görüyorsunuz,” dedi.

Annem başını öne eğdi, içeri buyurmasını rica etti. Annemin çıktığı oturma odasına birlikte girdiler. Koridorun öbür ucundaki misafir odasının ocağı babamın cenazesinin kaldırıldığı günden beri yakılmamıştı. İkisi karşılıklı oturup da, Bayan Betsey hiçbir şey söylemeyince annem bir süre kendini tutmaya çalıştı, sonra da ağlamaya başladı.

Betsey Teyze telaşla: “Yok yok yok! Bunu yapma!” dedi. “Hadi bakayım sus.”

Ağlamamak annemin elinde değildi; onun için, ağlaması bitinceye kadar ağladı.

Betsey Teyze: “Başlığını çıkar da yüzünü göreyim, yavrum,” dedi.

Annem, başlığını çıkarmak istemese bile, bu garip teklifi reddetme cesaretini kendinde bulamayacak kadar çok korkuyordu ondan. Kendisine söyleneni yaptı; elleri öylesine titriyordu ki, bu işi yaparken o yumuşacık gür saçları da çözülmüş, yüzüne dağılıvermişti.

Betsey Teyze: “Hay Allah!” diye haykırdı. “Sen daha küçük bir bebeksin, ayol!”

Annem yaşından daha genç gösteriyordu. Zavallıcık sanki kendi suçuymuş gibi, başını eğip hıçkırarak ne yazık ki çocuk yaşta bir dul kadın olduğunu, yaşarsa çocuk yaşta bir anne olacağını söyledi. Bundan sonra ortaya çöken kısa sessizlik sırasında Bayan Betsey’in onun saçlarını kaba olmayan bir tavırla okşadığını hisseder gibi oldu, ama umutla, ürkek ürkek başını kaldırıp bakınca, kadının ellerini bir dizinin üzerinde kavuşturmuş, ayakları ocağın korkuluğuna dayalı oturmuş, ateşe baktığını gördü.

Betsey Teyze birdenbire: “Allahaşkına, niçin Kuşevi dediniz?” diye sordu.

Annem: “Evi mi kastediyorsunuz, efendim?” dedi.

Betsey Teyze, gene: “Niçin Kuşevi?” dedi. “İkinizden biri hayatın ne demek olduğunu birazcık bilseydi buranın adını Aşevi koyardı.”

Annem: “Bu adı Bay Copperfield bulmuştu,” diye cevap verdi. “Evi aldığı zaman, etrafta kuşların bulunduğunu düşünmek hoşuna gidiyordu.”

Akşam rüzgârı bahçenin öbür ucundaki yaşlı, uzun karaağaçları öyle bir gürültüyle sallamaya başlamıştı ki annem de, Bayan Betsey de o yana bakmaya cesaret edemiyordu. Karaağaçlar, sırlarını fısıldaşan canavarlar gibi birbirlerine doğru eğiliyor, birkaç saniye süren bu dinlenmeden sonra da sanki açıkladıkları sırlar, zihinlerinin huzurunu bozacak kadar kötü şeylermiş gibi vahşi kollarını sağa sola sallayıp müthiş bir hışırtıyla doğruluyorlardı. Bu arada, yüksek dallara kondurulmuş, yağmurdan, rüzgârdan, bozulmuş eski kuş yuvaları da, fırtınalı bir denize dökülen kazazedeler gibi etrafa dağılmıştı.

Betsey Teyze: “Kuşlar nerede?” diye sordu.

“Neler?” Annem başka bir şey düşünüyor olmalıydı.

Betsey Teyze: “Kuşlar,” dedi. “Onlara ne oldu?”

“Buraya geldiğimizden beri bir tek kuş görmedik. Biz... yani, Bay Copperfield, burada eskiden büyükçe bir kuş topluluğu bulunduğunu, yuvalar çok eski olduğu için kuşların çoktan burayı bırakıp gittiklerini düşünüyordu.”

Betsey Teyze: “İşte tam David Copperfield’e göre bir şey!” diye bağırdı. “Tepeden tırnağa David Copperfield! Yakınında bir tek kuş yokken evine Kuşevi der, yuvalarını gördüğü için kuşların da orada olduğuna inanı verir.”

Annem buna karşılık: “Bay Copperfield ölmüş bulunuyor” dedi. “Bana ondan kötü bir dille söz etmek cesaretini gösterecek olursanız...”

Benim zavallı sevgili anneciğim o an, büyükteyzemin üzerine çullanıp onu yere sermeyi düşünmüştür besbelli, ama kendisi böyle bir saldırıya o gecekinden daha fazla hazırlıklı da olsaydı, büyükteyzem onu tek eliyle, hem de kolayca yere serebilirdi. Olay, annemin yerinden kalkmasıyla geçiştirildi. Sonra zavallıcık bitkin bir halde gene oturdu... Bayılıverdi.

Annem, kendine geldiği zaman ya da Betsey Teyze onu ayılttığı zaman -her neyse- büyükteyzemin pencerenin önünde durduğunu görmüştü. Artık gün batışı da yerini alacakaranlığa bırakıyordu; ikisi odada ateşin aydınlığında birbirlerini zar zor görebiliyorlardı.

Betsey Teyze koltuğuna otururken, sanki etrafına şöyle bir göz atmakla yetiniyormuş gibi: “E, ne zaman kurtulacaksın bakalım?” diye sordu.

Annem: “Her yanım titriyor” diye inledi. “Nem var bilmiyorum, ama, mutlaka öleceğim. Buna eminim.”

“Yok, canım, yok, yok! Biraz çay için.”

Annem, çaresiz bir halde: “Of, Allahım! Of, Allahım! Acaba çay bana iyi gelir mi?” diye bağırdı.

“Elbette iyi gelir. Zaten seninkisi korkudan başka bir şey değil. Kızın adı ne?”

Annem, saf saf: “Kız olup olmayacağını daha bilmiyorum ki,” dedi.

“Hay Allah iyiliğini versin senin! Ben onu sormadım. Hizmetçinin adını sordum.”

Annem: “Peggotty” dedi.

Betsey Teyze “Peggotty!” diye mağrur bir tavırla tekrarladı. “Yani yavrucuğum, Tanrı’nın bir kulu bir Hıristiyan kilisesine gidip de kendisine Peggotty adını mı koydurtmuş demek istiyorsun?"

Annem hafifçe: “Bu onun soyadı,” dedi. “Küçük adı benimkiyle eş diye Bay Copperfield onu soyadıyla çağırırdı.”

Betsey Teyze odanın kapısını açarak: “Buraya bak, Peggotty,” diye seslendi. “Çay... Hanımın biraz rahatsız. Sallanma!”

Bu ev, ev olalı beri sanki içinde oturup emir veren kendisiymiş gibi hâkim bir tavırla bunları söyledikten sonra, Peggotty’nin, yabancı bir ses duyduğu için şaşkın şaşkın, elinde şamdanla koridorda hızlı hızlı yürüdüğünü görünce kapıyı yeniden kapayıp eski yerine geçti, oturdu. Ayakları gene ocağın korkuluğunda, eteklerini düzeltmiş, ellerini bir dizinin üstünde kavuşturmuştu.

“Çocuğunuzun kız olmasından söz ediyordunuz,” dedi. “Kız olacağına benim hiç şüphem yok. İçimde bir his, çocuğun kız olması gerektiğini belirtiyor. Şimdi, yavrum, bu kız doğduğu andan itibaren...”

Annem: “Belki de oğlan olur,” demek cesaretini gösterdi.

“Sana, içimde bir his çocuğun kız olacağını belirtiyor, dedim ya! Bana karşı gelme! Bu kız doğduğu andan itibaren onunla dost olacağım. Onun isim anası olmak da istiyorum. Kıza da Betsey Trotwood Copperfield adını koymanı rica ediyorum. Bu Betsey Trotwood hayatta hiçbir hata yapmamalı. Zavallıcığın duygularıyla kimse oynamamalı. İyi yetiştirilmeli, güvene layık olmayan kimselere inanmamayı da öğrenmeli. Bunu ben üzerime almalıyım.”

Betsey Teyze bu cümlelerin her birinin sonunda sanki eskiden işlediği hatalar yeniden içinde kıpırdanıyormuş gibi başını sallıyor, bunlardan azıcık olsun söz etmemek için de kendini zor tutuyordu. Daha doğrusu annem, ateşin loş ışığında onu seyrederken, böyle düşünmüştü.

Betsey Teyze’den çok korkmuştu. Sinirleri de hiçbir şeyi doğru-dürüst göremeyecek, sorulara doğru dürüst bir karşılık veremeyecek kadar bozuktu.

Büyükteyze kısa bir süre sessiz durup başının sallanması geçtikten sonra: “David sana iyi davranıyor muydu bari, yavrum?” diye sordu.

Annem: “Çok mutluyduk,” dedi. “Bay Copperfield bana karşı gerektiğinden daha iyi davranıyordu.”

“Ne, yoksa seni şımartıyor muydu?”

“Bu acımasız dünyada gene yalnız kendinden başka güvenecek kimsem olmadan kaldığıma göre, evet, gerçekten beni şımartmış.” Annem hıçkırıyordu.

“E, ağlama bakalım. Birbirinize pek uygun değilsiniz, yavrum. Hoş, birbirine uygun iki insan bulunabilir mi ya, neyse ki öksüzdünüz, değil mi?”

“Evet.”

“Dadılık yapıyordunuz?”

“Bay Copperfield’in sık sık ziyaret ettiği bir ailenin çocuklarına dadılık yapıyordum. Bay Copperfield bana karşı çok nazikti, benimle çok ilgileniyordu, en sonunda evlenme teklifinde bulundu. Ben de kabul ettim. Sonra da evlendik.”

“Vah zavallı bebek!” Betsey Teyze gözlerini ateşten ayırmadan konuşuyordu. “Sen bir şey biliyor musun?”

“Anlayamadım, efendim!”

“Mesela ev idaresi hakkında bir bilgin var mı?”

Annem: “Ne yazık ki pek yok,” dedi; “yani, istediğim kadar çok şey bilmiyorum. Yalnız, Bay Copperfield bana öğretiyordu...”

Betsey Teyze kendi kendine: “Çok iyi bilirdi de,” dedi.

“Ben öğrenmeye çok meraklı olduğumdan, Bay Copperfield de sabırla öğrettiği için kısa zamanda ilerleyecektim, ama onun ölmesiyle uğradığım talihsizlik...” Annem gene sustu, daha fazla devam edemedi.

Betsey Teyze: “Vah vah!” dedi.

“Hesap defterimi günü gününe tutuyordum, her gece de Bay Copperfield’le hesapları kontrol ediyorduk.” Annem bunları ağlaya ağlaya anlattı, gene sustu.

“E, artık ağlama bakalım.”

“Hesap meselelerinde aramızda bir anlaşmazlık çıkmadığına eminim; yalnız, Bay Copperfield benim 3’lerimle 5’lerimin birbirine çok benzemesinden ya da 7’lerimle 9’larıma kıvrık kuyruk koymamdan şikâyetçiydi.” Annem yeni bir ağlama nöbetine tutulmuştu.

Betsey Teyze: “Kendini hasta edeceksin,” dedi. “Bunun da ne senin ne de vaftiz kızım için iyi olmayacağını biliyorsun. Hadi bakayım, yapma böyle!”

Belki gittikçe artan rahatsızlığının payı daha büyüktü, ama bu tartışma da annemin sükûnete kavuşmasında rol oynamıştı. Arada bir sessizlik oldu. Bu sessizliği sadece ayakları ocağın korkuluğuna dayalı oturan Betsey Teyze’nin arada sırada “Ah! ah!” diye sızıldanması bozuyordu.

Biraz sonra da: “David’in, parasını yıllık gelir getiren bir işe yatırdığını biliyorum,” dedi. “Ya senin için ne yaptı?”

Annem güçlükle konuşabildi: “Bay Copperfield bu gelirin bir kısmını da bana verecek kadar düşünceli, iyi bir insandı.”

“Ne tutuyor bu?”

“Yılda yüz beş lira.”

“Daha kötüsünü de yapabilirdi.”

Bu, o an için yerinde bir sözdü. Annem öylesine fenalaşmıştı ki Peggotty elinde çay tepsisi ve mumlarla içeri girince bir bakışta annemin durumunun ne kadar kötü olduğunu anlamıştı. Oda yeterince aydınlık olsaydı bunu Betsey Teyze daha önceden fark edebilirdi ya, neyse ki Peggotty, annemi hemen yukarıya, odasına çıkmaya zorladı; sonra da günlerden beri doktoru, hemşireyi çağırmak gerekir diye, annemden gizli olarak, evde kalan yeğeni Ham Peggotty’yi hemen yola çıkardı. Bu müttefikler, birbirlerinden birkaç dakika arayla eve geldiklerinde, ocağın önünde kulakları pamukla tıkalı oturan yabancı kadını görünce pek şaşırmışlardı. Peggotty yabancı hakkında bir şey bilmiyordu, annem de ona hiçbir şey söylememişti; onun için büyükteyzem salonda pek esrarengiz bir kimseydi; hele cebinde pamuk taşıyıp bununla kulaklarını o şekilde tıkayışı, büsbütün merak uyandırmıştı.

Doktor yukarı çıkmıştı, yeniden aşağı indiği zaman, bu yabancı kadınla karşılıklı oturup saatlerce sohbet etmek zorunda kalacağını düşündüğü için olsa gerek, pek kibar bir tavırla karşısına geçti. Erkeklerin en yumuşak başlısı, kısa boylu erkeklerin de en utangacıydı. Daha az yer kaplamış olmak için, odaya bir giriyor bir çıkıyordu. “Hamlet” oyunundaki Hortlak kadar sessiz adımlarla, hatta bana doğru bile yavaş yürüyordu. Boynu da, biraz kendini küçümsediği için bir yana bükülmüştü. Onun köpeğe “Hoşt!” diyemeyecek durumda olduğunu söylemek bir şey ifade etmez; o, kuduz köpeğe bile “Hoşt!” diyemezdi. Bir kelimecik, bir kelimenin yarısını, hatta belki de ancak bir parçasını söylemek isteyeceği düşünülebilirdi, çünkü onun konuşması da yürümesi kadar ağırdı, ama doktor, köpeğe kaba davranamazdı, hatta bir ölüm kalım meselesi bile olsa onunla çarçabuk baş edemezdi.

Bay Chillip, boynu yana bükük, büyükteyzeme baktı, hafifçe selamladı, kadının kulağındaki pamuğu göstererek: “Kulağınızda bir rahatsızlık mı var, hanımfendi?” diye sordu.

Betsey Teyze, pamuklardan birini şişe mantarı çeker gibi çekerek: “Ne?” diye sordu.

Bay Chillip, kadının bu garip halinden öylesine kaygılanmıştı ki sonradan anneme anlattığına göre, o anda aklını kaçırmamış olmasına şaşmış, gene de bir daha sormuştu:

“Bir rahatsızlığınız mı var, hanımefendi?”

Betsey Teyze: “Ne münasebet!” dedikten sonra gene, bir çırpıda, tıpasını yerine taktı.

Bundan sonra Bay Chillip, bir daha yukarı çağrılıncaya kadar, büyükteyzemin karşısında ürkek ürkek oturmaktan başka bir şey yapamadı. Bir çeyrek saat kadar sonra da gene aşağıya indi.

Betsey Teyze doktora yakın olan kulağının tıpasını çıkarıp: “E, ne haber?” diye sordu.

Bay Chillip: “Şey, hanımefendi...” dedi. “Çok yavaş gidiyoruz, çok yavaş!”

Büyükteyzem: “Pöh!” diye hiç önem vermiyormuş gibi homurdandı, sonra gene kulağına pamuğu yerleştirdi.

Bay Chillip’in anneme anlattığına göre, gerçekten pek şaşırmış. Mesleki bakımdan da gerçekten pek şaşmış bu duruma, ama gene de, aşağı yukarı iki saat, ateşi seyretmekte olan büyükteyzemin karşısında oturup ona bakmış, yeniden çağrılıncaya kadar beklemiş, bir süre sonra gene aşağı inmişti.

Büyükteyzem gene doktora yakın olan kulağındaki pamuğu çıkartarak: “Ee?” diye sordu.

Bay Chillip de: “Şey... hanımefendi,” dedi, “çok ağır gidiyoruz, çok ağır, gidiyoruz, hanımefendi.”

Büyükteyzem: “Ya-a!” dedi. Doktora da öyle bir homurdanış homurdandı ki, adamcağız buna daha fazla dayanamadı. Sonradan bunun sırf onun ruh halini bozmak için düzenlediğini de söylemiştir. Bundan sonra da yeniden çağrılıncaya kadar, karanlıkta, esintili merdivende oturup beklemeyi tercih etmişti.

Ham Peggotty halk okuluna gitmişti, dinbilgisinde de çok iyiydi; bu bakımdan, sözüne güvenilir bir bilirkişi olduğu ileri sürülebilir. Ertesi gün anlattığına göre, salonun kapısından içerisini gözetlemeye çalışırken, sabrı tükenmiş bir halde odada dolaşan Betsey Teyze onu yakalamış, kaçmasına fırsat vermeden bir güzel de pataklamış. Ham’e göre o sıralarda yukarıda telaşlı ayak sesleri duyuluyormuş; bunların duyulmasına pamuk bile engel olamamış, büyükteyzem de gürültüler arttıkça duyduğu kaygının acısını Ham’den çıkartmak istemiş. Çocuğu, yakasından tutup kendisiyle birlikte odada aşağı, yukarı dolaştırmaya başlamış. Arada sırada durup oğlanın kulaklarını, saçlarını çekiyormuş. Saat on iki sıralarında Ham en sonunda işkenceden kurtulunca teyzesi Peggotty onun en aşağı benim kadar kıpkırmızı olduğunu söylemişti.

Yufka yürekli Bay Chillip, başka zamanlarda olsa bile, böyle zamanlarda hiç kimseye karşı kötü bir düşünce besleyemezdi. Serbest kalır kalmaz salona geldi en yumuşak sesiyle: “Ee, sizi kutlayabildiğim için mutluyum, hanımefendi,” dedi.

Büyükteyze sert bir sesle: “Neden dolayı kutluyorsunuz?” diye sordu.

Bay Chillip, onun böyle sert davranışlarından gene şaşkına dönmüştü; başıyla hafifçe bir selam verdi, kadını yumuşatmak amacıyla gülümsedi.

Büyükteyze sabırsızlanarak: “Şu adama bakın, allahaşkına!” diye bağırdı. “Ne yapıyor? Konuşmasını bilmez mi bu?”

Bay Chillip sesini iyice yumuşatarak: “Sakin olun, sevgili hanımefendiciğim,” dedi. “Artık heyecanlanacak bir şey kalmadı. Sakin olun...”

Büyükteyzemin doktoru ağzında gevelediklerini zorla söyletmek için tartaklamamış olması o zamandan beri bir mucize sayılıyor. Yalnız, ona bakarak başını sallamış; ama öyle bir sallayış ki, adamı eritmiş.

Bay Chillip kendini toparlar toparlamaz gene: “Sizi kutlamaktan mutluluk duyuyorum,” dedi. “Artık, her şey bitti, hanımefendiciğim, her şey tamam.”

Doktorun bu sözleri söylemek için harcadığı beş dakikalık zaman içinde Betsey Teyze de onu dikkatle gözden geçirmişti. Sonra kollarını kavuşturarak: “Kız nasıl?” diye sordu.

Bay Chillip: “Valla, hanımefendiciğim, çarçabuk kendini toparlayacaktır sanırım,” dedi. “Genç bir anne böyle üzüntülü bir durumda ne kadar iyi olabilirse, kızınız da o kadar iyi. Şimdi onu görmenizde de bir sakınca yok, efendim. Tam tersine, ziyaretiniz ona iyi gelir.”

Büyükteyzem gene sert sert sordu: “Canım, kız nasıl, kız?”

Bay Chillip başını biraz daha yana çevirerek sevimli bir kuş gibi Betsey Teyze’ye baktı.

Büyükteyzem: “Bebek,” dedi, “bebek kız nasıl?”

Bay Chillip: “Biliyorsunuz sanıyordum, hanımefendi,” dedi. “Çocuk oğlan.”

Betsey Teyze, bir tek kelime bile söylemeden, şapkasını aldı, doktora doğru öfkeyle salladıktan sonra, başına geçirdi, bir daha dönmemek üzere çıktı gitti. Durumundan memnun olmayan bir peri gibi ya da benim görebileceğimi iddia ettikleri hortlaklardan, ruhlardan biri gibi ortadan kayboluvermişti.

Hayır, bir daha gelmedi. Ben sepetimde yatıyordum, annem de yatağında yatıyordu; Betsey Trotwood Copperfield ise, benim çok sonradan gidip gördüğüm o muazzam rüyalar ülkesindeydi; bizim odamızın penceresi üzerinde parlayan ışık da bu gibi yolcuların hepsinin dünyadaki sınırında, varlığımı borçlu bulunduğum, o bir zamanlar yaşamış olan adamın külleri, tozu üzerindeki toprak yığınında parlıyordu.

II
GÖZLEMLERİM

Çok gerilere, çocukluğumun karanlıklarına baktığım zaman karşımda kesinlikle beliren ilk şeyler güzel saçları, körpe vücuduyla annem ile biçimsiz vücudu, yüzünü büsbütün karartan kara gözleriyle Peggotty olmuştu. Peggotty’nin yanakları öylesine sert, öylesine kıpkırmızıydı ki kuşların ne diye elma yerine bunları gagalamadıklarını merak ederdim. Sanırım bu ikisini, daha çok, benim iki yanımda yere eğilmiş, ya da benimle aynı hizada olabilmek için yere diz çökmüş dururken hatırlıyorum. Benim de sallana sallana birinden öbürüne gidişim gözlerimin önünde. Gerçekten hatırlıyor muyum, yoksa aklımda mı öyle kalmış; bilemediğim bir husus da Peggotty’nin bana salladığı işaretparmağını zaman zaman alnıma değdirmesi, bu parmağın da dikiş dikmekten küçük bir rende gibi pürtük pürtük oluşudur.

Belki bu sırf bir düşten ibarettir, ama birçoğumuzun sanıldığından çok daha eski olayları hatırlayabildiğimize inanıyorum; tıpkı çok küçük çocuklardan çoğunun görüşte, anlayışta gösterdikleri başarıya inandığım gibi. Aslında, diyebiliriz ki bu alanlarda başarılı olan büyükler meziyetlerini sonradan kazanmış değillerdir, küçüklükten beri kaybetmemişlerdir. Böylelerinde genellikle bir tazelik, bir kibarlık, çabuk sevinme gibi gene çocukluktan kalma özellikler dikkati çeker.

Bunları söylemek için hikâyeye ara vermekle bir o yana bir bu yana, dört döndüğümü hissediyorum, ama bu sonuçları biraz da kendi deneyimlerimden çıkardığımı da söyleyebilirim. Bu hikâyede çocukken görüşümün kuvvetli olduğu ya da büyüdükten sonra çocukluğumu gayet iyi hatırladığım ima edilirse, bu iki özelliğe de sahip çıkabilirim.

Daha önce de söylediğim gibi, çocukluk günlerimin sonsuz boşluğunda, karmakarışık bir sürü şey arasında yalnız annemle Peggotty’yi iyice hatırlayabiliyorum. Daha başka neler hatırlıyorum acaba? Bakalım, onları da göreceğiz.

İşte bulutların arasından evimiz ortaya çıkıyor... Benim için yeni sayılmaz; en eski hatıralarım arasında hiç de yabancı değil. Birinci katta Peggotty’nin mutfağı var, kapısı arka bahçeye açılıyor; tam ortada direğin üzerinde içinde güvercin bulunmayan bir güvercinlik; bir köşede de içinde köpek bulunmayan bir köpek kulübesi. Bana pek kocaman görünen bir sürü tavuk, korkutur gibi insanın üstüne üstüne yürüyorlar. Ötmek için yüksekçe bir tahtaya çıkan bir de horoz var; mutfağın penceresinden ona bakarken benimle özellikle ilgilenmiş gibi görünüyor, vahşi haliyle de beni titretiyor. Onlardan yana gittiğim zamanlar boyunlarını uzata uzata peşimden koşan kazlar geceleri rüyama giriyor. Tıpkı, etrafı vahşi hayvanlarla çevrili bir kimsenin rüyasında aslanları görmesi gibi bir şey bu.

İşte Peggotty’nin mutfağından ön kapıya kadar giden uzun bir geçit... Ben de gözümde ne kadar büyütüyorum! Karanlık bir kilerin kapısı buraya açılıyor. Geceleri buradan koşarak geçmek gerekiyor; çünkü, içerde kimse yokken kısık lamba ışığı altında, aralık kapıdan sabun, baharat, mum, kahve kokuları birbirine karışmış halde dışarı yayılırken tüpler, kavanozlar, eski çay kutuları arasında nelerin bulunabileceğini bilemiyorum. Sonra iki oda var: Biri annemle, Peggotty ile akşamları oturduğumuz oda; Peggotty yalnız olduğumuz zamanlar işini bitirince bize arkadaşlık eder. İkinci oda da, pazar günleri oturduğumuz misafir odası; büyük, ama pek de rahat olmayan bir odadır bu. Ne zaman olduğunu kesinlikle hatırlayamayacağım, çok eskiden, Peggotty bana babamın cenaze törenini, karalar giyinmiş misafirleri anlattığı için bu odanın havası bana pek iç karartıcı gelir. Bir pazar akşamı annem, Peggotty ile bana Lazarus’un mezarından nasıl kalktığını okur. Ben öyle korkarım ki, gece geç vakit beni yatağımdan kaldırıp pencereden mezarlıkta ölülerin hepsinin sessiz ay ışığı altında sakin sakin yattıklarını göstermek zorunda kalırlar.

O kilisenin bahçesindeki otların yeşili gibi bir yeşilliğe bir yerde rastlamadım; bahçenin ağaçları gibi gölge veren ağaçlar, mezar taşları kadar sessiz bir şey görmedim. Sabahları erkenden annemin odasındaki küçük yatağımdan dizlerimin üstünde doğrulup da dışarı baktığım zaman koyunlar orada otlar; güneş saati üzerinde de kırmızı ışığın parçalandığını görüp içimden şöyle derim: “Acaba güneş saati, gene zamanı bildirebildi diye sevinmiş midir?”

İşte bu da kilisede bize ayrılan sıra. Ne yüksek arkalıklı bir sıra bu! Yakınında da bir pencere var, buradan bizim ev rahatça görülebiliyor. Sabah ayinlerinde Peggotty, evin soyulmadığından ya da alevler içinde yanmadığından emin olmak için sık sık pencereden evimizi gözlüyor. Gerçi Peggotty’nin gözleri sık sık çevrede dolaşır, ama benimkiler de aynı şeyi yaparsa hemen kızar; ayağa kalkarsam azarlar, papaza bakmam gerektiğini söyler. Ben her zaman ona bakamam ya; o beyaz şeyi üstüne giymeden de onu tanıyorum, ona niçin baktığımı merak etmesinden, belki de bunu sormak için ayini yarım bırakmasından korkuyorum; o zaman ne yaparım? Esnemek çok kötü bir şey; ama mutlaka bir şey yapmalıyım. Anneme bakarım, o da beni görmemiş gibi yapar. Korodaki çocuklardan birine bakarım, o da bana dilini çıkarır. Açık kapıdan içeri giren güneşe bakarım, orada sürüden ayrılmış bir koyun görürüm; yani, bir günahkâr demek istemiyorum; basbayağı bir koyun; kiliseye girmeye hemen hemen karar vermiş gibidir. Ona daha fazla bakarsam yüksek sesle bir şeyler söyleyeceğimi hissederim; o zaman benim halim ne olur? Duvardaki her biri birer anıt değerinde olan tablolara bakıp, kilisenin bahçesine gömülü Bay Bodgers’ı düşünürüm. Bay Bodgers’ın acıları uzun zaman sürüp de doktorlar çaresiz kalınca Bayan Bodgers’ın neler duyduğunu bulmaya çalışırım, Bay Chillip’i çağırıp çağırmadıklarını merak ederim. O da bir çare bulamamış mıydı acaba? Gerçekten durum böyleyse, haftada bir bunu kendisine hatırlatmalarından hoşlanır mı? Pazar kıyafetini giymiş Bay Chillip’ten sonra kürsüye bakarım, buranın oyun oynamak için ne kadar uygun bir yer olduğunu, bir şatoya benzediğini, bir başka çocuğun başına kadife yastıkla örtüleri atacağımı düşünürüm. Zamanla gözlerim yavaş yavaş kapanır; gürültüyle yere düşüp ölüden farksız bir haldeyken, Peggotty beni yerden kaldırıncaya kadar da sıcakta papazın söylediği o insana uyku veren duaları dinlermiş görünmeme rağmen, hiçbir şey duymam.

Şimdi de evimin dışını görüyorum. Yatak odalarımızın kafesli pencereleri, dışarıdan hoş kokulu hava girsin diye açık bırakılmış. Ön bahçede üzerinde kuş yuvaları bulunan karaağaçlar sallanıp duruyorlar. İşte şimdi, birer kelebek yuvası haline gelmiş boş köpek kulübesinin, güvercinliğin bulunduğu arka bahçedeyim. Hatırladığıma göre, arka bahçenin yüksek parmaklığı, asma kilitli bir de kapısı var; buradaki yemiş ağaçlarında her zamankinden daha bol, daha olgun duran yemişleri, annem toplayıp bir sepete koyuyor, ben de yanında durup, hiç kıpırdamıyormuş gibi görünerek, frenküzümü toplamaya çalışıyorum. Birden şiddetli bir rüzgâr çıkıyor, bir anda yaz kaybolup gidiyor. Kış güneşi batmak üzereyken biz odanın içinde koşuşup oynuyoruz. Annemin soluğu kesilince bir koltuğa çöküyor, o parlak lüle lüle saçlarını parmaklarına sarışını, belini çekiştirip düzeltişini seyrediyorum; annemin cazip görünmekten ne kadar hoşlandığını, güzel oluşuyla ne kadar övündüğünü kimse benim kadar iyi bilemez.

Bunlar benim en eski izlenimlerim arasındadır. Bir bunlar, bir de ikimizin de Peggotty’den biraz çekindiğimiz, hep onun dediklerini yapıp, sözlerine uymamız gerçeği, gördüklerimden edindiğim ilk izlenimlerdi... Bunlara izlenim demek doğru olursa, elbette.

Bir gece Peggotty ile ikimiz tek başımıza, ocağın karşısında oturuyorduk. Peggotty’ye timsahlar üzerine bir yazı okuyordum. Ya ben pek öğretici bir ifadeyle okuyordum ya da bu konu onu pek ilgilendirmişti, ben okuduktan sonra Peggotty, hayal meyal, bunların bir çeşit sebze olduklarını hatırlar gibi olmuştu. Ben okumaktan yorulmuştum, müthiş uykum vardı, ama annem komşudan gelinceye kadar oturma iznini kopardıktan sonra ölürdüm de yatmazdım. O kadar uykum gelmişti ki karşımda Peggotty yavaş yavaş şişmiş, büyümeye başlamıştı. İşaretparmaklarımla gözkapaklarımı zorla açıp Peggotty’nin iş işleyişini seyretmeye çalıştım. İş işlerken yaktığı küçük kandilini gene yakmıştı. Kapanan gözlerimle, onun bumburuşuk olmuş işine, dikiş kutusuna, parmağındaki yüksüğe, pek sevimli bulduğum yüzüne baktım. O kadar çok uykum gelmişti ki kendimden geçer de bir an için gözlerimi kaparsam uyuyup kalacaktım.

Birdenbire: “Peggotty,” diyorum. “Sen hiç evlendin mi?”

“İlahi, Küçükbey, evlilik de nereden aklına geldi şimdi?” dedi.

Bunları öyle öfkeli bir tavırla söylemişti ki uykum kaçıverdi. Sonra da iğnenin ucundaki iplik iyice yukarı çekilmiş bir halde, işini bırakıp bana baktı.

“Peki ama, sen hiç evlenmiş miydin?” diye bir daha soruyorum. “Sen çok güzel bir kadınsın, öyle değil mi?”

Ben onun annemden çok daha değişik bir tipte olduğunu düşünüyordum elbette, ama başka bir güzellik anlayışının kusursuz örneği de olabilirdi. Misafir odasında annemin üstüne bir çiçek demeti işlediği kırmızı kadife bir iskemle vardı, onun kumaşıyla Peggotty’nin cildi aynı şeymiş gibi gelirdi bana. İskemle yumuşaktı, Peggotty ise sertti: Yalnız, bunun hiç önemi yoktu.

Peggotty: “Ben mi güzelim?” dedi. “Bakın hele! Hayır, yavrum. Yalnız, şu evlenme işi nereden aklına takıldı senin?”

“Ne bileyim... İnsan bir defada bir kişiden fazlasıyla evlenmemeli, öyle değil mi, Peggotty?”

Peggotty, hemen kararını vererek: “Elbette evlenmemeli,” dedi.

“Ama, insan birisiyle evlenir de o kimse sonradan ölürse, başka birisiyle evlenebilirsin, değil mi, Peggotty?”

Peggotty: “Eh, evlenebilirsin,” diyor. “İstersen. Ama, bu bir anlayış meselesidir.”

“Senin düşüncen nedir, Peggotty?” diye sordum, o bana merakla baktığı için ben de ona merakla baktım.

Kısa süren bir bocalamadan sonra gözlerini benden uzaklaştırıp işine devam etti. “Benim düşüncem şu, Küçükbey,” dedi. “Şimdiye kadar evlenmedim, bundan sonra da evlenmeyeceğim. Benim bu konuda bildiklerim de bu kadar.”

Bir dakika kadar sessiz sedasız oturduktan sonra: “Bana kızmadın, değil mi, Peggotty?” diye sordum.

Bana kısacık karşılık verdiği için kızdı sanmıştım. Yanılmışım: İşini elinden bıraktı -kendine çorap örüyordu- kollarını iki yana açarak, kıvırcık başımı kollarının arasına aldı, beni iyice sıktı. Çok kuvvetli sıktığını biliyorum; çünkü pek şişman olduğundan, en küçük bir hareket yapınca elbisenin arkasındaki düğmelerin birkaçı kopardı. Bu sefer de beni kucaklarken iki düğmenin koptuğunu, odanın ta öbür köşesine fırlayıp gittiğini hatırlıyorum.

Peggotty, “Hadi bakayım, bana biraz daha temensahları anlat,” dedi. “Timsah” demesini daha öğrenmemişti. “Merak ettiklerimin daha yarısını bile öğrenemedim,” diyordu.

Peggotty’nin niçin öyle tuhaflaştığını, timsah konusuna dönmeye niye bu kadar hevesli olduğunu pek anlayamamıştım. Ama, benim de uykum iyice açıldığı için, gene o canavarlara dönüp yumurtalarını kuluçka için kuma gömdük, sonra onlardan uzağa kaçtık, sık sık gene dönerek hayvancağızları şaşırttık, çünkü onlar, vücut yapıları yüzünden hızlı dönüş yapamıyorlardı. Sonra da onların peşinden suya girdik, yerliler gibi boğazlarından aşağı keskin bıçak attık; kısacası, timsah boğazlanmasını başından sonuna kadar tamam ettik. Daha doğrusu, ben tamam ettim. Düşünceli düşünceli, iğnesini durmadan yüzüne, kollarına batıran Peggotty’nin beni dinlediğine pek emin değildim.

Timsahları bitirip aligatorlara başladığımız sırada bahçe kapısının zili çaldı. Dış kapıya gittik. İşte annem oradaydı. Her zamankinden daha da güzel görünüyordu. Yanında bir pazar önce bizimle beraber kiliseden eve kadar yürüyen güzel siyah saçlı sakallı bir adam vardı. Annem eşikten içeri adımını atıp da beni kucaklayıp öpmeye başlayınca adam benim bir hükümdardan daha imtiyazlı olduğumu ya da buna benzer bir şeyler söyledi. Sonradan düşünmeyle adamın sözlerinden bu anlamı çıkarmış bulunuyorum.

Annemin omzundan, adama: “Bu ne demek oluyor?” diye sordum.

Başımı okşadı; ama nedense adamdan da, derinden gelen sesinden de hoşlanmamıştım, beni okşarken elinin annemin eline değmesi ihtimali de beni kıskandırmıştı -ki gerçekten de eli annemin eline değdi- onu bütün gücümle geriye ittim.

Annem: “Ah! Davy’ciğim!” diye beni azarladı.

Adam da: “Sevgili yavru!” dedi. “Onun size bu derece bağlı olmasına şaşmıyorum.”

Annemin yüzünün hiç bu derece güzel bir renk aldığını görmemiştim. Kaba davrandığım için bana hafifçe vurdu, sonra beni kendine doğru çekerek adama döndü, kendisini eve kadar getirmek zahmetine katlandığı için teşekkür etti. Konuşurken de elini adama uzatmıştı. Eli adamın eline değerken bana da yan gözle baktı sanıyorum.

Adam başını, annemin eldivenine doğru eğerken -evet, bunu gördüm- “Hadi birbirimize iyi geceler diyelim, sevgili oğlum,” dedi.

“İyi geceler!” dedim.

Adam gülerek: “Hadi gel seninle dünyanın en samimi iki dostu olalım,” dedi. “Tokalaşalım.”

Sağ elim annemin sol avucundaydı; onun için adama öbür elimi uzattım.

Adam güldü: “Davy! Bu yanlış elin!” dedi.

Annem, sağ elimi ileri doğru uzatmıştı, ama ben bu elimi vermemeye kararlıydım, vermedim de. Öbür elimi uzattım, o da hararetle elimi sıktı, cesur bir çocuk olduğumu söyleyip gitti. Şu anda onun bahçede başını geriye çevirdiğini, o kötü bakışlı kara gözleriyle bize baktığını görüyorum. Peggotty kapı kapanmadan, hiçbir söz söylememiş, parmağını bile kıpırdatmamıştı; hemen kapının sürgüsünü çekti, hep birlikte oturma odasına gittik. Annem her zamanki alışkanlığının tersine, ocağın yanındaki koltuğa oturacak yerde, odanın öbür ucunda kalmış, kendi kendine türkü söylemeye başlamıştı. Peggotty, elinde şamdan, odanın ortasında fıçı gibi dimdik duruyordu.

“Bari iyi bir gece geçirdin mi Hanımcığım?” diye sordu.

Annem neşeli bir sesle: “Senin sayende çok hoş bir gece geçirdim,” dedi.

Peggotty: “Ara-sıra bir yabancıyla beraber olmak hoş bir değişiklik yaratıyor,” dedi.

Annem de: “Evet, çok iyi bir değişiklik oluyor,” diye onun sözlerini doğruladı.

Peggotty odanın ortasında kıpırdanmadan dururken ve annem oturduğu yerde türkü söylerken ben uyuyakalmışım. Pek derin bir uykuya dalmamıştım, söylenilenleri duyuyordum, ama anlamıyordum. Bu huzursuz uykudan uyandığımda Peggotty’yle annemin ağlaşarak konuştuklarını duydum.

Peggotty: “Böyle, Bay Copperfield’in hoşuna gitmeyecek bir adam değil,” diyordu. “Ben bunu bilir, bunu söylerim.”

Annem: “Hay yarabbi! Sen beni çıldırtacaksın!” diye haykırdı. “Şimdiye kadar benim gibi bir zavallı kız; hizmetçisinden böylesine kötü muamele görmüş müdür? Hem niçin kendime ‘kız’ diyerek haksızlık ediyorum? Ben hiç evlenmedim mi, Peggotty?”

Peggotty: “Allah biliyor ya, evlendiniz,” dedi.

“Öyleyse nasıl cesaret edebiliyorsun? Nasıl cesaret edebiliyorsun” değil de, Peggotty, daha doğrusu, nasıl dilin varabiliyor -senden başka tek bir dostum olmadığını bildiğin halde- bana acı sözler söyleyip rahatımı kaçırmaya?”

“İşte asıl bunun için söylüyorum. Hayır, bu olamaz, olamaz! Hayır, hiçbir şey karşılığında olamaz! Hayır.” Peggotty şamdanı pek sıkı sıkı kavramıştı, fırlatıp atacak sandım.

Annem daha da çok ağlayarak: “Nasıl bu derece insafsız olup da bu sözleri söyleyebiliyorsun!” dedi. “Basit nezaket kurallarının dışında hiçbir şey olmadığını sana defalarca ve defalarca söylediğim halde nasıl her şeye olup bitti gözüyle bakabiliyorsun, canavar mahluk? Hayranlıktan söz eden sensin. Ben ne yapayım yani? İnsanlar bana hayran olacak kadar budalaysalar, suç benim mi? Ben ne yapabilirim, soruyorum sana? Başımı tıraş edip yüzüme karalar mı süreyim; yüzümü yakıp, yaralayıp çirkinleştireyim mi? Ah! Bunu istersin besbelli, Peggotty. Ah! bundan mutlaka pek hoşlanırdın, biliyorum.”

Peggotty’nin bu kötü suçlamaları iyice benimsediğini anlıyordum.

Annem benim oturduğum koltuğun yanına geldi: “Ah, benim sevgili, oğlum!” diye haykırdı. “Benim minicik Davyciğim! Benim değerli hâzinemi, küçüklerin en sevgilisini kendi mutluluğum uğruna feda etmek istediğimi mi anlatmaya çalışıyorlar?”

Peggotty: “Böyle bir şey diyen olmadı,” dedi.

Annem: “Sen dedin!” dedi. “Bunu sen de biliyorsun. Sözlerinden başka ne anlam çıkarılabilir, zalim yaratık sen de! Sen de benim kadar biliyorsun ki, eski yeşil şemsiyen, su geçirip kenarları söküldüğü halde onun uğruna kendime yeni bir şemsiye almadım. Sen bunu biliyorsun, Peggotty; inkâr edemezsin!” Annem, bundan sonra, şefkatle bana döndü, yanağını yanağıma dayadı. “Ben sana kötü bir anne mi oldum, Davy’ciğim? Ben insafsız, zalim, bencil, kötü bir anne miyim? Öyle olduğumu söyle, yavrucuğum; ‘evet,’ de ki, sevgili yavrum, Peggotty seni sevsin. Hem Peggotty’nin sevgisi benimkinden çok daha iyidir, Davy. Ben seni hiç sevmiyorum, değil mi?”

Bu sözlerden sonra hep birlikte ağlamaya başladık. İçlerinde en çok ses çıkaran bendim sanırım; ama hepimiz içten gelerek ağlıyorduk, buna eminim. Benim fena halde kalbim kırılmıştı; ne yazık ki o yaralı duygularımın ilk anlarında Peggotty’ye de “Hayvan!” dedim. Bu temiz kalpli yaratığın büyük bir üzüntü içinde olduğunu, bu olay yüzünden iyice düğmesiz kaldığını hatırlıyorum. Annemle barıştıktan sonra benimle de barışmak için koltuğun yanına diz çökünce düğmeler sırayla patır patır patladılar.

Pek üzgün ve yorgun bir halde yattık. Hıçkırıklarım uzun zaman kesilmedi, beni birkaç kere de uykumdan uyandırdı. Bir keresinde şiddetli bir hıçkırık beni yatağımda doğrulmaya zorlayınca bir baktım, annem yorganın üzerine eğilmiş oturuyordu. Ondan sonra annemin kolları arasında uyuyakaldım, bir daha da uyanmadım.

O adamı bir pazar sonra mı, yoksa aradan çok uzun zaman geçtikten sonra mı gördüm, hatırlamıyorum. Tarihleri kesin olarak hatırlamak benim işim değildir zaten. Yalnız, işte o adam kilisedeydi, daha sonra da bizimle birlikte eve kadar geldi. Odanın penceresinde duran ünlü bir sardunyayı görmek için içeri de girdi. Bana çiçekle pek ilgileniyormuş gibi görünmedi, ama evden çıkarken annemden çiçeklerden bir tanesini istedi. Annem istediği çiçeği seçmesini rica etti, adam buna yanaşmadı... Niçin yanaşmadığını anlayamamıştım. Bunun üzerine, annem çiçeklerden birini koparıp verdi. Adam, bu çiçeği bir daha hiç yanından ayırmayacağını söyledi; ben de çiçeğin bir-iki gün sonra solup yapraklarını dökeceğini bilmediği için adamın enikonu budala olduğunu düşündüm.

Peggotty, akşamları eskisinden daha seyrek yanımıza gelmeye başlamıştı. Annem ona çok yakınlık gösterir, eskisinden çok ilgilenir gibi görünüyordu. Üçümüz de çok iyi anlaşan arkadaşlardık; öyleyken, eskisine göre hepimiz çok değişmiştik, bir aradayken pek rahat edemiyorduk. Bazen, ‘Peggotty belki de annemin dolaplarındaki o güzelim elbiseleri giymesine ya da sık sık o komşumun ziyaretine gitmesine kızdı,’ diye düşünüyordum, ama bunun nasıl olduğunu iyice kestiremiyordum.

Zamanla kara sakallı beyi görmeye de alıştım. Onu ilk gördüğümdekinden daha çok sevmiyordum, gene o geceki kadar kıskanıyordum, ama sanıyordum ki bu kıskançlık çocukça bir içgüdüden, Peggotty ile benim başkasından yardım görmeden annemi eğlendirebileceğimizi düşünmemden ileri geliyordu. Elbette ki daha büyük olsaydım bulacağım sebepler bunlar olmazdı. Böyle bir şey hiç aklıma gelmedi, aklımın köşesinden bile geçmedi; bazen ufak tefek şeyler beliriyordu, ama bu parçalardan bir ağ yapıp içindekini yakalamak henüz benim için çok uzak bir ihtimaldi.

Bir sonbahar sabahı, annemle ön bahçedeyim, Bay Murdstone, atının üstünde, çıkageldi (artık onun ismini biliyordum). Annemi selamlamak için atın dizginlerini çekti. Yatla gelen birkaç arkadaşını görmek için Lowestoft’a gidiyormuş; neşeli bir halde, at gezintisi yapmaktan hoşlanırsam beni de götürebileceğini söyledi. Hava o kadar açık, güzeldi ve at da, bahçe kapısının önünde kişneyip tepinerek, bu gezinti fikrinden öyle hoşlanmış gibi görünüyordu ki, ben de gitmeyi çok istedim. Bunun için de şıklaşayım diye yukarıya Peggotty’nin yanına gönderildim. Bu arada Bay Murdstone da atından indi, dizgini koluna dolayıp, bahçeyi çit gibi çeviren yabangüllerinin ardında ağır ağır bir aşağı bir yukarı gezinmeye başladı. Annem de, ona arkadaşlık etmek için, bahçenin iç kısmında ağır ağır bir aşağı bir yukarı geziniyordu. Küçük penceremden, Peggotty ile birlikte, onları gözetlediğimizi hatırlıyorum; gezinirlerken aralarındaki gülleri nasıl dikkatle inceliyormuş gibi göründüklerini hatırlıyorum; Peggotty’nin de melek gibiyken bir anda öfkelenip saçlarımı çekiştire çekiştire tersine taradığını hatırlıyorum.

Biraz sonra Bay Murdstone’la birlikte yola çıkmıştım. Yolun yanındaki yeşil çayırlıkta tırıs gidiyorduk. Adam beni bir koluyla rahatça tutabiliyordu. Ben de pek huzursuz olduğumu sanmıyorum; ancak, onun önünde oturduğum için ara sıra başımı geriye çevirip yüzüne bakmaktan da kendimi alamıyordum. Bir şey düşündüğü zamanlar, sanki garip bir ışık altındaymış gibi, bir anlığına kayboluveren sığ, kara gözleri vardı. Karşıdan bakınca derinliği olmayan gözleri anlatabilmek için daha iyi bir kelime bulabilmek isterdim. Birkaç defa adama kaçamak bakarken gözlerinin bu durumunu gördüm, şaştım, onu bu derece derin düşündüren şeyin ne olduğunu merak ettim. Yakından bakınca saçları, sakalları benim düşündüğümden çok daha kara, çok daha sık görünüyordu. Yüzünün alt kısmının köşeli oluşu, her gün dikkatle tıraş ettiği kara sakalının benek benek kalan izleri bana, altı ay kadar önce, bizim taraflara getirilen balmumu heykeli hatırlatıyordu. Bütün bunlar, düzgün kaşları, suratının -suratının da, hâtırasının da canı cehenneme!-beyaz, siyah, kahverengi karışımı ifadesi, içimdeki kötümser duygulara rağmen, onun pek yakışıklı bir erkek olduğunu düşünmeye beni zorladı. Benim sevgili anneciğimin de aynı şekilde düşündüğü muhakkak.

Deniz kıyısında bir otele gittik. Burada iki bey, bir odada, tek başlarına, yaprak sigarası içiyorlardı. Adamların her biri en aşağı dört iskemleye uzanmıştı, üzerlerinde de büyükçe, kaba birer ceket vardı. Bir köşeye de ceketler, balıkçı pelerinleri, bir bayrak yığılmıştı. Biz içeri girince ikisi de zar zor toparlanıp ayağa kalktılar.

“O! Merhaba, Murdstone!” dediler. “Biz de seni öldü sanıyorduk.”

Bay Murdstone: “Daha ölmedim,” dedi.

Beylerden biri beni yakalayıp sordu: “Peki, bu sübyan da kim?”

“O mu? Davy.”

“Hangi Davy? Davy Jones mu?”

“Davy Copperfield.”

Adam: “Ne! Şu büyüleyici Bayan Copperfield’in başının belası mı?” diye bağırdı. “Hani şu küçük güzel dul?”

Murdstone: “Lütfen biraz daha dikkatli ol, Quinion,” dedi. “Birisi pek zekidir.”

Adam gülerek sordu: “Kim zekidir?”

Ben de bunu öğrenmek için hemen merakla başımı kaldırdım.

Murdstone: “Kim olacak, Sheffield’li Brooks!” dedi.

Ben Sheffield’li Brooks’un zeki olmasına sevindim, çünkü beni kastediyorlar sanmıştım. Besbelli, bu Brooks’un ünüyle ilgili pek çok gülünç şeyler biliyorlardı ki adı geçince adamların ikisi de içten güldüler. Murdstone da bir hayli eğlenmişe benziyordu. Biraz güldükten sonra Quinion dedikleri adam sordu:

“Sheffield’li Brooks’un tasarlanan iş hakkındaki fikri nedir?”

Murdstone: “Brooks’un şimdilik bu işten pek bir şey anladığını sanmam,” dedi. “Ama, pek de hoşlanacağını sanmıyorum.”

Bu sözler, onları biraz daha güldürdü; sonra Quinion, Brooks’un şerefine içmek için, biraz İspanyol şarabı getirtmek üzere zili çalacağını söyledi, söylediğini de yaptı; şarap gelince de bir parça bisküviyle bana da şarap içirmek istedi; ondan önce de ayağa kalkıp, “Sheffield’li Brooks’un şaşkınlığına!” dememi söyledi. Kadeh kaldırışım şiddetli alkışlarla, coşkun kahkahalarla karşılanmıştı. Öyle gülüyorlardı ki, onların bu hali beni de güldürdü; bu da onları daha çok güldürmüştü; kısacası, adamakıllı eğlendik.

Daha sonra kayalık kıyıda dolaştık, otların üzerinde oturduk, dürbünle etrafı seyrettik (aleti benim gözüme yaklaştırdıkları zaman bir şey göremedim, ama görmüş gibi davrandım). Sonra da erkenden yemek yemek için otele döndük. Dışarıdayken iki bey de durmadan sigara içtiler. Sırtlarındaki kalın ceketlerin kokusundan, bu ceketler terziden geldi geleli onların durmadan sigara içtikleri anlaşılıyordu. Yata da gittik, o üç adam kamaraya inip birtakım kâğıtlarla uğraştılar; bunları da anlatmayı unutmamalıyım. Açık duran tepe penceresinden aşağıya baktığım zaman pek meşgul olduklarını gördüm. Onlar çalışırlarken beni de koca kafalı, kırmızı saçlı, küçük şapkalı pek hoş bir adamla baş başa bırakmışlardı. Adamın üzerinde göğsüne büyük harflerle “Çaylak” yazılmış, çift önlü gömlek ya da ceket gibi bir şey vardı. Ben bu kelimeyi adamın adı sanmıştım. ‘Denizde yaşadığına, kapısına adını yazdıracağı bir evi bulunmadığına göre, adını böyle ceketine yazdırmış,’ diye düşünmüştüm. Ama ona “Bay Çaylak” diye seslenince, adam bu adın teknenin adı olduğunu söyledi.

Bütün gün Murdstone’un öbür iki adamdan daha ciddi, daha ağırbaşlı davrandığını fark ettim. Öbürleri pek neşeli, pek pervasızdılar, birbirleriyle rahatça şakalaşıyorlardı, ama Murdstone onların şakalarına pek seyrek katılıyordu. O ötekilerden daha akıllı, daha soğuk göründü bana; öbürlerinin de onun hakkında benim düşündüklerimden farklı bir şeyler düşünmediklerini anladım. Quinion’un da, konuşurken, bir-iki kere, Murdstone’un kızıp kızmadığını anlamak için yan gözle ona baktığını fark ettim. Bir keresinde de B. Passnidge (öbürünün adı buydu) pek neşeliyken arkadaşı pek sessiz, ciddi ciddi oturmakta olan Murdstone’a bakması için ayağına bastığını, gözleriyle gizli bir işaret verdiğini gördüm. Murdstone’un, Sheffield şakası bir yana, bütün gün güldüğünü hiç hatırlamıyorum; bu şaka da zaten onun buluşuydu.

Akşamüstü erkenden eve geldik. Pek güzel bir ikindiydi, ben içeriye çay içmeye gönderilince annemle Bay Murdstone da gene yabangüllerinin yanında gezindiler. O gittikten sonra annem bütün gün ne yaptığımı, onların neler dediklerini, neler yaptıklarını sordu. Ona kendisi hakkında neler söylediklerini anlattım, annem buna güldü; o adamların saçma sapan şeyler konuşan kaba insanlar olduklarını söyledi. Ama bu sözlerden hoşlandığını biliyordum... Şimdi bildiğim gibi o zaman da gayet iyi biliyordum. Bir yolunu bulup Sheffield’li Brooks ile tanışıp tanışmadığını da sordum; tanımıyormuş, olsa olsa çatal-bıçak imalatçısı olabileceğini söyledi.

Yüzünün yok olup gittiğini söyleyebilir miyim hiç! Bu yüzün değiştiğini hatırlamam için sebep var; yok olduğunu da biliyorum; ama şu anda onu, kalabalık arasından kolayca seçip bakabileceğim bir yüz gibi rahatça görebiliyorum. O masum, çocuksu güzelliğinin de, o geceki gibi şimdi de, soluğu yanağıma değerken kaybolduğunu, bir daha geri dönmediğini söyleyebilir miyim? Anılarım onu eski sevimli genç haliyle yeniden hayata getirirken onun değiştiğini söyleyebilir miyim?

Annemi, o gece bu konuşmadan sonra yatmaya gidince, bana iyi geceler dilemek için yanıma geldiği zamanki haliyle anlatıyorum. Yatağımın yanına diz çöktü, çenesini avuçları içine aldı, gülerek: “O adamlar ne demişlerdi, Davy? Bir daha anlat. Bir türlü inanamıyordum!" dedi.

“Büyüleyici..,” diye başladım.

Annem beni susturmak için ellerini ağzıma kapattı. Gülerek: “‘Büyüleyici,’” demişlerdir,” dedi. ‘“Büyüleyici,”’ olamaz, Davy. Biliyorum.”

Ben direttim: “Evet, öyle dediler. ‘Büyüleyici Bayan Copperfield.’ Hem, ‘güzel’ de dediler.”

Annem gene parmaklarını dudaklarıma dokundurarak: “Hayır, hayır, ‘güzel’ dememişlerdir” diye sözümü kesti.

“Evet, öyle dediler. ‘Küçük güzel dul...’”

Annem, gülerek elleriyle yüzünü kapadı: “Ne budala, saygısız mahluklarmış!” dedi. “Ne garip adamlar! Öyle mi? Davy, sevgilim...”

“Ne var, anne?”

“Sakın Peggotty’ye anlatma; o adamlara kızabilir. Onlara ben de fena halde kızdım; ama Peggotty bilmesin daha iyi...”

Söz verdim elbette. Tekrar tekrar öpüştük, çok geçmeden derin bir uykuya daldım.

Pegotty, şimdi anlatmak üzere olduğum macera kokan beklenmedik teklifini aradan bunca zaman geçtikten sonra şimdi bana ertesi gün yapmış gibi geliyorsa da, gerçekte olay belki de iki ay kadar sonra geçmişti.

Her zamanki gibi, bir akşam -annem gene gezmedeydi- çorap, mezura, bir parça mum, kapağında Saint-Paul bulunan kutu, bir de o timsah kitabıyla, oturuyorduk. Peggotty, bana bakıp, bir şeyler söylemek ister gibi birkaç kere ağzını açtı, kapadı, -ben bunun sadece ağız açmak olduğunu sanmıştım; yoksa, besbelli çok korkardım- sonra kandırıcı bir sesle: “Küçükbey,” dedi. “Ben on beş günlüğüne Yarmouth’taki ağabeyimin yanına gidiyorum, sen de gelir misin? Ne dersin? Pek eğlenceli olur, değil mi?”

Tedbirli olmak için hemen sordum: “Ağabeyin uysal bir adam mıdır, Peggotty?”

Ellerini havaya kaldırarak: “Hem de ne uysal adamdır!” dedi. “Sonra, deniz de var; kayıklar, gemiler var; balıkçılar var; kumsal var. Birlikte oyun oynaman için Ham de var...”

Ham dediği, ilk bölümde sözünü ettiğim, yeğeniydi. Peggotty, eğlence çeşitlerini sıralarken, benim de yüzüme renk gelmişti. Gerçekten bunun çok eğlenceli olacağını söyledim, ama bakalım annem ne diyecekti?

Peggotty, dikkatle yüzüme bakarak, “Bahse girerim ki annen izin verecektir,” dedi. “İstersen eve gelir gelmez izin isterim. Oldu mu?”

“Peki, ama biz yokken o ne yapacak?” dedim. Bu işi tartışmak üzere, küçücük dirseklerimi masaya dayadım. “O tek başına yaşayamaz ki.”

Pegotty, o anda yamadığı çorabın topuğunda bir delik arıyor idiyse bile, bu besbelli ki pek küçük bir delikti, örmeye değmezdi.

“Ben diyorum ki, Peggotty, annem yalnız yaşayamaz... Sen de biliyorsun!”

Peggotty, en sonunda bana bakarak: “Hay Allah iyiliğini versin!” dedi. “Sen bilmiyor musun? Annen, on beş günlüğüne, Bayan Grayper’e gidecek. Bayan Grayper pek çok misafir çağırmış.”

Eh, öyleyse, ben de gitmeye hazırdım. Bu müthiş fikri gerçekleştirip gerçekleştirmeyeceğimizi anlamak için büyük bir sabırsızlıkla annemin Bayan Grayper’in evinden dönmesini bekledim. (O gece de annem Bayan Grayper’e gitmişti.) Annem, benim tahmin ettiğim kadar şaşırmadan, fikri benimseyiverdi. Her şey o gece kararlaştırıldı. Orada kaldığım sürece benim yatma kalkma, yeme içme masraflarımı da annem verecekti.

Yola çıkacağımız gün çabucak geldi. Öyle yakın bir tarih seçilmişti ki, bekleme nöbetleri içinde bir depremin, öfkeli bir yanardağın ya da bir tabiat afetinin araya girip bizi yolumuzdan alıkoymasından korktuğum halde, bana bile pek çabuk gelmiş gibi göründü. Sabahleyin kahvaltıdan sonra kalkacak bir yolcu arabasıyla gidecektik. Geceden giyinip şapkamla, fotinlerimle yatabilmek için elimdeki paranın hepsini verirdim.

Evet, hafiften alarak anlatıyorum, ama mutlu yuvamdan ayrılmaya bu derece hevesli oluşumu, yuvamdan temelli ayrıldığımı aklıma bile getirmediğimi düşündükçe şimdi bile bana pek dokunuyor.

Araba kapıya geldiği zaman beni öpen anneme karşı da, o güne kadar bir kere bile arkamı dönmediğim o eski eve karşı da içinde uyanan şefkatle karışık bir minnet duygusu beni ağlattı; bunu hatırlamak şimdi hoşuma gidiyor. Annemin de ağladığını; kalbinin, kalbimin üstünde hızlı hızlı attığını düşünmek de hoşuma gidiyor. Araba kalktığı sırada annemin kapıya koşup beni bir kere daha öpebilmek için arabacıya durmasını söyleyişini hatırladıkça da, yüzünü yüzüme sevgiyle uzatıp öpüşünü hatırladıkça da haz duyuyorum.

Biz annemi yolun kenarında bıraktığımız sırada Bay Murdstone onun yanına gelmişti, bu derece duygulandığı için onu azarlıyormuş gibi bir hali vardı. Arabanın arka penceresinden bakarken, ‘Bu adama da ne oluyor?’ diye düşündüm. Öbür yandan bakmakta olan Peggotty’nin de yüzünde memnuniyetten başka her şey okunuyordu.

Bir süre, bu durumla ilgili hayallere dalarak, Peggotty’yi seyrettim: Masaldaki çocuk gibi o da beni yolda kaybetmekle görevlendirilmişse, onun düşüreceği düğmeler sayesinde yolumu bulabilecek miydim?

III
BENİM İÇİN BİR DEĞİŞİKLİK

Arabacının atı, dünyanın en tembel atıydı besbelli; yükleri bekleyenleri bekletmekten zevk alıyormuş gibi, başı önünde, ayaklarını sürüye sürüye gidiyordu. Gerçekten hayvan arada bir benim bu düşünceme duyulacak şekilde kıs kıs gülüyor sanmıştım, ama arabacı atın sadece öksürüğe yakalanmış olduğunu söyledi.

Arabacı da arabayı sürerken, atı gibi başını önüne eğip, bir kolu dizlerine dayalı, uyukluyordu. “Arabayı sürerken,” diyorum, ama arabacı olmasaydı da araba Yarmouth’a gidebilirdi, çünkü onu at götürüyordu; konuşmaya gelince, atın ıslıktan başka bir şeyden anladığı yoktu.

Peggotty’nin kucağında yiyecek sepeti vardı, içi öyle doluydu ki aynı şartlarla Londra’ya kadar gidecek olsak bize gene yeterdi. Bol bol yedik, bol bol da uyuduk. Pegotty elinden hiç bırakmadığı sepetinin sapına çenesini dayayarak uyuyordu. Onun horuldayışını duymamış olsaydım, kendi halinde bir kadının bu kadar çok horlayabileceğine inanamazdım.

Yollarda o kadar çok mola vermiş, hanlarda yatak bulmamız öylesine zor olmuş, başka yerlere başvurmamız bizi öyle geciktirmişti ki, adamakıllı yorulmuştum; karşıdan Yarmouth görününce bayağı sevindim. Gözlerimi ırmağın karşı kıyısına uzanan bu geniş, iç karartıcı düzlükte gezdirirken burası bana ıslak, süngerli bir yer gibi göründü. Dünya gerçekten benim coğrafya kitabımın belirttiği kadar yuvarlaksa, bir kısmının nasıl böyle dümdüz olabildiğini de merak etmekten kendimi alamadım. Sonradan, Yarmouth’un kutuplardan birinde bulunduğunu, düz olmasının da bundan ileri geldiğini düşündüm.

Biraz daha yaklaşıp da bütün bölgenin göğün altında bir düz çizgi halinde uzandığını görünce Peggotty’ye bir-iki engebenin burasını daha güzelleştirebileceğini ima ettim. Kara denizden gel git kızarmış ekmekle su gibi birbirlerine bu derece karışmasaydılar daha güzel olurdu. Peggotty ise kelimelerin üzerine basa basa, her şeyi olduğu gibi kabul etmemiz gerektiğini, kendi hesabına, kendisine “Yarmouth Ringası” adını vermekle övündüğünü söyledi.

Sokağa girip de- benim için pek yabancı bir yerdi - balık, reçine, zift kokusunu duyunca, balıkçıların gezinmelerini, arabaların taşlı yolda tıngırdaya tıngırdaya gidişlerini seyredince, böyle hareketli bir yere haksızlık ettiğini anladım, benim sevinç çığlıklarımı zevkle dinleyen Peggotty’ye de bunu böylece söyledim. O da Yarmouth’un kainatın en güzel yeri olduğunu söyledi. Sanırım ki doğuştan Ringa Balığı olanlar için öyledir.

Peggotty: “İşte benim Ham’im! Ne de büyümüş!” diye haykırdı.

Ham, bizi hanın önünde bekliyordu. Eski bir dost gibi hatırımı sordu. Önce ben onu pek tanıyamadım, çünkü benim doğduğum geceden beri bir daha evimize gelmemişti; bu bakımdan o benden daha üstün durumdaydı elbette. Yalnız, eve kadar beni sırtında taşıyınca samimiyetimiz ilerleyiverdi. Artık boyu iki metreye yaklaşmış, boylu poslu, iri yapılı, yuvarlak omuzlu kocaman bir delikanlı olmuştu, ama kıvırcık sarı saçlarıyla, saf, çocuksu yüzüyle de bir koyuna benziyordu. Keten ceket, bir de öylesine sert kumaştan bir pantolon giymişti ki içinde bacakları olmasa bile pantolon dimdik duracakmış gibiydi. Başında şapka vardı da pek diyemeyiz, çünkü eski bir bina gibi tepeden tırnağa kara bir örtüye bürünmüştü.

Ham, sırtında ben, koltuğunun altında küçük bavullarından biri, Peggotty de elinde, öbür bavulumuz yer yer yoncalar saçılmış küçük kum tepecikleriyle dolu yollardan geçtik; havagazı depolarını, halat bükme yerlerini, tamircilerin avlularını, tekne hurdacılarının avlularını, kalafat yerlerini, gemi yazıhanelerini, demirci dükkânlarını, buna benzer pek çok yeri geçip, uzaktan gözüme çarpmış olan o iç karartıcı düzlüğe geldik. Ham: “Aha bizim ev, Bay Davy,” dedi.

Çevremizdeki yabanın her yanına, denizden yana, ırmaktan yana bakabildiğim kadar baktım, ama eve benzer bir şey göremedim. Biraz ileride karaya çekilmiş, demir bacasından dumanlar tüten kara bir tekne ya da tekneyi andıran bir hurda yığını vardı; bundan başka barınağa benzer bir şey gözüme ilişmemişti.

“Ev dediğin bu olmasa gerek,” dedim. “Şu gemiye benzeyen şey...”

Ham: “Ta kendisi, Bay Davy,” dedi.

Burası Alâeddin’in sarayı, Ruhkuşu’nun[2] yumurtası gibi bir yer olsaydı, burada yaşama hayali beni bu derecede büyülemezdi sanırım. Geminin yanına sevimli bir kapı açılmış, üzerine de çatı örülmüştü; küçücük pencereleri de vardı, ama en hoş, en büyüleyici tarafı, bunun gerçekten bir tekne olmasıydı: Yüzlerce defa su üstünde yüzmüş, hiçbir zaman kuru toprak üzerinde durup bir ev gibi içinde oturulsun diye yapılmamış bir tekne. İşte beni büyüleyen tarafı da buydu. İçinde oturulsun diye yapılmış olsaydı onu pek küçük, kullanışsız, hatta ıssız bulabilirdim; böyle bir amaçla yapılmadığı için kusursuz bir barınak oluvermişti.

İçi iyice temizlenmişti, mümkün olduğu kadar düzenliydi. Bir masa, bir Hollanda üslubu duvar saati, bir de konsol vardı. Konsolun üzerinde çember çeviren asker kılıklı bir çocukla yan yana yürüyen bir kadın resmi bulunan bir çay tepsisi vardı. Tepsinin yere düşmesine bir İncil engel oluyordu. Tepsi yere düşseydi, kitabın çevresinde dizili duran bir sürü çay fincanı, çay tabağı, çaydanlık da düşüp kırılacaktı. Duvarda, adi renklerle boyanmış, çerçeveli, kutsal tablolar vardı. Bunlara benzer tabloları, Peggotty’nin evini şöyle bir dolaşıncaya kadar, seyyar satıcılardan başka hiç kimsede görmemiştim. Tabloların arasında Mavili İshak’ı kurban etmeye hazırlanan Kırmızılı İbrahim, yeşil aslanların inine giren Sarılı Danyal’ın tablosu en göze çarpanıydı. Küçük ocak rafının üzerinde ise Sunderland’de yapılmış “Sarah Jane” yelkenlisinin resmi vardı, teknenin kıç tarafına sahici tahta haç konmuştu; resmi marangozlukla birleştiren gerçek bir sanat eseriydi bu; benim gözümde de bu dünyada sahip olmak isteyeceğim en değerli şeylerin başında geliyordu. Tavanda da, o zaman ne işe yaradıklarını anlayamadığım askılar vardı; birkaç sandık, kutu, buna benzer daha başka şeyler iskemle yerini tutuyordu.

Bütün bunları, benim görüşüme göre çocukça bir davranışla, eşikten içeri adımımı atar atmaz görmüştüm. Sonra da Peggotty küçük bir kapıyı açıp bana yatak odamı gösterdi. Burası teknenin kıç tarafında, gördüğüm yatak odalarının en mükemmeli, en güzeliydi. Eskiden dümencinin dışarı çıktığı küçücük bir de penceresi vardı. İstiridye kabuklarıyla çerçevelenmiş bir aynayı duvara tam benim boyumun yüksekliğinde bir çiviye asmışlardı. Küçücük bir yatak, bir de masa vardı. Odada ancak yatağa girecek kadar yer kalıyordu. Masanın üzerinde mavi kulplu bardağın içinde deniz yosunlarından bir demet vardı. Duvarlar süt gibi bembeyaz badanalıydı; camdan giren ışıkla gözlerim kamaşmış, ağrımıştı. Bu güzelim evde özellikle dikkatimi çeken şey de balık kokusuydu; koku her yana öylesine sinmişti ki, burnumu silmek için cebimden mendilimi çıkardığım zaman baktım mendil, ıstakoza sarılıymış gibi kokuyor. Bu keşfimi Peggotty’ye açıkladığım zaman o da ağabeyinin ıstakoz, yengeç, pavurya tutup sattığını söyledi; daha sonra da evin ek bölmesinde çanak çömleğin saklandığı yerde bunları birbirlerine kenetlenmiş durmadan kıpırdayan bir yığın halinde pek çok kereler gördüm.

Ben daha evden dört-beş yüz metre uzakta Ham’in sırtındayken kapıdan el salladığını gördüğüm beyaz önlüklü kibar bir kadın bizi karşıladı. Yanında da boynuna mavi boncuktan kolye takmış pek güzel bir küçük kız vardı (belki de ben onun güzel olduğunu düşünmüştüm). Küçük kızı öpmek istedim, kaçıp saklandı. Daha sonra pek tantanalı bir şekilde hazırlanmış haşlama pisibalığı, tereyağı, patates, bir de benim için pişirilmiş pirzoladan ibaret yemeğimizi yiyorduk ki tıraşı uzamış, iyi yüzlü bir adam geldi. Peggotty’ye “küçük kız” deyip yanağını şapırtıyla öpmesinden, Peggotty’nin davranışlarından bu adamın onun ağabeyi olduğundan şüphem kalmamıştı; gerçekten de öyle olduğu meydana çıktı. Bana, “Evin reisi Bay Peggotty,” diye tanıttılar.

Bay Peggotty: “Sizi gördüğüme çok sevindim, efendim,” dedi. “Bizi belki kaba bulacaksınız, ama daima hizmete hazır olduğumu göreceksiniz.”

Ona teşekkür ettim, öyle güzel bir yerde çok mutlu olacağımı söyledim.

“Anacığınız nasıl, efendim? Bari onu neşeli mi bıraktınız?” diye sordu.

Annemin benim isteyebileceğim kadar çok neşeli olduğunu, ona selam gönderdiğini söyledim. Sözün bu kısmını kibarlık olsun diye ben uydurmuştum.

“Ben de kendisine çok minnettarım,” dedi. “Eh, efendim, burada on beş gün, onunla, Ham’le, küçük Emily’yle kalabilirseniz, sizin varlığınız bize şeref verecektir.”

Bunları söylerken başıyla kardeşini işaret etmişti. Bu konuksever davranışlarıyla evin şerefini kurtardıktan sonra, üzerindeki pisliği soğuk suyun temizleyemeyeceğini söyleyerek, sıcak su dolu çaydanlığı alıp yıkanmaya gitti. Biraz sonra dış görünüşü adamakıllı düzelmiş bir halde geri döndü; yalnız, öyle kızarmıştı ki, onun da ıstakozlarla, yengeçlerle, pavuryalarla aynı özelliği taşıdığını düşünmekten kendimi alamadım: Kapkarayken sıcak suya giriyor, kıpkırmızı olarak sudan çıkıyor.

Geceler artık soğuk, rutubetli olduğu için çaydan sonra kapı kapatılıp her taraf sıkıca örtülüyordu; o zaman, burası bana insanın hayalinde canlandırabileceği en nefis sığınakmış gibi göründü. Rüzgârın denizden doğru gelişini duymak, sisin dışarıdaki ıssız düzlüğe yayıldığını bilmek, ateşi seyretmek, yakınlarda bundan başka bir evin bulunmadığını, bunun da ev değil de bir tekne olduğunu düşünmek tıpkı büyülenmek gibi bir şeydi. Küçük Emily, utangaçlığını yenmiş, benim yanımda, iskemle yerine kullanılan kutuların en küçüğünde oturuyordu. Bu kutu tam ikimize göreydi, ocağın köşesine ancak sığıyordu. Bayan Peggotty, önünde beyaz önlük, ateşin karşısında oturmuş yün örüyordu. Bizim Peggotty de, dikiş kutusuyla, şamdanıyla, dikişiyle, sanki buradan başka bir yerde hiç bulunmamış gibi yerini yadırgamadan oturuyordu. Bana iskambilde kaptıkaçtı oyununu öğretmek için ilk dersi vermiş olan Ham kirli iskambil kâğıtlarıyla nasıl fala bakılacağını hatırlamaya çalışıyor, çektiği kâğıtların her birinin üzerinde başparmağıyla balığa benzer lekeler bırakıyordu. Bay Peggotty piposunu içiyordu. Biraz konuşup samimileşmenin sırası geldi diye düşündüm:

“Bay Peggotty?” diyorum.

O da: “Efendim?” diyor.

“Nuh’un gemisi gibi bir yerde yaşadığınız için mi oğlunuza Ham adını koydunuz?”

Bunu pek derin bir düşünceye benzetmiş gibi göründü ama, gene de: “Hayır, efendim,” dedi. “Ben hiç ad falan koymamışımdır.”

“Öyleyse, ona bu adı kim koydu?” diye ikinci sorumu sordum.

“Şey... Elbette babası koydu,” dedi.

“Ben sizi onun babası sanmıştım.”

“Onun babası kardeşim Joey’du,” dedi.

Saygı göstererek biraz durakladıktan sonra: “Kardeşiniz öldü mü, Bay Peggotty?” diye sordum.

“Boğularak öldü,” dedi.

Bay Peggotty Ham’in babası olmamasına pek şaşmıştım, onun buradakilerle olan akrabalığı konusunda da yanılıp yanılmadığımı merak etmeye başladım. Her şeyi öğrenmeye öyle meraklıydım ki, Bay Peggotty’ye açılmaya karar verdim.

Küçük kıza bakarak: “Küçük Emily,” dedim, “sizin kızınız, değil mi, Bay Peggotty?”

“Hayır, efendim,” dedi. “Kaynım Tom’du onun babası.”

Elimde değildi. Gene saygı olsun diye biraz konuşmadan durduktan sonra: “Öldü mü, Bay Peggotty?” diye sordum.

“Boğularak öldü,” dedi.

Yeniden aynı konuya dönmenin güçlüğünü hissediyordum, ama işin esasını daha anlayamamıştım, mutlaka bunu anlamam da gerekiyordu; onun için: “Sizin hiç çocuğunuz yok mu, Bay Peggotty?” dedim.

Hafifçe gülerek, “Hayır, beyum,” dedi. “Ben bekârım.”

Şaşarak: “Bekâr mısınız?” dedim. Sonra, yün örmekte olan önlüklü kadını göstererek sordum: “Peki, ama o kim, Bay Peggotty?’

“O mu? Bayan Gummidge.”

“Gummidge mi dediniz, Bay Peggotty?”

O sırada Peggotty, yani benim o acayip Peggotty’m, bu soruları kesmem için bana öyle işaretler yaptı ki, yatma vakti gelinceye kadar yalnız, bulunduğum yerden, sessiz sedasız oturan ev halkını seyretmekle yetindim. Daha sonra benim küçük kamaramda yalnız kaldığımız zaman Peggotty, Ham’le Emily’nin öksüz yeğenleri olduklarını, ev sahibimin onları kimsesiz kaldıkları zaman evlat edindiğini, Bayan Gummidge’in de ev sahibinin pek yoksul ölen arkadaşlarından birinin karısı olduğunu söyledi. Sonra, onun da fakir bir adam olduğunu, ama altın gibi iyi, çelik gibi doğru olduğunu anlattı (bu benzetmeler Peggotty’nindi). Gene onun anlattığına göre, ev sahibini öfkelendiren, ya da küfür ettiren tek şey de bu iyi kalpliliğiymiş, içlerinden biri bundan söz edecek olsa hemen sağ yumruğunu masanın üzerine indirirmiş, bir kere daha bundan söz edilirse, “alimallah” her şeyi bırakıp, bir daha dönmemek üzere gideceğini söyler, ağza alınmayacak küfürler savururmuş; bir keresinde de masayı kırmış.

Ev sahibinin iyi kalpliliğine karşı pek anlayışlı davrandım, kadınların teknenin öbür yanında beninki gibi küçük bir beşiğe, Bay Peggotty ile Ham’in de tavandaki çengellere birer hamak asıp yattıklarını, uykum geldiği için pek tatlı bir rehavet içinde duydum. En sonunda, uyku bastırmaya başlarken rüzgârın denizden gelen uğultusunu, düzlükten doğru büyük bir hızla eve doğru gelişini dinledim; tembel tembel gece vakti yeraltından suların kabardığını düşünerek korktum. Fakat ne de olsa bir gemide bulunduğumu hatırladım; hem gemide başımıza bir şey gelse Bay Peggotty gibi birinin yanımızda bulunması hiç de fena olmazdı. Neyse ki kötü bir şey olmadı. Güneş benim aynanın deniz kabuklarından yapılmış çerçevesine vurur vurmaz yataktan fırlamış, küçük Emily ile kıyıda taş toplamaya çıkmıştık.

Emily’ye: “Sen iyi bir denizci olmalısın,” dedim. Böyle bir şeye ihtimal verip vermediğimi bilmiyorum, ama bir şey söylemenin kibarlık gösterisi olacağını düşünmüştüm; üstelik yakınımızda duran parlak bir yelken o sırada onun gözünün içine vurup öyle loş bir manzara yaratmıştı ki, içimden böyle söylemek geldi.

Emily başını sallayarak: “Hayır,” dedi, “Değilim. Ben denizden korkarım."

Bana pek yakışan, cesur bir insan tavrıyla: “Korkar mısınız?” dedim. Sonra o koca engin denize gururla bakarak: “Ben korkmam,” diye ekledim.

“İyi, ama deniz zalimdir,” dedi Emily. “Bizimkilerin birçoğuna çok zalim davrandığını gördüm. Bizim ev kadar büyük bir tekneyi paramparça etti.”

“İnşallah, bu tekne, şey değildi...”

“Babamın içinde boğulduğu tekne mi? Hayır, o değildi, ben o tekneyi hiç görmedim.”

“Babanı da görmedin mi?” diye sordum.

Küçük Emily başını salladı:

“Hayır, hatırlamıyorum.”

Ne tesadüftü! Hemen ben de babamı nasıl hiç görmediğimi anlatmaya koyuldum; annemle birlikte nasıl pek mutlu yaşadığımızı, hep öyle yaşamayı düşündüğümüzü, babamın mezarının evimizin yakınındaki kilise avlusunda olduğunu, bir ağacın ona gölge verdiğini, güzel havalarda gezinip kuşların şarkılarını dinlediğim ağaçlık bir yerde olduğunu anlattım. Ama, Emily’nin öksüzlüğüyle benimkinin arasında bazı farkların bulunduğu meydana çıkmıştı. Bir kere o, babasından önce annesini kaybetmişti; İkincisi, babasının mezarının nerede olduğunu hiç kimse bilmiyordu, yalnız denizin derinliklerinde olduğu sanılıyordu.

Emily, deniz kabukları, çakıl taşları ararken: “Hem,” dedi, “senin baban kibar bir beymiş, annen de bir hanım; benim babam balıkçıydı, annem de balıkçı kızıydı, Dan Eniştem de balıkçı.”

“Dan dediğin Bay Peggotty, değil mi?” diye sordum.

Emily, başıyla tekne-evi göstererek: “Dan Eniştem orada,” dedi.

“Evet, ben de onu demek istedim. Çok iyi bir insan olsa gerek.”

“İyi insan mı? Ben bir hanımefendi olsaydım, ona elmas düğmeli gökmavisi palto, sarı pantolon, kırmızı kadife ceket, tüylü bir şapka, kocaman bir altın saat, gümüş bir pipo, bir kutu da para verirdim.”

Bay Peggotty’nin bu kıymetli şeyleri fazlasıyla hak ettiğinden emin olduğumu söyledim. Ama şunu belirteyim ki, değerbilir yeğeninin ona layık gördüğü kıyafetle rahat dolaşabileceğini düşünmekte zorluk çekiyordum, doğrusu; hele o tüylü şapkanın zarafetinden pek şüpheliydim; yalnız, bu duyguları kendime sakladım. Küçük Emily bu eşyaları sayarken, durmuş, sanki bunlar ihtişamlı birer görüntüymüş gibi başını kaldırıp gökyüzüne bakmıştı. Yeniden, deniz kabukları, çakıl taşları toplamaya daldık.

“Hanımefendi olmak isterdin, değil mi?” diye sordum.

Emily bana bakıp güldü, “Evet,” diye başını salladı.

“Çok isterdim. O zaman hepimiz kibar insanlar olurduk. Ben, eniştem, Ham, Bayan Gummidge de... Fırtına geliyor diye tasalanmazdık... Yani, kendimiz için üzülmezdik demek istiyorum. Yoksa elbette fakir balıkçılar için gene üzülürdük, bir sıkıntıları olursa onlara paraca yardım ederdik.”

Bu benim pek hoşuma gitmişti, gerçekleşmesini hiç de imkânsız bulmuyordum. Bu tasarıdan ne kadar hoşlandığımı belirttim, küçük Emily de utangaç bir tavırla şunları söylemek cesaretini buldu:

“Sen şimdi de denizden korkmuyor musun?”

Deniz bana güven verecek kadar sakindi, ama şöyle bir dalganın yaklaştığını görsem, Emily’nin boğulan akrabalarını hatırlayıp tabana kuvvet kaçacağımdan şüphem yoktu. Gene de; “Hayır,” dedim. “Sen de korktuğunu söylediğin halde pek de öyle görünmüyorsun.” Çünkü bir çeşit eski iskelenin ya da tahta kaldırımın iyice kenarında yürüyordu ben de düşecek diye korkuyordum.

“Bu şekilde korkmuyorum, ama fırtına olunca uykumdan uyanıp Dan Enişte’yi, Ham’i düşünerek titredim, onların, ‘İmdat!’ diye bağırdıklarını duyar gibi oldum. İşte ben bunun için hanımefendi olmayı çok isterim. Ama, öyleyken gene de korkmuyorum; hem de, hiç korkmuyorum. Şuraya bak.”

Yanımdan ayrıldı, durduğumuz yerden, denize uzanan, ucu çentikli, hiçbir korunma imkânı bulunmayan kalasın üzerinde koşmaya başladı. Bu olay, kafama öyle yerleşmiştir ki, ressam olsaydım onu sanki şimdi görmüşüm gibi eksiksiz çizebilirdim; küçük Emily’nin denize hiç unutamadığım bir bakışla bakıp ölüme gidişini de çizerdim elbette; ölüme gider gibi görünmüştü bana.

O hafif, cesur, küçük vücut döndü, sağ salim bana kadar geldi, ben de attığım çığlığa, yersiz korkuma güldüm; zaten bağırmak faydasızdı, çünkü görünürde kimse yoktu. Sonradan, delikanlılığımda, birçok kereler, ‘Çocuğun ani hamlesinde, gözlerindeki bakışta, babasının ölümünden ötürü tehlikeye karşı bir yakınlık mı vardı, hayatı o gün sona erebilir miydi?’ diye düşündüğüm çok olmuştur. Bir zamanlar, ‘Onun önündeki hayat bana bir çırpıda açıklansaydı, -ama bir çocuğun kolayca anlayabileceği şekilde açıklansaydı- onun hayatının kurtulması benim elimin bir hareketine bağlı bulunsaydı, elimi uzatıp onu kurtarmam gerekirdi,’ diye düşünmüşümdür. Bir zamanlar, çok uzun sürdüğünü iddia edemem, ama kendi kendime: “O sabah sular gözlerimin önünde küçük Emily’nin başını örtseydi daha iyi olmaz mıydı?” diye sorduğum, “Evet, daha iyi olurdu,” dediğim de olmuştur.

Bu sözler vakitsiz sayılabilir. Belki de bunları vaktinden önce açıkladım. Şimdilik öylece dursun bakalım.

Bir hayli dolaştık, ilginç bulduğumuz şeyleri yüklendik, karaya vurmuş bazı denizyıldızlarını alıp usulca suya bıraktık -şu anda bu hayvanlar hakkındaki bilgim o kadar az ki, denizyıldızları bu davranışımızdan ötürü bize minnet mi duymuşlardı, yoksa, tam tersi mi olmuştu, kestiremiyorum- sonra da eve, Bay Peggotty’nin evine döndük. Masum bir şekilde öpüşmek için ıstakozların saklandığı küçük kulübenin rüzgârlığının altında durduk, sonra da sağlık, neşe saçarak kahvaltı etmek için içeri girdik.

Bay Peggotty. “İki küçük sığırcık gibisiniz,” dedi. Bunun, “iki küçük sığırcık kuşu” anlamına geldiğini bildiğim için iltifat saydım.

Küçük Emily’yi seviyordum elbette. O bebeği, hayatın daha sonraki devresindeki aşkların en güzeli kadar gerçekten, onun kadar şefkâtle, ondan daha saf, daha ilgisizce seviyordum; insanı yükselten, asalet veren bir duyguydu bu. Hayal gücüm de bu yuvarlak mavi gözlü peynir kurdu gibi çocuğu bir melek haline getirivermişti. Güneşli bir günde bir çift küçük kanat açsa da gözlerimin önünde uçup gitseydi, bunun beklemediğim bir şey olduğunu düşünmezdim.

Yarmouth’taki o iç karartıcı düzlükte saatler boyunca sevdalılar gibi dolaşıyorduk. Zaman da, sayemizde, nitelik değiştirmiş, sanki daha büyümemiş, hep oyun oynayan bir çocuk olarak kalmıştı. Emily’ye kendisine taptığımı söyledim, o da bana taptığını söylemezse kendimi bir kılıçla öldürmek zorunda kalacağımı bildirdim. O da bana taptığını söyledi; gerçekten öyleydi, buna şüphem yok.

Eşitsizlik, yaş küçüklüğü ya da başka zorlukların karşımıza çıkması meselesine gelince, Emily ile benim böyle bir derdimiz yoktu, çünkü bizim bir geleceğimiz de yoktu. Daha küçülmek istemediğimiz gibi büyümeye de hevesli değildik. Akşamları kutumuzun üzerinde sevdalı sevdalı yan yana otururken Bayan Gummidg’le Peggotty bizi görüp: “Tanrım! Ne güzel, değil mi?” diye fısıldaşırlardı. Onların hayranlığını kazanmıştık. Bay Peggotty, piposunun ardından bize gülümserdi; Ham de bütün gece sırıtmaktan başka bir şey yapmıyordu. Galiba küçük, güzel bir oyuncağın ya da Colosseum’un ufak bir modelinin vereceği zevki bizden alıyorlardı.

Çok geçmeden, anladım ki Bayan Gummidge Bay Peggotty’nin yanında oturmaktan hiç de beklendiği kadar memnun değildi. Oldukça huysuz bir kadındı, böyle küçücük bir yerde ev halkını rahatsız edecek şekilde sık sık içini çekiyordu. Ben ona pek acıyordum; sinirleri bozulunca tek başına kalabileceği bir dairesi bulunsaydı da neşesi yerine gelinceye kadar orada otursaydı” diye düşündüğüm olmuştur.

Bay Peggotty, ara sıra “Dediği Dedikler” adındaki bir meyhaneye gidiyordu. Evlerine gelişimizin ikinci ya da üçüncü gecesi, onun eve gelmemesinden, Bayan Gummidge’in de sekizle dokuz arasında sık sık saate bakıp Bay Peggotty’nin orada olduğunu, kendisinin bunu daha sabahtan anladığını söylemesi üzerine keşfetmiştim bunu. Bayan Gummidge bütün gün keyifsizdi, öğleyin ocağın tütmesiyle gözlerinden yaşlar boşanmıştı. Bu can sıkıcı olay üzerine: “Ben zaten yapayalnız bir zavallıyım” dedi. “Her bir işim ters gidiyor.”

Peggotty, yani gene bizim Peggotty: “Canım, birazdan geçer gider,” dedi. “Hem, biliyorsun, bu iş seni, bizden daha çok rahatsız etmiyor ki.”

Bayan Gummidge: “Ben daha çok hissediyorum,” dedi.

Pek soğuk bir gündü. Bıçak gibi kesen şiddetli bir rüzgâr vardı. Bn. Gummidge’in ocak başındaki iskemlesi en rahat iskemle olduğu, bana da orası evin en sıcak, en rahat köşesi gibi göründüğü halde o gün bir türlü rahat edemedi. Hiç durmadan soğuktan yakındı, sırtının “ürperdiğini” söyledi, durdu. Derken, gene ağlamaya başladı. “Yapayalnız zavallı bir kadın,” olduğunu, “her bir’ işinin ters gittiğini” söyledi durdu.

Peggotty: “Gerçekten, hava çok soğuk,” dedi. “Bunu herkes hissediyordur.”

Bayan Gummidge: “Ben başkalarından daha çok hissediyorum” dedi.

Yemekte de aynı şey oldu; ben değerli bir misafir sayıldığım için sofrada hep Bayan Gummidge’den önce benim tabağıma yemek konuyordu. O akşam balık küçüktü, kemikliydi, patatesler de biraz yanıktı. Hepimiz bunun bir bakıma umutlarımızı boşa çıkarmış sayılacağını söyledik; ama Bayan Gummidge bunu bizden daha çok hissettiğini belirtti, gözlerinden yaşlar boşandı, sonra da gene o eski sözlerini büyük bir üzüntü içinde tekrarladı.

Saat dokuza doğru Bay Peggotty eve döndüğü zaman da Bayan Gummidge çok üzgündü, elbette, pek bitik bir halde, köşesinde, yününü örüyordu. Peggotty neşeli neşeli işini yapıyordu, Ham bir çift koskocaman lastik çizmeyi tamir ediyordu, ben de, yanımda küçük Emily, onlara kitap okuyordum. Bayan Gummidge, üzgün üzgün içini çekmekten başka bir şey yapmamış, çaydan beri de işinden başını kaldırmamıştı.

Bay Peggotty, yerine otururken: “E, arkadaşlar, nasılsınız bakalım?” diye sordu.

Hepimiz onu hoş karşılamış olmak için ya bir şey söyledik ya ona baktık; yalnız, Bayan Gummidge başını, yününden kaldırmadan, sallamakla yetindi.

Bay Peggotty, ellerini çırparak: “Ne var?” dedi. “Neşelen bakalım, ihtiyar ana.” “İhtiyar kız” demek istemişti.

Bayan Gummidge hiç de neşelenebilecek gibi görünmüyordu. Eski siyah ipekli bir mendil çıkarıp gözlerini kuruladı; mendili cebine koyacak yerde gözlerini bir daha kuruladı, yeniden kullanmaya hazır olsun diye de dışarıda bıraktı.

Bay Peggotty: “Nen var, hatun?” dedi.

“Hiç. Sen Dediği Dediklerden geliyorsun, değil mi, Dan?”

“A, evet, bu gece oraya şöyle bir uğradım.”

“Seni oraya gitmeye zorladığım için üzüldüm.”

“Zorladın mı? Beni kimsenin zorlamasını istemem.” Bay Peggotty bunları söyledikten sonra içten bir gelen bir kahkaha attı. “Ben oraya gitmeye zaten hevesliyim.”

Bayan Gummidge, başını sallayıp gözlerini kurulayarak: “Çok heveslisin,” dedi. “Evet, evet, çok isteklisin. Benim yüzümden istekli olmana da üzülüyorum.”

“Senin yüzünden ha! Senin yüzünden değil. Sakın ha, öyle sanma!”

Bayan Gummidge: “Evet, evet, öyle!” diye haykırdı. “Ne olduğumu biliyorum ben. Yapayalnız bir zavallı mahluk olduğumu biliyorum. Her bir işim ters gitmekle kalmıyor, üstelik, her bir kimseye terslik ediyorum. Evet, evet, ben başkalarından daha duygusalım, bunu daha çok belli ediyorum. Bu da benim talihsizliğim.”

Oturduğum yerden bunları dinlerken bu talihsizliğin Bayan Gummidge’den başka, evdekilerden bazılarına da geçmiş olduğunu düşünmekten kendimi alamadım. Yalnız Bay Peggotty öyle bir sitemde bulunmadı, Bayan Gummidge’i neşelendirmek için bir hamle daha yaptı.

Bayan Gummidge de: “Ben istediğim gibi bir insan olamadım gitti diyordu. “Tam tersi oldum. Ne olduğumu biliyorum ben. Dertlerim beni ters bir insan yaptı. Dertlerimi hissediyorum, bu da beni ters bir insan yapıyor. Keşke onları hiç hissetmesem, ama hissediyorum. Keşke dertlere alışıp sertleşseydim, sertleşemedim işte. Evin huzurunu kaçırıyorum. Buna hiç şaşmam. Bütün gün kardeşinizin de, Bay Davy’nin de huzurunu kaçırdım.”

Burada ben birdenbire yumuşayıverdim, büyük bir huzursuzluk içinde avazım çıktığı kadar bağırdım: “Hayır, huzurumu kaçırmadınız, Bayan Gummidge.”

“Benim böyle davranmam hiç de doğru değil” dedi. “Hiç de hak edilmemiş bir şey bu. Eve gidip ölsem daha iyi. Ben yapayalnız, zavallı bir kadınım. Burada da terslikler yapmasam daha iyi. Terslik yapmam gerekiyorsa kendi yerimde yapayım. Dan, ben eve gideyim, orada öleyim de kurtulayım.”

Bu sözlerle, odasına çekildi, yatağına yattı. O gittikten sonra da, o ana kadar derin bir yakınlık duygusundan başka bir duygu göstermemiş olan Bay Peggotty bize baktı, yüzünde hâlâ o sevgi belirtisiyle: “Gene ihtiyarı hatırlamış galiba,” diye fısıldadı.

Peggotty beni yatırmaya götürüp de sözü edilen ihtiyarın ölen Bay Gummidge olduğunu anlatıncaya kadar kadının hangi ihtiyarı hatırladığını anlayamamıştım. Peggotty, ağabeyinin bu gibi durumlarda sebebin hep o olduğuna inandığını, durumun da onu duygulandırdığını anlattı. O gece Bay Peggotty, hamağına uzandıktan bir hayli sonra Ham’e: “Gene hep ihtiyarı düşünüyordu zavallıcık!” dedi. Bizim misafirliğimiz süresince Bayan Gummidge kaç kere aynı şekilde tersleştiyse -birkaç kere oldu bu- Bay Peggotty de olayın ardından hep aynı şeyi söyledi, hem de her defasında en derin acıma duygularıyla.

Böylece on beş gün geçiverdi, gelgite göre B. Peggotty’nin geliş-gidiş saatlerinin, Ham’inde çalışma saatlerinin değişmesinin dışında pek değişik bir şey olmadan geçti. Ham işi olmadığı zamanlar ara sıra bizi kayıkları, gemileri görmeye götürüyordu; bir iki kere de kayığa bindirmişti. Pek çok kimseler, özellikle çocuklukla ilgili hatıralarından söz edilirken, aynı şeyi duyarlar, ama ben bir yerle ilgili herhangi bir hatıra hafızada neden ötekilerden daha çok yer eder bilmiyorum. Yarmouth adını hiç duymuyorum, hiçbir yerde de okumuyorum; öyleyken, gene de kıyıda geçen bir pazar sabahını hep hatırlıyorum: Kiliseye gitme vaktini bildiren çanlar çalıyor, küçük Emily omzuma dayanmış, Ham tembel tembel denize taş atıyor, güneş de uzakta denizde, kalın sis tabakasını daha yeni yarıp çıkmaya başlamış, bize gemileri birer gölge gibi gösteriyordu.

En sonunda, eve dönme günü geldi, Bay Peggotty’yle Bayan Gummidge’den ayrılacağıma üzülüyordum, ama küçük Emily’den ayrılmanın verdiği acı içime işlemişti. Arabanın kalkacağı hanın önüne kadar kol kola gittik; yolda, ona mektup yazacağıma söz verdim (daha sonra bu sözümü, kiralık apartman levhalarında kullanılan harflerden daha büyük harflere yerine getirdim). Ayrılışımız çok acıklı oldu; hayatım boyunca kalbimde boşluk hissettiğim tek gün, o gündür.

Misafirliğim süresince bizim eve karşı gene pek hayırsızca davranmıştım. Orasını ya pek az düşünmüş ya da hiç aklıma getirmemiştim. Yalnız, o yana döner dönmez, körpe vicdanım sert parmağıyla bana orasını gösteriyormuş gibi geldi; kederlendikçe, orasının benim yuvam olduğunu, annemin de benim arkadaşım, avuntu kaynağım olduğunu daha iyi hissediyordum.

Yolda ilerledikçe bu düşünce beni iyice sardı. Eve yaklaşıp, çevremdekiler bana yabancı gelmemeye başladıkça da eve bir an önce varıp onun kucağına atılmak için sabırsızlanmaya başladım. Ne var ki Peggotty, benim bu duygularımı paylaşacak yerde, onlara gem vurmaya çalıştı -pek müşfik bir tavırla, ama pek şaşkın, ne yapacağını bilmez bir haldeydi. Buna rağmen, arabacının atının canı ne zaman isterse Blunderstone Kuşevi’ne o zaman varacaktık, öyle de oldu. O anı ne kadar da iyi hatırlıyorum! Soğuk kurşuni bir öğleden sonraydı, iç karartıcı gökyüzünde yağmur tehlikesi vardı.

Kapı açıldı, ben duyduğum o tatlı özlem içinde, yarı gülerek, yarı ağlayarak içeriye, anneme baktım. Gelen o değildi; yabancı bir hizmetçiydi.

Üzgün bir halle: “A! Peggotty, annem daha dönmedi mi?” diye sordum.

“Evet, evet, Küçükbey, annen eve döndü. Biraz sabret, Küçükbey, şey... ben, ben sana bir şey anlatacağım.”

Üzüntüsü, arabadan inmekteki o her zamanki beceriksizliği arasında Peggotty, kendini pek gülünç bir hale getirmişti, ama benim de zihnim öylesine boşalmış, kendimi öyle garip hissediyordum ki, bu arada ona durumu anlatamadım. Arabadan aşağı inince beni elimden tuttu; mutfağa götürdü, kapıyı da kapadı. Adamakıllı korkmuştum.

“Ne var, Peggotty?” dedim.

“Valla bir şey yok, Küçükbey.” Peggotty bunu söylerken neşeli bir havaya bürünmüştü.

“Mutlaka bir şey oldu, buna eminim. Annem nerede?”

“Annemiz nerede, Küçükbey?” diye o da bana sordu.

“Evet, nerede? Niçin bahçe kapısına gelmedi, biz niçin buraya geldik? Ah, Peggotty...” Gözlerim dolu doluydu, yere yıkılacak gibi oluyordum.

Peggotty beni tuttu. “Sevgili çocuğu Tanrı korusun!” dedi. “Nedir? Söyle bakayım, yavrum...”

“Sakın ölmüş olmasın? Ah! annem ölmedi değil mi, Peggotty?”

Peggotty, inanılmayacak derecede gür bir sesle: “Hayır!” diye bağırdı.

Sonra oturdu. Soluk soluğaydı. Onun ödünü kopardığımı söyledi. Ben de, onu rahatlatmak için ya da gerekli yerde ödü kopsun diye boynuna sarıldım, sonra ayağa kalkıp karşısına geçtim, gözlerimi merakla ona diktim.

“Bak yavrum,” dedi. “Sana bunları çok önceden anlatmalıydım, ama elime fırsat geçmedi; belki de fırsatı yaratmam gerekirdi, ama, doğrusu bunu tam manasiylen göze alamadım.” Peggotty’nin dilinde “tam manasiyle” kelimesi hep “tam manasiylen”di.

Eskisinden daha çok korkmuştum. “Devam et, Peggotty,” dedim.

Titreyen elleriyle şapkasının kurdelesini çözerken, tıkanır gibi, kesik kesik konuştu: “Ne dersin, Küçükbey, senin bir baban oldu!”

Titredim, bembeyaz kesildim. Bir şey -neydi, nasıl bir şeydi bilmiyorum- mezarlıktaki mezarla, ölülerin mezarlarından kalkmalarıyla ilgili bir şey beni zararlı bir rüzgâr gibi çarpmıştı.

Peggotty: “Yeni bir baba,” dedi.

“Yeni bir baba mı?”

Sanki çok sert bir şeyi yutmaya çalışıyormuş gibi zorlukla yutkundu, elini ileri doğru uzatarak: “Gel de gör babanı” dedi.

“Görmek istemiyorum ben onu!”

“Anneni de görürsün...”

Direnmekten vazgeçtim. Doğruca misafir odasına girdik. Peggotty beni oraya bıraktı, çekildi. Ocağın bir yanında annem oturuyordu, öbür yanında da Bay Murdstone. Annem elinden işini bırakıp telaşla ayağa fırladı, biraz da ürkekçe kalktı gibi geldi bana.

Murdstone: “Dur bakayım, Clara, hayatım,” dedi. “Kendini bırakma. Kendine hâkim ol, daima kendine hâkim olmalısın. Davy, oğlum, nasılsın?”

Ona elimi uzattım. Bir an duraladıktan sonra, gidip annemi öptüm; o da beni öptü, hafifçe omzumu okşadı, gene gidip işinin başına oturdu. Anneme bakamıyordum, o adama bakamıyordum, onun ikimize de baktığını pekâlâ biliyordum; pencereden yana döndüm, soğuktan başlarını eğen fundalara baktım. Oradan uzaklaşmak fırsatını elde eder etmez de yukarı çıktım. Eski sevgili yatak odam değiştirilmişti, ben çok uzakta yatmak zorundaydım. Her şey öyle değişmişti ki, ‘Acaba eski halinde kalmış bir şey var mı?’ diye aşağıda gezindim. Bahçede dolaştım, ama oradan çabuk döndüm. Eskiden boş duran köpek kulübesine kocaman bir köpek yerleştirilmişti... Tıpkı onun gibi kalın dudaklı, kara saçlı bir köpek. Hayvan beni görünce pek kızdı, üzerime saldırdı.

IV
GÖZDEN DÜŞÜYORUM

Karyolamın konduğu oda bana tanıklık edebilecek canlı bir yaratık olsaydı, bugün ondan yardım ister, o odaya nasıl ağırlaşmış bir yürekle girdiğimi anlattırırdım. Acaba o odada şimdi kim yatıyor? Yukarı çıktım, merdivenleri tırmanırken kulübedeki köpeğin hâlâ arkamdan havladığını duyuyordum; ben odaya, oda bana bomboş, yabancı gözlerle bakarken, ufacık ellerimi kavuşturup oturdum, düşünmeye başladım.

En tuhaf şeyleri düşündüm. Odanın biçimini, tavandaki çatlakları, duvardaki kâğıdı, pencere camının manzarada eğri büğrülükler yapan damarlarını, üç ayağı üzerinde sarsak duran masayı düşündüm, bütün bunların canımı sıkıp, bana ölmüş kocasının etkisi altında kalan Bayan Gummidge’i hatırlattığını düşündüm. Hiç durmadan ağlıyordum, ama üşüdüğümün, bir yana atıldığımın farkında olmamın dışında, ağlamamın sebebini hiç düşünmediğime de eminim. Derken, perişanlığım içinde, küçük Emily’yi çılgınca sevdiğimi, beni buraya getirmek için ondan zorla ayırdıklarını, burada da hiç kimsenin beni istemediğini, benimle onunkinin yarısı kadar bile ilgilenmediğini düşündüm. Bu, işi öylesine acıklı bir hale getirdi ki, yatak örtüsünün bir köşesine büzülüp ağlaya ağlaya uyudum.

Birisini: “İşte burada” deyip sıcak başımdan örtüyü çekmesiyle uyandım. Annemle Peggotty beni aramaya gelmişlerdi, bunu yapan da ikisinden biriydi.

Annem: “Davy, neyin var?” dedi.

Annemin bana bunu sorması pek garibime gitti. “Hiç,” dedim. “Hiç.”

Annemin sorduğuna benden daha doğru karşılık veren dudağımın titreyişini saklamak için de yüzümü öbür yana çevirdim.

Annem: “Davy,” dedi, “Davy, yavrum.”

Hiçbir kelime annemin bana “yavrum” demesi kadar etkili olamazdı, bunu rahatça söyleyebilirim. Annem beni kaldırmak isteyince gözyaşlarımı yatak çarşafıyla saklamaya çalıştım, elimle de onu kendimden uzaklaştırdım.

Annem: “Bu senin marifetin, Peggotty, zalim mahluk!” dedi. “Buna hiç şüphem yok. Kendi evladımı, çok sevdiğim bir kimseyi bana düşman etmeye vicdanının nasıl elveriyor? Bu davranışınla ne demek istiyorsun, Peggotty?”

Zavallı Peggotty’cik, ellerini, gözlerini yukarı doğru kaldırdı, yemeklerden sonra okuduğum duayı hatırlatan bir mırıltıyla: “Tanrı sizi bağışlasın, Bayan Copperfield, inşallah bu söylediğiniz sözlerden ötürü de ileride pişmanlık duymazsınız,” dedi.

Annem: “Bu beni çıldırtmaya yeter!” diye haykırdı. “Üstelik, en amansız düşmanımın bile pişmanlık duyup bana birazcık huzur imkânı, mutluluk hakkı tanıyacağı bir devrede, balayımda yapıyorsunuz... Davy, seni gidi yaramaz çocuk seni! Peggotty, vahşi yaratık sen de!” Annem burada: “Of Allahım!” diye bağırdı; acımamızı bekler bir halde, bir bana, bir Peggotty’ye baktı. “İnsanın tam hayatı mümkün olduğu kadar seveceği, benimseyeceği bir devrede ne kötü bir dünya bu!”

Ne annemin ne de Peggotty’nin eli olmadığını bildiğim bir elin bana değdiğini hissettim, yatağın bir kenarına kaydım. Bu el, Murdstone’un eliydi. Eli kolumda: “Nedir bu?” diyordu. “Clara, sevgilim, unuttun mu? Ciddiyet, sevgilim.”

Annem: “Affedersin, Edward,” dedi. “Çok iyi davranmak istedim, ama şimdi öyle huzursuzum ki!”

“Gerçekten öyle! Bu sözleri senden bu kadar çabuk duyacağımı hiç sanmazdım, Clara!”

Annem somurtarak konuştu: “Şimdiden böyle olmam çok kötü... Gerçekten de öyle, çok kötü, değil mi?”

Murdstone, annemi kendine doğru çekti, kulağına bir şeyler fısıldayıp öptü. Annemin başını onun omzuna dayayışını, kolunu boynuna değdirişini görür görmez bu adamın annemin uysal yaradılışını istediği biçime sokabileceğini anlamıştım, şimdi de bunu başardığını görüyordum.

Murdstone: “Sen aşağı in, sevgilim,” dedi. “Biz David’le geleceğiz.” Başını sallayıp gülümseyerek annemi odadan çıkarıp onun gözden kaybolmasını bekledikten sonra, suratını asarak Peggotty’ye döndü: “Sen hanımının adını biliyor musun, ahbap?”

Peggotty: “Uzun zamandan beri benim hanımım olduğuna göre bilmem gerekir,” dedi.

“Bak, bu doğru işte! Yalnız, ben yukarı çıkarken hanımına artık ona ait olmayan bir adla hitap ettiğini duydum. Biliyorsun, benim soyadımı aldı o. Bunu aklında tut, olmaz mı?”

Peggotty tedirgin bir bakışla bana bakarak eğilip, adama selam verdi, onun sorduğuna karşılık vermeden, odadan çıktı; dışarı çıkmasının beklendiğini, içeride kalmak için hiçbir bahane bulamayacağını anladığı için böyle davranmıştı sanırım. İkimiz odada yalnız kalınca adam kapıyı kapattı, bir iskemleye oturdu, beni de karşısında ayakta tuttu, dikkatle gözlerimin içine baktı. Benim ona bakışım da onunkilerin bana bakışından geri kalmıyordu. Şimdi de karşılıklı duruşumuzu hatırladıkça kalbimin hızlı hızlı attığını hisseder gibi oluyorum.

Murdstone, dudaklarını birbirine iyice yapıştırarak inceltip: “David” dedi, “benim inatçı bir atım ya da köpeğim olursa onu ne yaparım biliyor musun?”

“Bilmiyorum.”

“Döverim.”

Ben buna ağzımdan ses çıkmadan boğuk bir fısıltıyla karşılık verdim, ama sessiz dururken soluğumun daha da daraldığını hissediyordum.

“Onu ürkütüp aklını başına getiririm. Kendi kendime, ‘Bunu adam edeceğim,’ derim, onun kanını, iliğini kurutmak pahasına da olsa dediğimi yaparım. Yüzündeki nedir?”

“Kir,” dedim.

Bunların kir değil de gözyaşlarımın izleri olduğunu o da benim kadar biliyordu, ama aynı soruyu yirmi kere, her defasında da yirmişer sopa atarak sorsaydı minicik yüreğimin paralanması pahasına da olsa, gene söylemezdim.

Tam kendisine özgü ciddi bir gülümseyişle: “Yaşına göre epey akıllı sayılırsın,” dedi. “Beni çok iyi anladığın da meydanda. Yüzünüzü yıkayın, benimle aşağı gelin, beyefendi!”

Bayan Gummidge’e benzettiğim o el yıkama yerini işaret etti, başıyla da beni hemen emirlerini yerine getirmeye yöneltti. Duralasaydım, en küçük bir vicdan azabı duymadan beni yere sererdi; o zaman bundan pek az şüphem olmuştu, şimdi daha da azaldı.

Emrini yerine getirdikten sonra, bir eli hâlâ kolumda, salona girdiğimiz zaman: “Clara, sevgilim,” dedi, “inşallah bundan sonra huzurun kaçmayacak. Gençlik taşkınlıklarımızı yakında gidereceğimizi umuyorum.”

Allah şahidim olsun ki, ben o zaman bir tek iyi sözle düzelir, hatta belki de bambaşka insan olabilirdim. Cesaret veren bir söz, bir açıklama, çocuksu bilgisizliğime karşı birazcık anlayış, eve dönüşümü sevinçle karşılamak, burasının yuvam olduğuna beni inandırmak, beni bu adama yalancıktan, sahte bir sevgiyle değil, gerçekten, yürekten bağlardı, ondan nefret edecek yerde saygı beslerdim. Annemin de benim odada o kadar ürkek, yabancı duruşuma üzüldüğünü sanıyorum; en sonunda ben bir iskemleye ilişirken o da beni daha da üzüntülü bakışlarla süzdü, belki de o rahat çocuksu adımlarımı aramıştı; yalnız, gereken söz söylenmemişti, zaten bunu söylemenin zamanı da geçmişti.

Üçümüz baş başa yemek yedik. Adam anneme pek düşkünmüş gibi görünüyordu, ne yazık ki bu da benim onu daha az sevmeme yol açmıştı. Annem de ona pek düşkündü. Konuşmalarından, Murdstone’un ablasının da gelip onların yanına yerleşeceğini, kendisini o akşam beklediklerini öğrendim. O zaman mı, yoksa daha sonra mı öğrendim, pek emin değilim, ama Murdstone’nun hiçbir işe karışmadan, Londra’daki bir şarap yapımevinin kârına ortak olduğunu, ta dedesinin babasının zamanından beri ailenin bu işle ilgisi olduğunu, Murdstone’un ablasının da payı bulunduğunu biliyordum; bunu o zaman öğrenmiş olsam da, olmasam da burada açıklayabilirim.

Yemekten sonra ocak başında oturuyorduk. Evin beyini incitmeden Peggotty’nin yanına nasıl gidebileceğimi düşünürken, bahçe kapısının önüne bir araba yanaştı, Murdstone misafiri karşılamak üzere dışarı çıktı, annem de onun peşinden gitti. Ben de, ürkek ürkek, annemin peşine takılmıştım, odanın kapısına gelince annem birden döndü, karanlıkta, beni gene eskiden olduğu gibi kucakladı, yeni babamı sevmemi, onun sözlerini dinlememi kulağıma fısıldadı. Bunu telaşla, sanki bir suç işlermiş gibi gizlice, ama müşfik bir tavırla yapmıştı; bir elini de arkasına uzatıp benim elimi tuttu, bahçeye, Murdstone’un yanına gelinceye kadar da elini çekmedi, sonra da benim elimi bıraktı, onun koluna girdi.

Gelen Bayan Murdstone’du. İç karartıcı bir kadına benziyordu: Esmer bir kadındı, yüzü de, sesi de kardeşine pek benziyordu; kalın kaşları, burnunun üstünde, birbirine değecek kadar yaklaşıyordu... Kadınların sakal bırakmasına izin verilmemesinin acısını kaşlarını uzatmakla çıkarmış gibiydi. Yanında, adının baş harfleri kapakları üzerine kalın pirinç çivilerle yazılmış, iki siyah bavul getirmişti. Arabacıya parasını verirken, parayı kalın çelik bir cüzdandan çıkarmıştı, cüzdanı da kalın bir zincirle boynuna asılı, hapishaneyi andıran, ısırır gibi kapanan bir çantadan çıkarmıştı. O zamana kadar Bayan Murdstone gibi madensel bir kadına hiç rastlamamıştım.

Bir sürü şatafatlı “hoş geldin” sözleriyle, onu salona aldılar, orada annemle resmen tanışıp yeni akrabası olduğunu öğrendi. Sonra da bana bakıp sordu:

“Bu senin oğlun mu, yenge?” Annem beni de tanıttı. Kadın: “Oğlan çocuklardan ben pek hoşlanmam,” dedi. “Nasılsın bakalım, delikanlı?”

Bu cesaret verici şartlar altında çok iyi olduğumu söyledim, onun da aynı şekilde olmasını umduğumu bildirdim; bunları öyle ilgisiz bir tavırla söylemiştim ki, Bayan Murdstone görüşünü iki kelimeyle açıkladı: “Terbiye ister.”

Bu sözleri azametli bir tavırla söyledikten sonra, odasının gösterilmesini rica etti. Bu oda benim için bir korku, dehşet yuvası olmuştur: O iki kara bavulun açıldığı ya da kilitsiz bırakıldığı hiç görülmüyor, Bayan Murdstone’un süslenirken takıp takıştırdığı incik boncuk aynanın üzerinde asılı duruyordu. O dışarıdayken, bir iki kere, gizlice odaya girip bakmıştım. Benim anladığıma göre devamlı burada kalacaktı, gitmeye hiç niyeti yoktu. Ertesi sabah anneme, sözüm ona “yardım” etmeye başladı, bütün gün kilere girip çıkıp, her şeyi yerli yerine koymak bahanesiyle, eski düzeni altüst etti. Beni ilk şaşırtan özelliği de hizmetçilerin evin bir yerine erkek saklamış olmalarından boyuna kuşkulanması oldu. Bu kuşkunun etkisiyle de en olmayacak zamanlarda kömürlüğe dalıyor, içi karanlık bir dolabı açınca da, adamı yakaladığını sanarak, kapakları hemen kapatıveriyordu.

Bayan Murdstone’da öyle canlı bir insan havası yoktu, ama erken kalkmak konusunda kargadan geri kalmazdı. Evin içinde daha kimsecikler kıpırdamadan o kalkardı: O gizlenen adamı aramak için kalktığına eminim. Peggotty’nin sözüne bakılırsa geceleri de bir gözü açık uyuyormuş, ama ben buna inanamıyordum; çünkü bu sözleri duyduktan sonra bir kere kendim denemiş, bunun imkânsız olduğunu anlamıştım. Geldiği gecenin ilk sabahı, horozlar öterken kalkmış, çıngırağını çalmaya başlamıştı. Annem kahvaltıya inip de çayı hazırlamaya koyulacağı sırada Bayan Murdstone yanağına şöyle bir fiske vurdu, bu onun için öpmek yerine geçiyordu. Sonra da: “Bak, Clara, şekerim,” dedi, “biliyorsun ki buraya senin yükünü elimden geldiği kadar azaltmak için geldim. Sen benim yapabileceğim işleri üzerine yüklenemeyecek kadar güzelsin, beceriksizsin. Anahtarlarını bana verecek olursan, ileride bu çeşit işlerin hepsiyle ben ilgilenirim.”

Annem kızardı, ama gülümsedi; bu kadından hiç de nefret etmemiş gibi görünüyordu. O günden sonra da Bayan Murdstone anahtarları gündüzleri o küçük hapishanesinde, geceleri de yastığının altında tutmaya başladı, annem de artık onlarla ben nasıl ilgilenmezsem o da öyle ilgilenmez oldu.

Annem hâkimiyetin elinden gitmesini hiç ses çıkarmadan kabul etmiş sayılmaz. Bir gece, Bayan Murdstone kardeşine evle ilgili planlarını anlatıp o da bunları beğendiğini belirtirken annem birdenbire ağlamaya başladı, bir kere de kendi fikrinin alınmasını beklediğini söyledi.

Bay Murdstone sert bir tavırla: “Clara” dedi, “Clara, sana şaşıyorum.”

Annem: “Şaştığını söylemek senin için çok kolay, Edward!” diye bağırdı. “Sertlikten söz etmen de kolay; ama sen bundan hiç hoşlanmazsın, değil mi?”

İki kardeşi ayakta tutan en önemli özellik sertlikti, diyebilirim. O zaman bana ne düşündüğümü sorsalardı, kendime göre bir yargıya varıp, bunun bir çeşit derebeylik olduğunu söylerdim. İşin tuhafı, bu özellik ikisinde de vardı. İnançlarını şimdi şöyle özetleyebilirim: Bay Murdstone sert bir adamdı; dünyasındaki kişilerin hiçbiri onun kadar sert olamazdı; hatta dünyasındaki kişilerin hiçbiri onun kadar değil, sadece sert bile olamazdı, çünkü herkes onun sertliğine boyun eğmek zorundaydı. Bayan Murdstone bunun dışındaydı elbette. Akrabalığının yüzü suyu hürmetine onun, bir dereceye kadar, kardeşine bağlı olmak şartıyla, sert davranmasına izin vardı. Annem de bu kuralın bir başka istisnasıydı. Annem sert olabilirdi, hatta olmak zorundaydı; ama onların sertliklerini benimsemek, yeryüzünde onlarınkinden başka sertlik olmadığına yürekten inanmak şartıyla.

Annem: “Bu çok acı bir şey,” dedi, “kendi evimde...”

Bay Murdstone: “Kendi evimde mi dedin?” diye sordu. “Clara...”

Annem besbelli korktuğu için: “Yani, kendi evimizde demek istedim,” diye aşağıdan aldı. “İnşallah ne demek istediğini anlamışsındır, Edward... İnsanın kendi evinde, evin meseleleri hakkında bir şey söyleyememesi çok acı bir şey. Evlenmeden önce evi pek güzel idare ettiğime eminim. Şahidim de var.” Annem hıçkırmaya başlamıştı. “Peggotty’ye sorun, işime karışan olmadığı zamanlar evi iyi idare ediyor muydum, etmiyor muydum.”

Bayan Murdstone: “Edward,” dedi, “buna bir son ver artık. Ben yarın gidiyorum.”

Kardeşi: “Sen sus, Jane Murdstone,” dedi. “Benim karakterimi hiç bilmezmiş gibi konuşmaya nasıl cesaret ediyorsun?”

Annem, üzgün, gözyaşları içinde : “Ben kimsenin gitmesini istemem elbette,” dedi. “Bir kimse gidecek olursa çok üzülürüm, mutsuz olurum. Fazla bir şey istemiyorum ki ben. Mantıksız bir insan da değilim. Sadece arada sırada fikrimin alınmasını istiyorum. Bana yardım eden herkese minnettarım; yalnız, sırf âdet yerini bulsun diye, ara sıra fikrimin alınmasını istiyorum. Bir zamanlar benim tecrübesiz, çocuksu olmamdan hoşlandın sanmıştım, Edward... Bunu sen de söylemiştin, eminim. Şimdi de bundan ötürü benden nefret ediyorsun sanırım, çünkü pek sert davranıyorsun.”

Bayan Murdstone, gene: “Edward,” dedi, “buna bir son verelim. Ben yarın gidiyorum.”

Bay Murdstone: “Jane Murdstone!” diye kükredi, “Sen susacak mısın? Nasıl cesaret edersin?” Bayan Murdstone, hapishaneyi andıran çantasından mendilini çıkardı, gözlerine götürdü. Ağabey’si, anneme bakarak: “Clara,” dedi, “beni şaşırtıyorsun, çok şaşırtıyorsun. Evet, tecrübesiz, saf biriyle evlenip ona istediğim karakteri vermek, muhtaç olduğu iradeyi, ciddiyeti kazandırmak düşüncesi bana cazip gelmişti. Ama, Jane Murdstone bu işte bana yardımcı olmayı kabul edecek kadar iyi kalpli olsun, benim uğruma bir çeşit kâhya kadın mevkiini üzerine almaya razı olsun da böyle bir muameleyle karşılaşsın ha!”

Annem: “Ah! Edward, yalvarırım,” diye haykırdı, “yalvarırım beni nankörlükle suçlama. Nankör olmadığıma eminim ben. Şimdiye kadar hiç kimse benim nankör olduğumu söylemedi. Birçok kusurum var, ama bu yok. Ah! Yapma, sevgilim!”

Bay Murdstone annem susuncaya kadar bekledi, sonra: “Jane Murdstone böyle bir muameleyle karşılaşınca benim de maneviyatım bozuldu, duygularım değişti,” dedi.

Annem, pek acınacak bir halde, yalvardı: “Sakın yapma bunu, sevgilim. Ah! Yapma, Edward! Bunları duymaya bile dayanamayacağım. Ne olursam olayım, ben şefkatliyimdir. Şefkatli olduğumu biliyorum. Bundan emin olmasaydım söyleyemezdim zaten. Peggotty’ye sor. Sana benim ne kadar şefkatli olduğumu söyleyecektir, buna eminim.”

Bay Murdstone buna karşılık: “Bana en ufak etki yapabilecek hiçbir zaaf yoktur, Clara,” dedi. “Boşuna nefes tüketiyorsun.”

Annem: “Allahaşkına barışalım!” dedi. “Soğukluğa, zulme dayanamam ben. Çok büyük kusurlarım var, biliyorum, Edward. Bunları düzeltmeye azimli olmam ne kadar iyi kalpli olduğumu gösteriyor. Ben hiçbir şeye olmaz demem, Jane. Gitmeyi aklına getirdiysen kalbim kırılır.” Annem sözlerine devam edemeyecek derecede bitkindi.

Bay Murdstone, ablasına: “Jane Murdstone,” dedi. “Aramızda geçen konuşmada kullandığım sert sözleri umarım ki bir daha söylemek zorunda kalmam. Bu gece böyle beklenmedik bir olayla karşılaşmamızda da benim suçum yok. Beni bu duruma başka bir olay sürükledi. Senin de kabahatin yok. Seni de başka bir olay sürükledi. İkimiz de bunu unutmaya çalışalım.” Bu tumturaklı sözlerden sonra: “Bu sahne hiç de çocuğa göre bir şey değil,” dedi. “David, sen git yat.”

Gözlerime dolan yaşlardan kapıyı zor buldum. Annemin üzgünlüğüne ben de o kadar üzülmüştüm ki! Neyse, Peggotty’ye iyi geceler dileyecek, ondan bir mum isteyecek gücü kendimde bulamadan, zar zor dışarı çıkıp karanlıkta kendi odama gitmeyi başardım. Bir saat kadar sonra Peggotty bana bakmaya gelmişti, uykumdan uyanınca. Annemin berbat bir halde yattığını, Murdstoneların tek başlarına oturduklarını söyledi.

Ertesi sabah her zamankinden biraz daha erkence aşağıya indiğimde, annemin sesini duyunca odanın kapısı önünde durdum. Annem, pek ciddi, pek saygılı bir tavırla, Bayan Murdstone’dan özür diliyordu. Hanımefendi bunu kabul etti, iyice barıştılar. Bundan sonra bir daha annemin bir mesele üzerinde önce Bayan Murdstone’un fikrini almadan kendi fikirlerini açıkladığını ya da onun düşüncesini iyice öğrenmeden bir açıklamada bulunduğunu görmedim. Bayan Murdstone ne zaman öfkelenip de sanki içinden anahtarları alıp anneme iade edecekmiş gibi elini çantasına götürse, annemin büyük bir korkuya kapıldığını da görüyordum.

Murdstoneların kanında öyle iç karartıcı bir renk vardı ki onların sıkı, korkunç inançlarını karartıyordu. Bence Bay Murdstone’un sertliği yaradılışından ileri geliyordu, hiç kimseyi bağışlamayışını, en ağır cezaları vermekten çekinmeyişini de sertliğine bağlamak gerekiyor. Bu neden ileri gelirse gelsin, pazar günleri birlikte kiliseye gittiğimiz insanları, oranın değişen manzarasını gayet iyi hatırlıyorum. İşte gene o korkuyla beklenen pazar gelir, ben lanetlenmiş bir ayine getirilen bir mahkûm gibi eski arabaya herkesten önce binerim. Bayan Murdstone, tabut örtüsünden yapılmışa benzeyen siyah kadife elbisesiyle gene yanıma sokulur; sonra annem, daha sonra da kocası biner. Artık eski günlerdeki gibi Peggotty yoktur. Gene Bayan Murdstone’un, kötü kelimelerin üzerine vura vura duaları tekrarlayışını dinlerim. Sanki, ayine gelenlerin hepsine sövüyormuş gibi “Pis günahkârlar!” diye mırıldanırken kara gözlerini kilisede dolaştırışını görürüm. Arada sırada gözlerim anneme takılır, ikisinin arasında oturup dudaklarını ürkek ürkek kıpırdattığını görürüm. Sonra, birden bir korkuya kapılarak: “Acaba bizim iyi kalpli ihtiyar papazımız yanılıyor da Murdstonelar mı haklı? Ahiretteki meleklerin hepsi bozguncu melekler mi?” diye merak ederim. Bir parmağımı oynatırsam ya da yüzümdeki kaslardan biri gevşerse, Bayan Murdstone bana dua kitabıyla vurur; canımı acıtır.

Evet, biz eve doğru yürürken komşulardan bazılarının gene, annemle bana bakıp fısıldaştıklarını görürüm. Üçü kol kola yürürler, ben de arkalarından tek başıma ağır ağır giderken önümdekileri seyrederim, annemin adımlarının eskisi kadar hafif olmadığını, güzelliğinin verdiği neşenin üzüntüyle hemen hemen kaybolup gittiğini merakla düşünürüm. Benim gibi komşulardan bazılarının da eskiden annemle birlikte eve nasıl yürüdüğümüzü hatırlayıp hatırlamadıklarını merak ederim... O korkunç, can sıkıcı gün boyunca aptal aptal bunları düşünüp dururum.

Birkaç kere, benim yatılı okula gitmemden söz edilmişti. Bunu Murdstonelar çıkarmıştı elbette, annem de onların fikrine katılmıştı. Yalnız, bu konuda kesin bir karara daha varılmamıştı. Bu arada ben evde derslerimi öğreniyordum. O dersleri hiç unutacak mıyım acaba! Sözde öğretmenim annemdi, ama Bay Murdstone ile ablası her zaman yanımızda bulunuyorlardı, bunu fırsat bilerek, ikimizin de hayatının zehri olan, yanlışlıkla ciddiyet denen şey üzerinde anneme ders veriyorlardı. Yanılmıyorsam beni de evde bunun için tutuyorlardı. Annemle evimizde tek başımıza yaşarken, öğrenmeye eğilimim de, isteğim de vardı. Annemin dizinde alfabeyi öğrendiğimi de hayal meyal hatırlıyorum. Bugün bile alfabedeki o kocaman, şişman kara kara harflere bakarken insanı şaşırtan değişik şekilleri, O, Q, S harflerinin cana yakın yumuşak tabiatlı görünüşleri tıpkı eskiden olduğu gibi gözlerimin önünde beliriyor. Yalnız, onlar bana tiksinti, isteksizlik duygularını hatırlatmıyor. Timsah kitabına kadar çiçekli bir yoldan yürümüş gibiyim, yol boyunca da annemin sesinin tatlılığıyla, davranışlarının yumuşaklığıyla neşelenmiş gibiyim. Gelgelelim, sonradan başlayan o ağırbaşlı dersleri huzuruma indirilen bir ölüm darbesi, günlük bir eziyet, sıkıntı olarak hatırlıyorum. Dersler çok uzun, çok yüklü, çok da zordu; kimisi benim için pek anlaşılmaz şeylerdi. Yanılmıyorsam, bunlar benim kadar zavallı anneciğimi de şaşırtıyordu.

Durun, bunların nasıl olduğunu hatırlayayım. Bunun için, bir sabahı geriye getirmek gerek. Kahvaltıdan sonra, kitaplarımla, bir defter, bir de taş tahta ile oturma odasına giriyorum. Annem, yazı masasının başında, beni bekliyor. Derse hazır, ama pencerenin yanındaki koltuğunda oturmuş kitap okur gibi görünen Bay Murdstone, ya da annemin yanında oturmuş, boncuk dizmekle meşgul olan Bayan Murdstone kadar hazır sayılmaz. Bu ikisini sadece görmek bile beni öylesine etkiliyor ki, bin bir zorlukla kafama soktuğum kelimelerin hepsinin zihnimden kayıp gittiğini fark ediyorum, hem de kim bilir nerelere! Acaba bunlar zamanla nereye kaybolurlar?

Birinci kitabı anneme veriyorum. Belki dilbilgisi kitabıdır, belki tarih ya da coğrafya. Kitabı onun eline bırakırken sayfaya şöyle son bir defa alıcı gözüyle bakıyorum, sonra hepsi daha aklımdayken yüksek sesle, hızlı hızlı anlatmaya koyuluyorum. Bir kelimeyi atlıyorum, Bay Murdstone başını kaldırıp bakıyor. Başka bir kelimeyi de atlıyorum, Bayan Murdstone başını kaldırıp bakıyor. Yüzüm kızarıyor, yarım düzineye yakın kelimeyi atlayıp susuyorum. Sanırım ki annem cesaret edebilse bana kitabı gösterirdi, ama cesaret edemiyor, yumuşak bir sesle: “Ah! Davy, Davy!” diyor.

Bay Murdstone: “Buraya bak, Clara,” diyor, “çocuğa sert davran. ‘Ah! Davy, Davy!’ deme. Çocukça bir şey bu. çocuk dersini ya bilir ya da bilmez.”

Bayan Murdstone, feci bir şekilde araya giriyor: “Bilmiyor.”

Annem: “Korkarım ki gerçekten bilmiyor,” diyor.

Bayan Murdstone da buna karşılık: “İşte görüyorsun ya, şimdi ona kitabı verip dersine çalıştırman gerekiyor,” diyor.

“Evet, elbette. Benim de niyetim buydu, Jane’ciğim. Davy, hadi bakayım, bir kere daha dene... ama aptallık etme.”

Cümlenin ilk kısmını bir kere daha denemekle yerine getiriyorum, ama ikinci kısmında başarılı olamıyorum, çünkü ben çok aptalım. Önceki bölüme gelmeden, doğru okuduğum bir yeri atlıyorum, düşünmek için duruyorum. Ama dersi düşünemiyorum ki. Bayan Murdstone’un şapkasında kaç metre tül olduğunu, Bay Murdstone’un sabahlığının fiyatını, bunlar gibi beni hiç ilgilendirmeyen saçma sapan meseleleri düşünüyorum. Bay Murdstone, uzun zamandan beri beklediğim gibi sabırsızlıkla kımıldanıyor. Bayan Murdstone da aynı şeyi yapıyor. Annem itaatkâr bir tavırla onlara bakıyor, kitabı kapayıp, öbür işleri bittikten sonra yeniden gözden geçirilerek bir borçmuş gibi, bir kenara bırakıyor.

Çok geçmeden bu borçlar bir yığın oluveriyor, yuvarlanan bir kartopu gibi büyüdükçe büyüyor. O büyüdükçe ben de aptallaşıyorum. Durum öylesine umutsuz ki, gitgide bu saçmalıklar batağına iyice gömüldüğümü hissediyorum, kurtulma düşüncesinden vazgeçip kendimi kaderime bırakıyorum. Ben kekelerken, annemle birbirimize üzgün üzgün bakışmamız gerçekten pek acıklı. Yalnız, bu acıklı derslerin en etkileyici yanı da, annemin, kimse bakmıyor sanıp, dudaklarını kıpırdatarak bana dersimi hatırlatmak istemesi. Zaten böyle bir şey yakalamak için pusuda bekleyen Bayan Murdstone o anda derinden gelen tehdit dolu bir sesle bağırıyor: “Clara!”

Annem irkiliyor, kızarıyor, hafifçe gülümsüyor. Bay Murdstone koltuğundan kalkıyor, kitabı alıyor, bana fırlatıyor ya da kitapla kulaklarıma vuruyor, omuzlarımdan yakalayıp beni odadan dışarı atıyor.

Bu dersler tamamlansa bile onlardan daha da kötüsü var ki, bu da çapraşık bir hesap olarak karşıma çıkıyor. Bunu da Bay Murdstone benim için icat ediyor, kendisi anlatıyor: “Bir peynirciye gidip tanesi 4,5 metelikten beş bin çift Gloucester peyniri alırsam, borcum ne olur?” Adamın gizli gizli sevindiğini fark ediyorum. Yemek zamanına kadar peynirlerin hesabıyla didişiyorum, ama hiçbir sonuca varamıyorum; taş tahtanın kirleri derime iyice bulaşıp araba dönüyorum. Peynirlerle katık etmek için bir dilim de ekmeğim var, bütün gün bir yüz karası olup çıkıyorum.

Aradan bunca zaman geçtikten sonra o uğursuz dersler hep böyle geçmiş gibi görünüyor bana. Murdstonelar olmasaydı, derslerimde pekâlâ başarı sağlayabilirdim. Murdstoneların üzerimdeki etkisi iki yılanın zavallı bir yavru kuşu sersemletmesine benziyordu. Sabahı oldukça rahat atlatsam bile kazancım yemekten ibaret kalıyordu. Bayan Murdstone beni aylak görmeye dayanamıyordu, dalgınlıkla, işsiz olduğumu belli edecek olsam, hemen kardeşinin dikkatini üzerime çekmek için: “Clara, şekerim, çalışmaktan güzel bir şey yoktur... Oğluna biraz ödev versene?” diyordu; böylece, ben de başımı yeni bir işe sarmış oluyordum. Benim yaşımdaki başka çocuklarla oynamaya gelince, bunu pek seyrek yapabiliyordum; çünkü Murdstoneların o iç karartıcı din inançlarına göre, bütün çocuklar -vaktiyle İsa’nın müritleri arasında bir de çocuk bulunmasına rağmen- bir sürü küçük engerek yılanıydı, bunlar birbirlerini azdırırlardı.

Sanırım ki altı ay kadar süren bu tedavinin tabii sonucu beni sersemletip üzmek, itaate alıştırmak oldu. Her gün annemden biraz daha uzaklaştırılmanın, ona biraz daha yabancı olmanın bu sonucu yaratmaktan bir olay kurtarmıştı.

Olay şuydu: Babamdan kalan kitaplar yukarıda küçük bir odada duruyordu. Bu oda benimkinin yanında olduğu için kolayca girebiliyordum. Evde benden başka hiç kimse bu odayla ilgilenmiyordu: Roderick Random, Peregrine Pickle, Humphrey Clinker, Tom Jones, Wakefield Papazı, Don Kişot, Gil Blas, Robinson Crusoe benimle arkadaşlık etmek için bu kutsal küçük odadan çıktılar. Bunlar benim hayal gücümü, bu yerin, zamanın ötesinden bir şeyler bulabilme umudumu yaşatıyorlardı. Bunların, “Binbir Gece Masalları”nın, “Çin Masalları”nın bana zararı olmadı; çünkü bunlarda zarar varsa da benim için değildi, böyle şeyleri bilmezdim ben. O derin düşüncelerimin, şaşkınlıklarımın arasında bu kitapları okumaya nasıl vakit bulabildiğime şimdi bile şaşıyorum. O zamanlar bana pek büyük görünen küçük dertlerimi de, tanıdığım kimselerin kitaplardaki kahramanların yerine geçirerek, kendimi nasıl avutabildiğimi de bilemiyorum. Mesela, Murdstone kardeşleri hep kitaplardaki kötü kahramanların yerine koyardım. Kendim de bir haftalığına Tom Jones olmuştum. (Çocukların tanıdığı Tom Jones, zararsız bir yaratıktır.) Roderick Random olma düşüncesine de bir ay dayanabildiğimi sanıyorum. O raflarda duran, deniz yolculukları, kara yolculukları üzerine, adlarını unuttuğum kitapların zevkine de doymak bilmiyordum. Günlerce, eski bir çizme kalıbının orta parçasını elime alıp evin bana ait olan bölümünde dolaştığımı hatırlıyorum. İngiliz Donanması’ndan Kaptan Falanca vahşilerin elinde parçalanmak tehlikesiyle karşı karşıyadır, hayatını çok büyük bir ücret karşılığında satmaya hazırlanır. Latince dilbilgisi kitabıyla kulaklarına vurulması Kaptan’a bilincini kaybettirmemişti. Bana kaybettirdi. Yeryüzündeki ölü, diri bütün dillerin dilbilgisine rağmen, Kaptan kaptandı, üstelik, bir kahramandı.

Bu benim tek eğlencem, hiç şaşmaz eğlencemdi. Bunları düşünürken gözlerimin önünde bir yaz akşamı canlanır: Çocuklar kilisenin avlusunda oynarlarken ben yatağıma oturmuş, sanki ömrüm boyunca başka bir şey yapmayacakmışım gibi kitap okuyorum. Çevredeki ahırların hepsi, kilisedeki taşların her biri, kilise avlusunun her yanı benim için bu kitaplarla ilgili bir anlam taşımaktaydı, adı geçen bazı yerleri temsil ediyordu.

Gençlik günlerimin şimdi dönmek üzere olduğum o devresinde ne halde olduğumu şimdi benim kadar, okuyucu da anlar.

Bir sabah, elimde kitaplarımla, oturma odasına gittiğimde annemi pek heyecanlı, Bayan Murdstone’u pek ciddi buldum; Bay Murdstone da bir sopanın, eğrilip bükülebilen cinsten bir sopanın dip kısmına bir şey bağlıyordu; ben içeri girince bağlamayı bıraktı, sopayı kaldırıp havada şöyle bir salladı.

“Bak ne diyeceğim, Clara,” dedi. “Ben de kaç kere kırbaçlanmışımdır.”

Bayan Murdstone: “Elbette, elbette,” dedi.

Edward Murdstone ciddi bir tavırla sordu: “Bunun Edward’a zarar verdiğini mi sanıyorsun, Clara?”

Ablası: “Hah, asıl mesele bu,” dedi.

Annem de hafif bir sesle: “Elbette, Jane’ciğim,” dedi.

“Yalnız sen Edward’ın bunlardan yararlandığını sanıyor musun?”

Annem bu sözlere: “Elbette, Jane’ciğim,” karşılığını verdi, başka bir şey söylemedi.

Bu konuşmanın benimle ilgili olmasından korkuyordum. Edward Murdstone bana bakarken göz göze geldik.

“Bak, David,” dedi, gözlerinde gene o sert bakışı gördüm, “bugün her günkünden çok daha dikkatli olmalısın.” Sopayı havada bir kere daha şaklattı, bir kere daha salladı, hazırlığını tamamladıktan sonra, sinsi bir tavırla, kamçıyı yanına koydu, kitabını eline aldı.

Daha başlangıçta bu benim zihnimi ne de iyi açtı ya! Derslerimin kelimeleri hafızamdan birer birer, satır satır değil, sayfa sayfa silindi; bunları aklımdan kaçırmamaya çalıştım, ama sanki ayaklarına birer paten geçirmişler, vızır vızır kaçıp benden uzaklaşıyorlardı.

Kötü başladık, daha da kötü gittik. Çok iyi hazırlandığımı düşünerek odaya içimde bir güvenle gelmiştim; yanılmışım. Yanlışlar yığınına durmadan kitap üstüne kitap ekleniyordu. Jane Murdstone da ciddi ciddi bizi seyretmekteydi. En sonunda beş bin çift peynir meselesine gelince (peynirleri kamış yapmıştı o gün, hatırlıyorum) annem ağlamaya başladı.

Jane Murdstone o tehdit dolu sesiyle: “Clara!” diye bağırdı.

Annem: “Galiba ben pek iyi değilim, Jane’ciğim,” dedi.

Edward Murdstone’un yerinden kalkıp sopayı aldığı sırada ablasına azametle göz kırptığını gördüm

“Eh, Jane, bugün David’in yol açtığı üzüntüye, acıya Clara’nın dayanabileceğini düşünemeyiz. Metanet ister bu. Clara çok kuvvetlendi, düzeldi, ama ondan bu kadarını da bekleyemeyiz artık. David, seninle yukarı çıkacağız, oğlum.”

O beni kapıya doğru götürürken annem bize doğru koştu.

Jane Murdstone: “Clara, sen gerçekten pek aptalsın!” dedi, ona engel oldu. O zaman annemin kulaklarını tıkadığını gördüm, ağladığını duydum.

Edward Murdstone beni ağır ağır, ciddi bir tavırla, odama götürdü. Adaleti yerine getirmek amacıyla yaptığı bu resmi törenden pek zevk aldığına eminim. Odaya girince de birdenbire başımı koltuğunun altına sıkıştırıverdi.

“Bay Murdstone, efendim!” diye bağırdım. “Yapmayın! Yalvarırım dövmeyin beni. Dersimi öğrenmeye çalıştım, efendim, ama siz de, Bayan Murdstone da yanımdayken bir şey öğrenemiyorum. Gerçekten öğrenemiyorum.”

“Sahi mi söylüyorsun, David? Bir de bunu deneriz.”

Başımı mengene içindeymiş gibi tutuyordu, ama ben nasılsa onun çevresinde dönüp bir an için dövmesini engelledim. Bu ancak bir saniye sürebildi, ondan sonra beni birden yakaladı, ben de ağzımı kapamaya çalışan elini iyice bir ısırdım. Bunu hatırlayınca bile dişlerim kamaşıyor.

Artık beni öldüresiye dövmeye başlamıştı. Bizim yaptığımız gürültünün dışında evdekilerin yukarı koştuklarını, bağrıştıklarını da duydum... Annemin bağırdığını duydum, bir de Peggotty’nin. Sonra, Edward Murdstone dışarı çıktı. Kapı dışarıdan kilitlenmişti, ben de, her yanım bereler, çürükler içinde yanarken, o çelimsiz halimle ölke saçarak, yerde yatıyordum.

En sonunda sakinleştiğim zaman, koca evin içini ne olağanüstü bir sessizliğin kaplamış olduğunu da ne kadar iyi hatırlıyorum! Acım, öfkem hafiflemeye yüz tuttuğu zaman kendimi nasıl kötü hissettiğimi de ne güzel hatırlıyorum! Uzun bir süre oturup etrafı dinledim. Çıt yoktu. Sürünerek yerden kalktım, aynaya baktım: Yüzüm öyle şişmiş, öyle kızarmış, çirkinleşmişti ki, neredeyse kendimden korkacaktım. Kemiklerim berelenmiş, tutulmuştu, yerimden kıpırdayınca acıdan gene ağlamaya başladım. Yalnız, bunlar, içimdeki suçluluk duygusunun yanında hiç kalırdı. Hani dünyanın en azılı katillerinden biri olsam suçluluk duygusu böylesine ağırlık vermezdi diyebilirim.

Kapının anahtarı çevrilip de Jane Murdstone biraz ekmek, et, süt getirdiği zaman hava kararmaya başlamıştı, ben de pencereyi kapamıştım. (Başım pencerenin pervazına dayalı, kâh ağlayarak, kâh uyuklayarak, kâh üzüntüyle dışarıya bakarak oyalanmıştım.) Getirdiklerini hiçbir şey söylemeden masanın üzerine bıraktı, örnek olacak bir ciddiyet içinde sert sert bana baktı, sonra çıktı, kapıyı da gene kilitledi. Karanlık bastıktan çok sonra da: ‘Başka gelen olacak mı acaba?’ diye merakla bekledim. O gece için bu ihtimalin pek zayıf olduğunu anlayınca soyunup yattım. Bu defa da, yattığım yerde, bana ne yapılacağını korku içinde merak etmeye başladım. Acaba yaptığım iş bir suç muydu? Hapse mi atacaklardı beni? Acaba asılma tehlikem var mıydı?

Ertesi sabahki uyanışımı hiç unutmayacağım; bir an önce neşeli, dipdiriyken, hatırlamanın o iç karartıcı, üzücü basıncıyla, ağırlaşıvermiştim. Ben yataktan çıkmadan Jane Murdstone göründü. Bir sürü lakırdıyla, bana bahçede yarım saat gezinebileceğimi söyledi; sonra da bu izinden faydalanabileyim diye kapıyı kilitlemeden gitti. Dediğini yaptım. Beş gün süren hapis cezam boyunca her sabah bahçede gezindim. Annemi yalnız görebilseydim, hemen diz çöküp ondan af dilerdim, ama salondaki akşam dualarının dışında, Jane Murdstone’dan başka kimseyi görmüyordum. Dua saatlerinde, herkes oturma odasında yerini alınca tek başıma kapının yanına oturtuyordu. Sonra da hiç kimse yerinden kalkmadan gardiyanım beni dışarı götürüyordu. Yalnız, annemin benden elinden geldiği kadar uzakta durduğunu, yüzünün de ben göremeyeyim diye başka yana çevrildiğini, Edward Murdstone’un elinin de büyük bir bezle sarılı olduğunu fark etmiştim.

Bu beş günün bana ne kadar uzun geldiğini hiç kimseye anlatamam. Bunlar anılarım arasında yılların yerini tutuyor. Evin içinde olup bitenlerin gürültüsünü nasıl dinlediğimi, çanların çalışını, kapıların açılıp kapanışını, mırıltıyı andıran seslerle yapılan konuşmaları, merdivenlerdeki ayak seslerini, yalnızlığım içinde bana her şeyden daha sıkıcı gelen kahkahaları, ıslıkları, türküleri unutamıyorum. Saatlerin o belirsiz akışı, hele geceleri sabah oldu sanıp da uykudan uyanınca ev halkının daha yatmadığını fark etmek, gördüğüm o üzüntü verici, kabuslu rüyalar, sabah oluşu, öğle vakti, öğleden sonra, çocukların kilisenin avlusunda oyun oynarken hapsolduğumu anlamasınlar diye pencerenin gerisinden çocukları seyrettiğim akşam saatleri, kendi sesimi hiç duyamamamın verdiği garip heyecan, yemek içmekle gelip gene onlarla giden, neşeye benzer bir duyguyla geçen aralar, bir akşamüstü yağmurun taze bir kokuyla yağmaya başlaması, benimle kilisenin arasına daha sık damlalar halinde yağıp beni üzüntü, korku, pişmanlık duyguları içine boğması... İşte bütün bunlar, hatıralarım üzerine öyle canlı, öyle kuvvetli yerleşmiş ki, sanki birkaç gün değil de yıllar yılı sürüp gitmiş gibi geliyor.

Hapis cezamın son gecesi, adımın fısıldandığını duyarak uyanmıştım. Yatağın içinde doğruldum, karanlıkta kollarımı uzatarak: “Sen misin, Peggotty?” diye sordum.

Buna hemen karşılık verilmedi, ama biraz sonra gene adımın söylendiğini duydum, hem de öyle bir tarzda ki sesin anahtar deliğinden geldiğini akıl etmeseydim mutlaka baygınlık geçirirdim. El yordamıyla kapıya kadar gittim, dudaklarımı anahtar deliğine yaklaştırıp fısıldadım: “Sen misin, Peggotty?”

“Evet, benim, gözbebeğim, Davy’ciğim. Bir fare kadar yavaş ol, yoksa kedi duyar bizi.”

“Kedi” diye Jane Murdstone’a dediğini anladım, durumun ne kadar tehlikeli olduğunu da fark edecek kadar aklım başımdaydı; kadının odası hemen oracıktaydı.

“Annem nasıl, Peggotty’ciğim? Bana çok kızıyor mu?”

Deliğin önünde benim yaptığım gibi onun da hafif hafif ağladığını duyuyordum. Sonra: “Hayır, pek değil,” dedi.

“Beni ne yapacaklar, Peggotty’ciğim? Sen biliyor musun?”

“Okul. Londra yakınlarında.” Peggotty’nin verdiği karşılık bu oldu. ona sözlerini tekrarlatmak zorunda kaldım, çünkü ilk söyleyişinde ben dudaklarımı delikten çekip kulağımı dayamayı unuttuğum için Peggotty’nin kelimeleri gırtlağımdan aşağı yuvarlanıvermişti.

“Ne zaman, Peggotty?”

“Yarın.”

“Bayan Murdstone elbiselerimi dolaptan bunun için mi çıkardı?” Bunu size söylemeyi unuttum, ama gerçekten öyle yapmıştı.

Peggotty: “Evet,” dedi. “Sandık.”

“Annemi görmeyecek miyim?”

Peggotty: “Göreceksin. Sabah,” dedi. Sonra, ağzını iyice deliğe yaklaştırdı, bir anahtar deliği haberleşme aracılığını ne dereceye kadar yapabilirse o derece duygulu, şefkatli bir ifadeyle konuştu. Delik, yarıda kalan her küçük cümleyi kendine özgü küçük bir titreyişle öbür yana iletiyordu: “Davy, şekerim, son zamanlarda seninle eskiden olduğu gadan ilgilenemedim emme, seni sevmediğimden değil. Seni gene eskisi gadan, hemi de daha çok seviyorum, benim güzel bebeciğim. Emme, senin için böylesi daha eyidir, deyi düşündüğümden. Başka birisi için de daha eyi. Davy, sevgilim, beni dinliyon mu? Sesimi duyabiliyon mu?”

“E.. e.. evet, Peggotty,” diye hıçkırdım.

Peggotty, derin bir şefkatle: “Benim canım!” dedi. “Söylemek istediğim şey şu: Beni hiçbir zaman unutmamalısın, çünkü ben de seni hiç unutmayacağım. Annene de eskisi gadan iyi bakacam, Davy... Sana baktığım gibi. Onu bırakmayacam da. Zavallı başını, o budala, ters ihtiyar Peggotty’sinin koluna dayamaktan zevk alacağı gün gelebilir. Ben hiç bilgin falan değilim emme, sana mektup da yazacam, şekerim. Ben... Ben...” Peggotty, beni öpemediği için, anahtar deliğini öpmeye koyuldu.

“Teşekkür ederim, Peggotty’ciğim” dedim. “Ah! Çok teşekkür ederim. Teşekkür ederim. Bana bir söz verir misin, Peggotty? Mektup yazıp Bay Peggotty’ye, küçük Emily’ye, Bayan Gummidge’le Ham’e benim düşündükleri kadar kötü olmadığımı, hepsine sevgilerimi gönderdiğimi bildirir misin?.. Özellikle küçük Emily’ye? Yapar mısın, Peggotty, ne olur!”

Müşfik varlık söz verdi, ikimiz de büyük bir sevgiyle anahtar deliğini öptük; anahtar deliğini onun dürüst yüzüymüş gibi elimle de okşadığımı hatırlıyorum. Sonra ayrıldık. O geceden sonra da içimde Peggotty’ye karşı pek iyi anlatamayacağım bir duygu uyandı. Annemin yerini almamıştı, bunu hiç kimse yapamazdı; ama kalbimdeki bir boşluğu dolduruvermişti, ben de başka hiç kimseye karşı beslemediğim bir duyguyla ona bağlanmıştım. Bu biraz da gülünç kaçacak bir sevgiydi; ama Peggotty ölseydi ne yapardım, bu facia karşısında nasıl davranırdım, bunu düşünemiyorum bile.

Sabahleyin, Jane Murdstone her günkü gibi gene göründü, okula gideceğimi bildirdi. Bu haber beni hiç de onun tahmin ettiği kadar şaşırtmamıştı. Kadın, ayrıca, giyinince oturma odasına inip kahvaltı etmemi de söyledi. Odada annemle karşılaştım. Yüzü pek solgundu, gözleri de kızarmıştı: Hemen kollarına atıldım, içten gelen bir acıyla ondan özür diledim.

“Ah! Davy’ciğim,” dedi, “sevdiğim kimseyi kırman yok mu! Daha iyi olmaya çalış; yalvarırım, daha iyi ol. Seni bağışlıyorum, ama yüreğinde böyle kötü ihtiraslar beslemiş olmana öyle üzülüyorum ki, Davy!”

Öbürleri benim kötü bir insan olduğuma annemi zorla inandırmışlardı; o da, benim evden uzaklaşmamdan çok, buna üzülüyordu. Bunu acı bir şekilde sezdim. Ayrılık kahvaltısını yemeye çalışıyordum, ama gözyaşlarım tereyağlı ekmeğime, çayıma damlıyordu. Annem arada bir bana bakıyor, sonra dikkat kesilmiş olan Jane Murdstone’a bir göz atıyor, sonra gözlerini aşağıya ya da başka yana çeviriyordu.

Kapıda tekerlek sesleri gelince Jane Murdstone: “Bay Copperfield’in sandığı orada” dedi.

Peggotty’yi aradım, ama yoktu; o da, Edward Murdstone da görünmedi. Eski dostum arabacı kapının önündeydi. Sandık dışarıya çıkarıldı, arabaya yüklendi.

Jane Murdstone o tehdit dolu sesiyle: “Clara!” dedi.

Annem: “Hazırım, Jane’ciğim,” diye karşılık verdi. “Güle güle, Davy. Kendi iyiliğin için gidiyorsun. Güle güle, yavrum. Tatillerinde eve geleceksin, daha iyi bir çocuk olacaksın.”

Jane Murdstone gene, “Clara!” dedi.

Annem bana sarılmıştı. “A, evet, evet Jane’ciğim,” diye karşılık verdi. “Seni bağışlıyorum, benim sevgili oğlum. Tanrı yardımcın olsun.”

Jane Murdstone gene: “Clara!” diye çıkıştı.

Sonra, eksik olmasın, beni arabaya kadar götürdü; yolda da, kötü bir sona ulaşmadan yaptıklarıma pişman olacağımı umduğundan söz etti. Arabaya bindim, tembel at da arabayla birlikte yola koyuldu.

V
EVDEN UZAKLAŞTIRILDIM

Yarım kilometre kadar gitmiştik, mendilim de sırılsıklam olmuştu ki, birden zınk diye durduk.

Niye durduğumuzu anlamak için dışarı bakınca, Peggotty’nin bir hendekten dışarı fırlayıp arabaya atladığını gördüm, şaşırdım. Beni kollarının arasına aldı, burnum, sıkışmaktan sızlayıncaya kadar beni sık sıkı bağrına bastırdı; yalnız, canımın acısını, çok sonra, burnumun hassaslaştığını fark edinceye kadar hiç düşünmedim. Peggotty, bir tek kelime bile söylemedi. Kollarından birini çekip elini dirseğine kadar cebine soktu, çıkardığı birkaç kese kâğıdı dolusu kurabiyeyi ceplerime tıkıştırdı, bir para çantasını da elime tutuşturdu, ama bir tek kelime bile söylemedi.

İki koluyla birden son bir defa daha bana sarıldıktan sonra arabadan indi, koşa koşa gözden uzaklaştı; o zaman da, şimdi de tahmin ettiğim gibi elbisesinde bir tek düğme kalmamıştı. Etrafa saçılan düğmelerden bir tanesini aldım, uzun zaman hatıra olarak sakladım.

Arabacı, onun geri gelip gelmeyeceğini sormak ister gibi bana baktı. Başımı salladım, geleceğini tahmin etmediğimi söyledim. Arabacı, tembel ata: “Öyleyse, yürü bakalım,” dedi, o da yürüdü.

O ana kadar yeterince ağlamış olduğum için, daha fazla ağlamanın faydasız olduğunu düşünmeye başladım, hele Roderick Random’ın da, İngiliz Donanması’ndaki Kaptan’ın da böyle üzücü durumlarda ağladıklarını hiç hatırlamadığıma göre, düşüncem doğruydu. Arabacı benim durumumu görünce, mendilimi kurusun diye atın üzerine sermemi teklif etti. Teşekkür edip teklifini kabul ettim. Bu şartlar altında mendil bana pek küçük gelmişti.

Şimdi cüzdanı rahat rahat inceleyebilirdim. Saplı, sert bir deri cüzdandı bu; içinde de üç şiling vardı. Peggotty, beni daha çok sevindirmek için, bunları adamakıllı parlatmıştı. Yalnız, cüzdandaki en değerli şey, üzerine annemin el yazısıyla “Davy için sevgilerimle” diye yazılmış bir kâğıda sarılı, iç içe konmuş iki kâğıt paraydı. Bu bana o kadar çok dokunmuştu ki, arabacıya lütfedip bana tekrar mendilimi vermesini rica ettim; adam onu kullanmamın daha doğru olacağını söyledi, ben de öyle olacağını düşündüm; bunun üzerine, gözlerimi ceketimin koluyla kuruladım, ağlamayı kestim... hem de bir daha başlamamak üzere. Yalnız, eskileri hatırladıkça ara sıra hıçkırmaktan kendimi alamıyordum. Kısa bir süre daha sarsıla sarsıla gittikten sonra arabacıya yolumuzun sonuna kadar gidip gitmeyeceğini sordum.

Arabacı: “Yolunuz nereye kadar?” diye sordu.

“Oraya kadar” dedim.

“Orası neresi?”

“Londra’nın yakınları.”

Arabacı, atı göstermek üzere dizgini hızla çekerek: “A! Daha yarı yola varmadan bu atın leşi yere serilir!” dedi.

“Öyleyse, ancak Yarmouth’a kadar gidiyorsunuz, öyle mi?”

“Eh, aşağı yukarı öyle. Orada seni pusta arabasına bindirecem, pusta arabası da seni gideceğen yer niresiyse oraya dek götürür.”

Daha önceki bölümde de belirttiğim gibi arabacı (adı Barkis’ti) çok konuşmaktan hoşlanmayan bir adamdı, bu kadar konuşmak bile onun için pek fazlaydı. Ona ilgi gösterdiğimi belirtmek için bir kurabiye ikram ettim. Fil gibi, kurabiyeyi bir lokmada yuttu, bunu yaparken o kocaman yüzünde hiçbir değişiklik olmadı. O şapşal haliyle kollarını dizlerine dayayıp öne doğru eğilerek sordu: “Bunları o mu yaptı?”

“Peggotty mi demek istiyorsunuz, efendim?”

“Ha...” dedi Bay Barkis, “Onu soruyorum.”

“Evet. Bizim kurabiyelerimizi, tatlılarımızı o yapar, bütün yemeklerimizi de o pişirir.”

“Ya, öyle mi?”

Ağzını sanki ıslık çalacakmış gibi büzdü, gözlerini atın kulaklarına dikti, sanki orada yeni bir şey görüyormuş gibi bakmaya koyuldu; uzun bir süre de hiç kıpırdamadı. Biraz sonra sordu: “Aşna fişnesi yoktur besbelli, değil mi?”

“Vişneli pasta mı istediniz, Bay Barkis?” diye sordum, çünkü adamın yiyecek bir şeyler daha istediğini düşünmüştüm.

“Gönül meselesi,” dedi Bay Barkis. “Sevgilisi, demek istedim. Onunla kimse gezmeye çıkmaz mı?”

“Peggotty ile mi?”

“Aha, onunla.”

“Yo, hayır. Onun hiç sevgilisi olmadı.”

“Ya, öyle mi?”

Gene ağzını ıslık çalacakmış gibi büzdü, gene gözlerini atın kulaklarına dikti. Uzun uzun düşündükten sonra; “Demek, elmalı tatlıların da, yemeklerin hepsini de o pişiriyor, öyle mi?”

Öyle olduğunu söyledim.

Bay Barkis: “Bak ben sana ne diyecem,” dedi. “Belkim ona mektup yazarsın, ha?”

“Elbette yazacağım.”

Arabacı gözlerini yavaşça benden yana çevirerek: “Eh, öyleyse,” dedi, “belkim ona mektup yazarkene, ‘Barkis dünden razı’ demeyi de hatırlarsın ha?”

Saf saf: “Vereceğim haber: ‘Barkis dünden razı’dan mı ibaret olacak?” diye sordum.

Barkis düşünceli düşünceli: “E-e-vet,” dedi. “E-e-e-e-evet; Barkis dünden razı.”

“İyi, ama yarın sabah size gene Blunderstone’a dönmüş olacaksınız, Bay Barkis,” dedim. Oradan uzakta bulunmam fikri beni epey sarsmıştı. “Haberinizi kendi ağzınızla verebilirsiniz.”

Başını sallayarak, biraz önceki ricasını daha ciddi bir tavırla tekrarlayarak teklifinden vazgeçemediğini belirtti. “Barkis dünden razı... Haber bu.”

Haberin taşıdığı anlamı hemen keşfetmiştim. Daha o gün Yarmouth’taki handa posta arabasını beklerken bir kâğıtla hokka kalem bulup Peggotty’ye şöyle bir mektup yazdım:

Sevgili Peggotty’ciğim, buraya kadar sağ salim geldi. Barkis dünden razı. Anneme sevgiler. Seni çok seven... Hamiş; Barkis özellikle şunu bilmeni istiyor; dünden razıymış.

Verilen işi yapacağımı belirtince, Bay Barkis gene tam bir sessizliğe gömüldü. Ben de, son zamanlarda olup bitenlerden yorgun düşmüş bir halde, arabadaki çuvallardan birinin üzerine yatıp uykuya daldım. Yarmouth’a gelinceye kadar mışıl mışıl uyudum. Yarmouth birden bana pek yabancı göründü. Hanın avlusu önünde durduğumuz zaman orada Bay Peggotty’nin akrabalarından biriyle karşılaşma, hattâ belki de küçük Emily’nin kendisiyle karşılaşma umudunu bütün bütün aklımdan çıkardım.

Posta arabası avluda duruyordu; her yanı pırıl pırıl parlamaktaydı, ama daha atları koşulmamıştı. Bu durumda da Londra’ya gidebilmesi imkânsızmış gibi görünüyordu. Bunu düşünüyordum, bir yandan da Barkis’in arabadan indirdiği sandığımın, asıl benim akıbetimin ne olacağını merak ediyordum ki, birkaç tavukla bir-iki tane koyun budu asılı duran bir pencere açıldı, bir kadın dışarı bakıp seslendi:

“Blunderstone’dan gelen küçükbey mi bu?”

“Evet, efendim,” dedim.

“Adın ne senin?”

“Copperfield, efendim.”

“Bu olmadı işte! O adda bir kimsenin yemek parası ödenmedi buraya.”

“Murdstone mu yoksa, efendim?” dedim.

“Siz Bay Murdstone iseniz önce niçin başka bir ad verdiniz anlamadım.”

Kadına meselenin nasıl olduğunu anlattım, o da bir zile basıp, “William, misafir odasını göster,” diye seslendi. Bunun üzerine avlunun karşısındaki mutfaktan bir garson koşarak çıktı, misafir odasını bana göstereceğini anlayınca biraz şaşırmış göründü.

Misafir odası, büyük haritalarla dolu geniş, uzun bir odaydı. Haritalar gerçekten birer yabancı ülke olsalardı da ben de bunların ortasına sığınmış bir kazazede olsaydım kendimi burada şimdikinden daha fazla yabancı hisseder miydim, bunu pek kestiremiyorum. Şapkam elimde, kapıya en yakın iskemlenin bir köşesine ilişmeye hak kazandığımı hissetmiştim. Garson, sırf benim için masaya örtü örtüp üzerine bir kişilik sofra takımı koyunca utancımdan kıpkırmızı kesildim sanıyorum.

Garson, pirzola ile bir de sebze yemeği getirdi; tabakların kapaklarını da öyle bir hızla kaldırdı ki, onu kızdıracak bir şey yapmış olmaktan korktum. Neyse, garson masanın önüne bir iskemle çekip müşfik bir sesle: “Hadi bakalım, ufaklık, gel buraya,” diyerek beni kaygıdan kurtardı. Teşekkür edip masanın başına oturdum, ama o da ta karşımda durup beni dikkatle seyretmeye başladı, bu durumda çatalı, bıçağı güzelce idare edebilmenin, yağı dökmemenin çok zor olduğunu anladım. Hele bakışlarımız karşılaştığı zamanlar fena halde kızarıyordum. İkinci pirzolayı yiyişimi de seyrettikten sonra: “Sizin için yarım şişe de bira ayrıldı,” dedi. “Şimdi mi içersiniz?”

“Teşekkür ederim, şimdi içerim,” dedim. Bunun üzerine, garson bir sürahiden büyükçe bir bardağa bira boşalttı, sonra bardağı ışığa tuttu.

“Vay canına! Galiba çok koydum, değil mi?” dedi.

Ben de, gülümseyerek: “Öyle görünüyor,” dedim. Onun böyle hoş bir insan olması beni sevindirmişti. Gözlerini kırpıştıran, yüzü sivilceli, başını çevreleyen saçları dimdik hoş bir adamdı. Bir eli kalçasında, öbür eliyle kadehi ışığa tutmuş dururken pek ahbapça bir hali vardı.

“Dün buraya bir adam gelmişti,” dedi, “Topsawyer adında tıknaz bir adamdı. Belki tanırsınız.”

“Hayır,” dedim. “Pek sanmıyorum.”

“Avcı pantolonlu, tozluklu, şapkası geniş kenarlı, kurşuni ceketli, boyunbağı benekli.”

Sıkılgan bir tavırla: “Hayır,” dedim. “O şerefe nail olmadım.”

Garson, bardaktan ışığa bakarak: “O adam buraya geldi,” diye yeniden aldı. “Bu biradan istedi, ‘İçmeyin,’ dedim, içti, düşüp öldü. İçki onun için pek bayattı.”

Bu acıklı kazayı öğrenince pek şaşırmıştım, su içersem daha iyi olacağını söyledim.

Garson hâlâ bardaktan ışığa bakmaya devam ederek: “Bizim patronlar bir şeyin ısmarlanıp masada bırakılmasından pek hoşlanmazlar,” dedi. “Bunu hakaret sayıyorlar. Neyse, istersen ben içerim. Ben buna alışkınım, alışkın olmak iyidir. Başımı şöyle geriye atıp hemencecik içiverirsem bana bir zarar vereceğini sanmam. İçeyim mi?”

Tehlikesizce içkiyi içebilirse bana büyük bir iyilikte bulunacağını, yoksa hiç dokunmamasını söyledim. Başını geri atıp çabucak içkiyi içerken ben de onun zavallı Bay Topsawyer’in akıbetine uğrayıp halının üzerine cansız düşmesinden korktuğumu itiraf edebilirim. Ama, tersine, garson daha canlanmış göründü bana.

Tabağıma bir çatal batırıp sordu: “Burada ne kalmış bakalım? Pirzola mı yoksa?”

“Pirzola,” dedim.

“Hey Allah iyiliğimi versin benim! Pirzola olduğunu bilmiyordum. Ayol, pirzola o biranın kötü etkilerini ortadan kaldırmaya birebirdir.”

Bir eline pirzolayı, öbür eline de bir patates aldı, iştahlı iştahlı ikisini de yiyip bitirdi, ben de rahatladım. Daha sonra bir kemik pirzola ile bir patates daha aldı; ondan sonra birer tane daha aldı. Bunları bitirdikten sonra da bana bir tatlı getirdi, önüme koyduktan sonra derin derin düşünceye daldı, birkaç saniye öyle dalgın dalgın durdu. Kendini toparladıktan sonra: “Börek nasıl?” diye sordu.

“Börek değil, helva o.”

“Helva mı dedin? Hay Allah benim iyiliğimi versin!” Tabağa biraz daha yakından baktı. “Yani bu sahiden unlu, yumurtayla dövülerek mi yapılmış demek istiyorsun?”

“Elbette ya.”

Hemen masadan bir kaşık alıp; “Ben helvayı pek severim” diye kaşıklamaya koyuldu. “Ne güzel bir tesadüf, değil mi? Hadi gel bakalım, ufaklık, seninle yarış edelim bakalım en çok kim yiyecek.”

Helvadan en çok garson yedi elbette. İkide bir beni de yarışı kazanmaya kışkırtıyordu, ama onun elindeki çorba kaşığıyla benim elimdeki çay kaşığı, onun elinin çabukluğuyla benim elimin çabukluğu, onun iştahıyla benim iştahım bir değildi elbet; daha birinci lokmada ben çok geride kalmış, yarışı kazanma ihtimalini kaybetmiştim. Böylesine iştahlı helva yiyen bir kimse görmemişimdir sanırım. Helva bittikten sonra da hâlâ ağzından lezzeti kaybolmamış gibi pek keyifli keyifli güldü. Onun böylesine dost canlısı olduğunu anlayınca, Peggotty’ye mektup yazmak için kâğıt, kalem, mürekkep istedim. Yalnız istediklerimi getirmekle kalmayıp, ben mektubu yazarken de bana göz kulak oldu, işimi bitirence de hangi okula gideceğimi sordu.

“Londra yakınlarında bir okula,” dedim; bilgim bundan ibaretti.

Birdenbire keyfi kaçmış görünerek; “Ah! İki gözüm,” dedi. “Buna üzüldüm işte.”

“Niçin?”

Başını sallayarak: “Aman Yarabbi!” dedi. “Çocuğun kaburga kemiklerinin kırıldığı yer orası, iki kaburga kemiğini kırdılar. Küçük bir çocuktu, aşağı yukarı... Sen kaç yaşındasın bakayım?” Sekizle dokuz arasında olduğumu söyledim. “O çocuk da senin kadardı,” dedi. “Birinci kaburgasını kırdıkları zaman sekiz buçuk yaşındaydı, İkincisini kırdıkları zaman ise dokuzundan sekiz ay almıştı.”

Bunun hoşa gitmeyen bir tesadüf olduğunu kendimden de, garsondan da gizleyemedim. Bu işin nasıl olduğunu sordum. Anlattıkları beni hiç de neşelendirmedi, çünkü gayet kötü iki kelimeden ibaret bir cevaptı bu: “Kamçıyla döverek.”

Avludan arabanın borusunu çalması iyi bir bahane oldu. Hemen kalktım, duralayarak, çanta sahibi olmanın verdiği gururla karışık bir çekingenlikle çantamı cebimden çıkardım, borcum olup olmadığını sordum.

“Bir tabaka mektup kâğıdı borcun var,” dedi. “Seri hiçbir tabaka mektup kâğıdı aldın mı?” Aldığımı hiç hatırlamıyorum. “Pahalıdır,” dedi. “Gördüğü işten dolayı üç metelik. Bu ülkede vergileri böyle ödetiyorlar bize. Garson ücretinden başka bir şey yok. Mürekkep için bir şey istemez. Ondan zarar edeyim, bir şey çıkmaz.”

Kızararak kekeledim: “Ne istersiniz... Ne vermeliyim... Ne vermem gerekir yani... Garsona ne kadar para ödemem doğru olur sizce?”

Garson: “Aile babası olmasaydım, çocuklar çiçek çıkarmasaydı, bir metelik bile almazdım,” dedi. “Yaşlı bir anacığım, güzel bir kız kardeşim olmasaydı...” Garson sözlerinin burasında pek duygulanmıştı “...Beş para bile istemezdim. Güzel bir evim olsa, burada bana iyi muamele görsem, değil para almak, vermek için yalvarırdım. Ama, yavan yaşık yaşıyorum, yerde yatıp kalkıyorum.”

Gözlerinden yaşlar boşandı. Onun talihsizliği bana pek dokunmuştu. Dokuz metelikten daha az para vermenin insanlık, katı yüreklilik olacağını düşündüm, o parlak üç şilingciğimden bir tanesini verdim. Parayı pek utanarak, büyük bir saygıyla aldı, sahte olup olmadığını anlamak için başparmağının ucuyla havaya fırlatıp tuttu.

Beni arabaya bindirirlerken canım sıkıldı: Yemeği hiç kimsenin yardımı olmadan yedim sanıyorlardı! Bunu da, o kemerli pencerenin önündeki kadının arabacıya: “Şu çocuğa göz kulak ol, George, yoksa kusar ha!” diye seslenmesinden, bir de ortalıkta dolaşan hizmetçilerin sanki eşine rastlanmayan bir yaratıkmışım gibi gelip beni şaşkın şaşkın seyrederek kıkır kıkır gülmelerinden anladım. Adamakıllı neşelenmiş olan talihsiz dostum garson da, bunlara hiç aldırmadan, hiç şaşkınlık göstermeden onların alaylarına katılmıştı. Ondan biraz kuşkulanmışsam buna yarı yarıya o davranışı yol açmıştı; yalnız, çocuğun basit safiyetiyle, kendisinden yaşça büyük olanlara karşı doğuştan beslediği güven duygusuyla, o zaman bile garsona pek güvenmemezlik edemedim. (Bu özelliği, çocukların, pek vakitsiz, pişkinlikle değiştirmelerine üzüldüğümü belirtmeliyim.)

Arabacıyla muhafızının, hiç de hak etmediğim halde, ben arkada oturduğum için arabanın hızlı gidemediğine, benim bir yük arabasıyla gitmemin daha doğru olacağına dair kendi aralarında şakalar yapmaları pek ağırıma gitmişti. Benim sözde iştahımın hikâyesini arabanın dışında yolculuk edenler de duymuşlar, onlar da öbürleri gibi pek keyiflenmişlerdi. Okulda beni iki mi, yoksa üç kardeş mi sayacaklarını, önceden anlaşma yapıp yapmadığımı, normal tarifeye mi uyacağımı... buna benzer daha birçok alaylı sorular sordular. İşin en kötü yanı da, elime fırsat geçince bir şey yemekten utanmamdı; çünkü hafif bir yemek yemekle yetinip bütün geceyi aç geçirmek zorundaydım. Telaştan, kurabiyelerimi de handa bırakmıştım. Akşam yemeği için mola verdiğim zaman yemek cesaretini gösteremedim; canım çok istediği halde, bir şey yemeyeceğimi söyleyerek, ocağın karşısında oturdum. Yalnız, bu da beni yeni şakalara hedef olmaktan kurtarmadı.

Yarmouth’tan öğleden sonra üçte kalkmıştık, ertesi sabah sekize doğra Londra’ya varmamız gerekiyordu. Tam yaz havasıydı, pek de güzel bir akşamdı. Bir kasabadan geçerken evlerin içlerinin nasıl olduğunu, içinde oturanların nerelerde olduklarını merak ettim; çocuklar koşa koşa peşimizden gelip arabanın arkasına atlayınca da, “Bunların babaları sağ mıdır? Evlerinde mutlu yaşarlar mı?” diye merak ettim. Böylece, bir yandan, boyuna, gideceğim yerin berbatlığını düşünürken bir yandan da zihnimi yoracak pek çok şey daha bulmuştum. Hatırladığıma göre, arada bir bizim evi, Peggotty’yi düşündüğüm de oluyordu: Bay Murdstone’u ısırmadan önce nasıl bir çocuk olduğumu, neler hissettiğimi boş yere hatırlamaya çalıştım, ama ne yaptıysam bunu bir türlü hatırlayamadım, sanki onu ısıralı yıllar olmuştu.

Gece, hava akşamüstü olduğu kadar tatlı değildi; ayaz çıkmıştı. Arabadan düşmeyeyim diye iki adamın -o kaba suratlı adamla bir de başkasının- arasına oturtulduğum için, bunlar uyuklamaya başlayınca ben de ortada sıkışmak tehlikesiyle karşılaşmıştım. Bazen beni öyle çok sıkıştırıyorlardı ki, acıyla: “Çok rica ederim! ’ diye bağırmadan edemiyordum. Bu da onları uykudan uyandırdığı için hiç hoşlarına gitmiyordu. Karşımda kocaman bir kürk pelerine bürünmüş bir kadın oturuyordu; kürküne öyle sımsıkı sarılmıştı ki, bir hanımdan çok bir saman yığınını andırıyordu. Bu hanımın yanında bir de sepeti vardı, nereye koyacağını bir türlü bilememişti; en sonunda, benim bacaklarımın kısa olduğunu fark edip sepeti altıma yerleştirmeyi akıl etti. Sepet beni iki büklüm durmaya zorlamış, beni adamakıllı rahatsız etmişti, ama birazcık kıpırdanıp da sepetin içindeki bardağın başka bir şeye çarpmasına yol açsam kadın hemen ayağıyla bana insafsızca bir tekme indiriyor: “Hey, kıpırdanma!” diyordu. “Senin kemiklerin buna dayanacak kadar körpedir, eminim.”

Derken, güneş doğdu, ondan sonra yol arkadaşlarımın uykuları da hafifledi. Bütün gece ne gibi güçlüklere katlanıp bunu da ne gibi homurtularla, horlamalarla belirttikleri anlaşılır gibi değil. En sonunda, birer birer uyanmaya başladılar. Herkesin numara yapıp, hiç uyku uyumadığından söz etmesine, hiç de sık rastlanmayan bir azametle ücretin fazla oluşundan şikâyet edişine pek şaştığımı hatırlıyorum. İnsanların zaafları arasında da arabada uyumanın en dayanılmaz zaaf olduğu halde bunu kimsenin itirafa yanaşmayışı bugün bile beni aynı derecede şaşırtıyor.

Londra’yı uzaktan gördüğüm zaman, ne harikulade bulduğumu, o sevdiğim roman kahramanlarının burada devamlı rol yaptıklarına nasıl inandığımı, burasını yeryüzündeki şehirlerin hepsinden daha inanılmaz şeylerle, daha büyük kötülüklerle dolu gördüğümü burada durup da anlatmam gereksiz. Şehre ağır ağır girdik, posta arabasından inmemiz gereken, Whitechapel semtindeki hanın önünde durduk. Hanın adı Mavi Boğa mıydı, yoksa Mavi Yabandomuzu muydu, unuttum; yalnız mutlaka Mavi’li bir şey olduğunu hatırlıyorum, arabanın arkasına da hanın adını belirten bir resim yapılmıştı.

Aşağıya inmekte olan muhafız beni görünce birden gözleri parladı. Bilet gişesinin kapısı önünde durup: “Birisi gelip alıncaya kadar burada beklemesi tembih edilmiş bir çocuk var. Blunderstone’dan Murdstone adıyla yolculuk ediyor. Bu çocuğu bekleyen kimse var mı?” diye sordu.

Karşılık veren olmadı. Ben, çaresiz bir halde, önüme bakarak: “İsterseniz bir kere de Copperfield adını deneyin bakalım,” dedim.

“Burada Suffolk’un Blunderstone semtinden, Bay Murdstone adıyla kaydedilmiş, ama Copperfield soyadını taşıyan çocuğu bekleyen kimse var mı? Hadi söyleyin... Kimse var mı?”

Hayır. Hiç kimse yoktu. Merakla etrafıma bakındım. Bu soruşturma orada duranlar üzerinde hiçbir etki yaratmamıştı; yalnız, tek gözlü bir adam, boynuma bir tasma geçirilip ahıra bağlanmamı teklif etti, o kadar.

Bir merdiven getirildi, saman yığınına benzeyen kadının arkasından aşağıya indim: Kadının sepeti arabadan alınıncaya kadar yerimden kıpırdamaya cesaret edememiştim. Artık arabada yolcu kalmamıştı, yük de çarçabuk boşalmıştı, şimdi de arabayı yolun kenarına çekiyorlardı. Suffolk, Blunderstone’dan gelen üstü başı tozlu çocukcağıza hâlâ kimse sahip çıkmamıştı.

Kendimi, bakacak kimsesi olmayan Robinson Crusoe’dan da yalnız hissederek, bilet gişesine gittim. Görev başındaki memurun çağırması üzerine tezgâhın arkasına geçtim, eşyayı tarttıkları kantarın üzerine oturdum. Burada paketleri, denkleri, kitapları seyredip ahır kokusunu içime çekerken zihnimden bin bir çeşit düşünce geçmeye başladı. Ya beni almaya kimse gelmezse beni burada ne kadar zaman tutarlardı acaba? Yedi şilingimi harcayıncaya kadar beni burada tutarlar mıydı acaba? Geceyi eşyalarla birlikte tahta barakalardan birinde mi geçirecek, sabahleyin de yüzümü avludaki tulumbada mı yıkayacaktım? Yoksa gece buradan gidip, ertesi sabah, yazıhane açılınca, ben çağrılıncaya kadar beklemek üzere buraya gelmemi mi isterlerdi? Ya ortada bir yanlışlık yok da Edward Murdstone sırf benden kurtulmak için bu oyunu düzenlediyse ne yapardım? Yedi şilingimi harcayıncaya kadar orada kalmama izin verseler bile açlıktan ölecek hale gelince burada duramazdım. Bu hem müşteriler için hoş olmazdı, hem de Mavi Bilmem nenin sahiplerine cenaze masrafını yükleyemezdim. Hemen geri dönmek üzere yola çıksam, yolumu nasıl bulabilirdim, oraya kadar yürümeyi nasıl umabilirdim? Geriye dönsem, orada Peggotty’den başka kimi bulabilirdim ki? En yakın yerdeki resmi makama başvurup asker ya da denizci olmak istediğimi söylesem de faydası yoktu, çünkü daha pek küçük olduğum için beni kabul etmezlerdi besbelli. Bu ve buna benzer yüzlerce düşünceyle ateşlenmiş, korkudan, üzüntüden yerimde duramaz hale gelmiştim. Durumum büsbütün kötüleştiği sırada bir adam geldi, gişe memuruna bir şeyler fısıldadı. O da sanki ben tartılıp satılan, parası ödenen bir malmışım gibi beni kantarın üzerinden indirdi.

Bu yeni dostla birlikte el ele yazıhaneden çıkarken yan gözle şöyle bir baktım: Sarı benizli, yanakları çökmüş, çenesi hemen hemen Edward Murdstone’un çenesi kadar kara, sıska bir genç adamdı. Üvey babama olan benzerliği bundan ibaretti. Sakal bırakmamıştı, saçları da, parlak olacak yerde, donuk, kuruydu. Gene donuk, kuru görünen, kolları, paçaları bir hayli kısalmış siyah birtakım elbise giymiş, pek de fazla temiz olmayan beyaz bir boyun atkısı takmıştı. İçinde bu atkıdan başka bir pamuklu giyim eşyası bulunmadığını düşünmemiştim, gene düşünmem, ama yalnız bu atkı göze çarpıyordu, içinde başka bir şey yokmuş gibi geliyordu.

“Siz yeni öğrencisiniz, değil mi?” dedi.

“Evet, efendim,” dedim. Öyle sanıyordum. Çünkü bu konuda kesin bir şey bilmiyordum.

“Salem Yurdu öğretmenlerindenim ben,” dedi.

Ona başımla selam verdim, ama pek korkmuştum. Salem Yurdu’nun bilginlerinden, öğretmenlerinden birine benim sandık gibi alelade bir eşyadan söz edip canını sıkmaktan o kadar çekiniyorduk ki, ancak bir hayli yol yürüdükten sonra bu zor işi yapmak cesaretini gösterebildim. Çekine çekine bu sandığın ileride bana lazım olacağını söyleyince, geri döndük, öğretmen gişe memuruna öğleden sonra sandığı almaya arabacıya göndereceğini söyledi.

Biraz önceki kadar yol yürüdükten sonra: “Acaba yolumuz çok uzun mu, efendim?” diye sordum.

“Backheath’in yakınlarında.”

Çekinerek sordum: “Orası çok uzak mı, efendim?”

“Yaya olarak epey sürer. Biz posta arabasıyla gideceğiz. Aşağı yukarı on kilometre var.”

Öyle yorgundum, bitkindim ki, on kilometre daha dişimi sıkmak bana pek zor geldi. En sonunda, bütün gece ağzıma bir lokma bile koymadığımı, yiyecek bir şey almama izin verirse kendisine minnettar kalacağımı söylemek yürekliliğini gösterebildim. Buna pek şaşırmış gibi göründü -şimdi de onun durup bana baktığını görüyorum-biraz düşündükten sonra, yakında oturan yaşlı birine uğramak istediğini söyledi. Şimdi benim yapacağım en iyi iş ekmek ya da karın doyuracak başka bir şey almakmış, kahvaltımı da o kadının evinde yapabilirmişim. Orada süt bulabileceğimi de umuyordu.

Biraz sonra fırının vitrinini seyre koyulduk. Ben gördüğüm her şeyi almak istiyordum, ama o tekliflerimi teker teker geri çevirip güzel, pişkin bir somun ekmek üzerinde karar kıldı. Bu da bana üç meteliğe mal olmuştu. Sonra bir bakkala uğrayıp bir yumurta ile bir dilim de yağlı domuz sucuğu aldık; bu da, benim cebimdeki ikinci şilingden geriye bir hayli bozuk para bıraktı. Bu yüzden Londra’nın çok ucuz bir yer olduğunu düşündüm. Alacaklarımızı tamamladıktan sonra yorgun kafamı büsbütün karıştıran, anlatılamayacak kadar müthiş gürültülü bir yerden geçtik, bir köprüye geldik. Bu köprünün Londra Köprüsü olduğunu tahmin etmiştim, gerçekten de öğretmenimin öyle dediğini sanıyorum, ama o sırada uyukluyordum. Görünüşlerinden yoksullar, kimsesizler için yapılmış olduğunu anladığım evlere geldik. Bahçe kapısının üzerindeki tabelada bu evlerin yirmi beş fakir kadın için yapılmış olduğu yazılıydı.

Salem Yurdu öğretmeni hepsi birbirinin eşi olan küçük siyah kapılardan birinin sürmesini kaldırdı. Kapıların her birinin yanında, üstünde birer küçük buzlu cam vardı. Bu fakir kadınlardan birinin evine girmiştik. Kadıncağız içeride küçük çaydanlığı kaynatmak için ateş yakmaya çalışıyordu, öğretmenin girdiğini görünce, körüğü dizlerinin üstünde, işini bırakıp bana, “Benim Charley’ciğim!” gibi gelen bir şey söyledi; sonra, benim de içeri girdiğimi görünce ayağa kalktı, ellerini oğuşturarak, şaşkın bir halde, selam verir gibi bir tavır takındı.

Salem Yurdu öğretmeni: “Acaba bu kibar delikanlıya kahvaltı hazırlayabilir misin?” dedi .

“Hazırlayabilir miyim?” dedi ihtiyar kadın. “A, evet, elbette!”

Öğretmen, ateşin yanında oturan bir başka yaşlı kadına: “Bayan Fibbiston bugün nasıl?” diye sordu. Kadın hırtlamba gibi üst üste giyinmiş, bir elbise yığını haline gelmişti; yanlışlıkla onun üzerine oturmamış olmama şimdi bile şükrediyorum.

Birinci yaşlı kadın: “Ah! Berbat halde!” dedi. “Bugün gene kötü günlerinden biri. Eskaza ateş tükenmiş olsa, o da tükenip bir daha dirilmeyecek sanırım.”

Onlar kadına bakarlarken ben de baktım. Sıcak bir gün olmasına rağmen ateşten başka bir şey düşünmüyor gibiydi; ateşin üzerindeki çaydanlığı bile kıskanıyormuş gibi geldi bana. Yumurtamı kaynatıp ekmeğimi kızartırken de öfkeli tavırlar takınması bu duygusunu açıklıyordu, buna eminim; çünkü bu işler yapılırken başkalarının bakmadığı bir sırada bana yumruğunu salladığını gözlerimle gördüm. Kahvaltı hazırlığının tamamlanmasıyla ateşin boşalması kadını o kadar çok sevindirmişti ki, gürültülü kahkahalarla gülmeye başlamıştı... Kahkahalarının pek ahenksiz olduğunu da belirtmeliyim.

Ben kara ekmeğimi, yumurtamı, payıma düşen domuz etini, bir kâse sütle, iştahla yemeye koyuldum. Kahvaltımın tadını çıkarırken, evdeki ihtiyar kadın, öğretmene: “Flütün yanında mı?” diye sordu.

O da: “Evet,” dedi.

İhtiyar kadın yalvararak: “Bir üflesene şunu,” dedi. “Ne olursun!”

Bu sözler üzerine, öğretmen elini paltosunun içine soktu, üç parçaya ayrılmış olan flütünü çıkardı, parçaları birleştirdi, hemen çalmaya başladı. Yıllarca düşündükten sonra bundan daha kötü çalan bir kimsenin bulunamayacağı kanısına vardım. Adam, çalgıdan son derece kötü sesler çıkarıyordu; bunlar, gerek tabii, gerek suni, herhangi bir şekilde çıkarılan seslerin en kötüsüydü mutlaka. Melodilerin nasıl olduğunu bilmiyorum -hoş, konserde böyle bir şey var mıydı, ondan da emin değilim ya, neyse- yalnız, bu sıkıntı önce bana dertlerimin hepsini hatırlatıp gözlerimi yaşarttı; sonra iştahımı kesti; en sonunda da öyle uykumu getirdi ki, gözlerimi açık tutamaz oldum. Şimdi bile hatırladıkça başım düşmeye başlar, uyurum. Flütün sesi duyulmaz olur, onun yerine arabanın tekerlek sesleri duyulur, ben yola düzülürüm. Araba sarsılır, ben birden sıçrayarak uyanırım, flüt gene geri gelir. Salem Yurdu’nun öğretmeni bağdaş kurup oturmuş, yanık yanık çalıyor, kimsesizler evindeki ihtiyar kadın da pek memnun, onu seyrediyor. Kadın kayboluyor, öğretmen kayboluyor, her şey kayboluyor; artık flüt yok, öğretmen yok, Salem Yurdu yok, David Copperfield yok, ağır bir uykudan başka bir şey yok.

Ben bir hayli uyuduktan sonra, Salem Yurdu öğretmeni flütünü üç parçaya ayırdı, eski yerine yerleştirdi; sonra beni aldı dışarı çıkardı. Arabayı hemen biraz ileride bulduk, üst kısmına çıktık; yalnız benim öyle uykum vardı ki, yolda bir başka yolcu almak için durduğumuz zaman beni arabanın hiç yolcu bulunmayan alt kısmına indirdiler, burada arabanın yeşil yapraklar arasından ağır ağır dik bir yokuşu tırmandığını hissedinceye kadar rahat uyudum. Derken, araba durdu, gideceğimiz yere varmıştık.

Kısa bir yürüyüş bizi -yani öğretmenle beni- yüksek tuğla duvarla çevrilmiş, pek iç karartıcı görünen bir yapının önüne getirdi. Kapısında “Salem Yurdu” yazılı bir tahta levha vardı. Biz kapıyı çaldığımız zaman kapının üzerindeki kafesli pencerenin ardından asık yüzlü biri bizi gözden geçirdi, kapı açıldığı zaman bu yüzün kalın enseli, şişman, tahta bacaklı, saçları kısa kesilmiş bir adama ait olduğunu gördüm.

Öğretmen: “Yeni oğlan,” dedi.

Tahta bacaklı adam beni tepeden tırnağa bir süzdü; benim pek de süzülecek bir yanım olmadığı için bu iş uzun sürmedi. Sonra, arkamızdan kapıyı kilitledi, anahtarı kilitten çıkardı. Biz koyu renkli, ulu ağaçlar arasından giderken yol göstericinin arkasından seslendi:

“Hey!” Arkamıza baktık. Elinde bir çift fotin, yatıp kalktığı küçük odanın kapısı önünde duruyordu. “Bakın... Siz yokken ayakkabıcı geldi, Bay Mell. Bunları bir daha tamir edemeyeceğini söyledi. Fotinin kendisinden bir parça bile kalmamış, tamir edilebileceğini düşünmenize şaşmış.”

Adam bu sözleri söyledikten sonra fotinleri Bay Mell’e doğru fırlattı; o da, yakalamak için bir adım geriledi. Birlikte yeniden yolumuza koyulunca fotinlere dikkatle baktım. İşte o zaman adamın ayağındaki fotinlerin öbürlerinden çok daha kötü durumda bulunduğunu, çorabının da bir yerinin delinmiş olduğunu fark ettim.

Salem Yurdu, çıkmalı, dört köşe tuğla bir yapıydı; çıplak, bomboş bir görünüşü vardı. Her yanı öyle sessizdi ki Bay Mell’e çocukların okulda olmadıklarını tahmin ettiğimi söyledim; benim tatil devresinde olduğumuzu bilmeyişime şaştı. Çocukların hepsi evlerindeymişler, okulun sahibi Bay Creakle de karısıyla, kızıyla birlikte, deniz kıyısı bir yerde yazlıktaymış. Bense kötü davranışlarımdan ötürü ceza olsun diye tatil devresinde okula gönderilmişim... Bütün bunları Bay Mell yolda bana anlattı.

Öğretmenin beni götürdüğü sınıf hayatımda gördüğüm en sefil, en harap yerdi. Şimdi, olduğu gibi gözlerimin önünde. Bay Mell tamir kabul etmeyen fotinlerini yukarı götürmek için beni sınıfta yalnız bırakınca, odanın öbür köşesine doğru yavaşça yürüdüm. Birdenbire sıranın üzerinde, dikkatle yazılmış bir mukavva gözüme çarptı: “Dikkat! Isırır!” yazıyordu. Sıranın altında büyük bir köpek olduğunu var sayarak, korkumdan, sıranın üzerine sıçradım. Sonra, her yanı ürkek ürkek gözden geçirdim, köpeğin izine bile rastlamadım. Bay Mell gelip orada ne yaptığımı sorduğu zaman da ben hâlâ aranıyordum.

“Özür dilerim, efendim,” diyorum. “Kusura bakmayın... Köpeği arıyorum da.”

“Köpek mi?” diyor, “Ne köpeği?”

“Yoksa, köpek değil mi, efendim?”

“Köpek olmayan nedir?”

“Dikkat edilmesi gereken hayvan, efendim. Hani şu ısıran hayvan.”

Bay Mell, ciddi bir tavırla: “Hayır, Copperfield,” diyor, “köpek değil. Bir oğlan. Aldığım emre göre bu levhayı senin sırtına koymam gerekiyor. Böyle bir başlangıç istemezdim, ama bunu yapmak zorundayım.”

Bu sözlerden sonra sırtıma asılacak şekilde hazırlanmış olan levhayı tıpkı bir sırt çantası gibi omuzlarıma astı. Bundan sonra nereye gidersem onu sırtımda taşıyacaktım. Bu levhadan neler çektiğimi kimse tahmin edemez. Başkalarının beni görmeleri mümkün olsa da, olmasa da ben hep birisinin bu levhayı okumakta olduğunu sanıyordum. Arkamı dönüp de kimseyi bulamamak da bana huzur vermiyordu, çünkü arkamı nereye dönsem orada mutlaka biri var sanıyordum. O tahta bacaklı zalim adam da benim acımı artırıyordu. Üstünlük ondaydı, benim bir ağaca ya da duvara dayandığımı görse hemen odasının kapısından dışarı fırlıyor, azametli bir sesle: “Hey, sana diyorum efendi! Sana, Copperfield...” diye bağırıyordu. “O levhayı saklayayım deme, yoksa seni rapor ederim.” Oyun yeri yapının arka kısmına, yönetim odalarına bakan çakıllı bir avluydu; hizmetçilerin levhayı okuduklarını biliyordum; kasabın okuduğunu biliyordum; fırıncının okuduğunu biliyordum; kısacası, beni oraya zorla yürüttükleri sabah, girip çıkan herkes levhayı okumuş, ısırdığım için bana dikkat edilmesi gerektiğini öğrenmişti. Zamanla kendimi gerçekten ısıran bir çeşit yabani oğlan olarak görmeye başladığımı da hatırlıyorum.

Oyun oynanan bahçede eski bir kapı vardı, üstüne oğlanlar adlarını kazımışlardı. Kapı baştan başa dolmuştu. Tatilden sonra oğlanların okula döneceklerini korku içinde düşünürken, çocukların adlarını teker teker inceleyip bunların sırtımdaki levhayı nasıl okuyacaklarını tasarlamaya çalışıyordum, içlerinde bir tanesi vardı, J. Steerforth adında biri. Adını kapıya adamakıllı derin kazmıştı. Bu çocuğun levhayı oldukça kuvvetli bir sesle okuyacağını, sonra da saçımı çekeceğini düşünüyordum. Tommy Traddles adında bir başka çocuk daha vardı; onun da bu işi alay konusu yapmasından korkuyordum. George Demple adında üçüncü bir çocuk daha vardı, onun da levhadaki yazıyı bir şarkı şekline sokacağını tasarlıyordum.

Nereye gitsem, neye baksam durum değişmiyordu. Usulca içeri süzüldüğüm boş yatakhanede, hatta kendi yatağımda bile durum aynıydı. Her gece rüyamda, eskiden olduğu gibi gene annemle bir arada yaşadığımı, Bay Peggotty’nin evinde bir eğlentiye gittiğimi, posta arabasının üst kısmında yolculuk ettiğimi, talihsiz dostum garsonla birlikte yemek yediğimi görüyordum. Rüyalarımın hepsi de, üzerimde gecelikle o levhadan başka bir şey bulunmadığını görünce, herkes bana şaşkın şaşkın bakıp haykırıyordu.

Hayatımın tekdüzenligi, okul açılacak diye duyduğum sonsuz korku, içimde giderilmesi imkânsız bir üzüntüydü bu. Her gün Bay Mell’le uzun uzun çalışıyordum. Yalnız, orada Murdstone kardeşler bulunmadığı için derslerimi rahatça yapıyordum, utanacak duruma düşmeden ödevlerimi tamamlıyordum. Derslerden önce de, sonra da, sözünü ettiğim o tahta bacaklı adamın gözü altında bahçede dolaşıyordum. Yapının rutubetini, avludaki yeşil döşeme taşlarını, eski su fıçısını, yağmurda, öteki ağaçlardan daha çok ıslanmış, güneşten daha az faydalanmış gibi görünen o iç karartıcı ağaçları ne kadar iyi hatırlıyorum!

Saat birde, Bay Mell’le birlikte çam ağacı masalarla dolu, yağ kokan yemekhanenin bir ucunda yemek yiyorduk. Ondan sonra çay saatine kadar biraz daha çalışıyorduk. Öğretmen çayını mavi bir fincanla, ben ise bir teneke kupayla içiyordum. Bay Mell bütün gün, akşamın yedisine, sekizine kadar, sınıfta kendisine ayrılmış olan sıranın başında mürekkeple, kalemle, cetvelle, defterle, kâğıtlarla haşır neşir olup son altı ayın hesaplarını çıkarıyordu (bunu sonradan öğrendim). İşini bitirince de flütünü çıkarıp soluğu tükeninceye kadar çalıyordu.

Benimle pek konuşmazdı, ama hiçbir zaman da bana sert davranmazdı. Konuşmadan birbirimize arkadaşlık ediyorduk. Kimi vakit onun kendi kendine konuştuğunu, yumruklarını sıkıp, acayip bir tavırla saçlarını çektiğini anlatmayı unuttum. Onun da işte bu garip halleri vardı. Başlangıçta bunlar beni korkuttu, ama sonradan alıştım.

VI
DOST ÇEVREMİ GENİŞLETİYORUM

Böylece bir ay geçirmiştim ki tahta bacaklı adam, elinde bir tahta bezi, bir de kova, seke seke dolaşmaya başladı. Bundan da, onun Bay Creakle ile oğlanları karşılamaya hazırlandığını anladım. Yanılmamışım. Bir gün Bay Mell bana Bay Creakle’ın o akşam geleceğini haber verdi. Akşamüstü, çaydan sonra, onun geldiğini duydum, yatma saatinden önce de tahta bacaklı adam beni onun yanına götürdü.

Bay Creakle’ın bölüğü bizimkinden çok daha rahattı. Tozlu oyun bahçesinin yanında göze pek hoş görünen küçük bir de bahçesi vardı. Burası minyatür bir çölden farksızdı, orada ancak bir devenin rahat edebileceğini düşündüm. Titreye titreye Bay Creakle’ın huzuruna giderken koridorun rahat bir görünüşü olduğunu düşünmek bile bana pek küstahça bir şeymiş gibi geldi. Odasından içeri girdiğim zaman, Bayan Creakle ile kızı da orada olduğu halde, Bay Creakle’dan başka hiç kimseyi, hiçbir şeyi gözüm görmedi. Bay Creakle, şişman bir adamdı; bir koltuğa oturmuştu, yanında da büyük bir bardakla bir şişe duruyordu.

“Demek dişleri törpülenecek olan delikanlı bu ha!” dedi. “Döndür bakalım şunu.”

Tahta bacaklı adam, levham görünsün diye, beni arkaya döndürdü, levha iyice incelensin diye de bir süre bekledikten sonra yeniden yüzümü Bay Creakle’a çevirtti, kendisi de onun yanına geçti. Bay Creakle’ın yüzü pek öfkeliydi; gözleri de küçücüktü, iyice çukura kaçmıştı. Alnındaki kalın damarlar görünüyordu. Küçük bir burnu, kocaman bir çenesi vardı. Tepesinde saç kalmamıştı. Seyrelmiş, ıslak görünüşlü, ağarmaya yüz tutmuş saçlarını da bir yandan öbür yana taramıştı; böylece, bir şakaktan öbür şakağa doğru taranan saçlarla başının dazlak kısmı biraz örtülüyordu. Yalnız, beni en çok etkileyen özelliği, sesinin hiç çıkmaması, hep fısıldayarak konuşmasıydı. Bu çabanın ona verdiği zahmetin, kusurunun farkında oluşu asık suratını büsbütün asıklaştırıyordu. Konuşurken alnındaki kalın damarlar büsbütün şişiyordu; bu yüzden, eski günleri anarken onun bu özelliğinin dikkatimi çekmiş olmasını hiç de yadırgamıyorum.

“E, bu çocuğun raporu nasıl bakalım?” diye sordu.

Tahta bacaklı adam: “Şikâyet edilecek bir tarafı yok daha,” dedi. “Bir şey yapmaya fırsat olmadı ki.”

Bay Creakle’ın canı sıkılmış gibime geldi. Bayan Creakle ile kızının ise canları sıkılmamış gibime geldi. İkisine de ilk defa bakabilmiştim, ikisi de zayıf, sakin insanlardı.

Bay Creakle bana emretti: “Buraya gel, efendi!”

Tahta bacaklı adam, bu emri aynı tavırla tekrarladı: “Buraya gel!”

Bay Creakle, beni kulağımdan tutarak: “Üvey babanı tanımaktan kıvanç duyuyorum,” diye fısıldadı. “Değerli, sağlam karakterli bir adamdır. O beni tanır, ben de onu. Sen beni tanıyor musun? Ha?” Hoyrat bir şakacı tavırla kulağımı çimdikledi.

Acıdan kıvranarak: “Daha tanımıyorum, efendim” diye karşılık verdim.

“Daha tanımıyorsun, ha?” diye tekrarladı. Sonradan bu adamın, kalın sesiyle, çocuklara Bay Creakle’ın tercümanlığını yaptığını öğrendim.

Pek korkmuştum, kendisi isterse yakında onu tanıyacağımı söyledim. Kulağımı öyle fena çimdiklemişti ki, bu arada kulağımın ateş gibi yandığını hissettim.

Bay Creakle, kulağımı bırakmadan önce, son bir defa acıyla gözlerimden yaş getirecek kadar, koparırcasına çekti.

“Ne olduğumu söyleyeyim sana,” diye fısıldadı. “Ben bir Tatarım.”

Tahta bacaklı adam da: “Tatar,” dedi.

“Ben bir şey yapacağım dedim mi yaparım. Ben bir şeyi yaptıracağım dedim mi mutlaka yaptırırım.”

Tahta bacaklı adam da: “Mutlaka yaparım... Mutlaka yaptırırım,” diye tekrarladı.

“Ben dediği dedik adamın biriyimdir. Evet, öyleyimdir. Görevimi yaparım. Benim yaptığım budur zaten. Etimle, kanımla...” Bunları söylerken Bayan Creakle’a baktı. “Bunlar bana karşı gelirlerse, benim etim, kanım değildirler...” Tahta bacaklı adama döndü: “O adam gene buraya geldi mi?”

“Hayır.”

“Hayır, ha. Kendi bilir. Beni de tanır o. Bırakın, yaklaşmasın buralara... Ben öyle istiyorum.” Bay Creakle, yumruğunu hızla masaya indirdi. Gene Bayan Creakle’a bakarak söylendi: “Çünkü o beni tanır. Şimdi sen de beni tanımaya başladın, küçük dostum, onun için, gidebilirsin. Götürün onu.”

Dışarı çıkarılmamın emredilmesine pek sevinmiştim, çünkü Bayan Creakle da, kızı da gözlerini siliyorlardı, ben kendime üzüldüğüm kadar onların haline de üzülmüştüm. Yalnız zihnimi kurcalayan bir istek vardı, bu beni o kadar çok düşündürüyordu ki, cesaretime şaşmakla birlikte, konuşmaktan kendimi alamadım:

“İzin verseniz de, efendim...”

Bay Creakle: “Ha, nedir o?” diye fısıldadı. Sonra eğildi, gözleriyle beni yakacakmış gibi baktı.

“İzin verseniz de, efendim,” diye kekeledim, “Çocuklar gelmeden önce şu levhayı çıkarsam... Yaptıklarıma gerçekten pişmanım.”

Bay Creakle davranışlarında ciddi miydi, yoksa sırf beni korkutmak için mi yapmıştı bunu, bilemiyorum. Ben daha geri çekilmeye fırsat bulamadan, tahta bacaklı adamın da yardımını beklemeden iskemlesinden öyle bir fırlayış fırladı ki, bir saniye bile durmadan kendi odama koştum, peşimden koşan olmadığını anlayınca, yatma vakti de geldiği için, yatağıma yattım, saatlerce titredim.

Ertesi sabah Bay Sharp da okula döndü. Başöğretmendi bu, Bay Mell’in amiriydi. Bay Mell yemeklerini çocuklarla yerken, Bay Sharp öğle yemeğini de, akşam yemeğini de B. Creakle’ın masasında yiyordu. Topaldı; ince yüzlü, kocaman burunlu bir adamdı. Başı, ağır geliyormuş gibi bir yana eğikti. Saçları pek yumuşaktı, dalgalıydı da; yalnız, okula gelen ilk çocuktan bu saçların takma olduğunu, Bay Sharp’ın her cumartesi günü takma saçını kıvırtmaya gittiğini öğrendim. Çocuğun dediğine göre Bay Sharp bu saçı elden düşme almıştı. Bana bu bilgiyi veren Tommy Traddles’dan başkası değildi. Okula dönen ilk çocuk oydu. Adının, kapının sağ köşesinde, en üstteki sürmenin üzerinde yazılı olduğunu söyleyerek kendini tanıttı. Bunun üzerine ben de: “Traddles mısınız?” diye sordum. “Ta kendisi,” dedi. Bundan sonra kendimle ailem hakkında tam bilgi vermemi istedi.

İlk önce Traddles’ın gelmesi benim için çok iyi olmuştu. Sırtımdaki levha öyle hoşuna gitmişti ki, okula dönen büyük, küçük her çocuğa beni, “Buraya bakın, ne hoş, değil mi?” diye tanıtarak beni levhayı saklamak ya da varlığından utanç duymak zahmetinden kurtarmıştı. Bereket ki, çocukların çoğu da pek üzgün dönmüştü, benimle düşündüğüm gibi alay edecek halleri yoktu. Birkaçı Vahşi Kızılderililer gibi etrafımda dans etti, birçoğu da benim köpek olduğumu kabul edip, ısırmayayım diye sırtımı okşadı, “Yatın, efendim, yatın” diye söylenip bana Towzer adını taktı. Bir sürü yabancı arasında bu duruma düşmek gerçekten çok üzücüydü, gözlerimin bir hayli yaşarmasına yol açtı, ama genellikle her şey benim düşündüğümden çok daha iyi gidiyordu.

J.Steerforth gelinceye kadar, okula resmen kabul edilmiş sayılmadım. Büyük bir bilgin, yakışıklı bir delikanlı olarak tanınan, benden en aşağı altı yaş büyük olan bu çocuğun önünde kendimi bir hâkimin karşısındaymışım gibi hissediyordum. Oyun bahçesinde gölgelik bir yerde cezamın özelliklerini sordu, bunun “pek güzel bir suç” olduğunu sevinçle belirtti. Bundan sonra da ona bütün bağlandım.

Benim derdimi öğrendikten sonra yan yana yürürken: “Ne kadar paran var, Copperfield?” diye sordu. Yedi şilingim olduğunu söyledim. “Paranı bana ver de saklayayım,” dedi. “Yani, istersen bana verebilirsin. İstemezsen vermen şart değil.”

Onun bu dostça teklifini bir an önce yerine getirmek istemiştim; hemen, Peggotty’nin vermiş olduğu çantayı çıkarıp avucuna boşalttım.

“Şimdi bir kısmım harcamak ister misin?” diye sordu.

“Hayır, istemem, teşekkür ederim.”

“İstersen harcayabilirsin, yani bilmiş ol... Sen yeter ki söyle.”

“Hayır, istemem, teşekkür ederim , efendim,” dedim.

“Ravent şarabı almak için belki birkaç şiling harcamak istersin. Arada sırada yatakhanede içeriz. Galiba sen de benim odamda kalacakmışsın, ha?”

Bu daha önce aklıma gelmemişti. “Evet,” dedim. “Evet, isterim.”

“Çok güzel,” dedi. “Badem kurabiyesi almak için de birkaç şiling harcamak istersin, değil mi?”

“Evet” dedim. “Bunu da isterim.”

“Bisküvi almak için birkaç şiling, birkaç şiling de meyve için harcamak istersin ha?” dedi. “Bak, söz veriyorum, küçük Copperfield, istediklerini alacaksın.”

O gülümsedi diye ben de gülümsedim, ama benim zihnim de hayli karışmıştı.

“Eh,” dedi, “elimizden geldiği kadar uzatırız bunu. Senin için elimden geleni yapacağım. Canım istediği zaman ben dışarı çıkıp senin siparişlerini alabilirim.” Bu sözleri söyledikten sonra parayı cebine koydu, iyi yüreklilikle, bana merak etmememi, can sıkıcı bir şey olmasın diye elinden geleni yapacağını söyledi.

Verdiği sözü tuttu, bundan yana bir üzüntüm olmadı, ama bunun hiç de doğru bir iş olmadığından kuşkulanmaya başlamıştım. Paranın sarılı olduğu kâğıdı saklamıştım, bu benim için değerli bir hatıraydı; ama annemin verdiği paranın çarçur olmasından korkuyordum. Yukarıya yatmaya çıktığımız zaman Steerforth yedi şilingle aldıklarını ortaya çıkardı, ay ışığı altında benim yatağın üzerine serdi.

— “İşte, Copperfield,” dedi, “krallara layık yiyeceklere kondun!”

O dururken yiyeceklere elimi ölsem süremezdim. Bunu düşünmekle bile elim titredi. Yemeye başlamak lütfunda bulunmasını ondan rica ettim, benim ricamı odada bulunan öteki çocuklar da tekrarlayınca, yastığımın üzerine oturdu, yiyecekleri eşit parçalara bölüp herkese dağıttı.Ravent şarabını da kendisinin ayaksız kadehiyle dağıttı. Ben onun solunda oturuyordum, ötekilerin de kimisi yakınımızdaki yataklara, kimisi yere oturmuştu. Orada oturup fısıltıyla konuşmamızı ne kadar iyi hatırlıyorum! Daha doğrusu, onların konuşup benim de dinlediğimi hatırlıyorum.

Okul üzerine, okulla ilgili ne varsa hepsi üzerine bin bir türlü şey duydum. Bay Creakle’ın Tatar olmakla övünmesi boşuna değilmiş: Öğretmenlerin en serti, en ciddisiymiş. Her Allah’ın günü, çocukları sağlı sollu dizer, bir süvari gibi aralarından geçerken, insafsızca hepsini kamçıdan geçirirmiş. J.Steerforth’un dediğine bakılırsa okulun en geri çocuğundan daha da bilgisizmiş, kamçılamak sanatından başka bir şeye aklı ermezmiş. Yıllarca önce Borough’da küçük bir tüccarmış, iflas ettikten sonra karısının parasıyla okul işletmeye başlamış. Bunlar gibi daha bir sürü şey duydum. Onların bu kadar çok şeyi nasıl öğrendiklerine şaşmıştım.

Adı Tungay olan tahta bacaklı adamın da daha önce ticaret işlerinde Bay Creakle’a yardım ettiğini söylüyorlardı. İnatçı yabaninin biriymiş. Creakle’ın yanındayken bacağını kırmış, onun hesabına birtakım kirli işlere karışırmış, sırlarını çok iyi bilirmiş; onun için, Creakle ile birlikte işi okulculuğa dökmüş. Creakle bir yana, okuldaki öğretmenlerin de, öğrencilerin de hepsine düşman gözüyle bakarmış, hayatında zevk aldığı tek şey de kötü, öfkeli davranmakmış. Creakle’ın bir oğlu varmış, Tungay ile hiç iyi geçinemezmiş, bir defasında babasının okuldaki sıkı tutumuna, karısını da işlerine alet etmesine karşı koymuş. Bunun üzerine Creakle da oğlunu evden kovmuş, buna Bayan Creakle ile kızı pek üzülüyorlarmış.

Creakle üzerine duyduklarım arasında beni en çok şaşırtanı şu oldu. Okulda onun bir kere bile el uzatamadığı tek çocuk J.Steerforth’muş. Bu meseleden söz edildiği zaman Steerforth kendisi de söylentiyi doğruladı, “Onun böyle bir işe kalkışmayı bir denemesini görmeyi pek isterdim'” dedi.

Creakle’ın kızının da Steerforth’a âşık olduğu söyleniyordu; karanlıkta oturup güzel sesini, hoş yüzünü, kibar davranışlarını, kıvırcık saçlarını düşündükçe kıza hak verdim. Bay Mell de öyle pek fena sayılmazmış, ama cebinde meteliği yokmuş, annesinin de Hz. Eyüp kadar fakir olduğu besbelliymiş. O zaman, yolculuktaki sabah kahvaltımı, “Benim Charley’ciğim!” sözünü andıran kelimeyi hatırladım; yalnız, ağzımı açıp da bu konuda bir tek kelime söylememiş olduğuma memnunum.

Bütün bunları, daha bir sürü hikâyeyi dinlemek ziyafetten sonra da bir hayli sürdü. Yeme içme faslı biter bitmez, konukların büyük bir kısmı yatmıştı; geride kalan bizler ise, yarı soyunmuş halde, bir süre daha fısıldaştık, en sonunda yataklarımıza yattık.

Steerforth: “İyi geceler, küçük Copperfield,” dedi. “Ben sana bakacağım.”

Minnettar bir tavırla: “Çok iyi bir insansınız,” dedim. “Size çok müteşekkirim.”

Steerforth esneyerek sordu: “Senin kız kardeşin yok, değil mi?”

“Hayır,” dedim.

“Çok yazık!” dedi. “Çünkü olsaydı güzel, ürkek, ufak tefek, parlak gözlü bir kız olurdu besbelli. Onunla tanışmak isterdim. İyi geceler, küçük Copperfield.”

“İyi geceler, efendim,” dedim.

Yattıktan sonra da onu uzun zaman düşündüm, ay ışığı altında güzel yüzü yukarı doğru dönük, başı rahatça kolunun üzerine dayalı yatışını seyretmek için yerimden doğrulduğumu hatırlıyorum. Benim gözümde o çok üstün bir kişiydi; aklımın hep onda olmasının da nedeni buydu elbet. Ay ışınları arasında ona bakan tülle örtülü bir gelecek yoktu. Bütün gece yürüdüğümü rüyamda gördüğüm bahçede de onun ayak izlerinin gölgesi yoktu.

VII
SALEM YURDU’NDA İLK ALTI
AYLIK DÖNEM

Ertesi gün okul büyük bir heyecanla açıldı. Hatırlıyorum: Sınıftaki gürültünün kahvaltıdan sonra Bay Creakle’ın sınıfa gelip kapının önünde, masallardaki devlerin kurbanlarını inceleyişi gibi, bizlere bakmasıyla birden kesilip ortalığı ölüm sessizliğinin kaplaması, üzerimde derin bir etki yaratmıştı.

Tungay, Bay Creakle’ın dirseğinin dibindeydi. Çocukların hepsi hareketsiz, sessiz durduklarına göre öyle öfkeyle, “Susun!” diye bağırması da gereksizdi . Bay Creakle’ın şunları söylediği görüldü, Tungay’ın ise duyuldu:

“Çocuklar, yeni bir dönem başlıyor. Bu dönemde çok dikkatli olun. Derslere dinlenmiş kafayla gelmenizi tavsiye ederim, çünkü ben de cezalandırmaya dinlenmiş kafayla geleceğim. Ben hiç çekinmem. Silinmenizin de bir faydası olmaz, çünkü benim dayağımın izlerini silemezsiniz. Hadi bakalım, hepiniz çalışmaya başlayın.”

Bu korkunç söylev sona erip de Tungay gene topallaya topallaya dışarı çıktıktan sonra Bay Creakle, benim oturduğum yere geldi, benim ısırmam ün yapmışsa onun da dayağının ün yaptığını söyledi. Sonra da bana sopasını gösterdi, bunu ısıran bir diş olarak nasıl bulduğumu sordu. Keskin bir diş miydi? Çifte diş miydi? Kökü derin miydi? Isırır mıydı? Her soruyla birlikte bana bir kere vuruyor, acıyla kıvrandırıyordu.

Bunların sadece bana yapılan özel bir muamele olduğunu söylemek istemiyorum. Tam tersine, Creakle, sınıfı dolaşırken çocukların büyük bir çoğunluğunun (özellikle küçüklerin) yanına uğruyordu. Dersler başlamadan okulun yarısı kıvranıp ağlamaya başlamıştı; günlük dersler bitince çocukların kaçı kıvranıp ağlamıştı, abartmış olmak korkusundan bunu hatırlamaya çekiniyorum. Sanırım ki Creakle kadar mesleğini seven biri daha yoktu. Çocuklara vurmaktan aç bir insanın karnını doyurması kadar zevk alıyordu.

İşte gene sıramda oturmuş, Creakle’ın bakışlarını izliyorum. O da elindeki not defterinden yeni bir kurban seçmeye hazırlanıyor. Yapacak pek çok şeyim var. Onun gözlerini boş yere izlemiyorum; bundan sonra ne yapacağını, acı çekme sırasının bende mi, yoksa başkasında mı olduğunu öğrenmek uğruna korkunç bir merakla kapıldığım hastalıktan farksız bir ilgi bu. Benim bir sıra ötemdeki küçük çocuk da onu gözetliyor. Kendisi, bilmiyormuş gibi davranıyor, ama bence her şeyin farkında. Not defterini kullanırken korkunç sözler söylüyor. Şimdi de yan gözle bizim tarafa bakıyor, hepimiz kitaplarımıza eğilip titriyoruz. Bir saniye sonra gene onu gözetliyoruz. Ödevini iyi yapmamakla suçlandırılan zavallı bir sanık onun emri üzerine yaklaşıyor, özür dileyip, yalvarıyor, ertesi gün ödevini daha iyi yapmaya karar verdiğini belirtiyor. Creakle, onu dövmeden önce bir şaka yapıyor, biz de gülüyoruz... Biz zavallı küçük dertli köpekler, benizlerimiz kül gibi olmuş, yüreklerimiz ağızlarımıza gelmiş, gülüyoruz.

İşte uyuşukluk veren bir yaz günü öğleden sonra gene sıramda oturuyorum. Çevremde bir uğultudur gidiyor. Yağlı bir et parçasının ağırlığı üzerimde (daha bir-iki saat önce yemek yedik). Beynim de bir kurşun külçesi kadar ağır. Uyku uyuyabilmek için varımı, yoğumu da feda edebilirim. Gözüm Creakle’da, oturuyorum, bir baykuş yavrusu gibi ona göz kırpıyorum. Bir dakika için uyku beni yenerse, uykumun içinde de Creakle o not defteriyle dolaşıp duruyor. En sonunda, usulca arkama geliyor, kendisini daha iyi görebilmem için sırtıma boydan boya kırmızı bir çizgi çekiyor.

İşte şimdi oyun bahçesindeyim, yüzünü göremediğim halde gözlerim hâlâ onun etkisi altında. Yemek yediği yerin biraz ötesindeki pencereyi gözlüyorum. Yüzünü pencereye yaklaştırırsa benim yüzüm, boyun eğen, yalvaran bir ifadeye bürünüyor. Pencereden dışarı başını uzatacak olursa okulun (Steerforth’tan sonra) en pervasız çocuğu, bağırıp çağırırken, sus pus oluveriyor. Bir gün Traddles (dünyanın en talihsiz çocuğu) kazara top atıp o camı kırıyor. Şimdi bile bunu hatırlarken, topun Creakle’ın başına çarptığını hissedip dehşet içinde ürperiyorum.

Zavallı Traddles! Kollarını, bacaklarını birer Alman sosisi gibi meydana çıkaran o daracık gök mavisi elbisesiyle çocukların hem en neşelisi, hem de en mutsuzuydu. Boyuna kırbaçlanırdı. O dönem boyunca da her gün kırbaçlandı sanırım. Yalnız bir pazartesi günü iki eline birden cetvelle vurulduktan sonra bir daha kamçılanmamıştı. Her zaman da amcasına bunları yazacağını söylerdi ama, yazmazdı. Kısa bir süre başını sıraya koyar, sonra da her nasılsa neşelenip gene gülmeye başlar, gözyaşları kurumadan taş tahtasına iskeletler çizmeye koyulurdu. Önceleri Traddles’ın iskelet çizmekten ne zevk aldığını merak ederdim; bir süre de bu fanilik işaretlerini çizerek kırbaçlanmanın hep sürüp gitmeyeceğini kendine hatırlatan bir ermiş olduğunu düşündüm. Yanılmıyorsam, sırf kolayca çizildiği, ifade vermek gerekmediği için iskelet resmi yapıyordu.

Şu Traddles çok dürüst bir çocuktu, çocukların birbirlerini korumalarını kutsal bir görev sayardı. Bunun da acısını çok çekti. Bir keresinde Steerforth kilisede gülüp de Beadles bunu yapanın Traddles olduğunu sanınca hemen onu dışarı çıkardı. Ertesi gün bu yüzden dayak yiyip Latince sözlüğünün her yanını iskeletlerle dolduracak kadar uzun bir hapis kaldığı halde, gerçek suçlunun kim olduğunu söylemedi. Yalnız, armağanını da aldı. Steerforth, Traddles’ın içinde gammazlığın zerresinin bulunmadığını söyledi, hepimiz için bu büyük bir armağandı. Kendi hesabıma ben de böyle bir iltifat kazanmak uğruna, Traddles’dan çok daha dayanıksız olmama rağmen birçok sıkıntıya katlanabilirdim.

Steerforth’un, Creakle’ın kızıyla kol kola, önümüzden geçip kiliseye gitmesini seyretmek hayatımın en büyük zevklerinden biriydi. Güzellik konusunda bu kızın küçük Emily’nin eşiti olduğuna inanmıyordum, onu sevmiyordum da (buna cesaretim yoktu); yalnız, inanılmayacak derecede cazip, yabana atılmayacak kadar kibar buluyordum onu. Steerforth, ayağında beyaz pantolon, onun şemsiyesini taşırken bu çocuğu tanınmış olmak beni gururlandırıyordu; kızın da elinden, bütün kalbiyle ona hayran olmaktan başka bir şey gelmeyeceğine inanıyordum. Benim gözümde Bay Sharp ile Bay Mell de dikkati çeken kişilerdi, ama onların yanında Steerforth iki yıldızın yanında duran bir güneşten farksızdı.

Steerforth beni korumaya devam ediyordu, gerçekten de çok faydalı bir arkadaş olmuştu, çünkü hiç kimse onun ilgi gösterdiği bir çocuğun canını sıkmaya cesaret edemiyordu. Bana karşı pek sert davranan Creakle’a karşı beni koruyamıyordu, daha doğrusu, korumuyordu, ama ne zaman benim her zamankinden daha kötü muamele gördüğümü fark etse hemen benim ondaki cesaretin birazcığına muhtaç olduğumu, kendisinin böyle bir muameleye asla dayanamayacağını ileri sürerdi. Ben de onun bunları hep beni cesaretlendirmek için söylediğini anlayarak iyi kalpli bir insan olduğunu düşünüyordum. Creakle’ın sert muamelesinden bir fayda, tek bir fayda sağlayabildim: Benim oturduğum sıranın arkasından geçerken sırtımdaki levhanın yolunu kapadığını fark etmişti, bu yüzden, o geçerken levhayı kaldırmamı istedi; böylece, kısa bir süre sonra da levhayı sırtımdan çıkardılar, bir daha da görmedim.

Bir tesadüf, Steerforth’la aramızdaki samimiyeti gururumu pek okşayacak, beni pek sevindirecek şekilde perçinledi; ama bu, arada sırada huzursuzluk da yaratıyordu. Bir keresinde şöyle oldu: Oyun bahçesinde benimle konuşmak zahmetine katlandığı bir sırada, bir şeyin ya da birisinin “Peregrine Pickle”deki bir şeye ya da birine benzediğini söyledim. O zaman bir şey demedi; gece, yatarken, o kitabın bende bulunup bulunmadığını sordu. Bulunmadığını söyledim, o kitapla sözünü ettiğim başka kitapları hangi şartlar altında, nerede okuduğumu anlattım.

“Sen onları hatırlıyor musun?” diye sordu.

“A, elbette,” dedim. Hafızam kuvvetliydi, hepsini de gayet iyi hatırladığımı sanıyordum.

“Öyleyse, bak ne diyeceğim sana, küçük Copperfiel; hatırladığın romanları bana anlatacaksın. Geceleri pek erken uyuyamam, sabahları da pek erken uyanırım. O romanların hepsini arka arkaya sıralarız. Gerçekten ‘Binbir Gece Masalları’ gibi bir şey olur bu.”

Bu anlaşma bana pek gurur vermişti; hemen o akşam da bu kararı uygulamaya geçtik. Sevdiğim yazarların eserlerini anlatırken ne gibi hatalar yaptığımı şimdi bilecek durumda değilim, ama o zaman yanlış yapmadığıma inanmıştım; hikâyeleri pek sade, ciddi bir deyişle anlatıyordum, asıl önemli olan bu özelliklerdi.

Bu işin tek kötü yanı şuydu: Çoğunlukla geceleri erkenden uykum geliyordu, hikâye anlatacak durumda bulunmuyordum; işte o zamanlar bu pek zor, mutlaka da yapılması gereken bir iş oluyordu; çünkü Steerforth’u gücendirmeyi asla göze alamazdım. Sabahları da yorgun bir halde kalkma zili çalmadan bir saatçik daha uyumayı pek istediğim halde Şehrazat Sultan gibi yatağımdan kalkıp hikâye anlatmak pek yorucu bir iş oluyordu. Şu var ki Steerforth çok azimliydi; benim yaptıklarıma karşılık aritmetiklerimi, alıştırmalarımı, bana zor gelen daha başka ödevlerimi yaptığı için ben bir şey kaybetmiş sayılmazdım. Yalnız, kendime karşı haksızlık da etmeyeyim. Bencil düşüncelerle ya da korku uğruna yapmıyordum bunu. Ona hayrandım, seviyordum, beni takdir etmesi de en büyük armağandı benim için. Bu benim için o derece büyük değer taşıyordu ki, şimdi bile bunları içim yanarak hatırlıyorum.

Steerforth aynı zamanda çok da anlayışlıydı; bir keresinde, anlayışlılığını öyle fütursuzca belli etti ki bunun zavallı Traddles’la ötekiler için pek üzücü olduğunu sanmıyorum: Peggotty’nin yazmaya söz vermiş olduğu mektup, birinci dönemin ilk haftalarında geldi. Ne huzur verici bir mektuptu bu! Mektupla birlikte, bir yığın portakal arasına yerleştirilmiş kurabiyelerle iki şişe de üvez şarabı göndermişti. Bu hâzineyi söz dinler bir görevli gibi Steerforth’un ayakları önüne serdim, paylaştırsın diye yalvardım.

“Bak, ne yapacağız, söyleyeyim, küçük Copperfield” dedi. “Şarap, hikâye anlatırken boğazını ıslatman için, sana kalsın.”

Kıpkırmızı kesildim; alçakgönüllülük göstererek bunu hiç düşünmemesini rica ettim, ama dinlemedi: Hikâye anlatırken bazen sesimin çatallaştığını, bunun için, şarabın her damlasının biraz önce belirttiği amaç uğruna harcanacağını söyledi.

Diyebilirim ki içimdeki romantiklik, hayalperestlik mayası, karanlıkta bu kadar çok hikâye anlatmak sayesinde gelişmiştir. Bu bakımdan, pek de kârlı olmayabilirdim, ama odamda pek aranan bir kimse olmam, yaşça hepsinden küçük olmama rağmen öteki çocuklar arasında bu özelliğimin ilgi uyandırması beni daha büyük gayret sarf etmeye zorluyordu. Doğrudan doğruya zulümle idare edilen bir okulda pek bir şey öğrenilmez. Yanılmıyorsam bizim okulun çocukları da bu türdeki okullarda okuyan çocuklar kadar cahildirler; öğrenmek uğruna çok sıkıntı, acı çekiyorlardı. Sürekli olarak talihsizlikler, işkence, üzüntü içinde geçen bir hayat, insana nasıl bir şey kazandırmazsa, çocuklara da bu okul bir şey kazandırmıyordu. Bense, biraz gururumun, biraz da Steerforth’un yardımıyla, devamlı bilgi kırıntısı toplaya toplaya öteki çocuklardan ayrıldım.

Beni seven Bay Mell’in de bu konuda yardımı olduğunu minnetle hatırlıyorum. Steerforth’un ona boyuna takılması, duygularını yaralamakta hiçbir fırsat kaçırmaması, öteki çocukları da bu yolda kışkırtması bana hep üzüntü veriyordu. Bu mesele beni uzun zaman daha üzdü, çünkü Steerforth’tan kurabiye ya da başka herhangi bir şeyi saklayamadığım gibi bildiklerimi de saklayamamış, Bay Mell’in beni götürdüğü iki kadını ona anlatmıştım. Steerforth’un bir gün bunu ağzından kaçırıp, Bay Mell’in yüzüne vurmasından korkuyordum. O ilk sabah kahvaltımı ettikten sonra flüt dinleyerek uyukladığımız sabah, bu fakir mahallesine gitmenin benim silik kişiliğim üzerinde yaratacağı etkiyi de, bunun doğuracağı sonuçları da ne Bay Mell’in, ne benim aklımızın köşesinden geçirmediğimizi söyleyebilirim. Gerçekte, bu ziyaret akla gelmedik, kendine göre ciddi sonuçlar yarattı.

Günlerden cumartesi olduğu için yarı tatilde sayılırdık. Oyun bahçesindeki gürültü Creakle’ı rahatsız eder diye, hava da yürüyüş yapmaya uygun olmadığı için öğleden sonra bizi okula sokmuşlar, her zamankilerden daha hafif ödevlerle oyalanmamızı istemişlerdi. Sharp’ın takma saçını kıvırtma günüydü; onun için de ne olursa olsun en ağır işleri hep üzerine alan Mell okulun idaresini tek başına yüklenmişti. Bir boğayı ya da ayıyı Mell gibi sakin biriyle bağdaştırabilseydim, o gün öğleden sonra, gürültüler son haddini bulduğu sırada, Mell’i peşine bin köpek düşmüş bir ayı ya da boğaya benzetebilirdim. Ağrıyan başını kemikli eliyle tuttuğu kitaba eğerek, Avam Kamarası’nda kürsüye çıkmış bir konuşmacının bile huzurunu kaçıracak derecede müthiş bir gürültü içinde, sıkıcı görevini yapmaya çabalayışını hatırlıyorum. Çocuklar yerlerinden kalkmışlar, köşe kapmaca oynuyorlardı. Gülen çocuklar, türkü söyleyen çocuklar, konuşan çocuklar, dans eden çocuklar, bağrışan çocuklar, tepinen çocuklar... hep onun etrafında dönüyorlar, gülüşüp karşısında, arkasında taklidini yapıyorlar, fakirliğiyle, pabuçlarıyla, ceketiyle, annesiyle, onunla ilgili olarak akıllarına ne gelirse onunla alay ediyorlardı. Mell, birdenbire ayağa kalkıp, kitabı kürsüye vurarak bağırdı:

“Susun! Bu ne demek oluyor? Dayanmaya imkân yok! İnsanı çıldırtıyor bu gürültü. Bunu bana nasıl yapabiliyorsunuz, çocuklar?”

Kürsüye vurduğu kitap benim kitabımdı. Ben de yanında durup onun baktığı taraflara baktığım için kiminin şaşkınlıkla, kiminin korkuyla, kiminin de belki pişmanlıkla, ama hepsinin bir anda sustuklarını gördüm. Steerforth’un yeri, o uzun odanın ta öbür ucundaydı. Mell ona baktığı sırada, sırtını duvara dayamış, elleri ceplerinde, sanki ıslık çalıyormuş gibi ağzı büzülmüş, oturuyordu.

Mell: “Susun, Bay Steerforth!” dedi.

Steerforth kızararak: “Sen önce kendini sustur!” diye karşılık verdi. “Kime söylüyorsun bunu?”

“Oturun!”

“Sen otur da, kendi işine bak!”

Kıkır kıkır gülmeler, bir iki alkış duyuldu. Yalnız, Mell’in yüzü öylesine beyaz olmuştu ki sesler hemen kesildi. Gene öğretmenin arkasına geçip annesinin taklidini yapmaya hazırlanan bir çocuk da kararını değiştirdi, kaleminin düzeltilmesini istiyormuş gibi yaptı.

Mell, bence hiç düşünmeden, elini başımın üzerine koyarak: “Buradaki çocukların her birinin aklını çelmekte senin ne kadar usta olduğunu biliyorum,” dedi. “Kendinden küçükleri şu birkaç dakika içinde benim aleyhime nasıl kışkırttığını fark etmedim sanıyorsan yanılıyorsun.”

Steerforth, soğuk bir tavırla: “Seni düşünmek zahmetine katlanmam ben” dedi. “Bunda da yanılmadığım görülüyor işte.”

Mell’in dudakları titriyordu: “Okulda iltimaslı çocuk durumunda olmandan kibar bir beye hakaret etmek konusunda yararlanmaya kalktığın zaman...”

Steerforth: “Bir ne?” diye sordu. “Neredeymiş o kibar bey?”

Biri: “Ayıp, Steerforth, çok ayıp!” diye bağırdı. Bunları söyleyen Traddles’dı. Mell, hemen dilini tutmasını söyleyerek, onu susturdu. Dudakları daha da fazla titreyerek sözünün arkasını getirdi:

“Hayatta talihli olmamış, sana bir kere dahi kötü bir söz söylememiş bir kimseye hakaret etmen çok adice, alçakça bir davranış. Hakaret etmemeni gerektiren pek çok sebebi de anlayacak yaştasın, olgunluktasın. İstersen otur, istersen ayakta dur. Copperfield, devam et.”

Steerforth, sınıfın ortasına doğru gelerek: “Küçük Copperfield, bir dakika dur,” dedi. “Sana son bir defa şunu söylemek isterim, Bay Mell; sen bana adi, alçak gibi sözler söylediğin zaman haddini bilmez bir dilenci oluyorsun. Hoş, zaten dilencinin birisin ya... Bir de bunu yapınca haddini bilmez bir dilenci oluveriyorsun.”

Steerforth mu Mell’i dövmeye yeltendi, yoksa Mell mi onu dövmeye kalkıştı ya da ikisinin de böyle bir niyeti var mıydı, pek iyi hatırlayamıyorum. Yalnız, çocukların hep birden taş kesilmiş gibi kalakaldıklarını gördüm. Creakle, yanında Tungay, aramızda duruyordu, Bayan Creakle ile kızı da, korkmuş gibi, kapının önünde bekliyorlardı.

Creakle, öğretmeni kolundan tutup sarsarak: “Bay Mell” dedi. Fısıltı iyice duyulduğu için Tungay’nin onun sözlerini tekrarlamasına ihtiyaç kalmamıştı. “İnşallah kendinizi unutmamışsınızdır.”

Öğretmen başını sallayıp huzursuz bir halde ellerini ovuşturarak: “Hayır, efendim, hayır,” dedi. “Hayır, efendim, hayır... Kendimi unutmadım. Ben, şey... Hayır, Bay Creakle, kendimi unutmadım. Aklımdan çıkarmadım, efendim. Siz de, şey... Yani, keşke beni biraz daha erken hatırlayabilseydiniz, efendim... Çok daha iyi olurdu, efendim, daha adil olurdu... Beni de bir şeyden kurtarırdı, efendim.”

Creakle, ona dikkatle bakarak elini Tungay’nin omzuna dayadı, ayaklarını oracıkda sıralardan birine koydu, kürsünün üstüne çıkıp oturdu. Mell, başını sallayıp sıkıntı içinde ellerini ovuşturarak gene o tedirgin haliyle dururken, Creakle da tahtından onu seyretti, sonra Steerforth’a döndü.

— “Bay Mell olayı açıklamak tenezzülünde bulunmadığına göre, sen anlat her şeyi.”

Steerforth, bir süre, soruya karşılık vermekten sakındı. Düşmanına öfkeyle, kinle bakıyor, hiç sesini çıkarmıyordu. O arada bile ne kadar yakışıklı, asil göründüğünü, onun yanında Bay Mell’in ne kadar babayani, sade kaldığını düşünmeden edemedim.

Steerforth en sonunda: “Öyleyse, iltimaslı sözüyle ne demek istedi?” diye sordu.

Creakle’ın şakaklarındaki damarlar hemen kabarmıştı: “İltimaslı mı?” dedi. “O kullandı,” dedi.

Creakle, öfkeyle yardımcısına dönerek: “Bu sözle ne demek istedin, allahaşkına?” diye sordu.

Mell, alçak bir sesle: “Demek istedim ki, Bay Creakle,” dedi. “Hiçbir öğrenci iltimaslı durumunu beni küçük düşürmede kullanma hakkına sahip değildir.”

Creakle sordu: “Seni küçük düşürmek mi? Aman yarabbi!.. Peki, ama şimdi benim sana bir şey sormama izin ver, Bay, Neydi adı?” Creakle, sözlerinin burasında, kollarını, bastonunu göğsüne kavuşturdu, kaşlarını da öyle bir çatış çattı ki, bunların altından gözlerini görmeye imkân kalmamıştı. “İltimaslı çocuklardan söz ederken sen bana karşı gerekli saygıyı göstermiş oluyor musun? Yani bana...” Creakle birden başını Bay Mell’e doğru uzatıp geri çekerek: “Bu kuruluşun başkanına, senin işverenine?” dedi.

Bay Mell: “Bunun pek doğru bir şey olmadığını kabul etmeye hazırım, efendim,” dedi. “Soğukkanlı olsaydım böyle yapmamam gerekirdi.”

Steerforth söze karıştı: “Sonra da bana adi dedi, sonra da alçak dedi. Bunun üzerine ben de ona dilenci dedim. Soğukkanlı olabilseydim, belki bende ona dilenci demezdim; ama dedim işte, bunun sonucunu da göze almaya hazırım.”

Ortada göze alınacak bir sonuç olup olmadığını belki de hiç düşünmeden, bu yiğitçe sözlerden adamakıllı heyecanlandım. Konuşma çocukları da etkilemiş olacak ki, kimse bir şey demediği halde, aralarında belli belirsiz bir kıpırdanma oldu.

Creakle: “Açıksözlülüğün sana şeref kazandırıyor, ama ben buna şaştım, Steerforth,” dedi. “Evet, açıksözlülüğün sana şeref kazandırıyor; ama, bu saygısızca sözleri Salem Yurdu’nda çalışan, oradan para alan birine söylemene şaştığımı belirtmeliyim.”

Steerforth, kısa bir kahkaha attı.

Creakle: “Benim sözlerime bir karşılık sayılmaz bu,” dedi. “Senden daha fazlasını beklerim, Steerforth.”

Benim gözümde, Mell yakışıklı çocuğun yanında sade kaldıysa, artık Creakle’ın ne derece sade kaldığını anlatmak iyice imkânsız.

Steerforth: “İnkâr etsin bakalım,” dedi.

Creakle: “Dilenci olduğunu mu inkâr etsin?” diye bağırdı. “Nerede dileniyor ki?”

Steerforth: “Kendisi dilenci değilse bile yakın akrabalarından biri dilenci,” dedi. “O da aynı şey sayılır.”

Steerfoth bana şöyle bir baktı, Mell’in eli hafifçe omzumu okşadı. Yüzüm kızarmış, yüreğim pişmanlık duygularıyla dolu, başımı kaldırıp Mell’e baktım, ama onun gözleri Steerforth’a dikilmişti. Omzumu okşamaya devam ediyordu, ama Steerforth’a bakıyordu.

Steerforth: “Kendimi temize çıkarmamı, sözlerimin anlamını açıklamamı istediğine göre, benim de Mell’in annesinin fakirler yurdunda yardımla yaşadığını söylemekten başka çarem yok.”

Mell hâlâ ona bakıyordu, hâlâ da benim omzumu okşuyordu; yanlış duymamışsam, kendi kendine: “Evet, ben de öyle düşündüm,” diye mırıldanıyordu.

Creakle, ciddi bir şekilde kaşlarını çatarak, zoraki bir kibarlıkla, yardımcısına döndü: “Bu beyin sözlerini duydunuz, Bay Mell,” dedi. “Lütfen, herkesin önünde hatasını düzeltmek lütfunda bulunun.”

Mell, ölüm sessizliğinin ortasında: “Yerden göğe kadar haklıdır, efendim” dedi. “Hiçbir hatası yok. Söylediği söz doğrudur.”

Creakle, başını yana çevirip gözlerini sınıfın içinde dolaştırarak: “Öyleyse herkesin önünde açıkla bakalım,” dedi. “ Ana kadar benim bundan haberim var mıydı?”

Mell: “Açıktan açığa bildiğinizi sanmıyorum,” dedi.

Creakle: Bilmediğimin farkındasın,” dedi. “Öyle değil mi, be adam?”

Yardımcısı: “Benim geçim durumumun pek de iyi olmadığını korkarım ki eskiden beri biliyordunuz, efendim” dedi. “Burada şimdi ne durumda olduğumu da, eskiden beri ne halde olduğumu da biliyordunuz.”

Creakle’ın şakaklarındaki damarlar daha da şişmişti. “Doğrusunu isterseniz,” dedi “korkarım ki başından beri yanlış düşünmüşsünüz, burasını kimsesizler okulu sanmışsınız. Müsaadenizle, ayrılacağız, Bay Mell, hem de ne kadar çabuk olursa o kadar iyi olur.”

Mell ayağa kalkarak, “Şimdiden tezi yok,” dedi.

“Hayhay, efendim!”

Mell, sınıfa şöyle bir bakıp, benim de omzumu gene okşayarak: “Sizden, Bay Creakle, sizden ve hepinizden ayrılıyorum,” dedi. “James Steerforth, sizin için de günün birinde şimdi yaptıklarınıza pişman olmanızdan başka bir dileğim yok. Şimdilik siz, benim için de, ilgi duyduğum herkes için de, arkadaştan başka bir şey değilsiniz, öyle görmek isterim.”

Elini bir kere daha omzuma koydu, kürsüden flütünü ve birkaç kitabını aldı, anahtarı da kendisinden sonra gelecek olana bıraktı, sonra da malını koltuğunun altına sıkıştırıp okuldan çıktı. Bundan sonra Creakle, Tungay’nin aracılığıyla, bir konuşma yaptı, Salem Yurdu’nun bağımsızlığını, onurunu koruduğu için Steerforth’a teşekkür etti; bu belki biraz da fazla hararetli bir teşekkür olmuştu. Konuşmasını tamamladıktan sonra Steerforth’un elini sıktı, bu sırada biz de “Ya, ya, ya; şa, şa, şa!” diye bağırdık. Kime “Yaşa!” diyorduk, pek iyi bilmiyordum, ama Steerforth içindir diye düşündüm, ben de, içim sıkıldığı halde, istekle onlara katıldım. Daha sonra Creakle, Tommy Traddles’ı Bay Mell’in gittiğine sevinecek yerde ağlarken yakaladığı için sopayla dövdü. Sonra da kanepesine, ya yatağına ya da nerden geldiyse oraya gitti. Yalnız kalınca boş bakışlarla birbirimize baktığımızı hatırlıyorum.

Kendi hesabıma ben onlardan öyle büyük bir sorumluluk duyuyordum ki, sık sık bana bakmakta olan Steerforth’un bunu dostça bir davranış saymayacağından korkmasaydım hiçbir kuvvet gözyaşlarımı tutamazdı. Şöyle de söyleyebilirim: Aramızdaki yaş farkını, ayrıca onun hakkındaki düşüncelerimi gözönüne alırsam canımı sıkan duyguları açığa vurmamın doğru olmayacağını düşünmüştüm. Steerforth, Traddles’a pek kızmıştı, Creakle’ın onu yakalamasına sevindiğini söyledi.

Steerforth: “Ona kim haksızlık etti, kız kılıklı?” diye sordu.

Traddles: “Kim olacak! Sen!” dedi.

“Ben ne yaptım?”

Traddles: “Ne mi yaptın?” dedi. “Kalbini kırdın, işinden olmasına yol açtın.”

Steerforth, arkadaşını hor görerek: “Onun kalbini mi kırmışım?” dedi. “Kalbi yakında eskisinden daha iyi olur, eminim. Onun kalbi seninkine benzemez, Bayan Traddles. İşinden olmasına gelince... doğrusu, pek önemli bir işti, değil mi! Eve mektup yazıp ona biraz para gönderilmesini sağlamayacak mıyım sanıyorsun? Ha, küçükhanım?”

Bizler Steerforth’un bu tasarısını pek asilane bulduk. Annesi zengin bir duldu, söylendiğine göre oğlunun her istediğini yapıyordu. Hepimiz Traddles’ın böyle mahcup bir duruma düşmesine çok sevinmiş, Steerforth’u göklere çıkarmıştık; hele yaptıklarını özellikle bizim için, kendini hiç düşünmeden, bizim iyiliğimiz için yaptığını düşündükçe gözümüzde daha da yükseliyordu. Yalnız, şunu da belirteyim ki ben o gece karanlıkta hikâye anlatırken, Bay Mell’in eski flütünü acı acı çaldığını birkaç kere duydum, en sonunda Steerforth dinlemekten yorulup da ben yatağıma yatınca flütünü pek üzgün üzgün çaldığını düşünerek üzüldüm.

Yeni bir öğretmen bulununcaya kadar Mell’in derslerinden bir kısmını Steerforth amatörce bir serbestlik içinde, hem de kitapsız üzerine aldı. Her şeyi ezbere biliyor gibi geliyordu bana. Ona olan hayranlığım içinde Mell’i çok geçmeden unuttum. Derken, yeni bir öğretmen bulundu. Bir kolejden gelmişti. Görevine başlamadan önce de, Steerforth’la tanışmak üzere, salonda yemek yedi. Steerforth onu pek beğenmişti, bize de öğretmenin “pek yaman” olduğunu söyledi. Bu kelimeyle ne gibi bir özelliğinin belirtilmek istendiğini pek anlamaksızın, ona karşı büyük bir saygı duymaya başladım. Benimle Bay Mell kadar ilgilenmediği halde, -zaten ben kim oluyordum ya- onun üstün bilgisinden zerre kadar şüphe duymuyordu.

Bir gün öğleden sonra hepimiz korkunç bir şaşkınlık içinde, perişan bir durumdayken, Creakle çevresine dehşet saçarken Tungay içeri girdi, o gür sesiyle bağırdı: “Copperfield’in misafirleri geldi!”

Creakle’la aralarında, misafirlerin kim olduklarına, hangi salona alındıklarına dair bir iki kelime konuştular. Sonra, geleneğe göre, açıklama yapılır yapılmaz ayağa kalkmış, şaşkınlıktan bayılacak halde beklerken, bana da arka merdivenden yukarı çıkmamı, üzerime temiz bir elbise giyip yemek salonuna gitmemi söylediler. Bu emirleri o güne kadar hiç de alışık olmadığım bir çocukça heyecan, telaş içinde yerine getirdim; salonun kapısına vardığım zaman, gelenin annem olabileceğini düşündüm: O ana kadar misafirlerimin ya Edward Murdstone ya da Jane Murdstone olabileceğini düşünmüştüm. Gelenin annem olduğu düşüncesiyle elimi kapının tokmağından çektim, içeri girmeden önce bir kere hıçkırdım.

Önce kimseyi göremedim; kapıya yaslanıp bakınınca Bay Peggotty ile Ham’in şapkalarıyla bana selam verdiklerini gördüm; duvarın bir yanında birbirlerini itip kakıyorlardı. Gülmeden edemedim, ama hallerinden çok, onlara kavuşmanın verdiği sevinçle gülmüştüm. Pek samimi bir tavırla tokalaştık, ben cebimden mendil çıkarıp gözlerimden boşanan yaşları silmek zorunda kalıncaya kadar güldükde güldük... Bay Peggotty, geldiğinden beri bir kere olsun ağzını kapamamıştı, benim bu hareketimi görünce pek kaygılandı, Ham’i bir şeyler söylemeye zorladı.

Ham, o bön haliyle: “Ağlama, Küçükbey!” dedi. “Ne de büyümüşsün !”

Gözlerimi kurularken: “Büyümüş müyüm?” diye sordum. Doğrusunu isterseniz, niçin ağladığımı bilmiyordum, ama nedense, eski dostları görmek beni ağlatıvermişti.

Ham: “Böyümek de söz mü, Küçükbey!” dedi. “Hem de ne büyümüş!”

Bay Peggotty de: “Ne büyümüş!” dedi.

Birbirlerine bakıp gülerek beni de yeniden güldürdüler; sonra yeniden ağlamam tehlikesi belirinceye kadar üçümüz birden güldük.

“Annem nasıl, Bay Peggotty?” dedim. “Ya benim o sevgili, sevgili Peggotty’ciğim nasıl?”

Bay Peggotty: “Her zamanki gibi,” dedi.

“Ya küçük Emily ile Bayan Gummidge nasıllar?”

“Her zamanki gibi.”

Bir sessizlik oldu. Bay Peggotty bunu gidermek için ceplerinden iki ıstakoz, kocaman bir yengeç, büyücek bir kenevir torba dolusu karides çıkardı, hepsini Ham’in kucağına doldurdu. “Bize kalmaya geldiğiniz zaman, hoşlandığınızı bildiğim için bunları getirmek cesaretini gösterdim,” dedi. “Bizim ihtiyar haşladı onları. Evet, o haşladı, yani Bayan Gummidge haşladı.” Söyleyecek başka söz bulamadığı için lafı evirip çevirip aynı yere getiriyordu. “İnan olsun, Bayan Gummidge haşladı bunları.”

Teşekkür ettim. Bay Peggotty, ona yardım etmek için en küçük bir teşebbüste bulunmadan bön bön gülümseyerek yengeci seyretmekte olan Ham’e baktıktan sonra anlattı:

“Rüzgâr da, gelgit de bizden yana olduğu için, Yarmouth malı yelkenlilerden biriyle Gravesen’e geldik. Kızkardeşim bana mektubunda buranın adresini yazmıştı, sanki ömrümde Gravesen’e gelmek fırsatını elde edecekmişim gibi. Buraya gelip Küçükbey’i arayacakmışım, onun yavru kuşuna iyi dileklerde bulunacakmışım, çok iyi durumda olan aileden haberler verecekmişim. Şey, anlıyorsunuz ya, ben döndükten sonra küçük Emily kardeşime sizi iyi gördüğünü yazacak. Yani böylece atlıklarınca hesabı bir şey olacak.”

Bay Peggotty’nin bu benzetmesinin “zincirleme haber verme” anlamına geldiğini kavrayabilmek için biraz düşünmem gerekti. Sonra ona içten teşekkür ettim; kızardığımı fark ediyordum. Küçük Emily’nin de birlikte kıyıda çakıl taşı, midye kabukları topladığımız günden beri çok değişmiş olacağını tahmin ettiğimi söyledim.

Bay Peggotty: “O da kocaman bir hanım oluyor,” dedi. “Evet, hanım oluyor. Sor ona.”

Ham’i kastediyordu. Çocuk o sırada, karides torbasının üzerinden, gözleri parıldayarak bakıyordu: “Evet,” der gibiydi.

Bay Peggotty, kendi yüzü de bir ışık gibi parlayarak: “Emily’nin güzel yüzü yok mu!” dedi.

Ham: “O bilgiçliği yok mu!” dedi

Bay Peggotty: “O yazısı yok mu!” dedi. “Karakehribar gibi kara kara yazıyor! O kadar da iri iri yazıyor ki, nereden olsa rahatça görebilirsin.”

Küçük sevgilisini düşündüğü zamanlar Bay Peggotty’ye ne büyük bir istekle ilham geldiğini görmek gerçekten pek hoştu.

İşte gene, sakalları uzamış yüzünde hiçbir şekilde anlatmama imkân olmayan bir sevgi, bir gurur ifadesiyle, karşımda duruyor. Dürüst bakışlı gözleri sanki diplerinden parlak bir şeyle karıştırılıyormuş gibi ateşleniyor, ışık saçıyor. Kuvvetli, iri elleri ciddi bir hava içinde birbirine kenetleniyor, benim ilkel görüşümle balyoza benzeyen sağ koluyla, sözlerine kuvvet kazandırmaya çalışıyordu. Ham de onun kadar ciddiydi. Steerforth birdenbire yanımıza gelmeseydi mutlaka ikisi de Emily üzerine pek çok şey anlatacaklardı.

Steeforth benim bir köşede iki yabancıyla konuştuğumu görünce türkü söyleye söyleye giderken türküsünü kesti, “Senin burada olduğunu bilmiyordum, küçük Copperfield,” dedi, çünkü burası asıl misafir odası değildi. Sonra, yanımızdan geçip gitti.

Steerforth gibi bir arkadaşım olmasının gururuyla mı, yoksa Bay Peggotty gibi bir kimseyle nasıl tanıştığımı ona anlatmak isteğiyle mi, bilmiyorum, Steerforth’un arkasından seslendim. Aradan bunca zaman geçtikten sonra bütün bunları nasıl hatırlayabiliyorum, şaşıyorum doğrusu!

“Steerforth, çok rica ederim, gitme,” dedim. “Bunlar Yarmouth’lu iki denizci. Dadımın akrabaları oluyorlar. Çok iyi kalpli insanlardır. Gravesen’den buraya kadar beni görmeye gelmişler.”

Steerforth, dönüp: “Ya, öyle mi?” dedi. “Onları gördüğüme memnun oldum. İkiniz de nasılsınız, bakalım?” Hareketlerinde bir serbestlik vardı; neşeli, hafif hareketlerdi bunlar; ben hâlâ o hareketlerde insanı büyüleyen bir şey olduğuna inanıyorum.

“Evdekilere de o mektubu gönderdiğiniz zaman Bay Steerforth’un bana çok iyi davrandığını, o olmasaydı burada ne yapardım, bilemediğimi bildirmenizi rica ederim, Bay Peggotty,” dedim.

Steerforth gülerek: “Saçmalama!” dedi. “Onlara sakın böyle bir şey yazayım demeyin.”

“Ben oradayken de Steerforth Norfolk’a ya da Suffolk’a gelecek olursa, onu mutlaka Yarmouth’a sizin eve getireceğim,” dedim. “Sen hiç öyle güzel ev görmemişsindir, Steerforth. Bir tekneden yapılmış.”

Steerforth: “Tekneden yapılmış, öyle mi?” dedi. “Tam böyle gerçek bir denizciye göre ev olsa gerek.”

Ham sırıtarak: “Sahiden öyle, sahiden öyle!” dedi. “Hakkınız var, delikanlı. Beyefendinin hakkı var, Küçükbey. Gerçek, doğuştan denizci! Hah, hah! Sahiden öyledir.” .

Bay Peggotty’nin alçakgönüllülüğü böyle bir iltifatı açıkça kabul etmesine imkân vermediği halde onun da sevinci yeğeninkinden az değildi. Başını eğip mendilinin uçlarını göğsüne sokarak: “Şey... Teşekkür ederim, efendim, teşekkür ederim” dedi. “Kendi hayat yolumda üzerime düşeni yapıyorum, efendim.”

“İnsanların en iyisi de daha fazlasını yapamaz, Bay Peggotty.” Steerforth artık onun adını öğrenmişti.

Bay Peggotty: “Bence insanın kendi yaptığının değeri var, efendim,” dedi. “Kendinin, hemi de eyi yaptığı şeyin. Size teşekkür iderim, efendim. Beni eyi garşıladığınız için minnettarım, efendim. Ben kabayımdır emme, her zaman yardıma hazırım, anlıyor musunuz? Evimin pek görülecek bir yanı yoktur emme, Bay Davy ile görmeye gelirseniz, evim canıyürekten sizin emrinizdedir.”

Ham de bu dilekleri tekrarladı, pek samimi bir şekilde vedalaştık. O gece az kalsın Steerforth’a güzel küçük Emily’den söz edecektim; ama onun adını anmaktan bile utanıyordum, Steerforth’un benimle alay etmesinden de korkmuştum. Bay Peggotty’nin Emily’nin kocaman kadın olmasıyla ilgili sözleri üzerinde de, canım sıkılarak, epey zihin yorduğumu hatırlıyorum. Sonunda da bunun saçma bir şey olduğuna karar verdim.

O gece ıstakozu ya da Bay Peggotty’nin alçakgönüllülükle “çerez” dediği şeyi, kimseye göstermeden odamıza çıkardık, kendimize güzel bir ziyafet çektik. Yalnız, Traddles, bunun da tadını çıkaramadı. Herkes gibi bir yemeğin sonunu rahatça getiremeyecek kadar talihsizdi zavallıcık. İstakoz yüzünden gece adamakıllı hastalandı, bitkin düştü. Babası doktor olan Demple’ın dediğine bakılırsa “bir beygiri iyileştirecek kadar” kara şurupla mavi hap aldıktan sonra suçunu açıklamayı reddettiği için sopa yedi, Grekçe İncil’den yedi bölüm yazmak zorunda kaldı.

İlk dönemin geri kalan kısmıyla ilgili olarak da günlük didinmelerimiz, çalışmalarımız arasında karmakarışık bir şeyler hatırlıyorum. Yalnız, tatil fikrinin önceleri pek uzaktayken, yavaş yavaş yaklaşıp, gittikçe nasıl geliştiğini de gayet iyi hatırlıyorum. Ayları sayarken nasıl haftalara, sonra da günlere sıra geldi... O zaman ya beni aldırtmazlarsa diye nasıl korkmaya başladım, Steerforth’tan beni aldırtacaklarını öğrenince de ya gider gitmez ayağım kırılırsa diye nasıl kaygılandım... Ayrılık günü nasıl da hızını artırdı! “Gelecek haftadan sonraki hafta” nasıl da çabucak “gelecek hafta”, “bu hafta”, “öbürgün”, “yarın”, “bugün”, “bu gece” oluverdi de kendimi eve gitmek üzere Yarmouth posta arabasında buluverdim!

Yarmouth arabasında boyuna uyuyup uyandım, bir süre anlaşılmaz bir rüya gördüm. Yalnız, uyandığım zaman pencerenin dışında uzanan düzlük Salem Yurdu’nun oyun bahçesi değildi; kulağıma gelen ses de Creakle’ın Traddles’a vurduğu sopanın sesi değil, arabacının atlara vurduğu kamçının sesiydi.

VIII
TATİLİM; ÖZELLİKLE MUTLU
BİR ÖĞLEDEN SONRA

Posta arabasının gün ağarmadan durduğu handa beni kapısında “Yunusbalığı" yazılı küçük, güzel bir yatak odasına götürdüler. Bu han, garson arkadaşımın çalıştığı han değildi. Hatırlıyorum, öyle üşümüştüm ki, aşağıda büyük ocağın karşısında oturup sıcak sıcak çay içmek bile beni ısıtmamış, Yunus’un yatağına yatıp, battaniyelerini üzerime çektikten sonra uykuya dalmak pek hoşuma gitmişti.

Arabacı Barkis, sabahleyin dokuzda beni almaya gelecekti. Saat sekizde kalktım; uyku az geldiği için sersem gibiydim, ama vaktinden önce hazırlandım. Arabacı beni sanki son buluşmamızın üstünden beş dakikadan fazla geçmemiş gibi karşıladı; sanki hana para bozdurmaya ya da ona benzer bir iş yapmaya gidip dönmüştüm.

Sandığımla birlikte arabaya yerleşip arabacı da yerini alır almaz, tembel hayvan her zamanki temposuyla yola düzüldü.

Arabacının kendisi hakkındaki düşüncemi merak edeceğini sandığını için: “Çok iyi görünüyorsunuz, Bay Barkis,” dedim.

Kolunun yeniyle yanağını sildi, sonra da sanki tazeliğinin bir kısmını kolunun yerinde bulacakmış gibi baktı, bu övgü hakkında başka bir şey söylemedi.

“Haberinizi gönderdim, Bay Barkis,” dedim. “Peggotty’ye mektup yazdım.”

Huysuzlaşmış gibiydi, kuru bir karşılık verdi: “Ya?”

Kısa bir duraklamadan sonra: “Doğru yapmadım mı, Bay Barkis?” diye sordum.

“Yo, hayır,” dedi.

“Mektup mu iyi yazılmamıştı?”

“Belki mektubun kusuru yoktu, ama mesele orada kapandı,” dedi.

Ne demek istediğini anlayamamıştım, merakla sordum: “Mesele orada kapandı mı, Bay Barkis?”

Bana yan gözle bakarak: “Yani mektuptan bir sonuç çıkmadı,” dedi. “Karşılık gelmedi.”

Gözlerimi açarak: “Karşılık bekleniyordu, öyle mi, Bay Barkis?” diye sordum. Bu benim için yeni bir şeydi.

Bakışlarını ağır ağır bana çevirerek: “Bir erkek dünden razı olduğunu söylerse, karşılık bekliyor demektir.”

“Öyleyse, Bay Barkis?”

Gözlerini yeniden atının kulaklarına çevirerek: “Bu adam o günden beri karşılık bekliyor işte,” dedi.

“Bunu kendisine de bildirdiniz mi, Bay Barkis?”

Biraz düşündükten sonra: “Hayır.. Hayır...” diye homurdandı. “Oraya çağrılmadım ki söyleyeyim. Kendim ona altı kelime bile söyleyemedim ki bunu söyleyeyim.”

Biraz durulayarak: “Benim söylememi ister miydiniz, Bay Barkis?” diye sordum.

Bana gene tuhaf tuhaf bakarak: “İstersen Barkis’in karşılık beklediğini söyleyebilirsin,” dedi. “Dersin ki... Adı neydi?”

“Onun adı mı?”

Barkis başını sallayarak; “Ha,” dedi.

“Peggotty.”

“Adı mı? Yoksa soyadı mı?”

“Soyadı. Clara onun adı.”

“Ya, öyle mi?”

Bu durumda düşünülecek pek çok şey bulmuşa benziyordu. Bir süre hafif hafif ıslık çalarak oturdu düşündü. En sonunda: “Bak,” dedi. “Dersin ki Barkis karşılık bekliyor, Peggotty.” Belki o da “Neye karşılık bekliyor?” diye sorar. Sen de dersin ki “Anlattıklarıma karşılık bekliyor.” “O da neymiş?” diye sorar. Sen de: “Barkis dünden razı dersin.”

Bu fevkalade sanatkâr teklifini bir dirsek sallayışıyla tamamlayıp böğrümü acıttı. Bundan sonra da her zamanki gibi gene atıyla ilgilenmeye koyuldu, bir daha da bu konuya değinmedi. Yalnız, cebinden çıkardığı bir tebeşir parçasıyla arabanın tentesinin iç kısmına besbelli özel bir anı olarak “Clara Peggotty” diye yazdı.

Ah, aslında orası evim olmadığı halde eve dönmek ne garip bir duygu uyandırıyor! Oraya gidip de gözüme ilişen her eşyanın bana bir daha görme imkânı olmayan bir rüyayı andıran o mutlu eski evimi hatırlatacağını düşünmek ne tuhaf! Yoldayken annemle Peggotty’nin birbirimizden başka kimsesinin olmadığı, aramıza kimselerin girmediği günlerin hayali gözlerimin önünde öyle canlı bir şekilde belirmişti ki, oraya gitmekten pek de sevinç duyduğuma emin değildim, hatta uzakta kalıp Steerforth’un yanında unutulup gitmeyi tercih ederdim. Ne var ki işte gelmiştim bir kere...

Arabacı, sandığımı bahçe kapısının önüne koyup oradan ayrıldı. Gözlerim pencerelerde, her adım atışımda Edward Murdstone’un ya da Jane Murdstone’un pencerelerden birinden görünmesinden korkarak yoldan yukarı yürümeye başladım. Kimsenin yüzü görünmedi. Kapının önüne gelince de, hava kararmadan kapının vurmadan dışarıdan nasıl açıldığını bildiğim için, sessiz, ürkek bir adımla içeri girdim.

Taşlığa adımımı atar atmaz annemin odadan gelen sesini duyunca bende ne çocukça hatıraların uyandığını ancak Tanrı bilir! Alçak bir sesle türkü söylüyordu. Sanırım ki, ben de minik bir bebekken onun kucağında yatıp bu türküleri dinlemişimdir. Şimdi söylediği bana yabancı gelmişti, ama havası o kadar eskiydi ki, tıpkı uzun bir ayrılıktan sonra geri dönen eski bir arkadaş gibi yüreğimi dolduruverdi. Annemin, türküsünü düşünceli düşünceli, alçak bir sesle söylemesinden yalnız olduğumu anladım. Usulca odaya girdim. Annem ocağın yanına oturmuş, minik eli boynuna dayalı duran küçük bir bebeği emziriyordu. Gözlerini bebeğe dikmiş, ona ninni söylüyordu. Buraya kadar, düşüncelerimde yanılmamıştım: Annem yalnızdı.

Seslendim, heyecanlanıp bir çığlık attı. Yalnız, beni görünce, onun sevgili Davy’si, biricik oğlu olduğumu söyledi, sonra da beni karşılamak için odanın ortasına kadar geldi. Eğildi, beni öptü, başımı o minik yavrunun da sokulduğu göğsüne bastırdı, bebeğin küçük elini dudağıma değdirdi. Keşke ölseydim... Yüreğimde o duyguyla o zaman ölseydim... Her zamankinden daha çok o gün cennet’e gitmeye hak kazanmıştım.

Annem, beni okşayarak: “Bu senin kardeşin, Davy, benim güzel oğlum, benim zavallı yavrum” dedi. Sonra beni öptü, öptü, iyice bağrına bastı.

Peggotty koşa koşa aşağı inip yanımıza geldiği zaman da annem beni hâlâ böyle tutuyordu. Peggotty, bir sıçrayışta yanımıza geldi, bir çeyrek saat kadar birbirimize sarılı kaldık. Benim bu kadar erken geleceğimi ummadıkları anlaşılıyordu. Araba vaktinden çok erken gelmişti. Edward Murdstone ile Jane Murdstone da yakınlarında oturan bir dostlarını görmeye gitmişlerdi, ancak akşama döneceklerdi. Bunu hiç ummamıştım; üçümüzün bir kere daha rahatsız edilmeden baş başa kalabileceğimizi hiç aklıma getirmemiştim; o an için eski günler geri gelmişti sanki.

Yemeğimizi hep birlikte ocak başında yedik. Peggotty bize hizmet etmek istiyordu, ama annem buna izin vermemiş, onu da bizimle birlikte sofraya oturmaya zorlamıştı. Yemeğimi üzerinde askerle yelkenli resmi bulunan eski tabağımdan yedim. Ben yokken Peggotty, ne yapmış yapmış, tabağımı saklamıştı. “Yüz İngiliz lirası bile vermiş olsalar bu tabağın kırılmasına izin vermezdim,” diyordu. Üzerinde “David” yazılı eski toprak bardağımı, küçük çatalımla körleşmiş bıçağımı kullandım.

Sofradayken Peggotty’ye Barkis’ten söz etmemin uygun olacağını düşündüm. Daha ben anlatacaklarımı bitirmeden Peggotty gülmeye başladı, önlüğüyle yüzünü kapadı.

Annem: “Peggotty,” dedi, “nen var?”

Peggotty daha fazla güldü, annem önlüğü yüzünden çekmek isteyince daha da sıkı örtmeye çalıştı. Böylece, sanki başı bir torbanın içine girmiş gibi olmuştu.

Annem gülerek: “Ne yapıyorsun böyle, budala!” dedi.

Peggotty: “Aman! Allah kahretsin o adamı!” diye haykırdı. “Benimle evlenmek istiyor.”

Annem: “Sana iyi bir koca olur, değil mi ya?” diye sordu.

Peggotty: “Vallahi bilmem,” dedi. “Bana sormayın. Altından yapılmış olsa onu istemem. Başkasını da istemem ya.”

Annem: “Öyleyse, niçin bunu adama söylemiyorsun, acayip mahluk?” dedi.

Peggotty, önlüğünden başını uzatarak: “Öyleyse siz söyleyin ona,” dedi. “Bu konuda o bana bir şey söylemedi ki. İşini bilir o! Bana bir kelime söylemek cesaretin gösterseydi suratına bir tokat indirirdim.”

Yüzünü hiç bu kadar kırmızı görmemiştim; hoş, kimsenin yüzünü de bu kadar kırmızı görmemişimdir. Gülme nöbeti tuttukça birkaç saniye için yüzünü kapıyor, sonra gene açıyordu. Birkaç kere gülmekten katıldıktan sonra yeniden yemeğine koyuldu.

Annem, Peggotty ona baktıkça gülümsüyordu, ama daha ciddileşip düşünceli bir hal almıştı. Daha baştan onun bir hayli değişmiş olduğunu fark etmiştim. Yüzü hâlâ güzeldi; yalnız, bakımsızdı, fazla da narindi. Eli de o kadar incelmiş, o kadar beyazlaşmıştı ki neredeyse şeffaflaşmış gibi geldi bana. Şimdi sözünü edeceğim değişiklik bunların hepsinin üzerine tuz biber ekiyordu: Annemin davranışları heyecanlı ve sinirliydi. En sonunda, elini kaldırıp eski hizmetçisinin elinin üzerine koyarken şefkatle gülümseyerek: “Peggotty, şekerim, sen evlenmeyecek misin yani?” diye sordu.

Peggotty şaşkın şaşkın bakarak: “Kim, ben mi hanımcağızım?” dedi. “Allah senin iyiliğini versin, ayol! Hayır.”

“Yani, şimdilik evlenemeyeceksin, ha?” diye annem gene şefkatle sordu.

Peggotty: “Hiçbir zaman!” diye haykırdı.

Annem onun elini tutup: “Beni bırakma, Peggotty,” dedi. “Yanımda kal. Belki de bu çok uzun sürmez. Ben sensiz ne yapardım!”

Peggotty: “Ben mi seni bırakacağım, kıymetlim?” diye bağırdı, “iki dünya bir araya gelse de yapmam bunu. O budala küçük kafana bunu nereden soktun?” Peggotty, eskiden beri, ara sıra anneme çocuk muamelesi yapardı. Annem ona teşekkür etmekle yetindi, başka bir şey söylemedi, Peggotty de kendi havasında konuşmaya devam etti: “Ben mi seni bırakacağım? Ben kendimi bilirim. Peggotty mi senden uzağa gidecek? Ah, bunu bir denesin de göreyim onu! Hayır, hayır, hayır!” Kollarını kavuşturmuş, başını sallıyordu. “O yapmaz bunu, güzelim. Evet, böyle bir şey yapsa buna sevinecek bir sürü ‘Kedi’ de yok değil, ama sevinemeyecekler! Üstelik, üzülecekler. Öfkeli, buruşuk bir bunak oluncaya kadar senin yanında kalacağım. Sonra da hiçbir işe yaramayacak kadar sağır, topal, kör, dişsiz kalıp kusur bulunamayacak hale gelince de Davy’me gidip beni yanına almasını isteyeceğim.”

“Ben de,” diyorum, “seni gördüğüme çok sevinir, seni bir sultan gibi karşılarım, Peggotty.”

“Allah gönlüne göre versin!” diye haykırdı. “Öyle yapacağını biliyorum.” Konukseverliğimin armağanı olarak beni alnımdan öptü. Bundan sonra başını gene önlüğüyle örttü, Barkis’le biraz daha alay etti. Ondan sonra, bebeği küçük beşiğinden alıp doyurdu, sofrayı kaldırdı, tıpkı eskiden olduğu gibi gene başında başka bir takke, elinde dikiş kutusuyla, bir parça mumla geldi. Ocağın çevresine dizilip tatlı tatlı konuştuk. Onlara Creakle’ın ne sert bir başöğretmen olduğunu anlattım, onlar da bana pek acıdılar. Steerforth’un ne iyi insan olduğunu, bana ağabeylik yaptığını anlattım. Peggotty de, onu görebilmek için kilometrelerce yol yürümeye razı olduğunu söyledi. Küçük bebek uyanınca onu kucağıma aldım, sevgiyle okşadım. Bebek tekrar uyuyunca annemin yanına yaklaştım, çoktandır vazgeçmiş olduğum eski alışkanlığımı hatırlayarak kollarımı beline doladım, küçük kırmızı yanağımı omzuna dayadım, güzel saçlarının eskiden olduğu gibi bir meleğin kanadı gibi üzerime kapandığını hissettim. Gerçekten, çok mutluydum.

Ateşe bakıp kırmızı sıcak korların içinde hayaller görürken, neredeyse evden hiç uzaklaşmamış olduğuma inanacaktım. Murdstonelar da korların arasında gördüğüm hayallerden biriydi, ateş sönmeye yüz tutunca ortadan kaybolacaklardı. Hatırladıklarımın arasında da annemden, Peggotty’den, benden başka hiçbirinin gerçekle ilgisi yoktu.

Peggotty, gözleri görebildiği kadar çorap yamamaya devam etti; sonra, çorap sol eline eldiven gibi geçmiş, iğnesi sağ elinde, oturup alevler ortalığı biraz daha aydınlatıncaya kadar bekledi. Her zaman yamadığı bu çorapların kimin olduğuna, tamire muhtaç bu kadar çok çorabın nereden çıktığına bir türlü akıl erdirememişimdir. Kendimi bildim bileli Peggotty hep bu çeşit dikişle meşgul olmuş, asla bir başka işe el atmamıştır.

Peggotty bazen hiç akla hayale gelmedik şeyleri merak ederdi. O gün de: “Acaba Davy’nin büyük teyzesine ne oldu dersiniz?” diye sordu.

Annem daldığı hayalden kendini kurtarıp: “Aman Peggotty, sen de!” dedi. “Bazen öyle saçma şeyler söylüyorsun ki!”

“İyi ama, gerçekten merak ettim, Hanımcığım.”

“Böyle bir kimse nasıl oluyor da senin aklına takılıyor? Yeryüzünde başka düşünülecek insan kalmadı mı?”

“Nasıl olduğunu bilemiyorum, ama aptallıktan olsa gerek, kafam içine alacağı insanları bir türlü seçemiyor. Gelip gidiyorlar işte; hem sadece gelip gitmekle de kalmıyorlar. Acaba o kadın ne âlemde?”

“Sen ne tuhafsın, Peggotty! Bunları duyan da onun buraya gene gelmesini istiyorsun sanacak.”

Peggotty: “Allah göstermesin!” diye haykırdı.

“Öyleyse, böyle huzur kaçırıcı şeylerden söz etme, cancağızım. Hiç şüphesiz Bayan Betsey, deniz kıyısındaki kulübesindedir, orada kalacaktır. Her ne hal ise, bir daha bizi rahatsız edeceğini pek sanmam.”

Peggotty: “Yo!” dedi. “Öyle bir ihtimal yok gibi. Acaba ölürse Davy’ye bir şey bırakacak mı, ben onu merak ediyorum.”

Annem: “Hay Allah! Sen ne saçma kadınsın öyle!” dedi. “Zavallı sevgili yavrucağın doğmasını bu kadının kendine hakaret saydığını da biliyorsun, üstelik.”

Peggotty: “Onu şimdi affetmeyi düşünmüyordur, değil mi?” diye sordu.

Annem, sertçe bir sesle: “Niçin onu şimdi affetmeyi düşünecekmiş?” dedi.

“Şey, yani... Şimdi Davy’nin bir erkek kardeşi olduğu için.”

Annem hemen ağlamaya başladı, Peggotty’nin nasıl olup da böyle bir şey söylemeye cesaret ettiğine şaştığını belirtti. “Şu beşiğinde yatan zavallı minik masum yaratık sana ya da başkalarına zarar mı veriyor yani, kıskanç mahluk?” dedi. “Gidip şu arabacı Barkis’le evlensen çok daha iyi olur. Niçin evlenmiyorsun?”

“Evlenirsem, Bayan Murdstone sevinir.”

“Ne kötü düşünceli insansın, Peggotty! Bir zavallı yaratığı ne kadar kıskanmak mümkünse sen de Jane Murdstone’u o kadar kıskanıyorsun. Sanırım ki anahtarları kendinde tutup geri kalan ne varsa hepsinden vazgeçmek istiyorsun, değil mi? Buna hiç şaşmam. Üstelik, kadının her şeyi iyi yürekliliğinden, iyi niyetle yaptığını da biliyorsun. Bunu biliyorsun, Peggotty... hem de çok iyi biliyorsun.”

Peggotty: “İyi niyetliliğin canı cehenneme!” gibilerden bir şeyler mırıldandı, sonra bu iyi niyetliliğin biraz fazla kaçmaya başladığını belirten bir iki şey söyledi.

Annem: “Ben senin ne demek istediğini biliyorum, aksi mahluk!” dedi. “Seni gayet iyi anlıyorum, Peggotty. Anladığımı sen de biliyorsun, ateş gibi kızarmayışına da şaşıyorum. Ama hepsini birer birer gözden geçireceğiz. Şimdi mesele Jane Murdstone, Peggotty, bundan kaçamazsın. Onun defalarca ne söylediğini duymadın mı? Beni fazla düşüncesiz buluyormuş, ama ona göre... Şeymişim...”

Peggotty: “Yani, güzel mi?” diye sordu.

Annem yarı gülerek: “Şey... Evet, bir bakıma,” dedi. “O bunu söylemek budalalığında bulunduktan sonra suç benim mi?”

“Kimse seni suçlamıyor ki.”

“Hayır, inşallah öyledir. Bütün bunlardan ötürü beni dertten kurtarmak istediğini, bana yakışmayan işlerden kurtarmaya çalıştığını defalarca söylemiştir, duymadın mı? Ben de bu işlerin bana yakıştığını hiç sanmıyorum. Sonra, erkenden kalkıp durmadan oraya buraya koşmuyor mu? Her işin altından kalkmaya çalışmıyor mu? Hiç de hoşa gitmeyecek işlerle uğraşmıyor mu? Bütün bunların bir bağlılık eseri olmadığını mı anlatmaya çalışıyorsun?”

“Ben bir şey anlatmaya çalışmıyorum.”

“Çalışıyorsun, çalışıyorsun! Sen işinden başka bir şey yapmazsın, Peggotty. Senin işin de hep üstü kapalı konuşmaktır. Bundan zevk alırsın. Bay Murdstone’un da iyi niyetlerinden söz ederken...”

“Ben hiç öyle şeylerden söz etmedim.”

“Hayır, ama dokundurdum. Demin sana dediğim de buydu. Bu senin en kötü huyun. Hep üstü kapalı konuşursun. Demin seni anladığımı söyledim, gerçekten anladığımı da görüyorsun. Bay Murdstone’un iyi niyetlerinden söz edip onları hiçe sayarmış gibi görünürken -bunları gerçekten hiçe saydığına inanamıyorum- bunların ne iyi düşünceler olduğuna, her konuda onu nasıl başarıya ulaştırdığına benim kadar sen de inanmalısın. Bay Murdstone birisine karşı sert davranırsa, bunu o kimsenin iyiliği için yaptığına inanmıştır. Birisini de benim hatırım için seviyor elbette, sadece o birisinin iyiliği için çırpınıyor. Böyle şeyleri benden daha iyi anlar o; çünkü zayıf, hafif, çocuksu bir yaratık olduğumu ben de pekâlâ biliyorum. O ise ciddi, sert, aklı başında bir erkek.” Annem gözlerinden yaşlar boşanarak kesik kesik konuşuyordu. “Benimle de çok, çok uğraşıyor. Ona minnet duymalıyım, düşüncelerimde bile ona boyun eğmeliyim. Böyle yapmadığım zamanlar da üzülüp kendimi suçluyorum, Peggotty; ayrıca, kendi kalbimden de şüphelenip ne yapacağımı bilemez hale geliyorum.”

Peggotty, çenesi çorabın topuğuna dayalı, oturmuş, sessiz sessiz ateşe bakıyordu.

Annem sesini değiştirerek: “İşte böyle, Peggotty,” dedi. “Birbirimizi kırmayalım, çünkü ben buna dayanamam. Dünyada tek gerçek dostum varsa o da sensin, Peggotty. Sana, “Garip mahluk, sinir bozucu şey,” dediğim ya da bunlara benzer sözler söylediğim zamanlar sadece gerçek dostum olduğunu anlatmaya çalıştığımı bilesin. Bay Copperfield beni ilk defa bu eve getirip senin de kapıdan bizi karşıladığın geceden beri tek gerçek dostum sensin.”

Peggotty’nin de bu çağrıya karşılık vermesi uzun sürmedi, dostluk anlaşmasını beni bir güzel kucaklayarak sağlamlaştırdı.

Çayımızı içip ateş eşelendikten, mumların fitilleri kesildikten sonra, eski günleri hatırlamak üzere, Peggotty’ye timsah kitabından bir bölüm okudum. Peggotty, kitabı cebinden çıkarmıştı; bunu hep cebinde mi saklamıştı bilemiyorum. Sonra da Salem Yurdu’ndan konuştuk. Benim için en önemli konu olan Steerforth’u da durmadan anıyorduk elbette. Hepimiz çok mutluyduk; hayatımın o cildini kapayan, benzerlerinin sonuncusu olan o mutlu geceyi hiçbir zaman unutmayacağım.

Tekerleklerin gürültüsünü duyduğumuz zaman saat ona geliyordu. Hepimiz kalktık. Annem, hemen telaşla, vaktin artık geç olduğunu, çocukların geç saatlere kadar oturmalarını Bay Murdstone’la ablasının hoş görmediklerini ileri sürerek, benim yatmamın belki de daha doğru olacağını söyledi. Annemi öptüm, onlar gelmeden, elimde mumla, hemen yukarı çıktım. Hapsedildiğim yatak odasına girerken, çocukça düşüncelere kapılarak onların eve girmesiyle içerisini soğuk bir havanın doldurduğunu, eski duyguları bir tüy gibi uçurduğunu sezer gibi oldum.

O unutulmaz suçumu işlediğimden beri Bay Murdstone’la bir defa bile karşılaşmamıştım; bunun için, ertesi sabah kahvaltıya inmek bana pek güç geldi. Yalnız, bunu er geç yapmak zorunda kalacağımı bildiğim için, bir iki kere yarı yoldan geri dönüp odama kaçtıktan sonra, en sonunda salona indim. Jane Murdstone çayı hazırlarken Edward Murdstone, sırtını ateşe vermiş, ayakta duruyordu. Ben içeri girerken dikkatle baktı, ama tanıdığını belirten bir harekette bulunmadı. Bir saniye süren şaşkınlıktan sonra yanına gittim.

“Özür dilerim,” dedim. “Yaptıklarımdan ötürü çok üzgünüm, beni bağışlayacağınızı umuyorum.”

“Üzüldüğünü duyduğuma sevindim, David,” dedi.

Bana uzattığı el, ısırmış olduğum eldi. Gözlerimin bir an için elin üzerindeki kırmızı lekeye takılmasını önleyemedim. Yalnız, lekenin kırmızısı, yüzündeki ifadeyi gördüğüm zaman benim yüzümün aldığı kırmızı renk kadar koyu değildi.

Jane Murdstone’a: “Nasılsınız,hanımefendi?” dedim.

Bana parmakları yerine çay süzgecini uzatarak: “Ah, Allahım!” diye içini çekti. Sonra: “Tatil ne kadar sürecek?” diye sordu.

“Bir ay, efendim.”

“Ne günden başlıyor?”

“Bugünden, efendim.”

“Ya? Öyleyse bir günü geçti demektir.”

Böylece, tatilin hesabını tutmaya başladı, her sabah da aynı tavırla bir günü sildi. Onuncu güne gelinceye kadar bu işi pek üzüntülü yapmıştı, ama iki basamaklı sayılar başlayınca biraz daha umutlandı, zaman geçtikçe şakacı olmaya bile başladı.

Jane Murdstone, kendini öyle zaafa kaptıracak bir kimse değildi, ama daha ilk gün benim yüzümden dehşete kapılıp müthiş çileden çıktı. Annemle baş başa oturdukları odaya gelmiştim; ancak birkaç haftalık olan bebek, annemin kucağındaydı. Çocuğu büyük bir dikkatle kucağıma aldım. Birdenbire Jane Murdstone öyle bir çığlık attı ki, az kalsın bebeği yere düşürecektim.

Annem: “Aman Jane’ciğim!” diye haykırdı.

Jane Murdstone da: “Aman yarabbi! Clara, görüyor musun?” diye bağırdı.

Annem: “Neyi görüyor muyum, sevgili Jane?” dedi. “Nerede?”

“Bebeği aldı! Çocuk, bebeği aldı!”

Dehşetten bükülmüş kalmıştı. Sonra, birden kendini toparlayıp üzerime atıldı, bebeği kollarımdan aldı. Sonra düştü, bayıldı. Öyle ağır hastalandı ki kirazlı konyak vermek zorunda kaldılar. İyileştikten sonra da kardeşime dokunmayı, hatta dokunur gibi yapmayı bana resmen yasakladı. Benim zavallı anneciğim de, -o başka türlü düşünüyordu, bunun farkındaydım- “Haklısın, sevgili Jane’ciğim,” sözleriyle yasağı kabul etti.

Bir başka gün de, üçümüz birlikte otururken, gene bu sevgili bebek -annem ikimizin de annesi olduğu için bu bebek benim için gerçekten bir sevgili mahluktu- Jane Murdstone’un hırslanmasına yol açtı. Annem kucağında yatan bebeğin gözlerini seyrediyordu. Bir ara: “Davy, buraya gelsene,” diye bana seslendi. Gözlerimin içine bakıyordu. Bu sırada Jane Murdstone’un tespihini elinden bıraktığını gördüm. Annem tatlı bir sesle: “İkisinin de tıpkı tıpkısına eş olduğunu söyleyebilirim,” diyordu. “Bana çekmişler besbelli. Sanırım ki benimkilerin renginden bunlar da. Ama, ne harikulade bir benzerlik bu!”

Jane Murdstone: “Sen neden bahsediyorsun, Clara,?” diye sordu.

Annem bunun pek sert bir sesle sorulmasına şaşmış görünerek: “Jane’ciğim,” diye aşağıdan aldı. “Bebekle Davy’nin gözlerinin tıpatıp birbirinin eşi olduğunu fark ettim de...”

Jane Murdstone, öfkeyle yerinden kalkarak; “Clara” dedi. “Gene pek aptallaşıyorsun.”

Annem: “Ama, sevgili Jane’ciğim...” diye sızlandı.

Jane Murdstone: “Tam bir budalasın sen!” dedi. “Başka kim benim kardeşimin çocuğunu senin çocuğuna benzetebilir ki? Hiç de birbirlerinin eşi değiller. Birbirlerinin tam zıttı onlar; her bakımdan birbirlerinin zıttı. İnşallah öyle de kalırlar. Burada oturup da böyle karşılaştırmaların yapılmasını dinleyemem.” Bu sözlerden sonra dışarı çıktı, kapıyı da hızla kapadı.

Kısacası, Jane Murdstone’un gözüne girememiştim. Burada hiç kimsenin gözüne girememiştim, kendimin bile. Beni sevenler bu duygularını belli edemiyorlardı. Duygularını belli edenler de hep, “Senin sıkıntılı, üzgün, kasvetli bir görünüşün var,” demeye getiriyorlardı. Onların beni sıktıkları kadar benim de onlara sıkıntı verdiğimi seziyordum. Onların bulundukları odaya girsem, aralarında konuşmaya dalmışlarsa, annem neşeli görünüyorsa ben içeri girer girmez annemin yüzünü bir kaygı bulutu kaplayıveriyordu. Bay Murdstone çok neşeliyse onu frenliyordum. Jane Murdstone çok öfkeliyse, öfkesinin şiddetini artırıyordum. Daima bu işte annemin kurban gittiğini fark etmiştim. Annem tavırlarıyla onları kızdırmaktan, sonradan öğüt dinlemekten çekindiği için benimle konuşmaktan ya da bana karşı yumuşak davranmaktan korkuyordu. Sonra, yalnız kendisinin değil, benim de onları kırmamdan korkuyor, ben kıpırdasam hemen kaygıyla onların davranışlarını gözlüyordu. Bunun için ben de imkân olduğu kadar onlardan uzak durmaya bakıyordum. Kış günlerinde o sevimsiz odamda paltoma sarılıp saatlerce kitap okuduğum oldu.

Bazı akşamlar mutfağa gidip Peggotty’nin yanında oturuyordum. Orada rahattım, varlığımdan korkmuyordum. Yalnız, bu sığınmaların hiçbiri salonda iyi karşılanmıyordu. Salondaki o insana işkence eden şakalar bu rahatı da sona erdirdi. Zavallı annemin eğitimi için ben hâlâ lüzumluydum. Kendisine azap vermek için, benim uzaklaşmama göz yumuyorlardı.

Bir gün yemekten sonra her zamanki gibi odadan çıkmaya hazırlanırken Murdstone: “David,” dedi, “seni canın sıkılmış görmek beni üzüyor.”

Jane Murdstone: “Ayı gibi suratı asık” dedi.

Sessiz sedasız durup başımı öne eğdim.

Murdstone: “Bak, David,” dedi, “asık, suratlı olmak en kötü huydur.”

Ablası da: “Bu oğlan şimdiye kadar gördüğüm asık suratlıların en inatçısı,” diye fikir yürüttü. “Yanılmıyorsam sen bile bunun farkındasın, Clara’cığım.”

Annem: “Affedersin ama, Jane’ciğim,” dedi, “beni mazur göreceğini biliyorum, sen David’i iyice anladığına emin misin?”

Jane Murdstone: “Bu oğlanı ya da başka bir oğlanı anlamaktan aciz olsaydım kendimden biraz utanmam gerekirdi,” diye karşılık verdi. “Bilgiçlik taslayacak değilim, ama sağduyu sahibiyimdir ben.”

Annem: “Anlayışının çok kuvvetli olduğuna hiç şüphe yok...” dedi. .

Jane Murdstone, kızgın kızgın: “Ah, şekerim, hayır!” diye onun sözünü kesti. “Yalvarırım, böyle konuşma, Clara.”

Annem: “Ben öyle olduğuna eminim,” diye devam etti. “Herkes de biliyor bunu. Birçok bakımlardan ben de bundan yararlanıyorum; hiç değilse, yararlanmam gerekir. Hiç kimse bundan benim kadar emin olamaz. Onun için, kendime pek güvenmeyerek konuşuyorum, Jane’ciğim, buna emin ol.” Jane Murdstone, bileklerindeki küçük zincirleri düzelterek: “Diyelim ki ben oğlanı anlayamadım, Clara,” dedi. “Onu hiç anlamadığım konusunda tam manasıyla anlaşmış olalım. Benim için çok fazla derin bir insan. Yalnız, kardeşimin ince zekâsı belki de onun karakterinin derinliklerine inmesini sağlar. Yanılmıyorsam kardeşim bu konuda konuşuyordu, biz onu hiç de kibar olmayan bir şekilde susturduk.”

Edward Murdstone, ciddi bir tavırla, alçak sesle: “Böyle bir mesele üzerinde senden çok daha iyi fikir yürütecek biri bulunabilir sanırım,” dedi.

Annem, çekingen bir tavırla: “Sen her meselede benden çok daha iyi fikir yürütebilecek durumdasın, Edward,” dedi. “Sen de, Jane de öylesiniz. Ben sadece dedim ki...”

“Sen sadece aczini gösterecek düşüncesizce bir söz söyledin. Bunu bir daha yapmamaya çalış, Clara, kendine azıcık hâkim ol.”

Annemin dudakları sanki, “Peki, Edward’cığım” der gibi kıpırdandı, ama yüksek sesle bir şey söylemedi.

Edward Murdstone başını bana doğru çevirerek: “Seni kederli gördüğüme üzüldüğümü söyledim, David,” dedi. “Ben böyle huylara dayanamam, mutlaka düzeltmeye çalışırım. Derhal bu huyunuzu değiştirmeye çalışmalısınız, beyefendi. Size bu değişikliği biz sağlamalıyız.

“Özür dilerim, efendim,” diye, aşağıdan aldım. “Buraya döndüğümden beri, surat asmayı hiç aklıma getirmedim.”

“Yalana sığınmayın, beyefendi!” Murdstone bunu öyle sert bir şekilde söyledi ki annemin, titreyen elini uzatıp, aramıza girmek ister gibi bir hareket yaptığını fark ettim. “Asık suratınızla kendi odanıza çekildiniz, burada bulunmanız gerekirken odanıza kapandınız. Artık sizi orada değil, burada görmek istediğimi anlamışsınızdır. Ayrıca, burada itaat etmeyi de öğrenmelisiniz. Beni bilirsin, David, istediğimi yaptırırım.”

Jane Murdstone kaba kaba bir güldü.

Edward Murdstone: “Bana karşı saygılı olmalısın, daima isteklerimi yerine getirmeye hazır bulunmalısın,” dedi. “Jane Murdstone’a, annene karşı da öyle olmalısın elbette. Bu odanın bir çocuğun keyfi için mikrop varmış gibi kaçınılan bir yer olmasını istemem. Otur bakayım.” Bana bir köpekmişim gibi emrediyordu, ben de ona bir köpek gibi boyun eğdim. “Bir şey daha var,” dedi. “Senin aşağılık, adi kimselerle dostluk kurmaya hevesli olduğun gözüme çarptı. Hizmetçilerle ahbaplık etmeyeceksin. Mutfak seni eğitilmen gereken konularda eğitmez. Sana dadılık eden kadına bir diyeceğim yok, çünkü sen de, Clara...” Burada daha alçak bir sesle anneme hitap etti: “... eski dostluğun eski hayallerin yüzünden ona saygı duymak zaafını gösteriyorsun ki bunu da henüz geçiştiremedik.”

Jane Murdstone, “Zaafların en aptalcası!” diye bağırdı.

Edward Murdstone gene bana döndü: “Ben sadece senin Bayan Peggotty gibi birinin dostluğunu tercih etmeni doğru bulmuyorum. Bundan da derhal vazgeçilecek. Bak, David, beni anlıyorsun, dediklerime harfi harfine boyun eğmezsen sonucun ne olacağını da biliyorsun.”

Arada annem olduğu için sonucun ne olacağını belki de onun tahmin ettiğinden daha iyi biliyordum, dediklerini harfi harfine yaptım. Bir daha kendi odama kaçmadım; bir daha Peggotty’nin yanına sığınmadım; her Allah’ın günü salonda oturup gecenin, yatma vaktinin gelmesini bekledim.

Tatil böyle geçti. Bir sabah Jane Murdstone: “İşte son gün de bitti,” deyip bana tatilin sonu şerefine bir fincan çay verdi.

Gideceğim diye üzülmüyordum. Üzerime bir aptallık çökmüştü; yalnız, yavaş yavaş düzeliyordum, arkasından Bay Creakle’ın heyula gibi belirmesine rağmen, Steerforth’a bir an önce kavuşmak istiyordum. Gene Barkis bahçe kapısına geldi, annem benimle vedalaşmak üzere eğildiği zaman gene Jane Murdstone o korkunç sesiyle: “Clara!” diye bağırdı.

Annemi, küçük kardeşimi öptüm. İşte o zaman üzüldüm, evden ayrıldığıma üzülmüyordum, çünkü aramızdaki uçurum yerinde duruyordu, her gün de biraz daha ayrılacaktık. Aklımda kalan da annemin bana sevgiyle sarılması değil de ondan sonra olanlardır. Annemin bana seslendiğini duyduğum zaman arabaya binmiştim. Dışarı baktım; bahçe kapısında yalnız duruyordu; çocuğu da, ben göreyim diye, havaya kaldırmıştı. Durgun, soğuk bir gündü. Bebeğini havaya kaldırmış, ısrarla bana bakarken başındaki saçın bir tek teli, eteğinin bir tek kıvrımı bile kıpırdamıyordu.

Onu böylece gözden kaybettim; sonraları okulda onu rüyamda da böyle gördüm. Yatağımın yanı başında sessiz sedasız duruyordu. Gözlerinde gene o ısrarlı bakışlar vardı, çocuğunu da havaya kaldırmış tutuyordu.

IX
UNUTULMAZ BİR DOĞUM GÜNÜ
GEÇİRİYORUM

Okulda mart ortalarına, doğum günüme kadar olanları anlatmadan geçiyorum. Steerforth’un her zamankinden daha fazla beğenildiğinden başka bir şey hatırlamıyorum. Daha erken değilse bile en geç birinci dönemin sonunda okuldan ayrılacaktı; benim gözümde şimdi daha canlı, daha bağımsız, bunun için de elbette daha ilgi çekiciydi; bunun dışında bir şey hatırlamıyorum. O dönemi bana hatırlatan büyük olay, öteki anıların hepsini yutup tek kalmıştı.

Salem Yurdu’na dönüşümle doğum günüm arasında tam iki aylık bir ara bulunduğuna bile zor inanıyorum; yalnız, böyle olması gerektiğini anlıyorum, biliyorum; yoksa, arada hiç boşluk bulunmadığına, bir olayın öbürünün ardı sıra geldiğine inanmak gerekir.

O günün nasıl bir gün olduğunu da ne kadar iyi hatırlıyorum! Ortalığı saran sisin kokusu burnuma geliyor, sisin arasından bir hayalet gibi kırağıyı fark ediyorum. Kırağı düşmüş saçlarımın yanaklarıma yapıştığını hissediyorum. Ortalığı aydınlatmak için sınıfın ortasına-burasına serpiştirilmiş lambaların loş ışığı altında şöyle bakıyorum: Çocukların parmaklarını nefesleriyle ısıtmaya çalışırlarken ağızlarından çıkan buharın kıvrıla kıvrıla yükselişini, çocuklarını ayaklarını yere vuruşlarını görüyorum.

Sabah kahvaltısından sonraydı, oyun bahçesinden içeri alınmıştık ki Bay Sharp içeri girip: “David Copperfield’i salonda bekliyorlar,” dedi.

Peggotty’den paket geldiğini düşünerek buna sevindim. Hızla yerimden kalkarken çevremdeki çocukların birkaçı, gelen yiyeceklerden kendilerine de pay ayırmayı unutmamamı tembih ediyorlardı.

Bay Sharp: “Acele etme, David” dedi. “Acele etme, oğlum, bol bol zamanın var. Acele etme.”

Birazcık düşünseydim, Bay Sharp’ın sesindeki duygulu ton beni şaşırtırdı, bunu çok sonra fark edebildim. Telaşla salona koştum. Bay Creakle, önünde sopası, gazetesi, sabah kahvaltısı yapıyordu. Bayan Creakle’ın da elinde açılmış bir mektup vardı. Görünürlerde hediye paketi falan yoktu. Bayan Creakle beni kanepelerden birine götürdü, kendisi de yanıma oturdu.

“Seninle biraz konuşmak istiyorum. Sana bir haber vereceğim, yavrum,” dedi.

Ben Bay Creakle’a bakıyordum elbette. O, bana bakmadan, başını salladı, iç çekişini tereyağı sürülmüş büyükçe bir kızarmış ekmek parçasıyla sona erdirdi.

Bayan Creakle: “Sen daha dünyanın her gün nasıl değiştiğini, üzerinde yaşayan insanların nasıl göçüp gittiklerini fark edemeyecek kadar küçüksün,” dedi. “Yalnız, hepimiz bunları öğrenmek zorundayız, David. Kimimiz çok küçükken, kimimiz yaşlanınca, kimimiz de hayatımız boyunca buna katlanmak zorunda kalırız.” Dikkatle kadına baktım. Kısa bir aradan sonra: “Tatil sonunda evinden gelirken hepsi iyi miydiler?” diye sordu. Gene biraz durdu, sonra: “Annen iyi miydi?” dedi.

Neden olduğunu kesin olarak bilmeden, titredim; hâlâ dikkatle ona bakıyor, sorduğuna karşılık vermek için kendimi zorlamıyordum.

“Çünkü,” dedi. “Bu sabah annenin çok hasta olduğunu haber aldım; bunu üzülerek bildirmek zorundayım.”

Bayan Creakle ile benim aramda bir sis tabakası belirdi, kadının vücudu bir an için sisin arasında kıpırdanıyor gibi oldu. Kızgın gözyaşı damlalarının yüzümden aşağı aktığını hissettim. Sonra gözyaşları kesildi.

Bn. Creakle: “Annenin hastalığı çok tehlikeli,” diyordu. Şimdi her şeyi anlamıştım. Sonra: “Öldü,” dedi.

Bunu söylemesine hiç lüzum yoktu. Daha önce, perişan halde bir çığlık atmış, koca dünyada öksüz kaldığımı hissetmiştim. Bayan Creakle bana çok iyi davrandı. Beni bütün gün orada oturttu, arada sırada yalnız bıraktı; ağlaya ağlaya bitkin düşüp uyuyakaldım; uyandım, gene ağladım. Artık ağlayamayacak hale gelince de, düşünmeye başladım; o zaman, göğsümün üzerindeki sıkıntı iyice ağırlaştı, kederim de unulmaz bir ağrı halini aldı.

Gene de düşüncelerim dağınıktı; kalbimin üzerine ağırlığını koyan felaketle doğrudan doğruya ilgili değildi, aylak aylak çevresinde dolanıyordu. Evimizin kapalı, sessiz durduğunu düşündüm. Küçük yavruyu düşündüm. Bay Creakle’ın dediğine göre o da epeydir hastaymış, yakında öleceğinden korkuyorlarmış. Babamın bizim evin yanındaki kilisenin avlusundaki mezarını, annemin de orada çok iyi bildiğim ağacın altında yattığını düşündüm. Yalnız kalınca, bir iskemlenin üzerine çıkıp, gözlerimin ne kadar kırmızı olduğunu, yüzümün ne kadar kederli olduğunu anlamak için aynaya baktım. Birkaç saat geçtikten sonra gözlerimden yaş akması gerçekten şimdi olduğu gibi güçleşecek miydi? Eve yaklaşırken en çok neyi düşünmek bana dokunacaktı? (Cenaze için eve gidecektim.) Bunları düşünmeye başladım. Öteki çocukların yanında bana bir paye verilmiş olduğunun, üzüntüm sayesinde önem kazandığımın da farkındaydım. İçten gelme bir kederle sarsılmış bir çocuk varsa, o da bendim. Yalnız, o gün öğleden sonra öteki çocuklar okuldayken, oyun bahçesinde yürürken bu payenin bana bir çeşit hoşnutluk verdiğini hatırlıyorum. Çocukların, sınıflarına giderlerken, pencerelerden bana baktıklarını görünce kendimde bir üstünlük hissettim, daha üzgün görünüp daha ağır yürüdüm. Dersler bitip de çocuklar dışarı çıktıkları zaman hiçbirine kibirlilik etmediğim, hepsiyle eskiden olduğu gibi aynı derecede ilgilendiğim için kendimi beğendim.

Ertesi akşam eve dönecektim; ama posta arabasıyla değil de “çiftçi” adı verilen, genellikle köylülerin bindiği gece arabasıyla. O gece hikâye anlatmadık. Traddles de yastığını bana vermek için ısrar etti. Benim de bir yastığım olduğuna göre bundan benim ne gibi bir yarar sağlayacağımı umuyordu bilemem; yalnız, çocukcağızın bundan, üzeri iskelet resimleriyle dolu bir mektup kâğıdından başka ödünç verecek bir şeyi yoktu. Ayrılırken üzüntümü dindirmek, zihnimi huzura kavuşturmak için iskelet resimli kâğıdı da bana verdi.

Ertesi gün öğleden sonra Salem Yurdu’ndan ayrıldım. Oradan bir daha dönmemek üzere ayrıldığımı pek düşünmemiştim. Bütün gece pek ağır yol aldık, Yarmouth’a da ertesi sabah dokuzdan, ondan önce varamadık. Barkis’i aradım, orada değildi. Onun yerine şişman, kısa boylu, neşeli ufak tefek, karalar giyinmiş, geniş kenarlı şapka takmış, dizlerinde siyah kurdeleler bağlı, siyah çoraplı bir adam ahlaya oflaya arabanın penceresine geldi: “Bay Copperfield?” dedi.

“Evet, efendim.”

“Lütfen benimle beraber gelir misiniz, küçük bey?” diyerek arabanın kapısını açtı. “Sizi eve götürmek şerefi bana ait olacak.”

Kim olduğunu merak ederek adamın elinden tuttum. Dar bir sokağa saptık, tabelasında “Perdeci, Terzi, Manifaturacı, Cenaze Levazımatçısı Omer” yazılı bir dükkâna girdik. Küçük havasız bir dükkândı. Bitmiş, bitmemiş çeşit çeşit giyim eşyasıyla doluydu. Vitrinlerinden birinde kunduz derisinden yapılmış şapkalar, başlıklar vardı. Dükkânın arkasında küçük bir odaya girdik; üç genç kadın bir masanın üzerine yığılmış siyah kumaşlarla uğraşıyorlardı, yerlere de küçük parçalar saçılmıştı. Odada güzel bir ateş yanıyordu, insanın soluğunu kesen ılık siyah tül kokusu vardı. Bu kokunun ne olduğunu o zaman bilmiyordum, ama şimdi biliyorum.

Pek meşgul, ama pek rahat görünen üç genç kadın bana bakmak üzere başlarını kaldırdılar, sonra gene işlerine koyuldular. İğnelerini kumaşa batırıp duruyorlardı. Dışarıdaki küçük avlunun karşısına düşen atelyeden de “tak-tak-tak!” diye, hiç değişmeyen çekiç sesleri geliyordu.

Beni odaya getiren adam üç genç kadından birine: “E, işin nasıl gidiyor bakalım, Minnie?” diye sordu.

Genç kadın başını kaldırmadan neşeyle: “Prova zamanına kadar hazır olacağız,” dedi. “Sen hiç korkma, baba.”

Bay Omer, geniş kenarlı şapkasını çıkarıp, oturdu, sık sık soluk almaya başladı. Öyle şişmandı ki: “Güzel!” diyebilmek için bir hayli soluk almak zorunda kaldı.

Minnie, şakacı bir tavırla: “Nasıl da yunus balığına benzemeye başladın, baba!” dedi.

Adam bunun üzerinde biraz düşündükten sonra: “Valla nasıl olduğunu bilmiyorum, ama şekerim” dedi, “biraz öyleyim işte.”

Minnie: “Sen çok geniş bir insansın,” dedi. “Her şeyi kolay tarafından almayı biliyorsun.”

“Başka türlü düşünmenin faydası yok, güzelim.”

“Gerçekten öyle. Tanrı’ya şükür, burada hepimiz biraz öyleyiz. Öyle değil mi, baba?”

“İnşallah öyledir, güzelim. Artık soluğum yerine geldiğine göre bu küçük bilginin ölçülerini alabilirim. Dükkâna girer misiniz, Bay Copperfield.”

B. Omer’in bu ricası üzerine ondan önce dükkâna geçtim. Anasız, babasız kalmış bir kimse için pek lüks sayılabileceğini söylediği bir top kumaşı bana gösterdikten sonra vücut ölçülerimi alıp bir deftere yazdı. Defterine ölçülerimi not ederken, deposundaki ıstok mallardan, “yeni çıkmış” modalardan, “artık geçmiş” modalardan söz etti.

“Böyle şeyler yüzünden sık sık biraz para kaybederiz,” diyordu. “Yalnız, moda da insanlara benzer: Kimse ne zaman, neden, nasıl olduğunu bilemeden giderler. Bu yönden bakacak olursan, bence her şey hayata benzer.”

Bu meseleyi tartışamayacak kadar üzgündüm; öyle olmasa bile bunları tartışmaya seviyem besbelli ki yeterli değildi. Sonra, Bay Omer, yol boyunca sık sık soluk alarak, beni gene odaya götürdü, bir kapının arkasındaki küçük korkuluksuz merdivene doğru eğilerek seslendi: “O çayla tereyağlı ekmeği getirin bakalım!” Etrafıma bakınıp odadaki dikiş gürültüsünü, karşı avludan gelen çekiç seslerini dinleyerek bir süre düşündüm. Derken adamın istedikleri geldi. Bunlar meğer benim için hazırlanmış.

O kara şeyler iştahımı kapadığı için, kahvaltıya pek rağbet etmemiştim. Bay Omer, birkaç dakika beni seyrettikten sonra: “Sizi eskiden tanıyorum,” dedi, “çok eskiden beri tanıyorum, genç dostum.”

“Öyle mi, efendim?”

“Hayatım boyunca tanıdım ben seni, hatta sen dünyaya gelmeden önce de tanıyordum diyebilirim. Senden önce babanı tanıdım. Boyu bir-yetmişti, ama bir-seksenlik toprakta yatıyor.” Avlunun karşısından “tak-tak-tak-tak”lar geldi. “Bunu baban mı istemişti, yoksa annenin mi emriydi, hangisi olduğunu unuttum.”

“Kardeşim nasıl acaba, biliyor musunuz?” diye sordum.

Bay Omer, başını salladı.

“Tak-tak-tak! Tak-tak-tak! Tak-tak-tak!”

“Kardeşin annenin koynunda.”

“Vah zavallı yavrucak! Öldü mü?”

Bay Omer: “Ona fazla üzülme,” dedi. “Evet, öldü yavrucak.”

Bunu öğrenmekle yaram yeniden kanamıştı. Hemen hiç el değmemiş olan kahvaltıyı bırakıp küçük odanın öbür köşesine gittim, başka bir masaya başımı dayadım. Minnie, gözyaşlarımla siyah kumaşı lekelerim diye, masanın üzerini boşaltmıştı. Güzel, iyi bir kızdı; yumuşak, şefkatli bir hareketle saçlarımı gözlerimden çekti; yalnız, işini hemen hemen bitirmek üzere olduğu için pek keyifliydi; bu bakımdan benden ayrılıyordu!

Biraz sonra gürültü kesildi, yakışıklı bir delikanlı avludan gelip içeri girdi. Elinde bir çekiç vardı, ağzı da küçük çivilerle doluydu. Konuşabilmesi için önce bu çivileri çıkarması gerekiyordu.

Bay Omer: “E, Joram,” dedi, “işin ne âlemde?”

“Gayet iyi. Tamamlandı, efendim.”

Minnie biraz kızardı, birbirlerine gülümsediler.

Bay Omer, bir gözünü kapayarak: “Ne!” dedi. “Dün gece ben kulüpteyken sana lamba ışığı altında çalışıyordun, öyle mi?”

Joram: “Evet,” dedi. “Söylediğiniz gibi, iş biterse küçük bir seyahate çıkabilecektik. Minnie’yle, sizinle birlikte.”

Bay Omer, öksürük tutuncaya kadar gülerek: “Beni bu işin dışında bırakacağınızı sanıyordum,” dedi.

Delikanlı: “Siz bunları söylemek iyiliğinde bulunduğunuza göre,” diye yeniden söze başladı, “ben de size bir istek sunmaya geldim. Ne düşündüğünüzü söyler misiniz bana?”

Bay Omer, ayağa kalkarak: “Söylerim,” dedi. Sonra: “Bak, canım,” diye başladı, duraladı, benden yana döndü. “Görmek ister misin?..”

Minnie araya girdi: “Yapma, baba!”

Bay Omer: “Ben hoş bir şey olur sanmıştım,” dedi, “ama, belki de sen haklısın.”

Bakmaya gittikleri şeyin benim sevgili, anacığımın tabutu olduğunu nereden sezdim, bilmem. Tabut hazırlama gürültüsünü hiç duymamıştım; bildiğim kadar, hiç tabut görmemiştim; öyleyken, gene de gürültü devam ederken bunu ne gürültüsü olduğunu tahmin etmiştim; delikanlı içeri girdiği zaman da yapıp bitirdiği işin ne olduğunu anlamıştım sanırım.

İş bittiği için, adlarını duyamamış olduğum öbür iki kız, üzerlerinden kumaş parçalarını, iplikleri fırçayla temizledikten sonra, dükkâna geçtiler, ortalığı toparlayıp müşteri beklemeye koyuldular. Minnie, onların hazırladıkları şeyleri katlayıp iki sepete yerleştirmek üzere odada kaldı. Bu işi dizlerinin üzerinde, canlı bir türkü mırıldanarak yaptı. Bu arada onun sevgilisi olduğundan hiç şüphe etmediğim Joram içeri girdi, kız çalışırken ondan bir öpücük çaldı. Beni hiç umursamıyordu. Sonra da, babasının arabayı almaya gittiğini, elini çabuk tutup hazırlanması gerektiğini söyledi, dışarı çıktı; kız da yüksüğüyle makasını cebine koydu, siyah iplik geçirilmiş iğnesini dikkatle göğsüne iliştirdi, kapının arkasındaki küçük aynanın karşısına geçerek özenle mantosunu giydi. Aynadan kızın sevinçli yüzünü görüyordum.

Bütün bunları köşedeki masada, başım elime dayalı çeşitli şeyler düşünerek otururken görmüştüm. Çok geçmeden araba dükkânın önüne geldi. Önce sepetleri arabaya koydular, sonra ben bindim, arkamdan da bu üç kişi bindi. Onların ne iş yapacaklarını bildikleri halde bu yolculuktan zevk aldıklarını gördükçe içimde uyanan duygulardan daha garip bir his ömrümde duymadım sanırım (belki şimdi daha akıllandım da ondan). Onlara kızmamıştım. Sanki benimle hiçbir yaradılış benzerliği bulunmayan yaratıklar arasında kalmışım gibi onlardan korkuyordum. Çok neşeliydiler. Yaşlı adam arabayı sürmek üzere öne oturmuştu, iki genç de onun arkasındaydılar. İhtiyar, gençlerden biriyle konuşurken öne eğilip yüzünü bir yana çeviriyor, ötekiyle konuşurken de yüzünü öbür yana çeviriyordu. Benimle de konuşmaya niyetliydiler, ama ben geri çekilip köşeme büzülmüştüm.

Atı dinlendirmek için konakladıkları zaman pek keyifli keyifli yiyip içip eğlenirlerken ben onların el değdirdikleri şeylerin hiçbirine elimi değdiremedim, orucumu bozmadım. Eve varınca da arabanın arka tarafından elimden geldiği kadar çabuk aşağı indim: Bir zamanlar pırıl pırıl parlarken şimdi kapanmış gözler gibi kör kör bakan iç karartıcı pencerelerin önünde onlarla bir arada görünmek istemiyordum. Meğer geri döndüğüm zaman beni neyin ağlatacağını düşünmem ne kadar gereksizmiş! Annemin odasının penceresini, mutlu günlerde benim olan yandaki odanın penceresini görmek ağlamama yetmişti.

Kapıya varmadan kendimi Peggotty’nin kollarında buldum; beni eve de o soktu. Beni görür görmez gözlerinden yaşlar boşanıvermişti, ama çarçabuk kendini topladı, sanki ölüler rahatsız olabilirlermiş gibi fısıltıyla konuşup ayaklarının ucuna basa basa yürüdü. Uzun zamandan beri yatağına yatmamış olduğunu anladım. Geceleri yatağında kımıldamadan oturup bekliyor, zavallı sevgilisi toprağın üzerinde durdukça onu bırakmayacağını söylüyordu.

Edward Murdstone oturma odasındaydı, ben içeri girince hiç ilgilenmedi, ateşin başında oturup sessiz sessiz ağlayarak düşünmeye devam etti. Jane Murdstone da üzeri mektuplarla, kâğıtlarla dolu yazı masasının başında pek meşgul görünüyordu; bana o soğuk tırnaklarını uzattıktan sonra, soğuk bir şekilde fısıldayarak, yas elbiselerim için ölçümün alınıp alınmadığını sordu.

“Evet,” dedim.

“Ya gömleklerin?” diye sordu. “Onları eve getirdin mi?”

“Evet, efendim, ne kadar giyim eşyam varsa hepsini eve getirdim.”

Ciddiyeti içinde bana yöneltebileceği tek avuntu bundan ibaretti. Kendine hâkim olmak, ciddiyet, irade gücü, sağduyu dediği şeyleri, onun hiç de hoşa gitmeyen özelliklerinin hepsini böyle bir durumda açığa vurmaktan büyük bir zevk aldığına eminim. İşgüzarlık etmekten de pek gurur duyuyordu. Hiçbir şeyle duygulanmayıp her şeyi kâğıda, kaleme vurmakla da bu duygusunu açığa vuruyordu. O gün akşama kadar, daha sonra da sabahtan akşama kadar o masanın başında oturdu. Sert uçlu kalemle bir şeyler karaladı, durdu, herkesle fısıldayarak konuştu, yüzünün bir tek kasını yumuşatmadı, sesini birazcık olsun yumuşatmadı. Kardeşi de, kimi vakit eline bir kitap alıyordu, ama okuduğunu hiç görmedim. Kitabı açıp sanki okuyormuş gibi elinde tutuyordu; tam bir saat bir tek sayfayı çevirdiğini görmedim. Sonra da kitabı bırakıp odanın içinde bir aşağı bir yukarı gezinmeye başlıyordu. Ben de kollarımı kavuşturup oturduğum yerden saatler saati onun adımlarını sayıyordum. Ablasıyla pek ender konuşuyordu, benimle ise hiç konuşmuyordu. O koskoca ıssız evde saatlerin dışında huzursuz tek şey Edward Murdstone’du.

Cenaze töreninden önceki günlerde Peggotty’yi, merdivenleri inip çıkarken karşılaşmalarımızın dışında, pek az görebildim. Annemle bebeğin yattığı odanın yakınlarından ayrılmıyordu; yalnız, her gece odama gelip ben uyuyuncaya kadar başucumda oturuyordu. Cenazelerin gömülmesinden bir iki gün önce -bir iki gün önce sanıyorum, ama o ağır günlerin zihnimi karıştırdığını, zamanın nasıl geçtiğini bilemediğimi belirtmeliyim- Peggotty beni aldı, o odaya götürdü. Hatırlıyorum; yatağın üzerinde çevresine bir güzellik, bir tazelik katan beyaz bir örtü vardı, evdeki o kasvetli sessizlik bu örtünün altında yatıyormuş gibi geldi bana. Peggotty yavaşça örtüyü açmaya kalkınca da: “Yo, hayır, hayır!” diye bağırdım, elini sıkı sıkı tuttum.

Cenaze dün kaldırılmış olsaydı bundan daha iyi hatırlamazdım. Kapıdan girdiğim zaman misafir odasının havası, ateşin gürül gürül yanışı, sürahilerdeki şarabın parlayışı, bardakların, tabakların çiçekleri, ortalığı saran hafif pasta kokusu, Jane Murdstone’un elbisesinin, bizim kapkara esvaplarımızın kokusu... Bay Chillip de odada; benimle konuşmak için yanıma geliyor. Şefkatle: “Bay David nasıl?” diye soruyor. Ona çok iyi olduğumu söyleyemem. Elimi uzatıyorum, avcunda tutuyor. Gözlerinde bir pırıltıyla hafifçe gülümseyerek: “Aman yarabbi,” diyor, “çevremizdeki küçük dostlarımız nasıl da büyüyü veriyorlar! Biz fark etmeden mi büyüyorlar bunlar, hanımefendi?” Bunu Jane Murdstone’a sormuştu, ama o bir karşılık vermiyor.

Bay Chillip: “Burada büyük bir gelişme var, hanımefendi,” diyor. Jane Murdstone yalnız kaşlarını çatıp başını eğmekle yetiniyor. Bay Chillip’in huzuru kaçmıştır, beni de yanına alıp bir köşeye çekiliyor, bir daha ağzını açmıyor.

Bunları, kendime aldırdığım ya da eve döndüğümden beri aldırmaya başladığım için anlatmıyorum; olup bitenlerin hepsini açıkladığım için anlatıyorum. İşte şimdi çanlar çalmaya başlıyor, Bay Omer ile başkası bizi hazırlamaya geliyorlar. Peggotty’nin vaktiyle bana anlattığına göre babamın cenazesine katılanlar da son hazırlıklarını aynı odada tamamlamışlar.

Odada Edward Murdstone, komşumuz Bay Grayper, Bay Chillip, bir de ben varım. Biz kapıya çıktığımızda tabutları taşıyanlar da, yükleri de bahçede duruyor. Yolda onlar bizim önümüzde yürüyorlar, ağaçları geçip bahçe kapısından dışarı çıkıyorlar, yaz sabahları birçok kereler kuşların şakımalarını dinlediğim kilise avlusuna giriyorlar.

Mezarın başında duruyoruz. Gün bana öteki günlerin hepsinden başka görünüyor; günün ışığı da aynı ışık değil, daha üzgün bir renge bürünmüş. Şimdi ortada bizim evden getirdiğimiz kutsal bir sessizlik var. Başlarımız açık, orada dururken, papazın açık havada uzaktan dağınık gelen, gene de kolayca anlaşılabilen sözlerini duyuyorum. “Tanrı Ben Diriliş’im, Hayat’ım,” dedi. Sonra hıçkırıklar duyuyorum. Mezara bakanlardan ayrı durarak, o iyi yürekli, sadık uşağı görüyorum, yeryüzündeki insanlar arasında en çok sevdiğim kimse o. Çocuksu kalbim, günün birinde Tanrı’nın ona: “Aferin!” diyeceğine emin. O küçük kalabalıkta tanıdığım birçok yüz var; gözlerimin hep çevremde dolaştığı zamanlar kilisede gördüğüm yüzler bunlar; gençlik teraveti içinde kasabaya ilk defa geldiği zaman annemi gören yüzler. Onları umursamıyorum... kederimden başka hiçbir şeye umursamıyorum; ama, gene de onları görüyorum. Hepsini de tanıyorum; hatta gerilerde, ta uzakta, Minnie’yi görüyorum. Benim yakınımda duran sevgilisine arada bir göz atıyor.

İş bitti, çukur toprakla dolduruldu, bizler de geri dönmek üzere oradan uzaklaşıyoruz. Karşımızda güzel, hiç değişmemiş gibi görünen evimiz duruyor, burası benim zihnimde o elden gitmiş olan varlıkla birbirine öylesine bağlı ki, o ona kadar duymuş olduğum üzgünlük şimdi duyduğumun yanında hiç kalır. Beni götürüyorlar. Bay Chillip benimle konuşuyor; eve varınca da dudaklarıma biraz su akıtıyor; odama çıkmak için kendisinden izin isteyince de bir kadın şefkatiyle izin veriyor.

“Bütün bunlar dünün olayları,” diyorum. Daha sonraki olaylar, benden uzaklaşıp unutulmuş şeylerin yeniden görünecekleri kıyıya doğru yüzdü gitti de, bir bu, engin denizdeki yüksek bir kaya gibi duruyor.

Peggotty’nin odama geleceğini biliyordum. Zamanın pazar günlerine özgü durgunluğu ikimize de uyuyordu (gün pazara o kadar benziyordu ki! Bunu söylemeyi unuttum.) Küçük yatağımın ucuna, benim yanıma oturdu. Elimi tutup arada sırada dudaklarına götürüp, arada sırada da kendi eliyle sanki küçük kardeşimi susturmaya çalışıyormuş gibi yaparak, kendi usulünce, olup bitenleri bana anlatmaya koyuldu.

“Annen çoktandır iyi değildi, içinde bir kararsızlık vardı; mutsuzdu da. Bebek dünyaya gelince, önceleri, ‘Belki daha iyileşir,’ diye düşündüm, ama her gün bünyesi biraz daha nazikleşiyor, biraz daha çöküyordu. Bebek doğmadan önce yalnız başına oturup ağlamaktan hoşlanıyordu. Sonraları bebeğe ninni söylemeye başlamıştı... Sesi de öyle yumuşaktı ki! Havada gittikçe uzaklaşmakta olan bir sesi andırıyordu. Son zamanlarda daha ürkek, daha korkak oldu sanırım. Sert bir söz ona ağır bir tokat gibi geliyordu. Ama, benim için o hep aynı insandı. Budala Peggootty’sinin gözünde o hiç değişmemişti, ah benim tatlı kızım!”

Burada Peggotty sustu, bir süre elimi hafif hafif okşadı.

“Onu son defa eski haliyle, senin eve döndüğün gece gördüm, şekerim. Senin gittiğin gün de bana dedi ki: ‘Güzel sevgilimi bir daha göremeyeceğim. İçimden bir ses öyle diyor; bu sesin doğru söylediğini biliyorum,’ dedi. Ondan sonra kendini tutmaya çalıştı. Birçok kereler de, ona düşüncesiz, duygusuz olduğunu söyledikleri zaman da, buna inandı. Ama artık iş işten geçmişti. Bana anlattıklarını kocasına hiç açıklamadı. Bunu başkasına söylemekten korkuyordu. Ancak felaketten bir hafta kadar önce kocasına: ‘Sevgilim, galiba ben ölüyorum,’ dedi. O gece anneni yatağına yatırdığım zaman: ‘Artık aklımdan çıkardım, Peggotty,’ dedi. ‘Zavallıcık bundan sonraki günlerde yavaş yavaş her şeyi anlayacak, sonra unutup gidecektir. Çok yorgunum. Bu uyumaksa, ben uyurken yanımda otur; beni sakın bırakma. Tanrı iki çocuğumu esirgesin. Tanrı benim babasız oğlumu korusun, gözetsin!’

“Bundan sonra onu hiç yalnız bırakmadım. Aşağıdaki o iki kişiyle de sık sık konuşuyordu, çünkü onları gerçekten seviyordu... Çevresindeki insanları sevmeden edemezdi ki o. Yalnız onlar yatağının başından ayrıldılar mı, sanki huzur ancak Peggotty’nin bulunduğu yerde varmış gibi, hemen bana dönüyordu, başka türlü asla uyumuyordu. Son gece, akşamüstü, beni öptü. ‘Bebeğim de ölürse onu benim koynuma koyup ikimizi birlikte gömsünler, Peggotty,’ dedi. Bu isteği yerine getirildi, çünkü zavallı kuzucuk annenden sonra ancak bir gün yaşayabildi. ‘Sevgili oğlumun da bizimle birlikte mezarın başına gelmesine izin ver, annesinin, orada yatarken ona bir kere değil, binlerce kere dua ettiğini söyle,’ dedi.” Peggotty burada gene bir ara sustu, gene elimi okşadı. “Annen benden içecek bir şey istediği zaman gece hayli ilerlemişti. Suyunu içtikten sonra da bana öyle sabırlı bir gülümseyişle baktı ki! O kadar da güzeldi ki! Bay Copperfield’in ona karşı ne kadar iyi davrandığını, onun nelerine katlandığını anlattı. Annen kendinden şüphelendiği zamanlar o, seven bir kalbin zekâdan daha üstün olduğunu söylermiş, kendisinin onun kalbinde pek mutlu olduğunu da söylermiş. Annen bunları anlatırken şafak sökmüş, güneş yükselmeye başlamıştı. İşte o zaman: ‘Peggotty, sevgilim, beni kendine biraz daha yaklaştır,’ dedi. Yerinden kıpırdayamayacak kadar bitkindi. ‘Güzel kolunu başımın altına koy, beni senden yana çevir, çünkü yüzün gittikçe uzaklaşıyor, oysa ben sana yakın olmak istiyorum,’ dedi. Dediği gibi yaptım... Ah! Davy’ciğim, ayrılırken sana söylediğim o sözlerin gerçekleşeceği saat gelmişti. Zavallı başını budala, ihtiyar, aksi Peggotty’sinin koluna dayanmaktan zevk alacağı saat gelmişti. Uykuya dalan bir çocuk gibi öldü.”

Peggotty’nin hikâyesi böylece sona erdi. Annemin ölümünü haber aldığım andan beri onun son zamanlardaki hali gözlerimin önünden silinmişti. Ondan sonra annemi ilk günlerimin lüle lüle parlak saçlarını parmaklarıyla kıvıran, akşamüstleri benimle odada oynayan genç annesi olarak hatırladım. Peggotty’nin şimdi bana anlattıkları beni son günlere getirmekten çok uzaktı; yalnız ilk günlerin anılarının zihnimde köklenmesini sağlayabildi. Belki tuhaf gelecek, ama gerçek bu. Annem ölürken o sakin, dertsiz gençlik günlerine doğru kanat çırptı, gerisini silip atıverdi. Mezarında yatan anne, benim bebekliğimin annesiydi; onun kolları arasında yatan küçük yaratık da bir vakitler onun bağrına basıp susturduğu bendim.

X
YÜZÜSTÜ BIRAKILIYORUM, SONRA
GELECEĞİM SAĞLANIYOR

Yas sona erip de evin içine ışık girmesine izin verilir verilmez Jane Murdstone’un yaptığı ilk iş Peggotty’ye bir aylık mühlet vermek oldu. Peggotty böyle bir işte çalışmayı her ne kadar sevmese de benim uğruma ne pahasına olursa olsun güçlüklere katlanır, yeryüzündeki en iyi işe burasını tercih ederdi sanıyorum. Ayrılmamız gerektiğini, bunun nedenini bana anlattı. Birbirimizi içten gelen duygularla avutmaya çalıştık.

Benim ve geleceğim hakkında ne bir söz söylenmiş ne de bir adım atılmıştı. Benim de bir aylık mühletten sonra başlarından kolayca atabilselerdi çok sevinirlerdi besbelli. Bir keresinde Jane Murdstone’a okula ne zaman döneceğimi sormak cesaretini kendimde bulabildim. Kuru bir sesle, bir daha okula hiç dönmeyeceğimi tahmin ettiğini söyledi. Bana bundan başka bir şey söylemediler. Bana ne yapacaklarını öğrenmeyi çok istiyordum. Peggotty de öyle. Yalnız o da, ben de bu konuda bir bilgi edinemedik.

Durumumda bir tek değişiklik vardı. Bu değişiklik o sırada beni huzursuzluktan kurtardığı için rahatlamıştım, ama üzerinde ciddi ciddi düşünseydim, bunu gelecek için daha büyük bir tehlike olduğunu anlardım. Değişiklik şuydu: Davranışlarıma konan yasaklar ortadan kalkmıştı. Salonda bulunmak zorunluğum kaldırıldığı gibi birçok kereler salondaki yerimi alınca Jane Murdstone bana çıkıp gitmemi bile işaret etti. Edward Murdstone’un yanında bulunmamı istemiyorlardı, ama Peggotty’nin yanında oturmama kimse ses çıkarmıyor, beni hiç arayan, soran olmuyordu. Başlangıçta Edward Murdstone’un günlük derslere başlamasından ya da Jane Murdstone’un onun yerini almasından korkuyordum. Çok geçmeden bu korkularımın yersiz olduğunu, ihmalden başka bir şey görmeyeceğimi anladım. Bu keşfin o zaman bana pek de acı verdiğini söyleyemem. Hâlâ annemin ölümünün verdiği şaşkınlık içinde huzursuzdum.

Bir akşam mutfağın ateşinde ellerimi ısıtırken: “Peggotty,” dedim, “Bay Murdstone beni eskisinden daha az seviyor galiba. Benden pek hoşlanmazdı, ama şimdi elinde olursa beni görmemeyi tercih ediyor.”

Peggotty saçlarımı okşayarak: “Belki de üzüntüsünden öyle görünüyordur” dedi.

“Ben de üzgünüm, Peggotty. Yalnız, bunun üzüntüsünden ileri geldiğine inansaydım üzerinde hiç düşünmezdim bile. Ama mesele o değil, ah! O değil.”

Bir sessizlikten sonra Peggotty: “Meselenin o olmadığını nereden biliyorsun?” diye sordu.

“Onun üzüntüsü bambaşka bir şey. Şu anda Bayan Murdstone ile ateşin başında otururken üzgün duruyor; ben içeri girersem buna daha başka şeyler de ekleniyor.”

“Mesela ne oluyor?”

Elimde olmayarak onun kaşlarını çatmasını taklit ederek: “Kızıyor,” dedim. “Sadece üzgün olsaydı bana öyle bakmazdı. Ben sadece üzgünüm, üzüntü de benim kalbimi yumuşatıyor.”

Peggotty kısa bir süre bir şey demedi. Ben de onun gibi sesimi çıkarmadan ellerimi ısıttım. En sonunda: “Davy,” dedi.

“Efendim, Peggotty?”

“Burada, Blunderstone’da bana göre bir iş bulabilmek için her çareye başvurdum, çalınacak her kapıyı çaldım; ama bulamadım, sevgilim.”

Ben, merakla: “Öyleyse ne yapmayı düşünüyorsun, Peggotty?” diye soruyorum. “Başka yerlere gidip talihini denemeyi mi tasarlıyorsun?”

“Yarmouth’a gidip orada yaşamak zorunda kalacağım sanırım.”

Ben, biraz sevinerek: “Daha da uzağa gidebilirdin,” dedim. “Kötü bir insan olur, mahvolabilirdin. Orada seni arada sırada görebilirim. Benim sevgili Peggotty’ciğim, dünyanın öbür ucuna gitmiyorsun ya?”

Peggotty, pek duygulu bir halde: “Tanrı korusun!” diye haykırdı. “Sen burada oldukça her hafta gelirim seni görmeye, yavrucağızım. Ömrüm boyunca haftada bir gün gelirim.” Bu sözlerle üzerimden büyük bir ağırlığın kalktığını hissettim. Yalnız, hepsi bu kadar da değildi. Peggotty: “Buradan doğruca on beş günlüğüne kardeşimin evine gideceğim,” diyordu. “Kendimi toparlayıp uygun bir iş buluncaya kadar orada kalacağım. Eh, seni de burada istemediklerine göre belki benimle gelmene izin verirler diye düşündüm.”

Gene hoş geldin derken sevinçten parlayan o dürüst yüzlerin beni kuşatacağını, tatlı pazar sabahlarının durgunluğunu, suya taş atmaları, sisin arasından geçen gölgeli gemileri, küçük Emily ile aşağı, yukarı dolaşacağımı, ona dertlerimi anlatacağımı, kıyıda çakılların, midye kabuklarının arasından uğur taşları toplayacağımı düşününce yüreğim ferahladı. Bir saniye sonra da Jane Murdstone’un izin vermemesi ihtimaliyle yüreğim gene allak bullak oldu elbette. Yalnız, bu bile umduğumdan daha çabuk halledildi; daha biz Peggotty ile konuşurken Jane Murdstone kilere bir göz atmaya gelmişti. Peggotty beni şaşırtan bir pervasızlıkla konuyu hemen sıcağı sıcağına açtı.

Jane Murdstone bir turşu kavanozunun içine bakarken, “Çocuk orada aylak olur,” dedi. “Aylaklık da her kötülüğün köküdür. Hoş, onun burada da olsa, başka yerde de olsa aylaklık edeceği muhakkak ya, bence!” Peggotty’nin sert bir karşılık vermeye hazırlandığını fark etmiştim; benim hatrım için kelimeleri yuttu da sesini çıkarmadı. Jane Murdstone, gözleri hâlâ hıyar turşularında: “Pöh!” yaptı. “Kardeşimin rahatsız edilmemesi, huzurunun kaçırılmaması her şeyden daha önemlidir bence. Onun için, buna peki demem doğru olacak sanırım.”

Kararından cayıverir diye korktuğum için sevincimi pek açığa vurmadan, teşekkür ettim. Biliyordum ki en doğrusu buydu, çünkü kadın bana, turşu kavanozunun ardından, sanki gözleri kavanozdaki sirkeyi içmiş gibi ekşi ekşi bakıyordu. Her neyse, izin bir kere verilmişti, geri de alınmadı. Bir aylık mühlet dolunca, Peggotty ile birlikte evden ayrılmaya hazırlandık. Barkis, Peggotty’nin sandıklarını almaya geldi. Daha önce onun bahçe kapısını geçtiğini görmemiştim, ama bu defa evin içine girdi. En büyük sandığı omuzlayıp dışarı çıkarken de bana öyle bir baktı ki, bu bakışta özel bir anlam var gibi geldi bana. Hoş, Barkis’in bakışlarında anlam aranır mı, o da ayrı bir mesele ya.

Peggotty yıllarca kendi evi bildiği, hayatındaki en kuvvetli iki bağın -annemle benim- bulunduğu yerden ayrıldığı için çok üzgündü elbette. Erkenden kilisenin avlusuna da gitmişti. Arabaya binince, mendiliyle gözlerini kapayarak oturdu. O böyle durduğu sürece Barkis de hiçbir tepki göstermedi. Her zamanki yerinde, her zamanki haliyle, sanki içi samanla doldurulmuş büyük bir manken gibi oturuyordu. Peggotty çevresine bakınıp benimle konuşmaya başlayınca o da başını salladı, birkaç defa da gülümsedi. Bunları kime yaptığını, ne demek istediğini zerre kadar anlamamıştım.

Ben, kibarlık olsun diye: “Güzel bir gün, Bay Barkis,” dedim.

Sözlerini dikkatle seçen, düşüncelerini pek seyrek açıklayan bir adamdı, “Eh, fena değil,” diye karşılık verdi.

Onu memnun etmek için: “Peggotty artık rahatladı,” dedim.

“Öyle mi?” dedi. Akıllı bir adam havasına bürünerek, bu mesele üzerinde biraz düşündükten sonra Peggotty’ye baktı: “Hayli rahat mısın?” diye sordu.

Peggotty güldü: “Evet,” dedi.

Barkis, oturduğu yerden ona doğru kayıp, dirseğiyle dürterek: “Rahat mısın? Sahiden, hayli rahat mısın? Öyle mi? Hı?” diye sordu.

Her kelimeyle ona biraz daha yaklaşıyor, her sözünü bir dirsek vuruşuyla tamamlıyordu. Böylece, sonunda hepimiz arabanın sol köşesine sıkışıverdik. Ben arada öyle sıkışmıştım ki duruma zor dayanabiliyordum. Peggotty, benim sıkıntıda olduğumu belirtince Barkis hemen bana biraz daha yer açtı, yavaş yavaş bizden uzaklaştı. Yalnız, emindim ki duygularını konuşmak zorunda kalmadan açıklayabilmek için mükemmel bir yol bulduğuna inanıyordu. Bu usulünü birkaç defa tekrarladı. Aradan biraz zaman geçince gene Peggotty’ye dönüyor: “Sahiden, hayli rahat mısın?” diye sorup, daha önce olduğu gibi yanımıza yaklaşıyordu. Her defasında da sonuç aynı oluyordu. En sonunda, onun yaklaştığını fark edince ayağa kalkıp manzaraya bakıyormuş gibi yapmaya başladım; böylece de rahat ettim.

Yolda bizim için bir hanın önünde durdu, bize koyun pirzolasıyla bira ikram etti. Peggotty birasını içerken bile Barkis gene o sıkıştırma nöbetlerinden birine tutuldu, az kalsın onu boğacaktı. Yalnız, yolculuğumuzun sonuna yaklaştıkça Barkis’in yapılacak işi arttı, kibarlık gösterilerine ayıracak zamanı pek kalmadı. Yarmouth’ta kaldırıma indiğimiz zaman anladığıma göre hepimiz başka şeye vakit bulamayacak kadar sallanmaktan sarsılmış, sarsaklaşmış durumdaydık.

Bay Peggotty ile Ham bizi gene eski yerde bekliyorlardı. Beni de, Peggotty’yi de pek büyük bir sevgiyle karşıladılar. Barkis, şapkasını başının iyice arkasına atmış, yüzünde utangaç bir halle, bacaklarını açmış, garip garip duruyordu. Onunla da tokalaştılar. Her biri Peggotty sandıklarından birini omuzlamış, yolumuza devam etmeye hazırlanıyorduk ki Barkis resmi bir tavırla, parmağıyla bana geride kalmamı işaret etti. Sonra: “Tamam!” diye homurdandı, “Oldu bu iş.’

Başımı kaldırıp yüzüne baktım, sesime derin bir anlam vermeye çalışarak: “Ya!” dedim.

Barkis güvenle başını sallayarak: “İş orada bitmedi,” dedi. “Yoluna gitti.”

Gene: “Ya,” dedim.

Arkadaşım: “Kimin dünden razı olduğunu biliyorsun,” dedi. “Dünden razı olan Barkis’ti, yalnız Barkis.” Sözlerinin doğru olduğunu belirtmek için başımı salladım. Tokalaşırken: “İşler yolunda,” dedi. “Ben senin dostunum. Baştan sen yoluna koydun işi. İşler yolunda!”

Açık yürekli olmaya çalışırken öyle esrarengiz bir tavır takınmıştı ki, bir saat kıpırdamadan yüzüne baksam, durmuş bir saatten zamanı öğrenmek ne kadar mümkünse bu yüzden de o kadar bilgi alabilirdim. Bereket versin, Peggotty bana seslendi. Yolda giderken de onun neler anlattığını sordu. Ben de Barkis’in işlerin yolunda gittiğini söylediğini anlattım.

Peggotty: “Küstahlığından!” diye söylendi. “Ama benim için önemi yok. Davy, şekerim, acaba evlenmeyi tasarlayacak olursam sen ne dersin?”

Biraz düşündükten sonra: “O zaman da beni şimdiki kadar seversin, değil mi?” diye sordum.

Bu iyi ruhlu kadın, yoldan geçenlerin, önümüzde ilerleyen akrabalarının şaşkınlığına aldırmadan, yol ortasında durup beni kucaklamak, sevgisinin değişmeyeceğine yemin etmek zorunda kaldı. Bu iş bitip yeniden yola koyulduktan sonra da: “Ne dersin, söyle bakayım, yavrucuğum?” diye sordu.

“Yani, Barkis’le evlenmeyi düşünüyorsan ben ne derim, öyle mi, Peggotty?”

“Evet.”

“Bence çok iyi olur, çünkü biliyorsun o zaman beni görmeye seni getirecek bir atın, araban olur, hiç masraf etmeden bana gelebilirsin, yüzde yüz gelirsin!”

“Nasıl da anladın!” dedi. “Şu bir aydır ben de bunu düşünüyorum. Evet, kıymetlim. Hem, artık eskisinden daha bağımsız olmam gerekir. Üstelik, kendi evimde başka bir kimsenin evinden çok daha büyük bir gönül ferahlığı içinde çalışabilirim. Bundan sonra bir yardımcıya hizmetçilik etmeye kalksam ne yaparım bilemiyorum.” Peggotty burada düşünceli bir tavır aldı. “Sonra, güzelimin istirahat yerine de yakın olacağım. Canım isteyince oraya gidebilirim. Ben de gözlerimi kapayınca, sevgili kızımın istirahat yerine yakın bir yere gömülebilirim.” Kısa bir süre sustu. Sonra, neşeyle: “Ama benim Davy’m buna karşı olsaydı, hiç düşünmeden geri çevirirdim,” dedi. “Kilisede o papazın karşısına çıkmış olsaydık, yüzüğüm cebimde dursaydı bile hemen vazgeçerdim.”

“Bana bak, Peggotty,” dedim, “gerçekten çok sevindiğim, yüzümden belli değil mi?” Sahiden de bunu bütün kalbimle istiyordum.

Peggotty bana bir çimdik atarak: “Eh, hayatım,” dedi, “ben bu mesele üzerinde gece gündüz düşündüm, her ihtimali gözden geçirdim, en iyi yolu bulmaya uğraştım. Gene düşüneceğim; ayrıca, ağabeyimle de konuşacağım. Bu arada meseleyi senle ben aramızda sır olarak saklayacağız, Davy. Barkis iyi kalpli, temiz bir adam. Ona karşı görevimi yapmaya çalışırsam, öyleyken onun yanında gene de hayli rahat edemezsem kusur benim demektir.” Peggotty bunları içten gelen bir gülüşle söylemişti. Barkis’in bu “hayli rahat” sözü şimdi öyle uygun düşmüştü ki bu ikimizin pek hoşuna gitti, yol boyunca durmadan güldük, güldük. Bay Peggotty’nin evi karşıdan göründüğü zaman da neşemiz pek yerindeydi.

Ev hiç değişmemişti; yalnız, benim gözlerimde biraz ufalmış gibiydi, o kadar. Bayan Gmmudge de, sanki o günden beri yerinden kıpırdamamış gibi, kapıda duruyordu. İçeride de yatak odamdaki deniz yosunlarının durduğu mavi çini bardağa kadar her şey eskisi gibiydi. İçeri bir göz gezdirmek için eve girdim. Küçük Emily görünürlerde yoktu. Bay Peggotty’ye onun nerede olduğunu sordum.

Bay Peggotty, kız kardeşinin sandığını omuzunda taşımaktan alnında biriken terleri silerken: “Emily okulda, Küçükbey,” dedi. Duvardaki Holanda saatine baktı. “Yirmi dakikaya, yarım saate kadar gelir. Hepimiz onun eksikliğini hissediyoruz, inan olsun!”

Bayan Gummidge inildedi.

Bay Peggotty: “Neşelen, ana!” dedi.

Bayan Gummidge: “Ben eksikliğini herkesten çok hissediyorum,” dedi. “Ben zavallı yalnız bir insanım. O da hemen hemen bana terslik etmeyen tek kişiydi burada.”

Kadın, söylenerek, başını sallayarak ateşi yakmaya koyuldu. Bay Peggotty, o bununla meşgulken etrafına bakındı, elini ağzına siper ederek alçak sesle: “İhtiyar cadı!” dedi. Bu sözlerden, buraya son gelişimden beri Bayan Gummidge’in hiç değişmemiş olduğunu hemen anladım.

Şimdi burası gene eskiden olduğu kadar sevimli bir yerdi, ama nedense beni eskisi gibi etkilemedi; hatta biraz da hayal kırıklığına uğrattı. Belki de küçük Emily’nin evde olmayışındandı bu. Onun hangi taraftan geleceğini biliyordum. Biraz sonra, onu karşılamak üzere yoldan yukarı yürümeye başladım. Çok geçmeden karşıdan bir karaltı belirdi, bunun küçük Emily olduğunu anlamakta gecikmedim. Büyümüştü; ama hâlâ ufak tefek yapılıydı; yalnız, gözleri daha mavileşmişti, gamzeli yüzü daha parlaktı. Böyle, daha güzelleşmiş, daha neşelenmiş olarak bana yaklaşınca içimde garip bir duygu uyandı, onu tanımamazlıktan gelmek, sanki çok uzakta duran başka bir şeye bakıyormuşum gibi davranmak istedim. Hayatımın daha sonraki bölümünde de böyle bir şey yaptım sanırım, ama belki de yanılıyorum.

Küçük Emily buna hiç aldırış etmedi. O beni pekâlâ görmüştü, ama geri dönüp arkamdan seslenecek yerde, gülerek benden kaçtı! Bu da beni onun peşinden koşmaya zorladı. O kadar hızlı koşuyordu ki nihayet onu yakaladığım zaman eve epeyce yaklaşmıştık.

“Demek sendin ha?” dedi.

“Kim olduğumu biliyordun, Emily?” dedim.

“Ama sen kim olduğumu bilmiyor muydun?”

Onu öpmek istedim, kiraz dudaklarını elleriyle kapadı, artık bebek olmadığını söyledi, daha da gülerek eve kaçtı. Beni kızdırmaktan hoşlanıyor gibiydi. Bu da beni pek şaşırtan bir değişiklikti. Çay sofrası hazırdı, koltuk işini gören küçük kutumuz da eski yerine konmuştu; ama Emily gelip benim yanıma oturacak yerde o homurdanan Bayan Gummidge’in yanına gitti. Bay Peggotty onun bu davranışının nedenini sorunca da, yüzünü saklamak için saçlarını dağıttı, gülmekten başka bir şey yapmadı.

Bay Peggotty, o kocaman eliyle onu okşayarak: “Küçük bir kedi bu!” dedi.

Ham: “Oyledur, ya oyledur!” diye haykırdı. “Davy begim, bu kız oyledur!” Hayranlıkla sevinç karışımı duygular içinde, yüzü kıpkırmızı kesilmiş, Emily’ye bakarak, uzun uzun güldü durdu.

Doğrusu, küçük Emily’yi hepsi şımartmıştı, ama en çok şımartan da Bay Peggotty’ydi. Emily onun yanına gidip sakallı yanağına yanağını dayadı mı koca adama istediğini yaptırabiliyordu; daha doğrusu, Emily’nin davranışlarını görünce ben bu kanıya vardım, Bay Peggotty’ye de yerden göğe kadar hak verdim, elbet.

Yalnız, Emily öyle şefkatli, öyle tatlıydı, bir anda hem utangaç hem de sinsi olmakta öylesine ustaydı ki beni her zamankinden daha çok kendine bağlayıvermişti. Yufka yürekliydi de. Çaydan sonra ocak başında toplandığımız zaman, Bay Peggotty, piposunu içerken, benim uğradığım kayıp hakkında bir konuşma yaptı. Bu arada Emily’nin gözlerinin yaşardığını, karşıdan bana öylesine sevgiyle baktığını görünce içimden ona minnet duydum.

Bay Peggotty onun buklelerini eline alıp su gibi avucundan aşağı kaydırırken: “Ah! İşte, görüyorsunuz ya, efendim, bir öksüz daha var,” dedi, Ham’in göğsüne elinin tersiyle vurdu. “İşte, kendisi pek öyleye benzemiyor, ama bir öksüz de bu.”

Başımı sallayarak: “Siz benim velim olsaydınız ben de kendimi pek öksüz hissetmezdim,” dedim.

Ham heyecanlanarak: “Eyi dedun, begim! Yeş-şe-e-e! Eyi dedun” diye haykırdı. “Daha eyisini deyemezdun... Yeş-şe!” Bay Peggotty’nin elinin tersiyle yaptığı vuruşa karşılık verdi, küçük Emily de yerinden kalkıp eniştesini öptü.

Bay Peggotty bana: “Ya arkadaşınız nasıl, efendim?” diye sordu.

“Steerforth mu?” dedim.

Ham’e dönerek: “Hah, adı buydu!” diye bağırdı. “Ben de ona benzer bir şey demiştim zaten.”

Ham gülerek: “Siz Rudderford dimiştunuz,” diye söylendi.

Bay Peggotty: “Canım, ikisi arasında pek fark yok,” dedi. “Arkadaşınız nasıl, efendim?”

“Ben oradan ayrıldığım zaman gerçekten çok iyiydi, Bay Peggotty.”

Piposunu ağzından çekerek: “İşte, gerçek arkadaş o,” dedi. “Arkadaş denecek biri varsa odur. Tanrı biliyor ya, onu karşıdan seyretmek bile zevk.”

Bu övgüye pek sevinerek: “Çok yakışıklı, değil mi?” diye sordum.

“Yakışıklı da söz mü!” diye bağırdı. “İnsanın yanında şey gibi... Ne bileyim, işte... O kadar da cesur ki!”

“Evet, onun yaradılışı bu. Aslan kadar cesurdur. Ne kadar açık sözlü bir insan olduğunu da bilemezsiniz, Bay Peggotty.”

Piposunun dumanları arasından bana bakarak. “Okuyup öğrenmek konusunda da sinekten yağ çıkarmasını biliyordur besbelli” dedi.

Sevinçle: “Evet,” dedim. “O her şeyi bilir. Şaşılacak derecede de zekidir.”

Bay Peggotty ciddi ciddi başını sallayarak: “İşte arkadaş böyle olur,” dedi.

“Hiçbir şeyi de dert edinmez,” dedim. “Şöyle bir bakmakla ödevini kavrayıverir. Gördüğümüz kriket oyuncularının en ustasıdır.”

B. Peggotty gene başını salladı. “Elbette öyledir,” dedi.

“O kadar da güzel konuşur ki,” dedim. “Karşısına çıkan herkesi kandırabilir. Onu bir de türkü söylerken dinleseydiniz ne derdiniz bilemiyorum, Bay Peggotty.”

Gene başını salladı. “Ona ne şüphe” dedi.

“Sonra, öyle de eli açık, iyi, asil ruhlu bir çocuktur ki! Onu hak ettiği şekilde övebilmek imkansızdır. Okulda ondan çok daha küçük, daha aşağı seviyede olduğum için beni korumak uğruna katlandığı fedakârlığa karşı ne kadar minnet duysam azdır.”

Emily’nin masaya eğilip, soluğunu tutarak, mavi gözleri birer mücevher gibi parlayarak, büyük bir dikkatle beni dinlediği, yüzünün de gittikçe kızardığı gözüme çarpıncaya kadar, durmadan konuştum. Emily öyle inanılmaz derecede ciddiydi, güzeldi ki şaşkınlığa benzer bir duyguyla sustum. Onlar da gülerek Emily’ye baktılar. Pegotty: “Emily bana benziyor,” dedi. “Onu görmekten pek hoşlanıyor.”

Hepimizin ona bakması Emily’yi şaşırtmıştı, başını öne eğdi; yüzü kıpkırmızı kesilmişti. Lüle lüle saçlarının arasından bakıp bizim hâlâ onu seyrettiğimizi görünce odadan kaçtı, hemen hemen yatma zamanına kadar da ortalıkta görünmedi. Ben onu saatlerce böyle seyretmeye razıydım.

Günler hemen hemen geçen seferki gibi geçiyordu. Yalnız bir farkla; bu büyük bir farktı: küçük Emily ile kıyıda gezmeye pek seyrek çıkıyorduk. Onun öğrenmesi gereken işler yapacağı el işleri vardı; sonra, günün büyük bir kısmını da evden uzakta geçiriyordu. Yalnız, durum başka türlü de olsa, eskisi gibi gezintiye çıkmamızın yakışık almayacağını düşünüyordum. Yaramaz, çocuksu esintilerle dolu olmasına rağmen Emily benim tahmin ettiğimden çok daha küçük bir kadını andırıyordu. Bir yıldan daha kısa bir süre içinde benden bir hayli uzaklaşmıştı. Benden hoşlanıyordu ama, bana gülüyor, işkence ediyordu. Onu karşılamaya çıktığım zamanlar eve başka bir yoldan geliyor, ben kırılmış olarak geri dönünce de kapıda durup halime gülüyordu. En iyi zamanımız da kapı önünde sakin sakin çalıştığı saatlerdi. Böyle zamanlarda ben de kapının eşiğine oturup ona kitap okuyordum.

Geldiğimizin hemen ertesi günü akşamüstü Barkis, bir mendile doldurulmuş portakallarla pek garip, pek süklüm - püklüm bir halde bizi görmeye geldi. Getirdiği çıkın hakkında bir açıklamada bulunmadığı için gittiği zaman dalgınlıkla çıkınını unuttu sandık. Portakalları ona vermek için Ham peşinden koştu. Dönüp gelince, portakalların Peggotty’ye getirilmiş olduğunu açıkladı da mesele anlaşıldı. Bu olaydan sonra Barkis her akşam aynı saatte, hep elinde bir çıkınla bize geldi. Her defasında çıkının içindekiler hakkında bir bilgi vermedi, çıkını kapının arkasına bıraktı. Hatırladığıma göre Barkis’in kur yapışı da pek garipti. Pek az konuşuyordu. Ateşin başında da arabasında oturduğu gibi oturuyor, karşısında duran Peggotty’ye bakıp duruyordu.

En sonunda, benim gitme günüm yaklaşmak üzereyken, Peggotty ile Barkis’in bir günlüğüne geziye çıkacakları, küçük Emily ile benim de onlarla gideceğim açıklandı. Bütün bir günü Emily ile geçirmek sevinci içinde o gece gözüme pek uyku girmedi. Sabahleyin de erkenden hepimiz ayaktaydık. Daha biz kahvaltımızı ederken uzaktan Barkis arabasıyla belirdi. Peggotty her zamanki gibi derli-toplu, tertemiz yas elbisesini giymişti; Barkis ise yepyeni bir mavi palto içinde pek şıktı. Terzi ölçüsünü öyle bir almıştı ki, paltonun uzun kolları varken en soğuk havada bile eldivene hiç ihtiyaç duymayacaktı. Yaka da öyle yüksekti ki, saçları ensesinden yukarı doğru kıvrılıyordu. Parlak düğmeleri bile en büyük boydandı. Kurşuni pantolon, haki ceketiyle, Barkis’in kıyafetinin kibarlığına diyecek yoktu sanırım.

Hepimiz kapının dışında toplandığımız zaman, uğur getirmesi için arkamızdan atılması kararlaştırılan bir eski pabuçu Bay Peggotty’nin Bayan Gummidge’e verdiğini gördüm.

Kadın: “Yo, bunu başkası yapsın, daha iyi, Dan’l,” dedi. “Ben zaten yapayalnız kalmış dertli insanın biriyim. Yalnız, dertli olmayan insanları hatırlatan her şey bana ters geliyor.”

Bay Peggotty: “Hadi, hatuncuk, at bakalım şunu!” diye bağırdı.

Bayan Gummidge, homurdanıp başını sallayarak: “Hayır, Dan’l,” dedi, “daha az duygulu daha çoğunu yapabilirim. Sen benim duyduklarımı duyamazsın, Dan’l. Senin işlerin ters gitmiyor, sen de onlara karşı gelmiyorsun; bu işi sen yapsan daha iyi olur.”

Tam bu sırada, Peggotty ondan ona gidip herkesi öpüyordu, arabadan seslenip bunu Bayan Gummidge’in yapması gerektiğini bildirdi. Zaten hepimiz arabaya binmiştik bile. Emily ile ben yan yana konan küçük iskemlelere oturmuştuk. Bunun üzerine pabuçu Bayan Gummidge’e attı. Yalnız, gözyaşlarıyla, bitkin bir halde Ham’in kucağına yığıldı, herkese yük olduğunu bildiğinden, hemen düşkünler evine götürülmek istediğinden söz ederek, bizim bayram havası içindeki ayrılışımıza gölge düşürdü. Ben de bu düşüncenin doğru olduğuna, bu isteği Ham’in yerine getirmesinin gerektiğine inanmıştım.

Her neyse, biz tatil gezimize çıktık; ilk iş olarak bir kilisenin önünde durduk. Barkis atını bir parmaklığa bağladıktan sonra, küçük Emily ile beni arabada bırakıp, Peggotty ile kiliseye girdi. Bunu fırsat bilip kolumu Emily’nin beline doladım, pek yakında gideceğime göre, bütün gün birbirimize karşı çok iyi davranmamızı, çok mutlu olmamızı teklif ettim. Emily bunu kabul edip onu öpmeme ses çıkarmayınca, heyecandan şaşkın bir halde, ondan başkasını sevemeyeceğimi, onun sevgisini kazanmak isteyen başka herhangi bir kimsenin kanını dökmekten çekinmeyeceğimi söyledim. Emily buna ne kadar da sevinmişti! Öyleyken, gene de benden bir hayli büyük, akıllı olduğu inancına kapılan o peri örneği küçük kadın benim “budala çocuk” olduğumu söyledi. Öyle de tatlı tatlı güldü ki, küçültücü sıfatın verdiği acıyı ona bakmanın verdiği zevk içinde unutuverdim.

Barkis’le Peggotty kilisede epey kaldıktan sonra dışarı çıktılar, hep beraber kırlara gittik. Yolda giderken Barkis bana döndü, gözünü kırptı; onun göz kırpmayı becerebileceği hiç aklıma gelmezdi.

“Benim arabaya yazdığım ad neydi?” diye sordu.

“Clara Peggotty,” dedim.

“Burada tente olsaydı şimdi oraya ne ad yazardım?”

“Gene Clara Peggotty, değil mi?”

“Clara Peggotty Barkis” dedi, arabayı sarsacak derecede gür bir kahkaha kopardı.

Kısacası, evlenmişlerdi. Kiliseye de başka bir amaçla girmemişlerdi. Peggotty bu işin sessiz sedasız yapılmasını kararlaştırmıştı. Kilisenin kâtibi ona sağdıçlık etmiş, törende başka kimse bulunmamıştı. Barkis birleşmelerini açığa vuran bu garip haberi verdiği zaman Peggotty biraz şaşkındı, bana her zamanki şefkatli haliyle sıkı sıkı sarılamadı; çok geçmeden gene eski haline döndü, bu işin bittiğine çok sevindiğini söyledi.

Yol üzerindeki hanlardan birine girdik. Buraya geleceğimiz önceden haber verilmişti. Handa güzel rahat bir yemek yedik, günümüzü iyi geçirdik. Peggotty on yıl boyunca her gün evlenseydi bile gene bu derece rahat davranamazdı belki. Durumu hiç umurunda değildi; evlilik onda bir değişiklik yaratmamıştı, gene eskisi gibiydi. Çaydan önce, Barkis mutluluğun verdiği huzur içinde piposunu tüttürürken Peggotty küçük Emily ile beni alıp gezintiye çıkardı. Pipo Barkis’in iştahını artırmış olacak ki öğle yemeğinde bol bol domuz eti, sebze, ayrıca yemeğin sonunda da bir iki parça tavuk yemişken şimdi ikindi çayında da haşlanmış domuz eti yemek ihtiyacını hissetti, hiç renk vermeden bir hayli de atıştırdı, bunu iyice hatırlıyorum. O günden sonra da, sık sık, bunun ne tuhaf, masumane, modası geçmiş bir evlenme olduğunu düşünmüşümdür. Hava karardıktan biraz sonra gene arabaya bindik, yıldızlara bakıp onlardan konuşarak sohbet ede ede geri döndük. Ben onların başlıca konuşma kaynağı olmuş, Barkis’in zihnini inanılmayacak derecede genişletmiştim. Ona bildiklerimin hepsini anlattım. Zaten ben ne söylesem inanmaya o dünden razıydı, çünkü benim kabiliyetlerime derin bir saygı besliyordu. O akşam da karısına, duyabileceğim kadar yüksek sesle, benim küçük bir Roeshus olduğumu söyledi; benim bir dâhi olduğumu anlatmak istemişti, sanırım.

Yıldızlar konusundan bıkınca, daha doğrusu ben Barkis’in zihnini doldurmaktan bıkınca Emily ile eski bir örtünün altına girip yolculuğun geri kalan kısmını orada geçirdik. Ah, onu ne kadar seviyordum! Evlenip tarlalarda, ağaçların altında, hiç yaşlanmadan, daha fazla akıllanmadan, hep çocuk kalsaydık, el ele güneş altında çiçekli kırlarda dolaşıp, geceleri başımızı yosunlara dayayıp tatlı, saf, sakin bir uykuya dalabilseydik, öldüğümüz zamanda bizi kuşlar gömselerdi ne iyi olurdu! Yol boyunca, içinde gerçek dünyadan hiçbir parça bulunmayan, saflığımızın ışığı altında pırıl pırıl parlayan hoş manzaralar gözlerimin önünde canlandı durdu. Peggotty’nin düğününde benimle Emily gibi, hile nedir bilmeyen iki küçük kalbin bulunmasına sevindim.

Neyse, gece geç vakit eski gemiye vardık. Bay ve Bayan Barkis burada bizimle vedalaşıp, birbirlerine sokularak, kendi evlerine gittiler. İşte Peggotty’yi kaybettiğimi ilk o zaman hissettim. Küçük Emily’yi barındıran çatının altında olmasaydım yatağıma mutlaka yaralı bir kalple yatardım. Bay Peggotty ile Ham, düşüncelerimi benim kadar iyi bildikleri için, akşam yemeğiyle, konuksever yüzleriyle kederimi dağıtmaya hazır, bekliyorlardı. Emily de o gelişim sırasında ilk defa olmak üzere, geldi kutunun üzerine, yanıma oturdu. Bu, gerçekten harikulade bir güne gerçekten harikulade bir son olmuştu.

O gece deniz yükselmişti: Biz yattıktan kısa bir süre sonra Bay Peggotty ile Ham balığa gittiler. Issız evde Em’ly ile Bayan Gummidge’in tek koruyucusu olarak yalnız kalmaktan pek gurur duyuyordum, bir aslan, bir yılan, korkunç bir canavar bize saldırsa da onu yok etsem, zafer kazansam diye can atıyordum. O gece Yarmouth düzlüklerinde bunlara benzer bir yaratık dolaşmadığı için ben de sabaha kadar rüyamda canavarlar görmekle yetindim.

Sabahleyin, Peggotty gene her zamanki gibi penceremin altına geldi. Sanki Barkis, başından sonuna kadar, bir rüyaydı. Kahvaltıdan sonra Peggotty beni kendi evine götürdü. Gerçekten de güzel bir evdi. O gün Bay Peggotty’yle, Ham’le, Bayan Gummidge’le, küçük Emily ile vedalaştım, geceyi de Peggotty’nin evinde, tavanarasındaki küçük odada geçirdim. Yatağın başucundaki rafta o timsah kitabı duruyordu. Peggotty bu odanın her zaman benim olacağını, hiç değiştirilmeden hep aynı kalacağını söyledi.

“Genç de olsam, yaşlı da, ben yaşadıkça, bu çatı başımın üstünde kaldıkça, her an seni bekleyeceğim,” diyordu. “Tıpkı senin eski küçük odanı temizleyip düzelttiğim gibi bu odaya da bakacağım, sevgilim; Çin’e bile gitsen, senin yokluğunda da odanın aynı şekilde tutulacağına emin olabilirsin.”

Sevgili eski dadımın sözlerinin doğru olduğuna, onun vefasına bütün kalbimle inanmıştım, ona elimden geldiği kadar teşekkür etmeye çalıştım. Bunu da pek beceremedim, çünkü kollarını boynuma dolamış konuşuyordu. Sabahleyin eve dönecektim. Eve, dadımla birlikte, Barkis’in arabasıyla döndüm. Beni bahçe kapısında bıraktılar. Bu ayrılış pek kolay, pek eğlenceli olmadı. Arabanın, Peggotty’yi alıp, beni yaşlı karaağaçların altında bana artık sevgi ya da muhabbetle bakan bir yüzün bulunmadığı evi seyretmeye bırakması bana pek garip gelmişti.

Artık iyicene yüzüstü bırakılma durumuna düşmüştüm ki, bunu da hatırlarken üzüntü duymamak elimde değil. Yapayalnızdım... Her türlü dostça ilgiden uzaktım, benim yaşımdaki çocuklardan uzaktım, kendi saçma düşüncelerimin dışında her türlü dosttan uzaktım. Bunun kasveti de şu satırları yazarken kâğıdın üzerine çöküyor. Beni dünyanın en sıkı okuluna gönderseler, nerede, nasıl olursa olsun, bir şeyler öğrensem, başka bir şey istemezdim. Benim için hiç de böyle bir umut belirmemişti. Benden hoşlanmıyorlardı. Asık yüzle, ciddiyetle, beni görmemezlikten geliyorlardı. Sanırım, o sıralarda Edward Murdstone’un imkânları da daralmıştı, ama bunun benim durumumla pek ilgisi yoktu. Beni görmeye dayanamıyordu; yanılmıyorsam, beni kendinden uzakta tutmakla da ondan herhangi bir istekte bulunmam ihtimalini ortadan kaldırmak istemişti, ki bunu da başardı.

Açıktan açığa kötü muamele görmüyordum. Dayak yemiyor, aç bırakılmıyordum. Yalnız, bana yapılan kötülükler, pişmanlık duygularıyla ara verilmeden, sistemli bir şekilde, sakin sakin devam edip gidiyordu. Günler günü, haftalar haftası, aylar ayı soğuk bir şekilde yüzüstü bırakıldım. Kimi vakit, bunu düşünürken, “Hastalansaydım bunlar ne yapardı?” diye merak ederim. Acaba odamda yapayalnız yatar, her zamanki gibi kendi halime mi bırakılırdım, yoksa birisi bana yardım eder miydi?

Jane ile Edward Murdstone evde oldukları zamanlar yemeklerimi onlarla yiyordum, onlar yokken de kendi kendime yiyip içiyordum. Evin içinde, çevrede her zaman dilediğim gibi dolaşmama aldırmıyorlardı; yalnız, benim arkadaş edinmemi kıskanıyorlardı. Arkadaşım olursa ona halimden şikâyete kalkışırım diye düşünüyorlardı besbelli. Bundan dolayı da, Bay Chillip sık sık beni evine çağırdığı halde, onun küçücük ameliyathanesinde, burnuma ilaç kokuları gelirken kitap okuyarak bir öğleden sonra geçirme zevkini pey seyrek tadabiliyordum. Bay Chillip ufak tefek, kumral saçlı, karısını kaybedeli birkaç yıl olmuştu; bu kadını anılarım arasında soluk renkli bir tekir kediye benzeterek hatırlıyorum. Peggotty’ye karşı duyulan eski nefretin etkisiyle olsa gerek, onu görmeye gitmeme de pek seyrek izin veriliyordu.

Peggotty, verdiği sözü yerine getirerek, haftada bir ya beni görmeye geliyor ya da bir yerde benimle buluşuyordu. Hiçbir zaman da eh boş gelmezdi. Yalnız, gidip onu evinde görmek isteğimin geri çevrilmesiyle birçok kereler pek acı hayal kırıklığına uğradım. Ancak uzun aralıklarla, bir iki kerecik onu evinde görmeme izin verildi. O zamanlar da Barkis’in enikonu cimri olduğunu görüyordum. Peggotty de bunu saklamıyor, onun cimriliğe pek yaklaşmış olduğunu söylüyordu. Yatağının altında sözde eski elbiselerinin, gömleklerinin bulunduğu sandıkta yığınla para varmış.

Şimdi, hayatımın hiçbir zaman unutmayacağım bir devresine geliyorum. Bu bana birçok kereler bir hayalet gibi görünmüş, daha mutlu günlerimin tadını kaçırmıştır.

Bir gün, sokağa çıkmış, her zamanki huzursuz, dalgın halimle dolaşırken bizim evin ilerisindeki sokaklardan birinin köşesini döndüğüm sırada, yanında bir beyle yürüyen Edward Murdstone’a rastladım. Şaşırmıştım, yanlarından geçmeye çalışırken o bey seslendi:

“Ne! Brooks ha?”

“Hayır, efendim, David Copperfield,” dedim.

“Yok canım! Brooks’sun sen. Sheffield’li Brooks’sun. Adın bu senin.”

Bu sözler üzerine, beyi daha dikkatle seyretmeye başladım. Kahkahasını da hatırlamıştım. Zamanını kesin olarak hatırlamama lüzum yoktu, ama bu adam... şeyden önce -neyse, önemi yok- Edward Murdstone’la Lowestoft’a gittiğim zaman karşılaştığım Bay Quinion’du.

“Nasılsın? Nerede okuyorsun, Brooks?” diye sordu.

Elini omzuma koydu, onlarla birlikte yürümem için beni de kendinden yana çevirdi. Ben ne söyleyeceğimi bilemeden, şüphe içinde, Edward Murdstone’a baktım.

“Şimdilik evde oturuyor,” dedi. “Hiçbir yerde okumuyor. Onu ne yapacağımı bilmiyorum. Çok çetin bir mesele bu çocuk.” Bir an için eski kin dolu bakışlarını üzerimde hissettim; sonra kaşlarını çatarak gözlerini başka yana çevirdi.

Bay Quinion, sanırım ikimize birden bakarak: “Hıng...” yaptı. “Hava pek güzel!” Bir ara sessiz geçti. Omzumu adamın elinden nasıl kurtaracağımı düşünürken: “Sen gene o eski keskin zekâlı çocuksundur sanırım, öyle değil mi, Brooks?” diye sordu.

Edward Murdstone, sabırsızlanarak: “Öyle!” dedi. “Oldukça keskin zekâlı. Sen onu bıraksan da gitse daha iyi olur. Başını derde soktuğun için sana teşekkür etmez.”

Bu uyarma üzerine Quinion beni bıraktı, ben de hemen evin yolunu tuttum. Ön bahçeye girdiğim sırada geriye bakınca Edward Murdstone’un kilise avlusunun kapısına dayanmış olduğunu, Quinion’un da ona bir şeyler söylediğini gördüm. İkisi de arkamdan bakıyorlardı. Benim hakkımda konuştuklarını anlamıştım.

Quinion, o gece bizde kaldı. Ertesi sabah kahvaltıdan sonra iskemlemi kaldırmış, kendi odama gitmek üzereydim, Edward Murdstone beni çağırdı. O da ciddi bir tavırla başka bir masaya geçmişti. Ablası da kendi masasındaydı. Quinion, elleri ceplerinde, ayakta durmuş, pencereden dışarı bakıyordu; ben de, durmuş, hepsini seyrediyordum.

Murdstone: “David,” dedi. “Bu dünya gençler için hareket dünyasıdır, surat kıvırıp tembel tembel oturma yeri değildir.”

Ablası da bana: “Senin yaptığın gibi!” dedi.

“Jane Murdstone, lütfen bu işi bana bırak! Dediğim gibi, David, bu dünya gençler için hareket dünyasıdır, surat asıp tembellik etme yeri değildir. Hele senin gibi, düzeltilecek pek çok kusuru bulunan bir çocuk için. Böyle bir çocuğa çalışma dünyasını göstermekten, onu büküp kırmaktan daha büyük bir iyilik yapılamaz.”

Ablası da: “İnatçılık burada işe yaramaz,” dedi. “Onu ezmeli. Öyle de olacak zaten.”

Edward Murdstone ablasına yan sitemle, yan da sözlerini onayladığını belli eder şekilde baktı.

“Benim zengin olmadığımı biliyorsun, değil mi, David? Hiç değilse, şimdi biliyorsun. Şimdiye kadar bir hayli okudun sayılır. Okumak masraflı iş; hem öyle olmasaydı ya da ben masrafı karşılayabilseydim bile senin okulda kapalı kalmanın pek de yararlı olmayacağı kanısındayım. Senin önünde dünya ile girişeceğin bir savaş var; buna ne kadar çabuk başlarsan o kadar iyi olur.”

Sanıyorum ki o zavallı halimle kendime göre savaşmaya başlamış olduğumu düşünmüştüm: o zaman düşünmemişsem bile şimdi öyle olduğunu biliyorum.

Edward Murdstone: “Yazıhaneden söz edildiğini duymuşsundur,” dedi.

“Yazıhane mi, efendim?” diye sordum.

“Şarap ticareti yapan Murdstone ve Grinby’nin yazıhanesi,” dedi. Pek kararsız görünmüş olacağım ki telaşla atıldı: “Yazıhaneden, işten, mahzenlerden, iskeleden ya da bunlarla ilgili şeylerden söz edildiğini duymuşsundur.”

Onun da, ablasının da gelir kaynakları hakkında az buçuk bir şeyler bildiğimi düşünerek: “Yanılmıyorsam, işten söz edildiğini duydum, efendim,” dedim. “Yalnız, ne zaman onu bilmiyorum.”

“Zamanın önemi yok. O işi Bay Quinion yönetiyor.” Pencereden dışarısını seyreden Bay Quinion’u saygıyla süzdüm. “Bay Quinion, başka çocuklara iş verdiğine göre, aynı şartlarda sana iş vermemesi için ortada bir sebep olmadığını ileri sürüyor.”

Bay Quinion, yarı bizden yana dönerek, alçak bir sesle: “Başka çaresi olmadığına göre, Murdstone,” dedi.

Murdstone sabırsızca, hatta biraz da öfkeli bir tavırla, onun sözlerini hiç dikkate almadan konuşmasına devam etti:

“Şartlar da şöyle: Kendine yetecek kadar para kazanacaksın. Yiyecek, içecek, cep harçlığın çıkacak. Kalacağın yerin ücretini ben vereceğim, bunu da sağladım. Çamaşırlarının yıkanması da öyle.”

Ablası: “Bunların hesabını ben tutacağım,” dedi.

Murdstone: “Bir süre elbiselerini kendin alamayacağına göre üstüne başına da biz bakacağız,” dedi. “İşte böyle, David, sen şimdi, hayat savaşmasına başlamak üzere Bay Quinion’la Londra’ya gideceksin.”

Jane Murdstone: “Kısacası, geleceğin sağlandı,” diye söylendi. “Sen de görevini yaparsan bizi sevindirirsin.”

Bu açıklamanın benden kurtulmak için yapıldığını iyice anlamıştım, ama bu beni sevindirmiş miydi, yoksa korkutmuş muydu, bunu kesin olarak hatırlayamıyorum. Öyle sanırım ki enikonu şaşırmış, iki uç arasında kalakalmıştım. Zaten Quinion ertesi gün yola çıkacağı için düşüncelerimi düzene koymaya da vaktim yoktu.

Ertesi gün beni, annemin yası için siyah kurdeleyle çevrili çok eski küçük bir beyaz şapka, siyah bir ceket, bir çift kalın, sert, pamuklu pantolon, bütün varım yoğum küçük bir bavula konmuş olarak, Bayan Gummidge’in diyeceği gibi “yapayalnız, zavallı bir çocuk olarak” Yarmouth’tan kalkacak Londra arabasına Quinion’u götürecek olan arabada görüyorsunuz. Bakın, bizim evle kilise gittikçe nasıl uzaklaşıp küçülüyor! Bakın ağacın altındaki mezar nasıl araya giren başka şeylerle kayboluyor! Kule artık benim eski oyun bahçemde göğe doğru yükselmiyor, gökyüzü de bomboş...

XI
KENDİ HESABIMA YAŞAMAYA BAŞLIYORUM;
BUNDAN HİÇ HOŞLANMIYORUM.

Artık karşıma çıkan herhangi bir şeye şaşmayacak kadar dünyayı tanıyorum; öyleyken, gene de öyle bir yaşta kolayca evden atılıverilişim beni bugün bile şaşırtıyor. Fevkalade kabiliyetli, görüşü kuvvetli, eli çabuk, meraklı, duygulu, manen de, maddeten de çabuk yaralanan bir çocuktum; öyleyken, hiç kimsenin benden yana çıkmayışına pek şaşmıştım. Böylece, on yaşında Murdstone ve Grinby’nin emrinde çalışan küçük bir işçi olmuştum.

Murdstone ile Grinby’nin şarap depoları su kıyısındaydı, ta aşağılarda, Blackfriars’da. Bugün yeni gelişmelerle orası baştan başa değişmiştir. Depo, tepeden tırnağa kıvrıla kıvrıla inen dar sokağın en sonundaki evdi. Evin sonunda merdivenler vardı, buradan herkes kayığa binerdi.

Murdstone ile Grinby’nin işi bir sürü çeşitli insan arasında geçiyordu, ama işin önemli bir dalı da şarapların, çeşitli içkilerin gemilere yüklenmesiydi. Gemilerin ne yana gittiklerini unuttum, ama sanırım ki içlerinde Hindistan’a da, Antil Adaları’na da gidenler vardı. Bu işlerin sonucunda bir alay boş şişe birikiyordu, birtakım adamlar, çocuklar da bu şişeleri ışığa tutup gözden geçirmekle, yıkayıp temizlemekle görevlendirilmişlerdi. Boş şişelerin sayısı azalınca, doluların üzerlerine etiket yapıştırmak, ağızlarına mantar uydurmak, işi bitmiş şişeleri kasalara yerleştirmek gibi işler kalıyordu. Bütün bu işler benim işlerimdi, orada çalışan çocuklar arasında benim gibisi yoktu.

Beni de sayarsak üç, dört kişiydik. Benim yerim şarap mahzeninin bir köşesindeydi. Quinion, canı istediği zaman yazıhanedeki iskemlesinden ayağa kalkıp, iskemlesinin en alt çubuğuna basıp masasının yukarısındaki pencereden beni gözetleyebiliyordu. Kendi hesabıma yaşamaya başladığım ilk gün sabahtan, devamlı çalışan çocukların en büyüğü bana işi göstermek üzere çağrılmıştı. Çocuğun adı Mick Walker’dı. Eski püskü bir önlük takmıştı, başında da kâğıttan başlık vardı. Babasının mavnacı olduğunu, belediye başkanının gösterisinde siyah kadife bir elbiseyle yürüdüğünü anlattı. Sonra, kendisiyle en çok işimiz olacak kimseyi bana tanıttı. Onu bana Mealy Potatoes adıyla tanıştırdı. Çocuğun gerçek adının bu olmadığını, şaraphanede ona bu adı taktıklarını keşfettim. Çocuğun benzi soluk, patates gibi de etliydi. Babası denizciymiş, büyük tiyatrolardan birinde itfaiyeci olarak da çalışıyormuş. Mealy’nin yakınlarından biri, yanılmıyorsam kız kardeşi de orada pandomimlerde afacan çocuk rolüne çıkıyormuş.

Bu insanlarla dostluğumu ilerlettikçe içimde duyduğum gizli acıyı hiçbir kelime anlatamaz. Bunlarla çocukluğumun daha mutlu günlerindeki arkadaşlarımı -Steerforth’la Traddles bir yana, bütün öteki çocukları -karşılaştırıp bilgili, tanınmış bir insan olma umutlarımın bağrımda parçalandığını hissetmek de cabasıydı. Artık bütün bütün umutsuz kaldığımı anlamanın acısı, durumumdan ötürü duyduğum utanç, öğrendiklerimin hepsinin günden güne azar azar bir daha geri gelmemek üzere gittiğini bilmenin verdiği acı anlatılamaz. O gün öğleden sonra Mick Walker kaç kere yanımdan uzaklaştıysa ben de gözyaşlarımı her defasında şişeleri yıkadığım suya akıttım, sanki yüreğimde bir şişkinlik varmış da neredeyse patlayacakmış gibi göğüs geçirdim.

Quinion, aradaki cam bölmeye vurup yanına gelmemi işaret ettiği zaman şaraphanenin saati yarımı gösteriyordu, herkes de yemeğe gitmeye hazırlanıyordu. İçeri girdiğimde şişmanca, kahverengi ceketli, siyah pantolonlu, siyah pabuçlu, parıldayan başı yumurta gibi çıplak, orta yaşlı bir adam da yanında oturuyordu. Bu adam, yüzünü benden yana çevirdi. Elbisesi eskiydi, ama gömleğinin kol ağzı göze çarpıyordu. Elinde ucu püsküllü, gösterişli bir baston vardı. Ceketinin üzerinden de sonradan süs diye kullandığını öğrendiğim bir tek gözlük sarkmaktaydı. Bununla bakıyordu, ama gözlüğünü taktığı zaman da pek bir şey görmediğini anlamıştım.

Quinion beni kastederek: “İşte bu,” dedi.

Yabancı da sesini değiştirerek, kibarca bir iş yapma havası içinde: “Bay Copperfield bu ha?” dedi, “İyisinizdir ya, efendim?”

Çok iyi olduğumu, kendisinin de iyi olduğunu umduğumu söyledim. Huzurum iyiden iyiye kaçmıştı. Tanrı biliyor ya, hayatımın o devresinde halimden şikâyet etmeye alışık değildim; onun için, çok iyi olduğumu söylemiştim.

Yabancı: “Tanrı’ya şükür, iyiyim,” dedi. “Bay Murdstone’dan bir mektup aldım. Evimin arkasında kiralık bir bölük vardır, kiracısı yeni çıktı, orasını işe yeni başlayan, şimdi tanışmak şerefini elde ettiğim çocuğa vermemi yazıyor.” Elini salladı, çenesini gömleğinin yakasından içeri soktu.

Quinion: “Bay Micawber” diye adamı bana tanıttı.

Yabancı da: “Hınğ,” dedi. “Benim adım bu.”

Quinion: “Bay Murdstone Bay Micawber’i tanıyor,” dedi. “Bay Micawber, eline fırsat geçtikçe, komisyonla, bize müşteri bulur. Bay Murdstone seni evine pansiyoner olarak alması için mektup yazmış, May Micawber de seni evine pansiyoner olarak alacak.”

Bay Micawber: “Adresim Şehir Yolu Windsor Evleri,” dedi. Sonra, gene öyle kibar bir tavır takınarak bir sırrını açıklıyormuş gibi yaptı: “Kısacası, ben orada oturuyorum.” Eğilerek onu selamladım. “Bu şehir üzerine pek bir bilginiz olmadığı için,” dedi, “bu günümüzün Babil’inin Şehir Yolu bölgesini bilmediğiniz için... Kısacası, yolunuzu kaybetmeyesiniz diye, bu akşam sizi ben en kestirme yoldan eve götüreceğim.” Bu kadar zahmete katlanması bir dostluk işareti olduğu için ona bütün kalbimle teşekkür ettim. “Saat kaçta gelsem acaba?” diye sordu. Quinion: “Sekize doğru,” dedi.

“Peki, sekize doğru. İzin verirseniz şimdilik size iyi bir gün dileyeyim, Bay Quinion. Daha fazla rahatsız etmeyeyim.”

Böylece, Micawber şapkasını giydi, bastonu koltuğunun altında, dışarı çıktı. Şaraphaneden çıktıktan sonra da bir türkü mırıldanmaya başladı.

Ondan sonra, Bay Quinion, galiba haftada altı şiling ücretle, elimden geldiği kadar faydalı olmam şartıyla beni resmen Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’ne aldı. Ücretim altı şiling mi, yoksa yedi şiling miydi, hatırlamıyorum, yalnız, ikisi de aklımda kaldığına göre galiba önceleri altıydı, sonra yedi oldu. Bana bir haftalık avans verdi; bunu kendi cebinden vermişti sanırım. O gece, Windsor Evleri’ne kadar bavulumu taşıması için Mealy’ye bu paranın altı meteliğini verdim. Bavulum çok küçüktü ama bana pek ağır gelmişti. Etli börekten ibaret olan yemeğimle yakındaki tulumbadan su içmek için altı metelik harcadım, yemek için verilen bir saatlik izni de sokaklarda dolaşarak geçirdim.

Bay Micawber, önceden kararlaştırılan saatte geldi. Onun kibarlığını karşılıksız bırakmamak için elimi yüzümü yıkadım; sonra, birlikte evimize doğru yürümeye başladık. Artık böyle demem gerecek sanırım. Bay Micawber, ertesi sabah yolumu kolayca bulayım diye, geçtiğimiz sokakların adlarını, köşelerdeki evlerin biçimlerini anlatıyordu. Kendisi gibi kırık dökük, kendisi gibi gösterişi bol olan evine geldiğimiz zaman beni hiç de genç görünmeyen soluk yüzlü Bayan Micawber’le tanıştırdı. Kadın, salonda oturmuş, bir bebeği emziriyordu. Evin birinci katında hiç eşya yoktu. Komşular görmesin diye de perdeleri sıkı sıkı kapatılmıştı. Kadının emzirdiği bebek ikiz çocukların bir tekiydi. Bu arada, o ailenin yanında kaldığım sürece ikizlerin ikisini birden annelerinden uzakta hemen hemen hiç göremediğimi belirtmeliyim. Her dakika bebeklerden biri annesinden süt emiyordu.

İki çocuk daha vardı; dört yaşlarında kadar olan küçük Bay Micawber’le, üç yaşlarında kadar gösteren küçük Bayan Micawber. Bunlarla birlikte, esmer bir kız -evin hizmetçisi- kadroyu tamamlıyordu. Ben daha eve adım atalı yarım saat olmadan, kendisinin bir öksüz olduğunu, St. Luke Kimsesizler Yurdun’dan geldiğini anlattı. Boyuna da söylenip duruyordu. Benim odam, evin en üst katındaydı, arkaya bakıyordu: Az eşyayla döşenmiş küçük bir oda.

Bayan Micawber, ikizleriyle birlikte, bana odamı göstermek üzere yukarı çıktığı zaman soluk almak için oturup anlatmaya başladı: “Evlenmeden önce, annemle, babamla otururken, evime kiracı alacağım hiç aklıma gelmezdi. Ama, Bay Micawber’in durumu kötü olduğuna göre özel duyguları bir kenara bırakmak gerekiyor.”

“Evet, efendim,” dedim.

“Bay Micawber’in sıkıntısı şu arada son haddini buldu. Onu bu sıkıntılardan kurtarmak mümkün mü bilemiyorum. Evimde annemle, babamla otururken sıkıntının ne demek olduğunu bilmezdim, ama babamın dediği gibi ‘tecrübe’ her şeyi öğretiyor.”

Bay Micawber’in daha önce denizcilik yaptığını bana anlattı mı, yoksa ben mi hayalimde öyle canlandırdım, bilemiyorum. Bildiğim tek şey varsa, bugüne kadar onun vaktiyle denizci olduğuna inandığımdır. Şimdi de çeşitli yapımevleri hesabına seyyar satıcılık yapıyormuş, ama ne yazık ki kazancı pek azmış, hatta belki de hiçmiş.

Bayan Micawber: “Bay Micawber’in alacaklıları ona mühlet vermezlerse gerekeni yapmak zorunda kalacaklar,” diyordu. “Bence bu işi ne kadar çabuk sonuçlandırırlarsa o kadar iyi olur. Bir taştan kan elde edilemeyeceği gibi, şimdilik Bay Micawber’den de bir şey alınamaz... Mahkeme masrafları da ayrı.”

Kendi başıma buyruk yaşayışım yaşım konusunda Bayan Micawber’i yanıltmıştı, yoksa bu dertle kafası çok dolu olduğu için, kimseyi bulamasa ikizlere bile anlatmaya başlayacak kadar bunalmıştı da ondan mı, hâlâ bilemiyorum. Bu minval üzere başladı, kendisini tanıdığım sürece de hep böyle anlatadurdu. Zavallı Bayan Micawber’cik! kendini oyalamaya çalıştığını söylüyordu. Öyle de yaptığından zerre kadar şüphem yok. Sokak kapısının tam ortası kocaman bir pirinç levhayla örtülmüştü, üzerinde “Bayan Micawber’in Genç Hanımlara Mahsus Pansiyonu” yazılıydı. Yalnız, oraya okumaya gelen genç bir hanıma hiç rastlamadım, hatta buraya herhangi bir genç hanımın geldiğini ya da gelmek istediğini, bir genç hanımı pansiyoner almak üzere herhangi bir hazırlığın yapıldığını hiç görmedim. Gördüğüm ya da adlarını duyduğum ziyaretçiler alacaklılardan ibaretti. Bunlar günün her saatinde geliyorlardı; kimisi de enikonu azgın oluyordu. Ayakkabıcı olduğunu sandığım kirli yüzlü bir adam, sabahın yedisinde dar sokağın başına dikilir, aşağıdan yukarı kata, Bay Micawber’e seslenirdi:

“Hadi bakalım, çık dışarı! Bize paramızı verecek misin? Saklanma, hadi! Alçaklıktır senin yaptığın! Ben senin yerinde olsam bu alçaklığı etmem. Paramızı verecek misin? Paramızı ver, duyuyon mu? Hadi!..”

Bu haykırmaya karşılık alamayınca lanetlemelerinde küfürlerin şiddetini artırır, “Dolandırıcılar!”, “Haydutlar!” derdi. Bunların da etkisiz kaldığını görünce karşı kaldırıma geçip, Bay Micawber’in orada olduğunu bildiği için, ikinci katın pencerelerine doğru avaz avaz bağırmaya başlardı. Böyle zamanlarda Bay Micawber, üzüntüden, utançtan şaşkına döner, hatta işi usturayla kendini öldürmeye kalkışma derecesine vardırırdı: Bir keresinde karısının çığlığından öğrenmiştim bunu. Aradan yarım saat geçtikten sonra da büyük bir dikkatle pabuçlarını boyar, her zamankinden daha kibar bir tavırla türkü mırıldanarak sokağa çıkardı. Karısı da hani, kalıptan kalıba geçmekte ondan aşağı kalmıyordu. Saat üçte Krala olan vergi borçlarından ötürü bayılma nöbetleri geçirdiğini, saat dörtte ise ekmek, koyun pirzolası yiyip ılık bira içtiğini bilirim; bira da iki çay kaşığını rehine koyup onların parasıyla alınmıştı.

Boş zamanlarımı bu evde, bu ailenin yanında geçiriyordum. Bir meteliğe satılan bir somun ekmeğimle gene o kadar eden sütümü kendi paramla alıyordum. Sabah kahvaltısından sonra da, gece döndüğüm zaman yemek için, biraz ekmekle bir parça peyniri bir dolabın belirli bir rafına kaldırıyordum. Bu masrafın altı, yedi şilinglik ücrette bir gedik açtığını da biliyordum. Üstelik, bütün gün şaraphanedeydim, bütün hafta da bu parayla geçinmek zorundaydım. Pazartesi sabahından cumartesi gecesine kadar bir Allah’ın kulu da çıkıp ne bir öğüt verirdi, ne bir salıkta bulunurdu: Ne cesaret verici bir söz, ne bir yardım ne de herhangi bir faydalı davranış. Tek başına yaşayamayacak kadar öylesine çocuksu, öylesine yetersizdim ki! Başka türlü olmama da imkân var mıydı! Kimi sabah işe giderken bir pastayı alıveriyordum, akşama ya yiyeceksiz kalıyor ya da bir parça börekle karnımı doyuruyordum. Öylesine çocuk, öylesine küçüktüm ki yediklerimi yutmama yardım olsun diye bir meyhaneye uğrayıp da bir bardak şarap ya da bira istediğim zaman ısmarladıklarımı bana getirmekten çekiniyorlardı. Sıcak bir ikindi vakti, bir meyhanenin tezgâhına gidip sorduğumu hatırlıyorum:

“Sizin en iyi cins, ama en iyi cins biranızın bardağı kaça?”

Meyhanenin sahibi: “Genuine Stunning birasının bardağı iki buçuk metelik,” dedi.

Parayı çıkarırken: “Öyleyse bana lütfen bir bardak verin. Köpüğü bol olsun,” dedim.

Bu sözlerime karşılık adam, bana birayı verecek yerde tezgâhından uzanıp yüzünde garip bir gülümsemeyle beni tepeden tırnağa süzdü, sonra arkasını dönüp karısına bir şey söyledi. Kadın, tezgâhın arkasındaki perdeli bölmeden, elinde işiyle, çıktı geldi. İşte şimdi üçümüz de gözlerimin önünde duruyoruz. Adam, ceketsiz, tezgâhına abanmış, karısı küçük kapının aralığında; ben de, şaşkınlık içinde, bir birine, bir ötekine bakıp duruyorum. Adımı, kaç yaşında olduğumu, nerede oturduğumu, ne iş yaptığımı, oraya nasıl geldiğimi, daha bir sürü soru sordular. Ne yazık ki bu soruların hepsine de, hiç kimseyi suçlamadan, uygun karşılıklar uydurdum. Sonunda bana bira verdiler, ama bunun en iyi cins bira olduğundan şüpheliyim. Kadın meyhanenin küçük yarım kapısını açıp beni uğurlarken eğilip paramı geri verdi, yarı sevgiyle, yarı da acıyarak, anaç bir tavırla beni öptü.

Hayatımın çeşitli güçlüklerini, yoksulluğunu anlatırken mübalağa etmediğimi biliyorum; bunu farkına varmadan yapıyorum. Gene biliyorum ki Quinion bana bir şiling vermişse bunu ya yemeğe ya da çaya harcardım. Adi adamlarla, çocuklarla sabahtan geceye kadar çalışan kılıksız bir çocuk olduğumu biliyorum. Yetersiz, kötü yiyeceklerle karnımı doyurarak sokaklarda dolaştığımı biliyorum. Tanrı acımasaydı, benimle çok az ilgilendikleri için, ya küçük bir haydut ya da küçük bir serseri olur çıkardım, bunu da biliyorum. Yalnız, Murdstone ve Grinby Şirketi’nde belirli bir mevkiim vardı. Oraya nasıl geldiğimi kimseye anlatmadığım gibi orada bulunmaktan üzüntü duyduğuma dair en küçük bir imada da bulunmadım. Gizli gizli üzüldüğümü, hem de çok üzüldüğümü benden başka hiç kimse bilmedi. Ne kadar acı çektiğimi, daha önce de belirttiğim gibi, anlatmaya gücüm yetmez; ama derdimi kendime sakladım, işimi yapmaya baktım. Daha başlangıçta, işimi ötekiler kadar iyi yapmazsam kendimi alaydan, hor görülmekten kurtaramayacağımı biliyordum.

Kısa bir süre içinde öteki çocuklar kadar bilgili, usta oluverdim. Yalnız, onlarla iyice haşır neşir olmuştum, ama davranışlarım, tavırlarım onlarınkilerden ayrıydı, bu da aramızda bir mesafe kalmasını sağlıyordu. Çocuklar da, adamlar da genellikle benden “küçük beyefendi” ya da “Suffolk’lu delikanlı” diye söz ediyorlardı. Paketleme kısmında kalfa olan Gregory adında bir adamla kırmızı ceket giyen arabacı Tipp bazan bana “David” diyorlardı, ama sanıyorum ki sadece kendi aramızda konuşurken, ben işten sonra onları eğlendirmek için çaba harcar, eski okuduklarımdan parçalar hatırlamaya çalışırken böyle diyorlardı. Bir keresinde Mealy Potatoes benim ötekilerden ayrılmama karşı koyup itiraz etmişti, ama Mick Walker onu hemen yola getiriverdi.

Bu hayattan kurtulabileceğimi hiç sanmadığım için, böyle bir şey ummaktan tamamen vazgeçmiştim. Durumumu benimseyip üzüntü duymadan, mutsuz olduğumu düşünmeden bir saatçik bile geçirmediğimi hiç tereddütsüz söyleyebilirim, ama buna katlanıyordum; Peggotty’ye gönderdiğim mektuplarda bile -pek sık mektuplaşmamıza rağmen- biraz onu çok sevdiğim için, biraz da utancımdan, gerçeği açıklamamıştım.

Bay Micawber’in sıkıntıları da benim sıkıntımı büsbütün artırıyordu. Üzgün, olduğum için, bu aileye enikonu bağlanmıştım. Yürürken bile Bn. Micawber’in imkânlarını hesaplar, Bay Micawber’in borçlarının ağırlığını üzerimde hissederdim. Bu insanlarla aramdaki yaş farkına rağmen belki de durumumuzdan ileri gelen bir yakınlıkla garip bir arkadaşlık doğmuş aradaki yaş farkını da yok etmişti. Yalnız, onların kasapla, fırıncıyla iyi geçinemediklerini, karınlarını doyurmaya yetecek kadar yiyecek bulmakta güçlük çektiklerini bildiğim için, hiçbir zaman onların sofralarına oturmadım, onların hesabına yiyip içme teklifini hiçbir zaman kabul etmedim, ta ki Bayan Micawber bana sırlarını açıklayıncaya kadar. Kadın bir akşam bu işi şöyle yaptı:

“Bay Copperfield,” dedi. “Ben burada sizi yabancı saymıyorum; onun için, Bay Micawber’in durumunun bir bunalıma gittiğini söylemekte de bir sakınca duymuyorum.” Bunu işitince pek üzüldüm, Bayan Micawber’in kızarmış gözlerine büyük bir anlayışla baktım. “Kilerde yeni yöntemlere hiç de uygun bir yiyecek olmayan birazcık Hollanda peynirinden başka bir şey yok,” diyordu. Annemle, babamla otururken ‘kiler’ kelimesini kullanmaya alışmıştım, şimdi de hiç farkına varmadan aynı kelimeyi kullandım; aslında, evde yiyecek bir şey kalmadığını söylemek istiyorum.

Büyük bir üzüntüyle: “Aman yarabbi,” dedim.

Cebimde iki, üç şiling para vardı -bundan da, bu konuşmayı çarşamba gecesi yaptığımız sonucunu çıkarıyorum- hemen parayı çıkardım, içten gelme bir acımayla Bn. Micawber e bunu borç olarak kabul etmesi için yalvardım. O hanım kadın, beni öperek, parayı cebime koydurttu, böyle bir şeyi düşünemeyeceğini söyledi.

“Hayır, olmaz, Bay Copperfield,” dedi. “Bunu aklıma bile getiremem. Yalnız, sen yaşına göre çok akıllı bir çocuk olduğun için, istersen bana başka bir yardımda bulunabilirsin. Bu yardımı da, minnetle kabul ederim.” Dileğini söylemesi için yalvardım. “Tabağı ben elden çıkardım,” dedi. “Altı çay, iki tuz, bir çift de şeker için gizlice rehine koyup ödünç para aldım. Yalnız, ikizler büyük bir bağ. Ayrıca, annemle babamı da hatırladıkça bu işler bana pek acı veriyor. Elden çıkarabileceğimiz bir iki parça bir şey var daha. Bay Micawber’e kalsa onlardan ayrılmayı dünyada istemez! Clickett’e gelince,” -öksüzler yurdundan gelen kızın adı buydu- “o da pek bayağı olduğu için sırlarımızı açığa vurursak bundan faydalanmak isteyebilir. Bay Copperfield, acaba sizden rica etsem...”

Anlamıştım. Beni istediği şekilde kullanmasını rica ettim. O gün akşamüstü evden taşınması kolay eşyanın icabına bakmaya başladım. Hemen hemen her sabah da, Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’ne gitmeden önce, aynı işi yapmaya koyuluyordum.

Derken, Bay Micawber’in sıkıntıları son haddini buldu. Bir sabah erkenden yakalayıp Borough’daki Bench Hapishanesi’ne götürdüler. Evden çıkarken bana talihin ona yüz çevirmiş okluğunu söyledi. Ben de gerçekten onun pek üzgün olduğunu düşündüm, yüreğim sızladı. Fakat sonradan, onu, daha öğle olmadan, hapishanede dokuz kuka oyunu oynarken gördüklerini duydum.

Hapse girdiğinin ilk pazarı onu görmeye gidecek, öğle yemeğini onunla yiyecektim, öyle karar vermiştik. Gittiğimde, beni hapishanenin bahçesinde bekliyordu. Doğruca odasına çıktık; binanın çatı katının altındaki kattaydı. Bol bol ağlaştık. Onun kaderinden ders almam için ciddi ciddi yalvardı. Bir kimsenin yılda yirmi lira geliri varsa, on dokuz lira, on dokuz şiling, altı metelik harcamışsa mutlu sayılacağını, yirmi bir lira harcamaya kalkarsa sıkıntı çekeceğini belirtti. Bundan sonra da kapıcıya vermek için benden bir şiling borç aldı, karısına da bana bu parayı ödemesi için bir pusula yazdı, mendilini bir yana attı; neşesi yerine gelmişti.

Küçük bir ateşin karşısına oturduk. Fazla kömür yanmasın diye, paslanmış bir ızgaranın iki yanına birer tuğla konmuştu. Micawber’in oda arkadaşı olan başka bir borçlu, fırından kızarmış koyun budunu getirinceye kadar orada oturduk. O gelince beni üstteki odada kalan Kaptan Hopkins’e gönderdiler. Micawber’in saygılarını sunduğunu söyledikten sonra, onun arkadaşı olduğumu belirttim, Kaptan Hopkins’in bana bir bıçakla bir çatal ödünç verip veremeyeceğini sordum. Kaptan Hopkins’in tarağını ödünç almaktansa, çatalıyla bıçağını ödünç almanın daha iyi olduğunu düşündüm. Kaptanın kendi de kocaman sakallarıyla, çıplak tenine giydiği eski, çok eski kahverengi paltosuyla pejmürdeliğin son haddine varmıştı. Yatağının bir köşeye kıvrılıp kaldırılmış, ne kadar tabağı, çanağı varsa hepsinin bir rafa konmuş olduğunu gördüm. Ayrıca -bunun nereden aklıma geldiğini de Allah bilir ya- kabarık saçlı kızların Kaptan Hopkins’in kızları oldukları halde, o pasaklı kadının onunla evli olmadığına hükmettim. Kapının eşiğinde ürkekçe duruşum birkaç dakikadan fazla sürmemişti, ama aşağıya indiğim zaman çatalla bıçağın elimde olduğunu bildiğim kadar tahminimde yanılmadığımdan da emindim.

Gene de yemekte insanın hoşuna giden, çingenevari bir hava vardı. Hemen öğleden sonra çatalla bıçağı Kaptan Hopkins’e geri götürdüm. Hapishane ziyaretimin hikâyesini Bayan Micawber’e anlatıp onu rahata kavuşturmak için eve döndüm. Kadın benim döndüğümü görünce düşüp bayıldı. Sonra da, ziyareti anlatırken rahatlayayım diye, yumurta, süt, şeker, şarapla yapılmış bir küçük sürahi dolusu içki hazırladı.

Evdeki eşyanın ailenin yararına nasıl satıldığını, bunları kimin sattığını bilmiyorum; yalnız, ben satmadım, onu biliyorum. Karyoladan, birkaç sandalyeyle mutfak masasından başka her şey satılıp bir yük arabasıyla götürüldü. Biz bu kalan eşyalarla evin iki salonunda kamp kurmuş gibiydik. Bayan Micawber, çocuklar, öksüz kız, ben gece de, gündüz de bu odalarda kalıyorduk. Bana pek uzun kaldık gibi geliyordu, ama ne kadar olduğumu bilemiyorum. En sonunda, Bayan Micawber de hapishanede ona bir oda ayırtmış olan kocasının yanına gitmeye razı oldu. Bunun üzerine ben de evin anahtarını ev sahibine götürdüm. Adam buna pek sevindi. Benimkinden başka öteki yataklar da hapishaneye gönderilmişti. Bana da hapishane duvarlarının dışında hemen yakında küçük bir oda kiralandı. Ben buna pek sevinmiştim, çünkü Micawberlerle adamakıllı dert ortağı olmuş, onlara iyice alışmıştım. Öksüz kıza da benim gibi o yakınlarda ucuz bir oda bulunmuştu.

Bu sıralarda ben gene, eskisi gibi, Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’nde o adi arkadaşlarımla çalışıyordum. Başlangıçta olduğu gibi gene içimde haksız yere alçalmanın verdiği aşağılık duygusu vardı. Bereket ki her gün şaraphaneye gidip gelirken, yemek saatlerinde sokaklarda dolaşırken rastladığım bir sürü çocuğun hiçbiriyle dostluk kurmadığım gibi, yanılıp da onlarla bir tek kelime bile konuşmadım. Gene o eski gizli mutsuz hayatıma devam ediyordum, gene aynı şekilde yapayalnız, kendi kendime yetmeye çalışarak günlerimi geçiriyordum. Yalnız, kılığım biraz daha pejmürdeleşmişti; bir de, Micawberleri düşünmekten kurtulmuştum, bendeki değişiklikler bunlardan ibaretti. Karı kocanın akrabaları onlara bu durumlarında biraz yardım etmeye başlamışlar; böylece, onlar da, hapishanede dışarıdakinden çok daha rahat bir hayata kavuşmuşlardı.

Bay Micawber’in borç yüzünden hapse atılma kanununda bir değişiklik yapılmasını istemek üzere Avam Kamarası’na bir dilekçe göndermeye hazırlandığını hatırlıyorum. Hapishanede bir kulüp vardı; Micawber, efendiden bir adam olduğu için bu klüpte onun sözü çok geçiyordu. Bu dilekçe fikrini kulübe açıklamış. Kulüp de fikri kuvvetle desteklemişti. Gerçekten, çok iyi bir insan olan, kendi işlerinden başka her iş için koşuşturmaktan zevk alan, kendine hiçbir zaman faydası dokunmayacak bir işe el attığı zamanlar mutlu olan Micawber de hemen dilekçeyi hazırlamaya koyulmuştu. Kocaman bir kâğıdı masanın üzerine yaymış, dilekçenin ana hatlarını hazırladıktan sonra kulüp üyelerine de belirli bir saatte odasına gelip bu kâğıdı imzalamalarını söylemişti.

Bu törenin yapılacağı saati öğrenince hapishanedekilerin birer birer gelip imza atmalarını görmeyi öyle istemiştim ki, mahkûmların çoğunu tanıdığım halde, törende bulunmak uğruna şaraphaneden bir saatlik izin alıp gittim, bir köşeye çekildim. Kulübün belli başlı üyelerinden küçük odanın aldığı kadarı Micawber’in etrafına toplandılar. Bu arada, bu önemli olayın şerefine yıkanmış, temizlenmiş olan benim eski dostum Kaptan Hopkins de, mahiyeti hakkında bilgileri olmayanları aydınlatmak üzere, dilekçeyi okumaya başladı. Sonra kapı ardına kadar açıldı, hapishane sakinleri sırayla içeri girmeye başladılar. Biri girip imzasını atarken ötekiler dışarıda bekliyorlardı. Kaptan Hopkins içeri gelen herkese: “Dilekçeyi okudun mu?” diye soruyordu. “Hayır,” cevabını alınca da: “Okunmasını ister misin?” diyordu. O kimse, çekine çekine, okunmasını istediğini söylerse Kaptan Hopkins, gür dolgun sesiyle dilekçenin her kelimesini okuyordu. Yirmi bin kişi teker teker dilekçenin okunmasını istemiş olsaydı, yirmi bin defa okumaya razıydı.

XII
TEK BAŞINA YAŞAMAYI SEVEMEDİĞİM
İÇİN BÜYÜK BİR KARAR VERİYORUM.

Bir süre sonra Micawber’in dilekçesi kabul edilmiş, yeni kanuna uyularak onun da serbest bırakılması emri çıkmıştı. Buna çok sevindim. Alacaklıları da oyunbozanlık etmemişlerdi. Bayan Micawber bana o kinci pabuççunun bile açık duruşmada Bay Micawber’e karşı bir hıncı olmadığını, sadece borcunun ödenmesini istediğini söylediğini anlattı. Pabuççu bunun insanın yaradılışında olduğunu söylemiş. Birtakım ücret meselelerinin halledilmesi, bütün bütün serbest bırakılmadan önce birtakım işlemlerin tamamlanması için Micawber, duruşmalar bittikten sonra gene hapishaneye dönmüştü. Kulüp onu törenle karşıladı, o gece onun şerefine bir eğlence düzenledi. Bu arada Bn. Micawber’le ben de ailenin uyuyan öbür üyeleri arasında kendimize bir kuzu kızartması ziyafeti çektik.

Bayan Micawber: “Bugünün şerefine, annemle babamın hatırasına hürmeten, sana biraz daha içki vereceğim, Bay Copperfield,” dedi. “Biz önceden de içmiştik.”

İçkiyi bir şarap bardağından içtikten sonra: “Annenizle babanız öldü mü, efendim?” diye sordum.

“Annem, Bay Micawber’in dertleri başlamadan, hiç değilse baskısı artmadan, bu dünyadan göçtü. Babam, Bay Micawber’e birkaç defa kefil olacak kadar yaşadı, sonra da göçüp gitmesine birçok çevreler üzüldü.”

Başını salladı, kucağındaki ikize, bir saygı yaşı damlattı. Yakından ilgilendiğim bir mesele hakkında soru sormak için daha iyi bir fırsat yakalayabileceğimi pek sanmadığım için: “Bay Micawber’in güçlükleri ortadan kalktığına, artık hür olduğuna göre, ne yapmak niyetinde olduğunuzu sorabilir miyim, efendim? Bir karar verdiniz mi?” dedim.

“Benim ailem,” diye söze başladı. Bu kelimeyle kimleri kastettiğini bilemezdim, ama o halde, bunları daima gururla söylerdi. “Benim ailem Bay Micawber’in Londra’dan ayrılıp köye yerleşmesini istiyor. Bay Micawber çok kabiliyetli bir adamdır, Bay Copperfield.” Buna emin olduğumu söyledim. “Çok büyük bir kabiliyet” dedi. “Benim ailem birazcık ilgiyle böyle kabiliyetli bir adamın gümrükte iş bulabileceğine inanıyor. Ailemin sözü ancak orada geçtiği için, Bay Micawber’in de Plymouth’a gitmesini istiyorlar, el altında bulunmasının şart olduğunu düşünüyorlar.”

“Yani hazır olsun diye mi?”

“Elbette ya. Herhangi bir iş çıkarsa hazır olsun diye.”

“Peki, siz de gidiyor musunuz, efendim?”

İçkinin etkisiyle değilse bile günün olaylarıyla ikizler annelerini duygulandırmıştı. Bana cevap verirken gözlerinden yaşlar aktı: “Ben Bay Micawber’i asla bırakmam. Başlangıçta dertlerinin bir kısmını benden gizlemiş olabilir, ama iyimser yaradılışı bakımından, bunları yeneceğini ummuştu sanıyorum. Annemden miras kalan inci gerdanlıkla bilezikler de değerlerinin yarısına satıldı; babamın düğün hediyesi olan mercan takım da bedavaya gitti. Ama, onu asla bırakmayacağım.” Kadın burada daha etkileyici bir sesle bağırdı: “Bunu asla yapmayacağım! Bunu bana teklif etmenin faydası yok!”

Huzurum enikonu kaçmıştı. Bayan Micawber sanki ona böyle bir şey teklif etmişim gibi davranmıştı. Şaşkınlıkla ona baktım.

“Bay Micawber’in kusurları yok değil,” diyordu. “Onun müsrif olduğunu da inkâr etmiyorum. Durumunu, borçlarını bana anlatmamıştı, ama...” Gözlerini duvara dikerek sözlerini tamamladı: “Ben onu asla bırakmayacağım.”

Çığlık çığlığa bağırmaya başladığı için öyle korkmuştum ki, hemen kulüp odasına koştum. Bir masanın başında arkadaşlarının koro halinde şarkı söylemelerine önderlik eden Bay Micawber’in de işini yarım bıraktırttım. Ben karısının çok tehlikeli bir durumda olduğunu söyleyince hemen gözlerinden yaşlar boşandı, cepleri arkadaşlarıyla paylaşmakta olduğu karideslerin kuyruklarıyla, başlarıyla dolu bir halde, benimle geldi. Odaya koşarak: “Emma, meleğim, nen var?” diye haykırdı.

Bayan Micawber: “Seni asla bırakmayacağım!” diye bağırdı.

Micawber onu kolları arasına alarak: “Hayatım, bunun ben de farkındayım!” dedi.

“O benim çocuklarımın babası. İkizlerimin babası! O benim sevgili kocam!” Kadın, bir yandan kendini kocasının kollarından kurtarmaya çalışırken, bir yandan da boyuna: “Asla bırakmayacağım!” diyordu.

Micawber karısının kendisine bağlılığını ispat için didinmesinden öylesine duygulanmıştı ki, ona ihtirasla sarıldı, başını kaldırıp kendisine bakması için yalvarmaya başladı. Bana gelince, ben gözyaşları içindeydim. Micawber ısrar ettikçe karısı da gözlerini bir noktadan ayırmıyordu. Micawber kolayca başarıya ulaştı, kendi gözyaşlarını benimkilerle, onunkilerle karıştırdı. Sonra karısını yatağına taşıyıncaya kadar bana da merdiven altına bir iskemle çekip oturmam için yalvardı. Ben de artık gidecektim, ama ziyaretçilerin gitme saatini bildiren çan çalıncaya kadar gitmeme bir türlü izin vermedi. Kendisi de bir iskemle alıp yanıma gelinceye kadar merdiven altındaki pencerenin önünde oturdum.

“Bayan Micawber şimdi nasıl, efendim?” diye sordum.

Başını sallayarak: “Çok berbat!” dedi. “Pek belalı bir gün oldu bu... Artık yapayalnız kaldık. Her şeyimiz elimizden gitti.”

Elimi sıktı, inledi, sonra ağlamaya başladı. Ben de çoktandır beklenen bu mutlu günde hepimizin pek neşeli, pek mutlu olacağımızı sandığım için pek duygulandım, büyük bir hayal kırıklığına uğradım. Micawberler eski zorluklara öylesine alışmışlardı ki bunlardan kurtulduklarını anladıkları an gemisi batmış yolculara dönmüşlerdi sanırım. O esnek davranışlarından da eser kalmamıştı. Ben onları o geceki kadar berbat bir halde hiç görmedim; öyle ki, en sonunda çan çalıp da Bay Micawber beni odama kadar götürüp orada bir hayır duasıyla benimle vedalaştığı zaman, onu böyle üzgün bir halde yapayalnız bırakmaktan çekindim.

Bu şaşkınlık, üzüntü içinde, Micawberlerin Londra’dan uzağa gitmek üzere olduklarını, onlardan ayrılma gününün yaklaştığını düşünmek beklenmedik bir zamanda beni de dertlendirdi. O gece eve gelirken de, ondan sonra yatağımda geçirdiğim uykusuz saatler sırasında da aklıma gelen fikir sonradan kesin bir karar oluverdi. Bunun aklıma nasıl geldiğini de bilemiyorum ya. Miawberlere öylesine alışmış, üzüntülü zamanlarında onlarla öyle içli dışlı olmuştum ki, onlar olmayınca arkadaşsız kalacaktım, yeniden kendime ev aramak, yeniden yabancıların arasına girmek bugünkü hayatıma yeniden başlamak gibi bir şey olacaktı. Ben bunu düşünürken içim ezildi, yüreğimdeki o üzüntü, utanç büsbütün dayanılmaz bir hal aldı; ben de yaşamanın dayanılmaz bir şey olduğuna karar verdim.

Kendim kaçmadıkça bu hayattan kurtulmama imkân olmadığını da gayet iyi biliyordum. Bayan Murdstone’dan pek seyrek mektup alıyordum, Bay Murdstone’dan ise hiç almamıştım; yalnız, bir iki defa, onarılmış giyim eşyamı paketleyip Quinion eliyle bana göndermişlerdi. Bu paketlerin her birinde J.M.’nin D.C.’nin kendini işe verdiğine, kendini bütün bütün görevlerine adadığına inandığını belirten birkaç satır yazı bulunuyordu.

Ertesi gün, zihnim duygularımın uyandırdığı ilk huzursuzlukla meşgulken Bayan Micawber’in gitme işini yok yere ortaya atmamış olduğunu anladım. Benim oturduğum evde bir haftalığına oda kiraladılar. Bu sürenin sonunda Plymouth’a gideceklerdi. O gün öğleden sonra Micawber kendisi Quinion’a gelip şehirden ayrılacağını haber verdi, bu arada beni de pek methetti. Bunu hak ettiğime eminim. Bunun üzerine, Quinion kiralık odası bulunan arabacı Tipp’i çağırdı, beni ona kiracı verdi. Ben hiçbir şey demediğim için bu işi iki tarafın isteğiyle yaptığını düşünüyordu.

Haftanın geri kalan kısmını Micawberlerle bir çatı altında geçirdim. Zaman geçtikçe birbirimize daha da bağlanıyorduk. Son pazar günü beni yemeğe davet ettiler. Domuz pirzolası, elma salçası, bir de pasta yedik. Ayrılık hediyesi olarak küçük Wilkins Micawber’e bir tahta at, küçük Emma’ya da bir bebek almıştım.İşinden çıkarılmak üzere olan Öksüz’e de bir şiling ayırmıştım. Yaklaşmakta olan ayrılık saati hepimizi duygulandırdığı halde çok hoş bir gün geçirdik.

Bayan Micawber: “Bay Micawber’in sıkıntılı günlerini hatırlarken sizin adınızı anmadan edemeyeceğim, Bay Copperfield” dedi. “Sizin davranışınız çok ince, minnetle anılacak bir davranıştı. Siz hiçbir zaman bir kiracı olmadınız. Gerçek bir dosttunuz.”

Micawber: “Hayatım,” dedi. “Copperfield’in” -son zamanlarda bana böyle demeye başlamıştı- “öyle bir kalbi var ki, dostları bir bulutun arkasında kaldılar mı onların üzüntülerini çarçabuk duyabiliyor. Dertten kurtarmak için plan yapmasını sağlayan kafası, yardıma koşan güçlü bir eli var... Kısacası, çevresine elinden geldiği kadar yardım ediyor.”

Bu sözlerin bir iltifat olduğunu belirttikten sonra birbirimizi kaybedeceğimize çok üzüldüğümü söyledim.

“Sevgili genç dostum,” dedi. “Ben senden yaşlıyım; hayatta bir hayli tecrübe edinmiş bir adamım... Üstelik, çeşitli zorluklar üzerinde tecrübem var. Şimdi de elime bir fırsat geçmedikçe sana öğütten başka verecek bir şeyim yok; yalnız, şu sıralarda bir fırsat beklediğimi de söyleyebilirim. Gene de benim öğüdüm çok kıymetlidir. Kendim hiçbir zaman bunları dinlemediğim için karşınızda dertli bir yaratık olarak duruyorum.” Etrafına gülümsemeler saçıyordu, sözlerinin burasında kendine çekidüzen verip kaşlarını çattı.

Karısı: “Aman Micawber’ciğim,” diye atıldı.

Micawber, kendini unutup gene gülümseyerek konuştu: “İşte gene söylüyorum, şu karşında gördüğün dertli yaratıktan sana bir öğüt: Bugün yapabileceğin işi sakın yarına bırakma. İhmalcilik zamanının hırsızıdır, yakala onu!”

Bayan Micawber de: “Zavallı babamın düsturudur bu,” diye söze karıştı.

Micawber: “Sana vereceğim ikinci öğüdü biliyorsun,” dedi. “Yıllık gelir yirmi lira, yıllık masraf on dokuz, on dokuz buçuk: Sonuç mutluluk. Yıllık gelir yirmi lira, yıllık masraf yirmi buçuk: Sonuç sıkıntı. Tomurcuk hastalanmış, yaprak solmuştur, Gün Tanrısı, yani güneş, o korkunç manzaranın üzerinden batar; kısacası, sen de benim gibi ilelebet olduğun yerde kalırsın.” Verdiği örneğin etkisini artırmak için büyük bir neşe, bir huzur içinde bir bardak punç içti, bir okul şarkısını ıslıkla çalmaya başladı.

Öğütleri aklımda tutacağıma dair söz vermek hiç de zor olmadı; hatta, söz vermeme bile gerek yoktu, çünkü bu sözler beni gözle fark edilecek şekilde etkilemişti. Ertesi sabah bütün aileyi arabanın kalkacağı yerde gördüm; sonra, pek üzgün bir halde onların arabanın arka tarafında yerlerini alışlarını seyrettim.

Bayan Micawber: “Tanrı sizi korusun, Bay Copperfield” dedi. “Bütün bunları hiç unutmayacağım, biliyorsunuz... İstesem bile unutamam ki.”

Micawber de: “Allahaısmarladık, Copperfield,” dedi. “Sana mutluluklar dilerim, şansın açık olsun. Gelecek yıllarda benim sönmüş kaderimin sana bir ihtar olduğunu öğrenirsem bu dünyada bir başkasının yerini boşuna almadığımı düşüneceğim. Elime bir fırsat geçerse -geçeceğine de aşağı yukarı eminim- sana bir faydam dokunabilirse çok sevineceğim.”

Sanıyorum ki, Bayan Micawber arabanın arka tarafında çocuklarla otururken, ben de, yolda durmuş, karşıdan onlara dalgın dalgın bakarken, kadının gözlerinin önünden bir sis perdesi kalkmış, benim gerçekte ne küçücük bir yaratık olduğumu fark etmişti. Öyle sanıyorum, çünkü yüzünde yeni belirmiş bir analık şefkatiyle beni arabaya çağırdı, kolunu boynuma doladı, kendi çocuğunu öper gibi öptü. Araba kalkmadan zar zor aşağıya inebildim, hepsi mendil salladıkları için aile efradını da zar zor görebildim. Araba bir dakika içinde gidivermişti. Öksüzle yol ortasında anlamsız gözlerle birbirimize baktık, sonra tokalaşıp vedalaştık. O, St. Luke Öksüzler Yurdu’na dönmüş olsa gerek. Ben de Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’nde yeni bir yorucu güne başlamak üzere oradan uzaklaştım.

Yalnız, orada daha bir sürü yorucu gün geçirmeye de hiç niyetim yoktu. Hayır. Kaçmaya karar vermiştim. Bir kolayını bulup köye yeryüzündeki tek akrabama: Betsey Teyze’ye hikâyemi anlatmaya gidecektim.

Bu son çarenin zihnime nasıl geldiğini bilmediğimi daha önce de söyledim. Ne var ki, bu düşünce bir kere kafama girdikten sonra oraya saplandı kaldı, hayatımın en kesin kararlarından biri haline geldi. O zaman bu düşüncede bir umut belirtisinin bulunduğundan da pek şüpheliyim. Ama, kesin kararımı vermiştim, bunu da mutlaka gerçekleştirecektim. Bu düşüncenin ilk defa zihnime takılıp beni uykusuz bıraktığı o ilk gece, zavallı anneciğimin benim doğumumla ilgili hikâyeyi annemden dinlemek en büyük zevklerimden biriydi; hikâyesini de, ezbere biliyordum. Büyükteyzem arada bir hikâyeye giriyor, sonra kayboluyordu. İnsana korku, dehşet veren korkunç bir yaratıktı; yalnız, onun davranışlarında bana belli belirsiz bir cesaret aşılayan, zihnimi kurcalayan bir şey de vardı. Annemin, güzel saçlarını onun hiç de kaba olmayan eliyle okşadığını nasıl hatırından çıkarmadığını unutmamıştım. Bu, belki de annemin ancak hayalinde yaşattığı bir olaydı, hiçbir gerçeğe dayanmıyordu, ama bundan küçük bir hikâye de çıkarmıştım. Benim o müthiş büyükteyzem benim o çok iyi hatırladığım, çok sevdiğim çocuksu güzele karşı bir yakınlık duymuştu. Bu düşüncenin uzun zaman zihnimde kalmış olması, sonunda bu kararı vermemi sağlamış olması da mümkündür.

Bayan Betsey’in nerede oturduğunu dahi bilmediğim için, Peggotty’ye uzun bir mektup yazıp, o adda bir kadının bir yerde yaşadığını haber aldığımı, bu kadınla Betsey Teyze aynı insan mı acaba diye merak ettiğimi bildirdim. Mektubun bir yerinde de yarım altına ihtiyacım olduğunu yazdım, bu parayı bana borç olarak verip veremeyeceğini sordum. Verebilirse ona minnettar kalacaktım, parayı niçin istediğimi sonra açıklayacaktım.

Peggotty’den karşılık çarçabuk geldi. Her zamanki gibi gene şefkat, bağlılık ifadesiyle doluydu elbette. İstediğim yarım altını da zarfın içine koymuştu. Bu parayı Bay Barkis’in kutusundan almakta güçlük çekmesinden korkmuştum. Mektubunda Bayan Betsey’in Dover yakınlarında oturduğunu, ancak Dover’in içinde mi, yoksa Hythe, Sandgate, Folkestone gibi bölgelerinde mi oturduğunu kesinlikle bilemediğini yazıyordu. Bizdeki adamlardan birine bu yerleri sorunca hepsinin birbirine çok yakın olduğunu öğrendim. Bu da kararımı gerçekleştirmek için harekete geçmeme yeterdi. O haftanın sonunda yola çıkmayı kararlaştırdım.

Çok dürüst bir küçük yaratık olduğum için, ayrıca Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’nde arkamda kötü bir hatıra bırakmamak uğruna cumartesi akşamına kadar beklemek zorunda olduğumu düşündüm. Oraya geldiğim zaman da, bana bir haftalık ücreti peşin verdikleri için, ücretlerin dağıtıldığı saatte yazıhanede bulunmamayı kararlaştırdım. Bu önemli nedenden ötürü de, yolda parasız kalmayayım diye, Peggotty’den yarım altın borç istemiştim. Böylece, cumartesi akşamı hepimiz paramızı almak için Şaraphane’de beklerken, daima herkesten önce parasını alan arabacı Tipp parasını almaya gittiği zaman Mick Walker’in elini sıktım, para alma sırası ona gelince Quinion’a benim sandığımı Tipp’in evine götürmeye gittiğimi söylemesini rica ettim. Mealy Potates’a da son defa iyi geceler diledikten sonra oradan kaçtım.

Sandığım öbür kıyıdaki eski pansiyonumdaydı. Kasaların üzerine çivilediğimiz kartlardan birine şunları yazmıştım: “Bu sandık Bay David’indir. Gelip alıncaya kadar Dover’deki araba kalkış yerinde duracak.” Sandığı evden çıkardıktan sonra üzerine koymak için bu kartı hazırlamış, cebime atmıştım. Kaldığım eve doğru giderken sandığımı taşımama yardım edecek birini bulmak için etrafıma bakındım. Blackfriars Caddesi’nde Dikilitaş’ın yanı başında küçücük, bomboş bir eşek arabasının yanında uzun bacaklı bir delikanlı duruyordu. Yanından geçerken göz göze gelmiş, ona dikkatle baktığını için bana küfürle karışık, kendisini bir yerden tanıyıp tanımadığımı sormuştu. Durup onu pek de kötü bir insan olmadığıma inandırmak istedim, bir iş kabul edip etmeyeceğini sordum.

Uzun bacaklı delikanlı: “Ne işiymiş o?” dedi.

“Bir sandığı taşıyacaksın,” dedim.

“Ne sandığı ki?” dedi uzun bacaklı delikanlı.

Benim sandığım olduğunu, yolun aşağısında durduğunu, bunu altı meteliğe Dover arabalarının kalkış yerine götürmesini istediğimi söyledim.

Uzun bacaklı delikanlı: “Bu paraya oldu bu iş!” dedi, hemen tekerlekler üzerinde büyükçe bir tahta tepsiden ibaret olan arabasına atlayıp öyle bir hızla yol almaya başladı ki, eşeğe yetişmek hayli güç oldu.

Bu delikanlının pek küstah bir hali vardı; hele benimle konuşurken saman çiğneyişi hiç de hoşuma gitmemişti, ama bir kere pazarlık yapıldığı için, onu bırakmak üzere olduğum odaya çıkardım, sandığı aşağıya indirdik, arabasına yerleştirdik. Ev sahibinin ailesi benim ne yapmayı kararlaştırdığımı anlar da engel olur diye, hazırladığım kartı orada sandığın üzerine iliştirmemiştim. Onun için, delikanlıya King’s Bench Hapishanesi’nin duvarlarının önüne geldiği zaman bir dakika durursa çok iyi olacağını söyledim. Kelimeler ağzımdan çıkar çıkmaz sanki kendisi, sandığım, araba, eşek hep birden çıldırmış gibi arabayı hızla oradan uzaklaştırdı. Onu kararlaştırdığımız yerde yakaladığım zaman da koşmaktan, bağırmaktan soluk soluğa kalmıştım. Terlediğim, heyecanlandığım için olacak, cebimden kartı çıkarırken paramı yere düşürdüm. Kaybetmemek için parayı alıp ağzıma koydum. Ellerim de adamakıllı titrediği halde kartı yerine iliştirebildiğime pek sevinmiştim ki, uzun bacaklı delikanlının çeneme bir yumruk indirdiğini, paranın da ağzımdan onun avcuna düştüğünü gördüm.

Delikanlı korkunç bir şekilde sırıtarak: “Ne?” dedi. “Polislik iş değil mi bu? Kaçacaktın, öyle mi? Yürü polise bakalım, küçük düzenbaz, yürü polise!”

Pek korkmuştum. “Siz lütfen paramı verin,” dedim. “Beni de rahat bırakın.”

Delikanlı: “Yür-rü polise!” dedi. “Kim olduğunu polise anlatırsın.”

Gözlerimden yaşlar boşanarak: “Sandığımı, paramı verin bana!” diye bağırdım.

Delikanlı gene “Yürü polise!” diyor, bir yandan da sanki hayvancağızla hâkim arasında bir benzerlik varmış gibi beni eşeğin önüne doğru çekiyordu. Sonradan fikrini değiştirince arabasına atladı, sandığımın üzerine oturdu, dosdoğru polise gideceğini bağıra bağıra söyleyerek eskisinden daha büyük bir hızla oradan uzaklaştı.

Onun peşinden gücüm yettiği kadar hızla koştum, ama seslenecek gücüm kalmamıştı, gücüm olsaydı da artık buna cesaret edemezdim. Yarım kilometrelik yolda en aşağı yirmi kere ezilme tehlikesi geçirdim. Onu bir kaybediyor, bir görüyor, gene kaybediyordum; bir kamçı yiyor, azarlanıyor, çamura düşüyor, yerimden kalkıp birinin kollarına koşuyor, bir direğe çarpıyorum. En sonunda korkudan, sıcaktan şaşkına dönmüş bir halde, Londra’nın yarısının peşime düşmesinden korkarak delikanlının peşini bıraktım; paramla, sandığımla varsın istediği yere gitsin. Soluk soluğa, ağlayarak, gene de hiç durmadan, Dover yolu üzerinde olduğunu tahmin ettiğim Greenwich’e doğru yürümeye koyuldum.

XIII
CESARETİMİN SONUCU

Sanırım ki, eşek arabalı delikanlının peşinden koşmaktan vazgeçtiğim zaman, Dover’e kadar koşmak gibi çılgınca bir düşünceye kapılmıştım. Böyle bir şey düşünmüşsem bile, darmadağınık zihnim çok geçmeden derlenmiş toparlanmıştı; çünkü Kent yolunda önünde biraz su bulunan yüksekçe bir yerde mola verdim. Burada, sarf ettiğim çabadan yorgun, bitkin düşmüş bir halde, bir kapının eşiğinde oturdum. Çalınan sandığımla param için ağlamaya bile pek gücüm kalmamıştı.

Artık hava da kararmıştı. Oturmuş dinlenirken saatlerin 10’u vurduğunu duydum. Bereket ki yaz gecesiydi, hava da güzeldi. En sonunda, soluğum düzelip de boğazımdaki o tıkanıklığı giderince ayağa kalkıp yeniden yola koyuldum. Üzüntümün arasında, geriye dönmeye hiç de niyetim yoktu. Kent yolunda İsviçre’den gelen bir kar fırtınası olsaydı bile geri dönmeyi düşünemezdim sanırım. Yeniden yola koyuldum, ama yeryüzünde üç buçuk metelikle kalmış olmam beni gene de hayli kaygılandırıyordu. Bir Cumartesi gecesi cebimde bu kadar bir para bile nasıl olup da kalmıştı, hâlâ şaşıyordum. Kendimi bir-iki gün sonra, gazetelerde, bir hendeğin dibinde ölü bulunduğuma dair yayınlanan küçük bir haberin kahramanı olarak canlandırıyordum. Gene eskisi kadar hızlı olmakla birlikte, büyük bir üzgünlük içinde yürüdüm, yürüdüm. Derken, kadın, erkek giyim eşyası satın alındığını, halılara, kemiklere, mutfak eşyasına iyi para verildiğini belirten bir tabela asılı küçük bir dükkânın önüne geldim. Dükkânın sahibi, dışarıda oturmuş, pipo içiyordu. Alçak tavandan aşağıya sarkan pek çok elbise bulunduğu için, içeride de ancak iki mum yandığından, dükkân sahibini düşmanlarının hepsini asıp öcünü almış olmanın zevkini çıkarmaya çalışan birine benzetivermiştim.

Micawberlerden son zamanlarda edindiğim bilgiye göre açlıktan tazıya dönmeyi geciktirmek mümkündü. Yandaki sokağa gittim, paltomu çıkardım, güzelce katlayıp kolumun altına yerleştirdim, gene o dükkânın kapısına geldim.

“Sizce bir sakınca yoksa bunu ucuz bir fiyata satmak istiyorum, efendim” dedim.

Bay Dolloby -dükkânın kapısındaki tabelada yazılı olan ad buydu- ceketi aldı, piposunu baş aşağı kapının kenarına bırakıp önüme düştü, içeri girdi. İki mumun fitillerini parmaklarıyla düzeltti, ceketi tezgâhın üzerine yaydı, gözden geçirdi. Işığa karşı tuttu, bir daha baktı, sonra: “Bu küçücük cekete ne fiyat biçiyorsun bakalım?” dedi.

Ben alçakgönüllülükle: “Aman efendim, siz daha iyi bilirsiniz,” dedim.

“Ben hem alıcı, hem de satıcı olamam ki,” dedi. “Sen şu küçük cekete bir fiyat söyle bakalım.”

Bir hayli bocaladıktan sonra: “Acaba on sekiz metelik olabilir mi?” diye sordum.

Adam ceketi yeniden katlayıp bana verdi. “Buna dokuz metelik vermeye kalksam evimin nafakasından kesmiş olurum,” dedi.

Hiç de hoşa gidecek bir pazarlık şekli değildi bu: Benim gibi bir yabancının Bay Dolloby’ye ailesinin nafakasından kesmesini söylemesi pek garip olacaktı. Yalnız durumum da pek kötüydü; onun için, isterse dokuz meteliğe paltomu verebileceğimi söyledim. Bay Dolloby parayı verirken söylenmeden edemedi. Ona iyi geceler diledikten sonra dükkândan dışarı çıktım. Paraca zenginleşmiştim, ama palto bakımından fakirleşmiştim. Ceketimin önünü ilikleyince bunun da pek önemi kalmadı ya. Şu da var ki bundan sonra ceketimin gideceğini sezinlemiştim. Dover’e gömlekle, pantolonla gidebilirsem kendimi şanslı sayacaktım. Yalnız, tahmin edileceği gibi, zihnim bunlarla hiç meşgul değildi. Cebimde dokuz metelikle yeniden yola düzüldüğüm zaman önümdeki yolun uzunluğundan, eşek arabalı delikanlının bana karşı zalimce davranmış olmasından başka bir şey pek aklımda yoktu, sıkıntılarımı da pek umursamıyordum.

Geceyi geçirmek için aklıma bir çare gelmişti, bunu mutlaka gerçekleştirecektim. Bu da, eski okulumun arka tarafındaki duvarın dibinde, vaktiyle saman yığınının bulunduğu köşede yatmaktı. Eskiden çocuklara hikâyeler anlattığım yatakhaneye bu kadar yakın olunca, bir bakıma dost bulmuş gibi olacağımı düşünüyordum. Çocuklar benim varlığımdan haberdar olmayacaklardı, yatakhane de beni çatısının altında barındırmayacaktı, ama olsun!

Yorucu bir gün geçirmiştim, en sonunda Blackheath’e doğru tırmandığım zaman enikonu gücüm kesilmişti. Salem Yurdu’nu bulmak da beni epey uğraştırdı, sonunda buldum. Köşedeki saman yığınını da buldum. Önce duvarın etrafını dolaşarak pencerelere bakıp her yanın sessiz, karanlık olduğunu gördükten sonra sabanların üzerine yatıverdim. İlk defa başımın üstünde bir çatı olmadan yatmanın verdiği yalnızlık heyecanını hiçbir zaman unutamayacağım.

Yüzlerine kapılar kapanan, köpekler havlayan daha birçok serserinin uykusu geldiği gibi benim de uykum geldi. Rüyamda okuldaki eski yatağımda yatıp odamdaki çocuklarla konuştuğumu gördüm, kendimi dudaklarımda Steerforth’un adıyla dimdik oturmuş, dehşet içinde, başımın üstünde parlamakta olan yıldızlara bakar buldum. Bu geç saatte nerede olduğumu hatırlayınca içimde bir duygu beni yerimden kalkıp dolaşmaya zorladı. Nedenini bilmediğim bir korku duyuyordum. Yalnız, yıldızların solgunlaşan ışıkları, gökteki soluk ışık içimi güvenle doldurdu. Gözlerim de iyice ağırlaştığı için yeniden yattım, güneşin ılık ışınları, Salem Yurdu’nun kalkma çanı beni uyandırıncaya kadar uyudum. Steerforth’un orada bulunduğunu umsaydım o tek başına dolaşmaya çıkıncaya kadar oyalanır, beklerdim. Onun okuldan ayrılmış olduğunu biliyordum. Belki Tradles hâlâ oradaydı; ama bu da pek zayıf bir ihtimaldi. Hem onun iyi ahlakına büyük bir güven beslemekle birlikte benim bu durumumda ondan bir yarar göreceğime ihtimal verecek kadar güvenim yoktu.

Onun için, Bay Creakle’ın çocukları kalkmadan, ben de onlardan biriyken sadece Dover Yolu olarak bildiğim uzun tozlu yola çıkmadan önce, duvarın dibinden uzaklaştım. Günün birinde herhangi bir gözün beni bu yolda yaya yürürken göreceğini vaktiyle hiç aklıma getirmemiştim.

Yarmouth’taki o eski pazar sabahlarından ne değişik bir pazar sabahı! Ben yolda yürümeye başladığım sırada kilise çanlarının çaldığını duydum. Yolda da kiliseye giden bazı kimselere rastladım. O pazar günü, pek de kolay olmamakla birlikte, düz yolda otuz kilometre yol aldım. Akşam hava kararırken, ayaklarım yara bere içinde, yorgun bir halde Rochester Köprüsüne varıp akşam yemeği için ayırdığım ekmeği yiyişim gözlerimin önüne geliyor. Kapılarında “Yolculara Oda” yazılı tabela bulunan bir iki küçük ev beni çekmişti, ama elimde kalan birkaç kuruşu da buna harcamaktan korkuyordum; ayrıca, yolda rastladığım, önlerinden geçtiğim serserilerin kötü bakışlarından da korkmuştum. Bunun için, gökyüzünden başka bir çatı aramadım kendime.

Sabahleyin ayaklarım yara içindeydi, her yanım da tutulmuştu. Dar uzun caddeye doğru ilerleyince dört bir yandan trampet sesleri, askerlerin ayak sesleri gelmesi beni biraz şaşırtmıştı. Yolculuğumun sonuna varabilmek için biraz güç saklayacaksam o gün pek az bir yol almam gerekiyordu. İlk iş olarak ceketimi satmayı kararlaştırdım. Bunun üzerine, onsuz da olabileceğime kendimi alıştırmak için ceketimi çıkardım, koltuğumun altına yerleştirip eski eşya alan dükkânları araştırmaya koyuldum.

Burası tam ceket satılacak bir yere benziyordu, çünkü eski elbise satın alan pek çok dükkân gözüme ilişmişti. Çoğunun da sahipleri kapı önlerinde müşteri bekliyorlardı. Yalnız, çoğunun vitrininde asker elbiseleri asılı olduğu için, içlerinden birine ceketimi satmayı teklif edene kadar ürkek ürkek bir hayli dolaştım. En sonunda işime yarayacak gibi görünen bir dükkâna girdim. Dükkân pis bir sokağın köşesindeydi, asker elbiseleriyle dolup taşıyordu. Aralarında kot pantolonlar, paslı silahlar, deri şapkalar, üzerlerinde çeşitli boylarda paslı anahtar bulunan bir sürü tepsi vardı. Tepsilerdeki anahtarlar o kadar çoktu ki bunlar bana yeryüzünde ne kadar kapı varsa hepsini açacak kadar çokmuş gibi geldi. İçerisini aydınlatmaktan çok, karanlığa bürümeye yarayan tek pencereli, alçak tavanlı küçük dükkâna girmek üzere, yüreğim çarpa çarpa, birkaç basamak merdiven indim. Yüzünün alt kısmı gür bir kır sakalla kaplı çirkin, yaşlı bir adam beni görünce dükkânın arkasındaki pis izbesinden telaşla çıkıp saçlarımdan yakalayıverdi. Yüzüne bakılamayacak kadar korkunç bir ihtiyardı bu. Pis bir flanel ceket giymişti. Leş gibi de içki kokuyordu. Yamalı bir yorganla örtülü olan yatağı da adamın geldiği izbede duruyordu. Burada da küçük bir pencere vardı. Bu pencereden bir sürü ağ, bir de topal eşek görünüyordu.

Adam, öfkeli, bir sızıldanışla: “E, ne istiyorsun?” diye sordu. “Of, gözlerim, kollarım, bacaklarım! Ne istiyorsun? Of, ciğerlerim, karnım! Ne istiyorsun? Of, öğ!” Bu sözler, hele adamın geğirtileri öyle canımı sıkmıştı ki hiçbir karşılık veremedim. Bunun üzerine, ihtiyar adam, saçlarımı bırakmadan, gene söylenmeye başladı:

“Of, ne istiyorsun? Of, gözlerim, kollarım, bacaklarım! Ne istiyorsun? Ah, ciğerlerim, karnım! Ne istiyorsun? Of, öğ!” Adam kendini geğirmeye zorlarken gözleri evlerinden uğramıştı.

Titreyerek: “Acaba bir ceket alır mıydınız, onu öğrenmek istiyorum,” dedim.

“Ya! Ceketi bir görelim bakalım,” diye bağırdı. “Of, kalbim yanıyor! Ceketi göster bakalım. Of, gözlerim, kollarım, bacaklarım! Ortaya çıkar şu ceketi.” Bu sözlerle, kocaman bir kuşun pençelerini andıran titrek ellerini saçlarımdan çekti, şiş gözlerine de süslü olmayan bir gözlük taktı. Ceketi inceledikten sonra: “Of! Bu cekete ne istiyorsun?” diye sordu. “Of, öğ!.. Cekete ne istiyorsun?”

Kendimi toparlayarak: “İki buçuk şiling” dedim.

“Of, ciğerlerim, karnım!” diye bağırdı. “Hayır. Of gözlerim! Hayır... Of, kollarım!.. Hayır.. Bir buçuk şiling. Öğ!”

Adamın her geğirişinde gözleri yuvalarından fırlama tehlikesi geçiriyordu. Söylediği her cümleyi de bir çeşit melodiyle, her defasında da aynı melodiyle söylüyordu. Alçak tonda başlıyor, iyice yükseliyor, sonra da gene alçalıyordu. Bunu birdenbire bastıran fırtınadan başka bir şeye benzetemiyorum.

Pazarlığı sona erdirdiğim için sevinerek: “Peki, bir buçuk şiling olsun,” dedim.

Adam ceketi bir rafa atarak: “Of, karnım!” diye bağırdı. “Defol dükkândan... Of, ciğerlerim! Defol dükkândan. Of, gözlerim, kollarım, bacaklarım... Öğ! Para isteme... Yerine başka şey al.”

Ömrümde böylesine büyük bir korkuya kapıldığımı hatırlamıyorum. Gene de, çekine çekine, para istediğimi, başka bir şeyin işime yaramayacağını söyledim; isterse dışarıda bekleyeceğimi, acelem olmadığını da belirttim. Böylece dışarı çıktım, bir köşede gölgeye oturdum. Orada o kadar çok kaldım ki gölge yere güneş vurdu, sonra güneş gene gölge oldu; ben hâlâ bekliyordum.

Adam defalarca beni para yerine başka bir eşya almaya kandırmak istedi. Bir keresinde bir balık oltasıyla geldi, bir başka seferinde keman getirdi, bir başka sefer de tüylü bir şapka ile, gene bir başka sefer elinde bir flütle geldi. Ben bütün bu denemelere karşı koydum, umutsuz bir halde oracıkta oturup bekledim. Her defasında yaşlı gözlerle bana ya para ya da ceketimi vermesi için yalvardım. En sonunda adam, her gelişinde yarımşar metelik vererek bana para ödemeye başladı, iki saatte ancak bir şiling tamamlanmıştı.

Ondan sonra, uzun bir süre içeride kalıp yavaşça dışarı çıkarken: “Of, gözlerim, kollarım, bacaklarım!” diye bağırdı. “Sana iki metelik daha versem fit olur musun?”

“Olamam!” dedim. “Açlıktan öleceğim.”

“Of, ciğerlerim, karnım! Üç meteliğe fit olur musun?”

“Elimde olsa, hiç para almadan da giderdim ama,” dedim “paraya çok ihtiyacım var.”

“Of... Öğ!” (Durup dururken nasıl zorla geğirdiğini anlatmak imkânsız.) “Acaba dört meteliğe fit olur musun?”

Öyle bitkin, yorgundum ki bu teklifle pazarlığı kapadım. Parayı adamın pençesinden alırken titremeden de edemedim. Güneş batmak üzereyken, ömrümde görmediğim derecede acıkmış, susamış bir halde oradan uzaklaştım. Yalnız, üç metelik harcayınca çarçabuk kendime geldim. Biraz daha canlanmış olduğum için on kilometre daha yol alabildim.

O gece de bir başka saman yığını bana yatak oldu. Berelenen ayaklarımı bir derede yıkadıktan sonra soğuk yapraklarla güzelce sarmaya çalıştım.

Ertesi günkü serseriler önceki günkülerden daha da berbattı. Beni öylesine korkuttular ki bu korku hâlâ aklımdan çıkmıyor. Kimisi azgın görünüşlü bir canavardan farksızdı; yanlarından geçerken şaşırarak bana bakıyorlardı; durup benimle konuşmak istedikleri de oluyordu, ben tabana kuvvet kaçmaya başlayınca da arkamdan taş atıyorlardı. İçlerinden bir genci hatırlıyorum. Sanırım lehimciydi, yanında da bir kadın vardı. O da durup bana şaşkın şaşkın bakmış, sonra geri dönmem için bana öyle bir bağırmıştı ki, dönüp bakındım.

Lehimci: “Çağrılınca buraya gelsene!” dedi. “Yoksa senin o körpe vücudunu ikiye biçerim ha!”

‘En iyisi geri dönmek,’ diye düşündüm. Onlara yaklaşırken kadının bir gözünün kararmış olduğunu gördüm.

Lehimci beni kapkara eliyle kavrayarak: “Nereye gidiyorsun?” diye sordu.

“Dover’e gidiyorum,” dedim.

Adam beni daha sıkı tutabilmek için öbür eliyle de gömleğimden kavrayarak: “Nereden geliyorsun?” diye sordu.

“Londra’dan geliyorum” dedim.

“Sen ne iş peşindesin bakalım? Karmanyolacı mısın?”

“Ha.. hayır,” dedim.

“Valla mı değilsin? Bana doğruyu söylemediysen senin kafatasını parçalar, beynini dışarı alırım!” Adam bu sözlerle bir elini gömleğimden çekti, bana vuracakmış gibi yaptı, sonra tepeden tırnağa süzdü. “Bir bardak biralık para var mı sende? Varsa, ben almadan sen kendin veriver.”

Parayı vermem gerekirdi, ama kadına gözüm ilişip de onun hafifçe başını salladığını, dudaklarını büzerek “hayır” demeye çalıştığını gördüm. Gülümsemeye çalışarak: “Ben çok fakirim,” dedim. “Hiç param yok.”

Adam bana öyle dikkatli baktı ki cebimdeki parayı gördüğünü sanarak korkuya kapıldım. “Ne demek istiyorsun yani?”

“Efendim...” diye kekeledim.

Adam: “Kardeşimin ipek mendilini kullanman da ne demek oluyor?” diye haykırdı. “Ver bakalım onu buraya!” Bir anda boynumdaki mendili alıp kadına uzattı.

Kadın sanki bu bir şakaymış gibi gülmeye başladı, mendili gene bana verdi. Önceki gibi başını hafifçe salladı, dudaklarıyla “git” der gibi bir hareket yaptı. Yalnız, ben kadının emrine uymaya fırsat bulamadan adam kaba bir hareketle mendili alırken beni bir tüy gibi kenara fırlattı. Mendili kadının boynuna bağladıktan sonra onu da bir yumrukla yere serdi. Kadının sırtüstü yere düşüşünü, başlığı yana kaymış, saçları tozdan beyazlanmış bir halde yerde yatışını, uzaktan geriye dönüp baktığım zaman kadının yol kenarına oturmuş şalının bir ucuyla yüzündeki kanı silişini, adamın tek başına yoluna devam edişini asla unutamayacağım.

Bu serüven beni öylesine korkutmuştu ki bundan sonra yolda böyle birilerine rastlayınca hemen geri dönüyor, onlar gözden kayboluncaya kadar da bir yere saklanıyordum. Bu da öyle sık oluyordu ki, gerçekten, yolumda hayli gecikmiştim. Yalnız, bu zorluklar içinde, yolculuğumun daha başka zorlukları arasında annemin gözlerimin önünde ben dünyaya gelmeden önceki gençlik günlerindeki haliyle beliren hayali bana öncülük ediyor, destek oluyordu. Uyumak için samanların arasına yattığım zaman da annemin hayali oradaydı, sabahleyin uyanınca da onu yanımda buldum. Bütün gün de önümde gidiyordu. Dover yakınlarındaki çıplak, geniş düzlüklere geldiğim zaman içimi umutla doldurarak çevrenin ıssız görünüşünü bana unutturmuştu. Yolculuğumun ilk büyük aşamasına eriştiğim zaman, yani kaçışımın altıncı günü, kasabanın içine girince annemin hayali de beni bıraktı. Pabuçlarım parçalanmış, üstüm başım toz içinde, güneşten yanmış, yarı çıplak bir halde, o çoktandır özlemini çektiğim yere vardığım sırada, bir rüya gibi ortadan kayboluvermiş, beni çaresiz, perişan bir halde bırakmıştı. Büyükteyzemi önce sandalcılara sordum, çeşitli karşılıklar aldım. Bir tanesi onun güney Foreland Feneri’nde oturduğunu, orada saçlarını ağarttığını söyledi. Bir başkası da limanın dışında büyük bir şamandıraya bağlı bulunduğunu, ancak sular yarı yarıya alçaldığı zaman yanına gidilebileceğini anlattı. Bir üçüncüsü çocuk çaldığı için Maidstone Hapishanesi’ne kapatıldığını söyledi. Bir dördüncüsüne göre, süpürgeye binip Calais’ye doğru yola çıkmıştı. Bundan sonra büyükteyzemi soruşturduğum arabacılar da aynı derecede şakacı, saygısız davrandılar. Dükkâncılar da benim dış görünüşümden hoşlanmadıkları için genellikle sözlerimi duymadan, dükkânlarında bana göre bir şey bulunmadığını söylediler. Kaçtığımdan beri bu derece üzgün, çaresiz kalmamıştım. Paramın hepsi gitmişti; satacak bir şeyim kalmamıştı. Karnım açtı, susamıştım, perişandım. Sanki Londra’da kalmışım gibi kendimden uzaktaydım.

Bu soruşturmalarla sabahı geçirmiştim; pazaryerine yakın bir sokağın köşesinde boş bir dükkânın eşiğine oturmuş, sözü edilen yerlere de bir uğrasam mı diye düşünüyordum. Bu sırada, bir araba geçiyordu; arabacı bir at çulunu yere düşürdü. Çulu verirken adamın yüzündeki iyi niyetli ifade bana Bayan Trotwood’un nerede oturduğunu bilip bilmediğini sormak cesaretini verdi. Bu soruyu o kadar çok sormuştum ki kelimeler dudaklarımda kaybolup gitmişti.

Adam: “Trotwood mu?” dedi. “Dur bakayım... Ben de bu adı biliyorum. Yaşlı bir hanım mı?”

“Evet,” dedim, “oldukça.”

Arabacı belini doğrultarak: “Sırtı adamakıllı dik bir kadın?” dedi.

“Evet,” dedim, “öyle olsa gerek.”

“Elinde bir çanta vardır, içi oldukça hoş bir çanta. Sert görünüşlüdür, insanın üzerine üzerine yürür, tamam mı?”

Bu tarifin gerçeğe çok uyduğunu belirtirken içime bir ağırlık çöktü.

Arabacı: “Öyleyse, bak ne yapacaksın, ben sana söyleyeyim,” dedi, kamçısıyla tepeyi işaret etti. “Yukarı tırmanır, denize bakan evlere varıncaya kadar sağlam gidersen onun adını duyacaksın sanırım. Bana sorarsan ondan zırnık alamazsın; onun için, al sana bir metelik vereyim.”

Hediyeyi minnetle kabul ettim, bununla bir somun ekmek aldım. Yolda ekmeği parçalayıp adamın gösterdiği yana doğru bir hayli yürüdüm; sözünü ettiği evler daha görünürde yoktu. En sonunda, önümde birkaç ev görünce onlara yaklaşıp küçük bir dükkâna girdim. Bizim orada böylelerine mağaza denirdi. Bayan Trotwood’un nerede oturduğunu söylemek iyiliğinde bulunup bulunmayacaklarını sordum. Tezgâhın arkasında genç bir kadına pirinç tartmakta olan yaşlı bir adama sormuştum, ama kadın kendisine sorduğumu sanarak hemen benden yana döndü:

“Benim Hanımı mı soruyorsun?” dedi. “Ne istiyorsun sen ondan, çocuk?”

“Müsaade ederseniz onunla konuşmak istiyorum.”

Genç kadın: “Yani ondan para mı dileneceksin?” diye sordu.

“Yo hiç de değil,” dedim, ama birdenbire, bundan başka bir şey için gelmemiş olduğumu hatırlayarak şaşırdım, yüzüm kızardı.

Sözlerinden büyükteyzemin hizmetçisi olduğunu anladığım genç kadın, pirincini küçük sepete koyup dükkândan çıktı, bana da Bayan Trootwood’un nerede oturduğunu öğrenmek istiyorsam, peşinden gidebileceğimi söyledi. Bunu ikinci bir defa söyletmedim; yalnız, artık öyle yorgun, üzgündüm ki gövdemin altında bacaklarım titriyordu. Genç kadının ardı sıra gittim. Biraz sonra pek sevimli kemerli pencereleri olan küçük, şirin bir eve geldik. Evin önünde bakımlı, güzel kokulu çiçeklerle dolu, derli toplu bir bahçe vardı.

Genç kadın: “Bayan Trotwood’un evi burası işte” dedi. “Biliyorsun, ben bundan başka bir şey söyleyemem.” Bu sözlerden sonra sanki benim oraya gelişimdeki sorumluluğu üzerinden silkip atmak istiyormuş gibi telaşla evden içeri girdi, beni de bahçede bıraktı.

Artık pabuçlarım pek acıklı bir durumdaydı. Altlarının köselesi yavaş yavaş parçalanmış, üstteki deriler de çatlamış, yırtılmış, pabuçlarda biçim diye bir şey kalmamıştı. Geceleri bana başlık işi de gören şapkam öylesine buruşmuş, kıvrılmıştı ki gübreliğe atılmış kulpsuz eski bir tencere dahi onunla rekabete girişmekten utanç duymazdı. Sıcaktan, kırağıdan yıpranmış, Kent toprağıyla lekelenmiş olan pantolonumla gömleğim de ben bahçe kapısında dururken büyükteyzemin bahçesindeki kuşları korkutup kaçırabilirdi. Londra’dan ayrıldığımdan beri saçlarım fırça, tarak yüzü görmemişti. Yüzüm, boynum, ellerim, açık havada bu kadar fazla kalmaya alışkın olmadıklarından, vişne çürüğü olmuştu. Kireç ocağından çıkmış gibi tepeden tırnağa bembeyaz kesilmiştim. İşte bu feci durumda, üstelik durumumun fazlasıyla farkında olarak, saygıdeğer hanıma kendimi takdim etmeye, onun üzerinde bir ilk izlenim bırakmaya hazır, bekliyordum.

Salonun penceresindeki sessizliğin bozulmaması bende büyük-teyzemin orada bulunmadığı düşüncesini uyandırdı. Onun üzerindeki pencereye doğru başımı kaldırınca, hoş görünüşlü, kır saçlı, sevimli bir adamın bir gözünü kırpıp birkaç defa başını sallayarak bana işaretler yaptığını, sonra pencereden çekildiğini gördüm. Daha önce de yeterince sinirlenmiştim, ama bu beklenmedik davranış beni daha da sinirlendirdi. Neredeyse oradan yavaşça uzaklaşmanın çarelerini araştırırken, evden bir kadın çıktı. Şapkasının üzerine mendil bağlamış, ellerine bahçıvan eldiveni geçirmiş, önünde büyük cebi bulunan geniş bir bahçıvan önlüğü giymişti, elinde de kocaman bir bıçak vardı. Onun Bayan Betsey Trotwood olduğunu hemen anladım, çünkü tıpkı zavallı anneciğimin onun Blundestone Kuşevi’nde yürüyüşünü anlattığı gibi yürüyordu.

Bayan Betsey, başını sallayarak, bıçağını havada savurarak: “Defol buradan!” dedi. “Hadi defol! Oğlan çocuklara iş yok burada!”

Kadıncağız bahçesinin bir köşesine gidip orada küçük bir kökü çıkarmaya çalışırken ben de yüreğim ağzıma gelmiş bir halde onu seyrettim. Sonra, zerre kadar cesaretim yokken, gene de çaresizlik içinde yavaşça gidip yanında durdum, parmağımı ona değdirdim.

“İzin verirseniz, efendim...” diye söze başladım. Şaşırmıştı, başını kaldırdı baktı. “İzin verirseniz, Betsey Teyze...”

O zamana kadar hiç duymadığım derecede şaşkınlık dolu bir sesle: “Ne...” diye haykırdı.

“İzin verirseniz, Betsey teyze, ben sizin yeğeninizim.”

“Aman Allahım!” dedi, bahçeye oturuverdi.

“Ben Suffolk’tan Blunderstone’lu David Copperfield’im. Siz benim doğduğum gece oraya gelmiş, sevgili annemi görmüştünüz. O öldüğünden beri ben çok yoksul kaldım. Beni yüzüstü bıraktılar, hiçbir şey öğretmediler, kendi başımın çaresine bakmamı istediler, hiç de bana uygun olmayan bir işe yerleştirdiler. Bu da beni kaçıp size gelmeye zorladı. Daha yola çıkar çıkmaz soyuldum, bütün yolu yürüyerek gelmek zorunda kaldım. Yola çıktığımdan beri de hiç yatak yüzü görmedim.”

Sözlerimin burasında kendimi artık tutamadım, perişan durumumu göstermek, acı çektiğimi ispat etmek amacıyla ellerimi açınca ağlamaya başladım. Sanırım bunlar bir haftadır tuttuğum gözyaşlarıydı. Büyükteyzem de, ben ağlayıncaya kadar, yüzünde şaşkınlıktan başka her türlü anlam taşıyan bir ifadeyle, çakılların üzerinde oturmuştu. Ben ağlamaya başlayınca da büyük bir telaşla yerinden kalktı, beni kolumdan tutup salona götürdü. Burada ilk işi yüksekçe bir dolabı açıp içinden bir sürü şişe çıkarmak, bunlardan birkaçının içindekileri ağzıma akıtmak oldu. Bunların rastgele seçilip verildiğini sanıyorum, çünkü ağzımda anason lezzeti, ançuez sosu, sirke tadı duydum. Büyük teyze bunları bana rahatlayayım diye içirdiği halde gene sinir nöbetinden kurtulamadığım için başımın altına bir şal, kanepenin örtüsünü kirletmeyeyim diye de ayağımın altına bir mendil koydu, sonra beni kanepeye yatırdı, kendisi de karşıma geçip arada bir “Tanrı bize yardım etsin!” diye söylendi.

Biraz sonra çıngırağı çaldı. Hizmetçi gelince: “Janet,” dedi. “Yukarı çık, Bay Dick’e saygılarımı bildir, kendisiyle görüşmek istediğimi söyle.”

Janet benim kanepede kaskatı yatışıma biraz şaşırmıştı -Büyük-teyzemin canını sıkar korkusuyla hiç kıpırdamıyordum- ama, hemen kendisine söyleneni yapmaya gitti. Yukarıki pencereden bana işaretler yapıp gülen adam aşağıya ininceye kadar da Betsey Teyze, elleri arkasında, odanın içinde bir aşağı bir yukarı gezindi. Sonra, adam gelince: “Bay Dick,” dedi, “Budalalık etme, çünkü canın isterse hiç kimse senin kadar akıllı olamaz, bunu hepimiz biliyoruz. Onun için, ne olursan ol ama, budala olma!”

Adam hemen ciddileşip bana baktı. Bana öyle geldi ki pencere meselesinden söz etmemem gerektiğini anlatmaya çalışıyordu.

Betsey Teyze: “Bay Dick” dedi, “David Copperfield’den söz ettiğimi duymuşsundur. Sakın hafızan zayıflamış gibi davranmaya kalkışma, çünkü ikimiz de iyice biliyoruz.”

Bay Dick: “David Copperfield mi?" dedi. Bu adın ona pek bir şey ifade etmediği düşüncesi uyanmıştı bende. “David Copperfield ha? A, evet, elbette. Elbette... David.”

“Eh işte bu çocuk da onun oğlu. Annesine bu kadar çok benzemeseydi babasının tıpkısı olurdu sağlam!

Bay Dick: “Onun oğlu mu?” dedi. “David’in oğlu, sahi mi?”

Betsey Teyze: “Evet,” dedi. “Pek de güzel bir iş yapmış maşallah! Kaçmış! Ah, kızkardeşi Betsey olsa kaçmazdı.” Hem doğmamış olan kızın karakterinden şüphesinin bulunmadığını belirtecek şekilde kararlı kararlı başını salladı.

Bay Dick: “O kaçmaz mıydı sanıyorsun?” dedi.

Betsey sert bir sesle bağırdı: “Allah kurtarsın bu adamı! Nasıl da konuşuyor! Onun kaçmayacağını ben bilmez miyim hiç? Ona adını veren büyük teyzesiyle birlikte yaşardı. Biz birbirimize çok bağlı olurduk. David’in kızkardeşi Betsey neden, nereye kaçacaktı?”

B. Dick: “Hiçbir yere” dedi.

Betsey Teyze, bu karşılıkla yumuşayarak: “Öyleyse,” dedi. “Bir cerrahın neşteri kadar keskin zekân varken niye kaz kafalıymış gibi davranıyorsun? İşte şimdi küçük David Copperfield’i görüyorsun. Sana sormak istediğim de şu: Onu ne yapayım?”

Bay Dick, başını kaşıyarak, hafif bir sesle: “Onu ne yapacaksın? A! evet, ne yapacaksın?” dedi.

Betsey Teyze: “Evet,” dedi, ciddi bir tavırla işaret parmağını havaya kaldırdı. “Hadi, çok oturaklı bir tavsiye istiyorum!”

Bay Dick, düşünceli, dalgın bir tavırla bana bakarak: “Ben sizin yerinizde olsam... şey yapardım...” dedi, durdu. Benim perişan halim ona birdenbire parlak bir fikir vermişti. “Onu yıkardım!”

Betsey Teyze, nedenini kavrayamadığım sakin bir zafer havası içinde: “Janet” dedi, “Bay Dick bize doğru yolu gösterdi. Banyoyu yak.”

Bu konuşmayla ilgilendiğim halde, Betsey Teyzeyi, Bay Dick’i, Janet’i dikkatle gözden geçirmekten de kendimi alamadım. Böylece odayı inceleme işi de tamamlanmış oldu.

Betsey Teyze uzun boylu, keskin hatlı; ama, hiç de kötü niyetli görünmeyen bir kadındı. Yüzünde, sesinde, yürüyüşünde, duruşunda annem gibi yumuşak bir kadını yeterince şaşırtacak derecede bir bükülmezlik göze çarpıyordu. Yüzünün hatları da, sert, ciddi olmakla birlikte, enikonu hoştu. Özellikle çok zeki, parlak gözleri dikkatimi çekti. Kırlaşmış saçları ortadan ikiye ayrılmış, çenesinin altından bağlanan bir başlık içinde toplanmıştı. Elbisesi lavanta çiçeği rengindeydi, pek de derli topluydu. Yalnız, sanki cendereye girmek istiyormuş gibi, elbisesini iyice dar yaptırmıştı.

Daha önce de anlattığım gibi, Bay Dick kır saçlı, sağlıklı bir adamdı. Başı şaşılacak derecede öne eğik olmasaydı, onun hakkında söyleyeceklerim bundan ibaret kalırdı. Başının eğikliği yaşından ileri gelmiyordu. Onun bu hali bana Bay Creakle’ın çocuklarından birinin dayak yedikten sonraki durumunu hatırlatmıştı. İri kûrşuni gözlerinde de garip bir ıslak parlaklık vardı. Bununla Betsey Teyze’ye karşı takındığı tavırlar, büyükteyze onu pohpohlayınca gösterdiği çocukça sevinç, bende, onun biraz aklından zoru bulunduğu düşüncesinin uyanmasına yol açtı. Yalnız, adam deliyse orada nasıl kalıyordu, bu da beni pek şaşırtmıştı. Herhangi bir kibar erkek gibi kûrşuni bol bir robdöşambr, ceket, beyaz pantolon giymişti. Küçük cebinde bir saat vardı, parası da ceplerindeydi; sanki bunlarla pek övünüyormuş gibi durmadan paraları şıngırdatıyordu.

Janet, ondokuz, yirmi yaşlarında, iyice gelişmiş, tam bir derli-toplu genç kız örneğiydi. O anda Janet’ı pek gözden geçilmemiştim ama, şimdi diyebilirim ki bu kız da Betsey Teyze’min erkeklere düşman olmayı öğretmek üzere yanına aldığı bir sürü genç kızdan biriydi, sonunda da kendisine anlatılanları hazmettiğini fırıncıyla evlenerek ispatladı.

Janet, banyoyu yakmaya gittiği sırada Betsey Teyze, büyük bir kaygı içinde, bir an kaskatı kesildi, sesini zorlukla çıkararak: “Janet! Eşekler!” diye haykırdı.

Bunun üzerine Janet de sanki ev tutuşuyormuş gibi koşa koşa geldi. Bahçedeki küçük yeşilliğe gelmiş olan kadının bindiği semerli iki eşeği kovaladı. Bu arada Betsey Teyze de küçük bir oğlanın çektiği üçüncü eşeği o kutsal yeşillikten dışarı çıkardı, şanssız çocuğun kulaklarını çekti. O yeşillik üzerinde kanuni bir hakkı olup olmadığını şimdi bile bilmiyorum, ama o kendi aklınca buna hakkı olduğuna kanaat getirmişti, zaten başka türlü de olsa onun için pek fark etmezdi.

Banyo pek rahat geldi. Tarlalarda yatmaktan her yanım ağrımaya başlamıştı; öyle de yorgun, bitkindim ki beş dakika zor uyanık kalabildim. Ben yıkandıktan sonra onlar -Betsey Teyze ile Janet- bana Bay Dick’e ait bir pantolonla gömlek giydirdiler; iki, üç örtüye sardılar. Bu halde ne çeşit bir paket olmuştum bilemiyorum, ama pek güzel ısınmıştım. Kendimi aynı zamanda pek bitkin, uykusuz hissettiğim için yeniden kanepeye uzanıp uyudum. Belki de uzun bir süre aynı şeyleri kurmaktan rüya görmüşümdür, ama Betsey Teyze’nin üzerime eğilip yüzümden saçlarımı çektiğini, başımı daha rahat bir yere koymaya çalıştığını, sonra ayağa kalkıp “Güzel” ya da “Zavallı yavrucak!” gibi sözler söylediğini düşünerek uyandım. Yalnız, gözlerimi açtığım zaman bu sözleri onun söylediğine dair ortada en küçük bir işaret dahi yoktu. Kemerli pencerenin önünde oturmuş, yeşil yelpazesinin ardından dışarısını seyrediyordu.

Ben uyandıktan hemen biraz sonra tavuk yahnisiyle pastadan ibaret yemeğimizi yedik. Ben de sofrada kollarımı zorlukla kıpırdatırken pişmiş tavuktan farksızdım. Ne var ki Betsey Teyze beni iyice sarıp sarmaladığı için halsizlikten şikâyet etmedim. Bu süre içinde, hep onun beni ne yapacağını merak içinde düşünüyordum. O, yemeğini derin bir sessizlik içinde yedi; sadece, karşımda otururken arada bir gözü bana ilişirse “Tanrı bize acısın!” diye mırıldanıyordu. Bu da benim kaygımı hiç de azaltamamıştı.

Sofra örtüsü örtülüp masaya İspanyol şarabı konunca Betsey Teyze gene Bay Dick’i çağırtıp benim hikâyemi dinlemesini istedi, bana durmadan soru sıralayarak hikâyemi parça parça anlattırmaya başladı. Ben anlatırken o da gözlerini Bay Dick’e dikmişti. Böyle yapmasaydı sanırım ki adam uyuyakalacaktı. Dalar gibi olunca Betsey Teyze kaşlarını çatıyor, o da hemen gülümseyerek kendini toparlıyordu.

Betsey Teyze: “Şu zavallı talihsiz yavrucağı yeniden evlenmeye zorlayan şeyin ne olduğunu anlayamadım” dedi.

Bay Dick: “Belki de ikinci kocasına âşık olmuştur” diye bir fikir ortaya attı.

Betsey Teyze: “Âşık mı olmuştur?” diye atıldı. “Ne demek istiyorsun yani? Bunu yapmasına ne lüzum vardı?”

Bay Dick, biraz düşündükten sonra, aptalca gülümseyerek: “Belki de zevk için yapmıştır” dedi.

“Bak hele! Gerçekten de zevkli olmuş ya! Zavallı yavrucağın ona mutlaka kötü davranacak köpek gibi bir herife budala gibi inanması ne de zevkli olmuştur ya! Yavrucak kendine ne çıkar sağladı bilmek isterim. Bir kere kocası olmuştu ya. Daha beşikten çıktığından beri balmumu bebeklerin peşinden koşan David Copperfield’i elde etmişti. Bir de bebeği olmuştu yani! Ah! O Cuma gecesi şimdi burada oturan şu çocuğu dünyaya getirdiği zaman iki bebek sahibi olmuştu. E, daha ne istiyordu!”

Bay Dick, sanki bundan kurtuluş olmadığını anlatmak ister gibi gizlice bana başını salladı.

Betsey Teyze: “Başkaları gibi çocuk doğurmayı bile beceremiyordu” dedi. “Bu çocuğun kız kardeşi Betsey neredeydi? Onun geleceği yoktu.. Bana meram anlatma!”

Bay Dick adamakıllı korkmuş görünüyordu.

Teyze: “Ya o kafası hep bir yanda duran ufak tefek doktor müsveddesi!” diye söylendi. “Jellips miydi neydi? Onun ne işi vardı? Sanki kızıl göğüslü ardıçkuşuymuş gibi -gerçekten de öyleydi ya-“Çocuk oğlan!” demekten başka bir şey yapamadı. Oğlan... Ya, bunların topunun ahmaklığına lanet olsun!”

Bu coşmanın içten gelişi Bay Dick’i pek şaşırtmıştı; doğrusunu söylemem gerekirse, beni de şaşırtmıştı ya.

Betsey Teyze: “Sanki bu yetmiyormuş gibi” diye yeniden aldı, bu çocuğun kızkardeşi Betsey’in gün ışığına çıkmasına engel oluşu yetmezmiş gibi, ikinci defa evleniyor... gidip bir caniyle ya da adı caniyi andıran bir adamla evleniyor, bu çocuğun da geleceğine de engel oluyor. Bir bebekten başka herkesin önceden sezinleyeceği gibi bunun sonucu çocuk da fırsat kollayıp işi serseriliğe vuruyor, tıpkı Kabil’in büyümeden önceki haline benziyordu.”

Bay Dick benim bu kişilikte olup olmadığımı anlamak istermiş gibi dikkatle baktı.

Betsey Teyze: “Bir de şu putperest adlı kadın var,” diyordu. “Şu Peggotty denen kadın da gidip evleniyor. Böyle şeylerin ne kötü sonuçlar yarattığını gördüğü yetmiyormuş gibi bir de gidiyor evleniyor... çocuğun anlattığına bakılırsa.” Burada başını salladı. “Dilerim Allah’tan, onun kocası inşallah gazetelerde sık sık gördüğümüz demircilerden biridir de onu demir çubukla döver.”

Eski dadımın böyle kötülenmesine, ona bu derece kötü dualar edilmesine dayanamazdım. Betsey Teyze’ye gerçekten yanıldığını anlattım. Peggotty’nin en iyi, en dürüst, en sadık, en bağlı, en fedakâr dost, hizmetkâr olduğunu belirttim. Beni de, annemi de çok sevdiğini, annem ölürken başını koluna dayadığını, annemin minnet dolu son öpücüğünü onun yanağına kondurduğunu anlattım. İkisini birden hatırlatmak beni boğulacak hale getirmişti. Onun evinin benim evim olduğunu, nesi var, nesi yoksa benim sayılacağını, başına dert açmaktan korkmasaydım onun yanına sığınacağımı söylemeye çalışırken sustum kaldım, yüzümü ellerimin arasında masaya kapadım.

Betsey Teyze: “E, elbette” dedi, “çocuk haklı olarak onu korumuş olanları korumaya çalışır... Janet, eşekler!”

Bu talihsiz eşekler olmasaydı Betsey Teyzeyle pek iyi anlaşabilecektik, buna hiç şüphem yok, çünkü elini omzuma koymuştu, benim de içimden ona sarılıp beni korumasını istemek geliyordu. Gelgelelim, dışarıdaki didişmenin yarattığı kargaşalığın araya girmesi o an için bütün iyimser düşüncelere son vermişti. Betsey Teyze çay saatine kadar da Bay Dick’e ülkesinin kanunlarının değiştirilmesi için harekete geçeceğini, Dover’deki bütün eşek sahiplerini haksız işgal suçundan mahkemeye vereceğini söyleyip durdu. Çaydan sonra, hava kararıncaya kadar pencerenin önünde oturduk. Betsey Teyze’nin yüzündeki sert ifadeden anladığıma göre daha başka istilacılar gelecek mi diye bekliyorduk. Sonra Janet lambaları yaktı, masaya bir tavla kutusu koydu, perdeleri kapadı.

Betsey Teyze, biraz önceki gibi yüzünde ciddi bir ifadeyle, işaret parmağını havada tutarak “Bak, Dick” dedi, “sana bir başka soru daha soracağım. Şu çocuğa baksana.”

Dick, dikkatli, şaşkın bir tavırla: “David’in oğluna mı bakayım?” diye sordu.

“Elbette ya. Şimdi sen olsan onu ne yapardın?”

“David’in oğlunu mu ne yapardım?”

“Hınğ, David’in oğlunu ya.”

“Evet. Ne mi yapardım? Yatağa yatırırdım.”

Betsey Teyze daha önce de anlattığım o aynı zafer havası içinde: “Janet!” diye bağırdı. “Bay Dick bize doğru yolu gösterdi. Yatağı hazırsa yatıralım.”

Janet yatağın hazır olduğunu bildirince beni şefkatle aldılar, ama sanki bir mahkûmmuşum gibi yatağıma götürdüler. Betsey Teyze önde, Janet arkada gidiyordu. Beni yeniden umutlandıran tek olay da Betsey Teyze’nin merdivenlerde durup burnuna gelen yanık kokusunun nedenini sorması oldu. Janet bu soruya karşılık olarak, aşağıda, mutfakta benim eski gömleğimi yaktığını açıkladı. Yalnız, benim odamda giymiş olduğum o garip kumaş yığınından başka bir elbise yoktu. Beni odaya bırakırken bir de mum verdiler. Betsey Teyze bunun yanmasının tam beş dakika süreceğini de önceden haber verdi. Dışarıdan kapımı kilitlediklerini duydum. Bütün bunları aklımdan geçirirken Betsey Teyze’nin beni yeteri kadar tanımadığını, gene kaçmam ihtimaline karşı önceden tedbir almış olmak için böyle davrandığını anladım.

Oda, evin en üst katında denize bakan hoş bir yerdi. Ayışığı denizin üzerine vurmuştu. Duamı okuduktan sonra, mum da söndükten sonra nasıl, uzun zaman, denize vuran ayışığını seyredip sanki bu parlak sayfalı bir kitapmış gibi geleceğimi okumaya çalıştığımı hatırlıyorum. Annemin de çocuğuyla birlikte o tatlı yüzünü son gördüğüm zamanki gibi ahretten bana bakmak için bu pırıldayan yoldan geldiğini görür gibi olmuştum. Geceleri gökyüzünün altında uyuduğum ıssız yerleri aklımdan geçirdiğimi, bir daha evsiz kalmamak, evsizleri unutmamak için nasıl dua ettiğimi de hatırlıyorum. Deniz üzerindeki o yolun keder saçan zaferi üzerinde nasıl yüzdüğümü, sonra nasıl rüyalar alemine daldığımı da hatırlıyorum.

XIV
BÜYÜKTEYZEM BENİM HAKKIMDA
KARAR VERİYOR

Bir sabah aşağıya indiğim zaman büyükteyzemin, dirseği kahvaltı tepsisine dayalı, derin derin düşündüğünü gördüm. Çaydanlıktaki su taşmış, sofra örtüsü su içinde kalmıştı. Benim içeri girmem onu daldığı hayallerden uzaklaştırıverdi. Onu düşündüren şeyin ben olduğuma artık emindim, bu yüzden de benim hakkımdaki düşüncelerini daha da merak ediyordum, ama onu kırarım korkusuyla kaygımı açıklayamıyordum. Yalnız, gözlerimi dilim kadar tutamadığım için o sabah kahvaltı sırasında bakışlarım sık sık Betsey Teyze’ye kaydı. Ona topu topu birkaç saniyeden fazla bakamıyordum, ama onun da sanki küçük yuvarlak masanın öbür yanında değil de çok uzaklardaymışım gibi beni garip garip seyrettiğini fark ediyordum. Kahvaltısını bitirince iskemlesinde arkaya doğru yaslandı, kollarını kavuşturdu, kaşlarını çattı, bana öylesine dikkatli bakmaya başladı ki utançtan ne yapacağımı adamakıllı şaşırdım, kahvaltımı daha bitirmemiş olduğum için yiyeceklerle oyalanıp utancımı gizlemeye çalıştım. Yalnız, bıçağım çatala çarptı, çatalım bıçağa takıldı, kızarmış domuz etini kesip küçük parçalara bölerek yiyecek yerde, parçayı olduğu gibi havaya kaldırıp ısırmaya başladım. Çayda boğazıma kaçtı. Sonunda bundan da vazgeçtim, kadının dikkatli bakışları karşısında kızarıp bozararak oturdum.

Uzun bir süre sonra: “Merhaba!” dedi. Başımı kaldırınca onun keskin, parlak bakışlarıyla karşılaştım. “Ona mektup yazdım” diyordu.

“Kime?” diye sordum.

“Üvey babana.”

Korku içinde: “Üvey babam benim nerede olduğumu biliyor mu?” diye sordum.

Başını sallayarak açıkladı: “Ben ona bildirdim.”

“Şey, beni... beni ona geri mi vereceksiniz?”

“Bilmiyorum” dedi. “Bakalım göreceğiz.”

“Bay Murdstone’un yanına dönmek zorunda kalırsam ne yaparım bilmiyorum!” diye haykırdım.

Başını sallayarak: “Bunun hakkında bir şey bilmiyorum,” dedi. “Şimdilik bir şey diyemem. Bakalım, göreceğiz.”

Bu sözlerden sonra neşem kaçtı, pek kederlendim, yüreğime ağırlık çöktü. Betsey Teyze, benim durumumla pek de ilgilenmiş görünmeden, ütüden yeni çıkmış bir önlük aldı, önüne taktı, çay fincanlarını kendi eliyle yıkadı. Hepsi yıkanıp tepsiye dizildikten, sofra örtüsü de katlanıp en üste konduktan sonra çıngırağı çaldı, tepsiyi kaldırması için Janet’i çağırdı. Bundan sonra küçük bir süpürgeyle kırıntıları, halının üzerinde mikroskopla görülecek derecede küçük bir kırıntı dahi kalmayıncaya kadar süpürdü; daha önce eline eldiven giymişti. Bundan sonra da önceden toplanıp tozları alınmış olan odayı bir daha topladı, eşyanın tozunu aldı. Bütün bu işleri istediği gibi yaptıktan sonra eldivenlerini, önlüğünü çıkardı, katlayıp dolabın bir köşesine kaldırdı, pencerenin önündeki masanın üzerine iş kutusunu koyup oturdu, işini işlemeye koyuldu.

İğnesine iplik geçirirken: “Yukarı çıksan da Bay Dick’e saygılarımı söylesen, hatıraları üzerindeki çalışmasının nasıl gittiğini sorduğumu bildiriversen” dedi. Verilen işi yapmak üzere hemen ayağa fırladım. İğnesine iplik geçirirken yaptığı gibi gözlerini kısarak: “Bay Dick’in adı sana pek kısa gelmiştir, öyle değil mi?” diye sordu.

“Dün öyle düşünmüştüm” diye açıkça söyledim.

“Bu adamın, kullanmak istese daha uzun bir adı var” dedi. “Yok diye düşünmen haksızlık olur.” Kibirli tavırla konuşuyordu. “Onun asıl adı Richard Babley’dir. O beyin gerçek adı bu.”

Gençliğimin verdiği saflık içinde, onunla konuşurken gerçek âdını kullanmam gerektiğini söylemek üzereydim ki, Betsey Teyze konuşmasına şöyle devam etti:

“Yalnız, ne yaparsan yap, sakın ona bu adla hitap etme. Adını duymaya dayanamıyor. Bu da onun garip tarafı işte. Hoş, bunun pek de garip bir şey olduğunu bilemiyorum ya, çünkü bu adı kullandığı sürece hep haksızlığa uğramış, adından nefret etmiş. Burada onun adı Bay Dick’dir. Bundan sonra başka yere de gitse gene öyle olacak... gitmez ya. Onun için, aman dikkat et, yavrum, sakın ona Bay Dick’ten başka bir adla hitap etme.”

Bu isteğe uyacağıma söz verdikten sonra yukarı çıktım.

Bay Dick, bana karşılık olarak: “Büyükteyzene saygılarımı bildirir, en sonunda başladığımı söyle” dedi. Elini kırlaşmış saçları arasında gezdirip önündeki müsveddeye hiç de güven göstermeyen bakışlarla göz attıktan sonra: “Sen okula gittin mi?” diye sordu.

“Gittim, efendim” dedim, “ama, pek az.”

Dikkatle bana bakıp, vereceğim karşılığı yazmak için kalemini eline alarak sordu: “Birinci Charles’ın başı ne zaman uçurulmuştu, tarihini hatırlıyor musun?”

Bunun tahminime göre bin altı yüz kırk dokuzda olduğunu söyledim.

Bay Dick kulağını kalemiyle kaşıyıp şüpheli şüpheli bana bakarak: “E, kitaplar da öyle diyor ama,” dedi. “Ben bunun nasıl olduğuna bir türlü akıl erdiremiyorum: Çünkü, olay bu kadar eskiyse, insanlar onun başındaki dertlerin bir kısmını alıp nasıl benim başıma yerleştirebildiler dersin?”

Bu soru beni pek şaşırtmıştı, bu konuda hiçbir bilgi veremedim...

Bay Dick kâğıtlarına üzgün üzgün bakarak: “Bunun doğrusunu bir türlü bulamayışım çok garip,” dedi. “Bunu bir türlü kesinlikle anlayamıyorum. Ama, önemi yok, önemi yok. Daha zaman var.” Neşeyle yerinden doğruldu. “Bayan Trotwood’a saygılarımı söyle. Gerçekten çalışmalarım çok iyi gidiyor.”

Odadan çıkmak üzereyken köşede duran uçurtmaya dikkatimi çekti.

“Bunu bir uçurtma olarak nasıl buluyorsun?” diye sordu. Çok güzel bir uçurtma olduğunu söyledim. “Ben yaptım” dedi. “İkimiz gidip uçurabiliriz. Bunu görüyor musun?” diye sordu. Uçurtmanın üzerine özene bezene bir yazı yazılmış olduğunu gördüm. “Bol ipimiz var,” dedi. “Uçurtma çok yükseğe çıkınca olayları da uzaklara götürüyor. İşte benim bildiklerimi yayma usulüm bu. Nerede aşağıya inerler, bunu bilemiyorum. Genel duruma, rüzgâra, daha bir sürü şeye bağlı; ama, ben hepsini göze alıyorum.”

Yüzü öyle tatlı, öyle hoştu ki, öyle de kutsal bir havası vardı ki, bunları pek içten söylediği halde, şaka yapmadığına pek de emin değildim. Ben güldüm, o da gülmeye başladı, pek sıkı fıkı dost olarak ayrıldık.

Aşağıya inince Betsey Teyze: “E, çocuğum” dedi, “Bay Dick bu sabah nasıl?” Kendisine saygılarını gönderdiğini, gerçekten çok iyi çalıştığını söyledim. “Onun hakkındaki düşüncelerin nedir?” diye sordu.

Onun pek kibar bir bey olduğunu söyleyerek soruyu geçiştirmek istedim, ama öyle kolay kanacağa benzemiyordu. İşini kucağına bırakıp ellerini işinin üzerinde kavuşturdu: “Hadi sen de! Kızkardeşin Betsey olsa bir kimse hakkında ne düşündüğünü hemen açıklardı. Sende elinden geldiği kadar kardeşine benzemeye çalışarak konuş.”

“Öyleyse, o... şey mi? Bay Dick -bildiğim için soruyorum, Betsey Teyze- biraz aklından sakat mı?” Kekeleyerek konuştum, çünkü tehlikeli bir noktaya geldiğimi biliyordum.

“Hiç de değil.”

Alçak sesle: “Ya öyle mi?” dedim.

Betsey Teyze kararlı bir şekilde, kendini zorlayarak: “Bay Dick’in olmadığı bir şey varsa o da akıl hastalığıdır” dedi.

Gene ürkekçe bir “ya?” demekten başka bir şey yapamadım.

“Ona deli diyenler oldu,” dedi. “Ona deli denmesinden pek bencil bir sevinç de duyuyorum, çünkü yoksa şu on yıldır onun varlığından, öğütlerinden yararlanamazdım... belki on yıldan da çok... kızkardeşin Betsey beni hayal kırıklığına uğrattığından beri...”

“O kadar oldu mu?”

“Ona deli diyenler de aklı başında insanlardı,” diye devam etti. “Bay Dick uzaktan akrabam olur. Akrabalığımın derecesinin önemi yok. Bunu anlatmaya girişmem de gereksiz. Ben araya girmeseydim erkek kardeşi onu ömrünün sonuna kadar tımarhaneye kapatacaktı. Hepsi bu kadar!”

Betsey Teyze’nin o zavallı zararsız Bay Dick’e yaptığı iyilik sadece benim körpe yüreğimi kendime dair bencil bir umutla doldurmakla kalmadı, hiç de bencil olmayan duygularla ona ısınmamı da sağladı. Birçok garip huylarının, öfkesinin yanı sıra insanda saygı uyandıran, güven yaratan bazı özelliklerinin de bulunduğunu anlamaya başlamıştım sanıyorum.

Onun Murdstone’a yazdığı mektuba karşılık gelinceye kadar geçen zaman içinde çektiğim sıkıntı, duyduğum kaygı pek büyük oldu. Yalnız, bunu saklamayı başardım, gerek Betsey Teyze’ye, gerekse Bay Dick’e karşı çok olumlu davrandım. Bay Dick uçurtmayı uçurmak için dışarı çıkacaktı, ama sırtımda hâlâ o geldiğim gece giydiğim garip kıyafetten başka bir şey olmadığı için de evde hapistim. Ancak geceleri ortalık karardıktan sonra Betsey Teyze beni dışarı çıkarıp bir aşağı, bir yukarı gezdirerek sağlığım bozulmasın diye hava aldırıyordu. En sonunda Murdstone’dan mektup geldi, Betsey Teyze de bana adamın ertesi gün kendisiyle konuşmak için eve geleceğini bildirdi.

Ertesi gün ben sarınıp sarmalandığım o garip kıyafet içinde, yüreğimin kâh umutsuzlukla ağırlaşmasından, kâh korkuyla kabarmasından şaşkın bir halde, saatleri sayarak oyalanmaya çalışmıştım. Bir türlü gelmeyişi beni her geçen dakika kaygılandıran iç karartıcı yüzün, en sonunda karşıma çıkıp beni heyecanlandırmasını bekliyordum.

Betsey Teyze her zamankinden biraz daha azametli, biraz daha ciddiydi, ama bunların dışında beni pek korkutan o misafirin gelişine kendini hazırladığını belirten bir fevkaladeliği yoktu. Günün geç saatlerine kadar pencerenin önünde işini işledi, ben de Murdstone’un gelmesinden doğması muhtemel olan ve olmayan sonuçları düşünerek onun yanında oturdum. Yemeğimiz belirsiz bir saate kadar geri bırakılmıştı. Yalnız, vakit o kadar geç olmuştu ki en sonunda Betsey Teyze yemeğin hazırlanmasını emretti. Bu sırada birdenbire eşeklerin geldiğini görerek telaşlandı. Ben de şaşkınlık içinde Jane Murdstone’un bir eşeğe yanlamasına oturmuş olarak o kutsal yeşillikte durup bakındığını gördüm.

Betsey Teyze pencereden başını uzatıp yumruğunu sallayarak bağırdı:

“Defolun gidin! Sizin işiniz yok burada! Ne cesaretle giriyorsunuz buraya? Haydi defolun! Seni koca suratlı yaratık!”

Jane Murdstone’un bakışındaki soğuk tavırlardan öylesine çileden çıkmıştı ki bir saniye için yerinden kıpırdayamamış, geleneksel saldırısına geçememişti. Ben de bu fırsattan yararlanıp ona gelenin kim olduğunu, bu densiz kişinin ardından gelen adamın da Bay Murdstone olduğunu söyledim. Yol bir hayli yokuştu.

Betsey Teyze, gene başını sallayarak: “Kim olursa olsun, bu beni ilgilendirmez!” dedi. “Topraklarıma girilmesini istemem! Buna izin vermeyeceğim! Defolun! Janet, hayvanı geri çevir, dışarı çıkar.”

Betsey Teyze’nin arkasına saklanarak, kopan savaşı seyrettim. Janet, eşeği dışarı çıkarmaya çalışırken hayvan dört ayağını birden açmıştı, yerinden kıpırdamaya hiç de niyetli görünmüyordu. Edward Murdstone, hayvanı ters yöne götürmek istiyor, Jane Murdstone olayı seyretmeye gelen çocukları şemsiyesiyle dövüyor, bir yandan da avaz avaz bağırıyordu. Betsey Teyze kalabalığın arasında eşeğin sürücüsünü seçer seçmez yerinden ok gibi fırlayıp gitti oğlanı yakaladı, çeke çeke bahçeye getirdi, Janet’e de ilgililere, kanun adamlarına haber vermesini, suçüstü yakalanan çocuğun hemen orada yargılanmasını söyledi. Ne yazık ki işin bu kısmı pek uzun sürmedi, çünkü küçük serseri böyle şeylere alışkındı, Betsey Teyze’nin bilmediği pek çok hilenin ustasıydı. Çok geçmeden bir kolayını bulup kendini kurtardı, çiçek tarhlarını demir çakılmış pabuçlarıyla ezerek, zafer kazanmış bir halde, eşeğini de alıp gitti.

Çatışmanın son kısmında Jane Murdstone eşekten inmişti, şimdi de kardeşiyle birlikte merdivenin eşiğinde evin hanımının onları buyur etmesini bekliyordu. Betsey Teyze, büyük bir azamet içinde, yanlarından yürüyüp eve girdi. Janet misafir geldiğini haber verinceye kadar da onlarla hiç ilgilenmedi.

Ben titreyerek sordum: “Acaba ben gitsem mi, Betsey Teyze?”

“Hayır, efendim” dedi. “Elbette hayır!” Bu sözlerle beni yakınındaki köşeye çekti, önüme de bir sandalye koydu. Sanki hapiste ya da mahkeme huzurundaydım. Murdstone’ların içeri girdiklerini oradan gördüm, konuşma süresince de orada kaldım.

Betsey Teyze: “Başlangıçta kimleri defetmek onurunu kazandığımı fark etmemiştim” dedi. “O çimenlerin üzerinden kimsenin geçmesine izin vermem de. Bu konuda hiç ayırım yapmam, kimseyi oradan geçirmem.”

Jane Murdstone: “Yasağınız yabancılara hayli tuhaf geliyor” dedi.

Betsey Teyze: “Öyle mi?” diye sordu.

B. Murdstone düşmanlıkları tazelemekten korkuyor gibiydi, araya girdi: “Bayan Trotwood.”

Betsey Trotwood, dikkatle bakarak: “Özür dilerim,” dedi. “Siz Blunderstone Kuşevi’nin sahibi olan Bay Murdstone’sunuz, değil mi? Oraya niye Kuşevi dediklerini de bilmiyorum ya.”

Murdstone: “Evet” dedi.

“Zavallı çocukcağızı rahat bıraksaydınız çok daha iyi, daha mutlu olurdu. Bunu söylediğim için beni mazur görmenizi rica ederim, efendim.”

Jane Murdstone da: “Bayan Trotwood’un sözlerine ben de katılıyorum,” dedi. “Zavallı Clara’mız önemi olan her hususta çaresiz bir çocuktan farksızdı.”

Betsey Teyze: “Kişisel duygularımız, zaaflarımız yüzünden kimse bizi mutsuz kılamaz, bunun için de kimse bizim hakkımızda aynı şeyleri söyleyemez. Bu bakımdan, siz de, ben de şanslıyız” dedi.

Jane Murdstone, kibarca olduğuna pek de ihtimal vermediğim bir tavırla: “Ona ne şüphe, efendim,” dedi. “Dediğiniz gibi, kardeşim böyle bir evliliğe kalkışmasaydı çok daha iyi olurdu. Ben de aynı fikirdeydim.”

Betsey Teyze: “Öyle olduğuna şüphem yok” dedi. Çıngırağı çaldı. “Janet, Bay Dick’e saygılarımı bildir, lütfen aşağıya iniversin.”

O gelinceye kadar da dimdik oturup kaşlarını çatarak duvara bakıp durdu. Bay Dick gelince de tanıştırma törenini yaptı.

“Bay Dick: Eski samimi bir dost. Onun fikirlerine güvenirim.” Betsey Teyze bunları söylerken Bay Dick aptalca bir görünüşle başparmağını ısırmaktaydı. Onun paylar gibi takındığı tavır üzerine, adamcağız parmağını ağzından çekti, yüzünde ciddi, dikkatli bir ifadeyle, topluluğa katıldı. Murdstone sözlerine kaldığı yerden yeniden başlayınca Betsey Teyze başını eğip ona bakmaya başladı.

“Bayan Trotwood, mektubunuzu aldığım zaman bunun bir adaletseverlik örneği olduğunu düşündüm, size de saygı duydum...”

“Yolculuk ne kadar güç olursa olsun, mektubunuza mektupla değil, kendim gelerek karşılık vermek istedim. Arkadaşlarından, işinden kaçan bu bedbaht çocuk...”

Murdstone’un ablası da benim tarif edilmesi imkânsız acayip kıyafetime dikkati çekerek: “Dış görünüşü de pek rezilce, pek utanç verici!” dedi.

Kardeşi: “Jane Murdstone,” dedi. “Allahaşkına sözümü kesme! Bu bedbaht çocuk ev içinde pek çok meseleye, huzursuzluğa yol açtı, Bayan Trotwood, gerek rahmetli zamanında, gerekse onun ölümünden sonra... Aksi, isyancı bir ruhu var bu çocuğun. Öfkeli, idare edilmesi imkânsız bir insan. Ablam da, ben de onun kusurlarını düzeltmeye çalıştık ama, başaramadık. Düşündüm ki, ikimiz de düşündük ki -ablam daima her şeyi bilir- bu ciddi açıklamayı bizim ağzımızdan duymanız daha doğru olacak.”

Jane Murdstone: “Kardeşimin söylediği sözleri benim de onaylamama lüzum yok ama” dedi, “yeryüzündeki bütün çocuklar içinde bunun en kötüsü olduğunu görmenizi rica ediyorum.”

Betsey Teyze kısaca: “Pek sert bir hüküm” dedi.

Jane Murdstone: “Gerçeklere bakılınca pek de sert sayılmaz.”diye karşılık verdi.

Betsey Teyze. “Ya!” dedi. Sonra: “Evet, efendim?” diye sordu.

Murdstone’la birbirlerini dikkatle süzdükçe adamın yüzü daha da kararıyordu. “Onu en iyi şekilde yetiştirmek için hazırladığım bazı tasarılar var,” dedi. “Bunlar onu tanımamdan, kendi imkânlarımı, kaynakları bilmemden doğuyor. Bunlardan sadece ben sorumluyum, bunları yürütmek de bana düşer. Bu konuda fazla bir şey söylemeyeceğim. Bu çocuğu kendi arkadaşlarımdan birinin gözü altında doğru dürüst bir işe yerleştirmişken onun bu durumdan hoşlanmaması, işten kaçması, adi bir serseri gibi dolaşması, size kendini acındırmak için paçavralar içinde buraya gelmesi yeter sanırım, Bayan Trotwood. Ben böyle şeyleri bildiğim için size yaranmasının sonucunda neler olabileceğini bir bir sıralamak isterim.”

Betsey Teyze: “Önce şu doğru dürüst iş meselesine gelelim” dedi. “Sanırım bu çocuk sizin öz çocuğunuz olsaydı bu işe yerleştirmekte bir sakınca görmezdiniz, değil mi?”

Jane Murdstone araya girerek: “Kardeşimin öz oğlu olsaydı bambaşka bir karakterde olurdu, buna eminim” dedi.

Betsey Teyze: “Ya da zavallı yavrucak, yani oğlanın öz annesi, sağ olsaydı oğlan gene o doğru dürüst işe girecekti, öyle mi?” diye sordu.

Murdstone, başını yana eğerek: “Ablam Jane Murdstone’la benim doğru bulduğumuz bir hususa Clara karşı gelmezdi sanırım” dedi.

Jane Murdstone de bu sözleri kolayca duyulabilen bir mırıltıyla doğruladı.

Betsey Teyze: “Ah! Talihsiz yavrucak!” dedi.

Deminden beri cebindeki paraları şıngırdatmakta olan Bay Dick şimdi bu işi öyle büyük bir gürültüyle yapmaya koyulmuştu ki Betsey Teyze, konuşmaya başlamadan önce, bir bakışla bu işe son vermek istedi.

“Zavallı yavrucağın dul maaşı onunla birlikte öldü mü?” Murdstone: “Onunla birlikte öldü,” dedi.

“O küçük emlakten -evle bahçeden- hani, şu içinde hiç kuş bulunmayan Kuşevi’nden onun çocuğuna hiç hisse kalmadı mı?”

Edward Murdstone: “İlk kocası orayı kayıtsız şartsız Clara’ya bırakmıştı” diye söze başladı, ama Betsey Teyze büyük bir sinirlilik, sabırsızlık içinde sözünü kesti:

“Hay Allah! bunu söylemeye hacet var mı, yahu! Kayıtsız-şartsız Clara’ya mı bırakmış! David Copperfield gözümün önüne geliyor: Her türlü durum, kör, parmağım gözüne olduğu halde, gene de hepsini düşünmüş. Elbette orası kayıtsız şartsız Clara’ya kalmıştı. Yalnız, yeniden evlenince, kısacası, seninle evlenmek gafletinde bulununca, hiç kimse çocuk için vasiyete bir kelime yazdırmadı mı?”

Murdstone: “Rahmetli eşim ikinci kocasını severdi, ona sonsuz güveni de vardı” dedi.

Betsey Teyze buna başını sallayarak karşılık verdi. “Sizin rahmetli karınız dünyanın en mutsuz, en talihsiz, en cahil yavrucuğuydu, beyefendi. Evet, öyleydi. E, daha ne söyleyeceksiniz bakalım?”

“Sadece şunu, Bayan Trotwood: Ben buraya David’i almaya geldim. Kayıtsız şartsız yanıma alıp onunla başa çıkmak için ne yapmam gerekirse onu yapmak istiyorum. Kimseye vaatte ya da taahhütte bulunmak için gelmedim buraya. Belki de çocuğun size kaçması, size yakınması için cesaret vermişsinizdir, Bayan Trotwood. Davranışlarınız böyle yapmış olmanız ihtimalini düşünmeye beni zorluyor, efendim. Şimdi, bir daha ona cesaret vermeye kalkışırsanız iyi şeyler için cesaret vermenizi önereceğim. Şimdi onunla arama girerseniz, bu ilk ve son olur, Bayan Trotwood. Ben uğraşamam, benimle uğraşılmasına da dayanamam. Buraya ilk ve son defa onu götürmek için geldim. Gitmeye hazır mı? Hazır değilse, söyleyin. Bundan sonra kapım ona kapanmış olacak, sizin kapınızın ise ona açılmış olduğunu kabul edeceğim.”

Betsey Teyze bu sözleri, elleri bir dizinin üzerinde, dimdik oturup misafirine dikkatle bakarak dinledi. O sözlerini bitirince de duruşunu değiştirmeden gözlerini Jane Murdstone’a çevirdi: “E, hanımefendi, sizin söyleyecek bir sözünüz var mı?”

Jane Murdstone: “Benim söyleyebileceğim sözlerin hepsini kardeşim öyle güzel söyledi ki, benim gerçek olduğuna inandığım olayları öyle güzel anlattı ki bütün bunlara, nezaketinize teşekkür etmekten başka ekleyecek bir şeyim yok” dedi.

Betsey Teyze: “Bakalım çocuk ne diyor?” diye sordu. “Sen gitmeye hazır mısın, David?”

Hazır olmadığımı söyledim, gitmeme izin vermemesi için de yalvardım. Ne Edward Murdstone’un da, Jane Murdstone’un da beni sevmediklerini, bana karşı iyi davranmadıklarını söyledim. Beni çok seven annemi de bu yüzden çok üzüldüklerini, bunu benim gibi Peggotty’nin çok iyi bildiğini anlattım. Benim ne kadar küçük olduğumu bilen bir kimsenin inanabileceğinden çok daha fazla sıkıntı çektiğimi belirttim. Sonra da, şimdi nasıl olduğunu hatırlayamadığım bir şekilde, babamın hatrı için benimle dost olup korumasını yalvarıp yakardım.

Betsey Teyze: “Dick,” dedi. “Bu çocuğu ben ne yapayım?”

Bay Dick düşündü, duraladı, sonra yüzü parladı, neşelendi: “Derhal bir kat elbise dikilmesi için ölçüsünü aldırtın” dedi.

Betsey Teyze muzaffer bir tavırla: “Dick,” diye söylendi, “elinizi verin, çünkü sizin anlayışınıza paha biçilemez.” Onun elini samimi bir tavırla sıktıktan sonra beni kendine doğru çekti, Murdstone’a döndü: “İstediğiniz zaman gidebilirsiniz. Ben çocukla şansımı deneyeceğim. O, dediğiniz gibi biriyse sizin yaptığınız kadarını ben de yapabilirim. Hoş anlattıklarınızın bir kelimesine bile inanmıyorum ya!”

Murdstone kalkarken omuzlarını silkerek: “Bayan Trotwood” dedi, “erkek olsaydınız...”

Betsey Teyze: “Bırakın bu palavraları, saçma şeyleri!” dedi. “Benimle konuşmayın artık.”

Jane Murdstone kalkarken: “Aman! Ne müthiş bir kibarlık bu!” diye söylendi, “İnsan neredeyse bayılacak!”

Betsey Teyze, ablayı duymamazlıktan gelip erkek kardeşe döndü: “O zavallı, yanlışlığa kurban gitmiş yavrucağın nasıl bir hayat sürdüğünü ben bilmiyor muyum sanıyorsunuz?” dedi. “Karşısına ilk defa çıkıp, bir kaza “kışt!” bile demeyecekmiş gibi davranarak onu kandırdığımız günün ne feci bir gün olduğunu bilmiyor muyum sanıyorsunuz?”

Jane Murdstone: “Ben ömrümde bu mahluk gibisine rastlamadım!” diye haykırdı.

Betsey Teyze, ablanın araya girmesini hiç dikkate almadan Murdstone’la konuşmaya devam etti. Parmağını sallayarak: “Bay Murdstone, sen o saf yavrucağa zalim bir diktatör gibi davranıp kalbini kırdın!” dedi. “O pek sevimli bir yavrucaktı, bunu biliyorum. Sen onu daha görmeden yıllarca önce de ben bunu biliyordum. Onun en zayıf taraflarından yararlanarak zavallıyı öldüren yaraları açtın. Hoşuna gitse de, gitmese de, merak ettiğin gerçek bu. Sen de, yardakçıların da bununla iftihar edebilirsiniz.”

Jane Murdstone araya girdi: “Kardeşimin yardakçıları derken kimi kastettiğinizi sormama izin verir misiniz, Bayan Trotwood?”

Bayan Betsey Trotwood gene kadının sözlerini duymamazlıktan gelip, hiç umursamadan sözlerine devam etti: “Demin de söylediğim gibi, senin onu görmenden yıllarca önce de böyle olacağı belliydi. Tanrı’nın hangi anlaşılmaz buyruğuyla onunla karşılaştın, bunu insan aklının almasına imkân yok. O yumuşak başlı yavrucağın er geç günün birinde evleneceği belliydi, ama bu derece kötü olmamasını umuyordum. Onun buradaki oğlunu doğurduğu zaman düşünmüştüm bunları, Bay Murdstone. Daha sonraları yavrucağa bu çocuğun yüzünden çok işkence ettin. Bu hiç de hoşa gidecek bir hatıra değil; onun için, çocuğu görmek sana dokunuyor. Yo, yo, çekinmene lüzum yok! Ben bunun doğru olduğunu biliyorum.”

Murdstone bunları dinlerken kaşları çatılmış olduğu halde gülümseyerek kapıda duruyordu. Gülümsemesi kaybolmamıştı ama, yüzünün rengi bir anda solmuş, sanki hızlı koşuyormuş gibi sık sık soluk almaya başlamıştı.

Betsey Teyze: “İyi günler,” dedi. “Gülegüle.” Birden adamın ablasına dönerek: “Size de iyi günler, hanım,” dedi. “Bir kere daha eşekle çimenlerimin üzerinden geçtiğini görürsem, Tanrı şahidim olsun, şapkanı başından savurduğum gibi ayağımın altında ezerim!”

Betsey Teyze duygularını bu hiç beklenmedik şekilde açıklaması üzerine kadının yüzü öyle bir hal aldı ki bunu tarif etmek için bir ressama, hem de öyle pek sıradan sanatçı olmayan bir ressama ihtiyaç vardı. Söylenen söz kadar söylenişi de pek dehşet verici olduğu için Jane Murdstone karşılık bir tek kelime söylemeden kardeşinin koluna girdi, mağrur bir tavırla evden çıktı. Betsey Teyze de, eşek yeniden ortaya çıkacak olursa tehdidini hemen gerçekleştirmek üzere pencerede kalıp arkalarından baktı. Herhangi bir meydan okuma denemesi yapılmayınca yüzü yavaş yavaş yumuşadı, öyle hoş bir hal aldı ki içimden ona öpüp teşekkür etmek geldi, bunun canı yürekten, kollarımı boynuna dolayarak yaptım. Sonra Bay Dick’le de tokalaştım; adam birkaç defa elimi sıktı, bu mutlu olayı gülerek kutladı.

Betsey Teyze: “Bu çocuğun bakımından ikimiz birlikte sorumlu olacağız, Bay Dick” dedi.

“David’in oğlunun velisi olmak beni çok sevindirir.”

“Güzel! Öyleyse, bu mesele halledildi. Biliyor musun, Bay Dick, ben oğlana Trotwood adını koymayı düşünüyorum.”

Bay Dick: “Elbette, elbette!” dedi. “Elbette ona Trotwood diyebilirsin. David’in oğlu Trotwood olabilir.”

“Yani, Trotwood, Copperfield demeyi düşünüyorum.”

Bay Dick, biraz şaşırmış görünüyordu. “Elbette, elbette!” dedi. “Trotwood Copperfield denebilir.”

Betsey Teyze bu fikri öylesine benimsemişti ki o gün öğleden sonra bana alınan giyim eşyalarına, ben giymeden, kendi el yazısıyla, bozulmaz mürekkeple “Trotwodd Copperfield” kelimelerini yazdı. Bana ısmarlanacak olan daha başka giyim eşyalarına da aynı markanın işlenmesi emir verildi.

Böylece, yeni bir adla yepyeni bir çevrede yeni bir hayata başladım. Artık şüphelenme devresi geçtiği için günlerce rüyada yaşıyormuşum gibime geldi. Büyükteyzemle Bay Dick’in çok garip birer vasi olacaklarını düşünmedim bile. Şöyle kesin olarak kendim için de bir şey düşünmedim. Zihnime iyice yerleşen iki husus vardı: Birincisi, artık ölçülemeyecek kadar uzakta bir rüya aleminde kalan Blunderstone’daki hayatın benim gözümde pek köhneleşmiş olmasıydı; ikincisi de, Murdstone ve Grinby Şaraphanesi’ndeki hayatımın üzerine bir perde çekilmiş olması. O günden beri de hiç kimse bu perdeyi kaldırmadı. Şu hikâyeyi anlatırken ben bir an için perdeyi isteksiz isteksiz kaldırır gibi oldum, sonra da sevinçle yerine bıraktım. O hayatı hatırlamak bana öyle büyük bir acı veriyordu ki, ben de öylesine bir umutlanma ihtiyacı doğuyordu ki, bu hayatı ne kadar zaman devam ettirdiğimi düşünmeye bile cesaret edemiyorum. Bir yıl mı, yoksa daha fazla mı sürdü, bilemiyorum. Sadece bu hayatı yaşadığımı, bunun da sona erdiğini biliyorum. O günlerin hikâyesini yazıp bırakıyorum.

XV
YENİ BİR BAŞLANGIÇ

Çok geçmeden Bay Dick’le pek samimi arkadaş olmuştuk. Sık sık da, o günlük işlerini bitirince, büyük uçurtmayı uçurmak için kırlara çıkıyorduk. Uçurtma, havada enikonu yükselirken Bay Dick’in uçurtmayla gerçekten pek hoş bir manzara meydana getirdiğini düşünmüşümdür.

Bay Dick’le samimiyetimi ilerletirken, onun sadık dostu olan büyükteyzemin gözünde de itibarımı azaltmadım. Bana karşı öyle iyi davranıyordu ki birkaç hafta sonra yeni adım Trotwood’u kısaltıp sadece Trot demeye başladı. Bu arada, başladığım gibi devam edersem kız kardeşim Betsey kadar şefkat görmek umuduna kapılmam için bana cesaret veriyordu.

Bir akşam her zamanki gibi- gene Bay Dick’le tavla oynamaya hazırlanırken, büyükteyzem: “Trot” dedi,"senin öğrenimini unutmamalıyız.” Bu beni meraklandıran tek konuydu. Büyükteyzemin bunu açmasına pek sevindim. “Canterbury’de okumak ister miydin?” diye sordu. Kendisine pek yakın olduğu için oraya gitmeyi istediğimi bildirdim. “Güzel,” dedi. “Yarın gitmek ister misin?”

Büyükteyzemin ani kararlarına alışkın olduğum için bu teklifin de birdenbire gelmesine hiç şaşmadım, hemen: “Evet” dedim.

Gene: “Güzel,” dedi. “Janet, kurşuni atla araba yarın sabah onda gelsin. Sen de Bay Trotwood’un elbiselerini bu geceden hazırla.”

Bu emirlere pek sevinmiştim ama, Bay Dick’in üzerinde yarattığı etkiyi fark edince içimden bencilliğime kızdım. Zavallı ayrılmamıza öyle üzülmüştü ki oyunu doğru dürüst oynayamadı. Betsey Teyze onu birkaç defa yendikten sonra, adam tavlayı kapadı, onunla bir daha tavla oynamayacağını söyledi. Yalnız, benim bazı cumartesiler buraya gelebileceğimi, bazı çarşambalar da onun beni görmeye gelebileceğini öğrenince yeniden canlandı, o günlerde kullanılmak üzere eskisinden çok daha büyük özel bir uçurtma hazırlayacağını söyledi. Ne var ki sabahleyin gene neşesi kaçmıştı. Altın, gümüş ne kadar parası varsa hepsini birden bana vermeye kalkıştı. Büyükteyzem araya girmeseydi verecekti de. Betsey Teyze onun vereceği paradan beş şiling vermesine razı oldu. Bahçe kapısında pek muhabbetli vedalaştık, büyükteyzem arabayı onun gözlerinin önünde uzaklaştırıncaya kadar da Bay Dick içeri girmedi.

Betsey Teyze, başkalarının ne diyeceğini hiç umursamadan, kurşuni atın çektiği arabayı Dover sokaklarında ustaca sürüyordu. Tıpkı bir arabacı gibi dimdik oturmuş, atın hareketlerini dikkatle izliyor, kendi dilediği yere gitmesine imkân bırakmıyordu. Köy yoluna geldiğimiz zaman hayvanın biraz dinlenmesine izin verdi. Yanında, bir yastıklar vadisinde oturmakta olduğum için, bana yukarıdan bakarak, memnun olup olmadığımı sordu.

“Gerçekten pek memnunum, Betsey Teyze, teşekkür ederim” dedim.

Buna pek sevinmişti. Eli de meşgul olduğu için kamçısıyla başımı okşadı.

“Orası büyük bir okul mu, Betsey Teyze?” diye sordum.

“Valla bilmiyorum. Önce Bay Wickfield’in evine gideceğiz.”

“Onun okulu mu var?”

“Hayır, Trot, yazıhanesi var.”

Bay Wickfield hakkında daha fazla bir şey söylemeye niyetli görünmediği için ben de başka şey sormadım. Canterbury’ye gelinceye kadar da başka şeyler konuştuk. Canterbury’ye gelinceye kadar da başka şeyler konuştuk. Canterbury’nun Pazar günü olduğu için büyükteyzem atını arabalar, sepetler, sebzeler arasından geçirmekte güçlük çekiyordu. Soluk kesin dönüşlerimiz, dönemeç alışlarımız sokaklarda durmakta olan kimselerden bir alay laf işitmemize yol açıyordu; ama, Betsey Teyze tam bir umursamazlık içinde arabayı sürmeye devam etti. Onun bir düşman ülkesine de aynı derecede soğukkanlılıkla girebileceğini söyleyebilirim.

En sonunda, sokağa doğru uzanmış çok eski bir evin önünde durduk. Alçak pencereleri daha da sokağa doğru uzanmış göründüğü için bu koca ev bana daracık sokaktan kimlerin geçtiğini öğrenmek için dışarı sarkıyormuş gibi göründü. Evin temizliğine diyecek yoktu. Kemerli; alçak kapının üzerindeki o, meyvelerle, çiçeklerle süslü eski tarz pirinç tokmak bir yıldız gibi parıldıyordu. Kapıya çıkan iki basamak merdiven patikasıyla örtülmüş gibi bembeyazdı. Köşeler, girintiler, çıkıntılar, kabartmalar, ufak cam parçaları, küçük pencereler, tepeler kadar eski olmalarına rağmen, tepelere yağan kar kadar tertemizdi.

Araba kapıda durup da gözlerimi evde gezdirmeye başladığım zaman evin zemin katındaki küçük pencerelerden birinden evin bir yanını meydana getiren küçük kulede ölü yüzü gibi bir surat görünüp kayboldu. O kemerli alçak kapı açıldı, o surat meydana çıktı. Kızıl saçlı kimselerde çoğunlukla görülen hafif bir kırmızılığın bulunmasına rağmen o surat pencereden göründüğü gibi gene ölüyü andırıyordu. On beş yaşlarında kadar gösteren kızıl saçlı bir delikanlının yüzüydü bu. Kaşı hemen hemen yok gibiydi, kirpiği ise hiç yoktu. Kızıla bakan kahverengi gözleri de öyle barınaksız, öyle açıktaydı ki onun nasıl uyuduğunu merak ettiğimi hatırlıyorum. Yüksek omuzlu, kemikli bir yapısı vardı. Düz siyah elbise giymişti, boğazına kadar düğmeli beyaz bir gömleği vardı. Hayvanın yanı başında durup çenesini ovuşturarak bize bakarken, iskeleti andıran uzun kemikli eli de gözüme çarptı.

Betsey Teyze: “Bay Wickfield evde mi, Uriah Heep?” diye sordu.

Uriah Heep: “Bay Wickfield evde, efendim,” dedi. “Lütfen şöyle buyrun.” Uzun eliyle bir odayı gösterdi.

Arabadan indik, atı Uriah’a bırakıp, penceresi sokağa bakan uzunca, alçak tavanlı bir odaya girdik. İçeri girerken pencereden Uriah Heep’in atın burnuna doğru soluk verdiğini, sonra da sanki atı büyülüyormuş gibi hemen eliyle burundakilerini kapadığını gördüm. Yüksek ocağın karşısındaki duvarda iki portre vardı. Biri hiç de yaşlı görünmemekle birlikte kır saçlı, kara kaşlı bir beydi, kırmızı kurdeleyle bağlanmış bir deste evraka bakıyordu. Öbür portre ise yüzünde çok tatlı bir ifade bulunan bir hanımdı, bana bakıyordu. Sanırım ki Uriah’nın resmini aramak için döndüğüm sırada odanın öbür ucundaki kapı açıldı, içeri bir bey girdi. Onu görünce hemen gözlerimi duvardaki portreye çevirdim. Adam duvarda asılı çerçevenin içinden çıktı sanmıştım. Portre yerinde duruyordu. Adam ışığa doğru yaklaşınca, portresinin yapıldığı zamandan bu yana epey yaşlanmış olduğunu gördüm.

“Çok rica ederim içeri buyrun, Bayan Betsey Trotwood,” dedi. “Bir-iki saniyelik işim var, ama benim çalışmamı mazur görürsünüz sanırım. Gayemi biliyorsunuz. Hayatta bir tek gayem var benim.”

Betsey Teyze ona teşekkür etti ve hep beraber odasına girdik. Burası kitaplarla, kâğıtlarla, teneke kutularla, bunlara benzer şeylerle tam bir yazıhaneyi andırıyordu. Penceresi bahçeye bakıyordu. Duvara gömülmüş bir de demir kasa vardı.

Çok geçmeden Bay Wickfield öldüğünü, avukatlık yaptığını, bölgenin zenginlerinden birinin yardımcısı olduğunu öğrendiğim adam: “E, Bayan Trotwood,” dedi. “Sizi buralara hangi rüzgâr attı böyle? İnşallah kötü bir rüzgâr değildir...”

Büyükteyzem: “Hayır,” dedi. “Herhangi bir kanun meselesi için gelmedim.”

Bay Wickfield: “İşte bu güzel, efendim” dedi. “Kanundan başka bir şey için gelmeniz çok daha isabetli.”

Adamın kaşları hâlâ kapkaraydı, ama saçları artık iyice ağarmıştı. Çok hoş bir yüzü vardı, ben onu yakışıklı da buldum. Peggotty’nin sayesinde çoktan edindiğim bilgiye göre, çok şarap içmekten teni kıpkırmızı olmuştu: Sesinin de gene bundan dolayı kısılmış olduğunu anladım. Mavi ceket, çizgili yelek, bal rengi pamuklu pantolondan ibaret kıyafeti çok temizdi. Bembeyaz fırfırlı gömleğiyle yakası bana bir kuğunun göğsündeki tüyleri hatırlattı.

Büyükteyzem: “Bu çocuk benim yeğenim” dedi.

Bay Wickfield: “Sizin bir yeğeniniz olduğunu bilmiyordum” dedi.

“Daha doğrusu, yeğenimin oğlu.”

“İnanın, yeğeninizin oğlu olduğunu da bilmiyordum.”

Büyükteyzem bilse de, bilmese de bunun önemi olmadığını belirtmek için elini salladı, sonra: “Onu evlat edindim,” dedi. “İyi bir öğrenim yapıp iyi bakılmasını sağlayacak bir okula yazdırmak için de buraya getirdim. Nerede böyle bir okul bulunduğunu, adını, bir okulla ilgili ne biliyorsanız söyleyin.”

Bay Wickfield: “Size bu konuda gereken şekilde bilgi vermeden önce eski bir soruyu sormak isterim. Bunu yapmaktaki gayeniz nedir?” dedi.

“Hay Allah iyiliğinizi versin! Gayeler su üstünde yüzerken onları su altında aramak da sizin âdetinizdir zaten! Elbette, çocuğu mutlu yaşatmak çevresine yararlı bir insan olmasını sağlamak istiyorum.”

B. Wickfield, başını sallayıp gülerek: “Bu pek karışık bir gaye olsa gerek!” dedi.

Büyükteyzem: “Karışık bir saçmalık,” dedi. “Size her şeyi bir tek gaye uğruna yaptığınızı iddia ediyorsunuz. İnşallah yeryüzünde tek gaye uğruna çalışan tek insan olduğunuzu düşünmüyorsunuzdur.”

Bay Wickfield, gülümseyerek: “Ama, benim hayatta gerçekten bir tek gayem var, Bayan Trotwood,” dedi. “Başkalarının düzinelerle, deste deste, yüzlerce gayesi var. Benim ise sadece bir tek gayem var. İşte aradaki fark da bu. Her neyse, bunun yanı sıra sormak istediğim bir şey daha var. En iyi okul mu olacak? Gayeniz ne olursa olsun, en iyisini mi seçmek istiyorsunuz?”

Betsey Teyze: “Evet” der gibi başını salladı.

B. Wickfield, biraz düşündükten sonra: “En iyi okula şu anda yeğeninizin yatılı girmesine imkân yok” dedi.

“Ama, geceleri başka bir yerde kalabilir, değil mi?”

Bay Wickfield, böyle yapabileceğimi tahmin ediyormuş. Kısa bir tartışmadan sonra, okula kendi gözleriyle görüp kararını versin diye büyükteyzemi o okula götürmeyi teklif etti. Aynı zamanda benim kalabileceğim bir iki pansiyonu da gösterecekti. Betsey Teyze bu teklifi kabul edince üçümüz birden sokağa çıkmaya hazırlanırken Bay Wickfield duraladı:

“Küçük dostumuzun da belki bir gayesi vardır; mesela hazırlanan tasarıya itiraz etmek isteyebilir. Acaba onu evde bıraksak daha iyi olmaz mı?”

Teyzem bu konuda tartışmaya girişmek ister gibiydi, ama ben işleri kolaylaştırmak için onları memnun edeceksem seve seve kalabileceğimi söyledim. Sonra da onların dönüşünü beklemek üzere Bay Wickfield’in yazıhanesine dönüp oraya ilk girişimde oturduğum koltuğa yerleştim.

Tesadüf bu ya, oturduğum koltuk küçük bir daire biçimi bir odayla sona eren dar bir koridorun karşısındaydı. Uriah Heep’in penceresinden bize baktığı oda da bu küçük odaydı işte. Uriah, atı ahıra götürdükten sonra bu odadaki masasının başına geçmiş, bir şeyler yazıyordu. Yazılmış kâğıtlarıda masanın üzerinde kâğıt asmaya yarayan pirinç levhaya asıyordu. Oğlanın yüzü benden yana dönük olduğu halde yazılı kâğıtlar aramıza girdiği için beni göremez sanmıştım, ama o yana daha dikkatli bakınca, ara sıra onun uykusuz gözlerinin, tıpkı iki küçük kırmızı güneş gibi, kâğıdın altından göründüğünü, bir dakika kadar gayet ustaca bir tavırla yazı yazar gibi yapıp beni süzdüğünü fark ettim. Birkaç kere bu gözlerin bakışlarından kurtulmayı denedim... mesela, odanın öbür ucundaki duvarda asılı duran haritaya bakmak için iskemlelerden birine çıkmak ya da bir gazetenin sütunları arasında gözlerimi dolaştırmak gibi; fakat, her defasında da gözler beni yeniden etkileri altına almışlardı. O iki kırmızı güneşten yana ne zaman baksam ya daha yeni yükselmek üzere olduklarını ya da batmaya hazırlandıklarını görüyordum.

Oldukça uzun bir süre sonra Betsey Teyzeyle Bay Wickfield döndüler, ben de rahatladım. Benim istediğim derecede başarılı olamamışlardı. Okulun sağlayacağı yararlar saymakla bitmiyordu, ama büyükteyzem o yakınlardaki pansiyonların hiçbirini beğenmemişti.

“Çok büyük bir talihsizlik bu,” diyordu. “Ne yapacağımı da bilmiyorum, Trot.”

Bay Wickfield de: “Ne yazık ki öyle,” diye söylendi. “Yalnız, ne yapabileceğinizi ben size söyleyivereyim, Bayan Trotwood.”

“Neymiş o.?”

“Yeğeninizi şimdilik burada bırakın. Sakin bir çocuğa benziyor. Beni hiç rahatsız etmez. Bu ev çalışmak için eşi bulunmaz bir yer. Bir manastır kadar sakin, odası bol. Onu burada bırakın.”

Büyükteyzem teklifi kabul etmekte nazlanmakla birlikte besbelli ki bundan pek hoşlanmıştı. Ben de öyle.

Bay Wickfield: “Hadi, canım” dedi, “güçlüğü yenmenin tek çaresi bu. Biliyorsunuz, bu geçici bir tedbir. İyi işlemezse ya da ikimizin de rahatını kaçırırsa, istediği yere gidebilir. Burada ona daha iyi bir yer bulmak için de zamanımız olur. Onun şimdilik burada bırakmaya karar verirseniz iyi edersiniz.”

Betsey Teyze: “Size minnettarım,” dedi. “Yeğenimin de öyle olduğu anlaşılıyor ama...”

Bay Wickfield: “Ne demek istediğinizi biliyorum,” diye bağırdı. “Merhamet duyguları altında ezilmeniz şart değil. İsterseniz onun bakımı için para verebilirsiniz. Şartlarımız ağır olmayacak ama, isterseniz para verirsiniz.”

Betsey Teyze: “Peki,” dedi. “Bu durum da aslında minnet duygularını azaltmayacak ama, onu burada seve seve bırakırım.”

Bay Wickfield: “Öyleyse, gelin de evimin küçük hanımını görün” dedi.

Bunun üzerine, pek güzel bir eski merdivenden yukarı çıktık. Dışarıdan binanın dikkat çekmesini sağlayan sükûnet havası ve temizlik evin her yanında da göze çarpıyordu. Bay Wickfield camekânlı bölmenin bir köşesindeki kapıyı vurdu, benim yaşımda bir kız dışarı çıktı, sarılıp onu öptü. Kızın yüzünde, aşağıda gördüğüm o kadın portresindeki tatlı ifadeyi hemen fark ettim. Portrenin büyüyüp olgun bir kadın olduğunu, resme konu olanın ise çocuk kaldığını aklımdan geçirdim. Kızın yüzü pek parlak, mutluydu ama, sakin bir havası da vardı. Çevresine sükûnet, iyilik, huzur veriyordu. Bunu hiçbir zaman unutmadım, hiçbir zaman da unutmayacağım.

Bay Wickfield, evin bu küçük sahibesinin kendi kızı Agnes olduğunu belirtti. Onun bunları söyleyişini duyduktan, kızının elini nasıl tuttuğunu gördükten sonra hayatındaki tek gayenin ne olduğunu da tahmin ettim.

Agnes’in belinin yanından üzeri dolu bir anahtarlık sarkıyordu. Bu eski evin sahibesi ne derece ihtiyatlı olabilirse Agnes de o kadar ihtiyatlıydı. Babası ona beni anlatırken kız onun sözlerini yüzünde tatlı bir ifadeyle, dikkatle dinledi. Babası sözlerini bitirince de büyükteyzeme benim odamı görmek için birlikte yukarı çıkmalarını teklif etti. O önde, biz arkada, hep birlikte yukarı çıktık.

Benim için yapılan hazırlıktan Betsey Teyze de pek memnun kalmıştı. Odamı gördükten sonra sevinç ve minnet duyguları içinde tekrar salona indik. Betsey Teyze arabayla gece karanlığında eve dönmekten çekindiğini ileri sürerek akşam yemeğine kalmayacağını kesin bir ifadeyle belirttiği için, Bay Wickfield de onu kararından caydırmaya kalkışmayacak kadar iyi tanıdığı için, Betsey Teyze’ye hemen biraz öğle yemeği verildi. Sonra Agnes dadısının yanına, Bay Wickfield de yazıhanesine döndü. Böylece, hiç çekinmeden birbirimizle vedalaşabilelim diye bizi yalnız bıraktılar.

Büyükteyzem, her ihtiyacımın Bay Wickfield tarafından karşılanacağını, hiçbir şeyimin eksik olmayacağını söyledikten sonra, bana bir güzel nasihat etti. Sözlerine son verirken de: “Trot” dedi. “Kendine, bana, Bay Dick’e yararlı olmaya çalış; o zaman Tanrı da sana yardım eder.”

Pek duygulanmıştım. Defalarca teşekkür ettim, Bay Dick’e de sevgilerimi gönderdim.

“Hiçbir konuda kötülük etme, asla sahtekârlık yapma, asla zalim olma,” dedi. “Bu üç kötü huydan uzak kalırsan, senin için her zaman umut besleyebilirim, Trot.”

Onun iyiliğini kötü yolda kullanmayacağıma, bana yaptığı yardımları unutmayacağıma dilim döndüğü kadar söz verdim.

“Araba kapıda,” dedi. “Ben gidiyorum. Sen burada kal.”

Bu sözlerden sonra beni telaşla kucakladı odadan dışarı çıktı. Kapıyı kapadı. Önce böyle garip bir şekilde ayrılmamıza şaşmıştım; hatta, neredeyse onu kızdırmış olmaktan korkmaya başlayacaktım. Pencereden dışarı bakıp da onun arabaya nasıl isteksiz bindiğini, yukarı hiç bakmadan oradan uzaklaştığını görünce onu daha iyi anladım, bu büyük haksızlığı yapmadım.

Saat beşe kadar, yani Bay Wickfield’in yemek saatine kadar, eski havama yeniden kavuşmuş, çatala, bıçağa sarılmaya kendimi hazırlamıştım. Sofra sadece ikimize göre hazırlanmıştı, ama yemekten önce Agnes salonda beklemişti, babasıyla birlikte yemek odasına indi, gelip sofrada karşısına oturdu. Bay Wickfield’in onsuz yemek yiyemeyeceği anlaşılıyordu.

Yemekten sonra orada kalmadık, gene yukarıya, oturma odasına çıktık. Sevimli bir köşeye çekildik. Agnes babası için kadeh ve bir sürahi şarap getirdi. Bu şarabı oraya başka eller koymuş olsaydı Wickfield’in şarapta eski lezzeti bulamayacağını düşündüm. İki saat orada kalıp bol bol şarap içti. Bu arada Agnes da piyano çaldı, iş işledi, babasıyla, benimle konuştu. Bay Wickfield bizim yanımızda genellikle pek neşeli duruyordu, ama arada sırada gözleri kızına takılıverince kederli bir havaya bürünüp sessizleşiveriyordu. Agnes’in bunu hemen fark edip babasını yeniden neşelendirmek için bir şeyler sorduğunu ya da onu okşadığını görüyordum. Bunun üzerine, babası daldığı hayalden uzaklaşıp biraz daha şarap içiyordu.

Agnes çayı hazırlayıp hizmet etti. Yemekten sonra olduğu gibi çaydan sonra vakit pek çabuk geçip gidiverdi. Babası, onu kucaklayıp öptükten, Agnes de odasına çekildikten sonra, mumların kendi yazıhanesine getirilmesini emretti. Bundan sonra ben de odama çekildim. Yalnız, yatmadan önce eski evlere, o eski kurşuni kiliseye bir kere daha göz atabilmek için sokağa çıkıp şöyle bir dolaştım. Yolculuğum sırasında hiç bilmeden şimdi içinde yaşamakta olduğum evin önünden geçmiş olabileceğimi düşünüyordum. Geri döndüğüm zaman Uriah Heep’in yazıhaneyi kapamak üzere olduğunu gördüm. Herkese karşı dostça duygular beslediğim için de içeri gidip onunla konuştum. Ayrılırken ona elimi uzattım. Aman yarabbi! O ne rutubetli, yapışkan bir eldi! Dokunurken insana dehşet veriyordu. Daha sonra onun elinin soğukluğunu gidermek için elimi bol bol ovuşturdum.

Uriah’nın elleri, öyle huzursuzluk yaratan ellerdi ki, odama gittiğim zaman elim hâlâ soğuktu, ıslanmış gibi geliyordu.

XVI
BİRÇOK BAKIMDAN YENİ
BİR ÇOCUK OLDUM

Ertesi sabah kahvaltıdan sonra yeniden okul hayatına başladım. İleride çalışmalarıma sahne olacak yere Bay Wickfield’le gittim. Burası bir avlu içinde ciddi görünüşlü bir bina idi; pek bilgiç bir havası vardı ki bu hava kilisenin kulelerinden aşağıya inen, yolunu kaybetmiş kargalara, kuzgunlara pek uyuyordu. Burada yeni müdürüm Doktor Strong’a tanıtıldım.

Dr. Strong bana evin dışındaki demir parmaklıklarla, bahçe kapısı kadar paslanmış gibi geldi. Kütüphanesindeydi. Elbisesi pek iyi fırçalanmamıştı, saçları pek iyi taranmamıştı, tozlukları düğmelenmemişti, pabuçları ocağın başındaki halıya yayılmış iki hayvan gibi esneyip duruyordu, bunlar bana çoktan unuttuğum, vaktiyle Blunderstone mezarlığında otları yemek için dolaşan yaşlı kör bir atı hatırlattı. Dr. Strong beni gördüğüne sevindiğini söyledi; sonra da elini verdi, yalnız, bu el hiç kımıldamadan durduğu için ben onu ne yapacağımı bilemedim.

Dr. Strong’dan biraz ötede, masa başında çalışan pek güzel bir genç hanım vardı. Doktor ona “Annie” diyordu, ben de onun kızı olduğunu tahmin ettim. Annie, eğilip onun pabuçlarını, tozluklarını büyük bir çeviklikle, neşeyle bağlayarak beni sıkıntıdan kurtardı. İşimizi bitirip sınıfa giderken Bay Wickfield’in ona “Bayan Strong” diye hitap etmesi beni pek şaşırttı. “Belki de adamın oğlunun karısıdır” diye düşündüm. Yoksa sahiden bu kadın Dr. Strong’un karısı mıydı? Tam bu sırada Dr. Strong, farkına varmadan, merakımı giderdi. Bir koridoru geçerken elini omzuma koyarak durdu:

“Aklıma gelmişken sorayım, Wickfield,” dedi. “Karımın halasının oğluna daha bir iş bulamadın ha?”

Bay Wickfield: “Hayır,” dedi. “Daha bulamadım.”

“Bunun mümkün olduğu kadar çabuk halledilmesini isterdim, Wickfield. Çünkü Jack Maldon’un paraya ihtiyacı var; üstelik, boşta da. Bu iki kötü şeyden bazen çok daha kötü sonuçlar doğar. Doktor Watts ne diyor, “Şeytan aylak ellere göre muzurluk bulur” demiyor mu?”

Bay Wickield: “Canım, Doktor Watts insanları tanısaydı ‘Şeytan çalışan ellere de muzurluk bulur’ demesi gerekirdi,” dedi. “İnan bana, çalışan eller de bu dünyanın kötülüklerine hissedar oluyorlar. Bu çağın insanları para kazanmaya, güç kazanmaya çalışırlarken ne yapıyorlar sanki? Hiç kötülük yapan yok mu?”

Dr. Strong, düşünceli düşünceli çenesini sıvazlayarak: “Jack Maldon galiba para da, kudret de elde etmek için uğraşamayacak” dedi.

“Belki de öyle. Şimdi siz de bana hatırlatınca, ihmalciliğimden ötürü özür dilemem gerekti. Hayır, Bay Jack’e daha iş bulamadım. Yalnız, sizin bu işteki gayenizi bilmek benim işimi daha da güçleştiriyor.”

Dr. Strong: “Benim gayem bir akrabaya, Annie’nin eski bir okul arkadaşına iş bulmak” dedi.

“Evet, biliyorum. Burada ya da dışarıda, değil mi?”

Dr. Strong, Wickfield’in bu sözlere niçin daha fazla önem verdiğine şaşmış görünerek: “Evet” dedi. “Burada ya da dışarıda.”

“Burada ya da dışarıda ha? Birinden birini tercih etmiyor musunuz?”

“Hayır.”

Wickfield, şaşırarak: “Hayır mı?” diye sordu.

“Kesin olarak, hayır!”

“Burada, ya dışarıda olması bir gayeye dayanmıyor mu?”

“Hayır.”

“Size inanmak zorundayım, ama... inanıyorum da elbette. Bunu daha önce öğrenseydim, işim çok kolaylaşırdı. İtiraf edeyim ki, ben başka türlü düşünmüştüm.”

Dr. Strong şaşkın, kuşkulu bir bakışla Wickfield’e baktı; sonra gülümsedi ki, bu bana cesaret verdi: Sevgi dolu tatlı bir gülümseyişti bu; her hareketinde olduğu gibi gülüşünde de bir sadelik vardı. “Hayır”, “kesin olarak”, sözlerini tekrarlayarak önümüze düştü. Düzensiz adımlarla yürüdü, biz de peşinden gittik: Bay Wickfield’in yüzünün pek ciddileşmiş olduğunu fark ettim. Benim kendisini gördüğümden habersiz başını sallıyordu.

Sınıf, binanın en sessiz bölümünde, oldukça büyük bir odaydı. Biz içeri girdiğimiz zaman yirmi beş kadar çocuk önlerindeki kitaplara dalmış çalışıyordu. Dr. Strong’a günaydın demek için yerlerinden kalktılar. Onun arkasından Bay Wickfield’le beni de görünce yerlerine oturmayıp beklediler.

Dr. Strong: “Küçükbeyler, size yeni bir arkadaş geldi,” dedi. “Adı Trotwood Copperfield.”

Sınıf temsilcisi olan Adams adında biri bunun üzerine sırasından ayrılıp bana hoş geldin dedi. Beyaz boyunbağıyla, genç bir papazı andırıyordu, ama çok sevimli, neşeli bir çocuktu. Bana yerimi gösterdi, beni efendice bir tavırla öteki öğretmenlerle tanıştırdı. Onun bu hareketi beni rahata kavuşturmuştu.

Yalnız, Mick Walker’le Mealy Potatoes bir yana, kendi yaşımdaki çocukların arasına girmeyeli o kadar uzun zaman olmuştu ki, kendimi her zamankinden daha yabancı hissediyordum. Onların hiç bilmedikleri durumlarla karşılaştığımı, yaşıma, görünüşüme, durumuma pek yabancı olan tecrübeler edindiğimi düşündükçe onların arasına herhangi bir küçük okullu çocuk gibi girmeyi sahtekârlık sayıyordum. Murdstone ve Grinby devresinde çocukların oyunlarına, sporlarına öylesine yabancı kalmıştım ki onlarla ilgili en basit şeylerde bile pek acemi, pek tecrübesizdim. Öğrendiklerimin hepsini de gece gündüz sürüp giden sefil yaşayışım sırasında unutmuştum. Ne bildiğimi araştırmak için beni sınadıkları zaman hiçbir şey bilmediğim anlaşıldı, en küçük sınıfa aldılar. Çocuk oyunları ve ders öğrenmek konularındaki ihtiyaçlarımın yanı-sıra, arkadaşlarımdan her konuda çok ayrılmış olduğumu fark etmek de gittikçe daha fazla huzurumu kaçırıyordu. Benim King’s Bench Hapishanesi’ni gördüğümü öğrenmiş olsalardı neler düşünürlerdi acaba? Zihnim hep buna takılıyordu. Acaba dış görünüşümde benim Micawber ailesiyle olan ilişkilerimi belli eden bir işaret var mıydı? Ya çocuklardan biri benim bitkin bir halde partal elbiselerle Canterbury’den doğru geldiğimi görmüşse ne olacaktı? Paraya bu kadar az önem veren bu çocuklar günlük yiyeceğimi, biramı, pastamı alabilmek için yarım meteliği nasıl biriktirdiğimi bilseler ne derlerdi acaba? Londra hayatı, Londra sokakları hakkında bu kadar az şey bilen bu çocukların benim bu konularda ne kadar çok bilgili olduğumu fark etmeleri onların üzerinde ne gibi bir etki yaratırdı acaba?

Dr. Strong’un okulunda geçirdiğim o ilk gün, zihnim bunlarla öyle doluydu ki her bakışımdan, her hareketimden şüpheleniyordum; yeni okul arkadaşlarımdan biri yanıma yaklaşacak olsa hemen kendi içime kapanıyordum. Herhangi bir dostça çağrıya ya da yakınlaşmaya hedef olurum korkusuyla da zil çalar çalmaz kendimi okuldan dışarı zor attım.

Yalnız, Wickfield’in o eski evinde insanı öylesine etkileyen bir hava vardı ki, yeni kitaplarım koltuğumun altında, kapıyı vurur vurmaz huzursuzluğumun yavaş yavaş kaybolduğunu hissetmeye başladım. Havadar eski odama giderken merdivenlerin o heyula gibi bölgesi şüphelerimin, korkularımın üzerine düştü, geçmişi daha da belirsiz hale getirir gibi oldu. Yemek zamanına kadar odamda oturup derslerimi ezberledim; okuldan üçte çıkmıştık. Sonra, şöyle böyle bir çocuk olma umudunu daha kaybetmediğimi düşünerek aşağıya indim.

Agnes aşağıda, bir ziyaretçi yüzünden yazıhanesinde takılıp kalan babasını bekliyordu. Beni o hoş gülüşüyle karşıladı, okulu nasıl bulduğumu sordu. Okulu inşallah çok beğeneceğimi düşündüğümden söz ettim; yalnız, baştan biraz yabancılık çektiğimi de anlattım.

“Siz okula hiç gitmediniz değil mi?” diye sordum.

“Yo, her gün gittim” dedi.

“Ama, burada, kendi evinizde ders gördünüz galiba.”

Agnes gülümseyerek başını salladı: “Babam benim başka yere gitmeme dayanamaz,” dedi. “Biliyorsunuz, onun evinin hanımı, hep evinde olmalı.”

“Babanızın size çok düşkün olduğuna eminim” dedim.

Agnes başını salladı: “Evet” dedi. Sonra kapıya gidip, babası yukarı çıkarken ayak seslerini duyup onu karşılamak için kulak kabarttı, ama babası görünürlerde olmadığı için geri döndü. O sakin haliyle: “Ben doğdum doğalı annem yok,” dedi. “Onun sadece aşağıdaki resmini biliyorum. Dün ona baktığımızı gördüm. Bu portrenin kime ait olduğunu düşünebildiniz mi?”

Portreyi kendisine çok benzettiğim için, “Evet” dedim.

Agnes sevinmiş gibiydi. “Babam da öyle diyor,” dedi. “Hah... İşte babam geliyor!”

Babasını karşılamaya giderken de, onunla el ele odaya dönerken de parlak, sakin görünüşlü yüzü sevinçle aydınlanmıştı. Babası beni pek samimi bir tavırla selamladı, erkeklerin en efendilerinden biri olan Dr. Strong’un idaresinden çok memnun olmam gerektiğini belirtti.

“Kesin olarak bilmiyorum ama, onun iyiliğini kötüye kullanmak isteyenler de vardır belki,” diyordu. “Hiçbir konuda bu şekilde davrananlardan biri olma sakın, Trotwood. İnsanlardan zerre kadar şüphelenmez o. Bu bir meziyet mi, yoksa kusur mu, onu anlamak için Dr. Strong’la olan büyük, küçük her türlü ilişki üzerinde iyice düşünmek gerekir.”

Sanki bir şeyden bıkmış ya da bir şeyden memnun değilmiş gibi konuşuyordu; yalnız, o sırada yemeğin hazır olduğu bildirildi, hepimiz aşağıya inip eski yerlerimize oturduk; bunun için, meseleyi zihnimde fazla kurcalamadım.

Bir gün önceki hareketler tıpı tıpına tekrarlandı. Agnes kadehlerle sürahiyi aynı köşeye koydu. Wickfield içkiye oturdu, bir hayli içti. Agnes ona piyano çaldı, yanında oturdu, iş yaptı, konuştu, biraz da benimle domino oynadı. Aradan biraz zaman geçince çay hazırladı. Daha sonra da, ben ders kitaplarımı aşağıya getirince, bunlar hakkında bildiklerini bana da gösterdi, bunları öğrenmek, anlamak için başvurulacak en iyi çarenin ne olduğunu anlattı. Şimdi bunları yazarken alçakgönüllü, derli toplu, sakin tavrıyla onu görüyor, o güzel, tatlı sesini duyuyorum. Daha sonra üzerimde yaratmaya başladığı olumlu etki daha şimdiden yüreğime inmek üzere. Ben küçük Emily’yi seviyorum, Agnes’i sevmiyorum -hayır, asla öylesine sevmiyorum- yalnız, Agnes nerede olursa orada iyilik, sükûnet, doğruluk olduğunu seziyorum.

Agnes’in gece odasına çekilme zamanı gelip bizim yanımızdan ayrıldığı için ben de çekilmeye hazırlanırken Wickfield’e elimi uzattım. Beni bırakmadı:

“Bizimle kalmayı mı, yoksa başka bir yere gitmeyi mi tercih edersin, Trotwood?” diye sordu.

Hemen: “Sizinle kalmayı” dedim.

“Emin misin?”

“Sizce bir sakınca yoksa... kalabilirsem.”

“İyi; ama, ne yazık ki bizim buradaki hayatımız pek sıkıcı bir hayat, oğlum.”

“Buradaki hayat Agnes için neyse benim içinde aynıdır; efendim. Hiç de sıkıcı değil.”

Wickfield, büyük ocağa doğru gidip duvara yaslandıktan sonra: “Agnes için neyse... Agnes için neyse...” diye tekrarladı.

O gece gözleri kan çanağına dönünceye kadar şarap içmişti... ya da ben öyle sandım. Gözlerini elleriyle kapayıp aşağıya baktığı için onları şimdi göremiyordum, ama kısa bir süre önce dikkatimi çekmişlerdi.

“Agnes’ım artık benden bıkıyor mu diye merak ediyorum,” diye mırıldandı. “Acaba ben ondan ne zaman bıksam? Ama, bu ayrı bir mesele, bütün bütün ayrı bir mesele.” Benimle konuşmuyor, kendi kendine mırıldanıyordu; onun için, ben sesimi çıkarmadım. “İç karartıcı eski bir ev,” diyordu. “Biteviye bir hayat. Yalnız, onu yanıbaşımda tutmalıyım. Onu yanıbaşımda tutmalıyım. Benim ölüp sevgili kızımı bırakmam ya da sevgili kızımın ölüp beni bırakması düşüncesi mutluluğumu gölgelemek için bir hayal gibi karşıma dikilirse, bu düşünce ancak şeyle kaybolabilecekse...”

“Şey” in ne olduğunu söylemedi, oturduğu yere doğru ağır ağır yürüdü, makine gibi bir tavırla boş sürahiden şarap boşaltıyormuş gibi yaptı, sürahiyi bıraktı, gene ocağa doğru yürüdü.

“O buradayken bile yaşamak üzüntü verdiğine göre ya burada bulunmazsa ne olur? Hayır, hayır, hayır! Bunu deneyemem.”

Ocağa dayanıp hayal kurmaya öylesine dalmıştı ki, oradan uzaklaşarak rahatsız etmek tehlikesini göze almakla orada sakin sakin kendine gelmesini beklemek arasında bir türlü karara varamadım. En sonunda kendini toparladı, gözleri gözlerimle karşılaşıncaya kadar bakındı durdu. Sonra, her zamanki tavrıyla: “Demek bizimle kalıyorsun ha, Trotwood?” dedi, sanki biraz önce söylediğim bir söze karşılık veriyormuş gibiydi. “Buna sevindim. İkimize de arkadaş oluyorsun. Senin burada bulunman benim için çok faydalı, Agnes için de faydalı, hatta belki de hepimiz için.”

“Benim için çok faydalı olduğuna eminim, efendim. Burada olduğuma öyle seviniyorum ki, efendim!”

“Aferin sana, delikanlı! Sen burada kalmaktan memnun olduğun sürece, kalırsın.”

Bu sözlerden sonra benimle tokalaştı, sırtımı okşadı, geceleri Agnes yanımızdan ayrıldıktan sonra yapılacak herhangi bir işim olursa, kendi zevkim için kitap okumak istersem ya da sırf arkadaşlık etmek ihtiyacını duyarsam, onun odasına gidebileceğimi söyledi. Teşekkür ettim. Biraz sonra o aşağı inerken ben de, daha yorulmadığım için, elime bir kitap alıp yarım saatliğine onunla birlikte aşağıya indim. Yalnız, o küçük yazı odasında ışık görünce hemen Uriah Heep’in yanına gittim; çünkü, nedense, o beni pek çekiyordu. Kocaman kalın bir kitabı, satırların üzerinde o incecik işaret parmağını gezdire gezdire, aşırı bir dikkatle okuyor, parmağı sayfanın üzerinde bir sümüklüböcek gibi iz bırakıyordu... Daha doğrusu bana öyle geldi.

“Geç vakitlere kadar çalışıyorsun ha, Uriah?” diyorum.

“Evet, Bay Copperfield” diyor.

Kendisiyle daha rahat konuşabilmek için karşısındaki iskemleye otururken onun yüzünde gülümseme diye bir şey olmadığını, sadece ağzını yana doğru yayıp yanaklarında iki çizgi meydana getirebildiğini fark ettim.

“Ben yazıhanenin işini yapmıyorum, Bay Copperfield” dedi.

“Öyleyse ne işi yapıyorsun?”

“Hukuk bilgimi artırıyorum, Bay Copperfield. Tidd’in kitabını okuyorum. Ah, Bay Tidd ne büyük bir yazar bir bilseniz!”

Oturduğum iskemle öyle iyi bir gözetleme kulesiydi ki Uriah bu sözlerden sonra tekrar parmağıyla satırları izleye izleye okumaya daldığı zaman burun deliklerinin pek ince, pek sivri olduğunu, pek de rahatsız bir şekilde açılıp kapandıklarını fark ettim; Sanki hiç kırpıştırmadığı gözlerinin yerine burun deliklerini kırpıştırıyordu.

Onu bir süre seyrettikten sonra: “Avukatlıkta adamakıllı ilerlemiş olmalısınız” dedim.

“Ben mi, Bay Copperfield?” dedi. “Yo, hayır. Ben çok aciz bir insanım.”

Elleri hakkında düşündüklerimin hayal olmadığını anladım; çünkü, avuçlarını mendiliyle sık şık gizlice kuruladıktan sonra, sanki onları kurutup ısıtmak istiyormuş gibi de boyuna avuçlarını birbirine sürtüyordu.

Alçakgönüllü bir tavırla: “Yeryüzündeki insanların en acizi olduğumun pekâlâ farkındayım” dedi. “Başkaları ne olurlarsa olsunlar. Benim annem de aynı şekilde pek aciz bir insan. Biz bir miskinhanede oturuyoruz, Bay Copperfield, ama, gene de Tanrı’ya şükretmemiz için pek çok sebep var. Babamın eski unvanı da pek acizane bir unvandı. Kilisenin çancısıydı.”

“Şimdi ne yapıyor?” diye sordum.

“Arş-ı âlâda Tanrı’nın rahmetine mazhar olmaya çalışıyor. Gene de bizim Tanrı’ya minnettar olmamız için pek çok sebep var. Bay Wickfield ile bir çatı altında olduğum için ne kadar minnettarım!” Uriah’ya çoktandır mı Bay Wickfield’in yanında olduğunu sordum. Kaldığı yeri dikkatle işaretledikten sonra kitabını kapayarak: “Onun yanına geleli dört yıl oluyor,” dedi. “Babamın ölümünden bir yıl sonra geldim. Bunun için de ne kadar minnettarım! Bay Wickfield’in beni yanına stajyer alması ne büyük bir iyilik! Annemle benim dar imkânlarımız stajımı tamamlamam için yeterli değildi.”

“Stajyerlik dönemi sona erince avukat olmuş sayılacaksınız, öyle mi?”

“Evet, Tanrı’nın yardımıyla, öyle olacak, Bay Copperfield.”

Şirin görünmek için: “Belki de Bay Wickfield’in iş ortağı olursunuz,” dedim. “Ortaklığın adı da Wickfield ve Heep olur. Ya da Heep ve Müteveffa Wickfield olur.”

Uriah Heep başını sallayarak: “Yo, hayır, Bay Copperfield” dedi. “Ben böyle bir mevki için pek aciz bir insanım. Bay Wickfield fevkalade bir insandır. Onu tanıyalı çok olduysa, benim size anlatacaklarımdan çok daha fazlasını biliyorsunuz demektir.”

Onun fevkalâde bir insan olduğuna inandığımı, büyükteyzemin ahbabı olmasına rağmen onunla eskiden tanışmadığımı söyledim.

“Ya, öyle mi?” dedi. “Büyükteyzeniz hoş bir hanımefendi, Bay Copperfield.”

Heyecanlandığını belirtmek için pek çirkin kırıtıp sırıtma âdeti vardı. Bu hareketi benim büyükteyzeme yaptığı iltifattan dikkatimi uzaklaştırıp daha çok gırtlağıyla vücudunun yılan gibi kıvrılmasıyla ilgilenmeme sebep oldu.

“Hoş bir hanımefendi,” dedi. “Yanılmıyorsam, Bayan Agnes’e de pek hayran değil mi, Bay Copperfield?”

Hiç düşünmeden: “Evet,” dedim ama, Allah biliyor ya, böyle bir şeyden hiç haberim yoktu.

“İnşallah siz de aynı şekilde düşünüyorsunuzdur, Bay Copperfield. Böyle olduğuna eminim.”

“Herkes aynı şekilde düşünüyor olsa gerek” dedim.

“Ah, bu sözler için teşekkürler!” dedi. “Öyle doğru ki! Aciz bir adam olmama rağmen bunun doğru olduğunu biliyorum. Ah, teşekkür ederim, Bay Copperfield!” Duygularının verdiği heyecan içinde kıvrılarak iskemlesinden kalktı, eve gitmek için hazırlığa başladı. Cebindeki rengi kaçmış biçimsiz saate bakarak: “Annem beni bekliyordur” dedi. “Artık merak etmeye başlamıştır. Çünkü biz her ne kadar zavallı aciz insanlarsak da birbirimize pek bağlıyızdır, Bay Copperfield. Bir gün gelip bizim fakirhanede bir fincan çay içerseniz, annem de sizin ziyaretinizden benim kadar gurur duyacaktır.” Seve seve geleceğimi söyledim. Kitabını rafa kaldırırken: “Teşekkür ederim, Bay Copperfield,” dedi. “Burada bir süre kalacaksınız değil mi?”

Okula gittiğim sürece burada kalacağımı söyledim.

Ertesi gün, okula gittiğim zaman ilk gündeki huzursuzluğum biraz azaldı. Daha sonraki günlerde daha da iyileştim. Böylece, on beş günden daha az bir zaman içinde yeni arkadaşlarıma kaynaşıp mutluluğa kavuştum. Oyunlarda pek acemi, çalışmalarda pek geri kalıyordum, ama beni önce alışkanlığın, sonra da çok çalışmanın ilerleteceğini umuyordum. Bundan dolayı, oyunlarda takdir edildim. Kısa bir süre için çok çalışmaya başladım, çok da takdir edildim. Kısa bir süre içinde Murdstone ve Grinby’deki hana bile inanmakta güçlük çektim. Yaşadığım hayata öylesine alışmıştım ki sanki çok uzun zamandan beri aynı hayatı sürmekteydim.

Dr. Strong’un okulu kusursuz bir okuldu. İyi kötüden ne kadar farklıysa, Dr. Strong’un okulu da Creakle’ın okulundan o kadar farklıydı.

Yüksek sınıflardaki öğrencilerin bazıları Doktor’un evinde kalıyorlardı. Onlardan Doktor’un tarihçesi hakkında bazı şeyler öğrenebildim. Mesela, çalışma odasında gördüğüm güzel kadınla evleneli daha bir yıl bile olmadığını, Doktor’un onunla aşk uğruna evlendiğini, genç kadının meteliği olmadığını, buna karşılık her an Doktor’u kapı dışarı etmeye hazır bekleyen bir sürü fakir akrabasının bulunduğunu öğrendim. Ayrıca Doktor’un dalgın tavırlarının da daima “Yunan kökleri” aramasından ileri geldiğini öğrendim. Saflığım, cehaletim yüzünden, bir de adamın yürürken hep önüne bakmasından ötürü, bu “kök arama” işinin tabiat bilgisiyle ilgili bir iş olduğunu sanmıştım. En sonunda, sözü edilen köklerin Doktor’un hazırlamakta olduğu yeni bir sözlükle ilgili olduğunu anladım, matematik bilgisi pek kuvvetli olan sınıf temsilcimiz Adams bir hesap yapmış, Dr. Strong çalışmalarına bu tempoyla devam ederse, sözlüğün ne zaman tamamlanabileceğini açıklamıştı. Adams’a göre sözlük Doktor’un son yaş gününden, yani altmış ikinci yaş gününden, 1649 yıl sonra tamamlanabilecekti!

Doktor, bütün okulun tanrısıydı. Böyle olmasaydı bu okul pek berbat bir duruma düşerdi; gerçekten, adamcağız dünyanın en yumuşak yürekli insanıydı. Onu genç, güzel karısıyla beraberken seyretmek pek hoştu. Karısına olan düşkünlüğünü belirtişinde de iyi yürekliliğinin bir sonucu olan babacan tavırlar göze çarpıyordu. Karısı da bana Doktor’a çok iyi bakıyormuş, onu pek seviyormuş gibi geldi.

Bayan Strong’u sık sık görebiliyordum, çünkü kadıncağız daha Doktorla tanıştığım sabah benden pek hoşlanmıştı; o günden sonra da bana karşı hep iyi davranmış, benimle ilgilenmişti; ayrıca, Agnes’i de çok seviyordu, sık sık bizim eve gelip gidiyordu. Yalnız, onunla Bay Wickfield arasında hiç azalmayan garip bir çekingenlik vardı: Wickfield’den korkar gibiydi. Bize geldiği geceler onu eve Wickfield’in götürmesinden müthiş çekiniyor, onun yerine benimle dışarı kaçıveriyordu. Bazen neşeli neşeli kilisenin avlusundan koşa koşa geçerken hiç kimseyle karşılaşmayacağımızı sandığımız halde, bizi görünce daima şaşıran Bay Jack Maldon’a rastlıyorduk.

Bayan Strong’un annesi de çok hoşuma gidiyordu. Adı Bayan Markleham’dı, ama çocuklar ona, emir verme huyundan, Doktor’a karşı gelmekteki ustalığından ötürü, Asker Ana adını takmışlardı. Ufak-tefek, keskin bakışlı bir kadındı. Şık giyindiği zamanlar da başına yapma çiçeklerle, çiçeklerin üzerinde de yapma iki kelebekle süslü bir başlık giymeyi âdet edinmişti. Bu başlığın Fransa’dan geldiğine dair bir inanç vardı içimizde.

Bir akşam Asker Ana’yı adamakıllı incelemek fırsatını buldum. O gece birazdan anlatacağım başka bir mesele yüzünden benim için unutulmaz bir gece olmuştu. Doktor’un evinde, görevle Hindistan’a gidecek olan Jack Maldon’un şerefine eğlenti yapıldığı geceydi. Wickfield bu işi en sonunda halletmişti. Ayrıca, Doktor’un da yaş günüydü. Okul o gün tatil olmuştu. Sabahleyin ona hediyeler vermiş, sınıf temsilcimizin aracılığıyla uzun ömürler dilemiş, bol bol alkışlayıp bizim sesimiz kısılıncaya, onun gözlerinden yaşlar boşanıncaya kadar gösteri yapmıştık. Akşamüstü de Wickfield’le, Agnes’le birlikte, özel olarak çaya davet edilmiştik.

Jack Maldon, bizden önce gelmişti. İçeri girdiğimizde, kiraz rengi kurdelelerle süslü beyaz bir elbise giymiş olan Bayan Strong piyano çalıyordu; Jack Maldon da notanın sayfalarını çevirmek için onun yanıbaşında duruyordu. Genç kadın bizden yana dönünce teninin pembe, beyaz renginin her zamanki gibi canlı olmadığını, bir çiçeği andırmadığını gördüm. Yalnız, gene de pek güzeldi, harikulade denecek kadar güzeldi.

Biz oturunca Bayan Strong’un annesi: “Sizi bu önemli gününüzde kutlamayı, uzun ömürler dilemeyi unuttum, Doktor” dedi.

“Teşekkür ederim, Valde’anım”.

“Yalnız senin için değil, Annie’nin, Jack Maldon’un, daha bir sürü insanın rahatı için uzun, çok uzun, mutlu yıllar dilerim. Bay Copperfield den daha küçükken arka bahçede böğürtlenlerin arasında Annie’ye çocukça kur yaptığın günler sanki dünmüş gibime geliyor, Jack.”

Bayan Annie Strong: “Anneciğim, şimdi bunları bırak” dedi.

Annesi karşılık verdi: “Saçmalık etme, Annie! Yaşlı bir evli kadın olduğun halde şimdi bunları dinlerken kızarırsan, bunları kızarmadan dinlemeyi ne zaman başaracaksın?”

Jack Maldon: “Yaşlı mı?” diye bağırdı. “Annie mi? Hadi canım!”

Asker Ana: “Evet” dedi, “manen, yaşlı bir kadın sayılır; ama, yaş bakımından değil elbet. Sen ya da başkası benim yirmi yaşında bir kıza yaşlı dediğimi ne zaman duydunuz? Dayının kızı, Doktor’un karısıdır. Onun Doktor’la evli olması da senin için çok iyi. Bu adam, hak edersen, senin için, sözü geçer iyi bir dost olacaktır. Benim öyle saçma sapan böbürlenmem yoktur. Ailemiz fertleri arasında bir dosta ihtiyacı bulunanların bulunduğunu kabul etmekte bir an bile tereddüt etmem. Dayının kızı sayesinde böyle birini buluncaya kadar sen de öyleydin.”

Doktor, iyi yürekliliğinden, bu sözlerden vazgeçilmesi için eliyle bir işaret yaptı, Jack Maldon’a eskinin daha fazla hatırlatılmasını önlemek istedi. Bayan Markleham iskemlesini değiştirip Doktor’un yanına oturdu, yelpazesini adamcağızın koluna vurarak: “Bak, Doktor’cuğum, benim bu mesele üzerinde fazla durmamı mazur görmelisin,” dedi. “Bu benim için vazgeçilmez bir konudur. Sen hepimiz için bir lütufsun. Gerçekten bir nimetsin sen.”

Doktor: “Saçma, saçma!” diye mırıldandı.

Asker Ana: “Hayır, hayır!” dedi. “Özür dilerim, ama hazır burada sevgili, sadık dostumuz Bay Wickfield’den başka kimse yokken, içimden geçenleri açıklamama engel olma. Böyle devam edersen, kaynanalık hakkımı kullanıp seni azarlarım ha! Ben son derece dürüst, açık sözlü bir kadınımdır. Benim söylemek istediğim şu: Annie’ye evlenme teklifinde bulunduğun zaman ne kadar şaşırdığımı anlatmak istedim. Teklifte yadırganacak bir durum yoktu ama, kızımın zavallı babasını tanıman, kızımı da henüz altı aylık bebekken tanımış olman beni şaşırtmıştı, çünkü sana hiç de o gözle bakmamıştım. Zaten öyle evlenecek tipte biri de değildin.”

Doktor, neşeyle: “Ya, ya, öyle!” dedi. “Şimdi aldırma bunlara.”

Asker Ana, yelpazesini dudaklarına götürecek: “Ama, ben aldırıyorum,” dedi. “Hem de pek çok. Yanılıyorsam, bunu bana hatırlatasınız diye eskileri kurcalıyorum. Herneyse, bunun üzerine, gidip Annie’ye olanları anlattım, dedim ki; “Şekerim, Doktor Strong, çok parlak bir teklifte bulundu” dedim. Ona baskı yaptım mı? Hiç! Kızıma dedim ki: “Bak, kızım, hemen şimdi bana doğruyu söyleyeceksin, kalbin boş mu?” dedim. Kızım, ağlayarak: “Anneciğim, ben daha çok gencim,” dedi. Bu çok doğruydu. “Daha kalbim var mı, yok mu, onun bile farkında değilim” dedi. “Öyleyse” dedim, “kalbinin boş olduğuna şüphe etme. Hem, ne olursa olsun, Doktor Strong çok huzursuz, ona hemen cevap vermek gerekiyor. Onu böyle uzun zaman bekletemeyiz” dedim. Annie, gene ağlayarak: “Anneciğim,” dedi. “Acaba o bensiz mutlu mu olur? Ona o kadar değer veriyor ve saygı besliyorum ki, mutlu olacaksa ona varırım sanıyorum” dedi. Böylece, mesele halledildi. Daha sonra, Annie’ye “Doktor Strong senin kocan olmakla kalmayacak, rahmetli babanın da yerini tutacak; ailemizin başına geçecek,” dedim. “Evimizde zekânın, itibarın temsilcisi olacak, hatta ailemizin geçim kaynağı olacak; kısacası, bizim eve bir nimet olacak” dedim. Bu kelimeyi o zaman kullanmıştım, şimdi de kullanıyorum. Benim meziyetim varsa o da ne dediğimi bilmemdir.” Bu konuşma süresince Annie Strong, gözleri yerde, sessiz sedasız oturdu. Jack Maldon da, onun yanında, gözlerini yere eğmiş, ayakta duruyordu. En sonunda, Annie, titrek bir sesle, pek yumuşak bir ifadeyle: “Anneciğim, sözlerini bitirdim sanırım” dedi.

Asker Ana: “Hayır, Annie’ciğim” dedi, “daha pek bitirmedim. Sen sordun, bende bitirmediğimi söyledim. Kendi ailene karşı pek gayri tabii tavırlar takınmandan şikâyetçiyim. Sana şikâyette bulunmanın bir faydası olmadığına göre kocana şikâyet edeyim. Buraya bak, Doktor’cuğum, şu budala karına bir şeyler söylesene!”

Doktor, saf, iyi niyetli gülüşüyle, yüzünü karısından yana çevirince, Annie Strong başını daha da öne eğdi. Wickfield’in de dikkatle ona bakmakta olduğunu gördüm.

Aralarında iki öğretmenle Adams’ın da bulunduğu başka bir topluluk içeri girince, konuşmalar genel konulara döndü. Daha çok Jack Maldon dan, yapacağı yolculuktan, gideceği ülkeden, onun çeşitli tasarılarından söz edildi. O gece yemekten sonra posta arabasıyla Gravesend’e doğru yola çıkacaktı. Büyük yolculuğunu yapacağı gemi orada bekliyordu. İzinle ya da sağlık durumu yüzünden geri dönmezse kim bilir kaç yıl gelmeyecekti. Ben kendi hesabıma Jack Maldon’u bir çeşit Sinbad sayıyor, onun Doğudaki Raca’ların hepsiyle sıkı fıkı dost olacağını düşünüyordum.

Bayan Annie Strong çok güzel şarkı söylediği halde, o akşam bir türlü şarkı söyleyemedi. Başladığı şarkıları yarım bıraktı. Daha sonra iskambil oynamayı denediler, Annie Strong, başının ağrıdığını bahane ederek, oyuna katılmadı.

Akşam yemeğinde hiçbirimiz önceki kadar neşeli değildik. Herkes böyle bir ayrılığın kötü bir şey olduğunu hissetmişti. Ayrılık saati yaklaştıkça kötülüğü daha da hissediliyordu. Jack Maldon, konuşkanmış gibi davranmaya gayret etti, ama içi rahat değildi; bu yüzden, durumu büsbütün berbat etti. Hiç durmadan Jack Maldon’un gençliğinden hikâyeler anlatan Asker Ana da havayı düzeltemedi gibime geldi. Yalnız, herkesi mutluluğa kavuşturduğundan emin olan Doktor çok mutluydu, hepimizin de müthiş eğlendiğimizi sanıyordu.

Hepimiz son defa Jack Maldon’un şerefine kadeh kaldırdık, Jack Maldon telaşla orada bulunan hanımlarla vedalaştı, kapının önüne gitti. Onu geçirmek için kapıda toplanmış olan öğrencilerin gösterisi arasında, kapıda bekleyen arabaya bindi. Araba kalkarken, ben, çok yakında olduğum için, o gürültü patırtı arasında Jack Maldon’un kaygılı bir yüzle geldiğini, elinde kiraz renginde bir şey tuttuğunu fark ettim. Doktorlar karısı için de gösterilerde bulunduktan sonra, dağıldılar, ben de eve döndüm. Misafirlerin hepsi, ayakta, Doktor’un çevresine toplanmışlar, Jack Maldon’un nasıl gittiğini, bunu Doktor’un nasıl sağladığını, bu konuyla ilgili duygularını, hikâyenin geri kalan kısmını konuşuyorlardı. Bu konuşmalar arasında Bayan Markleham “Annie nerede” diye bağırdı.

Görünürlerde Annie filan yoktu. Ona seslendikleri zaman da karşılık çıkmadı. Hep birden, durumu anlamak için, odadan dışarı çıktığımız zaman onu koridorda boylu boyunca uzanmış bulduk. Bir baygınlık geçirdiğini, kendine gelmek üzere olduğunu fark edinceye kadar çok kaygılandık. Doktor, karısının başını kaldırıp dizine koyduktan sonra saçlarını düzeltirken: “Zavallı Annie’cik!” dedi. “Öyle sadık, öyle yumuşak kalplidir ki! Eski oyun arkadaşından, en çok sevdiği hala-oğlundan ayrılmak onu bu hale getirdi. Ah, çok yazık! Çok üzüldüm.”

Annie Strong gözlerini açıp da nerede olduğunu, hepimizin orada durduğumuzu fark edince yardımla ayağa kalktı. Başını öbür yana çevirip Doktor’un omzuna dayadı ya da bizden sakladı, hangisi olduğunu bilemeyeceğim. Onu annesiyle, Doktorla yalnız bırakmak için bizler salona döndük. Yalnız, kadın kendini sabahkinden çok daha iyi hissetmiş olmalı ki, bizim yanımızda kalmayı tercih ettiğini söylemişti. Pek soluk, bitkin bir halde içeri geldi, bir kanepeye oturdu.

Annesi, kızının elbisesini düzeltmeye çalışırken: “Annie,” dedi. “Bak, kurdelelerinden birini düşürmüşsün. Acaba içinizden kiraz rengi bir kurdeleyi arayacak biri var mı?”

Kaybolan kurdele, Annie Strong’un elbisesinin göğüs kısmındaki kurdeleydi. Hepimiz aradık -ben kendi hesabıma her yanı aradığıma eminim- hiç kimse kurdeleyi bulamadı.

Annesi: “Kurdelenin en son ne zaman göğsünde olduğunu hatırlıyor musun?” diye sordu.

Annie Strong, kısa bir süre öncesine kadar kurdelenin yerinde olduğunu, hem bunun aramaya değmeyeceğini söylerken, kıpkırmızı kesilecek yerde,soluk yüzle durmayı nasıl becerdiğine şaştım.

Wickfield ve Agnes’le ağır ağır, eve doğru yürüdük. Agnes’le ben ay ışığını hayran hayran seyrediyorduk, Wickfield ise gözlerini yerden hiç ayırmıyordu. En sonunda, kendi evimizin kapısına gelince Agnes küçük çantasını orada unuttuğunu hatırladı. Ona bir faydamın dokunmasına pek sevinerek çantayı almak için koşarak geri döndüm. Doğruca, çantanın unutulduğu yemek odasına girdim. İçerisi bomboş, karanlıktı. Yemek odasıyla Doktor’un çalışma odasını birbirine bağlayan bir kapı vardı. İçeriden ışık geldiğini, kapının da açık olduğunu görünce ne istediğimi söylemek, bir mum almak için odaya girdim. Doktor, ocağın yanındaki koltuğuna oturmuştu, genç karısı ise onun ayaklarının dibinde bir iskemlede oturuyordu. Odadan çıkarken, Bayan Strong’un kollarını, kocasının bacaklarına doladığını başını kaldırıp kocasına baktığını, Doktor’un da yeniden okumaya daldığını gördüm.

Bu manzara benim üzerimde büyük bir etki yarattı. Zamanı gelince anlatacağım ya, bu manzarayı çok sonra da hatırladım.

XVII
BİRİSİ KARŞIMA ÇIKIYOR

Kaçtığımdan beri Peggotty’den söz etmek aklıma gelmedi, ama Dover’deki eve yerleşir yerleşmez ona bir mektup göndermiş, Betsey Teyze beni resmen yanına alınca da uzun uzun bir mektup yazmıştım. Doktor Strong’un okuluna yerleşince ona gene mektup yazıp mutlu yaşayışımı, tasarılarımı bildirdim. Bay Dick’in verdiği parayı Peggotty’ye olan borcumu ödemek üzere ona postaladım; parayı bu şekilde harcamaktan duyduğum zevki bana başka hiçbir şey veremezdi. Eşek arabalı delikanlı hikâyesini de daha önceki mektuplarımda değil, bu mektubumda anlattım.

Peggotty bu mektuplara, onlar kadar kısa değilse bile, bir tüccar kâtibi kadar çabuk karşılık gönderiyordu. Benim yolculuğum hakkındaki duygularını anlatma çabası içinde, en üstün ifade kabiliyetini dahi kaybetmişti. Dört sayfa dolusu anlaşılmaz, karmakarışık, lekelerden başka sonu olmayan cümleler onu rahatlatmaya yetmezdi belki; ama, bu lekeler benim için en başarılı yazılardan daha büyük değer taşıyordu, çünkü bunlar Peggotty’nin mektubu yazarken hüngür hüngür ağladığını gösteriyordu. Daha ne isteyebilirdim?

Onun büyükteyzemden pek hoşlanmadığını kolayca anlamıştım. O kadar uzun zaman ters yönden taraftarlık yaptıktan sonra şimdiki ilgisi pek azıcıktı. Mektubunda, “bir kimseyi hiçbir zaman iyicene tanıyamaz,” diyordu, ama Bayan Betsey’nin sanıldığından çok daha başka bir insan olarak ortaya çıkması ibret alınacak bir dersmiş! Öyle diyordu. Betsey Teyze’ye çekine çekine selam gönderdiğine göre ondan hâlâ korkuyor olmalıydı. Benden de korktuğu belliydi. Yakında gene kaçmam ihtimali zihnini kurcalıyordu. Bunu da mektuplarında sık sık ne zaman istersem Yarmouth’a kadar yol parasını ondan alabileceğime dokundurmasından anlamıştım.

Beni pek etkileyen bir de haber vermişti: Eski evimizdeki eşyalar satılmış, Bayan Murdstone ile ablası gitmişler, ev de ya kiraya verilmek ya da satılmak üzere kapatılmıştı. Allah biliyor ya onlar evimizdeyken benim o evle bir ilgim kalmamıştı, ama o sevgili eski yuvamın bomboş kaldığını, bahçeyi otların bürüdüğünü, yolun kurumuş yapraklarla kaplanmış olduğunu düşünmek bana acı veriyordu. Kış rüzgârlarının evin çevresinde nasıl uğuldadığını, soğuk yağmurun pencerelere nasıl vurduğunu, ay ışığının boş odaların duvarında nasıl bütün gece bu odaların yalnızlıklarını seyreden hayaletler yarattığını hayalimde canlandırdım. Kilisenin avlusunda, ağacın altındaki o mezarı düşündüm: Bana şimdi ev de ölmüş gibi geliyordu. Annemle, babamla ilgili ne varsa hepsi kaybolmuş gitmişti.

Peggotty’nin mektuplarında başka haber yoktu. Barkis’in, gene eskisi gibi eli sıkıysa da, eşsiz bir koca olduğunu söylüyordu. Hem zaten hepimizin kusurları varmış; üstelik, kendisinin kusuru pek çokmuş. Ben bunların neler olduğunu bilmediğime eminim. Barkis de selam gönderiyormuş, küçük odam, her zaman hazır, beni bekliyormuş. Bay Peggotty iyiymiş, Ham de iyiymiş, ama Bayan Gummidge’in hali kötüymüş. Küçük Emily bana selam göndermemiş; yalnız, isterse Peggotty’nin göndereceğini söylemiş.

Küçük Emily ile ilgili kısımları kendime saklayıp, bütün öteki haberleri Betsey Teyze’ye bir bir aktardım. Küçük Emily’den onun pek hoşlanmayacağı içime doğmuştu.

Betsey Teyze, Doktor Strong’un okuluna yeni gitmeye başladığım sıralarda beni görmeye birkaç kere Canterbury’ye kadar geldi; her defasında da en beklenmedik zamanları seçmişti: Sanırım ki, beni şaşırtmak için bu çareye başvuruyordu. Yalnız, benim iyi yetiştiğimi, iyi karakterli olduğumu görüp herkesten okulda çok büyük bir hızla ilerlediğimi duyunca artık gelmez oldu. Büyükteyzemi ancak, her üç dört haftada bir, Cumartesi günleri Dover’e gittiğim zaman görebiliyordum. Bay Dick’i de iki haftada bir, Çarşamba günleri görüyordum. Öğleyin arabayla geliyor, ertesi sabaha kadar kalıyordu. Ona sorarsanız, Büyükteyzem dünyanın en akıllı, en dirayetli kadınıydı. Bunu her defasında bana büyük bir sırmış gibi fısıldayarak söylüyordu.

Bir çarşamba günü de, esrarengiz bir hava içinde malum açıklamayı yaptıktan sonra: “Trotwood,” dedi. “Evimizin yakınında gizlenip Betsey Teyze’ni korkutan adam kim biliyor musun?”

“Betsey Teyze’mi mi korkutuyor dediniz?”

“Evet,” der gibi başını salladı. “Ben hiçbir şeyin onu korkutamayacağını sanırdım, çünkü kendisi...” Sözlerinin bundan sonraki kısmını hafifçe fısıldayarak söyledi: “Betsey Teyze’niz dünyanın en akıllı, en harikulade kadınıdır.” Bu açıklamasının üzerinde yarattığı etkiyi anlamak için geri çekildi... “Bir akşam, çaydan sonra, Bayan Trotwood’la gezinirken bu adamı evin yakınında gördük.”

“Oralarda geziniyor muydu?” diye sordum.

“Oralarda geziniyor muydu?” diye tekrarladı. “Dur bakayım. Biraz hatırlamaya çalışmam gerekiyor. Yo, hayır, hayır, oralarda gezinmiyordu.”

Meseleyi en kestirme yoldan öğrenmek için, adamın ne yaptığını sordum.

“Canım, adam Betsey Teyze’nin arkasından gelip kulağına fısıldayıncaya kadar görünürde yoktu. O fısıldayınca Betsey Teyze’niz arkasını döndü, düşüp bayıldı. Ben, kımıldamadan durmuş, adama bakıyordum, o da çekti gitti. Yalnız, o zamandan beri bir kenarda saklanması inanılacak şey değil!”

“O zamandan beri saklanıyor mu?”

Ciddi ciddi başını sallayarak: “Ona ne şüphe!” dedi. “Dün geceye kadar kimseye görünmedi. Dün gece geziniyorduk, gene Betsey Teyze’nin arkasından geldi. Ben gene onu tanıdım.”

“Betsey Teyze’yi gene korkuttu mu?”

Dick: “Tir - tir titretti!” derken sözlerini hareketleriyle anlatabilmek için dişlerini takırdattı. Sonra, daha alçak sesle konuşabilmek için, “Trotwood gel buraya” diye beni yanına çağırdı. “Üstelik, Betsey Teyze’n ay ışığı altında, para bile verdi.”

“Belki de adam dilencinin biriydi.”

Dick, bu tahminin gerçekle hiçbir ilgisinin bulunmadığını belirtmek için başını sallayarak, kendinden emin bir tavırla: “Dilenci milenci değil, dilenci milenci değil” diye birkaç defa tekrarladı. Sonra, gece odasının penceresinden, Betsey Teyze’yi bahçe kapısının önünde bu adama para verirken gördüğünü, adamın da birdenbire sırra kadem bastığını söyledi. Betsey Teyze de hemen telaşla, usulca içeri girmiş. Ertesi sabah da her zaman olduğundan, çok daha başka türlü davranmış. İşte bütün bunlar Dick’in zihnini kurcalıyordu.

Çarşambalar Dick’in hayatının mutlu günleriydi. Benim de en mutsuz günlerim olmaktan çok uzaktılar elbette. Çok geçmeden, okuldaki çocukların hepsi onu tanıdı. Uçurtma uçurmaktan başka hiçbir oyun oynamadığı halde, aramızdaki çocuklardan herhangi biriymiş gibi bizim oyunlarımızla ilgileniyordu.

Bay Dick’in şöhreti uzun zaman kendi aramızda kalmadı. Birkaç Çarşamba sonra, Dr. Strong benden onun hakkında bilgi aldı. Betsey Teyze’min bana anlattıklarının hepsini ben de ona anlattım. Bunlar Doktor’un öylesine ilgisini çekmişti ki bir daha ki gelişinde Bay Dick’le tanışmak istediğini belirtti. Bu tanışma törenini de ben yönettim.

Çok geçmeden, Dr. Strong gibi Agnes de Dick’in dostları arasına girdi. Bizim eve de sık sık geldiği için Uriah ile de ahbaplık kurmuştu. Onunla benim aramdaki dostluk ise sürekli olarak artıyordu. Dostluğumuz şu garip esasa dayanmaktaydı; görünüşe göre Dick velim olarak benimle ilgilenmek için geliyordu, ama zihninde uyanan en küçük bir şüphe hakkında benden fikir alıyor, benim tavsiyelerime uyarak davranmaya çalışıyordu. Yalnız benim zekâma olan derin saygısından ötürü değildi bu; Betsey Teyze’den de pek çok şey kaptığımı düşünüyordu.

Bir perşembe sabahı, Dick’le birlikte otelden, arabaların kalktığı yere kadar yürümeye hazırlanırken, sokakta Uriah’a rastladım. Bu da bana vaktiyle evlerine gidip onunla, annesiyle birlikte çay içmek konusunda vermiş olduğum sözü hatırlattı. Uriah, gene öyle büküp kıvrılarak: “Ben sözünüzü tutmanızı beklemiyordum ki, Bay Copperfield,” dedi. “Çünkü biz aciz insanlarız.”

Uriah’dan hoşlanıyor muydum, yoksa tiksiniyor muydum, buna bir türlü karar verememiştim; sokakta onun yüzüne bakarken de hâlâ şüpheliydim. Yalnız, kurumlu bir insan olarak tanınmanın ayıp olacağını düşünerek, sadece, çağrılmamı beklediğimi söyledim.

Uriah: “Sebep bundan ibaretse” dedi, “gelmenize bizim durumumuz engel olmadıysa, bu akşam gelebilir misiniz? Ama, gerçek sebep bizim durumumuzsa, inşallah buna üzülmezsiniz, Bay Copperfield, çünkü biz durumun pekâlâ farkındayız.”

Bay Wickfield’e meseleyi açacağımı, o izin verirse -ki buna hiç şüphem yoktu- onlara seve seve gideceğimi söyledim. Böylece, o akşam saat altıda Uriah’ya yola çıkmaya hazır olduğumu bildirdim.

Birlikte yürürken Uriah: “Annem gerçekten çok böbürlenecek Bay Copperfield,” dedi. “Daha doğrusu, günah sayılmasaydı böbürlenirdi.”

“Ama, bu sabah benim böbürlendiğimi düşünmekte bir sakınca görmemiştin” dedim.

Uriah: “Aman yarabbi!” diye haykırdı. “Yo, hayır! İnanın bana, Bay Copperfield, hiç de böyle bir düşünce aklıma gelmedi. Bizi kendinize göre pek düşük seviyeli bulsaydınız bunu hiç de kendini beğenmişlik saymazdım, çünkü biz de pek süfli insanlarız.”

Konuyu değiştirmek için: “Son zamanlarda epey hukuk çalışabildiniz mi bari?” diye sordum.

Kendini inkâr edecekmiş gibi bir tavır takınarak: “Aman, Bay Copperfield!” dedi, “benim okumama çalışmak demek de pek caiz değil. Arada sırada, akşamüstleri Bay Tidd’le bir iki saat ilgilendiğim olmuştur.”

“Galiba epey zor bir kitap değil mi?” diye sordum.

“Bazen bana zor geliyor ama,” dedi, “kabiliyetli bir kimseye nasıl gelir bilemem.”

Yürürken kemikleri çıkmış sağ elinin iki parmağıyla çenesine vurarak tempo tuttuktan sonra, konuşmasına devam etti: “Bay Tidd’de benim gibi aciz bir öğrenciye çok zor gelen birtakım latince deyimler, kelimeler var.”

Şevkle: “Latince öğrenmek ister miydiniz?” diye sordum. “Ben öğrendikçe size de seve seve öğretirim.”

Uriah, başını sallayarak: “Ah, teşekkür ederim, Bay Copperfield!” dedi. “Bu teklifi yapmanız hiç şüphesiz ki büyük bir lütuf; ama, ben bunu kabul edemeyecek kadar aciz bir insanım.”

“Bu ne saçmalık, Uriah!”

“Gerçekten, beni mazur görmelisiniz, Bay Copperfield. Size minnettarım. Emin olun, bunu her şeyden fazla isterdim. Yalnız, çok zavallıyım ben. Öğrenmek bana göre bir iş değil. Benim gibi birinin yükselmeyi istememesi daha iyi. Dünyada yuvarlanıp gideceksem bunu da kendine uygun bir şekilde yapmalıyım, Bay Copperfield.”

“Bence, yanılıyorsun, Uriah” dedim. “İstersen sana öğretebileceğim bazı şeylerin bulunduğunu söyleyebilirim.”

“A, elbet, ona zerre kadar şüphem yok. Ama, siz aciz bir insan olmadığınız için öylelerinin durumunu anlayamıyorsunuz. Kendimden üstün olanları bile bile sinirlendirmek istemem, teşekkür ederim. Ben çok fazla aciz bir insanım. İşte benim fakirhane burası, Bay Copperfield.”

Sokaktan, doğruca, alçak tavanlı, eski tarz bir odaya girdik. Orada Bayan Heep’i bulduk. Kadın oğlunun tıpkısıydı; yalnız, boyu biraz daha kısaydı. Ana oğlun birbirlerine pek düşkün oldukları belliydi. Bunun beni pek etkilediğini açıkça söyleyeceğim. Onlara kendimle ilgili anlatacak bir şey kalmayınca -Murdstone ve Grinby’deki hayatımla, yolculuk hikâyesini gizlemiştim- Wickfield’le Agnes’i konuşmaya başladılar. Uriah, topu annesine atıyor, annesi yakalayıp oğluna geri gönderiyordu; oğlan topu biraz tuttuktan sonra gene annesine yolluyordu. Topun kimde kaldığını fark edemeyecek hale gelinceye kadar birbirlerine attılar durdular. Top da durmadan değişiyordu: Bir ara Wickfield oluyor, derken Agnes oluyordu; bir ara Wickfield’in kusursuzluğu oluyor, sonra Agnes’e duyduğum hayranlık oluyordu; derken, Wickfield’in iş durumu, daha sonra yemekten sonraki hayatımız, Wickfield’in şarap içmesi, bunun nedenleri oluyordu. Sonra bu kadar fazla şarap içmesinden duydukları esef oluyor, sonra şu ya da bu araya giriyor, derken bir anda her şey birden söz konusu ediliyordu.

Yavaş yavaş canım sıkılmaya başlamıştı. Artık ziyareti sona erdirmek istiyordum. Tam bu sırada, kapının önünden birisi geçti; oda havalansın diye kapı açık bırakılmıştı. Döndü geri geldi, içeri baktı; sonra, yüksek sesle: “Copperfield! Buna imkân var mı?” diye bağırarak içeri girdi.

Bay Micawber’di bu gelen. Gözlükleri, bastonu, gömleği, kibar havası, sesindeki incelikle Micawber’in ta kendisiydi.

Elini uzatarak: “Copperfield’ciğim,” dedi. “Bu, gerçekten, insanın zihnini allak bullak eden, kısacası, beklenmedik bir karşılaşma. Yolda bir şeyler bulma umuduyla yürürken hayatımın en önemli dönemiyle ilgili genç, ama değerli bir arkadaşla karşılaşıyorum. Bu döneme hayatımın dönüm noktası da diyebilirim. Copperfield, sevgili dostum, nasılsın?”

Micawber’i orada gördüğüme sevindiğimi söyleyemem; gerçekten, söyleyemem. Yalnız, bir bakıma sevinmiştim de. Şaşkın şaşkın, elini sıktım, Bayan Micawber’i sordum.

Eskiden yaptığı gibi gene elini sallayıp çenesini gömleğinin koluna dayayarak: “Teşekkür ederim” dedi, “oldukça iyi sayılır, ikizler, besinlerini tabiatın çeşmelerinden almıyorlar artık; kısacası, memeden kesildiler. Hanım da şimdi bana yol arkadaşlığı yapıyor. Her bakımdan dostluğun kutsal mihrabına layık bir vaiz olduğunu ispat eden zatla dostluğunu tazelemekten sevinç duyacaktır.”

Ben de onu görmekten memnun olacağımı söyledim.

“Sen çok iyi bir insansın” dedi.

Sonra gülümsedi, çenesini gene koluna dayadı, çevresine bakındı. Belirli bir kimseye hitap etmeden, kibar bir tavırla: “Dostum Copperfield’e yalnızken değil, başkalarının yanında rastladım” dedi. “Dul bir hanımla onun yavrusu olduğunu sandığım bir başkasıyla birlikte... kısacası, onun oğluyla birlikte sofrada otururken rastladım. Onlarla tanıştırılmak benim için büyük bir şeref olacak.

Bu durumda Micawber’i Uriah ile, annesiyle tanıştırmaktan başka çare kalmıyordu. Öyle de yaptım. Ana oğul onun karşısında ezilip büzülürken Micawber de oturdu en asil tavrıyla elini salladı.

“Dostum Copperfield’in bir dostu, kim olursa olsun başımın üzerinde yeri vardır.”

Bayan Heep: “Bizler” dedi. “Yani oğlumla ben, Bay Copperfield’in dostları olamayacak kadar aciz insanlarız. Bizimle çay içmek lütfunda bulundu, biz de aramızda bulunmasından ötürü kendisine minnettarız. Bizlerle ilgilendiğiniz için size de minnettarız elbette.”

Micawber, eğilerek selâm verip: “Çok naziksiniz, hanımefendi” dedi. “Sen ne yapıyorsun, Copperfield? Hâlâ şarap ticaretiyle mi uğraşıyorsun?”

Micawber’i bir an önce oradan uzaklaştırmak istiyordum. Şapkam elimde, hiç şüphesiz kıpkırmızı bir yüzle, Dr. Strong’un okulunda öğrenci olduğumu söyledim.

Micawber, kaşlarını kaldırarak: “Öğrenci mi?” diye sordu. “Bunu duymak beni çok sevindirdi.” Uriah Heep ile annesine doğru döndü. “Onun kafası gibi bir kafa, insanlar, eşyalar hakkında onun bildiklerini bilmese, belki böyle bir eğitime ihtiyaç duyardı, ama David’in kafası turfanda sebze yetiştiren zengin bir topraktır. Kısacası...” Burada gene gülümsedi, “klasikleri her yönden kolayca anlayabilecek bir akıl var onda.”

Micawber’i oradan uzaklaştırmak için: “Gidip Bayan Micawber’i görelim mi?” dedim.

Micawber, şatafatlı konuşmasını: “Bay Heep, iyi geceler; Bayan Heep, saygılarımı sunarım...” sözleriyle bitirdi, en kibar tavırlarını takınıp, bir şarkı mırıldanarak benimle birlikte, kaldırımda büyük bir gürültü çıkararak yürümeye başladı.

Micawber’in kaldığı yer, küçük bir handı. Büyük salondan ayrılmış küçük bir odada kalıyordu. İçeride koyu bir tütün kokusu vardı. Oda galiba mutfağın üstündeydi, çünkü döşemedeki çatlaklardan ılık, yağlı kokular geliyordu, duvarlarda da hafif bir terleme vardı. İçki kokusundan, kadeh şıngırtılarından odanın içki salonuna yakın olduğunu anladım. Bayan Micawber, odadaki kanepeye büzülmüş, başını ateşe doğru vermiş, aşağıyla masanın üzerindeki hardalı aşağıya itmeye çalışıyordu.

Micawber, içeri girerek: “Müsaade edersen sana Doktor Strong’un öğrencilerinden birini tanıtayım, şekerim” dedi.

Sonradan anladım ki Micawber, benim yaşıma, toplum içindeki durumuma eskisi kadar şaşmakla birlikte Dr. Strong’un öğrencisi olduğumu bir kibarlık işareti sayıyordu. Bayan Micawber de beni görünce çok şaşırmıştı, ama buna memnun da olmuştu. Ben de onu gördüğüme sevinmiştim. İki taraflı sevgi gösterdiklerinden sonra küçük kanepeye, onun yanıbaşına oturdum.

Micawber: “Hayatım,” dedi, “Copperfield’e şu andaki durumumuzu anlatacaksan, ben de bu arada gidip gazete ilanlarında bir şeyler var mı diye bakayım. Copperfield’in durumumuzu övmek isteyeceğine hiç şüphem yok.”

O dışarı çıkarken ben de Bayan Micawber’e: “Ben sizi Plymouth’ta sanıyordum, efendim” dedim.

“Ah, sevgili Bay Copperfjeld, biz Plymouth’a gitmesine gittik.”

“Göz önünde olmak için” diye hatırlattım.

“Gerçekten de öyle” dedi, “göz önünde olmak için gittik. Ama gerçek şu ki, gümrükte kabiliyet istenmiyor. Ailemin nüfuzu da beyin durumundaki bir kimsenin o alanda iş bulmasını sağlamaya yeterli değildi. Onlar bizim bey gibi birini işe almamayı tercih ediyorlardı, çünkü başkalarının yetersizliğini ortaya koymaktan başka bir işe yaramayacaktı. Bundan başka bir mesele daha var, Bay Copperfield, onu da sizden saklayacak değilim. Ailemin Plymotuh’a yerleşmiş olan fertleri bizim beyin, benim, küçük Wilkins’le kızkardeşinin hapisten yeni kurtulduğumuzu öğrenince kendisini hiç de umduğu kadar hararetli karşılamadılar.” Kadın burada sesini alçaltarak sözlerini tamamladı: “Aramızda kalsın ama, karşılanışımız pek soğuk oldu.”

“Yok canım!” dedim.

“Evet” dedi. “İnsanoğlunun böyle davranacağını düşünmek bile acı geliyor, ama ne yazık ki bizi mahsus soğuk karşıladılar, buna hiç şüphe yok; hatta, ailemin Plymouth’a yerleşmiş olan fertleri oraya geleli daha bir hafta olmadan bizim beye pek kötü davranmaya başladılar.”

Yaptıklarından utanmaları gerektiğini söyledim, öyle olması gerektiğini de düşündüm.

“Ama ne çare ki işler böyle oldu” dedi. “Bu durumda bizim bey gibi bir adam ne yapabilirdi? Bir tek çare kalmıştı. Londra’ya dönmek için bizimkilerden borç para almak, her ne pahasına olursa olsun, sonra bunu ödemek.”

“Öyleyse, hep birlikte döndünüz demek?”

“Hep birlikte döndük,” dedi. “O zamandan beri de yol boyunca ailemin öteki fertlerine akıl danıştım.” Burada, tartışmaya girişmek ister gibi bir tavır takındı. “Bence Bay Micawber’in bir kursa gitmesi şart. Bir de hizmetçisi olan altı kişilik bir aile havayla yaşayamaz ki.”

“Elbette yaşayamaz, efendim” dedim.

“Ailemin öteki fertleri, Bay Micawber’in hemen kömür işiyle ilgilenmesi gerektiği kanısındalar.”

“Ne işiyle dediniz, efendim?”

“Kömür işiyle. Kömür ticaretiyle. Bay Micawber, araştırmaları sırasında Medway Kömür Şirketi’nde onun gibi birine iş açılmasının mümkün olduğunu öğrenmiş. Bunun üzerine yapılacak ilk iş gelip Medway Şirketi’ni görmekti. Kendisi de öyle yaptı. Biz de geldik, şirketi gördük. “Biz” diyorum, çünkü ben hiçbir zaman bizim beyi bırakmıyacağım, Bay Copperfield.”

Hayranlığımı, takdirlerimi belirten sözler mırıldandım.

“Geldik, Medway Şirketi’ni gördük,” diye yeniden aldı. “Benim fikrimce o nehir üzerinde kömür ticareti yapmak için belki kabiliyet ister ama, sermaye de ister, muhakkak. Kabiliyet, Bay Micawber’de var ama, sermaye yok. Buraya çok yakın olduğumuz için gelip de büyük kiliseyi görmemenin büyük bir kayıp olacağı fikrini ileri sürdü. Bir kere, kilise gerçekten görülmeye değerdi, biz de, hiç görmemiştik. İkincisi, böyle büyük bir kilisesi bulunan şehirde karşımıza bir fırsat çıkabilirdi. Üç gündür buradayız, daha hiçbir fırsat çıkmadı. Bu otele olan borcumuzu ödeyebilmek için Londra’dan yardım beklediğimizi duyunca siz belki herhangi bir yabancı kadar şaşırmazsınız, Bay Copperfield. Para havalesi gelinceye kadar da evimden, oğlumdan, kızımdan, ikizlerimden yoksun kalacağım.”

Bu kaygı verici durumda Micawber’lere pek acımıştım. Odaya dönmüş olan Bay Micawber’e de bunu söyledim. Onlara borç verebilecek kadar param olmasını ne kadar istediğimi belirttim.

Onlardan ayrılırken ikisi de kendileri yola çıkmadan önce gelip birlikte yemek yemem için böyle ısrar ettiler ki bu daveti geri çeviremedim. Ertesi akşam çok ders çalışmam gerektiği için gelemeyeceğimi biliyordum; bunun üzerine, Bay Micawber, ertesi sabah Dr. Strong’un okuluna uğrayacağını, benim için daha uygunsa öbür gün için söz alacağını söyledi. O zamana kadar havalenin geleceğini tahmin ediyordu. Ertesi gün öğleden önce okuldan beni çağırdılar. Bay Micawber salonda bekliyordu. Yemeğin önceden kararlaştırıldığı gibi yeneceğini bildirmeye gelmişti. Havaleyi alıp almadığını sorunca elimi sıkıp ayrıldı.

Aynı gün akşamüstü pencereden bakarken Bay Micawber’le Uriah’nın kol kola sokaktan geçmeleri beni hem şaşırttı, hem de tedirgin etti. Uriah kendisine bahşedilen şerefi acizane bir şekilde kabul etmişti; Bay Micawber ise onu emri altına almış olmaktan pek memnun görünüyordu. Ertesi akşam kararlaştırılan saatte küçük otele gittiğim zaman Micawber, Uriah’nın evine uğradığını, orada suyla konyak içtiğini söyleyince daha da şaşırdım.

“Sana bir şey söyleyeyim mi, Copperfield?” dedi. “Arkadaşın Uriah Heep günün birinde başsavcı olabilir. Sıkıntılarımın son hadde vardığı sıralarda bu genç adamı tanımış olsaydım, alacaklılarımı çok daha iyi bir şekilde idare edebilirdim.”

İşte buna akıl erdirememiştim, çünkü Micawber, zaten alacaklılarına bir kuruş ödememişti. Yalız bunu sormak da istemedim. Uriah’ya fazla açılmamış olduğunu dilediğimi de söylemek istemedim; hatta benim hakkımda çok konuşup konuşmadıklarını da sormadım. Micawber’in, hele pek duygulu olan karısının kalbini her ne pahasına olursa olsun kırmak istemiyordum. Yalnız, bir kuşku içindeydim, daha sonra da bunu sık sık düşündüm.

O gece, Micawber son dakikaya kadar öyle neşeliydi ki, onun gibi neşeli birine hiç rastlamadım diyebilirim. Ziyafetin sonunda onunla da, sevimli karısıyla da pek muhabbetli bir şekilde vedalaştım. Ertesi sabah yedide aşağıdaki mektubu alacağımı hiç beklemiyordum elbette. Mektup o gece saat dokuz buçukta, yani ben onlardan ayrıldıktan bir çeyrek saat sonra yazılmıştı.

“Sevgili genç dostum,

Artık ok yaydan çıktı... her şey bitti. Kederin yarattığı harabeyi, insanı hasta eden bir neşe maskesi altında, saklayarak, havalenin gelmesi için hiç umut olmadığını bu akşam sizden gizledim. Bu durumda, dayanılması güç, gerçekleştirilmesi güç, anlatılması güç bir iş yaptım, otele senet verip borcumdan kurtuldum. Senedi sözde on dört gün sonra Londra’daki adresimde ödeyeceğim. Senedin vadesi gelince ödenmeyecek. Sonuç, mahvolmak elbette. Sürgü yerinden oynuyor, ağaç devrilmeli.

Şu anda size hitap etmekte olan bu mahvolmuş adamın hayatınız boyunca size örnek olmasını dilerim. O zaten bu mektubu bu niyetle, umutla yazıyor. Kendisinin bu kadarcık bir faydası dokunduğuna inanırsa, hayatının geri kalan kısmının neşesiz zindanına gün ışığı girmiş olacak. Şimdilik, hayatının geri kalan kısmının uzun olması ihtimali de pek zayıf ya.

Bu, benden alacağınız son mektup olacaktır, sevgili Copperfield’ciğim.

Bir dilenci olan serseri.

Wilkins Micawber”

Bu yürek parçalayıcı mektup beni öyle şaşırtmıştı ki, Dr. Strong’un okuluna giderken yolda küçük otele de uğrayıp Micawber’i ferahlatacak birkaç söz söylemek istedim ama, yarı yolda, Londra arabasına rastladım. Micawber’ler arabanın üstünde, arkada oturuyorlardı. Micawber, bir kesekâğıdından ceviz yiyor, bir yandan da, neşeli neşeli, karısının anlattıklarını dinliyordu. Göğüs cebinden de bir şişenin ucu görünüyordu. Onlar beni görmediklerine göre benim de onları görmemezlikten gelmemin daha iyi olacağını düşündüm. Böylece, üzerimden büyük bir yük kalkmış olarak, kestirmeden okula giden arka sokaklardan birine saptım. Her şeye rağmen onları gene de çok seviyordum, ama gitmeleriyle ben de rahatlamıştım.

XVIII
GEÇMİŞE BİR DÖNÜŞ

Okul günlerim... Varlığımın çocukluktan gençliğe doğru sessizce kayışı, hayatımın görülmeyen, hissedilmeyen ilerleyişi. Durun bakayım, şimdi yapraklar içinde kuru bir kanal halini almış olan o akarsuya bakarken yatağında nasıl aktığını bana hatırlatacak bir iz var mı diye araştırıyorum.

Bir anda, her Pazar sabahı okulda toplanıp hep birlikte gittiğimiz büyük kilisede buluveriyorum kendimi. Toprak kokusu, güneşsiz hava, dünyaya kapıların kapalı olmasının verdiği heyecan, siyahlı beyazlı yay biçimi galerilerde orgun yankılanışı beni yarı uyur, yarı uyanık rüya görürken geri götürüp o günlerin üzerinde dolaştıran kanatlardır.

Artık okulun sonuncusu değilim. Birkaç ay içinde bir sürü çocuğu geçtim; yalnız, sınıf birincisi bana çok büyük, erişilmez bir insan olarak görünüyor. Agnes, “hayır” diyor, ama ben “evet” diyorum, sonra ona zamanla yerini benim alacağımı düşündüğü o harikulade insanda ne muazzam bir bilgi deposunun bulunduğunu anlatıyorum. O, Steerforth gibi benim özel arkadaşım, genel koruyucum değil ama ona karşı da kutsal bir saygı besliyorum. Dr. Strong’un okulundan ayrıldıktan sonra ne yapacağını, insanlığın ona ne gibi bir mevkii vereceğini çok merak ediyorum.

Peki ama, birdenbire karşıma çıkan bu da kim? Kim olacak, Sheplerd’lerin kızı, yani âşık olduğum kız. Nettignall Kızkardeşler’in okulunda yatılı kalıyor. Ona tapıyorum ben. Kısa ceketli, yuvarlak yüzlü, dalgalı saçlı küçük bir kız. Nettingall’lerin öğrencileri de kiliseye geliyorlar. Kızı seyretmek yüzünden dua kitabıma bakamıyorum bile. Korodakiler ilahi söylemeye başlayınca, onun da sesini duyuyorum. Dua ederken içimden onun adını Kral ailesinin fertleri arasına koyuyorum. Evde kendi odamda da bazan aşırı derecede duygulanıp: “Ah, Miss Shepherd’ciğim!” diye bağırdığım oluyor.

Bir süre onun duygularını anlayamıyorum. Yalnız, kader de bize yardım ediyor: Onunla dans okulunda tanışıyoruz. Benim eşim oluyor. Eldivenine elim değiyor, ceketimin sağ kolundan saçlarımın ucuna doğru bir heyecan dalgasının yükseldiğini hissediyorum. Kıza tatlı bir söz söylemiyorum, ama birbirimizi anlıyoruz. Onunla ben ancak birbirimizle birleşmek için yaşıyoruz.

Acaba ona gizlice on iki tane Brezilya Kestanesi vermem neden? Bunlar bir duygu ifade etmezler ki... Doğru dürüst bir paket yapmaya da imkân yoktur, oda kapılarında bile kırıp kabuklarını çıkarmak zordur, kırılınca da pek yağlı olurlar. Bütün bunlara rağmen Brezilya kestanelerini ben bu kıza layık buluyorum. Ayrıca ona küçük, yumuşak bisküviler de veriyorum. Hele verdiğim portakalların haddi-hesabı yok. Bir keresinde de vestiyerde öpüyorum onu. Aman ne ilahi bir duygu bu! Ertesi gün de ayaklarının uçlarını içeri doğru tuttu diye Nettingall’ların onu kilerde cezaya bıraktıklarına dair dolaşan söylentiler kulağıma gelince ne üzüldüm, ne öfkelendim!

Miss Shepherd hayatımı kapsayan tek konu, tek gaye; bu durumda ondan nasıl ayrılabilirim? Bunu aklım almıyor. Ne var ki, aramıza bir soğukluk giriveriyor. Ona gözlerimi açıp şaşkın şaşkın bakmamı istemediğine, Jones’u bana tercih ettiğine dair kulağıma fısıltılar geliyor. Şu Jones... Hiçbir meziyeti olmayan bir çocuk. Kızla aramızdaki açıklık gittikçe artıyor. Derken, bir gün Nettingall’ların öğrencilerine yolda rastlıyorum. Miss Shepherd yanımdan geçerken yüzünü buruşturuyor, arkadaşına gülüyor. Her şey bitti! Bir ömürlük bağlılık -her şeye rağmen, bana bir ömür gibi geliyor - sona eriyor. Kız sabah ayininden çıkıyor, artık Kral ailesinin fertleri de onu tanımıyorlar.

Okulda daha da yükseliyorum, hiç kimse de rahatımı bozmuyor. Sayıca iki kat daha çok olsalar, yirmi kat da daha güzel olsalar, artık Nettingall’ların genç hanımlarına karşı kibar davranmıyorum, içlerinden hiçbiriyle de ilgilenmemem gerekiyor. Dans okulu da bana sıkıcı geliyor, “Şu kızlar da niye kendi kendilerine dans edip bizi rahat bırakmıyorlar?” diye düşünüyorum. Latince şiirlerde çok başarılıyım, ama potinlerimin bağını ihmal ediyorum. Dr. Strong herkesin içinde benden “büyük umutlar veren genç bir bilgin” diye söz ediyor. Bay Dick sevinçten çılgına dönüyor, Betsey Teyze de ilk postayla bana bir altın gönderiyor.

Zaman hiç fark edilmeden geçiveriyor. Artık Adams sınıf temsilcisi değil; zaten çoktandır değil ya. Okuldan ayrılalı o kadar çok oldu ki, benden başka okulda onu tanıyan pek az çocuk var. Adams yakında baroya girecek, avukat olup başına peruk takacak. Onu düşündüğümden daha zayıf karakterli, dış görünüş bakımından da daha az etkileyici bulmak beni şaşırttı. Henüz dünyayı da sarsıp sendeletmedi, çünkü dünya sanki hiç öyle bir insan yokmuş gibi eski havası içinde dönüp duruyor... Yani, benim anladığım kadar.

Ardı arkası kesilmeden şiir ve tarih savaşçılarının geçtikleri bir boşluk... Sonra ne oluyor? Artık sınıf temsilcisi benim! Şimdi önümdeki çocuklara ilgiyle bakıp bunların herbirinde kendimi okula ilk geldiğim günkü halimle görmeye çalışıyorum. O küçük çocuğun benimle hiç ilgisi yok gibi. Hayat yolunun gerilerinde bırakılmış bir eşya gibi geliyor bana o. Sanki ben o değilmişim de sadece yanından geçip gitmişim, hani neredeyse onun bir başka insan olduğuna bile inanacağım.

Wickfield’in evine ilk gittiğim gün gördüğüm küçük kız, ya o nerede? O da kayboldu. Onun yerine de, portredekinin tam benzeri olan bir genç hanım -öyle çocukça bir benzeyiş değil- evin içinde dolaşıyor. Böylece, Agnes, düşüncelerimde benim tatlı kardeşim, akıl hocam, dostum, çevresindekileri, gizliden gizliye etkisi altına alıp onların iyiliğine uğraşan melek artık tam anlamıyla bir hanım oldu.

Büyümemde, dış görünüşümde, bu süre içinde elde ettiğim bilgilerin dışında bende başka ne gibi değişiklikler oldu? Altın köstekli bir saat kullanıyorum, küçük parmağımda yüzük var, uzun etekli ceket giyiyorum, başıma da bol bol yağ sürüyorum. Bu galiba yüzük takmamla bağdaşmıyor. Gene âşık mıyım? Öyle. Larkins kız kardeşlerin en büyüğüne tapıyorum.

Larkins kız kardeşlerin en büyüğü bir kız değil; uzun boylu, esmer, kara gözlü, güzel vücutlu bir genç hanım. Larkins kız kardeşlerin en büyüğü artık piliç de sayılmaz, çünkü bu kardeşlerin en küçüğü bile piliç değil; en büyük kardeşin de ondan en aşağı üç, dört yaş büyük olması gerekiyor. Belki de Larkins kardeşlerin en büyüğü otuz yaşında vardır. Ona sınırsız bir ihtirasla bağlıyım.

Larkins kız kardeşlerin en büyüğünün subay tanıdıkları var. Buna dayanmak çok güç. Subayların sokakta onunla konuştuklarını görüyorum. Şapkası kardeşininkiyle birlikte sokağın ucundan görününce subaylar onunla karşılaşmak için kaldırım değiştiriyorlar, bunu da görüyorum. Gülüyor, konuşuyor, bu durumdan pek memnun görünüyor. Ben de boş zamanlarımın çoğunu onunla karşılaşabilmek için bir aşağı, bir yukarı gezinerek geçiriyorum. Günde bir kere ona selam verebilirsem kendimi daha mutlu sayıyorum. (Bay Larkins’i tanıdığım için ona selam verebiliyorum). Ara sıra da bir selamı hak ediyorum.

İhtirasım bende iştah bırakmıyor, boyuna en yeni ipek mendilimi kullanmaya beni zorluyor. En güzel elbiselerimi giymekten, pabuçlarımı durmadan temizletip boyatmaktan başka hiçbir şeyle oyalanamıyorum. Bu gibi zamanlarda kendimi Larkins kız kardeşlerin en büyüğüne layık görebiliyorum. Ona ait, ya da onunla ilgili her şey benim için çok kıymetli. Gözlerinden biri hiç kıpırdamayan, çifte gerdanlı, aksi suratlı bir adam olan Bay Larkins de benimle ilgileniyor. Kızını göremeyince babasını nerede bulacaksam oraya gidiyorum. “Nasılsınız, Bay Larkins? Küçükhanımlarla ailenizin öteki fertleri iyiler mi?” demekten başka bir şey yapamıyorum. Bu sözler de öyle kasıtlı görünüyor ki hemen kızarıveriyorum.

Sık sık yaşımı düşünüyorum. Onyedi yaşındayım diyelim, bu yaşında Larkins kardeşlerin en büyüğü için pek küçük sayılacağını düşünelim, ne çıkar bundan? Hem yakında ben de yirmi bir yaşında olacağım. Subayların oraya gittiklerini görmek, salonda Larkins kardeşlerin en büyüğü onlara harp çalarken seslerini duymak kalbimi yaralıyordu, ama akşamları hiç aksatmadan Larkins’lerin evinin önünden geçiyorum; hatta bir-iki keresinde de hasta, karasevdalı bir adam gibi, ev halkı yattıktan sonra, acaba Larkins kardeşlerin en büyüğünün odası hangisi diye evin etrafında dolanıp duruyorum (onun odası diye babasının odasını gözlediğimi şimdi biliyorum.) O anda bir yangın çıkmasını istiyorum: Toplanan halk dehşet içinde manzarayı seyrederken ben, elimde bir merdiven, aradan fırlayıp merdiveni kızın penceresine dayıyorum, onu kollarımın arasına alıp yeniden görünüyorum. Evde kalan kıymetli bir eşyasını almak için yeniden alevlerin arasında kayboluyorum. Aşkımda, genellikle bencil olmadığım için, kıza gösteriş yapıp onun gözleri önünde kaybolmakla yetineceğimi düşünüyorum. Evet, genellikle önünde daha parlak hayaller canlanıyor. Larkins’lerin evinde verilen bir baloya gitmek için hazırlanırken -giyinmem en aşağı iki saat sürüyor- kendimi tatlı hayallerle oyalıyorum. Miss Larkins’e aşkımı açıklamak cesaretini kendimde bulduğumu düşünüyorum. Onun da, başını omzuma dayayıp, şöyle dediğini hayalimde canlandırıyorum: “Ah, Bay Copperfield, kulaklarıma inanamıyorum.” Ertesi sabah da Bay Larkins beni görmeye gelip şöyle diyor ki: “Sevgili dostum Copperfield, kızım bana her şeyi anlattı. Yaş küçüklüğünün önemi yok. İşte sana yirmi bin lira. Birlikte mutlu olun.” Betsey Teyzemin de bu işe rıza gösterip bize hayır dua ettiğini görür gibi oluyorum. Bay Dick ile Dr. Strong da düğünde bulunuyorlar. Sanırım ki, ben aklı başında bir insanım, geçmişi düşündükçe de buna inanıyorum. Alçakgönüllü bir insan olduğuma da eminim; ama, gene de bütün bu hayalleri kurmadan edemiyorum.

Işıkla, tatlı konuşmalarla, müzikle, çiçeklerle, ne yazık ki subaylarla da dolu olan eve yaklaşıyorum. Larkins kardeşlerin en büyüğü de bir güzellik alevi gibi. Mavi elbise giymiş, saçlarında da mavi çiçekler var... Çiçekler unutma beni. Sanki onun unutma beni çiçeği takmasına lüzum varmış gibi! Bu benim ilk davet edildiğim gerçek büyükler eğlentisi; ne de olsa sıkılıyorum, çünkü burada hiç kimseye ait değilim; Bay Larkins’in dışında hiç kimse de bana bir şey söylemiyor. Bay Larkins bana okul arkadaşlarımın nasıl olduklarını soruyor. Bunu yapmasa daha iyi, çünkü ben buraya aşağılanmaya gelmedim.

Kapıda bir süre durup gözlerimi kalbimin tanrıçasıyla doyurduktan sonra o, yani Larkins kardeşlerin en büyüğü, bana yaklaşıyor tatlı bir sesle acaba dans eder miyim diye soruyor.

Başımla selam verip kekeliyorum: “Sizinle mi, Miss Larkins?”

“Başkasıyla etmez misiniz?” diye soruyor.

“Başka herhangi biriyle dans etmekten zevk alamam” diyorum.

Gülüyor, kızarıyor (ya da ben kızardığımı sanıyorum) sonra da şöyle diyor: “Bundan bir sonraki dansı seve seve size ayırabilirim.”

Dansın zamanı geliyor, ben yanına gidince, şüpheli bir tavırla: “Galiba vals çalıyorlar,” diyor. “Siz vals bilir misiniz? Bilmiyorsanız, Yüzbaşı Bailey ile...”

Tesadüf bu ya, ben oldukça iyi vals biliyorum, kızı alıp piste götürüyorum. Onu ciddi bir tavırla Yüzbaşı Bailey’in yanından uzaklaştırıyorum. Adamın berbat bir halde olduğuna eminim ama, o benim için bir şey ifade etmiyor. Ben de berbat haller geçirdim. Larkins kız kardeşlerin en büyüğüyle vals yapıyorum. Nerede, kimlerin arasında, ne kadar sürdüğünü bilemiyorum. Bildiğim bir tek şey varsa o da şu; mavi bir melekle, ilahi bir çılgınlık içinde, boşlukta yüzüp duruyorum, en sonunda kendimi küçük bir odada, onunla başbaşa bir kanepede dinlenirken buluyorum. Yakama iliştirilmiş olan çiçeği hayranlıkla seyrediyor (yarım meteliğe alınmış bir Japon kamelyası). Ben de, çiçeği ona verip şöyle diyorum:

“Bu çiçeğe ödenmesi imkânsız bir ücret isteyeceğim, Miss Larkins.”

“Ya, öyle mi? Neymiş bakalım o ücret?” diye soruyor.

“Bir cimrinin altınlarını saklayışında gösterdiği titizlik içinde saklamak üzere, çiçeklerinizden birini isteyeceğim, efendim.”

“Sen cesur bir çocuksun. Al bakalım!”

Hiç canı sıkılmış gibi görünmeden çiçeği bana veriyor; ben de önce dudaklarıma, sonra da göğsüme götürüyorum. Gülerek koluma giriyor, “Hadi, şimdi beni Yüzbaşı Bailey’in yanına götür bakalım” diyor.

Miss Larkins, yanında alelade, yaşlıca bir adamla yanıma geldiği vakit, ben bu şahane konuşmanın, valsin anıları arasında kaybolmuş gitmiştim. Onun yanındaki adam ise bütün gece iskambil oynamıştı.

Miss Larkins: “İşte benim cesur arkadaşım,” dedi. “Bay Chestle sizinle tanışmak istiyor, Bay Copperfield.”

Adamın bir aile dostu olduğunu hemen seziyorum, içim minnet duygularıyla doluveriyor.

Bay Chestle: “Zevkinize hayranım, efendim” diyor. “Bu sizin lehinize bir not sayılır. Galiba siz şerbetçiotuyla pek ilgilenmiyorsunuz. Ben epey şerbetçiotu yetiştiriyorum. Günün birinde bizim bulunduğumuz çevreye -yani Ashford civarına- gelir de evimizi görmek isterseniz, sizi dilediğiniz kadar misafir edebiliriz.”

Hararetle teşekkür edip adamın elini sıkıyorum. Mutlu bir rüya alemindeyim galiba. Bir kere daha Larkins kardeşlerin büyüğüyle vals yapıyorum. Benim çok iyi vals yaptığımı söylüyor. Bütün gece de o sevgili tanrıçamın mavi beline kolumu dolamış, hayalimde vals yapıyorum. Bundan sonra da günlerce anılarımın arasında yaşıyorum, ama onu ne sokakta, ne de evlerine uğradığım zamanlar görebiliyorum. Ayrılığın verdiği acıyı da o kutsal armağan, solmuş çiçek, bana unutturamıyor.

Agnes bir gün yemekten sonra: “Trotwood” diyor, “yarın kim evleniyor dersin? Senin hayran olduğun biri.”

“Sen evlenmiyorsun değil mi, Agnes?”

Agnes, kopya etmekte olduğu notadan başını kaldırarak: “Ben evlenmiyorum,” diyor. “Ne dediğini duyuyor musun, baba? Larkins kardeşlerin en büyüğü evleniyor.”

“Yüzbaşı Bailey ile mi?” diye sorarak kuvvetli bulabiliyorum kendimde ancak.

“Hayır. Yüzbaşı Bailey ile değil. Şerbetçiotu yetiştiren Bay Chestle’le.”

Bir iki hafta pek üzgün dolaşıyorum. Yüzüğümü çıkarıyorum. En kötü elbiselerimi giyiyorum, başıma yağ sürmüyorum, sık sık rahmetli Miss Larkins’in solmuş çiçeğinin yasını tutuyorum. On yedime doğru yola koyulduğum sırada son hatırladıklarım işte bunlar.

XIX
ÇEVREME BAKINIP BİR
KEŞİFTE BULUNUYORUM

Okul günlerim sona erip de Dr. Strong’un okulundan ayrılma zamanının gelmesine içimden sevinmiş miydim, yoksa üzülmüş müydüm, pek bilmiyorum. Orada çok mutlu olmuştum, Doktor’a çok bağlanmıştım, o küçük dünyada itibar sahibi, sevilen, sayılan bir kimseydim. Bütün bunlardan ötürü de ayrılmak beni üzüyordu ama,başka nedenlerden, gerçekle hiç ilgisi olmayan birtakım nedenlerden ötürü de seviniyordum. Kendi başıma buyruk bir delikanlı olarak görüp yapabileceğim harikulade işlerle, böyle bir kimsenin çevresinde yaratacağı etkiyle ilgili sisli düşünceler beni uzaklara çekiyordu. Bu düşünceler benim o çocuksu zihnimde öyle kuvvetli yer etmişti ki, okuldan hiç de pişmanlık duymadan ayrıldım sanıyorum. Okuldan ayrılmak, benim için başka ayrılıkların yarattığı etki kadar kuvvetli olmadı. Şimdi de o günlerdeki duygularımı, olayları hatırlamaya çalışıyorum, ama boşuna; bunlar hatıralarım arasında pek yer almamış.

Hangi meslekte karar kılacağım konusunda Betsey Teyze’yle uzun, ciddi tartışmalarda bulunmuştuk. Onun “ne olmak istersin?” sorusuna iyi bir karşılık bulabilmek için bir iki yıl uğraşmıştım. Özel olarak hoşlandığım bir şey yoktu ki; böyle bir şeyi keşfedebileceğimi de hiç sanmıyordum.

Ben okuldan ayrıldıktan sonra, Noel sıralarında, bir sabah Betsey Teyze bana dedi ki: “Bu düğümlü nokta daha çözülmediğine, yanlış bir karar vermemek için de elimizden geldiği kadar gayret göstereceğimize göre, bence biraz nefes alsak daha iyi olur. Bu arada sen de meseleye bir öğrenci gözüyle değil de daha başka bir gözle bakmalısın.”

“Peki, Betsey Teyze” dedim.

“Bana öyle geliyor ki” dedi. “Küçük bir değişiklik, dışarıdaki hayata şöyle bir göz atmak daha salim kafayla kendini tartmana yarayacaktır. Diyelim, şöyle kısa bir yolculuğa çıksan. Diyelim, gene o eski yerlere gidip şu vahşi adlı antika kadını bir görsen.” Adından ötürü bir türlü affedemediği Peggotty’den söz ederken burnunu sildi.

“Hayatta bundan daha çok isteyeceğim bir şey olamaz, Betsey Teyze.”

“Eh, öyleyse, benim de bunu istemem iyi bir şans eseri, desene! Yalnız, senin bunu istemen de çok olağan, pek doğru bir şey. Senin yapacağın her hareketin doğru, yerinde bir hareket olacağına da inanmaya başlıyorum, Trot.”

“İnşallah öyle olur, Betsey Teyze.”

“Kız kardeşin Betsey Trotwood dünyanın en tabii, en haksever kızı olurdu besbelli. Sen de onu utandırmazsın. Değil mi?”

“İnşallah sizi utandırmam, Betsey Teyze. Bu bana yeter.”

Benden hoşlandığını belli edecek şekilde yüzüme bakarak: “Senin o zavallı bebecik annenin yaşamaması da bir bakıma iyi oldu,” dedi. “Hay Allah, Trotwood, bana ne kadar çok anneni hatırlatıyorsun!”

“İnşallah iyi bir şekilde hatırlatıyorum, değil mi, Betsey Teyze?”

Bay Dick’e döndü: “Annesine benziyor,” dedi. “Tıpkı annesinin o gün hastalanmadan önceki haline benziyor. Hay Allah, annesinin modeli bu!”

Bay Dick: “Sahiden öyle mi?” dedi.

Betsey Teyze, kararlı bir tavırla: “David’e de benziyor” dedi.

Bay Dick de: “Tıpkı David’e benziyor,” dedi.

Betsey Teyze düşüncelerini şöyle özetledi: “Ben senin gövdece değil, ahlâk bakımından güçlü bir insan olmanı istiyorum. Vücut yapısı bakımından çok iyisin. İradesi kuvvetli, aklı başında bir insan olmalısın. Karakter sahibi olmalısın, Trot. Herhangi bir kimsenin ya da herhangi bir şeyin etkisi altında kalmayan kuvvetli bir karakterin olmalı. Ben senin böyle olmanı istiyorum. Allah biliyor ya, annemle baban da böyle, hatta daha bile iyi olabilirlerdi.”

Onun istediği gibi olmayı umduğumu söyledim.

“Yavaş yavaş kendine güvenmen için, kendi kendine karar vermeyi öğrenesin diye seni bu yolculuğa yalnız göndereceğim. Bir ara Bay Dick’in de seninle gitmesini düşündüm, ama sonradan onun benimle kalmasının daha doğru olacağına inandım.”

Betsey Teyze’nin iyi niyetle hazırladığı tasarıyı gerçekleştirmek üzere, yanıma bol para, bir de çanta alıp, yola çıktım, sevgiyle uğurlandım. Ayrılırken Betsey Teyze bana bol bol nasihat etti, öpücük verdi. Bu geziden gayesinin çevreme biraz bakınmam olduğunu söyledi. İstersem Suffolk’a giderken ya da dönüşte, birkaç gün Londra’da kalabileceğimi de sözlerine ekledi. Kısacası, üç hafta ya da bir ay serbesttim. Haftada üç defa mektup yollayıp başımdan geçenleri anlatmaktan başka da hiçbir şey bağımsızlığımı gölgelemeyecekti.

Önce Agnes’le, Wickfield’le, Dr. Strong’la vedalaşmak için Canterbury’ye gittim. (Wickfield’lerin evindeki odamı henüz boşaltmamıştım.) Agnes beni görünce pek sevindi, ben ayrıldıktan sonra evin eski havasının kalmadığını belirtti.

“Ben de buradan ayrıldığımdan beri pek kendimde değilim” dedim. “Seni özlemek sağ elimi özlemek gibi bir şey oluyor. Sağ elimin başı, kalbi olmadığına göre bu pek de iyi bir benzetme sayılmaz. Seni tanıyan herkes senden akıl danışıyor, senin gösterdiğin yolda ilerliyor, Agnes.”

Gülümseyerek: “Tanıdıklarımın hepsi beni şımartmaya çalışıyorlar” dedi.

“Hayır. Sen kimseye benzemiyorsun da ondan. Öyle iyisin, öyle iyi huylusun ki! Öyle de yumuşak bir yaratılışın var ki! Üstelik, her zaman da haklı çıkıyorsun.”

Agnes, işini işlemeye başlarken kahkahalarla gülerek: “Sanki ben şu Miss Larkins’mişim gibi konuşuyorsun” dedi.

“Yo” dedim. Mavi büyüleyicimi hatırlayınca kızarmıştım. “Benim sözlerimi kötüye alma. Her şeye rağmen, içimden geçenleri sana açıklamaktan vazgeçmeyeceğim, Agnes. Ben bundan asla vazgeçemem. Ne zaman başım derde girerse ya da âşık olursam, izin verirsen bunu sana açıklayacağım; hatta ciddi bir şekilde âşık olsam bile.”

Agnes gene gülerek: “Sen zaten hep ciddi aşklara tutuldun!” dedi.

Elimde değildi, utangaç bir tavır takınarak, gülümsedim: “Yok, canım! Onlar çocukça ya da öğrenci işi aşklardı. Artık zaman değişiyor. Günün birinde çok ciddi bir şekilde âşık olacağım sanıyorum. Yalnız, sen şimdiye kadar niye böyle ciddi bir aşka tutulmadın, ben onu merak ediyorum, Agnes.”

Agnes, gene güldü, başını salladı.

“Âşık olmadığını biliyorum, canım” dedim. “Çünkü olsaydın, mutlaka bana anlatırdın; hiç değilse, bunu kendi kendime keşfetmemi sağlardın. Şu var ki, tanıdıklarım arasında seni sevmeye layık olan birini göremiyorum, Agnes. Ancak burada gördüklerimden çok daha değerli asil ruhlu birinin seni sevmesine izin verebilirim. Bu arada ben hayranlarını sıkı bir göz hapsinde tutacağım.”

Birer küçük çocukken bir araya gelmiş olmamızın verdiği samimiyet içinde yarı şaka, yarı ciddi konuşmamıza bir süre devam ettik. Derken, Agnes birden gözlerini bana dikerek çok değişik bir tavırla: “Sana sormak istediğim bir mesele var, Trotwood,” dedi. “Belki bir daha uzun zaman bunu sormaya fırsat bulamam. Senden başka bunu sorabileceğim kimse yok. Babamda devamlı bir değişiklik olduğunun farkında mısın?”

Bunu ben de fark etmiş, “Acaba Agnes de farkında mı?” diye çok düşünmüştüm. Gözlerimden düşüncelerim anlaşılıyor olmalıydı ki, Agnes gözlerini yere indirdi; göz pınarlarında yaşlar vardı.

Alçak bir sesle: “Bu değişiklik nedir, söylesene?” dedi.

“Onu çok sevdiğim için her şeyi açıkça söyleyeceğim, Agnes.”

“Evet, evet?”

“Ben buraya geldiğimden beri gittikçe bağlandığı o alışkanlık babana pek yaramıyor galiba. Çoğunlukla, sinirleri pek bozuk... ya da bana öyle geliyor.”

Agnes, başını sallayarak: “Sana öyle gelmiyor” dedi.

“Elleri titriyor, sözleri anlaşılmıyor, bakışları da tuhaflaştı. Böyle kendinde olmadığı zamanlarda da hep birisi onu işe çağırıyor.”

Agnes: “İşe çağıran da Uriah Heep” dedi.

“Evet. Baban iş yapamayacak halde olduğunu ya da işin mahiyetini anlamadığını, bu durumunu başkalarının fark ettiğini gördükçe huzuru böylesine kaçıyor ki, ertesi gün daha kötüleşiyor, daha ertesi gün daha da kötü oluyor, sonunda perişan, bitkin bir hale geliyor, sözlerim seni telaşlandırmasın, ama Agnes, daha geçen akşam onu bu halde gördüm. Başını masaya dayamış, çocuk gibi ağlıyordu.”

Agnes eliyle yavaşça dudaklarımı örttü, bir saniye sonra da kapıdan babasını karşılamış, başını onun omzuna yaslamıştı. İkisi birden benden yana bakarlarken Agnes’in yüzündeki ifade bana pek dokunaklı göründü. O güzel bakışında babasına öyle bir düşkünlük, öyle büyük bir minnet, şefkat vardı ki! Babasına karşı nazik davranmam, düşüncelerimde bile iyi duygular beslemem için öyle yalvaran bakışlarla bakıyordu ki! Babasıyla koltukları kabarıyordu, ona çok da bağlıydı ama, aynı zamanda, pek tasalı, üzgündü. Ayrıca, her şeyi bana bırakmış gibiydi. Onun söyleyeceği hiçbir söz, yapacağı hiçbir hareket beni bu derece duygulandıramazdı.

Doktor’un evinde çay içecektik, her zamanki saatte oraya gittik. Doktor’u, genç karısını, annesini çalışma odasındaki ocağın başında bulduk. Doktor, sanki Çin’e gidiyormuşum gibi, yolculuğumu önemsemiş, beni şeref misafiri yapmıştı. Eski öğrencisinin yüzü ateşten kızarsın diye ocağa da kocaman bir kütük attırdı. Ellerini ateşte ısıtarak: Trotwood’un yerinde pek de yeni çehre göremeyeceğim, Wickfield,” dedi. “Artık tembelleşiyorum, rahatımı arıyorum. Altı ay içinde yeni öğrencilerimin hepsini tasfiye edip daha sakin bir hayat sürmeye bakacağım.”

Wickfield: “Şu on yıl içinde bu sözleri kaç kere söylediniz!” dedi.

“Ama, bu defa kararımı gerçekleştirmeye bakacağım. Hazırlamakta olduğum sözlük beni yeteri kadar oyalayacak zaten.”

Doktor müziğe çok meraklıydı. Agnes’le Bayan Strong, tatlı sesleriyle türkü söylediler, birlikte piyano çaldılar, bize küçük bir konser verdiler. Bu arada benim de iki şey dikkatimi çekti: Birincisi, biraz önce Jack Maldon’un sözü edilirken renkten renge girmiş olan Bayan Strong’un kendini toparlamış olması; İkincisi, kızıyla Bayan Annie Strong arasındaki samimi dostluktan Wickfield’in hoşlanmaması. Maldon’un yola çıktığı gece düşündüğüm gibi bu defa da Bn. Strong’un yüzündeki o saf güzelliğin gerçekte pek de saflıkla ilgili olmadığını anlamıştım. Kibar tavırlarına, nazik hareketlerine güvenemiyordum. Onun yanında oturan Agnes’e bakınca genç kızın ne iyi, ne dürüst bir insan olduğunu daha iyi anladım. İkisi arasındaki arkadaşlığın da pek uygun bir arkadaşlık olmadığından kuşkulanmaya başlamıştım.

Yalnız, Agnes de, öteki de durumdan öylesine memnundular ki, gece sanki bir saatmiş gibi uçup gidiverdi. Geceyi çok iyi hatırladığım bir olayla kapadık: İki arkadaş vedalaşıyorlardı. Agnes, Annie’ye sarılıp öpmeye hazırlanıyordu ki Wickfield hemen araya girdi, çarçabuk Agnes’i oradan uzaklaştırdı. O anda sanki aradan hiç zaman geçmemiş de ben Maldon’un veda ettiği gece olduğu gibi kapıda duruyormuşum gibi geldi. Annie Strong’un yüzünde de o gece gördüğüm ifadeyi gördüm.

Ertesi sabah, Agnes’in varlığının etkisiyle dolu olan o eski evden ayrılmam gerekiyordu; bu da benim zihnimi yeterince meşgul etmekteydi. Hiç şüphesiz ki kısa bir süre sonra gene eski odamda kalabilmek için oraya dönmek isteyecektim; hatta belki de sık sık gelmeyi düşünecektim, ama orada yaşadığım günler geçmiş, eski devir değişmişti. Dover’e gönderilecek olan kitaplarımı, elbiselerimi toplarken, Uriah Heep’e belli etmek istediğimden çok daha üzgündüm. Uriah bana yardım etmeye öyle hevesliydi ki, gitmeme pek sevindiğini düşünmeden edemedim.

Agnes’le de babasıyla da pek erkekçe, hiçbir şey belli etmeden, vedalaşıp Londra arabasına bindim. Niyetim yola çıktıktan sonra arabacıya yaşımı elimden geldiği kadar büyük gösterip onunla sert konuşmaktı. İşin bu son kısmı bana pek zor geldi ama, bunun olgunluk işareti sayılacağını düşünerek her şeye rağmen vazgeçmedim.

Arabacı: “Son durağa kadar gidecek misiniz, efendim?” diye sordu.

Lütfen konuşuyormuşum gibi: “Evet, William” dedim; arabacıyı tanıyordum. “Londra’ya gidiyorum. Sonra da Suffolk’a gideceğim.”

“Ava mı gidiyorsunuz?” diye sordu.

Yılın bu mevsiminde oraya balina avına gitmemin pekâlâ mümkün olduğunu benim kadar o da biliyordu ama, ben gene bu sözleri iltifat saydım. Kararsız görünmeye çalışarak: “Bir iki atış yapar mıyım, yapmaz mıyım, bilmiyorum” dedim.

William: “Kuşların çok ürkek olduklarını duydum” dedi.

“Ben de öyle sanıyorum.”

“Siz Suffolk’lu musunuz?”

Ciddi bir tavırla: “Evet,” dedim. “Suffolk benim memleketim.”

İyi bir eğitim almış, güzel giyinmiş, cebim parayla dolu olarak dört atlı arabaya kurulup oturmak, o ilk yolculuğumda geçtiğim yerleri araştırmak pek meraklı, pek ilgi çekiciydi. Yollardan geçerken zihnim çeşitli düşüncelerle adamakıllı dolmuştu. En sonunda, Londra kavşağına gelip de Salem Yurdu’nun önünden geçerken Creakle’ı kamçılayıp oradaki çocukların hepsini kafese kapatılmış bir sürü serçe gibi serbest bırakma hakkını elde edebilmek uğruna varımı yoğumu vermeye çoktan gönüllüydüm.

Charing Cross’ta, Altın Haç adında bir hana indik. Burası o devirde pek köhne bir yerdi. Bir garson beni kahve salonuna götürdü. Bir oda hizmetçisi de benim kalacağım, yolcu arabası gibi kokan, aile mezarlığı gibi kapanık küçük yatak odasını gösterdi. Hiç kimse benimle ilgilenmediği için hâlâ pek toy olmanın acısını çekiyordum. Hizmetçi hangi konuda olursa olsun benim düşüncelerime hiç aldırış etmiyordu. Garson da, beni tanıdığı için, tecrübesizliğimi göz önünde bulundurarak, bana öğüt vermeye çalışıyordu. En sonunda da güven veren bir sesle: “E, size ne yemek vereyim” dedi. “Gençler kümes hayvanlarının etinden hoşlanırlar. Tavuk yiyin, tavuk.” .

Elimden geldiği kadar yüksekten atarak, canımın tavuk yemek istemediğini söyledim.

“Ya, öyle mi?” dedi. “Gençler biftek yemekten, koyun eti yemekten bıkmış olurlar; bari dana külbastısı yiyin.”

Daha başka bir yemek teklif etmeme imkân olmadığı için külbastıya razı oldum.

Garson başını bir yana eğip küçümsediğini belli eden bir gülümseyişle: “Patata ister miydiniz?” diye sordu. “Gençler patata yemekten bıkmış olurlar da...”

Sesimin en kalın tonuyla konuşmaya çalışarak külbastı, patates, bir de bunlarla gidecek ne varsa istediğimi bildirdim. Ayrıca Trotwood Copperfield adına gelmiş mektup var mı, yok mu diye araştırmasını söyledim. Bana mektup olmadığını, olamayacağını biliyordum, ama mektup beklemenin erkeklik işareti olacağını düşündüğüm için böyle söylemiştim. Biraz sonra, garson döndü geldi, bana mektup olmadığını söyledi, ocağın yanındaki bölmeye soframı kurdu. Bunu yaparken de yemekle ne içeceğimi sordu. Yarım sürahi İspanyol Şarabı istediğimi söyleyince de bunu fırsat bilip birkaç sürahinin dibinde kalmış şarabı bir kaba boşaltmasından korkuyordum; daha doğrusu, ben gazete okurken, gözümün ucuyla onun tezgâhın arkasına geçip reçeteye göre ilaç hazırlayan bir kimyager ya da eczacı gibi birkaç sürahinin dibinde kalmış içkiyi bir kaba boşalttığını hayal meyal fark etmiştim. Şarap gelince içkiyi pek lezzetsiz buldum. Yabancı ülkeden geldiği iddia edilen bir içkide bu derece fazla İngiliz şarabı tadı bulunması pek garipti. Yalnız, bunu hiç sesimi çıkarmadan içecek kadar da utangaçtım.

Sonra, enikonu neşelendiğim için, tiyatroya gitmeye karar verdim. (Bundan ötürü de zehirlenmenin bazı devrelerde hiç de kötü bir şey olmadığı sonucunu çıkarmıştım). Covent Garden Tiyatrosu’nda karar kıldım, orta bölümdeki arka sıralardan birinden “Julius Caesar” oyunuyla yeni pandomimi seyrettim. Bu asil Romalıların okulda okuduklarımız gibi ciddi iş adamları olacak yerde beni eğlendirmek için içeri, dışarı gidip gelmeleri benim üzerimde pek değişik ve hoş bir etki yaratmıştı. Oyundaki şiirin, ışığın, çalgının, oyuncuların üzerimde yarattığı etki, gerçekle hayalin birbirine karışması, durmadan değişen sahne beni öylesine büyülemiş, gerçeklerden öylesine uzaklaştırmıştı ki gecenin on ikisinde yağmur altında sokağa çıktığım zaman sanki yüzyıllar boyunca bulutlar arasında romantik bir hayat sürmüş de ondan sonra bu çamurlu, berbat dünyaya gelmişim gibi garip bir duyguya kapıldım.

Bir başka kapıdan dışarı çıkmıştım. Sanki gerçekten dünyanın yabancısıymışım gibi bir süre sokağın başında durdum. Sonra, teklifsizce itilip kakılmalar çok geçmeden beni kendime getirdi, otelin yolunu tutmamı sağladı. Yol boyunca o şahane manzara gözlerimin önünden gitmedi, otelde de gecenin birinden sonra biraz siyah birayla istiridye atıştırıp gözlerimi ocaktaki ateşe dikerek hayale daldım. Gördüğüm oyunla, geçmiş günlerimin hatıralarıyla öylesine doluydum ki, gayet iyi tanımam gereken yakışıklı, şık bir delikanlının varlığını ne zaman fark ettiğimi bile bilemiyorum. Sanki çocukluk günlerim saydam bir perdenin arkasından geçit yapıyordu. Ben onun içeri girdiğini görmeden salonda oturduğunu fark etmiştim.

En sonunda, odama gitmek üzere ayağa kalktım. Uykusu gelmiş, ağrıyan bacaklarını rahat ettirmek için boyuna kıpırdanan garson buna pek sevindi. Kapıya doğru giderken, biraz önce içeri girmiş olan kimsenin yanından geçtim, onu iyice görebildim. Hemen döndüm, geri geldim, bir kere daha baktım. O beni tanımadı, ama ben bir saniyede onu tanıyıverdim. Başka zaman olsa onunla konuşmak için kendime güvenmem, bu işi yapmak için karar vermem gerekir, belki de bu işi ertesi güne bırakır, hatta belki de onu konuşmadan kaybederdim. Ne var ki o akşam zihnim hâlâ oyunun hatırasıyla dopdoluydu, vaktiyle onun beni korumuş olmasının verdiği minnet duygusuyla yüreğim de yeniden dolmuştu. Hemen yanına gittim, yüreğim heyecandan çarpa çarpa: “Benimle konuşacak mısın, Steerforth?” dedim. Bana gene tıpkı eskiden ara sıra baktığı gibi baktı, ama yüzünde beni tanıdığına dair en küçük bir belirti göremedim. “Beni tanımadın galiba” dedim.

Birdenbire: “Hay Allah! küçük Copperfield bu!” diye haykırdı.

Ona iki elimle birden sarıldım, bir türlü bırakamadım. Onun canını sıkmaktan korktuğum, utandığım halde gene boynuna sarılıp: “Hiçbir zaman bu kadar sevinmemiştim, Steerforth’cuğum, seni görmek beni öyle sevindirdi ki, bilemezsin!” diye haykırdım.

Steerforth, hararetle elimi sıkarak: “Ben de seni gördüğüme sevindim,” dedi. “Ama, Copperfield, dostum, pek aşırı duygulanmana da lüzum yok.”

Böyle diyordu, ama onunla karşılaşmanın bende yarattığı etkiden pek hoşlandığını da görüyordum. Heyecanla, sevinçle gözlerimden boşanmasını önleyemediğim yaşları elimin tersiyle sildim, acemi bir tavırla gülüp işi geçiştirdim, yan yana oturduk.

Steerforth, omzuma vurarak: “E, sen nasıl oldu da buraya geldin?” diye sordu.

“Bugün Canterbury arabasıyla geldim. Buralarda yaşayan büyükteyzem beni evlat edindi, okulu da yeni bitirdim. Ya sen nasıl oldu da buraya geldin, Steerforth?”

“Şey, ben Oxford’dayım. Zaman zaman orada sıkıntıdan ölecek hale geliyorum. Şimdi de annemi görmeye gidiyorum. Sen cin gibi sevimli bir çocuksun, Copperfield. Tıpkı eskiden olduğun gibi. Dur, sana şöyle bir bakayım. Hiç değişmemişsin.”

“Ben seni hemen tanıdım,” dedim. “Sen daha kolay hatırlanıyorsun.”

Parmaklarını kıvırcık saçlarının arasında gezdirirken güldü, neşeli neşeli söylendi: “Evet, bir görev seyahatine çıktım. Annem şehrin biraz ötesinde oturuyor. Yollar çok kötü, bizim ev de tenha bir yerde; onun için, ben de yola devam etmektense geceyi burada geçirmeyi tercih ettim. Şehre geleli altı saat bile olmadı. Bu zamanı da tiyatroda uyuklayıp söylenerek geçirdim.”

“Ben de tiyatrodaydım,” dedim. “Covent Garden Tiyatrosu’ndaydım. Aman ne hoş, ne harikulade bir oyundu, Steerforth!”

Gevrek gevrek güldü: “Benim sevgili Davy’ciğim” diyerek omzuma vurdu. “Sen bir papatyasın. Tarlalardaki papatyalar güneş doğduğu sırada senden daha körpe olamazlar. Bende Covent Garden Tiyatrosu’ndaydım. Ne yazık ki bundan daha can sıkıcı bir oyun olamazdı. Hop! bir dakika buraya bakın!” Bu son cümleyi bizi karşıdan dikkatle seyretmekte olan garsona söylemişti. Adam saygılı bir tavırla hemen yaklaştı.

Steerforth: “Arkadaşım Bay Copperfield’i nereye verdiniz?” diye sordu.

“Affedersiniz, efendim, anlamadım?”

“Arkadaşım nerede yatıyor? Odasının numarası kaç? Ne demek istediğimi pekâlâ anlıyorsunuz.”

Garson, kendini mazur göstermek isteyen bir tavırla: “Şey, efendim” dedi, “Bay Copperfield şimdilik 44 numarada kalıyorlar.”

Steerforth gürledi: “Bay Copperfield’i ahırın üzerinde küçücük bir mahzene yerleştirmekle ne demek istiyorsun yani?”

Garson gene özür dileyen bir hava içinde: “Şey biz Bay Copperfield’in herhangi bir bakımdan özel bir durumu olduğunu düşünmemiştik, efendim” dedi. “İstenirse 77 numaralı odayı verebiliriz, efendim. Sizinkinin yanında, efendim.”

“Elbette isteriz. Derhal halledilsin bu iş!”

Garson, değişikliği yapmak üzere yanımızdan ayrıldı. Steerforth benim 44 numaraya verilmemi pek gülünç bulduğu için bir daha güldü, bir daha omzuma vurdu, beni ertesi sabah saat onda kahvaltıya çağırdı; bu daveti büyük bir sevinçle, kıvançla kabul ettim. Vakit hayli geç olduğu için şamdanlarımızı alıp yukarı çıktık, Steerforth’un odasının kapısı önünde dostça vedalaştık. Yeni odamın eskisinden çok daha iyi olduğunu gördüm. İçerisi hiç rutubetli değildi, hele o kocaman dört direkli karyola başlı başına bir malikâneden farksızdı. Altı kişiye yetecek kadar bol yastıkla yatağa yatınca pek tatlı bir uykuya daldım, eski Roma ile, Steerforth’la, dostlukla ilgili rüyalar gördüm. Sabahın erken saatlerinde aşağıdan kalkan arabaların gürültüsü rüyamda şimşekler, tanrılar görmeme yol açıncaya kadar sürdü bu tatlı rüyalar.

XX
STEERFORTH’UN EVİ

Hizmetçi kız saat sekizde kapımı vurup da tıraş suyumun dışarıda hazır olduğunu söyleyince buna ihtiyacın olmaması bana pek acı geldi, yattığım yerde kızardım. Giyindiğim kadar da, hizmetçinin bunu alay olsun diye söylemiş olması ihtimali zihnimi kurcaladı durdu.

Steerforth’u hanın kahve salonunda değil de kırmızı perdeli, Türk halılarıyla kaplı, rahat bir özel dairede buldum. Ocak gürül gürül yanıyordu, temiz bir örtü örtülmüş masaya da güzel bir kahvaltı hazırlanmıştı. Dolabın üzerindeki küçük yuvarlak aynada da odanın, kahvaltı sofrasının, Steerforth’un hoş bir küçük kopyası göze çarpıyordu. Önce Steerforth’un böyle pek şık, benden üstün oluşuna içerledim, ama onun insanı sıkmayan yönetici tavırları çabucak rahatlamamı sağladı.

Odada yalnız kalınca: “E, Copperfield,” dedi. “Ne yaptığını, nereye gittiğini, ne alemde olduğunu öğrenmek isterim artık. Seni kendi malım gibi hissediyorum.”

Benimle hâlâ bu şekilde ilgilenmesine pek sevinmiştim; büyük-teyzemin bu yolculuğa beni nasıl zorladığını, bu gezinin nedenlerini anlattım.

“Acelen olmadığına göre” dedi, “benimle Highgate’e bizim eve gel, bir iki gün de bizde kal. Annemden hoşlanacaksın. Bana pek düşkündür, üzerime titrer, ama onu mazur görebilirsin. O da seni sevecektir sanırım.”

Gülümseyerek: “Bu sözlerinin doğru çıkmasını isterim” dedim.

“Beni seven herkes annemle iyi anlaşır” dedi.

“Öyleyse, en iyi benimle anlaşacak demektir.”

“Güzel! Gel de sözlerinin doğru olduğunu göster.”

Rüya görmediğime bir türlü inanamıyordum. Sanki gözlerimi açınca kendimi 44 dört numaralı odada, kahve salonundaki boş bölmede bulacak, gene o garsonla karşılaşacaktım. Büyükteyzeme çok sevdiğim eski okul arkadaşımla nasıl karşılaştığımı, onun davetini nasıl kabul ettiğimi bildiren mektubu yazdıktan sonra, arabayla geziye çıktık. Çevreyi dolaştık, Müzeyi gezdik. Burada Steerforth’un ne kadar bilgili olduğuna, bu bilgisini hiç önemsememesine şaştım.

“Kolejde yüksek derece alırsın, besbelli, Steerforth” dedim, “şimdiye kadar almadıysan yani. Seninle birçok bakımdan iftihar etseler yeridir.”

Steerforth: “Ben mi derece alıyorum?” diye bağırdı. “Ben alamam, Papatya’cığım. Sana Papatya dememe kızmıyorsun ya?”

“Yo, hayır!”

“Aferin! Kendimi bu yolda geliştirmeye hiç hevesli, niyetli değilim. Papatya’cığım. Ben amaçlarıma ulaşmak için yeteri kadar çalıştım zaten. Bu halimle bile kendimi pek ağır buluyorum.”

“Ama, ya şöhret...” diye başladım.

Steerforth daha da içten gülerek: “Ah sen, romantik Papatya!” dedi. “Bir yığın kalın kafalı adamın şaşkınlıktan ağızları açılsın, ellerini havaya kaldırsınlar diye niçin kendimi sıkıntıya sokayım? Bunu başkasına yapsınlar varsınlar. Şöhret de onun olsun!”

Böyle büyük bir hata yaptığım için pek utanmıştım, konuyu değiştirmek istedim. Steerforth o kendine özgü ilgisiz, uçarı halleriyle bir konudan öbürüne kolayca atlayabildiği için bu isteğimi yerine getirmem de zor olmadı.

Geziden sonra öğle yemeği yedik, o kısa kış günü öyle çabuk geçiverdi ki, araba bizi Highgate’te tepedeki eski tuğla evin önünde bıraktığı zaman hava çoktan kararmıştı. Yaşı pek ilerlememiş olmasına rağmen enikonu yaşlı gösteren mağrur tavırlı, güzel yüzlü bir hanım biz arabadan inerken kapıda belirdi. Steerforth’u: “Benim biricik James’im” diye karşılayıp kollarının arasına aldı. Steerforth bu hanımın annesi olduğunu söyledi, o da beni pek kibarca karşıladı.

Eski, zarif, sessiz, derli toplu bir evdi. Odamın pencerelerinden bütün Londra’yı, arasından yer yer ışıklar pırıldayan koskocaman bir duman yığını halinde görüyordum. Giyinirken odadaki eşyaya ancak şöyle bir göz atmak fırsatını bulabildim. Steerforth’un annesinin genç kızlık günlerinde yaptığı resimler çerçevelenmiş, duvarlara asılmıştı. Yemek odasında bir hanım daha vardı: Kısa boylu, narin, esmer bir hanımcağız. Güzel değildi; ama dikkatimi çekecek kadar hoş bir yüzü vardı. Belki onunla karşılaşacağım aklıma gelmediği için, belki de onunla karşılıklı oturduk diye ya da gerçekten onda pek hoş bir hava olduğu için dikkatimi çekmişti. Siyah saçları, keskin bakışlı kara gözleri vardı. Zayıftı, dudağında da bir yara izi vardı. Bu, yıllarca önce açılmış bir yaranın iziydi, kaybolmaya yüz tutmuş, pek belli belirsiz bir hal almıştı. Hanımın otuz yaşlarında kadar olduğunu, evlenmeye de hevesli bulunduğunu tahmin ettim. Uzun zaman boş kalıp kiracı beklemiş bir ev gibi biraz yıpranmıştı, ama gene de, dediğim gibi, hoş bir havası vardı. Zayıflığı da parlak gözlerinin etkisini gösteren içindeki yakıcı ateşten ileri geliyordu sağlam.

Bana onu Bayan Dartle diye tanıttılar. Steerforth da, annesi de ona Rosa diyorlardı. Uzun zamandan beri bu evde oturduğunu, Bayan Steerforth’a arkadaşlık ettiğini öğrendim. Hiçbir zaman istediklerini açıkça söyleyemiyormuş gibi geldi bana. Bunları ancak ima ediyordu; böylece de söylemek istediğinden fazlasını açıklamış oluyordu. Mesela Bayan Steerforth, ciddi bir tavırla, oğlunun kolejde pek hareketli bir hayat sürmesinden korktuğunu belirttiği zaman Rosa Dartle: “Ya, öyle mi?” dedi. “Benim ne kadar cahil olduğumu bilirsiniz, boyuna soru sorarım, öyle değil mi? Ben bu şekilde yaşamanın her yerde... şey sayılır sanıyordum...”

Bayan Steerforth oldukça soğuk bir tavırla: “Onu demek istiyorsan çok ciddi bir meslek öğrenimi bu” dedi.

“A, evet, bakın bu doğru! Ama, öyle değil mi yani? Yanılıyorsam doğrusunu öğretin. Öyle değil mi yani?”

Bayan Steerforth: “Öyle olmayan nedir?” diye sordu.

“Yani, öyle değil, demek istiyorsunuz. Eh, işte buna sevindim! Şimdi ne yapmam gerektiğini biliyorum. İşte sormanın faydası da bu. Karşımdakilerin bu çeşit yaşamanın boş, zararlı bir yaşama olduğunu söylemelerine bir daha fırsat vermeyeceğim.”

Bayan Steerforth: “Öyle yaparsan çok isabetli davranmış olursun” dedi. “Oğlumun öğretmeni vicdanlı bir beydir. Oğluma sonsuz güvenim olmasaydı bile hiç değilse ona güvenmem gerekirdi.”

Rosa Dartle: “Ya, öyle mi?” dedi. “Aman Allahım! Vicdanlı, ha? Gerçekten vicdanlı mı diyorsunuz?”

Bayan Steerforth: “Evet, öyle olduğuna eminim” dedi.

Rosa Dartle: “Aman ne güzel!” diye haykırdı. “Ne iyi bir haber bu! Demek gerçekten vicdanlı... Öyleyse o... şey değil... e, gerçekten vicdanlıysa... şey olamaz. Eh, bundan sonra ben de onun hakkında daha iyi şeyler düşünürüm. Gerçekten vicdanlı olduğunu öğrenince gözümde değeri ne kadar arttı bilemezsiniz.”

Yemek bitmeden bir hadise oldu: Bayan Steerforth benimle Suffolk’a gitme niyetim hakkında konuşurken Steerforth da oraya benimle gelmiş olsaydı ne kadar sevineceğimi söyleyiverdim. Steerforth’a da eski dadımla Bay Peggotty’nin ailesini göreceğimi anlattım, okulda gördüğü yaşlı gemiciyi hatırlattım.

Steefroth: “Ha, şu dobra dobra konuşan adam mı?” dedi. “Yanında bir de oğlu vardı galiba, değil mi?”

“Hayır,” dedim. “O yeğenidir, ama evlat edinmiş. Bay Peggotty’nin ayrıca bir de küçük güzel bir kız yeğeni de var, onu da evlat edinmiş. Kısacası, evi -daha doğrusu, kuru toprak üzerinde durup ona ev işi gören gemisi- onun eli açıklığının, iyi yürekliliğinin birer eseri olan kimselerle dolu. O evden hoşlanacaksın.”

“Hoşlanmam mı gerekir peki, öyle olsun. Bir çare düşüneyim. Seninle yolculuk etmenin zevki bir yana, Papatya, bu çeşit insanları bir arada görüp onların arasına karışmak için o kadar yolu tepmeye değer doğrusu.”

Yüreğim yeni bir zevkin umuduyla yerinden oynadı. Yalnız, parlayan gözleriyle bizi seyretmekte olan Rosa Dartle, Steerforth’un “bu çeşit insanlar” derken kullandığı sesin edasını fırsat bilip: “Ya, sahi mi?” dedi. “Anlatın bana: Onlar gerçekten şey mi?”

Steerforth: “Onlar ne mi? Yani kimler ne?” diye sordu.

“Bu çeşit insanlar. Onlar gerçekten hayvan, budala yaratıklar mı? Öyle merak ediyorum ki!”

Steerforth, ilgisiz bir tavırla: “Onlarla bizim aramızda oldukça geniş bir ayrılık var elbette,” dedi. “Onların bizim kadar duygulu olmaları beklenemez. Pek kolay şaşırıp incinmezler. Ama, inanılmayacak derecede meziyetli olduklarını da söyleyebilirim. Bazı kimseler hiç değilse bu kadarlarıyla yetinebilirler. Ben de onlara karşı gelmek istemem elbet. Ama, tabiatları pek de iyi değildir, kaba derileri gibi duygularının da kolay kolay yaralanmamasına şükredebilirler.”

Rosa: “Sahi mi?” dedi. “Hiçbir şeyin beni bunu duymak kadar sevindirdiğini sanmıyorum. Bu, öyle teselli verici bir şey ki! Onların acı çektikleri zaman bunu duymadıklarını bilmek çok hoş. Bazen bu çeşit insanları düşündükçe huzurum kaçar. Ama, artık onları bütün bütün aklımdan çıkaracağım. Yaşayıp öğrenmeli. İçimde şüphe olduğunu itiraf edebilirim... neyse, artık şüphelerim dağıldı. Eskiden bilmiyordum, şimdi biliyorum, işte bu da soru sormanın faydalarını gösteriyor, değil mi?”

Steerforth’un o sözleri gösteriş olsun diye, ya da Rosa’yı aradan çıkarmak için söylediğine inandım. O gittikten sonra da, ocağın önünde otururken, bunu söyleyeceğini sandım; ama, o, sadece, Rosa Dartle hakkında ne düşündüğümü sordu.

“Çok zeki bir kız, değil mi?” dedim.

“Zeki de söz mü! Her şeyi bileyi taşına koyup bunca yıldır yüzünü, vücudunu bilediği gibi biler. Devamlı bilenmek yüzünden de kendini bitirdi. Yalnız kenarları kaldı.”

“Dudağındaki o yara izi de ne hoş;!” dedim.

Steerforth’un yüzü asıldı, bir saniye kadar konuşmadı, sonra: “İşin garibi, bunu ben yaptım” dedi.

“Bir kaza sonucu mu?”

“Hayır. O zaman ben küçük bir çocuktum. Beni öfkelendirdiği için suratına çekici fırlattım. O sıralarda iyi bir gelecek vaadeden küçük bir melektim ben.”

Böyle acıklı bir konuya dokunduğum için pek üzülmüştüm ama, artık üzülmenin faydası da yoktu. Steerforth anlatıyordu:

“Gördüğün gibi o günden beri yaranın izi kaldı. Bir mezarda dinlenebilirse, oraya girinceye kadar da bu izi taşıyacak. Ama, ben onun herhangi bir yerde dinlenebileceğine de pek inanamıyorum. Babamın uzak bir akrabasının anasız çocuğuydu. Bir gün babası da ölüverdi. O zamanlar dul olan annem de kendisine arkadaşlık etsin diye onu buraya getirdi. Birkaç bin lira parası var, bu paranın her iki yılki faizini de biriktiriyor. İşte Rosa Dartle’ın sana göre hikâyesi bu kadar.”

“Seni de bir kardeşi gibi sevdiği belli” dedim.

Steerforth, gözlerini ocağa dikerek: “Hıh!” yaptı. “Kimi erkek kardeşler pek sevilmez. Ama, kimisi de sevilir. Hadi, sen kendine içki koy, Copperfield. Sana iltifat olsun diye tarlaların papatyaları şerefine, bana iltifat olsun diye de vadideki zambakların şerefine içeceğiz.” Bunları söylerken, daha da önce yüzünü kaplamış olan sinirli gülümseme kayboldu, gene o eski samimi, kendinden emin havasına büründü.

Bayan Steerforth’un kendini oğluna adamış olduğunu öğrenince hiç şaşmadım. Oğlundan başka bir şeyden söz etmesi, ondan başka bir şey düşünmesi imkânsızmış gibi görünüyordu. Bana oğlunun bir çekmecede kilitli duran bebeklik resmini, o günlerden kalma bir tutam saçını, benim tanıdığım günlerde çekilmiş başka bir resmini gösterdi. Oğlunun yeni bir resmini de koynunda saklıyordu. Steerforth araya girip de annesini vazgeçirmeseydi, kadıncağız bana bu mektupların bazılarını okuyacak, ben de buna pek sevinecektim.

Onlar bir masada tavla oynarlarken Bayan Steerforth’la ben de başka bir masada oturuyorduk. Bayan Steerforth: “Oğlumun söylediğine göre siz ilk defa Bay Creakle’ın okulunda tanışmışsınız,” dedi. “Gerçekten de kendisinden daha küçük bir öğrencinin ona hayran olduğunu söylemişti, bunu hatırlıyorum; tahmin edeceğiniz gibi adınız aklımda kalmamıştı.”

“Oğlunuz o günlerde bana karşı çok cömert, çok asil davrandı, efendim, buna emin olabilirsiniz. Benim de böyle bir arkadaşa ihtiyacım vardı. Onsuz ben mahvolur giderdim.”

Bayan Steerforth, gururla: “Oğlum her zaman cömert, asildir” dedi.

Allah biliyor ya, buna bütün kalbimle inanmıştım, kadın da bunu anlamıştı. “Orası hiç de oğluma layık bir okul değildi,” dedi “Tam tersine. Yalnız, o sırada bu okulun seçilmesinden çok daha önemli durumların gözönüne alınması gerekiyordu. Oğlumun yeksek ruhu, kendisinin karşısında eğilebilecek, onun hükmü altına girebilecek birine muhtaçtı. O okulda da böyle birini bulduk.”

Gece bir hayli ilerleyip de bir tepsiyle bardaklar, sürahiler geldiği zaman Steerforth benimle beraber seyahate çıkmayı ciddi olarak düşündüğünü belirtti. Yalnız, acelemiz olmadığını, bir hafta sonra yola çıkabileceğimizi söyledi. Annesi de konukseverlilikle oğlunun fikrine katıldı. Biz bunları konuşurken Steerforth birkaç defa bana Papatya diye hitap etmişti. Bu da Rosa Dartle’ın gene söze karışmasına yol açtı:

“Aman, Bay Copperfield,” dedi. “Allahaşkına, bu sahiden bir takma ad mı? Hem, niçin size böyle bir ad vermiş? Şeyden ötürü mü, yani sizi pek küçük, masum bulduğu için mi? Ben bu gibi konularda öyle budalayımdır ki!”

Doğru tahmin ettiğini söylerken kızardım.

“Aman, bunu öğrendiğime sevindim işte,” dedi. “Zaten bir şeyler öğrenmek için soru sorarım, öğrenince sevinirim. Demek sizin küçük, masum olduğunuzu düşünüyor? Demek onun arkadaşısınız? Aman, işte bu çok hoş!”

Rosa bu konuşmadan hemen biraz sonra yatmaya gitti. Bayan Steerforth da odasına çekildi. Steerforth’la ben de ocağın karşısında yarım saat kadar Traddles’den, Salem Yurdu’ndaki daha başka çocuklardan konuşup birlikte yukarı çıktık. Steerforth’un odası benimkinin yanındaydı. Şöyle bir göz atmak için içeri girdim. Koltuklarla, annesinin elinden çıkmış yastıklarla, ayak minderleriyle dolu bir rahatlık tablosuydu. Odada tam manasıyla rahat etmeyi önleyecek en küçük bir eksik yoktu. Bunlardan başka da annesinin güzel bir portresi duvardan aşağıya bakıyordu. Sanki Bayan Steerforth, oğlu uyurken resminin onu seyretmesinin önemli bir şey olduğunu düşünüyor gibiydi.

XXI
KÜÇÜK EMILY

Evde bir uşak vardı. Anladığıma göre bu adam genellikle hep Steerforth’un yanında oluyordu, Steerforth üniversitedeyken onun yanında çalışmaya başlamıştı. Dışarıdan, tam bir efendilik örneğiydi. Sanırım ki onun mesleğiyle bu derece efendi görünüşlü olanı çıkmamıştır. Pek sessiz sedasız, işini gürültüsüz patırtısız yapan, dikkatli, arandığı zaman daima hizmete hazır, istenmediği zaman da ortalıkta görünmemeyi bilen sakin bir adamdı. Yalnız, onun en önemli özelliği efendiliğiydi. Yüzü hiç de yumuşak değildi, oldukça dik bir boynu, yanlarından kısa saçlar sarkan sevimli bir başı vardı. S harfini vurgula söyleyerek öyle garip bir konuşması vardı ki bu harfi herkesten çok kullanıyor sanırdınız. Ama, adamın her garip hareketinde de bir saygı havası vardı. Zaten o nereye gitse çevresinde saygı uyandırıyordu. Bu adamın herhangi bir kötülük yapması akla hiç gelmezdi. Ben onun gibi kendi kendine yeten insan görmedim. Gene de, öteki özelliklerinde olduğu gibi bunda da bir saygı havası uyandırıyordu; hatta, hiç kimsenin onun küçük adını bilmemesi de onun efendiliğini belirten unsurlardan biriydi. Hiç kimse onun soyadı olan Littimer’e bir kusur bulamıyordu. Peter idam edilebilirdi, Tom sınır dışı edilebilirdi ama; Littimer baştan başa saygı uyandıran bir addı. Bu adam hem o zaman benim üzerimde derin bir etki yarattığı için, hem de ondan sonra olanlardan dolayı kendisiyle fazlaca ilgileniyorum.

Bir hafta pek güzel geçti. Benim gibi büyülenmiş biri için de zaman pek çabuk geçiverdi. Yalnız, bu süre içinde Steerforth’u daha iyi tanımak, ona binlerce şeyden dolayı daha da hayranlık duymak için elime bir sürü fırsat geçmişti. Hafta sona erdiği zaman da sanki Steerforth’la çok daha fazla bir arada kalmış gibiydim.

Steerforth benimle birlikte gelmeye karar vermişti ya, işte yola çıkacağımız gün gelmişti. Başlangıçta Littimer’i de yanımızda götürüp götürmemek konusunda Steerforth bir türlü karar verememişti, ama sonradan onu evde bırakmayı daha doğru buldu.

Eski, bildik yerlere böyle bir hava içinde dönmenin bende ne gibi duygular, uyandırdığını burada anlatamayacağım. Yalnız, hatırladığıma göre, Yarmouth sokaklarından geçerken öyle dalgındım ki, Steerforth anladığı kadar burasını acayip, göze çarpmayan bir delikten farksız bulduğunu söylediği zaman bayağı sevindim. Yarmouth’a varır varmaz yattık, sabahleyin de geç vakit kahvaltı ettik. Steerforth’un neşesi pek yerindeydi, ben kalkmadan kıyıda dolaşmış, kendi dediğine göre oradaki denizcilerin yarısıyla dost olmuştu bile. Üstelik, uzaktan bacasından duman tüten bir evin de Bay Peggotty’nin evi olduğuna kanaat getirmişti. Bir ara oraya gidip kendisini David diye tanıtmayı, benim büyümüş halim olduğuna yemin etmeyi de düşündüğünü anlattı.

“Beni oradakilerle ne zaman tanıştırmayı düşünüyorsun, Papatya?” diye sordu. “Ben senin emrindeyim. İşi sen ayarla.”

“Bu gece hepsi soba başında otururken gitmemizin doğru olacağını düşünüyorum, Steerforth,” dedim. “Her tarafı kapalıyken görmeni isterim. Çok ilgi çekici bir yerdir.”

“Peki, öyle olsun. Bu akşam gideriz.”

Ben sevinçle: “Biliyorsun, onlara burada olduğumuzu önceden haber vermeyeceğim,” dedim. “Baskın yaparız.”

“A, elbette! Onlara baskın yapmazsak bu işin zevki olmaz. Yerlileri geleneksel durumlarında görelim daha iyi.”

“Ama, onlar senin sözünü ettiğin insanlar gibi değildirler” dedim.

“Ha.. Ne dedin? Rosa’yla yaptığım çekişmeleri hatırlıyorsun, öyle mi? Allah kahretsin o kızı! Hani, biraz da korkuyorum ondan. Benim gözümde hortlaktan farkı yoktur. Ama, sen ona aldırma. Şimdi sen ne yapacaksın? Dadını görmeye gideceksindir besbelli, öyle değil mi?”

“A, evet. Herkesten önce Peggotty’yi görmeliyim.”

Steerforth, saatine bakarak: “E, öyleyse, hasret dindirsinler, ağlaşıp bağırışsınlar diye seni birkaç saatliğine bırakayım. Bu kadar zaman yeter mi?” dedi.

Gülerek, bu kadar zamanın yeteceğini, ama onun da benimle gelmesi gerektiğini söyledim, kendisini daha görmeden tanıdıklarını, onların gözünde benim kadar önem kazandığını anlattım.

“Sen nereye istersen gelirim,” dedi. “Ne istersen de yapmaya hazırım. Sen yalnız nereye geleceğimi söyle; iki saat içinde istediğin şekilde acıklı ya da gülünç bir hava içinde karşına çıkabilirim.”

Ona Blunderstone postasının arabacısı Barkis’in evini bulabilmesi için gerekli bilgiyi en küçük ayrıntılarına kadar verdim. Böylece, sözleşip ayrıldık, ben yalnız sokağa çıktım. Sert, sağlam bir hava vardı. Yerler kuruydu, deniz de dalgalı, açıktı. Güneş pek sıcaklık vermese bile bol bol ışık saçıyordu. Her şey taze, canlıydı. Ben de oraya gelmiş olmanın verdiği sevinçle öylesine taze, öylesine canlıydım ki, sokaktan geçen herkesi durdurup tokalaşabilirdim.

Sokaklar bana pek küçük göründü elbette. Çocukken gördüğümüz sokaklar daha sonra oraya döndüğümüz zaman hep böyle küçük görünür. Bu sokakların hiçbir özelliğini unutmamıştım. Bay Omer’in dükkânına gelinceye kadar bir değişiklik gözüme çarpmadı. Dükkânın tabelasında “Omer” yazılı olan yerde şimdi “Omer ve Joram” yazılıydı, “Terzi, Manifaturacı, Cenaze Levazımatçısı” kelimeleri olduğu gibi kalmıştı.

Karşı kaldırımdan bunları okuduktan sonra ayaklarım kendiliğinden dükkânın kapısına doğru yöneldi, karşıya geçip içeri baktım. Dükkânın arka kısmında küçük bir çocuğu kucağında hoplatan güzel bir kadın vardı. Bir başka küçük de onun önlüğüne sık sıkı sarılmıştı. Minnie’yi, çocuklarını tanımakta güçlük çekmedim. Salonun camlı kapısı açık değildi, ama avlunun öbür yanındaki atölyeden o eski tanıdık melodinin, sanki o zamandan beri hiç durmadan çalınmış gibi, hafif hafif çalındığını duydum. İçeri girdim.

“Bay Omer evde mi?” diye sordum. “Evdeyse onu bir saniye görmek istiyorum.”

Minnie: “A! Evet, efendim, evde,” dedi. “Bu havada dışarı çıkmak astımına iyi gelmiyor. Joe, büyükbabanı çağır.”

Minnie’nin önlüğünü tutmakta olan küçük çocuk öyle bir bağırdı ki sonradan kendisi de bundan utanç duyup yüzünü annesinin eteğine sakladı. Bu da Minnie’nin pek hoşuna gitmişti. Ahlayıp oflayan birinin bize yaklaştığını duydum, çok geçmeden de Bay Omer karşıma geldi. Boyu eskisinden daha kısalmış gibiydi, ama pek yaşlanmamış görünüyordu.

“Emredin, efendim. Size ne gibi bir hizmette bulunabilirim acaba?” dedi.

“İsterseniz benimle tokalaşabilirsiniz, Bay Omer” dedim, elimi uzattım. “Vaktiyle ben bunun tam tersini düşündüğüm halde siz bana karşı pek iyi davranmıştınız, efendim.”

Yaşlı adam: “Öyle mi?” dedi. “Bunu duyduğuma sevindim. Yalnız, zamanını hatırlamıyorum. O kimsenin ben olduğuma emin misiniz?”

“Eminim” dedim.

Bay Omer, bana bakıp başını sallayarak: “Soluğum gibi hafızam da zayıfladı galiba,” dedi. “Çünkü ben sizi hatırlamıyorum.”

“Beni karşılamak için arabaya kadar geldiğinizi, burada kahvaltı ettiğimi, hep birlikte Blunderstone’a gittiğimizi hatırlamıyor musunuz? Siz, ben, Bayan Joram, Bay Joram... o zamanlar Bay Joram’la Minnie daha evlenmemişlerdi.”

Adam, heyecanlanıp bir öksürük nöbeti geçirdikten sonra: “Hay Allah iyiliğinizi versin!” diye haykırdı. “Demek öyle ha? Minnie, şekerim, sen hatırlıyor musun? Hay Allah, evet... Müşterimiz galiba bir hanımdı?”

“Annemdi” dedim.

Bay Omer, paltoma dokunarak: “Elbette ya!” dedi. “Bir de küçük çocuk vardı. İki cenaze vardı. Küçük cenaze öbürünün üzerine bırakılmıştı. Cenaze töreni Blunderstone’da yapılacaktı. Hay Allah!.. Ya siz, o zamandan beri nasılsınız?”

Çok iyi olduğumu söyleyip teşekkür ettim, kendisinin de iyi olmasını dilediğimi belirttim.

“Pek şikâyet edilecek bir durumum yok,” dedi. “Soluğumun gitgide daraldığını hissediyorum, ama zaten insan yaşlandıkça soluğunun açıldığı pek ender olur. Zaten en doğrusu da budur, değil mi? Durun bakayım, arabacı Barkis’in karısı... gemicinin kızkardeşi Peggotty’dir. Onun da sizin ailenizle bir ilgisi vardı galiba? Cenaze töreninde o da vardı sağlam.” Buna “evet” deyişim pek hoşuna gitti. “Hafızam bu derece kuvvetlendiğine göre galiba soluğum da açılacak. Şey... burada onun genç bir akrabası var, bizimle çalışıyor... elbise yapma konusunda pek ince zevki olduğunu kesin olarak söyleyebilirim. İngiltere’de onun eline su dökecek bir düşesin bulunabileceğini sanmıyorum.”

“Sakın küçük Emily olmasın?”

“Evet, adı Emily. Üstelik küçük de. Yalnız, inanın bana, öyle bir yüzü var ki bu kasabadaki kadınların yarısı ona müthiş içerliyor.”

Minnie: “Saçmalıyorsun, baba!” diye bağırdı.

Bay Omer, bana göz kırparak: “Şekerim, senin de öyle düşündüğünü söylemiyorum ki,” dedi. “Yarmouth’taki kadınların da, kasabanın yedi, sekiz kilometre ötesindeki kadınların da yarısı öyle, bu kıza içerliyorlar.”

Minnie: “O da hayatına bir yön verseydi de başkalarının kendi aleyhinde konuşmalarına meydan bırakmasaydı,” dedi. “Öyle olmasaydı onlar da konuşmak cesaretini bulamazlardı.”

“Cesaret bulamazlardı ha! Demek, cesaret bulamazlardı? Senin hayat hakkındaki bilgin bu mu? Bir kadının yapmaması gerektiği halde yapamayacağı ne vardır ki? Hele bir başka kadının güzelliği söz konusu olunca...”

Bay Omer bunları söyledikten sonra öyle şiddetli bir öksürük nöbetine tutuldu ki artık onun için her şeyin bittiğini sandım. En sonunda, zorlukla soluk almasına rağmen, biraz iyileşir gibi oldu; yalnız, öyle berbat bir haldeydi ki dükkânın tezgâhındaki iskemleye çöküverdi. Alnını kurulayıp, zorlukla soluyarak: “Şey... Küçük Emily burada pek arkadaş edinemedi de,” dedi. “Sevgili edinmek şöyle dursun, buradaki kızlara, kadınlara karşı bile pek dostça davranmadı, kendine belirli bir arkadaş seçmedi. Bunun sonunda da elbette ki Emily’nin hanımefendi olmak istediğine dair kötü niyetle hazırlanmış hikâyeler anlatılmaya başlandı. Bana öyle geliyor ki, Emily okuldayken arkadaşlarına hanımefendi olursa eniştesi için neler yapacağını, ona neler de neler alacağını anlatmış olması bu hikâyelerin yayılmasına yol açmıştır.”

“İkimiz de çocukken bana da böyle demişti, buna emin olabilirsiniz, Bay Omer” dedim.

Başını sallayıp çenesini sıvazladı. “Öyle olsa gerek. Sonra, başkalarının büyük paralar harcayarak yaptıkları kıyafetlerden, az bir masrafla, çok daha iyilerini yapabilmesi de hoşnutsuzluk yarattı. Üstelik, o biraz da -nasıl diyeyim- şey... biraz da derbeder. Aklı da pek başında değil. Baştan şımartıldığı için birdenbire kendini toparlayamadı. Onun aleyhinde söylenenlerin de en kötüsü bu, öyle değil mi, Minnie?”

“Öyle, baba. Sanırım ki en kötüsü bu.”

“Yaşlı, ters bir kadına arkadaşlık etme işine girince de, kadınla pek iyi anlaşamadılar, o da bu işte durmadı. En sonunda, buraya geldi, üç yıl için çıraklığa girdi. Yakında iki yılı doldurmuş olacak. Emily eski günlerdeki kadar iyi bir kız. Altı kişiye bedel. Minnie, o şimdi de altı kişiye bedel midir?”

“Evet, baba. Sakın ha ondan hoşnut kalmadım sanmayasın.”

Onlar alçak sesle Emily’yi konuşurlarken onun yakınlarında olduğundan şüphem kalmamıştı. Böyle olup olmadığını sorunca Bay Omer “evet” der gibi başını salladı, sonra gene başıyla salonun kapısın işaret etti. Ben hemen, içeri girip giremeyeceğimi sorunca, girmekte serbest olduğumu söylediler. Pencereden içeri bakınca onu iş başında gördüm. Bulutsuz mavi gözleriyle pek de güzeldi. Benim çocuksu kalbime bakmış olan o gözler şimdi biraz ileride oynayan Minnie’nin çocuğuna bakıyordu. Avlunun öbür yanından, sanki hiç bitmek, tükenmek bilmezmiş gibi gelen o tanıdık melodi de hafif hafif devam ediyordu.

Bay Omer: “İçeri girip onunla konuşmak istemez misiniz?” dedi. “Girin içeri, onunla konuşun, efendim. Kendi evinizdeymiş gibi davranabilirsiniz. ”

O zamanlar bunu yapamayacak kadar utangaçtım. Emily’yi şaşırtmaktan korkuyordum. Kendimi şaşırtmaktan da daha az korkuyor değildim. Görüşme saatini kesinlikle kararlaştırabilmek için, onun işten kaçta çıktığını öğrendim, Bay Omer’le, güzel kızıyla kızının küçük çocuklarıyla vedalaşıp sevgili Peggotty’ye gittim.

İşte Peggotty orada, çinili mutfağında yemek pişiriyordu. Ben kapıyı çalar çalmaz açtı, ne istediğimi sordu. Ben gülümseyerek baktım, ama o karşılık olarak bana gülümsemedi. Ona mektup yazmayı hiç ihmal etmemiştim, ama karşılaşmayalı yedi yıl olmuştu.

Kaba konuşmaya çalışarak: “Bay Barkis evde mi, efendim?” diye sordum.

“Evde ama” dedi, “romatizma ağrılarından ötürü yatağa mıhlandı kaldı.”

“Artık Blunderstone’a gitmiyor mu?” diye sordum.

“İyi olunca gider” dedi.

“Siz hiç oraya gidiyor musunuz, Bayan Barkis?” Bana daha dikkatle bakmaya başladı, birden ellerini birbirine yaklaştırdı. “Çünkü orada bulunan bir ev hakkında bir şey sormak istiyorum da... O eve bir şey diyorlar.. Neydi? Ha, Kuşevi diyorlar.”

Peggotty, bir adım geriledi, sanki beni uzaklaştırmak istiyormuş gibi ellerini, kararsız, ürkek bir tavırla, havaya kaldırdı.

“Peggotty!” diye bağırdım.

“Benim sevgili, yavrum!” diye haykırdı. İkimiz birden ağlamaya başladık, birbirimizin kolları arasına kenetlendik.

Bana neler söylediğini, nasıl gülüp ağladığını, benimle nasıl gururlandığını, nasıl sevindiğini anlatmayı yüreğim kaldırmaz. Onun duygularına aynı şekilde karşılık vermenin de içimdeki çocukluktan ileri geldiğini düşünüyor, bir buna üzülüyordum. Ömrüm boyunca, o sabah ki kadar rahat gülüp ağlayabildiğimi kimseye söyleyemem, Peggotty’ye bile.

Gözlerini önlüğüyle kurulayarak: “Barkis kimbilir ne sevinecektir!” dedi. “Bu ona romatizma ilacından bile iyi gelecektir mutlaka. Ona gidip senin burada olduğunu söyleyebilir miyim? Yukarı çıkıp onu görecek misin, hayatım?”

Elbette görecektim. Yalnız, Peggotty, kapıya kadar gidip tekrar boynuma sarılarak ağlamak ya da gülmek istediği için, odadan dışarı pek kolay kolay çıkamadı. En sonunda, işi kolaylaştırmak için, ben de onunla birlikte yukarı çıktım. O Barkis’i hazırlamak için içeride bir iki kelime konuşurken ben de bir dakika kadar dışarıda bekledim.

Barkis beni pek hararetli karşıladı. Romatizmadan eli sıkılamayacak derecede berbat haldeymiş; başındaki takkenin püskülüyle tokalaşmamı rica etti, ben de bu işi pek samimi bir tavırla yapıverdim. Yatağın yanına oturduğum zaman beni gene arabayla Blunderstone’a götürüyormuş gibi bir düşünceye kapılmasının ona pek iyi geldiğini söyledi. Yatağında, başı yukarı doğru, örtüler arasında yatarken o güne kadar gördüğüm en acayip şeyle karşılaşmış gibi oldum. Romatizmalı ağır bir gülümseyişle: “Arabaya yazdığım ad neydi, efendim?” diye sordu.

“Ah, Bay Barkis, o mesele üzerinde birkaç defa ciddi ciddi konuşmuştuk değil mi?”

“Ben çoktandır istiyordum, efendim.”

“Çoktandır” dedim.

“Hiç de pişman değilim” dedi. “Bir defasında bana bütün o elmalı tatlıları, daha başka yiyecekleri onun pişirdiğini anlatmıştın, hatırlıyor musun?”

“Evet, gayet iyi hatırlıyorum.”

“Eh, bu sözler şalgamlar kadar doğru çıktı” dedi. Sözlerine kuvvet vermek için takkesinin püskülünü iki yana salladı. “Vergiler kadar doğru. Bunlardan daha doğru da bir şey yoktur.”

Yataktan, sanki bu düşüncelerini doğrulamamı bekliyormuş gibi, gözlerini bana çevirdi; ben de istediğini yaptım.

“Bunlardan daha sahici bir şey yok. Benim gibi fakir bir adam yatağa bağlanınca bunu daha iyi anlıyor. Ben çok fakir bir adamım, efendim.”

“Buna çok üzüldüm, Bay Barkis.”

“Gerçekten de fakir adamın biriyim.”

Sağ eli yavaş yavaş, pek bitkin bir halde, örtülerin arasından çıktı yatağın bir kenarına gevşekçe bağlanmış olan sopayı sarsak sarsak kavradı. Bununla etrafı biraz dürtüşledikten sonra sopayı bir kutuya vurdu. Sonra yüzü rahatladı. “Eski elbiseler” dedi.

“Ya” dedim.

“Keşke para olsaydı!”

“Ya, gerçekten keşke öyle olsaydı.”

Gözlerini açabildiği kadar açarak: “Ama, ne yazık ki değil!” dedi.

Bundan emin olduğumu anlattım; bunun üzerine, gözlerini daha yumuşak bir ifadeyle karısına dikti.

“Şu Clara Peggotty Barkis kadınların en yararlısı, en iyisidir. Clara Peggotty Barkis kendisine yapılan iltifatların hepsini, hatta daha bile fazlasını hak etmiştir. Şekerim, bu akşam misafire göre yemek hazırlar mısın? Şöyle yiyecek içecek iyi bir şeyler olsun, emi?”

Benim şerefime yapılacak bu lüzumsuz gösteriyi önlemek isterdim, ama karşıdan Peggotty’nin böyle bir şey yapmayayım diye çırpındığını gördüm, sesimi çıkarmadım.

Barkis: “Bir yerde birkaç kuruş param olacak, sevgilim” dedi. “Ne var ki ben biraz yorgunum. Bay David’le ikiniz biraz kestirmeme izin verirseniz çok iyi olur. Uyandığım zaman parayı arayıp bulurum.”

Bu ricayı yerine getirmek için odadan çıktık. Kapıdan dışarı çıkınca Peggotty kocasının şimdi eskisinden daha da “eli sıkı” olduğunu, para deposundan bir tek kuruş çıkaracağı zaman böyle oyunlara başvurduğunu, tek başına yataktan kalkıp para kutusunu açmak içinde çok müthiş acılara katlandığını anlattı.

Peggotty’yi Steerforth’un gelişine hazırladım; o da, çok geçmeden göründü. Bana öyle geldi ki, Steerforth’un kendisine büyük yardımlarda bulunmuş birisi olmasıyla benim arkadaşım olması arasında Peggotty için bir fark yoktu. Her iki durumda da onu büyük bir sevgiyle karşılayacaktı; yalnız, şu var ki Steerforth’un serbest, neşeli, herkesin nabzına göre şerbet vermesini bilen bir kimse olması, herkese kendini çarçabuk uydurabilmesi, canı istediği zamanlar insanların doğrudan doğruya kalplerine hitap edebilmesi beş dakika içinde Peggotty’nin ona kayıtsız şartsız bağlanmasını sağlamıştı. Steerforth’un yalnız bana karşı takındığı tavırlar bile Peggotty’yi kazanmasına yeterdi. Bütün bu nedenler bir araya gelince, daha o gece, Steerforth evden ayrılmadan Peggotty’nin ona hayran kaldığını sanıyorum.

Steerforth benimle yemeğe kaldı. Daha sonra Peggotty, benim odamın hazır olduğunu, orada kalacağımı umduğunu söylediği zaman ben bir duraladım; ben Steerforth’un yüzüne bakmaya cesaret bulamadan o hemen durumu ele aldı:

“Elbette!” dedi. “Burada kaldığımız sürece sen burada kalırsın, ben de otelde yatıp kalkarım.”

“Ama, seni buraya kadar getirip sonradan ayrılmak kötü bir arkadaşlık örneği olacağa benzer, Steerforth.”

“Allahaşkına senin ait olduğun yerle arkadaşlığın ne ilgisi var?”

Böylece mesele derhal hallediliverdi.

Steerforth, sonuna kadar, yani saat sekizde Bay Peggotty teknesine gitmek üzere yola çıkıncaya kadar, hoş tavırlarından vazgeçmedi; tam tersine, saatler ilerledikçe kibarlığı daha artıyor daha göze çarpıcı oluyordu.

“Burası vahşi bir yer değil mi, Steerforth?”

“Karanlıkta can sıkıyor. Deniz de sanki kükrüyor. İleride ışık görünen yer, tekne mi?”

“Evet, tekne o.”

“Bu sabah gördüğüm de buydu. İçgüdüyle doğruca buraya gelmiş olacağım.”

Işığa yaklaşırken başka bir şey konuşmadık. Yavaşça kapının önüne geldik. Elimi kapının tokmağına koydum. Steerforth’a da yanımdan ayrılmamasını söyledim. Sonra, içeri girdik.

Biz girerken içeriden mırıltılar, el çırpmaları duyuluyordu. Hele el çırpmalarının Bayan Gummidge’den geldiğini görünce çok şaşırdım. Odada olağanüstü neşeli görünen tek insan Bayan Gummidge değildi. Bay Peggotty’nin de yüzü hiç de alışkın olmadığım bir huzur içinde neşeyle parlıyordu, kollarını da sanki küçük Emily’yi kucaklamaya hazırlanıyormuş gibi iki yana açmıştı. Ham de, yüzünde hayranlık, coşkunluk, hantalca bir utanç karışık garip bir ifadeyle, küçük Emily’yi sanki Bay Peggotty’ye tanıtacakmış gibi elinden tutmuştu. Küçük Emily’nin utangaç bir hali vardı ama Bay Peggotty’nin sevinçli olmasından pek memnundu; Ham’den kendini kurtarıp Bay Peggotty’nin kucağına atıldı. Tam bu esnada biz de içeri girdik.

Karanlık, soğuk geceden ılık, aydınlık odaya geçtiğimiz sırada işte hepsi bu haldeydiler. Bayan Gummidge, arkada, deli gibi el çırpıyordu. Bizim içeri girmemizle küçük tablo birden öylesine darmadağan oldu ki, insan gerçekte böyle bir şey var mıydı diye de şüphelenebilir. Bay Peggotty ile karşı karşıya, şaşkın aile efradının arasında duruyordum. Elimi ona uzatırken Ham bağırdı:

— “Köççükbey, Davy, Köççükbey, Davy!..”

Bir anda hepimiz birbirimizle tokalaşmaya, hatır sormaya, birbirimizi görmekten ne kadar memnun olduğumuzu anlatmaya başlamıştık. Bay Peggotty bizi gördüğüne öyle sevinmiş, bu ziyaret onu öylesine gururlandırmıştı ki, ne söyleyeceğini, ne yapacağını bilemiyor, durmadan bir benimle, bir Steerforth’la tokalaşıyor, sonra dağınık saçlı başını neşeyle sallayıp zafer dolu kahkahalar koparıyordu. Gerçekten görülecek haldeydi.

“Sizin gibi iki kibar yetişkin beyin benim böyle bir gecemde buraya gelmesi şimdiye kadar hiç görülmemiş bir şey!” diyordu. “Emily, şekerim, gel buraya. Gel buraya, benim küçük cadım! Bak, Küçükbey’in arkadaşı var burada, şekerim. İşte senin aradığın kibar bir bey bu, Emily. Küçükbey’le birlikte seni görmeye gelmiş. Hem de eniştenin hayatının en parlak gecesinde. Bu bizim Küçük Emily bizim evimizde yetişti. O benim çocuğum değil; hiç çocuğum olmadı; ama, çocuğum olsaydı onu daha çok sevemezdim. Anlıyorsunuz değil mi? Daha fazlasını yapamazdım.”

Steerforth: “Gayet iyi anlıyorum” dedi.

“Anladığınızı biliyorum, efendim. Teşekkür ederim. Küçükbey onun eski halini hatırlar. Siz de bakıp onun ne olduğunu görebilirsiniz. Ama, ikinizin de onun kalbimdeki yerinin ne olduğunu tam manasıyla bilmenize imkân yok. Ben kabayımdır efendim, ama benim Küçük Emily hakkındaki duygularımı ancak bir kadın anlayabilir.”

Bay Peggotty, burada, söyleyeceği sözlere kendini hazırlamak için, iki eliyle saçlarını düzeltti. Sonra iki eli iki dizinin üzerinde, konuşmasına devam etti:

“Küçük Emily’yi babasının boğulduğu günden beri tanıyan biri vardı. Onu devamlı olarak görüyordu. Bebekliğinde de, çocukluğunda da, genç kız olduktan sonra da yanından ayrılmadı. Pek yüzüne bakılacak, önemsenecek biri değildi ya... Aşağı yukarı benim gibi biri. Günün birinde bu Allah’ın sevgili kulu ne yapmış biliyor musunuz? Kalbini bizim Küçük Emily’ye kaptırmamış mı? Kızın peşinde dolaşıp ona bir uşak gibi hizmet etmiş, bu yüzden de aklı başından gitmiş. Çok geçmeden gelip bana da durumu anlatıyor. Küçük Emily’min iyi bir evlilik yapmasını elbette isterdim. Onun mert birine, kendisini koruyacak bir erkeğe bağlanmasını isterdim. Ne kadar yaşayacağımı ya da ne kadar çabuk öleceğimi bilemem; ama, biliyorum ki, gece yarısı Yarmouth’ta kasırgaya tutulsam da şehrin ışıklarını son defa gördüğümü bilsem “kıyıda benim küçük Emily’ime bağlı kalacak, onu koruyacak bir adam var, o yaşadıkça benim küçük Emily’me hiçbir kötülük gelmez, Tanrı onu korusun” diye düşünerek rahat rahat sulara gömüleceğim.” Burada Bay Peggotty, ciddi bir tavırla, sanki şehrin ışıklarına son defa ellerini sallıyormuş gibi yaparak Ham’le bakışıp başını salladı. “Ona Emily’yle konuşmasını söylüyorum. Kocaman adam, ama minik bir çocuk kadar utangaçtır, dediğimi yapmıyor. Bunun üzerine Emily ile ben konuşuyorum. Emily: “Ne? O mu?” diyor, “Yıllarca yakından tanıdığım, çok hoşlandığım biri o. Ah, enişteciğim, ben onu asla kabul edemem! O kadar iyi bir insan ki!” Bunun üzerine kızı öpüp: “İyi ki içini döktün, yavrucuğum” diyorum. “Eşini sen seçeceksin elbette. Küçük bir kuş kadar hürsün.” Sonra da oğlana gidip ona durumu anlatıyorum. “Keşke olsaydı ama,” diyorum, “İmkânsız işte. Sen ona gene eskisi gibi davran, yânından ayrılma.” O da elimi sıkıp: “Öyle yapacağım” diyor. İki yıl dürüstçe, erkekçe davranıyor, evde de gene eskisi gibi yaşıyoruz. Sonra birdenbire, tıpkı bu geceki gibi, küçük Emily işten geliyor, yanında da o var. Bunda şaşılacak bir şey yok, diyebilirsiniz. Hayır, çünkü tıpkı bir ağabey gibi Emily’yi karanlık basınca, karanlık basmadan da, yani her zaman koruyordu. Ama, bu defa çocuk, Emily’nin elini tutup sevinçle haykırıyor. “Bakın, bu benim küçük karım olacak!” Kız da yarı cesaretle, yârı utanarak, yarı gülerek, yarı ağlayarak: “Evet, enişteciğim””diyor, “sizce bir sakınca yoksa.” Bence bir sakınca yoksa ha!” Bay Peggotty burada heyecanla başını salladı: “Sanki başka bir şey düşünüyor muydum? Emily diyor ki: “Artık daha akıllandım, iyice düşündüm, çok iyi bir insan olduğu için, ona elimden geldiği kadar iyi bir eş olmaya çalışacağım” diyor. Sonra Bayan Gummidge el çırpmaya başladı. İşte o sırada siz içeri girdiniz. Evet, hepsi şu dakikalar içinde oldu. İşte onunla evlenecek adam da burada.”

Benim eskiden kaldığım odaya kaçmış olan Emily’yi almak üzere Bay Peggotty ile birlikte gittik. Önce küçük Emily gelmek istemedi, sonra Ham yanına gitti. En sonunda, onu ateşin yanına getirdiler. Pek şaşkın, utangaç bir hali vardı, Steerforth’un onunla ne kadar kibarca, saygılı bir dille konuştuğunu görünce kendine güveni arttı. Steerforth, kızı utandıracak şeylerden kaçınmasını nasıl da biliyordu! Bay Peggotty ile teknelerden, gemilerden, gelgitlerden, balıklardan nasıl da rahat konuşuyordu! Bay Peggotty’yi ilk defa Salem Yurdu’nda gördüğünü bana nasıl da ustalıkla hatırlattı! Tekneyi, onunla ilgili her şeyi pek beğendiğini de ne güzel anlattı! Yavaş yavaş hepimizi çekinmeden rahatça konuşabilen samimi bir topluluk haline getirinceye kadar konuştu.

Emily, gerçekten, o akşam pek az konuştu; fakat etrafına bakınıp dinliyordu. Yüzü canlanmıştı, pek de sevimli görünüyordu.

Hatırladığıma göre, oradan ayrıldığımızda vakit gece yarısına yaklaşmıştı. Akşam yemeğinde peksimetle balık yemiştik. Steerforth cebinden Hollanda şarabı çıkarmış, biz erkekler -artık yüzüm kızarmadan “biz erkekler” diyebilirim- şişeyi boşaltmıştık. Neşe içinde vedalaştık. Hepsi birden kapıya dizilip de yolumuzu birazcık olsun aydınlatmak istedikleri zaman küçük Emily’nin mavi gözlerinin Ham’in ardından bizi gözetlediğini, yumuşak sesinin de yolda dikkatle yürümemiz için uyardığını duydum.

Steerforth koluma girerek: “Pek sevimli, pek güzel bir kız,” dedi. “Burası pek hoş bir yer, onlar da hoş insanlar doğrusu; aralarına karışmak yeni bir heyecan kaynağı yaratıyor.”

“Onların bu kararlaştırılan evlilikten duydukları sevinci gördüğümüz için ne mutlu bize!” dedim. “Ben böylesine mutlu insanlar görmedim. Bunu görmek, onların sevinçlerini paylaşabilmek ne hoş bir şey!”

Steerforth: “O oğlan kıza göre biraz alık, değil mi?” diye sordu.

Ham’le de, ötekilerle öylesine kaynaşmıştı ki bu beklenmedik, soğuk sözleri beni pek şaşırttı. Yalnız, hemen ondan yana dönüp de gözlerinin güldüğünü görünce rahatladım.

“Ah, Steerforth!” dedim. “Yoksul kimselerle alay etmek beklenir zaten senden. Rosa Dartle ile dırıltı çıkarabilirsin ya da bana olan sevgini laf olsun diye saklamaya çalışabilirsin, ama her şeyi biliyorum Jaen. Onları ne kadar iyi anladığını, bu basit balıkçının evinde nasıl mutlu olabildiğini, eski dadımın sevgisini iyi karşılayabildiğini gördükten sonra bu insanların neşelerine, üzüntülerine ya da başka herhangi bir duygularına karşı ilgisiz kalamayacağını anladım, bundan dolayı da, Steerforth, seni eskisinden yirmi kere daha çok seviyor, bir o kadar da hayranlık duyuyorum.”

Durdu, yüzüme bakarak: “Papatya,” dedi. “Senin ciddi konuştuğunu, gerçekten iyi bir çocuk olduğunu biliyorum. Keşke hepimiz öyle olabilseydik!”

Biraz sonra, Yarmouth’a doğru ağır ağır ilerlerken neşeyle Bay Peggotty’nin balıkçı türkülerinden birini söylemeye başladı.

XXII
ESKİ YERLER, YENİ KİMSELER

Steerforth’la o bölgede on beş günden fazla kaldık. Hep bir arada olduğumuzu söylememe lüzum yok. Yalnız; arada bir, birkaç saatliğine ayrı kaldığımız oluyordu. Steerforth iyi bir gemiciydi, ben ise böyle şeylerle pek ilgilenmiyordum. Bay Peggotty ile denize açıldığı zamanlar ben çoğunlukla kıyıda kalıyordum. Peggotty’nin evindeki boş odada kalmam özgürlüğümü biraz kısıtlıyordu, Steerforth’un ise böyle bir durumu yoktu. Peggotty’nin bütün gün Barkis’e nasıl canla, başla baktığını bildiğim için geceleri geç vakte kadar dışarıda kalmaktan hoşlanmıyordum. Steerforth ise, handa kaldığı için, kendi keyfinden başka bir şey düşünmek zorunda değildi.

Zaman zaman birbirimizden ayrı kalmamızın bir nedeni de benim Blunderstone’a gidip çocukluk hatıralarıyla dolu olan yerleri gezip görmekten hoşlanmamdı. Steerforth ise oraya bir kere gitmişti, bir daha da gitmek istemezdi elbette. Bu yüzden de üç, dört gün sabahları erkenden kahvaltı ettikten sonra bir daha ancak geç vakit yemekte buluştuğumuzu hatırlıyorum. Aradaki zamanı nasıl geçirdiğine dair bir fikrim yoktu. Sadece orada herkesin onu tanıdığını, başkası bir tek eğlence bulamazken onun yirmi çeşit eğlence icat ettiğini biliyorum.

Bir akşam karanlıkta, artık geri dönmek üzere olduğumuz için Blunderstone’a vedalaşmaya gitmiş, her zamankinden daha geç kalmıştım, onu Peggotty’lerde ateşin önünde düşünceli düşünceli oturur buldum. Kendi alemine öylesine dalmıştı ki benim yaklaştığımı duymadı bile. Daha az dalgın olsaydı da kumlu toprakta ayak sesimi duymayabilirdi, ama benim içeri girdiğimi bile fark etmedi. Yanına gelmiş, onu seyrediyordum. O, hâlâ kaşları çatık, hayal alemindeydi. Elimi omzuna koyunca öyle bir sıçradı ki ben de şaşırdım.

Öfkeli bir sesle: “Korkunç bir hortlak gibi üstüme geldin” dedi.

“Nasıl olsa geldiğimi sana haber vermek zorundaydım,” diye karşılık verdim. “Yoksa, seni yıldızlardan aşağı mı indirdim?”

“Hayır” dedi. “Hayır.”

Yanıbaşına oturarak: “Öyleyse yukarılarda bir yerden indirdim” dedim.

“Ateşte meydana gelen şekillere bakıyorum” dedi.

Steerforth ateşi yanan bir odunla çarçabuk karıştırıp havaya kıvılcımlar saçarken, ben: “Ama, bu şekilleri bozuyorsun” dedim.

“Sen zaten göremezdin ki,” dedi. “Günün bu saatinden tiksiniyorum. Ne gündüz, ne de gece sayılır. Sen de ne kadar geç kaldın! Neredeydin?”

“Her zaman gittiğim yerlerle vedalaştım” dedim.

Gözlerini odada dolaştırarak: “Ben de burada oturup geldiğimiz gece burada bulduğumuz o neşeli insanların, şuranın berbat havasından ne gibi zararlar görebileceklerini, öleceklerini mi, yoksa başlarına başka felaketler mi geleceğini düşündüm. Ah, David, şu son yirmi yılda aklı başında bir babam olmasını ne kadar isterdim bilemezsin!”

“Sevgili Steerforth’cuğum, neyin var?”

“Daha iyi korunmuş olmamı bütün kalbimle isterdim!” diye bağırdı. “Kendimi daha iyi koruyabilmeyi çok isterdim.”

Sesinde beni adamakıllı şaşırtan ihtiraslı bir keder vardı. Benim bildiğim kadar Steerforth hiç de kendinde değildi.

Yerinden kalktı, huzursuz bir halde ocağın yanına dayanıp yüzünü ateşten yana çevirerek, söylendi: “Yirmi defa daha zengin, yirmi defa daha akıllı olduğum halde şu zavallı Peggotty’nin ya da o sersem yeğeninin yerinde olmayı isterdim. Şu yarım saat içinde bu Allah’ın belası teknede kendime işkence etmektense böylesine daha iyiydi.”

Ondaki bu değişiklik beni öylesine şaşırtmıştı ki, önce sesimi çıkarmadım, başı eline dayalı, kederli kederli ateşe bakarken onu seyretmekten başka bir şey yapmadım. Sonra da büyük bir ciddiyetle, olup bitenleri bana anlatması, onu böyle hiç de alışmadığım bir şekilde kızdıran şeyi açıklaması için yalvardım. Ona akıl verebilmeyi ummadığıma göre, hiç değilse duygularını paylaşmak istiyordum. Daha sözlerimi bitiremeden, gülmeye başladı. Önce korkunç kahkahalar attı, sonra gerçekten neşelendi.

“Yok canım, bir şey yok, Papatya!” dedi. “Sana Londra’daki handa da söylemiştim ya, zaman zaman yalnız kalınca kendimi pek oyalayamam. Şimdi de böyle oldu sanırım. Bazı sıkıntılı zamanlarda bebeklik masalları belli belirsiz bir şekilde hatırlanır. Galiba ben de masal kahramanı dikkatsiz çocukla kendimi karıştırdım... hani şu aslanlara yem olan, bir kısmı da köpeklere giden çocuk. Yaşlıların korku nöbeti dedikleri şey tepeden tırnağa beni de sarmıştı. Ben kendimden korktum.”

“Sen başka hiçbir şeyden korkmuyorsun sanırım” dedim.

“Belki de öyle, ama belki de korkmam gereken pek çok şey vardır,” dedi. “E, işte böyle. Bir daha hiçbir zaman, böyle, üzüntüyle kapılmayacağım, David. Yalnız, sevgili dostum, sana bir kere daha söyleyeyim, kararından dönmeyen, mantık sahibi bir babamın bulunması benim için çok yararlı olurdu.”

Yüzü her zaman ifadeliydi, ama gözleri ateşe dikilmiş bir halde bu sözleri söylerken beliren koyu ciddiyete hiç rastlamamıştım.

“Acaba ev halkı nerede?” diye sordum.

“Kimbilir!” dedi. “Seni aramak için iskeleye kadar yürüdükten sonra buraya geldim, içerisini bomboş buldum. Bu da beni düşünceye dalmaya zorladı. Sen de beni, işte böyle, düşünürken yakaladın.”

Bayan Gummidge’in elindeki sepetle dönüşü evin nasıl boş kaldığını açıkladı. Kadıncağız, Bay Peggotty’nin dönüşünden önce evin bir iki eksiğini tamamlamak için telaşla sokağa çıkmıştı. Emily’nin de erken dönme gecesi olduğu için o gelmeden önce Ham’le Emily gelirse diye kapıyı açık bırakmıştı. Steerforth, pek şatafatlı bir selamla, Bayan Gummidge’i neşelendirmeyi başardıktan sonra beni kolumdan tutup dışarı sürükledi. Bu arada kendini de neşelendirmeyi başarmıştı. Yolda yürürken gene eskisi gibi tatlı tatlı konuştuk.

“Demek, yarın korsan hayatına son veriyoruz ha?” diye keyifli keyifli söylendi.

“Öyle kararlaştırmıştık ya. Arabada da yerlerimiz ayrıldı, biliyorsun.”

“Ya, demek çaresi yok ha? Ben de yeryüzünde deniz kıyısında dolaşmaktan başka yapılacak şeylerin bulunduğunu da neredeyse unutacaktım. Keşke yapılacak başka şey olmasaydı!”

Gülerek: “Hevesin geçmezse” dedim.

“Eh, öyle gibi ama, benim genç dostumun bu safça, hoş görüşünde ince bir alay da var. Her neyse, ikide bir havese kapılan bir insan olduğumu söyleyebilirim, David. Öyle olduğumu biliyorum. Yalnız, şu da var ki, demiri tavındayken hırsla döverim. Sanırım ki, daha şimdiden bu sularda kaptanlık yapma sınavını rahatça kazanabilirim.”

“Bay Peggotty senin bir harika insan olduğunu söylüyor” dedim.

“Bir tabiat harikası ha?” diyerek güldü.

“Gerçekten inanmış bana. Ne kadar da doğru olduğunu biliyorsun. Aklına koyduğun işi yapmakta ne kadar usta olduğunu, herkesi ne kolay hükmün altına aldığını da biliyorsun. Beni en çok şaşırtan tarafın da elindeki kuvvetlerden bu kadar az faydalanmaktan memnun olman, Steerforth.”

Neşeyle söylendi: “Memnun mu olmuşum? Senin toyluğundan başka bir şey beni memnun etmiyor, benim nazik Papatya’m. Burada bir tekne aldığımı biliyor musun?”

Bunu ilk defa duyduğum için durup: “Sen ne anlaşılmaz bir insansın, Steerforth!” diye haykırdım. “Bir daha buraya gelmeyi aklından geçirmediğin halde tekne aldın ha?”

“Gelip gelmeyeceğimi bilmiyorum. Buradan hoşlandım. Her neyse, satılık teknelerden birini aldım. Bay Peggotty bunun bir “kliper” olduğunu söylüyor. Ben yokken de teknenin bakımıyla o ilgilenecek.

Coşkunlukla: “Seni şimdi anlıyorum, Steerforth!” diye bağırdım. “Tekneyi kendine almış gibi gösteriyorsun, ama aslında Bay Peggotty yararlansın diye aldın. Seni tanıdığıma göre bunu baştan anlamalıydım. Benim sevgili, iyi yürekli Steerforth’um, senin bu cömertliğin hakkında düşündüklerimi sana nasıl anlatayım bilmem ki!”

Steerforth, kıpkırmızı kesilerek: “Şşşt! Sus!” dedi. “Ne kadar az söylersen o kadar iyi.”

“Ben bilmiyor muydum!” diye bağırdım. “Bu dürüst kalplerin neşesine, kederine, daha başka duygularına karşı senin ilgisiz kalamayacağını söylememiş miydim?”

“Ya, ya, bunların hepsini söylemiştin. Yeter artık, bırak bunları. Yeterince konuştuk.”

Kendisi meseleyi böyle hafiften alırken benim üstünde durmamın onu kırmasından korktuğum için, öncekinden daha hızlı adımlarla yürürken, bunları sadece içimden düşünmekle yetindim.

“Teknenin yeniden elden geçmesi gerekiyor,” dedi. “İşin başında dursun ve her şey tamamlanınca bana haber versin diye Littimer’i burada bırakacağım. Onun geldiğini sana haber vermiş miydim?”

“Hayır.”

“Ya, bu sabah geldi, annemden de mektup getirdi.”

Bakışlarımız karşılaşınca Steerforth’un dudaklarının bile solmuş olduğunu fark ettim. Onun ateşin başında öyle düşünceli düşünceli durmasının annesiyle arasında çıkan bir anlaşmazlıktan doğmuş olması beni korkutmuştu. Bunu da ona çıtlattım.

Başını hafifçe sallayıp gülerek: “Yo, hayır” dedi. “Öyle bir şey yok. Evet, adamım geldi buraya.”

“Gene eskisi gibi mi?” dedim.

“Gene eskisi gibi. Kuzey Kutbu kadar uzak, durgun. Tekneyi yeni bir ad koyduracak. Şimdiki adı “Fırtına Martısı”. Fırtına martılarından Bay Peggotty’ye ne!'Tekneye yeniden ad koyduracağım.”

“Yeni adı ne olacak?”

“Küçük Emily.”

Bana dikkatle bakmasından anladım: Bu düşüncesinden ötürü hiç de pohpohlanmak istemiyordu. Buna ne kadar sevindiğimi yüzümün belli etmesini önleyemedim; ama, pek az konuştum, o da her zamanki gibi gülümsedi, rahatlamış göründü.

Sonra, gözlerini karşıya dikerek: “Şuraya bak,” dedi. “Küçük Emily’nin geldiği yana bak. O oğlan da yanında ha? Vallahi bu oğlan gerçekten bir şövalye! Kızı hiç yalnız bırakmıyor.”

O günlerde Ham tekne yapıyordu. Bu işin iyice ustası oluncaya kadar bir hayli uğraşmış, didinmişti. Üzerinde iş kıyafeti vardı, pek de perişan görünüyordu, ama görünüşü gene de pek erkekçeydi, yanındaki gelişkin yaratığa iyi bir koruyucu oluyordu. Gerçekten de yüzünde bir içtenlik, bir dürüstlük, yanındaki kızla koltuklarının nasıl kabardığını belli eden ona karşı beslediği sevgiyi açıklayan bir hal vardı ki bu benim gözümde en üstün güzellikti. Bize doğru yaklaşırlarken bu durumda bile birbirlerine pek yakıştıklarını düşündüm.

Onlarla konuşmak için yolda durunca Emily ürkek bir tavırla kolunu Ham’in kolundan çekti, elini Steerforth’la bana uzatırken de kızardı. Karşılıklı bir iki kelime konuştuktan sonra yanımızdan geçip giderlerken yeniden Ham’in koluna girmek istemedi. Ürkek, dalgın bir tavırla ayrı yürümeye başladı. Ben bunu pek hoş, pek ilgi çekici buldum, yeni ayın solgun ışığı altında onları seyrederken Steerforth’un da aynı şeyi düşündüğünü sanıyorum.

Birdenbire yanımızdan genç bir kadın geçti. Besbelli onları takip ediyordu. Yanımıza geldiğini fark etmemişim, ama karanlıkta yüzünü görünce onu bir yerden hatırlar gibi oldum. İnce giyinmişti, cesur, yorgun, pek zavallı bir hali vardı; ama şimdilik onları takip etmekten başka bir şey düşünmediği de muhakkaktı.

Steerforth durdu: “Kızı takip eden kara bir gölge var,” dedi. “Bu da ne demek oluyor?”

O kadar alçak sesle konuşuyordu ki, sesi bana yabancı geldi.

“Onlardan para dilenmeyi tasarlıyordur besbelli” dedim.

“Burada dilenci görülmemiş bir şey olmasa gerek ama, dilencinin bu gece böyle bir kılıkta dolaşması garip.”

“Niçin?”

“Yanımızdan geçerken bana öyle geldi ki onun için. Acaba hangi cehennemin dibinden çıktı bu yaratık?”

Bir kenarını yüksek bir duvar kaplayan yola çıktığımız zaman: “Bu duvarın gölgesinden çıkmış olsa gerek” dedim.

Arkasına bakarak: “Gitti,” dedi. “Onunla birlikte bütün kötülükler de kayboldu. Şimdi biz yemeğimizi düşünelim.”

Arkasına dönüp, uzaktan ışıkları pırıldayan kıyılara baktı. Yol boyunca birkaç kere daha, yarım yamalak cümlelerle, kadının nereden çıkmış olabileceğinden söz etti. Ancak, ocağın ateşine, mumların aydınlığına kavuşup sıcacık odada sofra başına oturduktan sonradır ki bütün bu olup bitenleri unutmuş gibi göründü.

Littimer oradaydı, üzerimde gene aynı etkiyi yarattı. Bayan Steerforth’la Rosa Dartle’ın iyi olduklarını umduğumu söyleyince, saygılı bir tavırla, iyi olduklarını söyleyip, teşekkür etti, hanımların selam gönderdiklerini belirtti. Hepsi bu kadardı ama, sanki bana açıkça: Siz pek küçüksünüz, pek toysunuz” diyormuş gibi geldi. Yemek yiyişimizi, özellikle benim yemek yiyişimi seyrettiği köşeden ayrılıp bize doğru bir iki adım attığı zaman yemeğin sonuna gelmiştik. Littimer, efendisine. “Özür dilerim, efendim,” dedi. “Bayan Mowcher burada.”

Steerforth pek şaşırmış bir halde: “Kim?” diye sordu.

“Bayan Mowcher, efendim.”

“Onun burada ne işi var, allahaşkına?”

“Meğer buranın yerlisiymiş, efendim. Yılda bir kere mesleği bakımından buraya geldiğini söyledi, efendim. Bugün öğleden sonra sokakta rastladım, o da yemekten sonra sizin huzurunuza çıkmak şerefine nail olup olamayacağını sordu.”

Steerforth” “Sözü geçen devanasını sen tanıyor musun, Papatya?” diye sordu.

Bayan Mowcher’le tanışmadığımı itiraf etmek zorunda kaldım. Littimer’in önünde küçük düştüğüm için utanç duymuştum.

“Öyleyse şimdi onunla tanışacaksın, çünkü o dünyanın yedi harikasından biridir. Bayan Mowcher gelince onu içeri al.”

Ben kadından söz ettikçe Steerforth’un gülmeye başlaması, onun hakkında sorduğum soruların hepsini karşılıksız bırakması beni heyecanlandırmış, meraklandırmıştı. Yarım saat kadar sonra sofra kaldırılıp da şarap sürahileriyle kadehler geldiği sırada, Littimer o her zaman ki sakin, bilgiç tavrıyla: “Bayan Mowcher geldi” diye haber verinceye kadar merakla bekledim.

Kapıya baktım, bir şey göremedim. Tam Bayan Mowcher’in içeri girmesinin gecikeceğini düşünmeye başlamıştım ki, tostoparlak bir cüce sallana sallana geldi, yanımdaki kanepeyi dolanarak geçti. Kırk kırkbeş yaşlarında, koca kafalı, koca suratlı, iri kurşuni gözlü bir kadındı bu. Kolları da öylesine küçüktü ki, Steerforth’u süzerken, parmağını burnuna götürmek istedi; önce parmağını uzattı, sonra burnunu parmağına değdirdi. Çift gerdan denilen cinsten öyle etliydi ki başlığının kordonu çenesinin katmerleri arasında kaybolmuştu. Boyun deseniz, hiç yoktu; bel deseniz, hiç yoktu, bacak deseniz, hiç yoktu. Bütün boyu normal bir insanın beline kadar geliyordu, her insan gibi onun da vücudu bir çift ayakla sona eriyordu, ama o kadar kısa boyluydu iskemleye oturunca masaya oturmuş gibi oldu.

“Ah!” dedi. “Buraya geldim geleli güzel bir kadına rastlamadım desem yeridir.”

Steerforth: “Rastlamadın mı?” diye sordu.

“Bir tanesinin hortlağına bile rastlamadım.”

Steerforth, gözlerini bana çevirerek: “Ona bir sahici güzel gösterelim mi, ha, ne dersin, papatya?” dedi.

“Evet, sahi, gösterelim” dedim.

Minik yaratık, keskin bakışlarla bana bakarak: “Ah-ha?” diye bağırdı, sonra başını Steerfroth’tan yana çevirdi: “Hınğh?”

Birinci çığlık ikimize birden sorulmuş bir soruydu besbelli, İkincisi ise sadece Steerforth’a yöneltilmişti. İki sorunun da karşılığını alamamışa benziyordu, ama başı bir yana çevrilmiş, ellerini ovuşturmaya devam etti. Sanki sorduklarının karşılığını havadan almayı umuyormuş gibiydi, çok geçmeden bu isteğinin gerçekleşeceğinden de emindi.

Bir süre sonra: “Sizin kızkardeşiniz mi, Bay Copperfield?” diye sordu. “Hadi, hadi...”

Benden önce Steerforth: “Hayır,” dedi. “Kızkardeşi falan değil. Tam tersine: Yanılmıyorsam, bir zamanlar Bay Copperfield bu hanıma pek hayranmış.”

Bayan Mowcher: “Şimdi neden değil?” diye sordu. “Yoksa arkadaşın havai mi? Aman ne ayıp! Gönlünü eğlendirinceye kadar bir çiçekten bal alıp saat başı çiçek mi değiştirir? Kızın adı Polly mi?”

Kadının cücelere özgü o, tepeden inme soru soruşu, keskin bakışları beni bir an için şaşırttı.

“Hayır, Bayan Mowcher,” dedim. “Emily onun adı.”

Kadın, biraz önceki gibi gene bir “ah-ha?” yaptı, “Hınğ?” dedi. “Ben de ne saçma kadınım! Bay Copperfield, beni hafif meşrep bulmuyor musunuz?”

Sesinin tonu, bakışları hiç hoşuma gitmemişti. Herkesten daha ciddi bir havaya bürünerek: “Güzel olduğu kadar meziyetlidir de” dedim. “Kendi çevresinden çok değerli, mutluluğa hak kazanmış bir delikanlıyla nişanlı. Güzelliğinden ötürü ona hayran olduğum gibi isabetli davranışlarından ötürü de ona büyük değer veriyorum.”

Steerforth: “Çok güzel söyledin!” diye bağırdı. “Şimdi de şu Fatima’cığa her şeyi anlatıp onu meraklanma zevkinden yoksun etmek istiyorum, Papatya’cığım, Emily şimdilik Omer ve Joran tuhafiye, mezar levazımatı, terzihanesinde çıraklık ediyor ya da onun gibi bir şey yapıyor. Anlıyor musun? Omer ve Joram. Arkadaşımın bahsettiği nişanlı da kızın halasının kocasının erkek kardeşinin oğlu. Adı: Ham; soyadı: Peggotty; mesleği: Tekne yapmak. O da bu şehirde. Kız bir akrabasının yanında kalıyor. Akrabalarının adı belli değil, soyadı: Peggotty; mesleği. Denizcilik. O da bu şehirden. Emily dünyanın en güzel, en ilgi uyandıran küçük perisidir. Arkadaşım gibi ben de ona hayranım. Sözlerim kızın nişanlısını küçük düşürmeyecek olsaydı arkadaşımın da buna kızmayacağını bilseydim, kızın kendini sokağa attığını, çok daha iyi biriyle evlenebileceğini söylerdim. Onun bir hanımefendi olmak için yaratıldığına da yemin edebilirim.”

Bayan Mowcher, ağır ağır, büyük bir dikkatle söylenen bu sözleri, sorduklarına hâlâ karşılık bekliyormuş gibi, başı bir yana kaymış, gözleri havada, dinliyordu. Steerforth susunca o da bir saniyede kendini topladı, saçma sapan konuşmalarına devam etti:

“Ha, hepsi bu kadar, öyle mi?” diye bağırdı. Elindeki küçük makasla da Steerforth’un sakalını düzeltiyordu. “Pek güzel, pek güzel! Oldukça uzun bir hikâye. “Onlar ermiş muratlarına...” sözleriyle sona ermesi gerekir, öyle değil mi? Ah! şu cezalı oyun nasıldır? Adı E ile başlayan sevgilimi severim, çünkü o başkasıyla evlenecektir. Onu gözlerden uzağa götürmek için kaçırırım. Adı Emily’dir, doğuda yaşar. Hah-hah-ha! Bay Copperfield, ben ne saçma kadınım değil mi?” Bana sinsi sinsi baktı, karşılık vermemi beklemeden konuşmasına devam etti: “İşte tıraşın mükemmel oldu, Steerforth. Bay Copperfield şu iskemleye oturursa onunla da ilgilenebilirim.”

Steerforth, gülerek: “Ne dersin, Papatya?” diye bana sordu, gidip eski yerine oturdu.

“Teşekkür ederim. Bayan Mowcher, başka zaman” dedim.

Kadın gittikten sonra Steerforth’a sordum. Bayan Mawcher’in usta bir hacamatçı olduğunu, ihtiyacım olursa ondan yararlanabileceğimi söyledi.

O akşam, Barkis’in evine geldiğim zaman Ham’in evin önünde bir aşağı, bir yukarı dolaştığını gördüm, şaşırdım. Hele küçük Emily’nin de içeride olduğunu öğrenince daha da şaşırdım. Ham’e kapının önünde gezinecek yerde niye içeriye girmediğini sordum. Biraz duraladıktan sonra: “Şey, mesele şu ki, Bay Davy” dedi, “Emily, içeride birisiyle konuşuyor.”

Gülümseyerek: “Senin burada bulunmanın bundan ileri geldiğini düşünmeliydim, Ham” dedim.

“Şey, Bay Davy, bir bakıma öyle. Yalnız buraya bakın, Bay Davy...” Ham burada sesini alçalttı, pek ciddi bir tavırla konuşmaya başladı: “İçerideki, Emily’nin vaktiylen tanıdığı genç bir hanım. Artık onunla konuşması hiç doğru değil.” Bu sözleri duyunca birkaç saat önce onların peşinden giden gölgenin üzerine de ışık düşmeye başladı. “O bütün kasaba halkının ayağının altında kalan zavallı bir böcek. Sokaklarda gezinir durur.”

“Bu gece sizinle karşılaştıktan sonra ben onu görmüş olabilir miyim, Ham?”

“Bizim peşimizden gelirken mı? Gördünüz gibi, Bay Davy. O zaman ben fark etmemiştim, ama bir ara küçük Emily ayak seslerinden kuşkulandı, sonra da kadının “Emily! Emily! Allahaşkına bana acı biraz. Bir zamanlar ben de senin gibiydim!” diye fısıldadığını duydu. Bunlar doğrusu çok acı sözlerdi, Bay Davy.”

“Gerçekten de öyle, Ham. Peki, Emily ne yaptı?”

“Emily dedi ki “Sen misin, Martha?” dedi. “Ah, Martha, sahiden sen misin?” dedi. Bay Omer’in atölyesinde uzun zaman birlikte çalışmışlar.”

Oraya ilk gidişimde gördüğüm kızları hatırlayarak: “Ben onu tanıyorum!” diye bağırdım. “Çok iyi hatırlıyorum.”

Ham: “Adı Martha Endell,” dedi. “Emily’den iki, üç yaş büyük, ama okulda da berabermişler.”

“Adını hiç duymamıştım. Neyse, senin konuşmanı yarıda kesmek istemezdim.”

Ham: “Zaten hikâyenin çocuğunu da bu sözler anlatıyor,” dedi. “O Emily ile konuşmak istiyordu, ama sevgili eniştesi eve gelmiş olduğu için Emily onunla konuşamadı. Amcam ne kadar iyi kalpli olursa olsun, denizin dibinde, gizlenen bütün defineleri verseler gene de ikisinin konuşmasına dünyada razı olmaz.”

Bu sözlerin ne kadar doğru olduğunu biliyordum. O anda her şeyi anlamıştım. Bundan sonra bir iki dakika aşağı yukarı gezindik. Derken, kapı açıldı, Peggotty Ham’i içeri çağırdı. Ben dışarıda kalmak isterdim, ama Peggotty beni de içeri girmeye zorladı. İçeri girdikten sonra da onların bulundukları odaya geçmemeyi tercih ederdim, ama oda mutfağın hemen yanıbaşındaydı. Kapı açılır açılmaz daha nereye gideceğimi kararlaştırmadan kendimi onların yanında buluverdim. Kız -kumsalda rastladığım kızdı- ateşin yanındaydı. Kolunu, başını iskemleye dayamış yerde oturuyordu. Duruşundan, biraz önce bu iskemlede Emily’nin oturmuş olduğunu, belki Martha’nın da başını onun kucağına koyduğunu düşündüm: Emily yerinden kalkınca kızın da başı böyle kalıvermişti. Saçları sanki kendi eliyle dağıtılmış gibi etrafa yayıldığı için yüzünü göremiyordum ama çok genç olduğunu, fark ettim; pürüzsüz bir teni vardı. Peggotty ağlamıştı, küçük Emily de öyle. Biz içeri girince bir tek kelime dahi konuşulmadı. Tuvalet masasının yanında asılı duran Holanda saati de sessizlik içinde her zamankinden iki kat gürültü çıkarıyordu.

Önce Emily konuştu. Ham’e: “Martha Londra’ya gitmek istiyor” dedi.

“Niçin Londra’yı istiyor?”

Ham, ikisinin arasında durmuş, kıza nefretle, kıskançlıkla bakıyordu. Çok sevdiği kimseyle bu kızın arkadaşlık kurmasına içerlemişti besbelli. Ham de, Emily de sanki Martha hastaymış gibi konuşuyorlardı. Sesleri birer fısıltıdan farksızdı, ama konuşulanlar rahatça duyulabiliyordu.

Üçüncü bir ses, yüksekçe bir tonla: “Orada buradan iyi yaşarım,” dedi. Bu ses, Martha’nın sesiydi. “Orada beni kimse tanımıyor, burada herkes tanıyor.”

Ham: “Orada ne yapacakmış?” diye sordu.

Kız başını kaldırdı, bir an, kara kara Ham’den yana baktı. Sonra gene başını öne eğdi, tıpkı ateşli bir hastaymış ya da kurşun yarası almış gibi sağ kolunu boynuna dolayıp kıvrandı.

Küçük Emily: “iyi bir şeyler yapmaya çalışacakmış,” dedi. “Bize neler anlattığını bilmiyorsun. Biliyor mu? Biliyorlar mı, yenge?”

Peggotty, acır gibi, başını salladı.

Martha: “Siz benim gitmeme yardım ederseniz ben de gayret göstereceğim,” dedi. “Hiçbir zaman buradakinden daha kötü davranamam. Daha iyi davranabilmem mümkün.” Martha, burada, korkunç bir ürpertiyle bir “Ah!” çekti. “Beni bu sokaklardan çocukluğumdan beri beni tanıyan bu insanlardan kurtarın!”

Emily, elini Ham’e uzattı, Ham de onun avcuna küçük bir para kesesi sıkıştırdı. Emily bu sanki kendi para kesesiymiş gibi almış, bir iki adım ilerlemişti, yaptığı hatayı anladı. Ham, çekilmiş, benim yanıma gelmişti. Emily geldi, keseyi ona gösterdi.

Ham: “Hepsi senindir, Emily” dedi. “Benim yeryüzünde sana ait olmayan bir şeyim yok. Onları sana vermezsem zevki kalmaz ki.”

Emily’nin gözlerinde yeniden yaşlar birikti. Hemen döndü, Martha’nın yanına gitti. Ona ne verdi, bilmiyorum. Martha’nın karşısında ona doğru eğildiğini, koynuna para sıkıştırdığını gördüm. Sanki bu paranın yetip yetmeyeceğini soruyormuş gibi bir şeyler fısıldadı. Öbürü: “Fazla bile” dedi, Emily’nin elini tutup öptü.

Sonra Martha yerinden kalktı, şalına bürünüp yüzünü iyice örttü, hıçkıra hıkıra ağlayarak ağır ağır kapıya doğru gitti. Sanki bir şey söyleyecekmiş ya da geri dönecekmiş gibi kapıda bir ara duraladı. Dudaklarından hiçbir kelime çıkmadı. Şalının içinden inildeyerek çıktı gitti. Kapı kapanınca küçük Emily telaşlı bir tavırla üçümüze de baktı, sonra yüzünü elleriyle kapayıp hıçkırmaya başladı.

Ham, hafifçe omzuna dokunarak: “Yapma, Emily!” dedi. “Yapma, Emily! ” dedi. “Yapma, sevgilim. Senin böyle ağlaman doğru değil, güzelim.”

Emily hâlâ acı acı ağlayarak: “Ah, Ham!” diye haykırdı. “Benden beklendiği kadar iyi bir kız değilim. Bazen halime şükretmiyorum; oysa, şükretmem gerekir.”

Ham: “Yo, yo, şükrediyorsun, ben eminim!” dedi.

Küçük Emily hıçkırarak başını salladı: “Hayır, hayır, hayır! Ben olmam gerektiği kadar iyi bir kız değilim. Ona yaklaşamam bile. Yaklaşamam bile!” Yüreği paralanıyormuş gibi ağlıyordu. “Senin sevginden de fazlasıyla yararlanıyorum. Sık sık sana kızıp huysuzlanıyorum. Çok daha başka türlü davranmalıyım. Sen bana hiç de öyle yapmıyorsun. Sana minnettar olmaktan, seni mutlu edebilmekten başka bir şey düşünmemem gerekirken neden böyle davranıyorum bilmem!”

Ham: “Sen beni her zaman mutlu ediyorsun, sevgilim,” dedi. “Seni görmekle bile mutlu oluyorum ben. Bütün gün seni düşünerek mutlu oluyorum.”

Emily: “Ah, bu yetmez!” diye haykırdı. “Sen kendin iyi olduğun için böyle düşünüyorsun, ben iyi olduğum için değil. Ah, yarabbi! Bir başkasına bağlansaydın senin için çok daha iyi olurdu. Benden daha aklı başında, daha değerli, sadece sana bağlanabilen, hiçbir zaman pişmanlık duymayan, benim gibi değişmeyen birini bulmalıydın.”

Ham alçak sesle: “Zavallı yufka yürekli kız!” dedi. “Martha onu alt üst etti.”

Emily: “Yalvarırım, yengeciğim, buraya gel, başımı dizine dayayayım” dedi. “Ah! yenge, bu gece çok üzgünüm. Benden beklendiği kadar iyi bir kız değilim. Bunu biliyorum.” Peggotty hemen ocağın yanındaki iskemleye seğirtmişti. Emily, kollarını onun boynuna dolayıp yanına diz çökmüş, dikkatle yüzüne bakıyordu. “Ah, yengeciğim, yalvarırım, bana yardım etmeye çalış. Ham, sevgilim, sen de bana yardım etmeye çalış. Bay David, eski günlerin yüzüsuyu hürmetine, lütfen bana yardım etmeye çalışın. Ben şimdikinden daha iyi bir kız olmak istiyorum. Şimdikinden yüz kat minnet duymak istiyorum. İyi bir erkeğin karısı olup sakin bir hayat sürmenin ne güzel bir şey olduğunu daha iyi anlamak istiyorum. Ah ben, ah ben! Ah-ben, ah ben! Ah kalbim, ah kalbim!”

O akşam Emily daha önce hiç görmediğim bir hareket de yaptı: Nişanlısını masum bir tavırla yanağından öptü, sanki bu koca gövde kendisinin tek desteğiymiş gibi ona sokuldu. Batmak üzere olan ayışığı altında birlikte giderlerken arkalarından baktım, onların ayrılışını içimden Martha’nınkiyle karşılaştırdım. Emily, Ham’in kolunu iki eliyle birden sıkı sıkı tutmuş gidiyordu.

XXIII
DICK’TEN KUVVET ALIP BİR
MESLEK SEÇİYORUM

Sabahleyin uyanınca küçük Emily’yi, Martha gittikten sonraki halini pek çok düşündüm. Kahvaltımızı ederken Betsey Teyzemden gelen bir mektubu verdiler. Mektup öyle bir konu üzerindeydi ki bu konuda Steerforth bana olduğu kadar başka herhangi birine de tavsiyede bulunabilirdi; üstelik bu konuda ben de ondan akıl danışmaktan büyük bir memnunluk duyacaktım. Onun için, bunu ona dönüş yolculuğumuzda açmayı daha uygun buldum. Şimdilik dostlarımızla vedalaşmak bizi yeterince oyalıyordu.

Barkis, bizim ayrılmamıza en az üzülen biri olmaktan çok uzaktı. Sanırım ki, bizi Yarmouth’ta kırk sekiz saat daha tutabileceğine inansaydı, kutusundan bir altın daha feda etmeyi göze alırdı. Peggotty de, ailesinin bütün öteki fertleri biz gidiyoruz diye üzüntü içindeydiler. Omer ve Joram’ın atölyesindekilerin hepsi bizi geçirmeye geldiler. Eşyamız arabaya taşınırken denizcilerden Steerforth’a yardım etmek isteyen o kadar çok oldu ki, yanımızda bir bölüğün eşyası da bulunsaydı, hamala pek ihtiyacımız olmayacaktı. Kısacası, bizimle ilgili herkes gidişimize üzülmüştü, arkamızda pek çok üzgün insan bıraktık.

Littimer, arabanın kalkışını görmek için ayakta beklerken: “Burada çok kalacak mısın, Littimer?” diye sordum.

“Hayır, efendim,” dedi. “Çok kalmayacağım sanırım.”

Steerforth, umursamaz bir tavırla: “Şimdiden pek bir şey söyleyemez,” dedi. “O ne yapması gerektiğini biliyor, üzerine düşeni de yapacaktır.”

“Ona hiç şüphem yok” dedim.

Littimer, benim övücü sözlerime karşılık olmak üzere şapkasına dokundu, ben de kendimi sekiz yaş ihtiyarlamış hissettim. Bize iyi yolculuklar dilerken de şapkasına bir kere daha dokundu. Onu kaldırımda Mısır’daki ehramlar kadar saygıdeğer bir esrar kaynağı olarak bıraktık.

Bir süre hiç konuşmadık. Steerforth kendisinden beklenmeyecek derecede sessizdi. Ben de içimden bu yerleri bir daha ne zaman göreceğimi, bu arada bende de, bu yerlerde de ne gibi değişiklikler olacağını düşünmekle yeteri kadar oyalanıyordum, istediği an, istediği havaya bürünebilen Steerforth, en sonunda, birden neşelenip gevezeliğe başladı. Beni kolumdan çekip: “Sesini çıkar bakalım, David!” dedi. “Kahvaltıda bahsettiğin mektup neyin nesiydi?”

Mektubu cebimden çıkararak: “Ha!” dedim, “Mektup Betsey Teyzemden.”

“Peki, mektubun nesini konuşacağız?”

“Betsey Teyze, bu yolculuğa çevremi tanıyıp biraz da düşünmek için çıktığımı hatırlatıyor, Steerforth.”

“Sen de, bunları yaptın elbet?”

“Valla, pek de yapmış sayılmam. Doğrusunu istersen, ben bunları unuttum galiba.”

“Eh, öyleyse bari şimdi çevrene bakın da kusurunu kapat. Sağına bakınca alabildiğine dümdüz uzanan bol bataklıklı bir ülke göreceksin soluna bakınca da aynı şeyleri göreceksin. Karşına bak, herhangi bir değişiklik görmeyeceksin, arkana bak gene aynı şeyleri orada göreceksin.”

Güldüm, buralarda kendime uygun bir meslek bulamadığımı söyledim. Belki de bölgenin dümdüz oluşu bu sonucu yaratmıştı.

Steerforth, elindeki mektuba bir göz atarak: “Teyzemiz bu konuda ne diyorlar?” diye sordu. “Bari herhangi bir teklifi var mı?”

“Şey, evet, acaba dava vekili olmak ister miyim diye soruyor. Buna sen ne dersin?”

Steerforth, meseleyi hafiften almasını olağan karşıladım. Betsey Teyze, mektubunda yazdığına göre, vasiyetnamesi üzerinde bir hukukçuya danışırken, aklına gelmiş, benim de dava vekili olmamı uygun bulmuştu. Steerforth’a bunu anlattım.

“Ne de olsa, teyzemizin yönünden büyük bir gelişme sayılır” dedi. “Doğrusu, desteklemeye değer bir teklif bu. Papatya, benim tavsiyem şu: Bu meseleyi hiç de yabana atma.”

Ben de öyle düşünüyordum. Daha sonra, Betsey Teyze’nin şehirde beni beklediğini açıkladım. Mektubunda yazdığına göre, Betsey Teyze, Lincoln’s Hanı’nda bir haftalık oda ayırtmıştı. Her gece Londra’da her evin yanacağını düşündüğü için tavana çıkan taş merdiveni, tavanda bir kapısı olan bu hanı seçmişti.

Yolculuğumuzun bundan sonraki bölümünü pek neşeli geçirdik; arada bir de Adalet Sarayı’ndan söz ediyor, ilerde orada avukatlık yapacağım günlerin hayalini kuruyorduk. Steerforth, bu hayalleri çeşitli komik şekillere sokarak ikimizi de neşelendirdi. Yolculuğumuz sona erince de ertesi gün beni arayacağını söyleyerek evine gitti. Ben de Lincoln’s Hanı’na gittim. Betsey Teyze yatmamış, yemeğe beni beklemişti. Ayrıldığımızdan beri ben dünyayı dolaşmış olsaydım birbirimize kavuşmaktan ancak bu derece sevinç duyabilirdik. Büyükteyzem bana sarılırken avaz avaz bağırdı, gülüyormuş gibi yaparak: “Zavallı anneciğim, o budala minik yaratık, sağ olsaydı o da şimdi bol bol ağlardı” dedi.

“Demek Dick’i getirmediniz, Betsey Teyze?” dedim. “Buna üzüldüm işte. O! Janet, nasılsın bakalım?”

Janet, diz çökerek beni selamlayıp hatrımı sorarken büyükteyzemin yüzü asıldı. Burnunu silerken: “Buna ben de üzüldüm” dedi. “Buraya geldiğimden beri de bir saniye rahat edemedim, Trot.”

Daha ben nedenini soramadan o anlattı. Keder dolu bir ciddiyetle elini masanın üzerine koyarak: “Dick’in yaradılışının eşekleri bizim topraklardan uzak tutmaya yeterli olmadığını anladım. Bu işi yapacak kimsenin inatçı olması, gerekiyor. Onun yerine evde Janet’i bıraksaydım belki daha rahat ederdim. Çimenlerimin üzerinden eşekler geçmişse bugün de saat dörtte bir tane daha geçmiştir mutlaka. Tepeden tırnağa kadar buz kesildim. Mutlaka eşek geçmiştir.”

Betsey Teyze’yi bu konuda avutmaya çalıştım; ama, baktım ki ne söylesem boş, onun düşüncelerine daha fazla karşı gelmeden, akşam yemeğinin tadını çıkarmaya baktım. Büyükteyzem benim bu davranışıma pek sevinmişe benziyordu. Sofra temizlendikten sonra Janet, Betsey Teyze’nin saçlarını gece başlığının içine yerleştirmesine yardım etti; bu da yangına karşı bir tedbirdi. Elbisesinin de eteklerini dizlerinin üstüne sardı, bu da her zaman ayakta ısınmak için yatmadan önce aldığı tedbirlerden biriydi. Sonra ben, alışılmış kurala uyarak, bir kadeh sıcak şarap, su, incecik kesilmiş bir dilim kızarmış ekmek hazırladım. Bu malzemeyle geceyi tamamlayacaktık. Betsey Teyze, karşıma oturmuş, şarabıyla suyunu yudumluyor, kızarmış ekmek parçalarını yemeden birer birer kadehte ıslatıyordu.

“E, Trot” diye söze başladı, “hukukçu olma tasarısı üzerine ne düşünüyorsun? Yoksa daha bu konuyu düşünmeye başlamadın mı?”

“Bunun üzerinde çok düşündüm, Betsey Teyzeciğim; bu konuda Steerforth’la da bir hayli görüştüm. Bu tasarıyı gerçekten pek beğeniyorum. Pek hoşlandım.”

“Gel öyleyse, şerefe içelim!”

“Yalnız, bir derdim var, Betsey Teyze.”

“Nedir, söyle bakayım, Trot?”

“Hukuk pek özel bir öğrenim olduğuna göre masrafı da çok değil midir?

“Senin orada okuman tam bin liraya mal olacak.”

Koltuğumu onun koltuğuna yaklaştırarak: “İşte benim de zihnimi kurcalayan mesele bu,” dedim. “Masraf çok olacak. Benim okumam için zaten pek çok para harcadınız, her zaman da bana karşı pek eli açık davrandınız. Bir cömertlik örneği olduğunuz. Başlangıçta biraz zorluk çeksem de daha sonra ilerleyip rahata kavuşmamı sağlayacak başka işler de vardır değil mi ya? Bu yolda bir deneme yapsam daha iyi olmaz mı? Bu kadar çok parayı feda etmeye katlanabileceğinize emin misiniz? Bu kadar çok masraf yapılması doğru mu? İkinci annem benim, sadece biraz daha düşünmenizi istiyorum. Bunun doğru olduğuna emin misiniz?”

Betsey Teyze o sırada didiklediği ekmek parçasını yemiş, bitirmiş, beni seyrediyordu. Sonra kadehini ocağın üzerine bıraktı, ellerini kat kat eteklerinin üzerine koyarak: “Trot, yavrum” dedi. “Benim hayatta bir gayem varsa o da senin iyi, anlayışlı, mutlu bir insan olmanı sağlamaktır. Bu gaye için yaşıyorum ben. Dick de öyle. Tanıdığım bazı kimseler Dick’in bu konuda söylediklerini duysunlar isterdim. Gayet akıllıca söylenmiş sözlerdi. Yalnız, bu adamın zekâsının kaynaklarını benden başka bilen yok.” Elimi avuçlarının arasına almak üzere konuşmasına ara verdi. “Bugünkü durum üzerinde bir etki yaratacağına inanmadıkça geçmişi anmak lüzumsuzdur, Trot. Belki de zavallı yavrucakla, yani annenle de kızkardeşin Betsey Trotwood beni hayal kırıklığına uğrattıktan sonra bile daha iyi anlaşabilirdim. Toza bulanmış, bitkin halinle bana geldiğin zaman da belki aynı şeyi düşünmüşümdür. O günden beri de, şimdiye kadar da benim için bir kıvanç, bir sevinç kaynağı oldun. Servetimden hak iddia edecek başka kimsem yok.” Sözlerinin burasında duraladı, buna pek şaştım. Sonra: “Hayır,” dedi, “Servetimden hak iddia edecek bir kimsem yok. Sen benim manevi evladımsın. Yalnız, yaşlılığımda bana iyi bir evlat ol, esintilerime, saçma heveslerime dayanmaya çalış. Böylece, hayatının ilk devresi daha mutlu, daha huzurlu geçebilecekken, bunu yapamayan yaşlı kadına onun sana yaptıklarından çok daha büyük bir iyilikte bulunmuş olursun.”

Büyükteyzemin geçmiş günlere değindiğini ilk defa duyuyordum. O sakin tavırla anlatıp sonra başka konuya geçişinde öyle bir yüksek ruhluluk vardı ki, her şey bir yana, yalnız bu bile ona olan saygımı, sevgimi kuvvetlendirmeye yeterdi.

“Artık aramızda anlaşıp her şeyi kararlaştırdık,” dedi. “Bu meseleyi daha fazla konuşmamıza da gerek yok. Bana bir öpücük ver, yarın sabah kahvaltıdan sonra Adliye Sarayı’na gideceğiz.”

Yatmadan önce ocağın başında uzun zaman gevezelik ettik. Benim odam büyükteyzeminkiyle aynı kattaydı. Gece, uzaktan gelen yolcu arabalarının, yük arabalarının gürültüsünden rahatsız oldukça kalkıp kapımı vurarak: “İtfaiye arabalarının gürültüsünü duydun mu?” diye sormasından biraz rahatsız olmuştum, ama sabaha karşı daha rahat uyudu, bana da uyuma imkânı verdi.

Öğleye doğru, Spenlow ve Jorkins’in Adliye Sarayı’ndaki yazıhanelerine gitmek üzere yola çıktık. Betsey Teyze’nin Londra hakkındaki bir başka genel fikri de sokakta gördüğü her adamın yankesici olduğuydu. Bu yüzden, içinde on altınla biraz da gümüş para bulunan kesesini bana verdi. Fleet Caddesi’ndeki oyuncakçı dükkânlarından birinin önünde durup vitrini seyrettik, sonra Ludgate Tepesi’ne, St. Paul Kilisesinin mezarlığına doğru yürüdük. Ludgate’i geçmek üzereydik ki Betsey Teyze daha hızlı hızlı yürümeye başladı; korkmuş gibiydi. Biraz önce yanımızdan geçerken durup bize bakmış olan pejmürde kıyafetli, kötü görünüşlü bir adamın Betsey Teyze’ye neredeyse sürünecek kadar yakından bizi takip ettiğini fark ettim.

Betsey Teyze, dehşet içinde: “Trot, sevgili Trot’çuğum,” diye fısıldadı, kolumdan tuttu. “Ne yapacağım bilmiyorum.”

“Telaşa kapılmayın,” dedim. “Korkacak bir şey yok. Siz bir dükkâna girin, ben çarçabuk o adamı defederim.”

“Hayır, hayır, çocuğum!” dedi. “Dünyada onunla konuşamazsın. Sana yalvarıyorum. Emrediyorum!”

“Hay Allah! Betsey Teyzeciğim,” dedim. “Sersem dilencinin biri o”

“Sen onun ne olduğunu bilemezsin!” dedi. “Kim olduğunu bilemezsin. Ne dediğinin farkında değilsin sen!”

Boş bir kapı önünde durmuştuk, aramızda bu konuşma geçerken adam da durmuştu.

Ben öfkeyle başımı çevirirken Betsey Teyze: “Ona bakma sakın!” dedi. “Sen bana hemen bir araba bul, şekerim, sonra da beni St. Paul Kilisesinin mezarlığında bekle.”

“Sizi mi bekleyeyim?”

“Evet. Ben gitmek zorundayım. Onunla gitmem şart.”

“Onunla mı, Betsey Teyze? Bu adamla mı?”

“Aklım başımda benim. Gitmem şart diyorum sana. Hadi, bana bir araba bul!”

Ne kadar şaşırmış olursam olayım, böyle kesin bir emre karşı gelemeyecek kadar da aklım başımdaydı. Telaşla birkaç adım ilerledim, yoldan boş geçmekte olan bir arabayı çevirdim. Arabanın basamaklarını indirmeme fırsat kalmadan büyükteyzem arabaya atladı, arkasından da o adam! Betsey Teyzemin bunu nasıl yaptığını anlayamamıştım. Oradan uzaklaşayım diye bana öyle ısrarlı bir şekilde elini sallıyordu ki, şaşkınlığıma rağmen, hemen onlardan uzaklaştım. Giderken büyükteyzemin arabacıya: “Nereye götürürsen götür. Dümdüz yola devam et!” dediğini duydum. Bunun üzerine araba da yokuşu tırmanmaya başladı.

Vaktiyle Dick’in bana anlattığı şeylerin bir hayalden ibaret olmadığını şimdi anlamıştım. Dick’in sözünü ettiği o esrarengiz adam buydu mutlaka. Yalnız, bu adamın Betsey Teyze üzerindeki esrarengiz baskısının neden ileri gelebileceğini tahmin edemiyordum. Yarım saat kadar kilisenin avlusunda gezindikten sora baktım araba dönmüş geliyor. Arabacı tam benim yanımda durdu. Betsey Teyze içeride yalnız oturuyordu. Kendini daha iyice toparlayamamış, yapacağımız ziyarete hazırlayamamıştı. Arabacıya bizi biraz dolaştırmasını söyledi. Bana da şu sözlerden başka bir şey söylemedi:

“Sevgili yavrum, bu işin ne olduğunu sakın sorma bana. Bir daha da bundan hiç söz etme.”

Biraz sonra, kendine geldiğini, gideceğimiz yere gidebileceğimizi söyledi. Arabacıya parayı ödemem için bana para kesesini verince, altınların gitmiş olduğunu gördüm, yalnız gümüşler kalmıştı.

Adliye Sarayına küçük bir kemeraltı yolundan gidiliyordu. Kemeraltından geçtikten sonra fazla yürümeden şehrin gürültüsü birdenbire kayboluvermişti. Bir-iki kasvetli avludan, dar yoldan geçtikten sonra Spenlow ve Jorkins’in gün ışığıyla aydınlanan yazıhanesine geldik. Ziyaretçilerin istedikleri zaman kapıyı vurmadan girmelerine izin verilen bu tapınakta üç, dört kâtip yazı kopya etmekle meşgüldü. Bunlardan bir tanesi, başında tarçınlı ekmeği andıran kahverengi sert bir peruka bulunan zayıf, kuru bir adam, büyükteyzemi karşılamak üzere ayağa kalktı. Bizi aldı. Bay Spenlow’un odasına götürdü.

“Bay Spenlow mahkemede, hanımefendi” dedi. “Ama, birazdan gelir. Hemen çağırtayım kendisini.”

Yazıhane, kalın kalın ciltli kitaplarla doluydu. Bunlar bana pek pahalı şeylermiş gibi göründü, dava vekilliğinin iyi bir meslek olduğuna inandım. Gözlerimi odanın içindeki eşyalar üzerinde gezdirirken dışarıdan ayak sesleri duyuldu. Bay Spenlow, sırtında beyaz kürkle çevrilmiş siyah bir cüppe, telaş içinde geldi, içeri girerken de şapkasını çıkardı.

Seyrek saçlı, ufak tefek bir adamdı. Boynundaki beyaz boyunbağı da, gömleğinin kolağzı da kaskatı kolalanmıştı. Elbisesi derli topluydu, sımsıkı da düğmelenmişti. Kıvırcık sakalını düzeltmek için de çok uğraşmış olduğu belliydi. Öylesine dimdik duruyordu ki kendini şöyle biraz eğmesi mesele oluyordu. Masanın üzerindeki kâğıtlar arasından bir şey araması gerekince bütün vücudunu birden çevirmek zorunda kaldı.

Betsey Teyze benden ona daha önce söz etmişti. Adam: “Demek bizim mesleğimize katılmak istiyorsunuz, Bay Copperfield?” dedi. Geçen gün büyükteyzenizle başka bir meseleyi konuşurken burada boş yer olduğunu kendisine söyledim. Çok değer verdiği, iyi yetişmesini istediği yeğeninden söz açtılar. Yanılmıyorsam bu yeğenle müşerref oluyorum, değil mi?”

Yerimden kalkıp kendisini selamladım; sonra, kesin kararımı vermeden önce bir süre deneme mahiyetinde çalışmak için izin istedim.

“Elbette,” dedi. “Biz burada her zaman bir ay mühlet veririz. Bana kalsa iki, üç, hatta istendiği kadar mühlet tanırım ama, ortağım var, Bay Jorkins.”

“Vereceğimiz ücret de bin lira, öyle mi, efendim?” diye sordum.

“Evet, pul dahil, ücret bin lira. Bayan Trotwood’a da anlattığım gibi, benim para işleriyle pek ilgim yoktur. Bazı kimseler paraya daha da az önem verirler sanırım. Yalnız, Bay Jorkins’in bu konularda kendine göre bazı fikirleri var, ben de onun fikirlerine saygı duymak zorundayım. Kısacası ortağım bin lirayı çok az buluyor.”

Teyzemi masraftan kurtarmak çabası içinde: “Bence, efendim” dedim. “Staj yapan bir kâtip çok iyi çalışırsa, mesleğinin ehli olursa...” Bu bana kendimi methetmek gibi geldiği için kızarıvermiştim, “daha sonraki yıllarda ona... şey vermek mümkün olmaz mı?”

Bay Spenlow büyük bir gayretle, binbir zorlukla başını boyunbağından birazcık uzaklaştırarak salladı: “Hayır. Elim, kolum bağlı olmasaydı, bu meseleyi nasıl düzene koyardım onu anlatmayacağım. Yalnız, Bay Jorkins’e laf anlatmak imkânsız.”

Bu korkunç Jorkins canımı sıkmıştı. Yalnız sonradan, onun aksi ama, sakin bir adam olduğunu, buradaki belli-başlı işinin de, geri planda kalıp, daima çevresine çok inatçı, insafsız bir adam havasında tanıtılmak olduğunu öğrendim. Kâtiplerden biri ücretine zam isterse buna Jorkins izin vermezdi; bir müşteri masraf faturasını ödemekte gecikirse bunun ödenmesini Jorkins isterdi. Spenlow bunlara ne kadar üzülürse üzülsün, Jorkins’in dedikleri mutlaka yapılmalıydı. Bir iyilik perisi olan Spenlow’nun eh de, kalbi de her zaman açıktı ama; şu her işe ket vuran şeytan Jorkins işi bozuyordu. Daha yaşlandıkça başka yerlerde de Spenlow - Jorkins sisteminin uygulandığını gördüm.

Bir aylık deneme devresine dilediğim zaman başlamam kararlaştırıldı. Betsey Teyze’nin de bu devrenin sonuna kadar şehirde kalması ya da devre sona erince gelmesi gerekmiyordu, çünkü benim adıma yapılacak anlaşmanın kâğıtlarını imza için büyükteyzemin evine gönderebileceklerdi.

Yazıhaneden ayrıldıktan sonra Lincoln’s Hanı’na kadar yeni bir olayla karşılaşmadan gelebildik. Yalnız, bir sebze arabasının zavallı eşeği büyükteyzemin kötü hatıralarını aklına getirdi. Kazasız belasız hana varınca benim gelecekle ilgili tasarılarım üzerinde uzun uzadıya konuştuk. Betsey Teyzenin bir an önce evine dönmek istediğini, yangın, yiyecek, yankesici kuruntusundan Londra’da yarım saat bile rahat edemediğini bildiğim için benim yüzümden kendisini sıkıntıya sokmamasını, kendi başımın çaresine bakabileceğimi söyledim.

“Buraya geleli yarın bir hafta olacak, her an dönmeyi düşündüm” dedi. “Adelphi’de kiralık odalar varmış, bunların tam sana göre olduğunu tahmin ediyorum, Trot.”

Sonra, cebinden dikkatle kesilmiş bir gazete ilanı çıkardı. İlanda, Adelphi’de Buckingham Caddesi’nde, ırmağa bakan mobilyalı kiralık odaların bulunduğu, bunların öğrenim yapmakta olan gençlere verilebileceği yazılıydı.

Kendime ait bir evde yaşamak düşüncesi beni pek heyecanlandırmıştı. Kızararak. “Tam bana göre bu, Betsey Teyze” dedim.

Bir dakika önce çıkarıp kenara koyduğu başlığını hemen başına geçirdi. “Öyleyse, hadi yürü” dedi. “Gidip şu odalara bir bakalım.”

Hemen yola çıktık. İlanda, Bayan Crupp’a başvurmamız belirtiliyordu. Biz de Bayan Crupp’un oturduğu bölüğün zilini çaldık. Ancak dört defa çaldıktan sonra kadın göründü. Çok şişman bir kadındı. Uzun paçalı donları eteğinin altından görünüyordu.

Betsey Teyze: “Sizin şu kiralık odalarınızı görebilir miyiz?” dedi.

Bayan Crupp cebinden anahtarları çıkarırken: “Bu bey için mi?” diye sordu.

“Evet, yeğenim için.”

Kadın: “Odalarım böyleleri için biçilmiş kaftandır” dedi.

Yukarı çıktık. Boş odalar evin çatı katındaydı, yangın merdivenine de yakındı ki bu büyükteyzem için pek önemliydi. Daire hemen hemen hiçbir şey görülmesine imkân olmayan küçük bir taşlıkla, hiçbir şey görülmeyen küçük bir mutfaktan, bir oturma odasıyla bir de yatak odasından ibaretti. Eşyası epey eskimişti ama, benim için mükemmel sayılırdı. Irmak da gerçekten pencerenin önündeydi.

Daireyi pek beğenmiştim. Betsey Teyze, Bayan Crupp şartları görüşmek üzere mutfağa geçtiler. Ben, oturma odasındaki kanepede kalmış, böyle asil bir evde oturmamın mümkün olacağını düşünmeye bile cesaret edemiyordum. Bir süre sonra, dönüp geldiler. İkisinin de yüzlerinden anlaşmanın yapılmış olduğunu anlayarak sevindim.

Betsey Teyze: “Bunlar son kiracının eşyası mı?” diye sordu.

Bayan Crupp: “Evet, öyle hanımefendiciğim?” dedi.

“O kiracıya ne oldu?”

Kadın birdenbire şiddetli bir öksürük nöbetine tutulmuştu, zorlukla konuştu: “Adamcağız burada hastalanmıştı, hanımefendiciğim... Öhö, öhö! Ne yazık ki sonra da öldü.”

Betsey Teyze: “Neden öldü?” diye sordu.

“Şey, hanımefendiciğim... içkiden, dumandan öldü.”

“Duman mı? Yani ocakların dumanı mı?”

“Hayır, hanımefendiciğim, yaprak sigarasıyla pipo dumanından demek istedim.”

Büyükteyzem bana döndü: “Bulaşıcı bir hastalık değildir, Trot” dedi.

“Hayır, değildir” dedim.

Kısacası Betsey Teyze benim bu eve bayıldığımı gördüğü için bir aylığına tuttu. Bu süre dolunca da istersem on iki ay kalabileceğimi şart koştu. Bayan Crupp yatak takımlarını sağlayacak, yemek de verecekti. Öteki ihtiyaçlar zaten sağlanmıştı. Kadın bana öz oğlu gibi bakacağını, üzerime titreyeceğini söyledi. Ertesi gün eve taşınmam kararlaştırıldı. Bayan Crupp da bakımıyla ilgilenebileceği bir kimseye kavuştuğu için Tanrı’ya şükrettiğini bildirdi.

Dönerken, Betsey Teyze bundan sonra süreceğim hayatın beni ciddi, güvenilir bir insan haline getireceğinden şüphesi bulunmadığını, benden de zaten başka bir şey beklemediğini söylüyordu. Ertesi gün de, giyim eşyamla kitaplarımı Bay Wickfield’in evinden taşınması için harekete geçmeden önce bu sözleri tekrarladı. Agnes’e uzun bir mektup yazdım, büyükteyzeme verdim, çünkü ertesi gün gidiyordu.

XXIV
İLK SARHOŞLUĞUM

Bu azametli şatoda tek başıma oturmam pek harikulade bir şeydi. Kapımı kapadığım zaman kalesine girdikten sonra merdiveni yukarı çeken Robinson Crusoe sayıyordum kendimi. Evimin anahtarı cebimde, sokaklarda dolaşabileceğimi, rastlayacağım bir kimseyi evime çağırabileceğimi, bunun da benden başka hiç kimseye külfet yüklemeyeceğini düşünmek ne hoş şeydi! Kimseye hesap vermeden içeri girip dışarı çıkabilmek, bir ihtiyacım olduğu zaman zili çalıp Bayan Crupp’u yukarı çağırtmak da pek hoştu. Bunların hepsi iyiydi, hoştu ama, çok sıkıcı göründükleri zamanlar da oluyordu.

Sabahları, hele hava iyi olduğu günler, her şey pek güzeldi. Gün ışığında hayat çok taze, çok hür görünüyordu; güneş altında daha da taze, daha da hür. Ama, gün dönünce hayat da dönüyormuş gibi oluyordu. Nasıl olduğunu bilmiyorum, mum ışığı altında hayat pek ender güzel görünüyordu. O zaman, konuşacak birini arıyordum. Agnes’i özlemiştim. Sırlarımın o gülümseyen hâzinesinin yerinde koskocaman bir boşluk vardı şimdi. Bayan Crupp çok uzaklardaydı. İçkiden, sigaradan ölen o benden önceki kiracıyı düşünüyordum. Onun yaşayabilmesini, ölümüyle beni rahatsız etmemesini isterdim.

İki gün, iki gece sonra, sanki bir yıldır burada kalıyormuşum gibi bir duyguya kapıldım. Eskisinden bir saat bile daha yaşlanmış değildim; üstelik, eskisi gibi gene toyluğumdan ötürü işkence çekiyordum.

Steerforth ortalıkta görünmeyince, acaba hasta mı, diye korkmaya başladım. Üçüncü gün yazıhaneden erken ayrıldım, Highgate’e kadar yürüdüm. Bayan Steerforth beni gördüğüne pek sevindi, oğlunun Oxford’daki arkadaşlarından biriyle St.Albans yakınlarında oturan bir başka arkadaşını görmeye gittiğini, ertesi gün döneceğini bildirdi. Steerforth’a o kadar düşkündüm ki şu Oxford’lu arkadaşlarını adamakıllı kıskanmıştım.

Sabahleyin yazıhaneye gitmeden önce kahvemle kurabiyemi yerken Steerforth içeri giriverdi. Pek sevinmiştim. (Burada, Bayan Crupp’un çok kahve kullandığı halde kahvesinin pek yavan olduğunu da belirtmek isterim.)

“Sevgili Steerforth’çuğum!” diye bağırdım. “Seni bir daha göremeyeceğimi sanmaya başlamıştım.”

“Eve döndükten sonra hemen ertesi gün gitmek zorunda kaldım. Vay, Papatya’m! Sen burada pek itibarlı bir bekâr hayatı sürüyorsun galiba.”

Ona evi gezdirdim, bu arada mutfağı da gururla göstermeyi unutmadım. O da pek beğendi.

“Bak ne diyeceğim sana. Beni kovmazsan, burasını bir şehir evi haline getireceğim.”

Bu pek güzel bir haberdi. Onu kovmamı bekliyorsa kıyamet gününe kadar bekleyeceğini söyledim. Elimi çıngırağın ipine götürüp: “Burada kahvaltı edersin,” dedim. “Bayan Crupp sana taze kahve yapar, ben de sana bekâr fırınında ekmek kızartırım.”

Steerforth: “Hayır, hayır!” dedi. “Çıngırağı çalma. Kalamam. Covent Garden’de Piazza Oteli’nde kalan çocuklardan biriyle kahvaltı edeceğim.”

“Ama, yemeğe gelirsin?” dedim.

“Hayatım pahasına da olsa gelemem. Çok isterdim ama, bu çocuklarla kalmak zorundayım. Yarın üçümüz birlikte yola çıkıyoruz.”

“Öyleyse, yemeğe onları da getir. Gelirler mi dersin?”

“Elbette, hem de koşa koşa gelirler ama, sana yük oluruz. İyisi mi sen de gel, hep birlikte bir yerde yemek yiyelim.”

Bu teklifi kabul etmedim, çünkü eve ısınmak için bir şeyler yapmam gerektiğini düşünüyordum, bundan daha iyi bir fırsat da olamazdı elbette. Steerforth beğendikten sonra evimle daha da göğsüm kabarmıştı. Onun için, Steerforth’a arkadaşlarının başları üzerine yemin ettirdim, saat altıda yemekle buluşmak üzere sözleştik.

O gidince Bayan Crupp’u çağırdım, ona tasarımı açıkladım. Kendisinin sofraya hizmet edemeyeceğini baştan söyledi; yalnız, bu işi güzelce yapabilecek bir delikanlıdan söz etti. Beş şiling verirsem bu mesele hallolacaktı. Bundan sonra, bir anda iki yerde birden bulunamayacağına göre, bulaşıklar için de birini bulmamız gerektiğini belirtti. Tanıdığı bir kız varmış, on sekiz metelik verirsek onun da geleceğini söyledi. Böylece, iş yalnız yemeğe kalmıştı. Onu da Bayan Crupp’un tavsiyesi üzerine yakındaki mezeciden sağladım. Ev sahibi kadına sadece patates pişirmek kalmıştı.

Bu hazırlığı sevinçle tamamladıktan sonra Covent Garden pazarından biraz soğukluk aldım, o civardaki şarapçılardan birine de uğrayıp külliyetli miktarda şarap ısmarladım. Akşamüstü eve geldiğim zaman şişelerin mutfağın ortasına dizilmiş olduklarını gördüm. Şişelerden ikisi eksildiği halde gene de gözüme çok görünmüştü. Bunlar Bn. Crupp’un huzurunu kaçırmış, beni de hayli korkutmuştu.

Steerforth’un arkadaşlarından birinin adı Grainger’di, ötekininki de Markham. İkisi de çok neşeli, canlı çocuklardı. Grainger, Steerforth’tan biraz daha büyücekti. Pek genç gösteren Markham ise yirmiden fazla değildi. Daha sonra Markham’ın kendinden hep “adam” diye söz ettiğini, birinci şahıs zamirini hiç kullanmadığını öğrendim.

Markham, kendini kastederek: “Biri burada gayet rahat yaşayabilir, Bay Copperfield” dedi.

“Durum pek de fena değil” dedim. “Odalar gerçekten kullanışlı.”

Steerforth: “İnşallah ikiniz de aç karnına gelmişsinizdir” dedi.

Markham: “Şerefim üzerine yemin ederim ki,” dedi. “Şehir adamın iştahını açıyor. Adam bütün gün aç kalıyor. Adam boyuna yemek yiyor.”

Başlangıçta biraz utandığımdan, sofraya başkanlık etmek için kendimi pek küçük bulduğumdan Steerforth’a sofranın başına geçmesini söyledim. Ben de onun karşısına oturdum. Her şey mükemmeldi. Şarabı da unutmadık. Steerforth, servisi öyle güzel idare ediyordu ki, ziyafet boyunca hiç boş kalmadık. Yemekte onlarla istediğim kadar iyi arkadaşlık edemedim, çünkü iskemlem kapının karşısındaydı, hizmet eden oğlanın da ikide bir odadan çıktığını görüyordum. Duvara vuran gölgesinde de hep ağzında şişe görülüyordu. Bulaşıkçı kız da huzurumu kaçırmıştı: Tabakları yıkamaktansa kırmayı tercih ediyordu. Pek meraklı olduğundan, mutfaktan dışarı çıkması da yasaklandığından, boyuna bizi gözetliyordu. Bu arada dalgınlıkla birkaç defa da tabakların üzerine düştü, büyük zarara yol açtı.

Her neyse, bunlar basit şeylerdi, sofra temizlenip soğukluk getirildiği zaman çarçabuk unutuluverdi. Bu sırada becerikli delikanlının konuşamaz hale geldiği keşfedildi. Onu kenara çekip, Bayan Crupp’u araması, bulaşıkçı kızı da alıp aşağıya götürmesini söyledim. Bundan sonra da kendimi eğlenceye verdim.

Neşeli, hafif yürekli olmakla başladım işe. Söylemeyi tasarlayıp da sonradan aklımdan çıkmış şeylerin hepsi birden zihnime yığılıvermişti. Kendi nüktelerime de, başkalarınınkilere de canı gönülden gülüyordum. Steerforth’u, şarap vermediğini hatırlatarak, hizaya getirdim. Oxford’da buluşmak üzere birkaç kere sözleştim. Yeni bir emre kadar haftada bir böyle ziyafet vermeyi kararlaştırdığımı söyledim. Sonra da çılgın gibi Grainger’in kutusundan o kadar çok enfiye aldım ki mutfağa gidip, hapşırmam geçinceye kadar on dakika kalmam gerekti.

Şarabın da boyuna daha çabuk pay edilmesini istiyordum; öyle ki yeni şişe açılması gerekmeden çok önce, elimde mantar burgusu, ayağa kalkıyor, şişe açıyordum. Steerforth’un şerefine kadeh kaldırmayı teklif ettim, onun en iyi arkadaşım olduğunu, çocukluğumda beni koruduğunu, ilk arkadaşımın o olduğunu anlattım. Şerefine kadeh kaldırmaktan sevinç duyduğumu söyledim. Ona olan borçlarımı asla ödeyemeyeceğimi belirttim, kendisine karşı anlatamayacağım kadar hayranlık duyduğumu söyledim. Sözlerimi de: “Senin şerefine, yaş-şa! diyorum. Tanrı seni korusun!” diyerek bitirdim. Üçer defa: “Şa! Şa! Şa!” dedik. Son bir defa da uzun bir “yaş-şa!” çektik. Elini sıkmak için yanına giderken masanın yanından geçtiğim sırada kadehini kırdım. Sonra da hiç soluk almadan: “Steerforth,” dedim. “Sen-benim-varlığımın-koruyucu-yıldızısın! ”

Birisi sigara içiyordu. Hepimiz sigara içiyorduk. İçimden gelen titreme isteğini gidermek için ben de sigara içiyordum. Steerforth benim hakkımda bir konuşma yapmış, beni gözlerinden yaşlar boşanacak derecede duygulandırmıştı. Teşekkür ettim, bu kadronun ertesi gün de, ondan sonraki günler de yemek yemek üzere saat beşte toplanmasını teklif ettim. Böylece, bol bol konuşmaya, eğlenmeye vakit bulacaktık.

Birisi yatak odamın penceresinden başını uzatmış, alnını pencerenin yanındaki taşa dayamış, serinliyor, temiz havayı yüzünde hissediyordu. Bu bendim. Kendi kendime şöyle diyordum: “Copperfield, niçin sigara içmeye çalıştın? Bunu yapamayacağını bilmem gerekirdi.” Şimdi de başkası aynanın karşısında kendini seyrediyordu. Bu da bendim. Aynada pek solgun görünüyordum. Gözlerim bomboş görünüyordu. Saçlarım -sadece saçlarım, başka hiçbir yerim değil- sarhoş görünüyordu.

Birisi bana: “Hadi tiyatroya gidelim, Copperfield” dedi. Önümde yatak odası falan yoktu, yalnız, üzeri kadehlerle dolu sarsak masa vardı, lamba vardı; Grainger sağımda, Markham solumda, Steerforth karşımda... hepsi sisler arasında, pek uzakta oturuyorlar. Tiyatro mu? A, elbette! Tam gidilecek yer. Hadi yürüyün! Yalnız, yangın çıkmasın diye, herkesten sonraya kalıp lambayı söndürürsem hoşgörsünler beni.

Karanlıkta bir karışıklık yüzünden kapı kaybolmuştu. Steerforth gülerek beni kolumdan yakalayıp dışarı çıkardığı zaman ben perdeleri ellerimle yoklayarak kapıyı arıyordum. Birbirimizin arkasından aşağıya indik. Merdivenin sonuna doğru birisi düştü, aşağı kadar yuvarlandı. Bir başkası bunun Copperfield olduğunu söyledi. Bu yanlış habere önce kızmıştım ama, kendimi koridorda sırtüstü bulunca bu sözlerin bir esasa dayandığını düşünmeye başladım.

Lambaların çevresinde koca koca halkaların bulunduğu, pek sisli bir gece. Yağışlı olduğuna dair de bir söylenti dolaştı. Ben: “Kırağı yağmış” diye düşündüm. Steerforth bir sokak lambasının altında tozlarımı silkti, birisinin hiç anlaşılmaz bir şekilde bir yerden çıkardığı şapkamı düzeltti. Daha önce ben şapkamı giymemiştim. Steerforth sonra: “Şimdi daha iyisin, değil mi?” diye sordu. Ben de ona: “Dem-mir gibiyim!” diye gene kelimelerin arasında hiç durmadan karşılık verdim.

Güvercin kafesini andıran bir yerden, sisler arasından, bir adam göründü, birinden para aldı, bunu yaparken benim de parası ödenen beylerden olup olmadığımı sordu, benim için para alıp almamakta duraladığı da belliydi; adamın yüzüne şöyle bir bakmakla anlamıştım bunu. Çok geçmeden, pek sıcak bir tiyatronun en yüksek kısmındaydık, bana dumanı çıkıyormuş gibi görünen büyücek bir salona yüksekten bakıyorduk. Salonu dolduran halk da ancak hayal meyal seçiliyordu. Bir de sahne vardı. Sokaktan sonra pek temiz pek düzgün görünmüştü bana. Sahnede de şundan, bundan konuşan birtakım insanlar vardı. Konuştukları şeyler hiç de ipe, sapa gelecek şeyler değildi. Parlak ışık bolluğu vardı, çalgı da vardı. Aşağıdaki localarda hanımlar vardı. Daha başka neler vardı bilmiyorum. Koca bina bana sanki yüzme öğreniyormuş gibi görünmüştü. Düzgün tutmaya çalışınca da öyle anlatılmaz biçimde oynuyordu ki!

Birisinin işaretiyle hanımların bulunduğu localara inmeyi kararlaştırdık. Bir kanepenin üzerinde elbiseleriyle uzanmış, elinde opera dürbünü, bir adam gözlerimin önünden geçti. Sonra beni de bu localardan birine soktular. Otururken bir şeyler söylemiş olmalıyım ki çevremdekiler: “Susalım!” diye bağırdılar, hanımlar da hakaret dolu bakışlarla beni süzdüler. Sonra.. bir de ne göreyim! Evet, evet; Agnes, aynı locada, önümdeki sırada oturuyordu, yanında hiç tanımadığım bir hanımla bir bey vardı. Şimdi onun yüzünü o gecekinden daha iyi gördüğümü söyleyebilirim. Yüzünde pişmanlık, şaşkınlık okunuyordu.

Yüksek sesle: “Agnes,” dedim. “Tanrı-takdis-edesi Agnes...”

“Şşşt! allahaşkına, sus!” dedi. “Neden böyle konuştuğunu anlayamadım. Seyircileri rahatsız ediyorsun. Sahneye bak.”

Agnes’in tavsiyesi üzerine dikkatimi oraya vermeye, bir şeyler duymaya, neler olup bittiğini öğrenmeye çalıştım ama, boşuna! Ara-sıra gene Agnes’e bakıyordum. Köşeye büzüldüğünü, eldivenli elini alnına götürdüğünü gördüm.

“Agnes” dedim, “galiba-sen-kendini-iyi-hissetmiyorsun?”

“İyiyim, iyiyim, sen bana aldırma, Trotwood,” dedi. “Dinle, bak, yakına mı gideceksin?”

“Ben-mi-gidecekmişim-yani? ”

“Evet.”

Aşağıya inerken ona elimi vermek üzere beklemek niyetinde olduğumu söylemek gibi bir budalalık esti aklıma; galiba bunu da nasılsa söyledim ki Agnes, kısa bir süre bana dikkatle baktıktan sonra, ne dediğimi anladı, alçak bir sesle karşılık verdi:

“Çok kesin konuşursam dediklerimi yapacağına eminim. Şimdi, benim hatırım için, git buradan, Trotwood. Arkadaşlarına da söyle, seni evine götürsünler.”

Ona kızmıştım, ama beni biraz yola da getirmişti, “İyi geceler” anlamına gelen yarım yamalak bir şeyler mırıldandıktan sonra, kalkıp oradan uzaklaştım. Ötekiler de peşimden geldiler. Locanın kapısından çıkar çıkmaz kendimi yatak odamda buldum. Burada yalnız Steerforth vardı, soyunmama yardım ediyordu. Ben de bir yandan Agnes’in kızkardeşim olduğunu söylüyor, bir yandan bir şişe şarap açayım diye, mantar burgusunu getirmesi için direniyordum.

XXV
İYİ VE KÖTÜ MELEKLER

Baş ağrısıyla, hastalıkla, pişmanlıkla geçen o acı günden sonra sanki bir sürü dev, kocaman bir kaldıraç alıp, o günü aylarca öncesine götürmüştü. Kafamın içi ziyafet gecesine ait birbirini tutmayan anılarla doluydu. Ben bu durumda, dairemin kapısından çıkarken, bir hademe, elinde bir mektup, yukarı geliyordu. Kendisine verilen işi yapmakta hiç de acele etmiyordu, ama merdivenin üst başından onu seyrettiğimi görünce hemen hızlandı, sanki yol boyunca koşmuş gibi, yanıma soluk soluğa geldi.

Elindeki küçük bastonla şapkasına dokunup: “Bay Trotwood Copperfield siz misiniz, efendim?” dedi.

Adamın söylediği ada zorlukla sahip çıktım: Mektubun Agnes’ten geldiğini anlamıştım bu da beni pek sarsmıştı. Gene de aradığı kimsenin ben olduğumu söyledim; bunun üzerine, hademe mektubu bana verdi, hemen karşılık istendiğini de bildirdi. Yazacağım karşılığı beklemesi için, adamı aşağıda bırakıp odama döndüm. Öyle sinirli bir haldeydim ki mektubu kahvaltı masamın üzerine bıraktım, açmak cesaretini buluncaya kadar bir süre uzaktan baktım. Zarfı açınca gördüm ki, tiyatrodaki durumdan hiç söz etmeyen, samimi bir dille yazılmış bir mektuptu bu. Şöyle diyordu:

“Sevgili Trotwood’cuğum; babamın mümessili Bay Warterbrook’un Holborn’da Ely mahallesindeki evinde kalıyorum. Bugün herhangi bir saatte gelip beni görebilir misin? Daima senin sevgili arkadaşın, Agnes.”

Dilediğim gibi bir karşılık yazabilmek o kadar uzun sürdü ki hademe, benim yazı yazmayı yeni öğrendiğimi düşünmediyse, bu gecikmeye başka ne anlam vermiştir bilemiyorum. Hiç değilse beş altı kere yazıp yırtmış olsam gerek. En sonunda şöyle yazdım:

“Sevgili Agnes’ciğim; mektubun tıpkı sen. Mektubun değerini belirtmek için başka ne diyebilirim ki? Saat dörtte geleceğim. Sevgilerimi, üzüldüğümü bildiririm.”

O gün yazıhaneden üç buçukta ayrıldım, birkaç dakika sonra da buluşma yerine varmıştım. Oysa saat dörtte geleceğimi bildirmiştim. Öyleyken, Bay Waterbrook’un evinin kapısın çalmak cesaretini en sonunda bulabildiğim zaman, dediğim saati bir çeyrek saat geçiyordu.

Bay Waterbrook’un çalışma yeri birinci kattaydı. Nezaket ziyaretleri ise üst katta yapılıyordu. Beni oldukça küçük güzel bir salona aldılar. Agnes, orada oturmuş, para kesesi örüyordu. Öyle sakin, öyle hoş bir görünüşü vardı ki hemen Canterbury’deki öğrencilik günlerimi, geçen geceki tütün kokulu budala halimi hatırladım, yakınlarda da başka kimse bulunmadığı için kendimi kötüleyip utancımı belirtmeye koyuldum; kısacası, kendimi rezil ettim. Gözyaşı döktüğümü de saklamayacağım. O günkü davranışımın en akıllıca davranış mı, yoksa en saçma davranış mı olduğuna şimdi bile karar veremiyorum.

Başımı öbür yana çevirerek: “Senden başka birisi olsaydı bunun yarısı kadar bile üzülmezdim,” dedim. “Beni o halde sen göresin! Başıma böyle bir şey geleceğine, ölseydim daha iyi olurdu, diyeceğim geliyor.”

Elini bir an için kolumun üzerine koydu, ben de kendimi bir dost yanında, rahatlamış hissettiğim için elini tutup dudaklarıma götürerek minnet duyguları içinde yavaşça öpmeden edemedim.

Agnes, neşeyle: “Otur bakalım,” dedi. “Üzülme böyle, Trotwood. Sırlarını bana emanet edemezsen kime edeceksin?”

“Ah, Agnes!” dedim. “Sen benim iyi kalpli meleğimsin.” Oldukça üzgün bir tavırla gülümsedi, başını salladı. “Evet, Agnes, benim iyi bir kalpli meleğim! Her zaman benim meleğimsin sen.”

“Gerçekten öyleysem, Trotwood,” dedi. “Özellikle üzerinde durmam gereken bir mesele var.” Merakla baktım ama, ne demek istediğini de kestirmiştim. Dikkatle bana bakarak: “O da şu.” dedi. “Kötü meleğin hakkında sana bir ihtarda bulunmak istiyorum.”

“Sevgili Agnes’çiğim” diye söze başladım, “Steerforth’u kastediyorsan...”

“Evet, onu kastediyorum”

“Öyleyse sen onu çok yanlış tanımışsın. O mu benim ya da başkasının kötü meleği olacak? Benim için bir rehberden, bir dayanaktan, arkadaştan başka bir şey değil o. Sevgili Agnes’ciğim, geçen geceki halime bakıp Steerforth hakkında bir yargıya varman haksızlık değil mi? Sana yakışır mı bu?”

Agnes, sakin sakin: “Onun hakkındaki düşüncelerimi senin geçen geceki halinden çıkarmadım” dedi.

“Öyleyse, nereden çıkardın?”

“Birçok şeyden. Belki basit şeyler ama, hepsini bir araya toplayınca bana hiç de öyle görünmedi. Kısmen onun hakkında senin anlattıklarından, Trotwood, kısmen senin karakterinden, kısmen de Steerforth’un senin üzerindeki etkisinden çıkardım.”

Agnes başını önündeki işe eğdikten sonra ben hâlâ onun sesini dinliyormuşum gibi sessiz sessiz oturdum. Steerforth da, kendisine karşı olan bağlılığıma rağmen, Agnes’in sesinde karanlıklara karıştı.

Agnes yeniden başını kaldırarak: “Benim gibi, böyle bir köşeye çekilmiş yaşayan, dünyayı pek az tanıyan birinin sana böyle kesin bir ifadeyle tavsiyede bulunması hatta böyle kuvvetli bir düşünceyi ileri sürmesi büyük cüret doğrusu. Ama, bunun neden ileri geldiğini biliyorum. Trotwood; birlikte büyüdüğümüzü hatırlayınca, seninle ne kadar ilgilendiğimi düşününce bu cüretli buldum. Sözlerimin doğru olduğuna eminim. Sana tehlikeli bir dostluk kurduğunu söylerken sanki konuşan ben değilmişim de başkasıymış gibi geliyor bana.”

Gene yüzüne baktım, o sustuktan sonra sesini dinledim; Steerforth’un hayali kalbime yerleşmiş olduğu halde, gene karanlıklara karıştı.

Kısa bir süre sonra: “Senin koyu bir inanç haline gelmiş olan duygularından hemencecik vazgeçmeni bekleyecek kadar mantıksız değilim,” dedi. “Acele etmeden yapmalısın bunu. Senden sadece, beni hatırlayacak olursan, bu söylediklerimi de düşünmeni rica ediyorum, Trotwood. Bütün bunlardan ötürü bağışlayacak mısın beni?”

“Steerforth’a haksızlık etmekten vazgeçip onu benim kadar sevdiğin zaman bağışlarım seni, Agnes” dedim.

“O zamana kadar bağışlamayacak mısın?”

Ben Steerforth’tan söz edince Agnes’in yüzünün bir an gölgelenir gibi olduğunu gördüm, ama gülümseyişimi de karşılıksız bırakmadı, gene eskisi gibi pervasızca dertleşmeye koyulduk.

“Peki, Agnes” dedim. “Ya sen benim geçen geceki halimi ne zaman bağışlayacaksın?”

“Hatırladığım zaman” dedi.

Ona kalsa, böylece konuyu değiştirecekti, ama ben bu meseleyle öylesine doluydum ki kendimi küçük düşürecek hale nasıl geldiğimi, olayların nasıl geliştiğini, son tiyatro hikâyesinin nasıl bağlandığını anlatmakta ayak diredim. Bunu yapmakla enikonu ferahlamıştım, hele ben kendimi idareden aciz olduğum bir sırada Steerforth’un benimle ilgilendiğini anlatmak pek iyi gelmişti. Ben sözlerimi bitirir bitirmez Agnes konuyu değiştirdi:

“Bana sadece başın dertte olunca değil, âşık olunca da sırlarını açıklamalısın, bunu unutma” dedi. “Miss Larkins’in yerini kim aldı, Trotwood?”

“Hiç kimse, Agnes.”

Gülerek parmağını salladı: “Mutlaka birisi almıştır, Trotwood.”

“Hayır, Agnes, sözlerime inan. Evet, bir hanım var, Bayan Steerforth’un evinde oturuyor. Çok akıllı bir kız, kendisiyle konuşmaktan da hoşlanıyorum ama, ona hayran değilim.”

Agnes, daha sonra da Uriah’yı görüp görmediğimi sordu.

“Uriah Heep’i mi?” dedim. “Hayır. Londra’da mı?”

“Her gün aşağıdaki yazıhaneye geliyor. Benden bir hafta önce Londra’ya gelmişti. Ne yazık ki pek hoşa gitmeyecek bir iş için geldiğini sanıyorum, Trotwood.”

“Yani senin huzurunu kaçıran bir iş için geldiği anlaşılıyor,” dedim. “Bu ne olabilir ki?”

Elindeki işi bıraktı, ellerini birbirinin üzerine koyup o güzel yumuşak gözleriyle bana bakarak: “Uriah, babamla ortak olmaya hazırlanıyor sanıyorum” dedi.

“Ne! Uriah mı? Şu cimri, suratsız, çıyan kılıklı adam mı? Buna karşı koymadın mı, Agnes? Düşün bir kere, bu ne biçim bir ortaklık olacak! Sesini duyurmalısın. Babanın böyle çılgınca bir adım atmasını önlemelisin. Daha vakit varken bunu önlemen gerekiyor, Agnes.”

Ben konuşurken o, gözlerini benden ayırmadan, hafifçe gülümseyerek başını salladı. Sonra “Babam hakkında son konuştuklarımızı hatırlıyor musun?” dedi. “Arası çok geçmeden -ancak iki üç gün sonra- babam bana bunları anlattı. Bu ortaklığı kendi isteğiyle yapıyormuş gibi görünmeye çalışması, bunu zorla yaptığını saklamak istemesi pek acıydı. Çok üzüldüm.”

“Zorla mı, dedin, Agne? Onu zorlayan kim?”

Agnes biraz duraladıktan sonra: “Uriah” dedi. “Kendisini babama vazgeçilmez bir kimse olarak kabul ettirmiş. Kurnaz, açıkgöz bir adam. Babamın zayıf taraflarını öğrenmiş, onları geliştirmiş, babamı korkutuncaya kadar da onlardan yararlanmasını bilmiş. Babamın üzerinde de nüfuzu pek büyük. Kuvvetini de çok kötü bir şekilde kullanıyor.”

Uriah’nın köpek olduğunu söyledim, o anda bu benim pek hoşuma gitti. Agnes anlatıyordu:

“O sıralarda, Uriah babama işi bırakacağını söylemiş. Sözde, onun yanından ayrıldığına üzülüyormuş ama, daha iyi iş imkânı elde ettiği için buna katlanmak zorunda kalmış. Babam da, pek üzgün, yardıma muhtaç durumdaydı. Ortaklığın geliştirilmesiyle rahata kavuşmuş gibi görünüyordu ama, aynı zamanda pek de üzülmüş, utanmışa benziyordu.”

“Peki, sen bu haberi nasıl karşıladın, Agnes?”

“Doğru olduğunu düşündüğüm işi yaptım, Trotwood. Babamın huzuru için fedakârlığın yapılması gerektiğine inanmıştım, onun için de babamı bu işe zorladım. Hayatının yükünü azaltacağını söyledim. İnşallah da öyle olur. Bana da onunla daha sık bir arada bulunmak fırsatını vereceğini belirttim. “Ah, Trotwood!” Agnes, ellerini yüzünü kapayıp ağlamaya başladı. “Sanki babamın onu seven yavrusu değil de can düşmanıymışım gibime geliyor. Çünkü babamın bana olan duygularının da çok değiştiğini biliyorum. Aklını olduğu gibi bana verdiği için işlerini nasıl ikinci plana attığını biliyorum. Benim uğruma ne büyük fırsatları kaçırdığını biliyorum. Benim için duyduğu kaygıların hayatını nasıl gölgelediğini, kafasını hep bir tek düşünceyle meşgul olmasının gücünü nasıl azalttığını biliyorum. Ah, şu işleri bir düzeltebilseydim! Bilmeden onun çökmesine yol açtığım gibi yeniden kendini toparlamasını sağlayabilsem!”

Agnes’in ağladığını hiç görmemiştim. Okuldan yeni başarılarla dolu olarak döndüğümde, daha önce babasından söz ederken gözlerinde yaşlar biriktiğini, birbirimizle vedalaşırken başını yavaşça öbür yana çevirdiğini görmüştüm ama, onun bu derece üzüldüğünü hiç görmemiştim. Budalaca, çaresiz bir tavırla: Yalvarırım, Agnes, yapma! Yapma, benim sevgili kardeşim!” demekten başka bir şey yapamamak da beni üzdü.

“Burada uzun zaman yalnız kalabileceğimizi sanmıyorum” dedi. “Onun için, hazır elime fırsat geçmişken söyleyeyim, senden Uriah’ya karşı iyi davranmanı rica edeceğim, Trotwood. Onu küçük görme. Hoşuna gitmeyen davranışlarından ötürü kızma ona. Uriah’nın kötü bir insan olduğuna dair kesin bir bilgimiz yok daha; onun için, böyle bir davranışı hak etmemiş olabilir.”

Odanın kapısı açılıp Bayan Waterbrook içeri girdiği için Agnes daha fazla konuşamadı. Bayan Waterbrook cüsseli bir kadındı ya da pek bol bir elbise giymişti; hangisi elbiseydi, hangisi kadındı, tam olarak kestiremediğim için hangisi kadındı, hangisi elbiseydi, bu konuda kesin bir şey söyleyemeyeceğim. Onu, sanki soluk bir sihirli lambada görmüşüm gibi, tiyatroda gördüğümü hayal meyal hatırlıyordum. Yalnız, o beni pek iyi hatırlamıştı, hâlâ da sarhoş olmamdan şüphe ediyordu. Yavaş yavaş, ayık, kendi halinde sakin bir delikanlı olduğuma inanmaya başlayınca o da yumuşadı. Önce parklarda sık sık dolaşıp dolaşmadığımı, sonra da eğlentilere düşkün olup olmadığımı sordu. Ben iki soruya da “Hayır” deyince, gene gözünden düşmüşüm gibi bir duygu uyandı içimde. Yalnız, kadın bunu pek güzel gizleyebildi, beni ertesi gün akşam yemeğine çağırdı. Kabul edip oradan ayrıldım. Dışarı çıkarken de alt kattaki yazıhaneye uğrayıp Uriah’yı aradım, bulamayınca da bir kart bıraktım.

Ziyafet gecesi, Uriah’yı da siyah elbiseler içinde, pek alçak gönüllü bir halde, misafirlerin arasında buldum. Onunla tokalaşırken, kendisini hatırlamamdan pek kıvanç duyduğunu, bu lütfumdan dolayı bana minnettar olduğunu söyledi. Bütün gece bu duygusunu belirtmek için tepemden eksik olmadığı için bana daha az minnet duygusu beslemesini isterdim. Hele Agnes’e ne zaman bir şey söylesem, o gölgesiz gözleriyle, ölü suratıyla arkadan kara kara bize bakıyordu.

Başka misafirler de vardı. Hepsi de bana, şarap gibi onlar da bu ziyafetin şerefine buzda soğutulmuş gibi göründü. Yalnız, içlerinde bir tanesi, daha salona gelmeden, “Bay Traddles” diye tanıtıldığı için dikkatimi çekmişti. Aklım hemen Salem Yurdu’na gitti. “Acaba bu Traddles hani şu iskelet resimleri çizen Tommy Traddles mi?” diye düşündüm.

Olağanüstü bir ilgiyle Bay Traddles’ı araştırdım. Sakin, ağır görünüşlü, karmakarışık saçlı, gözleri fazla açılmış hissini veren, kendi halinde bir delikanlıydı. Sakin bir köşeye o kadar da çabuk çekilivermişti ki onu bulmakta zorluk çektim. Derken, onu iyice görebildim: Ya gözlerim beni aldatıyordu ya da bu Traddles bizim eski talihsiz Tommy idi.

Bay Waterbrook’un yanına gittim, burada eski okul arkadaşlarımdan birine rastlamak mutluluğuna eriştiğimi sandığımı söyledim. Şaşırarak: “Sahi mi?” dedi. “Siz Bay Henry Spiker ile aynı okula gitmiş olamazsınız. Gençsiniz siz.”

“Yo, onu kastetmiyorum,” dedim. “Traddles adındaki beyden söz ediyorum ben.”

Ev sahibi: “Ha, sahi, sahi” diye ilgisi azalmış bir halde söylendi “Olabilir.”

Traddles’ten yana şöyle bir göz atarak: “Bu bey gerçekten benim düşündüğüm kimse ise kendisiyle Salem Yurdu denilen bir okulda arkadaşlık etmiştik, fevkalade iyi bir insandı” dedim.

Ev sahibi, hoşgörür bir tavırla başını sallayarak: “A, Ah, evet” dedi, “Traddles iyi bir delikanlıdır. Traddles gerçekten iyi bir çocuk.”

“Çok garip bir tesadüf!” dedim.

“Zaten Traddles’ın burada bulunması da tam bir tesadüf” dedi. “Daha bu sabah Bayan Henry Spiker’in erkek kardeşine ayrılan yerin boş kalacağını öğrenince onun yerine Traddles’ı çağırdık. Bayan Heny, Spiker’in erkek kardeşi çok kibar bir beydir, Copperfield.”

Bu adam hakkında hiçbir fikrim olmadığı için Bay Waterbrook’un duygularını doğrulayan sözler söyledim , Bay Traddles’ın ne iş yaptığını sordum.

“Traddles, hukukçu olmak için okuyan bir delikanlıdır” dedi. “Evet, gerçekten çok iyi bir delikanlıdır. Kendinden başka kimseye zararı yoktur.”

Bu sözleri duyduğuma üzülmüştüm. “Kendisine zararı mı dokunuyor?” diye sordum.

Waterbrook, dudağını ısırıp rahat, azametli bir tavırla saatinin kordonuyla oynamaya başladı. “Onun kendi ışıkları altında durmaktan hoşlananlardan biri olduğunu söylemem daha doğru olur. Evet, mesela onun hiçbir zaman beş yüz lira değerinde olamayacağını söyleyebilirim. Traddles’ı bana bir meslek arkadaşım tavsiye etmişti. A, evet, resim çizmeye, bir davayı açık bir ifadeyle yazarak anlatmaya büyük yeteneği var. Bu yıl içinde Traddles’a da bir iş verebileceğimi sanıyorum. Ona göre yüklü bir iş olacak... evet, evet!”

Ben adamın sözleri üzerinde düşünürken yemeğin hazır olduğu bildirildi. Yemek odasına inerken Henry Spiker, Bayan Waterbrook’u yanına aldı.

Agnes’i ise ben yanıma almak istediğim halde, bacakları dermansız, aptal birinin yanına vermişlerdi. Davetlilerin en gençleri olduğumuz için Uriah, Traddles, ben en geride kalmıştık. Merdivenlerde Traddles’a kendimi tanıtmak fırsatını bulduğum için Agnes’ten ayrı kaldığıma pek üzülmemiştim. Traddles beni hararetle karşıladı.

Sofrada Traddles’la birbirimizden ayrı düştük. Onu kırmızı kadife giymiş bir hanımın alevleri arasına bırakmışlardı. Yemek pek uzun sürdü. Konuşmalar asilzadelik üzerine, asil kan üzerine dönüyordu. Bayan Waterbrook kendisinin bir zayıf tarafı varsa bunun da kan olduğunu söyleyip duruyordu.

Yemekten sonra yukarı çıkıp Agnes’le bir köşede konuşabilmek, Traddles’la onu tanıştırabilmek fırsatını bulunca gerçekten çok sevindim. Traddles sabah yola çıkacağı için evine erken dönmek zorundaydı. Bu yüzden de onunla istediğim kadar çok konuşamadım. Birbirimize adreslerimizi verdik. Traddles şehre dönünce tekrar buluşmak üzere sözleştik. Steerforth’la konuştuğumu duymak onu pek ilgilendirmişti. Steerforth’tan da pek iyi bir dille söz etti; o kadar ki, bunları bir kere de Agnes’e tekrarlamaya onu zorladım. Yalnız, Agnes, onu dinlerken, hep bana baktı, ancak ben kendisine bakınca hafifçe başını sallamakla yetindi.

Agnes’in pek de hoşlandığı kimselerin arasında bulunmadığını bildiğim için birkaç gün sonra evine döneceğini duyunca bayağı sevindim. Ancak, bir yandan da ondan böyle çarçabuk ayrılmak düşüncesi beni üzmüştü. Bu da herkes gidinceye kadar orada kalmaya beni zorladı. “Herkes gidinceye kadar” dedim, ama misafirlerden söz ederken onların arasına Uriah’yı katmadığımı belirtmeliyim. O da zaten yanımızdan hiç ayrılmıyordu. Aşağıya indiğim zaman arkamdaydı, evden çıkıp yürümeye başladığım zaman da yanıbaşımdaydı. Uriah’nın arkadaşlığından hoşlandığımdan değil de, onunla iyi geçinmem konusunda Agnes’in yaptığı uyarmadan ötürü, Uriah’ya evime gelip bir fincan kahve içmesini teklif ettim.

“Aman! Ne diyorsunuz, Bay Copperfield!” diye sevinçle haykırdı. “Benim gibi aciz bir adamı evinize misafir etmek zahmetine katlanmanızı kabul edemem, efendim.”

“Bu meselede bir zahmete katlanmak söz konusu değil” diye söylendim. “Gelecek misin?”

Uriah, kırılıp dökülerek: “Gelmeyi çok isterim” dedi.

“Öyleyse yürü benimle!” dedim.

Ona karşı sinirli davranmaktan kendimi alamıyordum ama, kendisi bunu umursamıyordu bile. O her zamanki dalkavuk, alçakgönüllü tavırlarıyla, durmadan konuşuyordu. Bir ara bana önemli bir sırrını açıkladı: Agnes’e âşık olmuş, o kadar ki, onun bastığı yerlere bile tapıyormuş. Bu duygularını Agnes’e açıklayıp açıklamadığını sordum. “Yo, hayır, Bay Copperfield,” dedi. “Hayır, sizden başka kimseye açıklamadım. Biliyorsunuz, kendimi yeni yeni toparlamaya başladım. Babasına ne kadar faydalı olduğumu görmesine umut bağladım. Babasına o kadar bağlı ki onun uğruna bana karşı iyi davranacağına eminim. Ah insanın kızı olması ne iyi!”

Yezit oğlanın neler tasarladığını öğrenmiştim, şimdi bunu niçin açığa vurduğunu da anlamıştım.

“Sırrımı saklamak iyiliğinde bulunur da bana karşı gelmezseniz büyük bir iyilikte bulunmuş olursunuz,” diyordu. “Bir hoşnutsuzluk yaratmak istemezsiniz sanırım. Ne dost canlısı olduğunuzu biliyorum. Yalnız, beni sadece o aşağılık hallerimle tanıdığınız, hâlâ da öyle olduğum için Agnes’imle birlikte bana karşı koymak isteyebilirsiniz. Ondan artık “benim” diye söz ettiğimi görüyorsunuz, Bay Copperfield.”

Sevgili Agnes... herhangi bir kimseye göre fazla muhabbetli, fazla iyi bulduğum sevgili arkadaşım nasıl olurdu da böyle feci bir yaratığın eşi olabilirdi?

Ben bunları düşünerek oturduğum yerden onu seyrederken Uriah, o yavşak haliyle, konuşmasına devam etti: “Şimdilik acelem yok, Bay Copperfield. Agnes’im daha çok küçük sayılır; sonra, bu iş tam kıvamına gelinceye kadar annemle benim de yükselmek için çalışıp birçok hazırlık yapmamız gerekiyor. Onun için, yavaş yavaş ona umutlarımdan, sağlayabileceğim imkânlardan söz açmaya vaktim olacak. Ah, bu sırrımı açıklayabildiğim için size ne kadar minnettarım! Oh, çok şükür, durumumuzu anladığınızı, bize karşı gelmeyeceğinizi öğrenince öyle ferahladım ki, bilemezsiniz.”

Elimi tuttu, çekmeye cesaret edemedim, ıslak ıslak sıktı, sonra o soluk yüzlü saatine bakıp: “Hay Allah!” dedi. “Saat biri geçiyor! Eski günleri anarken vakit öyle çabuk geçivermiş ki, neredeyse bir buçuk olacak!”

Ben daha geç olduğunu tahmin ettiğimi söyledim. Bunu gerçekten öyle düşündüğüm için değil de, açığa vurulan sırlar zihnimi altüst ettiği için söylemiştim.

Uriah, düşünceli düşünceli, anlattı: “Yeni Irmak yakınında bir çeşit özel oteli ya da pansiyonu andıran bir evde kalıyorum. Kapılar iki saat önce kapanmıştır.”

“Burada bir tek yatak olduğuna üzüldüm” dedim.

“Yatağın hiç önemi yok, Bay Copperfield” dedi. Heyecanla bacağını uzatıp: “Yalnız, acaba ocağın önüne yatmamda sizce bir sakınca var mı?” diye sordu.

“İş buna kalıyorsa, sen benim yatağımda yatarsın, bende ocağın önüne yatarım.”

O geceyi hiç unutmayacağım. Nasıl dönüp büzüldüğümü unutamayacağım. Agnes’le bu yaratığı düşüne düşüne kendimi nasıl yorduğumu hiç unutamayacağım. Neler yapmam gerektiğini, neler yapabileceğimi nasıl düşünmüştüm! Sonradan da yapılacak en iyi işin her şeyi oluruna bırakıp duyduklarımı kendime saklamak olduğuna kanaat getirmiştim. Gözlerimi bir dakika kapasam Agnes’in o yumuşak bakışlı hayali, babasının kızına sevgiyle bakışı gözlerimin önünde canlanıyor, beni belli belirsiz dehşet duygularıyla kıvandırıyordu. Uyandığım zaman yandaki odada Uriah’nın uyumakta olduğu düşüncesi yüreğime bir ağırlık verdi. Sanki evime şeytanı kiracı almışım gibi bir duyguya kapıldım.

Sabahleyin erkenden gittiğini görünce gece de onunla birlikte kayboldu sandım; çok şükür, kahvaltıya kalmamıştı. Yazıhaneye giderken, Bayan Crupp’a pencerelerimi açık tutmasını, oturma odamın iyice havalandırılmasını sıkı sıkı tembih ettim. Evimin onun havasından kurtulmasını istiyordum.

XXVI
ESİR DÜŞÜYORUM

Agnes’in yola çıkacağı güne kadar Uriah Heep’i görmedim. Agnes’i yolcu etmek için, arabanın kalkacağı yere gelmiştim, işte o da aynı vasıtayla Canterbury’ye dönüyordu. Agnes’ın babasının yeni ortağı hakkında söylediği sözler hiç kulağımdan çıkmıyordu. Agnes’in kendi mutluluğunu babasının uğruna feda etmesinden korkuyordum.

Onları son görüşümü de uzun zaman unutamadım. Agnes, sağ sağlim eve döndüğünü yazdığı zaman, ayrılık gününde olduğu kadar üzgündüm. Ne zaman düşünceye dalsam bu mesele aklıma geliyor, üzüntüm de bir kat artıyordu. Bunu rüyamda görmeden geçirdiğim gece hemen yok gibiydi. Kendi başım gibi vücudumdan ayıramadığım bir parçam olmuştu bu!

Huzursuzluğumu düşünmek için de bol bol vaktim vardı: Steerforth, mektuplarında bildirdiğine göre, Oxford’daydı. Ben de yazıhaneden dönünce kendimi çok yalnız hissediyordum. İşte bu sıralarda içimde Steerforth’a karşı bir güvensizlik uyandı sanıyorum. Onun mektuplarına sevgi dolu içten karşılıklar gönderiyordum ama, yanılmıyorsam, o sıralarda Steerforth’un Londra’da bulunmayışına da sevinmiştim. Agnes’in etkisi altında kalmıştım besbelli. Steerforth’u görüp bu etkiden sıyrılmadığıma seviniyor olmalıydım.

Böylece, günler, haftalar geçiverdi. Spenlow ve Jorkins’in yanına yerleşmiştim. Büyükteyzemden yılda doksan lira alıyordum, ev kirası, çeşitli masraflar da ayrı. Staja başladığım gün, yazıhanedeki kâtiplere sandviçle İspanyol şarabı ısmarlamaktan, gece de tek başıma tiyatroya gitmekten başka özel bir kutlama programı uygulamadım. Bay Spenlow da o gün işimizi bitirdikten sonra beni kendi evine davet etmek istediğini, birlikte çalışmamızın şerefine onun evinde toplanmamız gerektiğini, ama, Paris’te öğrenimini tamamlayan kızının dönüşü dolayısıyla evin içi karmakarışık olduğundan bunu yapamadığını söyledi. Kızı eve geldikten sonra beni evine çağırmayı umuyormuş. Karısının ölmüş olduğunu, sadece bir kızının bulunduğunu bildiğim için durumunu anladığımı söyledim.

Sözüne sadık çıktı. Bir iki hafta sonra, Cumartesi günü evine gelip pazartesi sabahına kadar kalırsam çok memnun olacağını bildirdi. Onu memnun edeceğimi söyledim elbette. Beni faytonla evine götürecek, sonra da geri getirecekti. Arabada, yol boyunca avukatlıktan, bu mesleğin öneminden söz etti. Araba evin bahçe kapısı önüne gelinceye kadar da hiç susmadı.

Evin çok güzel bir bahçesi vardı. Yılın o mevsiminde bahçeler pek zevkle seyredilecek durumda olmazlar ama, bu bahçe öyle bakımlıydı ki hayran kalmıştım. Hoş bir çimenlik vardı, çeşitli ağaçlarla süslüydü, karanlıkta bile kolayca fark edilebilen taşlı yolları vardı. Bu yolların üzerinde çiçek mevsiminde güzel çiçekler yetişiyordu. Kendi kendime: “Buralarda Bayan Spenlow tek başına dolaşıyor olmalı” diye düşündüm. “Aman yarabbi!”

Pek hoş aydınlatılmış olan eve girdik. Taşlıkta her çeşit şapka, kasket, palto, çizme, eldiven, kırbaç, baston vardı. Bay Spenlow hizmetçiye: “Bayan Dora nerede?” diye sordu. “Dora!” diye düşündüm. “Ne güzel bir ad!”

Hemen oracıktaki odaya girdik. Bir sesin: “Bay Copperfield -Kızım Dora- bu da kızımın samimi arkadaşı” dediğini duydum.

Bu sesin Bay Spenlow’nun sesi olduğu muhakkaktı ama, ben bunu düşünecek halde değildim; zaten, kimin sesi olursa olsun umurumda değildi. Bir anda hepsi bitmişti. Kaderimi tayin etmiştim. Ben bir esirdim, köleydim. Dora Spenlow’ya çılgıncasına âşık olmuştum!

O benim için insandan daha üstündü. Bir periydi, bir huriydi; ne olduğunu pek bilmiyordum; yalnız, hiç kimsenin görmediği, herkesin istediği her şeydi bu. Bir anda bir aşk engininin içinde kayboluvermiştim. Uçurumun kenarında durmak, aşağıya bakmak ya da geriye bakmak yoktu; ona bir kelime bile söylemeden tepe üstü yuvarlanmıştım.

Başımı eğip bir şeyler mırıldandığım sırada çok iyi tanıdığım bir ses: “Ben Bay Copperfield’i daha önce görmüştüm” dedi.

Konuşan Dora değildi. Hayır! “Samimi arkadaşı” Jane Murdstone’du.

Pek şaşırdığımı sanmıyorum. Artık bende şaşıracak hal de kalmamıştı. Şu maddi dünyada sözü edilmeye değer, insanı şaşırtabilen, Dora Spenlow’dan başka kimse yoktu.

“Nasılsınız, Bayan Murdstone?” dedim, “İyisinizdir inşallah.”

“Çok iyiyim” dedi.

“Bay Murdstone nasıllar?” diye sordum.

“Kardeşim gayet iyi, bunu size borçluyum” dedi.

Bay Spenlow söze karıştı. Birbirimizi tanımamıza pek şaştığını anlamıştım.

“Bayan Murdstone’la önceden tanışmış olmana sevindim, Copperfield” dedi.

Jane Murdstone ciddi bir tavırla: “Bay Copperfield ile hısım sayılırız,” dedi. “Bir zamanlar bir arada kalmıştık. Onun çocukluk günlerindeydi. O zamandan beri de olaylar bizi ayırdı. Onu dünyada tanıyamazdım!”

Ben onu nerede olsa tanıyabileceğimi söyledim, ki doğruydu.

Spenlow bana: “Bayan Murdstone, kızım Dora’ya arkadaş olmayı lütfen kabul etti,” dedi. “Ne yazık ki kızım Dora’nın annesi olmadığı için Bayan Murdstone ona hem arkadaş, hem de koruyucu oluyor.”

Bir ara, gözüm Dora’ya kaydı. Halinden, tavrından “arkadaşı ve koruyucusu” olan kadına açılmaya pek de hevesli olmadığını anladım. Bu sırada bir çıngırak sesi duyuldu. Spenlow, bunun birinci yemek çanı olduğunu söyledi, beni aldı, giyinmeye götürdü.

Aşkın bu devresinde olan bir kimsenin giyinmesi ya da herhangi bir harekette bulunması biraz gülünç oluyordu. Ocağın önüne oturup çantamın anahtarını kemirerek, esir edici, çocuksu, parlak gözlü sevimli Dora’yı düşünmekten başka bir şey yapamadım. Ne güzel bir vücudu vardı! Ne güzel yüzü vardı! Ne zarif, ne çok değişen, ne büyüleyici tavırları vardı!

Çıngırak o kadar çabuk çaldı ki, böyle bir durumda büyük bir dikkatle giyinmiş olmayı istediğim halde, çarçabuk, gelişigüzel giyinip aşağıya indim. Birileri vardı. Dora, kır saçlı bir beyle konuşuyordu. Kır saçlı olmasına, üstelik de dede olmasına rağmen, onu çılgınlar gibi kıskanmıştım. Ah, ne haldeydim! Herkesi kıskanıyordum. Başka herhangi bir kimsenin Dora’yı benden daha iyi tanıması ihtimalini düşünmeye bile gelemiyordum. Benim hiçbir payım bulunmayan olaylar hakkındaki konuşmaları dinlemek benim için bir işkenceydi. Adamakıllı cilalanmış gibi görünen dazlak kafalı pek sevimli bir bey masanın karşı tarafından burayı ilk defa mı gördüğümü sorduğu zaman ona öç almamı sağlayacak her türlü kötülüğü yapabilecek hale geldim.

Orada Dora’dan başka kimler vardı, hatırlamıyorum. Yemekte de Dora’dan başka neler yediğimiz hakkında en küçük bir fikrim yok. Anladığıma göre, ben Dora’yı yemiş bitirmiş, beş altı yemeği de geri göndermiştim. Onun yanında oturdum. Onunla konuştum. Seslerin en güzeli ondaydı, kahkahaların en neşelisi ondaydı. Zavallı şaşkın bir delikanlıyı hükmü altına alabilen en hoş, en büyüleyici davranışlar ondaydı. Pek ufak tefekti ama, bence bu özelliği de onun değerini artırıyordu.

Dora, Jane Murdstone’la odadan çıkınca ben de hayale daldım. Yalnız, Jane Murdstone’un beni ona kötülemesi ihtimali içime zalimce bir korku düşürdü. Parlak kafalı sevimli yaratık bana bahçıvanlıkla ilgili olduğunu sandığım uzun bir hikâye anlattı. Adamın birkaç kere: “Benim bahçıvan...” deyip durduğunu sanıyorum. Onu dikkatle dinliyor görünüyordum ama, bu sırada ben hep Dora’yla bir Cennet bahçesinde dolaşmaktaydım.

Biz de salona gidince Jane Murdstone’un bana karşı pek ciddi, yabancı tavırlar takınması beni kötülemesi ihtimalinden duyduğum korkuyu artırdı. Yalnız, hiç beklenmedik bir şekilde, bu duygulardan kurtuldum.

Jane Murdstone, beni bir pencerenin kenarına çekerek: “David Copperfield,” dedi “Bir şey söyleyeceğim sana...” Tek başıma onun karşısında durdum. “Ailevi meseleleri büyütmeme ihtiyaç yok, David Copperfield,” dedi. “Bunlar hiç de çekici bir konu değildir.”

“Tam tersine, efendim” dedim.

O da bana hak verdi: “Tam tersine! Geçmişteki ayrılıkları kızgınlıkları canlandırmak istemem. Birinden, üstelik ne yazık ki kendi cinsimden olan birinden, pek kötü bir muamele gördüm, bunu öfkeyle, tiksintiyle anmamaya imkân yok. Onun için, adını hiç ağzıma almamayı tercih ederim.”

Betsey Teyzemin hesabına pek öfkelenmiştim ama, Jane Murdstone isterse ondan hiç söz etmemenin elbette daha iyi olacağını söyledim. Ondan saygısız bir dille söz edilirse kendi düşüncemi kesin bir şekilde açıklamadan edemeyeceğimi de belirttim.

Jane Murdstone, gözlerini kapadı, küçültücü bir tavırla başını yana eğdi; sonra gözlerini yavaş yavaş açarak: “David Copperfield,” dedi. “Çocukluğunda senden hiç de hoşlanmadığımı gizleyecek değilim. Belki duygularımda yanılmışımdır ya da sen eski hallerinden vazgeçmişsindir. Artık bunları aramızda konuşmamıza lüzum yok. Ben ciddiyetiyle tanınmış bir aileden geliyorum. Olaylara göre değişebilen bir kimse de değilim. Senin hakkında bazı fikirlerim olabilir, senin de benim hakkımda fikirlerin olabilir.”

Başımı yana eğmek sırası şimdi bana gelmişti.

“Şimdi bu fikirleri birbiriyle çarpıştırmaya hiç lüzum yok” dedi “Bu durumda fikirlerin çarpıştırılmaması daha hayırlı olacak. Tesadüfler burada bizi karşılaştırdığına göre, ileride de mutlaka karşılaştıracağına göre, en iyisi, uzaktan hısımmış gibi davranmalıyız. Ailevi sebeplerden ötürü bunda karar kılmalıyız. İçimizden birinin öteki hakkında konuşması hiç de yakışık almaz.”

“Bayan Murdstone” diye karşılık verdim, “siz de, Bay Murdstone da bana karşı çok zalim anneme de son derece insafsız davrandınız. Yaşadığım sürece ben böyle düşüneceğim. Ama, yaptığınız teklifi ben de kabul ediyorum.”

Gene gözlerini kapayıp başını önüne eğdi. Sonra, soğuk katı parmaklarının uçlarıyla elime şöyle bir dokunup yanımdan uzaklaştı. Bir yandan da bileklerindeki, boynundaki boncukları düzeltiyordu. Bunlar bana onu son gördüğüm günkü boncuklarmış gibi geldi; üstelik, durumlarında da bir değişiklik olmamıştı.

O gece hakkında bildiklerim de şunlardan ibaret: Kalbimin sultanı Fransızca güzel “balat”lar söyledi; öyle ki, bunları dinlerken, ne olursa olsun, insanların durmadan dans etmeleri gerektiğini düşündüm. İlahi bir çılgınlık içinde kendimden geçmiştim. İkram edilen içecekleri geri çevirdim. Jane Murdstone onu himayesine alıp götürürken Dora, gülümseyerek, o narin elini bana verdi. Aynada kendimi gördüm; pek sersem, pek budala bir halim vardı. Gece yatağıma yattığım zaman aşk humması içindeydim; sabahleyin de hafif bir kara sevda nöbetiyle kalktım.

Güzel bir sabahtı, vakit de pek erken. Bahçedeki o taşlı yollardan birinde gezinip, sevgilimi hatırlayarak ihtirasımı gidermek istedim. Taşlıktan geçerken Dora’nın Jip adındaki köpeği gözüme ilişti. Hayvanın adı, “Gypsy” (Çingene) kelimesinin kısaltılmışıydı. Köpeğini bile sevdiğim için, şefkatle yanına yaklaştım; hayvan bana dişlerinin hepsini birden gösterdi, iskemlelerden birinin altına gitti, başladı homurdanmaya. En küçük bir dostluk işareti göstermeye niyeti yoktu.

Bahçede biraz dolaştıktan sonra, bir köşeyi döndüğüm sırada, ona rastladım. Hatıralarımda o köşeyi dönerken şimdi bile tepeden tırnağa kadar titriyorum, elimdeki kalem de titriyor.

“Erkenden ...dışarı... çıkmışsınız, Bayan Spenlow” dedim.

“Evin içi öyle manasız ki!” dedi. “Üstelik, Jane Murdstone de öyle bir kadın ki! Ben dışarı çıkmadan dışarının havalanması gerektiğini söylüyor. Dışarısı havalanacakmış!” Dora sözlerinin burasında pek tatlı bir güldü. “Pazar günleri, dersime çalışmazsam, bir şeyler yapmalıyım. Onun için, dün gece babama da dışarı çıkmam gerektiğini söyledim. Hem, günün en parlak saatleri bunlar. Siz de öyle düşünmüyor musunuz?”

Havanın, bir dakika öncesine kadar bana pek karanlık görünürken, şimdi gerçekten pek parlak göründüğünü söyledim.

“İltifat olsun diye mi söylediniz, yoksa hava gerçekten değişti mi?” diye sordu.

Öncekinden daha berbat bir şekilde kekeleyerek, niyetimin iltifat etmek olmadığını, ama, gerçekten de havada bir değişiklik fark etmediğimi belirttim. Değişikliğin duygularımda olduğunu da utangaç bir tavırla ekledim.

“Paris’ten yeni döndünüz galiba?” diye sordum.

“Evet,” dedi. “Siz hiç gittiniz mi Paris’e?”

“Hayır.”

“Ah, yakında gidersiniz inşallah! Öyle beğeneceksiniz ki!”

İçime işleyen acının izleri yüzümde belirmeye başlamıştı. Benim gitmemi istemesi, benim gidebileceğimi düşünmesi dayanılacak şeyler değildi. Paris’i kötüledim, Fransa’yı kötüledim. Bu şartlar altında sırf gezmek için, İngiltere’den ayrılmayı düşünmediğimi söyledim. Hiçbir kuvvet beni zorlayamazdı. Köpek yanımıza geldiği zaman Dora bukleleriyle oynuyordu.

Jane Murdstone da bizi arıyormuş, bahçede buldu. Kırışıklıklarının içine pudra dolmuş olan yanağını, öpmesi için, Dora’ya uzattı. Sonra Dora’nın kolunu kendi koluna geçirdi, sanki bir askerin cenazesine gidiyormuşuz gibi, bizi kahvaltıya, eve götürdü. Dora pişirdi diye kaç fincan çay içtiğimi bilmiyorum. Daha sonra kiliseye gittik. Jane Murdstone kilisede benimle Dora’nın arasına oturdu. Dora’nın ilahi söylediğini duydum, ayin falan ortadan kayboldu. Vaiz de Dora hakkında verildi, elbette. Ne yazık ki kilisedeki ayin hakkında bildiklerim bundan ibaret.

Sakin bir gün geçirdik. Kimseler gelmedi. Yürüyüş yaptık, dört kişilik sofrada ailecek yemek yedik, akşam da kitaplara, resimlere bakarak oyalandık.

Bayan Crupp çok anlayışlı bir kadın olsa gerekti, çünkü bu bağ daha birkaç haftalıktı, Agnes’e bile, durum hakkında, “Ailesi bir kız çocuğundan ibaret olan Bay Spenlow’nun evine gittiğimi” bildirmekten başka bir açıklama yapmaya daha cesaret bulamamıştım; öyleyken, daha bu ilk devrede bile, Bayan Crupp meseleyi anlamıştı. Bir akşam benden ilaç istemeye geldiği sırada: “Hadi, neşelenin biraz, efendim,” dedi. “Sizi böyle görmeye dayanamıyorum. Ben de anayım.”

Bu sözlerin benimle ne ilgisi bulunduğunu birden anlayamamıştım, elimden geldiği kadar neşeli görünmeye çalışarak gülümsedim.

“Hadi, efendim” dedi. “Özür dilerim ama, ne olduğunu biliyorum, efendim. İşin içinde bir hanım var.”

“Yo, yüreğinizi ferah tutun,” dedi. “Ölümden falan söz edeyim demeyin sakın! Size yüz vermiyorsa, yüz verecek pek çok kız vardır. Siz genç bir beysiniz, Bay Copperfield. Kızlar sizinle ilgilenir. Değerinizi öğrenmeniz gerekiyor.”

“İşin içinde genç bir hanımın bulunduğunu ner’den çıkardınız, Bayan Crupp?” diye sordum.

Duygulu bir tavırla: “Bay Copperfield,” dedi. “Ben de anayım. Büyükteyzeniz sizi buraya yerleştirdiği zaman, içimden “çok şükür, artık bakabileceğim birine kavuştum!” demiştim. Siz yeteri kadar yemek yemiyorsunuz, içki de içmiyorsunuz.”

“Buna dayanarak mı o karara vardınız, Bayan Crupp?”

Ciddi bir tavırla: “Beyim,” dedi. “Sizden başka delikanlıları da burada barındırdım ben. Genç bir bey kendine gerektiğinden daha çok, ya da daha az itina gösterebilir. Saçlarını çok düzgün fırçalayabilir. Ayağına pek büyük gelen potin de giyebilir, küçük gelen de. Bu, genç adamın yaradılışına göre değişir. Yalnız, bir erkek, hangi yönden olursa olsun, aşırıya kaçtı mı, işin içinde bir genç hanım var demektir.”

XXVII
TOMMY TRADDLES

Ertesi gün, gidip Traddles’ı aramayı aklıma koydum. Onun verdiği süre çoktan geçmişti. Camden Kasabasında Veteriner Koleji yakınlarından oturuyordu. Evleri o civarda olan kâtiplerden birinden öğrendiğime göre burada oturan veteriner okulu öğrencileri canlı eşekleri evlerine götürüp bunların üzerinde deneyler yapıyorlarmış. Bu kâtipten oraya nasıl gidileceğini öğrendim, aynı gün öğleden sonra okul arkadaşımı görmek üzere yola çıktım.

Sokağı hiç de Traddles’ın hesabına umduğum güzellikte bulmadım. Orada oturanlar işlerine yaramayan eşyalarını, çöplerini sokağa atmayı âdet edinmişlerdi. Buranın genel görünüşü bana Micawber’lerle bir arada yaşadığım günleri hatırlatmıştı.

Traddles’ın oturduğu evin merdivenlerini çıkarken baktım merdiven başında beni bekliyor. Pek sevinmişti, oturduğu küçük odaya beni büyük bir sevgiyle buyur etti. Oda evin ön kısmındaydı, eşyası pek az olmakla beraber pek düzgün döşenmişti. Yatak yerine kullanılan bir divan gördüğüm için Traddles’ın tek odada kaldığını anladım. Fırçaları, boyaları, en üst rafta, kitapların arasında, bir sözlüğün arkasında duruyordu. Masasının üzeri de kâğıtlarla doluydu. Traddles, sırtına eski bir palto giymiş, çalışıyordu. Odanın bir köşesinde büyük beyaz bir örtüyle dikkatlice örtülmüş bir şey vardı, ne olduğunu anlayamamıştım.

Oturduktan sonra arkadaşımla bir daha tokalaşıp: “Seni gördüğüme çok sevindim, Traddles” dedim.

“Ben de seni gördüğüme sevindim, Copperfield. Gerçekten çok sevindim. O gece sana rastladığım zaman çok sevindiğim için, senin de aynı şekilde düşündüğünü bildiğim için iş adresim yerine buranın adresini verdim.”

“Demek yazıhanen de var, öyle mi?”

“Bir odanın dörtte biri, koridor, bir kâtibin de dörtte biri benim. Üç arkadaşımla bir yazıhane tuttuk. İş yapıyormuş gibi görünmek için de bir kâtip aldık.”

Traddles’ın o eski saf yaradılışını, iyimserliğini, gene o eski talihsizliğini, bana bu açıklamayı yaparken, yüzünde beliren gülümsemede görür gibi oldum.

“Tanıdıklarıma genellikle buranın adresini vermeyişimin kendimi beğenmişlikle ilgisi yok,” dedi. “Beni görmek isteyenlerin buralara gelmekten hoşlanmayacaklarını düşündüğüm için böyle yapıyorum. Bana gelince, hayatın zorluklarıyla savaş ediyorum. Kendimi başka bir şey yapıyormuş gibi göstermem de pek gülünç olurdu.”

“Bay Waterbrkook senin baroya girmek için çalıştığını söyledi” dedim.

Traddles, ellerini yavaşça ovuşturarak: “Şey.. evet,” dedi. “Baroya girmek için çalışıyorum. Daha doğrusu, uzun bir gecikmeden sonra derslere yeni başladım. Staj yapmaya hak kazanalı bir hayli zaman oldu ama, yüz lira ücret meselesi ağır gelmişti. Gerçekten çok ağır geldi.”

“Şimdi şurada oturup sana bakarken ne düşündüğümü biliyor musun?” diye sordum.

“Hayır.”

“Senin giydiğin o gök mavisi elbiseyi düşünüyordum.”

Traddles gülerek: “Hay Allah!” diye haykırdı. “Evet... Kolları, bacakları dar gelirdi. Neyse... günler mutlu günlerdi, değil mi?”

“Müdürümüz canımızı yakmasaydı günlerimizin daha mutlu geçmesini sağlayabilirdi.”

“Kimbilir, belki. Ama, çok da eğlenirdik. Yatak odasındaki geceleri hatırlıyor musun? Hani ziyafet verdiğimiz geceleri? Ya senin hikâye anlattığın geceler? Hah-hah-hah-hah! Bay Mell’in arkasından ağladım diye dayak yediğim günü hatırlıyor musun? Ah, o ihtiyar Creakle! Onu da gene görmek isterim.”

Neşeli halini görünce, sanki daha dün dayak yemiş gibi geldi bana. “Ama, Creakle sana karşı çok sert davranırdı” dedim.

“Sen öyle mi sanıyorsun? Sahi mi? Belki de biraz sert davranıyordu ama, bunlar geçip gideli çok oldu. Hay, ihtiyar Creakle, hay!”

“O zamanlar sana bir amcam bakıyordu, değil mi?”

“Evet ya. Hep ona mektup yazmayı düşünürdüm, hiçbir zaman da yazamazdım. Hah-hah-hah-ha! Evet, o zamanlar bir amcam vardı. Ben okuldan ayrıldıktan az sonra öldü.”

“Sahi mi?”

“Evet. Emekli bir... şeydi -nasıl diyorlar- kumaşçıydı, kumaş tüccarı. Beni de kendine varis yapmıştı. Ama, büyüdüğüm zaman benden hoşlanmadı.”

“Bu söylediklerin doğru mu?” diye sordum. Öyle dalgın bir hali vardı ki, sözlerinin başka bir anlam taşıması ihtimali aklıma geldi.

“A, evet, doğru söylüyorum, Copperfield. Bir talihsizlik eseriydi ama, benden hiç hoşlanmadı. Benim hiç de umduğu gibi bir insan olmadığımı söyleyip hizmetçisiyle evlendi.”

“Peki, ya sen ne yaptın?” diye sordum.

“Ben pek bir şey yapmadım. Sokağa atılıncaya kadar onların yanında oturdum. Derken, damla hastalığı midesine vurdu, öldü. Kadın da genç bir adamla evlendi, benim de geçimim sağlanmaz oldu.”

“Sen hiçbir şey almadın mı, Traddles?”

“Yo, aldım. Elli lira. Hiçbir meslek edinmemiştim; başlangıçta, ne yapacağımı bilemedim. Neyse, oğlu Salem Yurdu’nda okumuş olan bir hukukçunun yanında çalışmaya başladım. Çocuğun adı Yawler’di. Burnu çarpıktı. Hatırladın mı?”

“Hayır. Benim zamanımda orada değildi; benim zamanımda burunların hepsi düzgündü.”

Traddles: “Neyse, önemi yok,” dedi. “Adamın yanında kanunları kopya etmekle işe başladım. Bu da pek kazanç getirmiyordu. Zamanla hukuk öğrencisi olmayı aklıma koydum. Böylece, elli liradan geri kalan para da gitti. Bereket ki Yawler beni birine daha tavsiye etti. Adam bir yayınevinin sahibi. Bir ansiklopedi hazırlıyormuş. Bana da iş verdi. Şimdi de onun işlerini yapıyorum.

“İşte böyle, yavan yaşık geçinerek, azar azar, en sonunda yüz lirayı biriktirebildim. Pek ağır geldi bu bana ama, çok şükür, bu parayı ödemiş oldum ya. Bu günlerde de sana anlattığım işlerle geçiniyorum. Günün birinde bir gazeteye bağlanacağımı umuyorum. İşte o zaman servet yaparım. Aman, Copperfield, o sevimli yüzünle tıpkı eski günlerdeki gibisin! Seni görmek de öyle hoş oldu ki! Senden hiçbir şeyimi gizlemeyeceğim. Onun için, nişanlandığımı da bilmelisin.”

Nişanlanmak ha... Ah, Dora!

Traddles: “Nişanlım, papazın kızı” dedi. “Devonshire’deki on kızdan biri. Öyle hoş bir kız ki! Benden biraz büyücek, ama kızların en iyisidir. Bir süre burada olmayacağımı söylemiştim ya sana. Devonshire’a gittim. Oraya kadar yürüye yürüye gittim, yürüye yürüye döndüm. Çok da güzel vakit geçirdim. Nişanlılığımızın bir hayli uzun süreceğini söyleyebilirim ama, bizim düsturumuz şu: “Bekle, umudunu kesme.” Biz hep bunu söylüyoruz. Gerekirse beni altmış yaşına kadar da bekleyebilir.”

İskemlesinden kalktı, zafer dolu bir gülümsemeyle, önceden görmüş olduğum beyaz örtüye elini değdirdi.

“Öyle ama, ev kurma işine başlamamış da sayılmaz,” dedi. “Yo, yo, başladık bile! Her şey yavaş yavaş olacak, ama şimdiden başladık.” Örtüyü büyük bir gururla, dikkatle çekerek: “İşte!” dedi. “Başlangıç için aldığımız iki parça eşya burada. Bu çiçek saksısıyla sehpayı o aldı. Salonun penceresi önüne konacak.” Daha büyük bir hayranlıkla seyretmek için bir adım geriledi. “Şu üzeri mermerli küçük yuvarlak masayı da ben aldım. Üzerine kitap koymak isteyebilirsin ya da sana, karma misafir gelir, çay fincanını koymak için bir yer arar. İşte görüyorsun ya. İşçiliği harikulade, kaya kadar da sağlam.”

Eşyayı bir hayli övdüm, Traddles da örtüyü gene dikkatle örttü. Gelip yerine otururken “Ben kendimi mümkün olduğu kadar iyi idare etmeye bakıyorum,” dedi. “Pek fazla kazanmıyorum ama pek masrafım da yok. Genellikle aşağı kattaki kiracılarla oturuyorum. Gerçekten çok iyi insanlar. Bay Micawber de, Bayan Micawber de çok görmüş geçirmiş kimseler, dostlukları da harikulade.”

“Aman Traddles’cığım, sen ne diyorsun!” diye haykırdım. Traddles da ne dediğimi merak ediyormuş gibi şaşkın şaşkın bana baktı.” Micawber’ler mi dedin? Ben onları çok iyi tanırım.”

Bu sırada kapı iki defa hızlı hızlı vurulunca artık hiç kuşkum kalmadı. Traddles’ın komşuları benim eski dostlarımdı! Windsor Terrace’daki tecrübelerimden, Bay Micawber’den başka kimsenin bu şekilde kapı çalamayacağını öğrenmiştim. Beni önce tanımadı. Kendimi tanıtınca da beni gördüğüne çok sevindiğini söyledi. Hatırını sordum.

“Pek lütufkârsınız, efendim” dedi. “Kemafissabık!”

Sonra, birden, sanki beni yeni tanımış gibi: “Olur şey değil!” diyerek ikisi birden sarıldı.

Ayrılmadan önce, Micawber’le karısını bana yemeğe çağırdım.

XXVIII
BAY MICAWBER’İN AZİZLİĞİ

Yeniden bulduğum eski ahbaplarımın evime gelecekleri güne kadar Dora ve bir de kahveyle yaşadım. Sevdadan perişan olmuş durumda iştahım kaçmıştı. Bundan da memnundum, çünkü iştahımın yerinde olmasının Dora’ya karşı saygısızlık sayılacağını düşünüyordum. Bu küçük aile toplantısı için hazırlık yaparken ilk eğlentideki gibi müsrif davranmadım. Üç misafirim de, önce kararlaştırılan saatte, birlikte geldiler. Üçü de evime bayıldılar.

Gece saat onla on bir arasında Bayan Micawber, şapkasını giymek üzere kalktığı zaman Bayan Micawber, Traddles’ın da paltosunu giymeye hazırlanmasından faydalanarak, avucuma bir zarf sıkıştırdı, boş vaktimde okumamı söyledi. Ben de onları uğurlarken merdiven başından lamba tuttuğum sırada Traddles’ın en arkaya kalmasından faydalanarak, onu uyarmak istedim:

“Traddles” dedim. “Bay Micawber iyi niyetli bir adamdır, ama senin yerinde olsam ona borç vermem.”

Traddles gülümsedi: “Aman Copperfield’ciğim,” dedi. “Benim ona ödünç verecek halim yok ki! ”

“Biliyorsun, adın var.”

Traddles, düşünceli bir tavırla: “Sence bu ödünç verilecek bir şey mi sayılır?” diye sordu.

“Elbette ya.”

“A, evet, elbette ya. Uyarmana teşekkür ederim ama, Copperfield, ne yazık ki ben adımı ona ödünç verdim bile.”

“İnşallah altından bir kötülük çıkmaz.”

“İnşallah. Pek de bir şey çıkacağını sanmam, çünkü Bay Micawber daha geçen gün senedin karşılığının hazır olduğunu söylemişti.”

Bay Micawber bizden yana baktığı için ancak biraz önceki temennimi tekrarlamaya fırsat bulabildim. Traddles, bana teşekkür edip aşağıya indi. Pek iyimser bir tavırla Bayan Micawber’e kolunu uzatırken, arkadaşımın gırtlağına kadar borca batması ihtimali beni için için korkutuyordu.

Ocağın başına döndüm, yarı gülümseyerek, Micawber’i, eski dostluğumuzu düşünmeye dalmıştım ki merdivende bir ayak sesi duydum. Önce kadının unuttuğu bir şeyi almaya Traddles geliyor sandım; sonradan ayak seslerini tanıdım, kalbim çarpmaya başladı, kan yüzüme hücum etti, çünkü gelen Steerforth’tu.

Agnes’i hiçbir zaman umursamamazlık etmemiştim, o da, başlangıçtaki gibi, düşüncelerimin tapınağından hiçbir zaman çıkmamıştı. Yalnız, Steerforth, içeri girip de elini uzatınca, üzerine çökmüş olan karanlığın yerini aydınlık aldı, ben de bu derece candan sevdiğim bir arkadaştan kuşkulanmış olduğum için kahroldum, utandım. Ama, Agnes’i de eskisinden daha az sevmiyordum. Onu gene hayatımın müşfik, nazik meleği sayıyordum. Steerforth’u yaraladığım için de ona değil, kendime kızıyordum. Ona kendimi bağışlatmak için de ne yapmam gerektiğini bilsem mutlaka yapardım.

Steerforth, gülüp elimi hararetle sıkarken: “Vay Papatya!” dedi. “Şaşkınlıktan donmuş gibisin delikanlı. Yoksa seni gene ziyafet verirken mi yakaladım? Şu Adliye Sarayı’ndaki çocuklar da hani şehrin en neşeli insanları, galiba. Biz Oxford’lular onların yanında pek durgun kalıyoruz.”

“Baştan o kadar şaşırdım ki” dedim, “sana hoş geldin diyecek gücü bulamadım kendimde.”

“İskoçların dediği gibi beni görmek, acıyan gözlere iyi gelir. Senin de gözlerin parlamış, Papatya. Nasılsın bakalım, Koca Ayyaş?”

“Çok iyiyim, teşekkür ederim. Gerçi bu gece üç misafir ağırladım ama, hiç de ayyaş denecek bir durumum yok.”

“Hepsine yolda rastladım, bağıra bağıra seni methediyorlardı. O dar pantalonlu adam kimdi?”

Steerforth’a Micawber’i birkaç kelimeyle anlatmaya çalıştım. Steerforth benim çizdiğim belli belirsiz portreye içtenlikle güldü, onun gerçekten tanınması gereken bir kimse olduğunu, mutlaka tanışmak istediğini söyledi.

“Peki ya öbür dostum kimdi dersin?” diye sordum.

“Kimbilir kim! İnşallah can sıkıcı bir kimse değildir. Bana öyle biriymiş gibi geldi de.”

Muzaffer bir tavırla: “Traddles’dı!” dedim.

Steerforth, o ilgisiz tavrıyla: “O da kim?” diye sordu.

“Traddles’ı hatırlamıyor musun? Salem Yurdu’ndaki odamızda kalan Traddles, canım!”

Steerforth, maşayla ocağa bir kömür atıp: “Ha, şu oğlan mı?” dedi. “Gene eskisi kadar yumuşak mı? Hem onu da nereden buldun kuzum?”

Traddles’ı elimden geldiği kadar göklere çıkardım, çünkü Steerforth’un onu biraz küçük gördüğünü sezmiştim. Steerforth da başını sallayıp hafifçe gülümsedi, eski arkadaşını görmekten kendisinin de memnun olacağını söyleyerek konuyu değiştirdi, sonra kendisine yiyecek bir şey verip veremeyeceğimi sordu. O çılgınca, canlı tavırlarıyla konuşmayı bıraktıktan sonra elinde maşayla dalgın dalgın ocağı karıştırmıştı. Ben ziyafetten kalan yemekleri çıkarırken o gene dalgın dalgın ateşi karıştırıyordu.

Sessizliği birdenbire bozuverdi: “Aman, Papatya, burada krallara layık yemekler var.” Hemen sofranın başına geçti. “Ben de Yarmouth’tan geldiğim için bu sofranın hakkını vereceğim.”

“Ben seni Oxford’dan geliyorsun sanıyordum” dedim.

“Hayır. Denizcilik yaptım azıcık. O daha iyi bir meşguliyet.”

“Bugün Littimer uğradı, seni aradı. Onun sözlerinden de senin Oxford’da olduğunu tahmin etmiştim. Ama, Littimer’in kesin olarak böyle bir şey söylemediğini şimdi hatırlıyorum.”

Steerforth neşeyle kendine şarap doldururken: “Littimer beni aramakla sandığımdan çok daha aptal olduğunu belli etti,” dedi. “Onun sözlerinden bir şey anlamaya gelince, bunu başarabilirsen hepimizden daha akıllı olduğunu ispat edersin, Papyatya.”

İskemlemi masaya yaklaştırarak: “Doğru söylüyorsun,” dedim. “Demek, Yarmouth’taydın ha, Steerforth? Çoktandır mı oradaydın?”

“Yo, bir iki haftalık kaçamak yaptım.”

“Oradakiler nasıllar? Küçük Emily daha evlenmedi değil mi?”

“Hayır, daha evlenmedi. Yanılmıyorsam, birkaç haftaya, birkaç aya ya da, neyse, birkaç zamana kadar evlenecekmiş. Ben onları pek göremedim. Ha, sahi, sana bir mektup getirdim.” Steerforth bunları söylerken ceplerini karıştırmaya başlamıştı.

“Kimden?”

Göğüs cebinden kâğıtlar çıkararak: “Eski dadından,” dedi. “O ihtiyar -adı neydi- hah, işte onun durumu kötüymüş, galiba mektupta da bundan söz ediliyor.”

“Barkis mi demek istiyorsun?”

Steerforth, hâlâ ceplerini araştırarak: “Evet,” dedi. “Ne yazık ki adamın işi bitmiş galiba. Orada bir cerrah ya da her neyse, zatıâlinizi dünyaya getirmiş. Bu iş hakkında çok geniş bilgisi varmış gibi geldi bana. İşte bu adam da hastanın son yolculuğuna hızla çıkmakta olduğu kanaatindeydi. Paltomun göğüs cebine elini sokuver, galiba mektup orada... orada mı?”

“Evet.”

“Tamam öyleyse.”

Mektup Peggotty’dendi. Her zamankinden daha okunaksız, daha kısaydı. Kocasının umutsuz durumunu anlatıyor, ölüme eskisinden biraz daha fazla yaklaştığını, gün geçtikçe idare edilmesinin güçleştiğini söylüyordu.

Ben mektubu çözmeye çalışırken Steerforth da yiyip içmeye devam etti. Ben mektubu bitirdikten sonra da: “Bu çok kötü bir iş ama” dedi. “Güneş her gün batıyor, her dakika insanlar ölüyor. Herkesin başına gelen şeyden bizim de korkmamamız gerekir. Her insanın kapısını çalan o ayaklar birisinin kapısına uğradı diye kendimize hakim olamazsak, bu dünyada ne varsa hepsi elimizden kaçar gider. Hayır, yola devam et. Gerekirse kaba pabuç giymeli, idare ederse yumuşak pabuç da olur; yola devam şart. Her engeli aşıp yarışı kazanmalı.”

“Hangi yarışı kazanmalı?” diye sordum

“İnsanın başladığı yarışı. Yola devam etmeli.”

“Öyleyse bak ne diyeceğim, Steerforth, ben gidip eski dadımı görsem iyi olacak. Ona bir iyilikte, bir yardımda bulunacağımdan değil ama, bana o kadar bağlıdır ki onu görmeye gitmekle kendisine büyük bir yardımda bulunmuşum gibi olacak. Öyle hoşlanacak ki bu ona huzur verecek, destek olacak, sanıyorum. Onun bana karşı gösterdiği dostluğa göre bu da büyük bir fedakârlık sayılmaz. Sen benim yerimde olsaydın bir günlük yola gitmez miydin?”

Steerforth’un yüzü düşünceliydi. Önce bir hayli duraladı. Sonra: “İyi. Git öyleyse. Bir zararın dokunamaz nasıl olsa” dedi.

“Sen oradan daha yeni geldin. Benimle gelmeni teklif etmek haksızlık olur.”

“Doğru. Ben bu gece Highgate’e gidiyorum. Uzun zamandır annemi görmedim, bu da vicdanımı rahatsız ediyor, çünkü onun dâhi oğluna beslediği sevgiye layık olmak önemli bir şey. Yarın gitmek istersin değil mi?” Ellerini omuzlarıma dayayarak konuştu.

“Evet, öyle sanırım.”

“Şey, öyleyse öbür günden önce gitme. Bize gelip birkaç gün kalmanı istiyordum. Buraya da, seni çağırmak için gelmiştim ama, sen de Yarmouth’a uçmaya hazırlanıyorsun.”

“Her zaman sen kendin bilinmez yolculuklara çıkıp ortadan kaybolduğun halde uçmaktan şikâyette bulunman çok hoş!”

Steerforth, bir an hiç konuşmadan bana baktı, sonra gene eskisi gibi omzumdan tutup şöyle bir sarstı:

“Hadi gel, öbür gün gitmeyi kabul et. Yarını da bizimle geçirirsin. Bir daha kim bilir ne zaman karşılaşacağız! Hadi “Öbür gün” de. Rosa Dartle ile arama girip bizi ayrı tutmanı istiyorum.”

“Bensiz birbirinizi çok mu seveceksiniz yani?”

Steerforth: “Evet... ya da çok nefret edeceğiz.” dedi. “Hangisi olursa olsun, önemi yok. Hadi, öbür gün gidiyorsun, değil mi?”

“Peki” dedim, o da paltosunu giydi, yaprak sigarasını yaktı, gitmeye hazırlandı. Onun bu niyetini sezince ben de paltomu giydim; yalnız, ben sigaramı yakmadım, o gün için yeteri kadar içmiştim. Onunla birlikte ana caddeye kadar yürüdüm. Gece vakti pek sıkıcı bir yol olmuştu burası. Ama, yol boyunca Steerforth pek neşeli göründü. Ayrıldıktan sonra da onun, öylesine şen bir halde eve doğru yürüyüşünü seyrederken, “Bütün engelleri aşıp yarışı kazanmalı” dediğini hatırladım, ilk defa olarak, onun uğraştığına değecek bir yarışa girişmesini diledim.

Odamda, soyunuyordum, Micawber’in mektubu yere düştü. Bunun üzerine hatırladım, zarfın mumunu söküp açtım, okudum. Bana yemeğe gelmeden bir buçuk saat önce yazılmıştı. Bilmem daha önce söyledim mi: Micawber pek sıkıntılı bir durumda oldu mu ağdalı bir hukukçu dili kullanırdı:

“Efendim, -çünkü Copperfield’ciğim demeye cesaret edemiyorum- acilen sizi haberdar etmek isterim ki aşağıda imzası bulunan Mahvolmuş’un biridir. Bu felaket durumu size bugün kendisinde göreceğiniz birtakım belirtiler de önceden haber vermiş olsa gerek.

“İşte bu satırlar bir tefecinin eline düşmüş, uçuruma yuvarlanmak üzere olan bir kimse tarafından kaleme alınmış bulunuyor. Bu kimse kirasını ödeyemediği için icraya verilmiştir. İcraya tabi olacak eşya yalnız kendisinin tarifi gayrikabili bir iki pırtısından ibaret olmayıp kiracısı olan Bay Thomas Traddles’ın da eşyasına şamil bulunmaktadır.

“Aşağıda imzası bulunan kimsenin dudaklarına zorla dayanmış olan bardak daha dolup taşmadıysa, bu bardağı taşıracak son bir damla da şudur ki yukarıda adı geçen Bay Thomas Traddles aşağıda imzası bulunan kimseye bir dostluk göstererek toplamı 23 lira, 4 şiling, 9,5 pens tutan bir parayı borç olarak vermiş, borcun mühleti dolduğu halde ödenmemiştir, ödeneceği de yoktur. Böylece, aşağıda imzası bulunan kimsenin yakasına yapışanlar arasına bir zavallı kurban daha katılmış olacaktır.

Wilkins Micawber.”

Zavallı Tradles! Micawber’i artık çok iyi tanıdığım için bu darbenin altından da kalkacağına emindim ama, o gece Traddles’ı, bir de papazın kızını düşünmekten uykum kaçtı. Çok can bir kızdı bu... gerekirse Traddles’ı altmış yıl bekleyecekti.

XXIX
STEERFORTH’U GENE EVİNDE
GÖRMEYE GİDİYORUM

Sabahleyin Spenlow’ya kısa bir süre için izin isteyeceğimi söyledim. Ücret almadığım, o amansız Jorkins’in de gözüne çirkin görünmediğim için, izin almam zor olmadı. Bunu fırsat bilip konuşurken sesim boğazıma yapışmış, gözlerim görmez bir halde Spenlow’ya kızının da hatırını sordum. Sanki herhangi bir kimseden söz ediyormuş gibi umursamayan bir tavırla, kızının gayet iyi olduğunu söyledi, ilgime teşekkür etti.

Steerforth’un annesi beni gördüğüne sevinmişti, Rosa Dartle da öyle. Littimer’in orada olmayışına şaştım. O saygıdeğer adamın yerini ondan çok daha hoş bakışlı, sakin tavırlı, başlığı mavi kurdeleli hizmetçi kız almıştı. Yalnız, evin içine gireli yarım saat olmadan Rosa’nın dikkatle, ısrarlı bir şekilde beni süzdüğünü fark etmiştim. Benim yüzümü Steerforth’unkiyle karşılaştırıyor, ikisi arasından bir şeylerin çıkacağı anı tetikte bekliyordu.

Bütün gün de evin içini durmadan tarar gibi davrandı. Steerforth’la odasında konuşacak olsam, dışarıdan kızın eteğinin hışırtısını duyuyordum. Evin arkasındaki çimenlikte eski oyunlarımızı oynadığımız sırada da Rosa’nın pencereden pencereye koştuğunu, en sonunda bizi iyice görebileceği yeri seçip orada nöbet tuttuğunu fark ettim. Öğleden sonra dördümüz birlikte yürüyüşe çıkınca, Steerforth’la annesi önden yürürken benim de onlara katılmamı önlemek için narin elini koluma dayadı.

“Siz buraya gelmeyeli çok oldu,” dedi. “Mesleğiniz gerçekten bütün dikkatinizi, vaktinizi alacak kadar ilgi çekici mi? Soruyorum, çünkü bilmediğim şeyleri sormak âdetimdir. Gerçekten öyle mi?”

Mesleğimin iyi olduğunu, yalnız bu derece fazla vaktimi almadığını söyledim.

“Buna çok sevindim” dedi, “çünkü yanıldığım zamanlar işin doğrusunu bana söylemelerini isterim. Belki de işimizin biraz kuru olduğunu söylemek istiyorsunuz, öyle mi?”

“Şey, belki gerçekten biraz öyleydi” dedim.

“Ya, demek onun için huzura, değişikliğe falan ihtiyaç duyuyorsunuz? Çok doğru; yalnız, bu biraz da şey değil mi? Ha? Yani onun için... Sizin için değil.”

Rosa’nın Steerforth’la annesinin bulunduğu yana şöyle bir göz atması onun kimi demek istediğini anlamama yetmişti; yalnız, bunun dışında hiçbir şey anlamamıştım. Bu, yüzümden de belli oluyordu sanırım.

“Bayan Dartle” dedim, “sakın sanmayın ki...”

“Yo! Siz de sakın benim bir şey düşündüğümü sanmayın. Şüpheci değilimdir ben. Sadece bir soru soruyorum. Bir fikir ileri sürmüyorum. Sizin bana anlattıklarınızdan bir sonuç çıkarmak istiyorum. Demek öyle değil? Bunu bilmek beni pek sevindirdi.”

Ben şaşkın şaşkın: “Seerforth’un bu kadar uzun zaman evinden uzak kalmasından benim sorumlu olduğum hiç de doğru değil,” dedim. “Gerçekten eve uğramamışsa bunu da şimdiye kadar bilmiyordum. Bu uzun süre içinde de dün geceye kadar onu görmemiştim.”

“Görmedin mi?”

“Gerçekten görmedim.”

Rosa Dartle bana bakarken yüzünün keskinleştiğini, solduğunu, eski yarasının da üst dudaktan alt dudağa kadar yüzünü boylu boyunca kapladığını gördüm. Bu halinde, dikkatle bana bakarken gözlerinde beliren parlaklıkta bana korkunç gelen bir şey vardı.

“Ne yapıyor o?” diye sordu.

Öyle şaşırmıştım ki: “Ne mi yapıyor?” dedim.

Rosa, kendisini bir yangın gibi sarmaya yetecek derecede hararetle, gene: “Ne yapıyor o?” diye sordu. “Hiçbir zaman gözlerinde suçluluk duygusu olmadan bana bakamayan şu adam hangi işlerde yardımcısı oluyor? Dürüstsen, sadıksan ben senden arkadaşına ihanet etmeni de istemiyorum. Yalnız, bana onu peşinden sürükleyecek şeyin öfke mi, nefret mi, gurur mu, huzursuzluk mu, çılgınca bir hayal mi, yoksa başka bir şey mi olduğunu söylemeni istiyorum.”

“Bayan Dartle, size Steerforth’ta buraya geldiğim zamanki halinden daha değişik bir hal bulunduğunu bilmediğimi nasıl anlatsam acaba? Aklıma hiçbir şey gelmiyor. Ben hiçbir şey olmadığına da kesin olarak inanıyorum; hatta, ne demek istediğinizi bile pek anlayamadım.”

Rosa Dartle ile ilgili bir küçük olay var ki onu anlatmadan geçemeyeceğim, çünkü değiştirilmesine imkân olmayan geçmiş yeniden açığa vurulduğu zaman bunu hatırlamamı gerektiren nedenler vardı. O gün Steerforth bu eşi bulunmaz yaratığı sevimli, neşeli bir dost haline getirmek için elinden geleni yaptı, her türlü çareye başvurdu. Sonunda başarıya ulaşması da beni şaşırtmadı. Rosa’nın keskin bakışlarının yumuşadığını, gülümseyişinin enikonu kibarlaştığını fark ettim. Ben de bütün gün ondan korkmuş olduğum halde yavaş yavaş korkum azaldı. Hepimiz ocağın başına toplanıp, çocuklar gibi kaygısız, konuştuk, gülüştük.

Orada çok oturduğumuz için mi, yoksa Steerforth eline geçirdiği fırsatı kaçırmamak için mi, bilemiyorum, Rosa gittikten sonra biz de yemek odasında beş dakikadan fazla kalmadık. Salonun kapısında Steerforth yumuşak bir sesle: “Harp çalıyor,” dedi. “Sanırım ki şu üç yıldır annemden başka hiç kimse onun harp çaldığını duymamıştır.” Steerforth’un yüzünde garip bir gülümseme belirdi, hemencecik kayboldu. İçeri girdiğimiz zaman Rosa yalnızdı.

Steerforth: “Sakın kalkma” dedi ama, Rosa çoktan kalkmıştı bile. “Sevgili Rosa’cığım, kalkma. Bir kerecik bize lütfet de bir İrlanda türküsü söyleyiver.”

“İrlanda türküsünden sen ne anlarsın!”

“Çok iyi anlarım. Başka türkülerden çok bundan anlarım. Sonra, Papatya da burada. O da müziği çok seviyor. Bize bir İrlanda türküsü söyleyiver, Rosa. Eskiden olduğu gibi oturup dinlememe izin ver.”

Steerforth’a, bunları söylerken geçti harpın yakınına oturdu. Rosa bir süre çalgısının yanında ayakta durdu, garip bir şekilde sağ eliyle harpı çalıyormuş gibi yapıp hiç ses çıkarmadı. En sonunda oturdu, birden harpı kendine doğru çekti, çalıp söylemeye koyuldu.

Çalgının yarattığı dalgınlıktan bir dakika sonra kurtulmuştum. Bu arada Steerforth yerinden kalkmış, Rosa’nın yanına gitmiş, kolunu boynuna dolamıştı. Gülerek: “Hadi Rosa, ileride birbirimizi çok seveceğiz” diyordu. Rosa ona bir tokat vurup bir yaban kedisinin öfkesi içine itti, odadan dışarı fırladı.

Steerforth’un annesi içeri girerek: “Rosa’ya ne oldu?” diye sordu.

Steerlorth: “Bir süre için tam bir melek olmuştu, anne” dedi. “Sonradan bu davranışının karşılığını ödemek için tam tersi oldu.”

“Onun canını sıkmamaya dikkat etmelisin, James. Biliyorsun huyları değişti, üzerine varmaya gelmez.”

Rosa geri dönmedi. Steerforth’la biz ikimiz iyi geceler dilemeye odasına gidinceye kadar da adı anılmadı. O zaman Steerforth Rosa’nın haline güldü, “Böylesine anlaşılmaz yırtıcı bir yaratık gördün mü sen hiç?” diye sordu.

Ben de ona şaşkınlığımın derecesini dilim döndüğü kadar anlatmaya çalıştım. “Onun bu davranışının neden ileri geldiğini tahmin edemiyor musun?” diye sordum.

Steerforth: “Kimbilir!” dedi. “Aklına ne eserse yapar, belki de hiçbir nedeni yoktur. Sana söyledim ya, kendisi dahil, her şeyi alıp bileyi taşında bilemiş. Gayet keskin bir alettir, onunla uğraşırken büyük dikkat ister. Çok tehlikelidir o. İyi geceler!”

“İyi geceler, Steerforth’çuğum,” dedim. “Yarın sabah sen uyanmadan ben gitmiş olacağım. Şimdiden allahaısmarladık.”

Bırakmak istemiyordu. Benim odada yaptığı gibi ellerini gene omuzlarıma dayamış, duruyordu.

“Papatyam” dedi, “bu ad sana isim babalarının, isim annelerinin verdiği ad değil ama, seni en çok bu adla çağırmaktan hoşlanıyorum. Ah! Papatya, herhangi bir şey bizi ayırırsa beni daima en iyi halimle hatırlamalısın. Hadi gel bir pazarlık yapalım. Olaylar bizi birbirimizden ayırırsa beni en iyi halimle hatırlayacaksın!”

“Benim için en iyi, en kötü halin diye bir şey olamaz, Steerforth” dedim. “Seni her zaman aynı derecede sevdim, kalbimdeki yerin de hep aynı oldu.”

“Tanrı seni korusun, Papatya. İyi geceler.” Tokalaştık, ayrıldık.

Sabahleyin gün doğarken kalktım, elimden geldiği kadar sessiz giyinip Steerforth’un odasına uğradım. Derin uykudaydı. Tıpkı okuldayken birçok kereler gördüğüm gibi, başı kolunun üzerinde, sere serpe yatıyordu. Onu öylece bıraktım, çıktım.

XXX
BİR KAYIP

Akşamüstü Yarmouth’a vardım, doğruca hana gittim. Biliyordum ki, yaşayanların hepsinin önünde yer alacakları o büyük konuk eve daha varmamışsa bile kısa bir süre içinde Peggotty’nin evindeki yedek oda -benim oda- başkalarına verilmiş olacaktı; onun için hana gittim, orada yemek yedim, odamı ayırttım.

Dışarı çıktığım zaman saat ondu. Dükkânların çoğu kapalıydı, şehir kasvetliydi. Omer ve Joram’ın atölyesine geldiğim zaman panjurları kapalıydı ama, kapı ardına kadar açık duruyordu. Bay Omer’in salonunun kapısında piposunu içtiğini gördüğüm için içeri girdim, hatırını sordum.

“Hay Allah iyiliğini versin çocuğum!” dedi. “Sen beni nasıl buldun bakalım? Otursana. İnşallah duman rahatsız etmez.”

“Hayır, hayır! Başkasının piposundan çıkan duman hoşuma gidiyor.”

Gülerek: “Ama, kendi piponun dumanından hoşlanmıyorsun ha?” dedi. “Böylesi çok daha iyi. Pipo içmek delikanlılar için kötü bir alışkanlıktır. Otur. Bende astma var da onun için içiyorum.”

Bana yer açmış, bir sandalye koymuştu. Soluğu kesilmiş bir halde, gene yerine oturduktan sonra, sanki piposunun içindekiler olmasa soluğu kesilecekmiş gibi, can havliyle piposunu içmeye koyuldu.

“Bay Barkis hakkındaki kötü haberlere çok üzüldüm,” dedim. Ciddi ciddi baktı, başını salladı. “Acaba bu gece durumu nasıl, biliyor musunuz?” diye sordum.

“İşte asıl benim sana sormam gereken bir soru bu,” dedi. “Bizim işin kötü tarafı da bu ya. Bir kimse hastalanınca biz hastalığın derecesini soramayız.”

İçeri girer girmez o eski tekdüze sesi duyup korkmuştum ama, bu zorluk hiç aklıma gelmemişti. Sözü edilince meseleyi anladım, bu kadarını söylemekle yetindim.

Bay Omer başını salladı: “Evet, evet, sen de anlıyorsun ya,” dedi. “Biz bunu yapamayız. Bu işte çalışanlar, ilgi göstermek istedikleri kimselere de bu yüzden gerekeni yapamıyorlar. Beni düşün bir kere: “Bay Barkis’i tanıyalı bir yıl falan olsa gene iyi. Onu kırk yıldır tanırım. Ama, gidip de “Bugün nasıl?” diye sormama imkân yok. Bu yüzden, Barkis’in ne alemde olduğunu öğrenmek için Emily’den medet umuyoruz. O bizim gerçek düşüncemizin ne olduğunu biliyor, telaşlanıp şüpheleniyor. Minnie ile Joram biraz önce Barkis’in bu gece nasıl olduğunu öğrenmek için eve gittiler. Zaten Emily de, yengesine yardım etmek için, iş saatlerinden sonra oraya gidiyor. Sen de onlar dönünceye kadar beklersen sana haberleri verirler. Bir şey içer misin?”

Gene genzi tıkanmış, soluk almakta zorluk çekmeye başlamıştı. Kendini toparlayınca, biraz önce yemek yediğimi, bir şey içemeyeceğimi söyledim. Kızıyla damadı dönünceye kadar oturmamı teklif ettiği için, bu arada, küçük Emily’nin ne alemde olduğunu sordum.

Çenesini kaşımak için piposunu ağzından çekti. “Doğrusunu istersen” dedi, “bu kız evlenince ben rahat edeceğim.”

“Neden?”

“Şimdi çok huzursuz da ondan. Yani, güzelliği azalmış değil, ha, yo! Daha da güzelleşti. Evet, daha güzelleşti. Eskisi kadar iyi çalışmadığından da değil ha. Eskiden de altı kişiye bedeldi, şimdi de öyle. Ama, nedense bir eksikliği var. Kalbi eksik. Ne demek istediğimi anladın sanırım. Sana şöyle desem daha doğru olacak: Ben genellikle Emily’de bunun eksikliğini hissediyorum.”

Bay Omer’in yüzü, tavrı öyle bir hal almıştı ki ne demek istediğini anlamış gibi başımı salladım. Benim çarçabuk anlamama pek sevinmiş görünerek sözlerine devam etti:

“Onun şimdiki huzursuz halinin nedenini de buna bağlıyorum. İş saatlerinden sonra eniştesiyle, sevgilisiyle bunu çok defalar konuştuk. Emily her geçen gün eniştesine biraz daha bağlanıyordu. Bu durumda ortada bir savaşın bulunduğu muhakkak. Bu savaşı gerektiğinden fazla sürdürmeye ne lüzum vardı! Biliyorsun, Ham’le evlenecek. Eh, Ham’in de işi iyi, kazancı yerinde. Ona durumu anlatıp bir an önce evlenmesini söylediğim zaman bana teşekkür etti. Gitti küçücük, pek rahat bir ev buldu. Şimdi bu küçük ev bir bebek odası gibi baştan aşağı dayalı döşeli, duruyor. Barkis’in hastalığı böylesine ağırlaşmasaydı, çoktan evlenmiş olacaklardı. Bu durumda, düğün geri bırakıldı.”

“Peki, ya Emily,” diye sordum. “Bari şimdi huzursuzluğu geçti mi?”

Bay Omer, çifte gerdanını sıvazlayarak: “Biliyorsun, böyle bir şey beklenmez,” dedi. “Barkis’in ölümü düğünü pek geri bıraktırmaz ama, can çekişmesinin uzun sürmesi işi geri bıraktırabilir. Her neyse, görüyorsun ya, işler çok karışık.”

“Anlıyorum.”

“Küçük Emily de biraz şaşırmış durumda elbette; hatta, eskisinden daha da şaşkın. Her geçen gün eniştesine daha da düşkün oluyor, bizlerden de ayrılmak istemiyor. Benden iyi bir söz duyunca gözleri yaşarıyor. Ah! onu kızım Minnie’nin küçük kızıyla beraberken bir görsen halini hiç unutamazsın. Allahım, o çocuğu da ne kadar çok seviyor!”

Kızının ayak seslerini o benden önce duymuştu. Piposuyla bana dokundu, ihtiyatlı olmam için gözünü kırptı. Minnie ile kocası da hemen içeri girdiler. Barkis’in çok kötü durumda olduğunu, kendini bilmediğini söylediler. Doktor Chillip de biraz önce evden çıkarken, mutfakta yeryüzünün bütün doktorları, cerrahları bir araya gelseler bile Barkis’e bir şey yapmalarının mümkün olamayacağını söylemiş. Doktora göre, Barkis’in hekimlik, hastanelik hali kalmamış artık. Bunu duyup Bay Peggotty’nin de orada olduğunu öğrenince, hemen eve gitmeye karar verdim. Bay Omer’e, kızına, damadına iyi geceler diledim.

Ben Peggotty’lere gittiğim sırada Ham de Emily’yi eve götürmeye gelmişti. Ama, küçük Emily eniştesinin yanından ayrılmak istemiyordu. Sonunda Ham de nişanlısına hak verdi, hepimize iyi geceler dileyip gitti. Peggotty, benim gelişime pek sevinmişti. Bana sarıldı, defalarca hayır duası etti, varlığının ona büyük bir huzur verdiğini söyledi. Sonra, yukarı gelmemi istedi. Barkis’in beni sevdiğini, her zaman takdir ettiğini, komaya girmeden önce sık sık benden söz ettiğini hıçkıra hıçkıra anlattı. Kendine gelir de beni karşısında görürse canlanacağını söylüyordu.

Barkis’in eni konu küçülmüş olduğunu görünce bu ihtimal bana pek zayıf geldi. Başı, omuzları yataktan dışarıda, pek rahatsız bir durumda, kendisine büyük acı veren, dert veren sandığın üzerine dayanmış, yatıyordu. Yataktan kalkıp sandığı yoklamasına imkân kalmayan devreye girince sandığı yatağının yanıbaşındaki iskemleye koydurmuştu. İşte o zamandan beri de gece, gündüz sandığına sımsıkı sarılıp yatıyordu. Şimdi de kolu sandığın üstündeydi. Zaman, dünya onun altından kayıp gidiyordu ama, sandık oradaydı; ağzından çıkan son sözler de “eski elbiseler” olmuştu.

Peggotty, adeta neşeli bir sesle: “Barkis, şekerim” dedi, “bak sevgili oğlum ...sevgili oğlum Davy geldi. Hani bizi tanıştıran oğlum var ya?.. Hani sen onunla bana haberler gönderirdin? Bay Davy ile konuşmayacak mısın?”

Peggotty bunları söylerken ağabeysi de yatağın ayak ucunda duruyordu. Barkis sımsıkı sarıldığı sandık kadar sessiz, duygusuzdu. Bay Peggotty bana, elinin arkasından: “Sular çekilirken o da gidecek” dedi.

Gözlerim donuklaşmıştı, Bay Peggotty’nin gözleri de öyle. Fısıldayarak sordum, “Sular çekilirken mi?”

“Kıyıda yaşayanlar sular iyice çekilmeden ölemezler,” diye açıkladı. “Sular iyice yükselmeden de dünyaya gelemezler. O da sularla çekilip gidecek. Saat üçten sonra sular yarı yarıya çekilmiş olur, yarım saat içinde de iyice çekilir. Sular dönünceye kadar yaşarsa bir daha seferki gelgite kadar yaşayacak demektir.”

Saatlerce orada kalıp Barkis’i seyrettik. Benim varlığımın onun bu durumuna ne gibi bir esrarlı etkide bulunduğunu anlatmaya kalkmayacağım, ama en sonunda hafif hafif bir şeyler mırıldanmaya başladığı zaman, beni arabasıyla okula götürmekten söz ettiği muhakkak.

Peggotty: “Kendine geliyor” dedi.

Bay Peggotty bana döndü, büyük bir korku, üzüntü içinde: “İkisi de hızla gidiyor” dedi.

Peggotty: “Barkis, şekerim” diye fısıldadı.

Barkis hafif bir sesle: “Clara Peggotty Barkis,” diye mırıldandı. “Yeryüzünde ondan iyi kadın yoktur.”

Artık gözlerini açtığı için Peggotty: “Buraya bak,” dedi. “Bay Davy geldi.”

Beni tanıyıp tanımadığını sormak üzereydi ki Barkis kolunu uzatmaya çalışıp hoş bir gülümsemeyle gayet iyi anlaşılır bir şekilde: “Barkis dünden razı” dedi.

Suların alçalma zamanı olduğu için o da sularla birlikte gitti.

XXXI
DAHA BÜYÜK BİR KAYIP

Peggotty’nin ricası üzerine, zavallı arabacı Blunderstone’a son yolculuğu yapıncaya kadar orada kalmayı kabul etmek benim için hiç de zor olmadı. Peggotty, çok önceden kendi biriktirmiş olduğu paralarla bizim eski kilisenin avlusunda, her zaman “tatlı kızım” dediği annemin mezarının yanında mezar yeri satın almıştı. Barkis orada yatacaktı.

Barkis’in yıllar yılı sandığını oradan oraya taşımasının, parasını bu derece titizlikle korumak istemesinin boşuna olmadığını öğrendim. Serveti, para olarak, üç bin liraya yakındı. Bu paranın bin lirasının faizini hayatı boyunca Bay Peggotty alacaktı. Onun ölümünden sonra ise faiz eşit olarak Peggotty ile, küçük Emily ile benim aramda ya da varislerimiz arasında pay edilecekti. Geri kalan malı mülkü, nesi varsa hepsi Peggotty’ye kalıyordu.

Barkis’in vasiyetini yüksek sesle okurken kendimi oturaklı bir kanun adamı yerine koydum, maddelerini ilgili kimselere defalarca tekrarladım. Artık avukat yamaklığının umduğumdan daha fazla değerli olduğunu anlamaya başlamıştım. Vasiyeti büyük bir dikkatle inceledim, her bakımdan usule uygun olduğunu belirttim, bir iki yerine kalemle işaret koydum, bu kadar çok şey bilmemi de pek olağanüstü buldum.

İşi tam yetkiyle ele aldığım için cenaze töreninden önceki bir haftayı Peggotty’nin mallarını hesaplamakla, işlerini düzene sokmakla, onun hakemi olarak çeşitli işleri halletmekle geçirdim. Bu arada küçük Emily’yi hiç görmedim; yalnız, bana onun on beş güne kadar sessiz-sedasız evleneceğini söylediler.

Cenaze törenine pek resmi bir şekilde katıldım sayılmaz; yani, kuşları korkutmak için kara pelerin, kara şapka giymemiştim. Sabahleyin erkenden Blunderstone’a gitmiş, Peggotty ile, ağabeysi cenazeyi getirdikleri zaman orada hazır bulunmuştum. Pek sade bir tören oldu. Her şey olup bittikten sonra bir saat kadar mezarlıkta dolaştık, annemin mezarının başındaki ağaçtan körpecik birkaç yaprak kopardık.

Burada üzerime bir kâbus çöküyor. Yalnız adımlarımı yeniden yoluna döndürdüğüm o uzaktaki şehrin üzerine bir bulut iniyor. Oraya yaklaşmaya korkuyorum. O unutulmaz gece gelen şeyi, oraya gidersem onun gene geleceğini düşünmeye bile dayanamıyorum. Şimdi bunları yazdığım için o şey hiç de daha kötüleşmiyor. İsteksiz elimi durdursam daha iyileşeceği de yok. Olan olmuş bir kere. Hiçbir şey onu düzeltemez. Hiçbir şey onu olduğundan daha başka şekle sokamaz.

Eski dadım, vasiyet meselesi yüzünden ertesi gün benimle Londra’ya gidecekti. Küçük Emily o günü Bay Omer’in yanında geçiriyordu. Akşama hepimiz o eski tekneden bozma evde buluşacaktık. Ham her zamanki saatte Emily’yi getirecekti. Ben de gezine gezine oraya dönecektim. Kardeşler de geldikleri gibi dönecekler, gün biterken bizi ocağın başında bekleyeceklerdi.

Onlardan küçük kapıda ayrıldım, hemen geri dönecek yerde Lowestoft yoluna doğru yürüdüm. Sonra döndüm Yarmouth’a gittim, temiz bir birahanede yemeğimi yedim, o gün böylece sona erdi. Tekneden bozma eve vardığım zaman akşam olmuştu. Çok şiddetli yağmur yağıyordu, fırtınalı bir geceydi; bulutların arkasında ay vardı, ortalık karanlık değildi.

Evin içinde de pek huzur verici bir görünüş vardı. Bay Peggotty akşam piposunu içmiş, yemek hazırlığı yavaş yavaş başlamıştı. Ocakta ateş pek canlıydı, küller temizlenmişti. Küçük Emily’nin çekmesi eski yerine konmuştu. Peggotty de gene o eski yerinde, sanki hiç ayrılmamış gibi, oturuyordu. Daha şimdiden dikiş kutusunu almış, işini işlemeye koyulmuştu bile. Hepsi de sanki hiç yerlerinden tedirgin olmamış gibi oradaydılar. Bayan Gummidge, eski köşesinde biraz homurdanıyordu, ki bu da pek olağan bir şeydi elbette.

Bay Peggotty, mutlu bir yüzle: “Ev halkından ilk gelen siz oldunuz, küçükbey,” dedi. “Islaksa paltonuzla durmayın, efendim.”

Asılsın diye paltomu ona verirken: “Teşekkür ederim, Bay Peggotty,” dedim. “Ama, ceketim iyice kuru.”

Omuzlarımı yoklayarak: “Öyle” dedi, “yonga gibi kupkuru. Oturun, efendim. Size hoş geldiniz demenin bir faydası yok ama, gelişinizin bizi daima canı gönülden sevindirdiğini bilirsiniz.”

“Teşekkür ederim, Bay Peggotty, ondan eminim. E, Peggotty, sen nasılsın bakalım?” Eski dadımı öptüm.

Daha sonra Bay Peggotty biraz Bayan Gummidge’e takıldı. Dördümüz aramızda kâh neşeli, kâh kederli sohbete daldık. Bir ara Bay Peggotty, ayak sesleri duyduğu için, kahkahasını yarıda bıraktı: “İşte Em’ly geliyor” dedi.

Gelen sadece Ham’di. Ben eve girdikten sonra hava daha da kötüleşmiş, yağmur artmıştı galiba, çünkü Ham’in başındaki koca şapka sırılsıklamdı, şapkanın kenarlarından yüzüne sular akıyordu.

Bay Peggotty: “Emily de nerede?” diye sordu.

Ham başıyla sanki kız dışardaymış gibi bir işaret yaptı. Bay Peggotty, lambayı pencerenin kenarından aldı, fitilini kesti, masaya koydu. Ateşi karıştırmaya başladığı sırada Ham bana döndü; o zamana kadar yerinden hiç kıpırdamamıştı.

“Bay Davy, bir dakika dışarı gelir misiniz?” dedi. “Bakın. Emily ile ben size ne şaşırtıcı bir şey hazırladık!”

Dışarı çıktık. Onun yanından geçip kapıya doğru giderken Ham’in ölü gibi solgun olduğunu fark ettim, şaşırdım, korktum. Beni telaşla açık havaya çıkardı, arkamızdan kapıyı kapadı.

“Ne var, Ham?” diye sordum.

“Bay Davy...” dedi.

Zavallıcık, nasıl da ağlıyordu! Bu derece büyük keder karşısında donmuş kalmıştım. Ne düşündüğümü, neden korktuğumu bilmiyorum. Ona ancak bakabiliyordum.

“Ham, zavallı iyi yürekli çocuk. Allahaşkına, ne oldu, anlatsana?”

“Bay Davy, aşkım, hayatımın gururu, tek ümit kaynağı, uğruna ölmeyi kabul ettiğim, şimdi bile uğruna ölebileceğim sevgilim... Gitti!”

“Gitti mi?”

“Emily kaçtı. Ah, Bay Davy, ben bir yandan onun mahvolup kötü duruma düşmesi yerine ulu Tanrı’ma onu öldürmesi için dua ederken o nasıl kaçtı, düşünün bir kere!” Sonra telaşla atıldı: “Siz bilgiç insansınız, her şeyin en doğrusunu, en iyisini bilirsiniz. İçeride ne diyeceğim? Amcama bu haberi nasıl verebileceğim, Bay Davy?”

Kapının tokmağının oynadığını görmüştüm, bir saniye daha kazanabilmek için kapıyı tuttum. Geç kalmıştım. Bay Peggotty başını dışarı uzattı. İkimizi dışarıda görünce yüzünün aldığı hali bin yıl yaşasam unutamam.

Bir sürü haykırış, çığlık hatırlıyorum. Kadınların Ham’in etrafında toplandıklarını, hep birden odada ayakta durduğumuzu hatırlıyorum. Benim elimde Ham’in bana vermiş olduğu bir kâğıt var; Bay Peggotty’nin gömleğinin yakası, bağlı açılmış, saçları darmadağınık, yüzü, dudakları bembeyaz, göğsüne doğru kan sızıyor... kan ağzından boşanmış olsa gerekti.

Alçak, titrek bir sesle: “Mektubu okuyun,” dedi. “Yalnız, ağır ağır okuyun. Kolay kolay anlayabileceğimi sanmıyorum.”

Böylece ölüm sessizliğinin ortasında, o pek silik yazılmış mektubu okumaya başladım.

“... Masum olduğum zamanlarda bile beni hak ettiğimden çok daha fazla sevmiş olan sizler bu mektubu gördüğünüz zaman ben çok uzakta olacağım.”

Peggotty, ağır ağır tekrarladı: “Ben uzakta olacağım. Nokta. Emily uzakta ha. Evet?”

“Sabahleyin sevgili yuvamdan, ah! sevgili evimden.. çok sevgili evimden ayrıldığım zaman...” Mektup, bir gece öncesinin tarihini taşıyordu “... bir daha dönmemek üzere gitmiş olacağım... bir gün hanımefendi olarak geri dönersem, o başka. Bu mektup gece, aradan saatler geçtikten sonra, benim yerime elinize geçecek. Ah! Yüreğimin nasıl paralandığını bilseniz! Bu kadar kötülük yaptığım sizler, beni hiçbir zaman bağışlayamayacak olsanız da, ne kadar acı çektiğimi bir bilseniz! Kendimden söz edemeyecek kadar kötü bir insanım ben. Ah! Benim kötü bir insan olduğumu düşünerek kendinizi avutun. Ah! Allah rızası için söyleyin enişteme: onu hiçbir zaman bu kadar -şimdikinin yarısı kadar bile- sevmedim. Ah! Hepinizin bana ne kadar müşfik, iyi davrandığınızı hatırlamayın; sadece, küçükken öldüğümü, bir yere gömüldüğümü düşünmeye çalışın. Allaha şükür ki, buradan gitmekle birlikte gene de eniştemi çok seviyorum. Onu eskiden şimdikinin yarısı kadar bile sevmediğimi söyleyin. Avutun onu, iyi bir kızı sevin, o da enişteme bir zamanlar benim verdiğim mutluluğu verebilsin. Size sadık, layık olsun. Benden başka hiçbir şey sizi utandırmasın. Tanrı hepinizin yardımcısı olsun. Sık sık diz çöküp hepiniz için dua edeceğim. Bir hanımefendi olarak dönemez de kendim için artık dua etmezsem bile, hepiniz için dua edeceğim. Ayrılırken enişteme sevgilerimi yollarım. Son göz yaşlarım, teşekkürlerim de eniştemin olsun!”

Hepsi bu kadardı. Ben mektubu bitirdikten çok sonra Bay Peggotty, gözlerini bana dikmiş, öyle duruyordu. En sonunda, ben, elinden tutup, dilimin döndüğü kadar, kendini toparlamasını söyledim. Yerinden kıpırdamadan: “Teşekkür ederim, efendim, teşekkür ederim” diye mırıldandı.

Ham de ona bir şey söyledi. Bay Peggotty, uğradığı kaybın farkındaydı, ellerini ovuşturuyordu; ama, bunun dışında durumunda bir değişiklik olmamıştı. Hiç kimse de onu rahatsız etmek cesaretini gösteremiyordu. Derken, sanki bir rüyadan uyanıyormuş gibi, gözlerini yüzümden ayırıp odada gezdirdi, sonra alçak bir sesle konuştu: “Adam kim? Adını öğrenmek istiyorum.”

Ham, bana göz attı. Birdenbire ben de müthiş sarsıldım.

Bay Peggotty: “İşin içinde bir erkek var!” dedi. “Kimdir bu adam?”

Ham yalvardı: “Bay Davy, siz biraz dışarı çıkın. Kendisine açıklamam gereken bir şey var. Bunu sizin duymanız doğru olmaz, efendim.”

Gene fena sarsıldım. Bir iskemleye çöktüm, bir şeyler söylemeye çalıştım ama, dilim peltekleşmişti, gözüm kararır gibi oluyordu.

Bay Peggotty’nin sesini bir kere daha duydum: “Adını öğrenmek istiyorum!”

Ham anlatmaya koyuldu: “Bir süreden beri buralara, hiç beklenmedik zamanlarda, bir uşak geliyordu. Bir de bey vardı... bir uşakla efendisi.” Bay Peggotty biraz önceki gibi yerinde kıpırdamadan duruyordu ama, bu sefer bakışlarını Ham’e çevirmişti. “Uşağı dün gece bizim zavallı kızımızla görmüşler. Bir haftadan, hatta belki daha fazla bir süreden beri adam buralarda gizleniyormuş. Gitti sanmışlar ama, gizleniyormuş meğer. Durmayın, Bay Davy, durmayın, Bay Davy!”

Peggotty’nin kolunun boynuma dolandığını hissettim; ama, koca ev başımın üstüne yıkılacak bile olsaydı yerimden kıpırdayamazdım.

“Bu sabah, daha gün ağarmadan, şehir dışında, Nonvich yolu üzerinde, yabancı bir araba görmüşler. Uşak arabaya gitmiş, gelmiş, gene gitmiş. O zaman Emily uşağın yanındaymış, öbürü de arabada. Adam o işte.”

Bay Peggotty, geri geriye doğru gidip, ellerini uzatarak: “Eyvah!” diye haykırdı. “Adamın adı Steerforth mu yoksa!”

Ham, bana döndü, titrek bir sesle: “Bunda sizin suçunuz yok ki, Bay Davy,” dedi. “Size bir suç yüklemek de aklımdan geçmez. Ama, adamın adı Steerforth. Ne yazık ki Allahın belası bir haydutmuş o!”

Bay Peggotty, kendine gelinceye kadar gene hiç sesini çıkarmadı, gözyaşı dökmedi, yerinden de kıpırdamadı. Sonra, birdenbire paltosunu askıdan çekip aldı.

Ham: “Nereye gidiyorsunuz?” diye sordu.

“Yeğenimi aramaya gidiyorum,” dedi. “Emily’mi aramaya gidiyorum. Önce gidip o Allahın belası teknesini batıracağım. O yezidin ne tasarladığını önceden bilmiş olsaydım orada ben onun kendisini boğardım. Karşıma geçse de beni öldürmeye kalksa gene boğardım onu pek de iyi yaptım, derdim. Ben yeğenimi aramaya gidiyorum!”

Ham, kapının önüne geçip: “Nereye?” diye bağırdı.

“Nereye olursa! Bütün dünyada arayacağım. Zavallı yeğenimi o perişan halinde bulacağım, alıp buraya getireceğim. Kimse beni durduramaz! Size söylüyorum, yeğenimi aramaya gideceğim!”

Bayan Gummidge, gene bir ağlama nöbetine tutulmuştu, aralarına girerek: “Hayır, hayır!” diye bağırdı. “Hayır, Danl, bu halinle olmaz! Onu biraz sonra aramaya gidersin, benim zavallı, biçare Danl’ım! O da doğru değil ya... Ama, hiç değilse şimdiki halinle olmaz. Otur bir yere, seni çok üzdüğümden ötürü bana kızmadığını söyle, Danl. Benim buna neden karşı koyduğumu konuşalım. Onun da, Ham’in de birer küçük öksüz çocuk oldukları günleri benim de zavallı kimsesiz bir dul olduğum günleri, beni evine aldığın günleri konuşalım. Bu senin yüreğini yumuşatır, sanıyorum, zavallı Danl’cık. O zaman da üzüntüne daha iyi dayanırsın.”

Bay Peggotty artık iyice yatışmıştı. Onun ağladığını duyunca benim de içimden, diz çöküp, yol açtığım felaketten ötürü onlardan özür dilemek, Steerforth’u lanetlemek geldi. Benim de fazlasıyla yerinden oynayan yüreğim yatıştı, ağlamaya başladım.

XXXII
UZUN BİR YOLCULUĞUN BAŞLANGICI

Benim yaradılışımdaki özelliklerin başka birçok kimselerde de bulunduğunu bildiğim için, hiç çekinmeden söyleyebilirim: Steerforth’u hiçbir zaman beni ona bağlayan bağlar koptuğu zamanki kadar sevmemiştim. Onun değersizliğini keşfetmenin verdiği üzüntü içinde onun iyi taraflarını daha çok düşünmeye başlamıştım. İyi yönleri beni yumuşatmıştı, bu özelliklerinin onu son derece asil, ünlü bir kişi yapmasının pekâlâ mümkün olduğunu düşündüm. Dürüst bir yuvayı mahvetmesinde bilmeden oynadığım rolün derin üzüntüsü içinde bile onunla yüz yüze gelebilmiş olsaydım ağzımdan bir tek sitem çıkmazdı.

Haber çarçabuk şehre yayılmıştı, öyle ki, ertesi sabah ben sokaklardan geçerken kapı önlerinde bu meselenin konuşulduğunu duydum. Birçokları Emily’ye yükleniyordu, kimisi de Steerforth’a yalnız, kızın ikinci babası ile onu seven delikanlı için sadece acıma duygusu besleniyordu. Bu ikisinin sabahleyin erkenden ağır adımlarla kıyı boyunda yürüdükleri görülünce denizciler onlardan uzak durmuşlar, bir araya toplanıp bunu konuşmuşlardı. Ben de onları deniz kıyısında buldum. Peggotty bana onların gün ağarıncaya kadar oturduklarını söylememiş olsaydı bile uykusuz bir gece geçirdiklerini fark etmek zor değildi. Bitkin bir haldeydiler. Bay Peggotty’nin başı bana bir gece içinde bunca yıl olduğundan daha çok eğilmiş gibi geldi.

Üçümüz bir arada bir süre konuşmadan yürüdükten sonra Bay Peggotty bana: “Ne yapmamız gerektiği, ne yapmamamız gerektiği hakkında uzun uzadıya konuştuk,” dedi. “Hedefimizin ne olduğunu biliyoruz şimdi.”

Ham’e şöyle bir göz attım, sonra denizde, uzaktan görünen ışığa baktım, aklıma korkunç bir düşünce geldi. Yüzünün öfkeli görünmesinden değil, zaten öyle görünmüyordu; onun yüzünde ciddi bir kararlılık göze çarpıyordu. Steerforth karşısına çıkarsa onu öldürmeye kararlı olduğunu anlamıştım.

Bay Peggotty: “Benim buradaki görevim sona erdi,” dedi. “Aramaya gidiyorum. Onu arayacağım. Bundan sonraki görevim bu olacak! ”

Yeğenini nerde arayacağını sordum, başını salladı, ertesi gün Londra’ya dönüp dönmeyeceğimi sordu. Ben de, ona belki bir yardımım dokunur diye o gün yola çıkmadığımı, ama istediği zaman yola çıkmaya hazır olduğumu söyledim.

“Siz kabul ederseniz, yarın beraber yola çıkarız,” dedi.

Bir süre daha konuşmadan yürüdük. Sonra Bay Peggotty: “Ham şimdiki işinde kalacak,” dedi. “Gidip kızkardeşimle oturur, oradaki eski tekneye gelince...”

“Eski tekneyi boşaltacak mısınız?” diye sordum.

“Artık benim karargâhım orası değil,” dedi. “Yalnız, tekneyi boşaltacağız demek istemiyorum, efendim, tam tersine.” Bir süre daha yürüdük. Sonra açıkladı: “Her gece pencerenin kenarına bir şamdan konacak. Emily eve yaklaşır da bunu görürse, şamdan ona “Geri dön, yavrum, geri dön” der. Hava karardıktan sonra kapı hafif hafif vurulursa, düşmüş yavrumu karşılayan sen olma, Ham, halan olsun.”

Dalgın bir halde eski tekneye geldik, içeri girdik. Bayan Gummidge artık köşesinde homurdanmaktan vazgeçmişti, sabah kahvaltısını hazırlamakla meşguldü. Bay Peggotty’nin şapkasını aldı, yerini hazırladı, öylesine huzur verici, bir sesle konuştu ki onu tanımakta güçlük çektim.

“Danl, benim iyi yürekli erkeğim,” dedi. “Yemen, içmen, kuvvetini muhafaza etmen gerekiyor, çünkü bunsuz hiçbir şey yapamazsın. Hadi bakayım, gayret et! Dırıltılarımla seni rahatsız edersem hemen söyle, susayım.”

Bize kahvaltı verdikten sonra Bay Peggotty’nin gömleklerini, daha başka giyim eşyasını tamir etmeye koyuldu. Sonra bunları güzelce katlayıp denizcilerin kullandıkları cinsten ince bir muşamba torbaya doldurdu. Bu arada gene o sakin tavrıyla konuşuyordu:

“Her zaman, her mevsim burada olacağım, Dank. Her şey senin istediğin gibi olacak. Ben yazı işinden pek anlamam ama, arada sırada sana mektup yazıp Bay Davy’ye göndereceğim. Belki sen de boş zamanlarında bana mektup yazar, yollar da tek başına neler yaptığını anlatırsın, Danl.”

Bay Peggotty: “Korkarım ki sen burada pek yalnız kalacaksın” dedi.

“Hayır, hayır, bir şey olmam. Sen bana aldırma. Evinin bakımıyla uğraşmak beni yeteri kadar meşgul edecektir. Hem sen gene buraya döneceksin, Danl.”

Bu kadar kısa zamanda kadıncağız ne kadar da değişmişti! Bambaşka bir kadın olmuştu. O gün akşama kadar da Bay Peggotty’nin yanından hiç ayrılmadı, ona üzüntüsünü hiç belli etmedi.

Sabahleyin Bay Peggotty ile eski dadım geldi, birlikte arabanın kalkacağı yere gittik. Ham’le Bayan Gummidge de bizi geçirmek için orada bekliyorlardı. Bay Peggotty, eşyasını yerleştirirken Ham beni bir kenara çekti,

“Bay Davy,” dedi. “Amcam pek perişan bir halde. Nereye gideceğini bilemiyor; bundan sonra nelerle karşılaşacağını bilemiyor. Aradığını bulamadıkça ömrünü oraya, buraya giderek geçirecek. Sizin ona iyi bir dost olacağınıza eminim, Bay Davy.”

“Bana güvenebilirsin” diyerek ciddi bir tavırla elini sıktım.

“Çok teşekkür ederim, efendim, teşekkür ederim,” dedi. “Bir şey daha var. Biliyorsunuz, şimdi işim çok iyi, Bay Davy. Kazandığım parayı harcayacak yerim yok. Para da artık bana yaşamaktan başka bir şey için lazım olmayacak. Bu parayı ona verebilirseniz, ben de işimi daha istekli yaparım, ama benim her zaman bir erkek gibi davranacağımdan ve elimden geldiği kadar iyi hareket edeceğimden şüpheniz olmasın.”

Bundan emin olduğumu söyledim, hatta günün birinde böyle yalnız yaşayan bir insan olmaktan kurtulacağını da umduğumu belirttim.

Ham, başını sallayarak: “Hayır, efendim” dedi. “Böyle şeyler benden geçti artık. Boşalan yeri hiç kimse dolduramaz. Yalnız, para meselesini aklınızdan çıkarmayın, her zaman onun için bir miktar paramın bulunduğunu unutmayın.”

Bay Peggotty’nin paraca sıkıntısı olmadığını, eniştesinden bir hayli para kaldığını söyledim; ama, gene de kendisinin bu dediğini unutmayacağıma söz verdim. Sonra ayrıldık. Şimdi bile onun o alçakgönüllü metin halini, büyük üzüntüsünü hatırlarken yüreğim cız ediyor.

Bayan Gummidge’e gelince; onun, Bay Peggotty’den başka kimseyi görmeden, arabanın yanı sıra sokaklarda gözyaşlarını tutmaya çalışarak, karşıdan gelenlere çarpa çarpa nasıl konuştuğunu anlatmaya kalkışsam çok zor bir işe girişmiş olurum. Onun için, kadıncağızı, bir hayli uzakta, başlığında şekil diye bir şey kalmamış bir halde, soluk soluğa bir fırınının önünde, bir pabucu ayağından fırlamış olarak otururken bırakmayı daha doğru buluyorum.

Yolculuğumuzun sonuna gelince ilk işimiz Bay Peggotty’ye küçük bir pansiyon aramak oldu. Neyse, talihimiz varmış, benim oturduğum yerden iki sokak ileride bir mumcu dükkânının üstünde pek temiz, ucuz bir oda bulduk.

Yolda Bay Peggotty benden hiç de beklemediğim bir istekte bulunmuş, herkesten önce Steerforth’un annesiyle konuşmak istediğini söylemişti, bu konuda ona yardımcı olmayı borç saydığım, ikisinin arasını bulmam gerektiğini de düşündüğüm için o gece Bn. Steerforth’a mektup yazdım. Elimden geldiği kadar yumuşak bir dille, kadıncağıza oğlunun suçunun ne olduğunu, bu olaydaki payımın derecesini bildirdim. Bay Peggotty’nin her ne kadar halktan bir kimse ise de, çok duygulu, dürüst bir adam olduğunu, onunla görüşmeyi reddetmeyeceğini umduğumu da yazdım. Öğleden sonra saat ikide geleceğimizi söyledim. Mektubu sabahleyin ilk postayla gönderdim.

Önceden kararlaştırılan saatte kapıya geldik. Daha birkaç gün önce bu kapının önünde dururken ne kadar mutlu olduğumu düşündüm. Littimer görünmedi. Bize kapıyı, son gelişimde bizi karşılayan o daha sevimli yüz açtı, önümüzden salona yürüdü. Bayan Steerforth oradaydı. Rosa Dartle de başka bir yandan odaya süzüldü, onun koltuğunun arkasında durdu.

Kadının yüzünden, Steerforth’un marifetini oğlundan dinlemiş olduğunu hemen anladım. Yüzü pek solgundu, sadece benim mektubumun etkisini değil, çok daha derin duyguların etkisini taşıdığını fark ettim. Onun düşündüğünden çok daha fazla oğluna benzediğini de gördüm. Bu benzerliğin yol arkadaşımın gözünden de kaçmamış olduğunu görmedimse de hissettim.

Bayan Steerforth, hiç kıpırdanmadan, sanki hiçbir kuvvet onu rahatsız edemezmiş gibi, koltuğunda dimdik oturuyordu. Bay Peggotty karşısında durunca gözlerini ona dikti. O da gözlerini kadına dikti. Rosa Dartle’ın keskin bakışları hepimizi şöyle bir süzdü. Birkaç saniye bir tek kelime bile konuşulmadı. Bayan Steerforth misafirine oturmasını işaret etti. O da alçak bir sesle: “Bu evde oturmayı doğru bulmam, hanımefendi” dedi. “Ayakta durmayı tercih ederim.” Bu sözlerden sonra gene bir sessizlik oldu. En sonunda sessizliği kadın bozdu:

“Sizi buraya getiren sebebin ne olduğunu ne yazık ki biliyorum. Benden ne istiyorsunuz? Ne yapmamı istiyorsunuz benim?”

Bay Peggotty, şapkasını koltuğunun altına sıkıştırdı, iç cebinden Emily’nin mektubunu arayıp buldu, kâğıdı açtı, kadına uzattı.

“Şunu okuyun lütfen, efendim. Yeğenimin el yazısıdır.”

Bayan Steerforth mektubu hiç istifini bozmadan, yazılı olanlardan zerre kadar etkilenmeden okudu, geri verdi.

Bay Peggotty, mektubun bir bölümünü arayıp bularak okudu: “Bir hanımefendi olarak geri dönersem o başka... İşte, ben buraya acaba oğlunuz sözünü tutacak mı, onu öğrenmeye geldim.”

Bayan Steerforth: “Hayır” dedi.

“Niçin?”

“İmkânsız. Öyle bir şey yaparsa oğlum kendini küçültmüş olur. Kızın seviyece ondan çok aşağı olduğunu bilmemezlik edemezsiniz.”

“Siz de kızın seviyesini yükseltin.”

“Okumamış, cahil bir kız.”

“Belki öyledir, belki de değildir. Ben sanmıyorum, hanımefendi. Yalnız, ben böyle şeylerden anlamam. Siz ona daha iyisini öğretin.”

“Hiç istemediğim halde beni daha açık konuşmaya zorladığınıza göre söyleyeyim. Her şey bir yana, kızın aşağılık akrabaları böyle bir şeyi imkânsızlaştırır.”

Bay Peggotty, sakin bir sesle ağır ağır: “Şunu dinleyin bir kere, hanımefendi,” dedi. “Evlat sevgisinin ne olduğunu bilirsiniz siz. Yüz kere benim çocuğum olsaydı onu daha fazla sevemezdim. Evlat kaybetmenin ne demek olduğunu bilemezsiniz. Yavrumu geri alabilmek için dünyanın bütün zenginliklerini feda etmeye razıyım.”

Bayan Steerforth gene o mağrur tavrıyla konuştu ama, bu sefer sesi biraz daha yumuşaktı.

“Ben kimseye hak vermiyorum, kimseyi de suçlamıyorum. Yalnız, buna imkân olmadığını da üzülerek söylemek zorundayım. Böyle bir evlilik, oğlumun mesleğini baltalar, tasarılarını mahveder. Bu evliliğin gerçekleşmeyeceğinden daha kesin bir şey yok ortada. Başka bir teklifiniz varsa...” Bir anda kadının yüzü karıştı, rengi öfkeyle kızardı.

“Oğlumla benim arama böyle bir uçurum açtıktan sonra benden daha ne bekliyorsunuz?” diye haykırdı. “Sizin sevginiz benimkinin yanında nedir ki? Senin aylığın bizimkinin yanında ne olabilir ki?”

Rosa Dartle yavaşça ona dokundu, başını eğip bir şeyler fısıldadı ama, o dinlemek istemiyordu.

“Hayır, Rosa, bir kelime bile istemem! Bırak adam benim sözlerimi dinlesin. Hayatımın tek gayesi olan, hayatımın her düşüncesini kendisine bağladığım, doğduğundan beri ondan ayrı bir hayat sürmeyi aklıma getiremediğim oğlum bir anda aşağılık bir kıza tutulup benden kaçıyor. Benim güvenimi kötüye kullanıp onun uğruna beni bırakıyor. Bu Allahın belası hevesi uğruna annesine karşı olan ödevini, sevgisini, saygısını, minnetini tepiyor. Bu, yara değil mi?”

Rosa Dartle gene onu susturmaya çalıştı ama, başaramadı.

Bnayan Steerforth: “Sana söylüyorum, Rosa, bir kelime bile istemem!” diye haykırdı. Sonra bana döndü, daha fazla konuşmanın faydası olmayacağını belirtti, görüşmeye son vermemizi rica etti. Odadan çıkmak üzere ihtişamla ayağa kalktı, Bay Peggotty de öfkeye hiç lüzum olmadığını belirtti:

“Size sıkıntı vereceğim diye korkmayın... Başka söyleyecek bir sözüm yok, hanımefendi. Buraya umutsuz gelmiştim, umutsuz gidiyorum. Yapılması gerekeni yaptım ben. Bu ev, benim için, kötülüklerle dolu bir yer!”

Bu sözlerle oradan ayrıldık. Kapıdan çıkarken ben geride kalmıştım. Rosa Dartle yolumu kesti:

“Doğrusu bu adamı buraya getirmekle pek iyi bir iş yaptın!” dedi.

“Beni suçlayacak kadar insafsızlık etmezsiniz sanırım” dedim.

“Bu iki deli yaratık arasına niçin nifak sokuyorsunuz? İkisinin de gururlanmayı çılgınlık derecesine vardırdığını bilmiyor musunuz?” diye çıkıştı.

“Benim marifetim mi bu?” dedim.

“Senin marifetin mi? Bu adamı niçin buraya getiriyorsun?”

“Belki siz bilmezsiniz ama, o çok derin yara almış bir adam.”

Rosa, sanki kalbinin öfkeden yerinden fırlamasını önlemek istiyormuş gibi elini göğsüne götürerek: “James Steerforth’ta sahte, kötü bir kalp bulunduğunu, onun pek hain bir insan olduğunu biliyorum.” dedi. “Yalnız, bu adamı, onun adi yeğenini tanımama ne lüzum var?”

“Bayan Dartle,” diye karşılık verdim, “siz yarayı büsbütün deşiyorsunuz... Zaten yeteri kadar deşilmiş. Ayrılırken size sadece söyleyeyim ki ona karşı büyük haksızlık ediyorsunuz!”

“Ben ona haksızlık falan etmiyorum! Onlar bayağı, değersiz bir güruh. Bana kalsa kızı kamçılattırırdım.”

Bay Peggotty hiçbir şey demeden yanımızdan geçti, kapıdan dışarı çıktı.

“Ne ayıp, Bayan Dartle, ne ayıp!” dedim. “Bu hak edilmeyen cezayı nasıl da düşünebiliyorsunuz!”

“Hepsini cezalandırırdım!” dedi. “Adamın evini başına yıkardım. Kızın yüzünü paralardım. Onu paçavralar içinde sokaklarda açlıktan ölünceye kadar süründürürdüm. Ona ceza vermek yeteneğim olsaydı yaptırırdım bunu, yapardım. Ondan tiksiniyorum! Mezarına kadar kovalamam gerekse gene de yapardım bunu.”

Bay Peggotty’nin yanını vardığım zaman o ağır ağır yürüyordu. Londra’da yapmayı aklına koyduğu şeyi yaptığına göre yolculuğuna hemen o gece başlayacağını söyledi. Nereye gitmeye niyetli olduğunu sordum.

“Yeğenimi aramaya gidiyorum, efendim” dedi.

Mumcunun üstündeki odaya vardığımız zaman Peggotty’ye ağabeyinin bu sözlerini söylemek fırsatını buldum. Dadım onun kendisine de sabahleyin aynı sözleri söylediğini belirtti. Bay Peggotty’nin nereye gideceğini benim gibi o da bilmiyordu; yalnız, mutlaka bir tasarısı olduğuna emindi.

Adamcağızı, bu durumda bırakmak içime sinmiyordu. Gece hep birlikte yemek yedik. Yemekten sonra bir saat kadar pencerenin önünde pek konuşmadan oturduk. Sonra Bay Peggotty, yerinden kalktı, muşamba torbasını, kalın bastonunu getirdi masanın üzerine koydu. Kızkardeşinin verdiği parayı alamamazlık etmedi. Bu para onu ancak bir ay idare edebilirdi. Başına bir şey gelirse bana haber göndereceğine söz verdi. Torbasını omzuna vurdu, şapkasını, bastonunu aldı, ikimize birden: “Allahaısmarladık” dedi.

Peggotty’ye sarılırken: “Sağlıcakla kalasın, iyi kalpli kadın,” dedi. “Siz de öyle, Bay Davy. Onu her yerde arayacağım. Ben yokken eve gelirse -bunu pek sanmıyorum ya- ya da ben onu geri getirebilirsem, onunla ikimiz hiç kimsenin bize zarar veremeyeceği bir yerde baş başa yaşayacağız. Benim başıma bir şey gelirse, ona son sözlerimin: Hiç değişmeyen sevgim sevgili yavrumla beraberdir, onu bağışlıyorum” olduğunu söylersiniz.

Bu sözleri vakur bir tavırla, başı açık söylemişti, sonra şapkasını giydi merdivenlerden inip gitti. Biz de onu kapıya kadar uğurladık.

XXXIII
MUTLULUĞUM

Bu arada, ben de Dora’yı her zamankinden daha çok sevmeye başlamıştım. Onun düşüncesi beni hayal kırıklığından, üzüntüden koruyan bir sığınaktı, beni biraz iyileştiriyordu, hatta arkadaşımın kaybını bile unutturabiliyordu ya da başkalarına acıdıkça, Dora’nın hayalinde daha çok avuntu arıyordum. Dünyada ihanet, dert arttıkça Dora’nın yıldızı dünyanın üzerinde daha parlak, daha saf bir şekilde parlıyordu. Dora’nın nereden geldiğine, nasıl olup da insanlardan daha üstün yaratıklar arasına girdiğine dair kesin bir fikrim olduğunu sanmıyorum, ama onun da herhangi bir genç hanımdan farksız olduğu düşüncesini öfkeyle, nefretle karşılardım besbelli. “Dora’yla dolmuştum” diyerek halimi anlatabilirim. Ona yalnız delicesine âşık olmakla kalmamış, sevgisi iliklerime kadar işledikçe işlemişti.

Geri döndükten sonra kendi hesabıma yaptığım ilk iş, gece vakti Norwood’a kadar yürüyüp, çocukluk günlerimde düşündüğüm gibi “eve hiç dokunmadan, çevresinde dolanıp durdum,” hep Dora’yı düşündüm. Bu inanılmaz çılgınlığa ayın yol açtığını sanıyorum. Her neyse, Dora’nın ay vurmuş zavallı kölesi olan ben, iki saat evin, bahçenin çevresinde döndüm durdum, ışık görünen pencerelere öpücükler gönderdim.

Aşkım zihnimi öylesine doldurmuştu ki, Peggotty’yi tekrar yanı başımda bulunca ona sırlarımı açıklamam da öyle olağan bir davranıştı ki, bir akşam büyük sırrımı dolambaçlı yollardan ona açıkladım. Peggotty pek ilgilenmişti ama, meseleyi bir türlü benim açımdan görmesini sağlayamadım. Benim bakımından durumu pek elverişli görüyor, neden kaygı duyduğumu, neden üzüldüğümü bir türlü anlıyamıyordu.

“Küçükhanım böyle bir hayran bulduğuna göre kendini talihli saymalı,” diyordu. “Babasına gelince, o da daha ne bekliyor allahaşkına!”

Peggotty’nin miras işleri için Adliye Sarayı’na gitmiştik. İşler halledildikten sonra, bir sabah, Peggotty’yi masrafı ödemesi için, bizim yazıhaneye götürdüm. İhtiyar kâtip Tiffey, Bay Spenlow’un bir beye evlenme izni almaya gittiğini söyledi. Ben onun çarçabuk döneceğini bildiğim için Peggotty’ye beklememizi söyledim.

Yazıhanede müşterilerin durumuna göre tavırlarımızı değiştirmemiz âdetti. Mesela yas tutan müşterilere karşı daima ciddi, ağır başlı davrandığımız gibi evlenme izni alacak müşterilere karşı daima neşeli, canlı görünmeye çalışırdık. Onun için, Spenlow’yu Barkis’in ölümünden duyulan üzüntüyü çoktan unutmuş bulacağını Peggotty’ye ima ettim. Gerçekten de Spenlow içeri bir güvey gibi girdi. Yalnız, onun Edward Murdstone’la birlikte geldiğine görünce, Peggotty’nin de, benim de onunla konuşacak halimiz kalmadı. Murdstone pek az değişmişti. Saçları eskisi kadar simsiyahtı, bakışları da eskisi gibi insana pek az güven veriyordu.

Spenlow: “Bak, Copperfield” dedi, “bu beyi tanıyorsunuzdur değil mi?”

Beyefendiyi hafifçe selamladım. O da önce beni Peggotty’yle birlikte görünce şaşırır gibi oldu ama, hemen ne yapacağını kararlaştırdı, yanıma geldi.

“İşleriniz iyi gidiyordur inşallah?” dedi.

“Bu sizi pek ilgilendirmez,” dedim. “Ama, öğrenmek istiyorsanız, evet öyle.”

Birbirimize baktık. Bu defa Peggotty’ye döndü:

“Ya siz?” dedi. “Kocanızı kaybetmenize üzüldüm.”

“Bu benim hayatta uğradığım ilk kayıp değil, Bay Murdstone.” Peggotty, bunu söylerken tepeden tırnağa kadar titremişti. “Bu defaki kaybımdan sorumlu tutulacak bir kimsenin bulunmayışına seviniyorum. Hiç kimse bu kaybın sorumluluğunu taşımıyor.”

“Ha, bu iyi bir avuntu! Görevinizi yaptınız mı?”

“Ben kimsenin canını yemedim. Böyle düşünebildiğim için de şükrediyorum. Hayır, Bay Murdstone, ben herhangi bir tatlı yaratığı üzüntüden, korkudan mezara vakitsiz göndermedim.”

Edward Murdstone, bir an için Peggotty’yi acı acı, nefretle süzdü. Sonra başını benden yana çevirip ayaklarıma bakarak konuştu: “Yakında bir daha karşılaşacağımızı sanmıyorum. Bu çeşit karşılaşmalar pek can sıkıcı olduğu için şimdi de bana karşı iyi niyet besleyeceğini sanmıyorum. Aramızda bir soğukluk var.”

“Hem de çok eski bir soğukluk” diyerek sözünü kestim.

Gülümsedi, o kara gözlerinin en kötü bakışıyla baktı. “Bu senin bebekliğinde bağrına yerleşti, zavallı ananın da hayatına mal oldu. Sen haklısın. İnşallah ileride daha iyi olursun. Kendine çeki düzen verebileceğini umarım.” Bunları Spenlow’un yazıhanesinin dışında alçak sesle söylemişti. İçeri girerken sesini yükseltti, konuyu da değiştirdi:

“Bay Spenlow’un mesleğinde çalışan beyler aileler arasında anlaşmazlıklar bulunmasına alışkındırlar, bunların ne karışık, ne zor meseleler olduğunu da bilirler.” Bu sözlerden sonra, borcunu verdi, evlenme iznini alıp Spenlow’un elini sıktı, kendisiyle kızına iyi dileklerde bulundu, dışarı çıktı. Murdstone’la aramdaki ilişkinin ne olduğunu Spenlow bilmiyordu; buna da ayrıca sevindim. Onun bu konuda bildikleri bizim ailede yönetimi büyükteyzemin elinde tuttuğundan, bir başkasının da ona karşı gelenlere başkanlık ettiğinden ibaretti. Tiffey’in faturaları hazırlamasını beklerken, Spenlow’nun söylediği sözlerden bu sonucu çıkarmıştım.

“Bayan Trotwood’un çok ciddi bir kadın olduğuna, karşı koymasından kolay kolay vazgeçemeyeceğine şüphe yok” diyordu. “Onun karakterine hayranım, seni de iyi bir seçme yaptığın için tebrik ederim. Akrabalar arasındaki anlaşmazlıklar gerçekten çok kötüdür ama, bunlar pek yaygındır, asıl önemlisi de uygun tarafı seçebilmektir.” Bu sözlerle, “paralı tarafı” demek istediğini sanıyorum. Sonra. “Galiba bu da iyi bir evlilik olacak, değil mi?” diye sordu.

Bu konuda hiçbir şey bilmediğimi söyledim.

“Ya,” dedi. “Bay Murdstone’nun ağzından kaçırdığı sözlerden, Bayan Murdstone’nun da anlattıklarından, bu evliliğin iyi bir evlilik olduğu sonucunu çıkardım ben.”

“Yani para mı var demek istiyorsunuz, efendim?” diye sordum.

“Evet, para var. Bana anlattıklarına göre, güzellik de var.”

“Ya... Bay Murdstone’nun yeni karısı genç mi?”

“On sekizini yeni doldurdu. O kadar ki, yanılmıyorsam, onlar da bunu bekliyorlardı.”

Peggotty: “Tanrı o kızı kurtarsın!” dedi. Bunu öylesine etkileyici, öylesine beklenmedik bir zamanda söylemişti ki Tiffey gelinceye kadar şaşırmış kalmıştık. Neyse ki Tiffey çabuk geldi. Göz atması için faturaları Spenlow’ya verdi. Spenlow, çenesini boyunbağına dayayıp sıvazlayarak, sanki bütün bunlar ortağı Jorkins’in marifetiymiş gibi, üzüntülü bir hava içinde faturaları gözden geçirdi. Sonra içini çekerek Tiffey’e geri verdi.

“Evet, doğru. Bu masrafı ben iyicene azaltmak isterdim ama, ne yazık ki kendi başıma karar verecek durumda olmayışım da mesleğimin en kötü taraflarından biri. Bir ortağım var... Jorkins.”

Spenlow bunları üzgün bir hava içinde söyleyip işi hiç ücret almama niyetine kadar vardırdığı sırada, Peggotty’nin adına ben konuşup, durumu anladığımı belirttim, borcumuzu ödedim. Bundan sonra Peggotty kaldığı odaya döndü. Biz de Spenlow ile mahkemeye gittik. Burada onun baktığı bir boşanma davası görülüyordu.

Duruşmadan sonra çeşitli konular üzerinde konuşmaya daldık. Bu arada Spenlow, bir hafta sonra kızı Dora’nın yaş günü olduğunu, o gün için düzenlenen kır yemeğine gelirsem pek memnun olacağını söyledi. Daha o anda aklım başımdan gitti.

Bu kutsal olayın hazırlığı sırasında akla gelebilecek her türlü saçmalığı yaptım sanıyorum. Aldığım boyunbağını hatırlayınca ateş basıyor. Potinlerimi de herhangi bir işkence aletleri koleksiyonuna katmak mümkündü. Bir gece önce Norwood arabasıyla küçük narin kapaklı bir sepet gönderdim. Bunun bir itiraf yerine geçeceğini sanıyordum. Sepetin içinde de bisküvi vardı. Sabahleyin saat altıda Covent Garden çiçek pazarına gitmiş, Dora’ya çiçek alıyordum. Saat onda ise at üstünde çiçekler tazeliğini korusun diye demeti şapkamın içinde tutarak Norwood’a doğru yola koyulmuştum. O günün şerefine bir kır at kiralamıştım.

Dora’yı bahçede görüp de görmemezlikten gelerek sanki onu arıyormuş gibi evin önünden geçtiğim sırada iki budalalık yaptım sanıyorum. Bunlar bana pek olağan göründükleri için benim yerimde herhangi bir delikanlının da aynı şekilde davranacağını sanmıştım. En sonunda, evi bulup bahçe kapısında attan indikten sonra o taş yürekli potinleri bahçe yolunda sürüdüğüm zaman Dora, leylak ağacının altında ne muhteşem bir manzara yaratmıştı! O güzel sabaha kelebekler arasında beyaz başlığıyla, mavi elbisesiyle ayrı bir hava vermişti.

Yanında bir hanım vardı. Yirmi yaşında gösteriyordu. Dora ona “Julia” diyordu. Dora’nın samimi arkadaşıydı. Ah! ne mutlu Julia’ya!

Jip oradaydı, gene bana havladı. Ben çiçekleri Dora’ya verirken kıskançlıkla dişlerini gıcırdattı. Eh, elbette kıskanırdı. Hanımına nasıl taptığımı bilseydi kıskanmakta haklıydı elbette.

Dora: “Ah! teşekkür ederim, Bay Copperfield,” dedi. “Ne güzel çiçek bunlar!”

Beş kilometrelik yol boyunca ona söyleyeceğim sözleri ezberlemiştim, şimdi de çiçekler onun yanında duruncaya kadar bana güzel göründüklerini söylemeye niyetlenmiştim, ama başaramadım bunu. Dora insanı pek şaşırtıyordu. Çiçekleri çukur çenesine dayadığını görünce insan, hafif bir heyecan içinde, aklını, konuşma kabiliyetini kaybediveriyordu. “Yüreğiniz götürürse beni öldürün, Dora. Burada ölmeme izin verin!” dedim mi bilemiyorum.

Sonra Dora, koklasın diye çiçeklerimi Jip’in burnuna yaklaştırdı. Jip havladı, çiçekleri koklamadı. Bunun üzerine Dora güldü, köpek çiçekleri koklasın diye demeti ona biraz daha yaklaştırdı. Bu defa Jip dişleriyle demetten bir sardunyayı ayırdı, kedi paralıyormuş gibi paraladı. Dora onu pataklayıp: “Benim zavallı güzel çiçeklerim!” dedi. Bunu sanki Jip çiçekleri değil de beni paralamış gibi üzüntü duyarak söylemişti. Keşke köpek böyle bir şey yapsaydı!

Dora: “O aksi Bayan Murdstone’un burada olmadığını duyunca pek sevineceksinizdir sanırım,” dedi. “Kardeşinin düğününe gitmiş. En aşağı üç hafta burada olmayacak. Ne güzel, değil mi?”

Bu durumun onun için hoş olacağını tahmin ettiğimi, ona hoş gelen her şeyin bana da hoş görüneceğini söyledim. Bilgiç bilgiç gülümsedi.

O sırada, Spenlow evden dışarı çıkmıştı, Dora onun yanına gidip: “Bak, baba” dedi. “Ne güzel çiçekler!” Julia Mills de, düşünceli düşünceli, sanki; “Siz mayısböcekleri, hayatın parlak sabahındaki o kısa ömrünüzün tadını çıkarın” demek ister gibi gülümsüyordu. Hep birlikte çimenlikten yürüyüp, hazırlanmakta olan arabanın yanına gittik.

Bir daha böyle bir yolculuk yapamazdım; hoş, bir daha da öyle bir yolculuk yapmadım ya. Arabada sadece onların sepeti, benim sepetim, gitar kutusu vardı. Arabanın üstü açıktı, ben de arabanın arkasından atla gidiyordum. Dora, arkası atlara dönük oturmuş, benden yana bakıyordu. Çiçek demetini yanı başına koymuştu, köpek çiçekleri bozar korkusuyla Jip’i de yanına yaklaştırmamıştı. Sık sık çiçekleri eline alıp kokluyordu, o sırada bakışlarımız da karşılaşıyordu. Nasıl olup da kır atımı doğruca arabanın üstüne sürmediğime şaşıyorum.

Sanırım bol toz vardı... benim at çok toz kaldırıyordu besbelli. Bana öyle geliyordu ki Spenlow, toz içinde kalmalarına yol açtığımdan ötürü içerlemişti. Ben hiçbir şeyin farkında değildim. Bir aşk sisinden, Dora’nın güzelliğinden başka hiçbir şeyin farkında değildim. Spenlow, ara sıra ayağa kalkıp, bana geziyi nasıl bulduğumu soruyordu. Ben de pek hoş bulduğumu söyledim, gerçekten de öyleydi diyebilirim. Yalnız, bu benim için sadece Dora demekti. Güneş Dora olarak parlıyordu, kuşlar Dora’yı şakıyorlardı, güney rüzgarıyla Dora esiyordu, hendeklerdeki kır çiçekleri de hep birer Dora olmuşlardı.

Kır yemeğinin yeneceği yerde bizi bekleyenlere katılmak benim için pek üzücü bir şey oldu. Hanımlara karşı bile duyduğum kıskançlığın sınırı yoktu, benim cinsimden olanların hepsi, hele benden üç, dört yaş büyük, kızıl sakallı biri can düşmanımdı.

Hepimiz sepetlerimizi boşaltıp yemek hazırlığına koyulduk. Kızıl Sakal güzel salata yapmasını bilirmiş gibi bir tavır takınmış, herkesin dikkatini çekmeye çalışmıştı. Genç hanımlardan birkaçı ona yardım olsun diye marulları yıkadılar, onun dediğine uygun bir biçimde doğradılar. Dora da bunların arasındaydı. Kaderin beni bu adamla karşı karşıya bıraktığını, ikimizden birinin ortadan kalkması gerektiğini seziyordum.

Kızıl Sakal salatayı yaptı -bunu nasıl yiyeceklerine de şaşıyordum: Hiçbir şey beni bu salataya dokunmaya zorlayamazdı- sonra da şarap mahzeni yerine geçmişti. Daha sonra onu, tabağında bir ıstakozun büyücek bir parçası, Dora’nın ayaklarının dibinde yemek yerken gördüm.

Bu can sıkıcı durum gözlerimin önüne serildikten sonra neler olduğunu hakkında da pek kesin bir fikrim yok; yalnız, çok neşeliydim, bunu biliyorum. Ne var ki boş bir neşeydi bu. Pembeler içinde çipil gözlü genç bir yaratıkla ilgilendim, çaresiz bir halde onunla oynaşlık ettim. O da benim ilgimden hoşlanmıştı ama, bu benim yüzümden miydi, yoksa asıl Kızıl Sakal’la ilgilendiği için miydi, bir şey diyemem. Dora’nın sağlığına içildi.

Pembeli kızın yeşilli bir annesi vardı, yanılmıyorsam ikimizi de daha ileri siyasi davranışlardan alıkoyan da o oldu. Zaten yemek artıkları kaldırılırken topluluklar da çözülmeler olmuştu. Ben de, öfkeli, perişan bir halde, tek başıma ağaçların arasında dolaşıyordum. Kendimi iyi hissetmiyormuş gibi yapıp oradan kaçsam mı diye düşünüyordum. Bu sırada Dora ile Julia Mills’e rastladım.

Julia Mills: “Siz pek durgunsunuz, Bay Copperfield” dedi. Dora ya döndü: “Sen de durgunsun, Dora.” Sonra, neredeyse, saygı uyandıracak bir tavırla bir bana, bir Dora’ya baktı: “Bay Copperfield... Dora” dedi,"yeter artık! Basit bir anlaşmazlığın bir kere patladıktan sonra geri dönmesine imkân olmayan bahar tomurcuklarını kurutmasına meydan vermeyin. Geçmişteki tecrübelere dayanarak konuşuyorum: Güneş altında güldür güldür akan kaynaklar, basit bir heves uğruna durdurulmamalı, çöldeki vaha umursamazlıkla kurutulmamalı.”

Ne yaptığımın farkında bile değildim. Her yanım alev alev yanıyordu; gene de Dora’nın minik elini tutup öptüm. O da buna izin verdi. Jülia Mills’inde elini öptüm. Bana öyle geldi ki hepimiz birden doğruca yedi kat gökyüzüne uçuverdik.

Bir daha da aşağıya inmedik. İkindi saatleri boyunca orada kaldık. Derken, ötekilerin aralarında gülüşüp konuşarak: “Dora nerede?" diye seslendiklerini duyduk, onların yanına gittik. Dora’nın türkü söylemesini istiyorlardı. Kızıl Sakal gidip arabadan gitar kutusunu alacaktı ama, Dora onu kutunun nerede olduğunu benden başka kimsenin bilmediğini söyledi. Böylece, bir anda Kızıl Sakal’ın işi bitti, ben durumu ele aldım. Kutuyu getirdim, kapağını açtım, gitarı çıkardım, Dora’nın yanına oturdum. Mendilini, eldivenlerini tuttum, o sevgili sesin her damlasını içtim. O da türküsünü kendisini sevene, yani bana söyledi. Başkaları onu istedikleri kadar alkışlayabilirlerdi ama, onların bu türküyle hiçbir ilgileri yoktu.

Dönüşte Julia Mills beni yanına çağırdı: “Bay Copperfield, bir dakikacık arabanın bu tarafına gelebilir misiniz? Bana bir saniye ayırabilirseniz, sizinle konuşmak istiyorum.”

Kır atımın üzerinde, bir elim arabanın kapısında, Julia ile konuşurken beni hayalinizde canlandırın bir kere.

“Dora, bana gece yatısına gelecek. Yarın değil öbür gün birlikte gideceğiz. Bize uğrarsanız, babamın sizi görmekten pek hoşlanacağını sanıyorum.”

Sessizce bu kızın başı için dua etmekten, onun adresini hafızamın en emin köşesine saklamaktan başka ne yapabilirdim ki? Ona minnet dolu bakışlarla bakıp ateşli kelimelerle bu hizmetini ne kadar takdir ettiğimi, onun dostluğuna ne kadar önem verdiğimi söylemekten başka ne yapabilirdim ki? Sonra beni: “Hadi sen şimdi Dora’nın yanına dön” diyerek uzaklaştırdı. Ben de gittim. Dora benimle konuşabilmek için başını arabadan dışarı uzattı, yol boyunca konuştuk.

Norwood pek yakınmış meğer, biz de oraya pek çabuk vardık. Yalnız, Spenlow, yol bitmeden toparlanıp: “Sen de bize gelip dinlenmelisin, Copperfield” dedi. Daveti kabul ettim, sandviç yedik, şarap içtik. Aydınlık salonda Dora kızarmış yüzüyle öyle sevimli görünüyordu ki kendimi ondan bir türlü ayıramamış, Spenlow’nun horultusu beni uyarıncaya kadar bir rüya alemine dalıp oturmuştum.

Ertesi sabah uyandığım zaman, Dora’ya duygularımı açıklayıp kaderimi öğrenmeye karar vermiştim. Şimdi mesele mutluluk ya da mutsuzluktan ibaretti. Benim bildiğim kadar, yeryüzünde bundan başka bir mesele yoktu, bunu da ancak Dora çözebilirdi. Üç günü perişanlık içinde, Dora ile aramda geçenleri kötümser bir açıdan inceleyip kendime işkence ederek geçirdim. En sonunda, her ne pahasına olursa olsun, amacımı gerçekleştirmek düşüncesiyle Mills’lerin evine gittim. Bay Mills evde yoktu, olmasını da zaten istemiyordum. Onu isteyen yoktu ki. Julia Mills evdeydi, bu yeterdi bana.

Beni Julia ile Dora’nın bulunduğu yukarı kattaki odalardan birine buyur ettiler. Jip de oradaydı. Julia Mills nota kopya ediyordu, Dora da çiçek resmi yapıyordu. Tabloda kendi çiçeklerimi tanıyınca ne gibi duygulara kapıldım sormayın! Covent Garden pazarından aldığım çiçeklerin tıpkısıydı bunlar.

Julia beni gördüğüne pek sevinmiş, babasının evde bulunmayışına da üzülmüştü sözde ama, hepimiz de bunu bir talih eseri saydık sanıyorum. Julia birkaç dakika konuştu. Sonra kalemini notanın üzerine bırakıp odadan çıktı. Bende bu işi yarına bırakmayı düşünmeye başladım.

Dora o güzel gözlerini kaldırarak: “İnşallah zavallı atınız gece eve döndüğünüz zaman pek yorgun düşmemiştir” dedi.

Bu işi bugün yapmayı düşünmeye başladım.

“At için bir hayli uzun yoldu,” dedim. “Çünkü yol boyunca zavallıya bir şey verilmedi.”

“Zavallıcığın karnı doyurulmamış mıydı?”

İşi yarına bırakmayı düşünmeye başladım.

“Şey... şey” dedim, “ona iyi bakıldı elbette... yani, benim sizin yanınızda olmaktan duyduğum o anlatılmaz mutluluğu at duyamadı demek istiyorum.”

Dora başını resme eğdi, bir süre sonra doğrulttu. Bu arada ben ateşler içinde yanarak, bacaklarım pek rahatsız bir şekilde oturmuştum.

“O gün bir ara siz de bu mutluluğun pek farkında değildiniz.”

Artık işin içine girdiğimi, bunun hemen yapılması gerektiğini düşündüm.

Dora kaşlarını kaldırıp başını sallayarak: “Bayan Kitt’in yanında otururken bu mutluluğa hiç aldırmıyordunuz” dedi. Kitt dediği kız o çipil gözlü, pembeli kızdı sanıyorum. “Hoş, neden mutlu olmanız gereksin ya da bu duyguya niçin “mutluluk” diyesiniz, onu da bilmiyorum ya,” dedi. “Yalnız, sözlerinizin doğru olmasına imkân yok elbette. Canınız istediği gibi davranmakta da elbette serbestsiniz. Jip, buraya gel, yaramaz!”

Nasıl yaptığımı bilmiyorum... bir anda yaptım. Jip’in yolunu kestim. Dora’ya sarıldım. Çenem de açılmıştı, kelime bulmak için bir an bile durmadım. Onu nasıl sevdiğimi anlattım. Onsuz öleceğimi, onu putlaştırdığımı, ona taptığımı söyledim. Jip de durmadan havlıyordu.

Dora başını dayayıp ağlayarak titremeye başlayınca dilim daha da çözüldü. Uğruna ölmemi istiyorsa bunu hemen söylemesi yeterdi. Dora’sız hayat hiçbir şekilde çekilecek bir hayat değildi. Buna dayanamazdım, dayanmayacaktım da. Onu ilk gördüğüm andan beri, gece, gündüz, her dakika sevmiştim, bundan sonra da her dakika sevecektim. Daha da aşıklar birbirlerini sevmişlerdi, bundan sonra da seveceklerdi ama, hiçbir aşık bir kimseyi benim Dora’yı sevdiğim kadar sevemezdi. Ben konuştukça Jip de havlıyordu. İkimiz de kendi çapımızda çılgınlığın dozunu her saniye biraz daha arttırıyorduk.

Biraz sonra Dora'yla kanepede yan yana oturuyorduk, oldukça sakindik. Jip de Dora’nın kucağında yatıyor, sakin sakin bana göz kırpıyordu. O umurumda bile değildi artık. İyicene kendimden geçmiştim: Dora ile nişanlanmıştık! Bunun evlilikle sonuçlanacağını da düşünüyorduk sanıyorum. Öyle sanıyorum, çünkü Dora babasının izni olmadan evlenemeyeceğimizi söylüyordu. Yalnız, o gençlik heyecanı içinde, önümüze, arkamıza baktığımızı, içinde bulunduğumuz zamandan başkasını düşündüğümüzü hiç sanmıyorum. Sırrımızı Spenlow’dan saklayacaktık ama, bunda bir kötülük olmadığını düşünüyordum.

Ne boş zamanlardı! Ne mutlu, budalaca zamanlardı onlar! Unutma beni çiçeklerinden yapılacak yüzük için Dora’nın parmağının ölçüsünü aldığım zaman, ölçüyü götürdüğüm kuyumcu beni tanıyınca sipariş defterine yazarken nasıl da gülmüş, mavi taşlı küçük oyuncak için aklına gelen ücreti istemişti! Bu olay, hafızamda Dora’nın eliyle öylesine kaynamış ki, daha dün tesadüfen kızımın parmağında öyle bir yüzük görünce bir an yüreğim sızlar gibi oldu.

XXXIV
TEYZEM BENİ ŞAŞIRTIYOR

Dora ile nişanlanır nişanlanmaz, Agnes’e uzun bir mektup yazdım, ne kadar mutlu olduğumu, Dora’nın ne sevimli bir kız olduğunu anlatmaya çalıştım. Agnes’in bunu düşüncesizce bir çılgınlık olarak kabul etmesini ya da vaktiyle güldüğümüz çocukça sevdalardan biri diye düşünmesini istemiyordum.

Güzel bir akşamüstü, açık pencerenin önüne oturmuş, Agnes’e mektup yazarken, o açık ifadeli sakin bakışlarını, kibar yüzünün hayali gözlerimin önünde canlanmış, son zamanlardaki o telaşlı, huzursuz halimi birdenbire değiştirip beni sükunete kavuşturmuştu... O kadar ki gözlerimden yaşlar boşandı. Mektup ancak yarılanmıştı ki başımı elimin üstüne yaslayıp dinlenmeye koyuldum. Bu arada Agnes’in de evimin bir parçası olduğunu düşünmeye başlamıştım. Onun varlığıyla ev ana daha kutsal görünmüştü sanki, Dora’yla ikimizin de orada başka herhangi bir yerden daha mutlu yaşayabileceğimize inanıyordum.

Steerforth’tan hiç söz etmedim; yalnız Emily’nin kaçması yüzünden Yarmouth’takilerin acı bir kedere boğulduğunu anlattım, benim de bu olayı hazırlayan şartlar yüzünden iki kat üzüldüğümü belirttim. Onun gerçekleri nasıl çarçabuk kavradığını, Steerforth’un adını ağza alacakların ilki olmayacağını da biliyordum.

Bu mektuba postanın dönüşünde karşılık geldi. Mektubu okurken Agnes’in benimle konuştuğunu duyar gibi oldum. O samimi sesi kulaklarımdaydı sanki. Bu kadarını söylemem yeter.

Son zamanlarda, evde bulunmadığım günlerde Traddles iki, üç defa beni aramıştı. Peggotty’yi evde bulup da benim eski dadım olduğunu öğrenince onunla samimi dostluk kurmuş, beni konuşmak için evde biraz oturmuştu. Peggotty öyle diyordu ama, ben bu görüşmelerde ne yazık ki yalnız Peggotty’ye konuşma payı düştüğünü sanıyorum, çünkü benden söz edilince onu susturabilmek gerçekten çok güçtür.

Peggotty’nin benim yanımda kalmasına Bayan Crupp çok içerliyordu. Bir gün ikisi seslerini iyice yükselterek konuştular, daha sonra da Bayan Crupp bana bir mektup verdi. Evdeki durum normale dönünceye kadar benim işlerimle uğraşmayacağını bildiriyordu. O gün Traddles bize gelecekti. Kadın, Peggotty’nin ayağı takılıp düşsün diye, merdiven başlarına sürahi, kakacak koymayı da ihmal etmiyordu. Bu gergin hava içinde yaşamak bana hayli güç geliyordu ama, bu konuda ev sahibime bir şey söylemekten de çekiniyordum.

Bütün bu engellere rağmen Traddles, tam saatinde kapıdan içeri girdi.

“Copperfield’çiğim, nasılsın bakalım?”

“Sevgili Traddles” dedim, “seni en sonunda gördüğüm için çok memnunum. Daha önceki gelişlerinde evde bulunamadığım için özür dilerim... o kadar meşguldüm ki!”

“Evet, evet, biliyorum. Elbette. Seninki Londra’da oturuyor galiba.”

“Ne dedin?”

“O, yani Bayan D. canım... biliyorsun işte. O Londra’da oturuyor galiba?”

“Ha evet, Londra yakınlarında oturuyor.”

Traddles, ciddi bir tavırla: “Benimki de, belki hatırlarsın, Devanshire’da oturuyor. On kızdan biri. O bakımdan ben senin kadar fazla meşgul değilim elbet.”

“Onu seyrek görmeye nasıl dayanıyorsun?” diye sordum.

Düşünceli düşünceli, “Ha...” dedi. “Gerçekten merak edilecek bir durum bu. Ama, başka çaremiz de yok, Copperfield.”

Gülümseyip kızararak: “Senin sözüne sadık, sabırlı bir insan olmandandır, besbelli, Traddles” dedim.

Traddles bu sözler üzerinde biraz düşündükten sonra: “Eyvah!” diye mırıldandı, “ben öyle bir hava mı yaratıyorum? Doğrusu bunu bilmiyordum işte. Ama, o da öylesine inanılmayacak derecede iyi bir kız ki belki de meziyetlerinden bir kısmını bana da aşılamıştır. Sen hatrıma getirdin, Copperfield; ama, ben buna hiç şaşmamalıyım. Öbür dokuz kızla uğraşmaktan kendisini unutuyor, buna emin ol.”

“O en büyükleri mi?”

“Yo, hayır,” dedi. “En büyükleri bir harika!” Bu pek safça sözüne gülümsediğimi fark edince o da gülümsedi. “Benim Sophy’im de güzel, elbette. Hiç değilse, benim gözüme güzel görünüyor. Ama, en büyükleri bir harika, derken onun gerçekten şahane olduğunu anlatmak istedim.”

“Sophy en küçükleri mi?” diye sordum.

“Yo, hayır” dedi, çenesini sıvazladı. “En küçük iki kızdan biri dokuz, öteki on yaşlarında. Sophy onlara öğretmenlik yapıyor.”

“Belki de evin ikinci kızıdır.”

Traddles: “Hayır,” dedi. “İkinci kız Sarah. O zavallının omurgasında bir sakatlık var. Doktorlar hastalığına yavaş yavaş geçeceğini söylüyorlar ama, kızcağızın on iki ay hiç kalkmadan yatması gerekiyor. Sophy bakıyor ona. Sophy evin dördüncü kızı.”

“Anneleri sağ mı?”

“A, evet sağ. Gerçekten fevkalade bir kadın ama, rutubetli hava iyi gelmiyor ona. Zaten bacakları da tutmuyor.”

“Deme!”

“Çok acıklı değil mi? Yalnız, ev işleri bakımından pek öyle değil, çünkü Sophy annesinin yerini tutuyor. Kızcağız anasına da, dokuz kardeşine de tam bir anne gibi bakıyor.”

Bu genç hanımın meziyetlerine hayran kaldım. Aile meselelerini kurcalayıp Traddles’ın neşesini kaçırmamak için Bay Micawber’in nasıl olduğunu sordum.

“Çok iyi, teşekkür ederim,” dedi. “Şimdi onun yanında oturmuyorum.”

“Oturmuyor musun?”

“Hayır.” Traddles burada sesini alçalttı. “Meselenin aslı şu: Birtakım can sıkıcı durumlar yüzünden Micawber soyadını değiştirdi, Mortimer oldu. Hava kararmadan dışarı çıkmıyor, çıktığı zaman da gözlerine kara gözlük takıyor. Kira yüzünden eve haciz konmuştu. Karısı da öyle berbat bir durumdaydı ki borç senedini kefil olarak imzalamak zorunda kaldım. İşin böylece halledilmesi, kadıncağızın eski neşesine kavuşması beni nasıl sevindirdi bilemezsin, Copperfield.”

“Hınğ...” yaptım.

“Bayan Micawber’in mutluluğu da uzun sürmedi ya. Çünkü daha bir hafta geçmeden ikinci bir haciz geldi, bu da düzeni bozdu. O zamandan beri bir mobilyalı dairede oturuyorum. Üstü mermer kaplı küçük yuvarlak masamla, Sophy’nin saksısıyla sehpasını haciz memurunun alıp götürdüğünü söylersem pek bencil davranmış olmam değil mi?”

“Aman ne acı!” diye öfkeyle bağırdım.

“Öyleydi. Ağır bir darbeydi. İşin asıl kötüsü, bunlar haciz edilip satıldığı zaman benim onları alamamamdı. Çünkü adam benim bunları istediğimi fark edince fiyatı erişilmez bir seviyeye yükseltti, benim o kadar param yoktu. Şimdi ise gözüm bunların durduğu dükkanda. Bugün gördüm, satışa çıkarılmışlar. Adam beni görürse gene kim bilir ne çok para ister! Şimdi cebimde para olduğuna göre sen şu iyi kalpli kadının benimle dükkana kadar gelmesine izin verir misin? Ona sokağın köşesinden dükkânı gösteririm. Sonra da gidip sanki kendine alıyormuş gibi pazarlık yapar.”

Traddles’ın bunu anlatırken takındığı sevinçli tavır, bunu fevkalade bir buluş olarak kabul etmesi hafızamdaki en canlı anılardan biridir. Eski dadımın ona seve seve yardım edeceğini, yalnız bir şartla üçümüzün birlikte oraya gidebileceğimizi söyledim. Şart da şuydu: Bir daha kendi adına ya da başka bir şekilde Micawber’e borç vermemek için kesin karar verecekti.

Traddles: “Sevgili Copperfield’ciğim,” dedi. “O kararı ben çoktan verdim, çünkü düşüncesiz davranmakla kalmayıp Sophy’ye karşı da haksızlık ettiğime inandım.”

Traddles’ın isteğini yerine getirmek için sokağa çıktık. Peggotty, büyük bir ustalıkla dükkândan onun eşyasını ucuza aldı. Sonra Peggotty ile birlikte eve dönmek üzere yola koyulduk. Peggotty vitrinleri seyretmeye bayılıyordu. Hiç kimsenin bu işi böylesine sevdiğini görmedim. Onun için, ben de sokaklarda oyalana oyalana yürüdüm, Peggotty istedikçe dükkânların önünde durdum. Bu yüzden, Adelphi sokağına dönmemiz bir hayli sürdü.

Yukarı kata çıkarken dadıma Bayan Crupp’un tuzaklarının ortadan kaybolmuş olduğunu, merdivende ayak izleri bulunduğunu söyledim. Yukarı çıkınca benim dairemin kapısının açık durduğunu görüp içerden sesler geldiğini işitince ikimiz de büsbütün şaşırdık; çıkarken kapımı kapamıştım çünkü. Bundan ne sonuç çıkaracağımızı bilemeden birbirimize baktık, sonra oturma odasına girdik.

Orada Betsey Teyzemle Dick’i bulunca ne şaşırdım! Büyükteyzem bavullarının üzerine dişi bir Robinson Crusoe gibi, iki kuşu karşısında, kedisi dizinde, oturmuş çay içiyordu. Dick de, kocaman bir uçurtmaya dayanmış, düşünceli düşünceli bakınıyordu. Onun da çevresi eşya ile doluydu.

“Betsey teyze!” diye haykırdım. “Hoş geldiniz!”

Samimi bir şekilde kucaklaştık. Dick’le de tokalaştım. Crupp çay pişirmekle meşguldü. Betsey Teyzem, bu beklenmedik ziyarete bir hayli şaşmış görünen, pek çekingen davranan Peggotty’ye de: “Merhaba,” dedi. “Nasılsın” diye hatır sordu.

“Büyükteyzemi hatırlarsın, Peggotty” dedim.

Betsey Teyze. “Allah rızası için bu kadına o Güney Denizi’ndeki adalarda kullanılan adla hitap etme, çocuğum!” diye haykırdı. “Evlenip bu soyadından kurtulduysa onun bu değişiklikten yararlanmasına niçin fırsat vermiyorsun? Şimdiki soyadın ne, P...”

Peggotty, eğilip selam vererek' “Barkis, efendim” dedi.

“Eh, hiç değilse adam-insan gibi bir ad bu. Nasılsın, Barkis? İyisindir inşallah?”

Peggotty bu kibar sözlerden, Betsey teyzenin elini uzatmasından cesaret almıştı, yaklaştı büyükteyzemin elini tuttu, eğilip onu bir daha selamladı.

Betsey teyze: “Eskisinden daha yaşlıyız artık,” dedi. “Biliyorsun daha önce sadece bir defa karşılaşmıştık. Onu da pek iyi değerlendirmiştik ya. Trot, şekerim, bir fincan çay daha ver bana.”

“Betsey teyze, müsaade et de, şuraya kanepeyi çekeyim ya da bir koltuk getireyim. Niçin bu kadar rahatsız olasın?”

“Teşekkür ederim, Trot. Kendi malımın üzerinde oturmayı tercih ederim.” Sözlerinin burasında Bayan Crupp’a sert sert baktı. “Sizi de rahatsız etmemize lüzum yok, efendim” dedi.

Bayan Crupp: “Gitmeden önce çaydanlığa biraz daha çay koyayım mı, efendim?” diye sordu.

“Hayır, efendim, teşekkür ederim, istemem.”

Kadın gittikten sonra Betsey teyze. “Dick,” dedi. “Fırsat düşkünleri, servet aşıkları hakkında sana söylediklerimi hatırlıyor musun?”

Dick sanki bunları unutmuş da bunu açıklamaktan korkuyormuş gibi bir tavır takınarak: “Evet” dedi.

Betsey Teyze: “İşte Bayan Crupp da bunlardan biri,” dedi. “Bayan Barkis, çay işiyle sen uğraşıver. Bu kadının çay koyması hoşuma gitmiyor. Bana bir fincan daha çay koyar mısın?”

Büyükteyzemi, beni görmeye gelmesinin bir yabancının tahmin edebileceğinden çok daha önemli bir nedeni olduğunu, zihnini kurcalayan önemli bir meselenin bulunduğunu anlayacak kadar iyi tanıyordum. Benim başka yana baktığımı düşündüğü zamanlar gözlerinin nasıl bana takıldığını fark etmiştim. Acaba onu kıracak bir şey mi yaptım diye kaygılanmaya başlamıştım. İçimde bir ses Dora meselesini ona henüz açmamış olduğumu fısıldıyordu. Acaba büyükteyzemin garip davranışı bundan mıydı?

Onun konuşacağı zaman kendisinin kararlaştıracağını bildiğim için sanki hiçbir fevkaladelik yokmuş gibi yanına oturup kuşlarla, kediyle oyalanmaya koyuldum. Betsey Teyzenin arkasında duran Dick, her fırsatta bana onu işaret edip kaygılı kaygılı başını sallamamış olsaydı belki huzursuzluğumu gizleyebilirdim.

Betsey Teyze çayını bitirdikten sonra: “Trot” diye söze başladı. Dikkatle üstünü başını düzeltti, dudaklarını kuruladı “Senin gitmene lüzum yok, Bayan Barkis. Artık ciddi, güvenilir bir insan olabildin mi bari, Trot?”

“Sanırım ki oldum, Betsey teyze.”

“Öyleyse, sevgili çocuğum, buraya geldiğimden beri niçin kendi malımın üzerinde oturmak istediğimi biliyor musun?”

Bunun nedenini tahmin edemediğim için, “Hayır” der gibi başımı salladım.

“Çünkü benim varım yoğum bunlardan ibaret” dedi. “Çünkü ben mahvoldum, sevgili çocuğum!”

Evle birlikte hepimiz ırmağa yuvarlansaydık bundan daha çok şaşırmazdım.

Betsey Teyze, sakin bir tavırla elini dizime koyarak: “Dick meseleyi biliyor,” dedi. “Ben mahvoldum, Trot’çuğum. Dünyadaki bütün malım bu odada gördüklerinden ibaret. Bir de ev kaldı. Onu da kiraya versin diye Janet’e bıraktım. Bayan Barkis, bu beye bu gece yatacak bir yer bulmanı istiyorum. Masraftan kaçınmak için belki bu gecelik benim burada kalmamı sağlayabilirsiniz. Nerede olsa yatarım, yalnız bu gece için. Bu konuyu yarın daha etraflı konuşuruz.”

Betsey Teyze’nin başını omzuma dayayıp ağlayarak sadece benim için üzüldüğünü söylemesiyle şaşkınlığım geçti, ona üzülmeye başladım. Bir saniye sonra, bu duygusuna gem vurup, kayba uğramış bir insandan çok zafer kazanmış bir kimse edasıyla konuştu.

“Aksilikleri cesaretle karşılamalıyız, şekerim. Oyun boyunca rolümüzü oynamayı öğrenmeliyiz. Kötü talihi yenmeliyiz, Trot.”

XXXV
BUNALIM

Betsey Teyzenin anlattıklarıyla aklımın başımdan gitmesinden sonra kendimi biraz toparlar toparlamaz, Dick’e Bay Peggotty’nin kalmış olduğu mumcu dükkânının üstündeki odayı teklif ettim. Yolda, büyükteyzemin durumu hakkında onun daha başka şey bilip bilmediğini araştırdım. O da büyükteyzemin bana anlattıklarından fazlasını bilmiyordu; üstelik, zavallı çok da üzgündü.

Betsey Teyze ise soğukkanlılığını kaybetmemişti, ki bu da hepimize, özellikle bana çok iyi bir ders olmuştu, buna eminim. Peggotty’ye karşı da ben, onu gene bu adla çağırdığım zamanlar bir yana, pek kibar davranıyordu. Londra’daki halini bilmeme rağmen şimdi gayet rahat görünmesi pek garipti. O benim yatağımda yatacak, ben de kendisini koruyabilmek için oturma odasında yatacaktım. Yangın çıkma ihtimaline karşı ırmağa bu kadar yakın olmamıza pek sevinmişti. Her zamanki gece içkisini hazırladığımı görünce: “Trot, şekerim, istemem” dedi.

“Hiçbir şey içmeyecek misin, Betsey Teyze?”

“Şarap istemem, şekerim. Bira yeter.”

“Ama, burada şarap var, Betsey Teyze. Hem, sen her zaman suyunu şarapla karışık içerdin.”

“Hastalıkta lazım olur, sakla. Şarabı dikkatsizce kullanmamalıyız, Trot. Bana bira ver. Yarım bardak olsun.”

Ilık birasına kızarmış ekmek parçalarını banıp, birasını kaşıkla içerken: “Trot” dedi, “ben yabancılardan pek haz etmem ama, biliyor musun, senin bu Barkis hoşuma gidiyor.”

“Senin bu şekilde konuşman dünyalara değer!” dedim. Betsey Teyze burnunu sıvazlayarak: “Pek garip bir dünya bu” diye mırıldandı. “O kadının nasıl olup da bu adı kendine yakıştırdığını bir türlü aklım almıyor. İnsanın Jackson ya da ona benzer bir isimle doğması bana daha kolaymış gibi geliyor.”

“Belki o da böyle düşünüyordur. Onun bu işte bir suçu yok ki.”

“Yoktur besbelli. Neyse, şimdi adı Barkis. Bu da biraz ferahlatıyor insanı. Barkis sana inanılmayacak derecede düşkün, Trot.”

“Bunu ispat etmek için de yapmayacağı yoktur.”

“Öyledir zahir. Zavallı budala kadıncık parasının bir kısmını bize vermek için nasıl yalvardı, yakardı bir bilsen! Sözde, parası kendine çok geliyormuş. Budala!” Betsey Teyzenin sevinç gözyaşları elindeki bira bardağına akıyordu. “Dünyaya gelmiş, gelecek yaratıkların en tuhafı o. Daha onu senin şu zavallı talihsiz bebek anacığının yanında ilk defa gördüğüm zaman anlamıştım. Ama, iyi tarafları da var.” Ellerini gözlerine götürüp kuruladıktan sonra, yeniden ekmeğini, içkisini bitirmeye koyuldu. “Allah bizi korusun!” diye içini çekti. “Hepsini biliyorum, Trot. Sen Dick’i alıp gittiğin zaman Barkis’le bir hayli dedikodu yaptık. Hepsini biliyorum. Bu sefil kızlar ne yapmak isterler, ben kendi hesabıma bunu tahmin edemiyorum. Acaba başlarını taştan taşa vurmazlar mı?”

“Zavallı Emily!”

Betsey Teyze: “Zavallılardan söz etme bana!” dedi. “Çevresine bu kadar üzüntü vermeden önce bunları düşünmesi gerekirdi. Bana bir öpücük ver, Trot. Senin bu genç yaşta başına gelenlere de üzülüyorum.”

Ben öne doğru eğilince, kadehini dizime koyarak yerimden kıpırdamama engel oldu. Sonra: “Ah, Trot Trot!” dedi. “Demek âşık olduğunu sanıyorsun, öyle mi?”

Kızarabileceğim kadar kızararak: “Sanıyor muyum, Betsey Teyze?” diye bağırdım. “Bütün varlığımla tapıyorum ona!”

“Demek Dora ha? Sanırım ki o ufacık kızın pek cazip bir yaratık olduğunu söyleyeceksin.”

“Betsey Teyzeciğim” dedim, “hiç kimse onun ne olduğunu tahmin edemez.”

“Ya? Üstelik budala da değil ha?”

“Budala mı dedin, Betsey Teyze?”

Dora’nın budala olup olmadığının aklımdan hiç geçmediğine cidden inanıyorum. Bu düşünceyi hiç beğenmemiştim ama, yepyeni bir şey olduğu için şaşırmıştım da.

“Aklı havada, değil mi?” diye sordu.

“Aklı havada mı dedin, Betsey Teyze?” Daha önceki sorusunda olduğu gibi bunda da aynı soruyu tekrarlamaktan başka bir şey yapamadım.

“Dur, canım, ben sadece soruyorum,” dedi. “Onun davranışlarından anlam çıkarıyorum. Zavallı çocuklar! Demek birbiriniz için yaratıldığınızı, sanki birer güzel şekerlemeymişsiniz gibi, ziyafet masası hayatı sürmeyi düşünüyorsunuz, öyle mi, Trot?”

Bunu öylesine şefkatli, öylesine nazik bir tavırla, yarı alaylı, yarı üzüntülü sormuştu ki bana pek dokundu.

“Daha çok genciz, tecrübesiziz, bunu biliyorum, Betsey Teyze,” dedim. “Çoğu zaman da saçma sapan şeyler düşünüp konuştuğumuzu da açıkça söyleyebilirim. Yalnız, birbirimizi gerçekten seviyoruz, buna eminim. Dora’nın bir başkasını sevebileceğini ya da beni sevmekten vazgeçebileceğini, benim başkasını sevebileceğimi ya da onu sevmekten vazgeçebileceğimi düşünebilseydim, ne yapardım bilmiyorum. Aklımı kaçırırdım, besbelli!”

Betsey Teyze başını sallayıp ciddi ciddi gülümseyerek: “Ah, Trot” dedi, “sen körsün, kör, kör!” Kısa bir duraklamadan sonra; “Tanıdığım biri, pek uysal görünmesine rağmen duygularında öyle inatçı ki” dedi. “Bana zavallı bebeği hatırlatıyor. Birisinin arayacağı şey, ona destek olup ilerlemesini sağlayacak ciddiyet olmalıdır, Trot. Derin, katıksız ciddiyet.”

“A! Dora’nın ciddiyetini bir bilsen, Betsey Teyze!” diye bağırdım.

“Ah! Trot, körsün sen, kör, kör!”

Neden bilmem, içimde bir kayba uğramanın verdiği acıyı duydum, bir isteğin bir bulut gibi üzerime gölge düşürdüğünü hissettim.

“Her neyse, ben iki gencin inandıkları düşüncelere ket vurmak ya da onları bedbaht etmek istemem,” dedi. “Bu bir kız-oğlan ilişkisidir, böyle ilişkiler de hiçbir sonuca ulaşmaz ama, biz gene de bu meselede ciddi davranacağız, inşallah önümüzdeki günlerde de iyi bir sonuç alırız.”

Karasevdaya tutulmuş bir âşık için hiç de iç açıcı bir durum değildi ama, Betsey Teyzenin bana sırdaş olmasına gene de sevinmiştim. Sonra, onun yorgun olduğunun da farkındaydım. Bana anlayış gösterdiği için, yaptığı bütün öteki iyilikler için teşekkür ettim. Duygulu bir şekilde, iyi geceler diledikten sonra, gece başlığını alıp benim odaya geçti.

Yattığım zaman ne kadar üzgündüm! Spenlow’nun gözünde fakir bir insan olmamı nasıl düşündüm durdum! Dora’ya evlenme teklifi ederken düşündüğüm gibi bir insan olamayacağımı ne iyi anlıyordum! Dora’ya durumumu açıklamak kahramanlığını göstermemin, nişanı bozmamın şart olduğunu da bir hayli düşündüm. Hiçbir kazancım olmadan öğrenim devresini nasıl geçireceğimi düşündüm. Betsey Teyze’ye yardım etmek için bir şeyler yapmam gerektiğini, düşündüm. Ortada yapılacak hiçbir şey olmadığını görüyordum. Cebimde beş para bulunmadığını, eski püskü bir elbise giyeceğimi, Dora’ya hediyeler götüremeyeceğimi düşündüm. Artık kır atlara binemeyecektim, kendimi beğendirecek bir yanım olmayacaktı.

Zihnimin kendi dertlerimle uğraşmasının alçakça, bencilce bir davranış olduğunu biliyordum; bunu bildiğim için de işkence çekiyordum ama, Dora’ya çok bağlı olduğum için başka türlü de davranamıyordum. Daha çok büyükteyzemi düşünüp kendimi ikinci plana atamayışımın bir zaaf işareti olduğunu biliyordum. Yalnız, o ana kadar bencillikle Dora birbirlerinden ayrılmamışlardı, Dora’yı herhangi bir fani yaratık uğruna bir kenara bırakamazdım. O gece ne büyük bir üzüntü içindeydim!

Uykuya gelince; hep fakirlikle ilgili rüyalar gördüm, sabahı zor ettim. Pencerelerden içeri güneşin ışığı girmeye başlayınca kalktım.

O günlerde, sokaklardan birinin sonunda eski bir Roma hamamı vardı -belki hâlâ oradadır- birçok kereler orada soğuk suya dalmıştım. Elimden geldiği kadar gürültüsüz giyinmeye çalıştım. Büyükteyzemi Peggotty’ye emanet ettikten sonra hamama gittim. Sonra Hampstead’e kadar yürüdüm. Bu açık hava gezisinin aklımı biraz başıma getireceğini ummuştum. Sanırım ki öyle de oldu, çünkü çok geçmeden karar verdim: ilk iş olarak, stajı geri bırakıp ödenen parayı geri almamın çarelerini aramam gerekiyordu. Kahvaltı ettikten sonra, yeni sulanmış yollarda, bahçelerde yetişen mis kokulu yaz çiçeklerinin arasından yürüyerek, yazıhaneye gittim.

O kadar erkendi ki, her zaman herkesten önce gelen Tiffey benden ancak yarım saat sonra geldi. Sonra köşeme çekilip Spenlow gelinceye kadar karşıdaki bacalara bakıp Dora’yı düşündüm.

Spenlow: “Nasılsın, Copperfield?” dedi. “Güzel bir sabah değil mi?”

“Çok güzel bir sabah efendim” dedim. “Acaba Mahkemeye gitmeden önce size bir şey söyleyebilir miyim?”

“Elbette, benim odaya gel.”

Peşinden içeri girdim. O cüppesini giymeye koyuldu. Elbise dolabının kapısının arkasına asılı küçük bir aynaya bakarak kendine çeki düzen veriyordu.

“Büyükteyzemden kötü bir haber getirdiğim için çok üzgünüm” dedim.

“Yok, canım! Hay Allah!.. İnşallah inme inmemiştir!”

“Haberin büyükteyzemin sağlık durumuyla bir ilgisi yok, efendim. Yalnız, büyük kayıplara uğradı, efendim. Daha doğrusu, elinde pek az bir şey kaldı.”

Spenlow “Beni şaşırtıyorsun, Copperfield!” diye bağırdı.

Başımı salladım: “Gerçekten öyle, efendim,” dedim. “Betsey Teyzemin durumu o kadar kötüleşti ki acaba ödediğimiz ücretin hiç değilse bir kısmını geri vermek fedakarlığında bulunabilir misiniz, diye soracaktım. Stajı da bırakıyorum elbette.”

Bu teklifi yapmak bana neye mal olmuştu, onu Allah bilir! Dora’dan uzaklaştırılmamı istemeden farksızdı bu!

“Stajı yarım mı bırakacaksın, Copperfield? Yarım mı bırakacaksın?”

Bundan sonra ihtiyaçlarımı karşılayacak paranın nereden geleceğini bilemediğimi, bunu ancak çalışıp kazanacağımı açıkladım. Gelecekten korkmadığımı da sözlerime ekledim. Bu sözleri söylerken kelimelerin üzerlerine basa basa konuşmuştum, yani ileride ona iyi bir damat olabileceğimi anlatmak istemiştim; yalnız, şimdilik kendi yağımla kavrulmak zorundayım.

Spenlow: “Buna çok üzüldüm,” dedi. “Hem de pek çok üzüldüm. Böyle herhangi bir sebep için stajı yarım bırakmak olacak şey değil! Mesleğe uygun bir hareket değil bu! Hiç de usule uygun bir iş olmaz... tam tersine. Yalnız, şu da var ki...”

Bir anlaşmak imkânının belirdiğini sezdiğim için: “Çok iyi bir insansınız, efendim” dedim.

“Hiç de değil! Bunu bırak, şimdi. İşlerime karışan olmasaydı, daha doğrusu, ortağım bulunmasaydı, yani Bay Jorkins olmasaydı...”

Ümitlerim bir anda dağılmıştı ama, bir deneme daha yapmak istedim.

“Acaba Bay Jorkins’e açsam... olur mu dersiniz, efendim?”

Spenlow cesaret kırıcı bir şekilde başını salladı. “Allah korusun, Copperfield!” dedi. “Ben kimseye karşı haksızlık etmem, hele Bay Jorkins’e karşı asla. Ortağımı bilirim ben, Copperfield. Jorkins böyle garip bir teklifi kabul edecek bir adam değildir, yolundan ayırmak pek zordur. Onun nasıl bir adam olduğunu sen de biliyorsun.”

Jorkins’in başlangıçta tek başına çalıştığından, şimdi de Montagu Meydanı’nda boyası dökülmüş bir evde tek başına oturduğundan başka bir şey bilmiyordum. Evine çok geç gelip çok erken çıkıyordu. Herhangi bir konuda fikrinin alındığı olmamıştı. Yukarıda küçücük bir odası vardı, orada hiçbir iş yapılmazdı. Masasının üstünde de yirmi yıl öncesinin tarihini taşıyan sarı, eski bir ajanda duruyordu.

“Acaba bunu kendisine anlatmama itiraz eder misiniz, efendim?” diye sordum.

“Etmem ama, ben onu tecrübelerimden bilirim. Keşke başka türlü olsaydı, çünkü senin işinin halledildiğini görmek beni sevindirir, Copperfield. Bundan bir sonuç alabileceğine inanıyorsan, meseleyi ona da açmanda benim için bir sakınca yok.”

Jorkins’in odasına çıktım, duruma anlattım. Bana kesin bir karşılık veremedi. Daha sonra Spenlow’la konuşmamızı anlattım. O da Spenlow’un bunu kabul edemeyeceğini söyledi. Teklifimi ortaklardan hangisinin kabul etmediğini bilemiyordum. Bu şaşkınlık içinde yazıhaneden çıkıp evin yolunu tuttum.

En kötü ihtimalleri aklıma getirip tedbir almak istiyordum. Bunları düşüne düşüne yürürken arkamdan bir arabanın geldiğini duydum. Araba yanımdan geçerken penceresinden dışarı bir el uzandı, ilk gördüğüm günden beri içime huzur, mutluluk veren yüzü gördüm.

“Agnes!” diye sevinçle haykırdım. “Ah, Agnes’ciğim, seni görmek ne büyük zevk!”

Agnes samimi bir sesle: “Gerçekten öyle mi?” diye sordu.

“Seninle konuşmayı o kadar çok istiyorum ki! Sadece sana bakmak bile yüreğime ferahlık veriyor. Elime bir sihirli şapka geçseydi, seni görmekten başka bir şey istemezdim ondan.”

“Ne diyorsun!”

Kızararak: “Belki önce Dora’yı görmek isterdim” diye ekledim.

Agnes güldü: “Elbette Dora’yı görmek istemelisin. Öyle olmasını isterim.”

“Ama, ondan sonra sen geliyorsun. Nereye gidiyordun?”

Büyükteyzemi görmek için benim eve gidiyormuş. Hava pek güzel olduğu için arabadan inip yürümek istedi. Koluma girdi, birlikte yürümeye başladık. Agnes, benliğime yerleşmiş bir umuttu sanki. O yanımda olunca kısacık bir dakika içinde duygularım nasıl değişiveriyordu!

Betsey Teyze ona da kısa, anlaşılmaz bir mektup yazmış. Mektubunda Dover’den bir daha dönmemek üzere ayrılacağını, ama çok iyi bir durumda olduğunu kimsenin de onun için üzülmesine sebep bulunmadığını belirtmiş. Büyükteyzemle Agnes arasında şu son yıllarda karşılıklı bir anlayış havası içinde samimi bir dostluk kurulmuş olduğu için Agnes de onu görmek üzere Londra’ya gelmiş. Yalnız olmadığını söyledi. Babası da berabermiş... Uriah Heep de, elbette.

“Şimdi iki ortak da, üstelik. Allah kahretsin onu!” dedim.

“Evet, burada bir işleri varmış; ben de onların gelmesinden faydalanıp birlikte geldim, yalnız, ziyaretimin tamamen dostça duygular uğruna yapıldığını, başka hiçbir şeyle ilgili olmadığını düşünmemelisin, Trotwood, çünkü beni zalimce kırmış olursun. Babamı o adamla yalnız bırakmaktan hoşlanmıyorum.”

“Babanın üzerindeki büyük nüfuzu hâlâ devam ediyor mu, Agnes?”

Başını salladı. “Ev öyle değişti ki, görsen o eski sevgili yuva olduğuna inanamazsın. Şimdi onlar da bizimle oturuyor.”

“Onlar mı?”

“Uriah Heep ile annesi. Uriah senin eski odanda kalıyor.” Agnes, bunları söylerken yüzüme baktı.

“Ah, onun rüyalarına hükmedebilseydim!” dedim. “O zaman bu odada fazla kalamazdı.”

Agnes: “Ben eskiden derslerimi yaptığım odada kalıyorum,” dedi. “Zaman nasıl da geçiveriyor! Hatırlıyor musun? Oturma odasından girilen o küçük pencereli odayı hatırlıyor musun?”

“Hatırlamaz olur muyum, Agnes! Belinin yanından sarkan anahtarlarınla seni kapı önünde ilk gördüğüm günü mü soruyorsun?”

Agnes gülümseyerek: “Her şey eskisi gibi,” dedi. “O günleri böyle hoş bir şekilde düşünmene sevindim. O zaman çok mutluyduk.”

“Gerçekten öyleydik.”

“O odayı hâlâ kendim kullanıyorum ama, Bayan Heep’i her zaman yalnız bırakamıyorum elbette. Onun için, yalnız oturmayı tercih ettiğim zamanlar da Bayan Heep’in yanında oturmak zorunda kalıyorum. Yalnız, ondan şikayet etmem için başka bir sebep de yok. Bazen oğlunu övmesiyle canımı sıkıyor ama, bir anne için de bu pek olağan bir davranıştır. Uriah çok iyi bir evlat.”

Agnes bunları söylerken yüzüne baktım, Uriah’nın planından haberi olduğuna dair bir işaret göremedim. Sakin, ciddi bakışlı gözleri kendisine özgü o güzel samimi ifadeyle bakıyordu, kibar yüzünde de bir değişiklik yoktu.

Agnes: “Onların bizim evde bulunmalarının başlıca kötü tarafı babamı istediğim kadar çok göremeyişim,” dedi. ‘Uriah Heep daima aramızda bulunduğu için babamı eskisi gibi göz hapsinde tutamıyorum. Yalnız, babama karşı herhangi bir kötülük, bir ihanet hazırlanıyorsa bile sevginin, dürüstlüğün sonunda üstün geleceğini umuyorum. İnşallah gerçek sevgi, dürüstlük dünyadaki kötülükleri, talihsizlikleri en sonunda yener.”

Eve vardıktan sonra büyükteyzemin uğradığı kaybı konuştuk, ben de o sabah yaptıklarımı anlattım.

Betsey Teyze: “Haksız, ama iyi niyetli bir davranış bu! dedi. “Sen iyi niyetli bir çocuksun, artık “delikanlısın” demem daha doğru olur ya. Seninle övünüyorum, şekerim. Şimdiye kadar öyle iyi davrandın ki! Trot, Agnes, hadi şimdi de Betsey Trotwood’un derdine bir göz atalım da durumun ne olduğunu görelim.”

Agnes dikkatle büyükteyzeme bakarken yüzünün solduğunu fark ettim. Betsey Teyze de Agnes’e dikkatle bakıyordu. Para meselelerini kimseye açmazken, şimdi açık açık konuşuyordu.

“Betsey, Trotwood’un belirli bir malı vardı... Senin kardeşinden değil, kendimden söz ediyorum, Trot. Ne kadar olduğu önemli değil; kendisini yaşatmaya yetecek kadardı; hatta daha bile çoktu, çünkü biraz da para biriktirmiş, o paraya eklemişti. Betsey bir süre parasını biriktirdi, sonra işlerine bakan kimsenin tavsiyesi üzerine bir toprak tahviline yatırdı. Bu iş iyi gidiyordu, iyi faiz getiriyordu... Betsey’den de sanki bir harp kahramanıymış gibi söz ediyorum ya, neyse! Derken, tahvilin süresi doldu, parasını geri verdiler. Bundan sonra Betsey kendine yeni bir iş bulmak için arandı. Artık kendini işlerine bakan o adamdan daha akıllı hissediyordu, çünkü o adamda da eski becerikliliğinden eser kalmamıştı. Babandan söz ediyorum, Agnes. Betsey parasını kendi başına bir işe yatırmaya kararlaştırdı. Bilmediği bir işe yatırdı, o iş de çok kötü çıktı. Önce madencilikte kaybetti, sonra dalgıçlıkta, sonra gene madencilikte kaybetti. En sonunda da işleri iyice yoluna koymak için uğraşırken bankacılıkta hepsini kaybetti. Bir süre banka hisselerinin değerini bilmiyordum. Zaten banka da dünyanın öbür ucundaydı; benim bildiğim kadar da, parçalanıp havaya uçtu, bundan sonra metelik bile veremeyecek, veremez de. Betsey’nin bütün metelikleri oradaydı, böylece hepsi gitti. Sakınılan göze çöp batar derler.”

Betsey Teyze bu filozofça özetlemeyi bitirdikten sonra gözlerini bir çeşit zafer ifadesiyle Agnes’e dikti, onun da yüzüne renk gelmeye başlamıştı.

“Sevgili bayan Trotwood” dedi, “hikâye bundan ibaret mi?”

“İnşallah bu kadarla biter, sevgili yavrucuğum. Kaybedilecek başka para olsaydı, hikâye burada bitmezdi, diyebilirim. Betsey, ötekileri kurtarmak için kalan parayı da sokağa atardı, böylece hikâyeye yeni bir bölüm eklenirdi, buna hiç şüphem yok. Ama, daha başka para yoktu, daha başka hikâye de yok elbette.”

Agnes başlangıçta soluğunu tutarak dinlemişti. Yüzü hâlâ bir solup bir renkleniyordu ama, şimdi daha rahat soluk almaya başlamıştı. Bunun nedenini bildiğimi sanıyordum: Zavallı babasının olanlardan sorumlu tutulmasından korkmuştu galiba. Betsey Teyze, Agnes’in elini tutup güldü.

“Hepsi bu kadar mı?” diye mırıldandı. “A, evet, hepsi bu kadar! Yalnız, önümüzdeki günlerde, “Betsey bundan sonra çok mutlu yaşadı” diye bir cümle ekleyebilirim. Şimdi, Agnes, sen akıllı bir kızsın. Sen de Trot, senin için her zaman aynı şeyi söyleyemem ama, bazı hallerde çok akıllısındır.” Burada, başını salladı. “Şimdi ne yapacağız? Ev belki yılda yetmiş lira getirir, buna güvenebiliriz. Yalnız, bütün varımız, yoğumuz bundan ibaret. Bir de Dick var. Onun yıllık geliri yüz lirayı bulur ama, parasını harcamaktansa, -değerini benden başka bilenin çıkmayacağının farkında olduğum halde- onu yanımdan uzaklaştırmayı tercih ederim. Biz Trot’la bu durumda en iyi şekilde nasıl yaşayabiliriz acaba? Ne dersin, Agnes?”

Ben araya girdim: “Betsey Teyzeciğim, benim bir şeyler yapmam gerekir!” dedim.

“Orduya mı yazılacaksın? Yoksa denizci mi olacaksın? Buna dünyada razı olamam! Avukat olacaksın sen. Bu aileden kimseye zarar gelmesini istemem küçükbey!”

Biraz sonra Agnes, çekingen bir tavırla: “Acaba boş zamanın var mı diye düşünüyordum, Trotwood” dedi.

“Bol vaktim oluyor, Agnes,” dedim. “Akşamüstleri dörtten, beşten sonra pek işim kalmıyor. Sabahları da erken saatlerde boşum.” Saatlerce sokaklarda, Norwood yollarında dolaştığımı hatırlayarak kızardım.

Agnes yanıma gelip alçak sesle: “Senin kâtiplik yapmaktan çekinmeyeceğini biliyorum” dedi.

“Çekinmek mi, dedin, Agnes’ciğim!”

“Doktor Strong emekliye ayrılıp Londra’ya yerleşmek istiyordu, bu isteğini gerçekleştirdi. Geçenlerde babamdan kendisine bir kâtip bulmasını istedi. Acaba sevgili eski öğrencisini bir yabancıya tercih etmez mi dersin?” .

“Ah, Agnes’ciğim, sen olmasan ben ne yapardım! Sen her zaman benim iyilik meleğimsin, daha önce de söyledim bunu. Senin başka türlü olabileceğini düşünemiyorum.”

Agnes gülümseyerek bir iyilik meleğinin -Dora’yı kastediyordu-yeterli olacağını söyledi. Doktor sabahları erken saatlerde, bir de akşamüstleri çalışıyormuş, bu durum belki de benim boş saatlerime uyarmış. Ekmek paramı kazanma imkânını elde edeceğime sevinmiştim, ama bunu eski öğretmenimin yanında çalışmakla sağlayacağıma daha çok sevinmiştim. Kısacası, Agnes’in tavsiyesi üzerine, oturup Doktor’a bir mektup yazdım, durumumu bildirdim, ertesi gün sabahleyin saat onda kendisini ziyaret edeceğimi ekledim. Mektubu Highgate adresine yazmıştım, çünkü Doktor benim için anılarla dolu olan bu yerde oturuyordu. Bir dakika bile kaybetmeden gidip kendi elimle postaya verdim.

Ben geri döndükten biraz sonra kapı vuruldu. Agnes’in yüzü sapsarı kesildi. “Babam geldi galiba,” dedi. “Geleceğini söylemişti bana.”

Kapıyı açtım, gelen yalnız Bay Wickfield değildi, Uriah Heep de vardı. Wickfield’i uzun bir süre görmemiştim, Agnes’in anlattıklarından sonra onu değişmiş bulacağımı biliyordum. Yalnız, hali beni şaşırttı.

Betsey Teyze: “Bakın, Bay Wickfield” dedi, “işleriniz karışık olduğu için size güvenmeyip kendi kendime işlerimi nasıl güzelce hallettiğimi demin kızınıza anlatıyordum.” Bu sözler üzerine Wickfield, bir defa, başını kaldırıp büyükteyzeme bakmak cesaretini buldu. “Birbirimize akıl danışıp her ihtimali gözönüne alarak konuşuyorduk. Bence Agnos bütün şirkete bedeldir.”

Uriah Heep, kıvrılarak: “Ben de acizane fikrimi söyleyebilirsem, Bayan Betsey Trotwood’a hak verdiğimi belirteceğim. Bayan Agnes ortak olsaydı çok sevinirdim” dedi.

Betsey Teyze: “Siz ortaksınız ya,” dedi. “Bana kalırsa, sizin için bu kadarı yeter. Nasılsınız, efendim?”

İnanılmayacak derecede kibar bir tavırla sorulan bu soruya karşılık, Uriah Heep de, elindeki mavi çantayı huzursuz bir halde sımsıkı tutarak, çok iyi olduğunu, teşekkür edip onun da iyi olduğunu umduğunu söyledi.

Betsey Teyze, Uriah Heep’e karşı çok sert davrandı. Biraz sonra da Uriah gitmek için ayağa kalktı. Wickfield de onunla gidecekti ama Agnes bırakmadı. Üçümüz oturup eski günleri konuştuk. Wickfield de biraz kendine gelmişti. Eski günlerin hiç değişmemiş olmasını istediğinden söz etti. Baba kız gitmek üzere ayağa kalktıkları zaman, Betsey Teyze onları geçirmeye gitmedi. Benim onlarda yemek yemem için ısrar ettiler. Üçümüz birlikte onlara gittik.

Yemekten sonra, eskiden olduğu gibi, Agnes gene babasının yanına oturdu, ona şarap verdi. Hava kararırken Wickfield kanepeye uzandı, kızı da başının altına yastık yerleştirdi. Agnes yanıma döndüğü zaman ortalık iyice kararmıştı ama, gözlerinden aşağı yaşların süzülmekte olduğunu fark ettim.

Karanlıkta pencerenin önünde otururken Dora’yı konuştuk. Benim övgülerimi dinledi; o da Dora’yı övdü. Ah, çocukluk günlerimin kızkardeşi Agnes, çok sonradan öğrendiklerimi o zaman bilseydim!..

Aşağıya indiğim zaman sokakta bir dilenci vardı. Agnes’in sakin, hayal dolu gözlerini görebilmek için başımı pencereden yana çevirdiğim sırada dilenci, sanki sabah olanları yankılıyormuş gibi, “kör, kör, kör!” diyerek beni şaşırttı.

XXXVI
HEYECAN

Ertesi güne gene Roma hamamına bir dalmayla başladım, sonra Highgate’e doğru yola koyuldum. Artık üzgün değildim. Arkamdaki yırtık pırtık ceketten korkmuyordum. Son uğradığımız felaket üzerindeki bütün tutumum değişmişti. Yapacağım şuydu: Büyükteyzeme benim için bütün yaptıklarının boşa gitmemiş olduğunu, hiç de nankör olmadığımı göstermekti. Önüme çıkacak bütün zorlukları yenecek, bütün ağaçları devirecektim... Dora’ya ulaşıncaya kadar. Bütün bunlar yürümekle yapılabilecekmiş gibi, azimle yürüyordum. Yeni hayatla yeni bir gaye ortaya çıkmıştı. Büyük emek harcayacaktım ama, mükafatı da paha biçilmez bir şeydi: Dora’yı kazanacaktım.

Doktorun köşküne yaklaşırken, baktım bahçede dolaşıyordu. Yalnız sayılmazdı: Çevresinde ağaçlar vardı, bir iki karga da otlar üzerinde dolaşıyor, onun arkasından gidiyordu.

Beni görünce: “Vay, Copperfield!” dedi. “Büyümüş, koca adam olmuşsun! Nasılsın bakalım? Seni gördüğüme pek sevindim. Ne kadar da değişmişsin, Copperfield!”

Kendisinin, karısının hatrını sordum.

“A, evet! Annie çok iyi,” dedi. “Seni görünce pek sevinecek. Eskiden beri seni pek sever. Dün gece mektubunu gösterdiğim vakit de öyle söyledi. Jack Maldon’u hatırlıyor musun?”

“Hatırlamaz olur muyum, efendim!”

“A, evet, öyle ya. O da çok iyi.”

“Memlekete döndü mü?” diye sordum.

“Hindistan’dan mı?” dedi. “Evet, döndü. Oranın iklimine dayanamamış... Gelelim senin işe, Copperfield’ciğim. Benim hesabıma çok iyi olur ama, sen daha iyi bir iş yapamaz mısın acaba? Senin elinden gelecek daha birçok iyi işler var. Hayatının baharını benim verebileceğim ufak bir işle harcamakla yazık etmiş olmaz mısın?”

Gene pek parlak konuşmaya başladım. Tumturaklı cümleler kullanarak, bu işte ayak diredim. Ayrıca, benim çoktan bir mesleğim olduğunu da belirttim.

“Evet, evet, doğru,” dedi. “Öyle ya, mesleğin var senin. Onun üzerinde çalışıyorsun, doğru. Yalnız, yılda yetmiş lira nedir ki, azizim?”

“Gelirimi iki katına çıkaracak, Doktor Strong” dedim.

“Ya?” dedi. “Bakın hele! Yetmiş lira derken, o kadarla kalacak demek istemiyorum, çünkü bu işte çalışacak delikanlıya hediye vermeyi de düşünmüşümdür.” Eli omzumda, bir aşağı, bir yukarı dolaşıyordu. “Şöyle iyi bir hediyeyi de daima hesaba katmışımdır.”

“Aziz velinimetim...” dedim (ki artık yalan da değildi), “size anlatamayacağım kadar kadar büyük şükran borçlu bulunuyorum...”

“Yok, yok” diye sözümü kesti. “Estağfurullah!”

“Benim bu işe verebileceğim vakti -sabah saatleriyle akşam saatlerini- kabul ederseniz -bence bu, yılda yetmiş liraya değer- anlatamayacağım kadar büyük bir iyilik etmiş olursunuz.”

Doktor, saf bir tavırla: “Allah Allah!” dedi. “Bu kadar az bir şey bu kadar çok bir anlam taşısın! Olur şey değil! Hem de daha iyi bir iş tutacak durumda olduğun halde, öyle değil mi? Söz mü?” Eskiden beri, çocuklarla konuşurken bunu sık sık kullanırdı.

Ben de, gene bizim okul kurallarına uyarak: “Söz, efendim” dedim.

Omzuma vurarak: “E, oldu bu iş!” dedi.

Eli omzumda, yürümemize devam ettik. Sonra içeri girdik. Kahvaltıya alıkoydular, kahvaltıdan sonra ayrıldım, ertesi gün de işe başladım.

Şimdi günlerim pek doluydu. Sabahleyin beşte kalkıyordum, gece de eve ancak dokuzda, onda dönüyordum. Ama, böylesine dolu olman bana sonsuz bir sevinç veriyordu. Ne kadar çok çalışırsam Dora’yı kazanmaya o kadar çok layık olacağımı düşündükçe büyük bir heyecan duyuyordum.

Benliğimde meydana gelen bu değişikliği Dora’ya daha açmamıştım, çünkü bir iki güne kadar Julia’yı görmeye gelecekti, o zaman açmaya karar vermiştim. Yalnız, mektuplarımda, kendisine çok anlatacaklarım bulunduğunu yazmıştım. Mektuplarımı da hep Julia yoluyla gönderiyordum.

Bu arada, saçlarıma yağ sürmeyi, kokulu sabun, lavanta çiçeği suyu kullanmayı bırakmış, bir fedakarlık daha yaparak üç yeleğimi satmıştım: Bunları artık ciddi mesleğimle bağdaşamayacak kadar bir süs olarak görüyordum.

Bir gün Traddles’ı görmeye gittim. Birbirimizi gördüğümüze o mu, ben mi daha çok sevindik, gerçekten bilemiyorum. Traddles, bir ara, birdenbire: “A! unuttum!” diye haykırdı, cebinden bir mektup çıkardı.

Mektup Micawber’dendi. Fırsat buldukça mektup yazmayı pek severdi. Bunu da bana yazmış, Traddles’a göndermişti. Şöyle diyordu:

“Copperfield’ciğim;

Vereceğim habere şaşmayacaksınız sanırım, çünkü böyle bir niyetim olduğunu daha önceki bir görüşmemizde bildirmiştim.

Aydın kişiye yaraşır bir işle, bizim şu sevgili adamızın taşra şehirlerinden birine yerleşmek üzereyim. Oranın ahalisi çiftçilerle din adamlarının güzel bir karışımı diye tarif olunabilir. Hanımla yavrumuz da benimle geliyorlar. İleriki bir tarihte küllerimiz de belki ünü Çin’den Peru’ya kadar yaygın olan bir tepenin yanındaki mezarlığa karışmış bulunacaktır.

Çağımızın Babil Kulesi’ne veda ederken, hanım da, ben de belki yıllarca, belki de hiç dönemeyeceğimizi aklımızdan bir an olsun çıkaramıyoruz, bu arada hayatımızın kutsal ocağına karışmış olan birini sevgiyle anıyoruz. Ayrılmamızdan bir gün önce, Bay Traddles’la birlikte siz de evimize şeref verecek olursanız bu vesileyle sunulacak dileklere katılmış olursunuz.

Ebedi dostunuz

Wilkins Micawber.”

Micawber’in en sonunda silkinip üzerindeki o tozları, külleri atmış olmasına pek sevindim. Traddles’dan öğrendiğime göre, söz konusu olan çağırı o akşam içinmiş. Birlikte gittik.

Micawber: “Copperfield’ciğim,” dedi. “Siz de, Bay Traddles da bizi göç üzerinde buldunuz. Rahatsız olursanız kusura bakmazsınız sanırım.”

Bayan Micawber de: “Bay Copperfield’ciğim,” dedi. “Bize karşı daima dostça duygular beslediğinize eminim. Bu değişikliği benim ailem belki bir başarısızlık sayacaktır ama, ben kocamın eşi, çocuğumun annesiyim, beyimi yüzüstü bırakamam. Bir kilise şehrine gitmek fedakarlıktır elbette ama, benim için fedakarlıksa bizim bey gibi kabiliyetli bir kimse için daha büyük bir fedakarlıktır.”

“A! bir kilise şehrine mi gidiyorsunuz?” diye sordum.

Micawber: “Canterbury’ye,” dedi. “Gerçek şu ki, Copperfield’ciğim, dostumuz Heep’e bir... şey olarak... güvenebileceği bir memuru olarak yardım etmeye söz verdim.”

Bunu söyledikten sonra oturdu, arka arkaya iki kadeh punç içti, yeniden söze başladı:

“Ayrılmadan önce yapmak istediğim bir şey var ki bu da, bir adalet meselesidir. Dostum Bay Thomas Traddles iki defa benim adıma borcumu ödemiştir. Biri yirmi iki sterling, dört şiling, iki penstir ki tutarı,hesabım doğruysa, kırk bir sterling, on şiling, on bir buçuk pens eder. Dostum Copperfield lütfen bunu bir de kendileri toplarlar mı acaba?”

Topladım, doğru çıktı.

Micawber: “Bu şehirden, dostum Bay Thomas Traddles’tan ayrılmadan önce borcumu temizleyecek olursam, bu vicdanım üzerinde dayanılamayacak bir ağırlık olarak kalacaktı,” dedi. “Bunun için, borcumu bildiren bir senedi dostum Bay Thomas Traddles’a sunmak istiyorum. Böylece, insanlar karşısında artık başım dik yürüyebilirim.”

Micawber bizi merdivenden aşağıya kadar uğurlarken başı öyle dik yürüyordu ki göğsü yarım kat genişlemiş gibiydi.

XXXVII
BİRAZ SOĞUK SU

Yeni hayatıma başlayalı bir haftayı geçmişti, bunalımın gerektirdiğini sandığım o muazzam gerçekçi çareleri yerine getirirken kendimi her zamankinden daha güçlü hissediyordum. Çok hızlı yürümekten vazgeçmemiştim, bu işin altından kalkabileceğime inanıyordum. İşlerimi yaparken elimden geldiği kadar çok güç harcamaya bakıyordum. Kendimi kendime tam bir kurban yapmamıştım; hatta, bir ara yalnız sebze yemeyi bile düşündüm. Sebze yiyen bir yaratık olarak kendimi Dora’ya kurban edecektim.

Yalnız, Dora’cık benim çaresizlik içinde ciddi davranmak zorunda oluşumun hiç farkında değildi. Mektuplarımda da Doktor Strong’un yanında çalıştığımı yazmamıştım. Bir başka cumartesi daha geldi. O Cumartesi akşamı Dora, Julia Mills’in evinde kalacaktı. Bay Mills, klübe gittikten sonra da ben onlara çay içmeye gidecektim. Bay Mills’in kulübe gideceği haberi bana sokakta salonun orta penceresine kuş kafesi asılmakla tellenecekti.

Bu arada biz de Buckingham Caddesi’ne enikonu yerleşmiştik. Dick, Traddles’dan aldığı yazıları büyük bir kolaylıkla kopya ediyordu. Büyükteyzem, Bayan Crupp’un merdivenlere koyduğu sürahiyi pencereden dışarı atarak onunla hesaplaşmış, ev sahibine karşı bir zafer kazanmıştı. Dışarıdan aldığı lüzumsuz bir eşyayı da merdivene koymuş, bunu korumak için merdivenlerde aşağı yukarı gezinmişti. Sonunda, Bayan Crupp büyükteyzemin delirdiğine kanaat getirip kendi mutfağına çekilmişti.

Betsey Teyze inanılmayacak derecede intizamlı, titiz bir kadındı; çok geçmeden evimizin içinde birçok ufak tefek değişiklik yapmış, böylece eskisinden daha fakir değil, daha zengin görünmeye başlamıştık. Çeşitli işler arasında kileri benim için soyunma odası şekline sokmuştu. Ayrıca gündüzleri kitap dolabı gibi duran bir de yatakdivan almıştı. Onun başlıca işi beni rahat ettirmekti. Zavallı anacığım da olsa beni ondan daha çok sevemezdi, beni mutlu yaşatmak için bu derece uğraşamazdı.

Peggotty bu işlerde kendisinin de yardımcı olmasına izin verilmesini büyük bir itibar sayıyordu. Betsey Teyze’ye karşı eski günlerdeki hıncından pek vazgeçememişti, ama ondan o kadar cesaret bulmuş, öyle iyi sözler işitmişti ki sonunda çok iyi dost olmuşlardı. Ne var ki, Peggotty’nin evine dönüp Ham’in bakımıyla ilgilenmek zamanı gelmişti.

Büyükteyzem: “E, güle güle, Bayan Barkis,” dedi. “Kendine iyi bak. Seni kaybetmenin beni üzeceğini hiçbir zaman düşünmemiştim.”

Peggotty’yi arabanın kalktığı yere kadar götürdüm, uğurladım. Ayrılırken ağladı, Ham’in yaptığı gibi, ağabeyini bana emanet etti. Bay Peggotty’den yola çıktığı o güneşli günden beri hiç haber almamıştık.

“Bak benim sevgili Davy’ciğim,” dedi. “Stajını yaparken paraya ihtiyacın olursa ya da kendine bir iş kurmak için para lazım olursa, sana borç vermeye benden başkasının hakkı olmadığını düşünmelisin.”

Buna kesin bir karşılık verecek kadar kendi başıma buyruk değildim ama, herhangi bir kimseden borç almam gerekirse ona başvuracağımı bildirdim. Peggotty’nin bu sözlere kendisinden büyük bir borç almışım gibi sevindiğini biliyorum.

“Bir de, sevgili yavrum” diye fısıldadı, “o küçük güzel meleğe söyle, kendisini bir dakikacık olsun görebilmeyi çok isterdim. Ona de ki, yavrum, izin verirseniz, siz evlenmeden önce evinizi güzelce yerleştireceğim.”

Evimize ondan başka kimsenin dokunamayacağını söyledim, bu da Peggotty’yi öylesine sevindirdi ki pek neşeli bir halde yola çıktı.

O gün yazıhanede kendimi çeşitli işlerle iyice yordum, akşamüstü Mills’lerin sokağına doğru yola koyuldum. Bay Mills yemeklerden sonra uyumayı âdet edinmiş olduğu için daha sokağa çıkmamıştı ki orta pencereye kuş kafesi konulmamıştı. Adam böylece beni o kadar çok bekletti ki, içimden, geç kaldığı için klübün onu cezalandırmasını istedim. Derken, dışarı çıktı; sevgili Dora’mın kendi eliyle kafesi pencerenin önüne koyduğunu, bana bakınmak üzere balkona süzüldüğünü, orada olduğumu farkedince de gene içeri kaçtığını gördüm. Jip balkonda kaldı, evin önünden geçmekte olan bir sokak köpeğine havladı durdu. Bu köpek onu eline geçirse bir lokmada yutardı.

Dora beni karşılamak üzere salonun kapısına kadar geldi, Jip de sanki ben bir haydutmuşum gibi üzerime atıldı. Üçümüz birlikte sevgi dolu mutlu bir halde içeri girdik. Yalnız, çok geçmeden sevincimizin bağrına üzüntüyü yerleştiriverdim. Buna önceden karar vermemiştim ama, kendim o üzüntüyle iyice doluydum. Bu işi, en küçük bir hazırlığa girişmeden Dora’ya bir dilenciyi sevip sevemeyeceğini sormakla yaptım.

Ah benim güzel, şaşkın Dora’m! Onun bu kelime hakkında bütün bildikleri sarı bir yüz, bir takke, bir çift koltuk değneği ya da bir tahta bacakla ağzında para tası ya da ona benzer bir şey tutan bir köpekten ibaretti. Çok tatlı bir şaşkınlıkla bana bakakaldı.

“Nasıl oluyor da bana böyle budalaca bir soru sorabiliyorsun? Bir dilenciyi sevebilir miyim hiç!”

“Dora, benim sevgilim,” dedim, “dilenci olan benim.”

Dora elime vurarak: “Sen nasıl bu kadar budala olabilirsin!” dedi. “Nasıl burada oturup da böyle masallar anlatabilirsin? Jip’e söyleyeyim de seni ısırsın!”

Onun çocuksu davranışları benim için dünyanın en hoş davranışıydı ama, işi açıklamak zorundaydım; onun için üzgün bir tavırla: “Dora, hayatım, ben senin mahvolmuş David’inim!” dedim.

Buklelerini sallayarak: “Böyle saçmalarsan seni Jip’e ısırttırırım, bak açık söylüyorum!” dedi.

Ben öyle ciddi duruyordum ki, Dora buklelerini sallamaktan vazgeçti, titreyen minik elini omzuma dayadı, önce korkulu, tasalı tasalı bakındı, sonra ağlamaya başladı. İşte bu acıydı. Kanepenin önünde yere diz çöktüm, onu okşayarak kalbimi dağlamamasını söyledim. Dora’cık bir süre “Ah, Allahım! Ah, Allahım!” demekten başka bir şey yapmadı. Öyle de korkmuştu ki! Julia Mills de neredeydi? Ah, Onu alıp Julia’nın yanına götürdükten sonra çekip gitmeliydim. Hiç değilse kendine gelinceye kadar ona görünmemeliydim.

En sonunda, bir sürü yalvarmalardan, karşı koymalardan sonra Dora’yı bana bakmaya razı edebildim. Yüzünde korkunç bir ifade vardı, ben yavaş yavaş bu ifadeyi yumuşatıp yüzünde sadece sevgi ifadesinin kalmasını sağladım. Biraz sonra yumuşak, güzel yanağı yanağına dayanmıştı. Sonra, kollarımı boynuna dolayarak onu çok, pek çok sevdiğimi söyledim. Artık fakir olduğuma göre nişanı bozmamın doğru olacağına inandığımı; yalnız, onu kaybedersem hiçbir zaman bu acıya dayanamayacağımı; onu asla unutamayacağımı söyledim; o korkmazsa, benim fakirlikten hiç korkmadığımı belirttim. Bana sıkı sıkı sarılmasından vereceği karşılığın olumlu olacağını bildiğim için: “Kalbin hâlâ bana mı ait, sevgili Dora?” diye sordum.

“Ah, evet!” diye bağırdı. “Evet, tamamen senin. Ama, böyle korkunç olma!”

Ben Dora’ya karşı korkunç olacağım ha? Dora bana biraz daha sokuldu:

“Fakir olmaktan, çok çalışmaktan söz etme,” dedi. “Ah, sakın, sakın yapma bunu! ”

“Benim biricik sevgilim,” dedim. “Alın teriyle kazanılan ekmek...”

“A, evet, anlıyorum ama, artık ekmekten falan daha fazla söz edilmesini istemiyorum. Jip’e de her gün saat on ikide koyun pirzolası vermeli, yoksa ölür.”

Onun çocukça her dediğini yaptıran tavrına bayılmıştım. Jip’in koyun pirzolasını alıştığı şekilde muntazam yemesi gerektiğini anlattım. İşimi hiç karıştırmadan sade evimizin bir portresini çizdim. Highgate’te gördüğüm küçük evi anlatmıştım. Betsey Teyze de yukarı kattaki odasında olacaktı.

Şefkatle: “Şimdi korkunçluğum geçti değil mi, Dora?” diye sordum.

“Yo, geçti, geçti!” dedi. “Yalnız, büyükteyzem daha çok kendi odasında oturur inşallah. Umarım ki durmadan azarlayan aksi bir ihtiyar değildir.”

Dora’yı her zamankinden daha çok sevmek mümkünse, gerçekten, onu daha çok sevdiğimden şüphem yoktu. Yalnız biraz da pratik olmadığını hissetmiştim.

“Sevgilim,” dedim. “Azim, karakter kuvveti çok daha kötü durumlara dayanmamızı sağlayacaktır.”

Dora buklelerini sallayarak: “Ama, benim hiç kuvvetim yok ki” dedi. “Var mı, Jip? Ah, Jip’i öp de aksilikten vazgeç.”

“Aksilik etmek istemiyorum, Dora,” dedim. “Yalnız, arada sırada, istemeye istemeye de olsa, yani hiç değilse kendine cesaret verebilmek için, fakir bir erkekle nişanlı olduğunu düşünebilsen.”

“Yo, hayır! Allahaşkına böyle söyleme!” diye haykırdı. “Öyle korkunç bir şey ki bu!”

Neşeyle: “Canım, hiç de öyle değil” dedim. “Arada sırada bunu düşünüp zaman zaman babanın evi nasıl geçindirdiğini anlamaya çalışsan, hiç değilse hesapları hakkında fikir edinebilsen.”

Zavallı minik Dora’cık bu sözlerimi yarı hıçkırığı, yarı da çığlığı andıran bir sesle karşıladı.

“İleride bunun bize öyle büyük faydası dokunacaktır ki!” dedim. “Sana göndereceğim yemek kitabını da biraz okuyacağına söz verirsen ikimiz için de fevkalade olur, çünkü şimdi hayat yolumuz taşlı, sert; onu düzeltmek de bize düşüyor. Bundan sonra yolumuzda savaşarak ilerlemek zorundayız. Cesur olmalıyız. Karşılaşacağımız güçlükler var, onlarla karşılaşıp hepsini yok etmeliyiz.”

Ellerimi kenetlemiş, pek hararetli bir şekilde konuşuyordum ama, bu pek gereksizdi. Yeterince konuşmuştum. Yapacağımı gene yapmıştım işte. Ah, ne kadar da korkmuştu! Of, Julia Mills de neredeydi. Aman, onu Julia Mills’e götürüp çekip gitseydim. İyice şaşkına dönmüş oturma odasında gezinmeye başlamıştım.

Bu defa onu öldürdüm sandım. Yüzüne su serptim. Yere diz çöktüm. Saçımı, başımı yoldum. Düşüncesiz kaba, insafsız bir hayvan olduğumu söyleyerek kendime sayıp sövdüm. Beni affetmesi için yalvardım. Yukarı doğru baktırmaya çalıştım. Julia’nın dikiş kutusunu karıştırıp koklatacak ilaç aradım, o acılı halimde ilaç kutusu yerine sedef iğne kutusunu alıp iğneleri Dora’nın üstüne döktüm. Benim gibi çılgına dönmüş olan Jip’e de yumruk salladım. Yapılabilecek her türlü şaşkınlığı yaptım. Julia geldiği zaman aklımı iyice kaçırmıştım.

Julia, arkadaşının imdadına yetişerek: “Kim yaptı bunu?” diye sordu.

“Ben yaptım,” dedim. “Ben yaptım, Bayan Julia. İşte suçluyu görüyorsunuz.” Belki de bunlara benzer bir şeyler söylemişimdir. Kanepenin minderine yüzümü kapayarak ışıktan korundum.

Julia önce aramızda kavga çıktı sandı. Benim sevgili, şefkatli Dora’cığım arkadaşına sarılıp gözyaşları arasında benim bir “işçi” olduğumu söyleyince durumu anladı. Dora daha sonra bana seslendi, sarıldı, bütün parasını bana vermesini kabul edip etmeyeceğimi sordu, sonra da Julia’nın boynuna kapanıp, sanki o narin kalbi kanıyormuş gibi hıçkırmaya başladı.

Julia’nın dünyaya gelmiş olması bizim için bir nimetti. Kızcağız, bana birkaç kelimeyle meseleyi anlattırdıktan sonra, Dora’yı avutmaya koyuldu. Yavaş yavaş, ona benim işçi olmadığımı anlattı. En sonunda, hepimiz rahatlayıp da Dora gözlerine gül suyu sürmek üzere yukarı çıkınca Julia çıngırağı çalıp çayın getirilmesini emretti. Bu arada ben de Julia’ya can dostum olduğunu, bana yaptığı iyiliği kalbim duruncaya kadar unutmayacağımı belirttim. Sonra da, hesap öğrenme, ev idaresi, yemek kitabı hakkındaki düşüncelerimde haklı olup olmadığımı, böyle bir tavsiyede bulunmamın bir pratik tarafının bulunup bulunmadığını sordum.

Julia, biraz düşündükten sona: “Bay Copperfield, sizinle açık konuşacağım,” dedi. “Hayır, tavsiyeleriniz Dora’mıza uygun değil. Sevgili Dora’mız tabiatın sevgili çocuklarından biridir. O ışık, hava, eğlence için yaratılmıştır. Böyle bir şey yapılabilse, çok iyi olur, ama...” Başını salladı.

Bu sırada Dora geldi. Öyle sevimli bir küçük yaratık olmuştu ki gerçekten onun böyle alelade bir meseleyle canını sıkmaya değer mi diye düşündüm.

Çaydan sonra gitar çaldık, Dora da bize dans etmekten vazgeçmenin imkânsızlığını anlatan o eski Fransız şarkılarını söyledi. “La, ra, la,ra, la, ra...”, bu, ben kendimi eskisinden daha büyük bir canavar gibi hissedinceye kadar sürdü.

Eğlencemize yalnız bir şey ket vurabilirdi; o da, ben evden ayrılmadan önce Julia ertesi sabah hakkında bazı temennilerde bulunurken oldu. Bir talihsizlik eseri, ben sabahleyin beşte kalktığım için, artık gitmem gerektiğini söyleyiverdim. Dora’nın yapacağım iş hakkında bir bilgisi var mıydı, bilemiyorum ama, bu sözler onun üzerinde büyük bir etki yarattı, bir daha ne gitar çaldı, ne de şarkı söyledi. Ayrılırken de bunu aklından çıkaramamıştı. O hoş, hükmeden tavrıyla, sanki ben bir oyuncak bebekmişim gibi: “Bak, sakın saat beşte kalkma, yaramaz çocuk,” dedi. “Bu öyle saçma bir şey ki!”

“Sevgilim”, diye karşılık verdim, “yapılacak işlerim var.”

“Yapmayıver. Niçin yapacakmışsın yani?”

Bu tatlı küçük şaşkın yüze yaşamak için çalışmamız gerektiğini, hafiften alarak, hikâye anlatır gibi anlatmaktan başka çare yoktu.

Dora: “Aman, ne saçma!” diye bağırdı.

“Onsuz nasıl yaşayabiliriz, Dora?” diye sordum.

“Nasıl mı? Nasıl olursa, canım!”

Meseleyi kesinlikle hallettiğine öyle emindi ki, bana doğrudan doğruya kalbinden gelen bir zafer öpücüğü verdi. Bundan sonra ben de onun ileri sürdüğü bir servet sahibi olma düşüncesinden memnun kalmadığımı söyleyemedim.

E, onu seviyordum, tam manasıyla, bütün varlığımla onu sevmeye de devam ediyordum. Yalnız, aynı zamanda, çok çalışmaya, tavlanmış demirleri harıl harıl dövmeye de devam ediyordum. Bazı geceler Betsey Teyze’nin karşısına geçip o zaman Dora’yı nasıl korkuttuğumu, güçlükler ormanından elimde gitar mahfazasıyla nasıl geçebileceğimi, saçlarımın tasadan ağardığını inanıncaya kadar, düşünüyordum.

XXXVIII
BİR ORTAKLIĞIN BOZULUŞU

Parlamento görüşmeleriyle ilgili tasarılarımın arasının soğumasına meydan vermedim. Daha önce, Traddles ile bu meseleyi konuşmuş, benim gerekirse Parlamento’daki görüşmeleri bir gazete hesabına takip edebileceğime kanaat getirmiştik. Bu, benim hemen tavlamaya başladığım, sıcak tutup büyük bir istekle dövdüğüm demirlerden biriydi. Şu asil esrarengiz stenografi sanatını öğreten bir de kitap aldım, bana on buçuk şilinge mal oldu; bir şaşkınlık denizine daldım, bu da birkaç hafta içinde zihnime durgunluk getirdi. Steno harflerini öğrenmek gerçekten çok güçtü, ama ben, yüreğimin gittikçe ağırlaşmasına aldırmadan, hırsla, sebatla çalışmaya devam ettim. Bu garip çizgileri, noktaları nerede görürsem hemen tanıyacak hale gelmek istiyordum. Yazıhaneye daima vaktinde gidiyordum, Adliye Sarayı’na da öyle. Gerçekten, halk deyimiyle, sütçü beygiri gibi çalışıyordum.

Bir sabah her zamanki gibi yazıhaneye gittiğim vakit, Spenlow’un kapının önünde, yüzünde pek ciddi bir ifadeyle durduğunu gördüm. Kendi kendine konuşuyordu. Baş ağrılarından sık sık yakınırdı, boğazından rahatsız olduğunu, fazla nişastalı şeyler yediğini de sanıyordum; onun için, önce bu bakımlardan bir sıkıntısı olduğunu düşündüm ama, o çok geçmeden, beni huzursuzluktan kurtardı.

Benim “Günaydın” deyişimi her zamanki sevimli tavırlarıyla karşılayacak yerde, uzaktan, ciddi bir tavırla baktı, gayet soğuk bir şekilde kapısı Adliye Sarayı’na açılan bir kahveye gitmemizi teklif etti. Pek rahatsız bir halde, sanki bütün korkularım tomurcuklamyormuş gibi vücudumu ateş kaplayarak bu teklifi kabul ettim. Yol pek dar olduğu için o bir iki adım önden giderken başını hiç de iyi bir işaret sayılmayacak şekilde tutuşu sevgili Dora meselesini öğrendiği ihtimalini aklıma getirdi. Bunu önceden tahmin etmeseydim de kahvenin üst kattaki odalarından birine gidip orada Jane Murdstone’un bizi beklediğini görünce meseleyi anlamamakta güçlük çekmezdim.

Jane Murdstone o buz gibi tırnaklarını bana uzattı, pek ciddi bir şekilde dimdik oturdu. Spenlow kapıyı kapadı, bana oturmamı işaret ettikten sonra kendisi de ocağın önündeki kilimin üzerinde durdu.

“Bayan Murdstone, lütfen çantanızdakini çıkarıp Bay Copperfield’e göstermek zahmetine katlanıverin” dedi.

Bu çanta, çocukluk günlerimdeki o ısırır gibi kapanan çelik kapaklı çantaydı mutlaka. Kadın çantayı açarken biraz da ağzını açtı, Dora’ya göndermiş olduğum o sevgiler, bağlılıklar belirten sözlerle dolu son mektubu çıkardı.

Spenlow: “Yanılmıyorsam bu senin yazın değil mi, Bay Copperfield?” diye sordu.

Beni ateş basmıştı. “Evet, efendim” derken ağzımdan çıkan ses de benim sesime hiç benzemiyordu.

Jane Murdstone, çantasından mavi kurdeleyle sarılı bir deste mektubu alırken Spenlow: “Yanılmıyorsam bunlar da sizin kaleminizden çıkma” dedi.

Bundan sonra Jane Murdstone Dora’yla aramızdaki yakınlığı nasıl öğrendiğini anlatmaya başladı. O sözlerini bitirince Spenlow bana döndü:

“Bayan Murdstone’un anlattıklarını duydun,” dedi. “Bunlara karşılık söyleyeceğin bir şey var mı?”

Manzara gözlerimin önünde canlanmıştı. Kalbimin o güzel küçük hazinesinin bütün gece hıçkırıp ağladığını, o taş yürekli kadına kendisini affetmesi için yalvarışını görüyordum. Bunları düşünürken ne yazık ki titrediğimi sanıyorum; bunu gizlemek için de elimden geleni yaptım.

“Bütün kabahatin bende olduğundan başka söyleyecek bir sözüm yok, efendim. Dora...”

Babası, mağrur bir tavırla: “Bayan Dora Spenlow deyin lütfen!” diye çıkıştı.

Yutkunarak: “Kendisi benim tarafımdan bu durumu gizlemeye kandırıldı, ikna edildi” dedim, “ama, şimdi çok pişmanım.”

Spenlow, kilimin üzerinde ileri, geri yürüyerek: “Çok kabahatlisiniz, Bay Copperfield” dedi. Bu sözleri söylerken boyunbağının, omurgasının sertliği yüzünden sadece başını değil, bütün vücudunu oynatıyordu. “Çok adice, size yakışmayan bir şekilde davrandınız. Ben bir beyi evime götürdüğüm zaman on dokuz yaşında da, yirmi dokuz yaşında da, doksan yaşında da olsa ona güvenirim. Bu kimse benim güvenimi kötüye kullanırsa şerefsizce bir iş yapmış olur, Bay Copperfield.”

“Bunu hissediyorum, efendim, inanın ki anlıyorum; yalnız, daha önce böyle düşünmemiştim. Samimiyetle, şerefim üzerine yemin ederim ki daha önce böyle düşünmemiştim, Bay Spenlow. Ben Bayan Dora Spenlow’yu o kadar çok seviyorum ki...”

Spenlow kızarak: “Hınğh, ne saçma!” dedi. “Allahaşkına kızımı sevdiğinizi yüzüme karşı söylemeyin, Bay Copperfield.”

“Sevmeseydim davranışımı savunabilir miydim, efendim?”

Spenlow: “Seversen savunabilir misin yani?” dedi, gezinmesine devam etti. “Kendi yaşınızı, kızımın yaşını hiç düşündünüz mü? Kızımın hayat seviyesini, onun ilerlemesi için tasarladıklarımın neler olabileceğini hiç aklınıza getirdiniz mi? Siz hiçbir şey düşündünüz mü acaba, Bay Copperfield?”

İçimden geldiği kadar üzüntülü, saygılı bir tavırla: “Ne yazık ki pek az düşündüm, efendim” dedim. “Yalnız, yalvarırım inanın bana, kendi maddi durumum üzerinde iyice düşündüm. Size durumumu anlattığım zaman biz zaten nişanlanmıştık.”

Spenlow, bir elini hızla öbürüne vurarak: “Rica ederim, nişanlanmadan söz etmeyin bana!” diye haykırdı.

Bu sefer daha değişik bir hava içinde konuşmaya başladım: “Size durumumun değiştiğini anlattığım zaman Bayan Dora Spenlow ile aramızdaki gizli anlaşma yapılalı bir hayli olmuştu, efendim. Durumum değiştiği için ben de o günden beri durumu düzelteyim diye canımı dişime takarak çalışmaktaydım. Zamanla düzelteceğime de eminim. Bana biraz zaman verir misiniz? Ne kadar olursa olsun, razıyım. İkimiz de o kadar genciz ki, efendim!”

Spenlow başını defalarca sallayıp kaşlarını çatarak sözümü kesti: “Haklısın, ikiniz de çok gençsiniz. Bunların hepsi saçma! Bu saçmalara bir son verilsin! Alın şu mektupları, ateşe atın! Bayan Dora Spenlow’un yazmış olduğu mektupları da bana verin, ateşe atayım. Bundan sonra sadece yazıhanede karşılaşacağız ama, geçmişten hiç söz etmemek konusunda anlaşmaya varmalıyız. Hadi, Bay Copperfield, sizin akla ihtiyacınız yok, bu da en mantıklı çare zaten.”

Hayır! Bunu kabul etmeyi düşünemezdim. Çok üzgündüm ama, mantıktan daha önemli bir mesele vardı: Aşk; dünyadaki düşünce konularının hepsinin üstündeydi. Dora’yı taparcasına seviyordum. Dora da beni seviyordu. Tam manasıyla böyle konuşmadım, elimden geldiği kadar yumuşatarak konuşmaya çalıştım; ama, düşüncemi ima ettim, bundan vazgeçmemeye de kararlıydım. Kendimi pek gülünç duruma düşürdüğümü sanmıyorum; yalnız, kararımın kesin olduğunu anlattığım muhakkak.

Spenlow: “Peki, öyleyse” dedi. “Ben kızımı etkilemeye çalışırım.”

Eve döndüğüm zaman olup bitenlerin hepsini Betsey Teyze’ye anlattım. Onun bana söylediği sözlere rağmen pek üzüntülü bir halde yattım, üzüntüyle kalktım, üzüntüyle sokağa çıktım. Cumartesi sabahıydı. Doğruca yazıhaneye gitmem gerekiyordu. Yazıhaneye yaklaştığım zaman hademelerin kapı önünde toplanmış olduklarını gördüm, şaşırdım. Pencereler sımsıkı kapalıydı. Orada toplananlar pencerelere bakıp bakıp aralarında konuşuyorlardı. Adımlarımı hızlandırdım, kapının önünde birikenlerin bakışlarından anlam çıkarmaya çalışarak, aralarından geçtim, telaşla içeri girdim.

Kâtipler oradaydılar ama, kimse bir şey yapmıyordu. Yaşlı Tiffey de ömründe ilk defa bir başkasının sandalyesine oturmuştu, şapkasını da çıkarmamıştı. Ben içeri girerken: “Korkunç bir felaket, Bay Copperfield!” dedi.

“Nedir o? Ne oldu?”

Tiffey: “Bilmiyor musunuz?” diye bağırırken ötekiler de çevreme toplandılar.

Bir yüzden ötekine bakarak: “Hayır” dedim.

Tiffey: “Bay Spenlow” dedi.

“Ne olmuş?”

“Öldü.”

Kâtiplerden biri beni tutarken, başım değil de bütün yazıhane dönüyor sandım. Beni bir sandalyeye oturttular, boyunbağımı gevşettiler, biraz su getirdiler. Bunun zaman alıp almadığını bilmiyorum.

“Öldü mü?” diye sordum.

“Dün yemeği dışarıda yedikten sonra tek başına faytonla eve dönmek üzere yola çıkmış. Biliyorsun sık sık böyle yapar.”

“Fayton eve onsuz gitmiş. Atlar ahırın kapısı önünde durmuşlar. Adamlar lambalarla aramışlar, arabada kimseyi bulamamışlar.”

“Atlar kaçmış mı acaba?”

Tiffey, gözlüğünü takarak: “Pek terlememişlerdi,” dedi. “Hayır, gerektiğinden fazla terlememişlerdi. Dizginler kopmuştu ama, yerde sürünüyordu. Hemen ev halkı ayaklandı, yol boyunda Bay Spenlow’u aramaya koyuldular. Bir mil kadar ötede buldular.”

Bir delikanlı: “Bir milden daha fazla olacak” dedi.

Tiffey: “Öyle miydi?” diye mırıldandı. “Öyle olsa gerek. Neyse, kilisenin yakınında vücudunun bir kısmı kaldırımda, bir kısmı da yolda yüzü koyun yatıyormuş. Nöbet geçirirken arabadan mı düştü, yoksa nöbeti atlatmak için arabadan indi de yerde mi fenalaştı, orasını Allah bilir. Bulunduğu zaman kendinde değilmiş. Belki daha soluk alıyordu ama, hiç konuşmadı. En kısa zamanda doktor getirtildi, boşuna!”

Bu haberle zihnimin nasıl karıştığını anlatamam. Böyle bir olayın beklenmedik bir zamanda birden oluvermesi, üstelik saygı duyduğum bir kimsenin başına gelmesi cidden pek şaşırtıcıydı. İskemlesiyle masası onu bekliyor gibiydi, bir gün önce yazdığı yazılar bir hortlak gibi onun bu yerlerden ayrılmasına imkân olmadığını belirtiyordu sanki. Birdenbire kapı açılıp içeri girecek sanıyorduk. Yazıhanede tembelce bir sessizlik, dinlenme havası vardı. Herkes bu hikâyeyi konuşuyordu. Bütün gün yazıhane meraklılarla doldu taştı. Herkes bunu konuşuyordu. Bütün bunları anlatmak pek kolay; asıl benim anlatamayacağım bir husus varsa o da kalbimin en derin yerlerine saklanan düşüncelerdi. Ölümü bile müthiş kıskanıyordum. Duygularım beni olduğum yerden Dora’yı düşünmeye itivermişti. Onun başkalarına ağladığını, başkalarınca avutulduğunu düşünmek beni nasıl da tedirgin etmişti! Onun yalnız bana ait olmadığını, başkalarının da aynı şeyleri düşündükleri zamanların olduğunu aklımdan geçiriyordum.

Bu acayip haldeyken, o gece Norwood’a gittim. Kapıda hizmetçilerden, Julia Mills’in orada kaldığını öğrendim. Betsey Teyze’mi mektup yazmaya zorladım. Mektubu gerçekte ben yazdım. Spenlow’un vakitsiz ölümünden duyduğum üzüntüyü belirttim. Bunu yaparken de gözyaşı döktüm.

Ertesi gün, Betsey Teyze’ye birkaç satırlık bir karşılık geldi. Zarfta büyükteyzemin adı vardı ama, içi bana yazılmıştı. Dora üzüntüden perişan bir haldeymiş. Arkadaşı bana sevgilerini göndermesini tavsiye edince sadece ağlamakla yetinmiş. Zaten hep ağlıyormuş. “Ah, sevgili babacığım! Ah, zavallı babacığım!”

Olaydan beri Norwood’da bulunan Bay Jorkins, birkaç gün sonra yazıhaneye geldi. Tiffey ile birkaç dakika odada yalnız kaldılar, sonra Tiffey kapıdan bakıp beni de içeri çağırdı.

Jorkins: “Bay Tiffey, ben ve Bay Copperfield, rahmetlinin masalarını, gözlerini, buna benzer eşyasını araştırıp özel kâğıtlarını mühürleyeceğiz, bir vasiyet var mı yok mu diye bakacağız,” dedi. “Başka bir yerde vasiyete benzer bir şey bulamadık. Bize yardım ederseniz iyi olacak.”

Araştırmalarımız bir sonuç vermedi. Spenlow vasiyet yazmamıştı. Yazmış olsaydı mutlaka bir yerden çıkardı. Bu arada onun maddi durumunun da pek parlak olmadığını öğrendik. Kazandığından fazla harcamak istemiş, işleri bozmuştu. Borçlarının ödenmesi için eşyasının büyük bir kısmının satılması gerekiyordu.

Bu üzüntülerle altı hafta geçti. Bu süre içinde hep işkence çektim. Julia Mills benim kırık kalpli Dora’cığımın benden söz edildiği zaman sadece “Ah, babacığım! Zavallı babacığım!” demekten başka bir şey yapmadığını söylediği zamanlar içimden kendimi paralamak geliyordu. Dora’nın hiç evlenmemiş iki halasından başka kimsesinin bulunmadığını da öğrenmiştim. Halalar Putney’de oturuyorlarmış, erkek kardeşleriyle yıllardır görüşmemişler. Kardeşlerin arasında bir tartışma geçmemiş, Dora’nın vaftiz töreninde halalar sadece çaya davet edilmiş, akşam yemeğine kalmaları söylenmemişti. Halalar da evlerine döndükten sonra iki tarafın da mutluluğu için erkek kardeşlerinden uzak durmayı tercih ettiklerini bir mektupla bildirmişler. O günden sonra da kızlar kendi yollarına, Spenlow da kendi yoluna gitmiş...

Şimdi de ortaya çıkan iki hala Dora’yı Putney’e götürmeyi teklif ediyordu. Dora ikisine birden sarılıp, ağlayarak: “Ah, evet, hala, lütfen beni, Julia Mills’i, Jip’i Putney’e götürün!” demiş. Böylece, cenaze töreninden kısa bir süre sonra hepsi beraber gitmişler.

Putney’i dolaşmaya nasıl vakit buldum, bilemiyorum. Yalnız sık sık evin yakınlarında gezindiğimi hatırlıyorum. Julia Mills, dostluk kurallarına iyicene uyabilmek için bir günlük tutuyordu. Bazen bana yazıhaneye geliyor. Bunları okuyor ya da okuyayım diye defteri bana bırakıyordu. O günlerde bunlar da Julia da bana tek avuntu oldu. Az önce Dora’yı görmüş olan Julia’yla karşılaşmak, sevimli sayfalarda Dora’nın adının baş harfini sık sık görebilmek benim tek avuntu kaynağımdı. Sanki iskambil kâğıtlarından yapılmış bir sarayda otururken saray yıkılmış, yıkıntılar arasında da yalnız Julia ile ben kalmıştım.

XXXIX
WICKFIELD İLE HEEP

Betsey Teyze, besbelli benim üzüntümün uzun sürmesinden tasalandığı için, Dover’e gidip kiraya verilmiş olan evin durumunu bir kere gözden geçirmemi istedi. Kiracıyla uzun vadeli bir kontrat meselesini de halledecektim. Janet, Bayan Strong’un yanında çalıştığı için onu her gün görebiliyordum. Janet bir ara Dover’den ayrılıp ayrılmamak konusunda tereddüt etmiş, bir kaptanla evlenip doğa kanunlarının son gereğini de yerine getirmeyi düşünmüştü. Sonunda evlenmemeye karar verdi. Bu kararı daha çok, adamdan hoşlanmadığı için vermişti sanırım.

Julia’dan ayrılmak bana zor gelecekti ama, büyükteyzemin kaygılanma numarasını Agnes’le baş başa sakin birkaç saat geçirmek umuduyla kabul ettim. İyi kalpli Doktor’dan üç günlük izin aldım. Kendime gelebilmem için daha da uzun kalmamı teklif etti ama, gücüm bu kadarına dayanamazdı.

Yazıhaneye gelince; oradaki görevim için pek tasalanmam gereksizdi. Doğrusunu söylemek gerekirse, işlerimiz pek iyi gitmiyor, hızla tehlikeli bir duruma yaklaşıyordu. Jorkins, şirkette başka türlü tanınmasına rağmen, aslında çabuk kanan, beceriksiz bir adamdı. Ben de onun emrinde çalışıyordum. Enfiyesini çekip işleri oluruna bıraktığını gördükçe büyükteyzemin ona ödediği bin liraya dahi acıyordum.

Şimdi gelelim Dover’e: Evde her şeyi yerli yerinde buldum. Eşeklere karşı düşmanlık kiracıya da geçmişti, bu hayvanlara karşı o da amansız bir savaşa girişmişti; bunu Betsey Teyze’ye bildirmek bana ayrıca zevk verdi. Oradaki küçük işi tamamladıktan sonra bir gece kaldım, ertesi sabah erkenden Canterbury’ye kadar yürüdüm. Gene kış gelmişti. Sağlam havalı, soğuk rüzgârlı bir gün benim umutlarımı birazcık artırdı. Şehre varınca, ruhumu huzura kavuşturan sakin bir neşe içinde, eski sokaklarda dolaşıp yüreğimi ferahlattım. Dükkânların üzerlerinde eski işaretler, eski adlar vardı, içeride de aynı insanlar hizmet ediyordu. Orada öğrenci olarak kaldığım günler o kadar geride kalmıştı ki buranın niçin böyle az değişmiş olduğuna, kendim de ne kadar az değiştiğimi fark edinceye kadar şaştım. Söylemesi belki garip gelecek ama, Agnes’in bende yarattığı etki onun oturduğu şehirde bile kendini gösteriyordu.

Wickfield’in evine varınca, alt katta, bir zamanlar Uriah Heep’in oturduğu küçük odada Micawber’in büyük bir dikkatle çalıştığını gördüm. Resmi havalı, siyah bir elbise giymişti. O küçük odada pek kaba, kocaman duruyordu. Beni gördüğüne pek sevindi; biraz da şaşırmıştı. Beni hemen Uriah’nın yanına götürecekti, ben istemedim.

“Hatırlarsınız, bu evi eskiden bilirim,” dedim. “Yukarı çıkıp yolumu bulabilirim. Hukukçuluktan memnun musunuz, Bay Micawber?”

“Sevgili Copperfield’ciğim” dedi, “daha yaratıcı çalışmalarda başarı gösterecek biri için hukuk çalışmalarının pek girdili çıktılı oluşu sıkıcı geliyor. Mesleki mektuplaşmalarımızda bile insanın aklına gelenleri yazmaya hakkı yok. Ama, gene de büyük bir iş... gerçekten büyük bir iş.”

Uriah’nın eski evine kiracı olduğunu, karısının da beni görmekten pek hoşlanacağını söyledi. Arkadaşı Uriah Heep’in tutumundan memnun olup olmadığını sordum. Yerinden kalkıp kapının kapalı olup olmadığını gözden geçirdi, sonra: “Aşağılık duygusunun etkisi altında olan kimselerle çalışmak genellikle zor olur, Copperfield’ciğim” dedi.

“Onun parasını da kolay harcayacağını hiç sanmıyorum” dedim.

Canı sıkılmış gibi. “Ben arkadaşım Heep’ten söz ederken tecrübelerime dayanarak söz ediyorum,” dedi.

“Tecrübelerinizin bu derece onun lehinde olmasına sevindim.”

“Eksik olmayın, sevgili, Copperfield.” Bunları söyledikten sonra bir şarkı mırıldanmaya başladı.

Konuyu değiştirmek için; “Bay Wickfield’i sık sık görüyor musunuz?” diye sordum.

“Pek sık görmüyorum. Bay Wickfield fevkalade güzel tasarıları olan bir kimsedir diyebilirim ama, o şey... kısacası, pek modası geçmiş bir insan.”

“Korkarım ki ortağı onun böyle olmasını istiyor” dedim.

Micawber’in gittikçe huzursuzlaşmaya başladığını seziyordum. Sanki yeni işinin ona hiç uymadığını anlamış gibiydi.

“Bayan Wickfield’e hayran kaldım buna emin olabilirsin, Copperfield,” dedi. “Şaşılacak derecede çekici, kibar, meziyetli, pek üstün bir hanımefendi.” Burada Micawber kendi elini öpüp eğilerek: “Bayan Wickfield’e sadakat yemini ediyorum!” dedi.

“Hiç değilse bu beni sevindirdi” dedim.

“Sizinle birlikte geçirmek şerefine nail olduğum o güneşli günde en çok sevdiğiniz harfin D olduğunu söylemeseydiniz hiç tereddüt etmeden sevdiğiniz harfin A olduğunu ileri sürebilirdim” dedi.

Hepimiz zaman zaman, garip bir duyguya kapılırız: O anda söylediğimiz bir söz yaptığımız bir iş daha önce söylenmiş, yapılmış gibi gelir. Çok eskiden aynı çevrede, aynı insanların, aynı eşyanın arasında, aynı olaylar geçmiştir sanki. Ondan sonra ne söyleneceğini de sanki geçmişteki durumu birdenbire hatırlayıvermiş gibi biliriz. Ben bu esrarengiz duyguyu hayatımda o andaki kadar kuvvetle hissettiğimi bilmiyorum.

Eski oturma odasında Bayan Heep’e ait eşyalar göze çarpmakla birlikte görünürde kimsecikler yoktu. Hâlâ Agnes’e ait olan odaya baktım, kendisi de içerideydi. Ocağın önünde, eski tarz yazı masasının başına geçmiş, bir şeyler yazıyordu. Benim ışığı karartmam üzerine başını kaldırdı. O dikkatli yüzde böyle parlak bir değişikliğe yol açmak, o tatlı bakışlara hedef olup sevinçle karşılanmak ne zevkti!

Yan yana oturduğumuz zaman: “Ah, Agnes!” dedim, “son zamanlarda seni pek özledim.”

“Sahi mi?” diye sordu. “Gene mi? Bu kadar çabuk?”

Başımı salladım. “Nasıl olduğunu bilemiyorum ama, Agnes” dedim. “Zihnimin huzura kavuşmasına ihtiyacım var. Buradaki o eski mutlu günlerde benim yerime düşünmeyi öyle bir alışkanlık haline getirmiştin ki, ben de akıl danışmak, avuntu bulmak için sana başvurmaya öyle alışmıştım ki, gerçekten bunları çok özlediğimi hissediyorum.”

Agnes neşeyle sordu: “Derdin nedir?”

“Ne diyeceğimi bilemiyorum. Galiba ben pek ağırbaşlı, muhafazakar bir insanım.”

“Buna ben de eminim.”

“Acaba sabırlı mıyım, Agnes?” diye biraz duralayarak sordum.

Güldü. “Evet” dedi, “epey sabırlısın.”

“Ama, gene de öyle üzgünüm, öyle kaygılıyım ki kendime güvenme konusunda pek kararsızım, şaşkınım. Nasıl diyeyim... desteğe ihtiyacım var.”

“Nasıl istersen öyle de.”

“Şey... işte görüyorsun. Sen Londra’ya gelince, hemen sana güveniyorum, isteğim hemen yerine getiriliyor. Londra’dan ayrılıp buraya gelince daha o anda değiştiğimi hissediyorum. Beni üzen olaylar bu odaya girdiğimden beri değişmedi ama, bu kısa süre içinde beni değiştiren bir kuvvetin etkisi altına girdim. Ah, ne iyi! Nedir... senin sırrın nedir, Agnes?”

Başını önüne eğmiş, ateşe bakıyordu.

“Gene eski hikâye” dedim. “Küçük şeylerde olduğu gibi büyük meselelerde de gene aynı hikâyenin devam ettiğini söylersem sakın gülme bana. Eski dertlerim saçma-sapan şeylerdi, şimdikiler çok ciddi. Yalnız, ne zaman manevi kızkardeşimden uzaklaşırsam...”

Agnes ilahi bir yüzle bana baktı, elini uzattı, ben de öptüm.

“Ne zaman bir işin başında yaptıklarımın doğruluğunu tasdik edip bana tavsiyelerde bulunmak için tavsiyelerde bulunmak için yanıma gelmezsen çılgına dönüp her türlü zorlukla karşılaşıyorum. En sonunda sana gelince de huzura, mutluluğa kavuştuğumu hissediyorum. Şimdi yorgun bir yolcu gibi evime geldim, öyle kutsal bir huzura kavuştum ki bilemezsin!”

Sözlerimi içten duyarak söylemiş, bunların öyle de etkisi altında kalmıştım ki sesim kısıldı, yüzümü elimle kapadım, gözlerimden yaşlar aktı.

Vaktiyle evi bana kutsal bir yer haline getiren o sakin abla tavırları, parlayan gözleri, müşfik sesi, o tatlı davranışlarıyla beni çarçabuk bu zayıf halimden kurtarıp son buluşmamızdan beri olanları anlatmaya zorladı.

Hikâyemin sonuna gelince: “Artık söyleyecek bir tek kelime kalmadı, Agnes,” dedim. “Şimdi sana güveniyorum.”

Agnes tatlı bir gülümseyişle: “Ama, güveneceğin insan ben değil, bir başkası olmalı” dedi.

“Yani, Dora mı?”

“Elbette ya.”

Biraz utanarak: “Şey... sana söylemedim,” dedim. “Dora... güvenilmesi zor bir kız, diyemem, çünkü o safiyet, dürüstlük timsalidir o. Yalnız... nasıl anlatacağımı bilemiyorum... Gerçek şu ki, Agnes, ürkek, minik bir yaratık o; huzursuz, korkak bir insan. Bir süre önce, babası ölmeden, ona meseleyi açmanın doğru olacağını düşünmüştüm. Anlatacaklarımı dinlemeye sabrın varsa anlatayım.”

Bundan sonra, Dora’ya fakirliğimi nasıl açtığımı,yemek kitabı meselesini, ev idaresi hesaplarını, olanların hepsini anlattım.

Agnes gülümseyerek beni suçladı: “Ah Trotwood! Hep senin inatçılığından oluyor bunlar. Böyle ürkek, âşık, tecrübesiz bir kıza birden hücuma geçmeden de hayat savaşına devam etmek istediğini söyleyebilirdin.”

Agnes’e öyle derin minnet duyguları besliyordum ki! Bu iki insanı birbirine hayran, gayet iyi anlaşan iki arkadaş olarak yan yana gördüm. Kısa bir süre ateşi seyrettikten sonra: “Öyleyse ne yapmamı tavsiye edersin, Agnes?” diye sordum. “Ne yapmak doğru olur bu durumda?”

“Bence, tutulacak en dürüst yol, o iki hanıma mektup yazmaktır. Gizli yol tutturmanın değersiz bir iş olduğunu bilmiyor musun?”

“Evet, sen öyle düşünüyorsan elbette.”

Agnes, hafifçe bir duraladı. Sonra: “Ben öyle işlerde hüküm veremem” dedi. “Yalnız, böyle esrarengiz, gizli kapaklı işler yapmanı sana hiç yakıştıramıyorum.”

“Bana bunu yakıştıramamazlık ederken ne yazık ki beni gözünde pek büyütmüş oluyorsun, Agnes.”

“Her neyse, senin yerinde ben olsam bu iki hanıma mektup yazardım, olanları açıkça, kısaca anlatmaya çalışırdım. Sonra arada sırada onları ziyaret etmeme izin vermelerini isterdim, genç olduğuma, henüz bir mevki sahibi olamadığıma göre, onların ileri sürecekleri şartlara uymaya hazır olduğumu belirtirdim. Ricamı bir kere de Dora’nın fikrini almadan geri çevirmemeleri için yalvarırdım. Ziyaret tarihini de onunla beraber kararlaştırmalarını isterdim. Fazla hararetli olmamaya, fazla teklifte bulunmamaya gayret ederdim. Sadakatime, azmime, Dora’ya güvenirdim.”

“Peki ama, onunla konuşurken ya gene Dora’yı korkuturlar da Dora da ağlarsa, benim hakkımda hiçbir şey söylemezse ne olacak?”

Agnes yüzünde hoş bir düşünceli ifadeyle: “Böyle bir ihtimal de var mı?” diye sordu.

“Allah yardımcısı olsun, Dora bir kuş gibi çarçabuk korkar. Bu da mümkündür. Ya da Dora’nın halaları bu şekilde mektup yazılacak yaradılışta insanlar değillerse... yaşlı kadınların çoğu böyledir.”

Agnes, yumuşak bakışlarını bana çevirerek: “Öyle olduklarını sanmıyorum, Trotwood,” dedi. “Ben de bunu düşünürdüm. Belki de sadece bunu yapmanın doğru olup olmayacağını düşünmek gerekiyor. Doğruysa da mutlaka yapılmalı.”

Artık bu konuda kuşkum kalmamıştı. Yüreğim hafiflemiş olarak, yalnız, yapacağım işin önemiyle biraz da heyecanlanarak, bütün günü o mektubun müsveddesini hazırlamakla geçirdim. Agnes, yazı masasını bana bırakmıştı, işte oturmadan önce Wickfield’le Uriah Heep’i görmek üzere aşağıya indim. Uriah’yı bahçede, yeni yapılmış, reçine kokan bir yazı odasında buldum. Bir sürü kitap, kâğıt arasında pek sakin görünüyordu. Beni o her zamanki dalkavukça tavırlarıyla karşıladı, gelişimi Micawber’den duymamış gibi davrandı, ben de bu yapmacığa inanmadım. Sonra, beni aldı Wickfield’in çalışma odasına götürdü. Burası pek değişmiş, yeni ortağa imkân sağlamak için birçok eşyası alınmıştı. Ben Wickfield’e hal, hatır sorarken Uriah da ocağın önünde durdu, kemikli eliyle çenesini sıvazladı.

Wickfield, Uriah’nın iznini almak için ona da şöyle bir bakarak “Canterbury’de kaldığın sürece bizde yatıp kalkarsın, Trotwood” dedi.

“Bana oda var mı?”

Uriah: “Elbette var, Bay Copperfield,” dedi. “İsterseniz eski odanızı seve seve bırakabilirim size.”

Wickfield: “Hayır, Hayır!” diye atıldı. “Sen niçin rahatsız olasın! Başka oda var, başka oda var.”

Uriah sırıtarak: “Ama, ben odamı seve seve veririm” dedi.

İşi kısa kesmek için ya öbür odada kalacağımı ya da çıkıp gideceğimi söyledim, sonra gene yukarı çıktım. Orada Agnes’ten başka kimsenin bulunmayacağını umuyordum ama, Bayan Heep örgüsünü alıp o odada ocağın başında oturmak için izin istemiş. Yemek odasından, salondan çok bu odanın havasının romatizmasına iyi geldiğini öne sürmüş. İçimden onu ta uzaklara fırlatıp atmak geldiği halde, kibarlık uğruna, onunla dostça selamlaştım.

Sağlık durumu hakkındaki soruma karşılık: “Bana gösterdiğiniz ilgiden ötürü size acizane teşekkür ederim, efendim” dedi. “Yalnız, birazcık iyi sayılırım. Pek de övünülecek bir tarafım yok. Uriah’mın hayatta iyi bir yol tutturduğunu görebilseydim Tanrı’dan başka bir şey beklemezdim. Benim Ury’mi nasıl buldunuz, efendim?”

Onun her zamanki gibi haydut kılıklı olduğunu düşünüyordum ama, herhangi bir değişikliğin gözüme çarpmadığını söyledim.

Uriah’nın annesi: “Demek siz onu değişmiş bulmuyorsunuz?” dedi. “İşte bendeniz acizane burada sizden ayrılacağım, efendim. Onda bir zayıflama sezmediniz mi?”

“Her zamankinden fazla değil.”

“Öyle mi görüyorsunuz? Ama, siz ona bir ananın gözüyle bakamazsınız ki.”

Kadınla göz göze gelince içimden bu gözlerin bütün dünya için kötü gözler olduğunu düşündüm. Ana oğulun birbirlerine pek düşkün olduklarına da inandım. Bu inanç benden Agnes’e de geçti.

Bayan Heep: “Oğlumda zayıflık, yorgunluk sezmiyor musunuz, Bayan Agnes?” diye sordu.

Agnes dikkatini elindeki işe vererek: “Hayır,” dedi. “Siz de onun üstüne fazla düşüyorsunuz. Uriah gayet iyi.”

Bayan Heep, dahiyane bir iç çekişle örgüsüne devam etti. Örgüsünü de, bizi de bir saniye olsun bırakmadı. Sabahın erken saatlerinde eve gelmiştim, yemeğe kadar daha üç, dört saatimiz vardı. Kadın, orada oturmuş, bir kum saatinin kumlarını döküşü gibi, tek düzen hareketlerle örgüsünü örüyordu. Ocağın bir yanına oturmuştu. Ben de ocağın önündeki masada oturuyordum. Benim biraz ötemde, öbür yanda da Agnes oturuyordu. Ağır ağır mektubumu yazmaya çalışırken, ne zaman başımı kaldırıp Agnes’in düşünceli yüzüne baksam, o kötü gözünü beni geçip Agnes’e gittiğini, ondan gene bana döndüğünü, sonra da gene hararetle örgüsüne daldığını farkediyordum. Örgü örme sanatını öğrenmediğim için ne ördüğünü bilemiyorum ama, balık ağına benziyordu.

Yemekte de gene aynı şekilde hiç kırpılmayan gözlerle bizi gözetledi. Yemekten sonra nöbeti oğlu aldı. Wickfield’le birlikte ya da kendisiyle yalnız kaldığımız zaman da beni öyle dikkatle süzdü, karşımda öyle kıvrılıp durdu ki, en sonunda dayanamayacak hale geldim. Salonda annesi örgüsünü örüp bizi göz hapsinde tuttu. Agnes şarkı söyleyip çaldığı sürece Bayan Heep piyanonun başında oturuyordu. Bir ara bir şarkı istedi. Bunu sevgili Ury’ciği vaktiyle pek severmiş de. Uriah büyücek bir koltukta esniyordu. Annesi arada sırada oğlundan yana bakıp onun müziğe pek meraklı olduğunu da belirtiyordu. Zaten kadının oğlunu işin içine katmadan konuştuğu yoktu ki. Görevinin bu olduğunu açıkça anlamıştım.

Bu hal, yatma zamanına kadar böyle sürdü gitti. Ana ile oğlunu baştan aşağı eve asılmış birer muazzam yarasaya benzettiğim, çirkin biçimleriyle evi kararttıklarını düşünmek öylesine huzurumu kaçırmıştı ki örgü faslına falan rağmen aşağıda kalmayı yatağa yatmaya tercih edecektim. Pek az uyuyabildim. Ertesi gün de örgü de, gözetleme de gene başladı, bütün gün de sürdü.

Agnes’le on dakikacık konuşmak fırsatını bile elde edememiştim. Ona yalnız mektubumu gösterebildim. Benimle yürüyüşe çıkmasını teklif ettim. Bayan Heep ısrarla gene sağlık durumunun daha kötüleştiğini söyleyince, Agnes ona arkadaşlık edebilmek için evde kaldı. Akşamüstüne doğru ben yalnız başıma dışarı çıktım.

Ramsgate Yolu üzerinde şehirden enikonu uzaklaşacak kadar yürümeme fırsat kalmadan arkamdan birinin seslendiğini duydum. O kıvrık vücudu, daracık paltoyu tanımamaya imkân yoktu. Durdum. Uriah Heep yanıma geldi.

“E?” dedim.

“Ne kadar da hızlı yürüyorsunuz, efendim!” dedi. “Bacaklarım epey uzundur ama, siz beni iyice yordunuz.”

“Nereye gidiyorsun?" diye sordum.

“Eski bir dostla yürümek zevkini benden esirgemezseniz, sizinle geliyorum, efendim.” Bu sözleri vücudunu şöyle bir oynatarak söyledi ki bunu ya alay olsun diye yapmıştı ya da beni yatıştırmak için.

Kısa bir sessizlikten sonra, elimden geldiği kadar nazik davranmaya çalışarak: “Uriah,” dedim.

“Buyrun, Bay Copperfield.”

“Doğrusunu söylememi istersen -ki bundan senin hiç de alınacağını sanmıyorum- ben evde pek çok kimseyle bir arada bulunduğum için yalnız yürüyüş yapmaya çıkmıştım.”

Yan gözle baktı, en kaba gülüşüyle gülümsedi: “Yani, annemi mi kastediyorsunuz? ”

“A, evet, onu kastediyorum.”

Başını bana doğru sallayarak: “E, biliyorsunuz ki, siz tehlikeli bir rakipsiniz, Bay Copperfield” dedi. “Her zaman öyleydiniz, biliyorsunuz.”

“Benim yüzümden mi Agnes’i göz hapsinde tutup evini evden başka her şeye benzetiyorsunuz?”

“Aman, Bay Copperfield, pek sert sözler bunlar!”

“Benim ne demek istediğimi sen istediğin biçimde yorumlayabilirsin. Ama, ne demek istediğimi pek iyi biliyorsun, Uriah.”

“Yo olmaz! Siz söyleyin. Ah, gerçekten, bunu ben yapamam!”

Agnes’in hatırı için kendimi sabırlı, sakin olmaya zorlayarak konuştum: “Agnes’e bir kızkardeşten daha başka bir gözle baktığımı mı düşünüyorsun?”

“E, Bay Copperfield, bu soruya karşılık veremeyeceğimi tahmin edersiniz sanırım. Böyle düşünmeniz mümkün olmayabilir ama, olabilir de yani.”

Onun bu pek bayağıca kurnaz haline, kirpiğinin gölgesi vurmayan gözlerine benzer herhangi bir şeye asla rastlamamışımdır.

“Hadi, canım, Agnes’in hatırı için...” dedim. “Tanrı onun yardımcısı olsun.”

“Bu hayır duanız için teşekkürler, Bay Copperfield.”

“Ben başka bir hanımla nişanlıyım. İnşallah bu da seni memnun eder.”

“Yemin eder misiniz, efendim?”

Bu soruya, tiksintiyle, kötü bir karşılık vermeye hazırlanıyordum ki elimi yakaladı, sıktı.

“Ah, Bay Copperfield!” dedi, “Ben size içimi döktüğüm gece siz de bana sırlarınızı açıklamak zahmetine katlansaydınız, sizden hiç kuşkulanmazdım... hani, ocağınızın önünde uyuyup size bir hayli rahatsızlık verdiğim gece. Şimdi de bu durumda annemi derhal, hem de sevine sevine aradan çekeceğim. Sevgiden ileri gelen tedbirleri hoş görürsünüz değil mi? Sırlarınızı bana açıklamamanız ne kötü! Size bol bol fırsat verdiğime eminim. Ama, siz hiçbir zaman benim istediğim kadar açık konuşmadınız ki. Sizin bana olan sevginizin benim size beslediğim sevgi kadar olmadığını da biliyorum.”

Bunları söylediği sürece o ıslak balık gibi parmaklarıyla elimi sımsıkı tutmuştu; ben elimi kurtarmak için her çareye başvurmuştum ama, kurtaramamıştım. Elimi karadut rengi paltosunun kolundan içeri soktu, böylece, zorla onunla kol kola yürümeye başladım.

Biraz sonra Uriah beni şehre doğru çevirerek: “Geri dönelim mi?” dedi.

Uzaktaki pencerelerde erken doğan ayın gümüşü ışığı parlıyordu.

Oldukça uzun süren bir sessizliği bozarak: “Bu konuyu bırakmadan önce” dedim, “Agnes Wickfield’in senden çok üstün olduğunu, bütün emellerinden şu ay kadar uzakta bulunduğunu bilmeni isterim.”

“Ne sakin bir kız, değil mi?” dedi. “Hem de pek çok. Şimdi, sizin beni benim sizi sevdiğim kadar sevmediğinizi itiraf edin, Bay Copperfield. Başından beri beni pek sünepe buldunuz, besbelli. Buna hiç şaşmam.”

“Ben aşağılık işlere düşkün değilim,” dedim. “Başka işlerle de ilgilenmem ya.”

Uriah, ay ışığı altında, pek gevşek, pek gölge gibi görünüyordu. “İşte” dedi, “sanki ben bilmiyor muydum! Yalnız, siz benim durumumda bir kimsenin sünepe olmak zorunda kaldığını nereden bileceksiniz, Bay Copperfield? Babam da, ben de bir vakıf okulunda yetiştik. Annem de bizim gibi bir hayır müessesesinde yetişmiş. Bize bol bol sünepelik öğrettiler. Sabahtan akşama kadar başka bir şey öğrendiğimizi hatırlamıyorum. Şuna karşı aciz davranacaktık, buna karşı aciz davranacaktık. Şunun önünde eğilecektik, bunun eteğini öpecektik. Sonra, bizden daha iyi durumda olanların karşısında mevkiimizi de bilmek zorundaydık. Bizden iyi öyle çok kimse vardı ki! Babam sünepelikle madalya kazandı, ben de. Babam sünepeliği sayesinde kilisede iş buldu. Babam kibar davranışlarıyla çevresindeki kibarlara kendini adamakıllı sevdirmiş, onlar da adamcağızı iyi yetiştirmek, kendi aralarına almak istemişlerdi. Babam bana da “Sünepe ol, ilerlersin” derdi. Gerçekten de hiç de fena olmadı.”

Bu yapmacık aşağılık duygusunun Heep ailesinden ileri geldiğini hiç aklıma getirmemiştim. Harmanı görmüştüm ama, tohumu hiç düşünmemiştim.

Onunla yaptığım konuşma maneviyatını mı düzeltmişti, yoksa bu konuşmayı yapmakla kendini üstün mü görmeye başlamıştı, bilemiyorum; yalnız, nedense Uriah’nın neşesi artmıştı. Yemekte de her zamankinden daha çok konuştu. Yaşının ilerlediğini, daha fazla bekar kalmasının doğru olmayacağını söyledi annesine. Biz kapıdan içeri girer girmez Bayan Heep’in nöbeti sona ermişti. Bir kere de Agnes’e öyle bir baktı ki onu bir yumrukta yere serebilmek için varımı, yoğumu feda ederdim.

Yemekten sonra biz üç erkek yalnız kalınca Uriah daha da hareketlendi. Pek az, belki de hiç şarap içmemişti. Zafer duygusuyla yüzünün kızardığını, maneviyatının yükseldiğini, hele benim orada bulunmamın gösteriş yapma isteğini artırdığını sanıyorum. Bir gün önce Wickfield’i içmeye zorladığını görmüştüm. Agnes’in dışarı çıkarken bana bakışından anlam çıkararak bir bardak şarapla yetinmiş. Agnes’in arkasından salona gitmemizi teklif etmiştim. Bugün de aynı şeyi yapacaktım, Uriah benden atik davrandı. Wickfield’e döndü:

“Şimdiki konuğumuzu pek seyrek görüyoruz, efendim” dedi. “Onun onuruna bir iki kadeh şarap daha içmemizi teklif edeceğim, bir itirazınız yoksa. Bay Copperfield, sıhhatinize, mutluluğunuza!”

Bana uzanan eli tutmak zorunda kalmıştım. Sonra da, çok daha değişik duygularla, kırık adamın ortağının elini tuttum.

Uriah: “Hadi bakalım, ortak!” dedi. “Bize Copperfield gibi onuruna kadeh kaldırılacak kimseleri sıralayabilirsin.”

Wickfield, büyükteyzemin onuruna, Dick’in, Adliye Sarayı, Uriah’nın onuruna kadeh kaldırdı, her biri için de ikişer kadeh içti.

En sonunda Uriah: “Agnes...” dedi. “Agnes Wickfield, kendi cinsinin en ilahi yaratığıdır. Dostlar arasında rahatça konuşabilirim, değil mi? Onun babası olmak gurur duyulacak bir özellik ama, onun kocası olmak...”

Agnes’in babasının masadan kalkarken kopardığı çığlık gibisini inşallah bir daha duymam.

Uriah, ölü gibi sapsarı kesilerek: “Ne oldu? diye sordu. “Umarım ki çıldırmadınız, Bay Wickfield. Sizin Agnes’inizi benim Agnes’im yapmak isterken başka herhangi bir erkek kadar buna hak kazandığımı sanıyorum, hatta başka herhangi bir erkekten daha da hak sahibiyim.”

Birazcık yatıştırmak için kolumu Wickfield’in boynuna sardım, aklıma ne geldiyse söyledim. Bu arada, Agnes’e duyduğu sevgiyi de hatırlatmayı unutmadım. Bir an için çılgın gibi çırpındı, başını masaya vurdu, saçlarını çekti kopardı, kendini benden kurtarmak için uğraştı, didindi. Hiçbir şey söylemiyor, hiç kimseye bakmıyordu. Kendini neden kurtarmak istediğini bilmeden kurtulmaya çalışıyordu. Korkunç bir görünüşü vardı.

Ona kendisin çılgınlık raddelerine varacak kadar bırakmamasını, bir de beni dinlemesini söyledim. Agnes’i düşünmesini, Agnes’e bağlanmasını, ikimizin nasıl birlikte büyüdüğümüzü hatırlamasını, Agnes’e nasıl değer verdiğimi, onu nasıl sevdiğimi, Agnes’in de nasıl babasının gözbebeği olduğunu hatırlattım. Her ne şekilde olursa olsun, ona kızını hatırlatmak istiyordum; hatta, kızının böyle bir manzarayı seyretmek zorunda kalmasını önlemek için ona yeteri kadar göz geçiremediğini bile söyledim. Ya bu sözlerim etkisini göstermişti ya da onun çılgınlık yapacak hali kalmamıştı, yavaş yavaş yatıştı, bana bakmaya başladı. Önceleri yabancı yabancı baktı, sonra gözlerinde beni tanıdığını gösteren izler belirdi. En sonunda: “Biliyorum, Trotwood” dedi. “Sevgili yavrumla sen... biliyorum yalnız, şuna baksana!”

Uriah’yı gösterdi. Uriah, bir köşeye büzülmüş, besbelli hesaplarının yanlış çıkmasından şaşkına dönmüş bir halde duruyordu.

Wickfield: “Bana işkence yapana bak!” diyordu. “Onun uğruna adım adım adımı, şöhretimi, huzurumu, rahatımı, evimi, yuvamı bıraktım.”

Uriah, telaşlı, mağlup bir sesle: “Adınızı, şöhretinizi, huzurunuzu, rahatınızı, evinizi, yuvanızı sizin adınıza ben korudum!” dedi. “Aptallık etmeyin, Bay Wickfield. Sizin düşündüğünüzden biraz daha ileri gitmişsem gene geri dönebilirim. Bir zarar yapılmadı ki.”

Wickfield: “Ben herkesin özü, sözü bir sanırdım,” dedi. “Onun da benim gibi düşündüğünü sanıyordum. İşte, bakın, onun ne olduğunu görüyorsunuz! Ah, ne adam o!”

Uriah, o upuzun işaret parmağını bana doğru uzatarak: “Onu sustursanız iyi edersiniz, Bay Copperfield” dedi. “Sonradan pişman olacağı şeyler söyleyecek şimdi. Siz de bu sözleri duyunca üzüleceksiniz.”

Wickfield, pek perişan bir halle: “Canım ne isterse söylerim,” dedi. “Senin kudretine bağlıysam niye dünyanın kudretine bağlı olmayayım?”

Uriah, gene beni korkutur gibi: “Bakın, söylüyorum,” dedi. “Onun ağzını kapamazsanız, dostu değilsiniz demektir. Niçin dünyanın kudretine bağlı olmayacaksınız, Bay Wickfield? Çünkü sizin bir kızınız var. Siz de, ben de neler bildiğimizin farkındayız değil mi? Uyuyan köpeği ürkütmeye gelmez. Kim ürkütmek ister ki? Ben istemem. Benim olabileceğim kadar sünepe olduğumu görmüyor musunuz? Size söylüyorum işte, ileri gitmişsem, özür dilerim. Başka ne istersiniz, efendim?”

Wickfield: “Ahmaklıkla neler yaptığımı bilmiyorum,” dedi. Sonra da sanki onu lanetlememi önlemek istiyormuş gibi kollarını uzattı. “Uriah her şeyi çok iyi bilir, çünkü her zaman dirseğimin dibinde bana bir şeyler fısıldar. Onu evimde bulabilirsiniz, işimde bulabilirsiniz. Daha biraz önce neler dediğini duydunuz. Başka ne diyeyim!”

Kapı açıldı. Agnes, yüzünde hiç renk kalmamış bir halde, içeri süzüldü. Geldi kolunu babasının boynuna doladı, ciddi bir sesle: “Baba, sen iyi değilsin. Gel benimle!” dedi.

Wickfield, sanki ağır bir utanma duygusuyla ezilmiş gibi, elini kızının omzuna koydu onunla dışarı çıktı. Agnes’le bir an için göz göze geldik ama, ben gene de olanların ne kadarını bildiğini anladım.

Uriah: “Onun bu kadar sert davranacağını tahmin etmiyordum,” dedi. “Olsun, bir şey değil. Yarın gene dost oluruz. Bu da onun iyiliği için, ben acizane onun iyiliğini istiyorum.”

Ona hiç karşılık vermeden yukarıya, Agnes’in sık sık ben kitap okurken yanıma geldiği o sakin odaya çıktım. Gece geç vakte kadar yanıma gelen olmadı. Bir kitap alıp okumaya çalıştım. Saatin on ikiyi vurduğunu duyduğum zaman hâlâ ne okuduğumu bilmeden okuyordum. O sıra Agnes gelmiş, eliyle bana dokundu.

“Sabahleyin erkenden gideceksin, Trotwood” dedi. “Şimdiden vedalaşalım.” Ağlamıştı ama, yüzü öyle sakin, öyle güzeldi ki! Bana elini uzatarak, “Tanrı seni korusun!” dedi.

“Agnes’ciğim” dedim. “Bu gece hakkında konuşmamızı istediğini anlıyorum. Yalnız, yapılacak bir şey yok mu?”

“Güvenilecek Tanrı var ya.”

“Ben hiçbir şey yapamaz mıyım? Ben ki o önemsiz üzüntülerimi hep sana açarım...”

“Böylelikle benim üzüntülerimi azalttın. Hayır, yok, Trotwood’cuğum.”

Ben de: “Agnes’ciğim” diye karşılık verdim, “senin zengin olduğun konularda, iyilik, sabırlılık gibi birçok yüksek meziyetlerde ben pek fakirken senden kuşkulanmak ya da sana yol göstermek küstahlık olur. Yalnız, seni ne kadar sevdiğimi, sana neler borçlu olduğumu biliyorsun. Yanılıp boş bir görev duygusu uğruna kendini feda etmeyeceksin, değil mi, Agnes?”

Bir an için hiç görülmemiş derecede huzursuz bir tavır takınarak elini benden çekti, bir adım geriledi.

“Böyle bir düşüncenin olmadığını söyle, Agnes” dedim. “Kızkardeşten daha yakınsın bana. Senin kalbin gibi paha biçilmez kalbi, senin aşkın gibi bir aşkı düşün.”

Ah, çok, çok sonra o yüzün, o bir an bile şaşkınlık göstermeyen, suçlamayan, pişmanlık duymayan ifadesiyle bana doğru kalktığını gördüm. Ah, çok çok sonra o bakışın durulduğunu, yüzünü sevimli bir gülümseyişin kapladığını gördüm. Bana kendi için bir korkusunun olmadığını, benim de korkmama sebep bulunmadığını söyledi, o da “kardeş” sözünü kullanarak ayrıldı, gitti.

Sabahleyin ben hanın kapısı önünden arabaya binerken daha ortalık karanlıktı. Yola çıkmak üzereyken de tanyeri daha yeni ağarmaya başlamıştı. O sırada oturduğum yerde Agnes’i düşünürken gündüzle gece arasında bocalayan gün ışıkları arasından Uriah’nın başı göründü.

Arabanın yanına gelmişti, çatlak bir sesle: “Copperfield” diye seslendi, “yola çıkmadan önce, aramızda kırılmış bir parçanın bulunmadığını öğrenmekten sevinç duyacağını düşündüm. Bay Wickfield’in odasına gittim bile; aramızdaki pürüzleri hallettik. Çünkü ben sünepe bir insansam da ona faydam dokunuyor, biliyorsun. O da içki almadığı zamanlar çıkarını korumasını biliyor. Zaten o öyle cana yakın bir insandır ki, Bay Copperfield!”

Özür dilemiş olmasına sevindiğimi söylemeye kendimi zorladım.

“Elbette” dedi,”bir insan aciz, sünepe biri olursa af dilemenin anlamını pek iyi bilir. O kadar kolaydır ki! Şey...” Vücudunu gene bir kıvırdı, “iyice olgunlaşmadan bir armudu dalından kopardığınız olmuştur, Bay Copperfield.”

“Kimbilir, belki de olmuştur.”

“Dün gece ben de öyle yaptım. Ama, daha olgunlaşacak. Yalnız, biraz bakım istiyor. Bekliyebilirim.”

Arabacı ayağa kalkınca Uriah aşağıya indi. Bildiğim kadar sabah ayazının etkisini azaltmak için bir şey yiyordu. Yalnız, sanki armudun daha şimdiden olgunlaşmış olduğunu belirtmek ister gibi ağzını oynatıp duruyordu. Dudaklarını armudun üzerine yapıştırmıştı.

XL
DOLAŞMALAR

O gece Buckingham Caddesi’ndeki evde, son bölümde anlattığım olaylar üzerinde çok ciddi bir konuşma yaptık. Betsey Teyzem bunlarla pek ilgilenmişti, daha sonra da kollarını kavuşturup iki saat kadar odanın içinde bir aşağı, bir yukarı gezindi durdu.

Canı bir şeye sıkıldığı zamanlar böyle yapmak adetiydi. Üzüntüsünün derecesi de yürüyüşünün süresinden anlaşılabilirdi. Bu defa canı öyle sıkılmıştı ki kendine daha çok yürüyerek yer sağlamak için yatak odasının da kapısını açtı, bir duvardan ötekine gitti geldi. Dick’le ben sessiz sedasız ocağın karşısında otururken, o da bir saat sarkacı gibi düzgün aralıklarla yanımızdan geçiyordu.

Dick yatmaya gittikten sonra odada büyükteyzemle yalnız kalmıştık. Ben de oturup Dora’nın halalarına mektup yazmaya koyuldum. O sırada Betsey Teyze gezinmekten yorulmuş, her zamanki gibi gene eteklerini toplayıp ocağın yanına oturmuştu. Yalnız, her zamanki gibi şarap kadehini dizine koyacak yerde ocağın üzerinde unutmuştu. Sol dirseğini sağ koluna dayamış, çenesini sol avucunun içine almış, düşünceli düşünceli bana bakıyordu. Yaptığım işten başımı kaldırdıkça onun gözleriyle karşılaşıyordum.

“Sinirlerim yerinde, şekerim; yalnız huzursuzum, üzgünüm” dedi.

O gidip yatağına yattıktan sonra gece içkisini ocağın üzerinde hiç içmeden bırakmış olduğunu fark ettim. Ona bunu hatırlatmak için kapısını vurunca her zamankinden daha müşfik bir halle kapının önüne geldi. “Bu gece içecek halim yok, Trot” dedi. Başını salladı, gene odasına girdi.

İki yaşlı kadına yazmış olduğum mektubu büyükteyzem sabahleyin okudu, beğendi. Ben de götürüp postaya attım. Artık oturup karşılığını beklemekten başka yapacak işim kalmıyordu.

Bir haftaya yakın böyle bekleyerek geçti. Bir akşam kar yağarken yazıhaneden eve yürüye yürüye gitmeye karar verdim. O gün hava çok soğuktu. Kuzeydoğudan esen kesici bir rüzgar saatlerce dinmemişti. Gün ışığıyla birlikte rüzgâr da kesilmiş, kar başlamıştı. Hatırladığıma göre kar iri taneler halinde, devamlı yağmış, yerler tutmuştu. Sanki sokaklar kat kat tüylerle kaplanmış gibi tekerlek sesleri, insanların gürültüleri azalmıştı.

Eve giden en kısa yol Saint Martin Caddesi’ydi. Bu gibi gecelerde hep bu yolu tercih ederdim. Bu yola adını veren kilisenin önünden geçerken köşede bir kadın yüzünü gördüm, o da bana baktı, nerede, hatırlayamıyordum. Doğrudan doğruya kalbimi titreten bir tanışıklık vardı bu yüzde.

Kilisenin merdivenlerinde bir erkeğin karaltısı vardı. Daha rahat bir şekilde yüklenmek için elindeki yükü, karların üzerine bırakmıştı. O kadın yüzünü görmemle adamı görmem aynı anda oldu. Şaşkınlığım sırasında duraladım sanmıyorum. Her neyse, ben yürürken o da doğruldu, bana doğru geldi. Bay Peggotty ile karşı karşıyaydım. Bunun üzerine, kadını da hatırladım. Emily’nin o gece mutfakta para verdiği Martha idi bu, Martha Endelll... hani Ham’in anlattığına göre Bay Peggotty’nin, sevgili yeğenini onun yanında görmemek için denizdeki batık hâzinelerin hepsini fedaya razı olduğu kadın.

Bay Peggotty’yle hararetle tokalaştık. Önce hiçbirimiz bir tek kelime söyleyemedik. Sonra, Bay Peggotty, elimi sımsıkı tutarak: “Bay Davy!” dedi. “Sizi görmek bana çok büyük bir sevinç verdi, efendim. Ne güzel tesadüf... ne güzel tesadüf!”

“Çok güzel bir tesadüf, benim sevgili dostum!” dedim.

“Bu gece gelip sizi araştırmayı düşünmüştüm ama, büyükteyzenizin de sizin yanınızda oturduğunu bildiğim için, çok geç oldu, diye korkuyordum. Daha önce Yarmouth’a uğradım. Sabahleyin erkenden, yola çıkmadan, size gelecektim, efendim.”

“Gene mi gidiyorsunuz?” diye sordum.

Sabırla başını sallayarak: “Evet, efendim,” dedi. “Yarın yola çıkıyorum.”

“Bu defa nereye gideceksiniz?”

Uzun saçlarından karları silkerek: “Şey... bir yerlere gideceğim işte!” dedi.

O günlerde Altın Haç Hanı’nın ahırlarına giden bir yan kapı vardı. Bu han Peggotty’nin uğradığı talihsizlikle ilgili öyle önemli hatıralar taşıyordu ki, ona kapıyı işaret ettim, koluna girdim, birlikte karşıya geçtik. Ahır avlusuna kapıları açılan bir iki birahane vardı. Bir tanesine kapıdan baktık, içerisinin boş olduğunu, ocağın da güldür güldür yandığını görünce Bay Peggotty’yi oraya götürdüm.

“Nerelere gittiğimi, neler duyduğumu anlatacağım size,” dedi. “Çok uzaklara gittim, çok az şey duydum ama, gene de anlatacağım.”

İçecek sıcak bir şey getirmeleri için çıngırağı çaldım. Biradan daha sert bir içki içmek istemiyordu; içki getirilip de ocağın başında ısıtılıncaya kadar o da oturup düşündü.

İçkisini içerken de Emily’sini nasıl bucak bucak aradığını anlattı. Emily’nin, imzasını atmadan gönderdiği mektupları çıkardı, okudu. Bu arada gene Emily’den geldiğini tahmin ettiği paraları gösterdi. Birçok kere Emily’nin izini bulmuş ama, kaçakları az bir zaman farkıyla kaybetmişti.

Ham’in ne durumda olduğunu sordum. Başını salladı.

“Bir insan ne kadar çok çalışabilirse, o da o kadar çok çalışıyor” dedi. “Adı her yerde iyi anılıyor. Herkes ona yardım etmeye hazır, o da herkese yardım etmeye hazır elbette. Şimdiye kadar şikâyet ettiği hiç duyulmadı. Yalnız kızkardeşim onun yarasının çok derin olduğunu söylüyor.”

“Zavallıcık! Buna inanırım.”

“Ham’in hiçbir şeye aldırdığı yok, Bay Davy. Hayatını hiç umursamıyor. Sert bir havada kaba bir iş için bir kimse arandı mı, Ham oradadır. Tehlikeli bir iş mi yapılacak, o arkadaşlarından önce atılır. Gene de bir çocuk kadar yumuşaktır. Yarmouth’ta onu tanımayan çocuk yok.”

Bay Peggotty mektupları düşünceli düşünceli topladı, eliyle düzeltti; hepsini küçük çıkına koydu, gene göğsüne bastırdı.

“E, sizi bu gece gördüğüme göre yarın sabah yola çıkarım. Buradakileri gördünüz.” Küçük paketi işaret etti. “Beni asıl üzen mesele de o parayı geri vermeden başıma bir şey gelmesi. Ölürsem, para kaybolursa, çalınırsa ya da başka bir şekilde yok olursa, hiç kimse bunları nereden aldığımı bilmeyecek, öbür dünyada da bana yer vermeyecektir. O zaman geri dönmem gerekir.”

Kalktı, ben de kalktım. Dışarı çıkmadan önce gene birbirimizin eline sarıldık.

“O parayı adamın önüne atabilmek için on binlerce kilometre yol tepmeye, yorgunluktan ölünceye kadar dolaşmaya razıyım. Bunu yapıp da Emily’yi bulursam memnun olacağım. Onu bulamazsam, belki günün birinde sevgili eniştesinin ancak hayatı sona ererken onu aramaktan vazgeçtiğini öğrenebilir. O benim tanıdığım Emily ise, bu bile onun evine dönmesini sağlayacaktır.”

Dover Yolu’nda yolcuların uğrak yeri olan bir handan söz etmişti; geceyi geçirmek için burada temiz sade bir oda bulabileceğine emindi. Onunla birlikte Westminster köprüsünü geçtim, Surrey kıyısında ondan ayrıldım. O karlar arasında yolculuğuna yalnız devam ederken hayalimde, onunla ilgili her şeyin derin bir sessizliğe gömüldüğünü canlandırdım.

Hanın avlusuna döndüm, karanlıkta gözüme çarpan o yüzü aradım. Yoktu. Kar ayak izlerimizi örtmüştü; yalnız ayaklarımın yeni bıraktığı izler görülebiliyordu. Kar öyle şiddetli yağıyordu ki ben başımı çevirip arkaya baktığım zaman bunlar bile kaybolmaya yüz tutmuştu.

XLI
DORA’NIN HALALARI

İki yaşlı hanımdan en sonunda karşılık geldi. Copperfield’e iyi dileklerini bildiriyorlar, mektubu üzerinde iki tarafın iyiliğini hesaba katarak uzun uzadıya düşündüklerini yazıyorlardı. Bu deyimi ben biraz tehlikeli buldum. Aileler arasındaki farkları gözetmelerinden korktuktan başka bir de çeşit sözlerin çarçabuk vazgeçilen, çeşitli şekillere sokulabilen sözler olduklarını biliyordum. Bayan Spenlow’lar Bay Copperfield’le mektupla da temasa geçebileceklerini, yalnız, Bay Copperfield belirli bir günde, yanına bir arkadaşını alarak onları görmeye giderse bu konuda karşılıklı konuşmaktan memnunluk duyacaklarını bildiriyorlardı. Bay Copperfield de bu mektuba hemen karşılık yazıp, belirtilen gün ve saatte Bayan Spenlow’ları ziyaret etmekten şeref duyacağını belirtti. İzin verirlerse bu ziyareti arkadaşı Thomas Traddles ile birlikte yapacaktı. Bu mektubu yazdıktan sonra Bay Copperfield’de sinirli bir huzursuzluk başladı. Bu hali ziyaret gününe kadar sürdü.

O önemli günde ne giyeceğim konusunda kararsızdım. Dış görünüşümün bana fayda sağlaması düşüncesiyle Spenlow kız kardeşlerin gözünde beni düşürecek bir kıyafet seçmiş olmak korkusu arasında bocalıyordum. Bu iki değişik düşüncenin ortasını bulup kıyafetimi ona göre seçmeyi kararlaştırdım, Betsey Teyze de sonucu beğendi. Dick de Tradles ile ben aşağı inerken uğur getirsin diye arkamızdan pabucunun tekini attı.

Traddles’ın eşsiz bir insan olduğunu bilmeme, ona iyicene bağlanmış olmama rağmen, “saçlarını bu derece yukarı doğru fırçalamasaydı daha iyi olurdu” diye düşünmekten de kendimi alamadım. Bu saçlar ona sanki şaşkınlık içindeymiş havasını, hatta bir tavan süpürgesi havasını veriyordu. İçimdeki korkulu duygular bunun bizim için kötü bir sonuç yaratabileceğini fısıldamaktaydı. Putney’e doğru yürürken bunu Traddles’a da açmak cesaretini buldum, saçlarını birazcık aşağıya doğru tarayıp yatıştırmasını söyledim.

Traddles şapkasını çıkarıp saçlarını her türlü sıvazlayarak: “Sevgili Copperfield’ciğim” dedi, “bunu yapabilseydim ne sevinirdim ama, imkânsız olmuyor.”

“Saçların yatmıyor mu?” diye sordum.

“Hayır, hiçbir şey kâr etmiyor. Putney’e kadar saçlarımı elli kiloluk bir ağırlığın altında tutsam da, ağırlığı kaldırır kaldırmaz gene dikiliverecektir. Saçlarım ne inatçı bilemezsin, Copperfield.”

Ne yalan söyleyeyim, canım sıkılmıştı ama, onun iyi yaradılışına da hayran kalmıştım. Bunu nasıl takdir ettiğimi, içindeki inatçılığı saçlarının alıp kendisine bir şey bırakmadığını söyledim.

Traddles gülerek: “Ah!” dedi, “emin ol ki benim bu talihsiz saçlarımın hikâyesi oldukça eski bir hikâyedir. Amcamın karısı bunlara dayanamayacağını söylerdi. Bu saçlar onu çileden çıkarırmış. Sophy’ye âşık olduğum zaman da bu saçlar bana bir hayli engel oldu.”

“Sophy de saçlarına itiraz mı etti?”

“O etmedi ama, en büyük ablası, hani şu şahane güzeli var ya, o, anladığıma göre saçlarımı alay konusu yapmıştı. Zaten kardeşlerin hepsi saçlarıma gülüyor.”

“Bari iyi niyetle mi?”

Traddles, tam bir saflıkla: “Evet,” dedi. “Hepimiz için bir gülme konusu oluyor. Sophy’nin benim saçımdan bir tutamı masasında sakladığını, saçları orada tutabilmek için kapalı bir kitabın içinde tuttuğunu söylüyorlar. Buna hep gülüyoruz.”

“Ha, Traddles” dedim, “aklıma gelmişken sorayım. Senin geçirdiğin tecrübe bana da fikir verebilir. Şimdi sözünü ettiğin genç hanımla nişanlandığın zaman ailesinden resmen istedin mi? Mesela bugün bizim yapacağımız şey gibi bir tedbire başvurman gerekti mi?”

Yüzüne düşünceli bir gölge düşmüştü. “Şey...” dedi, “benim durumum oldukça acıklıdır. Sophy, aile içinde çok fazla işe yaradığı için hiçbiri onun evlenmesi düşüncesini kabul etmiyordu. Zaten aralarında onun hiçbir zaman evlenmeyeceğini de kararlaştırmışlar, ona “yaşlı kız” demeye başlamışlardı. Büyük bir ihtiyatla bunu Bayan Crewler’e açtığım zaman...”

“Yani, anneye mi?”

“Anneye ya. Ona elimden geldiği kadar ihtiyatla meseleyi açtığım zaman bu onu öylesine etkiledi ki, bir çığlık atıp kendinden geçti. Bir daha aylarca bu konudan söz edemedim.”

“Ama, en sonunda söyledin, değil mi?”

“Şey... Sayın Papaz Horace Crewler söyledi. O her bakımdan örnek olacak mükemmel bir adamdır. Bir hıristiyan olarak kendini bu fedakarlığı yapmaya zorlaması, bana karşı hoşa gitmeyecek duygular beslememesi gerektiğini söyledi. Bana gelince, Copperfield, emin ol, ailenin gözünde tam bir av kuşu olduğumu seziyordum.”

“Kız kardeşler senden yana olmuşlardır.”

“Pek de öyle olduğunu söyleyemem. Bayan Crewler’i duruma alıştırdıktan sonra haberi Sarah’ya verdik. Sarah’yı hatırlarsın, hani şu omurgasından rahatsız olanı.”

“Elbette hatırlıyorum.”

“O da iki elini kenetledi, gözlerini kapadı, benzi kül rengi oldu, kaskatı kesildi. İki gün, çay kaşığıyla verilen kızarmış ekmekle sudan başka bir şeyi ağzına koymadı.”

“Ne berbat bir kızmış, Traddles!” dedim.

“Yo, özür dilerim ama, o çok sevimli bir kızdır; yalnız, pek duyguludur. Zaten hepsi öyle ya. Daha sonra Sophy, Sarah’nın işlerini yaparken ne büyük vicdan azabı çektiğini anlatabilmesine imkân olmadığını söyledi. Ben kendi duygularımdan da biliyorum, Copperfield, insan kendini suçlu gibi hissediyor. Sarah’nın durumu düzeldikten sonra daha öbür sekiz kardeşe de meseleyi anlatmamız gerekmişti. Haberin etkisi hepsinin yaradılışına göre değişik oldu. Sophy’nin ders verdiği o iki küçük de benden nefret etmeyi yeni bıraktılar.”

“Her neyse, şimdi hepsiyle barıştın, değil mi?”

Traddles: “Evet, evet, hepsi bu düşünceye kendilerini alıştırdılar sayılır” derken, pek emin değilmiş gibi bir hali vardı. “Gerçek şu ki, biz de bu konuyu hiç açmamaya bakıyoruz. Benim istikrarsız durumum, çeşitli olaylar onlara büyük bir huzur veriyor. Evlendiğimiz zaman da bir patırtı çıkacak. Düğünden çok cenaze törenine benzeyecek sanırım. Hepsi de Sophy’yi onlardan uzaklaştırdığım için benden nefret edecekler.”

Spenlow kızkardeşlerin oturdukları eve yaklaştığımız zaman öyle perişan bir haldeydim ki, Traddles azıcık cesaretleneyim diye bir bardak bira içmemi teklif etti. O civardaki birahanelerden birine gidip bunu da hallettikten sonra Traddles beni sarsak adımlarla Spenlow kızkardeşlerin kapısına getirdi.

Hizmetçi kapıyı açtığı zaman yaşayıp yaşamadığımdan bile pek emin değildim sanıyorum. Nasılsa sallana sallana bir koridoru geçip birinci katta bahçeye bakan küçük, derli toplu bir salona girdiğimizi hayal meyal hatırlıyorum. Traddles şapkasını çıkarır çıkarmaz saçlarının oyuncak kutulardan dışarı fırlayan yaylı oyuncaklar gibi havaya fırladığını da hatırlıyorum. Ocağın üzerindeki eski bir saatin tik taklarını da duydum sanıyorum. Saatin vuruşlarını yüreğimin çarpıntısına uydurmaya çalışmıştım ama, bunu başaramamıştım. Ayrıca, odanın içinde Dora’nın izine rastlamak için bakınmış, bir şey bulamamıştım. Uzaktan Jip’in havladığını duyar gibi olmuş, sonra hemen birisinin onu susturduğunu anlamıştım. Derken, kendimi Traddles ile beraber ocağın önüne doğru gider buldum. Karalar giyinmiş, ikisi de Bay Spenlow’nun birer örneği olan iki yaşlı, kuru kadının önünde büyük bir şaşkınlıkla eğildiğimizi fark ettim.

Kadınlardan biri: “Allahaşkına buyrun, oturun” dedi.

Bay Spenlow belli ki ailenin en küçük çocuğuydu. Onunla kız kardeşleri arasında yedi, sekiz yaş olduğunu tahmin ettim. Konuşmayı kızkardeşlerden genç olanı idare ediyordu, zaten benim mektup da onun elindeydi. Gözlüğünün üstünden mektuba bakarken bu mektup bana hem pek tanıdık, hem de pek yabancı geldi, iki kardeş bir örnek giyinmişlerdi, ama bu kardeş elbisesini ötekinden daha genç bir havayla giymişti, belki de onu daha sevimli gösteren bir kurdele, bir fırfır, bir iğne, bir de kolyesi vardı. İkisi de dimdik, pek ciddi, derli toplu, sakin oturuyorlardı. Elinde benim mektubum bulunmayanı kollarını göğsüne kavuşturmuştu.

Benim mektubumu elinde tutan, Traddles’a dönerek: “Yanılmıyorsam, siz Bay Copperfield’siniz” dedi.

Bu, korkulu bir başlangıç olmuştu. Traddles, benim Bay Copperfield olduğumu belirtmek, ben de kimliğimi ispat etmek zorunda kaldık, onlar da Traddles’ın Copperfield olmadığı düşüncesine kendilerini alıştırmaya çalıştılar, hepimiz pek hoş bir duruma düştük.

Elinde mektup bulunan kardeş: “Bay Copperfield” dedi. Bir şey yaptım, sanırım ki eğilerek selam verdim, öbür kardeş araya girdiği zaman da dikkat kesilmiştim. “Kızkardeşim Lavinia bu çeşit konularda iyi konuşabildiği için iki tarafında mutluluğunu istediğimizi size belirtecek.”

Sonradan Lavinia’nın eski bir gönül hikayesinden ötürü gönül işlerinde tam bir yetkiye sahip olduğunu öğrendim.

Lavinia: “Kardeşimiz Francis Spenlow’un ölümüyle yeğenimiz Dora’nın durumu, daha doğrusu, muhtemel durumu, çok değişti,” dedi. “Onun için, kardeşimizin kızı hakkındaki düşüncelerinin değişmiş olduğunu kabul ediyoruz. Sizin üstün meziyetli, dürüst bir delikanlı olduğunuzdan şüphe etmiyoruz, Bay Copperfield. Ayrıca, yeğenimize karşı da bir sevgi beslediğimizden ya da böyle olduğunu düşündüğünüzden eminiz.”

Lavinia bundan sonra kardeşi Francis’ten niçin uzak kaldıklarını beş, altı defa tekrarladı. Sonra kızkardeşine döndü:

“Bundan sonrasını sana bırakıyorum” dedi.

Clarissa ilk defa kollarını çözdü, mektubu alıp bir göz gezdirdi.

“Bay Copperfield için uygunsa, kendilerini her pazar yemekte burada görmekten şeref duyacağız. Yemek saat üçtedir,” dedi. Eğilerek selam verdim. “Hafta içinde de Bay Copperfield’i çaya bekleyeceğiz. Çay saatimiz altı buçuktur.” Gene selam verdim. “Ama, haftada iki defa” dedi, “daha sık olmaz.” Bir daha selam verdim. “Bay Copperfield’in mektubunda sözünü ettiği Bayan Trotwood da belki bizi görmeye gelir.”

Betsey Teyze’min onlarla tanışmaktan pek memnun kalacağını, gurur duyacağını söyledim ama, iyi anlaşabilecekleri bence şüpheliydi. Şartların açıklanması bittiği için en hararetli şekilde teşekkürlerimi bildirdim, önce Clarissa’nın, sonra Lavinia’nın ellerini tutup dudaklarıma bastırdım.

Bunun üzerine, Lavinia kalktı, Traddles’dan bir dakikalık izin isteyip bana da arkasından gelmemi söyledi. Her tarafım titreyerek bu emri yerine getirdim, başka bir odaya girdim. Odada, benim o Tanrının sevgili kulu sevgilim kulağını kapıyı dayamış, o sevgili küçük yüzünü duvara dayamış buldum. Ah! siyah elbisesiyle ne de güzel görünüyordu! Önce nasıl ağladı, hıçkırdı, kapının arkasından ayrılmamakta nasıl da ısrar etti!

“Benim sevgili Dora’m. Şimdi gerçekten hep benimsin!” dedim.

Dora: “Ah! yapmayın!” diye yalvardı. “Lütfen!”

“Sen artık hep benim değil misin, Dora?”

“Ah, evet, elbette öyleyim!” diye bağırdı. “Yalnız, o kadar da korkuyorum ki!”

“Korkuyor musun, bir tanem?”

“Ah, evet, ben ondan hoşlanmadım. Niye gitmiyor?”

“Kim, hayatım?”

Dora: “Arkadaşın,” dedi. “Bu işin onunla hiç ilgisi yok. Kim bilir ne budaladır!”

“Sevgilim...” dedim. Onun çocukça davranışları kadar insanı kandırıveren bir şey yoktu. “... o insanların en iyisidir.”

“İyi ama, biz burada hiç de öyle en iyi insan falan istemiyoruz.”

“Şekerim” diye karşılık verdim, “yakında onu daha iyi tanıyacaksın, çok da seveceksin. Hem, yakında büyükteyzem de gelecek onu da tanıdığın zaman çok seveceksin, değil mi?”

Dora dehşet içinde bana bir öpücük kondurup: “Hayır, lütfen onu getirme!” dedi. “Sakın! Onun huysuz, kötülük yapan yaşlı bir kadın olduğunu biliyorum. Onun buraya gelmesine izin verme sakın, Doady.”

O anda serzenişte bulunmak faydasızdı; onun için, güldüm, hayranlığımı belirttim. Onu çok seviyordum, çok da mutluydum.

Bu başarılı görüşmeden, bu sırada söylenen sözlerden, varılan kararlardan Betsey Teyze de haberdar oldu, elbet. Benim bu derece mutlu olmam teyzemi de çok sevindirmişti. Hiç vakit kaybetmeden Dora’nın halalarını ziyarete gideceğini söyledi. Yalnız, o gece ben Agnes’e mektup yazarken odalarda bir aşağı bir yukarı o kadar çok gezindi ki sabaha kadar yürümeyi kararlaştırdığını düşünmeye başladım.

Agnes’e yazdığım mektup da pek ateşli, minnet dolu bir mektuptu. Onun tavsiyesine uymanın yarattığı iyi sonuçların hepsini anlatmıştım. O da postanın dönüşünde bana bu mektuba karşılık gönderdi. Mektubu umut dolu, ciddi, neşeliydi. O günlerden sonra hep neşeli görünmüştü zaten.

Çok geçmeden büyükteyzem Dora’nın halalarını ziyarete gitti. Onlar da geldiler. Halalarla Betsey Teyze pek iyi anlaşamıyorlardı ama, durum pek de fena değildi.

İşler bu sakin yola döküldükten sonra bir mesele beni pek tasalandırdı. Bu da Betsey Teyze’nin Dora’yı güzel bir oyuncak ya da eğlencelik olarak görmesiydi. Zamanla onu yakından tanımış, Dora’ya “Küçük Tomurcuk” adını takmıştı. Lavinia’nın da hayatta en büyük zevki Dora’ya hizmet etmek, saçlarını kıvırmak, süslemek, ona karşı küçük bir çocukmuş gibi davranmaktı. Lavinia’nın yaptıklarını kardeşi de taklit ediyordu elbette. Bana pek garip gelmişti ama, hepsi de Dora’nın Jip’e yaptıklarını Dora’ya yapıyorlardı.

Dora’yla bu mesele üzerinde konuşmaya karar verdim. Bir gün yürüyüşe çıktığımız zaman -bir süre sonra Lavinia’dan yalnız dolaşma izni alabilmiştik- halalarının ona karşı daha başka türlü davranmalarını istediğimi söyledim.

“Çünkü sevgilim” diye serzenişte bulundum, “artık çocuk değilsin, bunu biliyorsun.”

Dora: “İşte” dedi, “gene kızmaya başlıyorsun!”

“Kızmaya mı, sevgilim?”

“Onların bana karşı çok iyi davrandıklarına eminim,” dedi. “Ben de, çok mutluyum.”

“İyi ama, benim sevgili hayatım” dedim, “sana karşı mantıklı davranılsa da gene çok mutlu olabilirsin.”

Dora bana sitem dolu bir bakışla baktı -bu en güzel bakışıydı-sonra onu sevmediğime göre niçin onunla nişanlanmayı bu kadar çok istediğimi hıçkırarak sordu. Ona dayanamadığıma göre niçin hemen o anda çıkıp gitmediğimi sordu. Gözyaşlarını öpücüklerle kurutmaktan, onu ne kadar sevdiğimi anlatmaktan başka ne yapabilirdim ki?

“Bana karşı zalimce davranma, Doady!” diyordu.

“Zalimce davranmak mı, sevgilim? Sanki bunu yaparmışım, yapabilirmişim gibi konuşuyorsun. Hem de koskoca dünyada bunu sana yapacağım ha?”

“Öyleyse bana kusur bulma,” dedi. Sonra dudaklarını büzüp bir gül koncası haline getirdi, “İyi bir kız olacağım.”

Dora’nın kendiliğinden, o sözünü etmiş olduğum yemek kitabını istemesine, hesap göstermemi istemesine bayılmıştım. Yalnız, yemek kitabı Dora’nın başını ağrıttı, sayılar onu ağlattı. Sayıları toplayamadığını söylüyordu. Bu yüzden hepsini silip kâğıtların üzerine benim, Jip’in karikatürünü çizmeye başlamıştı.

Daha sonra, bir cumartesi öğleden sonra birlikte gezinirken, ev işleriyle ilgili bilgiler vermek istedim. Mesela bir kasap dükkânının önünden geçerken şöyle diyordum:

“Şimdi, evli olduğumuzu farz et, bebeğim. Akşam için bir koyun butu almak istiyorsun. Bunu nasıl alacağını biliyor musun bakalım?”

Güzel, küçük Dora’mın yüzü hemen asılıyor, dudaklarını büzüp gene gülkoncası haline getirerek sanki benim dudaklarımı da bir öpücükle susturmak istiyordu. İnatçılığım üzerimdeyse. “Nasıl bir et alacağını bilir miydin, sevgilim?” diye, soruyu tekrarlıyorum.

Dora biraz düşündükten sonra, büyük bir zafer kazanmış gibi: “Kasap nasıl vereceğini bilir elbette, benim bilmeme ne lüzum var? Aman budala çocuk sen de!” diyordu.

Zamanla yemek kitabı bir köşede Jip’e yastık olmaktan başka bir işe yaramaz oldu. Biz de gene gitara, dans etmekten asla bıkmamakla ilgili şarkılara düştük, böylece hafta boyunca mutlu olduk. Ara sıra Lavinia’ya kalbimin biricik sahibine bir oyuncak muamelesi yaptığını ima eden bir iki söz söylemeyi düşünüyordum; bazen de, uykudan uyanınca, herkes gibi benim de bir hata işlediğimi, Dora’ya oyuncak muamelesi yaptığımı düşündüğüm oluyordu ama, pek ender.

XLII
KÖTÜLÜK

Bu karalamayı kendi gözlerimden başkası için hazırlamadığım halde, gene de içimde şöyle bir duygu var: Steno öğrenmek için ne büyük bir çaba sarfettiğimi, bu çalışmalarımı Dora ile halalarına karşı beslediğim sorumluluk duygusuna nasıl bağladığımı anlatmak sanki bana düşmezmiş gibi geliyor. Hayatımın bu devresindeki sebatkarlığını hakkında yazdıklarıma yalnız şunu eklemek isterim. O devirde içimde sabırlı, sürekli bir güçlülük olgunlaşmaya başlamıştı, bu da kişiliğimin en kuvvetli tarafını meydana getiriyordu; aynı zamanda, başarımı da buna borçluydum. Dünya ile ilgili işlerde talihim pek yaver gitti. Benim kadar çok çalışmış bir sürü insanın benimkinin yarısı kadar başarısı elde edemedikleri pek çok görülmüştür.

Başarılarımın ne kadarını Agnes’in öğütlerine borçlu olduğumu burada tekrarlamayacağım. Hikâyem, minnet dolu bir sevgiyle, Agnes’e geçiyor.

Agnes, on beş günlüğüne Dr. Strong’un evine gelmişti. Babası Bay Wickfield, Doktor’un eski arkadaşlarıydı, Doktor da onunla konuşup yararlı olmak istiyordu. Agnes’in şehre son inişinde bu mesele konuşulmuştu, bu ziyaret de o konuşmanın bir sonucuydu. Baba kız birlikte geldiler. Romatizması yüzünden hava değişikliğine ihtiyacı olan Bayan Heep’e Agnes’in bu civarda bir ev aradığını öğrenince pek şaşırmadım. Daha ertesi gün de Uriah’nın örnek bir evlat gibi anneciğini oraya getirmesine de hiç şaşmadım.

Uriah, Doktorun bahçesinde yanıma gelip zorla benimle gezinmeyi başardığı zaman: “Anlıyorsunuz ya, Bay Copperfield” dedi, “seven insan biraz da kıskanç olur; hiç değilse, kaygılı olur, sevdiğini gözünün önünden ayırmak istemez.”

“Şimdi kimi kıskanıyorsun?” diye sordum.

“Sayenizde şimdilik kıskandığım belirli bir kimse yok,” dedi. “Yani, bir erkek yok.”

“Bir dişi yaratığı mı kıskanıyorsun yani?”

O kötü bakışlı kırmızı gözleriyle bana yan yan bakıp güldü. O balık gibi kaygan elini elimin üzerine koydu. “Valla size gerçeği açıklamakta hiçbir sakınca görmüyorum, Bay Copperfield,” dedi. “Benim kadınlarla başım pek hoş değildir de. Hele Bayan Strong ile eskiden beri aram hiç iyi değildir.”

“Ne demek istiyorsun?”

“Avukat olmama rağmen, Bay Copperfield, ne dediysem onu demek istedim.”

“Peki, bakışlarının anlamı nedir?

Bu sözlerden pek hoşlanmışa benziyordu. Yaradılışının elverdiği kadar içten güldü. Eliyle çenesini biraz kaşıdıktan sonra, gözleri yerde, çenesini kaşıyarak mırıldandı:

“Ben sünepe bir kâtipken, Bayan Strong bana daima yüksekten bakardı. Sonra benim Agnes’imi hep evine çağırtır dururdu. Sizinle hep dost geçinirdi; ben ise onun çok aşağısındaydım, benimle hiç ilgilenmezdi elbette.”

“E, sanırım ki öyleydin.”

Uriah, dalgın bir tavırla: “Elbette, o adamdan da aşağı sayılırdım” dedi.

“Doktor’u tanımıyor musun?” dedim. “Kendinden ileride olmadıkça onun insanlarla ilgilenmediğini bilmiyor musun?”

Gene yan gözle bana baktı. “Hay Allah! Ben Bay Strong’dan söz etmiyorum. Bay Maldon’u diyorum ben.”

Kalbim durur gibi oldu. Bu adamın çapraşık sözleriyle eski şüphelerim, bu konuyla ilgili korkularım, Doktor’un mutluluğu, suçsuzluk, suçluluk ihtimalleri açığa vurmak istemediğim düşüncelerin hepsi bir anda ortaya çıkıverdi.

O akşam değil, daha sonraki akşam, hatırladığıma göre Cumartesi akşamı, Agnes’i Dora’nın evine götürdüm. Önceden Lavinia ile konuşup ziyareti kararlaştırmıştım. Agnes’i çaya bekliyorlardı. Bir yandan gurur, bir yandan kaygı içinde, şaşkına dönmüştüm: Sevgili küçük nişanlım bana gurur veriyordu. Agnes’in onu beğenmesi meselesi de beni kaygılandırıyordu. Agnes içeride, ben dışarıda, araba Putney’e varıncaya kadar yol boyunca Dora’nın çok iyi bildiğim en güzel hallerini gözlerimin önünde canlandırdım.

Agnes’i nişanlımın halalarıyla tanıştırırken Dora orada değildi, utangaçlığından ortaya çıkmamıştı. Onu nerede bulacağımı biliyordum; Gene kapı arkasına kulağını dayamış bizi dinliyordu besbelli.

Önce içeriye hiç girmek istemedi, beş dakika sonra girmek için yalvardı. En sonunda, kolunu koluma geçirip içeriye girmeye hazır olduğu vakit de yüzü utançtan kızarmıştı. Hiçbir zaman böylesine güzelleşmemişti diyebilirim. Odaya girince yüzü soluverdi ama, eskisinden on bin kat daha güzeldi.

Agnes’ten korkuyordu. Bana önceden Agnes’in pek akıllı olduğunu bildiğini söylemişti. Yalnız Agnes’in öylesine neşeli, öylesine ciddi, öylesine düşünceli, öylesine iyi olduğunu görünce hafiften bir sevinçli şaşkınlıkla çığlık kopardı, Agnes’in boynuna sarılıp masum yanağını onun yüzüne dayayıverdi.

Hiçbir zaman bu derece mutlu olmamıştım. İkisinin yan yana oturduklarını gördüğüm zaman ki kadar sevinçli olduğunu hatırlamıyorum.

Lavinia ile Clarissa da kendi ölçülerine göre benim sevincime katıldılar. Dünyanın en hoş çay sofrasıydı. Agnes’in o kibar neşesi hepsinin yüreklerine işlemişti. Dora’yı ilgilendiren her meseleyi sessizce benimseyişi, Jip’le dostluk kurmak için harcadığı çaba, Dora her zamanki gibi benim yanıma oturmaktan çekindiği zaman gösterdiği anlayış gösterişsiz kibarlığı, Dora’nın kızara bozara söylediği sözler aile çevremizi tamamlamaya yetmişti.

Dora, çaydan sonra, Agnes’e: “Benden hoşlandığınıza öyle sevindim ki!” dedi. “Hiç de hoşlanacağınızı sanmıyordum. Julia Mills gittiğine göre şimdi her zamankinden fazla sevilmeye ihtiyacım var.”

Agnes, benim kendisi hakkında yanlış bilgi vermiş olmamdan korktuğunu söyledi ama, Dora bunu hemen düzeltti. O lüle lüle saçlarını bana doğru sallayarak; “Yo hayır!” dedi. “Sizi sadece methetti. Sizin söylediklerinizi o kadar çok düşünüyor ki benim bundan biraz korktuğum bile oldu.”

Vaktin nasıl geçtiğini anlamadan akşam oluverdi. Arabanın bizi almaya geleceği saat de yaklaşmıştı. Dora, yavaşça yanıma gelip o her zamanki ayrılış öpücüğünü kondurduğu sırada ocağın başında yalnız duruyordum. Parlak gözleri daha da pırıldayarak: “Onunla çok önceden arkadaş olmam gerektiğini düşünmüyor musun, Doady” dedi. Minik sağ eli de ceketimin düğmelerinden biriyle oynuyordu. “Belki de o zaman daha akıllanırdım.”

“Hayatım,” dedim. “Bu ne saçma söz!”

Dora bana hiç bakmadan: “Sence bu saçma bir söz mü?” diye sordu. “Emin misin?”

“Elbette eminim.”

Dora, düğmeyi çevirmeye devam ederek: “Agnes’in seninle ne taraftan akraba olduğunu sormayı unuttum” dedi.

“Kan akrabalığı yok. İki kardeş gibi bir arada büyüdük.”

Dora, ceketimin bir başka düğmesiyle oynamaya koyularak: “Acaba bana niçin âşık olduğunu merak ediyor mu?” dedi.

“Belki seni görüp de sevmemezlik edemediğim için, Dora” dedim.

Başka bir düğmeye geçerek: “Farzet ki beni hiç görmedin” dedi.

Neşe içinde: “Farzet ki hiç dünyaya gelmedik” dedim.

O küçük yumuşak el düğmelerimin üzerinde gezinirken, saçları göğsüme dökülmüş, aşağıya bakan gözlerinin kapakları ağır ağır hareket ederken Dora’nın neler düşündüğünü merak ettim. En sonunda gözlerini bana doğru kaldırdı, her zamankinden daha düşünceli bir halle, bana öpücük vermek için, parmak uçlarına basıp uzandı, bir, iki üç defa beni öptü, odadan dışarı çıktı.

Geri dönerken Agnes’e: “Senin gene o eski neşeli haline kavuşmuş olduğunu görüyorum,” dedim. “Seni böyle görünce de evde eskisinden daha mutlu olduğunu ummaya başladım.”

“Ben içimden kendimi daha mutlu hissediyorum,” dedi. “Çok neşeliyim, yüreğim de ferah.”

Yukarı doğru bakan o sakin yüze bir göz attım, bu yüzü yıldızların bu derece asil yaptığına inandım.

Agnes, birkaç saniye sonra: “Evde hiçbir değişiklik yok” dedi.

“Tekrar o meseleleri ele alıp seni üzmek istemem ama, son ayrılışımızda sözünü ettiğim meseleye de değinmeden edemeyeceğim. Bu konuda yeni bir teşebbüs yok değil mi?”

“Hayır, yok.”

“Ben bunu o kadar çok düşündüm ki!”

“Oysa daha az düşünmen gerekir. Benim basit âşka, hiç değilse dürüstlüğe önem verdiğimi bilirsin. Benim için hiç korkun olmasın, Trotwood. Benim atmamdan korktuğun o adım hiçbir zaman atılmayacak.”

Aklım başımdayken böyle bir şeyden hiç korkmadığım halde Agnes’in doğrucu dudaklarından bu kelimeleri duymak bana anlatılmayacak derecede huzur verdi. Bunu da ciddi bir ifadeyle kendisine söyledim.

“Bir daha Londra’ya ne zaman gelebileceksin, sevgili Agnes?” diye sordum.

“Belki çok uzun bir süre sonra. Babamın bakımından böylesi; yani benim evde kalmam, daha iyi olacak sanıyorum. Bundan sonra bir süre karşılaşabileceğimizi ummuyorum; yalnız, Dora’ya bol bol mektup yazacağım, böylece birbirimizden sık sık haber alabileceğiz.”

Doktor’un evinin küçük bahçesine girmiştik. Vakit hayli ilerlemişti. Bayan Strong’un odasının penceresinden ışık sızıyordu. Agnes, bunu işaret ederek benimle vedalaştı. Elini uzatarak: “Bizim talihsizliklerimizle, kuruntularımızla kendini üzme,” dedi. “Senin mutluluğun kadar beni sevindirecek bir şey yoktur. Bana yardım etmek istiyorsan, benim istediğim gibi sen de mutluluğuna güven. Tanrı her zaman seni korusun.”

Bahçe kapısından çıkmak üzereyken başımı geri çevirince Doktor’un çalışma odasında ışık yandığını gördüm. Birden benim yardımım olmadan sözlüğü üzerinde çalışıyor sandım. Düşüncemin gerçek olup olmadığını anlamak, kitaplarıyla başbaşa oturuyorsa ona iyi geceler dilemek için geri döndüm. Koridordan yavaşça geçip odasının kapısını açtım, içeri baktım.

Gece lambasının loş ışığı altında gözüme çarpan ilk insanın Uriah olması beni pek şaşırttı. Masanın yanıbaşında, iskelet ellerinden biri ağzında, ötekisi masanın üzerinde ayakta duruyordu. Doktor, çalışma masasının başında, yüzünü elleriyle kapamış, oturuyordu. Wickfield de pek üzgün, kaygılı, eğilmiş, Doktor’un koluna dokunmaya çalışıyordu.

Bir an için, Doktor’u hasta sandım. Bu düşünceyle telaşlanıp içeri bir adım attım ama, Uriah’nın bakışlarını görünce meselenin ne olduğunu anladım. Hemen geri dönecektim, Doktor içeride kalmamı işaret etti.

Uriah, o malum kıvrılışıyla: “Kapıyı kapalı tutabiliriz. Bütün şehir halkına durumu ilan edecek değiliz ya.” Ayaklarının ucuna basarak, açık bırakmış olduğum kapıya gitti, dikkatle kapadı. Sonra geri geldi, eski yerine geçti. “Doktor Strong’a daha önce sizinle konuştuğumuz meseleyi açmak bana pek zor geldi, Bay Copperfield,” dedi. “Galiba siz benim ne demek istediğimi pek iyi anlayamadınız.”

Ona şöyle bir baktım, bir şey söyleyemedim. O iyi yürekli eski öğretmenimin yanına gidip huzur verecek, avutacak bir iki kelime söylemek istedim. Ben çok küçükken yaptığı gibi elini omzuma koydu; yalnız, gümüşü başını kaldırmadı.

Uriah, gene o eski resmi tavrıyla sözlerine devam etti: “Ne demek istediğimi anlamadığınıza göre Doktor Strong’u karısının marifetleri konusunda uyarmaya çalıştığımı açıklamak cesaretini göstereyim. Böyle hiç de hoş olmayan bir meseleyle uğraşmak bana göre bir şey değil, Copperfield; yalnız, ne yazık ki hepimiz şimdi hiç olmaması gereken işlere karışmak zorundayız. Beni anlamadığınızı söylerken de bunu kastetmiştim, efendim.”

Onun halini hatırladıkça nasıl olup da yakasından tutup leşini yere sermediğime şaşırıyorum. Beni de, Wickfield’i de alet ederek, Annie’nin Jack Maldon’la olan macerasını Dr. Strong’a açıklamıştı. O geceden sonra Strong odasından dışarı pek seyrek çıktı. Agnes orada bulunduğu sürece hastalığını bahane edip aramıza katılmadı. Ancak Agnes gittikten bir hafta kadar sonra eskisi gibi çalışmalarımıza devam edebildik. Çalışmaya başladığımız gün Dr. Strong bana katlanmış, mühürlenmemiş bir mektup verdi. Mektup bana yazılmıştı, bir iki tatlı sözle, o geceden bir daha asla söz etmemem için ricada bulunuyordu. Ben de o geceyi Betsey Teyze’den başka kimseye anlatmamıştım. Agnes’le konuşabileceğim konulardan değildi bu. Onun da bir şeyden kuşkulanmadığını sanıyorum.

Bu bölümü kapamadan önce, bir konuya daha değinmem gerekiyor. Doktor’un evindeki misafirler daha gitmeden postacının her sabah Uriah Heep’e iki, üç mektup getirdiğini fark ettim. İşler hafif olduğu için Uriah da ötekiler dönünceye kadar Highgate’te kalmayı kararlaştırmıştı. Bu mektupların hep Micawber’in el yazısıyla Highgate adresine çevrilmiş olduğunu da görüyordum. Micawber’in işlerinin pek iyi gittiğine inanmıştım. Onun için o sıralarda Micawber’in sevimli karısından şu mektubu almak beni pek şaşırttı:

“Bu mektup sizi şaşırtacaktır sanırım, Bay Copperfield. İçindekilerin daha da fazla şaşırtacağı muhakkak. Yalnız, bir anne olarak, evli bir kadın olarak ben de huzura kavuşmak isterim. Bay Micawber’in duygularına karşı ailemin ilgisiz kaldığını bildiğim için, siz eski dostumdan başka da akıl danışacak kimsem olmadığından bu mektubu yazıyorum.

Hiçbir zaman bırakmamayı kararlaştırdığım Bay Micawber ile aramda daima karşılıklı bir anlayış bulunduğunun elbette farkındasınızdır, Bay Copperfield. Bay Micawber, bana sormadan bir senet verebilir ya da senedin vadesinin dolacağı tarih hakkında beni yanlış bir düşünceye sürükleyebilir. Bunlar gerçekten olmuş şeylerdir. Ama, genellikle Bay Micawber, ona şefkatle kucak açan kimseden hiçbir şey gizlememiştir. Gün sona erip de dinlenmeye çekildiğimiz zamanlar günün olaylarını bana hep açıklamıştır.

Bay Micawber’in iyicene değişmiş olduğunu söylersem benim de ne hale geldiğimi tahmin edersiniz, Bay Copperfield. Çok ağırbaşlı oldu. Çok esrarengiz oldu. Hayatı onun neşesinin, kederinin ortağı için bir esrar haline geldi. Dahası da var: Çok aksi, çok ciddi bir adam oldu. Büyük oğlumuzla kızımızdan da uzaklaştı, ikizleriyle övünmüyor artık, aramızda son olarak katılan o zararsız yabancıyla bile ilgilenmiyor. Masraflarımızı karşılamak için vereceği bir iki kuruşu bile ondan büyük bir zorlukla alıyoruz; hatta, kendine bir düzen kuracağı tehdidini bile savurduğu oluyor. Bu dalgın tavırlar hakkında herhangi bir açıklamada bulunmaya da hiç yanaşmıyor.

Buna dayanmak çok zor. Yürek paralayıcı bir durum bu. Benim ne kadar zayıf olduğumu bildiğiniz için bu hiç hoşa gitmeyen maceraya son vermek konusunda bana bir tavsiyede bulunabilirseniz şimdiye kadar yapmış olduğunuz bir sürü dostça yardıma bir yenisini daha eklemiş olursunuz. Çocuklardan sevgiler, bereket hiçbir şeyden haberi olmayan yabancıdan gülücükler. Saygılarımı sunarım, Bay Copperfield.

Üzgün dostunuz,
Emma Micawber”

Bayan Micawber gibi tecrübeli bir kadına kocasını sabırla yumuşak kalplilikle yeniden kazanmaya çalışmasını tavsiye ettim. Bununla görevimi iyice yapmış olduğuma inanamadım; ama, mektup beni uzun uzadıya Bay Micawber’i düşünmeye zorladı.

XLIII
BİR BAŞKA HATIRA

Bir kere daha hayatımın en unutulmaz devresinde durmama izin verin. Şöyle yana çekileyim de o günlerin hayallerinin boş bir yerde gölgeme eşlik edişlerini göreyim.

Haftalar, aylar, mevsimler geçiyor. Bunlar bir yaz gününden, bir kış akşamlarından pek farklı değil. O iki kuşa benzeyen hanımların evinde bir çöp bile yer değiştirmiyor. Saat gene ocağın üzerinde çalışıyor, barometre taşlıkta asılı duruyor. Saat de, barometre de hiçbir zaman doğru çalışmıyor; ama, biz ikisine de canı gönülden inanıyoruz.

Kanunen rüştümü ispat ettim. Yirmi bir yaşında olmanın ağırbaşlılığına kavuştum. Yalnız, insana şöyle fırlatılıp atılıveren cinsten bir ağırbaşlılık bu. Neler yaptığımı bir düşüneyim bakalım.

O vahşi stenografi esrarının dize getirdim. Bu sanattaki başarılarımdan ötürü büyük ün kazandım. On bir arkadaşla birlikte bir sabah gazetesi hesabına Meclis görüşmelerini takip ediyordum. Geceler gecesi hiçbir zaman gerçekleşmeyen tahminleri, hiçbir zaman gereği iyice yerine getirilemeyen meseleleri, sadece zihinleri karıştırmak için yapılan açıklamaları not ediyorum. Kelimeler arasında yuvarlanıyorum. Siyasi hayatın değerini bilemeyecek kadar geri plandayım. Bu konuda bana hiç güvenilmez, hiçbir zaman da değişmeyeceğim.

Benim zavallı sevgili Traddles’cığım da aynı işte bir kere talihini denedi, başarısızlığını da büyük bir neşeyle kabul etti. Bana da kendini pek yavaş bulduğunu söyledi. Gene aynı gazetede arasıra çalışılıyor. Kuru konuları toparlayıp daha olgun kafalara uyacak biçime sokuyordu. Baroya da girdi. Ben ise daha başka bir yolda ilerledim. Korku içinde titreyerek yazarlığa başladım. Küçük bir şey yapıp bir dergiye gönderdim. Yazı dergide yayınlandı. O günden beri daha bir sürü yazı yazdım. Yazılarım için artık para alıyorum. Kısacası, durumum iyi. Gelirimi sol elimin parmaklarıyla sayarken üçüncü parmağı geçip dördüncünün ortasına kadar geliyorum.

Buckingham Caddesi’ndeki evden taşınıp bir vakitler pek beğendiğim eve yakın küçük bir eve taşındık. Yalnız, Betsey Teyzem burada kalmayacak. O da bu evin yakınında daha küçük bir eve taşınmayı tasarlıyor. Dover’deki evi de iyi şartlarla sattı. Bu neye işaret: Evleneceğime mi: Evet.

Evet, Dora ile evleniyorum. Lavinia ile Clarissa evlenmemize izin verdiler, kanaryalar gibi de çırpınıp duruyorlar. Dora’nın çeyizini hazırlamayı Lavinia üzerine aldı. Clarissa ile büyükteyzem de, Dora ile bana eşya aramak için Londra’nın altını üstüne getiriyorlar. Bu inceleme töreni olmadan beğendikleri eşyayı alıverseler onlara daha kolay olur, çünkü biz dükkâna gidince Dora orada başka bir şey görüp onu beğeniveriyor.

Peggotty de işe yaramak için geliyor, hemen çalışmaya başlıyor. Onun işi de her şeyi tekrar tekrar temizlemek. Ağabeyinin de geceleri karanlık sokaklarda yanından geçenlerin yüzlerine baka baka gezindiğini görüyorum. O ciddi gölgesi uzaklaşırken onun neyi aradığını, neden korktuğunu bildiğim için ben de böyle zamanlarda onunla hiç konuşmuyorum.

Her şeye rağmen gene de bir rüya alemindeyim; şaşkın, mutlu, telaşlı bir rüya bu. Olacağına inanamıyorum. Sokaktan geçenlerin öbür gün evleneceğimi bilmediklerine de bir türlü inanamıyorum. Evlenme işlemleri için Surrogate’e gittiğim zaman hiçbir güçlükle karşılaşmıyorum. Traddles’ın yanımda bulunmasına da lüzum yok ama, o her zaman beni destelemek için yanımda bulunuyor.

Traddles’a: “İnşallah bir daha buraya kendi işin için gelirsin” diyorum. “Hem de en kısa zamanda.”

“İyi dileklerine teşekkür ederim, sevgili Copperfield’ciğim. İnşallah öyle olur. Onun beni hep bekleyeceğini, dünyanın en tatlı kızı olduğunu bilmek beni avutuyor.

“Sophy’yi arabadan kaçta karşılayacaksın?” diye soruyorum. Traddles o babayadigarı eski gümüş saatine bakarak: “Yedide” diyor. Bu saat onun okuldayken su değirmeni yapmak için içinden bir tekerleğini çıkardığı eski saat. Agnes Wickfield’in geleceği saat de aşağı-yukarı buna yakın, değil mi?”

“Biraz daha geç. Sekiz buçukta gelecek o.”

Traddles: “İnan bana” diyor, “sanki evlenen benmişim gibi seviniyorum. Bu maceranın böyle mutlu olaya katıp onun da Agnes’le birlikte gelinin nedimesi olmasını istemene hararetle teşekkür etmem gerekir. Gösterdiğin dostluğun farkındayım.”

Traddles’ı duyuyorum, onunla tokalaşıyoruz, konuşuyoruz, yürüyoruz, yemek yiyoruz, bu böylece sürüp gidiyor ama, ben inanamıyorum. Hiçbir şey gerçek değil.

Sophy, Dora’nın halalarının evine vaktinde geliyor. Pek güzel değil ama, inanılmayacak derecede hoş bir yüzü var... Tanıdığım insanların en samimi, gösterişsiz, çekici olanı, Traddles onu bize gururla tanıştırıyor. Dakikası dakikasına tam on dakika ellerini ovuşturuyor. Yaptığı isabetli seçmeden ötürü kendisini kutladığım zaman da saçlarının bütün telleri dimdik havaya fırlıyor.

Agnes’i de Canterbury arabasından alıp getirdim; o neşeli, güzel yüz gene aramıza karıştı. Agnes, Traddles’ı çok seviyor. İkisinin buluşmasını seyretmek gerçekten çok zevkli. Hele Traddles’ın dünyanın en sevimli kızını onunla tanıştırmasına seyirci olmak pek hoş. Gene de inanmıyorum. Güzel bir akşam geçiriyoruz, hepimiz çok mutluyuz, hâlâ inanamıyorum. Kendimi toparlayamıyorum. Mutluluğum başlarken ben bunun tadını çıkaramıyorum. Sisli, huzursuz bir haldeyim. Sanki birkaç hafta önce, sabahleyin erkenden yataktan kalkmış da bir daha hiç yatmamış gibiyim. Dünün ne zaman olduğunu da çıkaramıyorum. Evlenme iznini de aylardan beri cebimde taşıyormuş gibiyim.

Ertesi gün hep birlikte evi, bizim evimizi, Dora ile benim evimizi görmeye gittiğimiz zaman da kendimi o evin sahibi gibi göremedim. Oraya sanki bir başkasının izniyle gelmişim. Evin gerçek sahibi birazdan gelip beni görmekten sevinç duyduğunu söyleyecekmiş gibi geliyor.

Evlenme töreninin de bir başkasına ait olduğuna neredeyse inanacağımı. Bir rüya alemindeyim sanki. Törenden sonra Dora’nın zavallı babasının orada bulunamayışına ağlayışı bile rüya sanki, tatlı karımı koluma alıp bir sis perdesi altında yarım yamalak gördüğüm insanların, eşyanın, organların, kilise pencerelerinin arasından çıkıp gidişim bile hayal. Davetlilerin arasından geçerken bizim ne genç bir çift olduğumuzu, Dora’nın ne sevimli bir küçükhanım olduğunu fısıldayışları bile hayal. Arabayla dönerken hepimizin pek neşeli, pek geveze oluşumuz da hayal Agnes’in neşeyle gülüşü, Dora’nın Agnes’e daha da fazla bağlanıp hâlâ onun elini sıkı sıkı tutuğu da hayal. Evdeki kahvaltıdan sonra Dora’nın üstünü değiştirmek için ortadan kaybolması, Betsey teyzemle Clarissa’nın yanımızda kalması, hep birlikte bahçede gezinmemiz bile hayal. Dora en sonunda davetlilerle vedalaşmaya başladığı sırada herkesin onun etrafını sarması, sevgilimin çiçeklerle neredeyse bezenmiş bir halde, hem ağlayıp hem gülerek kıskanç kollarımın arasına atılması da hayal.

Bizimle gelecek olan Jip’i kucağıma almak istediğim halde Dora’nın köpeği kendisinin taşıması gerektiğini, yoksa Jip’in bundan evlendi diye onu artık sevmediği anlamını çıkarabileceğini söylemesi de hayal. Kol kola gidişimiz, Dora’nın durup arkasına baktıktan sonra: “Bir kimseye kızmış ya da haksız davranmışsam, ben böyle bir şeyi hatırlamıyorum” deyip ağlaması da hayal. Minik elini sallayışı, bir kere daha evden gidişimiz de hayal. Dora’nın bir kere daha durup geriye bakması, telaşla Agnes”n yanına koşup yalnız ona son bir ayrılış öpücüğü vermesi hayal.

Yola çıkıyoruz, ben de rüyadan uyanıyorum. En sonunda, gerçek olduğuna inanıyorum. Yanımdaki çok sevdiğim o benim sevgili, sevgili karıcığımdır.

Dora: “Şimdi mutlu musun bari, budala çocuk?” diye soruyor. “Pişman olmayacağına emin misin?”

***

Bir yana çekilip o günlerin hayaletlerinin yanımdan geçişlerini seyrettim. Onlar gittiler ben de hikâyemin yolculuğuna dönüyorum.

XLIV
EV İDARE EDİŞİMİZ

Balayı bitip, nedimeler de evlerine döndükten sonra kendimi bana ait o küçük evde Dora ile baş başa oturur bulmak pek garip bir durum yaratmıştı. O pek leziz eskiden kalma sevişme işinden başka yapacak bir şeyim yoktu.

Dora’yı her zaman yanıbaşımda bulmak öylesine inanılmaz bir şey gibi görünüyordu ki! Onu görmek için dışarı çıkmak zorunda olmayışım da inanılacak şey değildi. Onun yüzünden dertlenip kendime işkence etmeyişim, ona mektup yazmak zorunda olmayışım, onunla yalnız kalmak için birtakım şeyler tasarlamak zorunda bulunmayışım pek garipti.

Mecliste müzakere olup da eve geç döndüğüm geceler, yolda yürürken Dora’nın evde olduğunu düşünmek bana pek tuhaf geliyordu. Yemeğimi yerken benimle konuşmak için yavaşça aşağıya inişi harikulade bir şeydi. Saçlarını mutlaka kâğıtla sarmış olduğunu bilmek de pek hayret uyandırıcı bir işti.

Ev idaresi konusunda bizim kadar bilgisiz iki toy kuşun bulunabileceğini pek sanmıyorum. Hizmetçimiz vardı elbette. Eve o bakıyordu. Bu kadının aslında Bayan Crupp’un kızı olduğuna, kimliğini bizden gizlediğine hâlâ inanırım, çünkü Mary Anne adındaki bu hizmetçiyle başımız pek derde girmişti. İlk kavgamıza da o yol açtı.

Bir gün Dora’ya: “Hayatım” dedim, “acaba Mary Anne zaman diye bir şey olduğunu biliyor mu dersin?”

Dora saf saf başını önündeki resimden kaldırarak: “Niçin sordun, Doady?” dedi.

“Çünkü saat beş oldu, hayatım; oysa, dörtte yemek yiyecektik.”

Dora, dalgın dalgın saate baktı, saatin hep ileri gittiğini hatırlattı.

Kendi saatime bakarak: “Tam tersine sevgilim” dedim, “beş dakika geri kalmış.”

Karıcığım beni sakin olmaya razı etmek için geldi dizlerime oturdu, elindeki kalemle burnuma boydan boya bir çizgi çekti. Çok hoşuma gitmesine rağmen bu hareket benim karnımı doyurmamıştı.

Mary Anne’i disipline sokmakla bir ilgisinin bulunmadığını düşünerek kaşlarımı çattım.

Dora, dizlerimde oturmasına devam ederek: “Kötü oğlumun alnındaki o kırışıklıklar da nedir?” diye sordu, kalemle üzerlerinden geçti. Kalemi daha koyu çizebilsin diye ucunu da ağzına götürüp ıslatıyordu. Alnımda böyle harıl harıl uğraşması her şeye rağmen hoşuma gitmişti.

“Hah, işte şimdi iyi çocuk oldun!” diye söylendi. “Gülmek insanın yüzünü öylesine güzelleştiriyor ki!”

“Ama, sevgilim...” dedim.

Dora bir öpücükten sonra: “Hayır, hayır, lütfen, hayır” diye bağırdı. “Yaramaz bir Mavi Sakal olayım deme. Öyle pek ciddi olma!”

“İyi ama, benim değerli karıcığım, bazen de ciddi olmamız gerekiyor. Şu yanımdaki iskemleye otur bakayım. O kalemi de ver bana. Hah, işte şimdi oldu. Biraz daha ciddi konuşalım.” Ne küçücük eli vardı! Parmağındaki nikâh yüzüğü ne küçücüktü! “Biliyorsun ki, sevgilim, insanın yemek yemeden sokağa çıkması pek de huzur verici bir şey değildir. Söyle, öyle mi değil mi?”

Dora, hafifçe: “H-ha-hayır” dedi.

“Sevgilim nasıl da titriyorsun öyle!”

“Beni azarlamaya başlayacağını bildiğim için” diye acıklı bir sesle bağırdı.

“Tatlım, ben sadece mantıklı olmaya çalışıyorum” dedim.

“Ama, mantıklı olmak azarlanmaktan da kötü!” diye pek zavallı bir halle bağırdı. “Ben mantık öğrenmek için evlenmedim. Benim gibi küçük bir zavallıya mantık öğretmeye kalkacaksan, bana bunu önceden söylemeliydin, zalim çocuk!”

Dora’yı yatıştırmaya çalıştım ama, o yüzünü öbür yana çevirdi, buklelerini iki yana sallayarak: “Seni gidi zalim çocuk seni!” diye defalarca bağırdı, öyle ki artık ben de ne yapacağımı şaşırdım. Şaşkınlığım içinde odada birkaç defa aşağı, yukarı gezindim, gene yanına geldim:

“Dora, sevgilim!”

“Hayır, ben senin sevgilin değilim. Çünkü sen benimle evlendiğine pişmansın; öyle olmasaydı benimle mantık üzerine konuşmaya kalkmazdın.”

Bu haksızca suçlamaya öyle kırılmıştım ki ciddi davranmaya cesaret edebildim.

“Bak şimdi, Dora’cığım,” dedim. “Sen pek çocuk gibisin saçma sapan konuşuyorsun. Dün yemeği yarım bırakıp gitmek zorunda kaldığımı mutlaka hatırlayacaksın. Evvelsi gün de aceleyle iyice pişmemiş yemeği yiyip adamakıllı hastalanmıştım. Bugün ise hiçbir şey yemiyorum. Kahvaltıyı ne kadar çok beklediğimizi de söylemeye çekiniyorum... Sonra, su da kaynamadı. Seni hor görmek istemem ama, şekerim, hiç de rahat bir hayat sayılmaz bu!”

“Ah, seni gidi zalim çocuk, seni! Benim hoşa gitmeyecek bir kadın olduğumu söylüyorsun ha?”

“Bak, hayatım, böyle bir şey demediğimi sen de pekâlâ biliyorsun.”

“Benim sana rahat bir hayat sağlamadığımı söyledin.”

“Evdeki hayatın rahat olmadığını söyledim.”

“İkisi de aynı şey!” diye bağırdı. Gerçekten de öyle düşünmüş olmalı ki pek üzüntülü bir halde ağlamaya koyuldu.

Dora’nın o küçücük yumuşacık kalbini yaralamıştım, onu bir türlü avutamıyordum. Ağlarken öyle acıklı bir hal almıştı ki, “Kim bilir neler demişim ki bu kadar üzüldü” diye düşündüm. Alelacele gitmek zorunda kalmıştım. Geç vakte kadar da eve dönemedim. O gece pişmanlık duygularıyla vicdanım öylesine sızladı ki bir türlü rahat edemedim. Bir katilden farksız hissediyordum kendimi, müthiş bir kötülük yapmış olma duygusunun etkisi altındaydım.

“Bir şey yok, Trot” dedi. “Otur, otur, bizim Küçük Tomurcuk’un biraz keyfi kaçmıştı. Ona arkadaşlık ettim. Hepsi bu kadar.

“İnan bana, Betsey Teyze,” dedim. “Ben de bütün gece Dora’nın üzgün olduğunu hatırladıkça keyfim kaçtı. Yalnız ona sevgiyle, kibarca, evimizin işlerinden söz etmek istemiştim.”

Büyükteyzem bana cesaret verecek şekilde başını salladı. “Sabırlı olmasın, Trot” dedi.

“Elbette. Allah biliyor ya, mantıksız davranmak istemem, Betsey Teyze.”

“Elbette, elbette ama, Küçük Tomurcuk çok narin bir tomurcuk, rüzgârın ona karşı çok yumuşak davranması gerekiyor.”

Karıma karşı böyle şefkatli davranmadığı için büyükteyzeme içimden teşekkür ettim. Bunu anladığına da emindim. Ocağın başında bir süre oturduktan sonra: “Acaba Dora’ya ara sıra öğüt verip tavsiyelerde bulunmam ikimiz için de faydalı olmaz mı, ne dersin?” diye sordum.

Büyükteyzem duygulanarak: “Tort” dedi, “hayır, benden böyle bir istekte bulunma.”

Sesi öylesine ciddiydi ki şaşırarak gözlerimi kaldırıp baktım.

“Geçmiş günlerime bakıyorum da şimdi mezarlarında yatan bazı kimseleri, onlarla daha iyi geçinmemin mümkün olduğunu düşünüyorum,” dedi. “Başkalarının evliliği hakkında kötümser düşünceler beslediysem, kendiminki böyle olduğu için yapmışımdır bunu. Onu geçelim. Yıllar yılı somurtkan, homur homur söylenen huysuz bir kadın olarak yaşadım. Hâlâ da öyleyim, hep öyle kalacağım. Yalnız ikimiz birbirimize iyilik ettik. Hiç değilse sen, bana iyilik ettin, Trot. Günün bu saatinde aramız açılmamalı. ”

“Aramız mı açılacak?” diye haykırdım.

Betsey Teyze, elbisesini düzelterek: “Yavrum, yavrum!” dedi. “Herhangi bir şeye karışırsam Küçük Tomurcuk’u ne kadar üzeceğimi, aramızın ne kadar çabuk açılacağını bir peygamber bile kestiremez. Yavrumuzun beni sevmesini, bir kelebek kadar neşeli olmasını istiyorum.”

Betsey Teyze’nin haklı olduğunu hemen anladım, sevgili karıma karşı beslediği iyi niyetli duyguları iyice öğrenmiş oldum.

“Bunlar ilk yıllar, Trot” dedi. “Dünya bile bir günde kurulmamış. Karını sen hiçbir etki altında kalmadan kendin seçtin.” Bir an için Betsey Teyze’nin yüzünün bulutlanır gibi olduğunu fark ettim. “Üstelik, çok güzel, çok şefkatli bir kız seçtin. Bu senin hem görevin, hem eğlencen olacak. Geleceğinizi ikiniz aranızda kararlaştırın. Size hiç kimse yardım edemez. Her şeyi kendi kendinize halledeceksiniz. Bu, bir evliliktir, Trot. İkinize de Tanrı yardımcı olsun, çünkü siz şimdiki halinizle bir ormanda kalan iki bebekten farksızsınız.”

Haklıydı. Bizimle ilgisi olan herkes bizi aldatmak için sözleşmişti sanki. Bir dükkâna girdik mi bu, kötü, bozulmuş malların ortaya çıkarılması için işaret sayılıyordu. İstakoz almaya kalksak içi su dolu oluyordu, aldığımız etlerin hepsi sert çıkıyordu, ekmeklerimizde kabuk namına bir şey yok gibiydi. Bu başarısızlıklara uğrarken de sanki bir alay başarı elde etmişçesine masraf yapıyorduk.

Evimize ziyafete yemeğe gelen ilk misafir, Traddles oldu. Buna “ziyafet” diyebilmek için bin şahit isterdi ya! Bir sürü aksilik birbirini kovaladı, gecemiz berbat oldu. Traddles gittikten sonra Dora olanlara çok üzüldüğünü söyledi, benden kendisine ev idaresini, yemek pişirmeyi öğrenme konusunda yardımcı olmamı istedi. Kısa bir süre sonra da harikulade bir ev kadını olacağına söz verdi. Sözünü yerine getirmek amacıyla tablaları ovup parlattı, kalemin ucunu sivriltti, kocaman bir hesap defteri aldı. Jip’in yırtmış olduğu yemek kitabının yapraklarını dikkatle dikti. Gerçekten de dediği gibi “iyi” olmak için çok büyük bir çaba harcıyordu. Yalnız, sayılar gene eski huylarından vazgeçmemişlerdi: Bir türlü toplanmıyorlardı. Bazen onun parlak yüzünün sıkıntıyla bulutlandığını görüp yanına gidiyordum:

“Neyin var Dora?”

Üzgün bir halde başını kaldırıp bakıyordu: “Sayılar doğru çıkmıyor,” diye mırıldanıyordu. “Bunlar başımı da öyle ağrıtıyor ki! İsteklerimin hiçbirini de yapmıyorlar.”

“Hadi öyleyse beraber yapalım,” diyordum. “Nasıl yapılacağını göstereyim sana.”

Hesabı pratik bir şekilde öğretmeye çalışıyordum. Dora beni beş dakika kadar dikkatle dinleyebiliyor, sonra müthiş yorulduğundan söz etmeye başlayıp saçlarımı kıvırarak, yakamla oynayarak konuyu hafifletmeye çalışıyordu. Sertçe bir tavırla bu oyunlara son vermek istesem pek korkuyor, huzursuz bir hal alıyordu. Onunla ilk tanıştığım zamanki neşeli halini hatırlayıp da benim çocuk-karım olduğunu söylememe iyice kızınca, ben de kalemi bırakıp, gitar kutusunu getirtiyordum.

Pek çok işim, çeşit çeşit üzüntülerim vardı ama, hep aynı düşünceler yüzünden bunları içimde saklamak zorundaydım. Şimdi bunun doğru olmadığına kesinlikle eminim ama, çocuk-karımın hatırı için böyle davranmak zorundaydım. Göğsümü araştırıp sırlarımı hiçbir şey saklamadan bu kâğıtlara sıralıyordum. Güzel havada yürüyüp havanın o çocukça neşemle dolu olduğu geçmişteki yaz günlerini hatırlayınca, hayallerimin gerçekleşmesinde bir eksiklik bulunduğunu seziyordum. Yalnız bunun için bulunduğumuz zaman aktarılmasına imkân olmayan geçmişin yumuşamış zaferi olduğunu tahmin ediyorum. Ara sıra karımın bana akıl verebilmesini istediğim de oluyordu. Beni idare edebilecek kuvvetli bir yaratılışta olmasını, gelişmemi sağlamasını da istiyordum.

Yaş bakımından ben de bir çocuk-kocaydım. Bu sayfalarda belirtilenlerden başka bir kederim, ya da tecrübem olmamıştı. Bir hata işlediysem -ki bunu pek çok kere yapmış olabilirdim- aşkın beni yanıltması sonucunda, aklımın kıtlığından yaptığıma emin olabilirsiniz. Gerçekleri olduğu gibi yazıyorum. Şimdi onları küçümsemekle de elime bir şey geçmez.

Hayatımızın üzüntülerini, tasalarını hep ben üzerime almıştım, bunları paylaşacak bir ortağım yoktu. Ev işleri konusunda gene eskisi gibiydik. Yalnız, ben bunlara alışmıştım. Dora’nın da artık pek seyrek üzüldüğünü gördükçe seviniyordum. Gene o eski çocuksu tavırlarıyla beni çok seviyordu, o eski kusurlarından gene pek memnundu, cıvıl cıvıl neşe saçıyordu.

Parlamentodaki görüşmeler ağırlaşınca, yani süreleri uzayıp da ben eve geç gelince Dora ayak seslerimi duyar duymaz yerinden fırlıyor, beni karşılamak için aşağıya iniyordu. Evde yazı yazmam gerektiği akşamlar da, vakit ne kadar geç olursa olsun, sessiz sedasız yanı başımda oturuyordu. Öyle uysal davranıyordu ki, uyuyor sanıyordum. Ben işimden başımı kaldırınca mavi gözlerinin o daha önceden anlattığım sakin dikkatiyle bana baktığını görüyordum.

Bir gece masamı kaparken göz geze geldik.

“Aman ne yorucu mahlûksun!” dedi.

“Aman, sen de ne yorucu kızsın!” diye takıldım. “Bir dahaki sefere sen git yat, sevgilim. Senin için çok geç.”

Yanıma gelerek: “Hayır yatmaya gönderme beni!” diye yalvardı.

Tuhaf değil mi, boynuma sarılmış hıçkırıyordu. “Dora!” dedim. “İyi değil misin, sevgilim? Mutlu değil misin?”

“Çok iyiyim, çok da mutluyum” dedi. “Durup senin yazı yazmanı seyretmeme izin vereceksin! Değil mi, söyle?”

“Bu parlak gözler için gece yarısı ne müthiş bir manzara!”

“Ah, kibirli çocuk!” dedim ama, kibir değildi bu. Sadece benim ona karşı gösterdiğim hayranlıktan ileri gelen zararsız bir sevinçti. O bunu söylemeden önce de gayet iyi biliyordum.

“Gözlerimi güzel buluyorsan, her zaman durup yazı yazmanı seyredeceğimi söyle. Gözlerimi güzel buluyor musun?

“Hem de çok güzel.”

“Öyleyse, dediğimi yap.”

“Ama, bu gözlerinin parlaklığını artırmaz sanırım. Dora.”

“Artıracaktır, çünkü sen sessiz hayallerle doluyken de beni unutamayacaksın, zeki çocuk. Çok, pek budalaca bir şey söylersem kızar mısın? Her zamankinden daha budalaca bir şey, ama.” Dora bunu sorarken omzunun üstünden yüzümü gözetliyordu.

“Kimbilir ne harikulade bir şeydir!” dedim.

“Yalvarırım, kalemlerini ben tutayım, ne olur, izin ver! Bu kadar çok çalıştığın o saatler süresince ben de bir şeyler yapmak istiyorum. Kalemlerini tutabilir miyim?”

“Evet” dediğim zaman duyduğu sevinci hatırladıkça gözlerim yaşarıyor.

Ondan kısa bir süre sonra Dora evin anahtarlarına da sahip çıktı. Evin içinde narin beline bağlanmış minik bir sepet içinde anahtarları şıngırdatarak dolaşmak hoşuna gidiyordu. Anahtarların ait oldukları yerlerin kilitli olduğuna pek ender tesadüf ediyordum. Anahtarlar, Jip’e oyuncak olmaktan başka da pek az işe yarıyordu. Yalnız, Dora durumdan memnundu. Bu da beni memnun ediyordu. Bu şakacıktan ev idaresi onun pek hoşuna gidiyordu, sanki eğlenmek için evcilik oynuyormuşuz gibi mutluydu.

İşte böylece devam edip giderken, Dora Betsey Teyze’ye karşı da bana olduğundan daha az muhabbetli değildi. Ona sık sık bir zamanlar kendisinden nasıl korktuğunu, onu “asık suratlı yaşlı bir kadın” sandığını anlatıyordu. Betsey Teyze’nin herhangi bir kimseye bu derece körü körüne uyduğunu hiç görmedim. Jip hiç oralı olmuyordu ama, büyükteyzem köpeğin gönlünü almaktan da geri kalmıyordu. Pek çalgı sevmezken, her Allah’ın günü Dora’nın gitarını dinliyordu. Beceriksizliklere hiç ağzını açıp bir şey söylemiyordu. Dora’nın hoşlandığı şeyleri alıp onu şaşırtıp sevindirmek için uzun yol yürüyüşlerini göze alıyordu. Bahçeden içeri girip de odada onu bulamayınca merdiven başında bütün evde çınlayan neşeli bir sesle: “Küçük tomurcuk nerede?” diye bağırmaktan kendini alamıyordu.

XLV
DİCK, BETSEY TEYZE’NİN
TAHMİNLERİNİ GERÇEKLEŞTİRİYOR

Doktor’u bırakalı epey olmuştu. Yalnız, evine yakın oturduğum için onu sık sık görüyordum. Ayrıca hep birlikte birkaç kere de evine yemeğe ya da çaya gitmiştik. Asker Ana Doktor’un evini kendisine karargâh yapmıştı. Eskiden neyse gene oydu, başlığının üzerinde de gene o eski ölümsüz kelebekler uçuşuyordu.

Hayatım boyunca tanıdığım daha başka bazı anneler gibi Bayan Markleham de eğlenceye kızından fazla düşkündü. Bu bakımdan, Doktor’un Annie’nin bol bol eğlenmesini istemesi de Bayan Markleham’in pek işine gelmişti. Asker Ana’nın farkına varmadan, Doktor’un yaralarını deştiğine eminim. Bir gün ben de oradayken damadına şöyle dedi: “Aman hayatım, Annie’nin burada kapalı kalmasının pek can sıkıcı olacağını biliyorsundur sanırım.” Doktor başını salladı. Bayan Markleham, yelpazesini sallayarak: “Annesinin yaşına gelince durum değişecek,” dedi. “Beni sevdiğim insanlarla hapsetseniz dışarı çıkmayı hiç aklıma getirmem. Ama, ben Annie değilim, Annie de anası değil.”

Doktor: “Elbet, elbet” dedi.

“Sen insanların en iyisisin. Yo, her zaman arkandan söylediğim gibi şimdi de bu sözleri yüzüne karşı söylemeliyim.” Doktor, kaynanasının sözlerini yalanlamak ister gibi bir hareket yapmıştı. “Evet, sen insanların en iyisisin, buna şüphe yok ama, zevklerin, isteklerin Annie’ninkilerle bir olamaz, değil mi ya?”

Doktor üzgün bir sesle: “Hayır” dedi.

Bayan Markleham, damadını birkaç kere şefkatle okşadıktan sonra: “Onun için,” dedi. “Her zaman, her mevsimde beni işe koşabilirsin. Şimdi senin emrinde olduğumu bil, lütfen. Annie ile operalara, konserlere, sergilere, her yere gitmeye hazırım. Hiçbir zaman da beni yorulmuş görmeyeceksin. Ödev her şeyden üstündür, sevgili Doktor’cuğum.”

Dediği kadar vardı. Bayan Markleham o günden sonra hiç yorulmak, didinmek bilmeden kızını gezdirmeye koyuldu. Jack Maldon evlerine pek seyrek uğruyordu. Bizim Dick de gene Doktor’un yazılarını kopya etmekle meşguldü. Bir akşam bana Doktorla karısının arasındaki gergin havadan söz etti, bunun nedenlerini öğrenmek istedi.

“Doktor karısına kızgın değil ya, Trotwood?” diye sordu.

“Hayır. Karısına çok bağlıdır o” dedim.

Dick: “Öyleyse bu iş oldu, oğlum!” dedi, sonra ayağa kalktı. Karşımda durdu. Deminkinden daha heyecanlı bir halde başını sallıyor, durmadan göğsünü yumrukluyordu. Onu gören içinde ne kadar hava varsa hepsini göğsüne vura vura dışarı çıkardığını düşünebilirdi. “Sakat kafalı zavallı bir adamcağız! Bir budala. Aklı kıt bir adam...” diye söyleniyordu. “Şimdi senin yanında duran adamdan söz ediyorum. Yalnız, bu adam, harikulade insanların yapamadıklarını yapacak, göreceksin! Ben onları bir araya getireceğim, oğlum. Bir deneyeceğim. Bana suç yüklemezler. Bana karşı gelmezler. Yanlış bir hareket yapsam bile yaptıklarıma aldırmazlar. Ben sadece Dick’im. Dick’e kim aldırır ki! Dick bir hiçtir. Hmgh!” Sanki kendini üflüyormuş gibi bir soluk koyuverdi.

Esrarını bu kadarcık olsun bana çıtlatması bir talih eseriydi, çünkü bu sırada, Betsey Teyze’yle Dora’yı eve getiren arabanın bahçe kapısının önünde durduğunu duyduk.

Dick: “Tek kelime söylemeyeceksin, oğlum!” diye fısıldadı. “Bütün kabahati Dick’e yükle. Budala Dick’e... Deli Dick’e. Bir süreden beri buna bir çare bulmaya çalışıyordum, buldum en sonunda!”

Bu konuda başka bir tek kelime söylemedi. İki, üç hafta da bu konuyla ilgili bir şey duymadım. Sonra yarım aklıyla ya bu meseleyi bütün bütün unuttuğuna ya da vazgeçtiğine kanaat getirdim. Derken, bir akşam Betsey Teyze’yle, Dora’yla Strong’lara gittiğimiz zaman Dick’in bu konuyu hiç aklından çıkarmamış olduğunu anladım.

Bayan Markleham Dr. Strong’un kütüphanede olduğunu bilmeden oraya girmiş, onu vasiyetini yazdırırken yakalamış. Bunu gelip bize haber verince Dick yerinden kalktı. Annie’yi kolundan tutup kütüphaneye götürdü. Biz de arkalarından gittik.

Dick’in aracılığı umduğumuzdan daha iyi sonuç verdi. Annie uzun zamandan beri içinde sakladığı sözleri kocasına söyledi, ondan özür diledi. Bundan sonra kocasına layık olmaktan başka hiçbir düşüncesi kalmadığını belirtti. Dr. Strong da karısının bu sözleri karşısında yumuşayıverdi. Artık Strong’ların evindeki gergin hava kaybolmuştu. Yalnız, bu arada Annie, Jack Maldon meselesinden ötürü, annesini suçlamış, Bayan Markleham de damadının yanında zor durumda kalmıştı.

Annie, kollarını kocasının boynuna dolamıştı. Dr. Strong da başını karısına doğru eğmiş, beyaz saçlarıyla karısının kumral saçları birbirine karışmıştı.

Annie: “Ah, beni kalbine yakın tut, kocacığım!" diyordu. “Sakın kalbinden dışarı atma! Aramızda herhangi bir anlaşmazlığın bulunduğunu düşünme, böyle bir şeyden de söz etme, çünkü gerçekte öyle bir durum yok. Sadece, bir sürü yetersizlik var. Her geçen yıl, seni daha fazla takdir ettikçe, bunu da daha iyi anladım. Ah, sevgili kocam, beni kalbine yerleştir, çünkü aşkım bir kayanın üzerinde meydana gelmişti, hâlâ da orada.”

Bu sözlerden sonra çöken sessizlik sırasında büyükteyzem pek ciddi bir tavırla Dick’in yanına gitti, hiç telaşlanmadan, adamı okşadı, şapur şupur öptü. “Sen harikulade bir insansın, Dick!” diyordu. Bu sözleri içten gelen bir övme isteğiyle söylemişti. “Bir daha başka türlü görünmeye de çalışma sakın, çünkü ben her şeyi biliyorum.”

Dick’i kolundan çekti, bana da başıyla işaret etti. Üçümüz sessizce odadan çıktık, evimize döndük.

Yolda: “Asker arkadaşımızın da foyası meydana çıktı ya!” dedi. “Hiçbir şey olmasaydı bile sadece bu, benim gece rahat bir uyku uyumamı sağlardı.”

Dick, acıyarak: “Ne yazık ki hali pek bitikti” dedi.

Betsey Teyze: “Ne? Sen bir timsahı bitik halde gördün mü? hiç?” diye sordu.

Dick, sakin bir tavırla: “Ben hiç timsah görmedim ki” diye karşılık verdi.

“O kocamış hayvan işleri karıştırmasıydı hiçbir pürüz çıkmazdı. ” Büyükteyzem kelimelerin üzerlerine basa basa konuşuyordu. “Bazı anneler, kızlarını evlendirdikten sonra onları kendi hallerine bıraksalar da o derece fazla şefkatli davranmasalar çok iyi olur. Talihsiz bir kadını dünyaya getirmelerinin tek karşılığının kızlarını hayattan bezecek kadar üzmek olduğunu düşünüyorlar. Sen ne düşünüyorsun, Trot?”

Ben o gece konuşulanları düşünüyordum. Zihnim hâlâ konuşmalar sırasında kullanılan deyimlerle meşguldü. Mesela bir ara, “Evlilikte zihin ve maksat ayrılığından başka bir ayrılık olamaz” denilmişti. Hatırımda kalan sözlerden biri de “Avare bir kalbin ilk yanlış hareketi,” idi. Bir de “Aşkım bir kaya üzerinde doğmuştu” cümlesi vardı. Neyse, evimize gelmiştik. Dökülmüş yapraklar ayaklarımızın altında yatıyor, sonbahar rüzgârı esiyordu.

XLVI
HABER

Tarihleri hatırlamak konusunda pek zayıf olan hafızama inanmak gerekirse, evleneli bir yıl, belki daha da fazla olmuştu. Bir akşam, o sıralarda yazmakta olduğum kitabı düşüne düşüne, yürüyüşten dönerken Bayan Steerforth’un evinin önünden geçtim. Devamlı çalışma sayesinde başarılarım da o derece artmıştı, o sırada ilk romanımı yazmakla meşguldüm.

O yakınlarda oturduğum sıralarda birçok kereler bu evin önünden geçmiştim, başka yoldan geçmem mümkün olduğu zamanlar bir yana, elbette. Yalnız, bazen de yolu çok uzatmayı göze almadıkça oradan geçmeme imkân yoktu. Onun için, sık sık o evin önünden geçmek zorunda kalıyordum. Adımlarımı sıklaştırarak evin önünden giderken şöyle bir göz atmaktan başka da bir şey yapamıyordum. Evi geçtikten sonra da uzun zaman zihnim onunla meşgul oluyordu. O akşam da yoluma devam ederken derin düşüncelere dalmıştım. Yanı başımda duyduğum bir ses beni şaşırttı. Üstelik, bir kadın sesiydi bu. Bayan Steeforth’un küçük hizmetçisinin sesini tanımakta güçlük çekmedim... hani şu, başlığına mavi kurdeleler takan hizmetçi kız. Evin değişen havasına uymak için olacak, başlığındaki mavi kurdeleleri çıkarmış, koyu kahverengi kurdele takmıştı.

“Acaba içeri buyurup Bayan Rosa ile konuşmak lütfunda bulunabilir misiniz, efendim?” diye sordum.

“Bu gece çağırtmadı ama, bir şey fark etmez. Bir iki akşam önce sizin buradan geçtiğinizi görmüştü. Bana kapı önünde oturup sizi bir daha ne zaman görürsem eve çağırmamı buyurdu.”

Geri döndüm, kılavuzumla yan yana yürürken, Bayan Steerforth’un sağlık durumunu sordum. Hanımının hiç de iyi olmadığını, daha çok odasında kaldığını söyledi. Eve varınca, bahçede bizi beklemekte olan Rosa’nın yanına gittim. Karşılaşmamız hiç de samimi olmadı. Son defa birbirimizden pek öfkeli ayrılmıştık. İçindeki tiksintiyi saklamaya da lüzum görmüyordu. Onun oturduğu iskemlenin arkalığına elimi dayayıp, oturmam için yaptığı daveti geri çevirerek: “Benimle konuşmak istediğinizi söylediler, Bayan Rosa Dartle” dedim.

“Hayır.”

“Ama, kaçmış da.”

“Kaçmış mı?”

“Evet, Steerfoth’tan kaçmış.” Rosa bu sözleri gülerek söyledi. “Şimdiye kadar bulunmadıysa belki hiç bulunmaz. Belki de ölmüştür.”

“Onun ölümünü istemek, Emily hakkında en iyi dilektir.” dedim. “Zamanın sizi bu derece yumuşatmış olmasına çok sevindim.”

Bu sözlerime karşılık vermedi; yalnız, tehdit dolu bir bakışla güldü. Yerinden kalkıp gitti. Mutfağın bahçesiyle çimenliği birbirinden ayıran bölümde durup Littimer’i çağırdı. Ona efendisiyle Emily’nin nasıl kaçtıklarını anlatmasını emretti. Steerforth, Emily’yi kendisiyle kaçmaya razı ettikten sonra, onu uzaklara götürmüş, Avrupa’nın büyük şehirlerini gezdirmiş. Yalnız, Emily’nin zaman zaman pek üzgün, dalgın tavırlar takınması Steerforth’un canını sıkmaya başlamış. En sonunda Napoli’ye geldikleri zaman Steerforth bir iki gün sonra döneceğini söyleyip evden çıkıp gitmiş. Orada bulunan Littimer, durumu anlatınca zavallı Emily’cik de, Littimer’in bütün gayretlerine rağmen, evden kaçmış, ortadan kaybolmuş.

Biz bunları konuşurken arkamda ayak sesleri duydum. Gelen, Bayan Steerfort’tu. Pek soğuk bir tavırla bana elini uzattı. Çok değişmişti. O dimdik düzgün vücudu eskisi kadar dik durmuyordu. Güzel yüzünde derin çizgiler belirmişti. Saçları da ağarmıştı. Yalnız, oturunca gene o hoş hanımefendi havasına bürünüverdi. Okul günlerimin rüyalarını aydınlatan o kibirli bakışlı parlak gözleri gayet iyi tanıyordum.

“Bay Copperfield’e her şey anlatıldı mı, Rosa?” diye sordu.

“Evet.”

“Hikâyeyi Littimer’den mi dinledi?”

“Evet.”

Ben Bayan Steerforth’a oğlunun, kendisinin Emily’ye yaptıkları haksızlıkları anlatmaya çalışırken Rosa araya girmek istedi. Kadın bunu önledi.

‘Bırak, Rosa, önemi yok,” dedi. Sonra bana döndü: “Duyduğuma göre evlenmişsiniz, öyle mi, efendim?” diye sordu. Evleneli epey olduğunu söyledim. “Durumunuz da iyiymiş galiba,” dedi. “Bu sakin yaşayışım yüzünden benim pek az şeyden haberim oluyor. Yalnız anladığıma göre, ün kazanmaya başlamışsınız.”

“Adımın iyi bir şekilde anılmasını sağlayabildimse ne mutlu bana, efendim” dedim.

Daha yumuşak bir sesle: “Anneniz yok mu?” diye sordu.

“Hayır” dedim.

“Çok yazık! Olsaydı, sizinle koltukları kabarırdı. İyi geceler.”

Steerfoth’un evinden ayrıldıktan sonra, duyduklarımı Bay Peggotty’nin de öğrenmesi gerektiğini düşündüm. Ertesi akşam, onu bulmak için Londra’ya gittim. Yeğenini arıyor, durmadan dolaşıyordu ama, daha çok Londra’ya gittim. Yeğenini arıyor, durmadan dolaşıyordu ama, daha çok Londra’da kaldığını biliyordum. Londra’da bulunduğu zamanlar da benim vaktiyle ona bulduğum mumcu dükkânının üstündeki odada kalıyordu. Londra’ya varınca doğruca o eve gittim. Öteki kiracılardan Bay Peggotty’nin daha dışarı çıkmamış olduğunu öğrendim.

Birkaç çiçek saksısı bulunan pencerenin önüne oturmuş kitap okuyordu. Odası pek derli topluydu. Bir bakışta, odanın Emily’nin oraya dönmesi ihtimaline göre hazırlanmış olduğunu anladım. Benim kapıyı vurduğumu duymamıştı, ancak elimi omzuna koyduğum zaman beni fark etti.

“Bay Davy! Eksik olmayın, efendim, teşekkür ederim, efendim. Bu ziyaretiniz için size canı gönülden teşekkür ederim. Otursanıza. Hoş geldiniz, sefalar getirdiniz, efendim.” Bana uzattığı iskemleye oturdum. “Pek bir şey çıkacağını sanmıyorum ama, bir haber aldım, Bay Peggotty” dedim.

“Emily’den mi?”

“Evet” dedim.

Duyduklarımı anlattığım zaman da kesin bir tavırla: “Yeğenim Emily mutlaka sağ,” dedi. “Bunu nereden, nasıl çıkardığımı bilmiyorum ama içimde, bir ses onun sağ olduğunu söylüyor bana.”

Onunla baş başa verip Emily’nin nerede saklanabileceğini kimin yanında bulunabileceğini düşündük. Aklımıza Martha’dan başka kimse gelmedi. Martha’nın Londra’da olduğunu ikimiz de biliyorduk. Vaktiyle Emily Martha’nın Yarmouth’tan kaçmasına yardım etmişti. Bu defa da Martha’nın Emily’ye bir yardımda bulunması beklenirdi. Marth’yı bulursak Emily’nin izine rastlayabileceğimize emindik. Bunun için, sokağa çıkıp Martha’yı aramaya karar verdik.

Blackfriars köprüsüne yaklaştığımız sırada Bay Peggotty, başını yana çevirdi, tek başına karşı sokağa sapmak üzere olan bir kadın gölgesini gösterdi. Bunun aradığımız insan olduğunu hemen anlamıştım.

Karşıya geçtik, Martha’ya yaklaşmaya başladık. Yalnız, o sırada ben Martha’nın böyle kalabalık sokakta değil de tenha bir yerde daha rahat konuşabileceğini düşündüm. Bunun için, arkadaşıma da Martha’ya kendimizi hemen tanıtmamız gerektiğini, bir süre daha onun arkasından gitmemizin doğru olacağını söyledim. Martha’nın nereye gittiğini de öğrenmek istiyordum.

Yanına pek yaklaşmadan, yalnız, gözden de hiç kaybetmeden yürüdük. Sık sık etrafına bakındığı için yanına yaklaşamıyorduk. Epey uzağa gitti. Biz de arkasından gidiyorduk. Halinden, tavrından belirli bir yere gitmekte olduğunu anlamıştık. Kalabalık sokaklarda bir kimseyi takip etmenin verdiği o gizli heyecan beni amacıma bağlamış, yorgunluk ve bıkkınlık duymamıştım. En sonunda, kasvetli, karanlık bir sokağa saptı. “Şimdi onunla konuşabiliriz” dedim, adımlarımızı sıklaştırıp Martha’nın peşinden gittik.

XLVII
MARTHA

Westmınster’e gelmiştik. Martha da, yakından gelen ayak seslerini duyup kuşkulanmış olmalı ki, adımlarını hızlandırmıştı. Irmağın kıyısında, hapishanenin yakınlarında pek berbat bir sokaktan geçiyorduk. Evler bitip sokağın tenha bir yerine gelince sanki gitmek istediği yere gelmiş gibi durdu. O ana kadar, ben Martha’nın bir eve gitmek üzere olduğunu düşünmüş, bu evle kayıp kız arasında bir bağlantı kurmuştum. Şimdi ise Martha’nın bu kadar yolu ırmak kıyısına gelmek için aştığı anlaşılıyordu. Omzundaki şalı atmıştı. Kendi kendine bir şeyler söylediğini duyar gibi oldum.

Kıyıda sandallar ve tekneler vardı, bunlar sayesinde Martha’ya iyice yaklaşabilmiştik. Bay Peggotty’ye biraz daha uzakta durmasını işaret edip ben iyice yanına yaklaştım. Martha uyurgezer bir hastadan farksızdı. Bir anda, yaptığı çılgınca hareket aklıma korkunç bir ihtimal getirdi. Gözlerimin önünde sularda boğulup gideceğini düşündüm. Atılıp Martha’ya sarıldım: “Martha!” diye bağırdım.

O da bir çığlık koparıp benimle itişti. Öyle kuvvetliydi ki tek başıma onu tutabilir miydim, bilmiyorum. Benim ellerimden daha kuvvetli bir çift el onu çekti. Suyun kıyısından uzaklaştırıp kuru taşların üzerine yatırdık. Orada ağladı, inledi. Biraz sonra da yattığı yerden doğruldu, başını iki elinin arasına alıp oturdu.

Hırsla: “Ah, ırmak!” diye bağırdı. “Ah, ırmak!”

“Şşşt” dedim, “sakin olmaya çalış.”

“Irmağın bana benzediğini biliyorum!” diye bağırdı. “Ben onun öz malıyım. Irmak da köylerden geliyor, bir zamanlar onda da bir kötülük yoktu. Tıpkı benim hayatım gibi o da mutsuz, karanlık yollardan geçip engin denize gidiyor. O da her zaman dertli. Ben de onunla birlikte gitmem gerektiğine inanıyorum.”

Bunları öyle bir sesle söylemişti ki umutsuzluğun ne demek olduğunu anladım.

“Ondan uzak kalamam! Onu unutamam!” diyordu. “Gece, gündüz beni rahat bırakmıyor. Benim layık olduğum ya da bana layık olan yeryüzündeki tek şey bu. Ah, o korkunç ırmak, ah!”

Martha’nın kendini toplayabilmesi çok uzun sürdü. Ona Bay Peggotty’yi hatırlayıp hatırlamadığını sorunca gözlerinden yaşlar boşandı. Sonrada Emily’nin durumunu konuştuk. Martha söz verdi: Emily onu ararsa bize haber verecekti. Ona biraz para vermek istedim, almadı. Gözlerinden boşanmak üzere olan yaşları güçlükle tuttuğu belliydi.

Martha’dan ayrıldıktan sonra Highgate’e doğru yürümeye koyulduk. Bay Peggotty, beni de uğurladı. Ayrılırken, bu yeni çabamızın başarılı sonuçlanması için dua ettik. Adamcağızın yüzünde yeniden düşünceli bir hal belirmişti ki bunu fark etmekte gecikmedim.

Eve vardığım zaman gece yarısını geçmişti. Kendi evimin bahçe kapısından girerken Betsey Teyze’nin bahçe kapısının açık olduğunu, girişteki küçük lambanın ışığının sokağa vurduğunu görünce şaşırdım. Yaşlı kadının gene eski korkularının depreştiğini, hayali haydutlarla uğraştığını düşünerek onunla konuşmaya gittim. Evinin küçük bahçesinde bir adamın durmakta olduğunu görünce daha da şaşırdım.

Adamın elinde bir bardakla şişe vardı, içki içtiği belliydi. Ay ışığı ortalığı enikonu aydınlattığı için sık taflanların arkasına gizlenip içeriyi gözetlemeye koyuldum. Bir zamanlar büyükteyzemin şehirde rastladığı adamdı bu. İçki içtiği gibi yemek de yiyordu, hem de karnı pek acıkmış bir insan gibi iştahla yiyordu. Sanki evi de ilk defa görüyormuş gibi şaşkın şaşkın bakınıyordu. Şişeyi yere koymak için eğildikten sonra pencerelere bakındı. Tedirgin, sabırsız da bir hali vardı; bir an önce oradan uzaklaşmak ister gibiydi.

Girişteki lamba bir an için söner gibi oldu, Betsey Teyze dışarı çıktı. O da huzursuzdu. Adamın eline bir miktar para sıkıştırdı. Paranın şıngırtısını duydum.

Adam: “Bu ne işe yarar ki?” diye sordu:

“Daha fazlasını veremem.”

“Öyleyse ben de gidemem. Al paranı!”

Betsey Teyze, sinirli bir halle: “Seni kötü adam seni!” dedi. “Beni de nasıl oyuncak gibi kullanıyorsun! Hem ben niçin soruyorum yani? Çünkü sen benim ne kadar zayıf olduğumu biliyorsun da ondan. Senden kendimi iyice kurtarabilmem için ne yapmam gerekir? Seni kendi haline bırakmalıyım.”

“Peki, niçin beni kendi halime bırakmıyorsun öyleyse?”

“Bunu sen mi bana soruyorsun? Ne biçim kalbin var senin!”

Adam, huzursuz bir halde durup, sinirli sinirli, avucundaki parayla oynadı, sonra başını salladı. “Yani senin bana vermeyi tasarladığın paranın hepsi bu kadar mı?” diye sordu.

“Verebileceğim para bu kadar. Kayıplara uğradığımı, eskisinden fakir olduğumu biliyorsun. Sana anlatmıştım. Bunları bildiğine göre niçin hâlâ burada durup sinirlendiriyorsun beni? Senin ne hale geldiğini gördükçe üzülüyorum.”

“Gerçekten pek hırpani oldum, bir baykuş gibi yaşıyorum.”

“Elimdekilerin büyük bir kısmını aldın, götürdün. Yıllar yılı kalbimi bütün dünyaya kapadın. Bana karşı vicdansızca, zalimce davrandın. Git de yaptıklarının cezasını çek bakalım, bana verdiğin acıların o uzun, çok uzun listesine yenilerini ekleme.”

“E, çok güzel! Öyleyse şimdilik bu kadarla yetinmem gerekecek desene.”

Adam, her şeye rağmen, gene de Betsey Teyzenin gözyaşlarından utanmışa benziyordu. Şapşal şapşal yürüyerek bahçeden çıktı. Ben de, sanki yeni geliyormuşum gibi, hızlı hızlı bir iki adım attım. O bahçe kapısından çıkarken karşılaştık. O çıktı, ben girdim. Birbirimize şöyle bir kötü kötü baktık.

Telaşla: “Betsey Teyzeciğim,” dedim. “Bu adam gene mi üzdü seni? Bırak da gidip onunla konuşayım. Kim bu adam?”

Büyükteyzem koluma girerek: “Yavrum, içeri gir” dedi. “Benimle de pek uzun konuşma.”

Betsey Teyzenin o küçük salonuna girip oturduk. O, eski günlerde kalma, bir iskemlenin üzerine çakılı duran yuvarlak yeşil yelpazenin arkasına geçti, bir çeyrek saat kadar orada kaldı, ara sıra gözlerini kuruluyordu. Sonra yerinden kalktı, geldi yanıma oturdu. Sakin bir sesle: “Trot” dedi, “o adam kocam.”

“Kocanız mı, Betsey Teyze? Ben onu öldü sanıyordum”

“Benim için öldü ama, aslında yaşıyor.”

Sesimi çıkarmadan şaşkın şaşkın oturdum kaldım.

Büyükteyzem, ağır ağır: “Betsey Trotwood öyle ince duygulara yer verecek bir kimse değildir,” dedi “Yalnız, bir zamanlar bu adama inanmıştı. Onu çok sevmişti, Trot. Her türlü bağlılık, şefkat göstermişti. Adam da onun servetini yağma edip, neredeyse kalbini de kırarak bunların karşılığını iyi verdi doğrusu! İşte bunun için o zavallı kadın bütün duygularını ilk ve son defa olmak üzere bir mezara gömüp, üstünü örttü.”

“Vah benim sevgili Betsey Teyzeciğim!”

Her zamanki gibi elini elimin üzerine koyarak: “Ondan cömertçe ayrıldım,” dedi. “Bana öyle zalimce davranmıştı ki, isteseydim, çok iyi şartlarla ondan ayrılabilirdim. Bunu yapmadım. Verdiklerimi çok geçmeden har vurup harman savurdu, her geçen gün biraz daha kötüye gitti, bir başka kadınla evlendi sanıyorum. Maceraperestin, kumarbazın, hilebazın biri oldu. Şimdi de ne halde olduğunu görüyorsun. Ben onunla evlendiğim zaman çok hoş bir erkekti.” Büyükteyzem bunları söylerken sesinde bir mağrur bir ifade belirtmişti. “Ona inanmıştım. Çok büyük bir budalalık etmişim.” Elimi sıktı, başını salladı. “Artık benim için bu adam bir hiçten ibaret,” dedi. “Hiçten de daha hiç. Arada sırada karşıma çıkınca da başımdan gitsin diye verebileceğimden fazla para veriyorum. Onunla evlendiğim zaman budalanın biriydim. Bu konuda şimdi de akıllanmış değilim. Onu tanıdığım günlerdeki halinin hatrı için, hayallerimin bu gölgesine gene de sert davranamıyorum. Çünkü ben her kadından daha çok sevmiştim.”

Betsey Teyze meseleyi derin bir iç çekişle kapadı, elbisesini düzeltti.

“İşte hayatım,” dedi. “Başlangıcını, ortasını, sonunu öğrendin artık. Bilmediğin bir şey kalmadı. Bir daha birbirimize bu meseleyi hiç açmayacağız. Başkalarına da anlatmayacağız elbette. Bu benim saçma sapan, acı hikâyem, bunu kendimize saklayacağız, Trot.”

XLYIII
EV HAYATI

Gazetedeki görevimi aksatmadan harıl harıl kitabımı da yazmaya çalışıyordum. Kitap yayınlandı, beğenildi. Beni öven sözlerle kulaklarım dolduğu zaman buna hiç şaşmadım, zaten böyle olacağını biliyordum; çalışmalarımı başkalarından daha iyi takdir edecek durumdaydım. Zaten insan tabiatı üzerindeki incelemelerimde anlamıştım. Kendine güvenmesi gereken bir kimse başkaları ona inansınlar diye gösteriş yapmaya asla kalkışmaz. Ben de kendime güvendiğim için alçak gönüllü olmaktan vazgeçmedim.

Bu eserde, başka bakımlardan benim tarihçem olmasına rağmen, romanlarımın tarihçesini yazmayı gözetmedim. Onlar kendilerini anlatabiliyorlar. Ben de onları kendi hallerine bırakıyorum. Arada sırada onlardan söz edersem bunu ancak ilerlememin bir parçası olarak önem verdiğimdendir.

Kaderin, tesadüflerin beni bir yazar yaptığına inanmam için bir sebep bulunduğuna kanaat getirdikten sonra mesleğime güvenle sarıldım. Böyle bir güvenim olmasaydı, elbette bu işin peşini bırakır, gücümü bir başka işte harcardım. Gazetelere, daha başka yerlere yazı yazarak iyi bir kazanç sağlıyordum. Bu bakımdan başarıya ulaşınca artık Meclis müzakerelerini takip etme derdinden kurtulmak hakkını buldum kendimde. Böylece, neşeli bir gece, Meclis borazanlarının sesini son bir defa duydum.

Şimdi, evlendikten bir, bir buçuk yıl sonrasını yazıyorum. Bir hayli başarısız denemeden sonra ev idaresinin kötü bir iş olduğuna inanıp bundan vazgeçmiştik. Ev, kendini idare ediyordu, biz de bir uşağı idare ediyorduk. Ne var ki uşağın evden para, eşya çalması başımızı derde soktu. Polislerle uğraşmak canımı sıktı. Uşak meselesi iyice halledildikten sonra artık çocuk-karımı da geliştirmek, onu kendi düşüncelerime uygun bir insan haline getirmek fikirlerinden vazgeçtim. Kim bilir, belki Dora’nın zihni iyicene gelişmiş, kendine göre, olgunluk çağına erişmişti. Zaten ben de ona öğüt vermekten, sevgilimi gergin bir hava içinde görmekten bıkmıştım. Bir akşam, ona daha hoş görünebilmek için, kendisine bir çift küpe, köpeği Jip’e de güzel bir tasma aldım. Dora bu küçük hediyelere bayılmıştı, beni sevinçle öptü. Yalnız, ne kadar hafif olursa olsun, aramızda gene bir gölge vardı. Bu gölgenin ortadan kalkmasını sağlamaya kararlıydım.

Kanepeye, karımın yanına oturdum. Küpelerini kulaklarına taktım, son zamanlarda eskisi gibi birbirimizle arkadaşlık edemediğimizi, suçun da bende olduğunu söyledim. Gerçekten böyle olduğunu seziyordum.

“İşin aslı nedir biliyor musun Dora, hayatım?” dedim.

“Güya akıllı olmaya çalışıyordum.”

Kalkık kaşlara bakarak başımı salladım ve aralanan dudakları öptüm.

Dora, küpeleri şıngırdayıncaya kadar başını sallayarak: “Bunda hiçbir fayda yok,” dedi. “Benim ne küçük bir yaratık olduğumu, başlangıçta bana ne demeni istediğimi de biliyorsun. Bunu yapamazsan beni sevemezsin sanıyorum. Bazen durumun başka türlü olmasını istemediğine emin misin?”

Dora sözlerine devam etmek için bir gayret göstermeyince: “Başka ne türlü?” diye sordum.

“Hiç, canım!”

“Hiç mi?” diye sordum.

Kollarını boynuma doladı, güldü, kendisini bir kaz olduğunu söyledi. Eskiden de neşeli zamanlarında bu kelimeyi kullanırdı. Yüzünü omzuma öyle bir dayamıştı ki buklelerini çekip yüzünü görebilmek gerçekten zor bir iş oldu.

“Dora,” dedim. “Bence hiçbir şey yapmamak, küçük karımın zihniyetini değiştirmeye çalışmamak çok daha isabetli olurdu.” Güldüm. “Sormak istediğin bu muydu? Gerçekten öyle yapsaydım daha iyi olurdu.”

Dora bağırdı: “Sen hep bunun için mi uğraşıyordun? Aman ne şaşırtıcı çocuksun!”

“Bundan sonra hiç uğraşmayacağım, çünkü sevgili karımı bu haliyle çok seviyorum.”

Dora bana biraz daha sokularak: “Sahi mi?” diye sordu. “Masal değil ya bu?”

“Uzun bir süre benim için büyük bir değer taşıyan bir kimseyi değiştirmeye niçin çalışayım?” dedim. “İnsan ancak doğal haliyle hoşa gider, benim tatlı Dora’m. Bundan sonra da artık o sıkıcı denemelerden vazgeçip eski halimize dönerek mutlu yaşayacağız.”

Dora: “Mutlu olacağız,” diye karşılık verdi. “Evet. Bütün gün. Ara sıra işler biraz kötü giderse sen de buna aldırmayacaksın, değil mi?”

“Hayır, hayır. Elimizden geleni yapmalıyız.”

“Benim için huzursuz yaşamaktansa budala olmak daha iyi değil mi?”

“Dünyada doğal olmaktan daha iyi bir şey yoktur, Dora.”

“Dünyada mı? Ah, Doady, dünya öyle büyük bir yer ki”

Dora başını salladı, sevinçli parlak gözlerini gözlerime doğru çevirdi, beni öptü, şen bir kahkaha koparıp Jip’in tasmasını takmak için sevinçle yerinden fırladı.

Böylece, Dora’yı değiştirmek için giriştiğim son çaba da sona erdi. Bu şekilde uğraşmak beni de üzmüştü. Kimseninkiyle bağdaşamayan zekâma dayanmak da bana zor geliyordu. Dora’nın çocuk-karım olarak vaktiyle bende uyandırdığı hayranlığı da bulamıyordum. Sakin sakin hayatımızı geliştirmek için kendi kendime elimden gelen gayreti göstermeye başladım. Yalnız, elde edebileceğim en büyük başarının bile pek küçük olacağını, gene eskisi gibi bir örümcekten farkım kalmayacağını, ömrümü beklemekle geçireceğimi seziyordum.

Sözünü ettiğim o aradan çekilmesi gereken gölge de artık kalbime iyice yerleşmişti. Bu gölge de nereden düştü? İçimden geçenleri bu kâğıtlara yazmak konusunda verdiğim kararı gerçekleştirirken her şeyi yeniden dikkatle inceliyorum, sırlarımı gün ışığına çıkarıyorum. Eksikliğini duyduğum şeyin, hâlâ da düşündüğüm gibi bir gençlik hayali olduğu kanısındaydım. Bunun gerçekleştirilmesine imkân olmadığını düşünüyordum. Bunu yaparken de herkes gibi benim de içim sızlıyordu. Karım bana daha çok yardım edebilseydi, hiç kimseyle paylaşamadığım düşüncelerimi paylaşabilseydi, benim için çok daha iyi olacaktı; bu olabilirdi de, biliyorum.

Gençlik günlerimin o gerçekleşmesi imkânsız hayal dolu düşüncelerini anarken çocukluktan olgunluğa geçişimdeki günleri daha iyi düşünmek fırsatını buldum. Sonra da Agnes’le geçirdiğim o tasasız günler, o sevgili eski ev gözlerimin önünde canlandı. Bunlar başka bir dünyada yeniden dirilmelerine imkân olan, bu dünyaya bir daha dirilmeleri imkânsız ölülerden farksızdı.

Onu daima sevdim. Anlattığım şeyler, zihnimin en ücra köşesinde şekerleme yapıyor, yarı uyanır gibi oluyor, gene uyuyuveriyordu. İçimde bunun varlığını belirten bir delil yoktu. Yaptıklarımda, söylediğim sözlerde de bir etkisi olmamıştı. Bütün düşüncelerimin, tasarılarımın ağırlığını hep ben taşıdım. Dora, kalemleri tutuyordu, ikimiz de üzerimize düşeni yaptığımızı seziyorduk. Dora bana gerçekten çok düşkündü, benimle övünüyordu. Agnes, Dora’ya gönderdiği mektuplarda, eski arkadaşlarımın gittikçe artan şöhretimle övündüklerini, kitaplarımı okurken benimle konuşuyormuş gibi bir duyguya kapıldıklarını birkaç kelimeyle anlattığı zamanlar, Dora bunları bana gözleri sevinç yaşlarıyla dolu olarak yüksek sesle okuyor, benim sevgili, akıllı, ünlü bir çocuk olduğumu söylüyordu.

Dora’yı kendime uydurmak istemiş, bunun imkânsız olduğunu anlamıştım. Bu durumda bana Dora’ya uymak düşüyordu. Elimdekilere onunla paylaşıp mutlu yaşamak zorundaydım. Üzerime almak zorunda olduğum yükleri omuzlarıma alıp mutlu olacaktım. İşte düşünmeye başladığım zaman bunları kendime kabul ettirmeye çalışıyordum. Bu da evliliğimin ikinci yılının daha mutlu geçmesini sağladı, hepsinden iyisi, Dora’nın hayatını güneşe boğdu.

Yalnız, o yıl ilerlerken Dora da kuvvetten düşmüştü. Benim ellerimden daha yumuşak ellerin onun yaradılışını yoğurup biçime sokacağını, bağrına bastıracağı bebeğin gülücüklerinin çocuk-karımı olgun bir kadın havasına sokacağını sanmıştım. Bu olamadı. Ruh bir an için küçük hapisanesinin eşiğinden şakır gibi oldu, hiçbir şeyin farkına varamadan kanatlandı.

Dora, bir gün Betsey Teyze’ye: “Gene eskisi gibi koşuşmaya başladığım zaman Jip’le yarış edeceğim,” dedi. “Son zamanlarda pek ağırlaşıp tembelleşti.”

Büyük teyzem, sakin bir tavırla: “Jip’in derdinin daha da önemli olması ihtimali var,” dedi. “O da, yaşlılık, Dora.”

Dora şaşkın şaşkın: “Sahiden Jip yaşlı mı?” diye sordu. “Ah, Jip’in yaşlanacağını düşünmek bana ne tuhaf geliyor!”

Betsey Teyzem neşeyle: “Yaşımız ilerledikçe hepimiz aynı şeyden şikâyet edeceğiz, yavrum” dedi. “Ben de yaşlanmak korkusundan eskisi kadar uzak kalamıyorum, bundan emin olabilirsin.”

“Ama, Jip! Demek o küçük Jip bile yaşlanıyor ha? Vah zavallıcık vah!”

Betsey Teyzem gene neşeyle: “Jip’in ciğerleri sağlamdır” dedi. “Önünde daha yıllar bulunduğuna şüphe yok. Yalnız, sen yarış yapmak için köpek arıyorsan, Jip bunu başaramayacak derecede iyi bir hayat sürdü, ben sana başka bir köpek veririm.”

Dora, hafifçe: “Teşekkür ederim, Betsey Teyze” dedi. “Vermeyin lütfen.”

Betsey Teyze gözlüğünü çıkararak sordu: “Vermeyeyim mi?”

“Niye kırılacakmışım? Sen ne duygulu yavrusun böyle!” Büyükteyzem burada başını şefkatle eğerek: “Benim kırılacağımı düşünmek olacak şey değil!” dedi.

Dora: “Hayır, hayır!” diye atıldı. “Gerçekten öyle düşünmedim. Yalnız, biraz yorgunum da, bir an için tuhaflaştım. Zaten ben her zaman budalanın biriyimdir, biliyorsunuz. Jip’ten söz etmek beni daha da aptallaştırdı. Başıma gelenlerin hepsinden haberin var, değil mi, Jip? Biraz değiştin diye sana önem vermemezlik edemem. Bunu yapabilir miyim, Jip?” Köpek hanımına sokuldu, tembel tembel elini yaladı. “Sen pek o kadar yaşlı sayılmazsın, daha hanımını yalnız bırakmayacaksın değil mi, Jip? Birbirimize birazcık daha arkadaşlık edebiliriz.”

Benim güzel Dora’m! O hafta Pazar günü Traddles’ı görünce nasıl da sevinmişti! Hepimiz onun birkaç gün sonra eskisi gibi evin içinde koşup gezinebileceğini düşünmüştük. Traddles, her Pazar bize yemeğe geliyordu. Yalnız, birkaç gün daha beklememizi söylediler; ama o gene ne koştu, ne de yürüdü. Çok güzeldi, pek de neşeli görünüyordu; fakat öyleyken, gene de Jip’in etrafında dans ederken hiç durmayan o küçük ayaklar pek üzgün, pek hareketsizdi.

Onu her sabah aşağıya indirip geceleri de yukarıya taşımaya başladım. Ben onu taşırken kollarını boynuma dolar, sanki bu işi bir bahse girdiğim için yapıyormuşum gibi gülerdi. Jip havlayarak önümüzden koşar, sonra da acaba geliyor muyuz diye arkasına dönüp bakardı. Hastabakıcıların en iyisi, en neşelisi olan büyükteyzem de bizim peşimizden koşuşur, hareket eden bir şalla yastık yığınından farkı kalmazdı. Dick, şamdan taşıma işini hiç başkasına bırakmazdı. Çoğunlukla Traddles da merdivenlerin sahanlığında bekler, Dora’dan dünyanın en sevimli kızına götüreceği haberlerle ilgilenirdi. Bu işi eğlenceli bir oyun haline getirmiştik. Benim çocuk-karım da içimizde en neşeli olandı.

Yalnız, bazen onu kucağıma alınca daha da hafiflediğini hissediyor, daha görünmeyen, ama hayatımı durduran donmuş bir bölgeye yaklaşmakta olduğuma dair içimi tuhaf bir duygu kaplıyordu. Bu duyguya ad vermekten, hatta onu fark ettiğimi kendime bile itiraf etmekten çekiniyordum. Ancak bir akşam, bu duygular içinde enikonu kuvvetlendiği bir sırada, büyükteyzem de: “Allah rahatlık versin, Küçük Tomurcuk” diye seslenip gittikten sonra masamın başına oturdum, ağlayarak bunun en kötümser bir ad olduğunu, tomurcuğun daha açmadan ağacında kurumaya başladığını düşündüm.

XLIX
ESRARENGİZ BİR OLAYA
KARIŞIYORUM

Bir sabah, Canterbury’den yazılmış, benim Adliye Sarayı’ndaki adresime gönderilmiş bir mektup aldım, okurken şaşırdım kaldım:

“Sayın beyefendi,

Kendi kontrolüm altında bulunmayan olaylar, hatrı sayılacak derecede uzun bir zaman için, aramızdaki samimiyeti köstekledi. Oysa, mesleki görevlerimin ortasında bana verilen bu fırsat, geçmişin manzaralarıyla, olaylarıyla bir hafıza prizması halinde yükselen bu samimiyet, bana anlatılamayacak derecede minnet yükselen bu samimiyet bana anlatılamayacak derecede minnet duyguları sağlamıştı. Bu gerçekle kabiliyetinizin sizi yükselttiği mertebe gençlik günlerimin arkadaşına o alıştığım Copperfield adıyla hitap etmeme imkân bırakmıyor. Yalnız, bu adın evimize gelmiş olan kiracılar arasında yakınlık duygularıyla, gitgide artan bir sevgiyle anılacağını bilmek de yetiyor.

Bayan Micawber’in bile tesir edemeyeceği derecede garip bir manevi ıstırap içinde bir süre kendimden kaçıp kırk sekiz saatimi geçmiş günlerde beni eğlendiren yerleri gezmeye hasretmek niyetindeyim. Salim kafayla yaşadığım çeşitli yerler arasında ayaklarımın beni King’s Bench Hapishanesine götüreceği de muhakkak. Öbür gün akşamüstü saat yedide hapishanenin güneye bakan duvarının önünde bulunacağım.

Eski dostum Bay Copperfield ya da eski dostum Bay Traddles’ın benimle buluşup eski dostluğumuzu tazelememizi istemekle kendimi suçlu hissetmiyorum. Yalnız şunu söyleyeyim ki belirttiğim saat ve yerde karşılaşacağınız şey şu olacaktır:

Yıkılmış bir kuleden artakalan

Willkins Micawber.”

“Not: Yukarıdaki bildiriye Bayan Micawber’in benim niyetlerimden haberdar olmadığını eklemeyi de faydalı buluyorum.”

Mektubu birkaç defa okudum. Elimden bırakıp düşündüm, sonra gene aldım, bir kere daha okudum, hâlâ düşünürken Traddles geldi, beni şaşkın bir halde buldu.

“Sevgili dostum,” dedim. “Hiçbir zaman, senin gelişine bu derece sevindiğimi hatırlamıyorum. Çok önemli bir zamanda bana o faydalı öğütlerinden birini vermeye geliyorsun. Micawber’den çok garip bir mektup aldım, Traddles.”

— “Yok canım! Sahi mi?” diye bağırdı. “Ben de Bayan Micawber’den bir mektup aldım.”

Traddles, yol yürümekten yorulmuş, terlemiş bir halde, saçları da sanki bir hortlak görmüş de korkmuş gibi dimdik dikilmiş dururken, cebinden bir mektup çıkardı, bendekiyle değiş tokuş etti.

Bayan Micawber, Traddles’a yazdığı mektupta, kocasının son zamanlar da pek esrarengiz tavırlar takındığını, karışık işler yaptığını belirtiyordu. Kocası ona hiçbir şey söylememişti, ama kadını, onun Londra’ya gideceğini sezmişti, Traddles’a da Londra’da onu bulup öğüt vermesi için yalvarıyordu.

Ben mektubu iki kere okuduktan sonra, Traddles, gözlerini bana dikerek sordu: “Bu mektuba ne buyrulur?”

“Peki, sen öbürü için ne düşünüyorsun?” diye sordum.

Traddles, kaşlarını çatmış, gene Micawber’in mektubunu okumaya koyulmuştu. “Bence bu iki mektup bir arada karı kocanın bütün öteki mektuplarından çok daha fazla şeyler anlatmak istiyor ama, ne olduğunu bilemiyorum,” dedi. “İki mektubun da büyük bir inançla yazıldığına şüphe yok. Zavallıcık! Her neyse, kadına bir karşılık yazıp, Micawber’i mutlaka göreceğimizi bildirmek büyük bir sevap olacak!”

Traddles’ın bu düşüncesine hemen katıldım, çünkü Bayan Micawber’in daha önce göndermiş olduğu mektubu pek hafiften almıştım. O zaman mektup beni bir hayli düşündürmüştü ama, kendi dertlerim, ev içindeki işlerim, bir daha mektup almayışım zamanla bu meseleyi olduğu gibi unutmama yol açmıştı. Micawber’leri gene sık sık düşünüyordum; ama sadece Canterbury’de ne gibi esrarlı işler yaptıklarını, Bay Micawber’in Uriah Heep’e kâtip olduktan sonra benim yanımda nasıl mahçup tavırlar takındığını hatırlıyordum.

Bayan Micawber’e ikimizin de imzasını taşıyan, avutucu bir mektup yazdım. Mektubu postaya vermek için yürüye yürüye giderken Traddles’la bu işi uzun uzadıya konuştuk, çeşitli ihtimaller üzerinde durduk. Bunları tekrarlamayacağım. Öğleden sonra Betsey Teyze’ye de meseleyi açtık. Sonunda, varabildiğimiz tek karar Micawber’in dediği yere tam saatinde gitmekten ibaret oldu.

Kararlaştırılan saatten on beş dakika önce gitmiştik, Micawber’i orada bizi bekler bulduk. Kollarını kavuşturup duvara dayanmış, yüzünde duygulu bir ifadeyle, tepedeki demirlere bakıyordu. Sanki bunlar gençliğinde ona gölge veren dallardı.

Bizi selamladıktan sonra, bana Dora’yı, Traddles’a da nişanlısını sordu. Eski günlerden hasretle söz ederken yüzü çok üzgün bir hal almıştı. Bir ara büyükteyzemle tanışmak istediğini de söyledi. Agnes’in ne halde olduğunu sordum, onu bana bol bol methetti. Buna karşılık, Uriah Heep hakkında hiç de iyi düşünceler beslemediğini söyledi.

Hep birlikte büyükteyzemin evine gittik. Micawber’i bize götürecektim ama, Dora’nın sağlık durumu iyi olmadığı için bundan vazgeçmek zorunda kaldım.

Micawber büyükteyzemle konuşurken de derdinin ne olduğunu açık söylemedi; boyuna, Uriah Heep hakkında, anlaşılmaz, yarım-yamalak sözler geveliyordu. Pek de üzüntülü, pişman bir hali vardı. Bu hayata artık dayanamayacağını söylüyor, hep eski günlerin mutluluğundan söz ediyordu. Derdinin ne olduğunu bize bir türlü söylemedi. Bütün çabalarımıza rağmen ona gerçekleri anlattıramadık. Bizi şaşkın, perişan bir halde bıraktı gitti. Biz daha heyecanımızı, şaşkınlığımızı gideremeden kapı çalındı. O yakınlardaki hanlardan birinden bana bir mektup getirdiler. Üzerinde “Çok gizli, şahsa mahsustur” yazılıydı.

“Sayın beyefendi,

Son heyecanımdan ötürü büyükteyzenizden benim adıma özür dilemenizi rica ederim, efendim. Çoktandır baskıda tutulan bir volkanın patlamasıydı bu. Volkanın da hissedilmesi anlatılmasından çok daha kolay olan iç savaşmadan doğmuştu.

Vaktiyle Canterbury’de Bayan Micawber’le buluştuğumuz, kendi seslerimizi sizinkiyle birleştirmek şerefine nail olduğumuz o handa bu sabah buluşmamızı istemekle iyi bir iş yaptım sanıyorum. Görevim bitti, tazminatımı ödediğime, böylece artık fani dostumu da düşünebildiğime göre, artık beni kimse bilmeyecek. O evrensel dinleme yerine kavuşmayı istiyorum.

Her biri kendi dar hücersinde,

Köyün bütün dedeleri dalmış uykuya.

Mezar taşında yalnız bir ad:

Wilkins Micawber”

L
BAY PEGGOTTY’NİN RÜYASI
GERÇEKLEŞİYOR

Martha ile ırmak kıyısında yaptığımız konuşmanın üzerinden birkaç ay geçmişti. Ben Martha’yı bir daha hiç görmemiştim ama, o Bay Peggotty ile birkaç defa haberleşmişti. Onun da hummalı araştırmalarından bir şey çıkmamıştı. Bay Pegotty’nin bana anlattıklarına göre Emily’nin ne olduğu hakkında en küçük bir ipucu elde edilememişti. Onun bulunmasından umut kestiğimi, öldüğüne gittikçe daha çok inandığımı açıkça söyleyebilirim. Bay Peggotty’nin ise onu bulacağına dair beslediği inanç hiçbir zaman sarsılmamıştı. Rosa Dartle’ın bana anlattığı hikâyeyi dinledikten sonra Napoli’ye kadar gidip dönmüştü. Emily’nin uğruna para biriktirmek için, yolculuklarını hep en kötü şartlar altında yapıyordu. Bütün bu uzun araştırmaları sırasında onun bir kere pişmanlıktan söz ettiğini duymadım, yorulduğunu, bıktığını işitmedim.

Evlendikten sonra Dora da onu sık sık görmüş, pek hoşlanmıştı. Şimdi de Bay Peggotty’nin hayali gözlerimin önünde canlanıyor: Kanepenin yanında, o kaba kasketi elinde, ayakta durmuş... çocuk-karımın mavi gözleri ürkek bir şaşkınlık içinde onun yüzüne çevrili. Bazı akşamlar, güneş batarken benimle konuşmaya gelir, ben de piposunu bahçede içmeye onu ikna ederdim.

Bir akşam, gene o saatterde geldi, bana anlattı: Martha’yı bir gece önce evinin kapısında kendisini bekler bulmuş. Martha kendisiyle karşılaşıncaya kadar, her ne pahasına olursa olsun, bir daha Londra’dan ayrılmamasını istemiş.

“Nedenini söyledi mi?” diye sordum.

“Sordum ama, söylemedi Bay Davy. Martha çok az konuşur, bilirsiniz. Bu defa da benden söz aldıktan sonra gidiverdi.”

“Kendisini ne zaman görebileceğinizi söyledi mi?” diye sordum.

Düşünceli düşünceli elini yüzünde gezdirerek: “Hayır, Bay Davy,” dedi. “Kendisine bunu da sordum ama, buna da karşılık veremeyeceğini söyledi.”

Pamuk ipliğine bağlı umutlarla ona cesaret vermeyi çoktandır görev edinmiş olduğum için, bu haber üzerine de yakında Emily’yi görebileceğine inandığımı söylemekle yetindim.

On beş gün kadar sonra bir akşamüstü, bahçede tek başıma geziniyordum. O akşamı da çok iyi hatırlıyorum. Micawber’in esrarının ikinci haftasındaydı. Bütün gün yağmur yağmıştı, hava rutubetliydi. Ağaçların üzerleri yaprakla doluydu, yapraklar ıslanıp ağırlaşmışlardı. Gökyüzü hâlâ karanlıktı, ama yağmur dinmişti. Umut dolu kuşlar da neşeli neşeli şakıyorlardı. Ben bahçede gezinirken alacakaranlık çöktüğü sırada kuşların da sesleri kesildi.

Bizim bahçenin bir köşesinden sokak görünür. Gezinirken bir ara gözüm oraya takıldı. Sokakta yürümekte olan pelerinli bir gölge gözüme çarpmıştı. Bahçenin önüne gelmiş, içeri doğru eğilmişti. Hemen o yana gidip; “Martha!” diye seslendim.

Huzursuz bir fısıltıyla, “Benimle gelebilir misiniz?” dedi. “Bay Peggotty’nin evine gittim, bulamadım. Ona kendi elimle bir not yazıp nereye geleceğini bildirdim, masasının üstüne bıraktım. Evdekiler, çabuk döneceğini söylediler. Ona haberlerim var. Siz hemen gelebilir misiniz?”

Hemen bahçeden dışarı çıkmakla bu soruya karşılık vermiş oldum. Sanki bana daha sabırlı olmamı, sesimi çıkarmamamı söylemek istiyormuş gibi bir el hareketi yaptı, sonra, “Londra’ya mı gidiyoruz?” diye sordum. Aynı telaşlı hareketle: “Evet” dedi. Bunun üzerine, ben de yoldan geçmekte olan boş bir arabayı çevirdim, bindik. Arabacıya nereye gitmesini söyleyeceğimi sorduğum zaman Martha, Golden Meydanı yakınlarına gideceğimizi, yalnız çabuk olmamızı söyledi. Sonra, bir köşeye büzüldü, eliyle yüzünü kapadı, sanki ses duymaya dayanamayacakmış gibi bir tavır takındı. Hiç konuşmadan yolumuza devam ettik. Bazen pencereden dışarı bakıyor, sanki yavaş gittiğimizi düşünüyormuş gibi bir tavır takınıyordu. Oysa çok hızlı gidiyorduk.

Meydana giden yollardan birinin başında arabadan indik. Belki lazım olur diye arabacıya beklemesini söyledim. Martha kolumdan tuttu, telaşla, beni sessiz sokaklardan birine soktu. Burada vaktiyle birer aileyi barındıran büyük evler vardı, şimdi ise bu evler yoksul kimselere kiraya verilen süfli birer han halini almışlardı. Bunlardan birinin kapısından içeri girdik, en üst kata çıktık. Bir iki defa, önümüzden yukarı çıkan bir kadının gölgesini fark eder gibi oldum. Son basamakları çıkarken o gölgenin kapılardan birinin önünde durduğunu gördüm. Gölge, kapının tokmağını çevirdi, içeri girdi.

Martha fısıldadı: “Bu da ne demek! Kadın benim odaya girdi. Ama, ben onu tanımıyorum!”

Ben tanımıştım. Rosa Dartle’ı tanıyınca da şaşırmıştım. Martha’ya bu gelenin benim tanıdığım bir hanım olduğunu bir iki kelimeyle anlattım. Sözlerimi bitirir bitirmez de içeriden bir kadın sesi duyduk, ama ne dediğini anlayamadık.

Sessizce, Martha’nın odasına girdik. Rosa Dartle’ı da, konuştuğu kimseyi de karanlıkta seçemiyorduk. Rosa, sert bir sesle: “Onun evde olmamasının benim için hiç önemi yok” diyordu. “Ben onu hiç tanımıyorum. Seni görmeye geldim zaten.”

Yumuşak bir ses: “Beni mi?” diye sordu.

Bu sesle bütün vücudum ürperdi: Emily’nin sesiydi bu!

Rosa: “Evet,” dedi. “Sana şöyle bir bakmak için geldim. Ne? Bu kadar çok yapan o surattan utanmıyor musun?”

Sesindeki o korkunç nefret, soğuk, ciddi keskinlik, öfke, sanki onu aydınlıkta görüyormuşum gibi, hayalini gözlerimin önünde canlandırıverdi. O şimşek çakan kara gözleri, ihtirasla kurumuş gövdeyi, dudaklarına kadar uzayan, konuştukça titreyip kabaran o beyaz yara izini gördüm. “James Steerforth’un tutkusunu görmeye geldim, diyordu. Onunla kaçan, doğduğu yerin en adi insanlarının diline düşen şu süprüntüyü görmeye geldim!”

Bir hışırtı oldu. Bu ağır hakaretlere uğrayan mutsuz kız kapıya doğru koştu. Konuşan kadın hemen kapının önüne dikilip çıkmasına engel oldu. Bundan sonra bir saniye kimse konuşmadı.

Rosa Dartle yeniden konuşmaya başladığı zaman dişlerinin arasından tıslayarak, ayağını yere vura vura konuşuyordu.

“Kıpırdama oradan! Yoksa seni ev halkına, bütün mahalleye rezil ederim! Beni bertaraf etmeye çalışırsan seni saçlarından da tutup sürüklerim! ”

Kulaklarıma gelen ses hafif bir mırıltıydı. Sonra bir sessizlik oldu. Ne yapacağımı bilmiyordum. Bu konuşmaya son vermek istememe rağmen ortaya çıkmaya da hakkım olmadığını düşünüyordum. Çünkü onu görüp bağrına basmak sadece Bay Peggotty’nin işiydi. O da hiç gelmeyecek miydi? Sabırsızlanarak bunu düşündüm.

Rosa Dartle, nefret dolu bir gülüşle: “İşte onu gördüm en sonunda!” dedi. “Steerforth demek bu narin yapmacık ev kızına, sarkık boyunlu şırfıntıya kapılacak kadar zavallı bir yaratıkmış!”

Emily: “Allah aşkına beni rahat bırakın!” diye bağırdı. “Kim olursanız olun, benim acıklı hikâyemi biliyorsunuz. Allah rızası için beni rahat bırakın! Kendinizi benim yerime koyarak düşünün.”

“Kendimi senin yerine koyarak mı?” diye öbürü hırsla bağırdı. “Aramızda acaba müşterek ne var dersin?”

Emily, gözlerinden yaşlar boşanarak: “İkimizin de kadın olmamızdan başka bir şey yok” dedi.

Rosa Dartle: “Bu da öyle kötü ün kazanmış birinin ileri sürdüğü bir iddia ki, içimde sana karşı öfkeden, nefretten başka bir duygu bulunsaydı bu sözler o duyguyu donduruverirdi. İkimiz de kadınmışız! Sen kadınlık için ne şerefsin ya!”

“Bunları hak ettim ama, çok korkunç bir şey! Sevgili, sevgili hanımefendiciğim, benim neler çektiğimi, nasıl düştüğümü bir düşünün. Ah, Martha, geri gel! Ah evim, evim!”

Rosa Dartle, zavallı Emily’ye ağzına geleni söyledi, kızcağızı üzüntüyle perişan etti. Şu Bay Peggotty de hiç gelmeyecek miydi? Bu işkenceye daha ne kadar dayanacaktım? Daha ne kadar dayanabilirdim?

Emily, en katı yürekleri bile yumuşatacak bir sesle: “Ah yarabbim! Ah yarabbim!” diye mırıldandı. “Ben ne yapacağım!”

Rosa Dartle’da hiçbir yumuşama işareti yoktu. “Ne mi yapacaksın?” diye söylendi. “Kendi hatıralarınla mutlu yaşa. Varlığını James Steerfort’un şefkatinin hatıralarına ada. Ya da seni Tanrı’nın bir lütfü olarak kabul etmeye hazırlanan o insana karşı minnet duygusu besle!”

Merdivenden bir ayak sesi geldi. Çok şükür, Bay Peggotty’nin ayak sesleriydi bunlar.

Rosa Dartle, kapıdan ağır ağır uzaklaşmış, gözümün önünden çekilmişti. Gitmek üzere öbür kapıyı açarken: “Bak bu sözlerime mim koy!” dedi. “Gözümün önünden çekilip gitmezsen, beni ilgilendiren sebeplerden, gene şahsi nefret duygularım yüzünden seni defedeceğim ya da o güzel maskeni düşüreceğim! Söylemek istediğim şey bundan ibaretti. Söylediğimi de daima yaparım!”

Merdivendeki ayak sesleri yaklaştıkça yaklaşıyordu. Rosa merdivenden inerken Bay Peggotty onun yanından geçti, telaşla odaya girdi.

“Enişte!”

Bu kelimeden sonra korku dolu bir çığlık duyuldu. Bir an durdum, içeri bakınca, Bay Peggotty’nin hareketsiz vücudu kolları arasına aldığını gördüm. Adamcağız bir iki saniye Emily’nin yüzüne baktı, sonra onu öpmek üzere eğildi. Ah, hem de ne şefkatle! Sonra Emily’nin yüzüne bir mendil örttü. Alçak, titrek bir sesle: “Bay Davy,” dedi, “rüyalarımı gerçekleştirdiği için ulu Tanrı’ma şükrediyorum. Kendi usulleriyle beni sevgili yavruma kavuşturduğu için Tanrı’ma canı gönülden teşekkür ediyorum.”

Bu sözlerle Emily’yi kucakladı, örtülü yüz bağrına basılmış, kendi yüzüne dönük bir halde hareketsiz, baygın vücudu aşağıya indirdi.

LI
DAHA UZUN BİR
YOLCULUĞUN BAŞLANGICI

Ertesi sabah, erkenden büyükteyzemle evimin bahçesinde dolaşırken Bay Peggotty’nin benimle konuşmak istediğini bildirdiler. Betsey Teyzem sevgili Dora’cığımın bakımıyla ilgilendiği için bahçede dolaşmaktan başka bir eğlencesi kalmamıştı.

Bahçe kapısına doğru giderken Bay Peggotty beni yarı yolda karşıladı. Büyük bir saygı beslediği Betsey Teyze’yi her görüşünde yaptığı gibi, hemen başından kasketini çıkardı. Ben de bahçede gezinirken büyükteyzeme gece olanları anlatmıştım. Betsey Teyze, hiçbir şey demeden, yüzünde samimi bir ifadeyle, Bay Peggotty’ye doğru yürüdü, onunla tokalaşıp kolunu okşadı. Bu öyle derin anlamlı bir davranıştı ki bir tek kelime bile söylemesine ihtiyaç kalmadan, Bay Peggotty onun ne demek istediğini sanki bin kelime duymuş gibi anlayıverdi.

Büyükteyzem: “Ben şimdi içeri gidip Küçük Tomurcuk’a bakayım. Neredeyse kalkar” diyordu.

Bay Peggotty: “İnşallah ben buradayım diye gitmeye kalkışmıyorsunuzdur, efendim” dedi.

“Öyle mi? Peki, gitmeyeceğim.”

Betsey teyze, böyle diyerek, Bay Peggotty’nin koluna girdi, onu küçük kameriyeye götürdü. Tahta kanepeye oturdu, ben de yanına yerleştim. Bay Peggotty’ye de yer vardı, ama o ayakta durmayı tercih etti. Sonra da acıklı bir sesle Em’ly’nin hikâyesini bir kere daha anlattı. Emily’yi nasıl büyüttüğünü, hayatını nasıl ona bağlandığını, onu buluncaya kadar neler çektiğini bir bir anlattı. Bu felaketin Emily’ye iyi bir ders olduğunu da hatırlattı. Bundan sonra onunla arasında hiçbir anlaşmazlık çıkmayacağını, birlikte oldukça hiçbir tehlikeden korkmayacaklarını söyledi.

Anlatmasını bitirince: “Gelecek için bir şeyler tasarlamışsınızdır sanırım” dedim. “Bunu sormaya lüzum yok değil mi?”

“Yok ya. Tasarladığımı Emily’e de anlattım. Buradan uzakta pek çok ülke var. Bizim geleceğimiz denizin öbür yanında.”

“Birlikte göç edecekler, Betsey Teyze” dedim.

Bay Peggotty ümit dolu bir gülümseyişle: “Evet,” dedi. “Avustralya’da hiç kimse benim sevgili yavrumu azarlayamaz. Orada yeni bir hayata başlayacağız.”

“Ne zaman gideceğinizi kararlaştırdınız mı?” diye sordum.

“Bu sabah erkenden limana gitmiştim, efendim” dedi. “Altı haftaya ya da iki aya kadar bir gemi kalkacakmış. Bu sabah gemiyi de gördüm, içine girdim gezdim.”

“Yapayalnız mı gideceksiniz?” diye sordum.

“Eh öyle. Kızkardeşim, biliyorsunuz, size de yakınlarınıza da çok bağlı; yalnız kendi ülkesini düşünmeye, orada yaşamaya alışmış, onu gitmeye zorlamak doğru olmaz. Sonra, onun baktığı biri daha var, Bay Davy, onu da unutmamalıyız.”

“Zavallı Ham’cik” dedim.

Bay Peggotty, büyükteyzeme daha iyi bilgi verebilmek için “Benim iyi yürekli kız kardeşim ona iyi bakıyor,” diye anlattı. “O da kardeşime karşı çok iyi davranıyor. Başkalarının yanında ağzını hiç açmazken kardeşimle sakin sakin oturup konuşabiliyor. Zavallı çocukcağız!” Burada başını salladı. “Ona pek bir şey kalmadığına göre bundan da yoksun etmek doğru olmaz.”

“Ya, Bayan Gummidge ne olacak?”

Bay Peggotty, utangaç bir tavırla: “Onu da çok düşündüm” diye söze başladı, konuştukça utangaçlığı geçti. “Eh, biliyorsunuz, Bayan Gummidge yaşlı adamı düşünmeye başladığı zamanlar pek de iyi bir can yoldaşı olamaz. Kızkardeşimin canını sıkacağını tahmin ederim. Onun için, kardeşimin yanına vermeyi değil de, ona ayrı bir yer bulmayı düşünüyorum. Gitmeden önce, onu rahat yaşatabilecek kadar para bırakacağım. Çok sadık bir insandır o. Onun yaşında bir kimsenin öyle uzun bir yolculuğa, uzak, yabancı bir ülkenin güçlüklerine katlanması beklenemez elbette. İşte ben de böyle yapmaya karar verdim.”

Bay Peggotty kimseyi unutmamıştı. Kendinden başka herkesin isteklerini, ihtiyaçlarını düşünmüştü.

Elini iç cebine sokup bir deste kâğıt para çıkararak: “Bir mesele daha var,” dedi. “Burada elli liradan fazla para var. Bu paraya Emily’nin yolda harcadıklarını da eklemek istiyorum. Kaç para harcadığını sorup öğrendim. Ben böyle şeylerden anlamam. Acaba bir kere de siz şu parayı sayar mısınız.?”

Parayı aldım, saydım. Tamamdı.

Bay Peggotty, parayı geri alırken: “Teşekkür ederim, efendim” dedi. “Sizce bir sakınca yoksa, Bay Davy, gitmeden önce bu paranın bir kısmını o adama, bir kısmını da annesine göndereceğim. Ben yola çıktıktan sonra ellerine geçecek, geri gönderme imkânı olmayacak.”

Ona bu düşüncesinin yerinde olduğunu, kendisine hak verdiğimi söyledim.

Parasını cebine yerleştirirken yüzünde ciddi bir gülümseyişle: “Size bir mesele daha var demiştim ama, aslında iki mesele var” dedi. “Bu sabah buraya gelmeden önce mutlu haberi gidip Ham’e müjdelemek konusunda kararsızdım. Onun için, bir mektup yazıp postaya verdim. Mektupta onlara durumu anlattım, ertesi gün oraya gidip ufak tefek işleri halledeceğimi, Yarmouth’la vedalaşacağımı bildirdim.”

Söylemek istediklerinin hepsini söylemediğini fark ederek:

“Bana bu büyük iyiliği yaparsanız, ne iyi olur!” dedi. “Sizi görünce neşeleri biraz olsun yerine gelir.”

Dora’cığımın neşesi yerinde olduğu için, gitmemi de çok istediğinden ben de Bay Peggotty’nin isteğini yerine getirmeye kabul ettim. Ertesi sabah, Yarmouth arabasına binip yola çıktık.

Yarmouth’a gelince Omer’in dükkânına uğramadan edemedim. Orada büyük bir değişiklik yoktu. Joram’la Minnie baloya gitmiş oldukları için onlarla konuşamadım.

Kasabanın içinde şöyle bir dolaştıktan sonra Ham’in evine gittim. Peggotty oraya iyice yerleşmiş, kendi evini de Barkis’in yerine arabayı çalıştıran, arabayla ata çok iyi para veren adama devretmişti. Barkis’in kullandığı o tembel atın hâlâ çalıştığını sanıyorum. Hepsini mutfakta buldum. Gummidge de oradaydı. Onu Bay Peggotty eski tekneden alıp getirmişti. Başka birinin onu görevinin başından ayrılmaya razı edebileceğini hiç sanmam. Besbelli Bay Peggotty onlara her şeyi anlatmıştı. Peggotty de, Bayan Gummidge de önlüklerinin eteğini gözlerine götürmüşlerdi, Ham de kıyıda şöyle biraz dolaşmak için dışarı çıkmıştı. Biraz sonra eve geldi. Beni gördüğüne pek sevinmişti. Biraz neşelenmeye çalışarak konuştuk. Yeni bir ülkede Bay Peggotty’nin servet yapması ihtimalinden, mektuplarında bize anlatacağı garip şeylerden söz ettik. Emily’yi adıyla hiç anmadık ama, birkaç defa uzaktan uzağa onu andık. Ev halkının içinde en soğukkanlısı Ham’di.

Ertesi gün Bay Peggotty akşama kadar balıkçı teknesiyle uğraştı. İşine yarayacağını düşündüğü eşyayı paket yapıp, trenle Londra’ya göndermek istiyordu, bir kısmını da Bayan Gummidge’e bırakacaktı. Kadıncağız da bütün gün onunla beraberdi. O eski evi bir kere daha görmek istediğim için akşamüstü ev halkıyla orada buluşmak üzere sözleştim. Bu pek acıklı bir istekti. Yalnız, her şeyi önce Ham’le karşılaşacak şekilde ayarlamıştım.

Onun nerede çalıştığını bildiğim için yolda karşısına çıkmak kolaydı. Ham’in geçeceğini bildiğim ıssız kumsalda karşısına çıktım, onunla geri döndüm. Benimle konuşmak isterse buna bol bol vakti olacaktı. Yüzündeki ifade beni yanıltmamıştı. Yüzüme bakarak konuştuğu zaman beraber yürümeye başlayalı çok az olmuştu.

“Siz onu gördünüz mü, Bay Davy?” diye sordu.

Yumuşak bir sesle: “Baygınken şöyle bir saniyecik görebildim” dedim.

Biraz daha yürüdük, sonra: “Bay Davy, onu görecek misiniz acaba?” diye sordu.

“Bu belki onun için çok üzücü olur” dedim.

“Ben de bunu düşündüm” diye karşılık verdi. “Öyle olur, efendim, öyle olur.”

Şefkatle: “Ama, senin namına ona yazabileceğim bir şey varsa demek istiyorum... benim aracığılımla ona bildirmeyi düşündüğün bir şey varsa, bunu kutsal bir sır sayarım” dedim.

“Buna eminim” dedi. “Teşekkür ederim, efendim, çok iyi kalplisiniz. Ona söylemek ya da yazmak istediğim bir şey var sanırım.”

“Nedir o?”

Sessiz sessiz biraz daha yürüdük, sonra Ham konuştu:

“Sadece onu affettiğimi söylemek istemiyorum. Bu o kadar önemli değil. Daha çok, benden hoşlanmaya onu zorladığımdan ötürü beni bağışlaması için yalvarıyorum. Bazen düşünüyorum da efendim, benimle evlenmesi için ondan söz almayıp da gene eskisi gibi arkadaş kalsaydık, zihnini kurcalayan meseleyi bana açıklar, benden akıl alırdı, belki de böylece onu kurtarırdım.

Ham’ın elini sıktım. “Hepsi bu kadar mı?” diye sordum.

“Bir şey daha var ama, söyleyebilirsem..” dedi.

Bir daha konuşuncaya kadar öncekinden daha çok yol aldık. Aşağıda noktalarla belirttiğim yerlerde ağlamadı ama, açık konuşabilmek için durup kendini toparlamaya çalışıyordu.

“Onu sevdim... Şimdi de hatırasını seviyorum... Onu şimdi mutlu olduğuma inandıramayacak kadar derin bir sevgiydi bu... Ancak onu unutmakla mutlu oldum... Ona bunun açıklanmasına da dayanabileceğimi ne yazık ki hiç sanmıyorum. Yalnız, siz çok bilgili olduğunuza göre, benim pek de fazla üzülmediğime, kırılmadığıma onu inandıracak sözler söyleyebilirsiniz. Hâlâ onu sevdiğime, onun yasını tuttuğuma... ne bileyim... işte, hayattan bıkmadığıma onu inandıracak bir iki söz söyleyin. Kendisini hiç suçlamadan görmek istediğimi de söyleyin. Üzüntüsünü birazcık dağıtacak şeyler söyleyin, ama benim ileride evlenebileceğimi ya da bir başkasının onun yerini alabileceğini düşünmesin... Sizden bunları kendisine söylemenizi rica edeceğim... dualarımla birlikte elbette.”

Ham’in o erkek elini bir daha sıktım, dediklerini en iyi şekilde yapabilmek için elimden gelen çabayı göstereceğimi söyledim.

“Teşekkür ederim, efendim” dedi. “Beni görmeye gelmeniz büyük lütuf. Size tekrar teşekkür ederim, efendim. Nereye gittiğinizi de biliyorum. Yolunuz açık olsun.”

Eski eve giremeyeceğini anlatmak ister gibi elini salladı, arkasını döndü. Ay ışığında arkasından bakarken yüzünü aynı denize vuran gümüşten izine diktiğini gördüm. En sonunda uzakta bir gölge oldu.

Yaklaşınca, tekne-evin kapısının açık olduğunu gördüm. İçeri girince de eski sandıklardan birinden başka hiçbir eşya kalmamış olduğunu fark ettim. Bayan Gummidge, sandığın üzerine oturmuş, dizine de bir sepet koymuş, Bay Peggotty’ye bakıyordu. Bay Peggotty de dirseğini ocağın üzerine dayamış, ocakta kalan birkaç ateş kırıntısını seyrediyordu. Ben içeri girince başını kaldırdı, neşeyle konuştu.

“Demek söz verdiğiniz gibi vedalaşmaya geldiniz, öyle mi, Bay Davy?” Şamdanı aldı. “Şimdi bomboş kalmış, değil mi?”

Gerçekten zamanınızı iyi kullanmışsınız” dedim.

“Boş durmadık, efendim. Bayan Gummidge... şey gibi çalıştı... Ne gibi çalışmadı ki!” Kadına baktı. Onun bu sözleri beğendiğini gösterir şekilde gülümsememesi onu şaşırtmıştı. Bayan Gummidge, sepetinin üzerine abanmış, hiç konuşmuyordu.

Bay Peggotty, fısıldayarak: “Bu, sizin Emily ile birlikte oturduğunuz sandığın ta kendisi,” dedi. “En son onu da götüreceğim. İşte burası da sizin küçük yatak odanız, Bay Davy. Bu gece içerisi her zamankinden de soğuk.”

Gerçekten rüzgâr hafif esiyordu, ama kasvetli bir ses çıkarıyordu. Boş evin içinde pek üzgün, ağlamaklı bir fısıltı yaratıyordu. Çerçevesi istiridye kabuğundan yapılmış olan küçük aynaya varıncaya kadar her şey gitmişti. Evdeki o ilk büyük değişiklik yapılırken burada kaldığım günlerdeki halimi düşündüm. Beni büyüleyen o mavi gözlü çocuğu düşündüm. Steerlorth’u düşündüm, sanki Steerforth hemen oracıktaymış da karşıma çıkıverecekmiş gibi korku veren garip bir hayale kapıldım.

Bay Peggotty alçak sesle: “Eski tekneye kiracı bulunması epey uzun süreceğe benzer,” dedi. “Artık ona herkes pek eskimiş gözüyle bakıyor.”

“Buralarda oturan birinin midir bu?” diye sordum.

“Kasabada oturan birinin,” dedi. “Gemilere direk yapan bir adamın. Bu gece gidip anahtarı teslim edeceğim.”

Öbür küçük odaya baktık, sonra Bayan Gummidge’in oturduğu yere geldik. Bay Peggotty, şamdanı ocağın üzerine koydu, Bayan Gummidge’e artık kalkmasını, şamdanı söndürmek üzere dışarı çıkaracağını söyledi.

Bayan Gummidge, birdenbire sepetini bırakıp onun koluna sarılarak: “Sevgili Danl’cığım” dedi, “bu evden ayrılırken söyleyeceğim son söz şu olacak: Geride kalmak istemiyorum. Beni geride bırakmayı düşünmüyor musun, Danl? Ah, bunu yapmamalısın!”

Bay Peggotty pek şaşırmıştı. Bir ona, bir bana, sonra gene ona baktı. Sanki uykudan uyanmış gibiydi.

Bayan Gummidge, heyecanla: “Sakın ha, Danl, bunu yapayım demeyesin! diye bağırdı, “Beni de götür, Danl. Beni de Emily ile birlikte götür. Sizin hizmetçiniz olurum... Devamlı, itaatkâr hizmetçiniz olurum. Gideceğiniz yerlerde köle varsa, ben de size köle olur, mutlu yaşarım.... ama, sakın beni geride bırakmayın! Danl, bu müthiş bir şey, sevgilim!”

Bay Peggotty, başını sallayarak: “Ah, ruhum!” dedi, “ne uzun bir yolculuk, ne zor bir hayat olduğunu bilmiyorsun sen!”

“Evet, biliyorum, Danl. Tahmin edebilirim. Yalnız, şu çatı altındaki son sözlerim, beni yanınıza almazsanız eve gidip öleceğimi bildirmek olacak. Ben toprak kazabilirim, Danl. Çalışabilirim. Çetin hayata katlanırım. Senin düşündüğünden daha şefkatli, daha sabırlı da olabilirim, Danl... ama, sen bir kere denemeyi göze alırsan elbette. Yoksulluktan öleceğimi bilsem bana bıraktığın o paraya elimi sürmem, Danl Peggotty. Ama, izin verirsen seninle, Emily ile dünyanın öbür ucuna bile bile giderim. Bunun ne demek olduğunu biliyorum; benim kimsesiz, aksi bir kadın olduğumu düşündüğünü de biliyorum. Yalnız, sevgili dostum, bundan sonra öyle olmayacak. Uzun zaman burada oturup, seni seyredip konuşmalarını boşuna dinlemedim, bunların bana da faydası dokunmadı değil. Bay Davy, benim adıma onunla siz konuşun. Onun da, Emily’nin de huylarını bilirim, üzüntülerini de biliyorum. Kötü zamanlarında onlara huzur verebilirim, her zaman onlara hizmet edebilirim. Danl, sevgili Danl’cığım, sizinle gitmeme izin ver!”

Kadıncağız, pek acıklı bir zavallılık içinde, Bay Peggotty’nin elini gerçekten hak ettiği şekilde, şefkat, bağlılık, minnet duygusuyla tutup öptü.

Sandığı dışarı çıkardık, şamdanı söndürdük, kapıyı dışarıdan kapadık. Eski tekneyi bulutlu gecede kapkara bir gölge halinde bıraktık. Ertesi gün, arabanın dış kısmında Londra’ya dönerken, Bayan Gummidge’le sepeti de arka sıradaydı... kadıncağız pek mutluydu.

LII
BİR PATLAMADA BULUNUYORUM

Micawber’in pek esrarengiz bir şekilde kararlaştırdığı buluşma gününde yirmi dört saat kala Betsey Teyze’yle ne yapacağımızı kararlaştırmaya çalıştık. Büyükteyzem Dora’yı yalnız bırakmaya hiç de taraftar değildi. Ah, artık Dora’yı aşağıya ne kadar da kolay taşıyabiliyordum!

Micawber’in büyükteyzemle de konuşmak istediğini hiç hesaba katmadan onun evde kalmasını, görüşmeye Dick’le benim gitmemizi kararlaştırdık. Yalnız, Dora, araya girip, kendisinin yüzünden büyükteyzem evde kalırsa kendisini kabahatli göreceğini söyleyince durum değişti.

Dora, buklelerini Betsey Teyze’ye doğru sallayarak: “Sizinle konuşmayacağım! ” dedi. “Can sıkıcı bir yaratık olacağım. Bütün gün Jip’i size bağırtacağım. Gitmezseniz cansıkıcı bir yaşlı kadın olduğunuza karar vereceğim!”

Betsey Teyze güldü: “Bak hele, Tomurcuk! Bensiz olamayacağını biliyorsun.”

Dora: “Olurum!” diye bağırdı. “Sizin bana hiçbir faydanız yok zaten. Bütün gün benim için aşağı, yukarı koşup durmuyorsunuz. Oturup bana Doady ile ilgili hikâyeler de anlatmıyorsunuz. Hani nasıl pabuçları eskimiş, üstü başı toz içinde kalmış! Zavallıcık, ne küçük, ne çaresiz bir yavrucakmış!

“Beni eğlendirmek için hiçbir şey yapmıyorsunuz öyle değil mi, şekerim?” Dora bunu söyledikten sonra büyükteyzemi öptü. “Yapıyorsun yapıyorsun!” dedi. “Şaka söyledim. Yalnız, şimdi beni dinleyin, Betsey Teyze. Mutlaka gitmelisiniz. Yoksa, beni kendi halime bırakıncaya kadar sizi kızdırmaktan vazgeçmem. Sizi zorla alıp götürmezse o yaramaz oğlana da kök söktürürüm. Jip de öyle.” Dora saçlarını geriye atarak büyükteyzemle bana merakla baktı. “Hem ikiniz birden niye gitmiyormuşsunuz sanki? Ben hasta değilim ki. Yoksa, hasta mıyım?”

Betsey Teyzem: “Bu ne biçim soru?” diye bağırdı.

Ben de: “Ne biçim hayal!” dedim.

Dora gözlerini birimizden ötekine ağır ağır çevirerek, mırıldandı: “Evet, küçük bir budala olduğumu biliyorum.” Kanepeye uzanırken öpelim diye güzel yüzünü bize doğru uzattı. “Öyleyse, ikiniz de gitmelisiniz. Yoksa inanmayacağım size, ağlayacağım da elbet!”

Betsey Teyze’nin yüzünden yumuşamaya başladığını fark ettim. Dora da bunu gördüğü için yeniden neşelenmişti.

“Gelince bana anlatacak o kadar çok hikâyeniz olacak ki, bunları anlamam hiç değilse bir hafta sürecek, çünkü bir mesele oldu mu, bunu benim anlamam bir hayli uzun sürer. Bu görüşmenin de önemli bir meseleyle ilgili olduğuna eminim. Hadi, gideceksiniz değil mi? Ancak bir gece bulunmayacaksınız burada. Siz yokken bana Jip bakar. Gitmeden önce Doady beni yukarı çıkarır, siz dönünceye kadar da aşağıya inmem. Sonra, bizi görmeye hiç gelmediği için de Agnes’e sitem dolu bir mektup göndereceğim.”

Daha fazla tartışmaya lüzum görmeden, ikimizin birden gitmesine karar verdik. Dora da nazlanmayı sevdiği için, pek hastaymış gibi yaptı; ama, gitme kararımıza çok sevinmiş, neşesi yerine gelmişti. Dördümüz, yani büyükteyzem, Dick, Traddles ve ben, o gece Dover posta arabasıyla Canterbury’ye doğru yola çıktık.

Canterbury’ye gece yarısı vardık. İndiğimiz otelde Micawber’in bizimle ertesi sabah dokuzda buluşacağını öğrendik. Sabahleyin dokuz buçuğa doğru geldi. Beş dakika sonra Wickfield’in yazıhanesine gidip Agnes’i aramamızı söyledi. Sözlerini bitirir bitirmez de ortadan kayboldu. Biz de onun dediğini yaptık.

Wickfieldlere gidince Micawber bizi kapıdan, sanki ilk defa görüyormuş gibi hararetle karşıladı. Benim konuşmam gerektiğini sezdiğim için: “Nasılsınız, Bay Micawber?” dedim.

Ciddi bir tavırla, “Bay Copperfield,” dedi. “Siz iyisinizdir inşallah?”

“Agnes Wickfield evde mi?” diye sordum.

“Bay Wickfield’in eski dostlarını görmekten sevinç duyacağına şüphe yok. İçeri buyurmaz mısınız, efendim?”

Bizi yemek odasına buyur etti. Benim bu evde girdiğim ilk oda burasıydı. Sonrada eskiden Bay Wickfield’in çalışma odası olan odanın kapısını ardına kadar açarak, gür bir sesle: “Bayan Trotwood, Bay David Copperfield, Bay Thomas Traddles, Bay Dixon!” diye bağırarak bize haber verdi.

Uriah Heep’i o son kavgadan beri görmemiştim. Besbelli bizim gelişimiz onu bir hayli şaşırtmıştı... Bizi de az şaşırtmamıştı hani. Kaş diye bir şeyi olmadığı için kaşlarını çatamadı, ama gözlerini öylesine kıstı ki o çipil gözler neredeyse kapanacaktı. Bu arada çenesine giden kemikli elinin titreyişi şaşkınlığını gösteriyordu. Yalnız, bütün bunları ancak onun odasına girerken Betsey Teyzenin omzunun üstünden ona şöyle bir bakarken görebildim. Bir saniye sonra Uriah, o her zamanki sinsi, sünepe tavrını takınmıştı.

“Doğrusu, bu hiç beklenmedik bir şeref!” dedi. “Dostların hepsini bir arada görebilmek hiç de beklenmeyen bir armağan. İnşallah, iyisinizdir, Bay Copperfield? Bayan Copperfield de iyidir inşallah, efendim? Son zamanlarda sağlık durumunun kötüleştiğini haber almak bizi, emin olun, çok sarstı.”

Elimi tutmasına izin verdiğim için utanç duyuyordum, ama başka yapacak bir şey bulamamıştım.

Uriah, o insanı hasta eden gülümseyişiyle: “Benim burada aciz bir kâtip olup sizin atınızı tuttuğum günlerden beri bu odada pek çok değişiklik oldu, Bayan Trotwood” dedi. “Yalnız, ben değişmedim efendim.”

Betsey Teyze: “Doğrusunu söylemek gerekirse genç kalmışsınız; bu da sizi memnun eder mi, bilmiyorum” dedi.

Uriah, kıvrılarak: “Hakkımdaki iyi düşüncelerinize teşekkür ederim, Bayan Trotwood” dedi. “Micawber, git söyle, Bayan Agnes’e haber versinler. Annemi de çağırsınlar. Annem misafirlerimizi görünce çok şaşıracak.”

Traddles, etrafı gözden geçirirken: “İşiniz yok mu, Bay Heep?” diye sordu.

Uriah Heep, çalışma yerine geçip, ellerini avuç avuca bitiştirerek kemikli dizelerinin arasına koydu. “Hayır, Bay Traddles, işim dilediğim kadar çok değil. Yalnız bilirsiniz, avukatlar, köpekbalıkları, sülükler kolay kolay tatmin olmazlar. Bay Wickfield, iş yapacak durumda olmadığı için Micawber’le benim ellerimiz hiç boşalmıyor, efendim. Ancak, onun işini yapmak bir görev olduğu gibi zevktir. Siz Bay Wickfield’i yakından tanımıyorsunuz, sanırım, Bay Traddles. Ben de sizinle bir kere karşılaşmak şerefine nail oldum sanıyorum.”

Traddles: “Hayır,” dedi. “Bay Wickfield’i yakından tanımıyorum. Belki de ziyafetinize daha önce gelmeliydim, Bay Heep.”

Bu sözleri söylerken sesinde öyle bir eda vardı ki Uriah ona şöyle bir kuşkuyla, sinsi sinsi baktı. Sonra, Traddles’ı o yumuşak ifadeli yüzüyle, basit tavırlarıyla, saçları dikilmiş bir halde görünce düşüncelerinden caydı, bütün vücudunu özellikle boynunu kıvırarak şu karşılığı verdi: “Buna üzüldüm, Bay Traddles. Tanısaydınız siz de onu bizler kadar sever, hayran olurdunuz. Onun basit başarısızlıkları da size kendini daha fazla sevdirmesine yarayacaktı.”

Micawber’in Agnes’i içeri getirmesiyle konuşma yarım kaldı. Agnes’in eskisi kadar kendine hakim olmadığını görüyordum. Çok büyük bir tasa, yorgunluk geçirdiği de belliydi. Yalnız o içten gelen samimiyetine, o sakin güzelliğine daha da çekici bir hava gelmişti.

Agnes bizi selamlarken Uriah’nın da onu göz hapsinde tuttuğunu gördüm. Uriah bana iyi bir ruhu gözetleyen çirkin, asi bir cini hatırlattı.

Bu arada Micawber’le Traddles bakışıp işaretleştiler, Traddles benden başka kimseye fark ettirmeden sessizce dışarı çıktı.

Uriah: “Hadi bekleme, Micawber” dedi.

Micawber, bir eli göğsündeki cetvelde, kapının önünde dimdik duruyordu.

Uriah, “Daha ne bekliyorsun?” diye sordu. “Micawber, bekleme diyorum sana, duymuyor musun?”

“Öyleyse, ne bekliyorsun?”

Micawber birden parlayarak: “Çünkü canım öyle istiyor!” dedi.

Uriah’nın yüzünde renk diye bir şey kalmamıştı. Tehdit edici şekilde konuşmasına rağmen Micawber bunlara aldırmadı, Uriah’nın yaptığı kötü işleri bir bir saymaya başladı. Bu arada Uriah’nın hesap defterlerinde yaptığı hileler meydana çıktı. Betsey Teyze’nin zarara uğramasında Uriah’ın büyük payı olduğu anlaşıldı. Kısacası, Micawber sayesinde Wickfield büyük bir felaketten kurtulmuş, Uriah’nın da gerçek kişiliği ortaya çıkmıştı.

Agnes, sevinç gözyaşları içinde, Micawber’e teşekkür etti. Uriah ile annesinin kaçmasını önlemek için birimiz ana oğulun başında nöbetçi kalacaktık. Dick bu işi zevkle yapacağını söyleyince biz oradan ayrılıp Micawber’lerin evine gittik.

Bayan Micawber pek sevinçliydi. Betsey Teyze de kadından pek hoşlanmıştı galiba. Micawber, karısıyla arasına giren o kalın tülün artık ortadan kalktığını söyledi. Bayan Micawber’in sevincine diyecek yoktu. Yalnız, bu defa da Micawber’e yeniden iş bulmak meselesi ortaya çıkıyordu ki bu, neşesini kaçırıyordu. Büyükteyzem, Micawber’in bu kadar iyiliğini gördükten sonra ona bir miktar sermaye vermesinin pek zor olmayacağını söyledi. Ne var ki Micawber bu parayı bağış olarak kabul etmek istemiyordu. Ancak, yılda mesela yüzde beş faizle borç olarak alabilecekti. Bu arada iyi bir iş imkânı elde etmesi de mümkündü elbette.

Betsey Teyze: “Siz nasıl isterseniz öyle olsun,” dedi. “Böyle de olabilir. Şimdi ikiniz de şunu bir kere düşünün. David’in tanıdığı birileri var, yakında Avustralya’ya gidecekler. Oraya gitmeyi kararlaştırırsanız niçin aynı gemiyle gitmeyesiniz? Birbirinize yardım edebilirsiniz. Karı koca ikiniz de düşünün bunu. Acele etmeden, iyice taratarak düşünün.”

Bayan Micawber: “Benim öğrenmek istediğim bir tek husus var, efendim” dedi, “ o da, iklimin sağlığa uygun olup olmadığıdır.”

“Dünyanın en güzel iklimi oranın ki.”

“Öyleyse bir soru daha sormak istiyorum. Bu ülkenin durumu Bay Micawber gibi birinin yükselmesine imkân sağlar mı dersiniz? Şimdilik kocamın vali olacağını ya da ona benzer bir mevkiye getirileceğini düşünemem ama, acaba kabiliyetlerini geliştirme imkânını bulacak mı?”

Büyükteyzem: “Kendini idare etmesini bilen çalışkan bir kimse için hiçbir yerde oradaki kadar çok imkân yoktur” dedi.

Kadın, resmi bir havaya bürünerek: “Kendini iyi idare eden, çalışkan bir kimse için, öyle mi?” dedi. “Bana öyle geliyor ki Avustralya, Bay Micawber için biçilmiş kaftan.”

Micawber de: “Ben de bu durumda benim ve ailem için sadece toprağın önemli olduğu kanaatindeyim,” dedi. “ O kıyılarda karşımıza hiç beklenmedik fırsatlar çıkacağına eminim. Zaten pek de uzak sayılmaz. Sırf sizi gücendirmemek için bunun üzerinde düşünmeyi kabul edeceğiz, ama bunun formaliteden ibaret olduğuna emin olabilirsiniz.”

Micawber’in bir anda nasıl umutlanıverip servet tahminlerine başladığını karısının da hemen kanguruların yaşayışı hakkında bilgi almaya başladığını acaba hiç unutabilecek miyim? Canterbury’nin o sokağını Micawber’in bizimle birlikte yürürken, Avustralya’ya geçici olarak yerleşenlerin dertlerinden söz edip yoldan geçen öküzleri Avustralyalı bir çiftçi gözüyle nasıl incelediğini hatırlamadan aklımdan geçirebilecek miyim?

LIII
BİR BAŞKA HATIRLAYIŞ

Burada bir kere daha durmalıyım. Ah, benim çocuk-karım! Hafızamın önünden geçen kalabalık arasında bir karaltı var. Sessiz, sakin, o kendisine özgü sevgisiyle, çocuksu güzelliğiyle “beni düşünmek için dur” diyor. “Dön de Küçük Tomurcuk’un yere düşüşünü gör.”

Dönüyorum. Ondan başka her şey kararıp kayboluyor. Gene Dora ile birlikte evimizdeyim. Onun ne kadar zamandan beri hasta olduğunu bilmiyorum. Duygularımda buna alıştım; onun için zamanı hesaplayamıyorum. Hafta, ay olarak aslında pek uzun değil, ama benim düşüncelerimde, yaşantımda çok çok uzun.

Artık bana: “Birkaç gün daha bekle” demekten de vazgeçtiler. Çocuk-karımın güneş altında eski dostu Jip’le birlikte koşuşacağı günün hiçbir zaman gelmeyeceğinden yavaş yavaş korkmaya başlıyorum.

Köpek de birdenbire pek yaşlanıvermiş gibiydi. Belki de hanımındaki ona hayat veren, gençleştiren özelliğin kaybolmasındandı bu. Jip topallıyor, gözleri zayıfladı, bacaklarının dermanı azaldı, büyükteyzem de hayvanın ona eskisi gibi kızmayıp, Dora’nın yatağında yatarken, sakin sakin elini yalamasına üzülüyor.

Dora hepimize gülümseyerek yatıyor. Her zamanki gibi güzel. Ağzından öfkeli ya da şikâyet dolu bir söz çıkmıyor. Kendisine karşı çok iyi davrandığımızı söylüyor; sevgili delikanlısının kendini pek yorduğundan haberi olduğunu belirtiyor; teyzemin hiç uyumadığını, hep ayakta, hareketli, müşfik olduğunu anlatıyor. Bazen o, kuşa benzeyen ufak tefek hanımlar Dora’yı görmeye geliyorlar; düğünümüzü, o mutlu günleri konuşuyoruz.

Hayatımda ne garip bir duralama, boşluk var! O sakin, loş, derli-toplu odada çocuk-karımın mavi gözleri bana dönük, küçücük parmakları elimin üstünde gezinirken sanki her şey duruveriyor. Saatler saati böyle oturuyorum. Bunların hepsinin arasında ancak üçü iyice aklımda kaldı.

***

Vakit sabah, Betsey Teyze’nin elleriyle pek derlenip toparlanmış olan Dora, güzel saçlarının yastığın üzerinde nasıl kıvrıldığını, saçlarının ne kadar uzun, parlak olduğunu gösteriyor, başında ağla, saçlarını böle serbest bırakmaktan ne kadar hoşlandığını anlatıyor.

Ben gülümseyince de: “Saçlarımla övündüğümden değil, hınzır çocuk!” diyor. “Sen vaktiyle saçlarımı güzel bulunduğunu söylerdin de ondan. Seni yeni yeni düşünmeye başladığım zamanlar aynanın karşısına geçip, acaba saçımın bir tutamını saklamak ister misin diye aklımdan geçirirdim de. Sana bir tutam saç verdiğim zaman nasıl da şaşırmıştın, Doady!”

“Ah, evet! Yalnız, o zaman benden hoşlandığına gerçekten inandığım için nasıl ağladığımı anlatmak istememiştim. Eskisi gibi dolaşmaya başlayınca acemi âşık devrimizde gittiğimiz yerleri bir kere daha dolaşalım, olur mu? Eskiden yürüdüğümüz yerlere gidelim. Zavallı babamı da unutmayalım.”

“Elbette gideceğiz, çok mutlu günler geçireceğiz. Onun için bir an önce iyileşmeye bakmalısın, sevgilim.”

“A, yakında iyileşeceğim! Eskisine göre o kadar iyiyim ki bilemezsin!”

Vakit akşam. Aynı koltukta, aynı karyolanın yanında, aynı yüz bana dönük, gene oturuyorum. Susuyoruz. Dora’nın yüzünde bir gülümseyiş var. Artık o hafif yükümü aşağı yukarı taşımayı da bıraktım. Bütün gün burada yatıyor.

“Doady?”

“Efendim, Dora’cığım?”

“Daha geçenlerde bana Bay Wickfield’in pek de iyi durumda olmadığını söylemiştin. Şimdi söyleyeceğim sözleri mantıksız bulmayacaksın, değil mi? Agnes’i görmek istiyorum. Onu görmeyi çok istiyorum.”

“Mektup yazayım, sevgilim.”

“Yazar mısın?”

“Derhal!”

“Ne iyi, ne şefkatli çocuksun! Doady, sarıl bana! Gerçekten de bu bir heves değil. Budalaca bir hayal de değil. Onu görmeyi gerçekten çok istiyorum.”

“Buna eminim. Haber verirsem mutlaka gelir.” Dora, kolları boynuma dolanmış, fısıldıyor:

“Aşağıya indiğin zamanlar kendini çok yalnız hissediyor musun?”

“Senin boş koltuğunu orada gördükten sonra nasıl başka türlü düşünebilirim?”

“Benim boş koltuğum mu?” Dora, kısa bir süre boynuma sarılmış, sesini çıkarmadan duruyor, sonra başını kaldırıp gülümseyerek soruyor: “Beni gerçekten özlüyor musun, Doady? Şu zavallı, beyinsiz budalayı özlüyor musun?”

“Sevgilim, yeryüzünde bu kadar özleyebileceğim kim var ki?”

“Ah, kocacığım! Hem çok sevinçliyim, hem de çok üzgünüm.”

Dora biraz daha yaklaşıp iki koluyla birden bana sarılıyor. Gülüyor, ağlıyor. Derken sakinleşiyor. Artık çok mutlu.

“Doğru. Yalnız, Agnes’e sevgilerimi bildir, onu görmeyi çok, pek çok istediğimi söyle, bundan başka bir isteğimin kalmadığını da anlat.”

“İyileşmekten başka bir isteğinin kalmadığını, Dora.”

“Ah, Doady! Bilirsin ben eskiden beri budalanın biriydim ya, neyse, bazen hiçbir zaman iyi olamayacağımı da düşünüyorum.”

“Öyle söyleme, Dora. Biricik sevgilim, Öyle düşünme!”

“Elimde olsa düşünmeyeceğim, Doady. Şu var ki sevgilim çocuk-karımın boş koltuğu karkşısında kendini pek yalnız hissediyor ama, ben gene de çok mutluyum.”

Vakit gece. Ben hâlâ onunla birlikteyim. Agnes geldi. Bütün bir gün sabahtan akşama kadar bizim yanımızda oturuyoruz. Pek konuşmadık ama, Dora halinden pek memnundu, oldukça da neşeliydi. Şimdi yalnızız.

Çocuk-karımın yakında beni bırakacağını şimdiden biliyor muyum? Bana öyle dediler. Söylenen sözler benim düşüncelerimden farklı değil. Yalnız, bu gerçeği yürekten benimsediğimden hiç de emin değilim. Bunu bir türlü kabul edemiyorum. Bugün birkaç kere ağlamak için bir kenara çekildim. Yaşayanla ölenin ayrılması yüzünden ağlayanları hatırladım. Bütün o güzel geçmişi düşündüm. Kendimi avutup huzura kavuşmaya çalıştım. Umarım ki bunları başarıyla yapamadım. Yalnız, aklımın kabul edemediği bir şey varsa, o da kaçınılmaz sonun er geç geleceğiydi. Elini avucumda tutuyorum; kalbi kalbimde; sevgisinin her zamankinden daha da kuvvetli olduğunu görüyorum. Onu bu kaçınılmaz sondan kurtulacağına dair belli belirsiz bir inancın gölgesini silkip atamıyorum.

“Seninle konuşacağım, Doady, son zamanlarda sık sık söylemeyi aklımdan geçirdiğim bir şeyi açıklayacağım. Bundan rahatsız olmazsın değil mi?”

“Rahatsız olmak mı, sevgilim!”

“Çünkü ne düşüneceğini, ara sıra neler düşünmüş olabileceğini bilmiyorum. Belki sen de sık sık aynı şeyi düşünmüşsündür. Doady, sevgilim, galiba ben çok toydum.”

Yüzümü yastığa onun başının yanına dayıyorum, o da gözlerimin içine bakıp yumuşacık bir sesle konuşuyor. Biraz sonra, o konuşmasına devam ederken kendinden geçmişte kalan bir hatıra olarak söz ettiğini dehşet içinde fark ediyorum.

“Galiba fazla toydum, sevgilim. Sadece yaş bakımından değil, tecrübe düşünce bakımından, daha başka bakımlardan da toydum. Öyle budala bir küçük yaratıktım ki! Sanırım ki birbirimizi çocukken sevip unutsaydık çok daha iyi olurdu. Evlenmek için yaratılmadığımı düşünmeye başladım.”

Gözyaşlarımı tutmaya çalışıp: “Ah Dora, sevgilim” diyorum. “Ben nasıl evli bir erkek olmuşsam, sen de öyle evli bir kadınsın.” Dora, eskiden yaptığı gibi, gene saçlarını sallayarak: “Bilmiyorum” dedi, “ama, ben sana daha iyi bir eş olabilseydim, sen de daha iyi bir koca olurdun. Hem sen çok akıllısın, ben ise hiç de akıllı değildim.”

“Ama, bir arada çok mutluyduk, tatlı Dora’m benim.”

“Ben çok mutluydum, çok! Yalnız yıllar geçtikçe, benim sevgili delikanlım çocuk-karısından bıkacaktı. Karısı ona gün geçtikçe daha az arkadaşlık edebilecekti. O da evindeki eksikleri gittikçe daha çok duymaya başlayacaktı. Karısı gelişemeyecekti. Böylesi çok daha iyi oldu.”

“Ah, Dora, sevgilim, sevgilim! Benimle böyle konuşma! Her kelimede bir sitem var.”

Dora beni öperek: “Hayır,” diyor. “Sitemli bir tek hece dahi yok. Ah sevgilim, sen asla böyle bir şeyi haketmedin ki! Hem seni bir tek acı söz söylemeye kıyamayacak kadar çok seviyorum, gerçekten öyle. Güzelliğimin yanında tek hünerim buydu. Benim güzel olduğumu düşünen de sensin. Aşağısı çok ıssız mı, Doady?”

“Hem de nasıl!”

“Ağlama. Koltuğum orada duruyor mu?”

“Eski yerinde duruyor.”

“Ah, benim zavallı sevgilim, nasıl da ağlıyor! Sus, sus bakayım. Bana bir söz ver şimdi: Agnes’le konuşmak istiyorum. Aşağıya inince Agnes’e haber ver, yukarı yolla. Ben onunla konuşurken de yukarıya başka bir kimsenin, hatta Betsey Teyze’nin bile çıkmasına engel ol. Agnes’le baş başa konuşmak istiyorum.”

Bu isteğini gerçekleştireceğime söz veriyorum ama, ne yazık ki onun yanından ayrılamıyorum.

Beni kollarının arasında tutarken: “Sana böylesinin daha iyi olduğunu söyledim,” diye fısıldıyor. “Ah Doady, birkaç yıl daha geçseydi, çocuk-karını asla bugünkünden daha çok sevemezdin. Birkaç yıl daha geçtikten sonra ise karın seni o kadar üzmüş, hayal kırıklığına uğratmış olacaktı ki onu bugünkünün yarısı kadar bile sevemeyecektin. Çok gençtim, çok budalaydım, biliyorum. Böylesi çok daha iyi.”

Salona indiğim zaman Agnes aşağıdadır. Ona haberi veriyorum. Beni Jip’le yalnız bırakıp odadan kayboluyor. Jip’in Çin biçimi evi ocağın yanında; flanel yatağına uzanmış, huysuz bir halde uyumaya çalışıyor. Parlak ay iyice yükselmiş, pek berrak. Gece dışarıya bakarken, gözyaşlarım hızla boşanıyor, sözümü dinletemediğim kalbim de gittikçe ağırlaşıyor, ağırlaşıyor.

Ocağın başına oturup, kör bir pişmanlık içinde, evlendiğimden beri gelişen o gizli duyguları düşünüyorum. Dora ile aramdaki küçük şeylerin hepsini düşünüyorum. Bu küçük şeylerin hayatın bütününü meydana getirdiği gerçeğini duyuyorum. Hatıralarımın engininden her defasında yükselen bir şey var: Sevgili yavrumu ilk gördüğüm, gençlik aşkıyla tutulduğum, onun da bu aşka karşılık verdiği, sevgiyle zenginleşmiş aşkla dolu günlerindeki hali. Acaba birbirimizi sevdikten sonra unutsaydık gerçekten daha mı iyi olurdu? Başı boş kalan kalp, karşılık ver buna!

Çocuk-karımın eski arkadaşı beni çağırıncaya kadar zaman nasıl geçti, bilemiyorum. Jip de her zamankinden daha huzursuz, evinden çıkıp bana bakıyor, kapıya doğru gidiyor, yukarı çıkmak için sızlanıyor.

“Bu gece olmaz, Jip, bu gece olmaz.”

Pek yavaş yavaş bana dönüyor, elimi yalıyor, feri sönmüş gözlerini yüzüme dikiyor.

“Ah, Jip, belki de bir daha hiç çıkamayacaksın!”

Ayaklarımın dibine yatıyor, sanki uyuyacakmış gibi geriniyor, bir haykırış koparıp ölüyor.

“Ah, Agnes, şuraya bak!”

O yüz öylesine bir acımayla, kederle dolu ki! Ya o sel gibi akan yaşlar, bana acı acı yalvarışı, göklere doğru açılan o kutsal el.

“Agnes?”

Her şey bitti. Gözlerimin önüne karanlık çöküyor. Bir süre hafızamda her şey siliniyor.

LIV
MICAWBER’İN İŞLERİ

Zihnimin keder yükü altındaki halini anlatmanın zamanı değil şimdi. Geleceğimin önüne sanki bir duvar çekilmişti, hayatımın gücü, canlılığı tükenmişti, mezardan başka hiçbir yerde rahat edemeyecekmişim gibime geliyordu. Böyle düşündüğümü söylüyorum, ama üzüntünün verdiği o ilk şaşkınlık günlerinde değil. Düşüncelerim bu şekli yavaş yavaş aldı.

Deniz aşırı bir yolculuğa çıkmamı ne zaman teklif ettiler ya da huzura kavuşmam için değişikliğe, bir geziye ihtiyacım olduğunu aramızda nasıl kararlaştırdık, şimdi bile kesinlikle bilemiyorum. Sözlerimize, davranışlarımıza Agnes’in ruhu öylesine işlemişti ki, o kederli günlerimde bu tasarıyı da Agnes’in etkisine bağlayabilirim. Yalnız, onun etkisi de öylesine gürültüsüz bir şeydi ki artık daha fazlasını bilemiyorum.

Bütün o üzüntüler arasında, o hiç unutulmayacak andan beri, eli havaya kalkmış halde karşımda dururken kimsesiz evimde bir kutsal yaratıktan farkı kalmamıştı. Ölüm meleği eve geldiği zaman, çocuk-karımın onun göğsünde, yüzünde bir gülümsemeyle uykuya daldığını söylediler... ben bunları dinleyecek duruma geldikten sonra elbetti. İzin verin de hikâyeme devam edeyim.

Geziye çıkacaktım. Bunu daha başlangıçta aramızda kararlaştırmıştık sanki. Göçmüş gitmiş olan karımı toprak örtüyordu artık, ben de sadece -Micawber’in deyimiyle- Uriah Heep’in son defa elenişini, göçmenlerin yola çıkmalarını bekliyordum.

Dertli günlerimde bana en çok bağlılık, şefkat gösteren arkadaşım Traddles’ın ricası üzerine biz de Canterbury’ye dönmüştük... yani büyükteyzemle, Agnes’le birlikte demek istiyorum. Zavallı Bayan Micawber benim siyah elbiseyle içeri girdiğimi görünce pek fena oldu. Kadıncağızın benliğindeki yitik duyguları bunca yıldır kaybolmamıştı.

Oturduktan sonra, Betsey’in ilk sözü: “E, bay ve Bayan Micawber, benim göçmenlik konusundaki teklifimi düşündünüz mü bakalım?” oldu.

Micawber gene uzun uzadıya konuşup, bu teklifi kabul ettiklerini bildirdi, bundan sonra da hazırlanması gereken resmi evrak hakkında bilgi verdi. Betsey Teyze’nin Micawber’e senet karşılığında vereceği borç da kararlaştırıldı. Şimdi sıra Wickfield’in durumunu düzeltmek için çareler aramaya gelmişti. Traddles bunun için de çeşitli formüller hazırlamıştı: Wickfield evini satarsa buradan alacağı parayla borçlarını ödeyebilecekti. Bu durumda, yeniden eski işine de dönebilirdi elbette. Traddles mesela benden borç para alınırsa işlerin düzene sokabileceğini belirtti.

Agnes, bana bakarak: “Bunu ben de düşündüm ama,” dedi. “Çok minnettar olduğum, kendimi borçlu hissettiğim bir dostun tavsiyesi olmasına rağmen ne yazık ki bunu kabul edemeyeceğim.”

Traddles: “Böyle bir tavsiyede bulunduğumu söylemeyeceğim,” dedi, “çünkü bu aynı düşüncede olduğumuza beni inandırıyor, hiç değilse ümit veriyor. Sevgili Bay Traddles, sevgili Trotwood, babam eski itibarına kavuştuktan sonra ben daha başka ne isteyebilirim? Babamı üzerine aldığı ağır yüklerden birazcık olsun kurtarabilirsem, ona olan sevgi, minnet borcumun bir parçacığını ödemeye, hayatımı ona adamaya karar vermiştim. Yıllardan beri benim en büyük ümidim buydu. Geleceğimizin sorumluluğunu üzerime almak, onun dertlerinden kurtulmasından duyacağım büyük sevinçten sonra gelecekti. İşte şimdi bunu yapabilirim.”

“Nasıl yapacağını hiç düşündün mü, Agnes?”

“Hem de sık sık. Ben korkmuyorum, sevgili Trotwood. Başarıya ulaşacağıma da eminim. Burada beni o kadar çok tanıyan, seven insan var ki başarıya ulaşacağım muhakkak. Bana güvenmemezlik etme. Bizim isteklerimiz de çok değil. O eski sevgili evi kiralayıp bir okul açarsam faydalı, mutlu olacağımı sanıyorum.”

O neşeli sesinin yarattığı sakin sıcaklık gözlerimin önüne önce o sevgili eski evi, sonra da kimsesiz evimi getirdi, öyle ki konuşamayacak kadar duygulandım. Traddles bir süre harıl harıl kâğıtları karıştırıyormuş gibi yaptı.

“Şimdi de sizin durumunuzu ele alalım, Bayan Trotwood” dedi.

Büyükteyzem içini çekti: “Şey... efendim” dedi, “malımı, mülkümü gerçekten kaybetmişsem durumumu kabul edebilirim. Kaybetmemişsem her şeyi geri almak beni çok sevindirecek.”

Traddles: “Galiba paranız sekiz bin lira tutuyordu değil mi?” diye sordu.

“Evet.”

Traddles, utangaç bir tavırla: “Ben beşten yukarı sayamıyorum” dedi.

“Yani..., beş bin ne? Lira mı?”

“Beş bin lira.”

“Zaten bütün param o kadardı. Üç bini ben kendim almıştım. Binini senin öğrenimin için harcadım, Trot’cuğum. İki bini de yanımda. Geri kalanı kaybettiğim zaman bu para hakkında kimseye bir şey söylemeyip kötü günler için saklamayı kararlaştırmıştım. Denemeyi nasıl sonuçlandıracağını görmek istiyordum. Trot, sen de gerçekten fevkalede bir insan olarak yetiştin. Asil tavırlı, kendine güveni olan, kendini idare etmesini bilen bir delikanlı oldun. Dick de öyle ya. Sinirlerim biraz gevşedi; onun için, beş dakika bana bir şey söylemeyin.

Betsey Teyze’nin kollarını kavuşturup dimdik oturuşunu görünce hiç kimse böyle bir şeyi zaten aklına getirmemişti.

Traddles, sevinç içinde: “Öyleyse paranın hepsini geri alabildiğimizi rahatça bildirebilirim” dedi.

Betsey Teyze: “Hiçbiriniz beni tebrik etmeyin!” diye bağırdı.

“Paranızı Wickfield’in yok ettiğine mi inanmıştınız?”

“Elbette! Onun için de kolayca sesimi kesmiştim. Agnes, bir kelime dahi söyleme!”

“Gerçekten de, Bay Wickfield, sizden aldığı cesaretle, yetkiyle, mallarınızı satmıştı. Yalnız, kimin tarafından, kimin imzasıyla satıldığını anlatmaya lüzum görmüyorum. Daha sonra da o hinoğluhin bu paranın kendisine ait olduğunu sahte hesaplarla ispat etmeye çalıştı, daha büyük zararları kapatmak için bu parayı kullanacağını açıkladı. Daha sonra da Bay Wickfield de, size faiz olarak verilecek para bulunmadığından, bu hileyi istemeyerek kabul etmek zorunda kaldı.”

Betsey Teyze: “En sonunda, bütün suçu kendi üzerine aldı,” diye ekledi. “Bana da bir mektup yazıp kendini haydutlukla, akla hayale gelmez kötülüklerle suçladı. Bunun üzerine, ben de, bir sabah erkenden, onu görmeye gittim. Mektubu şamdana tutup yaktım, elinde imkân olursa, ikimizin de durumunu düzeltmeye çalışmasını bunu yapamayacaksa kızının hatrı için kendi başının çaresine bakmasını söyledim. Bir kimse bana bir şey söylemeye kalkışırsa buradan çıkar giderim!”

Hepimiz sustuk. Agnes, ellerini yüzüne kapamıştı. Betsey Teyze, biraz sonra: “E, sevgili dostum” dedi. “Parayı ondan geri alabildin mi?”

Traddles: “Mesele şu,” dedi. “Bay Micawber onu öylesine kıskıvrak yakalamıştı ki bir yandan kendine bir kaçamak noktası bulsaydı bile başka yandan elimizden kurtulamayacaktı. Yalnız, Copperfield’den o kadar nefret ediyordu ki, bu kadar parayı onu zor durumda bırakmak ya da canını sıkmak için hiç düşünmeden harcayabileceğini söyledi.”

Betsey Teyze, düşünceli bir tavırla kaşlarını çatıp Agnes’e bakarak sordu. “E, peki, adamın akıbeti ne oldu?” diye sordu.

Traddles: “Bilmiyorum,” dedi. “Annesiyle birlikte buradan ayrıldı. Gece arabalarından biriyle yola çıktılar.”

“Acaba parası var mıdır dersin, Traddles?” diye sordum.

Traddles ciddi ciddi başını sallayarak: “A, elbette!” dedi. “Şu ya da bu şekilde adamakıllı para yaptı sanıyorum. Yalnız, onun hayatını incelemek fırsatını bulursan paranın hiçbir zaman onu kötülükten alıkoyamayacağını daha iyi anlarsın, Copperfield.”

Betsey Teyze: “Onun canavardan farkı yok!” diye söylendi.

“Şimdi, Bay Micawber’in yola çıkıncaya kadar tutuklanacağını, hapishaneye gönderileceğini sanıyorum.”

“Öyleyse, adamcağızın bütün borçlarını ödeyip serbest bıraktırmak. Borcunun hepsi ne kadar?”

Traddles gülümseyerek: “Galiba yüz üç buçuk lira tutuyor” dedi.

“Peki, bu parayı da ekleyince ona ne kadar vermemiz gerekecek? Agnes, hayatım, bu paranın ikiye bölünmesini seninle daha sonra konuşuruz. Hepsi ne olacak? Beş yüz lira mı?”

Para meselesi de halledildikten sonra Micawber’leri yanımıza çağırttık, durumu anlattık. Böylece o akşamın işleri bitmiş oldu. Hepimiz pek yorgun, pek üzgündük. Büyükteyzemle ben de ertesi gün Londra’ya gelmeleri kararlaştırılmıştı. Wickfield’in işlerini de Traddles en kısa zamanda düzeltecekti. Agnes de bunlarla ilgilenmek için Londra’ya gelecekti. Geceyi eski evde geçirdik. Heep’lerin varlığından kurtulmakla eski ev sanki bulaşıcı bir hastalık mikrobundan temizlenmiş gibi olmuştu. Ben de, gemisi batmış bir yolcunun eve dönüşü gibi, eski odamda yattım.

Ertesi gün Betsey Teyze’nin evine gittik, benimkine değil. Betsey Teyze, eskiden olduğu gibi yatağına yatmadan önce benimle karşılıklı otururken: “Tort,” dedi. “Son zamanlarda neler düşündüğümü bilmek ister misin?”

“Elbette isterim, Betsey Teyze. Senin dertlerine, tasalarına ortak olmayı her zaman olduğu gibi şimdi de isterim.”

Şefkatle: “Sen zaten yeterince üzüldün, bunlara bir de benim küçük dertlerimi eklemek doğru değil,” dedi. "Senden bir şey saklamamın bundan başka bir sebebi olamaz, Trot.”

“Biliyorum Betsey Teyze; ama, sen şimdi düşüncelerini anlat.”

“Yarın sabah benimle bir yere kadar gelir misin?”

“Hay hay.”

“Öyleyse dokuzda gideriz. Meseleyi de sana o zaman anlatırım.”

Kararlaştırdığımız gibi ertesi sabah dokuzda küçük bir arabaya binip Londra’ya gittik. Büyük hastanelerden birinin önüne gelinceye kadar birçok sokaktan geçtik. Binanın yanında kaba saba bir cenaze arabası duruyordu. Arabacı Betsey Teyze’yi tanıdı, onun bir el hareketi üzerine de arabayı ağır ağır sürdü. Biz de arabanın peşinden gitmeye başladık.

Büyükteyzem: “Şimdi, kocamın öldüğünü anlıyorsun değil mi?” diye sordu.

“Hastanede mi öldü?”

Betsey Teyze: “Evet,” dedi. Yanımda kımıldamadan oturuyordu ama, gözlerinden yaşlar boşandığını gördüm. “Daha önce de bir kere bu hastanede kalmıştı. Uzun zamandan beri de hastaydı. Şu son yıllarda parçalanmış, mahvolmuş bir insan olarak günlerini geçirdi. Son hastalığında durumunu öğrenince beni çağırtmış. O zaman çok üzgündü. Hem de çok.”

“Ona gittiğini biliyorum, Betsey Teyze.”

“Gittim elbette. Sonra da bir hayli yanında kaldım.”

“Biz Canterbury’ye gitmeden önce gece mi öldü?” diye sordum.

Başını salladı. “Artık kimsenin ona bir zararı dokunamaz. Yapılan tehditler de boş.”

Şehirden çıktık, Hornesy’deki kilise mezarlığına geldik. Betsey Teyze: “Sokaklarda sürüneceğine burada kalması daha iyi. Zaten burada doğmuştu” dedi.

Arabadan indik. Cenazenin ardından şimdi pek iyi hatırladığım bir köşeye çekildik, dini töreni seyrettik. Ölüyü toprağa verdiler. Yeniden arabaya doğru yürürken Betsey Teyze: “Bundan otuz altı yıl önce evlenmiştik,” dedi. “Tanrı hepimizin kusurlarını bağışlasın..”

Sessizce yerlerimize oturduk. Büyükteyzem uzun bir süre elimi tutarak, hiçbir şey demeden oturdu. Sonra, birdenbire gözlerinden yaşlar boşanarak konuştu: “Onunla evlendiğim zaman çok gösterişli bir adamdı, Trot. Çok feci bir şekilde değişti.”

Bu da uzun sürmedi. Gözyaşı döküp rahatladıktan sonra gene o eski haline döndü. Sinirlerinin biraz oynamış olduğunu, yoksa böyle kendini bırakmayacağını söylüyordu.

Böylece büyükteyzemin Highgate’teki evine döndük. Evde sabah postasıyla gelmiş olan şu kısa mektubu bulduk.

“Sayın Hanımefendi ve Copperfield,

Son zamanlarda ufukta parlamaya başlamış olan o güzel vaatler ülkesi gene koyu bir sisle sarıldı, kaderi mühürlenmiş olan o sürünen zavallının gözleri önünden ebediyen kayboldu. Heep-Micawber adına Westminster’deki King’s Bench mahkemesinde bir dava açılmış. Bu davada iddia makamını da bu bölgenin idare amiri temsil ediyor.

İşte şimdi günü, şimdi saati,

Savaş cephesinin alçaldığını gör,

Mağrur Edward’ın kuvvetinin yaklaştığını gör...

Zincirler ve kölelik.

Hızla sona doğru ilerlerken artık benim için her şeyin bittiğini hissediyorum, çünkü bir noktadan sonra manevi işkenceye dayanmak imkânsızdır. Ben de bu noktaya ulaştığımı biliyorum. Tanrı size yardımcı olsun, ileride bir yolcu, belki de sırf merak uğruna, bu şehirdeki borçlulara ayrılan hapishaneyi gezerse, duvarda paslı bir çiviyle yarım yamalak kazılmış şu harfleri görecektir:

W.M.

Hamiş. Müşterek dostumuz Bay Traddles’ın bütün borçlarımı, masraflarımı Bayan Trotwood’un asil adına ödediğini bildirmek için bu mektubu açıyorum. Artık ben de, ailem de büyük sevinç içindeyiz.”

LV
BÜYÜK FIRTINA

Şimdi de hayatımın öyle unutulmaz, öyle müthiş bir olayına geçiyorum. Bu, daha önceki sayfalarda geçenlere çeşitli bağlarla bağlı. Bir düzlükteki büyük bir kule gibi, ben ilerledikçe büyüdü de büyüdü, çocukluk günlerimin olaylarına bile gölge düşürecek hale geldi.

Olup bittikten yıllarca sonra da bunu sık sık rüyamda gördüm. Bu rüyanın etkisiyle yerimden sıçrıyordum, sessiz gecelerde sakin odamın içindeyken bile onun verdiği öfkeyle çılgına dönüyordum. Şimdi bile, çok seyrek de olsa, gene arada sırada rüyamda görüyorum. Onunla fırtına arasında ya da deniz kıyısından söz edilmesi arasında bir bağ kuruveriyorum. Olanları, hatırlayabildiğim kadarını açıkça yazmaya çalışacağım. Bunu hatırlamış gibi yazmayacağım, gene gözlerimin önünde görüyormuşum gibi anlatacağım.

Göçmenler gemisinin kalkma saati yaklaşıyor. Sevgili eski dadım da Londra’ya geldi. İlk karşılaşmamızda bana biraz kırılmış gibiydi. Hep dadımla, ağabeyiyle, Micawber’lerle beraberdim. Onlar pek iyi kaynaşmışlardı. Yalnız, Emly’yi hiç göremedim.

Gitmeleri iyice yaklaştığı sırada, bir akşam Peggotty’lerle yalnızdım. Ham’dan söz açıldı. Dadım Ham’in nasıl şefkatle vedalaştığını, olanlara nasıl erkekçe, sessizce boyun eğdiğini anlattı. Hele son zamanlarda en fazla üzüldüğü sıralarda bile halinde bir değişme olmamıştı. Peggotty’ciğin, bu şefkatli yaratığın, tekrarlamaktan asla bıkmadığı şeylerden biri de buydu. Ham’in yanında çok kaldığı için anlatacak pek çok şeyi vardı. Sözlerini dinlerken bizim duyduğumuz ilgide onun anlatırken duyduğu ilgiden farksızdı.

O günlerde büyükteyzemle ben Highgate’teki iki evi de boşaltmakla meşguldük. Ben yola çıkmaya niyetleniyordum. Betsey Teyze de Dover’deki eski evine dönecekti. Covent Garden’de geçici bir yer tutmuştuk. O akşam konuşmalardan sonra yeni evimize giderken Yarmouth’a son gidişimde Ham’le aramızda geçenleri hatırladım, Emily ile eniştesini geçirmek üzere gemiye girdiğim zaman ona bir mektup bırakmayı tasarladım. Yalnız, Emily’ye mektubu şimdi yazmam daha doğru olacaktı. Mektubumu aldıktan sonra mutsuz sevgilisine benim aracılığımla bir veda mektubu göndermek isteyebilirdi. Ona bu fırsatı vermeliydim.

Bu yüzden, o gece, yatmadan önce, odamda oturup ona bir mektup yazdım. Ham’i gördüğümü, onun da kendisine bu mektupta anlattıklarımı bildirmemi istediğini açıkladım. Ham’in sözlerini tekrarladım. Mektubu sabahleyin göndermek için açıkta bıraktım. Bay Peggotty’ye de bu mektubu Emily’ye vermesi için bir not eklemiştim. Sabaha karşı yatağıma yattım.

O zamanlar, her vakitten daha zayıftım. Güneş doğuncaya kadar uyumadığım için bir türlü yorgunluğumu gideremeden ertesi gün geç vakte kadar yattım. Betsey Teyze’min sessiz sedasız başucuma gelmesiyle uyandım. Sanırım ki, onun gelişini uykumun içinde sezmiştim. Bunlar, hepimizin sezdiği şeylerdir.

Ben gözlerimi açınca, “Trot, şekerim” dedi, “seni rahatsız etmek konusunda bir türlü karara varamamıştım. Bay Peggotty burada. Yukarı gelsin mi?”

“Gelsin” dedim.

Çok geçmeden Bay Peggotty göründü. Tokalaştıktan sonra: “Bay Davy, efendim” dedi, “mektubunuzu Emily’ye verdim, efendim, o da buraya şunu yazdı. Benden de yazdıklarını size okumamı rica etti. Yazdıklarını okumakta bir sakınca görmezseniz vereyim.”

“Siz mektubu okudunuz mu?” diye sordum.

Bay Peggotty üzgün bir halde başını salladı. Ben de mektubu açtım, şu satırları okudum:

“Gönderdiğin haberi aldım. Ah, bana gösterdiğin o derin, kutsal şefkate teşekkür etmek için ne yazabilirim. O kelimeleri kalbime yerleştirdim, ölünceye kadar da orada tutacağım. Her biri keskin birer diken ama, öyle de huzur veriyorlar ki! Onlar üzerine dua ettim ki! Seni eniştemi tanıdıktan sonra Tanrı’nın ne olduğunu daha iyi anladım. Artık ona ağlayabilirim.

Ebediyen allahaısmarladık. Hadi, benim sevgili, çok sevgili arkadaşım, bu dünyada bir daha görüşmemek üzere allahaısmarladık. Tanrı beni bağışlarsa bir başka dünyada bir çocuk olarak gözlerimi açar, sonra da sana gelirim. Her şeye teşekkürler, iyi dilekler.”

İşte mektup buydu. Yer yer gözyaşlarıyla lekelenmişti.

Ben mektubu okuduktan sonra Bay Peggotty: “Bu mektupta bir kötülük bulmadığınızı, onu yerine iletmeyi üzerinize aldığınızı Emily’ye söyleyebilir miyim, bay Davy?” diye sordu.

“Hiç şüphesiz ki evet. Yalnız, ben... şeyi düşünüyorum.”

“Evet, Bay Davy?”

“Yarmouth’a gitmeyi düşünüyorum,” dedim. “Gemi denize açılmadan oraya kadar gidip dönecek vakit var. Zihnim hep Ham’le meşgul, onun yalnızlığını düşünüyorum. Emily’nin kendi eliyle yazmış olduğu mektubu Ham’e vermek, Emily’ye de sizin, ayrılık anında Ham’in mektubu aldığını söylemeniz ikisine de büyük bir iyilik olur. O sevgili delikanlının aracılığını yapmayı kutsal bir görev olarak kabul ettiğim halde bunu gereğince yapamıyorum. Bu yolculuk benim için hiçbir şey değil. Zaten huzursuzum, hareket halinde olmam daha iyi. Bu gece oraya gideceğim.”

Bay Peggotty, beni kararımdan caydırmaya uğraştığı halde onun da benimle aynı düşüncede olduğunu anlamıştım. Ricam üzerine gidip posta arabasında bana yer ayırttı. Akşamüstü, birçok defalar geçtiğim yollara yeniden kavuştum.

Londra’dan çıktıktan sonra arabacıya: “Gökyüzü pek harikulade değil mi?” diye sordum. “Bu halini hiç görmemiştim.”

“Hayır, bu derecesi hiç olmamıştır,” dedi. “Bu rüzgâr yok mu, efendim, çok geçmeden denizi karıştıracaktır.”

Vakit ilerledikçe rüzgâra karşı ilerlemekte güçlük çekmeye başladılar. Gecenin geç saatlerinde birçok kereler rüzgârın arabayı da savurmasından korktuk.

Şafak sökerken rüzgâr daha da azıtmıştı. Yarmouth’tayken denizcilerin tüfek gibi patlayan rüzgârdan söz ettiklerini duymuştum, ama hiç bu derece şiddetlisini görmemiştim. Yolda çok büyük zorluklarla ilerleyebildiğimiz için lpswich’e geç vakit varabildik. Kasaba halkının çoğu bacaların fırtınada uçmasından korktukları için Pazar yerinde toplanmıştı. Hanın avlusunda atlarımızın değiştirilmesini beklerken fırtına hakkında hiç de hoşa gitmeyecek haberler aldık. Başka kasabalardan gelenler koca koca ağaçların fırtınada yere yıkıldığını anlatıyorlardı.

Deniz kıyısına doğru zorla ilerlemeye çalışırken denizden gelen rüzgâr da şiddetini gittikçe arttırmıştı. Yarmouth’un yanı başındaki düzlüğü su basmıştı. En sonunda kasabaya vardığımız zaman herkes kapısının önüne çıkıp böyle bir gecede oraya gelebilen posta arabasına şaşmaktan kendini alamamıştı.

Eskiden kaldığım hana indim, sonra da denize bakmak üzere kıyıya gittim. Sokaklar denizin getirdiği kumlarla, yosunlarla dolmuştu. Başıma taş, kiremit düşmesinden korkarak, köşelerle rastladığım insanlara tutunarak zorlukla ilerliyordum. Kıyıya yaklaştığım zaman yalnız denizcileri değil, kasaba halkının da yarısını orada buldum. Bu unutulmaz fırtınanın bir araya getirdiği insanların arasında Ham’i göremeyince evinin yolunu tuttum. Ev kapalıydı. Kapıyı vurmama kimse ses vermeyince, arka yollardan, onun çalıştığı kızak yerine gittim. Orada da Ham’in ani bir iş için Lowevstoft’a gittiğini öğrendim. Ertesi sabah erkenden geldiğini söylediler.

Hana döndüm. Yıkanıp kıyafet değiştirdikten sonra uyumaya çalıştığım sırada akşamın da beşi olmuştu. Aşağıya inip bir kahve içmek istedim. Garson, bana teknelerin karaya vurmaması için büyük gayret gösterildiğini, iki yardım gemisinin denize açıldığını söyledi.

Maneviyatım pek bozuktu, kendimi pek yalnız hissediyordum. Ham’in de orada bulunmaması iyice huzurumu kaçırmıştı. Son olaylar farkına varmadan beni adamakıllı etkilemiş, uzun zaman şiddetli rüzgâr altında dolaşmak da şaşırtmıştı. Düşüncelerim, hatıralarım öyle karışmıştı ki zaman mesafe kavramını kaybetmiştim.

Yemek yiyemiyordum, sakin oturamıyordum. Hiçbir şeye pek bağlanamıyordum. İçimde bir şey hafızamın derinliklerine inip hatıralarımı karmakarışık ediyordu. Yalnız, kükreyen denizle coşan düşüncelerimin telaşı arasında fırtına ile Ham’in tasası hep en önde geliyordu.

Yemeğimi hiç tatmadan geri gönderdim. Bir iki kadeh şarapla kendimi diriltmeye çalıştım, ama o da boşuna. Kendimi iyice kaybetmeden, ocak başında, kapının dışındaki kükremeyi, nerede bulunduğumu aklımdan çıkarmadan, biraz kestirmeye başladım. Uyandığım zaman, daha doğrusu beni koltuğuma bağlayan ağırlığı üzerimden atınca, bütün benliğim gayesiz, anlaşılmaz bir korkuyla titredi.

Bir aşağı bir yukarı gezindim, eski bir gazeteyi okumaya çalıştım, dışarıdaki korkunç sesleri dinledim, ateşte beliren yüzleri, manzaraları, karaltıları seyrettim. En sonunda, duvardaki o hiç istifini bozmayan saatin tik takları bana öylesine işkence yapmaya başladı ki yatağıma yatmaya karar verdim.

Böyle bir gecede hademelerden bir kısmının hep birlikte sabaha kadar oturmaya karar verdiklerini öğrenmek insana güven veriyordu. Müthiş yorgun, üzerime ağırlık çökmüş bir halde yatağıma yattım. Yatar yatmaz da bütün o heyecanlar sanki bir büyüye tutulmuş gibi ortadan kayboluvermişti. Duygularımın hepsi bilenmiş bir halde, dipdiri uyandım.

Saatlerce rüzgârla suyun sesini dinleyerek orada öyle yattım. Denizden çığlıklar geldiğini duyar gibi oluyordum. Sonra işaret tüfeklerinin patlatıldığını duyar gibi oldum. Derken, kasabadaki evler yıkılıyormuş gibi geldi. Birkaç defa kalkıp dışarı baktım. Yanık bıraktığım mumun soluk ışığının camlara vuran ışığından, karanlıklar içinde bana bakan yorgun yüzümden başka bir şey göremedim.

En sonunda, huzursuzluğum öyle dayanılmaz bir dereceye vardı ki, çarçabuk giyinip aşağıya indim. Orada iki saat kadar kaldığımı söyleyebilirim. Sonra gene odama döndüm, uykunun kucağına düştüm. Daldığım uykudan müthiş bir top sesiyle uyandım. Ortalık adamakıllı aydınlanmıştı. Sabahın sekizi ya da dokuzu vardı. Fırtına dışarıda bütün şiddetiyle devam ediyordu. Birisi odamın kapısını vuruyor, sesleniyordu.

“Ne var?” diye bağırdım.

“Bir gemi batmış. Hem de yakında.”

Yatağımdan fırlayıp: “Ne gemisi?” diye sordum.

“İspanya’dan ya da Portekiz’den gelen bir yelkenli. Görmek istiyorsanız acele edin. Kıyıdakiler geminin her an paramparça olabileceğini söylüyorlar.”

Adam gittikten sonra, elimden geldiği kadar çabuk giyinip aşağıya indim. Önümde bir sürü insan vardı, hepsi de kıyıya koşuyorlardı. Ben de o yana koştum, birçoğunu geride bırakıp çok geçmeden vahşi denizle karşı karşıya geldim.

Kazaya uğrayanları kurtarmak için gönderilen kayık bin bir güçlükle geri dönmüştü. Kıyıda toplanan halk, dehşet içinde, geminin azgın dalgalarla boğuşmasını seyrediyordu. Derken, kalabalık arasından birinin yanındakilere bir şeyler söyleyip yeniden kayıkla denize açılmak istediğini fark ettim. Bu gözü pek adam Ham’di. Hemen yanına koştum, ona sarıldım, yanındakilere de onu dinlememelerini, kendini öldürmesine meydan vermemelerini söyledim, kumsaldan bir yere kıpırdamasına engel olmaları için yalvardım.

O sırada koskoca yelken direği teknede ayakta duran iki kişinin üstüne yıkıldı. Ham, elimi tutarak: “Bay Davy,” dedi. “Zamanım geldiyse bunu kimse değiştiremez, gelmemişse bu işi başarırım. Yukarıdaki Tanrı sizi korusun. Hepinizi korusun. Arkadaşlar, beni hazırlayın, gidiyorum!”

Yanımdakiler beni usulca uzağa sürüklediler, orada kalmaya da zorladılar. Başkası yardım etse de, etmese de onun gitmeye kararlı olduğunu, bundan onu kimsenin alıkoyamayacağını anlattılar. Benim araya girmemin onu tehlikeye düşüreceğini de söylüyorlardı. Buna ne karşılık verdiğimi, onların da başka neler dediklerini bilmiyorum; yalnız, kıyıda bir telaşlanma olduğunu gördüm. Birtakım adamlar, halatlarla kalabalığın arasına daldılar. Sonra da Ham’in, tek başına, geminin karaya vurduğu yere doğru gittiğini gördüm. Gemi neredeyse batacaktı. Bu bir bakışta belli oluyordu. Geminin yelken direğinde tek başına duran adamın da hayatı artık pamuk ipliğine bağlıydı. Bu adam başına denizcilerde görmeye alışık olmadığımız kırmızı bir kep geçirmişti. Ölüm çanı çaldığı sırada o da kırmızı kepini çıkarıp bize doğru salladı. Ben bununla pek ilgilenmemiştim ama, onun bu davranışı bana bir zamanların sevgili dostuna ait eski bir anıyı hatırlatıverdi.

Ham kıyıda yalnız başına duruyordu. Belinden halatla bağlanmıştı. Arkasındakiler, soluklarını tutmuşlar, bekliyorlardı, önünde ise gittikçe kabaran dalgalarıyla azgın bir deniz vardı. Derken, Ham denize atladı. Şimdi sularla boğuşuyordu. Arada bir tepelerle yükseliyor, sonra vadilerle aşağıya iniyor, köpüklerin altında gözden kayboluyordu. En sonunda onu gene karaya çektiler.

Yaralanmıştı. Durduğum yerden yüzünün kan içinde olduğunu görebiliyordum. Onun buna aldırdığı bile yoktu. Telaşla, yanındakilere bir şeyler söyledi, belki de kendisini biraz daha serbest bırakmaları için yalvarıyordu; daha doğrusu, ellerini hareketlerinden ben bu anlamı çıkarmıştım. Derken, gene deminki gibi suya atlayıverdi. Tepelerle yükselip vadilerle alçalarak, köpüklerin arasında kaybolarak batık geminin yanına vardı. Uzaklık önemli değildi, ama denizin rüzgârın şiddeti bu işi öldürücü hale getiriyordu. En sonunda, Ham, gemiye iyice yaklaştı. Artık o kadar yakındaydı ki bir kulaç daha atabilse, kayığı yakalayabilecekti. Ne yazık ki, Ham gemiye atlar atlamaz tekne de ortadan kayboldu.

Ham’i ayaklarımın dibine yatırdılar... hiç kımıldamıyordu... ölmüştü. En yakın eve taşıdılar; bana da artık hiç kimse engel olmadığı için, ben de yanı başında kalmıştım. Onu hayata döndürmek için her türlü çareye başvuruldu. Ne yazık ki büyük bir dalganın vuruşuyla, ölmüş, o şefkat dolu kalp durmuştu.

Kurtulması için hiçbir umut kalmadığı sırada, ben yatağının yanında otururken, Emily ile beni küçüklüğümüzden beri tanıyan bir balıkçı kapıdan adımı fısıldadı. Rüzgâr çarpmış, külrengi yüzünden yaşlar boşanarak titreyen dudaklarıyla: “Biraz gelir misiniz, efendim?” dedi.

Bakışlarında o eski tanışıklığın izleri vardı. Bana uzatmış olduğu koluna abanırken dehşet içinde sordum:

“Kıyıya bir ceset mi vurdu?”

“Evet.”

“Ben tanıyor muyum?”

Adam buna karşılık vermedi. Beni hemen kıyıya götürdü. Emily ile küçük birer çocukken, deniz kabukları aradığımız, eski teknenin çürümüş kısımlarının savrulduğu yere gittim. Steerforth’u kötülük yapmış olduğu evin parçaları arasında, tıpkı okulda sık sık yaptığı gibi, başı kolunun üzerine dayalı, yatar buldum.

LVI
YENİ YARA VE ESKİSİ

Ah, Steerforth, ayrılık saatimiz olduğunu hiç de düşünemedim son görüşmemizde: “Beni en iyi halimle hatırla” demene hiç lüzum yoktu. Ben hep öyle yaptım; şimdi de bu manzaraya bakarken değişebilir miydim ki?

Bir el arabası getirip Steerforth’u yerleştirdiler, üzerine bayrak örtüp yukarıya evlerin bulunduğu yere götürdüler. Onu taşıyanların hepsi kim olduğunu biliyordu; birçok kereler birlikte denize açılmış, onu neşeli, cüretkâr bir insan olarak tanımışlardı. Steerforth’u denizin o vahşice kükremeleri arasında götürdüler. Bütün patırtı arasında bir sessizlikti o. Ölümün önceden girmiş olduğu kulübeye götürdüler.

Sonra, arabayı kapının eşiğinde yere bıraktıkları zaman birbirleriyle bakışıp, bana bakıp fısıldaştılar. Anlamıştım; Steerforth’u o sessiz odaya bırakmanın doğru olmayacağını sezmişlerdi.

Kasabaya gittik, yükümüzü de hana götürdük. Kendimi toparlar toparlamaz Joram’ı çağırtıp, ölünün gece Londra’ya taşınabilmesi için bana imkân sağlamasını rica ettim. Cenazeyle ilgilenmek, annesini bu felakete hazırlamak yalnız benim yapabileceğim bir işti, bunu biliyordum; görevimi de elimden geldiği kadar sadıkane yapmak istiyordum.

Kasabadan ayrılışım fazla merak uyandırmasın diye yolculuk için geceyi seçmiştim. Yalnız, arkamda emanet yük, arabayla hanın avlusundan dışarı çıktığım zaman vakit gece yarısına çok yaklaşmış olduğu halde bizi bekleyen bir sürü insan vardı. Kasaba içinde hatta kasabadan çıktıktan sonra bile öbek öbek insanlara rastladım. En sonunda karanlık geceden, açık düzlükten, gençlik arkadaşımın küllerinden bir şey kalmadı.

Hoş bir sonbahar günü, toprak kuru yaprak kokusu içinde, ağaçlarda sarı, kırmızı ve kahverengi yapraklar, güneş ışınları bunların arasından parlarken Highgate’e vardım. Yolun son kilometresini ne yapacağımı kararlaştırmak için yürüyerek gelmiştim. Ev bana gene eskisi gibi göründü. Bir tek perde bile açılmamıştı. O taş döşeli, iç karartıcı avludan kullanılmayan kapıya doğru giden yolda da hiçbir hayat izi yoktu. Rüzgâr dinmişti, ortalıkta hiç kıpırtı yoktu.

Önce bahçe kapısının zilini çalmaya cesaret edemedim. Zili çaldığım zaman da görevimin ne olduğunun zilin sesinden anlaşılacak sandım. Küçük oda hizmetçisi, elinde anahtarlarla dışarı çıktı, kapının kilidini açarken ciddi ciddi bana baktı.

“Affedersiniz ama, efendim, siz hasta mısınız?”

“Çok üzgünüm... çok da yorgun.”

“Çok önemli bir mesele mi var, efendim? Bizim Küçükbey...”

“Şşşt” dedim, “Evet, Bayan Steerforth’a açıklamam gereken bir şey var. Kendisi evde mi?”

Hizmetçi kız, tasalı bir tavırla, hanımının arabayla bile pek seyrek dışarı çıktığını, hep odasında oturduğunu açıkladı. Kadıncağız misafir kabul etmiyordu, ama beni görmek isterdi herhalde. Hanımının kalkmış olduğunu, Rosa Dartle’ın da onun yanında bulunduğunu söyledi. Acaba yukarı haber götürürken ne desindi?” Hareketlerinden bir şey belli etmemesi için uyarmada bulunup, kartımı verdim, sadece aşağıda beklediğimi söylemesini tembih ettim. O gittikten sonra da geriye dönünceye kadar salonda beklemeye koyuldum.

Odanın o tatlı havası kaybolmuştu. Pancurlar da yarı yarıya kapalıydı. Harp günlerden beri kullanılmamıştı. Çocukluk resmi oradaydı. Annesinin ondan gelen mektupları sakladığı çekmecede oradaydı. “Acaba şimdi de annesi o mektupları okuyor mudur?” diye merak ettim. Bundan sonra bir daha okuyacak mıydı?

Ev o kadar sessiz ki, hizmetçi kızın ayak sesleri çok hafif olduğu halde rahatlıkla duyabiliyordum. Hizmetçi kız, odaya döndüğü zaman Bayan Steerforth’un hastalıklı bir kadın olduğu için aşağıya inemeyeceğini, yatak odasında kalmasını ayıplamazsam, beni görmekten memnunluk duyacağını bildirdi. Birkaç saniye sonra Steerforth’un annesinin karşısındaydım.

Kendi odasında değil, oğlunun odasındaydı. Oğlunu hatırlamak için kadıncağızın buraya yerleşmiş olduğunu anladım. Steerforth’un birçok eşyası da gene bundan dolayı olduğu yerde kalmıştı. Yalnız, kadıncağız gene de kendi odasının hastalığına iyi gelmediği için oğlunun odasında kaldığını mırıldanmaktan geri kalmadı. O ağırbaşlı havasıyla da sözlerinin doğruluğunda en küçük bir kuşkuya yer bırakmıyordu.

Rosa Dartle da her zamanki koltuğunda oturuyordu. Kara gözlerini bana çevirir çevirmez kötü bir haber vermeye geldiğimi anladığını fark ettim. Yüzündeki yara izi bir anda derinleşti. Yüzünü Bayan Steerforth’un bakışlarından uzaklaştırabilmek için bir adım geri çekildi, sonra da bir an olsun yumuşamayan, bir an olsun başka yana çevrilmeyen bakışlarla beni süzmeye koyuldu.

Bayan Steerfort: “Sizi yas kıyafetiyle gördüğüme üzüldüm.” dedi.

“Ne yazık ki karım öldü, efendim.”

“Böyle büyük bir felakete uğramayacak kadar gençsiniz, yavrum, çok üzüldüm. İnşallah zaman size karşı iyi davranır.”

“İnşallah zaman hepimize karşı iyi davranır, efendim” diye mırıldanırken kadıncağıza baktım. “Sevgili Bayan Steerforth, en büyük üzüntülerimizde buna inanmalıyız.”

Tavırlarımdaki ciddiyet, gözlerimdeki yaşlar kadını tasalandırmıştı. Düşünceleri birden değişiverdi. Steerforth’un adını söylerken sesimi kollamaya çalıştım ama, gene de titredi. Bayan Steerforth bunu alçak bir sesle kendi kendine birkaç kere tekrarladı. Sonra da zoraki bir sükûnetle: “Oğlum hasta galiba?” diye sordu.

“Çok hasta.”

“Siz gördünüz mü kendisini?”

“Gördüm.”

“Onunla barıştınız mı?”

“Evet” de diyemedim, “hayır” da. Kadıncağız başını hafifçe Rosa’dan yana çevirdi, ben de dudaklarımı oynatarak Rosa’ya “öldü” dedim. Steerforth’un annesi arkasına bakmak zorunda kalmasın, öğrenmeye daha hazır olmadığı gerçeği Rosa’nın yüzünden açıkça okuyuvermesin diye hemen yüzüne baktım. Yalnız, Rosa’nın üzüntünün verdiği şaşkınlık, dehşet içinde, ellerini havaya kaldırdığını, sonra da yüzüne kapadığını gördüm.

O güzel hanımefendi -oğluna öyle de benziyor, öyle de benziyor ki- beni sabit bakışlarla süzdü, sonra elini alnına götürdü. Ona sakin olmasını, anlatacaklarımı dinlemeye kendini hazırlamasını rica ettim. Onu ağlamaya zorlamam daha iyi olurdu, çünkü taş gibi duruyordu.

“Benim buraya son gelişimde” diye anlatmaya başladım, “Bayan Rosa Dartle onun kayıkla oraya, buraya gittiğini anlattı. Evvelki gece deniz çok berbattı. O gece Steerforth denize açılmışsa, tehlikeli bir kıyının yakınlarında dolaşmışsa, -ki söylendiğine göre öyleymiş- o battığı görülen tekne de şeyse...”

Bayan Steerforth: “Rosa” dedi, “yanıma gel!”

Rosa geldi, ama hiç de anlayış, şefkat dolu bir geliş değildi bu. Steerforth’un annesine bakıp korkunç bir kahkaha koparırken gözleri de ateş gibi parlıyordu.

“İşte şimdi gururun yatıştı mı,deli karı? Şimdi oğlun hayatını feda ederek sana kendini affettirdi mi? Duyuyor musun? Hayatıyla diyorum!”

Kadın, dimdik, arkaya yaslandı, iniltiden başka bir ses çıkarmadan, gözlerini şaşkınlıkla iri iri açarak, Rosa’ya baktı.

Rosa, ihtirasla göğsüne vurarak: “Hah!” diye bağırdı, “bana bak! İnle, homurdan, bana bak!” Rosa, yara izine vurarak: “Şuraya baksana hele! Ölmüş oğlunun marifeti bu!” diye haykırdı.

Zaman zaman anneden çıkan inilti yüreğimi sızlatıyordu.

Rosa: “Oğlunun bunu ne zaman yaptığını hatırlıyor musun?” diye haykırdı. “Senin yaradılışından aldığı örnekle, onun gururunu, ihtiraslarını kamçılaman yüzünden yaptığı bu işin ne zaman mahkûm ettiğini hatırlıyor musun? Onun öfkesiyle ömrünün sonuna kadar damgalanmış olan, bana bak da onu ne hale getirdiğini düşünerek inilde, homurdan!”

Ona engel olmak istedim: “Bayan Rosa Dartle, allahaşkına bırakın!” dedim.

O şimşek gibi çakan gözlerini bana çevirerek: “Konuşacağım!” dedi. “Sen sus! Mağrur, sahte evladın mağrur anası, bana bak, diyorum sana! Ona verdiğin terbiye için inilde, onu mahvettiğin için inilde, onu kaybettiğin için, benim kaybım için inilde!”

“Aman, Bayan Rosa Dartle, utanın! Ah zalim!”

Rosa; şimşek çakan gözlerle, ayağını hırsla yere vurdu. Sonra elini yara izinin bulunduğu yere götürerek: “Şuraya bak,” dedi. “Yaptıklarını daha iyi anlamaya başladığı zaman durumu gördü, pişman oldu. Ona şarkı söyleyebiliyor, rahatça konuşabiliyordum. Bunları yapmaktan ne büyük bir zevk duyduğumu da anlatmayı başarabiliyordum. Üstelik, onu cezbedebiliyordum da. En toy, en dürüst olduğu zamanlarda beni sevdi. Evet, sevdi. Seni şöyle bir kelimeyle geçiştirdiği zamanlar birçok defa beni kalbine almıştı. Böylece alçaldığımı biliyordum, ama Steerforth o çocuksu yalvarmalarıyla beni hayran bırakıyordu. Sanki ben bir taşbebektim de boş zamanlarda oyalamaya yarıyordum, akla gelince ele alınan, sonra bir kenara bırakılıveren bir oyuncaktım. Steerforth bıkkınlık getirince ben de bıkkınlık getiriyordum. Hayranlığı sönüp giderken, benimle evlenmeye zorlamaktan başka yapacak bir şeyim yoktu. Birbirimize hiçbir şey söylemeden ayrıldık. Belki bunu sen de gördün, ama hiç üzülmedin. O zamandan beri ikinizin de gözünde ben basit, biçimi bozulmuş bir eşya parçasından başka bir şey değildim... Gözü, kulağı, duygusu, hatırası olmayan bir eşya parçası. İnilde bakalım! Onu ne biçime soktuğunu düşünün de onun için inilde, oğluna duyduğun sevgi için değil! Sana söylüyorum, bir zamanlar ben onu senden fazla sevmiştim!”

“Bayan Rosa Dartle,” dedim. “Bu zavallı kadına acımayacak kadar katı yürekliyseniz...”

“Bana kim acıyor ya?” diye sert bir sesle sordu. “O bunları ekmişti, bugün de biçtiği ekinler için inildesin bakalım!”

“Steerforth’un kusurları...” diye söze başladım.

Rosa Darle, ihtirasla gözlerinden yaşlar akıtarak, bağırdı: “Kusurları mı? Onu kötülemeye kim cesaret edebilir ki? Önlerinde eğildiği arkadaşlarının milyonuna bedel üstün bir ruh vardı onda.”

“Hiç kimse onu benim sevdiğimden daha çok sevemez, hiç kimse onu benim kadar sevgiyle anamaz,” dedim. “Öyleyken ben gene de, annesine ya da kusurlarına acımıyorsanız bile onlara karşı çok sert davrandığınızı söylemek isterim.”

Rosa, saçlarını paralar gibi çekiştirerek: “Yalan!” diye bağırdı. “Seviyordum ben onu! ”

“Onun kusurlarını böyle bir zamanda hafızanızdan silemiyorsanız, şu karaltıya bir bakın da şimdiye kadar onu böyle hiç görmediğinizi düşünüp birazcık yardım edin.”

Bir süre içinde karaltı da duruşunu hiç değiştirmemişti, değiştirilmesine de imkân yokmuş gibi görünüyordu. Hiç kıpırdamadan, dimdik, şaşkın şaşkın bakmıyor, arada sırada gene başının o çaresiz sallanışıyla inildiyordu. Başka da bir hayat izi yoktu. Rosa birdenbire onun önüne diz çöktü, elbisesini gevşetmeye koyuldu. Sonra, öfkeyle, üzüntüyle karışık bir tavırla bana bakarak: “Uğursuz seni!” diye haykırdı. “Buraya ne zaman gelsen uğursuzluk getirirsin! Uğursuz seni! Git buradan!”

Odadan dışarı çıktıktan sonra hemen çıngırağı çalmak istedim. Hizmetçileri bir an önce harekete geçirmem gerekiyordu. O sırada Rosa da, o kımıldamadan duran vücudu kollarına almış, hâlâ yere diz çökmüş, ağlıyor, yüzünü gözünü öpüyor, sesleniyor, onu kucağında sanki küçük bir bebekmiş gibi ileri geri sallayıp duruyordu. Kadıncağızı kendine getirmek için ne lazımsa yapıyordu. Artık onu bırakmaktan korkmadığım için ben de sessiz sedasız geri döndüm, dışarı çıkarken ev halkını velveleye verdim.

O gün daha sonra gene oraya döndüm. Steerfoth’u annesinin odasına yatırdık. Kadıncağızın gene aynı durumda olduğunu söylediler. Rosa Dartle yanından hiç ayrılmıyordu. Doktorlar başında bekliyorlardı. Birçok çareye başvurulmuştu; ama, kadıncağız, arada sırada çıkardığı iniltilerin dışında, olduğu yerde taş gibi yatıyordu.

O korku veren evin içini dolaşıp pencereleri örttüm. Steerforth’un yattığı odanın perdelerini en son kapadım. Kurşunlaşmış eli kaldırdım, kalbime götürdüm; o anda bütün dünya ölmüş, susmuş gibi göründü bana. Sadece annesinin iniltisi duyuluyordu.

LVII
GÖÇMENLER

Kendimi bu duyguların yarattığı şaşkınlığa bırakmadan önce yapılacak bir işim daha vardı. O da, yolculuğa çıkmaya hazırlananlardan olup bitenleri saklamak, onları mutlu bir bilinmezlik içinde neşeyle uğurlamaktı.

O gece Micawber’i bir köşeye çektim, Bay Peggotty’nin son felaketi öğrenmesini önlemek görevini ona verdim. Bu görevi seve seve üzerine aldı, hiçbir gazeteyi gözden geçirmeden Bay Peggotty’nin eline vermemeyi kararlaştırdı. Göğsüne vurarak: “Meseleyi öğrenecekse önce bu vücudun içinden geçmesi gerekecek!” diyordu.

Kendini yeni bir çevrenin insanı olmaya hazırlarken, atak, külhanbeyvari bir havaya bürünmüştü... pek öyle kanun, nizam tanımayan bir külhanbeyi değil de, birden karar veren cüretli bir insan olmuştu. Herhangi bir kimse onun uygarlıktan uzakta yaşamaya alışmış, doğup büyüdüğü yerlere dönmeye hazırlanan bir dağ başı insanı olduğunu düşünebilirdi.

Kıyafet düzerken kendine birtakım muşamba elbise almıştı, alçak kenarlı bir de hasır şapkası vardı. Bu kaba saba kıyafetle, koltuğunun altındaki denizci dürbünüyle, sanki kötü havayı araştırıyormuş gibi zaman zaman gözlerini kısıp gökyüzüne bakışıyla Bay Peggotty’den çok daha denizci olmuştu. Bütün ailesi de ona uygun bir şekilde giyinmişti. Bayan Micawber’i başına sımsıkı bağlanmış garip bir şapka, vücuduna sımsıkı sarılmış bir şal içinde buldum. Doğduğum zaman annem de beni böyle kundaklamıştı! Kadının şalı arkasında kocaman bir düğümle bağlanmıştı. Kızının da kötü hava şartlarına karşı aynı şekilde tedbirli giyinmiş olduğunu gördüm. Öteki çocuklar da konserve yapılacak et parçaları gibi sımsıkı sarılmışlardı. Micawber’le büyük oğlu elbiselerinin kollarını bilekten yukarı doğru kıvırmışlardı, hemen yardıma koşmaya hazır durumdaydılar. Kırk yıllık denizciler gibi “heyamola” çekip işe koyulacak gibiydiler. Micawber ailesi küçük, eski püskü yıkılmaya yüz tutmuş bir pansiyonda oturuyordu. Ailenin başka bir ülkeye göç edeceği haber alınınca komşular onlarla yakından ilgilenmeye başlamışlardı. Traddles’la kalabalıktan sıyrılıp Micawber’lerin odasına girince bayağı rahatladık. Betsey Teyze’yle Agnes de oradaydılar. Çocukları rahat ettirmek için son dakikalarda bir şeyler yapmaya çalışıyorlardı. Peggotty de, pek sakin bir halde, o emektar dikiş kutusunu açmış, yardım ediyordu.

Onun sorularına karşılık vermek Micawber, Bay Peggotty’yi getirince de, mektubu verdiğimi, her şeyin yolunda olduğunu söyleyebilmek pek kolay olmadı, ama bunu başardım, ikisini de sevindirdim. Duygularım dışıma vurmuşsa bile bunu kendi üzüntülerime yorabilirlerdi, çünkü üzüntülerim az değildi.

Betsey Teyze: “Gemi ne zaman kalkıyor?” diye sordu.

Micawber büyükteyzemi de, kendi karısını da gerçeklere yavaş yavaş alıştırmayı kararlaştırmış olacaktı ki, geminin bir gün önce tahmin ettiğinden daha erken kalkacağını söyledi.

Betsey Teyze: “Herhalde size gemiden haber vermişlerdir?” dedi.

“Verdiler, efendim.”

“Öyleyse, ne zaman kalkıyor?”

“Yarın sabah yediden önce gemide bulunmamızı tembih ettiler efendim.”

“Hayallah! Çok erken. Denizcilikte bu âdet midir, Bay Peggotty?”

“Öyledir, efendim. Sular yükselirken gemi ırmaktan çıkacak Bay Davy ile kızkardeşim öğleden sonra Gravesen’e gelirlerse, bizi son defa görebilirler.”

“Bunu yapacağımızdan emin olabilirsiniz” dedim.

Micawber bilgiç bilgiç bana bakarak: “O zamana kadar yani denize açılıncaya kadar Bay Peggotty ile ben eşyamıza göz kulak oluruz,” dedi. “Emma, hayatım... arkadaşım Thomas Traddles, kulağıma eğilip, bardaklarımıza uygun miktarda içki koymamızı teklif etti. Bu içki bize eski İngiltere’nin rozbifini hatırlatacak. Kısacası, panç içmek istiyor. Normal şartlar altında Bayan Trotwood’la Bayan Wickfield’den de bizi hoş görmelerini rica ederdim ama...”

Teyzem: “Ben kendi hesabıma büyük bir sevinçle, sizin başarılarınız, mutluluğunuz şerefine kadehimi kaldıracağımı söyleyebilirim, Bay Micawber” dedi.

Agnes gülümseyerek: “Ben de” dedi.

Bay Peggotty de, doyurmakta olduğu iki küçük çocuğu kucağından indirip, bizimle birlikte içki içmeye hazırlandı. Peggotty, Micawber’le ailesiyle tokalaşırken güneşten yanmış yüzü tatlı bir gülümseyişle aydınlandı. Onun gittiği yerde kendine iyi bir iş sağlayacağına, daima çevresinde iyi bir adla anılacağına kanaat getirdim.

Çocuklara bile Micawber’in kâsesine kaşıklarını daldırıp içindekileri bizim şerefimize yemekleri öğretilmişti. Bu iş tamamlanınca büyükteyzemle Agnes yerlerinden kalkıp göçmenlerle vedalaştılar. Bu pek acıklı bir ayrılış oldu. Hepsi birden ağlıyordu. Çocuklar son ana kadar Agnes’e sımsıkı sarıldılar. Bayan Micawber’i de pek üzgün bir durumda bıraktık. Odada yanan kandilin soluk ışığıyla burası ırmaktan bakılınca bir fenere benziyor almalıydı.

Ertesi sabah, onların gidip gitmediklerini anlamak için bir kere daha evlerine uğradım. Daha sabahın beşinde kayıkla gitmişlerdi. Onları bu sefil yerde ancak o gece görmüştüm, ama onlar olmayınca bu yerler bana pek korkunç, pek ıssız göründü.

Ertesi gün öğleden sonra eski dadımla birlikte Gravesend’e gittik. Gemi ırmaktaydı, çevresi kayıklarla dolmuştu. Hava yolculuk için pek uygundu. Gemi kalkmak üzereydi. Hemen bir kayık kiraladım, gemiye yanaştık, güverteye çıktık.

Bay Peggotty, güvertede, bizi bekliyordu. Anlattığına göre Micawber Heep’in açtığı davadan son bir kere daha tutuklanmış, Bay Peggottty de, benim önceden tembih ettiğim gibi, Micawber’in borcunu ödemişti. Ben de hemen bu parayı ona verdim. Sonra beni aldı güvertelerin arasındaki bölüme götürdü. “Acaba kulağına bir şey mi geldi?” diye tasalanmaya başladığım sırada, Micawber’in pek neşeli bir hava içinde yanımıza gelmesiyle korkularım dağıldı. Bir önceki geceden beri bir dakika olsun birbirlerinden ayrılmadıklarını söylüyordu.

Bu benim için öyle garip bir manzaraydı ki! Önce hemen hiçbir şey görmedim. Sonra, gözlerim karanlığa alışınca, kendimi kalabalık bir insan yığınının arasında buluverdim. Geride ancak birkaç hafta bırakmış bebeklerden, önlerinde belki de birkaç hafta kalmış yaşlılara kadar her yaşta, her cinsten insan vardı burada.

Etrafı gözden geçirirken, Micawber’in çocuklarının yanında Emily’e benzeyen bir karaltı görür gibi oldum. Bir başka karaltı da onu öperek vedalaşıyordu. Bu ikinci gölge sakin sakin oradan uzaklaşırken bana Agnes’i hatırlattı. Yalnız, o şaşkınlığım, zihnimi kurcalayan bin bir düşünce arasında, karaltıyı gene kaybediverdim. Yolcu geçirmeye gelenlerin gemiden inmeleri bildirilmişti. O sırada dadım da, yanı başımda bir dolabın üzerine oturmuş, ağlıyordu. Bayan Gummidge, karalar giyinmiş daha genç bir kadının yardımıyla, Bay Peggotty’nin eşyasını yerleştirmekle meşguldü.

Bay Peggtty: “Bir diyeceğiniz kaldı mı, Bay Davy? “diye sordu. “Yol çıkmadan önce unuttuğumuz bir kimse var mı?”

“Bir tek şey var,” dedim. “O da, Martha.”

Bay Peggotty, Bayan Gummidge’e yardım eden genç kadının omzuna dokundu, Martha karşıma geçip durdu.

“Allah senin iyiliğini versin, iyi kalpli adam!” diye bağırdım. “Onu da beraber mi götürüyorsun?”

Bay Peggotty’nin yerine Martha gözyaşlarıyla karşılık verdi. O anda daha fazla konuşamadım, sadece Bay Peggotty’nin elini sıktım. Hayatım boyunca sevdiğim, saygı beslediğim bir kimse varsa o da bu adamdır.

Gemi, yabancılardan hızla temizleniyordu. Hayatımın en büyük sınavını daha vermemiştim. Ayrılık anında aramızdan uçup gitmiş olan o ruhu ne asil bir ruh olduğunu Bay Peggotty’ye anlattım. Bu ona pek dokundu. Yalnız, bana şefkat dolu sözler söyleyip duymayan kulaklar için de üzüntüsünü belirtmesi bana daha fazla dokundu.

Vakit gelmişti. Bay Peggotty’ye sarıldım, ağlayan dadımı koluma aldım, telaşla oradan uzaklaştım. Güvertede de zavallı Bayan Micawber’i asla bırakmayacağı oldu.

Kayığımıza atladık, biraz uzakta durup geminin yola çıkışını seyrettik. O saatte hava pek durgundu, güneş de parlak şekilde batmak üzereydi. Gemi bizimle kırmızı ışığın arasındaydı. Akşamın parlaklığında uzaktan geminin her şeyi görünüyordu. Bir anda hemen bu derece güzel, hem de bu derece üzüntü verici, umut dolu olabilen bir manzara asla görmedim. İçi hayat dolu olan bu geminin durgun sularda kımıldamadan, sessiz duruşu bende bu etkiyi yaratmıştı.

Sessizlik ancak bir an sürdü. Yelkenler rüzgâra karşı şişip gemi ilerlemeye başlayınca etraftaki kayıkların hepsinden birden üç kere zafer çığlığı yükseldi, gemidekiler de buna karşılık verdiler; iki tarafında bağırışları yankılandı da yankılandı. Sesi duyduğum zaman, mendiller, şapkalar sallanırken yüreğim yerinden fırlayacakmış gibi oldu.

Sonra onu gördüm: Eniştesinin yanında, omzuna dayanmış, titriyordu. Bay Pegotty, bize hararetle el salladı. Emily de bizi gördü, benimle son defa vedalaşmak için elini salladı. Ah Emily, güzel, üzgün kız! O yaralı kalbinin bütün güveniyle ona sarıl sarılabildiğin kadar, çünkü o da sana büyük sevgisinin verdiği kuvvetle sarıldı.

Kızaran ışığa bürünmüş, güvertede yan yana dururlarken, Emily eniştesine sarılmış, eniştesi de onu tutarken vakur bir hava içinde geçip gittiler. Kürek çeke çeke kıyıya geldiğimiz zaman Kent’ten yana tepelere gecenin karanlığı inmişti. Üzerime karanlık basar gibi oldu.

LVIII
YOKLUK

Birçok umutların, tatlı hatıraların, bir sürü hatanın, bir sürü elde olmayan üzüntünün, pişmanlığın hayalleriyle dolu uzun, kasvetli, bir gece üzerime çökmüştü.

İngiltere’den uzaklaşmıştım. Uğradığım darbenin ne büyük bir darbe olduğunu daha iyice sezememiştim. Çok sevdiğim insanların hepsini bırakıp uzaklara gittim. Üzücü olaylar gelip geçti sanıyordum. Bu tıpkı cephede yaralanan bir askerin yarasının acısını o anda duyamaması gibiydi. O yola gelmeyen kalbimle baş başa kaldığım zaman içimdeki yaranın durumu hakkında hiçbir fikrim yoktu. Bunu çarçabuk değil, yavaş yavaş, azar azar öğrendim. Saatler geçtikçe, yola çıktığım zaman içimdeki o perişanlık arttı. Önceleri kaybın, üzüntünün yarattığı ağır bir duyguydu bu. Başka bir şeyin farkında değildim. Sonra, uğradığım kayıpları azar azar, pek acı bir şekilde duymaya başladım. Aşk, dostluk, ilgiler kısacası darmadağınık olan her şey aklıma geldi. İlk güven duygum, ilk şefkat duygum, hayatımın o göklerdeki sarayı; hepsi, hepsi harap olmuş bir boşluktan ibaretti, çevreme gep geniş yayılmış, karanlık ufka doğru uzanıyordu.

Üzüntüm bencil bir üzüntü müydü? Pek sanmıyorum. Çocuk-karımın yasını tutuyordum. O yeni yeşeren dünyasından gencecik ayrılmasına yanıyordum. Çok eskiden benim sevgimi, hayranlığımı kazanmış olan binlerce kişinin de sevgisini, hayranlığını kazanabileceğine inandığım o insanın yasını tutuyordum. Fırtınalı denizde huzura kavuşan o kırık kalbin yasını tutuyordum. Çocukken gece rüzgârının esişini dinlediğim o basit evin göçebe sakinlerinin yasını tutuyordum.

İçine düştüğüm bu yastan bir daha kurtulacağımı hiç ummuyordum. Oradan oraya dolaştım durdum. Her gittiğim yere yükümü de taşıyordum. Artık bu yükün bütün ağırlığını duyuyordum. Onun altında çökmüştüm, hiç hafiflemeyecekmiş gibi geliyordu bana.

Bu umutsuzluk en kötü dereceye vardığı zaman da ölmem gerektiğine inandım. Bazen “Evimde ölmek isterdim” diye düşünüyordum. Onun için de evime bir an önce varayım diye geri dönmeye kalkıyordum. Başka zamanlar da daha uzaklara gidiyor, aradığımı bilmeden, geride neyi bırakmak istediğimi anlayamadan şehirden şehre dolaşıyordum.

Aylarca bu gittikçe kararan bulut zihnimden silinmeden yolculuk ettim. Gözle görülmeyen birtakım nedenler beni yolculuğuma devam etmeye zorluyordu. Bu nedenler içimde daha iyi bir anlatma şekli bulmak için bocalayıp duruyorlardı. Bazen huzursuz bir halde oradan oraya hiç durmadan dolaşıyordum. Yalnız bir yerde daha fazla oyalandım. Başka hiçbir yerde durmam için bir neden yoktu, beni oralara bağlayan bir varlık yoktu.

İsviçre’deydim. Alpler’deki büyük geçitlerden birinden geçerek İtalya üzerinden İsviçre’ye gelmiştim. O zamandan beri de dağlarda bir kılavuzun yardımıyla gezip duruyordum. Dağlardaki o korkunç yalnızlık benim ruhuma pek mi uymuştu, bilmiyordum.

Bir akşamüstü, güneş batmadan önce, bir vadiye geldim. Burada dinlenecektim. Vadiye indiğim zaman doğanın bana bir şeyler söylediğini duyar gibi oldum. Başımı otlara dayayıp Dora’nın ölümünden beri ilk defa doya doya ağlamaya başladım.

Daha birkaç dakika önce bana bir deste mektup gelmişti. “Akşam yemeği hazırlanırken okurum” diye mektupları alıp gezintiye çıkmıştım. Ondan önceki mektuplar elime geçmemişti, uzun bir süreden beri hiç mektup almamıştım. Evden ayrıldığımdan beri de bulunduğum yeri, sağlık durumumu bildiren birkaç satırdan başka mektup yazmaya elim varmamıştı.

Mektup destesi elimdeydi. Mektupları açtım, Agnes’in yazdıklarını okumaya başladım.

Mutluymuş, çevresine faydalı oluyormuş, umduğu gibi günden güne düzeliyormuş. Bana kendisi hakkında verdiği bilgi bundan ibaretti. Mektupların geri kalan kısmı benimle ilgiliydi. Bana öğüt vermiyordu, herhangi bir görevimi hatırlatmıyordu. Sadece, o hararetli üslubuyla, bana ne kadar güvendiğini, benim yaradılışımda olan bir kimsenin iyilik yapmaya ne kadar uygun olduğunu belirtiyordu. Denemelerin, duyguların beni olgunlaştırıp kuvvetlendireceğine emindi. Benim başarılarımla övünüyor, bunun daha da artacağı günleri dört gözle bekliyordu. Çalışmaya devam edeceğime de emindi. Üzüntünün benim için bir zaaf olamayacağı kanısındaydı. Çocukluk günlerimde geçirdiğim üzüntüler beni nasıl bugünkü halime getirmişse daha büyük felaketlerin de beni daha kuvvetlendireceğini yazıyordu. Bana öğretilenleri mutlaka ben de başkalarına öğretecektim. Beni masum sevgilimi yanına alan Tanrı’ya emanet ediyordu. O kardeşçe şefkat duyguları içinde ben nereye gidersem gideyim yanımda olacağını, yaptıklarımdan gurur duyacağını, ileride yapacaklarımla da daha fazla gururlanacağını yazıyordu.

Mektubu bağrıma bastırdım, bir saat önceki halimi düşündüm. Seslerin yavaş yavaş silindiğini duyup, sakin akşam bulutunun kaybolduğunu, vadideki renklerin solduğunu, dağların tepelerindeki karın solgun gecenin uzakta kalmış birer parçası haline geldiğini görünce zihnimdeki gecenin de sona ermek üzere olduğunu, gölgelerinin dağıldığını hissettim. O andan itibaren benim için daha büyük bir değer taşıyan Agnes’e beslediğim sevgiye bir ad bulamıyordum.

Mektuplarını defalarca okudum. Uyumadan önce ona karşılık yazdım. Yardımına şiddetle ihtiyaç duyduğumu belirttim. Hiç de onun düşündüğü gibi bir insan olamadığımı, asla da olamayacağımı; yalnız, bana kuvvet verdiğini, bundan sonra elimden geldiği kadar gayret edeceğimi anlattım.

Gayret de ettim. Üç ay sonra üzüntüm başlayalı bir yıl olacaktı. Bu üç ay geçinceye kadar hiçbir karara varmadan çalışmayı kararlaştırdım. Bütün bu süre içinde de vadide, hep o dolaylarda oturdum. Üç ay geçtikten sonra, bir süre daha evden uzak kalmayı kararlaştırdım. Bana o unutulmaz geceyi hatırlattığı için şimdilik gün geçtikçe sevmeye başladığım İsviçre’ye yerleşecektim. Kalemimi elime alıp işime dönecektim.

Çok geçmeden de orada da Yarmouth’taki kadar arkadaş edinebildim. Kış bastırmadan Cenevre’ye gitmek üzere yola çıkarken de, baharda geri döndüğüm zaman da onların o dostça konuşmaları beni pek etkilemişti.

Erkenden işe başlayıp geç vakitlere kadar sabırla, hararetle çalışıyordum. Kendi başımdan geçenlerden ilham alarak bir hikâye yazıp Traddles’a gönderdim. O da bu hikâyenin benim için pek kârlı olacak şekilde yayınlanmasını sağladı. Tesadüfen konuştuğum yolculardan ünümün günden güne arttığına dair haberler alıyordum. Biraz dinlenip kendimi toparladıktan sonra eski hevesimle, gayretimle, beni iyiden iyiye saran bir istekle yeniden çalışmaya koyuldum.

Çok okuyup çalışmakla birlikte, uzun bir süreden beri, spor yapmaya da alışmıştım. İngiltere’den ayrılırken sağlık durumum ciddi bir şekilde kötüleşmişti, ama şimdi çok sağlam, sağlıklıydım. Pek çok şey görmüştüm. Bir sürü ülkeyi gezmiştim, bilgimi de adamakıllı artırdığımı umuyordum.

Kalbimin ilk ve en parlak umutlarını Agnes’e bağlamam gerektiğini ne zaman düşünmeye başladığımı bilemiyorum; kalbimin sırrını bu kadar çözememiştim. O avare çocukluğumda onun sevgisinin hâzinesini bir kenara atmış olduğumun farkına üzüntümün hangi devresinde vardığımı bilemiyorum. Hiçbir zaman gerçekleşemeyecek bir işte ya da mutsuz bir kaybın düşünceleri arasında kulağıma fısıldanan uzak bir düşünceydi bu. Yalnız, yeryüzünde üzgün, tek başıma kalınca bu düşünce zihnime yeni bir üzüntüyle, pişmanlıkla yerleşti.

O zamanlar bol bol onunla bir arada bulunabilseydim, pişmanlığımın yarattığı zaaf içinde bu düşünceye ihanet edebilirdim. İngiltere’den ayrılırken beni belli belirsiz bir şekilde korkutan da buydu zaten. Onun kardeşçe şefkatinin en küçük bir parçasını dahi kaybetmek istemezdim. Ama, gene de o ihanet sırasında aramıza o güne kadar bilmediğimiz bir gerginliğin girmesi mümkündü.

Onun bana karşı beslediği duygunun benim kendi isteğimle, gayretimle geliştiğini unutamıyordum. Beni daha başka bir aşkla sevmişse bile -ki bazen böyle sevmiş olacağını da düşünmüyor değildim- ben bunu bir kenara atmıştım. İkimizin de birer çocuktan başka bir şey olmadığımız günlerdeki haliyle onu hatırlamanın artık bir önemi olmadığını düşünüyordum. İhtiras dolu şefkatimi bir başka amaca adamıştım. Yapabileceğim şeyi yapmamıştım. Agnes şimdi benim için neyse bunu ben, bir de onun asil kalbi yaratmıştı.

Her zaman için onun sebatıyla, dayanıklılığıyla kendimi karşılaştırınca ne kadar zayıf olduğumu anlamıştım. Şimdi ise bunu gittikçe daha iyi anlıyordum. Çok eskiden ona daha layık bir kimse olabilseydim, ben onun için, o da benim için ne anlam taşırdı, bunu bilemiyordum. Şimdi öyle değildi, o da değildi, zaman geçmişti. Her şeyi oluruna bırakmış, onu kaybetmeyi hak etmiştim.

Artık onu sevdiğimi, ona bağlandığımı kendimden gizlemek için de bir gayret sarfetmiyordum. Yalnız, artık iş işten geçtiğine, uzun zamandan beri süren ilişkilerimizin kurcalanmaması gerektiğine kendimi inandırmıştım. Başka türlü davranmış olsaydık ne gibi durumlarla karşılaşacağımıza dair Dora’nın anlattıklarını pek çok, sık sık düşünmüştüm. Onun sözünü ettiği o yıllar, şimdi gerçek olmuştu. Daha doğrusu, günün birinde, biraz daha sonra sanki o ilk çılgınlık devresinde ayrılmış olmaktan farkımız kalmayacaktı. Agnes’le aramızda neler geçebileceğini düşündüm. Böylece, neler olabileceğini düşüne düşüne, bunların hiçbir zaman gerçekleşemeyeceği kanısına vardım.

Evden ayrılıp üç yıl sonra geri döndüğüm güne kadar zihnimi kurcalayan düşünceler bunlardı. Göçmenleri götüren geminin gidişinden bu yana üç yıl geçmişti. İşte gene güneşin battığı o saatlerde, gene aynı yerde beni evime kavuşturan geminin güvertesinde durmuş kızaran sulara bakıyor, göçmen gemisinin hayalini görür gibi oluyordum.

Üç yıl. Düşününce uzun, geçersen ise pek kısa geliyor. Evim benim için çok değerliydi. Agnes de öyle, elbette. Ama, o benim değildi. Hiçbir zaman da olmayacaktı. Olabilirdi; ama, artık geçmişti.

LIX
DÖNÜŞ

Kışı andıran bir sonbahar akşamı Londra’ya vardım. Karanlık, yağmurlu bir gündü, bir dakika içinde bir yılda görebileceğimden çok sis, çamur gördüm. Araba buluncaya kadar gümrük binasından Anıt’a kadar yürümek zorunda kaldım. Evlerin dolup taşmış hendeklere bakan kısımları benim için eski dostlardan farksızdılar, ama bunların pek hükmü geçmiş dostlar olduklarına da kabul etmek zorundaydım.

Birçok kereler dikkat etmişimdir -herkes de etmiştir sanırım- bir kimsenin bildik bir yerden uzağa gitmesi oranın değişeceğine işaret gibi görünür. Arabanın penceresinden dışarı bakarken, yüzyıldan beri boyacının, marangozun, duvarcının uğramadığı Fish Street Hill’deki o eski evin ben yokken yıkılmış olduğunu fark ettim. O civardaki eski, biçimsiz bir sokağın da düzeltilip genişletildiğini gördüm. St. Paul Kilisesi’nin de gözüme daha eskimiş görüneceğini tahmin ediyordum.

Dostlarımın durumlarında birtakım değişikliklerle karşılaşmaya da hazırlıklıydım. Betsey Teyze çoktan Dover’deki eski hayatına kavuşmuştu. Traddles da benim yola çıkışımdan sonraki devrede avukatlık stajına başlamıştı, şimdi de Gray’s İş Hanı’nda yazıhanesi vardı. Son mektuplarında da yakında dünyanın en sevimli kızıyla hayatını birleştirmekten umudunu kesmediğini belirtmişti. Noel’den önce döneceğimi biliyorlardı, ama bu kadar da erken döneceğimi akıllarından geçirmiyorlardı. Onları şaşırtmak için, dönüş tarihimi bildirmemiştim. Yalnız, beni karşılamaya kimsenin gelmediğini görünce sinirlerim bozuldu, hayal kırıklığına uğradım, içim bir tuhaf oluverdi. Sisli sokaklarda yapayalnız, sessiz, sedasız giderken bunu düşünüyordum.

Şıkır şıkır ışıklar içinde duran tanınmış mağazalar bana pek dokundu. Gray’s kahvesine vardığım zaman neşemi bulmuştum. Bu bana, bir başka zaman Golden Cross’ta arabadan indiğim geceyi, o zamandan beri ne gibi değişiklikler olduğunu hatırlatmıştı ama, bu da beklenmeyecek bir şey değildi. Kahvenin ocağında ısınmaya çalışırken garsona: “Bay Traddles hanın ne yanında bulunuyor, biliyor musunuz?”

“Holbron Avlusu’nda, efendim. 2 numarada bulabilirsiniz.”

“Bay Traddles’ın avukatlar arasındaki ünü günden güne artıyordur sanırım, öyle değil mi?”

“Belki öyledir ama, efendim, ben böyle bir şeyin farkında değilim.”

Bu orta yaşlı, garson daha sözü geçen, şişman, çift gerdanlı, siyah kolluklu, siyah çoraplı bir başka garsondan yardım istedi. İkinci garson, kahvenin öbür ucundaki kasanın, avukat listesinin, çeşitli kitaplarla kâğıtların bulunduğu bir masanın başında kalkmış, yanımıza gelivermişti. Bu becerikli garson ötekini bir el işaretiyle başından savdı, son ciddi bir tavırla bana döndü.

“2 numarada kalan Bay Traddles’ın avukatlar arasındaki ünü artıyor mu diye sormuştum” dedim.

Garson, gür, boğuk bir sesle: “Adını hiç duymadım” dedi.

Her şeye rağmen sevgili arkadaşımı bir an önce görmek için sabırsızlandığıma, başgarsonun gözünde itibarımı düşüreceğimi bile bile, yemekten vazgeçip arka kapıdan dışarı çıktım. Çok geçmeden 2 numaraya varmıştım. Kapıda bir sürü avukat adının arasında Traddles’ın adını da gördüm. En üst kattaki odalardan birindeymiş. Merdiven pek eski, pek biçimsizdi, üstelik, pek de az aydınlatılmıştı.

Zorlukla yukarı çıkarken kulağıma şen kahkahalar geldi. Bunlar bir avukatın, bir noter kâtibinin ya da bir hukuk danışmanının kahkahaları değildi, neşeli genç kız kahkahalarıydı. Sesleri dinlemek için durduğum sırada, ayağım tahtanın çürük kısmına geldi, gürültüyle düştüm. Ayağa kalktığım zaman ise sesler kesilmişti. Yolumun bundan sonraki kısmında daha dikkatli davranmaya çalıştım. Üzerinde “Bay Traddles” yazılı dış kapının önüne varınca kapıyı vurdum. Bir hışırtı geldi, ama başka bir ses olmadı. Bunun üzerine, kapıyı bir daha vurdum.

Yarı uşak, yarı kâtip kılıklı, zeki bakışlı ufak tefek bir çocuk göründü. Soluk soluğaydı.

“Bay Traddles içeride mi?” diye sordum.

“Evet, efendim” dedi. “Yalnız, işi var.”

“Kendisini görmek istiyorum.”

Çocuk beni şöyle alıcı gözüyle iyice bir süzdükten sonra, içeri almaya karar verdi. Önce küçücük bir taşlığa girdik, sonra gene küçük bir oturma odasına geçtik. Burada eski arkadaşımı, bir masanın başında kâğıtların üzerine eğilmiş buldum. O da soluk soluğaydı.

Traddles başını kaldırarak : “Aman Allahım!” diye haykırdı. “Copperfield gelmiş ha!”

Hemen koştu boynuma sarıldı, ben de ona sıkı sıkı sarıldım

“İşler yolunda mı, Traddles’çığım?” diye sordum.

“Yolunda, Copperfield. İyi haberden başka bir şey yok” dedi.

İkimiz de sevinçten ağladık. Traddles heyecandan saçlarını düzeltmeye çalıştı. Buna lüzum yoktu ya, neyse.

“Benim sevgili Copperfield’im, çoktan kaybettiğim sevgili dostum, dönmene gerçekten çok sevindim,” diyordu. “Nasıl da yanmışsın! Aman, ne sevindim! Hayatım, şerefim üzerine yemin ederim ki, hiçbir zaman bu derece sevinmemişimdir, sevgili Copperfield, asla!”

Ben de duygularımı anlatmakta aynı şekilde güçlük çekiyordum. Baştan hiç konuşamadım.

Traddles; sorduklarına karşılık almak için beni ocağın başındaki koltuklardan birine oturttu, bir eliyle ateşi karıştırırken, öbürüyle de boynumdaki atkıyı, sanki paltomu çıkarıyormuş gibi, çekti çıkardı. Elinden ocağın maşasını bırakmadan bana gene sarıldı, ben de ona sarıldım. Bir yandan gülüp, bir yandan da gözlerimizi kurulayarak, ikimiz birden oturduk, bir kere daha tokalaştık.

Traddles: “Senin bu kadar çabuk dönüp de törene yetişememiş olman büyük bir talihsizlik doğrusu, sevgili dostum!” diyordu.

“Ne töreni, Traddles’ciğim?” diye sordum.

Eskiden yaptığı gibi, gene gözlerini açarak: “Hay Allah!” dedi, “benim son mektubumu almadın mı?”

“Herhangi bir törenden söz ediyorsan, ben öyle bir mektup almadım.”

Traddles, saçlarını iki eliyle birden karıştırdı, sonra ellerini dizlerime koydu. “Ayol, ben evlendim, Copperfield” dedi.

Sevinçle haykırdım: “Evlendim mi?”

“Tanrı bana yardımcı olsun, öyle. Devonshire’da sayın rahip Horace, beni Sophy ile evlendirdi. Zaten o da perdenin arkasında duruyor, sevgili dostum. Buraya bak!”

Dünyanın en sevimli kızı, aynı anda hem gülüp hem kızararak, saklandığı yerden çıkıverince şaşırdım. Sophy kadar neşeli, sevimli, dürüst, mutlu, zeki görünüşlü bir geline dünyada rastlanmamıştır. Eski bir dostun yapması gerektiği gibi ben de onu öptüm, bütün kalbimle onlara mutluluk, neşeli bir ömür diledim.

Traddles: “Aman Allahım!” dedi. “Bu ne güzel bir buluşma oldu! Çok da yanmışsın, Copperfield’ciğim. Tanrı şahidim olsun, ne kadar mutluyum.”

“Ben de öyle” dedim.

Kızarıp gülen Sophy de: “Ben de pek mutlu olduğuma eminim” dedi.

Traddles, “Hepimiz mümkün olduğu kadar çok mutluyuz,” dedi. “Kızlar bile mutlu. Hay Allah! Onları unuttum.”

“Unuttun mu?” diye sordum.

“Kızlar,” dedi. “Sophy’nin kızkardeşleri. Onlar da bizimle birlikte oturuyorlar Londra’ya şöyle bir göz atmaya geldiler. Merdivenleri çıkarken düşen sen miydin, Copperfield?”

Gülerek: “Bendim” dedim.

“Her neyse, sen düştüğün zaman ben de kızlarla köşekapmaca oynuyordum. Westminster Hall’de böyle bir davranış nasıl hoş karşılanmazsa, burada da müşterilerin onları bu halde görmeleri doğru olmazdı. Onun için, hemen kaçtılar. Şimdi de bizi dinlediklerine hiç şüphem yok.” Traddles bunları söylerken bir başka odaya açılan kapıya baktı.

Gene: “Böyle bir huzursuzluğa yol açtığım için özür dilerim,” dedim.

“İnan bana, dostum, sen kapıyı vurduktan sonra onların koşuşmalarını, düşen taraklarını almak için geri dönüşlerini, çılgınlar gibi saklanacak yer aramalarını görseydin hiç de böyle konuşmazdın. Sevgilim, kızları getirir misin?”

Sophy, odadan çıktı, onun yandaki odada kahkahalarla karşılandığını duyduk. Traddles, Sophy’nin altı kardeşinin de onların yanında kaldığını, Sophy’nin becerikliliği sayesinde hiç sıkıntı çekmeden günlerini geçirdiklerini anlattı. Traddles, baldızlarının bir hafta kadar sonra evlerine döneceklerine de bayağı üzülüyordu. Baldızlarının hepsi de tam kusursuz bir gül demetiydi. Hepsi güzeldi, hele Caroline gerçekten pek alımlıydı. Yalnız, Sophy’nin bakışlarında sevimli, neşeli, sıcak bir hava vardı ki bu ötekilerin güzelliğinden daha üstündü. Bu da arkadaşımın iyi bir seçim yapmış olduğunu gösteriyordu.

Hep birlikte ocak başına oturduk. O keskin bakışlı oğlan da kâğıtları yayarken soluğu kesilmiş olduğu halde, bu defa da kâğıtları toplamak için bir hayli çaba harcadı, sonra da çay takımlarını getirdi. Bundan sonra da kendi odasına çekilmek üzere odadan çıkarken kapıyı gürültüyle kapadı. Bayan Sophy Traddles, evcil gözlerinden sevinç, huzur akarak, çayı pişirdi, bir köşeye çekilip, sakin sakin kızarmış ekmek hazırladı.

Bunu yaparken de Agnes’i gördüğünü anlattı: “Tom” onu düğün gezisi olsun diye Kent’e götürmüş, Sophy de orada Betsey Teyze’yi de görmüş; büyükteyzem de, Agnes de iyiymişler, benden başka bir konuda konuşmamışlar. Benim yokluğum sırasında da Tom’un beni aklından hiç çıkarmadığını söylüyordu. Onun gözünde Tom her şeyde bir üstünlük örneğiydi. Besbelli ki Tom onun tapındığı varlık olmuştu.

Karıkocanın kendilerini unutmaları beni büyülemişti. Bu kızlarla iftihar etmeleri, kendilerini onların esintilerine adamaları Sophy’nin gözümdeki değerini daha da artırdı. O gece Traddles’e bir kere “sevgilim” dendiyse, bir şey getirmesi, bir yere bir şey götürmesi, bir şey alması ya da bırakması söylendiyse baldızlar bu sözü bir saat içinde en aşağı on iki defa tekrarlayıp eniştelerine isteklerini yaptırttılar. Onlar Sophy’siz de bir şey yapamıyorlardı. Birinin saçları mı çözüldü, bunu Sophy’den başkası düzeltmiyordu. Birisi belirli bir şarkının melodisini mi unuttu, Sophy’den başka hiç kimse bu melodiyi hatırlayamazdı. Birisi Devonshire’da bir yerin adını mı hatırlamaya çalıştı, bunu Sophy’den başkasının bilmesine imkân yoktu. Eve bir mektup mu yazılması gerekiyor, sabah olmadan bunu ancak Sophy’nin yazabileceği muhakkaktır, başkasına güven olmaz. Kısacası, kızkardeşler evin sahipleriydiler, Sophy ile Traddles ise onlara hizmet etmekle görevlendirilmişti. Sophy ömrü boyunca kaç çocuğa bakabilmiştir, bilemiyorum, ama İngiliz dilinde çocuklar için hazırlanmış ne kadar ninni varsa hepsini Sophy biliyordu. İşin en güzel tarafı da, kızkardeşler, şımarıklıklarına rağmen, Sophy ile Traddles’a karşı hem büyük bir şefkat, hem de saygı besliyorlardı.

Traddles ile o gece için vedalaşıp kahveye dönmüştüm. Bu arada onun hakkındaki düşüncelerimde de büyük değişiklikler olmuştu. İngiltere’deki başgarsonların düşüncelerinin tersine, Traddles’ın başarıya ulaşacağına inanmıştım.

Kahvede, ocağın önüne bir koltuk çekip oturdum, dalgın dalgın Traddles’ı düşünürken, yavaş yavaş onun mutluluğunu bir yana bırakıp, ateşte beliren şekilleri seyretmeye koyuldum. Kömürler parçalanıp erirken hayatımı işaretleyen belli başlı olayları, ayrılıkları düşünmeye başladım. Üç yıl önce İngiltere’den ayrıldığımdan beri kömür ateşi görmemiştim, ama bu arada, üzüntülü günlerime bana ölmüş umutlarımı hatırlatan pek çok odun ateşi seyretmiştim.

Şimdi geçmişi ciddi ciddi, acı duymadan düşünebiliyordum, geleceği de cesaretle karşılayabiliyordum. Artık benim için en güzel anlamıyla “yuva” diye bir şey kalmamıştı. Daha değerli bir sevgili kimliğine bürünebilecek olana da bana kızkardeşlik etmeyi öğretmiştim. Evlenecekti, sevgisini paylaşacak başka kimseleri olacaktı. Bunu yaparken de, kalbimde gelişen aşkı asla öğrenemeyecekti. Düşüncesizliğimin cezasını ödemem pek tabii bir şeydi. Ektiklerimi biçmiştim.

Düşünüyordum; kalbimi bunlara gerçekten alıştırmıştım, onun bende edindiği yer gibi ben de onun kalbinde edindiğim yere hiç yakınmadan razı olacaktım. Bu sırada gözlerim, alevler arasından belirmişe benzeyen bir hayale takıldı. Benim ilk hatıralarımla ilgili birinin hayaliydi bu. Ufak tefek bir adam: Bu hikâyenin daha ilk bölümünde varlığımı borçlu olduğum Dr. Chillip karşı köşede, oturmuş, gazete okuyordu. Yıllar onu adamakıllı etkilemişti ama, sakin, çelimsiz ağır başlı bir kimse olduğu için, oturma odamı da benim doğmamı beklerken de böyle sakin oturmuş olacağını düşündüm.

Bay Chillip, altı yedi yıl önce Blunderstone’dan ayrılmıştı, o günden beri de kendisini hiç görmemiştim. Küçücük başı bir yana kaymış, dirseğinin dibinde bir bardak ılık İspanyol şarabı, oturmuş, gazetesine göz gezdiriyordu. Öyle garip bir tavır takınmıştı ki okuduğu için gazeteden özür dilemek istiyordu sanki.

Onun oturduğu yana doğru gittim. “Nasılsınız, Bay Chillp?” dedim.

Bir yabancının birdenbire onunla konuşması adamcağızı pek şaşırtmıştı. O her zamanki ağır konuşmasıyla: “Teşekkür ederim, efendim,” dedi. “Çok naziksiniz. Teşekkür ederim, efendim. Siz de iyisinizdir inşallah?”

“Beni tanımadınız mı?” diye sordum.

Hafifçe gülümseyip beni incelerken başını sallayarak: “Valla, efendim” dedi, “yüzünüzde bana hiç de yabancı gelmeyen bir hava var ama, adınızı birdenbire çıkaramadım.”

“Oysa siz benim adımı daha ben öğrenmeden önce biliyordunuz” dedim.

“Sahi mi?” diye sordu. “Acaba şu şerefe... şey yaptığım zaman mı nail oldum, efendim?”

“Evet” dedim.

“Hay Allah!” diye bağırdı. “Ama, o zamandan beri de çok değiştiğinize şüphe yok.”

“Olabilir.”

“Sizden isminizi rica edersem bana kızmazsınız değil mi?”

Adımı söyleyince gerçekten pey duygulandı. Hararetle tokalaştı, ki bu onun için pek şiddetli bir hareketti, çünkü onun el sıkması elini kalçasından doğru kaldırıp şöyle dokunur gibi yapmaktan ibaretti. Herhangi bir kimse elini yakalayacak olsa müthiş sıkılırdı. Şimdi bile elini benden kurtarır kurtarmaz cebine soktu. Elini geri alabildiği için rahatlamışa benziyordu.

Başı bir yana kaymış, beni süzerek: “Aman Allahım!” dedi. “Ayol, siz Bay Copperfield’siniz, değil mi efendim? E, sizi daha yakından incelemiş olsaydım mutlaka tanırdım, efendim. Zavallı babanızla aranızda büyük bir benzerlik var, efendim.”

“Hiçbir zaman babamı görmek mutluluğuna erişemedim, efendim.”

Pek yumuşak bir sesle: “Çok doğru, efendim,” dedi. “Bu her bakımdan çok kötü olmuştu. Bizim oralarda ününüzü duymamış değiliz.” Sonra, işaret parmağıyla alnına vurarak: “Zihniniz kim bilir nasıl meşguldür!” dedi. “İşiniz çok yorucu olsa gerek, efendim.”

İskemlemi onun yanına çekerek sordum: “Siz şimdi nerede oturuyorsunuz efendim?”

“Bury St. Edmund’un birkaç mil ötesinde oturuyorum, efendim. Karıma babasından orada emlak kaldı, ben de işimi oraya naklettim. Durumum da çok iyi olduğunu öğrenmek sizi sevindirir. Kızım adamakıllı uzun boylu oldu.” Burada o küçücük başını salladı. “Annesi daha geçen hafta elbiselerinin boyunu uzattı. Zaman böyle işte, efendim.”

Küçük adam boş kadehini dudaklarına götürürken ona kadehini bir kere daha doldurtmasını teklif ettim, ben de onunla birlikte içecektim. O ağır tavrıyla: “Şey... efendim,” dedi. “Bu kadarı bile benim için fazla sayılır ama, sizinle konuşmanın zevkinden de kendimi yoksun bırakamam. Sanki daha dün kızamığınızı tedavi etmişim gibime geliyor. Kızamığı pek hafif atlatmıştınız, efendim. Belki pek garip bir soru olacak, ama bu öyle bir garip bir karşılaşma ki, sormadan da edemeyeceğim. Aileniz yok mu, efendim?”

“Yok” der gibi başımı salladım.

“Bir süre önce bir kayba uğradığınızın farkındayım, efendim. Bunu üvey babanızın kızkardeşinden duymuştum. O da pek inatçı bir insandır ya.”

“Öyledir. Siz onu nerede gördünüz, Bay Chillip?”

En sevimli gülüşüyle gülümseyerek: “Üvey babanızın bana gene komşu olduğunu demek bilmiyorsunuz, efendim?”

“Hayır” dedim.

“Ya, öyle işte. Bizim orada enikonu mal mülk sahibi bir genç hanımla evli. Zavallıcık! Peki, zihninizi bu derece çalıştırmanıza gelince, efendim, bu işi fazla yorucu bulmuyor musunuz?

Bay Chillip bu sözleri söylerken beni bir çocuk gibi hayran hayran süzmüştü. Bu soruyu geçtim. Murdstone’lara döndüm.

“Üvey babamın yeniden evlendiğini duymuştum. Siz o ailenin doktoru musunuz?

“Devamlı değil. Ara sıra çağırıyorlar.

“İki kardeş eski usullerini gene uyguluyorlar, değil mi, efendim?”

“Şey... meslek icabı evlere sık sık girip çıkan bir kimse olarak benim mesleğimin dışında hiçbir şeyle ilgilenmeyip hiçbir şeyi duymamam, görmemem gerekir. Ama, gene de iki kardeşin pek insafsız olduklarını söylemek zorundayım. Bu dünyadakilere de, öbür dünyadakilere de aynı derecede sert davranıyorlar.”

Murdstone’la ablasının zavallı gelini gene o eski usulleriyle aptala çevirdiklerini, evde tam bir üstünlük kurduklarını anlattı. Buna hiç de şaşmamıştım. Murdstone’ların çevrelerinde hiç sevilmediklerini, kimsenin onlarla görüşmek istemediğini de sözlerine ekledi. Bu arada bir deli hakkındaki mesleki düşüncelerini bir tıp kuruluna bildirmek üzere geldiğini de söyledi. Sözü geçen kimse fazla içki yüzünden akli dengesini kaybetmişti.

“Ben böyle zamanlarda çok sinirli oluyorum, efendim” diyordu. “Kabadayılık etmek bana göre bir iş değil, efendim. Beni insanlıktan uzaklaştırır. Biliyor musunuz sizin doğduğunuz gece evde rastladığım o müthiş kadının hareketlerinin yarattığı etkiyi üzerimden atıncaya kadar bir hayli zaman geçmişti.”

Ertesi sabah o geceki canavarı, yani büyükteyzemi görmeye gideceğimi açıkladım, yakından tanımış olsaydı onun yer yüzündeki kadınların en iyi kalplisi, en şefkatlisi sayılması gerektiğine inanacağını belirttim. Betsey Teyze’yi bir daha görmek düşüncesi bile adamcağızı dehşete düşürmüştü. Hafif, soluk bir gülümseyişle: “Sahiden öyle mi, efendim?” diye sordu, “Gerçekten mi?” Sonra, sanki başka bir yerde güven altında olamayacakmış gibi, hemen kandilini alıp odasına çekildi.

Adamakıllı yorulmuş olduğum için ben de yattım. Ertesi günü Dover arabasında geçirdim. Büyükteyzem salonda ikindi çayını içerken kucağına atıldım. Artık gözlük takıyordu. Dick’le, sevgili Peggotty ile de kucaklaştık. Evin idaresini üzerine almış olan Peggotty bana sevincinden ağlayarak sarıldı. Bay Chillp’e rastlayışımı, adamın o geceyi korkuyla hatırlayışını anlattığım zaman, Betsey Teyze pek hoşlandı. O da, Peggotty da zavallı anneciğimin ikinci kocayla o cani kılıklı ablası hakkında söyleyecek pek çok söz buldular. Sanırım ki hiçbir acı hiçbir ceza büyükteyzemi o kadına daha düzgün bir sıfat kullanmaya zorlayamazdı.

LX
AGNES

Betsey Teyze’yle baş başa kalınca gece geç vakte kadar konuştuk. Göçmenlerin yalnız neşe, umut dolu mektuplar gönderdikleri, Micawber’in maddi durumu, Janet’in Dover’e büyükteyzemin yanına döndükten sona o han sahibiyle evlenişi, büyükteyzemin geline yardım edişi, düğünde bulunuşu ele aldığımız konular arasındaydı. Bana gönderilen mektuplarda da bunlardan söz edildiği için konuların pek yabancısı sayılmazdım. Dick’in durumunu da konuşmayı ihmal etmedik. Betsey Teyze, Dick’in anlayamayacağını bilmek de gururunu okşuyordu.

Eskiden yaptığımız gibi ocağın karşısına geçip oturduğumuz zaman büyükteyzem sırtımı okşayarak: “Canterbury’ye ne zaman gideceksin, Trot?” diye sordu.

“Sen benimle gelmezsen yarın sabah bir at kiralayıp gideceğim, Betsey Teyze” dedim.

O garip tavrıyla: “Hayır,” dedi. “Ben bulunduğum yerde kalmaya kararlıyım.”

Öyleyse, atla gideceğimi söyledim. Ondan başka birine kavuşmak için buraya gelmiş olsaydım, Canterbury’ye uğramadan bu yana geçmeyeceğimi de belirttim.

Buna sevinmişti, ama gene de: “Ama, Trot’cuğum, benim köhne kemiklerim yarına kadar da dayanırdı!” dedi. Ben düşünceli düşünceli, ateşe bakarken yumuşak bir tavırla elimi okşadı.

Düşünceliydim, çünkü buraya gelip Agnes’e bu kadar yakın olduktan sonra uzun bir süreden beri zihnimi dolduran o pişmanlık duygularının yeniden canlanmasını önleyememiştim. Belki de pişmanlık duygularım biraz daha yumuşamıştı, çünkü gençlik günlerim önümdeyken öğrenmeyi başaramadığım şeyleri öğrenmemi sağlamıştı. Öyleyken, gene de son pişmanlık fayda vermiyordu. Betsey Teyze’nin bir kere daha : “Ah Trot, kör, kör, kör!” diye söylendiğini duyar gibi olmuştum, onu şimdi daha iyi anlıyordum.

İkimiz de birkaç dakika konuşmadık. Gözlerimi kaldırınca büyükteyzemin ısrarla beni süzmekte olduğunu fark ettim. Belki de aklımdan geçenleri biliyordu.

“Babasını saçları ağırmış, yaşlanmış bulacaksın,” dedi. “Ama, birçok bakımlardan daha geliştiğini de fark edeceksin. Agnes’i de eskisi kadar iyi, güzel, ciddi, çevresiyle ilgisiz bulacaksın. Bir kimseyi övmek için daha başka kelimeler bulabilseydim, bunları Agnes için kullanırdım, Trot.”

Agnes’i daha fazla övecek kelime bulamamak... benim için de bundan daha büyük bir sitem olamazdı. Ah, nasıl da öyle uzaklarda avare avare dolaşmıştım!

Betsey Teyze, gözlerini yaşlarla dolduracak derecede duygulu bir tavırla: “Çevresindeki genç kızları da kendisi gibi yetiştirirse çok iyi bir iş yapmış olur,” dedi. “O gün söylediği gibi faydalı ve mutlu olabilecek. Zaten onu daha başka türlü düşünmeye imkân var mı?”

“Agnes’in... şeyi var mı?” Bu söz ağzımdan bir bakıma yüksek sesle düşünür gibi çıkmıştı.

“Şeyi mi? Yani, ne demek istiyorsun?”

“Sevgilisi var mı demek istedim.”

“Hem de bir sürü!” Betsey Teyze, bunu garip bir gururla söyledi. “İsteseydi, sen gittiğinden beri yirmi kere evlenirdi.”

“Hiç şüphe yok,” yok dedim. “Hiç şüphe yok. Yalnız acaba ona layık bir sevgilisi var mı? Agnes’in başka biriyle ilgilenmesine imkân yoktur.”

Betsey Teyze elini çenesine dayayıp bir süre düşündü, sonra ağır ağır gözlerin bana çevirerek: “Bir bağlantısı var sanıyorum, Trot” dedi.

“Varlıklı biri mi bari?” diye sordum.

Ciddi bir tavırla, “Bir şey diyemem, Trot,” diye mırıldandı. “Sana bu kadarını bile açıklamaya hakkım yoktu. Kendisi bana sırlarını açıklamadı ama, ben kuşkulanıyorum.”

Bana öyle dikkatli, tasalı bakıyordu ki o anda zihnimden geçenleri okumuş olduğunu daha iyi anladım. O geceler gecesi, günler günü verdiğim kararları, kalbimdeki çelişkileri bir araya topladım.

“Durum böyleyse inşallah adam varlıklıdır” dedim.

“Böyle bir mesele gerçekten var mı, onu da bilmiyorum ya. Sen benim kuşkularımın etkisi altında kalma. Hem, bunları sır olarak saklamalısın. Belki de belirsiz bir şeydir. Konuşmaya hakkım yok.”

“Gerçekten böyle bir şey varsa, Agnes er geç bana anlatır. O kadar çok sırrımı açıkladığım bir kızkardeşin benden gizleyecek bir sırrı olacağını sanmıyorum, Betsey Teyze.”

Gözlerini, bana çevirdiği gibi, gene yavaş yavaş uzaklaştırdı, düşünceli bir tavırla eliyle örttü. Daha sonra öbür elini omzuma koydu, böylece, ikimiz de yatıncaya kadar hiç konuşmadan oturup geçmişe daldık.

Ertesi gün, eski okul günlerimin geçtiği yerleri görmek üzere erkenden yola çıktım. Kendimi yendiğim için mutluluk duyduğumu söyleyemem; pek yakında onun yüzünü yeniden görebilmek umudu bile beni sevindirememişti.

Çok geçmeden o gayet iyi hatırladığım yerleri geçtim. Her taşı benim için bir çocukluk kitabı olan o sakin sokaklara vardım. Eski eve kadar gittim, içeri giremeyecek kadar heyecanlı olduğum için önünden geçip ilerledim. Geri döndüm. Evin önünden geçerken bir zamanlar Uriah Heep’in, daha sonra da Micawber’in çalışma odası olan o alt kattaki odanın penceresine baktım. Burası küçük bir oturma odası şekline sokulmuştu, çalışma odası falan değildi artık. Temizlik, düzen bakımından eski evde en küçük bir değişiklik yoktu, hâlâ o ilk gördüğüm günkü gibiydi.

Kapıyı açan yeni hizmetçiye Bayan Agnes Wickfield’e uzakta olan eski bir arkadaşından haber getiren bir beyin kendisini görmek istediğini bildirmesini söyledim. O basamaklarını pek iyi hatırladığım merdivenlerden yukarı çıkıp, hiç değişmemiş olan salona girdim. Agnes’le birlikte okumuş olduğum kitaplar raflarında duruyordu. Birçok geceler derslerimi yaptığım sıra da eski yerde, masanın bir köşesinde duruyordu. Heep’ler oraya yerleştikten sonra yapılan değişiklikler ortadan kalkmıştı, her şey mutlu günlerdeki gibiydi. Pencerelerden birinin önünde durdum, oraya ilk geldiğim zamanlar yağmurlu günlerde karşıdaki evleri nasıl seyrettiğimi hatırladım.

Camlı kapının açılmasıyla irkilip döndüm. Agnes bana doğru gelirken o güzel sakin bakışları benim bakışlarımla karşılaştı. Durdu, elini bağıran götürdü, ona doğru atılıp sarıldım.

“Agnes, sevgili arkadaşım! Sana gelişim pek ani olmadı ya?”

“Yo, yo... seni gördüğüme çok sevindim, Trotwood.”

“Seni tekrar görebilmek benim için mutluluğun ta kendisi, Agnes’çiğim!”

Onu kalbime bastırdım. Kısa bir süre ikimiz de sessiz durduk. Sonra yan yana oturduk. Agnes’in o melek yüzü yıllardır uyanıkken, uyurken hayalimde canlandırdığım gibi beni pek iyi karşıladığını belli eden bir ifadeyle bana dönmüştü. Agnes öyle sadık, öyle güzel, öyle iyiydi ki! Ben ona o kadar çok şey borçluydum ki! Benim için öyle değerliydi ki... duygularımı açıklayacak bir kelime bulamıyordum. Ona iyi dileklerde bulunmaya çalıştım, teşekkür etmeye çalıştım, üzerimde ne derece büyük bir etki yaratmış olduğunu anlatmaya çalıştım... mektuplarımda da sık sık yaptığım gibi çabalarımın hepsi boşa çıktı. Aşkım, sevincim dilsizdi.

Agnes, o tatlı sükûnetiyle huzursuzluğumu giderdi; beni ayrıldığımız günlere getirdi, birçok kereler gizlice gidip gördüğü Emily’den laf açtı. Dora’nın mezarından duygulu bir ifadeyle söz etti. Hafızamın tellerine öyle yumuşak, öyle ahenkli dokunuyordu ki içimde hiçbir kargaşa yaratmıyordu. Uzaktan gelen o acı dolu müziği dinliyor, onun uyandırdığı duygulardan uzaklaşmak istemiyordum. Hepsinde o sevgili varlık, hayatımın meleği bulunduğuna göre bunu nasıl isteyebilirdim?

Biraz sonra: “Ya sen, Agnes,” dedim. “Ne alemdesin? Bana biraz da kendini anlat. Bunca zamandır ne yaptığını hemen hemen hiç anlatmadın.”

Agnes o aydınlık gülümseyişiyle: “Ne anlatayım!” dedi. “Babam iyi. Burada kendi evimizde sakin sakin yaşadığımızı görüyorsun. Tasalarımız sona erdi, evimiz bize geri verildi. Bunları bildikten sonra her şeyi öğrenmiş oluyorsun, sevgili Trotwood.”

“Her şeyi mi, Agnes?” diye sordum.

Şaşkın bir ifadeyle bana baktı.

“Başka bir şey yok mu, kardeşim?” diye sordum.

Yüzünün solmuş olan rengi yerine geldi, gene kayboldu. Sakin bir kederle gülümsedi sanıyorum. Başını salladı.

Onu Betsey Teyze’nin ima ettiği meseleye yöneltmek istemiştim. Bu sırrı öğrenmek benim için çok acı olacaktı ama, kalbime hükmedip görevimi yapacaktım. Yalnız, onun da tedirgin olduğunu fark edince bu meseleyi kurcalamadım.

“Çok işin var mı, Agnes?” diye sordum.

“Okulda mı?” derken başını kaldırdı, gene o parlak neşeli tavrıyla baktı.

“Evet. Yorucu bir iş değil mi?”

“O kadar tatlı bir iş ki, yorucu demeye dilim varmıyor.”

“İyi olan herhangi bir iş sana hiçbir zaman zor gelmez” dedim.

Yüzüne bir kere daha renk geldi, bir kere daha soldu. Başını öne eğerken de üzgün bir ifadeyle gülümsediğini gördüm.

“Biraz daha kalıp babamı görmek istemez misin?” diye neşeyle sordu. “Bugünü bizimle geçirmez misin? Belki de kendi odanda yatmak istersin? Biz o odaya hep senin odan diyoruz.”

Gece büyükteyzemin yanına döneceğime söz verdiğim için buna imkân yoktu ama, günü orada seve seve geçirebilirdim.

Agnes: “Kısa bir süre için ben hapsolmak zorundayım” dedi, “ama, eski kitaplar burada, Trotwood, eski müzik de öyle.”

Etrafıma bakınarak: “Eski çiçekler bile duruyor” dedim, “yani aynı cins çiçekler demek istedim.”

“Senin yokluğunda her şeyi çocukluk günlerimizdeki haline sokmak bana zevk verdi. Çünkü o zamanlar sanırım ki çok mutluyduk.”

“Tanrı biliyor ya, öyleydik.”

Agnes samimi bakışlarını neşeyle bana çevirerek: “Bana kardeşimi hatırlatan en küçük şeyler bile iyi birer dost olmuştu” dedi.

Sonra, belindeki eski anahtarlığı şangırdatarak: “Şunlar bile bana eski şarkıları hatırlatıyor” dedi, gene gülümsedi, geldiği kapıdan dışarı çıktı.

Bu kardeşçe şefkati kutsal bir dikkatle korumak bana düşüyordu. Bana kalan da bundan ibaretti, ama o bir hâzineden de farksızdı. Bana kutsal bir güvenle verilen kullanma yetkisini bir kerecik temellerinden sarsarsam kaybolup gidecek, bir daha da ele geçmeyecekti. Bunu iyicene kafama yerleştirdim. Onu daha fazla sevdikçe bunu unutmamam gerektiğini daha iyi anlıyordum.

Sokaklarda dolaştım durdum. Eski rakibim kasabın bulunduğunu yere gittim, orada Bayan Shepherd ile Larkins kardeşlerin en büyüğünü hayalimde canlandırdım; o günlerin sevgilerini, nefretlerini, çeşitli hikâyelerini düşündüm. O günden Agnes’ten başka hiçbir şey kalmamıştı. O daima başımın üstündeki yıldız olarak kalmıştı, şimdi eskisinden daha da yüksekteydi, daha da parlıyordu.

Döndüğümde Wickfield’i evde buldum. Adamcağız hemen hemen her gün kasabanın birkaç kilometre ötesindeki bahçesine gidip orada oyalanıyordu. Onu büyükteyzemin tarif ettiği gibi buldum. Beş altı küçük kızla birlikte sofraya oturduk. Wickfield duvarda asılı duran portresinin bir gölgesinden farksızdı. Eskiden zihnimi sükûnete, huzura kavuşturan bu yer gene aynı şekilde zihnimi kaplamıştı.

Yemekten sonra Wickfield şarap içmediği, benim de canım istemediği için, yukarı çıktı. Agnes’le küçük öğrencileri şarkı söylediler, oyunlar oynadılar, ders çalıştılar. Çaydan sonra çocuklar yanımızdan ayrıldı, biz üçümüz oturup geçmiş günleri konuştuk.

Wickfield, bembeyaz başını sallayarak: “Geçmişin bana ait bölümünde pişmanlık, derin pişmanlık, üzüntü duyulacak pek çok bölüm var, Trowood, bunu sen de çok iyi biliyorsun,” dedi. “Yalnız, elimde olsa bile bunu silip atmak istemem.” Onun yanında duranın yüzüne bakınca buna kolayca inanabiliyordum. “Çünkü geçmişle birlikte unutmamam gereken o sabrı, o sadakati, o çocuk sevgisini de silip atmam gerekir ki, bunu yapmamalıyım. Hayır, unutmamalıyım bunu.”

“Hiç kimse, siz bile, kızımın neler yaptığını, ne sıkıntılara katlandığını, nasıl didindiğini bilemezsiniz. Sevgili Agnes’cik!”

Agnes, babasını susturmak için elini onun koluna koymuştu, pek solgun görünüyordu. Wickfield, içini çekerek bu konuyu bıraktı. Betsey Teyzenin bana anlatmaya çalıştığı meseleyle ilgili olarak da bir hayli üzüntü çektiğini, çekmek zorunda olduğunu anlamıştım.

Wickfield: “Onun annesinden sana hiç bahsetmedim değil mi, Trotwood? Başka bahseden oldu mu?” diye sordu.

“Hayır, hiç olmadı, efendim.”

“Pek de anlatılacak bir şey yok ama, bu meselenin üzücü tarafı çoktur. Babasının itirazlarına karşı koyarak benimle evlendi, babası da onu evlatlıktan çıkardı. Agnes’im dünyaya gelmeden önce zavallıcık babasına kendisini affetmesi için yalvardı. Babası çok sert bir adamdı, annesi ise çoktan ölmüştü. Adam kızını kovdu, kalbini kırdı.” Agnes, babasının omzuna yaslandı, kolunu boynuna doladı. “Karım şefkatli, ince yürekliydi. Kalbi kırılmıştı. Ben onun nahif tabiatını gayet iyi biliyordum. Ben bilmezsem kimse bilemezdi zaten. Beni çok seviyordu ama, hiçbir zaman mutlu değildi. Daima gizliden bu üzüntü içini kemiriyordu. Çok narin, üzgün bir insan olduğu için babasının onu kovması üzerine hastalandı, yuvarlandı gitti. Agnes’i iki haftalıkken bana bıraktı. Beni ilk tanıdığınız zamanki ak saçlarım da o günlerin yadigârıdır.” Wickfield burada Agnes’i yanağından öptü. “Yavrucuğuma olan sevgim hastalık derecesinde bir sevgiydi. O zamanlar aklım da başımda değildi ki. Bu konuda daha fazla bir şey söylemeyeceğim. Kendimden bahsetmiyorum, Trotwood, sadece annesinden, kızından söz ediyorum. Sana benim ne olduğuma ya da vaktiyle ne olduğuma dair bir ip ucu versem bunu çözeceğini biliyorum. Agnes’in ne olduğunu ise söylememe ihtiyaç yok. Onun yaradılışında daima zavallı annesini hikâyesiyle ilgili bir şeyler okumuşumdur. Onun için, bir sürü değişiklikten sonra üçümüz yeniden bir araya gelince sana bunları anlattım. Her şeyi anlattım artık.”

Biraz sonra Agnes babasının yanından kalktı, yavaşça piyanonun yanına gidip vaktiyle orada sık sık dinlediğimiz eski parçaları çaldı. Ben yanında dururken: “Yakında gene uzaklara gitmeye niyetin var mı?” diye sordu.

“Kızkardeşim buna ne der acaba?” dedim.

“İnşallah yoktur” dedi.

“Öyleyse böyle bir niyetim yok, Agnes.”

Sakin bir halle: “Bana sorduğuna göre gitmemen gerektiğini söyleyebilirim, Trotwood,” dedi. “Gittikçe artan başarıların, şöhretin iyi şeyler yapmak kudretini de artırıyor.” Gözlerin bana doğru kaldırdı. “Ben kardeşimden ayrılmaya katlansam bile zaman buna izin vermeyecektir.”

“Beni bu hale getiren sensin, Agnes; elbette sen daha bilirsin.”

“Seni ben mi bu hale getirdim, Trotwood?”

Ona doğru eğilerek: “Evet, Agnes, sevgili dostum,” dedim. “Dora’nın ölümünden beri zihnimi kurcalayan bir meseleyi bugün sana anlatmaya çalıştım. Ben küçük odamızdayken elinle yukarısını işaret ederek yanıma gelişini hatırlıyor musun?”

Agnes, gözleri yaşlarla dolarak: “Ah Trotwood!” dedi, “o kadar çok seven, o kadar güvenilir bir insandı ki... öylesine de gençti ki! Hiç unutabilir miyim?”

“İşte senin o günkü halini hep sık sık düşündüm. Bana hep yukarısını gösteriyordun, Agnes. Daima daha iyi olmaya zorluyordun. Daha yükseklere yöneltiyordun.” Agnes sadece başını salladı. Gözyaşlarını arasından gene o eski tasalı, gülümseyişini gördüm. “Bundan dolayı da sana öylesine minnet duyuyorum, öylesine bağlıyım ki kalbimdeki duyguya bir ad verilemez. Sana bunları anlatmak istiyorum ama, bunu nasıl yapacağımı da bilemiyorum. O geçip giden karanlık devrede olduğu gibi hayatım boyunca daima gözüm sende olacak, senin idarende yaşayacağım, bunu bilmelisin. Yeni ne gibi ilişkiler kurarsan kur, aramıza ne gibi değişiklikler girerse girsin, gözüm hep sende olacak, şimdi olduğu gibi, eski günlerdeki gibi seni seveceğim. Daima benim teselli, ilham kaynağım olacaksın. Ölünceye kadar da senin karşımda yukarısını işaret ettiğini göreceğim, sevgili kardeşim benim.”

Agnes, elini avucuma koydu, kendisini hak ettiğinden çok methetmiş olamam rağmen benimle, sözlerimle övündüğünü söyledi. Sonra hafif hafif piyanosunu çalmaya koyuldu ama, gözlerini de benden hiç ayırmadı.

“Biliyor musun, Agnes” dedim, “ bu gece duyduklarımın seni ilk gördüğüm gün, o acı okul günlerinde yanında otururken duyduğum hislerin bir parçasıymış gibi geliyor bana.”

“Annem olmadığını biliyordun, bana şefkat gösteriyordun.”

“O kadar basit değil, Agnes, dahası var. Sanki bu hikâyeyi daha o zaman biliyordum, seni anlatılamayacak derecede şefkatli, yumuşak duyguların çevrelediğine inanmıştım. Bu, bir başkasında üzüntü yaratmıştı da sende yaratmamıştı. Şimdi bu duygularımın gerçek olduğunu anlıyorum.” Gene bana bakarak piyano çalmaya devam etti. “Bu saçma hayallerime gülecek misin, Agnes?”

“Hayır.”

“Ya da daha o zaman bile senin, her türlü cesaret kırıcı duruma rağmen, ısrarla şefkatli olacağına, ömrünün sonuna kadar da bundan yılmayacağına inandığımı söylersem güler misin?”

“A, hayır, hayır!”

Bir an için yüzünden kederli bir gölge geçti, daha bana şaşkınlık verdiği anda kayboldu. Yüzündeki o sakin gülümseyişle bana bakarak piyano çalmaya devam etti.

O gece, yolda rüzgâr huzursuz bir hafıza gibi yanımda giderken bunu düşündüm, Agnes’in mutlu olmamasından korktum. Ben de mutlu değildim, ama şimdilik geçmişin üzerine bir mühür basmıştım. Agnes’in bana yukarısını gösterdiğini, bununla onu gökyüzüne varınca belki de yeryüzünde hiç bilinmeyen bir sevgiyle seveceğimi, onu burada sevdiğim zamanlar ne büyük acı çektiğimi ona anlatacağımı göstermek istiyordu bence.

LXI
BANA İLGİ ÇEKİCİ İKİ
PİŞMANLIK ÖRNEĞİ GÖSTERİLİYOR

Bir süre için, tamamlanması birkaç ay sürecek olan kitabımı bitirinceye kadar her ne pahasına olursa olsun büyükteyzemin Dover’deki evinde kalmayı kararlaştırmıştım. Burada, ilk defa o çatının altına sığındığım gece yaptığım gibi denize vuran ay ışığını pencereden seyrederek sakin bir hava içinde işe koyuldum.

Kendi eserlerimden, ancak tesadüfen hikâyemin akışıyla ilgili olunca söz etmek niyetimi gerçekleştirebilmek için burada, kazandığım başarıları, sanatımın zevkini, heyecanını, zaferlerini anlatmayacağım. Büyük bir hevesle, olanca gücümle çalışmaya koyulduğumu da zaten daha önce söylemiştim. Yazdığım kitaplar bir değer kazanabilirlerse gerisini de onlar sağlayacak; yoksa, basit bir amaçla yazmış olacağım, gerisi de hiç kimseyi ilgilendirmeyecek.

Arada bir Londra’ya gidiyordum, kalabalıkta kendimi kaybetmek, bir iş konusunda Traddles’ın fikrini almak için. Yokluğumda Traddles işlerimi en iyi şekilde idare etmişti; işlerim gelişmekteydi. Şöhretim hiç tanımadığım insanlardan çok sayıda, önemsiz meselelerle ilgili cevaplandırılması pek güç mektuplar almama yol açtığı için, Traddles’ın yazıhanesinin kapısına adımın yazılmasına razı oldum. Postacı mektup yığınlarını oraya bırakıyordu, ben de arada sırada ücretsiz bir içişleri bakanı gibi bu mektuplarla uğraşıp duruyordum.

Traddles’ın yazıhanesinin kapısına adım yazıldığı zaman kızlar evlerine dönmüşlerdi. O keskin görünüşlü çocuk da sanki Sophy’den hiç haberi yokmuş gibi davranıyordu. Oysa Sophy de bütün gününü arka odada işiyle meşgul olup arada bir küçük bir tulumbası bulunan bahçeye bakan pencereden dışarısını seyrederek geçiyordu. Ne zaman gitsem Sophy’yi hep orada o sevimli ev hanımı havasında Devonshire türkülerini mırıldanır buluyordum. Onun için hep bir deftere bir şeyler yazmakta olduğunu, beni görünce niçin defterini hemen kapatıp çekmeceye soktuğunu merak etmiştim. Çok geçmeden sır meydana çıktı. Bir gün Traddles, masasından bir kâğıt çıkardı, bu el yazısını nasıl bulduğumu sordu.

Sophy ocağın önünde kocasının terliklerini ısıtmaktaydı. “Ah, yapma, Tom!” diye haykırdı.

Tom Traddles memnun bir tavırla: “Sevgilim, niçin yapmayayım?” dedi. “Bu yazıya ne dersin, Copperfield?”

“Pek düzgün bir yazı” dedim. “Böylesine düzgün bir el yazısı gördüğümü hatırlamıyorum.”

“Bir kadının elinden çıkmışa benzemiyor, değil mi?”

“Bir kadının mı?” dedim. “Bu yazının yanında tuğla ile harç kadın eline daha çok yakışır.”

Traddles: “Dünyanın en mutlu iki insanı olduğumuza eminim. Her şeye rağmen bunu kabul ediyorum” dedi. Maddi imkânsızlıklarına rağmen karısıyla nasıl eğlenceli vakit geçirdiklerini anlattı. “Biliyor musun Copprefield” dedi. “Başhakim olsaydım bu şekilde yaşayamazdık.”

İçimden: “Ne olursan ol, sen gene bir şeyler yaparsın, Traddles’çığım” diye düşündüm. “Artık iskelet resimleri çizmiyorsundur, değil mi?” diye sordum.

Gülüp kızararak: “Çizdiğimi inkâr edemem, Copperfield’ciğim” dedi. “Daha geçenlerde King’s Bench mahkemesinin arka sıralarından birinde, elimde kalem otururken aklıma esti, vaktiyle nasıl iskelet resmi çizdiğimi anlamak istedim. O sıranın rafında duran perukada bir iskelet resmi var şimdi.”

İkimiz de yürekten güldükten sonra Traddles, ateşe bakıp gülümseyerek: “İhtiyar Creakle’ın iskeleti bu!” dedi.

“O ihtiyar mendeburdan bir mektup aldım” dedim. Creakle’ın Traddles’ı, insafsızca dövüşünü bir türlü affedemediğim için böyle konuşmuştum, hele Traddles’ın onu affetmeye pek hazır olduğunu görünce adamdan her zamankinden daha çok nefret etmiştim.

Traddles: “Şu başöğretmen Creakle’dan mı mektup aldın? İmkânsız!” dedi.

Mektuplarıma şöyle bir göz atarak: “Artan şöhretim, servetim yüzünden benimle ilgilenenler, eskiden beri beni sevdiklerini belirtenler arasında o eski Creakle da var,” dedim. “Şimdi başöğretmenlik yapmıyor, Traddles. Emekliye ayrılmış. Middlesex’de sulh hâkimi.” Traddles’ın buna şaşacağını sanmıştım, ama hiç de şaşmadı. “Acaba Middlesex sulh hâkimi olmayı nasıl başardı dersin?” diye sordum.

“Bu soruyu cevaplandırmak çok zor olacak!” dedi. “Belki birine oy vermiştir, belki de birine borç para vermiştir, birinden bir şey almıştır, birisini kendine minnettar bırakmıştır ya da bölgenin askeri amirini tanıtıp onu aday göstermesini sağlayacak birini bulmuştur.”

“Her neyse şimdi hâkim olmuş ya sen ona bak. Bu mektubunda da bana hapishane disiplininde en iyi sistemin nasıl işlediğini göstermek istediğini söylüyor. Mahkûmları tek başına hücreye kapatarak onları yola getirecekmiş. Sen ne dersin?”

Traddles, ciddileşerek: “Yani, bu sisteme mi ne derim?” diye sordu.

“Hayır, benim teklifi kabul etmeme, senin de benimle birlikte gelmene.”

“Buna itiraz etmem.”

“Öyleyse ben de bunu kendisine bildiririm. Gene bu Creakle’ın bize yaptıkları bir yana, oğlunu nasıl evden kovduğunu, karısına, kızına nasıl bir hayat yaşattığını hatırlarsın elbet.”

Traddles: “Elbette” dedi.

“Ama, bir de bu mektubu okusan onun mahkûmlara karşı şimdiye kadar görülmemiş derecede şefkatli davranan bir kimse sanırsın. Yalnız, onun şefkati başka sınıflara mensup yaratıklara karşı da duyabildiğine dair bir işaret bulamıyorum.”

Traddles omuzlarını silkti, hiç de şaşırmamıştı. Ben de onun şaşırmasını beklemiyordum, zaten kendim de şaşırmamıştım. Ziyaret tarihini kararlaştırdık, o akşam Creakle’a cevap yazdım.

Kararlaştırdığımız gün -sanırım ki ertesi gündü; neyse bunun önemi yok- Traddles’la birlikte, Creakle’ın sözünü geçirdiği hapishaneye gittik. Çok muazzam, sağlam bir yapıydı; çok büyük masrafla yapılmıştı. Kapıya yaklaşırken: “Biri yanılıp da hapishaneye harcanan paranın yarısıyla çocuklar için bir okul ya da yaşlılar için bir bir barınak yapılmasını teklif etmiş olsaydı kim bilir ne büyük gürültü kopartır!” diye düşündüm.

Hapishanede dolaşırken, mahkûmlar arasında pek çok sevilen, örnek bir mahkûm olan 27 numaranın pek çok sözü edildi. Ben de, bu 27 numarayı görünceye kadar hapishane hakkında bir kanaat edinemeyeceğimi düşündüm. Anladığıma göre 28 numara da parlak bir yıldızdı, ama 27 numaranın inanılmaz gayreti 28 numara için bir talihsizlikti. 27 numara hakkında pek çok hikâye dinledim. Yalnız, hapishane hakkında kesin bir fikir edinebilmem için 27 numaralı hücreyi ziyaret en sona bırakılmıştı, sabırsızlığımı yenmek zorunda kaldım. Neyse, en sonunda 27 numaralı hücrenin önüne geldik. Creakle, kapıdaki küçük bir delikten içerisini gözetledikten sonra, büyük bir hayranlıkla, mahkûmun bir dua kitabını okuduğunu müjdeledi.

Birdenbire, 27 numaranın dua okuyuşunu görmek için herkes deliğin önüne üşüştü. Creakle bize kolaylık olsun, 27 numara ile konuşmak fırsatını elde edelim diye hücrenin kapısının açılmasını, mahkûmun koridora çıkarılmasını emretti. Bu emir yerine getirildi. Traddles ile ben bir de ne görelim, 27 numara Uriah Heep değil mi? Bizi hemen tanıdı, o eski bükülüşüyle dışarı çıkarken: “Nasılsınız, Bay Copperfield? Nasılsınız Bay Traddles?” dedi.

Bu tanışıklık oradakiler arasında genel bir hayranlık yarattı. Herkes onun böbürlenmeyişine, bizi pek önemsemeyişine şaştı, sanıyorum.

Creakle, üzgün bir havayla: “E, 27 numara,” dedi. “Bugün kendini nasıl buluyorsun bakalım?”

“Ben çok aciz bir insanım efendim.”

“Sen her zaman öylesin, Yirmi yedi.”

Bu arada bir başka bey de, büyük merak içinde: “İyice rahat mısın?” diye sordu.

Uriah, adamdan yana bakarak: “Evet, teşekkür ederim, efendim,” dedi. “Dışarıda olduğumdan çok daha rahatım. Şimdi çılgınlıklarımı anlıyorum, efendim. İşte beni rahata kavuşturan da bu.”

Beylerin bir kısmı pek duygulanmıştı. Kalabalığı yarıp öne çıkan bir üçüncüsü de son derece duygulanmış bir halde sordu: “Bifteği nasıl buldun?”

Uriah, yeni sesin geldiği yana bakarak: “Teşekkür ederim, efendim,” dedi. “Dün istediğimden daha sertti; yalnız, bunlara dayanmak benim görevim.” Hafifçe gülümseyerek etrafına bakındı. “Bir sürü çılgınlık yaptım, beyler. Bunların cezasını şikayet etmeden çekmek zorundayım.”

Biraz sonra 28 numaranın dışarı çıkarılması emredildi. O ana kadar beni şaşırtacak öyle çok şey olmuştu ki, Littimer, faydalı bir kitap okuyarak, dışarı çıktığı zaman sadece biraz tuhaflaştığımı hissettim.

Hiç konuşmamış olan gözlüklü biri: “28 numara,” dedi. “Geçen hafta kakaodan şikayet etmiştin, dostum. O zamandan beri kakaolar nasıl?”

Littimer: “Teşekkür ederim, efendim” dedi, “şimdi daha iyi pişiriyorlar. İzin verirseniz, efendim, kakaoya süte pek çok hile karıştırıldığının, hilesiz süt almanın imkânsız olduğunu da biliyorum efendim.”

Bana öyle geldi ki gözlüklü adam, Creakle’ın 27 numarasına karşılık 28 numarayı tutuyordu; her ikisi de kendi adamını elinden tutmuştu.

Gözlüklü adam: “Düşüncelerin ne âlemde?” diye sordu.

Littimer: “Teşekkür ederim, efendim” dedi. “Şimdi yaptığım çılgınlıkları anlıyorum efendim. Eski dostlarımın günahlarını düşündükçe huzurum kaçıyor, efendim; yalnız belki onları affederler diye de düşünüyorum.”

Adam cesaret verici bir tarzda başını sallayarak: “Sen adamakıllı rahat mısın bari?” diye sordu.

“Size çok minnettarım, efendim. Çok iyiyim.”

“Şimdi aklına takılan bir şey var mı, Yirmi sekiz Numara? Varsa söyleyiver.”

Littimer başını kaldırmadan: “Efendim,” dedi. “Gözlerim beni aldatmadıysa, beni eski günlerimden tanıyan biri var burada. Geçmişteki çılgınlıklarımı gençlerin hizmetinde düşüncesizce bir hayat sürmüş olmama bağladığımı bilmesi faydalı olabilir. Gene o gençlerin etkisiyle çeşitli zaaflara sürüklendiğimi, bunlara karşı kocayacak kuvveti kendimde bulamadığımı bilsin isterim. İnşallah bu bey uyarmalarımdan ders alır da benim serbest bırakılmamdan huzursuzluk duymaz. Ben onun iyiliği için söylüyorum, efendim. Geçmişteki çılgınlıklarımın farkındayım ben. İnşallah ortak olduğu bütün kötülüklerden, günahlardan ötürü pişmanlık duyuyordur.”

Soruyu soran adam: “Sözünü ettiğin bey de hepimiz gibi senin sözlerinin etkisi altında kalmıştır, buna hiç şüphem yok, Yirmi sekiz Numara” dedi. “Seni daha fazla rahatsız etmeyelim.”

Littimer: “Teşekkür ederim, efendim,” dedi. “Beyler, hepinize iyi günler dilerim, sizin de, ailelerinizin de kötü taraflarınızı görüp düzeltmenizi dilerim.

28 numara bu sözlerden sonra Uriah’a, sanki onun pek de yabancısı değilmiş gibi, şöyle bir baktı, hücresine çekildi. Aralarında bir gizli haberleşme vardı sanki. Onun kapısı kapanırken ziyaretçiler arasında da bir mırıldanma oldu, onun dünyanın en saygıdeğer insanlarından biri sayılacağını, örnek bir mahkûmla karşı karşıya bulunduklarını söylediler.

Creakle, kendi adamına dönerek: “Gelelim sana, Yirmi yedi Numara,” dedi. “Herhangi bir kimse sana bir yardımda bulunabilir mi?”

Uriah o kötülük dolu kafasını sallayarak: “Bendeniz acizane anneme mektup yazabilmek için izninizi rica edecektim, efendim” dedi.

“Bu müsaade verilecektir elbette.”

“Teşekkür ederim, efendim. Annemi merak ediyorum. Korkarım ki hayatı emniyette değil.” Birisi bunun nedenini sormak istedi, başkaları onu susturdular. Uriah, seslerin geldiği yana doğru kıvrılarak: “Yani, ebediyen emniyette olamaz, demek istedim,” dedi. “Annemin de benimle aynı durumda olmasını isterdim. Buraya gelmeseydim bugünkü halime kavuşamazdım. Annemde buraya gelebilseydi keşke! Herkes için yakalanıp buraya getirilmek hayırlı olur bence, efendim. Buraya gelmeden önce çılgınlıklara alet olmuştum. Şimdi çılgınlıklarımın farkındayım. Dışarıda çok fazla günah var. Annem de günah dolu. Buradan başka her yerde günahtan başka bir şeye rastlayamazsınız zaten.”

Creakle: “Sen adamakıllı değiştin ha?” diye sordu.

Bu umut dolu pişman adam: “Ah elbette, efendim!” diye bağırdı.

Bir başkası: “Dışarı çıkacak olsan yeniden kötü yola sapmaz mısın?” diye sordu.

“Yo, hayır, efendim!”

Uriah yüzünden daha korkunç bir ifadeyle bana bakarak: “Beni buraya gelip değişmeden çok önce tanışmıştınız,” dedi. “Çılgınlıklarıma rağmen aciz, zavallı bir insan olduğum sıralarda, gururlu insanların arasında sünepe, zalimler arasında zayıf bir insandım. Siz de bana zalimce davranmıştınız, Bay Copperfield. Biliyorsunuz, bir kere de beni tokatlamıştınız.”

Ona herkes acıdı. Benden yana bir sürü öfkeli bakış yöneldi.

Uriah: “Gene de affediyorum sizi, Bay Copperfield,” dedi. “Ben herkesi affederim. Kin beslemek bana hiç yakışmaz. Sizi de rahatça affediyorum, ileride ihtiraslarınıza gem vurabileceğinizi umuyorum. İnşallah Bay W.’de, bütün öteki günahkarlar da yaptıklarına pişman olurlar. Kusurluları ziyaret ettiniz, inşallah bundan faydalanırsınız. Yalnız, siz buraya gelseniz, iyi olacak. Bay W. de gelmeli, Bayan W. de. Size de, Bay Copperfield, öteki beylere de, sadece yakalanıp buraya getirilmelerini tavsiye ederim. Geçmişteki çılgınlıklarımla şimdiki halimi düşündükçe bunun sizin için en iyi çare olacağına inanıyorum. Buraya getirilmeyen sizler... hepinize acıyorum.”

Bu iki adamın suçlarını merak etmiştim. Uriah’nın banka soygunculuğuna kalkıştığını, Littimer’in de bir beyden külliyetli miktarda para çaldığını öğrendim.

Creakle, Littimer’den söz ederken: “Onun hikâyesini çok iyi hatırlıyorum,” dedi. “Onun yakalanmasına bir cüce önayak oldu.”

“Bir ne?”

“Küçük bir kadın. Adını unuttum.”

“Sakın Mowcher olmasın?”

“Ta kendisi! Littimer, polisten kaçmış, takma sakalla, perukla saçla kendini tanınmaz hale getirerek Amerika’ya gitmeye hazırlanıyordu. O sırada Southampton’da bulunan küçük kadın sokakta giderken bir bakışta Littimer’i tanıyıvermiş, adamı şaşırtmak için hemen bacaklarının arasına atılmış, azrail gibi yapışmış.”

“Aferin Bayan Mowcher’e!” diye bağırdım.

“Duruşma sırasında kadının tanık yerinde oturuşunu görseydin şaşardın. Littimer’i yakaladığı zaman adam onu adamakıllı hırpalamış, insafsızca yaralamıştı, ama Littimer’e kelepçe vuruluncaya kadar Bayan Mowcher onu bırakmadı, o kadar sıkı sarılmıştı ki polisler ikisini birden hapishaneye götürmek zorunda kaldılar. Bayan Mowcher’in bu hareketi çok takdir edildi. O da Littimer’e eskiden olan hıncı yüzünden, kendisini nerede görse, hatta Littimer dünyanın en kuvvetli erkeği Samson bile olsa tek eliyle onu yakalayabileceğini söyledi. Ben kadının bunu yapabileceğine inanıyorum.” Ben de aynı fikirdeydim, bundan ötürü de Bayan Mowcher’e karşı derin bir saygı besliyordum.

Görülecek ne varsa hepsini görmüştük. Creakle gibi takdir edilmesi gereken bir kimseye 27 numara ile 28 numaranın hiç değişmemiş olduklarını, vaktiyle neyseler şimdi gene o olduklarını söylemek boşunaydı. Bu iki yüzlü dolandırıcılar tam böyle bir yerde işlerini yürütmesini bilen kimselerdi, dışarı çıktıkları zaman buradaki davranışlarının ne büyük bir değer taşıyacağını bizim kadar onlar da biliyorlardı. Kısacası, bu iş bütünüyle çürük, boş, kötü bir işti, ama, bunlar Creakle’a söylenemezdi. Onları sistemleriyle baş başa bırakıp şaşkın bir halde eve döndük.

“Belki de olmayacak bir merak peşinde koşmak iyi bir şeydir, Traddles” dedim. “Çünkü böylelikle ölüme daha kolay gidilir.”

Traddles: “İnşallah öyledir,” dedi.

LXII
YOLUMDA BİR IŞIK PARLIYOR

Yıl ilerledi, Noel geldi. Ben de, iki ayı aşkın bir süreden beri evimdeydim. Agnes’i sık sık görmüştüm. Herkesin sesi bana cesaret verirken ne kadar yüksek çıkmış olursa olsun, bende uyandırdığı duygular ne kadar hararetli olursa olsun, Agnes’in beni öven en ufak bir sözü bana hepsinden üstün geliyordu.

Hiç değilse haftada bir kere, bazen daha da sık, onlara gidip ikindi vaktini birlikte geçiriyordum. Çoğunlukla eve gece dönüyordum, çünkü Agnes’ten ayrılınca gene o eski üzüntü veren duygularım huzurumu kaçırıyordu. Yorgun bir uykusuzlukla, kâbus dolu rüyalarla acı acı geçmişi düşünmüktense ayakta, sokaklarda olmak hoşuma gidiyordu. Bu çılgın, kederli gecelerin büyük bir kısmını at üstünde geçirmiştim. Bu yolculuklar sırasında uzun süren yokluğumda zihnimi kurcalayan düşünceleri yeniden aklıma getiriyordum.

Bu düşüncelerin yankılarını dinledim dersem, gerçeği daha iyi anlatmış olacağım. Bu düşünceler bana uzaklardan sesleniyorlardı. Onları böyle uzaklara ben atmıştım. Yazdıklarımı Agnes’e okurken, beni dinleyen yüzüne bakarken, yazdıklarımın onu güldürdüğünü ya da ağlattığını görürken, içinde yaşadığım o gölgeli hayal dünyasında onun sesini işitirken, “Kaderim ne şekil alabilirdi acaba?” diye düşünüyordum. Dora ile evlendikten sonra, “karımın nasıl bir insan olmasını isterdim?” diye düşündüğüm gibi. Biliyordum ki bana karşı beslediği sevgiyi tedirgin edecek olursam Agnes’i hiçbir zaman eski şekline sokmama imkân yoktu; onun için kendisine karşı bir görevim vardı. Kaderimi kendim tayin ettiğimi biliyordum, hiçbir şeyden şikâyete hakkım olmadığını kabul etmek zorundaydım. Şu var ki, onu seviyordum. İlerde, uzak bir tarihte, hiç suçlandırılmadan bu duygumu açıklayabileceğimi düşünmek de beni bir bakıma avutuyordu da. Bütün bunlar geçip gittikten sonra: “Agnes, eve döndüğüm zaman da aynı duygular içindeydim. Şimdi ise ihtiyarladım, o günden beri de kimseyi sevmedim” diyebileceğim günün umudu içindeydim.

Bana karşı davranışlarında bir kerecik değişiklik olmadı. Eskiden nasılsa gene öyleydi; hiç değişmemişti. Betsey Teyze’yle de bu konuda aramızda sessiz bir anlaşma olmuş, zihnimiz hep aynı meseleyle meşgul olduğu halde birbirimize hiç açmamaya sanki söz vermiştik. Düşüncelerimizi söze dökmüyorduk. Huy edindiğimiz gibi gece ocağın karşısına oturduğumuz zamanlar da sık sık yola dökülüyorduk. Sanki birbirimize önceden haber vermiş gibiydik, sessizliği bozmamak hususunda kararlı görünüyorduk. O gece Betsey Teyze’min benim düşüncelerimi, hiç değilse bir kısmını okuduğunu, düşüncelerimi niçin kesin bir şekilde açıklamadığımı bildiğini sanıyordum.

Noel gelip de Agnes bana hiçbir açıklamada bulunmayınca “Acaba kalbimin gerçek durumunu biliyor da bana acı vermekten çekindiği için mi bir açıklamada bulunmuyor?” diye düşündüm. Bu düşünce beni iyiden iyiye sıkmaya başlamıştı. Durum böyleyse benim fedakarlığımın hiçbir değeri olmayacaktı, ona karşı görevimi yapamamış olacaktım. Bu işi bir sonuca vardırmayı kararlaştırdım. Aramızda böyle bir engel varsa, hemen kararlı bir elle bunu yıkmalıydım.

Soğuk, sert bir kış günüydü. Bunu hatırlamam için öyle önemli bir neden var ki! Birkaç saat önce kar yağmıştı. Yerdeki kar pek kalın değildi ama, buz tutmuş, sert bir tabakaydı. Penceremin ötesinde denizde rüzgâr kuzeyden pek sert esiyordu. İsviçre’deki karlı dağları düşünüyordum. “Acaba o insan ayağı değmemiş karlı vadiler mi, yoksa boş bir okyanus mu daha kasvetlidir?” diye merak ediyordum.

Büyükteyzem başını kapıdan içeri uzatarak: “Bugün bir yere gidecek misin, Trot?” diye sordu.

“Evet,” dedim. “Canterbury’ye gideceğim. Atla gezmek için çok güzel bir gün.”

“İnşallah atın da aynı düşüncededir. Yalnız şu anda başı, kulakları öne düşmüş bir halde kapının önünde duruyor. Sanki ahırı dışarıya tercih ediyormuş gibi bir hali var.”

Betsey Teyze atımın yasak bölgeye girmesine izin vermişti, ama eşekler konusundaki fikirlerinden asla caymamıştı.

“Hayvan birazdan kendine gelir” dedim.

Büyükteyzem masanın üzerindeki kâğıtlara bakarken: “Her şeye rağmen bu gezi efendisine iyi gelecek galiba,” dedi. “Ah çocuğum, burada o kadar çok zaman harcıyorsun ki! Kitap okurken onları yazmanın bu kadar güç olduğunu hiç düşünmemiştim.”

“Bazen kitap okumak da zor gelir,” dedim. “Yazmaya gelince, bu işin de kendine göre tatlı bir yanı var, Betsey Teyze’ciğim.”

“A anlıyorum!” dedi. “İhtiras, beğenilme sevgisi, yakınlık duygusu daha birçok özellikleri vardır besbelli. Neyse, Allah kolaylık versin!”

Sakin bir tavırla onun karşısına geçtim. Daha önce omzumu okşayıp benim koltuğuma oturmuştu. “Agnes’in o ilişkisi hakkında daha fazla bir şeyler biliyor musun, Betsey Teyze?” diye sordum.

Önce bir süre yüzüme baktı. Sonra: “Sanırım ki biliyorum, Trot” dedi.

“Duygularından emin misin, Betsey Teyze?”

“Sanırım ki, eminim, Trot.”

Bana kuşkuyla, acımayla, merakla bakıyor gibiydi; bu yüzden, ona pek neşeli görünmek için elimden gelen çabayı harcadım. “Hem daha var, Trot.”

“Evet, Betsey Teyze?”

“Agnes evlenecek sanırım.”

Neşeyle: “Tanrı mutlu kılsın” dedim.

“Tanrı onu da kocasını da mutlu kılsın” dedi.

Ben de bu sözlerini tekrarladım, odadan çıktım, yavaşça aşağıya indim, atıma binip uzaklaştım. Karar verdiğim şeyi yapmam için şimdi daha büyük bir neden vardı. O kış gününün yolculuğunu ne kadar iyi hatırlıyorum! Rüzgârla otlardan savrulan buz parçaları yüzüme çarpıyordu. Atın nalları katı buz tabakasının üzerinde korkunç çatırtılar çıkarıyordu.

Agnes’i evde yalnız buldum. Küçük kızlar kendi evlerine gitmişlerdi, Agnes de ocağın başında oturmuş, kitap okuyordu. Benim içeri girdiğimi görünce kitabı elinden bıraktı, her zamanki gibi “Hoş geldin” dedikten sonra nakış sepetini aldı, pencerenin önündeki eski koltuklardan birine oturdu. Ben de yanına, pencerenin kenarına oturdum. Neler yaptığımı, neler yapmaya niyetlendiğimi, son gelişimden beri kaydettiğim gelişmeleri anlattım. Agnes pek neşeliydi. Gülerek yakında bu konuların benimle konuşulmasına imkân kalmayacak derecede meşhur olacağımı söyledi. “Onun için, şimdi hazır seninle konuşabilirken elimdeki imkândan faydalanmaya çalışıyorum.” dedi. Önündeki işe dalan güzel yüzüne baktım, o da sakin, açık ifadeli gözlerini kaldırdı, kendisine baktığımı gördü. “Bugün düşüncelisin, Trotwood.”

“Ne düşündüğümü söyleyeyim mi Agnes? Sana bunu söylemeye gelişmiştim zaten.”

Her zaman önemli bir mesele konuşmayı kararlaştırınca yaptığı gibi nakışını elinden bıraktı, bütün dikkatini bana verdi.

“Sevgili Agnes’ciğim, sana karşı dürüst davrandığımdan şüphen var mı?”

Agnes, şaşkın şaşkın: “Hayır,” dedi.

“Eskiden senin için neysem şimdi de o olduğumdan şüphen var mı?”

Agnes, gene biraz önceki gibi: “Hayır” dedi.

“Seyahatten döndüğüm zaman sana neler anlatmaya çalıştığımı, sana ne büyük bir minnet borcum olduğunu, sana karşı nasıl hararetli davrandığımı hatırlıyor musun?”

Agnes, yavaşça: “Hatırlıyorum,” dedi. “Hem de çok iyi.”

“Senin bir sırrın var,” dedim. “Bırak da bunu seninle paylaşayım.” Gözlerini yere indirdi, titriyordu. “Sevginin hâzinesini teslim etmiş olduğu birinin bulunduğunu senin ağzından değil de başkalarından duymak bana çok garip geldi,” dedim. “Senin mutluluğunu bu derece fazla ilgilendiren bir meseleden beni uzak tutma. Dediğin gibi, bana güvenebiliyorsan, ki güvenebileceğini biliyorum, başka meseleler bir yana, bu meselede dostun, kardeşin olmama izin ver.”

Çekici, hatta biraz da suçlayıcı bir tavırla pencerenin önünden kalktı, sanki nereye gideceğini bilemiyormuş gibi telaşla odanın öbür ucuna geçti, ellerini yüzüne kapadı, yüreğimi dağlayacak derecede acı acı ağlamaya başladı. Yalnız, bunlar gene de içimde bir şeyler uyandırmış, beni birazcık olsun umutlandırmıştı. Nedenini bilmediğim halde bu gözyaşlarını hayalimde o kadar fazla yer tutan o kederli gülüşle birleştirmiş, korku ya da üzüntü duyacak yerde, umutla sarsılmıştım.

“Agnes kardeşim. Sevgilim... Ne yaptım sana?”

“Bırak gideyim, Trotwood. Kendimi iyi hissetmiyorum. Kendimde değilim. Başka zaman sana yavaş yavaş anlatırım. Mektup yazarım. Şimdi benimle konuşma, Konuşma, ne olur, konuşma!”

“Agnes, seni böyle görmeye dayanamıyorum. Hele buna da benim yol açtığımı düşündükçe daha da üzülüyorum. Sevgili kızım, benim için hayatta her şeyden daha değerli olan arkadaşım, mutlu değilsen bırak da mutsuzluğunu paylaşayım. Yardıma, öğüde ihtiyacın varsa sana bunları sağlamaya çalışmama izin ver. Kalbinde gerçekten bir yük varsa, bunu hafifletmeye çalışmama izin ver. Artık senin için yaşamıyorsam kimin için yaşıyorum ben, Agnes.”

“Ah, bırak beni! Kendimde değilim...” der gibi bir şeyler duydum.

Beni uzaklaştıran şey bencilce bir kusur muydu? Yoksa bir umut işareti aldıktan sonra düşünmeye dahi cesaret edemediğim yeni bir ufuk mu açılıyordu önümde?

“Daha konuşmak zorundayım,” dedim. “Beni bu halde bırakmana izin veremem. Allah aşkına bunca yıldan sonra, onlarla birlikte gelip giden bunca şeyden sonra birbirimizi darıltmayalım, Agnes. Açıkça konuşmam gerekiyor. Sözünü edeceğin mutluluğundan ötürü seni kıskanacağıma, kendi kendine seçtiğin koruyucuna seni bırakmayacağıma, köşemden senin neşenin sevinçli şahidi olamayacağıma dair bir düşünce zihnine takıldıysa hemen bundan vazgeç, çünkü ben buna layık değilim. Çaresizlik içinde yeteri kadar acı çekmiş sayılmam. Bana acı çekmeyi de pek öğretemedin. Senin için beslediğim duygularda hiçbir bencilik yok.”

Agnes şimdi sakinleşmişti. Biraz sonra solgun yüzünü benden yana çevirdi, yer yer kesilen alçak bir sesle, gene de gayet güzel anlaşılan bir şekilde konuştu: “Yanıldığını söylemek kuvvetini benim için beslediğin saf arkadaşça duygulardan alıyorum, Trotwood. Daha fazlasını yapamam. Şu geçen yıllar içinde yardıma, öğüde ihtiyacım olmuşsa bunlar da sağlandı artık. Zaman zaman mutsuz olmuşsam bunlar da geçip gitti. Kalbimde ağır bir yük taşımışsam da bunu hafiflettiler. Bir sırrım varsa o da yeni bir şey değil. Yalnız, senin düşündüğün şey değil bu sır. Bunu açıklayamam, başkasıyla paylaşamam. O sır çoktandır bana ait, her zaman da öyle kalacak.”

“Agnes! Dur! Bir saniye.”

Odadan çıkacaktı, durdurdum. Kollarımı beline kenetledim. “Geçen yıllar içinde...”, “Yeni bir sır değil...” zihnimin içinde yeni düşünceler, umutlar fır fır dönüyordu, hayatımın bütün renkleri değişmekteydi.

“Ah, sevgili Agnes! Büyük saygı, şeref duyduğum, büyük bir bağlılıkla sevdiğim Agnes! Bugün buraya geldiğim zaman, hiçbir kuvvetin benden bu itirafı koparamayacağını düşünüyordum. Hayatımız boyunca, ikimiz de yaşlanıncaya kadar bu sırrı içimde saklayabileceğimi umuyordum. Ah Agnes, gerçekten sana kardeşten daha başka bir şekilde hitap etmek konusunda yeni bir umuda kapılabilirsem, yani kızkardeşten çok daha değişik bir şekilde demek istiyorum...”

Gözlerinden hızla yaş boşandı. Bunlar onun son zamanlarda akıttığı yaşlara benzemiyorlardı. Bu yaşlarla umutlarımın parladığını gördüm.

“Agnes, benim ezeli rehberim, en iyi dayanağım! Birlikte büyürken kendine biraz daha çok, bana da biraz daha az önem verseydin, hayallerim senden asla uzaklaşmazdı. Sen benden o kadar üstündün ki çocukça umutlarımın, hayal kırıklıklarımın hepsinde sana öyle muhtaçtım ki zamanla sana sırlarımı açıklamak, her şeyde sana güvenmek bende bir huy halini aldı, o zaman daha önemli bir hususu, sana olan sevgimi ikinci plana atmak zorunda kaldım.”

Agnes hâlâ ağlıyordu ama, üzüntüyle değil, sevinçten. Kollarımın arasına kenetlenmişti. Şimdiye kadar ona hiç böyle sarılmamıştı, hiçbir zaman da sarılabileceğimi ummamıştım.

“Dora’yı sevdiğim zaman... bildiğin gibi şefkatle, Agnes...”

“Evet,” diye bağırdı. “Bunu öğrenmek beni sevindirdi!

“Onu sevdiğim zaman bile senin yakınlığın olmasaydı aşkım eksik kalacaktı. Senin yakınlığına sahiptim, aşkım da eksiksizdi. Onu kaybettiğim zaman da sen olmasaydın ben ne yapardım!” Agnes, kollarımın arasında bana biraz daha sokulmuş, kalbime daha fazla yaklaşmıştı. Titreyen eli omzumdaydı, tatlı gözleri yaşlar arasında parlayarak bana bakıyordu. “Seni severek buralardan uzaklaştım, Agnes. Seni severek uzaklarda yaşadım, Agnes. Gene seni severek buraya döndüm.”

“Öylesine mutluyum ki! Trotwood, kalbim öylesine dolu ki, bilemezsin. Yalnız açıklamam gereken bir mesele var.”

“Nedir, sevgilim?”

O narin ellerini omuzlarıma koydu, sakin sakin yüzüme baktı: “Ne olduğunu biliyor musun acaba?”

“Bunun üzerinde tahmin yürütmekten bile korkuyorum. Sen anlat sevgilim.” dedim.

“Hayatım boyunca seni sevdim” dedi.

***

Ah, mutluyduk, mutluyduk! Gözyaşlarımız, geçirdiğimiz sıkıntılardan değil de, bundan sonra bir daha birbirimizden ayrılmayacağımızı bilmemizin verdiği sevinçten akıyordu.

O kış akşamı tarlalarda dolaştık. İçimizdeki o kutsal sükûnete dondurucu hava da katılmış gibiydi. Biz daha dolaşırken ilk yıldızlar gökte parlamaya başlamıştı. Onlara bakarken bizi bu sükûnete kavuşturduğu için Tanrı’ya şükrettik.

Gece de ay çıktıktan sonra eski pencerenin önünde durduk. Agnes’in sakin bakışları aya yönelmişti. Ben de onun bakışlarını takip ediyordum.

Ertesi gün Betsey Teyze’min karşısına çıktığımız zaman yemek saati yaklaşmıştı. Peggotty, büyükteyzemin benim çalışma odamda olduğunu söyledi. Odamı düzeltip bana hazır etmek ona gurur veriyordu. Betsey Teyzeyi, ocağın başında, gözünde gözlükleri, oturur bulduk.

Alacakaranlıkta gözlerini kısarak: “Aman yarabbi! Eve getirdiğin bu misafir de kim?” diye haykırdı.

“Agnes” dedim.

Baştan, ona hiçbir şey söylememeyi kararlaştırmış olduğumuz için büyükteyzemin merakını gidermedik. Ben “Agnes” derken Betsey Teyze umutla bana baktı ama, eski halimde bir değişiklik olmadığını görünce sıkıntıyla gözlüğünü çıkardı, çerçevenin kenarıyla burnunu kaşıdı. Yalnız Agnes’i gene de hararetle karşıladı. Çok geçmeden de aşağı kattaki aydınlık odada sofraya oturmuştuk. Betsey Teyze bana bakmak için iki, üç kere gözlüğünü taktı, her defasında da canı sıkılmış bir halde çıkardı, çerçevenin kenarıyla burnunu kaşıdı. Dick bunun kötü bir işaret olduğunu bildiği için tasalanmıştı.

Yemekten sonra: “Ha!” dedim. “Bana anlattıkların hakkında Agnes’le konuştum, Betsey Teyze,” dedim.

Öfkeden kızararak: “Öyleyse, sözümü tutmayıp yanlış davranmışsın, Trot!” dedi.

“Ama, bana kızmadın değil mi, Betsey Teyze? Agnes’in bir bağlılıktan mutsuzluk duymayacağını öğrenince kızmayacaksın, buna eminim.”

“Bunlar saçma sapan şeyler!”

Canının sıkılmaya başladığını hissettiğim için “En iyisi onu bu sıkıntıdan kurtarmalı” diye düşündüm. Agnes’i koluma aldım, Betsey Teyze’nin koltuğunun arkasına geçtik, ikimiz birden ona doğru eğildik. Ellerini birbirine vurup gözlüğüyle şöyle bir baktıktan sonra hemen bir sinir nöbeti geçirdi. Onu tanıdığımdan beri ilk defa bu halde görüyordum. Peggotty’yi de çağırmak zorunda kaldık. Betsey Teyze, kendini biraz toparlar toparlamaz Peggotty’ye koştu, budala ihtiyar bir yaratık olduğunu söyleyerek boynuna sarıldı olanca gücüyle kucakladı. Bundan sonra Dick’i de kucakladı. Adamcağız, bundan şeref duymakla birlikte, pek de şaşırmıştı. Sonra da onlara bunu niçin yaptığını açıkladı. O zaman hepimiz sonsuz sevince kapıldık.

On beş gün içinde evlendik. Gürültüsüz düğünümüzde davetli olarak sadece Traddles’la Sophy, Doktor’la Bayan Strong bulundu. Onları neşe içinde bıraktık, birlikte yola çıktık. İlham kaynaklarımın en değerlisi kollarımın arasındaydı. Benim merkezim, hayatımın dairesi, benim, benim karım, bir kayanın üzerine temelini atan aşkımdı o.

Agnes: “Sevgili kocacığım,” dedi. “Sana bu şekilde hitap edebildiğime göre bir meseleyi daha açıklamalıyım.”

“Anlat da dinleyeyim” dedim.

“Bu Dora’nın öldüğü geceden doğan bir mesele. Hani beni çağırtmak için seni aşağıya göndermişti ya?”

“Evet, göndermişti.”

“O zaman Dora bana bir şey bıraktığını söyledi. Bunun ne olduğunu tahmin edebilir misin?” Bunu tahmin edebileceğimi sanıyordum. Beni bunca zamandan beri sevmekte olan sevgili karımı daha fazla yanıma çektim. Agnes anlattı: “Dora benden son bir ricada bulunacağını söyledi, son bir görev bıraktı bana.”

“O da...”

“O da, kendisinden boşalacak yeri ancak benim doldurabileceğimdi.”

Agnes, başını göğsüme dayayıp ağladı. O kadar çok mutlu olmamıza rağmen ben de ağladım.

LXIII
BİR MİSAFİR

Anlatmayı tasarladığım hikâye sona ermek üzere. Yalnız, hafızamda yer etmiş bir olay daha var ki bunu çoğunlukla zevkle hatırlıyorum; zaten, örmekte olduğum ağın bu iplikten yoksun olması ağın dibinin delik kalmasına yol açardı.

Şöhret, servet bakımından çok ilerlemiştim, aile hayatımın neşesi kusursuzdu, evleneli on mutlu yıl geçmişti. Bir yabancının beni görmek istediğini haber verdikleri zaman, bir ilkbahar gecesi, Londra’daki evimizde Agnes’le ocağın karşısında oturuyorduk, çocuklarımızın üçü de etrafımızda oyun oynuyorlardı. Adama iş için mi geldiği sorulmuş, o da “Hayır” demiş, beni görme zevkini tatmak için çok uzaklardan geldiğini söylemiş. Hizmetçim de, gelenin yaşlı bir adam olduğunu, bir çiftçiye benzediğini söylüyordu.

Bu beklenmedik misafir heyecan yarattı, çünkü çocuklara pek esrarengiz görünmüştü; daha çok, Agnes’in onlara her zaman anlattığı, herkesten nefret eden pelerinli kötülük perisini hatırlatmıştı. Oğullarımızdan biri kötülüklerden uzak kalmak için başını annesinin kucağına yerleştirdi, küçük Agnes de -en büyük çocuğumuz- bebeğini kendisinin yerine iskemlesini bıraktı, perdelerin arasında altın sarısı buklelerini dışarı sarkıtarak olacakları beklemeye koyuldu.

“Misafiri buraya buyur edin” dedim.

Çok geçmeden, ak saçlı, dinç bir yaşlı adam kapının karanlığında belirdi. Küçük Agnes, yabancının görünüşünden pek hoşlanmış, onu içeri almak için kapıya koşmuştu. Karım heyecanla yerinden fırlayıp şaşkın, sevinçli bir sesle gelenin Bay Peggotty olduğunu haykırdığı zaman ben daha onun yüzünü iyice görememiştim.

Gerçekten, Bay Peggotty’ydi. Artık yaşlı bir adamdı ama, sağlam, neşeli, dinçti. İlk heyecanımız geçip çocuklar kucağında, ocağın karşısına oturduğu zaman: “Bay Davy,” dedi. O eski sesle söylenen o eski ad kulağıma öyle olağan gelmişti ki! “Bay Davy, sizi yeni karınızla birlikte bir daha görebildiğimden ötürü... benim için pek sevinçli bir saat bu.”

“Gerçekten öyle, eski dostum!” diye haykırdım.

“Bunlar da küçükler ha! Hele şu küçük çiçeklere de bakın, ayol! Bay Davy, sizi ilk defa gördüğüm zaman bu küçükler kadardınız. Emily de onlardan daha büyük değildi, zavallı oğlumuz da henüz çocuktu.”

“Zaman beni senden çok değiştirdi,” dedim. “Yalnız, şu sevgili canavarları yatıralım. İngiltere’de bu evden başka bir evde kalmanıza izin verilmeyeceğine göre eşyanın yerini söyle de aldırtalım.” Acaba o çok uzaklara gitmiş olan kara çanta da eşyanın arasında mı? diye merak ediyordum. “Sonra birer bardak Yarmouth şarabı içip on yılın hikâyesini konuşuruz.”

Agnes: “Yalnız mı geldiniz?” diye sordu.

Bay Peggotty, Agnes’in elini öptü. “Evet, efendim, yapayalnız geldim” dedi.

Bay Peggotty’yi aramıza almış, ona nasıl iltifat edeceğimizi bilemiyorduk. En sonunda hikâyesini anlatmaya başladığı zaman da bana sanki sevgili yeğenini aramak için yaptığı yolculuklardan birini anlatacakmış gibi geldi. Anlattıklarına bakılırsa başlangıçta çok sıkıntı çekmişler, çok çalışmışlardı; ama, şimdi durumları gayet iyiydi. Emily’nin, çevresinde, çok sevildiğini, o sakin kederli halleriyle herkesin yardımına koştuğunu anlattı. Emily’nin pek çok kısmeti de çıkmıştı ama, kızcağız eniştesine kesin olarak, ömrünün sonuna kadar evlenmeyeceğini söylemişti. Martha, genç bir çiftlik yanaşmasıyla evlenmişti, pek mutluydu. Micawber’e gelince, o da bir kasabaya sulh hâkimi olmuştu. Micawber’in durumunu daha iyi anlamam için bulundukları şehrin gazetesinde Micawber’e dair çıkan bir yazıyı getirmişti. Yazıyı hayretle okuduğum sırada gazetede benim adıma yazılmış bir mektup gözüme ilişti.

Büyük Yazar
David Copperfield Hazretlerine

Muhterem efendim; şimdi uygar dünyanın büyük bir kısmının yabancısı olmadığı o çehreye son defa göz atışımdan beri yıllar geçti. Fakat gençliğimin dostu ve yoldaşının şahsından elimde olmayan sebeplerden ötürü uzaklaşmak zorunda kalmama rağmen bu korkunç kaçışı unuttum sanmayın. Bu sebeple ikimizin de ortak saygı ve sevgisini kazanmış olan bir kimsenin size resmen teşekkür ettiğimi bildiren bir mektubu yanıma almadan buradan ayrılmasına izin vermezdim elbette.

Devam edin, sevgili üstadım. Burada yabancı değilsiniz, takdir edilmiyor değilsiniz. Uzakta bulunmamıza rağmen ne “dostsuz”uz ne “kederliyiz,” ne de “geç haber alıyoruz”. O kartal uçuşuna devam edin. Sevgili üstadım. Portmiddelebay’in sakinleri hiç değilse bunu sevinçle, zevkle, bir şeyler öğrenerek takip edebilirler.

Kürenin bu parçasından size doğru yükselen gözler arasında yaşadığı sürece, ışığı olduğu sürece

Hâkim Wilkins Micawber’e
Ait olan göz de bulunacak.

Gazetenin öteki sayfalarına göz gezdirirken Micawber’in bu gazetenin en başarılı, en değerli muhabirlerinden biri olduğunu öğrendim. Gazetede onun imzasını taşıyan bir başka mektup daha vardı. Bu da bir köprüyle ilgiliydi. Onun mektuplarını bir araya toplayan bir kitabın yakında yayınlanacağına dair bir de ilan vardı. Yanılmıyorsam, gazetenin baş makalesi de onundu.

Bay Peggotty bizim yanımızda kalırken birçok akşamlar Micawber’den söz ettik. Bay Peggotty ziyareti süresince bizde kaldı. Galiba bir aydan daha az sürdü bu ziyaret. Kızkardeşiyle büyükteyzem de onu görmek için Londra’ya geldiler. Bay Peggotty yola çıkarken Agnes’le ben onu gemiye kadar uğurladık, bir daha da yeryüzünde onunla vedalaşamayacağız. Yola çıkmadan önce benimle birlikte Yarmouth’a da gittik. Ham’in hatırasını anmak üzere kilisenin mezarlığına koydurttuğum taşı gösterdim. Onun ricası üzerine, taşın üzerindeki yazıyı kopya ederken, mezarın başına gidip biraz ot, bir avuç toprak aldığını gördüm. Bunları iç cebine yerleştirirken: “Emily için aldım, Bay Davy” dedi. “Ona söz vermiştim.”

LXIV
GEÇMİŞE SON BİR DÖNÜŞ

İşte hikâyemin yazılması sona erdi. Bu sayfaları kapamadan önce bir kere daha, son bir kere daha geriye bakıyorum. Kendimi, yanımda Agnes, hayat yolunda seyahat ederken görüyorum. Çevremde çocuklarımı, dostlarımı görüyorum. Seyahate devam ettikçe bana ilgisiz kalmayan birçok sesin gürültüsünü duyuyorum. Ordu halindeki bu kalabalıkta en belirli bir şekilde görebildiğim yüzler hangileri acaba? İşte bunlar... düşüncelerime bu soruyu sorduğum zaman bana dönen yüzler.

İşte Betsey Teyze... gözlüklerinin camları daha kalın, seksen yaşında, belki daha bile yaşlı bir kadın. Ama, henüz dimdik; kış günü bir çırpıda on kilometre yürüyecek kadar da yürüyüşe meraklı. İşte daima büyükteyzemin yanında bulunan Peggotty de göründü. Benim o iyi kalpli eski dadım da gözlük takıyor, geceleri lambanın yanı başında nakış işlemeye alışkın. Hiçbir zaman da bir parça mum, bir mezura, kapağında St. Paul’un resmi bulunan dikiş kutusunu yanına almadan işe oturmaz. Benim çocukluk günlerimde Peggotty’nin o pek sert, kıpkırmızı olan yanakları, kolları, hani şu “Kuşlar elma yerine niye bunları gagalamıyorlar?” diye düşündüğüm yanaklar, kollar artık iyice buruşmuş. Yüzünde kararmadık yer bırakmayan o kara gözleri de gene parlıyorsa da daha soluk. Yalnız, o kaba işaretparmağı eskisinden biç farklı değil. Betsey Teyze’nin o eski hayal kırıklığı da en sonunda giderildi. Şimdi o gerçekten yaşayan bir Betsey Trotwood’ın isim anneliğini yapıyor. Sırada ondan sonra gelen Dora ise büyükteyzemin Betsey’i şımarttığını ileri sürüyor.

Peggotty’nin cebinde şişkince bir şey var. Bu da, artık pek eski-püskü bir hal almış olan “Timsah Kitabı’ndan daha küçük değil. Kitabın sayfalarının uçları yırtılmış, cildinin dikişleri sökülmüş, ama Peggotty bu kitabı çocuklara sanki değerli bir kutsal eşya gibi gösteriyor. Timsah hikâyelerinden benim o çocuksu yüzümün belirip bana bakıvermesi, Sheffield’li Brooks ile eski dostluğumu hatırlatması tuhafıma gidiyor.

Bu yaz tatili sırasında oğullarımın arasında, dev bir uçurtma yapıp onların uçuşunu aydınlatılamayacak derecede büyük bir zevkle seyreden yaşlı bir adam görüyorum. Beni saygıyla selamlıyor, başını defalarca sallayıp gözlerini kırparak fısıldıyor: “Trotwood, yapılacak başka işim kalmayınca hatıralarımı tamamlayacağımı söylersem sevinirsin sanırım. Şu sizin büyükteyzeniz de dünyanın en olağanüstü kadını, efendim.”

Bastonla ayakta durmaya çalışan bu iki büklüm kadın da kim? Yüzünde o eski gururunun, güzelliğinin izlerini taşıyan, yarı bunamış görünen kadın kim? Bir bahçede görüyorum onu. Yanında da sert, kapkara, kupkuru, dudağında beyaz bir yara izi bulanan bir kadın var. Ne konuştuklarını dinleyelim bakayım:

“Rosa, ben bu beyin adını unuttum.”

Rosa ona doğru eğilip: “Bay Copperfield” diye sesleniyor.

“Sizi gördüğüme sevindim, efendim. Yasta oluşunuzu gördüğüme üzüldüm. İnşallah zaman size karşı iyi davranır.”

Sabırsız bekçisi onu azarlıyor, benim yasta olmadığımı söylüyor, bir daha bakmasını rica ediyor, onu kaldırmaya çalışıyor.

Yaşlı kadın: “Oğlumu görmüşsünüz, efendim,” diyor. “Onunla barıştınız mı?”

Israrla bana bakarak elini alnına götürüp inildiyor. Birdenbire korkunç bir sesle haykırıyor: “Rosa, yanıma gel! O öldü!” Ayaklarının dibine diz çökmüş olan Rosa, arada bir onu okşuyor, arada bir kavgaya tutuşuyor, arada bir onu de hırsla ona şöyle diyor: “Ben onu senin sevdiğinden çok daha fazla sevdim!” Sonra da hasta bir çocuk gibi onu bağrına basıp uyutmaya çalışıyor. Onları bu halde bırakıyorum, onları daima bu halde buluyorum; yıllar yılı zamanlarını böyle geçiriyorlar.

Hindistan’dan hangi gemi geliyor, bu iri kulaklı aksi İskoç zenginiyle evlenmiş olan bu İngiliz hanımı da kim? Julia Mills olabilir mi bu? Gerçekten de Julia Mills. Bir zenci uşak mektuplarını, kartlarını ona altın bir tepsi içinde getiriyor, bakır tenli bir kadın hizmetçi, başına parlak renkli bir mendil bağlamış, yatak odasında hanımını giydirmekle meşgul. Yalnız, Julia artık hatıra defteri tutmuyor. Hiç durmadan o ihtiyar İskoçluyla kavga ediyor. O adam, bu biraz derisi tabaklanmış sarı ayıya benziyor. Julia gırtlağına kadar paraya boğulmuş, zaten başka şey de konuşup düşündüğü yok. Onu Büyük Çöl’deyken daha çok severdim. Kim bilir belki de çöl budur, çünkü Julia’nın muazzam bir evi olmasına, dostlarının çokluğuna, her gün verilen muhteşem ziyafetlere rağmen, çevresinde yeşillik gözüme çarpmıyor. Meyve ya da çiçek veren bir şey yok. Julia’nın “yüksek tabaka” dediği insanlar arasında, ona bu imkânları veren ele nankörlük eden Jack Maldon’u görüyorum. Bana Doktordan “pek sevimli bir antika” diye söz ediyor. “Yüksek tabaka” bu boş adamlara, kadınlara verilen ad olunca, bunun yetiştirmeleri de ilerleyebilen her şeye ilgisiz kalmayı, insanlığı geri götürmeyi meslek edinince, hepimizin aynı çölde kaybolduğumuzu, bir an önce buradan kurtulmanın yolunu bulmamız gerektiğini düşünüyorum.

Hah, işte Doktor da burada! Her zamanki gibi bizim eski dostumuz o. Sözlüğünü tamamlamaya çalışıyor. D harfine yaklaştı galiba. Ev hayatından, eşinden memnun. Asker Ana da orada, adımları adamakıllı yavaşlamış ama, gençlik günlerindeki kadar sözü geçer bir kişi.

Daha sonra sevgili Traddles’ıma geliyorum. Yazıhanesinde çalışırken saçları avukat perukasının altında eskisinden daha da isyancı olmuş. Masasının üzeri kalın kâğıt desteleriyle dolu. Etrafıma bakınırken “Sophy şimdi senin kâtibin olsaydı, ona pek çok işi düşecekti” diyordum.

“Bunu söyleyebilirsin, sevgili Copprefiled’çiğim. Yalnız, o günlerde Holborn mahkemesindeki unutulmaz günlerdi hani, öyle değil mi?”

“Sophy’nin sana hâkim olmanı söylediği günü mü diyorsun? Ama, o zamanlar bu iş ayağa düşmemişti.”

“Her neyse, günün birinde hâkim olabilirsem...”

“Olacağını pekâlâ biliyorsun.”

“Olduğum zaman, daha önce dediğim gibi hikâyeyi anlatacağım.”

Kol kola, yazıhaneden çıkıyoruz. Traddles’ın evinde bir aile yemeğine davetliyim. Sophy’nin doğum günü. Yolda Traddles bana elde ettiği iyi imkânları anlatıyor: “İçimden geçirdiğim işlerin hemen hepsini yapabildim, Copperfield’çiğim. İşte mesela sayın Papaz Horace’in yıllık geliri dört yüz elli liraya çıkarıldı. İki oğlumuz da en iyi şekilde öğrenim yapıyorlar, çalışkan birer öğrenci, iyi birer insan olarak dikkati çekiyorlar. Kızların üçü gayet iyi birer evlilik yaptılar. Üçü de yanımızda kalıyor. Bayan Crewler’in ölümünden beri Sayın Peder’in bakımıyla uğraşan üç kız daha var. Hepsi de mutlu.”

“Yalnız..”

“Yalnız, o Güzellik Kraliçesi hariç. Evet, onun böyle bir serseriyle evlenmesi büyük bir talihsizlik oldu. Yalnız, adamda da kızı çeken bir canlılık, bir parlaklık vardı ya. Her neyse, adamı defedip kızı da sağ salim yanımıza alabildiğimize göre onu yeniden neşelendirmeye bakmalıyız.”

Traddles’ın evi, vaktiyle Sophy ile birlikte akşam gezintilerinde hayran hayran seyredip sahip olma hayalini kurdukları evin ta kendisi ya da tıpatıp eşi. Yalnız, Traddles, kâğıtlarını soyunma odasına koyuyor, pabuçları da kâğıtlarının yanında. Sophy ile ikisi üst kattaki küçük odalara sıkışıyorlar, en güzel yatak odalarını ise Güzellik Kraliçesi ile öbür kızlara bırakıyorlar. Öteki kızlardan bir ikisi de şundan ya da bundan dolayı hep orada kaldığı için evde boş bir tek oda yok. İşte içeri girince bir alay kızla karşılaşıyoruz. Hepsi kendilerini eniştelerine öptürmek için sıra bekliyorlar. Bu hal, Traddles’ın soluğu kesilinceye kadar sürüyor. İşte eve devamlı olarak yerleşen Güzellik Kraliçesi burada. Dul, üstelik bir de küçük kızı var. Sophy’nin doğum gününde yemeğe çağırılan evli üç kızkardeş de kocalarıyla burada. Bir tanesinin kayını, bir tanesinin kocasının dayıoğlu, bir tanesinin de görümcesi gelmiş. Görümce öbür kocanın dayıoğluyla sözlüymüş gibi görünüyor bana. Traddles o her zamanki basit, alçakgönülü haliyle bir patrik gibi sofranın ucuna oturuyor. Sophy de masanın baş tarafından, kocasına doğru uzanıp etrafına gülücükler saçıyor.

Şimdi de işimi tamamlamak üzereyken, biraz daha oyalanmayı tasarladığım sırada bu yüzler kaybolup gidiyor. Yalnız bir yüz, tanrısal bir ışık gibi, üzerimde parlayıp çevremdeki eşyaları görmemi sağlayan o ışık hepsinin, üstünde... O kaybolmuyor.

Başımı çevirince, onu o güzel sükûneti içinde yanımda görüyorum. Lambamın ışığı azaldı, gecenin geç saatlerine kadar yazdım. Onsuz bir hiç olduğum o sevgili varlık bana arkadaşlık ediyor.

Ah, Agnes... ah, ruhum benim! Hayatımı sona erdirdiğim zaman da yüzün yanımda olabilse! Şimdi serbest bıraktığım o gölgeler gibi gerçekler de eriyip benden uzaklaşırlarken, sen hâlâ yanımda olup bana yukarıyı gösterebilsen!

SON

[←]

1.Hindistan’da asilzadelere babu denir. (ç.n.)

[←]

2.Doğu masallarında geçen, uğurlu bir kuş. (ç.n.)