TÜRKÇÜLÜĞÜN ESASLARI

ZİYA GÖKALP

HAZIRLAYAN:
KEMAL BEK

TÜRK KLASİKLERİ

İNCELEME

BORDO SİYAH YAYINLARI

Türkçülüğün Esasları

Ziya Gökalp

Editör: Kemal Bek

Hazırlayan: Kemal Bek

Redaksiyon: Filiz Göver

Tashih: Esen Güray

Bordo Siyah Yayınları

TÜRK KLASİKLERİ

TÜRKÇÜLÜĞÜN ESASLARI

ZİYA GÖKALP (1876-1924): TÜRKÇÜLÜK DÜŞÜNCESİNİN EN ÖNEMLİ DÜŞÜNÜRLERİNDEN OLAN ZİYA GÖKALP, DİYARBAKIR’DA DOĞDU. BAYTAR MEKTEBİ’NDE OKUDU. GENÇ YAŞTA POLİTİK MÜCADELEYE BAŞLADI. İTTİHAT VE TERAKKİ PARTİSİ’NİN DÜŞÜNCE ÖNDERLERİNDEN BİRİ OLDU. İSTANBUL’UN İŞGALİNDEN SONRA MALTA ADASINA SÜRÜLDÜ. TBMM’DE İKİNCİ DÖNEM MİLLETVEKİLLİĞİ YAPTI. İSTANBUL’DA ÖLDÜ. ŞİİRLERİNDE VE MAKALELERİNDE ULUSLAŞMAYI VE ÇAĞDAŞLAŞMAYI SAVUNAN ZİYA GÖKALP, CUMHURİYET DEVRİMLERİNİN ESİN KAYNAKLARINDAN BİRİDİR.

EDİTÖR

KEMAL BEK: 1972’DE İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ EDEBİYAT FAKÜLTESİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜNÜ BİTİRDİ. LİSE EDEBİYAT ÖĞRETMENLİĞİNDEN EMEKLİ OLDU. KOÇ ÜNİVERSİTESİ’NDE “TÜRK DİLİ” VE “CUMHURİYET DÖNEMİ TÜRK ŞİİRİ, ÖYKÜSÜ, ROMANI” VE MALTEPE ÜNİVERSİTESİ’NDE “TÜRK DİLİ” DERSLERİ VERDİ. “KAMER” ADLI ÖYKÜSÜ 1989’DA YUNANCAYA ÇEVRİLDİ. YAZI YAŞAMINA, 1969’DA YELKEN DERGİSİNDE YAYIMLANAN ELEŞTİRİSİYLE BAŞLADI; SOYUT, FİKİR VE SANATTA HAREKET, EDEBİYAT CEPHESİ, AGORA, TÜRK DİLİ DERGİSİ, LUDİNGİRRA ŞİİR DERGİSİ, YAŞASIN EDEBİYAT, VARLIK, GÖSTERİ, CUMHURİYET KİTAP GİBİ DERGİLERDE ÖYKÜ, DENEME VE ELEŞTİRİLERİ YAYIMLANDI. EDEBİYAT ELEŞTİRİLERİNDE METİNDEN YOLA ÇIKAN BEK, ZAMAN ZAMAN GÖSTERGEBİLİM YÖNTEMİNDEN DE FAYDALANDI. MEYDAN LAROUSSE, GELİŞİM HACHETTE, TEMA LAROUSSE GİBİ ANSİKLOPEDİLERDE MADDE YAZARI VE REDAKTÖR OLARAK ÇALIŞTI. BORDO SİYAH YAYINLARI’NIN TÜRK KLASİKLERİ EDİTÖRÜ OLARAK SAYISIZ KİTABA İMZA ATTİ. HÜSEYİN RAHMİ GÜRPINAR’IN TÜM YAPITLARINI YAYINA HAZIRLADI. YAHYA KEMAL BEYATLI / YAŞAMÖYKÜSÜ VE YAPITLARINI OKUMA KILAVUZU VE METİN İNCELEMELERİYLE SÖZLÜ YAZIN DÖNEMİNDEN TANZİMAT DÖNEMİNE ESKİ TÜRK YAZINI VE ANLATIDAN ELEŞTİRİYE İSİMLİ ÜÇ KİTABI VARDIR.

HAZIRLAYAN

KEMAL BEK: BAKINIZ EDİTÖR.

REDAKSİYON

FİLİZ GÖVER: 1947’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. REMZİ VE YENİ ALAN YAYINEVLERİ İÇİN UZUN YILLAR REDAKSİYON VE DÜZELTİ YAPTI.

TASHİH

ESEN GÜRAY: 1961’DE İSTANBUL’DA DOĞDU. İSTANBUL ÜNİVERSİTESİ ESKİ TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI BÖLÜMÜNDEN MEZUN OLDU. 1978 YILINDAN BERİ YAYINCILIK SEKTÖRÜNDE DÜZELTMEN OLARAK ÇALIŞMAKTADIR. GELİŞİM YAYINLARI, SABAH KİTAPLARI VE TURGUT YAYINCILIK’TA UZUN YILLAR ÇALIŞTI. BORDO SİYAH DIŞINDA İŞ-KÜLTÜR YAYINLARI VE CUMHURİYET KİTAPLARINA DA DIŞARIDAN DÜZELTMENLİK YAPMAKTADIR.

ZİYA GÖKALP

Cumhuriyet ülküsünün yerleşmesinde ve Atatürk devrimlerinin gerçekleşmesinde düşünceleri en büyük esin kaynaklarından biri olan Ziya Gökalp, 1876’da Diyarbakır’da doğdu. Aslı adı Mehmed Ziya’dır; Gökalp adı, düşüncelerine uygun olarak daha sonra edindiği ve ilk kez “Altın Destan” şiirinde kullandığı (öztürkçe) takma addır. Babası, o dönemde Diyarbakır’da il evrak müdürlüğü, nüfus müdürlüğü, il yönetim kurulu üyeliği görevlerinde bulunan ve Diyârıbekir[1] gazetesinin başyazarlığını yapan Mehmed Tevfik Efendi’dir. Küçük Mehmed Ziya, dört yaşındayken babasını yitirdi.

Orta öğrenimini Mekteb-i Rüşdiye-i Askeriye’de tamamladıktan (1886-1891) sonra, 1886’da Mekteb-i İdâdî-i Mülkî’ye (sivil lise) girdi; ancak beş yıllık olan bu okul, kendisi son sınıftayken yedi yıla çıkarıldığı ve son sınıf öğrencilerine beş yılda bitirme olanağı tanınmadığı için 1894’te okuldan ayrıldı.

Daha önce amcası müderris (medrese öğretim üyesi) Hacı Hasib Efendi’den Arapça ve Farsça dersleri almış; yine amcasının etkisiyle İslâm felsefesi ve tasavvuf konularında çalışmıştı. Lisedeyse, okul müdüründen Fransızca dersleri aldı ve deneysel bilimlere tutkunluk derecesinde ilgi duydu. Özellikle bu okuldaki “tabiiye (doğa) bilgisi” öğretmeni Yorgi Efendi’nin onun üzerinde büyük etkisi oldu. Birbirine karşıt bu iki eğilim, Osmanlı ülkesinde olduğu gibi, genç Ziya’nın iç dünyasında da sarsıntılara, kuşkulara ve bunalımlara yol açtı. “Ayrıca II. Abdülhamid baskısına direnme duyguları içinde yaşayan genç Ziya, bir ruh kargaşası geçirmekteydi. O yıllarda İdâdî’de öğrencileri üç defa ‘Pâdişâhım çok yaşa!’ diye bağırtmak usulü vardı. Çoğu yazarlar, dördüncü sınıf öğrencisi genç Ziya’nın bir gün ‘Milletim çok yaşa!’ diye bağırdığını, bu yüzden soruşturma açılmışsa da, anlayışlı yöneticilerin bu sözü ‘Pâdişâhım, milletinle çok yaşa!’ kılığına sokarak olayı örtbas ettiklerini yazmışlardır. Eldeki bir belgede[2] okulun son sınıf öğrencilerinin ‘Millet, çok yaşa!’ diye bağırdıkları, bunun saraya jurnal edildiği, soruşturma açılarak okulun yatılı bölümünün kaldırıldığı (...) yazılı ise de, Gökalp’ın adından söz edilmemektedir. Ziya Gökalp’ın bunu tek başına değil, bir topluluk içinde yapmış olduğu anlaşılıyor.”[3]

Bir süre bocaladıktan sonra, yüksek öğrenim görmek için İstanbul’a gitmeye karar verdi. Ancak kendisini büyüten amcası ve dayısı, bu isteğini kabul etmeyerek, Diyarbakır’da kalmasını istediler. Aslında yeğenlerini siyasal ve toplumsal karışıklıklar ve güçlükler içindeki başkente göndermek istememeleri pek de haksız değildir. Bundan dolayı Ziya’nın bunalımları daha da arttı. Bir gün kafasına bir kurşun sıkarak canına kıymak istedi; ama kurşun kafatasında kaldı, bu nedenle de ölmedi[4] (1894).

Yapacak bir şey kalmayınca, 1895’te İstanbul’a gitti; parasız yatılı olduğu için sınavla Baytar Mektebi’ne girdi. Ancak kültürel bunalımına da bir çâre bulması gerekiyordu; bundan dolayı, o sırada tanıştığı Dr. Abdullah Cevdet’in etkisiyle, Abdülhamid yönetimine karşı gizli çalışan derneklerle bağlantı kurdu; Paris’e kaçmış olan Jön Türklerle mektuplaşmaya başladı. Son sınıftayken dinlence için Diyarbakır’a gitti. Burada da rahat durmadı; yasak kitaplar okuduğu, zararlı eylemlerde bulunduğu gerekçesiyle tutuklandı (1898). Bir süre tutuklu kaldıktan sonra İstanbul’a, okuluna döndü. Ne var ki, okula dönünce, gençleri Diyarbakır’da valiye karşı kışkırttığı konusunda hakkında ihbar bulunduğu, inceleme yapıldığı gerekçesiyle okula alınmadı. İncelemenin sonucunu bir otelde beklerken yeniden tutuklandı; on üç ay tutuklu kaldıktan sonra da, 1900 yılında memleketi Diyarbakır’a sürgün edildi.

Okulunu bitirmekten umudunu kesince, Diyarbakır Ticaret Odası’nda yazman olarak çalışmaya başladı (1903), daha sonra Diyarbakır Vilâyet İdâre Meclisi yazmanlığı yaptı (1905-1908); Askerî Rüşdiye’de (ortaokul) Fransızca öğretmenliği için başvurduysa da, kabul edilmedi. Bu arada, o sırada ölmüş olan amcası Hasip Bey’in kızı Vecihe Hanım’la evlendi.

Diyarbakır’daki vaktinin çoğunu okumakla ve yazmakla geçirdi; bir yandan da siyasetle uğraşıyordu. İlk yazılarını, bir zamanlar babasının başyazarlığını yaptığı Diyârıbekir gazetesinde yayımladı; Abdülhamid karşıtı derneklerle de bağlantısını sürdürüyordu. Bu sırada sarayın tuttuğu İbrahim Paşa adlı bir Kürt reisinin Türklere eziyet etmesi üzerine, çevresinde topladığı gençlerle telgrafhâneyi basıp saraya telgraflar yollayarak ve bu arada halkı ayaklandırarak, İbrahim Paşa’nın kentten sürülmesini sağladı. Bu olayla ilgili olarak Şaki İbrahim Destanı’nı yazdı (1908).

II. Meşrutiyet ilân edilince, 1908’de İttihâd ve Terakki Cemiyeti’nin Diyarbakır şubesini kurdu. 1909’da Peymân (Yemin) gazetesini çıkardı, siyasal ve kültürel konulu yazılarını da hem Diyârıbekir gazetesinde, hem de bu gazetede sürdürdü. Hazırladığı bir raporun dikkati çekmesi üzerine, 1909’da İttihad ve Terakki Cemiyeti’nin Selânik’teki kongresine Diyarbakır temsilcisi olarak çağrıldı. 1910’da Cemiyet’in merkez yönetim kuruluna seçildi. Burada Türkçülüğün düşünce önderlerinden Yusuf Akçura ile tanışarak, onun, “Rusya’daki Türklerin Osmanlı Türklerine oranla daha uyanık oldukları, onların ulusal varlıkları için savaşıma başladıkları, Osmanlılarınsa uyudukları, onları uyandırmak gerektiği” yolundaki görüşlerinden çok etkilendi; bu arada öykücü Ömer Seyfettin ve Ali Cânib’le (Yöntem) tanıştı. Bu tanışma, özellikle dilde Türkleşme bakımından çok büyük bir önem taşır. 1911’de Ömer Seyfettin ve Ali Cânib’le birlikte Genç Kalemler[5] dergisinde görev aldı ve yazılar yayımladı.

1912’de, Ergani sancağı milletvekili olarak Meclis-i Meb’ûsan’a (Vekiller Meclisi) girdi. Ancak Meclis’in kısa bir süre sonra kapatılmasının ardından, 1913’te Dârülfünûn’da yeni öğretilmeye başlanan “ilm-i içtimâ” (toplumbilim) dersi müderrisliğine (profesör) getirildi ve bu görevini 1919’a dek sürdürdü. Bu arada İttihâd ve Terakki’deki düşünce önderliği görevini de sürdürüyor; özellikle Millî Tetebbûlar Mecmûası’nda yazdığı makalelerdeki düşünceler, Türkçülük hareketinin de temelini oluşturuyordu. I. Dünya Savaşı’nın zorlu günlerinde Yeni Mecmua’yı[6] çıkarmaya başladı. Bu dergi çevresinde toplanan aydınlar, Türkçülük konusunda, Cumhuriyet dönemi aydınlarını derinden etkileyecek yazılar yayımladılar. Bu yazıların en dikkate değer yanlarından biri de, “ulusçuluk”un klasik anlamdaki “milliyetçilik”ten özenle ayrılmasıdır.

İstanbul’un işgalinden sonra, 1919’da işgalci İngilizlerce tutuklandı. İttihâd ve Terakki Partisi’nin yöneticileriyle birlikte Malta adasına sürüldü. Bu adada büyük güçlüklerle geçirdiği iki yıldan sonra, 1921’de Ankara hükümetinin de kararlı çabalarıyla yurda döndü; bir kaç ay Ankara’da kaldıktan sonra Diyarbakır’a gitti. Diyarbakır’da düşünsel çabalarını sürdürdü, 1922 Haziranı’ndan 1923 Martı’na dek Küçük Mecmua’yı çıkardı. Eğitim Bakanlığı’na bağlı Telif ve Tercüme Heyeti üyeliğine seçilince, dergiyi kapatarak Ankara’ya gitti. Aynı yıl Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne ikinci dönem milletvekili olarak seçildi.

Bir yıl kadar sonra hastalandı ve 25 Eylül 1924’te öldü. Mezarı Sultan Mahmud türbesindedir.

Yapıtları:

Şiir: Şaki İbrahim Destanı (1908), Kızıl Elma (1917), Yeni Hayat (1918), Altın Işık (1923); Ziya Gökalp’ın bütün şiirlerini derleyen yapıt: Ziya Gökalp Külliyatı-1 / Şiirler ve Halk Masalları, Fevziye Abdullah Tansel, Türk Tarih Kurumu yayını, 2. bas. 1977; Bilimsel yapıtlar ve denemeler: İlm-i İctimâ Dersleri (Toplumbilim Dersleri, 1913), İlm-i İctimâ-ı Dînî (Din Toplumbilimi, 1913), İlm-i İctimâ-ı Hukukî (Hukuk Toplumbilimi, 1914), Türkleşmek, İslâmlaşmak, Muâsırlaşmak (Türkleşmek, İslâmlaşmak, Çağdaşlaşmak, 1918), Türkçülüğün Esasları (1923), Türk Töresi (1923), Doğru Yol (1923), Türk Medeniyeti Tarihi (1925); Mektupları: Ziya Gökalp’ın Hayatı ve Malta Mektupları (derl. A. N. Göksel, 1931), Ziya Gökalp’ın Neşredilmemiş Yedi Eseri ve Aile Mektupları (derl. A. N. Göksel, 1956), Ziya Gökalp Külliyatı-2 / Limni ve Malta Mektupları (derl. Fevziye Abdullah Tansel, 1965).

Sanatçılığı ve Bilim Adamlığı

Düşünce ve sanat yaşamımızda Türkçülük akımını ve Millî Edebiyat dönemini (düşündeşleriyle birlikte) başlatan Ziya Gökalp’ın sanatçılığı ile bilim adamlığı birbirinden ayrılamaz; başka bir deyişle, Türkçülük ve toplumbilim konusundaki çalışmalarında vardığı sonuçları, aynı zamanda şairliği ile de yaygınlaştırmaya çalışmıştır.

İlk şiirlerini aruzla yazan Gökalp’ın şair olarak verimine bakıldığında, onun, şiiri yalnızca düşüncelerini yayma aracı olarak gördüğü, bu nedenle de yazdıklarının “manzume” olmaktan ileri gidemediği söylenebilir; ancak, şiire bu bakış açısını da bilinçli olarak seçmiştir. Kendi ifadesiyle:

“Şuur devrinde şiir susar, şiir devrinde şuur seyirci kalır. İçinde bulunduğumuz zaman, gâlibâ birinci devreye âittir: Şairler müzlerinden (esin perilerinden) uzak düşmüş, vezinle kafiye şuurlu müteşâirler (şairlik taslayanlar) eline geçmiş...

“Bu hâli, çocukların hayatında da görürüz: Ders saatleri arasında oyun fâsılaları (araları) var... Aynı zamanda, çocuk terbiyesinde bir takım dersler oyun tarzında verilir; bunun gibi, halk terbiyesinde de bâzı fikirlerin vezin kisvesinde (şiir biçiminde) arz edilmesi fena mı olur?”[7]

Gökalp, bu sorunun yanıtını şiirleriyle veren bir şairdir; kendisini “şuurlu müteşâir” sayması, ülkenin “şuur devri”nde yaşadığını göstermektedir. İlginçtir; ilk paragrafın son cümlesinde Gökalp, “şiir” sözcüğünü değil, “vezinle kafiye” sözcüklerini kullanmayı yeğlemiştir. Bu da onun, “şuur devrinde” şiirin tanımını da, “düşüncelerin, vezin ve kafiye ile ifade edilmesi” olarak kabul ettiğini göstermektedir.

Gökalp’ın şiirlerinde iki yön göze çarpar; ilki, çeşitli makalelerinde ve Türkçülüğün Esasları kitabında ileri sürdüğü görüşleri, yukarıdaki şiir tanımına uygun olarak, bir de şiir diliyle yazmasıdır. Onun özellikle “Lisan”, “Vatan”, “Ahlâk”, “Vazîfe”, “Köy”, “Kadın”, “Medeniyet”, “Kavm”, “San’at”, “Meslek Kadını”, “Devlet”, “Büdce Birliği”, “Dârülfünûn” gibi şiirleri, özellikle Türkçülüğün Esasları kitabındaki kimi bölümlerinin “vezin ve kafiye” ile ifade edilmiş biçimleridir. Örneğin “Lisan” şiirinde, Türkçülüğün Esasları’nın “Dilde Türkçülük” bölümündeki düşüncelerle yazıldığı görülmektedir: “Güzel dil Türkçe bize”, “Müterâdif (eşanlamlı) sözlerden / Türkçesini almalı”, “Halkın söz yaratmada / Yollarını benimse”, “Arapça’ya meyletme / İran’a da hiç gitme” ve son kıta olan “Türklük’ün vicdânı bir / Dini bir, vatanı bir / Fakat hepsi ayrılır / Olmazsa lisânı bir” dizeleri, günümüzde de önemsenmesi gereken görüşlerdir.

İkincisi, Türkçülüğün Esasları’nda ve başka makalelerinde öne sürdüğü görüşlere uygun olarak yalın bir konuşma dilini, halk yazını biçimlerini ve hece ölçüsünü kullanmasıdır: Konuşma dilinin yazın dili olarak kullanılması özlemi, Tanzimat döneminden beri vardır; ancak bu ilke, 1911’den sonra Ziya Gökalp, Ömer Seyfettin ve öteki Türkçüler tarafından bir gündeme bağlanıp gerçekleştirilmiş, böylece de Cumhuriyet döneminde başlatılan Türk dil devriminin yolu açılmıştır. Onun şiir diline örnek olarak “San’at” şiirinin dördüncü kıtasını alalım:

Aruz sizin olsun, hece bizimdir,

Halkın söylediği Türkçe bizimdir,

“Leyl” sizin, “şeb” sizin, “gece” bizimdir,

Değildir bir ma’nâ üç ada muhtâc.

Gökalp Divan, Tanzimat ve Servet-i Fünûn dönemi şiirlerinde kullanılan nazım biçimlerinin de ulusal biçimler olmadığı için kullanılmaması gerektiğini düşünerek şiirlerini halk yazınından aldığı biçimlerle, çoğunlukla aaab / cccb / dddb... uyak örgüsüyle koşma biçiminde yazar. Bu kaygısının nedeninin, halktan kopuk “aydın yazını”nı halka bağlamak olduğu açıktır. Böylece halkın ulusal bilincindeki binlerce yıllık şiir sesi birikimini yakalamaya, dolayısıyla da düşüncelerini daha etkili biçimde belletmeye yönelmiştir. Halk yazını nazım biçimlerini kullanmakta başarılı olduğu söylenebilir.

Gökalp halk yazınıyla ilgilenmeye başlayınca, şair Mehmed Emin’in (Yurdakul) de etkisiyle hece ölçüsüne yönelir ve yine halkın binlerce yıllık birikimini yakalamak amacıyla şiirde hece ölçüsünün kullanılmasını savunur; ona göre, Divan, Tanzimat ve Servet-i Fünûn şiirlerinin halkla bağlantı kuramamasının en önemli nedenlerinden biri de, halkın kulağının alışık olmadığı, Arap dili için en uygun ölçü olduğu hâlde, uzun sesli içermeyen Türk dili için hiç de uygun ve gerekli bir şiir ölçüsü olmamasıdır. Üstelik aruz ölçüsü kullanan şairler, uzun sesli içeren Arapça ve Farsça sözcükleri dilimize doldurmuşlardır. Gökalp’a göre, hece ölçüsünün kullanılması, bu sakıncaları kesinlikle ortadan kaldıracaktır.

Ancak hece ölçüsünü kullanırken, Gökalp’ın pek de başarılı olduğu söylenemez. Bunun nedeni hem şiiri yalnızca “vezin ve kafiye” olarak görmesi, hem de şiirde şiirselliği değil düşünce iletmeyi, bir başka deyişle şiiri makale gibi kullanmayı amaçlamasıdır. Bunu bilinçli olarak yaptığını, yukarda söylemiştik.

Ziya Gökalp, bilimsel alanda da ilk toplumbilimcilerimizdendir ve üniversitede ilk toplumbilim dersi veren “müderris”tir. Onun toplumbilime yönelmesi, elbet de okuduğu yabancı yazarların, özellikle Desmolins’in, Alfred Fouillée’nin ve Gabriel Tarde’ın etkisiyledir. Önceleri, Namık Kemal’in de etkisiyle “Osmanlı unsurlarının birliği” görüşünü benimsemiştir; bir başka deyişle “Osmanlı ulusçuluğu”nu savunur. Divan şiiri tarzında şiirler de yazmıştır. Ancak kendisini en çok, Emile Durkheim’ın toplumbilim anlayışı etkilemiştir. Türkçülüğün Esasları’nın “Tarihsel Maddecilik ve Toplumsal Ülkücülük” başlıklı yazısında:

“Toplumsal olguların yorumlanmasında ve açıklanmasında birbirine hem yakın, hem de uzak olan iki toplumbilim dizgesi (sistemi) vardır: Bunlar, ‘tarihsel maddecilik’ ve ‘toplumsal ülkücülük’ dizgeleridir. Bunlardan birincisi Karl Marx tarafından, ikincisi Emil Durkheim tarafından ortaya atıldı.

İlk bakışta, bu iki dizgenin birbirine yakın olduğunu görürüz; çünkü, ikisi de toplumsal olguların, doğal nedenlerin sonuçları olduğunu; maddesel, hayatsal ve ruhsal olgular gibi doğal yasalara uymak zorunda olduğunu ilke olarak kabul ediyor. Bu görüşe, bilim dilinde ‘gerekircilik’ adı verilir,” dedikten sonra, Karl Marx’ın nerede “yanıldığını” belirterek, neden Durkheim toplumbilimine yöneldiğini açıklar. Aslında, hemen hemen hiç bir sanayisi ve bilinçlenmiş işçi sınıfı bulunmayan bir ülkenin düşünürü olarak maddeciliği temel alan Marx’ı değil de, ülküyü temel alan Durkheim’ı seçmesine de şaşmamak gerekir. Çünkü ona göre sınıf bilinci, ulusal bilinçten sonra ortaya çıkar; bu nedenle Marx’ın toplumbilimi, Osmanlı ülkesi için geçerli değildir. Yine ona göre, önce Türkoğluna neden Osmanlı olmadığını, neden Türk olduğunu anlatmak, dilden inanca, ekonomiden aile yaşamına dek binlerce yılda ortaya çıkan bilinç birikiminin toplumsal yaşamda yeniden egemen olmasını sağlamak gerekir.

Ziya Gökalp’ın neden Durkheim’ın düşüncelerini daha doğru bulduğu konusunda Hilmi Ziya Ülken şunları söylüyor: “Bu yazılarında iktisâdî soruyu ele alarak iki düşünürü karşılaştırıyor: Durkheim ve Marx. Durkheim iktisâdî olayı kollektif tasavvur sayar. Başka toplumsal olaylar gibi, orada bir değer hükmü araştırır; Marx’ın teorisi ise, toplumsal hayatı üretim araçları ile açıklamaya çalışan, toplumun başka görünüşlerini onun sonucu sayan bir teoridir. Gökalp için iktisâdî hayatın toplum içinde önemi çok büyük ise de başka toplumsal olayları gölge-olay saymak doğru değildir. İktisâdî olaylar teknikten ibâret olmayıp, her şeyden önce değer hükmü olan olaylardır ve başka kollektif tasavvurlarla karşılıklı münasebet ve etki hâlindedirler. Böylece onun iktisâdî görüşü, Durkheim’a dayanarak tarihsel materyalizme karşı cephe almış bir görüştür.”[8]

TÜRKÇÜLÜĞÜN ESASLARI

XX. yüzyılın başında Batıcılık, İslamcılık ve Türkçülük akımları, birbirleriyle savaşım içindedir. Batıcılar, Batılı değer yargılarını kabul etmiş bir Osmanlı toplumu; ulusçuluğu kesinlikle reddeden İslamcılar, ümmetçi ilkelere dayalı bir toplum yapısını önerirken, Türkçüler, bağımsızlıkları için başkaldıran Hıristiyan uyrukların da etkisiyle ulusal bir devlet anlayışını savunuyorlardı. İşte Gökalp’ın Türkçülüğün Esasları kitabındaki yazıları, Batıcılık ve İslamcılık akımlarına karşı ulus ve ulusal devlet görüşünün bir savunusu; çağdaşlaşma yolunda yapılacak işlerin bir gündemi niteliğindedir.

Bu gündemin ne denli etkili bir biçimde belirlendiği, kitabın “içindekiler” bölümüne bakılırsa anlaşılacaktır:

Yazar kitabını “Türkçülüğün Niteliği” ve “Türkçülüğün Gündemi” olmak üzere iki bölüme ayırmıştır. “Türkçülüğün Niteliği” bölümünde on alt bölüm olarak “Türkçülüğün Tarihi”nden “Kültür ve Yetkinleşme”ye kadar Türkçülüğün ne olup ne olmadığını incelemekte; “Türkçülüğün Gündemi” bölümündeyse ilk bölümde vardığı sonuçların “Dilde Türkçülük”ten “Felsefede Türkçülük”e kadar ulusal özyapıyı belirleyen sekiz ayrı alanda uygulanmasıyla ilgili görüşlerini belirtmektedir.

Kitap okunup bitirildiğinde, özellikle “Türkçülüğün Gündemi” bölümünde, Atatürk Türkiyesi’nin XX. yüzyılın ilk yarısında gerçekleştirdiği ve 30’lu yılların sonuna değin ülkeyi çağdaşlaştırarak önde gelen bir dünya ülkesi; ulusu çağdaşlaştırarak saygın bir dünya ulusu yapan Atatürk devrimlerinin “formüle edilmiş” olduğu görülecektir. Kitabın temel savı, çağdaş bir devlet ve çağdaş bir ulus olmak için gerekli olan dönüşümün ancak ulusal ve bağımsız olmakla sağlanabileceği görüşüdür; ancak Gökalp, hiç bir zaman ülkenin kendi içine kapanmasını salık vermez; tam tersine, dünya ulusları ailesinin etkin ve saygın bir üyesi olmak için neler yapılması gerektiğini vurgular. Yalnızca bu özelliğiyle bile, kendilerini “yeni dünyacılık”a, “karşılıklı bağımlılık” ilkesine adayan bir takım yazarların nasıl bir sapkınlık içinde bulunduklarını göstermesi bakımından da, tekrar tekrar okunması, tartışılması gereken bir kitap olmaktadır.

Not: Türkçülüğün Esasları anlatım bakımından son derece yalındır; ama kullanılan sözcükler bakımından böyle olduğu söylenemez; özellikle yazarın kendi türettiği toplumbilim ve kültür terimleri günümüzde artık kullanılmadığı için bunları bilmeyen günümüz okurları, hele öğrenciler için yapıtın dilini anlamak olanaksızdır. Bu nedenle kitabın dilini günümüz diline uyarlamak zorunda kaldık. Bu konuda şu yöntemi kullandık: Yapıtın dilini elden geldiğince günümüz diline uyarladık; ancak kimi sözcük ve terimleri değiştirmenin doğru olmadığını düşündüğümüz için bunları sayfa altlarında dipnot olarak açıkladık. Kitapta söz konusu edilen kişilerin yaşamöyküleri konusunda kısa bilgileri, yine dipnotlarında verdik. Yazarın özgün cümle yapısına ve anlatımına pek fazla dokunmadık. Metinde ( ) içinde verilen sözcük ve ekler, anlamı daha da belirginleştirmek için konulmuştur.

BİRİNCİ BÖLÜM
TÜRKÇÜLÜĞÜN NİTELİĞİ

I Türkçülüğün Tarihi

Türkçülüğün memleketimizde ortaya çıkmasından önce, Avrupa’da Türklükle ilgili iki hareket ortaya çıktı. Bunlardan birincisi Fransızca “Turquerie” denilen “Türkseverlik”tir. Türkiye’de yapılan ipekli ve yün dokumalar, halılar, kilimler, çiniler, demirci ve marangoz işleri, ciltçilerin, tezhipçilerin[1] yaptıkları ciltler ve tezhibler, mangallar, şamdanlar gibi Türk sanatının eserleri çoktan (beridir) Avrupa’daki sanatseverlerin dikkatini çekmişti. Bunlar, Türklerin eseri olan bu güzel eşyaları binlerce liralar harcayarak toplarlar ve evlerinde bir Türk salonu ya da Türk odası düzenlerlerdi. Kimileri de, bunları başka ulusların güzel şeyleriyle birlikte, bibloları arasında sergilerlerdi.

Avrupalı ressamların Türk hayatıyla ilgili olarak yaptıkları tablolarla, şairlerin ve filozofların Türk ahlâkını betimleme yolunda yazdıkları kitaplar da Turquerie[2] (kavramına) girerdi. Lamartine’den,[3] Auguste Comte’un,[4] Pierre La Fayette’in,[5] Ali Paşa’nın özel yazmanı olan Misemer’in, Pierre Loti’nin,[6] Farrère’in[7] Türkler hakkındaki dostça yazıları bu türdendir. Avrupa’daki bu hareket, tamamıyla, Türkiye’deki Türklerin güzel sanatlarda ve ahlâktaki yüksekliklerinin birer görünümüdür.

Avrupa’da ortaya çıkan ikinci harekete de “Türkiyât”[8] adı verilir. Rusya’da, Almanya’da, Macaristan’da, Danimarka’da, Fransa’da, İngiltere’de bir çok bilim adamları eski Türklerle, Hunlarla ve Moğollarla ilgili tarihsel ve arkeolojik araştırmalar yapmaya başladılar. Türklerin pek eski bir millet olduğunu, pek geniş bir alanda yayılmış bulunduğunu ve çeşitli zamanlarda dünyaya egemen olmuş devletler ve yüksek uygarlıklar kurduğunu ortaya çıkardılar. Aslında, bu son söylenen incelemelerin konusu Türkiye Türkleri değil, eskil doğu Türkleriydi; ama birinci hareket gibi, ikinci hareket de ülkemizde kimi düşünürlerin ruhuna etkisiz kalmıyordu. Özellikle, Fransız tarihçilerinden Dr. Guignes’in Türklerle, Hunlarla ve Moğollarla ilgili olarak yazdığı büyük tarihle, İngiliz bilginlerinden Sir Davids Lomley’in, Sultan Selîm-i Sâlis’e[9] adadığı Kitâb-ı İlm-ün-Nâfî[10] adlı genel Türkçe dilbilgisi, düşünürlerimizin ruhunda büyük etkiler yaptı. Bu ikinci yapıt, yazarı tarafından İngilizce yazılmıştı. Bir süre sonra, annesi bu kitabı Fransızca’ya çevirerek Sultan Mahmud’a[11] armağan etti. Bu yapıtta Türkçenin türlü dallarından başka, Türk uygarlığından, Türk etnografyasından[12] ve tarihinden söz ediliyordu.

Sultan Abdülaziz(’in) son dönemleri ile Sultan Abdülhamid’in ilk dönemlerinde İstanbul, büyük düşünce akımlarının ortaya çıktığı bir kent olmuştu. Burada hem bir Encümen-i Dâniş[13] kurulmaya başlamış, hem de bir dârülfünûn[14] açılmıştı. Bundan başka, askerî okullar da yeni bir ruhla yükselmeye başlamıştı.

O zaman bu dârülfünûnda hikmet-i târih müderrisi[15] Ahmed Vefik Paşa[16] idi. Ahmed Vefik Paşa, Şecere-i Türkî’yi[17] doğu Türkçesinden İstanbul Türkçesine çevirdi. Bundan başka Lehçe-i Osmânî[18] isminde bir Türk sözlüğü yazarak, Türkiye’deki Türkçe’nin genel ve büyük Türkçe’nin bir lehçesi olduğunu ve bundan başka Türk lehçeleri (de) bulunduğunu, aralarında karşılaştırmalar yaparak ortaya koydu.

Ahmet Vefik Paşa’nın bu bilimsel Türkçülükten başka, bir de güzelduyusal[19] Türkçülüğü vardı. Evinin bütün döşemeleri, kendisinin ve ailesi üyelerinin giyim kuşamı genel olarak Türk yapımıydı. Hattâ, çok sevdiği kızı, Avrupa modasına göre yapılmış bir terlik almak için çok ısrar gösterdiği hâlde, “Evime Türk yapımından başka bir şey giremez,” diyerek bu isteğin gerçekleşmesini engellemişti. Ahmed Vefik Paşa’nın başka bir özgün yanı da, Molière’in[20] güldürülerini Türk göreneklerine uyarlaması ve kişilerin adlarını ve kimliklerini Türkçeleştirerek Türkçe’ye çevirmesi ve ulusal bir sahnede oynatması idi.

Dârülfünûn’un bir müderrisi olan ve Türkçülüğün bu ilk esaslarını kurarken Askerî Mektepler Nâzırlığı’nda bulunan Şıpka kahramanı Süleyman Paşa[21] da Türkçülüğü askerî okullara sokmaya çalışıyordu. Süleyman Paşa’nın Türkçülüğünü De Guignes’in tarihi etkilemiştir, diyebiliriz. Çünkü yurdumuzda ilk defa Çin kaynaklarına dayanarak Türk tarihi yazan Süleyman Paşa, bu kitabında özellikle De Guignes’i kaynak edinmiştir. Süleyman Paşa, Târih-i Âlem’inin[22] girişinde, bu yapıtı niçin yazmaya giriştiğini açıklarken diyor ki, “Askerî okulların nezâretine[23] geçince, bu okullara gereken kitapların çevirisini uzmanlara verdim. Ama sıra tarihe gelince, bunun çeviri yoluyla yazdırılamayacağını düşündüm. Avrupa’da yazılan bütün tarih kitapları ya dinimize ya da milliyetimize (Türklüğümüze) karaçalmalarla doludur. Bu kitaplardan hiç biri çevrilip de okullarımızda okutulamaz. Bundan dolayı okullarımızda okunacak tarih kitabının yazım işini ben üzerime aldım. Yazdığım bu kitapta, gerçeğe karşı hiç bir söze rastlanamayacağı gibi, dinimize ve ulusumuza karşı hiç bir söze de rast gelmek imkânı yoktur.”

Avrupa tarihlerindeki Hunların Çin tarihindeki Hiyong-Nu’lar olduğunu, bunların Türklerin ilk dedeleri bulunduğunu ve Oğuz Han’ın, Hiyong-Nu devletinin kurucusu Mete olması gerektiğini bize ilk defa öğreten Süleyman Paşa’dır. Süleyman Paşa bundan başka, Cevdet Paşa gibi, dilimizin bilgisiyle ilgili bir kitap da yazdı; ama bu kitaba, Cevdet Paşa gibi, Kavâid-i Osmaniye[24] adını vermedi, Sarf-ı Türkî[25] adını verdi; çünkü dilimizin Türkçe olduğunu biliyordu ve Osmanlıca adıyla üç dilin karışımından[26] bir dil olamayacağını anlamıştı. Süleyman Paşa, bu konudaki kanısını, Tâlîm-i Edebiyât-ı Osmâniye[27] adıyla bir kitap yayımlayan Recâizâde Ekrem Bey’e[28] yazdığı bir mektupta açıkça ortaya koydu; bu mektupta diyor ki: “Osmanlı edebiyatı demek doğru değildir. Nasıl ki, dilimize Osmanlı dili ve ulusumuza Osmanlı ulusu demek de yanlıştır; çünkü, Osmanlı terimi, yalnız devletimizin adıdır. Ulusumuzun adı ise yalnız(ca) ‘Türk’tür. Bundan dolayı, dilimiz de Türk dilidir; edebiyatımız da Türk edebiyatıdır.”

Süleyman Paşa, askerî rüşdiyelerde[29] okunmak üzere Esmâ-i Türkiye[30] adlı kitabı da, Osmanlıca’nın etkisi altında Türkçe sözcüklerin unutulmaması amacıyla yazmıştı.

Görülüyor ki, Türkçülüğün ilk babaları Ahmet Vefik Paşa ile Süleyman Paşa’dır. Türk Ocakları’nda,[31] benzeri Türkçü kuruluşlarda, bu iki Türkçülük kılavuzunun büyük boy resimlerini asmak, değerbilirlik gereğidir.

Türkiye’de Abdülhamid, bu kutsal akımı durdurmaya çalışırken, Rusya’da iki büyük Türkçü yetişiyordu: Bunlardan birincisi, Mirzâ Feth Ali Ahundof’tur[32] ki, Azerî Türkçesi’nde yazdığı özgün güldürüler bütün Avrupa dillerine çevrilmiştir. İkincisi, Kırım’da Tercüman gazetesini çıkaran İsmail Gasprinski’dir[33] ki, Türkçülükteki ilkesi “dilde, düşüncede ve işte birlik” idi. Tercüman gazetesini Kuzey Türkleri anladığı kadar Doğu Türkleriyle Batı Türkleri de anlardı. Bütün Türklerin aynı dilde birleşebileceklerine, bu gazetenin varlığı canlı bir kanıttı.

Abdülhamid’in son döneminde, İstanbul’da, Türkçülük akımı yeniden uyanmaya başladı.

Rusya’dan İstanbul’a gelen Hüseyinzâde Ali Bey, Tıbbiye’de Türkçülük ilkelerini anlatıyordu. “Tûran” adındaki manzumesi, pantûranizm[34] ülküsünün ortaya ilk çıkan belirtisiydi. Yunan savaşı başladığı sırada,[35] Türk şairi Mehmet Emin[36] Bey,

Ben bir Türk’üm, dinim, cinsim uludur.

dizesiyle başlayan ilk şiirini yayımladı.[37] Bu iki manzume Türk hayatında yeni bir devrimin başlayacağını haber veriyordu. Hüseyinzâde Ali Bey, Rusya’daki ulusçuluk akımlarının etkisiyle Türkçü olmuştu. Özellikle, daha kolejde iken, Gürcü gençlerinden son derece ulussever olan bir arkadaşı, ona ulus aşkını aşılamıştı.

Türk şairi Mehmet Emin Bey’e, Türkçülüğü aşılayan, adı geçenin söylediğine göre, Şeyh Cemâleddin-i Afgânî’dir. Mısır’da Şeyh Muhammed Abduh’u, Kuzey Türkleri arasında Ziyaüddin bin Fahreddin’in oğlu Rızâüddin’i yetiştiren bu büyük İslâm yenilikçisi, Türk Yurdu’nda Mehmet Emin Bey’i bularak, halk dilinde, halk ölçüsüyle[38] ulus sevgisini işleyen şiirler yazmasını salık vermişti.

Türkçülüğün ilk döneminde De Guignes tarihinin etkili olduğunu görmüştük. İkinci dönemde de Léon Cahun’un Asya Tarihine Methal[39] adlı kitabının büyük etkisi oldu. Necib Âsım Bey,[40] bir çok eklerle bu kitabın Türklerle ilgili bölümünü Türkçe’ye aktardı. Necib Âsım Bey’in bu kitabı, her yerde Türkçülükle ilgili eğilimler uyandırdı. Ahmed Cevdet Bey,[41]İkdâm gazetesini, Türkçülüğün bir organı hâline koydu. Emrullah Efendi,[42] Veled Çelebi ve Necib Âsım Bey, bu Türkçülüğün ilk savaşımcılarıydı.

Ama, İkdâm gazetesi çevresinde toplanan bu Türkçülerden özellikle Fuad Râif Bey’in, Türkçe’yi yalınlaştırma konusunda yanlış bir görüşü izlemesi, Türkçülük akımının değerden düşmesine yol açtı; bu yanlış görüş, “tasfiyecilik”[43] düşüncesiydi.

Tasfiyecilik, dilimizden Arap, Acem köklerinden gelmiş bütün sözcükleri çıkararak, bunların yerine Türkçe köklerden türemiş eski sözcükleri ya da Türkçe kökten yeni edatlarla[44] yapılacak yeni Türkçe sözcükleri yerleştirmekten başka bir şey değildi. Bu kuramın uygulamasını göstermek üzere yayımlanan kimi makaleler ve mektuplar, zevk sahibi olan okurları tiksindirmeye başladı. Halk diline geçmiş olan Arapça ve Farsça sözcükleri Türkçe’den çıkarmak, bu dili en canlı sözcüklerinden, dinsel, ahlâksal, felsefî terimlerinden yoksun kılacaktı. Türkçe köklerden yeni yapılan sözcükler, dilbilgisi kurallarını alt üst edeceğinden başka, halk için yabancı sözcüklerden daha yabancı, daha bilinmezdi. Bundan dolayı, bu akım dilimizi yalınlığa, açıklığa doğru götürecek yerde, anlaşılmazlık ve karanlığa doğru götürüyordu. Bundan başka, doğal sözcükleri atarak, onların yerine yapay bir Türk Esperantosu[45] oluşturuyordu. Ülkenin ihtiyâcı ise böyle bir yapma Esperanto’ya değil, bildiği ve anladığı, alışılmış (olan) ve yapay olmayan sözcüklerin bileşiminden (oluşmuş) bir anlaşma aracına idi. İşte bundan dolayı, İkdâm’daki tasfiyecilik akımından, yarar yerine zarar (ve) ziyan doğdu.

Bu sırada Tıbbiye’de oluşan gizli bir devrim derneğinde Pantürkizm, Panottomanizm, Panislâmizm[46] ülkülerinden hangisinin gerçeklere daha uygun olduğu tartışılıyordu. Bu tartışma(lar), Avrupa ve Mısır’daki Genç Türkler’e[47] de yayıldı; kimileri Pantürkizm ülküsünü, kimileri de Panottomanizm ülküsünü kabul etmişlerdi. O zaman Mısır’da çıkan Türk gazetesinde Ali Kemal, Osmanlı birliği düşüncesini ileri sürerken, Akçuraoğlu Yusuf[48] Bey’le Ferit Bey Türk birliği siyâsetini salık veriyorlardı.

Bu sırada Hüseyinzâde Ali Bey İstanbul’dan ve Ağaoğlu Ahmed Bey Paris’ten Bakû’ya gelmişler ve orada mücâdele için el ele vermişlerdi. Topçubaşıyef[49] de bunlara katıldı. Bu üç kişi orada o zamana kadar egemen bulunan Sünnîlik ve Şiîlik anlaşmazlıklarını gidererek, bütün Azerbaycanlıları Türklük ve İslâmlık câmiaları çevresinde toplamaya çalıştılar.

24 Temmuz devriminden[50] sonra, Türkiye’de Osmanlılık düşüncesi egemen olmuştu. Bu sırada yayımlanmaya başlayan Türk Derneği dergisi, gerek bu nedenle gerek yine tasfiyecilik akımına kapılmasından dolayı hiç bir ilgi görmedi.

31 Mart’tan[51] sonra, Osmanlıcılık düşüncesi de eski etkisini yitirmeye başladı. Bir zamanlar Abdülhamid’e İslâm birliği düşüncesini vermiş olan Alman kayzeri bu fırsattan yararlanarak Sultanahmet alanında İslâm birliği adına bir miting yaptırdı. Bu günden sonra, ülkemizde gizli İttihâd-ı İslâm[52] örgütü kurulmaya başladı. Genç Türkler, Osmanlıcı ve İttihâd-ı İslâmcı olmak üzere iki karşıt bölüme ayrılmaya başladılar. Osmanlıcılar kozmopolit,[53] İttihâd-ı İslâmcılar ise ültramonten[54] idiler.

Her iki akım da ülke için zararlıydı. Ben, 1326[55] kongresinde Selânik’te genel merkez üyeliğine seçildiğim sırada, siyasal durum bu merkezdeydi.

Bu sırada, Selânik’te Genç Kalemler adında bir dergi çıkıyordu.[56] Derginin başyazarı Ali Cânib[57] Bey’le bir gece Beyaz Kule bahçesinde konuşuyorduk. Bu genç bana, dergisinin dilde yalınlığa doğru bir devrim yapmaya çalıştığını, Ömer Seyfettin’in[58] bu mücâdelede önayak olduğunu anlattı. Ömer Seyfettin’in dil konusundaki bu düşünceleri tamamıyla benim kanılarıma uyuyordu. Gençliğimde, Taşkışla’da[59] mahpus bulunduğum sırada, erlerin “mülâzım-ı evvel”e[60] “evvel mülâzım”; “mülâzım-ı sânî”ye[61] ”sânî mülâzim”; “Trablus-garb”a, “Garb[62] Trablusu”; “Trablus-şam”a “Şam Trablusu” demeleri, bende şu kesin kanıyı uyandırmıştı:

Türkçe’yi düzeltmek için bu dilden bütün Arapça ve Farsça sözcükleri değil, genel Arapça ve Farsça kuralları atmak; Arapça ve Farsça sözcüklerden de Türkçesi olanları çıkararak Türkçesi bulunmayanları dilde bırakmak.

Bu düşünceyle ilgili kimi yazılar yazmış isem de, yayımlamaya fırsat bulamamıştım. Nasıl ki Türkçülük hakkında yazı yazmaya da henüz bir fırsat elvermemişti. Daha on beş yaşında iken, Ahmed Vefik Paşa’nın Lehçe-i Osmânî’si ile Süleyman Paşa’nın Târih-i Âlem’i bende Türkçülük eğilimlerini doğurmuştu. 1312’de[63] İstanbul’a geldiğim zaman, ilk aldığım kitap Léon Cahun’un tarihi olmuştu. Bu kitap, sanki Pantürkizm ülküsünü yüreklendirmek üzere yazılmış gibidir. O zaman Hüseyinzâde Ali Bey’le görüşerek, Türkçülük hakkındaki düşüncelerini öğreniyordum.

Kısacası, on yedi on sekiz yıldan beri Türk ulusunun sosyolojisini ve psikolojisini incelemek için harcadığım emeğin ürünleri, kafamın içinde istif edilmiş duruyordu. Bunları ortaya atmak için yalnız bir vesile gerekiyordu. İşte Genç Kalemler’de Ömer Seyfettin’in başlamış olduğu düşünce savaşımı bu vesileyi doğurdu. Ama ben, dil konusunu yeter görmeyerek Türkçülüğü bütün ülküleriyle, bütün gündemiyle ortaya atmak gerektiğini düşündüm. Bütün bu düşünceleri içeren “Tûran” manzumesini yazarak Genç Kalemler’de yayımladım.[64] Bu manzume, tam zamanında yayımlanmıştı.

Çünkü, Osmanlıcılıktan da, İslâm ittihatçılığından da ülke için tehlikeler doğacağını gören genç ruhlar, kurtarıcı bir ülkü arıyorlardı. “Tûran” manzumesi bu ülkünün ilk kıvılcımı idi. Ondan sonra, sürekli olarak bu manzumedeki ilkeleri açmak ve açıklamakla uğraştım.

“Tûran” manzumesinden sonra, Ahmet Hikmet Bey “Altınordu” makalesini yayımladı. İstanbul’da Türk Yurdu dergisiyle Türkocağı derneği kuruldu. Hâlide Hanım,[65]Yeni Tûran adlı romanıyla Türkçülüğe büyük bir değer kazandırdı. Hamdullah Subhi[66] Bey, Türkçülüğün çalışkan bir önderi oldu. Adları yukarıda geçen ya da geçmeyen bütün Türkçüler, gerek Türk Yurdu’nda, gerek Türkocağı’nda birleşerek birlikte çalıştılar. Köprülüzâde Fuat Bey, Türkiyât[67] alanında büyük ve derin bilgili bir bilim adamı oldu; bilimsel yapıtlarıyla Türkçülüğü aydınlattı.

Yâkup Kadri,[68] Yahyâ Kemal,[69] Fâlih Rıfkı,[70] Refik Hâlit,[71] Reşat Nuri[72] Beyler gibi düzsöz yazarları ve Orhan Seyfi,[73] Fâruk Nâfiz,[74] Yusuf Ziyâ,[75] Hikmet Nâzım,[76] Vâlâ Nureddin[77] Beyler gibi şairler, yeni Türkçe’yi güzelleştirdiler. Müfide Ferid[78] Hanım da gerek değerli kitaplarıyla, gerek Paris’teki yüksek konferanslarıyla Türkçülüğün yükselmesinde büyük hizmetler gördü.

Türkçülük dünyası bu gün o kadar genişlemiştir ki bu alanda çalışan sanatçılarla bilim adamlarının hepsinin adlarını saymak, ciltlerle kitaplar yazmayı gerektirir. Yalnız Türk mimarlığında Mimar Kemal Bey’i unutmamalıdır. Bütün genç mimarların Türkçü olmasında, adı geçenin büyük bir etkisi vardır.

Bununla birlikte, Türkçülükle ilgili bütün bu hareketler ürünsüz kalacaktı, eğer Türkleri Türkçülük ülküsü çevresinde birleştirerek büyük bir yok olma tehlikesinden kurtarmayı başaran büyük bir dâhî ortaya çıkmasaydı! Bu büyük dâhînin adını söylemeye gerek yok; bütün dünya, bu gün Gâzi Mustafa Kemal Paşa adını kutsal bir sözcük sayarak her an saygıyla anmaktadır. Eskiden Türkiye’de, Türk Ulusunun hiç bir konumu yoktu. Bu gün, her hak Türk’ündür. Bu topraktaki egemenlik Türk egemenliğidir; siyâsette, kültürde, iktisatta hep Türk halkı egemendir. Bu kadar kesin ve büyük devrimi yapan kimse, Türkçülüğün en büyük adamıdır; çünkü düşünmek ve söylemek kolaydır, ama yapmak ve özellikle başarı ile sonuçlandırmak, çok güçtür.

II Türkçülük Nedir?

Türkçülük, Türk ulusunu yükseltmek demektir. Öyleyse, Türkçülüğün ne olduğunu anlamak için, önce ulus adı verilen topluluğun ne olduğunu belirlemek gerekir. Ulus konusundaki çeşitli görüşleri inceleyelim:

1) Irkî[79] Türkçülere göre, ulus ırk demektir. Irk sözcüğü, aslında hayvanbilimin terimlerindendir. Her hayvan türü, anatomik nitelikleri bakımından bir takım tiplere ayrılır. Bu tiplere “ırk” adı verilir. Örneğin, at türünün Arap ırkı, İngiliz ırkı, Macar ırkı adlarını alan bir takım anatomik türleri vardır.

İnsan(lar) arasında da, eskiden beri, beyaz ırk, siyah ırk, sarı ırk, kırmızı ırk adlarıyla dört ırk vardır. Bu sınıflandırma, kaba bir sınıflandırma olmakla birlikte, hâlâ değerini korumaktadır.

İnsanbilim,[80] Avrupa’daki insanları kafalarının biçimi ve saçlarıyla ve gözlerinin rengi bakımından üç ırka ayırmıştır: Uzun kafalı kumral; uzun kafalı esmer; yassı kafalı.

Bununla birlikte, Avrupa’da hiç bir ulus bu tiplerden yalnız birinin kapsamında değildir. Her ulusun içinde, türlü oranlarda olmak üzere bu üç ırktan bireyler vardır. Hattâ, aynı ailenin içinde, bir kardeş uzun kafalı kumral, ötekiler uzun kafalı esmer ve yassı kafalı olabilirler.

Gerçi bir zamanlar, bazı insanbilimciler bu anatomik tiplerle toplumsal nitelikler arasında bir ilişki bulunduğunu ileri sürerlerdi; ama bir çok bilimsel eleştirilerin ve özellikle insanbilimcilerin kendileri arasında en yüksek bir konumda bulunan Manouvrier adındaki bilginin, anatomik niteliklerin toplumsal karakterler üzerinde hiç bir etkisi olmadığını kanıtlaması, bu eski savı tamamıyla çürüttü. Irkın, böylece, toplumsal niteliklerle hiç bir ilişkisi kalmayınca, toplumsal karakterlerin toplamı olan ulusallıkla da hiç bir ilişkisi kalmaması gerekir. Öyleyse, ulusu başka bir alanda aramak gerekir.

2) Kavmî[81] Türkçüler de, ulusu kavim topluluğuyla karıştırırlar.

Kavim, aynı anadan, aynı babadan üremiş; içine hiç yabancı karışmamış kandaş bir topluluk demektir.

Eski toplumlar, genellikle saf ve yabancılarla karışmamış birer kavim olduklarını ileri sürerlerdi. Oysa, toplumlar tarihten önceki zamanlarda bile, kavim oluşturma bakımından katışıksız değildiler. Savaşlarda tutsak alma, kız kaçırma, suçluların kendi toplumlarından kaçarak başka bir topluma girmesi, evlenmeler, göçler, (kendi ırkından olmayanlara) benzeme ve (kendi ırkından olmayanları kendisine) benzetme gibi olgular, ulusları her zaman birbirine karıştırmıştı. Fransız bilginlerinden Camille Julian ile Meillet, en eski zamanlarda bile saf bir kavmin bulunmadığını ileri sürmektedirler. Tarih öncesi zamanlarda bile saf kavim bulunmazsa, tarihsel dönemlerdeki kavimsel karışmalardan sonra, artık saf bir kavim aramak anlamsız olmaz mı? Bundan başka, toplumbilime göre, bireyler dünyaya gelirken toplumsal nitelikleri olmaksızın gelirler. Yâni toplumsal bilinçlerinden[82] hiç birini birlikte getirmezler. Örneğin dille, dinle, ahlâkla, güzel sanatlarla, siyasetle, hukukla, iktisatla ilgili bilinçlerden hiç birini birlikte getirmezler. Bunların hepsini, sonraları eğitim yoluyla toplumdan alırlar. Demek ki toplumsal nitelikler bedensel kalıtımla geçmez; yalnız eğitim yoluyla geçer. Öyleyse, kavimselliğin, ulusal özyapı bakımından da hiç bir rolü yok demektir.

Kavimsel saflık hiç bir toplumda bulunmamakla birlikte, eski toplumlar, kavim ülküsünü izlerlerdi. Bunun nedeni dinsel idi; çünkü o toplumlarda mâbud,[83] yalnız kendi dölünden bulunanlara mâbudluk etmek isterdi. Yabancıların kendi tapınağına girmesini, kendisine yapılacak tapınmalara katılmasını, kendi mahkemelerinde kendi yasalarına göre yargılanmasını istemezdi. Bundan dolayı, toplumun içine türlü “evlât edinme” yollarıyla girmiş bir çok bireyler bulunmakla birlikte, bütün toplum, yalnız mâbudun dölünden oluşmuş sayılırdı. Eski Yunan sitelerinde, İslâm öncesi Araplarda, eski Türklerde, kısacası henüz ilk döneminde bulunan bütün toplumlarda bu yalancı kavimselliği görürüz.

Şurası da var ki, toplumsal gelişmenin o aşamasında yaşayan uluslar için kavimsellik ülküsünü izlemek olağan bir davranış olduğu hâlde, bu gün içinde bulunduğumuz aşamaya oranla doğal değildir. Çünkü, o aşamada bulunan toplumlarda, toplumsal dayanışmanın temeli de, kandaşlık olur.

Bu günkü toplumsal (gelişim) aşamamızda ise, toplumsal dayanışma, kültürdeki birliği temel olarak alıyor. Kültürün (sonraki kuşaklara) aktarılma aracı eğitim olduğu için, kandaşlıkla hiç bir ilgisi yoktur.

3) Coğrafya Türkçülerine göre ulus, aynı ülkede oturan halkların toplamı demektir. Örneğin, onlara göre bir İran ulusu, bir İsviçre ulusu, bir Belçika ulusu, bir Britanya ulusu vardır. Oysa İran’da Fârisî, Kürt ve Türk’ten oluşmak üzere üç ulus; İsviçre’de Alman, Fransız, İtalyan’dan oluşan yine üç ulus; Belçika’da Fransız asıllı olan Valonlarla, Cermen asıllı olan Flâmanlar bulunmaktadır. Büyük Britanya adalarında ise Anglo Sakson, İskoçyalı, Galli, İrlandalı adlarıyla dört ulus vardır. Bu çeşitli toplumların dilleri ve kültürleri birbirinden ayrı olduğu için, (bunların) tümüne ulus adını vermek doğru değildir.

Kimi zaman, bir ülkede türlü uluslar olduğu gibi, kimi zaman da bir ulus türlü ülkelere dağılmış bulunur. Örneğin, Oğuz Türklerine bu gün Türkiye’de, Azerbaycan’da, İran’da, Harzem ülkesinde rastlarız.

Bu toplulukların dilleri ve kültürleri ortak olduğu hâlde, bunları ayrı uluslar saymak doğru olabilir mi?

4) Osmanlıcılara göre, ulus, Osmanlı İmparatorluğu’nda bulunan bütün uyrukları içine alır. Oysa, bir imparatorluğun bütün uyruklarını bir tek ulus saymak, büyük bir yanılgıdır; çünkü, bu karışımın içinde bağımsız kültürleri olan türlü uluslar vardır.

5) İslâm birliğini savunanlara göre, ulus, bütün Müslümanların toplamı demektir. Aynı dinde bulunan insanların tümüne “ümmet” adı verilir. Öyleyse, Müslümanların toplamı da bir ümmettir. Yalnız dilde ve kültürde ortak olan ulus toplumu ise, bundan ayrı bir şeydir.

6) Bireycilere göre, ulus, bir insanın kendisini bağlı saydığı her hangi bir toplumdur. Gerçekten de, bir kimse kendisini görünüşte şu ya da bu topluma bağlı saymakta özgür olduğunu sanır; oysa bireylerde böyle bir özgürlük ve bağımsızlık yoktur; çünkü insandaki ruh, duygularla düşüncelerin bireşimidir. Yeni ruhbilimcilere göre, duygusal yaşantımız asıldır; düşünsel yaşantımız ona aşılanmıştır. Dolayısıyla, ruhumuzun olağan bir durumda bulunabilmesi için, düşüncelerimizin duygularımızla tamamıyla uygun olması gereklidir. Düşünceleri duygularına uygun olmayan ve dayanmayan bir insan, ruhsal bakımdan hastadır. Böyle bir insan, hayatta mutlu olamaz. Örneğin duygusal bakımdan dindar olan bir genç, kendisini düşünsel bakımdan dinsiz sayarsa, (onun) ruhsal bir dengesi olabilir mi? Şüphesiz, hayır! Bunun gibi, her insan duyguları aracılığıyla belirli bir ulusa bağlıdır. Bir ulus, o kimsenin içinde yaşadığı ve eğitimini aldığı toplumdan başka bir şey değildir; çünkü bu kimse, içinde yaşadığı toplumun bütün duygularını eğitimle almış, tamamıyla o topluma benzemiştir. Öyleyse, bu kimse ancak bu toplumun içinde yaşarsa mutlu olabilir. Başka bir toplumun içine giderse, yurtsamaya[84] uğrar, hastalanır, duygusal ortaklığı bulunduğu toplumun içine gitmek için özlem çeker. Öyleyse, bir kimsenin, istediği zaman ulusunu değiştirebilmesi kendi elinde değildir; çünkü ulusallık da dışsal bir gerçekliktir. İnsan, ulusunu, bilgisizlik nedeniyle tanıyamamışken, sonradan araştırarak da keşfedebilir; ama bir partiye girer gibi, salt (kendi) istemiyle şu ya da bu ulusa giremez.

Öyleyse, ulus nedir? Irksal, kavimsel, coğrafyasal, siyasal iradî güçlere üstün gelecek ve egemen olabilecek başka ne gibi bir bağımız var?

Toplumbilim kanıtlıyor ki, bu bağ eğitimde, kültürde yâni duygularda katılımdır. İnsan en içten, en yürekten duygularını, ilk eğitim döneminde alır. Daha beşikte iken, işittiği ninnilerle anadilinin etkisi altında kalır. Bundan dolayıdır ki, en çok sevdiğimiz dil, anadilimizdir. Ruhumuzu var eden bütün dinsel, ahlâksal, sanatsal duygularımızı bu dille almışız(dır). Aslında ruhumuzun toplumsal duyguları, bu dinsel, ahlâksal, sanatsal duygulardan oluşmaz mı? Bunları çocukluğumuzda hangi toplumdan almışsak, her zaman o toplumda yaşamak isteriz. Başka bir toplumun içinde daha büyük bir refahla yaşamamız mümkün iken, toplumun içindeki yoksulluğu ona yeğleriz; çünkü, dostlar içindeki bu yoksulluk, bizi yabancılar arasındaki o refahtan daha çok mutlu kılar. Zevkimiz, vicdânımız, özlemlerimiz, hep içinde yaşadığımız, eğitimini aldığımız toplumundur. Bunların yankısını ancak o toplum içinde işitebiliriz.

Ondan ayrılıp da başka bir topluma girebilmemiz için, büyük bir engel vardır. Bu engel, çocukluğumuzda o toplumdan almış olduğumuz eğitimi ruhumuzdan çıkarıp atmanın mümkün olmamasıdır. Bu mümkün olmadığı için, eski toplum içinde kalmak zorundayız.

Bu söylediklerimizden anlaşıldı ki ulus, ne ırksal, ne kavimsel, ne coğrafyasal, ne siyasal, ne de istemsel bir topluluk değildir. Ulus; dil, din, ahlâk ve sanat bakımlarından ortak olan, yâni aynı eğitimi almış bireylerden oluşan bir topluluktur. Türk köylüsü onu “dili dilime uyan, dini dinime uyan” diyerek tanımlar. Gerçekte, bir kimse kan bakımından ortak bulunduğu insanlardan çok, dilde ve dinde ortak bulunduğu insanlarla birlikte yaşamak ister; çünkü insansal kişiliğimiz bedenimizde değil, ruhumuzdadır. Maddî meziyetlerimiz ırkımızdan geliyorsa, mânevî meziyetlerimiz de, eğitimini aldığımız toplumdan geliyor. Büyük İskender diyor ki, “Benim gerçek babam Filip değil, Aristo’dur; çünkü, birincisi maddesel varlığımın, ikincisi ruhsal varlığımın oluşmasını sağlamıştır.” İnsan için, ruhsal varlık, maddesel varlıktan önce gelir. Bundan dolayı, ulusallıkta soy sop aranmaz. Yalnız eğitimin ve ülkünün ulusal olması aranır. Sıradan bir insan hangi ulusun eğitimini almışsa, ancak onun ülküsü(nün gerçekleşmesi)ne çalışabilir; çünkü ülkü, bir coşum[85] kaynağı olduğu içindir ki aranır. Oysa, eğitimiyle büyümüş bulunmadığımız bir toplumun ülküsü, ruhumuza asla coşum veremez; tam tersine, eğitimini almış olduğumuz toplumun ülküsü ruhumuzu coşumlara boğarak mutlu yaşamamızı sağlar. Bundan dolayıdır ki insan, eğitimiyle büyüdüğü toplumun ülküsü uğruna yaşamını (bile) verebilir. Oysa, zihinsel bakımdan kendisini bağlı saydığı yabancı bir toplum uğruna ufak bir çıkarını bile fedâ edemez. Özetle, insan eğitim bakımından ortaklığı bulunmadığı bir toplum içinde yaşarsa, mutsuz olur. Bu görüşlerden çıkaracağımız pratik sonuç şudur: Ülkemizde bir zamanlar dedeleri Arnavutluk’tan ya da Arabistan’dan gelmiş ulustaşlarımız vardır. Bunları Türk eğitimiyle büyümüş ve Türk ülküsüne çalışmayı alışkanlık edinmiş görürsek, başka ulustaşlarımızdan hiç ayırmamalıyız. Yalnız mutluluk zamanında değil, felâket zamanında da bizden ayrılmayanları nasıl ulusumuz dışında sayabiliriz? Özellikle, bunlar arasında ulusumuza karşı büyük özverilerde bulunmuş, Türklüğe büyük hizmetler yapmış olanlar varsa, nasıl olur da bu özverili insanlara “Siz Türk değilsiniz,” diyebiliriz. Gerçekten de, atlarda soy sop aranmalıdır; çünkü bütün meziyetleri içgüdüye dayanan ve kalıtımsal olan hayvanlarda, soyun büyük bir önemi vardır. İnsanlarda ise, ırkın toplumsal iyi niteliklere hiç bir etkisi olmadığı için, soy sop aramak doğru değildir. Bunun tersine bir yol tutarsak, ülkemizde aydınların ve düşünce savaşımcılarının bir çoğunu fedâ etmek zorunlu olacaktır. Bu durum mümkün olmadığından, “Türküm” diyen her insanı Türk tanımaktan, yalnız Türklüğe ihâneti görülenler varsa, cezalandırmaktan başka yol yoktur.

III Türkçülük ve Tûrancılık

Türkçülükle Tûrancılığın farklarını anlatmak için, Türk ve Tûran topluluklarının sınırlarını belirlemek gerekir. “Türk,” bir ulusun adıdır. Ulus, kendisine özgü bir kültürü bulunan bir topluluk demektir. Öyleyse, Türk’ün yalnız bir dili, bir tek kültürü olabilir.

Oysa, Türk’ün kimi kolları Anadolu Türklerinden ayrı bir dil, ayrı bir kültür oluşturmaya çalışıyorlar. Örneğin Kuzey Türklerinden bir kısım gençler bir Tatar dili, Tatar kültürü yaratmaya uğraşmaktadırlar. Bu hareket, Türklerin başka bir ulus, Tatarların da başka bir ulus olması sonucunu verecektir. Uzakta bulunduğumuz için, Kırgızların ve Özbeklerin nasıl bir yol izleyeceklerini bilmiyoruz. Bunlar da birer ayrı dil ve edebiyat, birer ayrı kültür oluşturmaya çalışırlarsa, Türk ulusunun sınırı daha daralmış olur. Yakutlarla Altay Türkleri daha uzakta bulundukları için, bunları Türkiye Türklerinin kültür dâiresine almak daha güç görünüyor.

Bu gün, kültürel bakımdan birleşmesi kolay olan Türkler, özellikle Oğuz Türkleri, yâni Türkmenlerdir. Türkiye Türkleri gibi Azerbaycan, İran ve Harzem ülkelerinin Türkmenleri de Oğuz uyruğundandırlar. Bundan dolayı, Türkçülükteki yakın ülkülerimiz Oğuz birliği ya da Türkmen birliği olmalıdır. Bu birlikten amaç nedir? Siyasal bir birlik mi? Şimdilik hayır! Gelecek konusunda bu günden bir yargıya varamayız; ama bu günkü ülkümüz, Oğuzların yalnız kültürce birleşmesidir.

Oğuz Türkleri, bu gün dört ülkede yayılmış olmakla birlikte, hepsi birbirine yakın akrabadırlar. Dört ülkedeki Türkmen illerinin adlarını karşılaştırırsak, görürüz ki, birinde bulunan bir ilin ya da boyun, ötekilerde de kolları var(dır).

Örneğin, Harzem’de Tekeler ile Sarıları ve Karakalpakları görüyoruz. Ülkemizde Tekeler bir sancak[86] oluşturacak kadar çoktur; hattâ bir kısmı bir zamanlar Rumeli’ye yerleştirilmiştir. Türkiye’deki Sarılar, özellikle Rumkale’de otururlar. Karakalpaklar ise, Kapapapak ve Terekeme adlarını alarak Sivas, Kars ve Âzerbaycan yörelerinde yerleşmişlerdir. Harzem’de Oğuz’un Salur ve İmralı boylarıyla Çavda ve Göklen (Karluklardan Kealin) illeri vardır. Bu adlara Anadolu’nun türlü noktalarında rastlanır. Göklen, kendi adını Van’da bir köye Gökoğlan biçiminde vermiştir.

Oğuz’un Bayat ve Afşar boyları da gerek Türkiye’de, gerek(se) İran’da ve Azerbaycan’da bulunuyor. Akkoyunlularla Karakoyunlular da bu üç ülkede yayılmışlardır. Öyleyse Harzem, İran, Azerbaycan ve Türkiye ülkeleri, Türk etnografyası bakımından aynı uruğun[87] yurtlarıdır. Bu dört ülkenin toplamına Oğuzistan adını verebiliriz. Türkçülüğün yakın hedefi, bu büyük kıtada yalnız bir tek kültürün egemen olmasıdır.

Oğuz Türkleri genel olarak Oğuz Han’ın torunlarıdır. Oğuz Türkleri bir kaç yüzyıl öncesine gelinceye kadar dayanışma içinde olan bir aile olarak yaşarlardı. Örneğin Fuzûlî[88] bütün Oğuz kolları arasında okunan bir Oğuz şairidir. Korkut Ata Kitabı[89] Oğuzların resmî Oğuznâmesi[90] olduğu gibi, Şah İsmâil, Âşık Kerem, Köroğlu[91] kitapları gibi halk yapıtları da bütün Oğuzistan’a[92] yayılmıştır.

Türkçülüğün uzak ülküsü ise Tûran’dır. Tûran kimilerinin sandığı gibi, Türklerden başka, Moğolları, Tonguzları, Finuvaları, Macarları da içine alan bir kavimler karışımı değildir. Bu topluluğa bilim dilinde Ural-Altay topluluğu denilir. Bununla birlikte, bu sonki topluluğa bağlı kavimlerin dilleri arasında bir akrabalık bulunduğu da henüz kanıtlanamamıştır. Dahası, kimi yazarlar, Ural kavimleriyle Altay kavimlerinin birbirinden ayrı iki topluluk olduğunu ve Türklerin, Moğollar ve Tunguzlarla birlikte Altay topluluğuna; Finuvalarla Macarların da Ural topluluğuna bağlı olduklarını ileri sürüyorlar. Türklerin Moğollarla ve Tunguzlarla dil bakımından bir yakınlığı olduğu da henüz kanıtlanmamıştır. Bu gün, bilimsel kesinliği olan bir gerçek varsa, o da Türkçe konuşan Yakut, Kırgız, Özbek, Kıbçak, Tatar, Oğuz gibi Türk boylarının dil ve gelenek bakımından kavimsel bir birliğe sahip bulunduğudur. Tûran sözcüğü, “Tûrlar” yâni “Türkler” demek olduğu için, yalnızca Türkleri içeren birliğin adıdır; öyleyse “Tûran” sözcüğünü, bütün Türk kollarını içine alan büyük Türkistan[93] için kullanmamız gerekir; çünkü “Türk” sözcüğü, bu gün yalnızca Türkiye Türklerine verilen bir ad olmuştur. Türkiye’deki Türk kültürü içine girenler de, doğallıkla yine bu adı alacaklardır. Bana göre, bütün Oğuzlar yakın bir zamanda, bu adda birleşeceklerdir. Ama Tatarlar, Özbekler, Kırgızlar ayrı kültürler oluştururlarsa ayrı uluslar durumuna geleceklerinden, yalnız kendi adlarıyla anılacaklardır. O zaman bütün bu eski akrabaları kavimsel bir topluluk olarak birleştiren ortak bir ada gerek duyulacak; işte bu ortak ad, “Tûran” sözcüğüdür.

Türkçülerin uzak ülküsü, Tûran adı altında birleşen Oğuzları, Tatarları, Kırgızları, Özbekleri, Yakutları dilde, edebiyatta, kültürde birleştirmektir. Bu ülkünün gerçekleşmesi mümkün mü, yoksa değil mi? Yakın ülküler için bu yön aranırsa da, uzak ülküler için aranmaz. Çünkü uzak ülkü, ruhlardaki coşumu sonsuz bir dereceye yükseltmek için amaç edinilen çok çekici bir hayâldir. Örneğin Lenin, Bolşeviklik için yakın ülkü olarak kollektivizmi,[94] uzak ülkü olarak da komünizmi[95] ileri sürmüştür. Komünizmin ne zaman gerçekleşeceğini soranlara şu yanıtı veriyor: “Komünizmin ne zaman uygulanacağını şimdiden kestirmek mümkün değildir. Bu, Hazret-i Muhammed’in cenneti gibi, ne zaman ve nerede görüneceği bilinmeyen bir şeydir.”

İşte Tûran ülküsü de bunun gibidir. Yüz milyon Türk’ün bir ulus olarak birleşmesi. Türkçüler için ne güçlü bir coşum kaynağıdır. Tûran ülküsü olmasaydı, Türkçülük bu kadar hızla yayılmayacaktı. Bununla birlikte, kim bilir, belki gelecekte Tûran ülküsünün gerçekleşmesi de mümkün olacaktır. Ülkü, geleceğin yaratıcısıdır; dün Türkler için hayâlî bir ülkü durumunda bulunan ulusal devlet, bu gün Türkiye’de bir gerçek hâlini almıştır.

Öyleyse Türkçülüğü, ülküsünün büyüklüğü noktasından üç dereceye ayırabiliriz:

1) Türkiyecilik,

2) Oğuzculuk ya da Türkmencilik,

3) Tûrancılık.

Bu gün gerçeklik alanında yalnız Türkiyecilik vardır; ama ruhların büyük bir özlemle aradığı “Kızıl Elma,”[96] gerçeklik alanında değil hayâl alanındadır. Türk köylüsü Kızıl Elma’yı hayâl ederken, gözünün önüne eski Türk ilhanlıkları gelir. Gerçekten de, Tûran ülküsü geçmişte bir hayâl değil, bir gerçeklikti. Milâddan 210 yıl önce Kun hükümdârı Mete, Kunlar (Hunlar) adı altında bütün Türkleri birleştirdiği zaman, Tûran ülküsü bir gerçeklik hâline girmişti. Hunlardan sonra Avarlar, Avarlardan sonra Gök Türkler, Gök Türklerden sonra Oğuzlar, bunlardan sonra Kırgız-Kazaklar, daha sonra Kür Han, Cengiz Han ve sonuncu(su) olmak üzere Timurlenk, Tûran ülküsünü gerçekleştirmediler mi?

Tûran sözcüğünün anlamı böylece sınırlandıktan sonra artık Macarların, Finuvaların, Moğolların, Tunguzların Tûranla bir ilgilerinin kalmaması gerekir. Tûran, bütün Türklerin geçmişte ve belki de gelecekte bir gerçeklik olan büyük yurdudur.

Tûranlılar, yalnız Türkçe konuşan uluslardır. Ural ve Altay ailesi gerçekten varsa, bunun kendisine özgü bir adı olduğundan, Tûran adına gerek yoktur.

Bir de kimi Avrupalı yazarlar, Batı Asya’da asılları bakımından Sâmîlerden[97] ya da Ârîlerden[98] olmayan bütün kavimlere Tûranlı adını veriyorlar. Bunların amacı, bu kavimlerin Türklerle akraba olduğunu onaylamak değildir; yalnız Sâmiler’le Ârîler dışında kavimler olduğunu anlatmak içindir.

Bundan başka, kimi yazarlar da Şehnâme’ye[99] dayanarak (şöyle diyorlar): Tûr ile İrec’in üçüncü bir kardeşleri daha vardır ki adı Selem’dir; Selem ise İran’dan bir boyun dedesi değil bütün Sâmîlerin ortak atasıdır. Öyleyse, Feridun’un oğulları olan bu üç kardeş, Nûh’un oğulları gibi eski etnoğrafik bölümlemenin adlarından doğmuştur. Bundan anlaşılıyor ki, Tûran, İran’ın bir parçası değil, bütün Türk illerini içine alan Türk birliğidir.

IV Kültür ve Uygarlık

Kültür ile uygarlık arasında hem birleşme noktası, hem de ayrılık noktaları vardır. Kültür ile uygarlık arasındaki birleşme noktası, ikisinin de bütün toplumsal hayatları içine almasıdır. Toplumsal hayatlar şunlardır: Dinsel hayat, ahlâksal hayat, hukuksal hayat, kurgusal[100] hayat, sanatsal [güzelduyusal] hayat, iktisadî hayat, dilsel hayat, bilimsel hayat. Bu sekiz türlü toplumsal hayatların tümüne birden “kültür”[101] adı verildiği gibi “uygarlık” da denilir. İşte, kültür ve uygarlık arasında birleşme ve benzerlik noktası budur. Şimdi de kültür ile uygarlık arasındaki ayrılıkları, farkları arayalım.

İlk olarak; kültür ulusal olduğu hâlde, uygarlık uluslararasıdır. Kültür, yalnız bir ulusun dinsel, ahlâksal, hukuksal, kurgusal, sanatsal [güzelduyusal], dilsel, iktisadî ve bilimsel hayatlarının uyumlu bir toplamıdır. Uygarlıksa, aynı gelişmişlik düzeyindeki bir çok ulusların toplumsal hayatlarının ortak bir toplamıdır. Örneğin Avrupa ve Amerika düzeyinde, bütün Avrupalı uluslar arasında ortak bir Batı uygarlığı vardır. Bu uygarlığın içinde, birbirinden ayrı ve bağımsız olmak üzere bir İngiliz kültürü, bir Fransız kültürü, bir Alman kültürü vb. bulunur...

İkinci olarak; uygarlık, yöntem aracılığıyla ve bireysel istemlerle oluşan toplumsal olguların toplamıdır. Örneğin dinle ilgili bilgiler ve bilimler, yöntem ve istem ile oluştuğu gibi; ahlâkla, hukukla, güzel sanatlarla, iktisatla, akılla, dille ve fenlerle ilgili bilgiler ve kuramlar da hep bireyler tarafından yöntem ve istemle oluşturulmuşlardır. Dolayısıyla, aynı gelişmişlik düzeyinde bulunan bütün bu kavramların, bilgilerin ve bilimlerin toplamı, uygarlık dediğimiz şeyi oluşturur.

Kültüre giren şeylerse, yöntem ile bireyin istemiyle oluşmamışlardır; yapay değillerdir. Bitkilerin, hayvanların dirimsel[102] hayatı nasıl kendiliğinden ve doğal olarak gelişiyorsa, kültüre giren şeylerin oluşumu ve gelişmesi de tıpkı öyledir. Örneğin dil, bireyler tarafından yöntemle yapılmış bir şey değildir. Dilin bir sözcüğünü değiştiremeyiz; onun yerine başka bir sözcük icat edip koyamayız. Dilin kendi yapısından doğan bir kuralını da değiştiremeyiz. Dilin sözcükleri ve kuralları, ancak kendiliklerinden değişirler. Biz bu değişmeye seyirci kalırız. Bireyler tarafından dile yalnız bir takım terimler, yâni sözcükler eklenebilir; ama bu sözcükler, ilgili olduğu meslek topluluğu tarafından kabul edilmedikçe, (kullanılmayan) söz niteliğinde kalarak, sözcük niteliğini alamaz. Yeni bir sözcük, bir meslek topluluğu tarafından kabul edildikten sonra da, (o) topluluğa özgü bir sözcük niteliğini alır. Ancak bütün halk tarafından kabul edildikten sonradır ki, ortak sözcükler arasına girebilir.

Ama, yeni sözcüklerin bir topluluk ya da bütün halk tarafından kabul edilip edilmemesi, (bunları) icat edenlerin elinde değildir. Eski Osmanlı dilinde, Şinasi’den[103] beri milyonlarca yeni söz icat olunduğu hâlde, bunlardan pek azı topluluksal[104] sözcükler sırasına geçebilmiştir; ortak sözcükler sırasına geçenlerse, beş on sözcükle sınırlıdır.

Demek ki kültürün iki örneğini dilin sözcüklerinde, uygarlığın ilk örneğini de yeni sözler olarak icat olunan terimlerde görüyoruz. Sözcükler toplumsal kurumlardır; yeni sözlerse, bireysel icatlardır. Bir bireyin icat ettiği bir söz, kimi zaman, birdenbire halk arasında yayılabilir; ama bu yayılma gücünü o söze veren, onu icat eden kimse değildir; toplumun, bireylerce bilinmeyen gizli bir eğilimidir.

Bundan on beş yıl önce, ülkemizde yanyana iki dil yaşıyordu: Bunlardan birincisinin, resmî bir değeri vardı ve yazıyı tekeline almış gibiydi. Buna “Osmanlıca” adı veriliyordu.

İkincisi, yalnız halk arasında konuşulmakla sınırlı kalmış gibiydi. Buna da, küçümseyerek, “Türkçe” adı veriliyordu ve (sıradan) halkın bir argosu sanılıyordu. Oysa asıl doğal ve gerçek dilimiz bu idi. Osmanlıca ise; Türkçe, Arapça ve Acemce’den oluşan üç dilin dilbilgisini, sözdizimini, sözlüğünü birleştirmekle oluşturulmuş yapay bir karışımdı. Bu iki dilden birincisi doğal bir oluşum ve süregelen kullanımla kendiliğinden ortaya çıkmıştı. Bundan dolayı, kültürümüzün dili idi. İkincisi ise bireyler tarafından, yöntem ve istem ile yapılmıştı. Bu dil aşuresinin içine yalnız kimi Türkçe sözcükler ve ekler karışabilirdi. Demek ki, Osmanlıca’nın kültürümüzden pek az bir payı vardı; bundan dolayı, ona uygarlığımızın dili idi diyebiliriz.

Ülkemizde bu iki dil gibi, iki ölçü[105] de yanyana yaşıyordu. Türk halkının kullandığı Türk ölçüsü, yöntem ile yapılmıyordu. Halk şairleri, ölçülü olduğunu bilmeden pek duygusal şiirler yazıyorlardı. Doğallıkla, bu (şiirler) esinle yaratılıyordu. Yöntemle ve öykünmeyle yapılmıyordu. Öyleyse, bu ölçü de, Türk kültürünün içine giriyordu. Osmanlı ölçüsüne gelince; bu (ölçü), Acem şairlerinden alınmıştı. Bu ölçüyle şiir yazanlar, öykünmeyle ve yöntemle yazıyorlardı. Bundan dolayıdır ki, “aruz vezni” denilen bu ölçü, halk arasına girememişti. Bu ölçüyle şiir yazanlar, Acem edebiyatını ders yoluyla öğreniyorlar, yöntem yoluyla (da) aruzu uyguluyorlardı. Bundan dolayı, aruz ölçüsü ulusal kültürümüze giremedi. Acemlerde ise, köylüler bile aruz ölçüsünde şiirler söylerler. Dolayısıyla, aruz ölçüsü İran’ın ulusal kültürü içinde sayılır.

Ülkemizde bunlardan başka, yan yana yaşayan iki müzik vardır. Bunlardan biri, halk arasında kendi kendisine doğmuş olan Türk müziği; öteki, Fârâbî[106] tarafından Bizans’tan çevrilen ve aktarılan Osmanlı müziğidir. Türk müziği esinle oluşmuş, öykünmeyle dışardan alınmamıştır. Osmanlı müziği ise, öykünme yoluyla dışardan alınmış ve ancak yöntemle devam ettirilmiştir. Bunlardan birincisi kültürümüzün, ikincisi ise uygarlığımızın müziğidir. Uygarlık, yöntemle yapılan ve öykünme yoluyla bir ulustan öteki ulusa geçen kavramların ve uygulayımların toplamıdır. Kültür ise hem yöntemle yapılamayan, hem de öykünerek başka uluslardan alınamayan duygulardır. Bundan dolayı, Osmanlı müziği kurallardan oluşan bir bilimsel bilgi biçiminde olduğu hâlde, Türk müziği kuralsız, yöntemsiz, bilimsiz ezgilerden, Türk’ün bağrından kopan içten ezgilerden oluşmaktadır. Oysa Bizans müziğinin kökenine çıkarsak, bunu da eski Yunanlıların kültürü içinde görürüz.

Edebiyatımızda (da) aynı ikilik vardır; Türk edebiyatı, halkın atasözleriyle bilmecelerinden; halk masallarıyla halk koşmalarından, destanlarından; halk cenknâmeleriyle[107] menkıbelerinden;[108] tekkelerin ilâhileriyle nefeslerinden;[109] halkın güldürücü fıkralarından ve halk seyirlik oyunlarından oluşmaktadır. Atasözleri, doğrudan doğruya halkın bilgece sözleridir. Bilmeceleri de yaratan, halktır. Halk masalları da bireyler tarafından düzülmemiştir. Bunlar, Türk’ün mitolojik dönemlerinden başlayarak (ve) geleneksel olarak zamanımıza kadar gelen peri masallarıyla dev masallarıdır. Dede Korkut Kitabı’ndaki masallar, ozandan ozana sözlü olarak aktarılmış, ancak bir kaç yüzyıl önce yazılmıştır. Şah İsmâil, Âşık Kerem, Âşık Garib, Köroğlu[110] kitapları da bir zamanlar halk tarafından yazılmış halk masallarıdır. Türk tarihinde ve etnografyasındaki mitler, lejandlar, efsaneler de, Türk edebiyatının öğeleridir. Cenknâmeler ve dinsel menkıbelere gelince; bunlar, halk edebiyatının İslâmî dönemine özgü ürünleridir. Halk şairlerinin koşmalarıyla destanları, mânileriyle türküleri de, yukarıda saydığımız yapıtlar gibi, Türk halkının içten yapıtlarıdır. Bunlar da yöntemle, öykünmeyle yapılmamışlardır. Âşık Ömer, Dertli, Karacaoğlanlar gibi şairler, halkın sevgili şairleridir. Tekkeler de birer halk tapınağı olduğu için, buralarda doğan ilâhilerle nefesler de halk edebiyatına, dolayısıyla Türk edebiyatına girer. Yunus Emre ve Kaygusuz’la Bektâşî şairleri bu topluluktandır. Osmanlı edebiyatı ise, masal yerine bireysel öykülerle romanlardan, koşma ve destan yerine öykünmeyle yapılmış gazellerle alafranga[111] şiirlerden oluşur. Osmanlı şairlerinden her biri, kesinlikle Acem döneminde bir Acem şairiyle, Fransız döneminde bir Fransız şairiyle benzeşir. Fuzûlî ile Nedim bile bu konuda ayrı tutulamazlar. Bu bakımdan, Osmanlı yazarlarıyla şairlerinden hiç biri özgün değildir, hepsi öykünmecidir; hepsinin yapıtları sanatsal ve güzelduyusal esinden değil, zihinsel beceri gösterme amaçlarından doğmuştur. Örneğin nükteli söz söyleme (humour) bakımından, bu iki topluluğu karşılaştıralım: Nasreddin Hoca, İncili Çavuş, Bekrî Mustafa ve Bektâşî babaları, halkın nüktecileridirler. Kânî ile Sürûrî ise Osmanlı divanının mizahçılarıdır. Doğallıkla, nüktecilikle yapay gülmece arasındaki fark, bu karşılaştırma ile ortaya çıkar.

Karagöz’le orta oyununa gelince; bunlar da halk seyirlik sanatları, yâni geleneksel Türk tiyatrosudur. Karagöz’le Hacivad’ın çekişmeleri, Türk’le Osmanlı’nın, yani o zamanki kültürümüzle uygarlığımızın çekişmesidir.

Ahlâkta da aynı ikiliği görürüz; Türk ahlâkı ile Osmanlı ahlâkı birbirine karşıt gibidir. Mahmut Kaşgârî, Divan-ı Lûgat’ın[112] Türk maddesinde, Türkleri kısaca tanımlıyor; diyor ki, Türk’te övünme yoktur. Türk, büyük kahramanlıklar ve fedakârlıklar yaptığı zaman, bir olağanüstülük yaptığından habersiz gibi görünür. Câhiz[113] de Türkleri aynen böyle betimliyor. Osmanlı tipine bakarsak, eski şairlerinde fahriyelerin,[114] yeni edebiyatçılarında övünmenin egemen olduğunu görürüz. Servet-i Fünûn topluluğu, Osmanlı edebiyatının en parlak bir dönemidir. Bu topluluktan olan yazarlarla şairler, çoğunlukla kuşkucu, karamsar, umutsuz, hasta ruhlar olarak görünmüşlerdir. Gerçek Türk ise inançlı, iyimser, umutlu ve sağlamdır.

Dahası, bilginlerimiz arasında da bu ikiliği görürüz; Osmanlı bilginlerinin geleneksel sanı, “ulemâ-yı rüsûm”[115] idi. Anadolu’daki bilginler ise halk bilginleri idi. Birinciler rütbeli, ama bilgisiz; ikinciler bilgili, ama rütbesiz idiler. Siyaset ve askerlik alanında büyük bir dâhi olan Afşarlı Nâdir Şâh, bütün Müslümanları Sünnîlik çevresinde birleştirmek ve bütün sultanları Osmanlı pâdişâhının başkanlığı altına sokmak için görüşmelerde bulunmak üzere, İstanbul’a din ve siyasetle ilgili bir kurul göndermişti. İstanbul’da bu kurulla görüşmek için resmî bilginleri görevlendirdiler. İranlı bilginler kurulu, bunlara söz anlatamayınca sadrâzama başvurarak dediler ki: “Bizim siyasal hiç bir rütbemiz, bilimden başka konumumuz yoktur. Oysa görüşmelerde bulunduğumuz kimseler büyük rütbeli kişiler olduklarından, onlarla serbestçe konuşamıyoruz. Bizi taşradaki rütbesiz bilginler ile görüştürürseniz çok memnun oluruz.” Râgıb Paşa’nın Tahkîk ü Tevfik[116] adlı kitabında aktardığı bu olay gösteriyor ki Nâdir Şâh’ın bilim kurulu, Osmanlı bilginlerine değil Türk bilginlerine değer veriyorlardı.

Eski zamanların siyasal ve askerî başarıları da, halk arasından çıkmış bilgisiz ve okuma yazması olmayan paşalarınındır. Daha sonra Râgıb Paşa ve Sefih İbrahim Paşa gibi, Osmanlı eğitiminde yüksek konumlara gelenler hükümetin başına geçince, işler bozulmaya başladı.

Bununla birlikte, bu toplumsal ikilikler yalnız düşünsel etkinliklerle ilgiliydi. O zamanlar, el işi halka özgü sayıldığından, seçkinler sınıfı tekniklerin bütün türlerinden uzak duruyordu. Bundan dolayı mimarlık, hattatlık, hakkâklık, mücellitlik, tezhibcilik, marangozluk, demircilik, boyacılık, halıcılık, çuhacılık, ressamlık, nakkaşlık gibi uygulamalı tekniklerin yalnız bir yöntemi vardı; o da, halk tekniği idi. Demek ki, genel olarak yüksek ve güzelduyusal özelliği olan bu sanatlara, özel olarak “Türk sanatı” adını verebiliriz. Bunlar, Osmanlı uygarlığının öğeleri değil, Türk kültürünün öğeleriydi. Bu gün Avrupa, bu eski sanatlarımızın ürünlerini milyarlar harcayarak parça parça topluyor; Avrupa’nın, Amerika’nın müzeleri, salonları hep Türk yapıtlarıyla dolmaktadır. Avrupa’da bu Türkseverliğe “Turquerie” adı verilir. Avrupa’nın gerçek düşünür ve sanatçıları, örneğin Lamartine’leri, Auguste Comte’ları, Pierre Lafayette’leri, Misemer’leri, Pierre Loti’leri, Farrère’leri Türk’ün içtenlikli sanatına, alçakgönüllü ve gösterişsiz ahlâkına, derin ve bağnazlıktan uzak din bağlılığına; kısacası, azla yetinerek yazgıya teslim oluşlarıyla birlikte, sürekli bir iyimserlik ve ülkücülükten ibâret olan, yoksulca ama mutlu yaşama biçimine tutkundurlar. Ancak, bunların âşık oldukları şeyler, Osmanlı uygarlığı içindeki yöntemsel ve öykünmeci yapıtlar değil, Türk kültürünün esinle yaratılmış özgün yapıtlarıdır.

Yalnız ülkemize özgü olan bu şaşırtıcı durumun nedeni nedir? Niçin bu ülkede yaşayan bu iki tip, Türk tipi ile Osmanlı tipi birbirine bu kadar karşıttır? Niçin Türk tipinin her şeyi çok güzel; Osmanlı tipinin her şeyi çirkindir? Çünkü, Osmanlı tipi, Türk’ün kültürüne ve hayatına zararlı olan emperyalizm alanına atıldı, kozmopolit oldu; sınıf çıkarını ulusal çıkarın üstünde gördü. Gerçekten, Osmanlı İmparatorluğu genişledikçe, yüzlerce ulusu siyasal çevresine aldıkça, yönetenlerle yönetilenler ayrı iki sınıf durumuna giriyorlardı. Yöneten bütün kozmopolitler Osmanlı sınıfını, yönetilen Türkler de Türk sınıfını oluşturuyorlardı. Bu iki sınıf, birbirini sevmezdi. Osmanlı sınıfı, kendisini “millet-i hâkime”[117] olarak görür, yönettiği Türklere “millet-i mahkûre”[118] gözüyle bakardı. Osmanlı her zaman Türk’e, “Eşek Türk” derdi; Türk köylerine resmî bir kişi geldiği zaman, Osmanlı geliyor, diye herkes koşardı. Türkler arasında Kızılbaşlığın[119] ortaya çıkışı bile bu ayrılıkla açıklanabilir.

Şah İsmail’in dedesi olan Şeyh Cüneyd, Oğuz beyleri arasında “Evlât mı daha önde, yoksa eshâb[120] mı?” diyerek propaganda yapıyordu. Oğuz boyları, Oğuz Han’ın evlâdı ve Kayıların amca oğulları değil miydiler? Nasıl oluyordu da pâdişâhın Enderun’dan çıkan devşirmelerden[121] oluşan din bilginleri, bunlara tercih ediliyordu? O tarihteki halk şeyhleri, Türklerin o zamanki ezilmişliklerini, bir zamanlar Ehl-i Beyt’in[122] uğramış olduğu ezilmeye benzetiyorlardı. O zaman Türkmenlerin büyük bir kısmı bu benzerliğe aldanarak baba ocağından ayrıldılar; kendi kendilerine ayrı bir edebiyat, ayrı bir felsefe, ayrı bir tapınak yaptılar.

Bununla birlikte, ayrılmamış olan Sünni Türkler de, kültür bakımından Osmanlı emperyalizmine bağlanmadılar; bunlar da kendi kendilerine ulusal bir kültür yaparak, Osmanlı uygarlığına karşı tamamıyla ilgisiz kaldılar. Osmanlı uygarlığının seçkinlerine “havass” denildiği gibi, Türk kültürünün de ozanları, âşıkları, babaları ve ustaları vardı. Demek ki, ülkemizde iki türlü “seçkinler” vardı: Bunlardan birincisi, sarayı temsil ediyordu; bu topluluğun geçimini sağlayan da saraydı. Örneğin Osmanlı şairleri, saraydan “câize”[123] almakla geçindikleri gibi, Osmanlı müzikçileri de sarayın verdiği bağışlarla, maaşlarla geçinirlerdi. Halkın saz ve söz şairleri ise, halkın hediyeleriyle yaşarlardı. Ulemâ-yı rüsûm adını alan Osmanlı bilginleri kazaskerlikte,[124] kadılıklarda[125] yüksek maaşlar ve arpalıklar[126] alırlardı. Halk hocalarından ve şeyhlerinden oluşan Türk din adamlarını ise, yalnız halk beslerdi. Bundan dolayı, güzel sanatlarda ve benzeri sanatlarda rehberlik eden ustalar, yiğitbaşlar ve ahi babalar[127] yalnız halk sınıfından yetişirler ve her zaman halk ve Türk kalırlardı.

Görülüyor ki, kültürle uygarlığı birbirinden ayıran, kültürün özellikle duygulardan, uygarlığın özellikle bilgilerden bileşmesidir. İnsanda duygular, yönteme ve isteme bağlı değildir. Bir ulus, başka ulusun dinsel, ahlâksal, sanatsal [güzelduyusal] duygularını taklit edemez. Örneğin Türklerin İslâmlıktan önceki dininde Gök Tanrı, ödül tanrısıdır; cezâlandırmaya karışmaz. Cezâlandırma ilâhı Erlik Han adında başka bir mitolojik kişiliktir. Tanrı yalnız “güzellik” sıfatiyle göründüğü için, eski Türkler onu yalnızca severler; (bu) tanrıya karşı korku duymazlardı. İslâmiyetten sonra, Türklerde Tanrı sevgisinin üstün olması, bu eski geleneğin sürmesinden başka bir şey değildir. Türklerde Tanrı korkusu pek az görülür. İstanbul’da ve Anadolu’daki vâizlerin deneyimleri gösteriyor ki güzellikle, iyilikle ilgili vaaz eden vâizlerin dinleyicileri artıyor; cehennemden, zebânilerden söz edenlerin dinleyicileriyse sürekli azalıyor. Türklerin eski dinlerinde softaca tapınmaları yoktu; sanatsal [güzelduyusal] ve ahlâksal tapınılar çoktu. Bunun sonucu olarak, İslâmiyetten sonra da Türkler en güçlü bir inana, en içten bir diyânete[128] sahip oldukları hâlde, softaca ve bağnazca duygulardan uzak kaldılar. Bu konuda Yunus Emre’yi okumak yeter. Türklerin câmilerde ilâhilere ve mevlîd-i şerif[129] okunmasına; tekkelerde ise şiire, müziğe büyük bir yer vermeleri, güzelduyusal diyanet tipine mensup bulunmalarındandır.

Eski Türk dininde, Türk Tanrısı barış ve esenlik ilâhı idi. Türk dininin niteliğini gösteren “il” sözcüğü “barış” anlamında idi (Kaşgarlı Mahmud). “İlci”, “barışçı” demek olduğu gibi, “ilhan”, “barış hakanı” demekti. Türk ilhanları, Mançurya’dan Macaristan’a kadar sürekli bir barış kuran barışsever yenilikçilerden başka bir şey değildiler.

En eski Türk devletinin kurucusu olan Mete’nin yüksek ahlâkını, barışseverliğini, emperyalizmden kaçındığını Yeni Mecmua’da[130] yazmıştım. Türk barışseverliğinin kurucusu, Mete’dir.

Türklerin bu eski barış geleneği sâyesindedir ki, Türk hükümdarları İslâm döneminde de her zaman yenilenlere sevecenlikle davranmış, her zaman kendilerini uluslararası bir barış etmeni (olarak) tanımışlardır. Türk tarihi, baştan başa bu konunun tanığıdır. Avrupalıların o kadar suçladıkları Attilâ bile, yine onların söylediklerine göre, yenilen uluslar ne zaman barış istemişlerse, hemen kabul etmiştir; çünkü Attilâ da bir “ilhan”, yâni, dünya barışını sağlamaya çalışan bir yenilikçiydi. Avrupalılar, Attilâ’nın “Tanrı Kutu”[131] sanını “Allâhın belâsı” biçiminde çevirmekle tarihsel bir günah işlemişlerdir. Türklerin bütün sanat dallarında belirgin olan güzelduyusal özellikleri de doğallıkla yalınlık, incelik ve özgünlüktür. Türk’ün halılarında, çinilerinde, mimârîsinde, hüsn-ü hattında[132] ortaya çıkan, hep bu güzelduyusal üstünlüklerdir. Türkün güzel sanatlarında olduğu gibi, diyânet ve ahlâkında da hep bu üstünlüklerin egemen olduğu görülür.

Bu örnekten de anlaşılır ki, bir kültürü oluşturan türlü toplumsal hayatlar arasında içten bir dayanışma, özlü bir uyum vardır. Türk’ün dili nasıl yalın ise; dinsel, ahlâksal, sanatsal, siyasal, iktisadî, ailesel hayatları da hep yalın ve içtendir. Türk’ün hayatındaki sevimlilik ve özgünlük, bu merkezî özyapısının bir görünümüdür. Ancak, kültürün öğeleri arasındaki bu uyuma bakıp da, uygarlığın uyumlu öğelerden bileştiğini sanmak doğru değildir. Osmanlı uygarlığı Türk, Acem, Arap kültürleriyle İslâm dinine, Doğu uygarlığına ve son zamanlarda da Batı uygarlığına giren kurumların karışımıdır. Bu kurum, hiç bir zaman kaynaşarak, uyuşarak uyumlu bir düzen durumuna giremedi. Bir uygarlık, ancak ulusal bir kültüre aşılanırsa, uyumlu bir birlik durumunu alır. Örneğin, İngiliz uygarlığı, İngiliz kültürüne aşılanmıştır. Bundan dolayı İngiliz kültürü gibi, İngiliz uygarlığının öğeleri arasında da bir uyum vardır.

Kültür ile uygarlık arasındaki bir ilişki de şudur: Her kavmin, önceleri yalnız kültürü vardır. Bir kavim, kültür bakımından yükseldikçe siyaset bakımından da yükselerek güçlü bir devlet kurar. Öte yandan da kültürün yükselmesinden, uygarlık doğmaya başlar. Uygarlık, başlangıçta ulusal kültürden doğduğu hâlde, daha sonra komşu ulusların uygarlığından da bir çok kurumlar alır; ancak, bir toplumun uygarlığında fazla bir gelişmenin hızla ortaya çıkması, zararlıdır. Ribot diyor ki: “Zihin fazla bir gelişmeye uğrayınca, özyapıyı bozar. Bireyde zihin ne ise, toplumda da uygarlık odur. Bireyde özyapı ne ise, toplumda da kültür odur. Bundan dolayı, zihnin fazla gelişmesi bireysel özyapıyı bozduğu gibi, uygarlığın fazla gelişmesi de ulusal kültürü bozar. Ulusal kültürü bozulmuş olan uluslara, ‘yozlaşmış uluslar’ adı verilir.”

Kültür ile uygarlığın sonuncu bir ilişkisi de şudur: Kültürü güçlü ama uygarlığı zayıf bir ulusla; kültürü bozulmuş ama uygarlığı yüksek olan başka bir ulus siyasal savaşıma girince, kültürü güçlü olan ulus her zaman üstün gelmiştir. Örneğin eski Mısırlılar, uygarlıkta yükselince kültürleri bozulmaya başladı. O zaman(lar) yeni doğan Fars devleti ise, uygarlıkta henüz geri olmakla birlikte, güçlü bir kültüre sahipti. Bundan dolayı Farslılar, Mısırlıları yendiler. Bir kaç yüz yıl sonra, İran’da da uygarlık yükseldi; doğaldır ki kültür zayıflamaya başladı. Bu kez de, önce kültürleri henüz bozulmamış olan Yunanlılara yenildiler. Bir süre sonra Yunan kültürü de bozulmaya başladığında, gerek Yunanlılar, gerek İranlılar, güçlü bir kültürle ortaya çıkan uygarlıksız Makedonyalılara yenildiler. Doğu’da Eşkânlı ve Sâsânî soylarının; Batı’da Romalıların, kültürü bozulmaya başlayan Makedonyalılara üstün gelmesi de aynı yolla açıklanabilir. Sonunda, uygarlıktan hiç bir nasibi olmayan, ama kültürde son derece güçlü olan Araplar ortaya çıkarak, hem Sâsânîlere, hem de Romalılara üstün geldiler. Ancak, çok zaman geçmeden, Arap milleti de uygarlaşmaya başladığından (dolayı) kültürünü yitirerek, siyasal egemenliği Türkistan’dan yeni gelmiş olan töreli Selçuk Türklerine teslim ettiler. Töre, Türklerin ulusal kültüründen başka bir şey değildi. Türklerin şimdiye kadar bağımsız kalması, Çanakkale’den İngilizlerle Fransızları kovması ve silâh bırakışmasından sonra, İngiliz silâhlarıyla ve parasıyla donatılmış bulunan Yunanlılarla Ermenileri yenerek mânevî bakımdan İngilizlere üstün gelmesi, hep bu ulusal kültürün gücü iledir.

Kültür ve uygarlık arasındaki bu ilişkiler anlaşıldıktan sonra, artık Türkçülüğün ne demek olduğunu ve bu ülkede ne gibi görevlerle yükümlü olduğunu belirleyebiliriz. Osmanlı uygarlığı iki nedenle yıkılmaya mahkûmdu: Birincisi, Osmanlı İmparatorluğu’nun bütün imparatorluklar gibi geçici topluluklardan oluşmasıydı. Sonsuz hayata sahip olanlar ise, topluluklar, cemaatler değil, toplumlardır. Toplumlara gelince; bunlar, yalnızca uluslardır. Egemenlik altındaki uluslar, ulusal benliklerini, imparatorlukların kozmopolit yönetimi altında ancak geçici olarak unutabilirlerdi. Bir gün, kesinlikle uluslardan oluşan gerçek toplumlar, uyrukluk uykusundan uyanacaklar, kültürel bağımsızlıklarını ve siyasal egemenliklerini isteyeceklerdi. Avrupa’da beş yüz yıldan beri bu işleyiş sürüyordu. Bundan dolayı da, bu işleyişten uzak kalmış olan Avusturya, Rusya ve Osmanlı İmparatorlukları da, kendilerinden öncekiler gibi, yıkılmaktan kurtulamayacaklardı. İkinci neden, Batı uygarlığı yükseldikçe Doğu uygarlığını büsbütün ortadan kaldırma özelliğine sahip bulunmasıdır. Rusya’da ve Balkan uluslarında Batı uygarlığı, Doğu uygarlığının yerine geçtiği gibi, Osmanlı İmparatorluğu’nda da aynı durum ortaya çıkacaktı. Doğu uygarlığı, kimilerinin sandığı gibi gerçekten İslâm uygarlığı değil, Batı Roma uygarlığının bir devamıydı. Osmanlılar, Doğu Roma uygarlığını doğrudan doğruya Bizans’tan almadılar; kendilerinden önce Müslüman Araplarla Acemler bu uygarlığı almış olduklarından, Osmanlılar onu, bu dindaş uluslardan aldılar. Bundan dolayıdır ki, kimi düşünürler bu uygarlığı İslâm uygarlığı sandılar. Yukarıdaki “Uygarlığımız” başlıklı bölümde, Doğu uygarlığının Doğu Roma uygarlığı olduğunu tarihsel kanıtlarla kanıtlamaya çalıştım.[133] Bu konudaki kanıtlar o kadar çoktur ki, bir iki makalede değil, bir kaç ciltlik bir kitapta ancak toplanabilir.

Batı uygarlığının her yerde Doğu uygarlığının yerine geçmesi, doğal bir yasa olunca, Türkiye’de de bu “yerine geçiş” olgusunun ortaya çıkması zorunlu demekti. Öyleyse, Doğu uygarlığı çevresinde bulunan Osmanlı uygarlığı, ister istemez ortadan kalkacak; onun yerine, bir yandan İslâm diniyle birlikte bir Türk kültürü, öte yandan da Batı uygarlığı geçecektir. İşte Türkçülüğün görevi, bir yandan yalnız halk arasında kalmış olan Türk kültürünü arayıp bulmak, öte yandan Batı uygarlığını tam ve canlı olarak alıp ulusal kültüre aşılamaktır.

Tanzimatçılar, Osmanlı uygarlığını Doğu uygarlığıyla uzlaştırmaya çalışmışlardı. Oysa iki karşıt uygarlık yan yana yaşayamazlar, dizgeleri birbirinin karşıtı bulunduğu için ikisi de birbirinin bozulmasına yol açar. Örneğin, Batı’nın müzik tekniğiyle Doğu’nun müzik tekniği birbiriyle uzlaşamaz. Batı’nın deneysel mantığıyla Doğu’nun iskolâstik mantığı birbiriyle barışamaz. Bir ulus ya Doğulu olur, ya Batılı olur. İki dinli bir insan olmadığı gibi, iki uygarlıklı bir ulus da olamaz. Tanzimatçılar, bu noktayı bilmedikleri için, yaptıkları yenilikte başarılı olamadılar.

Türkçülere gelince; bunlar aslında Bizanslı olan Doğu uygarlığını büsbütün terk edip Batı uygarlığını tam olarak almak istediklerinden, (kararlı) girişimlerinde başarılı olacaklardır. Türkçüler, tamamıyla Türk ve Müslüman kalmak koşulu ile Batı uygarlığına tam ve kesin olarak girmek isteyenlerdir; ama Batı uygarlığına girmeden önce, ulusal kültürümüzü arayıp bularak, ulusal kültürümüzü ortaya çıkarmamız gerekir.

V Halka Doğru

Türkçülüğün ilk esaslarından biri de, şu “Halka Doğru” ilkesidir. Bir zamanlar, bu ilkeyi uygulamak üzere, İstanbul’da Halka Doğru[134] adlı bir dergi çıkarıyorduk. Sonraları İzmir’de de aynı adda bir dergi yayımlandı.

Halka doğru gitmek ne demektir? Halka doğru gidecek olanlar kimlerdir? Bir ulusun aydınlarına, düşünürlerine “ulusun seçkinleri” adı verilir. Seçkinler yüksek bir öğrenim ve eğitim görmüş olmakla, halktan ayrılmış olanlardır; işte, halka doğru gitmesi gerekenler, bunlardır.

Seçkinler halka doğru niçin gidecekler? Bu soruya kimileri şöyle yanıt veriyor: Seçkinler, halka kültür götürmek için gitmelidirler. Oysa geçen bölümde gösterdiğimiz gibi, ülkemizde kültür denilen şey, yalnız halkta vardır. Seçkinler henüz kültürden paylarını almamışlardır. Öyleyse kültürden yoksun bulunan seçkinler, kültürün canlı bir müzesi olan halka, nasıl kültür götürebilecekler? Sorunu çözebilmek için, önce şu noktalara yanıt verelim: Seçkinlerin neyi vardır? Halkta ne vardır? Seçkinlerin, uygarlığı vardır. Halkta kültür. Öyleyse, seçkinlerin halka doğru gitmesi şu iki amaç için olabilir: 1) Halktan kültürel bir eğitim almak için, halka doğru gitmek; 2) Halka uygarlık götürmek için, halka doğru gitmek.

Gerçekten, seçkinlerin halka doğru gitmesi bu iki amaç içindir. Seçkinler kültürü yalnız halkta bulabilirler, başka bir yerde bulamazlar. Demek ki halka doğru gitmek, kültüre doğru gitmek niteliğindedir; çünkü halk, ulusal kültürün canlı bir müzesidir.

Seçkinlerin çocukken aldıkları eğitimde ulusal kültür yoktu; çünkü içinde okudukları okullar halk okulu değildi, ulusal okul değildi. Bundan dolayı, ulusumuzun seçkinleri ulusal kültürden yoksun olarak yetiştiler, ulusallıktan yoksunlaşarak yetiştiler. Şimdi bu eksikliği tamamlamak istiyorlar. Ne yapmalıdır? Bir yandan halkın içine girmek, halkla birlikte yaşamak, halkın kullandığı sözcüklere, cümlelere dikkat etmek; söylediği atasözlerini, geleneksel bilgece özlü sözleri işitmek; düşünüşündeki yöntemi, duyuşundaki üslûbu kavramak; şiirini, müziğini dinleyerek, dansını, oyunlarını seyretmek; dinsel hayatını, ahlâksal duygularını öğrenmek; giyinişinde, evinin mimârîsinde, mobilyalarının yalınlığındaki güzellikleri tadabilmek; bundan başka, halkın masallarını, fıkralarını, söylencelerini öğrenmek; halk kitaplarını okumak; Korkut Ata’dan başlayarak âşık kitaplarını, Yunus Emre’den başlayarak tekke ilâhilerini, Nasreddin Hoca’dan başlayarak halk nükteciliğini, çocukluğumuzda seyrettiğimiz Karagöz’le orta oyununu aramak bulmak gerek. Halkın cenknâmeler okunan eski kahvelerini, ramazan gecelerini, cuma arifelerini, çocukların her yıl sabırsızlıkla bekledikleri coşkun bayramlarını yeniden diriltmek, canlandırmak gerek. Halkın sanat yapıtlarını toplayarak ulusal müzeler kurmak gerek. İşte, Türk ulusunun seçkinleri, ancak uzun süre halkın bu ulusal kültür müzeleri ve okulları içinde yaşadıktan ve ruhları tamamıyla Türk kültürüyle dolduktan sonradır ki ulusallaşmak olanağına ulaşabilirler. Rusların en büyük şairi olan Puşkin, böylece ulusallaştığı içindir ki, gerçekten bir ulusal şair oldu. Dante, Petrarca, Jean Jacques Rousseau, Goethe, Schiller, D’Annunzio gibi ulusal şairler, hep halktan aldıkları kültürel özle sanat dâhîleri oldular.

Toplumbilim de bize gösteriyor ki, dehâ aslında halktadır. Bir sanatçı, ancak halktaki güzelduyusal zevkin ortaya çıktığı yer olduğundan dolayı dâhî olabilir. Bizde dâhî sanatçıların yetişmemesi, sanatçılarımızın güzelduyusal zevklerini halkın canlı müzesinden almamaları dolayısıyladır. Bizde şimdiye kadar halk güzelduyusuna kim değer verdi? Eski Osmanlı seçkinleri, köylüleri “eşek Türk” diye aşağılarlardı. Anadolu şehirlileri de, “taşralı” sözüyle küçümsenirdi. Genel (olarak) halka verilen ad, “avam”[135] sözcüğünden başkası değildi.

İleri gelenler, yalnız sarayın kullarından oluşan Osmanlı seçkinleriydi. Halka değer vermedikleri içindir ki, bu gün bu eski seçkinler sınıfının ne dili, ne (şiir) ölçüleri, ne edebiyatı, ne müziği, ne felsefesi, ne ahlâk anlayışı, ne siyaset anlayışı, ne iktisat anlayışı; sözün kısası, hiç bir şeyi kalmadı. Türk ulusu, bütün bu şeylere yeniden, her birinin abecesinden[136] başlamak zorunda kaldı. Bu ulusun, yakın bir zamana kadar kendisine özgü bir adı bile yoktu. Tanzimatçılar ona, “Sen yalnız Osmanlı’sın. Sakın başka uluslara bakarak sen de ulusal bir ad isteme! Ulusal bir ad istediğin dakikada Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılmasına yol açarsın,” demişlerdi. Zavallı Türk, yurdumu yitiririm korkusuyla, “Vallâhi Türk değilim; Osmanlılıktan başka hiç bir toplumsal çevreye bağlı değilim,” demek zorunda bırakılmıştı. Boşo’ya[137] karşı bu sözü her gün söyleyen milletvekillerimiz vardı.

Ancak, Osmanlıcılar hiç düşünmüyorlardı ki her ne yapsalar, bu yabancı uluslar, Osmanlı topluluğundan ayrılmaya çalışacaklardır; çünkü, artık yüzlerce ulustan bireşen yapay toplulukların sürmesine olanak kalmamıştır. Bundan sonra, her ulus ayrı bir devlet olacak; kaynaşmış, içten, doğal bir toplum hayatı yaşayacaktır. Kuşkusuz, Avrupa’nın batısında beş yüz yıldan beri başlayan bu toplumsal gelişme hareketi, kesinlikle doğusunda da başlayacaktı. Dünya savaşında Rusya, Avusturya, Osmanlı İmparatorluklarının yıkılması da gösterdi ki bu toplumsal kıyâmet pek yakınmış. Acaba Türkler, bu toplumsal mahşer alanına kendilerinin de “Türk” adlı bir ulus olduklarını, Osmanlı İmparatorluğu içinde kendilerinin de özel bir yurtları ve ulusal hakları bulunduğunu bilmeyerek, anlamayarak çıkmış olsaydılar, şaşkınlıktan ne yapacaklardı? Yoksa, “Osmanlılık yıkıldığına göre, bizim artık hiç bir ulusal umudumuz, hiç bir siyasal isteğimiz kalmadı” mı diyeceklerdi? Daha önce Türkçülüğe ilgisiz kalan kimi insaf sahibi Osmanlıcılar, Wilson ilkeleri[138] ortaya atıldıktan sonra, “Türkçülük bize, Osmanlı İmparatorluğu’ndan bağımsız, özel ve ulusal bir hayatımız, sınırları etnografya bilimi tarafından çizilmiş ulusal bir yurdumuz, bu yurtta kendi kendimizi tam bir bağımsızlıkla yönetme hakkımız olduğunu, daha önce bir çoğumuzun zihnine ve ruhuna yerleştirmiş olmasaydı, bu gün durumumuz ne olacaktı?” demeye başladılar. Demek ki yalnız bir tek sözcük, kutsal ve kutlu “Türk” sözcüğüdür ki, bu alt üst oluş içinde, doğru yolu görmemizi sağladı.

Türkçüler, seçkinlere yalnız uluslarının adını öğretmekle kalmadılar, onlara ulusun güzel dilini de öğrettiler; ama, verdikleri ad gibi, bu öğrettikleri güzel dil de halktan alınmıştı; çünkü bunlar yalnız halkta kalmıştı. Seçkinler topluluğu ise, şimdiye kadar bir uyurgezer hayatı yaşıyordu. Uyurgezerler gibi iki kişilik sahibi olmuştu. Gerçek kişiliği Türk olduğu hâlde, uyurgezerlik kuruntusu içinde kendisini Osmanlı sanıyordu. Öz dili Türkçe olduğu hâlde, uyurgezerler gibi hastalık sonucu olarak yapay bir dil kullanıyordu. Şiirde de kendi içtenlikli ölçülerini bırakarak (duygularını) Acem’den aldığı taklit ölçülerle dile getiriyordu. Türkçülük, ruh hekimi gibi, uyurgezeri Osmanlı olmayıp Türk olduğuna, dilinin Türkçe ve (şiir) ölçülerinin halk ölçüleri olduğuna inandırdı. Hayır, inandırma değil; asıl sözcüklerle söylersek, onu bilimsel kanıtlarla inandırdı. Böylece de, seçkinler yapay uyurgezer durumundan kurtularak doğal biçimde düşünmeye ve duymaya başladılar.

Ancak, bu gün açıkça söylemeliyiz ki bu seçkinler, halka doğru yalnız bir tek adım atabilmişlerdir. Tamamıyla halka doğru gitmiş olmak için, halkın içinde yaşayarak, ondan ulusal kültürü tamamıyla almaları gerekirdi. Bunun için yalnız bir yol vardı ki, o da Türkçü gençlerin öğretmen olarak köylere gitmesidir. Yaşlı olanlar da, hiç olmazsa Anadolu’nun iç şehirlerine gitmelidirler. Osmanlı seçkinleri, ancak tamamıyla halk kültürünü aldıktan sonradır ki, ulusal seçkinler niteliğini alacaklardır.

Halka doğru gitmenin ikinci görevi de, halka uygarlık götürmektir; çünkü halkta uygarlık yoktur. Seçkinlerdeyse, uygarlığın anahtarları vardır; ama, halka değerli bir armağan olarak, aşağıda gösterdiğimiz gibi, Doğu uygarlığını ya da onun bir dalı olan Osmanlı uygarlığını değil, Batı uygarlığını götürmelidirler.

VI Batıya Doğru

Bir eski atalarsözü, bize şöyle diyor: “İşini bil, aşını bil, eşini bil!” Bu ilkeye benzeterek, toplumbilim de bize böyle seslenebilir: “Ulusunu tanı, ümmetini[139] tanı, uygarlığını tanı.”

Türkçülük basını ve ulusal felâketler, bize az çok ulusumuzun, ümmetimizin nelerden oluştuğunu anlattı. Bu noktalarda artık herkesin aynı biçimde düşündüğü görülüyor; ancak, hangi uygarlık topluluğundan olduğumuz konusuna gelince, bu noktada hâlâ aramızda görüş ayrılıkları, belki de gerçek anlamda anlaşmazlıklar vardır. Bundan dolayı, ulusal sorunlarımızı incelemeye başlarken, bu sorunu da çözümlemeye çalışmamız gereklidir.

Uygarlık sorununun belirsiz kalmasına yol açan nedenlerden birincisi, “uygarlık” kavramı ile “uygar olma” kavramının birbirine karıştırılmasıdır. Eski zamanlarda, toplumlar şu üç durumdan birinde sayılırdı: Vahşet,[140] göçebelik, uygarlık. Bu gün, “vahşet” sözcüğü bilim dünyasından büsbütün dışarı atıldı; çünkü eskiden “vahşî” denilen ilkel toplumların da kendilerine özgü birer uygarlıkları olduğu ortaya çıktı. Dahası, bu toplumların kimi gelişme evrelerinden geçtikleri anlaşıldığından, bunlar hakkında “ilkel toplumlar” teriminin kullanılmasından bile sakınanlar var.

Uygarlığın bütün insan toplumlarında var olduğu görülünce, bunun hayvan topluluklarını da kapsayıp kapsamadığı konusu ortaya çıkar. Uygarlık, bir takım kurumların, yâni düşünüş ve uygulama biçimlerinin toplamıdır. Hayvan toplulukları ise, organik kalıtımla (kuşaktan kuşağa) geçen içgüdülerle yönetilirler. Bunlarda işbölümü ve yaptıkları iş bile kalıtımsaldır. Yönetici, işçi, savaşçı gibi sınıflar, görevlerine gereken organlarla birlikte dünyaya gelirler. Hayvan toplumlarında gelenek ve eğitim yollarıyla (kuşaktan kuşağa) geçen kurumlara benzer hiç bir şey yoktur. Bundan dolayı, bunlarda uygarlığın ortaya çıktığını kabul etmemek gerekir. Öyleyse, uygarlık konusunda aşağıdaki iki esası gerçek olarak ileri sürebiliriz: 1) Uygarlık, bütün insan toplumlarında vardır; 2) Uygarlık, yalnızca insan toplumlarında vardır.

Uygarlık, bir takım kurumların toplamıdır, demiştik. Oysa yalnız bir ulusa özgü olan kurumların toplamına, “kültür” denilir. Yalnız bir ümmete özgü bulunan kurumların toplamına da “din” adı verildiği gibi. Bu iki kavramın karşısında, uygarlık kavramının yeri ne olabilir? Toplumbilime göre, kültürleri ve dinleri ayrı olan bir çok toplumlar arasındaki ortak kurumların toplamına da “uygarlık” adını vermemiz uygundur. Demek ki, kültür ve din bakımlarından birbirine yabancı olan toplumlar, uygarlık bakımından ortak olabilirler. Kültürdeki uyuşmazlıklar nasıl dindeki ortaklığa engel değilse, kültürün ve dinin ayrı olması da, uygarlıktaki ortaklığa engel olamaz. Örneğin Yahudilerle Japonlar gerek kültür gerek din bakımından Avrupalılara yabancı oldukları hâlde, uygarlıkça Avrupa uluslarıyla ortaktırlar.

Uygarlık konusunun belirsiz kalmasının bir nedeni de, uygarlığın yalnız bir türlü olduğunu sanmaktır; oysa uygarlık da türlü türlüdür. Örneğin, bu gün Avustralya kavimleri başka bir uygarlık çevresi, Kuzey Amerika hintlileri[141] başka bir uygarlık çevresi, Afrika aşiretleri ve Okyanusya aşiretleri de başka uygarlık çevreleri oluştururlar. İlkçağ’da Akdeniz kıyısında yaşayan uluslar arasında ortak olan bir Akdeniz uygarlığı vardı. Bundan, eski Yunan uygarlığı, Yunan uygarlığından da eski Roma uygarlığı doğdu. Bu son uygarlıktan da Doğu ve Batı uygarlıkları doğdu. Asya’nın doğusunda da bir Uzak Doğu uygarlığı vardı. Çinliler, Moğollar, Tonguzlar, Tibetliler, Çin Hindi kavimleri, hâlâ o uygarlıktandırlar.

Kazıbilim[142] bilginleri yer altındaki insan yapıtlarından tarih öncesi dönemlerin uygarlık çevrelerini bile bulup ortaya çıkarabiliyorlar. Halkbilimciler de masalların, mitlerin ve menkıbelerin, atasözlerinin bir takım uygarlık çevreleri oluşturduğunu keşfetmektedirler.

Bu sözlerden anlaşılıyor ki, uygarlık çevrelerinin de kendilerine özgü coğrafya alanları ve bu alanların belirli sınırları var. Örneğin bir masal ya da bir âlet, belirli bir noktaya kadar yayılıyor, ondan öteye gidemiyor; çünkü her uygarlık başka bir dizgeye bağlıdır. Sanki her uygarlığın başka bir mantığı, başka bir güzelduyusu, başka bir hayat anlayışı vardır. Bundan dolayıdır ki, uygarlıklar birbirine karışamıyorlar. Yine bundan dolayıdır ki, bir uygarlığı bütün dizgesiyle kabul etmeyenler, onun kimi bölümlerini alamıyorlar. Uygarlığı da, din gibi dışından değil, içinden almak gerekir. Uygarlık da tıpkı din gibidir; ona da önce inanmak ve yürekten bağlanmak gerek! Bu noktayı iyi anlamamış olan Tanzimatçıların, bizi Avrupa uygarlığına dış görünüşü taklit etmek yoluyla sokma girişimleri, bundan dolayı sonuçsuz kaldı.

Uygarlıkların coğrafya sınırları ayrı olduğu gibi, tarihsel gelişmeleri de birbirinden bağımsızdır. Bu gelişmelerin de bir başlangıcı ve bir sonu vardır. Ancak, uygarlık toplulukları, kültür topluluklarından daha geniş oldukları için, ömürleri de ötekilerin ömründen daha uzundur.

Bundan başka, bir ulus, gelişmesinin yüksek aşamalarına çıktıkça uygarlığını da değiştirmek zorunda kalır. Örneğin Japonlar, son yüzyılda Uzak Doğu uygarlığını bırakarak Batı uygarlığına girdiler.

Bu konuda en belirgin örneği Türklerde görürüz. Çünkü Türkler, toplumsal gelişmelerinin üç ayrı aşamasında birbirine benzemeyen üç türlü uygarlık topluluğuna girmek zorunda kaldılar: Türkler “kavim devleti” hayatı yaşarken, Uzak Doğu uygarlığındandılar. “Sultan devleti” dönemine geçince, Doğu uygarlığına girmek zorunda kaldılar. Bu gün “ulusal devlet” dönemine geçtikleri sırada da, içlerinde Batı uygarlığına girmeye kararlı, güçlü bir akım ortaya çıktığını görüyoruz.

Uzak Doğu uygarlığının izlerine, özellikle sözlü geleneklerden ayrılamayan câhil tabakada rastlayabiliriz. Bu tabakanın hâlâ inanmakta bulunduğu “tandırnâme”[143] hükümleri, Uzak Doğu uygarlığına esas olan inançlarla uygulamaların devamından başka bir şey değildir. Masallar, eski söylencelerle mitlerin kalıntılarıdır. Bir yandan eski Türk diniyle Uzak Doğu uluslarına özgü dinlerin karşılaştırılması, öte yandan bunların toplamı ile günümüzde bilgisiz halk arasında yaşamakta bulunan tandırnâme hükümleri ve masallar arasındaki karşılaştırmalar, bu gerçeği ortaya çıkarmaya yeter.

Bu karşılaştırma, bize Türklerin “Altay ırkı” ya da “Moğol ırkı” adları verilen topluluklarla ilgilerinin de gerçek niteliğini gösterebilir. Ârîlerden[144] daha beyaz ve güzel olan Türklerin sarı ırka bağlanması bilimsel bir esasa dayanmadığı gibi, Altay ırkı denilen kavimler topluluğunda da dil birliğinin bulunduğu henüz kanıtlanamamıştır. Öyleyse, belirsiz olarak “ırk” adı verilen bu toplulukların da Uzak Doğu uygarlığı topluluğundan başka bir şey olmaması olasıdır. Bu olasılığa göre, bizim gerek Fin-Uguriyenlerle,[145] gerek Tunguz ve Moğollarla biricik bağımız, bir zamanlar Uzak Doğu uygarlığını onlarla paylaşmamızdan ve uzun süre onları siyasal egemenliğimiz altında yaşatmamızdan başka bir şey değildir. Bu ortak hayatlar dolayısıyla, dillerimiz arasında kimi ortak sözcükler ortaya çıkmış olabilir.

Türklerin İslâm dinine girmesiyle, Doğu uygarlığına girmesi aynı zamanda oldu. Bundan dolayı, bir çoklarına göre Doğu uygarlığına “İslâm uygarlığı” demek, daha doğru görülüyor. Oysa yukarıda belirttiğimiz gibi, dinleri ayrı bulunan toplumlar, aynı uygarlığa bağlı olabilirler. Demek ki, uygarlık, dinden ayrı bir şeydir. Böyle olmasaydı, dinleri ayrı olan topluluklar arasında ortak olarak hiç bir kurumun var olmaması gerekirdi. Din, yalnız kutsal kurumlardan, yalnız inançlarla tapınılardan oluşmadığı için, bunların dışında kalan din dışı kurumlar, örneğin bilimsel kavramlarla bilimde kullanılan âletler, güzel sanat kavramları, dinin dışında ayrı bir dizge oluştururlar. Matematik, doğa bilimleri, yaşambilim,[146] ruhbilim, toplumbilim gibi deneye ve gözleme dayanan bilimler, sanâyiye ve güzel sanatlara özgü bilim ve uygulayımlar, dinlerle ilgili değildir. Bundan dolayı, hiç bir uygarlık hiç bir dinle ilişkilendirilemez. Bir “Hıristiyan uygarlığı” olmadığı gibi, bir “İslâm uygarlığı” da yoktur. Batı uygarlığını Hıristiyan uygarlığı saymak doğru olmadığı gibi, Doğu uygarlığıyla Batı uygarlığının kaynaklarını İslâm ve Hıristiyan dinlerinde değil, başka yerlerde aramak gereklidir.

Akdeniz uygarlığı, İlkçağ’da eski Mısırlıların, Sümerlilerin, Hititlerin, Asûrluların, Finikelilerin vb. yardımıyla oluşmuştu. Bu uygarlık, eski Yunanlılarda olgunlaştıktan sonra, Romalılara geçti. Romalılar bu uygarlığı egemenlikleri altına aldıkları yüzlerce ulusa aşıladıktan sonra, Doğu Roma ve Batı Roma adlarıyla iki bağımsız devlete ayrıldılar; ancak, bu siyasal ayrılık yalnız siyaset alanında kalmadı, Akdeniz uygarlığının da Doğu ve Batı adlarıyla ikiye ayrılmasına yol açtı. Avrupalılar, Batı Roma’nın mirasçısı oldukları için, Batı Roma uygarlığını benimseyerek ilerlettiler. Bundan şimdiki “Batı uygarlığı” oluştu. Müslüman Araplarsa, Doğu Roma’nın siyasal mirasçıları oldukları gibi, uygarlıkta da onların yerine geçtiler. Doğu Roma uygarlığı Müslümanların eline geçince, “Doğu uygarlığı” adını aldı. Bu savımızı kanıtlamak için Doğu uygarlığının öğelerine bir az göz gezdirelim:

Arap mimarlığının ilk modelleri Bizans mimarlığıdır. Türk mimarlığı da, bu iki mimarlığın bileşiminden doğmuştur. Aslında Araplarla Türkler, dışardan aldıkları modelleri aynen taklit etmekle kalmadılar, bu modellere dinsel inançlarının, ahlâksal ülkülerinin esiniyle özgün gelişmeler ekleyerek pek kişisel mimarlıklara sahip oldular. Bu kişiselleştirme işi, Araplarla Türklerin dinsel özyapılarının ve ulusal kültürlerinin etkisiyle gerçekleşti. Bununla birlikte, bu mimarlık anlayışlarının ilk modellerini Doğu Roma uygarlığında arama konusunda güzel sanatlar tarihçileri düşün birliği içindedirler.

Doğu’da seçkinlere özgü olmak üzere bir “dümtek müziği” vardır. Fârâbî, bu müzik uygulayımını Bizans’tan alarak Arapça’ya aktardı. Bu müzik Arab’ın, Acem’in, Türk’ün seçkin sınıfına girmekle birlikte, halkın derin tabakalarına inemedi. Yalnız, seçkinler tabakasına özgü oldu. Bundan dolayıdır ki, Müslüman uluslar mimarlıkta olduğu kadar, bu Doğu müziğinde de özgün bir kişilik gösteremediler. Türk’ün halk tabakası, eski Uzak Doğu uygarlığında yarattığı ezgileri sürdürerek ulusal bir halk müziği oluşturdu. Arapların, Acemlerin halk kesimi de eski ezgilerini sürdürdüler. Bundan dolayı Doğu müziği, Doğu’nun hiç bir ulusunda ulusal müzik niteliğini alamadı. Bu müziğe İslâm müziği denilememesi için başka bir neden daha vardır: Bu müzik, Müslüman uluslardan başka, Ortodoks ulusların, Ermenilerin, Yahudilerin de tapınaklarında söylenmektedir.

Araplar mantığı, felsefeyi, doğa bilimlerini ve matematiği Bizans’tan çeviri yoluyla aldıkları gibi; belâgat,[147] aruz,[148] dilbilgisi gibi güzelduyusal ve dille ilgili bilimlerde de oradaki yöntemleri örnek aldılar. Tıp da Hipokrates’in[149] ve Galenus’un[150] öğrencilerinden alındı. Kısacası, Araplar bilim, fen, felsefe olarak akla ve deneye dayanan her ne varsa Bizans’tan aldılar. Sonraları Acemler gibi Türkler de bu bilgileri Araplardan aldılar. Bağımsız Arap filozofları, “Meşşâî(yyûn)”[151] ve “İşrâkî(yyûn)”[152] adlarıyla ikiye ayrılmışlardı. Meşşâîler Aristoteles’in, İşrâkîler Platon’un öğrencileriydi. Dine sarılan İslâm bilgeleri de “Mütekellim”[153] ve “Mutasavvıf”[154] adlarıyla ikiye ayrılmıştı. Mütekellimler, “bölünemeyen parça”yı [yâni “atom”u] kabul ederek Demokritos ve Epikuros felsefelerinin; Mutasavvıflar da İskenderiye filozofu Plotinos’un “Yeniplatonculuk” düşüncelerinin yolundan gitmişlerdi. Pitagoras’ın, Zenon’un çevirmenleri ve izleyicileri de vardı. Bu sonuncu filozofun öğrencilerine “Revâkiyûn”[155] adı verilirdi. Muhiddin-i Arabî’nin “değişmez ilk örnekler”i,[156] Platon’un “idea”larından[157] başka bir şey değildi. Fizikötesinden başka, ahlâk, siyaset, ev yönetimi bilimleri de Aristoteles’ten alındı. Ahlâk-ı Nâsırî, Ahlâk-ı Celâlî, Ahlâk-ı Alâî gibi kitaplar, genellikle “ahlâk, siyâset, ev yönetimi” bölümlerini içerir ve hepsi Aristoteles’i taklit ederek yazılmıştır.

Doğu Roma uygarlığıyla Batı Roma uygarlığı, Ortaçağ süresince birbirinden o kadar ayrılmadılar. Müslümanlar, Doğu uygarlığını büyük değişimlere uğratamadıkları gibi, Hıristiyanlar da Ortaçağ döneminde Batı uygarlığını büyük gelişmelere ulaştıramadılar.

Ortaçağ’da, Avrupa’da yalnız iki yeniliğin ortaya çıktığını görüyoruz: Feodal şatolarda opera ortaya çıktı; Batı Avrupa’nın güney yörelerinde saygıdeğer aşk, şövalye aşkı, salon ve kadın güzelduyusu oluştu. Birinci yenilik, müziğin gelişmesiyle Batı müziğinin oluşmasına yol açtı; çünkü, eski Yunanlıların kurdukları müzik uygulayımındaki çeyrek sesler, operaya uymadığından, bırakıldı. Aynı zamanda, operanın etkisiyle tekdüze ezgiler bırakılarak müziğe armoni öğesi eklendi. İkinci yenilik de, kadınların nâmus ve kutsallıklarını yitirmeksizin toplum hayatına karışmasını sağladı. Müslümanlar harem, selâmlık, çarşaf, peçe gibi görenekleri Hıristiyan Bizans’la mecûsî[158] İran’dan almakta iken, Batı Avrupa’da kadınlar toplumsal hayata giriyorlardı. İşte Ortaçağ döneminde Doğu uygarlığı ile Batı uygarlığı arasında bu gibi küçük farklar dışında, büyük bir benzeşme görülür. Örneğin, Ortaçağ’ın İslâm mimarlığına karşılık Avrupa’da “Gotik” adıyla dinsel bir mimarlık anlayışını görürüz. İslâm dünyasının “dine dayanan felsefesi”ne karşılık, Avrupa üniversitelerinde kurulan “Skolastik” felsefeyi buluruz.

Özgür[159] felsefeye göre, gerçek bilinmez. Filozofun görevi, bu bilinmeyen gerçeği, geleneklere uymaksızın arayıp bulmaktır. Bulacağı gerçek, toplumsal geleneklere aykırı olsa da, umurunda değildir; çünkü, ona göre gerçek, her şeyden daha yararlıdır ve daha değerlidir.

Oysa bilgelere göre, bütün gerçekler bilinir; çünkü gelenekler (kuşaktan kuşağa) aktarma yoluyla değişmezlik kazanmış gerçeklerdir. Bilgenin görevi, asıl olarak bilinen bu gerçekleri akla dayanan kanıtlarla kanıtlamak ve doğrulamaktır. Yöntemlerindeki bu farktan dolayıdır ki, bilgeler, “filozof” diye adlandırılmak istemezlerdi; çünkü, filozofları “dinsiz” olarak görürlerdi.

Avrupa’nın Ortaçağ’daki kilise filozofları da hep bu kanıda idiler. Felsefe tarihinde bu düşünceye “Skolastik” adı verildi. İslâm bilgeleri gibi, Avrupa Skolastikleri de, Aristo’yu “ilk öğretmen” (olarak) seçmişlerdir. Her iki topluluğa göre de, felsefenin amacı, din ile Aristo felsefesinin uzlaştırılmasıydı.

Avrupa’da Rönesans, Reform, felsefede yenilenme, Romantizm gibi ahlâksal, dinsel, bilimsel, güzelduyusal devrimler, Ortaçağ hayatına son verdi. İslâm dünyasında bu devrimler olmadığı için, biz hâlâ Ortaçağ’dan kurtulamamışızdır. Bu bakımdan, Avrupa Skolastiğe son verdiği hâlde, biz henüz onun etkisi altındayız. Bir çok yüzyıllar koşut gittikleri hâlde, Doğu ile Batı neden ayrılmıştır? Bu konuda tarihçiler bir çok nedenler sayarlarsa da, biz toplumbilimin gösterdiği nedeni daha doğru gördüğümüzden, onu ileri süreceğiz: Avrupa’nın büyük şehirlerinde toplumsal yoğunluğun [nüfus] artması, toplumsal işlerin bölünmesini gerektirdi. Uzmanlık meslekleri ve uzmanlar ortaya çıktı. Uzmanlıkla birlikte, bireylerde, bireysel kişilik oluştu. Ruhların asıl yapısı değişti. Bu temel devrimden yeni ruha sahip; mantık ve ülkü bakımından eski insanlara benzemeyen yeni insanlar doğdu. Bunların ruhundan fışkıran yeni hayat, eski çevrelere sığamazdı. Bundan dolayı, eski çevreler kırıldı, parçalandı; serbest kalan yeni hayat, yaratıcı gücünü her yana yönelterek, her alanda yükseldi, gelişmeleri sağladı; özellikle büyük sanayiyi yaratarak, çağdaş uygarlığın simgesini ortaya koydu.

Doğu’da ise, toplumsal yoğunlukta ileri gitmiş [kalabalık nüfuslu] büyük şehirler oluşmamıştı. Var olan büyük şehirler ise, nüfusça türdeş olmadıkları gibi, kaynaşıp görüşme olanaklarından, dolayısıyla da mânevî yoğunluktan yoksundular. Bu yoksunluklar dolayısıyla Doğu’da ne iş bölümü, ne uzmanlık, ne bireysel kişilik, ne de büyük sanayi oluşamadı. Yeni bir ruha, yeni bir hayata ulaşamadıkları için, Doğu ulusları, zorunlu olarak uygarlıklarını Ortaçağ’daki biçiminden daha ileri götüremediler; çünkü, durağanlık yasası gereğince, bir etken onu değiştirmedikçe her şey olduğu gibi kalır.

Bununla birlikte, Batı ve Orta Avrupa, Ortaçağ uygarlığından kurtulduğu hâlde, Doğu Avrupa’da yaşayan Ortodoks uluslar hâlâ bu uygarlıktan kurtulamamışlardı. Ruslar, tâ Deli Petro[160] zamanına kadar Doğu uygarlığında kaldılar. Deli Petro, Rusları Doğu uygarlığından çıkararak, Batı uygarlığına sokmak için çok sıkıntılar çekti. Bir ulusun Doğu uygarlığından Batı uygarlığına geçmesi için ne gibi yöntemler izlemesi gerektiğini anlamak için, Deli Petro’nun yenileşme tarihini incelemek yeter. Ruslar yeteneksiz görünürken, bu zorla girişilen yenileşmeden sonra, hızla gelişmeye başladılar. Doğu uygarlığının gelişmeye engel, Batı uygarlığının ilerlemeye etmen olduğuna, bu tarihsel olay da bir kanıt değil midir?

Avrupa uygarlığının temeli, “iş bölümü”dür demiştik. İş bölümü, Avrupa’da yalnız el sanatlarını, yalnız iktisadî meslekleri birbirinden ayırmakla kalmadı; bilimler alanında da iş bölümü ortaya çıkarak, her bilimin ayrı uzmanları yetişmeye başladı.

Güzel sanatlar alanında da iş bölümü kendisini göstererek, daha önce aynı kişide birleşebilen sanatları birbirinden bağımsız uzmanlıklara ayırdı. Toplumsal hayatın türlü dalları da iş bölümü ile birbirlerinden ayrıldılar.

Siyasal güçler “yasama”, “yargı” ve “yürütme” adlarıyla üçe ayrıldığı gibi, siyasal örgütle dinsel örgüt de birbirinden ayrıldı. İş bölümünün bu görünümünden adâlet örgütü güçlendiği gibi, ekonomik, bilimsel, sanatsal etkinlikler de son derece yetkinleşti. Bundan dolayı, Müslüman uluslar, daha önce Avrupalılara askerî ve siyasal güç bakımından eşit, hattâ kimi zaman üstünken, Avrupa’da iş bölümünün yarattığı gelişmelerin sonucu olarak, onlara oranla gittikçe zayıf bir konumda kalmaya başladılar.

Gerek askerlikte, gerek siyâsette iki toplumun birbiriyle savaşabilmeleri için, iki tarafın aynı silâhlarla donanmış olması gerekir. Avrupalılar, sanayideki olağanüstü gelişmeleri sâyesinde, tank gibi, zırhlı otomobil gibi, uçak, dretnot ve denizaltı gibi korkunç savaş gereçleri yapabildikleri hâlde, bunlara karşılık biz, yalnız sıradan top ve tüfek kullanmak zorundayız. Böylece, İslâm dünyası Avrupa’ya karşı sonuna kadar nasıl direnebilecek? Gerek dinimizin, gerek yurdumuzun bağımsızlığını nasıl savunabileceğiz?

Bu dinin ve yurdun karşı karşıya olduğu tehlikeler karşısında, yalnız bir kurtuluş yolu vardır ki, o da bilimlerde, sanayide, askerlik ve hukuk örgütlerinde Avrupalılar kadar ilerlemektir, yâni uygarlıkta onlarla eşit olmaktır. Bunun için de tek bir yol vardır: Avrupa uygarlığına tam olarak girmek.

Bir zamanlar, Tanzimatçılar da bunun gerekli olduğunu anlayarak, Avrupa uygarlığını alma girişiminde bulunmuşlardı; ancak onlar, aldıkları şeyleri yarım alıyorlar, tam almıyorlardı. Bundan dolayıdır ki, ne bir gerçek üniversite yapabildiler, ne uyumlu bir adliye örgütü kurabildiler. Tanzimatçılar, ulusal üretimi çağdaşlaştırmadan önce tüketim biçimlerini; yâni giyim, beslenme, bina ve mobilya alışkanlıklarını değiştirdikleri için, ulusal sanatlarımız tamamıyla ortadan kalktı; buna karşı yeni biçimde Avrupa benzeri bir sanayinin en küçük bir parçası bile oluşamadı. Bunun nedeni, yeterince bilimsel inceleme yapmadan, esaslı bir ülkü ve kesin bir program ortaya koymadan işe başlamak ve her işte yarım önlemli olmaktı.

Tanzimatçıların büyük bir yanılgısı da, bize Doğu uygarlığıyla Batı uygarlığının bireşiminden bir kültür karışımı yapmak istemeleriydi. Dizgeleri büsbütün ayrı ilkelere dayanan iki karşıt uygarlığın bağdaşamayacağını düşünememişlerdi. Hâlâ, siyasal yapımızda var olan ikilikler, hep bu yanlış davranışın sonuçlarıdır: İki türlü mahkeme, iki türlü okul, iki türlü vergi, iki türlü bütçe, iki türlü yasa.

Kısacası, bu ikilikler saymakla tükenmez. Medrese ile okul bir ikilik yarattığı hâlde, her okulun içinde de yine bu türden ikilikler vardı. Yalnız Harbiye ile Tıbbiye’de, özellikle Avrupa yöntemli öğretim yapılıyordu. Bundan dolayıdır ki, bu gün ulusal hayatımızı kurtaran büyük kumandanlarla bireysel hayatlarımızı kurtarabilecek bilgin hekimlerimiz var. Bu iki meslek sahipleri içinde Avrupa’daki meslektaşlarına eş değerde uzmanlar yetişmesi, özellikle Harbiye ve Tıbbiye okullarının ikilikten uzak kalması sâyesindedir. Yeniçerinin savaş uygulayımıyla, hekimbaşının tıp uygulayımı bu okullara girmiş olsaydı, bu günkü şanlı kumandanlarımızla ünlü doktorlarımıza sahip olabilecek miydik?

İşte bu iki okulun durumu, bizim için yapacağımız eğitim devriminde bir örnek olmalıdır.

Doğu uygarlığını Batı uygarlığıyla bağdaştırmaya çalışmak, Ortaçağ’ı Yeniçağ’da yaşatmak demektir. Yeniçerilikle Nizâmiye askerliği nasıl uzlaşamazsa, hekimbaşılıkla bilime dayanan tıp nasıl uyuşamazsa, eski hukukla yeni hukuk, eski bilimle yeni bilim, eski ahlâkla yeni ahlâk da öyle uyuşamaz; yazık ki yalnız askerlikle tıp alanındaki yeniçerilik kaldırılabildi; öteki mesleklerdeki yeniçerilikler, Ortaçağ hortlakları kılığında hâlâ yaşamaktadırlar.

Bir kaç ay önce, Türkiye’yi Milletler Cemiyeti’ne[161] sokmak için İstanbul’da bir dernek kurulmuştu. Oysa Avrupa uygarlığına kesin olarak girmedikçe, Milletler Cemiyeti’ne girmemizin ne yararı olabilecekti? Kapitülasyonlarla siyasal müdâhalelere mahkûm edilmek istenilen bir ulus, Avrupa uygarlığının dışında sayılan bir ulus demektir. Japonlar Avrupalı bir ulus sayıldıkları hâlde, biz hâlâ Asyalı bir ulus sayılmaktayız. Bunun nedeni de, Avrupa uygarlığına tam olarak girmeyişimizden başka ne olabilir? Japonlar dinlerini ve ulusallıklarını korumak koşuluyla Batı uygarlığına girdiler. Bu sâyede, her bakımdan Avrupalılara yetiştiler.

Japonlar böyle yapmakla dinlerinden, ulusal kültürlerinden hiç bir şey yitirdiler mi? Asla! O hâlde, biz niçin duraksıyoruz? Biz de Türklüğümüzü ve Müslümanlığımızı korumak koşuluyla Batı uygarlığına kesin olarak giremez miyiz? Batı uygarlığına girmeye başladığımız günden beri değiştirdiğimiz şeyleri inceleyelim; bakalım, bunlar arasında dinimizle, ulusallığımızla ilgili şeyler var mı? Örneğin, rûmî takvimi[162] bırakarak bunun yerine Batı takvimini aldık. Rûmî takvim, bizim için kutsal bir şey miydi? Rûmî takvim Rumların, yâni Bizanslıların takvimidir. Bunu kutsallaştırmak gerekliyse, onlar kutsallaştırmalıdırlar. Rûmî saati[163] bırakıp Batı[164] saatini kabul etmemiz de aynı şeydir.

Aristoteles’in uslamlama mantığını bırakarak Descartes’la Bacon’ın tümevarım mantığını ve bu mantıktan doğan “yöntembilim”i[165] almanın, dinimize ve kültürümüze ne zararı olabilir!

Eski gökbilim[166] yerine yeni gökbilimi, eski fiziğe karşılık yeni fiziği, eski kimyaya bedel yeni kimyayı almakla ne yitiririz? Hayvanbilimle, bitkibilimle, yerbilimle[167] ilgili eski kitaplarımızda ne kadar bilgi bulabiliriz? Doğu’da bulunmayan yaşambilimi,[168] ruhbilimi, toplumbilimi Batı’dan almak zorunda değil miyiz? Daha önce, eski bilimlerimizin tümünü Bizans’tan almıştık. Şimdi Rumların bilimlerini Avrupa bilimleriyle değiştirirsek, din ve kültür bakımından ne yitiririz? Bu örnekler sonsuzca uzatılırsa görülür ki, Doğu uygarlığı adına bırakacağımız şeyler, hep Bizans’tan aldığımız şeylerdir. Bu yönler açıkça ortaya konulursa, Doğu uygarlığını bırakarak Batı uygarlığına girmemize, artık kimse içtenlikle karşı çıkamaz.

Uygarlık sorununun çözümü, başka bir yönden de, ülkemizde ivedi bir nitelik almıştır. Öteden beri ülkemizde bir “öğretim sorunu”, bir “eğitim sorunu” var. Bu sorun, bir çok çalışmalara ve özen göstermelere karşın bir türlü çözümlenemiyor. Bu sorunun niteliği enine boyuna incelenirse görülür ki, eğitim sorunu da uygarlık sorununun bir parçasıdır; asıl sorun çözümlenince “ulusal eğitim ve öğretim” sorunu da kendiliğinden çözümlenmiş olacaktır.

Gerçekten de, yurdumuzda gerek uygarlıkça gerek eğitimbilimce[169] birbirine benzemeyen üç tabaka vardır: Halk, medreseliler, okullular. Bu üç sınıftan birincisi hâlâ Uzak Doğu uygarlığından tamamıyla ayrılamamış olduğu gibi, ikincisi de henüz Doğu uygarlığında yaşıyor. Yalnız üçüncü sınıftır ki Batı uygarlığının kimi bilimsel bilgilerine ulaşabilmiştir. Demek ki milletimizin bir bölümü İlkçağ’da, bir bölümü Ortaçağ’da, bir bölümü de Yakınçağ’da yaşamaktadır. Bu ulusun böyle üç yüzlü bir hayat yaşaması “olağan” olabilir mi?

Bu üç tabakanın uygarlıkları ayrı olduğu gibi, eğitimbilimleri de ayrıdır. Bu üç eğitim yöntemini birleştirmedikçe, gerçek bir ulus olmamız mümkün müdür? Eğitim ve öğretimimizi “halk bilgisi”, “medrese bilgisi” ve “okul bilgisi” diye üç bölüme ayırabiliriz. Âşık kitaplarıyla halk masalları, koşmaları, atasözleri, tandırnâme hükümleri birinci bölümü; Arapça ve Farsça’dan çevrilen kitaplar ikinci bölümü; Avrupa dillerinden aktarılanlar da üçüncü bölümü oluşturur. Uygarlıklarımızı birleştirirsek, eğitimimizi ve eğitimbilimimizi de birleştirmiş; ruh bakımından, düşünce bakımından uzlaşmış bir ulus olacağız. O hâlde, bu işte daha bir süre ihmal göstermek, kesinlikle uygun değildir.

Özetlersek; yukarıdaki açıklamalara göre, toplumsal inanç kitabımızın birinci ilkesi şu cümle olmalıdır: Türk ulusundanım, İslâm ümmetindenim, Batı uygarlığındanım.

VII Tarihsel Maddecilik
ve Toplumsal Ülkücülük

Toplumsal olguların yorumlanmasında ve açıklanmasında birbirine hem yakın, hem de uzak olan iki toplumbilim dizgesi [sistemi] vardır: Bunlar, “tarihsel maddecilik” ve “toplumsal ülkücülük” dizgeleridir. Bunlardan birincisi Karl Marx[170] tarafından, ikincisi Emil Durkheim[171] tarafından ortaya atıldı.

İlk bakışta, bu iki dizgenin birbirine yakın olduğunu görürüz; çünkü, ikisi de toplumsal olguların, doğal nedenlerin sonuçları olduğunu; maddesel, hayatsal ve ruhsal olgular gibi doğa yasalarına uymak zorunda olduğunu ilke olarak kabul ediyor. Bu görüşe, bilim dilinde “gerekircilik”[172] adı verilir.

Ama, bu noktadan sonra, bu iki toplumbilim dizgesi birbirinden uzaklaşmaya başlar: Karl Marx, gerekircilikte bir tür tekel ileri sürer; toplumsal olgular arasında “neden” olabilme ayrıcalığı, yalnız ekonomik olgularla sınırlıdır; öteki toplumsal olgular, örneğin dinsel, ahlâksal, sanatsal [güzelduyusal], siyasal, dilsel, akılsal olgular, asla “neden” olamazlar, yalnız “sonuç” olabilirler. Bundan dolayı da, Karl Marx’a göre ekonomik olguların dışında olan bütün toplumsal olgular, “gölge olgular”[173] niteliğindedir. Bir şeyin “gölge olgu” olması, başka şeyler üzerinde hiç bir etkisi bulunmaması demektir. İnsanın gölgesi, yaptığı işlerde etkili olabilir mi? Şüphesiz olamaz. İşte gölge olgular da, bizim arkamızdan gelen şu etkisiz gölgeler gibidir. Demek ki Marx’a göre, yalnız ekonomik olgular gerçektir; öteki toplumsal kurumlar gerçek olmadıkları gibi, olgu bile değildirler; bunlar, ancak ekonomik olguların sonuçları ve gölgeleridirler.

Örneğin Karl Marx, dinlerin ortaya çıkışını, türlü mezheplere ayrılmasını, dindarların zâviyeleriyle[174] mutasavvıfların tekkelerinin ortaya çıkmasını, yenilikler yapılmasını, dinle devletin ayrılmasını, yalnız üretim biçimlerinin değişmesiyle açıkladığı gibi; ahlâksal, hukuksal, siyasal, sanatsal, ekonomik, akılla ilgili bütün ülkülerin ve geleneklerin doğmasını, büyümesini ve ölmesini de yine aynı ekonomik olguların neden olmasıyla açıklamaya çalışmıştır.

Durkheim’ın kurduğu toplumbilime göre, böyle bir tekel doğru değildir. Ekonomik olguların başka toplumsal olgulardan hiç bir farkı yoktur. Ekonomik kurumlar nasıl bir olgu ve gerçekse; dinsel, ahlâksal, sanatsal vb. gibi öteki toplumsal kurumlar da birer doğal olgudur, birer gerçektir. Bu sonkileri, eşyanın gölgelerine benzeterek, (bunları) “gölge olgular” diye adlandırmak, nesnel gerçeklikten ayrılmak demektir.

Fizikte, kimyada, yaşambilimde gölge olgular olmadığı hâlde, toplumbilimde neden bulunsun? Gerçi bir zamanlar, Moseley gibi kimi ruhbilimciler “bilinç”e gölge olgu adını veriyor ve bilincin ruhsal olgular üzerinde hiç bir etkisi bulunmadığını ileri sürüyorlardı; ancak Alfred Foullée, Ribot James, Höffding, Bergson, Pierre Janet, Binet, Paulhan gibi yeni ruhbilimciler bu görüşü bilimsel kanıtlarla, kesin olarak yıktılar. Artık ruhbilim alanında “gölge olgu” terimi kalmadı.

Bundan başka, toplumsal olgular arasında yalnız ekonomik kurumları gerçek saymak, örneğin fizyolojik olgular arasında yalnız mideyle ve sindirim borusuyla ilgili olguları gerçek sayıp, öteki yaşamsal olguları bunların gerçek olmayan ve etkisiz gölgeleri saymak gibidir. Böyle bir kuramı, hiç bir fizyoloji bilgini kabul edebilir mi?

Karl Marx bu tekelciliği kuramsal alanda bırakmayarak, uygulama alanına da götürmekle ikinci bir yanılgıya düşmüştür. Marx’a göre halk, yalnız işçi sınıfından oluşmaktadır. Dolayısıyla işçi sınıfı, öteki sınıfları ortadan kaldırmak zorundadır; oysa, halk “genel” anlamda (bir terim) olduğundan, hukukça birbirine eşit olmayı kabul eden bütün sınıfların toplamı demektir. Gerçekten de genelle eşit olmayı kabul etmeyen emperyalist, aristokrat, feodal sınıfları halkın dışında görmek, doğrudur. Burjuvalarla aydınlar arasında da, hukuk bakımından herkesle eşit olmayı kabul etmeyen sınıflar varsa, halk çevresinin dışında kalmalıdırlar; ancak, hukuk bakımından genelin eşit olduğunu kabul edenler, hangi meslek topluluğundan olurlarsa olsunlar, halktandırlar.

Durkheim’ın toplumbiliminde, öteki toplumsal olgular ekonomik olgulara neden olabildiği gibi, ekonomik olgular da başka toplumsal olgulara neden olabilirler. Görüyoruz ki Durkheim sosyolojisi, ekonomik olguların önemini ve değerini inkâr etmiyor. Gittikçe ekonomik olguların toplum içindeki değerinin arttığını; dahası, çağdaş toplumlarda ekonomik hayatın toplumsal yapıya esas olduğunu ortaya atan, Durkheim’dır. Durkheim’a göre, ilkel toplumlardaki dayanışma, yalnızca toplumsal bilinçte oluşan mekanik dayanışmadır. Bunlar, birbirine benzeyen oba, oymak, boy, il gibi bölmelerden oluştuğu için, Durkheim tarafından “parçalı[175] toplumlar” diye adlandırılmışlardır.

Gelişmiş toplumlardaysa, birinci türdeki dayanışmadan başka, bir de toplumsal iş bölümünden doğan organik dayanışma vardır. Durkheim, bunlara da “örgütlenmiş[176] toplumlar” adını vermiştir.

Bilinmektedir ki iş bölümü, ekonomik hayatın da temelidir. Çağdaş toplumlarda dinsel, siyasal, bilimsel, sanatsal ve ekonomik topluluklar, iş bölümünden doğmuş olan uzmanlık ve meslek topluluklarıdır. Öyleyse, Durkheim’ın ekonomik hayata da hak ettiği yeri ve önemi tamamıyla vermiş olduğunu kabul etmek gerekir.

Bununla birlikte, Durkheim da bütün ekonomik olguları bir tek asla indirgiyor: Bu biricik asıl, “toplumun ortak tasarımları”dır.[177] Bu terim, tanımlamadan çok, örneklerle açıklığa kavuşturulabilir. Dolayısıyla, bir kaç örnek göstererek “toplumun ortak tasarımları”nın ne demek olduğunu anlatmaya çalışacağım:

Örneğin Meşrutiyet’ten önce de ülkemizde işçiler vardı; ama bu işçilerin ortak bilincinde “Biz işçi sınıfını oluşturuyoruz” düşüncesi yoktu. Bu düşünce bulunmadığı için, o zaman ülkemizde bir işçi sınıfı da yoktu. Yine Meşrutiyet’ten önce ülkemizde bir çok Türkler vardı; ama bunların ortak bilincinde “Biz Türk ulusuyuz” kavramı bulunmadığı için, o zaman Türk ulusu da yoktu; çünkü bir topluluk, bireylerinin ortak vicdanında bilinçli olarak kavranılmadıkça, toplumsal bir topluluk niteliğini alamaz. Bunun gibi, asıl olarak Türkçe kökenli bir sözcük Türk halkının dil bilincinde artık yaşamıyorsa, Türkçe bir sözcük olma niteliğini de, toplumsal bir olgu olma değerini de yitirmiş demektir. Bunun gibi, aslında Türk töresinde bulunan bir gelenek de, Türk halkının ahlâk bilincinde artık bilinmiyor ve duyulmuyorsa, o da gerek toplumsal bir olgu olma, gerekse Türk ahlâkında bir öğe (olarak) bulunma niteliğini yitirmiş demektir.

Bu sözlerden anlaşılıyor ki, toplumsal olgular, kesinlikle içinde doğdukları topluluğun ortak toplumsal vicdanında bilinçli algılamalar olarak bulunmalıdırlar. İşte, ortak toplumsal vicdandaki bu bilinçli algılamalara “toplumun ortak tasarımları” adı verilir.

Toplumun ortak tasarımları, Marx’ın sandığı gibi, toplumsal hayatta etkili olmayan gölge olgulardan değildir; tam tersine, bütün toplumsal hayatlarımız, bu tasarımların etkilerine göre biçimlenir. Örneğin, biz Türkiyelilerin ortak bilincimizde “Türk ulusundanız, İslâm ümmetindeniz, Batı uygarlığındanız” tasarımları apaçık görünüşler gibi geçerli olmaya başlayınca, bütün toplumsal hayatlarımız değişmeye başlayacaktır. “Türk milletindeniz” dediğimiz için; dilde, sanatta, ahlâkta, hukukta, hattâ dinde ve felsefede Türk kültürüne, Türk zevkine, Türklük bilincine göre bir özgünlük, bir kişisellik göstermeye çalışacağız. “İslâm ümmetindeniz” dediğimiz için gözümüzde en kutsal kitap, Kur’an-ı Kerîm; en kutsal insan, Hazret-i Muhammed; en kutsal tapınak, Kâbe; en kutsal din, İslâmlık olacaktır. “Batı uygarlığındanız” dediğimiz için de; bilimde, felsefede, fenlerde ve başka uygarlık alanlarında tam bir Avrupalı gibi davranacağız.

Toplumun ortak tasarımları, yalnız topluluk kavramlarına özgü değildir. Mitler, söylenceler, masallar, efsaneler, fıkralar, inançlar; ahlâksal, hukuksal, bilimsel, ekonomik kurallar; bilimsel ve felsefî görüşler de toplumun birer ortak tasarımıdır. İnancın ve kuramın karşıtı sayılan törenler ve uygulamalar bile, önce zihinde tasarlanıp sonra yapıldıkları için, aslında toplumsal birer ortak tasarımdır.

Bireysel düşünceler, her bireyin kendisine özgü olan düşünceleri demektir. “Toplumun ortak tasarımları” ise, her toplumun bütün bireyleri arasında ortak bulunan, daha doğrusu ortak vicdanında bilinçli (olarak anlaşılmış) ve kavranılmış bulunan “zihinsel (düşünce) biçimleri”dir.[178] Bireysel düşüncelerin, aslında toplum üzerinde hiç bir etkisi yoktur; ancak, bireysel düşünceler, toplumsal bir güce kuvvete dayanarak ortak toplumsal bir tasarım niteliğini aldığı zaman, toplumsal hayatta büyük bir etken olur; Örneğin, büyük bir mânevî nüfuza sahip bulunan bir kurtarıcı ne düşünürse, düşünceleri bir az sonra, genelin ortak düşüncesi sırasına geçer. Doğallıkla, bireysel düşünceler bu nitelikte olursa, toplumsal hayatta her an etkindir. Bir ulus, büyük başarılarıyla dehâsını, özverirliğini, kahramanlığını eylemli olarak kanıtlamış büyük bir insana sahip olduğu zaman, onun, ortak toplumsal tasarımlar yaratma gücüyle her türlü yeniliği kolayca gerçekleştirebilir. İşte biz bu gün, böyle bir dehâ hazinesine sahibiz. Sıradan bireylerin, bilimde büyük bilgileri, uygulamada yüksek güçleri ve eylemleri olsa bile asla başarılı olamayacakları yenilik ve gelişmeleri, kamunun vicdanında kurtarıcı ve dâhi (olarak) tanınan böyle bir kişi bir sözle, bir nutukla, bir bildirgeyle gerçekleştirebilir.

Toplumun ortak tasarımları, büyük bunalımlar sırasında pek şiddetli coşkunluklarla hâlelenerek son derece büyük bir güç kazanırlar. Toplumun ortak tasarımları, asıl ülkü durumunu kazandıktan sonradır ki, gerçek devrimlerin etmeni olurlar. Örneğin Türkçülerin ortaya attıkları Türkçülük düşüncesi, gençliğe özgü topluluksal bir tasarımdı; bu topluluksal tasarımı bütün Türk ulusuna yayarak onu bir ülkü durumuna getiren Trablusgarp, Balkan savaşlarıyla, Cihan savaşındaki[179] felâketler olmakla birlikte, bu ülküye resmîlik veren ve onu eylemli olarak uygulayan da, ancak Gâzi Mustafa Kemal Paşa hazretleridir.

Bu örneklerden de anlaşılıyor ki Durkheim, ülkücülüğü toplumun coşkulu durumlarıyla, yâni toplumbilimle açıklıyor. Ona göre, bütün toplumsal olgular, ülkülerden ya da onların hafif dereceleri olan ortak toplumsal tasarımlardan doğar.

Aslına bakılırsa, her toplumsal tasarım, az çok bir değer duygusuyla karışıktır. Toplumsal kurumların kimini kutsal, kimini iyi, kimini güzel, kimini doğru sayarız. Kurumların bu sıfatlarla adlandırılmaları, onların duygulardan, coşkulardan, tutkulardan arınmış olmadığını gösterir. Aslında biz, hangi şeye karşı dinsel bir coşku duyarsak, onu “kutsal”; hangi şeye karşı güzelduyusal bir coşku duyarsak, onu “güzel”; hangi şeye karşı akılsal bir coşku duyarsak, onu “doğru” diye değerlendiririz. Demek ki bütün toplumsal tasarımlarda, ülkü niteliği bulunmaktadır.

Ortak toplumsal tasarımlar, yâni ülküler, bütün toplumsal olguların nedenleri olmakla birlikte, kendilerinin de doğması, güçlenmesi, zayıflaması, ölmesi bir takım toplumsal nedenlere bağlıdır. Bu nedenler, toplumsal yapıda ortaya çıkan değişmelerdir. Durkheim’a göre; toplumsal olguların ilk nedenleri, toplumun nüfusunun, (nüfus) yoğunluğunun, (bu nüfusun birbirine) karışması ve kaynaşmasının, iş bölümünün artıp eksilmesi gibi, toplumsal mâneviyâtla, toplumsal biçimbilimle[180] ilgili olgulardır.

Türkçülük akımının ortaya çıkışı da, toplumsal bir olgudur. Bu olgunun açıklamasında da “tarihsel maddecilik” ve “toplumsal ülkücülük” düşünceleriyle ilgili iki karşıt kuram karşısındayız. Birinci kurama göre, Türkçülük yalnız ekonomik nedenlerden doğdu. İkinci kurama göre, Türkçülük akımının doğması da, toplumsal yapının değişime uğramasından ileri geldi.

Eskiden ülkemizde başlıca iki dinsel topluluk vardı. Birincisi halifeliğin çevresinde toplanan Müslüman ümmeti; ikincisi Rum patrikhanesinin çevresinde toplanan Hıristiyan ümmeti idi. Eğer dinler eski güçlerini aynı şiddetle sürdürebilselerdi, bu topluluklar dağılmayacaktı.

Ancak, şehirlerde toplumsal (nüfus) yoğunluğunun artması yüzünden toplumsal iş bölümü, önce doğmaya, sonra da gittikçe derinleşmeye başladı. İş bölümü, meslek topluluklarını ve meslek toplulukları da mesleksel bilinçleri doğurduğundan, eski zamanlarda gerek Müslümanlar topluluğunda, gerek Hıristiyanlar topluluğunda biricik egemen (olarak) bulunan bu iki toplumsal bilinç zayıflamaya başladılar. Toplumsal bilinçlerinin zayıflaması, onlara dayanan toplulukların genel dayanışmalarını da bozdu. Yeni doğan gazete ile okul, edebiyat ile şiir de, anlamı anlaşılmayan topluluk dili yerine toplum dilini geçirdi.

Böylece gerek Müslümanların gerek Hıristiyanların topluluksal bilinçleri, topluluksal tasarımları ve düşünceleri değişti. Daha önce, her birey dinsel topluluğunu bir toplumsal organizma ve kendisini onun ayrılmaz bir organı (olarak) görürken, şimdi toplumsal organizma olarak yalnızca (aynı dili konuşan) kendi dilsel toplumunu görmeye, kendisini yalnızca onun ayrılmaz bir organı saymaya başladı. İşte, dinsel toplulukların çöküşüyle, onların yerine dilsel toplumların geçmesi böyle oldu. Rum patrikhanesi topluluğundan önce Ermenilerin, sonra Ulahların,[181] Sırpların, Bulgarların, hattâ bağımsızlık kazanan Yunanlıların ayrılmaları ve bir bölümünün “eksarhlık”[182] adıyla bu ayrılışa daha belirgin bir biçim vermeleri, bu savımıza canlı bir kanıttır.

Bu dilsel toplumların “Osmanlılık” adı verilen siyasal topluluktan ayrılmaları, dinsel topluluklarından ayrılmalarından sonra olması da, ilk nedenin siyasal olmayıp yalnızca kültürel olduğunu gösterir.

Aslında, dil ve kültür toplulukları olan uluslar, eski zamanlarda da vardı; ancak, iki türlü emperyalizm, dinsel ve siyasal emperyalizmler, onları iki topluluğun içinde, yâni saltanat ve ümmet çemberleri arasında hapsetmişti. Bu toplulukların çemberleri güçlerini yitirdikçe, hapsedilmiş toplulukların özgür olmak için mücadele etmeye girişmeleri doğaldır. İşte, ülkemizde önce dinsel eksarhlıklar, sonra da siyasal özerklikler ve bağımsızlıklar biçiminde ortaya çıkan ulusallaşma akımları böyle gelişti.

Müslüman kavimler arasındaki ulusallaşma akımları da aynı biçimde ortaya çıktı. Örnek olarak Arnavutları alalım. Başkımcılık’ın[183] merkezi olan Toskalar, eski zamanlardan beri Bektaşîliğe sapmakla, dinsel topluluktan uzaklaşmışlardı. Bunlar, önce yüzyılın gereksinmeleri sırasına geçen okul ve basın(dan), şiir ve edebiyattan paylarına düşeni almak için kendi dillerini kullanmak istediler. Bunun için önce bir yazı kabul etmek gerekti. Kabul ettikleri yazının “Lâtince” olması da gösteriyor ki, Toskalar (daha) başlangıçta dinsel topluluktan ayrılmışlardı. Bir zamandan beri zayıflamaya başlayan dinsel dayanışmalarının yerine, kültürel bir dayanışmayı geçirmeye çalışıyorlardı. Araplarda ve Kürtlerde de ulusallaşma akımı önce kültürel olarak başladı. Bu akımların siyasal bir nitelik olması, ikinci aşamaları; ekonomik bir nitelik olması da, üçüncü aşamalarıdır.

Türkçülüğe gelince; bunun da kültürel bir biçimde başladığını biliyoruz; Türkçülüğün ilk babalarından biri, en eski dârülfünûnumuzun;[184] ikincisi de askerî okullarımızın kurucusudur. Medrese[185] güçlü olsaydı darülfünûn kurulamayacaktı. Yüzyıllarca medresenin silâhlı gücü niteliğini sürdüren yeniçerilik var iken de askerî okullar kurulamazdı. Demek ki toplumsal iş bölümünün bir sonucu olarak Türklerde de ümmet topluluğunun dayanışma gücü artık zayıflamaya başlamıştı. Sultan Abdülâziz[186] döneminin sonlarında Encümen-i Dâniş’le[187] darülfünûnun kuruluşu ve askerî okullara yeni bir düzen verilmesine girişilmesi, bu zayıflamanın sonuçlarıdır. Bu yeni kurumların başında bulunan Ahmet Vefik Paşa ile Süleyman Paşa, çözülmeye başlayan ümmet ve saltanat toplulukları içinde pusulasız kalan ulusları dil, kültür, tarih bakımlarından dayanışmalarla yeniden güçlendirmek ve gençleri bu yeni ülkülere göre eğitmek gereksinmesini duydular. Bundan sonra, yirmişer yıl ara ile doğan tasfiyecilik ve yeni dil akımları da, Türkçülük ülküsünde özellikle dil ile kültürün etken olduklarını gösterir. Gerçekten de, Türkçülüğün sonlarına doğru “ulusal ekonomi” ülküsü de doğdu; ancak bu kuramı ortaya atanlar, ne iktisatçılıkla, ne de ticâretle uğraşanlardı. Ulusallığın; ulusal hukuk, ulusal ahlâk, ulusal eğitim, hattâ ulusal felsefe gibi türlü yönlerini arayan(lar), kültürcü Türkçülerdi. Ulusal ekonomi de, Türklerde önce çıkar gözetmeyen bir ülkü olarak doğdu ve salt kuramsal olarak ülkemizin ekonomik gerçeğini, yâni tarımımızın, sanâyimizin, ticâretimizin türlü alanlarında uygulanan hukuksal yönetim biçimleriyle uygulayımsal biçimleri aramaya başladı. Ulusal ekonomimiz, ancak ekonomik gerçekliğimiz incelendikten sonradır ki ekonomik olgularımızdan sağlıklı ve sağlıksız olanlarını ayırt edebilecek ve ancak o zaman, ekonomik hastalıklarımızın iyileştirilmesi için rapor ya da reçete verebilecekti. Ancak, ne yazık ki, Cihan Harbi kuramsal incelemeleri durdurarak, türlü yollarla edimsel[188] uygulamaların ortaya çıkmasına yol açtı. Ulusal ekonomi, ticarî bir vurgun aracı değil, bilimsel bir okuldur.[189] Almanya’da bu okulun kurucusu Friedrich List’tir. Durkheim, List’in ulusal ekonomi konusundaki yapıtına “Nesnel yöntemle yazılmış, gerçeğe dayanan ilk ekonomi kitabı budur,” diyor. Ama bu millî ekonominin bilimi, her yerde ulusal ülküden önce değil, sonra doğar.

VIII Ulusal Bilinci Güçlendirmek

Toplumsal nitelikteki topluluklar, başlıca üç bölüme ayrılır: Aile toplulukları, siyasal topluluklar, meslek toplulukları. Bunlar arasında en önemli olanı, siyasal topluluklardır; çünkü, siyasal bir topluluk, kendi başına yaşayan bağımsız bir kuruluştur. Aile topluluklarıyla meslek topluluklarıysa, bu kuruluşların (bütünleyici) parçaları, bölümleri niteliğindedir. Yâni siyasal topluluklar birer toplumsal organizmadır; aile toplulukları bu organizmanın hücreleri; meslek toplulukları da, organları niteliğindedir. Bundan dolayıdır ki aile ve meslek topluluklarına, “ikincil topluluklar” adı verilir.

Siyasal topluluklar da, başlıca üçe ayrılır: Sop, topluluk, toplum.[190]

Sop, bir kavimden yalnız küçük bir bölümün siyasal bir kuruluş durumunu almasıyla oluşur. Örneğin, bir kavim bağımsız aşiretlere ayrılınca, bu aşiretlerden her biri bir “sop”tur. İlkel kavimler, hep bu sop hayatını yaşarlar. Bir zaman gelir ki, soplardan biri, ötekileri savaş yoluyla egemenliği altına alır; ama, içine aldığı soplar, genellikle kendi kavminden olan aşiretler değildir. Başka kavimlerden ya da başka dinlerden olan sopları da yenerek kendisine bağladığından, oluşan yeni kuruluş türdeşliğini yitirir; türlü kavimlerden ve dinlerden sopların bileşimi olan bir karışım biçimini alır. Bu karışıma, “topluluk” adı verilir. O hâlde, bütün feodal beyliklerle bütün imparatorluklar topluluk niteliğindedirler; çünkü bu siyasal kuruluşlarda başka başka kavimlerden ve dinlerden olan soplar vardır.

Yine bir zaman gelir ki bu topluluklar da çözülmeye başlar. İmparatorlukların içinde, dil ve kültür bakımından ortak bulunan soplar toplumsal olarak birleşip ortak bilinç, ortak ülküye sahip olan bir ulus durumunu alır. Bu ulus, ulusal bilince sahip olduktan sonra, artık uzun süre bağımlı bir durumda kalamaz. Er geç siyasal bağımsızlığını elde ederek bağımsızlığına sahip siyasal bir kuruluş durumuna girer. İşte ancak bu türdeş, birleşmiş ve bağımsız kuruluşa, “toplum” adı verilebilir. Bu toplumlara, aynı zamanda “ulus” adı da verilir. Demek ki gerçek toplumlar ancak uluslardır; bununla birlikte, kavimler birdenbire ulus durumuna giremezler. Önce soplar hâlinde toplumsal hayatın sanki çocukluk dönemini geçirirler. Sonunda imparatorluğun kıyımına katlanamayarak, bağımsız hayatlar yaşamak üzere topluluktan ayrılırlar.

Topluluk hayatı, egemenlik altındaki kavimler için zararlı olduğu derecede, egemen kavim için de zararlıdır. Buna, kendi kavmimizden daha açık bir örnek olamaz; Türkler, Osmanlı İmparatorluğu’nun kurucusu iken, bu topluluğun oluşturduğu feodalizm içinde reayâ[191] durumunu aldılar. Aynı zamanda, hayatlarını topluluğa asker ve jandarma görevlerini görmekle geçirdiklerinden, kültür ve ekonomi bakımlarından yükselmeye zaman bulamadılar. Öteki kavimler, Osmanlı topluluğundan kültürlü, uygar ve zengin olarak ayrılırken, zavallı Türkler ellerinde kırık bir kılıçla eski bir sapandan başka bir mirasa ulaşamadılar.

Bununla birlikte, bir insan için çocukluk ve çıraklık dönemlerinden geçmek nasıl zorunlu ise, bir kavim için de sop ve topluluk aşamalarından geçmek, öylece zorunludur. Her kavim, ancak bu aşamalardan geçtikten sonradır ki, toplum ve ulus durumuna gelebilmiştir.

Şu kadar var ki, toplum hayatına çabuk ulaşan egemen bir ulus, topluluk dönemini daha az zararlı olarak geçirebilir. Örneğin İngiliz kavmi, henüz İskoçya, Gal ve İrlanda ülkelerini fethetmeden önce, toplum durumuna geçmiştir. Halkın seçtiği milletvekilleri, lordlarla birleşerek ülkeyi yönetiyorlardı. Saray bir gölge olarak kalmıştı. Bundan dolayı, bütün sorunlar sarayın çıkarına değil, halkın yararına uygun olarak çözümleniyordu. İngiliz kavmi bundan beş yüz yıl önce, işte böylece kendi işlerini temsilcileri aracılığıyla düşünüp karar veren uyanık bir ulus durumuna girmişti. Yüzyıllarca İngiliz Parlamentosu, yalnızca Anglo Saksonlardan oluşmuş olarak görüşmeler yaptı. İçlerinde ulusal siyasete engel olacak hiç bir yabancı öğe, ulusal olmayan (düşünce) akımlar(ın)a sürükleyecek hiç bir yabancı kimse yoktu.

İngilizler, tam dört yüz yıl bu içtenlikli ve kendilerine özgü “meşrûtiyet”[192] hayatını yaşadıktan, ulusal kültürlerini ve ulusal özyapılarını artık bozulmaz ve değişmez bir sağlamlığa getirdikten sonradır ki İskoçya, Gal ve İrlanda ülkelerini fethederek İngiltere’ye kattılar. Ancak, bu katma yalnızca siyasal bir katmaydı; hiç bir zaman, İngilizler bu üç yabancı kavmin İngiliz toplumuna, Anglo Sakson ulusuna katılmasına olanak tanımadılar. Ülke, sanki yine eskisi gibi yalnız İngilizlerden oluşuyormuşçasına, yalnızca İngiliz çıkarı ve İngiliz ülküsü bakımından yönetildi. Daha sonraları Amerika gibi, Hindistan gibi, Güney Afrika gibi, Mısır gibi, Avustralya gibi sömürgelere sahip oldular; ancak, yine her zaman, parlamento, İngiliz Parlamentosu olarak; kabine, Anglo Sakson kabinesi olarak kaldı. İngiliz ulusu, gittikçe büyüyen bu siyasal topluluk içinde kendi benliğini, bir an için olsun, hiç unutmadı. İşte İngiliz ulusunun yüzyıllardan beri dünya siyasetinde egemen olmasının nedeni budur.

Görülüyor ki, bir kavim ancak kendi kendisini ulusal bir parlamento ile yöneten gerçek bir ulus durumuna geldikten sonra, yüksek ve içtenlikli bir toplum hayatı yaşayabilir. Avrupa’nın öteki kavimleri bu gerçeği pek geç anlayabildiler; çünkü iki yüzyıl öncesine kadar, Avrupa’nın öteki yörelerinde halklar ve ülkeler hükümdar ailelerinin tutsakları ve yurtlukları durumunda idiler. Bir hükümdar, kızını evlendirirken ülkenin bir kısmını ona çeyiz (olarak) verebilirdi. Bir hükümdar, illerinden birini başka bir hükümdara hediye edebilir ya da satabilirdi. Miras yoluyla ülkenin bir bölümü yabancı bir hükümdarın eline geçebilirdi. Kısacası halkların, kavimlerin hiç bir varlığı, hiç bir yeri yoktu. Devlet demek, hükümdar demekti: Bu ilke, yalnız XIV. Louis’ye özgü değildi. İngiltere’den başka, bütün Avrupa devletlerinin siyasal göreneği buydu.

Ancak, ulusallık dönemi, sonunda öteki Avrupa kavimleri için de ortaya çıktı; Hollandalılar, Fransızlar, vb. kendi kendisini yöneten birer ulus durumuna geçmeye başladılar. Tarih, genel bir kural olarak gösteriyor ki, her nereye ulusallık ruhu girdiyse, orada büyük bir gelişme ve ilerleme akımı doğdu. Siyasal, dinsel, ahlâksal, hukuksal, sanatsal, bilimsel, felsefî, ekonomik, dilsel hayatların hepsine gençlik, içtenlik ve tazelik geldi; her şey yükselmeye başladı. Ancak, bütün bu gelişmelerin üstünde olarak, yeni bir özyapının ortaya çıktığını da, yine bize karşılaştırmalı tarih haber veriyor. Ulusal bilinç nerede oluşmuşsa, artık orası sömürge olma tehlikesinden sonsuza değin kurtulmuştur.

Gerçekten de, bu gün Milletler Cemiyeti, Almanya’yı bir sömürge durumunda Fransa’ya sunsa, acaba Fransızlar bu hediyeyi kabul etmeyi göze alabilirler mi? Macaristan’ı, Romanya’nın; Bulgaristan’ı, Yunanlıların güdümü altına koymak istese, bu iki devlet bu güdümü kabule yanaşabilir mi? Kuşkusuz, hayır! Çünkü güdümcü olmak isteyen bir devlet, güdümü altına girecek ülkede kolayca egemen olmak ister. Oysa, ulusal bilinci uyanmış bir ülkeye kocaman ordular gönderilse bile, orada en küçük bir etkinlik kazanılamaz. İngilizlerin, Trakya ile İzmir’i, Yunanlıların; Adana ve yöresini, Fransızların; Antalya’yı, İtalyanların güdümüne vermesi, İstanbul’u kendi eline geçirmek içindi. Bütün bu devletler, Anadolu’da ulusal bilincin uyandığını, Yunan ordularının ulusal kalkışma karşısında buz gibi eridiğini görünce, bu ham sevdâlardan vazgeçmeye başladılar. Amerika’nın ne Ermenistan’da, ne de Türkiye’de güdümün kabulüne yanaşmaması da, buralardaki ulusal bilincin şiddetini görmesinden dolayıdır. Oysa İngilizlerle Fransızlar, Arabistan’ı aralarında bölüşmekte hiç bir sakınca görmediler; çünkü, bütün aşiretleri sop hayatı yaşayan, şehirleri henüz toplum dönemine gelmemiş olan Arabistan’da ulusal bilincin henüz uyanmamış olduğunu biliyorlardı.

Görülüyor ki, son yüzyıllarda ulusal bilincin uyandığı yerlerde, artık imparatorluk kalamıyor, sömürge hayatı devam edemiyor. Rusya, Avusturya ve Türkiye[193] imparatorluklarının çöküşü, Cihan Harbi’nin bir sonucu değildi. Cihan Harbi, daha önceden esaslı nedenlerin hazırlamış olduğu bir sonucun ortaya çıkmasına rastlantısal bir vesile olmaktan başka bir rol oynamadı. Bu imparatorlukların içinde yaşayan kavimler arasında ulusal bilince sahip ve artık hüküm altında yaşaması mümkün olmayan ülkülü uluslar bulunmasaydı, Cihan Harbi bu imparatorlukları deviremezdi. Nasıl ki Alman devleti türdeş bir ulustan oluştuğu için, Fransızların bu kadar yıkıcılığına karşın, bir türlü yıkılmıyor. Hattâ ileride, Avusturya topluluğundan ayrılan Avusturya, Almanlar ile birleşeceği için, Cihan Harbi’nden daha da güçlenerek çıkmıştır da denilebilir.

Bir yandan Avrupa’da bu sonuç doğarken, öte yandan Asya’da başka sonuçlar doğuyordu. Suriye, Irak, Filistin, Hicaz ülkeleri Türkiye topluluğundan ayrılmakla birlikte, bağımsızlığa ulaşamadılar; çünkü buralarda oturan toplulukların ulusal bilinci tamamıyla uyanmamıştı. Kuşkusuz, buralarda da ulusal bilinç uyandığı gün, artık Fransız ve İngiliz güdümleri bir saniye bile duramayacaklardır. Nasıl ki İngiltere devleti, Cihan Harbi’nden galip çıkmakla birlikte, İrlanda’nın Malta’nın, Mısır’ın özerkliklerini, yâni bağımsızlığa doğru ilk adımlarını kabul etmek zorunda kaldı. Avustralya, Kap, Kanada, Yeni Zelanda gibi Anglo Saksonların oturduğu ülkelerde tam özerklikler verme zorunluğunu duydu. Tarihin ve günümüzün bu tanıklıkları bize gösteriyor ki, bu gün Avrupa’da ulusal bilince sahip olmayan hiç bir kavim kalmamıştır. Bundan dolayı, Avrupa’nın hiç bir ülkesinde sömürge kurmaya olanak yoktur.

İslâm dünyasında da artık sömürge hayatına son vermek için, Müslüman kavimlerde ulusal bilinci güçlendirmekten başka yol yoktur.

Bir zamanlar, İslâm birliği ülküsü, Müslüman kavimlerin bağımsızlığa ulaşmasını, ülkelerinin sömürge durumundan kurtulmasını sağlar sanılıyordu; oysa, pratik deneyimler gösterdi ki İslâm birliği (düşüncesi) bir yandan teokrasi[194] ve klerikalizm[195] gibi gerici akımları doğurduğundan, öte yandan da İslâm dünyasında ulusallık ülkülerinin ve ulusal bilinçlerin uyanmasına karşıt olduğundan, Müslüman kavimlerin gelişmesine engel olduğu gibi, bağımsızlığına da engeldir. Çünkü, İslâm dünyasında ulusal bilincin gelişmesine engel olmak, Müslüman ulusların bağımsızlığına engel olmak demektir. Teokrasi ve klerikalizm akımları ise, toplumların geride kalmasına, hattâ gittikçe gerilemesine en büyük nedendir.

Öyleyse, ne yapmalı? Her şeyden önce, gerek ülkemizde, gerek başka İslâm ülkelerinde, her zaman ulusal bilinci uyandırmaya ve güçlendirmeye çalışmalı(dır); çünkü bütün gelişmelerin kaynağı ulusal bilinç olduğu gibi, ulusal bağımsızlığın çıkış noktası ve dayanağı da yalnız odur.

IX Ulusal Dayanışmayı Güçlendirmek

Mütâreke’den[196] sonra İngilizleri, Fransızları yakından görmeye, tanımaya başladık. Bunlarda ilk gözümüze çarpan yön, uygarlık bozukluğudur. Özellikle ülkemize gelen ya da Malta’da egemen bulunan İngilizlerin uygarlık ahlâklarını çok düşük bulduk. Sömürge halkını soymak, yenilenlere kul köle davranışında bulunmak, savaş tutsaklarının ve hattâ barış tutsaklarının parasını, eşyasını çalmak, onlarca tamamıyla helâldir.

İngiliz ulusunun uygarlık ahlâkında gördüğümüz bu düşüklüğe karşı, açık olarak söyleyelim ki yurt ahlâkını pek yüksek bulduk. Türkiye’de yüzlerce, hattâ binlerce yurt hâininin ortaya çıkmasına karşılık, bütün İngiltere’de tek bir yurt hâini görülmedi. Öyleyse, bizde uygarlık ahlâkının daha yüksek olması neye yaradı? Keşke bizde de bunların yerine yalnız yurt ahlâkı yüksek olsaydı!

Yurt ahlâkının yüksek olması, ulusal dayanışmanın temelidir; çünkü yurt, üstünde oturduğumuz toprak demek değildir. Yurt, ulusal kültür dediğimiz şeydir ki, üstünde oturduğumuz toprak, onun ancak zarfıdır ve ona zarf olduğu içindir ki kutsaldır. O hâlde yurt ahlâkı, ulusal ülkülerden, ulusal görevlerden oluşan bir ahlâk demektir.

Öyleyse, ulusal dayanışmayı güçlendirmek için, her şeyden önce yurt ahlâkını yükseltmek gerekiyor; ama, yurt ahlâkını yükseltmek için ne yapmalıyız?

“Yurt, ulusal kültürdür” demiştik. Demek ki yurt, dinsel, ahlâksal, sanatsal güzelliklerin bir müzesidir, bir sergisidir. Yurdumuzu içten gelen bir aşkla sevmemiz, bu içten güzelliklerin toplamı olduğu içindir. Öyleyse, ulusal kültürümüzü bütün güzellikleriyle ne zaman ortaya çıkarırsak, yurdumuzu en çok o zaman seveceğiz ve bu kadar şiddetle seveceğimiz o sevimli yurt uğruna, şimdiye kadar yaptığımız gibi, yalnız tehlike zamanlarında hayatımızı değil, barış ve dinginlik anlarında da bütün kişisel ve topluluksal tutkularımızı fedâ edebileceğiz. Görülüyor ki ulusal dayanışmayı güçlendirmek için, ilk başta ulusal kültürü yükseltmekle yükümlü olan aydınların bu işi çabuk başarmaları gerekir.

Ulusal dayanışmanın birinci temeli “yurt ahlâkı” olduğu gibi, ikinci temeli de “uygarlık ahlâkı”dır. Yurt ahlâkı da, ulusumuzun bireyleriyle onlara benzeyen başka bireyleri saygıdeğer (olarak) tanımaktır. Toplum kutsal olunca, onun bireyleri de kutsal olmaz mı?

O hâlde yurdumuzu, ulusumuzu nasıl seviyorsak, ulustaşlarımızı da öylece sevmeliyiz. Bütün ulustaşlarını sevmeyen bir insan, ulusunu da sevmiyor demektir.

Şimdiye kadar aydınların, halkı ve halkın da aydınları sevmesi mümkün değildi; çünkü eğitimlerini, aydınlar, Osmanlı uygarlığından; halksa, Türk kültüründen almışlardı. Ayrı eğitimlerle yetişen iki sınıf, birbirini nasıl sevebilir? Bundan başka, aydınlar sarayın kulları idiler; memur oldukları zaman halkı soyarak sarayın savurganlığına, zevk ve safâ düşkünlüğüne hizmet etmekten başka bir şey düşünmezlerdi. Doğal olarak, bu yönden de ezilen halk, onları sevemezdi.

Aralarında çelişki, kıskançlık, çekemezlik gibi tutkular bulunduğu için, aydınların kendileri de birbirlerini sevemezlerdi. Ülkemizde birbirini seven, yalnız halktan olan bireylerdi ve eski dönemde ulusal dayanışma, yalnız bu öz Türklerin içtenlikle birbirlerini sevmesine dayanıyordu.

Şurası da vardır ki uygar ahlâk, yalnızca milletimizden olan bireylerin saygıdeğer (olarak) tanınması ve içtenlikli bir sevgiyle sevilmesi değildir. Aslında, önce saygıdeğer tanınan ve sevilen bireyler, ulustaşımızdırlar; çünkü bizi onlarla birleştiren ortak bir kültür, ortak bir yurt, ortak bir dil, ortak bir din vardır; ama biz, bir ulusal kültüre bağlı olduğumuz gibi, bir de uygarlığımızı da severiz. Öyleyse, uygarlıktaşlarımızı[197] sevmemiz ve saygıdeğer saymamız gerekmez mi?

Uygarlık topluluğu önce dinsel bir ümmet hâlinde başlar. Müslümanlık, Hıristiyanlık, Budistlik gibi evrensel dinler bir çok ulusu içlerine alarak, onları bileşik kaplardaki sıvılar durumuna koymuşlardır. Fizik deneylerinde bileşik kaplardan birine konulan suyun hemen ötekilere bölündüğünü ve hepsinde (de) su yüzeyinin hemen aynı yüksekliğe çıktığını görmüyor muyuz? Aynı ümmetten olan bir ulusun yarattığı gelişmelerin ya da uğradığı çöküntülerin hemen ötekilere (de) geçmesi, tıpkı bunun gibidir; çünkü dindeki birlik, onları bileşik kaplar durumuna getirmiştir.

Uluslararasılık, önce böyle dinsel olarak başlarsa da, uzun gelişmelerden sonra yalnız bilimsel ve uygulayımsal bir uygarlıkta ortak olan dindışı bir uluslararasılık da ortaya çıkabilir. Bu günkü Avrupa uygarlığı, Avrupa uluslararasılığı bu iki örneğin geçiş döneminde bulunuyor. Avrupa uluslararasılığı, Japonlarla Yahudileri eşit koşullarla uygarlığından saydığı için, dinsel bir uygarlıktan ve dinsel bir uluslararasılıktan çıkmak istediğini belirtiyor; ama öte yandan Müslüman ülkelerinin güdüm altında kalmasında hâlâ ısrar göstermesi, eski haçlı yobazlığından henüz kurtulmadığını gösteriyor. Bu yobazlığın kalkması ve bizim de eşit koşullarda Avrupa uygarlığına girmemiz, bizim için bir amaç olmalıdır. Özetlersek, uygar ahlâk, önce ulustaşlarımızı, sonra dindaşlarımızı, en sonra da bütün insanları sevmek ve saygıdeğer görmektir. Bütün bu bireylerin hayatına, mülkiyetine, özgürlüğüne, onuruna saldırmamak, uygarlık ahlâkının öne sürdüğü görevlerdendir.

Görülüyor ki yurt ahlâkı dıştan merkeze (doğru) olduğu hâlde, uygarlık ahlâkı merkezden dışa doğrudur. Yurt ahlâkı, sevgilerimizin yurt çevresinde yoğunlaşmasını ve toplanmasını istediği hâlde; uygarlık ahlâkı, bunların yavaş yavaş ulus sınırlarını aşarak ümmet sınırlarına ve ümmet sınırlarını aşarak uluslararası ülkelerin sınırlarına ve bu sınırları da aşarak, bütün insanlık dünyasına genişlemesini ve yayılmasını ister. Kimi zaman, bu iki ahlâk arasında uzlaşmazlık ve karşıtlık bile ortaya çıkabilir. Örneğin, savaş zamanlarında yurt ahlâkı son derece şiddetlenerek uygarlık ahlâkını sönük bir duruma getirir. Uzun barış dönemleri de, yalnız uygarlık ahlâkını güçlendirerek, yurt ahlâkını zayıflatır. Savaşın bir çok maddî ve mânevi yıkımlarıyla birlikte, toplumsal bir yararı da bulunduğunu ileri sürenler, özellikle bu noktaya dayanıyorlar.

Görülüyor ki, ulusal dayanışmayı güçlendirmek için yurt ahlâkını uygarlık ahlâkının önüne geçirmek ve insanın değerinin uygarlık ahlâkı çevresinde merkezden çevreye doğru gittikçe eksildiğini, çevreden merkeze doğru geldikçe arttığını ilke saymak gerekir. Demek, yukarıda da söylediğimiz gibi, değerin birinci derecesinde ulustaşlarımızı, ikinci derecesinde ümmettaşlarımızı, üçüncü derecesinde uygarlıktaşlarımızı, dördüncü derecesinde bütün insanları görmemiz ve onları (bu) derecelerine göre sevmemiz gerekir.

Ulusal dayanışmayı güçlendirmek için yurt ve uygarlık ahlâklarından sonra, bir de meslek ahlâkını yükseltmelidir.

Her ulus, toplumsal işbölümü sonucu olarak bir takım meslek ve uzmanlık topluluklarına ayrılır: Mühendisler, hekimler, müzikçiler, ressamlar, öğretmenler, yazarlar, askerler, avukatlar, tüccarlar, çiftçiler, fabrikatörler, demirciler, marangozlar, dokumacılar, terziler, değirmenciler, fırıncılar, kasaplar, bakkallar gibi... Bu topluluklar, birbirine gereklidirler; birbirlerinin yaptıkları hizmetler, bu karşılıklı gereksinmelerde bir tür dayanışma değil midir?

Bu tür dayanışmanın güçlenmesi için, önce işbölümünün, ancak ortak bilince sahip bir toplum içinde olması zorunludur. Başka başka uluslardan olup da aralarında ortak bilinç bulunmayan toplulukların işbölümü, gerçek işbölümü niteliğinde değildir. Durkheim, bu türden hizmetlerin değiş tokuş edilmesine, “karşılıklı asalaklık”[198] adını veriyor. Örneğin, eski Türkiye’de, Türklerle Müslüman olmayanlar ortak bir ekonomik hayat yaşıyorlardı; ama aralarındaki işbölümü, gerçek bir işbölümü değildi; karşılıklı asalaklıktı. Çünkü Türkler ile Türk olmayanlar arasında ortak bir bilinç yoktu. Türkler, Müslüman olmayanların siyasal asalaklarıydılar; Müslüman olmayanlar da, Türklerin ekonomik asalaklarıydılar. Uluslararası ekonomik ilişkiler de hep bu biçimdedir.

Bu türden dayanışmanın güçlenmesi için ikinci koşul da, meslek topluluklarının bütün ülkeyi kapsayan ulusal örgütler biçiminde dal budak salmasından sonra, her meslek topluluğunda bir meslek ahlâkının da kurulmasıdır.

Meslek ahlâkı, meslek topluluklarında geçerli olduğundan, yalnız bir meslekle uğraşanlara, meslek gereği yasak olan davranışları gösterir. Örneğin, bir ülkede kolera görüldüğü zaman oradan herkes kaçabilir; yalnız hekimlerle papazlar kaçamaz. Bunun gibi, herkes ticaretle uğraşabilir; resmî görevleri olan devlet memurları, uğraşamaz. Asker sınıfından olanların korkak, polislerin zevk ve safâ düşkünü, yargıçların yandaş, öğretmenlerle yazarların bilgisiz ve ülküsüz olmaları, meslek ahlâkına aykırıdır. Yazmanların sır tutmaları, avukatlarla hekimlerin gizliliğe uymaları meslek ahlâkı gereklerindendir.

Bununla birlikte, bu meslek ahlâklarının yaptırımları da vardır. Meslek görevlerinin bu yaptırımları, her meslek örgütüne özgü olarak bulunması gereken “onur kurulları”dır.

Bireylerin, meslek uzmanlarına karşı hayatlarını, onurlarını, özgürlük ve çıkarlarını koruyacak biricik yaptırım, işte bu meslek ahlâkıyla ilgili örgütler ve yönetmeliklerdir. Bunlar bulunmadıkça, türlü meslekler arasında gerçek bir dayanışma olamaz. Şimdi yukarıda söylenenleri özetleyelim:

Ulusal dayanışmanın güçlendirilmesi, toplumsal düzenlilik ve gelişmenin, ulusal özgürlük ve bağımsızlığın temelidir. Ulusal dayanışmayı güçlendirmek için de yurt, uygarlık, meslek ahlâkları güçlendirilmeli ve yükseltilmelidir.

Ulusal kültürümüzün bilinçli bir duruma gelip yükselmesi, ne gibi örgütlere gereksinim duyar? İlk olarak, ulusal kültürümüzü saklanmış olduğu gizli köşelerden aydınların görüşlerine sunacak olan arama örgütlerine gerek vardır. Bu görevi yapacak örgütler: Ulusal müze, etnografya müzesi, ulusal belgelik [arşiv], ulusal tarih kütüphanesi, istatistik genel müdürlüğü.

1) Türk halkının sanatsal dehâsına canlı tanıklar olan ve yoksulluğa düşen eski Türk evlerinden parça parça çıkarılıp bedestenlerde[199] satılan perdeler, halılar, şallar, ipekli kumaşlar, eski marangozlar ve demirci işleri, çiniler, hüsn-ü hat[200] levhaları, tezhipli[201] kitaplar, güzel ciltler, güzel yazılı Kur’an-ı Kerîm’ler, ulusal tarihimizin belgeleri olan sikkeler[202] vb. hep yabancılar tarafından satın alınarak Avrupa’ya, Amerika’ya taşınmaktadır. Bunların yurt dışına çıkarılmasını engelleyecek bir yasamız olmadığı gibi, bunları satın alarak ulusal sanat ve güzelduyu âşıklarının görüşlerine sunabilecek ulusal bir müzemiz de yoktur. Gerçi, Topkapı Sarayı’nda büyük bir müzemiz vardır; ama buna “kültür müzesi” demekten çok, “uygarlık müzesi” adını vermek daha uygundur; çünkü bu müze, Türk kültürüyle ilgili ulusal yapıtlara ikinci derecede bir önem göstermiş; birinci derecedeki önemi, uluslararası değeri olan yapıtlara vermiştir. Bu savımızın kanıtı şudur ki, şimdiye kadar ülkemizden sandık sandık çıkarılan Türk güzel sanat yapıtlarının yurt dışına çıkarılmasına engel olamamış; bedestenlerde satılan bu yapıtları satın alıp korumaya çalışmamıştır.

Bu sözlerimden, müzemizin dâhî bir kurucusu olan Hamdi Bey[203] merhumun, değeri çok büyük olan çalışmalarını ve hizmetlerini inkâr ettiğim sanılmasın; Abdülhamid[204] döneminin çıkardığı bütün güçlüklere karşın, sırf kendi girişimleri ve kararlılığıyla bilim bakımından pek değerli bir müzeyi yoktan var eden Hamdi Bey’i kutsamamak, büyük bir değerbilmezliktir. Büyük kardeşinin bu kişisel yapıtını zenginleştirerek koruyan Halil Beyefendi’yi yüceltmemek de yine aynı (değerbilmez) davranıştır. Bundan başka, bu müzede Türk sikkeleriyle ve sanatıyla ilgili bir çok ulusal andaçların [yâdigârların] bulunduğunu da kimse yadsıyamaz. Şu kadar ki, ulusal bir müzenin görevi, ulusal yapıtların milyonda birini toplayıp da geri kalanları yabancılara kaptırmak değildir. Hamdi Bey(in) müzesinin bilimsel, uygarlıksal ve uluslararası değerleri pek yüksek olabilir; ama kültürel ve ulusal değeri, öteki değerlerine oranla çok aşağıdır. Dahası, bundan dolayı da Evkaf[205] Müzesi’ndeki eşyanın hemen tümü Türk kültürünün yapıtları olduğu için, bu müze (sözünü ettiğimiz) öncekinden daha değerli görülebilir.

Bu söylediklerimizden de anlaşılıyor ki, bu gün, bizde gerçek bir Türk müzesine gereksinim vardır. Bu Türk müzesinin, Türk sanat yapıtlarını satın alabilmek için yeterli bir ödeneği olmalı ve her şehirde arayıcıları bulunmalıdır. Aynı zamanda ülkemizden bütün antikaların ve güzel sanatlar yapıtlarının dışarı çıkarılmasını şiddetle engelleyen bir yasa yapmalıdır. Vakıflar müzesi de il vakıf memurlarını çalıştıracak olursa, vakıf binalarının yıkıntıları ve yıpranmış eşyaları arasında daha bir çok değerli anıtlar bulunabilecektir. Belki ileride bu üç müze birleşerek tek bir müze hâlini de alacaktır. Her hâlde şimdilik yalnız Türk kültürüyle ilgili yapıtlar toplayacak ulusal bir müzeye şiddetle gereksinme vardır.

2) Etnografya müzesinin görevi, ulusal müzeninkinden başkadır. Ulusal müze, ulusal tarihimizin müzesidir. Etnografya müzesi ise, ulusumuzun şimdiki hayatının müzesidir. “Şimdi”nin “geçmiş”ten farkı ne ise, etnografya müzesinin de, ulusal tarih müzesinden farkı odur.

Etnografya müzesi, her şeyden önce, ulusumuzun bu gün türlü illerde, ilçelerde, şehirlerde, köylerde, obalarda kullanmakta olduğu bütün eşyayı toplayacaktır. Bu toplanan eşyaların her türü, sırasıyla en ilkel biçiminden en gelişmiş biçimine kadar bir gelişim dizisi hâlinde dizilecektir. Örneğin ayakkabı türünü alalım: Bunun en ilkel biçimi olan çarıktan başlayarak en gelişmiş biçimi olan zarif “fotin”lere kadar bütün gelişim aşamaları derece derece sıralanacaktır. Başlıklar, erkek ve kadın giysileri, eyer takımları, çadırlar, yataklar vb. hep böyle gelişim sıralarına göre dizilecektir. Evler ve benzeri, maddî olarak taşınamayan büyük binaların küçük örnekleri yapılacaktır. Köy, şehir; köprü, cami gibi manzaraların fotoğrafları aldırılacaktır.

Ama etnografya müzesinin toplayacağı şeyler, yalnız bu gibi maddesel eşyalarla sınırlı değildir. Halk içinde hâlâ yaşamakta bulunan peri masallarını, koşma ve destanları, mâni ve tekerlemeleri, atasözleri ve bilmeceleri, fıkra ve söylenceleri şehir şehir, köy köy araştırmalar yaptırarak toplama görevi de etnografya müzesinindir. Aynı zamanda, her bucağın konuştuğu Türk ağızlarından özel sözcükleri, özel sesbilgisi ve özel dilbilgisi kurallarını da toplayacaktır. Bunlardan başka, halk arasında “tandırname hükümleri” ya da “keçe kitap” adları verilen ve hâlâ öğrenimsiz kadınlarla bilgisiz halk arasında inanılmakta bulunan bilimdışı inanışları ve bunlarla ilgili büyü ve din tapınılarını toplayacaktır. Örneğin, bu inanışlardan birine göre, her insanın kendisine özgü bir perisi vardır ki, sahibinin “kırklı” olduğu zamanlarda son derece azgınlaşarak tehlikeli bir durum alır. İnsanlar aşağıdaki üç durumda kırklı olurlar:

1) Bir çocuk dünyaya geldiği zaman, çocukla birlikte annesi ve babası kırklı olurlar. 2) Bir evlilik yapıldığı zaman, hem gelin hem de güveyi kırklı olurlar. 3) Bir adam öldüğü zaman, onunla aynı evde yaşayan bütün yakın akrabaları kırklı olurlar.

Kırklıların özenle yapması gereken bir takım büyüsel-dinsel tapınılar vardır: Örneğin, iki kırklı kadın, bunlar ister aynı nedenle ister ayrı nedenlerle kırklı olmuş olsunlar, bir odada rastgele birleşirlerse, kesinlikle öpüşmeleri gerekir. Öpüşmezlerse, perileri birbiriyle kavga ederler, perilerden biri, bu kavgada yaralanır ya da ölürse, aynı durum sahibine de geçeceğinden, bu tapınıyı uygulamamakta büyük bir tehlike vardır. Yine iki kırklı insan, biri ötekinin üstünde bulunan iki odada yatamazlar.

Tandırnameye göre, her insanın bir perisi olduğu gibi, her evin de bir perisi var. Ev perisi, evin temiz tutulmamasından öfkelenir. Bu öfkelenme aile hakkında zararlı olacağından, ev kadını, evin her yerini temiz tutmaya özen gösterir. Demek ki, bu boş inançlar içinde yararlı olanlar da vardır. Etnografya müzesi, bunlardan başka her bucaktaki dilin söyleyiş özellikleri ile halk ezgilerini ya fonograf[206] âletiyle ya da notaya alarak saptar. Demek ki, etnografya müzesinin kesinlikle bir fotoğrafçısı, bir fonografçısı, bir notacısı bulunmalıdır. Masal toplayanlar, herkesten dinledikleri gelişigüzel masalları kaydetmemelidirler. “Masalcı” denen bir takım yaşlı kadınlar ya da erkekler vardır ki bunlar, masalları geleneksel söyleyişleriyle ve güzelduyusal anlatımlarıyla anlatırlar. Böyle gerçek bir masalcı ele geçirilirse, onun anlatacağı bütün masallar olduğu gibi kaydedilmelidir; çünkü ulusal masallar ancak böyle her anlatılışı farklı özellikler taşıyan masallardır. Koşmalar, türküler ve ezgiler de gerçek saz şairlerinden alınmalıdır. Nasreddin Hoca’nın, Karagöz’ün, İncili Çavuş’un, Bekri Mustafa’nın, bektaşilerin fıkraları da uzmanlarından öğrenilmelidir. Ulusların ve mesleklerin “taklit”leri[207] meddâhlardan alınmalıdır. Tandırname inanışları, onlara henüz inanmakta bulunan öğrenimsiz kadınlardan sorulmalıdır. Her yerin özel ağzıyla ilgili incelemeler de, yörelerinde yapılmalıdır.

3) Ulusal belgelik,[208] bakanlıkların gizli nitelikteki özel belgelerinden başkadır. Ulusal belgelik, artık hükümetle ilgisi kalmamış olan eski belgelerin konulduğu yerdir ki ulusun tarihçileri ve bilim adamları için sınıflandırılıp, düzenli olarak yararlanıma sunulur. Ne yazık... gerek Bâb-ı âlî’nin[209] ve Hâriciye’nin,[210] gerek Defter-i Hâkaanî’nin,[211] Evkaf’ın[212] ve Fetvâhâne’nin[213] eski belge depoları şimdiye kadar ne bir araya toplanmış, ne sınıflandırılmış, ne de korunmalarına özen gösterilmiştir. Ulusal tarihimizin en doğru belgeleri olan bu kâğıtlardan en önemlileri aşırılarak Avrupa kütüphanelerine aktarılmaktadır.

Diyarbakır gibi bir çok eski “vilâyet”[214] ve “eyalet”[215] merkezlerinde pek değerli olan eski yazılı belgelerin bakkallara satılıp sargı kâğıdı olarak kullanıldığı da görülmüştür. Görülüyor ki, ulusal bir belgeliğin de, hemen hızla kurulması gerekmektedir.

4) Ulusal tarih kütüphânesi de, genel kütüphâneden başkadır. Genel kütüphânenin, bilimin ve edebiyatın her dalıyla ilgili kitapları içermesi gerekir. Ulusal tarih kütüphânesi ise, yalnız ulusal kültürümüzü oluşturan kurumlarla ilgili tarihleri ve tarihî kaynaklarla belgeleri içermelidir. Bu kitaplar ve belgeler; dinimizin, ahlâkımızın, hukukumuzun, felsefemizin, edebiyatımızın, müziğimizin, mimarlığımızın, iktisadımızın, askerliğimizin, siyasetimizin, bilimlerimizin ve fenlerimizin tarihlerini ve belgelerini tamamıyla içermelidir; öyle ki, bu tarih dallarından her hangi birinin tarihini yazmak isteyen bir tarihçi, gerek duyduğu bütün kaynakları ve belgeleri bu kütüphânede hazır bulabilsin.

5) İstatistik genel müdürlüğü de, her bakanlığın kurduğu özel istatistik örgütünden başkadır; çünkü, her bakanlığın kurduğu istatistik örgütü, yalnız kendi resmî işlemlerinin gereksindiği istatistik rakamlarına önem verir. İstatistik genel müdürlüğü ise, ulusal kültürün ortaya çıkarılması için gerek duyduğumuz ve ulusal hayatın bütün dallarını kapsayan genel bir istatistik örgütüdür. Avrupalı bir uzmanın yönetiminde bulunacak olan bu istatistik genel müdürlüğü kurulduktan sonra, bakanlıkların ve resmî olmayan kurumların bütün istatistik örgütleri onun yönetimine verilerek, hepsi aynı yöntem ve dizge ile çalıştırılacaklardır. İşte ancak, böyle merkezî bir uzmanlık çerçevesinde geniş kapsamlı bir istatistik örgütü oluştuktan sonradır ki ülkemizde istatistik rakamlarından, toplumsal eksiklerimiz ve meziyetlerimiz anlaşılabilir. Uygulanan iyileştirmelerin ve yeniliklerin toplum için zararlı ya da yararlı oldukları da, ancak böyle düzenli istatistik defterlerinin hazırlanmasından sonra incelenip anlaşılabilir.

Ulusal kültürümüzün bu saydığımız örgütleri, yalnızca ulusal kültürü arayıp bulmaya yarayanlardır. Ulusal kültürün başka bir takım örgütleri de vardır. Bunların görevi de, ulusal kültür aranıp bulunduktan sonra, Avrupa uygarlığının, onun türlü bölümlerine aşılanmasıdır. Bu görevi yapacak örgütler de Türk tiyatrosu, Türk konservatuvarı, Türk üniversitesi, Türklükbilim akademisidir. Bunlardan örnek olarak konservatuvarı alalım: İstanbul’da bulunan Dârülelhân,[216] “dümtek usûlü”nün, yâni Bizans müziğinin konservatuvarıdır.

Bu kurum, işlenmemiş öğeleri halkın içten ezgilerinde görülen ve Avrupa müziğine uygun olarak armonize edildikten sonra çağdaş ve Batılı bir nitelik alacak olan gerçek Türk müziğine, hiç önem vermemektedir. Şimdiki Dârülbedâyi[217] de aynı durumdadır; çünkü, tiyatronun gelişmesi, en çok, güzel Türkçe ile halk(ın şiir) ölçüsünün kabulüne bağlı iken, şimdiki Dârülbedâyi bu ilkelere yeterince değer vermemektedir. Bundan dolayı da bu iki kurumun Türk Dârülelhanı ve Türk Dârülbedâyii durumuna getirilmeleri de gereklidir.

Şimdiki kurumlar içinde, Türk kültürüne hizmet eden, yalnızca Dârülfünûn’dur.[218]

Dârülfünûn’un edebiyat fakültesi “kültür fakültesi” demek olduğundan, ulusal kültürü yükseltmeye en çok çalışan bu kurumdur.

Türkiyât Encümeni’ne[219] gelince, bu gün böyle bir kurumu en yetkin bir duruma getirme olanağı vardır; çünkü, Avrupa’nın türlü uluslarında türkiyât[220] için canını adamış büyük türkologlar[221] bu kuruma üye olarak alınabilir. Avrupalı türkologlarla yerli türkiyâtçılarımızdan oluşan bir akademi oluşturulursa, bu kurul hem ulusal kültürün hazinelerini arayabilecek, hem de uluslararası akademiler dünyasında bilimsel bir yetkelilik[222] gösterebilecektir.

X Kültür ve Yetkinleştirme[223]

Fransızca “culture” sözcüğünün iki ayrı anlamı vardır. Bu anlamlardan birini “kültür”, ötekini “yetkinleştirme” sözcükleriyle çevirebiliriz. Kültür konusundaki bütün yanlış anlamalar, Fransızca “kültür” sözcüğünün böyle iki anlamlı olmasındandır. Öyleyse, biz dilimizde bu iki anlamı, “kültür” ve “yetkinleştirme” sözcükleriyle ayırırsak, kendi ülkemizde bu yanlış anlamalara son vermiş oluruz. Kültür ve yetkinleştirme arasındaki farklardan birincisi, kültürün demokratik, yetkinleştirmenin aristokratik olmasıdır. Kültür; halkın gelenekleri, yerleşmiş görenekleri, örfleri, sözlü ya da yazılı edebiyatı, dili, müziği, ahlâkı, sanatsal ve ekonomik ürünleridir. Bu güzel şeylerin hazinesi ve müzesi halk olduğu için, kültür, demokratiktir. Yetkinlik ise, yalnız yüksek bir öğrenim görmüş, yüksek bir eğitimle yetişmiş gerçek aydınlara özgüdür. Matthew Arnold’un “tatlılık ve ışık mezhebi” sözleriyle anlattığı anlam, yetkinliğin tanımı demektir. Yetkinliğin esası, iyi bir eğitim görmüş olmak; akılcı olanı, güzel sanatları, edebiyatı, felsefeyi, bilimi hiç bir bağnazlık karıştırmaksızın, gösterişsiz, içten bir aşk ile sevmektir. Görülüyor ki yetkinlik, özel bir eğitim ile oluşturulmuş özel bir duyuş, düşünüş ve yaşayış biçimidir.

Kültür ile yetkinleştirmenin ikinci farkı, birincinin ulusal, ikincinin uluslararası olmasıdır. Bir insan, kültürün etkisiyle, belki de yalnız kendi ulusunun kültürüne değer verir; ama yetkinleştirilmişse, başka ulusların kültürlerini de sever ve onların tatlarını da tatmaya çalışır. Bundan dolayı, yetkinleştirme, etkilediği insanları bir az insanlıkçı, bir az hoşgörülü; her insana, her ulusa karşı iyiliksever ve bağdaştırımcı[224] yapar.

Kültürle yetkinleştirmenin bu ikinci farkı, bizi ulusçuluk ve uluslararasıcılık konusunun derinleştirilmesine yöneltiyor.

Ulus, aynı kültürde ortak olan bireylerin toplamıdır. Uluslararasılık, aynı uygarlıkta ortak olan ulusların toplamıdır. Uluslararasılığa, “uygarlık topluluğu” da denebilir.

Ama, uygarlık topluluğunu özel bir uygarlığı olan ulusların toplamı gibi düşünmeyen insanlar da vardır. Bunlara göre, ayrı ayrı uygarlıklar yoktur, bütün insanların toplamı, bir tek uygarlık topluluğudur ve bu bir tek uygarlık topluluğu uluslardan değil, bireylerden oluşur. Bu düşüncede olan insanlara “dünyadaş”[225] adı verilir. Dünyadaşlar, “Ulusum insan türüdür; yurdum yeryüzü...”[226] diyen dünyacılardır. Bunların uygarlık topluluğu konusundaki görüşleri, ulusseverlikle bağdaşamaz; çünkü ulusçulara göre insanlık, hayvanbilimde başka hayvan türleriyle birlikte incelenen “insan” türüdür. Toplumsal bireyler demek olan insanlar ise uluslar halinde yaşarlar. Türkçülük ulus esasını kabul etmeyen hiç bir (düşünsel) dizgeyle bağdaşamayacağından dünyadaşları içine alamaz.

Uluslararasıcılığa gelince; bu, tamamıyla dünyadaşlığın karşıtıdır; çünkü uluslararasıcılara göre, uygarlık topluluğu, bütün insanların toplamı demek değildir. Aslında, uygarlık bir (tane) değil, bir çoktur. Her uygarlığın kendisine özgü bir topluluğu, demek, bir “uygarlık topluluğu” vardır. Aynı zamanda, bu uygarlık toplulukları bireylerden değil, uluslardan oluşur. Uygarlık topluluğu bir topluma benzetilirse, onun bireyleri de uluslar olur. Uygarlık topluluğuna, Milletler Cemiyeti[227] denmesi, bundandır.

[Ama bu Milletler Cemiyeti terimi doğru değildir; çünkü toplum, ortak bir bilinci olan tam bir topluluk demektir. Ortak bilinç, kültür olduğu için, toplum çevresine girebilecek topluluklar, ancak uluslarla onların kökleri olabilirler. Öte yandan, bir çok toplumları, içine alan daha büyük topluluklara “câmia”[228] adı verilir. Öyleyse, “Milletler Cemiyeti” yerine “Milletler Câmiası”[229] demek daha uygundur.]

Bu sözlerden anlaşıldı ki, her uygarlık topluluğu, bir uluslararasılık dâiresidir. Bir toplumun ulusal bir kültürü olması, onun uluslararası bir uygarlığa da bağlı olmasına engel değildir. Uygarlık, aynı uluslararasılığa bağlı ulusların arasında ortak (olarak) bulunan kurumların toplamı demektir.

Demek ki, bir uluslararasılık içinde, hem onu oluşturan bütün ulusları kapsayan ortak bir uygarlık, hem de her ulusa özgü ulusal kültürlerden oluşan bir kültürler kolleksiyonu vardır. Öyleyse, biz Avrupa uygarlığına girdiğimiz zaman, yalnız uluslararası bir uygarlığa girmekle kalmayacağız; aynı zamanda, aynı uygarlığa girmiş olan bütün ulusların özel kültürlerinden de tat almak olanağına sahip olabileceğiz. Ulusal bir toplum, nasıl iş bölümü ve uzmanlık yoluyla meslek zümrelerine ayrılmışsa, uluslararası bir topluluk da, sanki uluslararası bir işbölümünün ve uluslararası uzmanlığın gereğine uyarak, ulusal ve özel nitelikte kültürlere ayrılmıştır.

Bundan dolayı insanlar, sırf ulusal zevkleriyle tattıkları zaman, yalnız ulusal kültürlerine uygun yapıtlardan hoşlanırlar; ama insan her gün aynı yemeği yemekten usandığı gibi, hep aynı kültürün edebiyatından, aynı müzikten, aynı mimarlıktan, vb. beslenmekten de bıkar. Bu nedenle yemekseverler her gün yemek listelerini değiştirdikleri gibi, yetkinleşmiş insanlar da, zaman zaman başka kültürlerin çeşnileriyle ağız (tatlarını) değiştirme gereğini duyarlar.

Eski zamanlarda esnaf dernekleri, belirli zamanlarda “ârifâne”[230] şölenleri yaparlardı. Her zenaatçı, kendi evinde en iyi yapılan yemeği yaptırır; zenaatçılar kırda ya da bir evde birleşerek bu yemekleri birlikte yerlerdi. Uygarlık topluluğunun uluslararası ilişkileri de bir ârifâne şöleni gibidir. Her ulus, bu şölene kendi kültürünü götürerek bütün ulusların kültürlerinden zevk alma hakkını kazanır. Şu kadar var ki, yalnız ulusal kültürden hoşlanan “ulusal zevk” ile yabancı kültürlerden hoşlanan “dışsal zevk”i birbirine karıştırmamalıdır. Avrupa’nın bütün uluslarında gördüğümüz olağan örneğe göre, her ulusun asıl ve sürekli olan zevki, ulusal zevkidir; dışsal zevk, ancak ikincil derecede kaldığı zaman, kabul edilebilir. Eski Osmanlı hayatında ise iş böyle değildi. Seçkinler sınıfında dışsal zevk, ulusal ve sürekli zevk durumunu almıştı. Ulusal zevke gelince; ikincil derece kadar bir değerden bile yoksun bırakılmıştı. Bundan dolayı eski edebiyatımız, Acem zevkinin; Tanzimat edebiyatı da, Fransız zevkinin ürünleri olarak kaldı ve şimdiye kadar bizde ulusal bir edebiyat oluşmadı. O hâlde, yetkinleşme böyle hastalıklı bir durum aldığı zamanlar, zararlı olur. Bir yetkinlik, ulusal kültürün haklarına uyduğu sürece, olağandır; ulusal haklarını çiğnemeye başladığı anda, hasta ve sakat bir yetkinlik niteliğini alır.

Bu açıklamalar gösteriyor ki, Türkçülük dünyadaşlıkla uzlaşamaz. Hiç bir Türkçü dünyadaş olmadığı gibi, hiç bir dünyadaş da Türkçü olamaz. Ancak, Türkçülükle uluslararasıcılık arasında, uzlaşmaya engel hiç bir karşıtlık yoktur. Her Türkçü, aynı zamanda uluslararasıcıdır; çünkü her bireyimiz, ulusal ve uluslararası olarak iki toplumsal hayat yaşamaktayız. Ulusal hayatımız ise, bir yandan uluslararası olan uygarlıktan, öte yandan her biri özel ve özgün tatların bir derlemesi olan yüzlerce kültürden paylarımızı almaktır. Tanzimat’tan beri resmen bağlandığımız uygarlığa gelince; bu da, Batı uygarlığıdır.

İşte çağdaş topluluğumuz olan bu Batı uygarlığıyla, ona bağlı bütün kültürlerden payımızı almak içindir ki Telif ve Tercüme Encümeni,[231] Batı uygarlığının uluslararası niteliği olan bütün yapıtlarını [yetke olarak tanınan monografileri] ve ulusal kültürlerin çiçekleri sayılan başyapıtları çevirtmeye karar verdi.

Görülüyor ki Türkçülerin kültür dedikleri şey, ne Fransızların “culture”ü ne de Almanların “kultur”udur. Fransızlara göre, Fransız culture’ü öteden beri yalnızca yazınsal gücüyle evrensel bir yetkinleşme niteliği almıştır. Almanlara göre, sözde Alman kültür’ü de, orduları yenilmeseydi, asker ve ekonomi güçleriyle bütün dünyaya egemen olacaktı. Türk kültürü, bunlar gibi etkin değil, edilgindir. Biz kültürümüzü, yalnız kendi zevkimiz için yapacağız. Başka uluslar da, ondan Loti’lerin ve Farrère’lerin yaptığı gibi, ara sıra tadarak zevk alabilirler. Nasıl ki biz de Fransız, İngiliz, Alman, Rus, İtalyan uluslarının kültürlerinden ara sıra zevk alıyoruz ve alacağız. Ancak, bundan sonra, bu zevk alma durumumuz hiç bir zaman egzotizm’in[232] sınırını aşmayacaktır. Bizce Fransızlarla, İngilizlerle, Almanlarla, Ruslarla, İtalyanlarla ilgili güzellikler, ancak “egzotik güzellikler” olabilir. Bu güzellikleri sevmekle birlikte, hiç bir zaman gönlümüzü onlara vermeyeceğiz. Biz gönlümüzü başından beri ulusal kültürümüze vermişizdir. Bizim için dünya güzeli, ulusal kültürümüzün güzelliğidir. Biz uygarlık olarak, bilgi, ekonomi ve yetkinleşme bakımlarından Avrupa uluslarından çok geri kalmış olduğumuzu yadsımayız ve uygarlıkça onlara yetişmek için bütün gücümüzle çalışacağız. Ama kültür bakımından hiç bir ulusu kendimizden üstün göremeyiz. Bize göre Türk kültürü, dünyaya gelmiş ve gelecek olanların en güzelidir. Bundan dolayı da, ne Fransız kültürünün, ne de Alman kültürünün taklitçisi olmamıza ve onlara uymamıza olanak yoktur. Biz onları da başka kültürler gibi, yalnızca uluslarına özgü özel kültürler sayarız ve onlardan da, başka kültürler gibi, yalnız yabancıl bir zevkle tat alırız.

Görülüyor ki Türkçülük, bütün aşkıyla yalnız kendi özgün kültürüne tutkun olmakla birlikte, körü körüne ulusçu ve bağnaz değildir. Avrupa uygarlığını tam ve dizgeli olarak almaya kesin kararlı olduğu gibi, hiç bir ulusun kültürüne karşı ilgisiz değildir; onları küçümsemez de; tam tersine, bütün kültürlere değer veririz ve saygı duyarız. Dahası, bir çok acımasız davranışlarıyla karşılaştığımız uluslarla, siyasal örgütlerini sevmemeyi sürdürmekle birlikte, uygarlık ve kültür yapıtlarına tutkun, düşünürlerine saygılı kalacağız.

İKİNCİ BÖLÜM
TÜRKÇÜLÜĞÜN GÜNDEMİ

I Dilde Türkçülük

1. Yazı Dili ve Konuşma Dili

Türkiye’nin ulusal dili, “İstanbul Türkçesi”dir; buna kuşku yok! Ancak, İstanbul’da iki Türkçe var: Biri konuşulup da yazılmayan “İstanbul lehçesi”, öteki yazılıp da konuşulmayan “Osmanlı dili”dir. Acaba, ulusal dilimiz bunlardan hangisi olacaktır?

Bu soruya yanıt vermeden (önce), dilimizi başka dillerle karşılaştıralım: Başka diller, ulusların başkentlerinde konuşulan dillerdir; ama başka başkentlerin hepsinde, konuşulan dille yazılan dil aynı şeydir. Demek ki, konuşma diliyle yazı dilinin birbirinden başka olması, yalnızca İstanbul’a özgü bir durumdur. Genel olarak uluslarda bulunmayıp da yalnız bir ulusta rastlanan bu durum olağan olabilir mi? Öyleyse, İstanbul’da gördüğümüz bu ikilik, bir dil hastalığıdır. Her hastalık iyileştirilir. Öyleyse, bu hastalığın da iyileştirilmesi gerekmektedir. Ancak, bu iyileştirmeyi yapabilmek, yâni dildeki ikiliği ortadan kaldırmak için, şu iki şeyden birini yapmalıdır: Ya, yazı dilini, aynı zamanda konuşma dili durumuna getirmek ya da konuşma dilini, aynı zamanda yazı dili durumuna koymak.

Bu iki seçenekten birincisini gerçekleştirme olanağı yoktur; çünkü İstanbul’da (kullanılan) yazı dili, doğal bir dil değil, Esperanto[1] gibi yapay bir dildir. Arapça, Acemce ve Türkçe’nin söz dağarcıklarını, dilbilgilerini birleştirmekle oluşmuş olan bu “Osmanlı Esperantosu”, nasıl konuşma dili olabilsin? Her anlam için en az üç biçimi, her ek için en az üç sözcüğü içeren bu yapay fazlalıklar karışımı, nasıl canlı bir dil durumuna girebilsin?

Demek ki, İstanbul’da yazı dilinin konuşma dili durumuna geçmesi olanaklı değil. Bunun olanaklı olmadığı, yüzyıllarca uğraşıldığı hâlde başarı elde edilmemesiyle de belli olmuştur. Olamaz ya; bir takım zorbaca yasalarla İstanbul halkı bu acaip yazı diliyle konuşmaya başlamış olsaydı bile, yine bu yazı dili gerçekten “ulusal dil” olamazdı; çünkü, onu konuşma dili olarak yalnız İstanbul’un değil bütün Türkiye’nin kabul etmesi gerekirdi. Bu kadar büyük bir topluma ise, zorla hiç bir şey kabul ettirilemezdi.

Öyleyse, yalnız bir seçenek kalıyor: Konuşma dilini yazarak, yazı dili durumuna getirmek! Aslında, halk yazarları bu işi eskiden beri yapıyorlardı; Osmanlı edebiyatının yanında, halk diliyle yazılmış bir Türk edebiyatı, altı yedi yüzyıldan beri vardı. Demek ki, dildeki ikiliği kaldırmak için yeniden hiç bir şey yapmaya gerek yoktu. Osmanlı dilini hiç yokmuş gibi bir yana atarak, halk edebiyatına temel görevini gören Türk dilini, olduğu gibi “ulusal dil” saymak yeterdi. İşte Türkçüler, dilimizdeki ikiliği kaldırmak için şu ilkeyi kabul etmekle yetindiler: İstanbul halkının ve özellikle İstanbul hanımlarının konuştukları gibi yazmak. Böylece, yazılacak olan İstanbul konuşma diline “Yeni Dil”, sonra “Güzel Türkçe”, daha sonra “Yeni Türkçe” adları verildi.

2. Halk Diline Girmiş Arapça ve Acemce Sözcükler

Kimi karşıt düşünceliler diyorlar ki, “Siz Osmanlı dilindeki Arapça ve Farsça sözcüklerden yakınıyorsunuz; oysa halk dilinde de, bu dillerden geçmiş bir çok sözcük vardır.”

Gerçekten de, halkın konuşma dili de Arapça’dan alınmış bir çok sözcüğü içerir; ancak, halkın konuşma diline almış olduğu bu sözcükler, seçkinler sınıfından olan bilginlerle edebiyatçıların Osmanlı diline almış olduğu Arapça ve Farsça sözcüklerden iki bakımdan ayrılır.

İlkin, halk dilinde eşanlamlı sözcükler yoktur. Halk, Arapça’dan ve Acemce’den bir sözcük aldığı zaman onun eşanlamlısı olan Türkçe sözcüğü Türkçe’den büsbütün atar; böylece dilde eşanlamlı sözcükler kalmaz. Örneğin, halk “hasta”[2] sözcüğünü alınca “sayru” sözcüğünü; “ayna” sözcüğünü alınca “gözgü” sözcüğünü; “merdiven”[3] sözcüğünü alınca, “baskıç” sözcüğünü tamamıyla unutmuştur.

Gerçi, kimi zaman halkın Arapça’dan ve Acemce’den aldığı sözcükler yanında, eski Türkçelerini de koruduğu görülüyor; ama böyle bir durum olduğunda da, yine eşanlamlı sözcükler ortaya çıkamaz; çünkü, ya Arapça’dan ve Acemce’den alınan sözcüğün ya da eski Türkçe sözcüğün anlamında bir değişme ortaya çıkarak, ikisi arasındaki eşanlamlılık ortadan kalkar. Örneğin, “siyâh” ve “beyaz” sözcükleri alındıktan sonra, “kara” ve “ak” sözcükleri Türkçe’de kalmış; ama, ne “siyâh” sözcüğünü “kara” sözcüğünün, ne de “beyaz” sözcüğünü “ak” sözcüğünün eşanlamlısı sayabiliriz; çünkü halk, “siyâh”la “beyaz”ı maddî şeylerde, “kara” ile “akı” mânevî şeylerde kullanıyor. Örneğin siyâh yüzlü bir adamın alnı ak olabilir; beyaz yüzlü bir adamın da yüzü kara çıkabilir.

Kimi zaman da, halkın Arapça’dan ve Acemce’den aldığı sözcüklerin Türkçesi bulunmadığı için, eşanlamlılığa hiç bir neden bulunmaz. “Abdest”, “namaz”, “Kur’an”, “câmî”, “ezan” sözcükleri gibi.

Bilginlere ve edebiyatçılara gelince; bunlar hem Türkçe sözcükleri hem de bunların Arapça ve Farsça karşılıklarını tamamıyla aynı anlamda kullanırlar; böylece, onların Türkçesinde her özel anlam için biri Türkçe, biri Arapça ve biri Acemce olmak üzere en az üç sözcük vardır. Örneğin “su”, “âb”, “mâ”; “gece”, “eb”, “leyl”; “ekmek”, “nân”, “ubûz”; “et”, “güşt”, “lâhm” gibi... Osmanlı dilinde, kesinlikle her anlam için, üçer eşanlamlıdan oluşan böyle bir üçlülük vardır. Kimi kavramların Arapça’da birden çok karşılıkları bulunduğu için, bu gibi kavramların eşanlamlıları, doğal olarak üçten daha çoktur; “Arslan”, “şîr”, “esed”, “gazanfer”, “haydar”, “zür’âm” gibi...

İkinci olarak, halk Arapça’dan, Acemce’den ve başka yabancı dillerden aldığı sözcükleri ya söyleyiş olarak ya da anlam olarak bozar; yâni, kendi diline uydurur.

Söyleyiş olarak bozmaya örnek: “haste”; “hasta”; “hafte”; “hafta”; “nerdübân”; “merdiven”; “çarçûbe”; “çerçeve”; “gavgâ”; “kavga”; “bekre”; “makara”;[4] “zukâk”; “sokak”; “pâre”; “para”.

Anlam bakımından değiştirmeye örnek: “Haste” sözcüğü, Farsça’da “biri tarafından yaralanmış” anlamında iken, Türkçe’de “marîz”[5] karşılığı olmuştur. “Şafak” sözcüğü, Arapça’da “batı ufkunun akşam kızıllığı” anlamında iken, Türkçe’de “doğu ufkunun sabah kızıllığı” anlamını almıştır. “Şafak sökmek” deyişinde olduğu gibi... Farsça’da “hâce” sözcüğü, “efendi” anlamındadır; bu sözcük Türkçe’de hem söylenişi değişerek “hoca” biçimini almış, hem de anlamı değişerek “halk fıkıh[6] bilgini” ve “okul öğretmeni” anlamlarını almıştır. Farsça “bazâr” sözcüğü, “b” ile söylenir ve “çarşı” anlamında bir sözcükken, Türkçe’de “p” ile söylenen ve hem cumartesiden sonra gelen günün adı, hem “belirli günlerde belirli yerlerde kurulan günlük panayır” demek olan “pazar” biçimine dönüşmüştür. “Pazarlık” sözcüğü de bu son biçimden doğmuştur.

“Pâre” sözcüğü de Fars dilinde “bölüm, parça” anlamında iken, Türkçe’de “para” biçimini almakla birlikte, “alışveriş aracı olan maden ya da kâğıt” anlamını almıştır.

Kimi sözcükler görünüşte, eski anlamlarını korumuştur; ama bu sözcüklerin girdiği tamlamalar incelenirse, bu gibi sözcüklerde de anlam bakımından uygun olmayan değişiklikler olduğu anlaşılır: Örneğin, “âbdest” sözcüğü, söyleniş ve anlam bakımından değişmemiş görünür; oysa bu sözcüğün başında “â” harfi uzun söylenmesi gerekirken kısaldığı gibi, sonundaki “it” harfi de söyleyişten düşmüştür. Bundan başka, “büyük abdest” ve “küçük abdest” gibi tamlamalar gösteriyor ki anlam bakımından da bir değişmeye uğramıştır.

Demek ki halk, aldığı sözcükleri kendi diline uyduruyor. Önce, “her kavramın yalnız bir sözcüğü olmalıdır” ilkesine uyarak eşanlamlıları kabul etmiyor ve dili, her sözcüğü, görevi belirli bir organ niteliğinde olan gerçek bir organizma biçiminde koruyor. Halk bu işi, doğallıkla, bilerek ve düşünerek yapmıyor; toplumsal bir içgüdüyle, bilinçsiz olarak yapıyor. Halkın dilinde, her sözcüğün kesin olarak başka sözcüklerden ayrı bir anlamı vardır ve halkın algı alanına girmiş olan düşünsel ve duygusal her kavramın da, kesinlikle bir sözcüğü vardır.

Bilginler ve edebiyatçılara gelince; bunlar, halkın kendi dillerine uydurmak için yaptığı bu değiştirmeleri, bozma olarak görmüşler ve halkın Arapça ve Farsça sözcükleri gerek söyleyiş gerekse anlam bakımından değiştirerek yarattığı sözcüklere “galatât”[7] adını vermişlerdir. Bilginlerin “Galatât” adıyla yazdıkları kitaplar incelenirse görülür ki, onlara göre “fesâhât”,[8] Arapça ve Farsça sözcükleri, Türkçe’de aldıkları biçimlerde değil, asıl olarak alındıkları dildeki eski biçimlerinde kullanmaktır. Bu görüşe göre, Osmanlıca’nın hiç bir bağımsızlığı, hiç bir “kendisine uyarlama” yetkisi yoktur. Sözcükleri her zaman, gerek söyleniş ve gerek anlam olarak eski biçimlerine döndürmeli ve dahası, sözcüklerin yazımları da kesinlikle bu eski biçimlere göre olmalıdır. Bu görüşün daha iyi anlaşılması için, bir olayı örnek olarak anlatacağım:

Bir zaman(da), Dârülfünûn’da, felsefe terimlerini belirlemek ve saptamak üzere bilimsel bir kurul oluşturulmuştu. Bu kurulda fesâhâtçilerden biri, “dikkat” sözcüğünün “attention” karşılığı olamayacağını ileri sürdü; sözde “dikkat” sözcüğü, “dakîk=ince” sıfatından türediği için, “incelik” anlamında imiş.

Bu sava karşı, «“İncelik” sözcüğü dilimizde varken, bu anlama gelen “dikkat” sözcüğüne gereksinmemiz yoktur; ama halkın kullandığı anlamda olmak üzere bu sözcük, dilimizin atılması olanaksız olan en gerekli sözcüklerinden biri olmuştur,» denildi. Ama karşı çıkan kişi, kabul etmedi: «“Dikkat” sözcüğü, her zaman “incelik” anlamında kalacaktır. Halkın kullandığı sözcükleri, bilim kabul edemez. Doğru olan sözcükler, sözcüklerin eski biçimleridir. Sözcüklerin gerçek anlamları kullanmakla değil, köklerinin incelenmesiyle bilinir.» (dedi.) Dolayısıyla, “attention” sözcüğüne başka bir karşılık aramaya başladılar. Birisi, “tahdik” sözcüğünü ileri sürdü; bir başkası, “iltifat” sözcüğünü önerdi. Sözde “tahdik” sözcüğü, “göz bebeği” anlamında olan “hadeka”dan gelirmiş. “Dikkat”te de özellikle etken olan göz bebeği imiş. “İltifat”ın Arapçadaki anlamı da “göz ucuyla bakmak” imiş. «“İltifat” sözcüğü, dilimizde başka anlama gelir,» denildi, «Öyle şey olmaz, Arapça, Acemce sözcükler, bizim dilimizde eski asıllarını ve doğruluklarını koruyacaklardır. Halkın bilgisizlikle yaptığı bozmalara “galatât” denir; bunların hepsini bırakarak, sözcüklerin eski ve doğru biçimlerine dönmek gerekir,» diye yanıt verildi.

Görülüyor ki halk, aldığı sözcükleri söyleyiş bakımından da anlam bakımından da kendi diline uyarladığı halde, fesâhatçi bilginler bu uyarlamanın karşısındadırlar. Halka göre, “galat-ı meşhûr, lûgat-ı fâsihadan evlâdır”.[9] Bundan başka, halka göre ülkemizde bağımsızlık ve egemenlik, ancak Türk dilindedir. Bu dile giren Arapça ve Acemce sözcükler, Türk dilinin egemenliği altına girerek onun sesbilimine[10] ve sözlükbilimine[11] uymalıdır. Siyasal kapitülasyonlar, siyasal bağımsızlık ve egemenliğe aykırı olduğu gibi, dildeki kapitülasyonlar da, dilin bağımsızlık ve egemenliğine aykırıdır. [Ancak, yine açıkça söyleyelim ki, halk bunu bilinçli olarak düşünmüyor, arının bal yapması gibi bilinçsiz ve içgüdüsel olarak yapıyor.]

Bilginlere göre, tam tersine, bağımsızlık ve egemenlik ancak Arapça ve Farsça sözcüklerde vardır. Biz, onların bağımsızlık ve egemenliğine, asıllığına ve doğruluğuna saygı göstermek zorundayız. Bizim dilimize gelince; o, aslında yüzde doksan dokuz Arapça ve Farsça sözcüklerden oluştuğu için, bağımsızlık savında bulunamaz.

Görülüyor ki dilde Türkçülüğün ilk işi, doğrucu bilginlerin görüşlerini reddederek, halkın bilinçsiz görüşlerini Türkçe’nin temeli olarak kabul etmektir. Bundan dolayı, Türkçülere göre Osmanlıcıların “doğru” sözcükleri “yanlış”; “yanlış” sözcükleri “doğru”dur. Dahası, yazarken de bu bozulmuş sözcükleri söylendikleri gibi yazmak, Türkçülüğün bir ilkesidir. Bu esası, yabancı sözcüklere de genişleterek fesâhatçilerin “sigara”, “jaket”, “Evropa” biçiminde yazdıkları bu sözcükleri, halkın söylediği gibi “cıgara”, “ceket”, “Avrupa” (olarak) yazmak gereklidir.

3. Türkçüler ve Fesâhatçiler

Türkçülerin dil konusundaki ilkeleri, fesâhatçilerin görüşlerinin karşıtı olmakla birlikte, “tasfiyeci”[12] adını alan dil devrimcilerinin görüşlerine de uygun değildir. Tasfiyecilere göre, bir sözcüğün Türk(çe) olabilmesi için, onun asıl olarak Türkçe bir kökten türemiş olması gerekir. Buna dayanarak “kitap”, “kalem”, “abdest”, “namaz”, “mektep”, “câmî”, “minâre”, “imâm”, “ders” gibi Arap ya da Acem köklerinden gelmiş olan sözcükler, halkın diline girmiş olduklarına bakılmayarak Türkçe’den atılmalı ve bunların yerine ya unutulmuş olan eski Türk sözcükleri canlandırılmalı ya da Çağatayca’da, Özbekçe’de, Tatarca’da, Kırgızca’da, vb. bulabileceğimiz asıl olarak Türkçe köklerden gelen sözcükler alınarak ya da Türkçe’de yeni ekler ve türetme yolları bulunarak, bunlarla yeni Türkçe sözcükler yaratılıp (atılanların yerlerine) konulmalıdır. Türkçülere göre, bu görüşler de yanlıştır; çünkü her şeyden önce, en eski zamanlara çıkıldıkça hiç bir Türkçe kökün Türk kalacağı ileri sürülemez. Bu gün Türkçe kökten geldiği kanısında olduğumuz bir çok sözcüğün, bir zamanlar Çince’den, Moğolca’dan, Tunguzca’dan; dahası, Hintçe’den ve Farsça’dan eski Türkçe’ye girmiş olduğu bilimsel olarak saptanmıştır.

İkinci olarak, sözcükler, gösterdikleri anlamların tanımları değil, simgeleridir. Bundan dolayı da, sözcüklerin hangi köklerden geldiğini, nasıl türediğini bilmeye de gerek yoktur. Bu gibi şeyleri bilmek, yalnız dilciler ve dilbilimciler için gereklidir. Dilin dizgesi ve söylenişi bakımından, zararlıdır bile! Çünkü, yukarıda Arap ve Acem köklerinden gelen sözcüklerde gördüğümüz gibi, Türk kökünden sözcüklerde de kimi zaman kullanımdaki anlam, türediği sözcüğün anlamından başkadır: Örneğin “yabancı”, “yabandan gelmiş adam” demek değildir; “kahvealtı”, “kahveden sonra yenilen yemek” anlamına gelmez. Bu gibi sözcükleri türetildikleri sözcüklerin anlamlarında kullanmak, bir dil hastalığıdır ki, buna “türetim[13] hastalığı” denilebilir; örneğin kimileri, “terlik” sözcüğü söylenince, bunun kullanım anlamına önem vermeyerek, hemen türetim anlamını ararlar ve “ter için ayağa giyilen ayakkabı” diye sözcüğü köküne indirgemeye çalışırlar. Oysa, “terlik” sözcüğünün anlamını ararken “ter” sözcüğünü anımsamak, söyleniş bakımından zararlıdır. Türetim hastalığına uğramış bir adamın yanında, örneğin “Yabancılar geldiler,” dediğimiz zaman, o, “Yabancılar mı? Yabandan gelmişler... demek ki yabânî[14] adamlardır,” derse tuhafımıza gitmez mi? Ya da, “Şu terliği giyiniz,” dediğiniz zaman “Ayağım terli değil; terlik giymeye gereksinmem yok,” yanıtını verirse, elinizde olmadan gülmez misiniz? Bununla birlikte, halka özgü bir türetimcilik de vardır ki, bu tam tersine, hem olağan hem de yararlıdır; örneğin, halktan olan kimseler, “dilbâz”[15] sözcüğünü “çok dilli, çok dil döken” anlamında sanırlar ve “dilbâz” olarak yazarlar.[16]

Halkın böyle yanlış türetimlerle yaptığı sözcük bozmaları da, bir tür bilinçsiz (olarak kendi diline) uyarlamadır; örneğin halk, “âlâim-i semâ”yı,[17] “eleğim sağma” biçimine çevirir; “Balimoz”u[18] “balyemez” biçimine sokar.

Ankara’da bir pınarın adı olan “Zülfazl”[19] sözcüğünü “Solfasol” yapar; “Şerefresân”[20] vapurunu “Şerif Hasan”; “nevid-fütûh”u[21] “delik kütük”; “feth-i bülend”i[22] “yedi bölen” biçiminde Türkçe sözcüklere dönüştürür. “Telgraf çekmek”ten “tel çekmek” sözünü doğurur.

İşte bu gibi esaslara dayanarak, Türkçüler, tasfiyecilerin dil konusundaki görüşlerini kabul etmediler. Türkçülere göre, Türk halkının bildiği ve tanıdığı her sözcük, ulusaldır. Bir sözcüğün ulusal olması için Türkçe kökten gelmiş olması yetmez; çünkü Türkçe kökten gelmiş olan “gözgü”, “sayru”, “baskıç”, “ağu” gibi bir çok sözcük, canlı dilden çıkarak taşıllaşmışlar; onların yerine canlı olarak “ayna”, “hasta”, “merdiven”, “zehir” sözcükleri girmiştir. Nasıl hayvan ve bitki dünyalarında taşılların yeniden dirilmesi olanaksızsa, dil taşıllarının da yeniden hayata dönmeleri artık olanaksızdır. Özetle; Türkçülere göre, halk için tanış olan ve yapay olmayan bütün sözcükler, ulusaldır. Bir ulusun dili, kendi cansız köklerinden değil, kendi canlı kullanımından oluşan canlı bir organizmadır.

Bu durumda, Türkçe’nin yalınlaştırılması yalnızca bu ilkelere dayanmalı, tasfiyecilerin aşırı savlarına doğru gitmemelidir.

Tasfiyecilerin başka Türk lehçelerinden sözcük almaları da yanlıştır; çünkü Türk lehçeleri, ana dil durumunda bulunan “eski Türkçe”den ayrıldıktan sonra, her biri ayrı bir gelişme yönü izlemiştir; gerek sesbilim, gerek biçimbilim, gerek sözlükbilim[23] bakımından birbirinden uzaklaşmışlardır. Bundan dolayı, bu lehçelerin sözcüklerini dilimize sokarsak İstanbul Türkçesinin güzelliğini bozmuş oluruz. Aslında bu lehçelerde bulunan sözcükler dilimizde de bulunduğu için, onlara hiç bir gereksinmemiz yoktur. Yalnızca, Türk uygarlığı tarihi, eski Türk kurumlarını tarihsel bir yeniden dirilişe[24] ulaştırırken, bunların adlarını da taşılların dirilmesi niteliğinde görmemelidir; çünkü bu sözcükler, şimdi sözcük olarak değil, yalnızca terim olarak dilimize gireceklerdir. Böyle girmelerinde hiç bir sakınca da yoktur.

Tasfiyecilerin kurala bağlı olmayan ekleri kurallı ekler sırasına koyarak ve tamlama yöntemleri bularak, bunlarla yeni sözcükler yaratmak istemeleri de yanlıştır; çünkü, nasıl bir hayvanın ya da bitkinin organizmasına dışardan yeni bir organ sokmamız olanaksızsa, dile yeniden bir kurallı ek ya da yeni bir tamlama yolu sokmamız da öylece olanaksızdır. Bundan dolayıdır ki, “günaydın”, “tünaydın” gibi bileşik sözcükler yeni Türkçe’de yaşamadığı gibi, kurala bağlı olmayan eklerle yapılmış olan sözcükler de yaşayamadılar.

Bununla birlikte, tasfiyecilerin bu aşırı devrimciliğini bir yana attıktan sonra, edebiyatta gerek Osmanlı dilinden atılacak sözcüklerin pek çok olduğunu görürüz, gerek(se) bilim terimlerinde, hiç bir gerekleri olmadığı hâlde alınmış nice sözcüklere rastgeliriz; örneğin, “coşkunluk”a “cûşiş” demek gerekir mi? “Baş ağrısı”na “sıdâ” demeye bir gereksinme var mı? Tıp sözlüğünü ele alalım: “Kemik”e “azm”; “baş”a “re’s”; “dişe” “sin”; “sinire” “a’sab” diyen bu sözlükte, dilimize girmesine hiç bir gerek bulunmayan nice Arapça ve Acemce sözcükler vardır. “Adale”[25] gibi, “hüceyre”[26] gibi, “protoplazma” gibi Türkçe’de karşılığı bulunmayan sözcüklerin, başımızın üstünde yeri vardır. Dilimize yeni terimler getiren bu gibi sözlere ulusal sözlüğümüz açıktır; ama Türkçesi bulunan ve hiç bir özel anlamla ondan ayrılmayan eşanlamlı sözcükleri artık dilimizden atmalıyız.

4. Kipler,[27] Ekler, Tamlamalar

1) Türkçülere göre, bir dil başka dillerden kendisine, eşanlamlısı bulunmama koşuluyla sözcükler alabilmiştir ve alabilir; ancak hiç bir dil, başka dillerden kip alamaz. Osmanlıcılara göre, Osmanlı dili Arap ve Acem dillerinden sözcüklerle birlikte kipler de alır: Örneğin “mektûb” sözcüğü, Osmanlıcılara göre Arapça’da “ketebe” kökünden (türemiş) sıfat-fiildir;[28] anlamı, “yazılmış”, “yazılan”dır. Buna dayanarak, Osmanlıcılara göre, “hukûk-u mektûbe” ya da “mektûb hukuk” terimlerini dilimizde kullanabiliriz. Türkçüler, “mektûb” sözcüğünün böyle kullanılmasını kabul etmezler; çünkü, sıfat-fiil kipi Türkçe’de de vardır: “Mektûb” sözcüğü sıfat-fiil olduğu zaman, Türkçesi “yazılmış”tır. Demek ki, Osmanlıcıların “mektûb hukuk” dedikleri şeye, biz “yazılmış hukuk” diyebiliriz. Öyleyse, “mektûb” sözcüğünün bir sıfat-fiil kipi olarak dilimizde kullanılmasına gerek yoktur.

Ancak, “mektûb” sözcüğü sıfat-fiil kipi olduğu gibi, kalıplaşmış bir ad gibi de kullanılmaktadır: Fransızların “lettre” dedikleri şeye, Türk halkı “mektup” adını vermektedir. “Bir mektup yazdım”, “Bu hafta mektup aldım” cümlelerindeki “mektup” sözcüğü, işte bu ikinci anlamdadır. “Mektup”un bu biçiminde kip niteliği yoktur; yalın bir sözcüktür. Öyleyse Osmanlıca’da kullanılan bütün Arapça ve Acemce sözcükleri kip ve sözcük olarak iki bölüme ayırabiliriz. Bunlardan kip niteliğinde olanları hemen dilimizden atmalıyız; sözcük bölümüne girenleri, halk dilinde eşanlamlıları yoksa, yeni Türkçe’ye, duraksamadan kabul etmeliyiz.

Bu ilkeye göre, “kâtib” sözcüğü sıfat-fiil(dir) ve dolayısıyla “yazan” anlamında dilimizde kullanılamaz; örneğin, “Bu mektubun kâtibi kimdir?” denilemez. Ancak “kâtip”, “secrétaire” karşılığı olarak halk dilinde eskiden beri kullanılmaktadır: “meclis kâtibi”, “tüccar kâtibi” gibi.

“Kitâbet” sözcüğü de ne “yazmak” anlamında bir mastar, ne de “kâtiplik” anlamında bir mastar adı olarak dilimizde kullanılamaz. Yalın bir ad olarak, eski “inşâ” teriminin anlattığı “composition” karşılığı olarak kullanılmaktadır: “kitâbet dersi”, “kitâbet imtihânı.”

“Mutasarrıf” sözcüğü de “tasarruf”tan (“tasarruf eden”[29] anlamında) sıfat-fiil olduğu zaman, bir kiptir. Bu kipin de kullanılmaması gerekir; örneğin, “Şu tarlanın mutasarrıfı” diyecek yerde “Şu tarlada tasarruf sahibi olan adam” demeliyiz; ancak, bu sözcük bir sancağın[30] en büyük yönetim görevlisine ad olduğu zaman, artık bir kip niteliğini taşımaz; yalın bir ad durumunu almıştır.

Bu örnekler gösteriyor ki, Arapça’dan ve Acemce’den kip niteliğini taşıyan hiç bir sözcük almayacağız. Öyleyse terim olarak Arapça ya da Acemce bir sözcüğü kabul ettiğimiz zaman, ondan “iştikak”[31] etmiş olan bütün sözcükleri de birlikte almamalıyız; örneğin şu “iştikak” sözcüğünü bir terim olarak kabul etmişiz diye, bunun “müştâk”, “müştâk-ı min”, “müştâkat” gibi kiplerini de kullanmamız gerekmez. Gerçi kimi zaman “kitap”, “kitabet”, “kâtip”, “mektup” gibi aynı kökten türemiş bir çok sözcüğü dilimizde kullanmaktayız, ama yukarıda da kısmen gösterdiğimiz gibi, bunların tümü eski kip anlamlarını yitirmiştir. “Kitap” sözcüğü, mastar kipi olduğu zaman, “yazmak” anlamındadır. “Kitap” sözcüğü dilimizde bu anlamda hiç bir zaman kullanılmamıştır. “Kitap” sözcüğü, (yalın) bir sözcük olduğu zaman, Fransızca “livre” sözcüğünün karşılığıdır. İşte Türkçe’de ancak bu anlamda kullanılmaktadır. “Muharrir”[32] sözcüğünü “rédacteur” karşılığı olarak kullanabiliriz; ama sıfat-fiil yapısıyla “yazılan” anlamında olan “muharrer” sözcüğünü kullanamayız. Örneğin, “Bâlâda muharrer” diyemeyiz, “yukarıda yazılan” demeliyiz. “Tahrir”[33] mastarı da kullanılamaz; ama, “tahrirât” sözcüğü, resmî yazışmaların özel adı olduğundan, çoğul olduğu düşünülmeden kullanılabilir.

Bir sözcüğün çoğul biçimi de, sözcük değil, çekimdir; dolayısıyla Arapça, Acemce çoğul çekimleri de kullanılamaz. Bundan dolayı da “zâbitân”, “zubbât” gibi çekimler, yeni Türkçe’ye giremez. Türkçe’nin kendisine özgü çoğul çekimi, “-ler” ekiyle yapılır; bu durumda dilimizde “zâbit”in[34] çoğulu, yalnızca “zâbitler”dir.

Bununla birlikte, kimi Arapça ve Acemce çoğullar vardır ki dilimizde çoğul anlamını, dolayısıyla da çekim niteliğini yitirmişlerdir. Yukarıdaki “tahrirât” sözcüğü böyle olduğu gibi, “ahlâk”, “talebe”, “amele”, “edebiyât”, “yârân”, “evlâd” gibi bir çok sözcük böyledir. Bu sözcüklerin, dilimizde çoğul kipinde olmadıklarının bir kanıtı da, Türkçe’nin “-ler” ekiyle çoğullaştırılabilmeleridir: “ahlâklar”, “talebeler”, “ameleler”, “edebiyatçılar”, “yârânlar”, “evlâtlar”, “tahriratlar” gibi.

2) Bir dil, başka dillerin yalnız çekim ve türetim kurallarını değil, eklerini de alamaz; çünkü, bir sözcüğün gerek başına gelen, gerekse sonuna eklenen ekler de onu çekimli ya da türetilmiş (sözcük) niteliğine sokar.

Dilbilimde gerek çekimli olan, gerek özel bir anlamı bulunan bir ek eklenmesiyle anlamı değişmiş olan ekli sözcüklere “morfem” adı verilir. Demek ki, hiç bir dil başka dillerden morfemler alamaz diyecek olursak, bu sözle hem çekim ve türetim kurallarının, hem de eklerin, bir dilden başka bir dile giremeyeceğini anlatmış oluruz.

Aslında, Arapça’dan ve Acemce’den alacağımız bütün eklerin Türkçe’de karşılıkları vardır: “Hemdert = dertdaş”, “hemfikir = fikirdaş”, “tâcdâr = taçlı”, “dânişmend = dânişli”, “sitemkâr = sitemci” gibi. Bunların kesinlikle Türkçelerini kullanmak gerekir.

Bununla birlikte; “hükümdâr”, “hemşîre”, “perkâr”[35] gibi sözcüklerde türetme yoluyla bulacağımız “-dâr”, “hem-”, “-kâr” ekleri eklikten çıkmışlar, sözcüğün içinde erimişlerdir. Bundan dolayı, şu “hükümdâr”, “hemşîre”, “perkâr” sözlerinde, artık morfem niteliği kalmamıştır. Bunlar da dil bilincine göre, başka adlar gibi yalın sözcükler niteliğine girmişlerdir.

Acemce’den, istisnâ olarak, yalnız üç ek halk diline girmiştir: Bunlardan biri, gerçekten ek olan “nisbet î’si”dir.[36] Ötekiler, aslında ad oldukları hâlde, halkımızın dilinde ek durumuna düşen “hâne” ve “nâme” sözcükleridir.

“î” eki, ilk olarak, özel renkleri anlatan sıfatların sonlarında görülür: “Patlıcanî”, “demirî”, “gümüşî”, “kurşunî”, “portakalî”, “samanî” vb...

“î” eki, ikinci olarak, Türk müziğinde her kabilenin özel ezgisine, özel marşına verilen adlarda görülür: “Türkmanî”, “Varsagî”, “Beyatî”, “Karcıharî” [Karaçar], “Türkî” gibi. Bu iki tür örnekte gördüğümüz “î” eki Türkçe bir ek durumuna geçmiştir. Bunun en açık kanıtı, Türkçe sözcüklere eklenebilmesidir. Ama, “î” eki bu iki durum dışında kullanıldığı zaman, Türkçe değildir. Öyleyse, o gibi sözcükleri kullanmayarak, Türkçe karşılıklarını aramalıyız:

Örneğin, “edebî hafta” yerine “edebiyat haftası” diyebiliriz; “hayatî mesele” yerine “hayat meselesi” diyebiliriz; “serkitâbî”ye “başkitapçı” diyebiliriz; “cebrî’ye “cebirci”, “hey’etiyun”a “hey’etçiler” diyebiliriz.

Bu gibi durumlarda “î” ekinin kullanımını azaltmakla birlikte, ne yazık ki en önemli ilkemize ve kuralımıza aykırı olarak, bir çok terimde bu eki kabul etmek zorundayız. Türkçülük, yeni Türkçe’ye güçlük çıkaran bütün direnmeleri kırdığı hâlde, bu küçük ek karşısında ödün vermek zorunda kaldı. Örneğin, “tabiî hâdise”lere[37] “tabiat hâdiseleri” diyebiliriz; ama şu “hâdise tabiîdir” ya da (tabiî) değildir demek gerekince, “î” ekinin büsbütün atılamayacağını kabul etmek zorundayız. “Marazî”, “içtimaî”, “ruhî”, “hayatî”, “bünyevî” gibi sözcükler de aynı bu “tabiî” sözcüğü gibidir. Bununla birlikte, bu ek, iki tür sözcüklerde Türkçe bir ek durumuna geçtiğine göre, onu başka sözcüklerde de, özellikle terim oldukları zaman kullanmak doğru olabilir. “Hâne” sözcüğünü “yazıhâne”, “yemekhâne”, “yatakhâne” gibi sözcüklerde ve “nâme” sözcüğünü “yıldıznâme”, “Oğuznâme” gibi sözcüklerde görüyoruz. Gerekli olduğu düşünülerek bu sözcükler de Türkçe ekler arasına alınırsa, dilimiz zenginleşir.

Bir dil, başka dillerden çekim biçimleri ve ekler alamadığı gibi tamlama kuralları da alamaz. Oysa eski Osmanlı dilinde Arapça’nın, Acemce’nin her türlü tamlamaları vardır: Ad tamlaması, sıfat tamlaması.

Tamlamalar da, çekim biçimleri ve ekler gibi, morfem türüne girer. Her dilde gerek “tamlayan” ve gerek “tamlanan”, birer morfemdirler; sıfat da, nitelenen sözcük de birer morfemdirler. O hâlde (bunlar da), başka dillerden tamlama alınmaması konusundaki temel kuralın çerçevesi içinde düşünülmelidir.

Türkçe’de ad ve sıfat tamlamalarının her türü bulunduğu için, Arapça ve Acemce tamlamalara hiç bir gereksinme yoktur. Eski Osmanlı edebiyatçıları ve bilginleri, bu tamlamaları bir gereksinme dolayısıyla almamışlardı. Onlara göre, Arapça ile Acemce, dil olarak Türkçe’den güzel oldukları gibi, Arapça ve Acemce’nin sözcükleri, çekim yöntemleri, ekleri ve tamlamaları da Türkçe’ninkinden daha güzeldir.

Oysa, hiç bir dile nesnel olarak öteki dillerden daha güzeldir denilemez; her dilin kendisine özgü bir güzelliği vardır. Her ulus, öznel olarak kendi dilini daha güzel görür. Evet, Arapça güzel bir dildir; Farsça da güzel bir dildir; ama, bu diller, en çok kendi uluslarına güzel görünür. Bizim için de en güzel görünen dil, Türkçe’dir. Sözcüklerin, çekimlerin, eklerin, tamlamaların güzelliği, kendi dillerine göredir. Bunlar, ancak kendi dilleri içinde güzeldirler. Arapça bir sözcük, Arapça bir cümle içinde güzel olduğu gibi, Acemce bir tamlama da Farsça bir cümle içinde güzel görünür. Bir kadının pek güzel olan gözlerini ya da burnunu başka bir kadının yüzüne taşıyınız; bunları orada çirkin görürsünüz. Bunun gibi, her dilin sözcükleri ve tamlamaları da, kendi cümleleri içinde ne kadar güzelse, başka dillerin cümleleri içinde de o kadar çirkindir.

Arasöz:

“Türkçülüğün tarihi” bölümünde, tasfiyecilerin halk diline geçmiş olan Arapça ve Acemce sözcükleri de Türkçe’den çıkarmak istediklerini yazmıştım. Dün Fuat Râif Bey’le bu konuda yeniden görüştük. Tasfiyecilerin önderi konumunda bulunan Fuat Râif Bey, halk diline geçmiş olan Arapça ve Acemce sözcüklerin Türkçe sayılması konusunda bizimle hiç bir anlaşmazlığı olmadığını ve aramızdaki anlaşmazlığın eklerle sınırlı olduğunu söyledi. Yukarıda açıkladığım gibi, yeni Türkçecilere göre Türkçe’nin kurallı ekleriyle istenildiği kadar yeni sözcükler yapılamaz. Fuat Râif Bey, kendisinin bu düşünceye şiddetle karşı olduğunu; eklerde, kurallı olma ve kuraldışı olma sınıflandırmasını tanımadığını; Türkçe’nin her türlü ekleriyle yeni sözcükler yapılabildiği gibi, Kırgızca’dan, Özbekçe’den, Tatarca’dan alınacak ya da büsbütün yeniden yaratılacak eklerle de yeni sözcükler yaratılabileceğini söyledi. Dahası, Farsça’daki “nisbet î’sine karşılık “-ki”, “-gi” ekini kullanmaya yandaş olduğunu; örneğin, “hayatî” sıfatı yerine “hayatki”, “edebî” sıfatı yerine “edebgi” sözcüklerinin kullanılabileceğini belirtti. Öyleyse, yukarılarda tasfiyecilik konusunda yazdığım şeyleri, buna göre düzeltmek gerekir.

5. Yeni Türkçe’nin Kültür Dili Olması ve Yetkinleşmesi

Kimileri, yeni Türkçe’nin yalnızca olumsuz ilkeleri bulunduğunu sanırlar; dilimize Osmanlı edebiyatının soktuğu gereksiz ve zararlı bir çok sözcükler, çekim ve türetim yolları, tamlamalar, ekler var. Yeni Türkçe, yalnız bu gereksiz öğelerin dilimizden çıkarılmasıyla oluşamaz. Bu hedef, yeni Türkçe’nin yalnızca olumsuz amacıdır. Yeni Türkçe’nin olumlu amaçları da vardır; çünkü, eski Osmanlıca’nın hastalığı yalnızca gereksiz sözleri, çekim ve türetim yolları, sözcükleri, ekleri içermesi değildi. Hastalık yalnızca bu olsaydı, bu gereksiz öğeleri atmakla dilimizi kolayca iyileştirmeyi başarabilirdik. Oysa eski Osmanlıca’nın ikinci bir hastalığı da, bir çok sözcüğün eksik bulunmasıydı. Türkçülüğün ortaya çıkışına kadar, dilimizde anlamlı ve açıkça anlaşılan felsefî bir makale yazılamaması, edebiyatta da başyapıtlardan hiç birinin kolay anlaşılır ve doğru çevirisinin yapılamaması, bu eksikliğin canlı kanıtlarıdır.

Bundan dolayı da, dilimizin tam olarak iyileştirilmesi, bu eksik sözcüklerin aranıp bulunmasıyla ve dil organizmamızda yerli yerine konulmasıyla olabilir. İşte, yeni Türkçe’nin olumlu amacı budur.

Yazı dilimizde eksik olan kelimeler iki bölümdür:

1) Ulusal deyişlerdir: İstanbul’da ve Anadolu’da kullanılan bir çok deyişler, özel tamlamalar, kuraldışılıklar ve cümleler vardır ki, yazı dilimize henüz girmemiştir. Oysa dilimizin ulusal zenginliğini, güzellik hazinelerini bunlar oluşturur. Her şehrin öğretmenleriyle Türk Ocakları ve etnografya müzesi, bu özel deyişleri toplamaya çalışırsa, bunlardan bir çoğu elde edilebilir. Halk kitaplarında, halk masallarıyla halk şiirlerinde ve atasözlerinde bu gibi deyişlere ve dil özelliklerine çok rastlanır. Özellikle Dede Korkut Kitabı’ndan bu bakımdan çok yararlanabiliriz; çünkü bu kitap, Oğuzlar’ın İlyada’sı[38] niteliğindedir ve dili de, eski Oğuzca’dır. Demek ki, bize özgü Türkçe’nin anasıdır. Bu kitap, hiç bozulmaksızın, yeni yazım ile düzgün ve okunaklı olarak yeniden basılsa, yeni Türkçemizin zengin bir hazinesi olacaktır. Başka Türk lehçeleriyle yapılacak karşılaştırmalar da, bize Türk dilinin bir takım ortak özelliklerini gösterebilir; örneğin, Orhun kitabesinde, “İşimi, gücümü kime vereyim?”, “İlim törem hani?”, “Benli budunlu” gibi deyişler görüyoruz.

Bu deyişlerin birincisi, hâlâ dilimizde “iş güç” olarak kullanılmaktadır. İkincisinin biçiminde bir çok deyişlere rastgeliriz: “oymağımız töremiz”; “yurdumuz ocağımız”; “evimiz barkımız”; “soyumuz sopumuz” gibi. Üçüncüsüne benzeyen deyişlerimiz de şunlardır: “irili ufaklı”; “büyüklü küçüklü” (gibi).

Bunlardan başka, Kırgız Kazakların “Manas” destanı ve benzeri Türk boylarının masallarıyla şiirleri, bize Türk lehçelerinin ortak ve özel söyleyişlerini gösterebilir.

2) Yazı dilimizde eksik olan sözcüklerin ikinci kısmı, uluslararası sözcüklerdir. Bir ulus hangi uygarlık topluluğuna, hangi uluslararasılığa bağlıysa, onun bütün bilimsel kavramlarını, felsefî görüşlerini, yazınsal hayâllerini ve şiirsel duygularını anlatabilecek özel sözcüklere sahip olması da gereklidir. Türkler, şimdi Avrupa uygarlığına kesin olarak girmeye kararlı olduklarından, Avrupa’da kullanılan bütün kavramları ve anlamları anlatabilecek yeni sözcüklere gereksinme duymaktadırlar.

Bu sözcüklerin dilimizde oluşması için ne yapmalı? Bunun için en verimli yol, Avrupa dillerinde yazılmış olan bütün yazınsal başyapıtlarla bilim ve felsefeyle ilgili monografilerin yeni Türkçe’ye birinci derecedeki üslûpçular eliyle, büyük bir özenle çevrilmesidir. Bu çevirilerle birlikte, yeni Türkçe’ye bir çok sözcükler ve anlatım yolları girdikten başka, bir çok dil incelikleri ve akıcılıkları, dilbilgisi öğeleri, sözdizimi olanakları, duygusal ve gizemli anlamları anlatacak yeni yetenekler de girecektir. Böylece yeni Türkçe, hem en yüksek düşünceleri hem de en içten ve özgün duyuşları anlatma gücünü kazanacaktır.

Çeviri sırasında ülkemiz için büsbütün yeni olan bir çok kavramlara ve anlamlara rastlanacağından, bunlar için karşılıklar bulmak gerekecek; bunun için ne yapmalı?

Önce, bu anlamları anlatabilen sözcükler yazı dilimizde olmasa da, konuşma dilimizde belki vardır; hayvan, bitki, eşya, araç gereç adları dilimizde çoktur. Coğrafî durumları anlatacak sözcüklerse, pek çoktur. İçten duyguları sezdirecek duygusal sözcüklerimiz de epeyce vardır. Demek ki, terimler ve yeni anlamlar için, ilkin halk diline başvurmamız gerekir.

Bu araca başvurduktan sonra da, (karşılığını) bulamadığımız yeni anlamlar kalırsa, o zaman Türkçe ekler, çekim ve türetim yolları ve tamlama kurallarıyla yeni sözcükler yaratılmasına çalışmalıyız. Bu araç da yetmezse, o zaman zorunlu olarak Arapça ve Acemce’ye başvurarak, bunlardan yeni sözcükler alırız; ancak şu şartla ki, alacağımız sözcükler tamlama biçiminde bulunmamalı; tek sözcük durumunda olmalıdır: Örneğin, daha önce “ilm-i menâfiü-l’âza” denilen fizyolojiye, şimdi tek sözcükle “garîziyyât” deniliyor. Bunun gibi, “ilmü’l-arz”a “arziyyât”; “ilm-i hayât”a “hayâtiyyât”, “ilmü’r-rûh”a “rûhiyyât”[39] deniliyor. Bu gün, Arapça “-yât” ekiyle, bütün yeni bilimlere kolayca adlar takabiliriz: Âsûriyyât, Mısriyyât, Cümûdiyyât, vb...[40]

Bununla birlikte, kimi yabancı sözcükleri olduğu gibi kabul etmemiz de gerekir. Bunlar da iki bölümdür: Birinci bölümü, bir ulusa ya da bir döneme ya da bir mesleğe özgü özel olguları anlatan sözcüklerdir ki, bunlar hiç bir dile çevrilmemiş, bütün dillerce olduğu gibi kabul edilmiştir. “Feodalizm”, “şövalyelik”, “rönesans”, “reform”, “jakobenlik”, “sosyalizm”, “bolşeviklik”, “aristokrat”, “diplomat”, “tiyatro”, “roman”, “klâsik”, “romantik”, “dekadan” vb...

İkinci bölümü, sanayi uygulayımlarıyla ilgili her türlü araç gereç, makine, eşya adlarıdır. Bunlar çoğunlukla doğrudan doğruya halk tarafından alınır ve bunlar da başka uluslarca olduğu gibi kabul edilmiş; çevrilmelerine çalışılmamıştır: “Vapur”, “şimendöfer”, “telgraf”, “telefon”, “tramvay”, “gramofon” ve benzeri gibi.

Yeni Türkçe’nin çağdaş bir dil olması için, yapılması gereken bir iş daha vardır. Fransızca’dan-Türkçe’ye sözlükleri inceleyince görürüz ki, Fransızca sözcüklerin her anlamı için Türkçe’de bir kaç örnek gösteriliyor; oysa her anlam için yalnız bir sözcüğün bulunması yeterlidir. Karşılıkların böyle çok olması, ilk bakışta dilimizin zengin olduğunu gösterir; oysa iş öyle değildir. Sözlüğün başka sayfalarındaki başka sözcüklere bakacak olursanız, yine aynı sözcükleri görürsünüz. Böylece, bir Türkçe sözcüğün bir çok Fransızca sözcüğe karşılık sayıldığını görürsünüz. Bundan anlaşılıyor ki, Fransızca sözcüklerin dilimizde tam, belirli, açıkça anlaşılan karşılıkları yoktur.

Aynı zamanda, her hangi bir dilin yetkinliği de, her sözcüğünün yalnız bir anlama ve her anlamın da yalnız bir sözcüğe sahip olmasıyla sağlanabilir. Bundan dolayı da, yeni Türkçe’yi her sözcüğü yalnızca bir (tek) anlama gelecek ve her anlamı da yalnız bir tek sözcüğe sahip olacak duruma sokmalıyız. Avrupa dilleri birbirinden kolayca çeviri yapabilirler; çünkü İngiliz, Alman, Rus, İtalyan vb. dillerinin her sözcüğü Fransızca’nın bir tek sözcüğüne karşılık olurcasına, bu diller arasında bir simetri oluşmuştur. İşte, biz de yeni Türkçe’ye bu biçimi vermeye çalışmalıyız. Bu ilke üzerine bir Türkçe sözlük ve bir de Türkçe’den Fransızca’ya ve Fransızca’dan Türkçe’ye sözlükler yazmalıyız.

Yazılacak Türkçe sözlükte, sözcüklerin Türkçe, Arapça ve Farsça olduklarını göstermek doğru olmaz; çünkü bir ulusun sözlüğüne giren sözcükler artık o ulusun ulusal diline mal olmuştur. Bu sözcüklerin nasıl oluştukları, yalnızca türevlerini gösteren ve ( ) ayraç içine alınan kısaltmalarla anlatılır. Yeni Türkçe’nin yazılacak yeni dilbilgisinden Arapça’nın ve Acemce’nin dilbilgisi kuralları çıkarılarak, kitabın sonundaki türetmeler bölümüne konmalıdır.

Yeni Türkçe, ilkin dilimizi gereksiz Arapça ve Acemce deyişlerle tamlamalardan temizlemekle; ikinci olarak, ona, daha varlıklarını bilmediğimiz ulusal deyişleri ve anlatım yollarını ve üçüncü olarak, daha elimizde olmadığı için yaratmak zorunda olduğumuz uluslararası sözcükleri eklemekle ortaya çıkacaktır. Bu üç işlemden birincisine “temizleme”, ikincisine “kültür dili durumuna getirme”, üçüncüsüne “yetkinleştirme” adlarını verebiliriz.

6. Dilde Türkçülüğün İlkeleri

Şimdi burada, dilde Türkçülüğün ilkelerini sıralayalım:

1) Ulusal dilimizi oluşturmak için, Osmanlı dilini hiç yokmuş gibi bir yana atarak, halk edebiyatına temel görevini gören Türk dilini olduğu gibi kabul edip, İstanbul halkının ve özellikle İstanbul hanımlarının konuştukları gibi yazmak.

2) Halk dilinde Türkçe eşanlamlısı bulunan Arapça ve Farsça sözcükleri atmak; tamamıyla eşanlamlı olmayıp küçük bir anlam ayrılığı bulunanları dilimizde tutmak.

3) Halk diline geçip söyleyiş ya da anlam olarak “galatât”[41] adını alan Arapça ve Acemce sözcüklerin bozulmuş biçimlerini Türkçe saymak ve yazımlarını da yeni söylenişlerine uydurmak.

4) Yerlerine yeni sözcükler geçtiği için taşıl durumuna gelen eski Türkçe sözcükleri diriltmeye çalışmamak.

5) Yeni terimler aranacağı zaman, önce halk dilindeki sözcükler arasında aramak; bulunamazsa, Türkçe’nin kurallı ekleriyle ve kurallı tamlama ve çekim yöntemleriyle yeni sözcükler yaratmak; buna da olanak bulunmazsa, Arapça ve Acemce’den, tamlama biçiminde olmamak koşuluyla yeni sözcükler kabul etmek ve kimi dönemlerin ve mesleklerin özel durumlarını gösteren sözcükler ile uygulayımlarla ilgili araç gereç adlarını yabancı dillerden olduğu gibi almak.

6) Türkçe’de Arap ve Acem dillerinin egemenlikleri kaldırılarak, bu iki dilin ne çekim ve yapım eklerini, ne de tamlamalarını dilimize sokmamak.

7) Türk halkının bildiği ve kullandığı her sözcük, Türkçe’dir. Halk için alışılmış olan ve yapay olmayan her sözcük, ulusaldır. Bir ulusun dili, kendisinin cansız köklerinden değil, canlı kullanımlarından oluşan canlı bir organizmadır.

8) İstanbul Türkçesi’nin sesbilimi, dilbilgisi ve sözlükbilimi, yeni Türkçe’nin temeli olduğundan, başka Türk lehçelerinden ne sözcük, ne çekim ve yapım eki, ne de tamlama kuralları alınamaz. Yalnız, karşılaştırma yoluyla Türkçe’nin cümle yapısına ve özel deyişlerindeki söyleyişe ulaşabilmek için, bu lehçeler derinlemesine incelenmelidir.

9) Türk uygarlığının tarihiyle ilgili yapıtlar yazıldıkça, eski Türk kurumlarının adları olması dolayısıyla, çok eski Türkçe sözcükler, yeni Türkçe’ye girecektir; ancak bunlar terim durumunda kalacaklarından, bunların hayata dönüşü, taşılların dirilmesi niteliğinde sayılmamalıdır.

10) Sözcükler, gösterdikleri anlamların tanımları değil, simgeleridir. Sözcüklerin anlamları, köklerini bilmekle anlaşılmaz.

11) Yeni Türkçe’nin bu ilkeler çerçevesinde bir sözlüğüyle bir de dilbilgisi yazılmalı ve bu kitaplarda, yeni Türkçe’ye girmiş olan Arapça ve Acemce sözcüklerin ve deyişlerin yapıları ve tamlama oluşturma yollarıyla ilgili bilgi, (yaşayan bir organizma olan) dilin fizyoloji[42] bölümüne değil, taşıllaşmış sözcükler bölümü olan “iştikak”[43] bölümüne konulmalıdır.

II Sanatsal ve Güzelduyusal Türkçülük

1. Türklerde Sanatsal ve Güzelduyusal Zevk

Eski Türklerde sanatsal ve güzelduyusal zevk çok yüksekti. Turfan’da[44] bulunan mermer heykeller, hiç de Yunan heykellerinden aşağı değildir. Tolunoğulları ile Ahşidlilerin, Selçuk Türklerinin, Harzem Türklerinin, İlhanlıların, Timurluların, Osmanlıların, Akkoyunlu ve Karakoyunlu Türklerin Mısır’da, Irak’ta, Suriye’de, Anadolu’da, İran’da, Türkistan’da, Hindistan’da ve Afganistan’da yaptırdıkları camiler, saraylar, türbeler, köprüler, çeşmeler, dünyanın en güzel yapıtlarıdır.

Gaston Richard, Türkmen kızlarının dokudukları olağanüstü nefis halılardan söz ederken, Mihailof’un şu sözlerini aktarıyor: “Hiç bir gereci, hiç bir modeli, uygulayımsal nitelikte hiç bir öğrenim ve eğitimi bulunmayan Türkmen kızının, taklit edilemez nakışlarla süslü çok nefis halılar ortaya koyabilmesi, ancak bir sanat içgüdüsü olmasıyla açıklanabilir...”

Türk masallarıyla halk şiirlerinin güzelliği de, Türklerin güzel sanatlar alanında büyük bir yeteneği bulunduğunu gösterir. Ama yazık ki Osmanlı sanatçılarının yanılgısı yüzünden, şimdiye kadar bu yüksek sanat yeteneği, Avrupa niteliğinde bir olgunluktan yoksun kalmıştır. Bu olgunluğa da ulaştıktan sonra, hiç kuşku yoktur ki gelecekte de en yüksek sanatlardan biri olacaktır.

2. Ulusal Şiir Ölçüsü

Eski Türklerin şiir ölçüsü, “hece ölçüsü” idi. Kaşgarlı Mahmud’un sözlüğündeki[45] Türkçe şiirler, hep hece ölçüsüyledir. Sonraları Çağatay ve Osmanlı şairleri, taklit yoluyla Acemlerden “aruz ölçüsü”nü aldılar. Türkistan’da Nevâî, Anadolu’da Ahmet Paşa aruz ölçüsünü yükselttiler. Saraylar bu ölçüye değer veriyorlardı. Ancak halk, aruz ölçüsünü bir türlü anlayamadı; bundan dolayı da halk şairleri eski hece ölçüsüyle şiirler söylemeyi sürdürdüler. Ahmet Yesevî, Yunus Emre, Kaygusuz gibi tekke şairleri ve Âşık Ömer, Dertli, Karacaoğlan gibi saz şairleri hece ölçüsüne bağlı kaldılar. Türkçülük ortaya çıktığı zaman, aruz ölçüsüyle hece ölçüsü yan yana duruyordu. Sözde birincisi seçkinlerin, ikincisi halkın şiir gereciydi. Türkçülük, dildeki ikiliğe son verirken, ölçüdeki bu ikiliğe de ilgisiz kalamazdı. Özellikle, üç dilden bileşen dil[46] aruz ölçüsünden, aruz ölçüsü de bu dilden ayrılmadığı için, bu iki Osmanlı kurumu konusunda aynı yargıyı vermek gerekiyordu. Bundan dolayı da, Türkçüler yabancı öğelerle dolu dille birlikte, aruz ölçüsünü de ulusal edebiyatımızdan kovmaya karar verdiler.

Yalın dil, aruz ölçüsüne pek uymuyordu; oysa hece ölçüsüyle yalın dil arasında çok yakın bir akrabalık vardı. Sarayın ihmâline karşın, halk, yalın Türkçe ile hece ölçüsünü, iki değerli tılsım gibi bağrında saklamıştır. Bundan dolayı, Türkçüler bunları bulmakta güçlük çekmediler.

Bununla birlikte, hece ölçüsü kimi şairlerimizi yanlış yollara yönlendirdi. Bunlardan bir bölümü Fransızların ölçülerini taklide kalkıştılar; örneğin Fransızların “Alexandrin” dedikleri “6+6” ölçüsünde şiirler yazdılar. Bu şiirler, halkın hoşuna gitmedi; çünkü halkımız, hece ölçüsünün ancak kimi kalıplarından zevk alıyordu. Ulusal ölçülerimiz, halkın kullandığı bu sınırlı ve belirli ölçülerdir. Halk ölçüleri arasında, “6+6” şekli yoktur; bunun yerine “6+5” ölçüsü vardır. Deneyerek anlaşıldı ki, Türk halkı bu sonki ölçüden çok hoşlanıyor. Bu deneme, aynı zamanda başka uluslardan ölçü alınamayacağı kuralını da ortaya çıkardı. Böylece, bizdeki hece ölçüsü yandaşlığının, başka dillerin hece ölçülerini taklit demek olmadığı ve Türk halkına özgü hece ölçülerini yeniden canlandırmak olduğunu açıklığa kavuşturdu.

Hece ölçüsünü yanlış yola götüren şairlerden bir bölümü de, yeni ölçüler bulmaya kalkıştılar. Bunların yoktan var ettiği ölçülerden bir çoğunu da halk kabul etmedi. Böylece anlaşıldı ki, ulusal ölçüler halkın eskiden beri kullanmakta olduğu ölçülerle, sonradan kabul edebildiği ölçülerdir. Halkın hoşlanmadığı ölçüler, dizelerde hece eşitliğine dayansa bile, ulusal ölçülerden sayılamaz.

3. Edebiyatımızın Kültürelleşmesi ve Yetkinleşmesi[47]

Türkçülüğe göre, edebiyatımız yükselebilmek için iki sanat müzesinde eğitim görmek zorundadır.

Bu müzelerden birincisi Halk edebiyatı, ikincisi Batı edebiyatıdır. Türkçü şairler ve yazarlar, bir yandan halkın yarattığı güzel yapıtları, öte yandan Batı başyapıtlarını örnek olarak almalıdırlar. Türk edebiyatı bu iki çıraklık dönemini geçirmeden, ne ulusal, ne de yetkin bir nitelik kazanamaz. Demek ki edebiyatımız, bir yandan “Halka doğru”, öte yandan “Batı’ya doğru” gitmek zorundadır.

Halk edebiyatı ne gibi şeylerdir? İlk olarak masallar, fıkralar, söylenceler, menkıbeler, mitler; ikinci olarak atasözleri, bilmeceler; üçüncü olarak mâniler, koşmalar, destanlar, ilâhiler; dördüncü olarak Dede Korkut Kitabı, Âşık Kerem, Şah İsmâil, Köroğlu gibi halk öyküleriyle cenknâmeler;[48] dördüncü olarak Yunus Emre, Kaygusuz, Karacaoğlan, Dertli gibi tekke ve saz şairleri; beşinci olarak Karagöz ve Nasreddin Hoca gibi canlı edebiyatlar.

Edebiyatımız bu örneklerden ne kadar çok yararlanırsa o kadar çok yetkinleştirilmiş olur.

Edebiyatımızın ikinci tür örnekleri de, Homeros’la[49] Vergilius’tan[50] başlayan bütün klasiklerdir. Yeni başlayan bir ulusal edebiyat için en güzel örnekler, klasik edebiyatın güzelduyusal yapıtlarıdır. Türk edebiyatı, klasiklerin bütün güzelduyusal besinlerini sindirip bitirmeden Romantiklere ve daha sonraki akımlara yanaşmamalıdır; çünkü, genç uluslar ülküleri, kahramanlıkları yücelten bir edebiyata gereksinme duyarlar. Klasik edebiyatlar, genel olarak bu amacı sağlayacak niteliktedir. Son zamanlarda, Fransa’da gençliğe ülkülere doğru yeni bir atılım vermek için yeni klasikler akımının kurulması da, klasik edebiyatın bu eğitici rolünü kanıtlayan canlı bir kanıttır.

Bununla birlikte, biz Batı’nın önce yalnız klasiklerine değer vermekle, Romantizm’in sağlayacağı yararlardan da büsbütün yoksun kalmamalıyız; çünkü Romantizm’in esası, halk edebiyatlarıdır. Avrupa’daki bütün Romantizm hareketleri, halka doğru gitmekle, halk masallarını ve destanlarını örnek almakla başlamıştır. Demek ki, biz edebiyatımızı yetkinleştirirken Klâsisizm ve Romantizm dönemlerini birlikte yaşamış olacağız; öyleyse, Batı edebiyatını ruhumuzla özümlemeye çalışırken, Batı Romantiklerinin halk edebiyatlarından nasıl yararlandıklarını da anlamaya çalışmalıyız. Edebiyatımızın Batı başyapıtları müzesinde geçirdiği çıraklığa da, “ulusal edebiyatımızın yetkinlik kazanması” diyebiliriz.

Bu söylenenlerden anlaşıldı ki ulusal edebiyatımız, kültür ve yetkinlik adları verilen iki eğitim döneminden geçtikten sonra, hem ulusal, hem de Avrupalı bir edebiyat durumuna girecektir.

Ulusal edebiyatımızın kurulması konusunda Türk Ocakları’nın da büyük bir rolü vardır. Türk Ocakları, sahnelerinde (bir) halk tiyatrosu olan Karagöz ile Orta Oyunu’nu ara sıra göstererek canlandırmalıdır; masalcılara masal söyleterek, meddâhlara “taklitler” yaptırarak;[51] saz şairlerine destanlar, koşmalar, mâniler okutarak, ulusal edebiyatı canlı biçimde herkese gösterebilirler. Dede Korkut, Yunus Emre, Kaygusuz Abdal, Dertli, Karacaoğlan, Âşık Ömer, Gevherî gibi halk şairlerine ve Nasreddin Hoca, Karagöz, İncili Çavuş, Bekrî Mustafa gibi halk tiplerine özel geceler ayırarak bunların anılarını sürdürmeye çalışmalıdırlar. Halk edebiyatıyla ilgili kitaplarla sözlü gelenekleri toplayıp halk kütüphâneleri oluşturmak da Türk Ocakları’nın görevlerinden biridir.

4. Ulusal Müzik

Avrupa müziği girmeden önce, ülkemizde iki müzik vardı: Bunlardan biri, Fârâbî tarafından Bizans’tan alınan “Doğu müziği”, ötekiyse Türk müziğini sürdüren “halk ezgileri”ydi.

Doğu müziği de, Batı müziği gibi eski Yunan müziğinden doğmuştu. Eski Yunanlılar, halk ezgilerinde bulunan tam ve yarım sesleri yeterli görmeyerek, bunlara dörtte bir, sekizde bir, on altıda bir sesleri eklemişler ve bu sonkilere “çeyrek sesler” adını vermişlerdi. Çeyrek sesler doğal değildi; yapaydı. Bundan dolayıdır ki, hiç bir ulusun halk ezgilerinde çeyrek seslere rastlanmaz. Bundan dolayı Yunan müziği, doğal olmayan seslere dayanan yapay bir müzikti. Bundan başka, hayatta tekdüzelik olmadığı hâlde, Yunan müziğinde aynı ezginin yinelenmesinden başka bir şey olmayan üzücü bir tekdüzelik vardır.

Ortaçağ Avrupası’nda ortaya çıkan opera kurumu, Yunan müziğindeki bu iki eksikliği giderdi. Çeyrek sesler, operaya uymuyordu. Bundan başka, opera bestecileri ve oyuncuları halktan oldukları için, çeyrek sesleri bir türlü anlayamıyorlardı. Bu nedenlerle Batı’nın operası, Batı müziğinden çeyrek sesleri attı. Aynı zamanda, opera duyguların, coşkuların, tutkuların birbirini izlemesi nedeniyle, “armoni”yi[52] ekleyerek Batı müziğini tekdüzelikten de kurtardı. İşte bu iki yenilik, yetkinleşmiş Batı müziğinin doğmasını sağladı.

Doğu müziğine gelince; bu tamamıyla eski durumunda kaldı. Bir yandan çeyrek sesleri sürdürüyordu; öte yandan, armoniden hâlâ yoksun bulunuyordu. Fârâbî tarafından Arapça’ya aktarıldıktan sonra, bu hasta müziği sarayların yeğlemesiyle Acemce’ye ve Osmanlıca’ya da aktarılmıştı. Öte yandan Ortodoks ve Ermeni, Keldânî, Süryânî kiliseleriyle Yahudi hahamhânesi de bu müziği Bizans’tan almışlardı. Osmanlı ülkelerinde, bütün Osmanlı uyruklarını birleştiren biricik kurum olduğu için, buna “Osmanlı Uyruklar Birliği Müziği” adını vermek de, gerçekten çok uygundu.

Bu gün, işte şu üç müziğin karşısındayız: Doğu müziği, Batı müziği, Halk müziği.

Acaba bunlardan hangisi, bizim için ulusaldır? Doğu müziğinin hem hasta olduğunu, hem de ulusal olmadığını gördük. Halk müziği kültürümüzün, Batı müziği de yeni uygarlığımızın müzikleri olduğu için, her ikisi de bize yabancı değildir. Bundan dolayı da ulusal müziğimiz, ülkemizdeki Halk müziğiyle Batı müziğinin kaynaşmasından doğacaktır. Halk müziğimiz, bize bir çok ezgi vermiştir. Bunları toplar ve Batı müziği yöntemlerine göre armonize edersek, hem ulusal, hem de Avrupalı bir müziğe kavuşuruz. Bu görevi yapacak olanlar arasında, Türk Ocakları’nın müzik toplulukları vardır. İşte, Türkçülüğün müzik alanındaki gündemi, esas olarak budur; bundan ötesi, ulusal müzikçilerimizin görevidir.

5. Öteki Sanatlarımız

Öteki sanatlarımız, tamamıyla halk tarafından yaratıldığı için, tamamıyla ulusaldır: Dans, mimarlık, süslemecilik, ressamlık, hüsn-ü hat, marangozluk, demircilik, çiftçilik, boyacılık, dokumacılık, halıcılık, kilimcilik gibi... Osmanlı seçkinleri, bedenle ilgili ya da bedenle yapılan bu işleri bayağı saydığı için, halka bırakmıştır. Bundan dolayı da, Türkçülük bu sanatların hepsini benimsemiştir; ancak, ne yazık ki bu sanatlar Tanzimat döneminden sonra, ulusal ekonomiye önem verilmeyerek, Adam Smith’in[53] “Bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler” ilkesine uyulması yüzünden, hep önemlerini yitirdiler. Türkçülüğün görevi, şimdi bunları yeniden canlandırmaya çalışmaktır. Bir yandan Avrupa uygarlığıyla birlikte Avrupa uygulayımlarını da almalıyız; ama öte yandan, ulusal güzelduyumuzun hazineleri olan bu güzel sanatlarımızı da elimizden büsbütün kaçırmamaya çalışmalıyız. Bunu yapabilmek için, önce bu sanatların ürünlerini ulusal müzelerde toplayıp sergilemeli; sonra da bunlarla ilgili bilgileri, yapılış yöntemlerini bulup öğrenerek kitaplarla dergilerde yayımlamalıdır; en sonra da, bu sanatları yeniden canlandıracak ulusal sanatçıları yetiştirmelidir.

Örneğin, genellikle kök boyalar kullanılarak yapılan ulusal boyacılığımız büsbütün sönmek üzeredir. Şimdi Anadolu’da yapılmakta olan halılarla kilimler ya sıradan, sabit olmayan Avrupa boyalarıyla ya da Almanların sabit ama mâdensel olan boyalarıyla boyanmaktadır. Sabit olmayan boyalar az zamanda bozuldukları ve Alman boyaları parlaklığıyla ulusal zevkimize uygun gelmedikleri için, her ikisi de ulusal sanatımız için zararlıdır. Dokumacılıkta ulusal olmayan ellerle çizilen yeni desenler de ulusal zevkimize uymuyor. Bundan dolayı, ülkemizdeki sanatçıları, bu gibi sapmalara son vererek ulusal sanatımıza dönmeye çağırmalıyız. Bu konuda da, Türk Ocakları pek önemli bir rol oynayabilirler.

6. Ulusal Zevk ve Yetkinleşmiş Zevk

Her ulusun güzellik anlayışı başkadır; bir ulusun güzel gördüğü şeyleri, başka bir ulus çirkin görür. Bundan dolayı da, zevkin ulusal olması gerekir. Gerçekten, her ulusun ulusal bir zevki vardır; bir ulus, ulusal zevkinden uzak düşmüşse, sanat alanında yaptığı şeyler, hep sıradan taklitlerden öteye geçemez. Osmanlı şairleriyle süslü düzsöz yazarları buna örnektir; çünkü onlar, ulusal zevki tamamıyla yitirmişlerdi. Yazdıkları şeyler, ya Acem taklitleri ya da Fransız taklitleriydi. Bundan dolayı da, sanatta yükselmek isteyen bir ulus, her şeyden önce ulusal zevkini bulmaya çalışmalıdır.

Ulusal zevki bulmak için halka doğru gitmek; halk sanatlarından uzun uzadıya güzelduyusal bir eğitim almak gerektiğini anladık; ancak, gerçek sanatçı olabilmek için, bu güzelduyusal eğitimi almış olmak yetmez. Gerçek sanatçı olabilmek için, güzel sanatların uluslararası ustaları olan sanat dâhilerinden zevk dersi, zevk eğitimi almak da gerekir. Uluslararası dehâlardan alınan bu verimli eğitime, “yetkinleşme”[54] adı verilir.

Görülüyor ki, gerçek sanata sahip olabilmemiz için, sanatımızın önce kültürelleşmesi, sonra yetkinleştirilmesi gerekiyor. Bu ilkeyi canlı bir örnekle açıklayalım: İtalya’nın Rönesans dönemindeki sanatçıları, özellikle ressamlarla heykelciler, eski Yunan-Latin sanatçılarının dâhice yapıtlarına hayran olmuşlardı; çünkü bu yapıtlar, Venüslerin, Minervaların, Apollonların[55] bu heykelleri, uygulayımlarındaki yetkinliğin son derecesine ulaşmıştı.

Rönesans sanatçıları, uygulayımı büyük emeklerle öğrendiler; yetkinleşme yöntemleriyle kendilerine mal ettiler; ama, eski Yunan-Lâtin yapıtlarını olduğu gibi taklide yeltenmediler. Çünkü halk, artık o mitoloji kişilerine hiç bir değer vermiyordu. Rönesans döneminin halkına göre, kadınlar arasında dünya güzeli, ancak Hazret-i Meryem olabilirdi. Erkekler arasında da dünya güzeli, ancak Hazret-i İsa idi. Gerçek sanatın göreviyse, başka ulusların ya da başka dönemlerin güzelduyusal ülkülerini resmetmek değildir. Gerçek sanat, arasında bulunduğu ulusun ve içinde yaşadığı dönemin güzelduyusal ülkülerini betimlemeye çalışmaktır. İşte Michelangelo,[56] Raffaello[57] gibi Rönesans sanatçıları, bu noktaları düşünerek doğru yolu buldular: Hazret-i Meryem’e Venüs’ün teknik güzelliğini; Hazreti İsa’ya da Apollon’un bedensel güzelliğini verdiler. Öteki azizlere de bu mitolojik güzelliklerden bağışladılar. Bu iki öğenin, uluslararası yetkinlik ile ulusal kültürün birleşmesinden, yüksek bir sanat ortaya çıktı. İşte güzel sanatlar tarihinde “Rönesans sanatı” adı verilen, budur.

Katolik kilisesi, bu heykellerle resimleri kabul ederek kiliselerine bir müze biçimini verdi. Oysa Bizans’ın ve genel olarak Doğu’nun Ortodoks kiliseleri, kutsal tasvirlerini[58] Yunan-Lâtin örneklerine benzetmeye çalışmadılar; Sâmîlerden aldıkları kaba örneklere benzer bir yöntemle resimlemeyi sürdürdüler. Bundan dolayı, Ortodoks ulusların sanatı, yetkinleşmekten yoksun kaldı.

Rönesans’tan sonra, Avrupa’da her ulus güzelduyusal sanat hayatının gelişmesi sırasında hep böyle davrandı. Shakespeare,[59] Rousseau,[60] Goethe[61] gibi Romantik dâhîler, hem halk eğitimini almışlar, hem de eski Yunan-Lâtin tekniklerini özümlemişlerdi. Bu sâyede, her biri kendi ulusu için hem ulusal hem de yetkin bir edebiyat yarattı. İşte Türkçülüğün güzelduyusal sanat gündemi de, bu yöntemlerin uygulanmasından başka bir şey değildir.

III Ahlâkta Türkçülük

1. Türklerde Ahlâk

Büyük uluslardan her biri, uygarlığın özel bir alanında birinciliği almıştır. Eski Yunanlılar güzel sanatlarda, Romalılar hukukta, İsrâiloğulları ile Araplar dinde, Fransızlar edebiyatta, Anglo Saksonlar ekonomide, Almanlar müzik ile metafizikte,[62] Türkler de ahlâkta birinciliği kazanmışlardır.

Türk tarihi baştan başa ahlâksal erdemlerin sergilendiği bir alandır. Türklerin yenilen uluslara ve onların ulusal ve dinsel varlıklarına dinsel ve toplumsal özerklikler vermesi, her türlü değerlendirmenin üstündedir; ancak bu iyiliğe karşı, yenilen uluslar yücegönüllü Türklerden gördükleri bu hoşgörüleri, Türklerin aleyhine çevirerek “kapitülasyon” adı verilen zincirlerle Türkleri bağlamaya ve boğmaya çalıştılar. Bu iki türlü davranış, iki tarafın da ahlâk anlayışlarını gösterdiği için, son derece ilginçtir.

Bu bölümde, Türklerin türlü ahlâk çevrelerindeki ahlâksal ülkülerini göstereceğiz. Bu ahlâk çevreleri şunlardır:

1) Yurt ahlâkı, 2) Meslek ahlâkı, 3) Aile ahlâkı [cinsel ahlâk], 4) Uygarlık ahlâkı [kişisel ahlâk], 5) Beynelmilel (uluslararası) ahlâk.

2. Yurt Ahlâkı

Eski Türklerde yurt ahlâkı çok güçlüydü. Hiç bir Türk, kendi İl’i, yâni ulusu için, hayatını ve en sevgili şeylerini esirgemezdi; çünkü İl, Gök Tanrı’nın yeryüzündeki gölgesiydi. Gök Tanrı, Türklerce pek kutsal olan aşk gecesinde bir “altın ışık” olarak yeryüzüne inmiş, bir erdeni ya da bir ağacı gebe kılarak bu “Kutlu İl”in üremesini sağlamıştır. İl’in oturduğu ülkeye “yurt” ya da “ülke” denilirdi. Türk nereye gitse, yurdunu unutmazdı; çünkü atalarının mezarı oradaydı. Çocukluk çağı, baba ocağı, ana kucağı, hep orada bulunuyordu.

Türk’ün yurtseverliğine örnek olarak Hun devletinin kurucusu olan Mete’yi gösterebiliriz. Tatarlar hükümdarı, savaş ilânına bir bahâne olarak, önce onun çok sevdiği bir atı istedi. Bu at, saatte bin fersah[63] uzunluğunda yol alıyordu.

Mete, yurttaşlarını savaşın getireceği felâketlere uğratmamak için, atı Tatar hakanına gönderdi. Tatar hakanı, savaşa bahâne arıyordu. Bu sefer de Mete’nin en sevdiği eşini istedi. Bütün beyler, kurultayda savaş ilânını istedikleri hâlde, Mete, “Ben yurdumu kendi aşkım uğruna çiğnetemem,” diyerek sevgilisini düşmana vermek gibi büyük bir özveriyi kabul etti. Bunun üzerine, Tatar hakanı, Hun ülkesinden hiç bir ürün alınamayan, tarım yapılamayan, ormansız, madensiz, kimsenin oturmadığı bir toprak parçasını istedi. Kurultay bu yararsız toprağın verilmesinde hiç bir sakınca olmadığını söylemişken, Mete, “Yurt bizim mülkümüz değildir; mezarda yatan atalarımızın ve sonsuza kadar doğacak torunlarımızın bu kutsal toprak üzerinde hakları vardır. Yurttan, bir karış kadar olsa bile, yer vermeye hiç kimsenin yetkisi yoktur. Bundan dolayı da, savaşacağız. İşte, ben atımı düşmana doğru sürüyorum; arkamdan gelmeyen idam olunacaktır,” diyerek Tatarların üzerine yürüdü. Eski Türklerin gözünde, yurdun ne kadar yüce olduğunu, bu tarihsel olaydan çıkarabiliriz.

Eski Türklere göre yurt, “töre”ydi; yâni “ulusal kültür”dü. Kaşgarlı Mahmud sözlüğünde belirtilen “Ülkeden geçilir, töreden geçilmez” atasözü, ulusal kültüre verilen değerin derecesini gösterir.

Eski Türklerde egemenlik, İl’indi. Küçük illerde, bütün İl, bir “Millet Meclisi” niteliğindeydi. Halkın yazgısını meclis yönetirdi. Büyük illerde, boy beylerinden oluşan “Şölen” adlı meclis, İl’le ilgili işlere karar verirdi. Hakanlıklarda, İlhanlıklarda ise Millet Meclisi niteliğinde olmak üzere, “Kurultay” vardı. Bu meclislerin görüşmelerine “kinkaş” denilirdi. “İl mi yaman, bey mi yaman?” atasözü egemenliğin hakanda olmayıp, İl’de olduğunu gösterir; çünkü, hakanı seçen ve görevden alabilen, kurultaydı. Savaş ve barış ilânı gibi önemli işler, kurultayın kararıyla olurdu. “Tozda, dumanda ferman okunmaz” atasözü, bunalım anlarında duruma halkın egemen olduğunu gösterir; eski Türklerde eşitlik de, çok güçlü olarak kurulmuştu. Harzem’deki Teke Türkmenlerinde ne tutsak, ne hizmetçi vardır; herkes evinin işlerini kendisi görür. Her İl birbirine eşit bireylerden oluşur. Eski Türklerde bir İl öteki İlleri uyruğu altına aldığı zaman, onların siyasal örgütünü bozmazdı. Uyruk olan İl’in eski başkanı, “baygo”, yâni “melik” sanıyla eski konumunu korurdu. Hakan bunun yanında “Şad” ya da “Şane = Şahne” sanıyla bir komiser bulundururdu. Bir hakan da başka hakanlıkları fethettiği zaman, eski hakanları yerlerinde bırakırdı. Yalnız kendisi, İlhan sanıyla bunların başkanı konumuna geçerdi.

Zaten “İl” sözcüğünün asıl anlamı “barış” demektir. “İlci”, “barışçı” anlamına gelir.

İl’in simgesi olan “Gök Tanrı” barış tanrısıdır. “İlhan”, barış dininin bir yayıcısı konumundadır. Türk ilhanları, bütün Türk illerini barışa çağırıyordu. Bütün hakanlara “Oğlum,” diye sesleniyorlardı. Türklerin bütün savaşları, sürekli ve geniş barış çevresi kurma amacıyladır. Bütün ilhanlık dönemlerinde, Mançurya’dan Macaristan’a kadar bütün Tûran kıtası, pek mutlu bir barış ve güvenlik hayatı yaşamıştır. Türk ilhanları, emperyalist de değildiler; çünkü yalnız Türk illerini birleştirmekle yetiniyorlar, başka ulusların ülkelerini fethe çalışmıyorlardı.

Hunların ilk ilhanı Mete’nin, Çin devleti iki kez eline geçtiği hâlde, imparatorluğu kabulden kaçınması, bu savımızın kanıtıdır. Barış ahlâkını Attilâ’da[64] bile görürüz. Attilâ’ya en büyük zaferleri elde ettiği savaşlar sırasında, her ne zaman barış önerilmişse, hemen bu öneriyi kabul etmiştir.

Dünyanın en demokrat kavmi eski Türkler olduğu gibi, en feminist[65] ulusu da, yine eski Türklerdir; aslında feminizm, demokrasinin yâni eşitliğin kadınlarla ilgili bir görünümüdür. Eski Türklerin bu erdemini, aile ahlâkı bölümünde göreceğiz.

Orhun yazıtında, Türk hakanı şöyle diyor: “Türk Tanrısı, Türk milleti yok olmasın diye atalarımı gönderdi ve beni gönderdi. Ben hakan olunca gündüz oturmadım, gece uyumadım; Türk ulusu açtı, doyurdum; çıplaktı, giydirdim; yoksuldu, zengin ettim.”

Türk ulusu da hakanını yitirdiği zamanlar, “Devletli bir ulustum; devletim ve yüceliğim hani? Hakanlı bir millettim, hakanım hani? Hangi hakana işimi, gücümü vereyim?” diye sızlanırdı. Ulusla hakan arasındaki ilişkinin ne kadar içten olduğu, bu aktarmalardan anlaşılabilir. İşte, eski Türklerde yurt ahlâkı bu derecede yüksekti.

Türklerin bundan sonra da en çok değer verecekleri ahlâk, yurt ahlâkı olmalıdır; çünkü toplumsal topluluklar arasında tam ve bağımsız bir hayatı bulunan ve bir toplumsal organizma niteliğini gösteren, ancak ulus ya da yurt adları verilen topluluktur. Aileler, bu toplumsal organizmanın hücreleri, meslek toplulukları ise organlarıdır. Ulustan daha geniş olan “ümmet” ve “uluslararası birlik” gibi topluluklara gelince; bunlar toplum niteliğinde değil, topluluklardan oluşan birer topluluk [câmia] niteliğindedirler. Bu topluluklardan her biri, yalnız bir konuda ortak iken; bir ulus, her konuda bireyleri arasında katılım bulunan bir topluluk demektir. Dolayısıyla da, ulus ülküsü, başka topluluklarla ilgili ülkülerden; ümmet ülküsünden, uygarlık ve uluslararasılık ülkülerinden daha yüksektir. Bundan dolayı, yurt ahlâkının da, başka ahlâklara üstün olması gerekir.

Özellikle, bizim gibi siyasal düşmanları çok bulunan uluslar için en büyük dayanak, yurt ahlâkı olabilir. Yurt ahlâkımız güçlü olmazsa ne bağımsızlığımızı, ne özgürlüğümüzü, ne de yurdumuzun bütünlüğünü koruyabiliriz. Öyleyse Türkçülük, her şeyden çok, ulus ve yurt ülkülerine değer vermelidir.

3. Meslek Ahlâkı

Yurt ahlâkından sonra, “meslek ahlâkı” gelir. Eski Türkler mesleğe, “yol” derlerdi ve “yolda büyük”ü, “soyda büyük”ten ileri sayarlardı. Bektâşîlerin,[66] “Belden gelen seyyid[67] değil, İl’den gelen, seyyiddir,” demeleri de, “yol”un “soy”dan önce geldiğini gösterir. Eski bir atasözü, “Yoldaşların babanın obasına akın ederlerse, sen de birlikte akın et!” diyor ki, bu da “yoldaş”ların “soydaş”lardan daha ileride olduğunu gösterir. Eski Türklerde yöneten sınıf “torunlar”, “kamlar”, “buyruklar”, “bitikçiler” adlarıyla dört “yol”a ayrılmıştı. Sonraları, Osmanlı döneminde bunlardan “mülkiye”, “ilmiye”, “seyfiye”, “kalemiye”[68] adları verilen dört yol oluştu. Ekonomik meslekler de, bunlardan ayrı olarak vardı. Anadolu Selçuklularının son zamanlarında, Ahiler[69] yolu, meslek örgütleri “fütüvvet”[70] ilkesine dayanan “zâviyeler”[71] olarak kuruldu. “Fütüvvet”in sözlük anlamı, “babayiğitlik”tir; terim anlamı (ise) “Dünyada ve öteki dünyada halkı kendi özüne yeğlemek ve önde tutmak”tır. Osmanlı dönemindeki “esnaf loncaları[72] ve kethüdâlıkları”,[73] bu eski Ahiler örgütünün devamıdır.

Eski zamanlarda bu tür (bir) esnaf örgütü, yöresel nitelikteydi; yâni, her şehrin esnaf loncaları, kendisine özgüydü. Yöresel ekonomi döneminde, bu esnaf loncalarının yararlı rolleri vardı; ama yöresel ekonomi yerine, ulus ekonomisi geçince, bu loncalar zararlı bir nitelik kazandılar; çünkü, yöre ekonomisi döneminde, yöresel loncalar yararlı olabilirdi. İşte bu nedenledir ki, bu gün eski esnaf loncalarını sürdürmeye çalışmak doğru değildir; onları yıkarak, yerlerine merkezleri devlet merkezinde olmak üzere ulusal loncalar kurulmalıdır.

Örneğin, derici esnafını alalım: Her şehirde bir derici loncası kurulmalı; ama başına bir şeyh yahut kethüda değil bir “genel yazman” geçirmeli. Her şehirde, bütün loncaların temsilcilerinden oluşan bir “merkez kurulu” kurarak, buna “iş borsası” adını vermeli. Bunun görevi, o şehirdeki bütün loncaların ortak olan işlerini görmek ve şehrin ekonomik hayatını düzenlemektir.

Yine derici loncasına gelelim. Her şehirde, bir derici loncası kurulduktan sonra, bunlar, aralarında birlik kurarak devlet merkezinde bir “Dericiler Birliği Genel Merkezi” oluştururlar. Aynı zamanda devlet merkezinde, bunun gibi başka loncaların birliklerinin genel merkezleri de oluşturulur. Devlet merkezinde bu genel merkezlerin seçtikleri temsilciler toplanarak bir “loncalar üstbirliği” oluştururlar ve bu üstbirliğin genel merkez üyelerini seçerler. Düşünceye dayanan mesleklerde çalışanlar da birer meslek birliği kurarak bu üstbirliğe katılırlar. O zaman bütün meslek toplulukları, düzenli bir ordu olarak birleşmiş olurlar.

Bu örgütün kurulması, meslek ahlâkına bir yaptırım gücü sağlar; çünkü bizde henüz meslek topluluklarına özgü bulunan meslek ahlâklarının hiç bir yaptırımı yoktur. Her birey; hayatını, bir hekime; hukukunu, bir avukata; servetini, bir notere; çocuğunu, bir öğretmene; din işini, danıştığı bir müftüye bırakıyor. Buna karşılık, onları görevseverliğe zorlamak için elinde hiç bir yaptırım gücü yoktur. Bununla birlikte, her hangi bir kimse hayatını, hukukunu, servetini, çocuğunu, sırlarını bıraktığı bu insanları hiç bir bakımdan denetleyemezse de, meslek toplulukları kendi meslektaşlarını denetleyebilirler. İşte böyle bir denetim içindir ki her meslek, kendi meslektaşları için bir “tüzük” hazırlayarak meslek ahlâkının kurallarını gösterir. “Onur kurulu” da meslek ahlâkının bu kurallarına uymayan meslektaşlar hakkında “uyarı”, “kınama”, “geçici ya da sürekli olarak meslekten uzaklaştırma” cezalarından birini verir. İşte meslek kurullarının bu tür denetimi, genel olarak yurttaşların, uzman meslek çalışanından uğrayabilecekleri zararları engeller.

Meslek örgütünün bir yararı da, aynı meslekten olan yoldaşlar arasında “yardımlaşma sandıkları” kurmak; lonca üyesi yaşlıları, sakatları, hastaları, yetimleri ve dulları bu sandıktaki paralarla geçindirmektir. Çocukların eğitimi ve gençlerin teknikçe yükseltilmesi de, bu yardımlaşma görevlerinden sayılır. Bundan başka, meslek birlikleri, kendi mesleklerinin gelişmesi için de para harcar ve çalışırlar. Örneğin, sanâyi ülkelerinden uzman getirilmesi, sanâyi ülkelerine öğrenciler gönderilmesi, ortak makineler ve benzeri araç gereç getirilmesi ve üretim ya da tüketim kooperatifleri oluşturulması gibi işler, her mesleğin ekonomik bakımdan yükselmesini sağlayacak girişimlerdendir...

“Ulusal dayanışmayı güçlendirmek” bölümünde, meslek ahlâkının yaratacağı dayanışma hakkında ayrıntı bulunduğundan, burada bu kadarla yetinildi.

4. Aile Ahlâkı

Eski Türklerde ailenin dört derecesi vardı: Boy, soy, törkün, bark.

1. Boy: Eski Oğuzlarda aile adı, boy adıydı; ama, Avrupa’daki aile adlarının tersine olarak, küçük addan önce gelirdi. “Salur Kazan”, “Böğdüz Emen”, “Kayan Selcik” adlarında birinci sözcükler boy adı olup, ikinci sözcükler küçük addır.

Bu adları Korkut Ata[74] kitabında görüyoruz. Kaşgarlı Mahmud da, Divanü Lûgaat’inde diyor ki; “Bir adamın kim olduğu anlaşılmak istenildiği zaman, ‘Hangi boydansın?’ diye sorulur.” Bununla birlikte, boy adının küçük addan sonra geldiği de görülmüştür. “Yunus Emre”deki “Emre” sözcüğü, Oğuz İli’nin Emre boyundan başka bir şey değildir.

Oğuzlardan her boyun kendisine özgü bir “damga”sı, bir “ongun”u, bir “sökük”ü[75] vardır (Türk Töresi’ne[76] bakınız). Oğuzlarda her boy sürüleriyle hazinelerini kendi damgalarıyla nişanlardı. Yakutlarda “boy”a “sip” adı verilir. Bu sözcük, Anadolu Türkçesinde “sop” şeklini almıştır. Yakutlarda sipin bireyleri arasında ekonomik bir ortaklık vardır. Bir adam, bağlı bulunduğu sipin içinde, istediği evde saatlerce oturup uyuyabilir; demek ki bir bireyin, kendi boyu içinde her evi kullanma hakkı vardır. Toprak mülkiyeti siplerindir. Küçük aileler, bu ortak toprağı “zug”lara bölerek, ayrı ayrı ekebilirler; ama mülkiyet, her zaman ortaktır ve gerektiğinde yeniden bölünebilir. Cengiz (Han) yasasına göre, kırkar evlik her toplulukta, yıllık dört evlilik yapılması gerekliydi. Delikanlılar yoksulsa, bu topluluklar para yardımı yaparak onların evlenmesini kolaylaştırırdı. Her kırk evde dört evlilik olmazsa, (bundan) başkanlar sorumlu olurlardı. Bu topluluklar, boylardı. Türklerde iki türlü akrabalık bildiren sözcükler vardı: Biri boya yâni özyapıya özgüydü; her birey, boy içinde kendisinden büyük olan bütün erkeklere “ici”, kendisinden büyük olan bütün kadınlara “aba” adlarını verirdi. Kendisinden daha küçük olan erkeklere “ini”, kendisinden daha küçük olan kızlara “singil” adlarını verirdi. Kendisiyle yaşıt olan erkeklere de, “atı” adını verirdi.

Bu sözcükler de sonraları bir takım değişikliklere uğradı. Oğuzlar “ici” yerine “ağa” sözcüğünü, “aba” sözcüğü yerine de “abla” sözcüğünü koydular. “Atı” sözcüğü de “ata” biçimini alarak başka anlamlara geldi. Boyun hem “ana boyu”, hem de “baba boyu” biçimleri vardı.

2. Soy: Soy Lâtinlerin “cogna”, Almanların “zippe”, Fransızların “parantèle” adlarını verdikleri topluluktur; ileride göreceğimiz “törkün” topluluğunun dışında kalan “amca oğlu”, “dayı oğlu”, “teyze oğlu”, “hala oğlu” gibi yakın akrabaların toplamıdır. “Soy”a, hem ana yönünden, hem de baba yönünden akraba olanlar girerler. Birincilere “ana soyu”, ikincilere “baba soyu” denilir.

Eski Türklerde ana soyuyla baba soyu değer bakımından birbirine eşitti. Ana soyuyla baba soyunun eşitliğini kimi kurumlarda açık olarak görüyoruz:

Eski Türklerde, soyluluk yalnız baba yönünden geçerli değildi; ana yönünden de soyluluk aranırdı. Bir adamın tam soylu olması için, hem baba yönünden, hem de ana yönünden soylu olması gerekiyordu. Bu gün bile, Harzem’deki Türkmenlerde, bir kız hem babası, hem de anası Türkmen olmayan bir erkeğe varmaz; çünkü bir adamın yalnız babasının Türkmen olması, soylu olması için yeterli değildir; tamamıyla soylu olması için, kesinlikle anası da Türkmen olmalı(dır).

Sülâlelerin oluşumundan sonra da, bu iki türlü soyluluk sürdü. Bu dönemde, baba tarafından prens olanlara “tekin”, ana tarafından prens olanlara “inal” adları verilirdi.

Bir şehzâdenin hakan olabilmesi için onun hem “tekin”, hem de “inal” olması; yâni hem baba, hem de ana yönünden sülâlenin üyesi olması gereklidir. İran’ın Kaçar sülâlesinde, bu kural hâlâ geçerlidir.

Eski Türklerde sülâle içinde “soyda büyük” olan şehzâde, hükümdar olurdu. Osmanlı hânedânında da kural böyleydi; oysa gerek Avrupa’da, gerek Mısır’da, evde büyük olan şehzâde, hükümdar olur. Boy dönemi geçtikten sonra, soy adları aile adı olmaya başladı: Çapanoğulları, Kozanoğulları gibi.

3. Törkün: Kaşgarlı Mahmud’a göre, bir evde oturan asıl aileye, eski Türkler “törkün” derlermiş. Törkünle ilgili akrabalık terimleri, boy içindeki akrabalık terimlerinin tersine bireysel yakınlığı gösterirler:

Akan = Baba

Öke = Anne

Er = Koca

Konçuy = Karı

Uri oğul = Erkek çocuk

Kız oğul = Kız çocuk

Durkheim’ın yaptığı aile sınıflandırmasına göre, bu topluluğa “babaerkil aile” diyebiliriz.

Babaerkil aile, “ataerkil aile”den çok farklıdır. Babaerkil ailede, babanın eşi ve çocukları üzerinde yalnız demokratik bir veliliği[77] vardır ki, buna “babaca velilik” ve “kocaca velilik” adları verilir. Ataerkil ailede ise, aile reisinin gerek çocukları, gerek eşi üzerine “sulta”sı, yâni “sultanlık hakkı” vardır. Çocuklarıyla birlikte eşi de aile içinde bulunan öteki bireyler, aile reisinin sıradan malları ve mülkleri niteliğinde idi; bunları isterse satar, isterse öldürürdü; isterse bir başkasına bağışlardı.

“Törkün”, Türklerce “baba ocağı” dediğimiz şeydir. Aile tapındığı (kutsal ruh) bu ocakta barındığı için, ocağın ateşinin hiç sönmemesi gerekirdi. Bundan dolayıdır ki büyük ve ortanca kardeşler evlenerek törkünü terkettikten sonra, törkünde ocak bekçisi olarak küçük kardeş kalırdı. Belirli zamanlarda baba ocağında toplanılarak, atalara saygı tapınıları yapılırdı. Türkler, yurt gibi, ocağı da unutmazlardı. Yurttan ve ocaktan uzaklaşmakla birlikte, yurt (ve) ocak sevgisi onlarda güçlü bir bağ değerindeydi.

4. Bark: Eski Türklerde, bir delikanlı evlenecek yaşa gelince, bir kahramanlık sınavı geçirerek, “İl” meclisinden yeni bir ad alırdı; böylece “İldeş” niteliğini, “erkek = ermiş” değerini kazanarak yurttaş haklarına sahip olurdu. Bundan dolayı, babasının veliliğinden çıkarak, hakanın kamusal veliliği altına girerdi. Bu delikanlı, ailesinin mallarından payını almak için babasının, anasının ölmesini beklemezdi. Evleneceği sırada, aile mallarından mirasını önceden alırdı. Alacağı kız da “yumuş” adı verilen bir çeyiz getirirdi. Bu çeyiz, ana babasının ve akrabalarının verdiği hediyelerden oluşurdu.

Gelinle güvey, mallarını birleştirerek ortak bir ev sahibi olurlardı. Bunlar ne erkeğin baba ocağında, ne de kızın törkününde oturmazlar, yeni bir ev kurarlardı. Bundan dolayıdır ki Türklerde her evlilikten yeni bir ev doğardı. Evliliğe “evlenmek” ve “ev bark sahibi olmak” denilmesi de bundan dolayıdır. Tekelerde[78] gelinle güveyin çadırı, yeni yapıldığı için beyazdır. Bundan dolayı ona, “ak ev” denilir. Başka çadırlarsa zamanla esmerleşmişlerdir. Eski Türklerde ev, Araplarda olduğu gibi yalnız kocanın değildi; koca ile eşinin ortak malıydı. Bundan dolayı da evin erkeğine “ev ağası” denildiği gibi, evin hanımına da “ev kadını” sanı verilirdi.

Törkünün perisi ocakta barındığı gibi, ak evin perisi de barkta yaşardı. Evin perileri, biri kocanın, öteki karının olmak üzere, iki tane idi. Birinciye “öd ata”, ikinciye “öd ana” derlerdi. Gelin her sabah bir parça tereyağını ocağa atar ve “öd ana”, “öd ata!” diye dua ederdi.

Ocağın sağında güvey, solunda gelin otururdu. Sağda kısrak memeli, solda inek memeli olmak üzere iki put vardı; sağdakine, “ev sahibinin kardeşi”; soldakine, “ev sahibesinin kardeşi” denilirdi. Bunlar koca ile karısının totemleriydi.

Eski Türklerde, eşik de kutsaldı. Yabancı bir adam eşiğe basarsa, çarpılırdı. Evlerin saldırıdan korunması kuralı, eşiklerin bu kutsallığında dinsel bir yaptırım bulmuştu.

5. Türk feminizmi: Eski Türkler, hem demokrat, hem de feminist idiler. Türklerin feminist olmasının başka bir nedeni de, eski Türklerce “Şamancılık”ın[79] kadındaki kutsal güce dayanmasıydı. Türk şamanları, büyü gücüyle olağanüstülükler gösterebilmek için kendilerini kadınlara benzetmek zorundaydılar. Kadın giysileri giyerler, saçlarını uzatırlar, seslerini inceltirler, bıyık ve sakallarını tıraş ederler; dahası, gebe kalırlar, çocuk doğururlardı. Buna karşılık “töyonculuk” dini de erkeğin kutsal gücünde [“kut”unda] ortaya çıkardı. Töyonculuk ile Şamancılık’ın değerce eşit olması, hukuk bakımından erkek ve kadının eşit olmasını sağlamıştı. Dahası, her işin gerek Töyonculuğa ve gerek Şamancılığa dayanması gerektiğinden, her işle ilgili toplantıda kadınla erkeğin birlikte bulunması gerekliydi; örneğin, kamusal yetke, hakan ile hatunun[80] her ikisinde ortaklaşa bulunduğu için, bir buyruk yazıldığında “Hakan buyuruyor ki...” sözüyle başlarsa, (bu buyruk) yerine getirilmezdi; getirilmesi için, kesinlikle “Hakan ve hatun buyuruyor ki...” sözüyle başlaması gerekiyordu. Hakan tek başına bir elçiyi yanına kabul edemezdi; elçiler ancak, sağda hakan ve solda hatun oturdukları bir zamanda, ikisinin birden yanlarına çıkardı. Şölenlerde, kinkeşlerde, kurultaylarda, tapınılarda ve dinsel törenlerde, savaş ve barış toplantılarında hatun da kesinlikle hakanla birlikte bulunurdu. Kadınlar, örtünmeyle ilgili hiç bir kurala bağlı değildiler. Hakanın yönetimde ortağı olan hatuna, “türkân” sanı verilirdi. Hatun, hakan sülâlesine bağlı bütün prenslerin ortak sanıydı; türkânın da, kesinlikle hatunlardan olması gerektiğinden, ona yalnızca “hatun” denilebilirdi.

Eski Türklerde eş, yalnız bir tane olabilirdi. Emperyalizm dönemlerinde, hakanların ve beylerin bu gerçek eş dışında, “kuma” adıyla başka illerden odalıkları da bulunabilirdi; ama bu kumalar, gerçek eş niteliğinde değildiler. Türk töresi, bunları yasal eş olarak tanımazdı. Bunlar sanki bir tür yasal hileyle ailenin içine girmişlerdi. Kumaların çocukları, öz annelerine “anne” diye seslenemezler, (onu) “teyze” diye çağırırlardı. “Anne” diye, yalnızca babaların gerçek eşine seslenilebilirdi. Aynı zamanda, kumaların çocukları mirasa da konamazlardı. Kumaların oğulları, babaları hakan olsa bile, hiç bir zaman hakan olamazlardı. Kumaların, hatunlardan farkı şudur ki, kumalar, hakanın kendi İl’inden değildirler. Hatun ise, hakanın kendi İl’inden idi. Kuma, Çin prenseslerinden ise, “konçuy” adını alırdı. Konçuy, başka kumalardan önce gelirdi; ama konçuyların üstünde de, hatun vardı. Moğol döneminde, hatunlar da artmaya başladı; ancak bunlardan yalnız bir tanesi “türkân” yani “melike” konumunda bulunurdu.

Eski Türklerde, kadınlar genel olarak amazon[81] idiler. Binicilik, silâh kullanma, yiğitlik, Türk erkekleri kadar Türk kadınlarında da vardı. Kadınlar, doğrudan doğruya hükümdar, kale korumanı, vâli ve elçi olabilirlerdi.

Sıradan ailelerde de, ev ortaklaşa, karı ile kocanın (her) ikisinindi. Çocuklar üzerindeki özel velilik, babanın olduğu kadar ananın da hakkıydı. Erkek her zaman karısına saygı gösterirdi; onu arabaya bindirerek kendisi arabanın arkasından yaya yürürdü. Şövalyelik, eski Türklerde genel bir özyapı idi. Feminizm de, Türklerin en önemli ilkeleriydi. Kadınlar malları kullandıkları gibi, dirliklere, zeametlere, haslara,[82] malikânelere de sahip olabilirlerdi. Eski kavimler arasında hiç bir kavim, Türkler kadar kadın cinsine haklar tanımamışlar ve saygı göstermemişlerdi. Ana soyuyla baba soyunun eşitliği, soy bölümünde anlatıldığından burada yinelenmesine gerek yoktur.

5. Cinsel Ahlâk

Eski Türklerde cinsel ahlâk da çok yüksekti; Yakutlarda, (eski) Yunanlıların Venüs’üne karşılık, doğum tanrıçası vardır ki “Ayzıt” diye adlandırılır.

Bu tanrıça, kadınlar doğuracağı zaman yardımlarına yetişir; onların kolayca doğurmasına yardım eder; üç gün lohusanın baş ucunda bekledikten sonra yanındaki dere, tarla, ağaç, çiçek perileriyle göğün üçüncü katındaki sarayına döner.

Bununla birlikte, Ayzıt’ın hiç hoşgörü kabul etmeyen bir koşulu vardır: Nâmusunu korumamış olan kadınların yardımına, ne kadar yalvarırlarsa yalvarsınlar ve ne kadar değerli kurbanlar ve hediyeler sunarlarsa sunsunlar, bir türlü gelmez.

Bundan başka, Ayzıt’a özgü bir yaz bayramı vardır. Bu bayramın sabahında evlerin her yanı tertemiz yapılır ve süslenir. Herkes en güzel giysisini giyer. En çok sevdiği yemekler hangileri ise, onları yer. Herkesin yüzü kesinlikle güleç, şen ve gülümser olur. Bu sırada “ak şaman”, elinde sazıyla gelir. Kış tapınılarını “kara şaman”, yaz tapınılarını “ak şaman” yönetir. Dokuz genç kızla dokuz delikanlı seçerek, bunları ikişer ikişer elele tutturarak asker gibi dizer ve kendisi sazını çalarak onları göğe çıkıyorlarmış gibi ileri doğru yürütür. Sazını çalarken, Ayzıt’la ilgili ilâhileri de söyler. Bu güzel alay, sözde üçüncü kat göğe geldikleri zaman, Ayzıt’ın sarayını koruyan yasakçılar ellerinde gümüş kırbaçlar olduğu halde ortaya çıkarlar. Alay içinde nâmus bakımından kusuru olanlar varsa onları geri çevirerek, ötekilerin Ayzıt’ın sarayına girmesine izin verirler. İşte, nâmusun bu dinsel yaptırımları, eski Türklerde cinsel ahlâkın yüksek olduğunu, erkekle kadının bu ahlâkla aynı derecede yükümlü bulunduğunu gösteriyor.

Eski Türk kadınları, tamamıyla özgür ve bağımsız oldukları hâlde, havadan sudan işlerle uğraşmazlardı. Ahlâk-ı Alâî kitabında yazıldığına göre, Selçuklu prenseslerinden biri, Kazvin şehrinin sahibesiydi. Her yıl ilkbaharda, bu şehrin kenarına gelerek yeşil bir çimenliğe otağını kurardı. Bir yıl Kazvinliler şehre genel bir lâğım yaptırmak üzere aralarında yardım toplamışlardı. Gereken miktara ulaşmak için daha bir miktar altın gerekiyordu. Şehirliler bu parayı da Hanım Sultan’dan istemeye karar vererek, ileri gelenlerden bir kurulu Hanım Sultan’ın katına gönderdiler. Bu kurul, otağa yaklaştığında, otağın önündeki bir sandalyede oturan Hanım Sultan’ın örgü örmekte olduğunu görünce, “Bu hasis kadının bize para vermesine olanak yoktur,” diye geldiklerine pişman oldular. Ama Hanım Sultan kendilerini gördüğü için geri de dönemediler; ister istemez sultanın yanına geldiler ve halkın isteğini söylediler. Sultan, bütün masrafı kendisi vereceğinden, toplanan yardımların sahiplerine geri verilmesini buyurdu ve hazine sorumlusunu çağırtarak lâğımlar için gereken bütün parayı kurula verdi. Kurulda bulunan yaşlı biri, sultana, elindeki örgü işinden dolayı zihinlerinde ortaya çıkan kuşkuyu söyledi. Hanım Sultan şu yanıtı verdi: “Evet, benim el işiyle uğraştığımı gören bütün İranlılar şaşırıyorlar. Oysa benim ailem içinde bütün kadınlar, benim gibi hep el işiyle uğraşırlar. Biz sultanlar, böyle el işiyle uğraşmazsak neyle ilgileneceğiz? Havadan sudan şeylerle mi? Böyle bir şey bizim soyumuza yakışmaz. Biz, saltanat işlerinden el çektikten sonra boş kalmamak için, yoksul kadınlar gibi her zaman el işiyle uğraşırız. Böyle el işiyle uğraşmak, soyumuz için bir ayıp değil, belki büyük onurdur.”

İşte, eski Türk kadını böyle düşünür ve böyle davranırdı.

6. Gelecekte Aile Ahlâkı Nasıl Olmalı?

Türklerin, gerek aile ahlâkında ve gerek cinsel ahlâkta ne kadar yüksek olduklarını, yukarıdaki bölümlerde gördük. Günümüzde Türkler tamamıyla bu eski ahlâkı yitirmişlerdir. İran ve Yunan uygarlıklarının etkisiyle, kadınlar tutsaklığa düşmüşler, haklar bakımından aşağı bir duruma inmişlerdir. Türklerde ulusal kültür ülküsü doğunca, eski törelerin bu güzel kurallarını hatırlamak ve diriltmek gerekmez miydi? İşte bundan dolayıdır ki ülkemizdeki Türkçülük akımı doğar doğmaz, feminizm ülküsü de birlikte doğdu. Türkçülerin hem halkçı olmaları, hem de kadın haklarını tanımaları, yalnızca bu yüzyılın bu iki ülküye değer vermesinden dolayı değildir; eski Türk hayatında, demokrasi ile feminizmin iki başlıca ilke olması da bu konuda büyük bir etkendir.

Başka uluslar, çağdaş uygarlığa girmek için geçmişlerinden uzaklaşmak zorundadırlar; oysa Türklerin çağdaş uygarlığa girmeleri için, yalnız eski geçmişlerine dönüp bakmaları yeter. Eski Türklerde dinin kuralcı törenlerden ve olumsuz tapınılardan uzak olması, bağnazlıktan ve din tekelciliğinden kurtulmuş bulunması, Türkleri gerek kadınlar konusunda, gerek başka kavimler konusunda çok hoşgörülü yapmıştır. Uygarlıkta Eski Yunanlıların öğretmenleri, İskitler; eski Keldânilerin, Sümerler olduğu gibi, eski Germenlerin ustaları ve eğitmenleri de Hunlardı. Gelecekte yansız bir tarih, demokrasi ile feminizmin Türklerden doğduğunu açıkça söylemek zorunda kalacaktır. Bundan dolayı, gelecekteki Türk ahlâkının ilkeleri de ulus, yurt, meslek ve aile ülküleriyle birlikte, demokrasi ve feminizm olmalıdır.

7. Uygarlık Ahlâkı ve Kişisel Ahlâk

Durkheim’a göre, ahlâk konusundaki görevlerin amaçları bireyler değil, topluluklardır. Ulus, meslek ve aile topluluklarının, ahlâksal görevlere ve ilkelere nasıl amaç olduklarını gördük. Ancak bunlardan başka, sınırları belirgin olmayan bir topluluk daha vardır ki, buna “uygarlık topluluğu” denilir ve bireyler, işte bu topluluğa bağlı oldukları için, topluluğun amacına ortak olurlar. Uygarlık topluluğu, önce bir sop olarak[83] başlar. İlkel toplumlarda, bir birey için saygın ve hak sahibi olan bireyler, yalnız kendi klanına bağlı olan insanlardı. Bundan dolayıdır ki bu toplumlarda, klanın içinde kan dâvâsı güdülemezdi; çünkü klan, bir barış çevresiydi. İlkel toplumlar geliştikçe, bu barış çevresi soptan fratriye,[84] fratriden aşirete,[85] aşiretten birleşmiş topluluğa,[86] birleşmiş topluluktan şehir-devlete,[87] şehir-devletten kavimsel devlete,[88] kavimsel devletten imparatorluğa geçerek, gittikçe genişledi. Barış (yâni “İl”) çerçevesi genişledikçe, hukukları olan ve ahlâksal görevlere amaç olan bireylerin sayısı da bu çerçevelerle birlikte arttı. İşte böylece, kimilerinin “kişisel ahlâk”, kimilerinin de “uygarlık ahlâkı” diye adlandırdığı ahlâk dalı, çerçevesini genişletti.

Uygarlık ahlâkının olumlu ve olumsuz olmak üzere iki türlü amacı vardır. Olumsuz amacında asıl olan, “adâlet”tir. Adâlet, bireylere hiç bir biçimde saldırıda bulunulmamaktır.[89] Olumlu amacının esâsı ise, “sevecenlik”tir. Sevecenlik, bireylere her zaman iyilik etmektir. Uygarlık ahlâkının ikinci bir olumlu amacı daha vardır ki, o da, yapılan sözleşmelere bağlı kalmaktır. Eski Türklerde, Gök Tanrı barış tanrısı olduğu gibi, aynı zamanda adâlet ve sevecenlik tanrısıydı. Bundan başka, Türklerin bu erdemlerde ne derece yüksek olduğunu, Türk tarihi göstermektedir.

Uygarlık ahlâkı, özellikle bireylerde kişiliğin yüksek olmasına dayanır. Eski Türklerin dininde, kişiliği gösteren simgeler de vardır. Yakutlara göre, her insanda “tin” adı verilen maddî ruhtan başka, üç türlü mânevî ruh da vardır. Bunlara “eş”, “sur”, “kut” adları verilir. Eş, canlı ve cansız bütün varlıklarda ortaktır. Sur, soluk alan varlıklara, yâni hayvanlara özgüdür. Kut ise, yalnız insanla ata özgüdür. İnsanın “kutlu olması”, ermişlik ve kişilik sahibi olması demektir. Kur’an-ı Kerîm’de “Âdemoğullarını yücelttik,” buyuruluyor ki, “İnsanları kutlu kıldık” demektir. Eski Türklerin mitolojisine göre insanların ruhu, üçüncü kat gökte bulunan “Süt Gölü”nden alınırdı. Türk şamanlarına göre, insan ruhunun sürekli ülküye ve yükseklere bakması, aslının gökselliğinden dolayı imiş. Bundan başka, her ulus kurulurken, Gök Tanrı bir altın ışık biçiminde yeryüzüne inerek, o ulusu kendi ruhunun soluğu ve ışığının döllemesiyle kutlu kılardı.

Türk dinini derinlemesine incelersek, ahlâka esas olacak daha bir çok simgeler bulabiliriz. Bunların ayrıntılarını görmek isterseniz, Türk Töresi adlı kitabımıza başvurunuz.

Görülüyor ki Türkçülüğün önemli bir amacı da, uygarlık ahlâkını yükseltmektir; yurt ahlâkından sonra meslek ahlâkı, meslek ahlâkından sonra aile ahlâkı geldiği gibi, aile ahlâkından sonra da uygarlık ahlâkı gelir.

8. Uluslararası Ahlâk

Bireylerin birbirlerine karşı iyilik sever ve iyilik işler olması, “uygarlık ahlâkı” adını aldığı gibi, ulusların birbirlerine iyilik sever ve iyilik işler olmasına da, “uluslararası ahlâk” adı verilir. Eski Türkler, barış dinine bağlı oldukları için, başka ulusların dinsel, siyasal, kültürel varlıklarına saygı duyarlardı. Dahası, kendilerine “iç il” ve başka uluslara “dış il” adlarını vererek, bütün ulusları bir barış çerçevesi içinde, bir “uluslararası topluluk” içinde görürlerdi. Orhun yazıtında da başka uluslara “çölki il” adı veriliyor ki “dış il” sözcüğünün eşanlamlısıdır. Eski Türkler, bu dış il terimiyle, “uluslararası” kavramını anladıklarını gösteriyorlar; çünkü “il” sözcüğü eski Türkçe’de “barış çevresi” anlamınaydı. Her ulusun bir iç il olması, içte bir barış çevresi oluşturmasıydı. Bununla birlikte, bu iç il, başka uluslara da yabancı gözüyle bakmaz, onları da birer il, yâni barış tapınağı olarak görürdü. Yalnız şu farkla ki, kendisine iç il ve diğerlerine dış il adını verirdi.

Eski Türklerin yenilen uluslara sonradan kapitülasyon adıyla başına belâ olan olağanüstü izinler bağışlamaları, Türk kültüründeki uluslararası birlik anlayışının bir sonucudur. Gelecekte Milletler Cemiyeti, şimdiki gibi yalandan değil de gerçekten kurulursa, bunun en yürekten üyesi hiç kuşkusuz Türkiye devleti ve Türk ulusu olacaktır; çünkü gelecekle ilgili bütün gelişmeler, tohum olarak Türkün eski kültüründe vardır.

Özet olarak, her ulusun yeryüzünde gerçekleştireceği, tarih ve uygarlıkla ilgili bir görevi vardır. Türk ulusunun göreviyse, ahlâkın en yüksek erdemlerini uygulama alanına çıkarmak; en olamaz sanılan özverilerin ve yiğitliklerin olabileceğini kanıtlamaktır.

IV Hukukta Türkçülük

Hukukta Türkçülüğün amacı, Türkiye’de çağdaş bir hukuk yaratmaktır. Bu yüzyılın ulusları arasına geçebilmek için en esaslı koşul, ulusal hukukun bütün dallarını, teokrasi ve klerikalizm kalıntılarından büsbütün kurtarmaktır. Teokrasi; yasaların, Tanrı’nın yeryüzündeki gölgeleri sayılan halifeler ve sultanlar tarafından yapılması demektir. Klerikalizm ise, aslında Tanrı’nın koyduğu ileri sürülen geleneklerin değişmez yasalar sayılarak Tanrı’nın sözcüleri sayılan din adamlarınca yorumlanmasıdır.

Ortaçağ devletlerinin bu iki ayırt edici özelliğinden tamamıyla kurtulmuş olan devletlere, “çağdaş devlet” adı verilir. Çağdaş devletlerde, önce gerek yasa yapmak ve gerek ülkeyi yönetmek yetkileri, doğrudan doğruya ulusundur. Ulusun bu yetkisini sınırlayıp kısıtlayacak hiç bir makam, hiç bir gelenek ve hiç bir halk yoktur.

İkinci olarak, ulusun bütün bireyleri tamamıyla birbirlerine eşittir. Özel ayrıcalıkları bulunan hiç kimse, hiç bir aile, hiç bir sınıf var olamaz. Bu koşulları taşıyan devletlere “demokrasi” adı da verilir ki “halk hükümeti” demektir.

Hukukta Türkçülüğün birinci amacı, çağdaş bir devlet oluşturmak olduğu gibi, ikinci amacı da mesleksel yönetimi kamu yönetiminin müdahalesinden kurtararak, uzmanların yetkilerine dayanan “meslek özerklikleri” kurmaktır. Bu esasa dayanan bir yurttaşlar yasası[90] ile ticâret, sanayî, tarım yasaları; üniversite, baro,[91] hekimler derneği, öğretmenler derneği, mühendisler derneği gibi meslek örgütlerinin mesleksel özerklikleriyle ilgili yasalar yapmak da, bu amacın gereklerindendir.

Hukukta Türkçülüğün üçüncü amacı da, bir çağdaş aile yaratmaktır. Çağdaş devletteki eşitlik ilkesi, erkekle kadının nikâhta, boşanmada, mirasta, mesleksel ve siyasal haklarda eşit olmasını da gerektirir. Öyleyse, yeni bir aile yasası ile seçim yasası, bu esasa dayanarak yapılmalıdır.

Kısacası; bütün yasalarımızda özgürlüğe, eşitliğe ve adâlete aykırı ne kadar kurallar ve teokrasi ile klerikalizmle ilgili ne kadar izler varsa, hepsine son vermelidir.

V Dinde Türkçülük

Dinde Türkçülük, din kitaplarının ve hutbelerle[92] vaazların[93] Türkçe olması demektir. Bir ulus, din kitaplarını okuyup anlayamazsa, doğaldır ki, dininin gerçeklerini öğrenemez. Konuşmacıların, vâizlerin ne söylediklerini anlamadığı için de tapınılardan hiç bir zevk alamaz. İmâm-ı A’zâm[94] Hazretleri, namazdaki sûrelerin bile ulusal dilde okunmasının (din kuralları bakımından) uygun olduğunu belirtmişlerdir; çünkü, tapınıdan alınacak dinsel coşum, ancak okunan duaların tamamıyla anlaşılmasına bağlıdır. Halkımızın dinsel hayatını incelersek görürüz ki tapınılar arasında en çok dinsel coşum duyulanlar, namazlardan sonra ana diliyle yapılan içten yakarışlardır. Müslümanların câmiden çıkarken büyük bir coşku ve gönül doyumuyla çıkmaları, işte her bireyin kendi vicdanı içinde yaptığı bu içsel yakarışların sonucudur.

Türklerin namazdan aldıkları yüce zevkin bir kısmı da yine anadiliyle okunan ve söylenen ilâhilerdir. Özellikle, teravih namazlarını canlandıran etmen, şiir ve müziği içeren Türkçe ilâhilerdir. Ramazanda ve benzeri zamanlarda Türkçe söylenen vaazlar da halkta dinsel duygular ve coşkular uyandıran bir etmendir.

Türklerin en çok coşum ve zevk duydukları bir tapını daha vardır ki, o da “Mevlîd-i şerîf”in[95] okunmasıdır. Şiir ile müziği ve canlı olayları bir araya getiren bu tören, dinsel bir sapma olarak sonradan ortaya çıkmakla birlikte, en canlı dinsel törenler sırasına geçmiştir.

Tekkelerde Türkçe yapılan “zikirler”,[96] sırasında okunan Türkçe “ilâhi”lerle “nefes”ler[97] de, büyük bir coşum kaynağıdır.

İşte bu örneklerden anlaşılıyor ki, bu gün Türklerin ara sıra dinsel bir hayat yaşamasını sağlayan etmenler, dinsel tapınıların arasında eskiden beri Türk diliyle yapılmasına izin verilen tapınıların varlığıdır. Dolayısıyla da, dinî hayatımıza daha büyük bir coşum ve ferahlık vermek için, tilâvetler[98] dışında, gerek Kur’an-ı Kerîm’in ve gerek tapınılarla dinsel törenlerden sonra okunan bütün dualarla münâcatların[99] ve hutbelerin Türkçe okunması gerekir.

VI Ekonomide Türkçülük

Türkler, en eski zamanlarda göçebe hayatı yaşıyorlardı; bu zamanlarda, Türk ekonomisi çobanlık esasına dayanıyordu. O zamanlarda Türklerin bütün servetleri koyun, keçi, at, deve, öküz gibi hayvanlar ve yedikleri, süt, yoğurt, peynir, tereyağı, kımız[100] gibi hayvansal ürünlerdi. Giydikleri de bu hayvanların pöstekileri, derileri, yünleri ve yapağıları idi. Göçebe Türklerin sanayisi de hep hayvansal ürünler üzerinde işlerdi: Develerin ayağından “ayak” adı verilen kımız kadehleri, öküzlerin oyluk kemiğinden kımız sürâhileri yapılırdı. Hayvanın ne kemiği, ne boynuzu, ne bağırsağı; kısacası hiç bir şeyi atılmazdı. Her dokusundan Türk’e özgü bir sanayi ürünü yapılırdı.

Eski Türkler, ticarete de yabancı değildiler. İlhanlık dönemlerinde, devletin en büyük gelir kaynağı, Çin’den Avrupa’ya ipek götüren ve Avrupa’dan Çin’e kadife getiren Türk ticaret kervanlarıydı. O zaman Çin, Hind, İran, Rusya ve Bizans arasındaki büyük ticaret yolları tamamıyla Türklerin elinde idi. Mokan Han, İran’ın kuzeyinden, Azerbaycan’dan ve Anadolu’dan İstanbul’a doğru giden bir yeni ticaret yolu açmak istedi; ama İranlılar bu girişime engel oldular. Bunun üzerine, Mokan Han ipek yolunu güvenceye almak için Türk, Çin ve Bizans devletleri arasında üçlü bir anlaşma yapılmasına çalıştı ve İran devletini ya ortadan kaldırma ya da uluslararası ticaretin doğruca ülkesinden geçmesi için zorla razı etme girişiminde bulundu.

Görülüyor ki, eski Türk ilhanlarının amacı, Mançurya’dan Macaristan’a kadar uzanan büyük Tûran ülkesinde, yalnız siyasal bir güven yaratmak değildi; Asya ve Avrupa ulusları arasında uluslararası bir ticaret ve değiş tokuş örgütü kurmayı da üzerlerine almışlardı.

Eski Türklerin ekonomiye verdikleri önemi, il adlarında bile görürüz: Doğu Türkistan’da, Tarancılar adı verilen ve Batı Türkistan’da, Sartlar adını alan iki il vardır. Bu adlardan birincisi “çiftçiler”, ikincisi “tüccarlar” anlamındadır. Kanıklılar, Ağaçeriler, Tahtacılar, Mandallar, Menteşeler, Sürgücüler ve benzerleri de birer zanaat adını taşımaktadırlar. Göktürklerin dedeleri de “demirci” idiler. Türk söylencelerine göre, ilk çadırı yapan Türk Han’dır. İlk kez yemeklerde tuz kullanan, Tavunk Han’dır. İlk arabayı yapan, Kanıklı Bey’dir. Türkler, arabalarla geziler yapmaya, tâ İskitler döneminde başlamışlardı. Eski Türkler pek güzel giysiler giymeyi, lezzetli yemekler yemeyi, hayatlarını yemek şölenleri ve düğünler arasında geçirmeyi severlerdi. Bunun için de hiç boş durmazlar, ekonomik etkinliklerle uğraşırlar; çok kazanırlar, çok harcarlardı.

Eski Türklerin konukseverlikleri son dereceyi bulmuştu. Dede Korkut kitabında, Burla Hatun herkese açık olarak verdiği bir şölenden söz ederken şu sözleri söylüyor:

“Tepe gibi et yığdırdım, göl gibi kımız sağdırdım. Aç olanları doyurdum, çıplak olanları giydirdim. Borçluların borcunu verdim.”

Bununla birlikte, binlerce lirayı yutan bu genel şölenler, Salur Kazan’ın yılda bir kez yaptığı yağma şölenine oranla hiç kalırdı. Salur Kazan’ın şöleninde, bütün beylerle halk, tamamıyla yiyip içtikten sonra, Salur Kazan zevcesinin elinden tutarak sarayından çıkardı; varı yoğu, her ne varsa yağma edilmesini çağrılılardan isterdi. Böylece, yağmaya uğrayan Salur Kazan, bir süre sonra, yine Oğuz ilinin en varsıl beyi olurdu.

Türkler, geçmişte ulaştıkları bu ekonomik rahatlığa gelecekte de ulaşmalıdırlar. Hem de kazanılacak servetler, Salur Kazan’ın varsıllığı gibi, kamunun olmalıdır. Türkler, özgürlük ve bağımsızlığı sevdikleri için, “ortaklaşmacı”[101] olamazlar; ama, eşitliksever olduklarından dolayı, “bireyci” de kalamazlar. Türk kültürüne en uygun olan dizge, “solidarizm” yani “dayanışmacılık”tır. Bireysel mülkiyet, toplumsal dayanışmaya hizmet etmek koşuluyla yasaldır. Sosyalistlerin ve komünistlerin bireysel mülkiyeti ortadan kaldırma girişiminde bulunmaları doğru değildir. Yalnız, toplumsal dayanışmaya hizmet etmeyen bireysel mülkiyetler varsa, bunlar yasal sayılamaz. Bundan başka, mülkiyetin yalnız bireysel olması gerekmez. Bireysel mülkiyet gibi, toplumsal mülkiyet de olmalıdır. Toplumun bir özverisi ya da sıkıntısı sonucunda ortaya çıkan ve bireylerin hiç bir emeğinden kazanılmayan artık kazançlar, toplumundur.

Bireylerin bu kazançları kendilerinin kılmaları, yasal değildir. Artık kazançların, “plus-value”lerin toplum adına toplanmasıyla oluşacak büyük tutarlar, toplum hesabına açılacak fabrikaların, kurulacak büyük çiftliklerin sermâyesi olur. Bu genel girişimlerden elde edilecek kazançlarla yoksullar, öksüzler, dullar, hastalar, kötürümler, körler ve sağırlar için özel bakımevleri ve okullar açılır; genel bahçeler, müzeler, tiyatrolar, kütüphaneler kurulur. İşçiler ve köylüler için sağlık evleri yapılır. Ülke, genel bir elektrik şebekesi içine alınır. Kısacası, her türlü yoksulluğa son vererek, toplumun gönencini sağlamak için her ne gerekiyorsa yapılır. Dahası, bu toplumsal servet, yeterli miktara ulaşınca, halktan vergi almaya da gerek kalmaz. Hiç olmazsa vergilerin türü ve miktarı azaltılabilir.

Demek ki, Türklerin toplumsal ülküsü, bireysel mülkiyeti kaldırmaksızın, toplumsal servetleri bireylere kaptırmamak; kamunun çıkarına harcamak üzere, korumak ve artmasına çalışmaktır.

Türklerin, bundan başka bir de ekonomik ülküsü vardır ki, ülkeyi büyük sanayiye kavuşturmaktır. Kimileri “Ülkemiz bir tarım yurdudur; biz her zaman çiftçi bir ulus (olarak) kalmalıyız. Büyük sanayiyle uğraşmaya kalkışmamalıyız,” diyorlar ki, kesinlikle doğru değildir. Aslında, çiftçiliği hiç bir zaman elden bırakacak değiliz; ama, çağdaş bir ulus olmak istiyorsak, kesinlikle büyük sanayiye sahip olmalıyız. Avrupa devrimlerinin en önemlisi, ekonomik devrimdir. Ekonomik devrim ise, “bucak” ekonomisi ve büyük sanayi ise, ancak “korumacılık yöntemi”nin uygulanmasıyla gerçekleştirilebilir. Bu konuda bize rehber olacak (olan) ulusal ekonomi kuramlarıdır. Amerika’da John Ray ve Almanya’da Friedrich List, İngiltere’de Manchesterienler’in kurdukları ekonomi biliminin, genel ve uluslararası bir bilim olmayıp, yalnız İngiltere’ye özgü bir ulusal ekonomi dizgesi olduğunu ortaya koydular. İngiltere büyük sanayi ülkesi olduğu için, ürünlerini dışarı göndermek ve dışardan ham maddeler getirmek zorundadır. Bundan dolayı, İngiltere için yararlı olan biricik yöntem, gümrüklerin serbest olması kuralı, yani “açık kapı” siyasetidir. Bu kuralın, İngiltere gibi büyük sanayiye sahip olamamış olan uluslarca kabul edilmesi, sonsuza dek İngiltere gibi sanayi ülkelerine ekonomik olarak tutsak olmasıyla sonuçlanacaktır. İşte, bu iki yenilikçi, kendi ülkeleri için birer özel ulusal ekonomi dizgesi yaratarak, ülkelerinin büyük sanayiye sahip olması için çalıştılar; başardılar da. Bu gün Amerika ile Almanya, büyük sanayi konusunda İngiltere ile boy ölçüşecek bir aşamaya yükselmişlerdir ve şimdi, onlar da İngiltere’nin açık kapı siyasetini izliyorlar; ancak bu aşamaya, yıllarca ulusal ekonominin korunması yöntemlerini uygulayarak gelebileceklerini, pek iyi biliyorlar.

İşte Türk ekonomicilerinin de ilk işi, önce Türkiye’nin ekonomik gerçeklerini incelemek ve ikinci olarak da, bu nesnel incelemelerden, ulusal ekonomimiz için bilimsel ve esaslı bir gündem oluşturmaktır. Bu gündem yapıldıktan sonra, ülkemizde büyük sanayiyi yaratmak için, her birey bu gündem çerçevesinde çalışmalı ve İktisat Vekâleti[102] de bu bireysel çalışmaların başında, genel bir düzenleyici görevini yapmalıdır.

VII Siyasette Türkçülük

Türkçülük, siyasal bir parti değildir; bir bilim, felsefe, sanat okuludur; başka bir deyişle, bir kültür çabası ve yenileşme yoludur. Bundan dolayıdır ki, Türkçülük şimdiye kadar bir parti biçiminde siyasal mücadele alanına atılmadı; bundan sonra da, kuşkusuz atılmayacaktır.

Bununla birlikte Türkçülük, siyasal ülkülere büsbütün ilgisiz de kalamaz; çünkü Türk kültürünün, başka ülkülerle birlikte, siyasal ülküleri de vardır; örneğin Türkçülük, hiç bir zaman klerikalizmle, teokrasiyle, baskıcı yönetim anlayışıyla uzlaşamaz. Türkçülük, çağdaş bir akımdır ve ancak çağdaş nitelikteki akımlarla ve ülkülerle bağdaşabilir.

İşte bundan dolayıdır ki, bu gün Türkçülük, Halk Fırkası’nın[103] yardımcısıdır. Halk Fırkası, egemenliği ulusa, yâni Türk halkına verdi; devletimize “Türkiye” ve halkımıza “Türk ulusu” adlarını bağışladı. Oysa, Anadolu devrimine kadar devletimiz, ulusumuzun; dahası, dilimizin adları, “Osmanlı” sözcüğüydü. “Türk” sözcüğü ağıza alınamazdı. Hiç kimse, “Ben Türküm,” deme yürekliliğini göze alamazdı. Son zamanlarda, Türkçüler böyle bir savı ileri sürme yürekliliğini gösterdikleri için, sarayın ve eski kafalıların nefret ettiği kimseler oldular. İşte Halk Fırkası’nın annesi olan Müdâfaa-i Hukûk Cemiyeti,[104] büyük kurtarıcımız olan Gâzi Mustafa Kemal Paşa hazretlerinin öncülüğü ve yol göstermesiyle, bir yandan Türkiye’yi düşman istilâlarından kurtarırken, öte yandan da devletimize, ulusumuza, dilimize gerçek adlarını verdi ve siyasetimizi “mutlakiyet”in ve “unsurlar siyaseti”nin[105] son izlerinden bile kurtardı. Dahası, diyebiliriz ki Müdâfaa-i Hukûk Cemiyeti, hiç haberi olmadan Türkçülüğün siyasal gündemini uyguladı; çünkü, gerçek birdir, iki olamaz. Gerçeği arayanlar, başka başka yollardan gitseler bile, sonuçta aynı hedefe ulaşırlar. Türkçülükle halkçılığın sonunda aynı gündemde birleşmeleri, ikisinin de gerçeğe ve gerçekliğe uymasının bir sonucudur. İkisi de tam gerçeği buldukları içindir ki, tamamıyla birbirine uydular. Bu özdeşliğin bir sonucu da şudur ki, bütün Türkçülerin, hiç bir istisnası olmamak üzere, Anadolu savaşına katılmaları ve onun en ateşli savunucuları olmalarıdır. Türkiye’de Tanrı’nın kılıcı, halkçıların elinde ve Tanrı’nın kalemi, Türkçülerin elindeydi. Türk yurdu tehlikeye düşünce, bu kılıçla bu kalem, evlendiler; bu evlilikten bir toplum doğdu ki, adı Türk Ulusu’dur.

Gelecekte de her zaman Halkçılık’la Türkçülük elele vererek ülküler dünyasına doğru birlikte yürüyeceklerdir. Her Türkçü, siyaset alanında halkçı kalacaktır; her halkçı da kültür alanında Türkçü olacaktır. Dinsel ilmihâlimiz,[106] bize “İnançta mezhebimizin Matûrîdîlik[107] ve fıkıhta mezhebimizin hanefîlik” olduğunu öğretiyor. Biz de buna benzeterek, şu ilkeyi ortaya atabiliriz: “Siyasetteki yolumuz halkçılık ve kültürdeki yolumuz Türkçülük’tür.”

VIII Felsefede Türkçülük

Bilim, nesnel ve deneysel olduğu için uluslararasıdır; dolayısıyla, bilimde Türkçülük olamaz. Ancak felsefe, bilime dayanmakla birlikte, bilimsel düşünüşten başka türlü bir düşünüş yöntemidir. Felsefenin nesnel ve deneysel niteliğini alabilmesi, ancak bu nitelikteki bilimlere uygun olmasından dolayıdır. Bilimin benimsemediği yargıları felsefe kanıtlayamaz; bilimin kanıtladığı gerçekleri, felsefe reddedemez. Felsefe, bilime karşı bu iki koşulla bağlı olmakla birlikte, bunların dışında bütünüyle özgürdür. Felsefe, bilimle çelişkiye düşmemek koşuluyla, ruhumuz için daha umutlu, daha coşkulu, daha avutucu, daha çok mutluluk verici, büsbütün yeni ve özgün varsayımları ortaya atabilir. Aslında felsefenin görevi, bu gibi varsayımları ve görüşleri arayıp bulmaktır. Bir felsefenin değeri, bir yandan deneysel bilimlerle uyumlu olmasının derecesiyle, öte yandan ruhlara büyük umutlar, coşkunluklar, avuntular ve mutluluklar vermesiyle ölçülür. Demek ki, felsefenin bir evresi nesnel; öteki evresi özneldir. Bundan dolayı da felsefe, bilim gibi uluslararası olmak zorunda değildir; ulusal da olabilir. Bundan dolayıdır ki, her ulusun kendisine göre bir felsefesi vardır. Yine bundan dolayıdır ki ahlâkta, güzel sanatlarda, ekonomide olduğu gibi, felsefede de Türkçülük olabilir.

Felsefe, maddesel gereksinmelerin bulunmadığı ve zorlamadığı, çıkarsız, art düşüncesiz, içtenlikli bir düşünüştür. Bu tür düşünceye “spekülâsyon”[108] adı verilir; biz buna, Türkçe’de “muâkale” adını veriyoruz. Bir ulus savaşlardan kurtulmadıkça ve ekonomik bir refaha ulaşamadıkça, içinde “muâkale” yapacak kimseler yetişemez; çünkü muâkale, yalnız düşünmek için düşünmektir. Oysa, bin türlü derdi olan bir ulus yaşamak için, kendisini savunmak için, dahası, yemek ve içmek için düşünmek zorundadır. Düşünmek için düşünmek, ancak bu yaşamak için düşünüş gereksinmelerinden kurtulmuş olan ve çalışmadan yaşayabilen insanların işidir. Türkler, şimdiye kadar böyle bir huzura ve rahatlığa ulaşamadıkları için, içlerinde hayatını muâkaleye adayabilecek az adam yetiş(tir)ebildi. Bunlar da, düşünüş yollarını bilmediklerinden, ülkülerini iyi yönlendiremediler; çoğunlukla dervişlik ve kalenderlik çıkmazlarına saptılar.

Türkler arasında şimdiye kadar az filozof yetişmesini, Türklerin muâkaleye yeteneksiz olmalarına yormamalıdır. Bu azlık, Türklerin henüz deneysel bilimlere, huzur ve rahatlık bakımından muâkaleyi olanaklı kılacak bir düzeye yükselmemeleriyle açıklanırsa, daha doğru olur.

Bununla birlikte, Türklerin felsefece geri kalmaları yalnız yüksek felsefe bakımından doğru olabilir; “halk felsefesi” bakımından Türkler, bütün uluslardan daha yüksektirler.

Rostand adlı bir Fransız filozofu diyor ki, “Bir komutan için, karşısındaki düşman ordusunun ne kadar askeri, ne kadar silâh ve cephânesinin olduğunu bilmek çok yararlıdır; ama, onun için bunlardan daha çok yararlı bir şey daha vardır ki o da, karşısındaki düşman ordusunun felsefesini bilmektir.”

Gerçekten de iki ordu ve iki ulus birbiriyle savaşırken, birinin yenmesine, ötekinin yenilmesine yol açan en başlıca etmen, iki tarafın felsefeleridir. Bireysel yaşamını yurdunun bağımsızlığından, kişisel çıkarını nâmusu ve görevinden daha değerli gören bir ordu, kesinlikle yenilir. Bunun tersi bir felsefesi olan ordu ise, kesinlikle yener. Bundan dolayı da, halk felsefesi bakımından Yunanlılarla İngilizler mi daha yüksektir, yoksa Türkler mi daha yücedir? Bu sorunun yanıtını verecek (olan), Çanakkale savaşlarıyla Anadolu savaşlarıdır. Türkleri bu iki savaşta üstün kılan (etmen) maddî güçleri değildi; ruhlarında egemen bulunan ulusal felsefeleriydi.

Türkler, maddî silâhların mânevî güçleri etkisiz bıraktığı son yüzyıla gelinceye kadar, Asya’da Avrupa’da, Afrika’da bütün ulusları yenmişler; egemenlikleri altına almışlardı. Demek ki, Türk felsefesi bu ulusların felsefelerinin hepsinden daha yüksekti. Bu gün de öyledir. Yalnız şu var ki, bu gün maddî uygarlık bakımından ve maddî silâhlar dolayısıyla, Avrupalı uluslardan gerideyiz. Uygarlıkça onlarla eşit olduğumuz gün, hiç şüphesiz dünya egemenliği yine bize geçecektir. Mondros’ta[109] tutsak bulunduğumuz zaman, orada kamp komutanı olan bir İngiliz, şu sözleri söylemişti: “Türkler, gelecekte yine dünyaya egemen olacaklardır.”

Görülüyor ki Türklerde yüksek felsefe gelişmemiş olmakla birlikte, halk felsefesi pek yüksektir. İşte felsefede Türkçülük, Türk halkındaki bu ulusal felsefeyi arayıp ortaya çıkarmaktır.

Ey bu günün Türk genci! Bütün bu işlerin yapılması, yüzyıllardan beri seni bekliyor.

DİPNOTLAR: ZİYA GÖKALP

[1] Diyarbakır adının o dönemdeki yazılışı böyleydi.

[2] Cavit Orhan Tütengil, Ziya Gökalp Üzerine Notlar, Türk Sosyoloji Cemiyeti yayını, 1956, s. 5.

[3] Cevdet Kudret, Ziya Gökalp, TDK yayını, Ankara, 1963, s. 8. [Ziya Gökalp’ın yaşamöyküsü konusunda, geniş ölçüde bu kaynaktan yararlanıldı]. Gökalp’ın bu olayı bir anı-öykü biçiminde anlattığı “Mektepte Bir ‘Cumhuriyet’ İlânı” yazısı, kitabın 53-62. sayfalarında bulunabilir. Aynı yazı, Ziya Gökalp, / Makaleler IX adlı kitapta da yer almaktadır (derl. Şevket Beysanoğlu, Kültür Bakanlığı yayını, Ankara, 1980, s. 187-196).

[4] Cavit Orhan Tütengil, Ziya Gökalp Üzerine Notlar, Türk Sosyoloji Cemiyeti yayını, 1956, s. 5-6.

[5] 1911-1912 arasında, Selânik’te on beş günlük olarak 27 sayı çıkan dergi. Yazarları arasında Nesîmî Sarım, Ömer Seyfettin, Ziya Gökalp, Ali Cânib ve Tunalı Hilmi vardır. İttihat ve Terakki partisinin para yardımıyla çıkan bu dergi, Balkan Savaşı’nda Selânik’in yitirilmesinden sonra kapandı. (M. Orhan Bayrak, Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü [1831-1993], Küll yayını, 1994, s. 44.

[6] Ziya Gökalp’ın 1917-1923 arasında İstanbul’da çıkardığı, Türk Ocaklarının yayın organı olan dergi. 90 sayı çıkan bu derginin başlıca yazarları, Bahâeddin Şâkir, Ziya Gökalp, Mehmed Talât, Falih Rıfkı (Atay), Refik Hâlid (Karay), Hâlid Fahri (Ozansoy), Selâmi İzzet (Sedes), Yahya Kemal (Beyatlı), tarihçi Ahmed Refik (Altınay) vb.’ydi. (M. Orhan Bayrak, Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü [1831-1993], Küll yayını, 1994, s. 160).

[7]Yeni Hayat’ın (1918) öndeyişi. Alıntı, İkbal Kitabevi’nin 1941’de yaptığı basımdan alınmıştır (s. 5).

[8] Hilmi Ziya Ülken, Türkiye’de Çağdaş Düşünce Tarihi, Ülken Yayınları, İstanbul, 2. baskı; s. 324-325.

DİPNOTLAR: BİRİNCİ BÖLÜM

[1] El yazmalarını minyatür vb. ile süsleyen sanatçılar.

[2] Türkseverlik.

[3] Alphonse de Lamartin; Fransız şair ve siyâset adamı (1790-1869). Coşumculuğun (Romantizm) kurucularındandır. Türklerle ilgili romanı: Graziella (1849).

[4] Fransız filozofu (1798-1857). Toplumbilimin kurucusu sayılır. Pozitif Felsefe Dersleri adlı kitabı, pozitivizmin (olguculuk) temeli olarak kabul edilir.

[5] Fransız generali ve siyâset adamı (1757-1834).

[6] “Türk dostu” olarak tanınan Fransız yazarı (1850-1923). Romantik akımın temsilcilerindendir. Âziyâde (1879) adlı romanı Osmanlılarla ilgilidir.

[7] Claude Farrère (1876-1957). Kurtuluş Savaşı sırasında ve sonrasında, yabancı gazetelerde yazdığı yazılarla sonuna kadar Türkleri destekleyen Fransız yazar. Konuları Doğu ülkelerinde geçen romanlar da yazmıştır; Ankaralı Dört Hanım (1934) romanı, Türkiye’yi ve Türkleri konu alır. İstanbul Sultanahmet’de bir cadde onun adını taşır.

[8] Türklükbilim; Türkoloji.

[9] III. Selim; 1789-1807 yılları arasında saltanat süren Osmanlı padişahı (1761-1808).

[10] Yararlı Bilimin Kitabı.

[11] Osmanlı padişahı Sultan II. Mahmud (1784-1839).

[12] Kavimlerin töre ve alışkılarını, bunların nereden çıktığını, maddî ve mânevî kültürlerini araştıran ve inceleyen bilim dalı; budunbetim.

[13] Bilimsel ya da sanatsal konuların irdelendiği bilim kurulu; akademi.

[14] Üniversite.

[15] Tarih felsefesi profesörü.

[16] Devlet adamı ve yazar; Tanzimat dönemi Türkçülerinden (1823-1891). Vâlilik, elçilik, bakanlık görevlerinde bulundu.

[17]Türk’ün Soykütüğü (XVII. yy.). Ebülgâzi Bahâdır Han’ın yazdığı, Âdem Peygamber’den yazıldığı döneme kadar Türk tarihini destan, anı, tarih karışımı bir biçemle anlatan kitap.

[18] Osmanlı Lehçesi (1876). Yeni harflerle basımı için bk. Lehçe-i Osmânî, Ahmet Vefik Paşa, Türk Dil Kurumu yayını, Ankara, 2000.

[19] Özgün metinde “bediî” (estetik) sözcüğü kullanılmış; burada: Genel olarak “sanat” anlamında.

[20] Fransız oyun yazarı (1622-1673).

[21] XIX. yüzyıl Türkçülerinden (1838-1892). Askerî Okullar Nâzırlığı yaptı. İslamlık’tan önceki Türk tarihinin ders kitaplarında yer almasını sağladı; dilimizin Osmanlı dili değil, Türkçe olduğunu savundu.

[22] Dünya Tarihi (1874).

[23] Bir tür bakanlık.

[24] Osmanlı Dilbilgisi.

[25] Tam adı: İlm-i Sarf-ı Türkî (2. bas. 1876); Türkçe Dilbilgisi.

[26] Arapça, Farsça ve Türkçe.

[27] Osmanlı Edebiyatı Bilgileri (1872).

[28] Tanzimat dönemi şair ve yazarı (1847-1914). Devlet memurluğu, bakanlık ve öğretmenlik yaptı. Şiir kitapları Yâdigâr-ı Şebâb, Zemzeme, Nijâd Ekrem; romanı Araba Sevdası romanında, kahramanının Fransızca sözcükler kullanma özentisini eleştirir ve onunla alay eder.

[29] Ortaokul.

[30] Türkçe Adlar.

[31] Mehmed Emin (Yurdakul), Ahmed Ferid (Cansever), Ahmed Ağaoğlu ve Ferid Sâbit Beyler tarafından, Türklük ve ulus bilincini yaymak, Türk kültürünü geliştirmek amacıyla 1911’de kurulan dernek. Yayın organı olarak Türk Yurdu dergisini çıkardı. 1931’de kapatılarak, yerine, CHP’ye bağlı Halkevleri kuruldu.

[32] Mirzâ Fethali Ahundzâde diye de bilinir; Âzeri yazın adamı (1811-1878). Doğu ve Batı kültürlerinin birleştirilmesini savundu. Arap harflerinin bırakılmasını ilk ileri sürenlerdendir.

[33] Gaspıralı İsmail adıyla da bilinir; düşünür eğitimbilimci, gazeteci (1851-1914). Türkçülüğü savundu; Türk lehçelerinin birleştirilerek ortak bir kültür dilinin oluşturulmasını savundu.

[34] Tûrancılık.

[35] 1897.

[36] Soyadı: Yurdakul; şair ve yazar (1869-1944). “Cenge Giderken” başlıklı şiiri ile yurt çapında ulusal bir heyecan uyandırdı. Şiirlerinde yalın bir dil ve hece ölçüsünü kullandı. Başlıca kitapları: Türkçe Şiirler, Türk Sazı, Ey Türk Uyan, Ordunun Destanı, vb.

[37]Asır gazetesi, Selânik, 1897.

[38] Dizelerdeki hece sayısının eşitliğine dayanan “hece ölçüsü”.

[39] Asya Tarihine Giriş.

[40] Soyadı: Yazıksız; araştırmacı ve dilci (1861-1935). Lehçeler konusunda öncü çalışmalar yaptı; Yüknekli Edib Ahmed’in Atabetü’l-Hakaayık adlı yapıtını bularak yayımlayıp Türklükbilim dünyasına tanıttı.

[41] Gazeteci (1861-1935); Sabah, Tarîk, İkdâm, Bayraktar gibi gazeteleri çıkardı. Yalın bir dille, Türkçülük akımını savunan yazılar yayımladı.

[42] Türkçü düşünür, tıp adamı (1864-1942). İttihat ve Terakki partisinin kurucularındandır. Hayat ve Füyûzât dergilerinde Türkçülüğü savundu. Ziya Gökalp’ın da benimsediği “Türkleşmek”, “İslâmlaşmak” ve “Çağdaşlaşmak” gerektiğini ileri sürdü.

[43] Dildeki bütün yabancı sözcükleri atma; saflaştırma.

[44] Takılarla.

[45] 1887’de Polonyalı doktor Zamenhof tarafından uluslar arasında kullanılmak üzere oluşturulmuş; dilbilgisi on altı basit kurala dayanan yapma bir dil.

[46] Sırasıyla Tümtürkçülük; Tümosmanlıcılık, Tümislâmcılık.

[47] 1865’te kurulan, Yeni Osmanlılar, Genç Osmanlılar ve Jön Türkler diye de anılan dernek. Bu derneğin üyeleri arasında, Meşrutiyet yönetimini kurmak amacıyla II. Abdülhamid’e muhalefet eden Şinâsi, Nâmık Kemal, Ziyâ Paşa, Ali Suâvi gibi dönemin önde gelen aydınları da vardı. Daha sonra, kimileri sürgün edilen aydınlarca, Paris’te de bir şubesi açıldı. Hürriyet, Ulûm ve Muhbir gibi gazeteler çıkarıldı. Dernek, 1871’den sonra kimi üyelerin padişah yönetimiyle anlaşarak yurda dönmeleri üzerine dağıldı. Kimileri ise gizli gizli çalışarak, 1876 Anayasası’nın çıkarılmasında etkili roller oynadılar.

[48] Siyaset adamı ve tarihçi (1879-1935). Türk Derneği’nin, daha sonra Türk Yurdu derneğinin kurucuları ve Türk Yurdu dergisini yayımlayanlar arasında yer aldı. Kurtuluş Savaşı’na katıldı. Üniversitede ve Türk Tarih Kurumu’nda çalıştı.

[49] Topçubaşıoğlu adıyla da bilinir.

[50] 1908’de ilân edilen II. Meşrûtiyet.

[51] Milâdî tarihe göre 13 Nisan 1909’da çıkan ve Mustafa Kemal’in de görevli olduğu Hareket Ordusu tarafından bastırılan gerici ayaklanma.

[52] İslâm birliği.

[53] Burada: Farklı ulusları bir arada tutma.

[54] Aslında “Papa’nın egemenliğinin tüm Hıristiyanlar arasında yayılıp kabul ettirilmesi yanlısı” anlamına gelen bu sözcük, burada “Halifenin egemenliğinin bütün Müslümanlar arasında yayılması yanlısı” anlamında kullanılıyor.

[55] 1910.

[56] 1911.

[57] Soyadı: Yöntem; şair ve yazar (1887-1967). Öğretmenlik, müfettişlik ve milletvekilliği yaptı. Ömer Seyfettin’le birlikte, Genç Kalemler dergisini çıkardı ve yazı işleri müdürlüğünü yaptı. Millî Edebiyat dönemi şairi olarak, şiirlerini yalın bir dille ve hece ölçüsüyle yazdı. Şiir kitabı: Geçtiğim Yol.

[58] Millî Edebiyat dönemi şair ve yazarı (1884-1920). Askerlik mesleğinin yanı sıra Genç Kalemler dergisinde Türkçülüğü savunan yazılar yazdı. Yazınımızda öykü türünün en önemli yazarlarındandır.

[59] Siyasal mahkûmların konduğu askerî kışla. Bugünkü İstanbul Teknik Üniversitesi binası.

[60] Teğmene.

[61] Üsteğmene.

[62] Batı.

[63] 1896’da.

[64] 1911.

[65] Hâlide Edib Adıvar; yazar (1884-1964). Kurtuluş Savaşı’na katıldı; üniversite öğretmenliği ve milletvekilliği yaptı. Çok sayıda romanı vardır.

[66] Soyadı: Tanrıöver; yazar ve söylevci (1885-1966). Öğretmenlik ve milletvekilliği yaptı. Türk Ocakları’nda çalıştı. Yapıtları: Dağ Yolu, Günebakan.

[67] Türklükbilim; Türkoloji.

[68] Soyadı: Karaosmanoğlu; romancı (1889-1974). Romanlarında pek de yalın olmayan bir dille, yakın tarihimizin dönemlerini işledi; doğalcı gerçekçi yöntemle yazdığı Yaban romanında, aydınları eleştirerek büyük yankı uyandırdı.

[69] Soyadı: Beyatlı; şair ve yazar (1884-1958). Üniversite öğretmenliği ve milletvekilliği yaptı. Yapıtlarında, eski şiir sesiyle çağdaş şiirin sesini birbirine ulamaya çalıştı. Başlıca kitapları: Eski Şiirin Rüzgârıyle, Kendi Gök Kubbemiz.

[70] Soyadı: Atay; yazar, gazeteci (1894-1971). Milletvekilliği yaptı. Arı, duru ve ustalıklı bir dille Cumhuriyet’i ve Atatürk devrimlerini savundu. Başlıca yapıtları: Zeytindağı, Atatürk’ün Bana Anlattıkları, Babanız Atatürk, Çankaya.

[71] Soyadı: Karay; Millî Edebiyat dönemi romancısı, gazeteci (1888-1965). Roman ve öykülerinde arı, yalın ve ustalıklı bir dil kullandı. Başlıca yapıtları: Memleket Hikâyeleri, Gurbet Hikâyeleri, İstanbul’un İçyüzü.

[72] Soyadı: Güntekin; romancı (1889-1956). Öğretmenlik, müfettişlik, milletvekilliği yaptı. Romanlarında ve öykülerinde ustalıklı bir dille Anadolu taşrasını anlattı. Başlıca yapıtları: Çalıkuşu, Damga, Dudaktan Kalbe, Yaprak Dökümü, Anadolu Notları.

[73] Soyadı: Orhon; şair, yazar (1890-1972). Beş Hececiler’dendir. Başlıca yapıtları: Gönülden Sesler, Peri Kızı ile Çoban Hikâyesi, Kervan.

[74] Soyadı: Çamlıbel; şair (1898-1973). Öğretmenlik, milletvekilliği yaptı. Beş Hececiler’dendir. Başlıca yapıtları: Bir Ömür Böyle Geçti, Akarsu, Heyecan ve Sükûn.

[75] Soyadı: Ortaç; şair, yazar (1895-1967). Akbaba dergisini çıkardı. Beş Hececiler’dendir. Başlıca yapıtları: Akından Akına, Yanardağ, Kuş Cıvıltıları.

[76] Nâzım Hikmet; şair, yazar (1902-1963). Güçlü bir anlatımı ve etkileyici bir dili vardır. Çok sayıda oyun da yazmıştır. Başlıca şiir kitapları: Kurtuluş Savaşı Destanı, Memleketimden İnsan Manzaraları, Sesini Kaybeden Şehir.

[77] Soyadı: Vâ-nû; yazar, gazeteci (1901-1967). Kitabı: Bu Dünyadan Nâzım Geçti.

[78] Soyadı: Tek; romancı (1892-1971). Türkçülüğü işleyen romanlar yazdı. Başlıca yapıtları: Aydemir, Pervâneler.

[79] Soyu ön planda tutan; soysal.

[80] Antropoloji.

[81] Töre, dil ve kültür nitelikleri bir olan, boy ve soy bakımından birbirlerine bağlı bulunan insanlar topluluğu; budun.

[82] Metinde bu sözcüğün yerinde “vicdan” sözcüğü kullanılmıştır; metnin daha iyi anlaşılması için bu sözcüğü bundan sonra yer yer “bilinç” sözcüğüyle karşılayacağız.

[83] Çok tanrılı dinlerin tanrıları.

[84] Yurdunu ve yurdunun insanlarını özleme; nostalji. Metinde bu sözcüğün yerine Osmanlıca “dâüssıla” kullanılıyor.

[85] Osmanlıca “vecd” (dinsel, sanatsal, güzelduyusal, vb. nedenlerle aşırı heyecan duyma) sözcüğünün karşılığı olarak bizim önerimiz.

[86] Vilâyetten (ilden) küçük, kazâdan (ilçeden) büyük yönetim birimi. Son dönemlerde aynı anlamda “liva” sözcüğü de kullanılmıştır. Sancak yöneticisine “mutasarrıf” denirdi.

[87] Kabile: Ortak atadan geldiğine inanan aileler topluluğu.

[88] Osmanlı Divan şairi (1495?-1566).

[89]Dede Korkut Kitabı ya da Dede Korkut Hikâyeleri diye de anılır; sözlü yazın ürünü olan bu yapıt, XV. yüzyılda yazıya geçmiştir. Eldeki iki nüshasının XVI. yüzyılda kopya edildikleri sanılmaktadır.

[90] Genel olarak Oğuzlarla ilgili destanlar.

[91] Halk öyküleri.

[92] Oğuz illeri.

[93] Türk ülkesi.

[94] Özel mülkiyetin olmadığı, özellikle üretim araçlarının kamu malı olduğu bir toplum biçimi.

[95] Devletin ortadan kalktığı bir yönetim biçimi.

[96] Dünyadaki bütün Türklerin birleşerek kuracağı düşlemsel ülkenin simgesi.

[97] Beyaz ırkın Surca, İbrânîce, Habeşçe gibi dilleri konuşan çeşitli kavimlerinin toplandığı kol.

[98] Hind-Avrupa dil topluluğundan olan kavimler.

[99] Özel ad olarak: İranlı şair Firdevsî’nin yazdığı İran destanı.

[100] Felsefe terimi olarak: Eylem alanına geçmeyip yalnızca bilme ve açıklama amacını güden düşünce. Ziya Gökalp, metninde “muâkalevî” sözcüğünü kullanıyor; bu sözcük, Gökalp tarafından, Fransızca’dan o dönemde dilimize geçen “spéculatif” sözcüğünün yerine uydurulmuştur.

[101] Ziya Gökalp, “hars” sözcüğünü kullanıyor. Bu sözcük Arapça’da “tarla sürmek” demektir. “Kültür” sözcüğünün asıl anlamı da bu olduğu için, Gökalp “hars” sözcüğüne “kültür” anlamını da yükleyerek kullanmış.

[102] Özgün metinde, “uzvî” (organik) sözcüğü kullanılıyor.

[103] Tanzimat dönemi şair ve yazarı (1826-1871). Şiirlerinde ve ilk tiyatro oyunu sayılan Şair Evlenmesi adlı yapıtında, kendisinin, “sâfî Türkçe” adını verdiği yalın bir dil kullandı.

[104] Özgün metinde “zümrevî” (burada: bir meslek topluluğuyla ilgili) sözcüğü kullanılıyor.

[105] Şiirde kullanılan ölçü; vezin.

[106] Aristoteles ve Platon’dan etkilenen Türk düşünürü. Tam adı, Abû-el-Fârâbî’dir (870-950).

[107] Din ulularının yaptığı savaşları anlatan halk kitapları.

[108] Tarihte yaşamış kimselerin, abartılı biçimde anlatılan öyküleri.

[109] Bektâşîlerce okunan ilâhi.

[110] Genellikle aşk ve kahramanlık konularını işleyen halk öyküleri.

[111] Avrupalılara, özellikle Fransızlara özgü.

[112]Dîvânü Lûgaat-it-Türk (Türk Dilleri Sözlüğü). Kaşgarlı Mahmud’un (XI. yy) Araplara Türkçe’yi öğretmek amacıyla 1072-1074 yılları arasında yazdığı bu yapıt, Türk dilleri, Türklerin yaşayışları vb. konularda bilgi veren ve Türkçe sözcükleri açıklayan ilk ansiklopedik sözlüktür.

[113] IX. yüzyılda yaşamış bir Arap şairi.

[114] Şairin kendi kendisini övdüğü şiirler. Kaside türünde, şairin kendi kendisini övdüğü beyti ya da beyitleri içeren bölüm.

[115] Resmî bilginler.

[116] Doğruluğu Araştırma ve Uygunlaştırma. Osmanlı şair ve devlet adamı Koca Râgıb Paşa’nın (1699-1763) 1736’da yapılan Osmanlı-İran görüşmelerinden söz eden kitabı.

[117] Egemen ulus.

[118] Aşağılık ulus.

[119] Burada: İran yandaşlığı.

[120] Peygamberi görmüş, onunla konuşmuş olanlar.

[121] Osmanlı’da, imparatorluğun İslâm olmayan yörelerindeki ailelerden çocukken alınarak Müslüman yapılan, Enderun adı verilen saray okulunu bitirdikten sonra devlet hizmetinde görevlendirilen kimseler.

[122] Peygamber soyu.

[123] Şairin, kaside sunduğu kimseden aldığı nakit bağış.

[124] Kadıasker. Divan-ı hümâyûn üyesi olan kazaskerler, şer’i konularda hüküm sâhibiydiler. Anadolu’daki kadılar, Anadolu Kazaskeri’ne; Rumeli’deki kadılar Rumeli Kazaskeri’ne bağlıydı.

[125] Bu günkü anlamda yargıç ve savcı görevi yapan; şeriata ve göreneğe göre yargı yetkisi bulunan görevli.

[126] Yüksek devlet memurlarıyla saray ve ilmiye mensuplarına, ek ödeme, emekli maaşı ya da görevden alma ödünlemesi olarak verilen maaş.

[127] Ahilik adı verilen meslek loncalarının ileri gelenleri.

[128] Burada: Din anlayışı.

[129] Hz. Muhammed’in yaşamını anlatan uzun şiir türü. Bu türün en ünlü olanı, Süleyman Çelebi’nin (?-1422) Mevlid’idir.

[130] 1917-1923 arasında 90 sayı çıkan bu haftalık dergi, Türk Ocaklarının yayın organı idi; yazarları arasında Ziya Gökalp, Bahâeddin Şâkir, Mehmed Talât, Falih Rıfkı (Atay), Refik Hâlid (Karay), Hâlid Fahri (Ozansoy), Selâmi İzzet (Sedes), Yahyâ Kemal (Beyatlı), Ahmed Refik (Altınay) vardı. (M. Orhan Bayrak, Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü (1831-1993), Küll yayını, İstanbul, 1994).

[131] Tanrı’nın Uğuru.

[132] Güzel yazı. Hüsn-ü hat, Müslüman uluslar arasında en fazla Türklerde gelişmişti.

[133] Bu cümle, özgün metinde şöyledir: «Yukarıdaki (Medeniyetimiz) unvanlı mebhâsde, Şark medeniyetinin Şarkî Roma medeniyeti olduğunu tarihî delillerle isbâta çalıştım.» Oysa bu bölüm içinde de, bütün kitap içinde de “Medeniyetimiz” (Uygarlığımız) başlıklı bir bölüm ya da alt bölüm yoktur. [Ziya Gökalp, Türkçülüğün Esasları, Ankara-Matbuât ve İstihbârât Matbaası, 1339]. Yazarın “Doğu uygarlığının Doğu Roma uygarlığı olduğunu tarihsel kanıtlarla kanıtlamaya çalıştığı” bölümse, “Batıya Doğru” başlıklı VI. bölümdür. Bu karışıklığın neden doğduğu anlaşılamıyor.

[134] 1913-1914 yıllarında, “Türk Yurdu”nun Celâl Sâhir Erozan’ın sorumluluğunda, 52 sayı çıkan haftalık dergisi. (M. Orhan Bayrak, Türkiye’de Gazeteler ve Dergiler Sözlüğü [1831-1993], Küll yayını, İstanbul, 1994).

[135] Kaba ve bilgisiz halk; ayaktakımı.

[136] Özgün metinde “elifbasından” sözcüğü kullanılıyor.

[137] Osmanlı Mebûsân Meclisi’nde (II. Meşrutiyet’te açılan meclis), Yunan yandaşlığıyla ünlü bir milletvekili.

[138] ABD’nin 28. başkanı Woodrow Wilson’ın (1856-1924) 1918’de ileri sürdüğü ilkeler; “On Dört Nokta” diye de anılan bu ilkelerin VII’ncisi Osmanlı Devleti ile doğrudan ilgiliydi; bu ilke, “Osmanlı İmparatorluğu’nun Türk olan kesimlerine güvenli bir egemenlik sağlanmalı; ama Türk egemenliği altında bulunan öteki ulusal topluluklara can güvenliği ve özerk bir gelişme olanağı verilmelidir; Boğazlar, genel olarak uluslararası güvenceler altında, bütün ulusların gemilerine ve ticaretine sürekli olarak açık olmalıdır,” biçimindeydi.

[139] Aynı dine inananlar.

[140] Yabanıllık; vahşîlik.

[141] Kızılderilileri.

[142] Arkeoloji.

[143] Aslı astarı olmayan bilgiler, boş inançlar.

[144] Hint-Avrupa dil ailesine giren dillerden birini konuşan halk.

[145] Ural dillerinin Fin ve Ugur alt öbeklerinden oluşan dilleri konuşan halklar ve (onların dilleri). Bu dillerin ortak özellikleri, Türkçe’de olduğu gibi yeni sözcüklerin köke ekler getirilerek türetilmesi, ünlü uyumu bulunması ve eril-dişil ayrımının bulunmamasıdır. Fin öbeğine Fince (Finlandiya’da konuşulan dil) ve Suomi, Estonya dili, Lapon dili; Ugur öbeğineyse Macarca, Ostyak dili, Ural’ın doğusunda konuşulan Vogulca gibi diller girer.

[146] Biyoloji.

[147] Güzel ve etkili konuşma bilimi; retorik.

[148] Dizelerde uzun ve kısa hecelerin çeşitli biçimlerde sıralanmasına dayanan şiir ölçüsü.

[149] Eski Yunanlı hekim (yaklaşık M.Ö. 460-177). Tıp biliminin öncüsüdür. Sağaltımla ilgili olarak koyduğu ahlâk kuralları, günümüzde bile geçerlidir ve hekimlerin ettiği “Hipokrat yemini” bu kurallardan oluşur.

[150] Tam adı Galenos Klaudios’tur. Eski Yunanlı hekim (131-201). Kadavralar üstünde yaptığı deneylerle anatomi bilgisini geliştirerek hekimliğin ilerlemesine büyük katkılarda bulundu.

[151] Gezinicilik; Peripatetizm. Aristoteles, derslerini Likeon adını verdiği okulunun bahçesinde gezinerek verdiği için bu felsefe okuluna “Gezinicilik” denmiştir.

[152] Işıkçılık. Şihâbeddin-i Suhreverdî tarafından kurulan ve felsefenin akıl, tasavvufun esriklik yöntemi yerine sezgiye önem veren düşünce akımı.

[153] Anlamı: Konuşan.

[154] Anlamı: Tasavvufçu.

[155] Sundurmacılık; Stoacılık. Kritonlu Zenon’un ortaya koyduğu felsefedir. Aklın egemenliğini, doğaya uygun yaşamayı, ruhun duyumsamazlığını savunur. Zenon derslerini “stoa” (sundurma) tipinde bir resim galerisinde verdiği için bu adı almıştır.

[156] Âyân-ı sabite. Tasavvufta nesnelerin yaratılmadan önce Tanrısal bilimde sabit olan suretleri.

[157] Platonculukta, her somut nesnenin ya da soyut kavramın, zihinde doğmadan önce var olan ve gerçekliğin kavranmasını sağlayan modeli.

[158] Zerdüşt dinine bağlı.

[159] Burada: Dindışı.

[160] Rusya’nın çağdaşlaşmasını sağlayan Çar Piyotr I. Alekseyeviç (1672-1725). Batılılarca Büyük Petro diye adlandırılır.

[161] Bir adı da Cemiyet-i Akvam olan bu örgüt, 1920’de Versailles anlaşmasını imzalayan devletler tarafından, devletlerarası işbirliğini sağlamak, barış ve esenliği güvence altına almak amacıyla kuruldu. Merkezi Cenevre’deydi. 1946’da bu örgütün yerine Birleşmiş Milletler örgütü kuruldu.

[162] Milâdî takvimden 13 gün ileri olan eski takvim. Bu takvime göre, takvim yılı mart ayında başlıyordu.

[163] Gün batımında saati 12 olarak kabul eden eski saat.

[164] Metinde “Şark” (Doğu) sözcüğü kullanılıyor; ama anlam olarak “Batı” olması gerek.

[165] Metodoloji.

[166] Astronomi.

[167] Jeoloji.

[168] Biyoloji.

[169] Pedagoji.

[170] Alman filozofu, “diyalektik materyalizm”in ve Marksizm’in kurucusu (1818-1883). Başlıca yapıtları: Kapital ve Ücret, Fiyat, Kâr; Engels’le birlikte yazdığı Komünist Manifesto vb.

[171] Emile Durkheim; toplumbilimci (1858-1917). Başlıca yapıtları: Toplumsal İşbölümü, Toplumbilimsel Yöntemin Kuralları, Dinsel Yaşamın İlkel Biçimleri.

[172] Metinde: “Muayyeniyet”; Fransızcası: “Déterminisme.”

[173] Metinde, “gölge hâdiseler = épiphénomène’ler” biçimindedir.

[174] Küçük, yerel tekke.

[175] Metinde, “kıt’avî (segmentaire)” sözcükleri kullanılıyor.

[176] Metinde, “müteazzî” sözcüğü kullanılıyor.

[177] Metinde, “ma’şerî ter’iler” tamlaması kullanılıyor.

[178] Metinde, “suver-i zihniyeden ibârettir” deniyor.

[179] I. Dünya savaşı (1914-1918).

[180] Toplumbilimde, toplumun biçimlenmesini inceleyen alt bilim dalı. Metinde, “morfoloji sosyal” (toplumsal morfoloji) tamlaması kullanılıyor.

[181] Romanya halkı.

[182] “Eksarh” ya da “eksark,” İtalya’da ve Afrika’da Bizans imparatorları adına yöneticilik yapan kimselere verilen addı. Yönetilen ülkelere de “eksarhlık” ya da “eksarklık” deniyordu. Metinde bu sözcük, “Yunanistan’ın İstanbul’a bağlı, ama iç işlerinde özerk” bir durumda “Osmanlı birliği”nden ayrıldığını anlatıyor.

[183] Osmanlı birliğinden ayrılmayı amaçlayan ulusal Arnavut partisi.

[184] (Medreselerin yerine kurulan) Üniversitemizin.

[185] Osmanlı döneminde: Üniversite.

[186] 1861-1876 yılları arasında saltanat süren padişah (1830-1876).

[187] Bilim Kurulu. Bilimsel çalışmaları yüreklendirmek, araştırmalar yapmak, açılacak darülfünûn için ders kitapları ve müfredatlar hazırlamak düşüncesiyle 1851’de kurulan bir tür bilim akademisidir; üyeleri arasında bilim ve devlet adamları da vardı. Çalışmalarında pek de başarılı olamayan bu kurul 1862’de kapatıldı.

[188] Metinde “amelî” (pratik) sözcüğü kullanılıyor.

[189] İnceleme yöntemi; ekol.

[190] Metinde bu terimlerin yerinde sırasıyla, “cemi’a, câmi’a, cemiyet” terimleri kullanılıyor; “cemi’a” ile “cemiyet” terimleri toplumbilim terimleri olarak Ziya Gökalp tarafından türetilmiştir.

[191] Güdülen, yönetilen kimseler; XVIII. yüzyıla kadar, “bütün Osmanlı uyrukları” anlamına gelen bu tamlama, bu yüzyıldan sonra “Müslüman Türkler dışında kalan azınlıklar” anlamını kazandı. Ziya Gökalp, terimi bu anlamda kullanıyor.

[192] Hükümdarın, ülkeyi seçimle gelmiş bir meclisle birlikte yönetmesi.

[193] Osmanlı.

[194] Dinsel kurallara dayanan siyasal yönetim.

[195] Din adamlarının devlet yönetimine karışması.

[196] Mondros Silâh Bırakışması (1918).

[197] Metinde, “medeniyyetdaşlarımızı” sözcüğü kullanılıyor.

[198] Metinde, “mütekabil tufeylilik” tamlaması kullanılıyor.

[199] Kapalıçarşılarda.

[200] Güzel yazı. Eskiden İslâm dininde resim yasağı bulunduğu varsayıldığından, çerçevelenmiş güzel yazılar, resim gibi duvarlara asılırdı.

[201] El yazması kitapların sayfa kenarlarına yapılan yaldızlı süslemeler.

[202] Mâdenî paralar.

[203] Osman Hamdi Bey (1842-1910); ressam, kazıbilimci, müzeci. Türk resmine insan figürünü sokmuş, Sayda’daki kral mezarlarını ortaya çıkarmış ve Arkeoloji Müzesi’ni kurmuştur.

[204] II. Abdülhamid; 1876-1909 yılları arasında saltanat süren Osmanlı padişahı (1842-1918).

[205] Vakıflar.

[206] Sesleri yeniden dinlemeyi sağlayan kaydetme yöntemi.

[207] “Taklit,” ortaoyunu ve Karagöz gibi doğaçlamaya dayanan seyirlik sanatlarda, konunun kısa özetidir. Sanatçılar bu kısa özetleri birbirlerinden alırlar, kendi özgün nükteleri ile geliştirerek temsil ederlerdi.

[208] Arşiv.

[209] Osmanlı hükümetlerinin.

[210] Dış İşleri Bakanlığı’nın.

[211] Tapu dâiresi. Osmanlılarda tapu işlerinin görüldüğü kurum olan Defterhâne’nin adı Tanzimat’tan sonra Defter-i Hâkaanî Nezâreti olarak değiştirilmişti.

[212] Vakıflar yönetiminin.

[213] Şer’î mahkemelerin ve müftülerin görüş almak üzere başvurdukları kurum.

[214] Vâli yönetimindeki yönetsel birim; il.

[215] Aynı anlamda, “vilâyet”ten önce kullanılan terim.

[216] Sözcük anlamı: “Ezgiler Evi.” Klasik Türk müziğini bilimsel yöntemlerle öğretmek ve incelemek amacıyla, 1917’de İstanbul’da açılan ve 1926’da Belediye Konservatuvarı’na dönüştürülen konservatuvardır.

[217] Sözcük anlamı: “Güzellikler Evi.” İstanbul’da 1913’te kurulan tiyatro. 1914’te İstanbul belediyesine bağlanarak ödenekli tiyatro durumuna getirildi; yirmi yıl kadar sonra da Şehir Tiyatroları’na dönüştürüldü.

[218] Sözcük anlamı: “Bilimler Evi.” 1846’da kurulan üniversite. 1933’te kapanarak yerine İstanbul Üniversitesi kuruldu.

[219] Türklük Araştırmaları Kurulu. Sonradan “Türkiyât Enstitüsü” adını aldı.

[220] Türklükbilim; Türkoloji.

[221] Türklükbilimcileri.

[222] Metinde “velâyet” (otorite) sözcüğü kullanılıyor.

[223] Metinde “Hars ve Tehzib” sözcükleri kullanılıyor; Arapça kökenli “hars”, “tarla sürme”; yine Arapça kökenli “tehzib”, “ıslâh etme, düzeltme, yetiştirme, temizleme; çocuğu adam etme” anlamlarına gelir. Bunlar da yine Gökalp’ın, Fransızca sözcükler yerine, anlam genişletme yoluyla kültür ve toplumbilim terimleri olarak kullandığı sözcüklerdir.

[224] Çeşitli kaynaklardan edinilen düşünceleri yeni ve özgün bir düşünce dizgesine dönüştürmeye çalışan kimse; seçmeci; eklektik.

[225] Ulus olarak insanlığı, yurt olarak dünyayı alan düşünce öğretisinin yandaşı; metinde: Kozmopolit.

[226] Özgün metinde “Milletim nev-i beşerdir; vatanım rûy-i zemin” biçimindedir.

[227] Uluslar Topluluğu.

[228] Topluluk.

[229] Uluslar Topluluğu.

[230] Bu sözcüğün aslı “harîfâne”dir. “Harîf”, “hirfettaş” (aynı zenaati yapanlar) demek olduğundan, “ârifâne” sözcüğü, “hirfettaşçasına bir şölen” anlamına gelir. (Ziya Gökalp’ın notu.)

[231] Yerli ve Çeviri Yapıtlar Kurulu.

[232] Uzak ülke insanlarının yaşamlarına, kültürlerine ve sanatlarına duyulan ilgi. Yabancılcılık.

DİPNOTLAR: İKİNCİ BÖLÜM

[1] 1887’de Polonyalı doktor Zamenhof tarafından uluslar arasında kullanılmak üzere oluşturulmuş; dilbilgisi on altı basit kurala dayanan yapma bir dil.

[2] Farsça. Asıl anlamı “yaralı”dır.

[3] Bu, sözcüğün halk dilindeki biçimidir; Farsça aslı, “nerdübân”dır.

[4] Kuyudan su çekme âleti; çıkrık.

[5] Sağlığı bozulmuş; hasta.

[6] Şeriat bilimi; şeriatın yöntemi, hükümleri, uygulamaları bilgisi.

[7] Bozulmuş ya da yanlış kullanılan sözcükler. “Galatât,” “yanlış” anlamına gelen “galat”ın çoğuludur.

[8] Doğru sözcükler.

[9] Herkesin bildiği bozulmuş sözcükler, (kimsenin bilmediği) doğru sözcükten yeğdir.

[10] Metinde, “savtiyât = phonétique” sözcükleri kullanılıyor.

[11] Metinde, “lûgaviyat = lexicologie” sözcükleri kullanılıyor.

[12] Bütünüyle arındırmacı. Dildeki bütün yabancı sözcüklerin atılıp yerlerine Türkçelerinin konulması yandaşı.

[13] Metinde, “iştikak” sözcüğü kullanılıyor.

[14] Yol yordam bilmez, kaba saba.

[15] Gönül eğlendiren; göze hoş görünen.

[16] Buradaki “dil”, “lisan” karşılığı olan Türkçe “dil” değil, “gönül” karşılığı olan Farsça “dil”dir. (Z. Gökalp’ın notu) Farsça olan, eski harflerle i’siz olarak “dl” biçiminde, Türkçe olansa i’li olarak “dil” biçiminde yazılır.

[17] Gökkuşağı.

[18] Eski bir tür top. Balimoz adlı bir Macar tarafından icat edilmiştir.

[19] Erdemli olan.

[20] Onurlandıran; onur veren.

[21] Fetihleri bildiren sevinçli haber; müjde.

[22] Yüce fetih.

[23] Sırasıyla: Fonetik, morfoloji, leksikoloji.

[24] Metinde “bâsübadelmevte” sözcüğü kullanılıyor.

[25] Kas.

[26] Hücre.

[27] Metinde: Sîga. Eylem çekimleriyle ortaya çıkan biçim birimlerden her biri; burada genel olarak Arapça üçlü köklerin (sülâsî) çekimiyle türeyen sözcükler anlatılmak isteniyor; “ktb” kökünden türeyen “mektûb” gibi.

[28] Metinde “ism-i mef’ûl” tamlaması kullanılıyor.

[29] Kullanan; yöneten.

[30] Vilâyetten (ilden) küçük, kazâdan (ilçeden) büyük yönetim birimi.

[31] Türemiş.

[32] Yazan.

[33] Yazma.

[34] Subay.

[35] Pergel.

[36] “Asker-î” örneğinde olduğu gibi sıfat yapan ek.

[37] Doğa olayları.

[38] Eski Grek ozanı Homeros’un destanı.

[39] Sırasıyla: Yerbilim (jeoloji), dirimbilim (biyoloji), ruhbilim (psikoloji).

[40] Sırasıyla: Âsurbilim, Mısırbilim, Buzulbilim.

[41] Bozulmuş sözcük.

[42] Burada: Dilin asıl sözcük haznesi.

[43] Türeme.

[44] Doğu Türkistan’da (Çin) bulunan şehir. Kuzey İpek Yolu üzerinde bulunan ve Budist tapınaklarıyla ünlü olan Turfan, VI.-XI. yüzyıllar arasında Uygurlar tarafından Çinlilerden alınarak başkent yapılmıştır.

[45]Dîvânü Lugaat-it-Türk (Türk Dilleri Sözlüğü). Kaşgarlı Mahmud’un (XI. yy.) Araplara Türkçe’yi öğretmek amacıyla 1072-1074 yılları arasında yazdığı bu yapıt, Türk dilleri, Türklerin yaşayışları vb. konularda bilgi veren ve Türkçe sözcükleri açıklayan ilk ansiklopedik sözlüktür.

[46] Özgün metinde, “terkipli lisan” tamlaması kullanılıyor. Burada söz konusu edilen, Osmanlıca’daki, aruz ölçüsü için gerekli olan Arapça ve Farsça sözcüklerde bulunan uzun seslilerdir.

[47] Özgün metinde bu bölüm başlığı, “Edebiyâtımızın Tahrîs ve Tehzîbi” biçimindedir.

[48] Din ulularının, din uğrunda yaptıkları savaşları anlatan halk öyküleri.

[49] Eski Grek şairi (M.Ö. IX. yüzyıl). İlyada ve Odysseia adlı destanları bütün Batı yazınını etkilemiştir.

[50] Latin şairi (M.Ö. 70-19). En önemli yapıtı, Aeneid adlı destandır.

[51] Burada: Oyun sergilemelerini sağlamak

[52] Aynı anda tınlayan iki ya da daha çok ses arasındaki uyum.

[53] İskoçyalı ekonomi bilgini (1723-1790). Ulusların Varsıllığı Üstüne adlı yapıtıyla ekonomi biliminin kurucusu sayılır. Ona göre, ekonomik düzen kişisel çıkara dayanmalıdır; düzen bu ilişki çerçevesinde kendiliğinden ortaya çıkar. Ekonomiye ve ticarete, tam bir özgürlük tanınmalıdır.

[54] Metinde “tehzib” sözcüğü kullanılıyor.

[55] Sırasıyla: Grek güzellik tanrıçası; Roma’yı ve zanaatçıları koruyan Roma tanrıçası (Greklerde: Athena); Erkek güzelliğinin, ışığın ve sanatın tanrısı.

[56] Rönesans dönemi İtalyan heykelci, ressam ve mimarı (1475-1564). Ünlü yapıtları arasında Pieta (Kucağında İsa’nın cansız bedeni bulunan Meryem), Mûsâ ve Dâvut heykelleri de vardır.

[57] Rönesans dönemi İtalyan ressamı (1483-1520). Yapıtları arasında Meryem’in Evliliği, İsa’nın Havârîlerine Görünmesi, Güzel Bahçıvan gibi tablolar da vardır.

[58] İkonalarını.

[59] William Shakespeare; İngiliz oyun yazarı ve şairi (1564-1616). Oyunları arasında Hamlet, Kral Lear, Romeo ve Juliet vardır.

[60] Jean-Jacques Rousseau; Fransız yazarı ve filozofu (1712-1778). Yapıtları arasında Toplum Sözleşmesi, İtiraflar, Yeni Heloise vardır.

[61] Johann Wolfgang von Goethe; Alman yazarı ve şairi (1749-1832). Yapıtları arasında Faust ve Genç Werther’in Acıları vardır.

[62] Metinde “mâ-ba’de’t-tabiada” (doğaötesinde) terimi kullanılıyor.

[63] Eskiden kullanılan ve aşağı yukarı beş kilometre tutan bir uzaklık ölçüsü.

[64] Batı Hun İmparatorluğu hükümdarı (yakl. 400-453). Doğu Roma İmparatorluğu’nu ele geçirdikten sonra kısa bir süre Galya’yı fethetti; İtalya’yı ele geçirip yağmaladı.

[65] Kadına saygı ve sevgi gösteren.

[66] Hacı Bektaş Velî’nin yolunda yürüyenler.

[67] Burada: Hakan; başkan; önder.

[68] Bunlar, Osmanlı’daki klasik dört meslekti; sırasıyla: yönetim; bilim; askerlik; sivil devlet çalışmanları.

[69] Kökü eski Türk töresinde olan esnaf kurumu. Esnaf, tarımcı, zanaatçı gibi çalışma kollarını içine alan bu ocak, iş alanında çalışman yetiştirmek, çalışma ve üretme sevgisini çoğaltmak amacı güder; genel yaşamdaysa yardımlaşma, zayıf ve yoksulları korumaya; müzik, binicilik gibi uğraşlara önem verirdi.

[70] Ahilik’in felsefesi.

[71] Küçük tekkeler.

[72] Esnaf ve benzeri çalışanların oluşturduğu bir tür üretim ve dayanışma derneği. Her mesleğin ayrı ayrı “lonca”sı vardır.

[73] İşlerin yürütülmesinden sorumlu olan güvenilir kişi; kâhya.

[74] 1Dede Korkut.

[75] Bunlar her boyun kendisine özgü simgeleridir.

[76] Ziya Gökalp’ın kitabı (1923).

[77] Maddî ve mânevî her türlü sorumluluğu.

[78] Bir Türk boyu.

[79] Kuzey ve Orta Asya toplumlarında görülen dinsel ve büyüsel inanç ve uygulamalar. Bu dinsel ve büyüsel uygulamalarla uğraşanlara da “şaman” denirdi.

[80] Hakanın eşi.

[81] Savaşçı kadınlar.

[82] “Dirlik”, devlet tarafından hizmetlilere maaş olarak verilen ya da bir yerin gelirinden ayrılan para demektir. Osmanlılar döneminde “zeâmet” yıllık geliri en az 20.000, en çok 99.999 akçe; “has”, yıllık geliri 100.000 akçeden fazla olan toprak dirliğidir.

[83] Klan. Aynı onguna (toteme) bağlı, aralarında evlenilmeyen ama mal ortaklığı bulunan, aileden daha geniş topluluk. Gökalp’ın düşünceleri için bk. VIII. Bölüm.

[84] İlkel toplumlarda, soptan sonraki ikinci aşama.

[85] Aynı soydan gelen, din, dil, kültür ve akrabalık bağlarıyla birbirlerine bağlanan, bir “reis”in yönetiminde göçebe ya da yarı göçebe yaşayan topluluk; oymak.

[86] Metinde “müttehide” sözcüğü kullanılıyor; ilkel toplulukların oluşturduğu birlik.

[87] Metinde “medine” sözcüğü kullanılıyor; site.

[88] Medinelerin (sitelerin) birleşmesinden oluşan devlet.

[89] Burada “olumluluk” ve “olumsuzluk” anlam bakımından değil, eylemin yapılıp yapılmaması bakımındandır.

[90] Metinde “kaanûn-u medenî” (medenî kanun) tamlaması kullanılıyor.

[91] Hukukçular birliği.

[92] Cuma ve bayram namazlarında, minberde okunan dua ve verilen öğüt.

[93] Tapınaklarda din adamlarının yaşamın çeşitli alanlarındaki sorunlarla ve dinsel konularla ilgili olarak yaptığı aydınlatıcı konuşma.

[94] En büyük imam. Özel ad olarak: Ehl-i Sünnet mezhebinin dört büyük imamından biri olan Ebû Hanîfe Nu’mân bin Sâbit.

[95] Süleyman Çelebi’nin (?-1422) yazdığı, Hz. Muhammed’in doğuşunu, yetişmesini, peygamber oluşunu ve ölümünü anlatan; doğum, ölüm, evlenme, sünnet gibi törenlerde özel bir besteyle okunan uzun kaside.

[96] Tanrı’nın adının art arda anılmasıyla uygulanan dinsel tören.

[97] Bektâşîlerce okunan ilâhi.

[98]Kur’an’ı yöntemine uygun ve Arapça olarak okuma.

[99] Kaside biçiminde yazılan ve Tanrı’ya yakarma konusunu işleyen uzun şiirler.

[100] Kısrak sütünün mayalanmasıyla yapılan eski bir Türk içkisi.

[101] Özgün metinde “iştirâkçi.” Ziya Gökalp burada Bolşevizm’i ve Komünizm’i söz konusu ediyor.

[102] Ekonomi Bakanlığı.

[103] Mustafa Kemal Paşa’nın, Kurtuluş Savaşı’nı başlatan ve başarıya ulaştıran Anadolu ve Rumeli Müdâfaa-i Hukuk Cemiyeti’nin devamı olarak, 9 Eylül 1923’te kurduğu parti. Adı 1935’te yapılan kongrede, Cumhuriyet Halk Partisi olarak değiştirildi.

[104] Mustafa Kemal Paşa’nın önderliğindeki Sıvas Kongresi’nde alınan bir kararla kurulan ve Ulusal Kurtuluş Savaşı’nın yürütülerek başarıya ulaşmasında büyük rol oynayan siyasal örgüt. 1923’te Cumhuriyet Halk Fırkası’na dönüştürüldü.

[105] Osmanlı toplumunu oluşturan farklı ulusların bağımsızlık isteklerini engellemek için, Türk öğesini önemsememe ve küçümseme siyaseti.

[106] Din kurallarını öğreten kılavuz kitap.

[107] Ebû Mansûr Muhammed bin Mahmûd’un kurduğu, ehl-i sünnet görüşlerini savunan mezhep.

[108] “Kurgusal düşünce”; kendi içinde tutarlı olan, ama bilimsel olarak kanıtlanmamış düşünce.

[109] Limni adasında bir liman. Birinci Dünya Savaşı sonunda, yenilen Osmanlılarla yenen İtilâf Devletleri arasında yapılan Mondros Mütârekesi, 1918’de bu limanda imzalanmıştı.