Alfred Adler

Psikolojik Aktivite

Kitaplar, uygarlığa yol gösteren ışıklardır.

UYARI:

www.kitapsevenler. com

Kitap sevenlerin yeni buluşma noktasından herkese merhabalar...

Cehaletin yenildiği, sevginin, iyiliğin ve bilginin paylaşıldığı yer olarak gördüğümüz sitemizdeki

tüm e-kitaplar, 5846 Sayılı Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacıyla

ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuşan "Braille Not Speak", kabartma ekran

vebenzeri yardımcı araçlara, uyumluolacak şekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayıcı ve OCR (optik

karakter tanıma) yazılımı kullanılarak, sadece görmeengelliler için, hazırlanmaktadır. Tümüyle ücretsiz olan sitemizdeki

e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"düşüncesiyle, hiçbir ticari amaç gözetilmeksizin, tamamen gönüllülük

esasına dayalı olarak, engelli-engelsiz Yardımsever arkadaşlarımızın yoğun emeği sayesinde, görme engelli kitap sevenlerin

istifadesine sunulmaktadır. Bu e-kitaplar hiçbirşekilde ticari amaçla veya kanuna aykırı olarak kullanılamaz, kullandırılamaz. Aksi kullanımdan doğabilecek tümyasalsorumluluklar kullanana aittir.

Sitemizin amacı asla eser sahiplerine zarar vermek değildir. www.kitapsevenler.com

web sitesinin amacı görme engellilerin kitap okuma hak ve özgürlüğünü yüceltmek ve kitap okuma alışkanlığını pekiştirmektir.

Sevginin olduğu gibi, bilginin de paylaşıldıkça pekişeceğine inanıyoruz.

Tüm kitap dostlarına, görme engellilerin kitap okuyabilmeleri için gösterdikleri çabalardan ve

yaptıkları katkılardan ötürü teşekkür ediyoruz.

Bilgi paylaşmakla çoğalır.

İLGİLİ KANUN:

5846 Sayılı Kanun'un "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler" bölümünde yeralan "EK MADDE 11" :

"ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa

hiçbir ticarî amaçgüdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü bir kişi tek nüsha olarak

ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi

bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir."

Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.

Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur."

bu e-kitap Görme engelliler için düzenlenmiştir.

Kitap taramak gerçekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir iştir. Ne mutlu ki, bir görme

engellinin, düzgün taranmış ve hazırlanmış bir e-kitabı okuyabilmesinden duyduğu sevinci paylaşabilmek

tüm zahmete değer. Sizler de bu mutluluğu paylaşabilmek için bir kitabınızı tarayıp,

kitapsevenler@kitapsevenler.com veya kitapsevenler@gmail.com

Adresine göndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katılmayı düşünebilirsiniz.

Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emeğe ve kanunlara saygı göstererek lütfen bu açıklamaları silmeyiniz.

Siz de bir görme engelliye, okuyabileceği formatlarda, bir kitap armağan ediniz...

Teşekkürler.

Ne Mutlu Bilgi için, Bilgece yaşayanlara.

TÜRKİYE Beyazay Derneği

www.kitapsevenler. org www.kitapsevenler.com

e-posta: kitapsevenler@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com

Alfred Adler Psikolojik Aktivite

PSİKOLOJİK AKTİVİTE (Üstünlük ve Toplumsal İlgi) alfred adler

tarama ve düzeltme: hekimhan Say Yayınları ISBN 975-468-046-9

Özgün Adı: Superiority and Social Interest

Türkçesi: Belkıs ÇORAKÇI

Yayımlayan: Say Yayınları

Kapak: Derman Över

Baskı: Engin Ofset

Üçüncü Basım: 1997

Genel Dağıtım: SAY DAĞITIM LTD. Şti.

Ankara Caddesi No. 54, Sirkeci, istanbul. Tel: 512 21 58-52817 54    Fax:512 50 80

İÇİNDEKİLER

......15

18

22

..39

53

79

(1935) . 85

BÖLÜM 4 - ÇEŞİTLİ KONULAR

14    - Bireysel Psikoloji ile Ruh Çözümlemenin Farkları (1931)    ........

ÖNSÖZ

Sekiz yıl önce, elinizdeki bu kitabın yayımcıları, Alfred Adler'in Bireysel Ruhbilim (Psikoloji) konusunda yazdığı yazılardan seçmeleri sistematize bir şekilde yayın dünyasına sunmuşlardı. Böyle bir sunuş, gerek tarihsel incelemelere kaynak olma açısından, gerekse Adler'in yazılarının bugün bile katkılarının büyük olması nedeniyle, çok gerekli gözükmekteydi.

O zamanlar Adler'in adı psikoloji ve psikiatri literatüründe pek sık geçmemesine rağmen, kişilik kuramı ve psikoterapi (ruh sağaltımı) konusu yavaş yavaş, Adler'in kendi gününde profesyonel çevrelerin karşı çıkmasına göğüs gererek ortaya serdiği düşünceler doğrultusunda gelişmeye başlamıştı. Biz bu paradoksu, Adler'in yazış üslûbunun genelde sistematik olmayan bir biçime sahip oluşu ve bu nedenle profesyonel okuru doyurmadığı şeklinde açıklamaktaydık.

Bu durumda, sözü edilen ilk eserin amacı, kendi önsözünde de belirtildiği gibi, Adler'in psikoloji kuram ve uygulamasına katkılarını hem sistematik, hem de aynı zamanda aslına uygun şekilde okurların yararlanmasına sunmaktı. Bu amaçla yazılarından seçmeler yaptık ve bunları bir üniversite ders kitabına benzer şekilde sıraya koyarak düzenledik. Metinlerin içindeki kelimelerin tümü Adler'in seçtiği kelimeler olduğuna göre, bu çabalarımızın ürünü de herhalde Adler tarafından yazılmış bir ders kitabı olmalıydı. Adler'in 1907 yılından, ölüm yılı olan 1937'ye kadar yazdığı yazılar arasından en önemli olanları seçilerek, düşüncesindeki gelişmeleri ortaya serecek şekilde sıralanmıştı. Kişilik üzerine, zihinsel düzensizlik ve ruh sağaltımı üzerine kuramları, çocuklara rehberlik konusundaki görüşleri ve diğer sorun alanları üzerindeki düşünceleri de bu arada kapsanmış oluyordu. Yayımcılar tarafından eklenen bir giriş bölümü, Adler'in Bireysel Ruhbilimi'nin diğer runbilim sistemleriyle karşılaştırmasını da yapıyordu. Bu tarz karşılaştırma ve açıklamalar kitap boyunca, yapımcıların eklediği dip notları halinde sürdürülmekteydi.

O günden bu yana Adler giderek daha çok tanındı. Gelişmelerin türü, kapsamı, bu kitabın giriş bölümünde anlatılmaktadır. Yeni ortaya çıkan bu desteğin nedeni daha çok, Adler tarzı kişilik kuramının ve Adler tarzı ruh sağaltım düşüncelerinin günümüzde profesyonel iklimde daha çok rağbet bulması olabilir. Ama bir dereceye kadar, sekiz yıl önce yayınlanan kitabın da katkısı olmuş olabilir. O kitap birçok kimsenin Adler sistemini inceleyebilmesine, onu, ekler, düzeltmeler, değişikliklerle geliştirmesine yol açmış olabilir.

Bu ilgi nedeniyle, ilk yayınlanan kitabın ardından bir ikincisini sunmanın zamanı geldiği düşünülerek, Adler'in bugüne kadar kitap halinde yayınlanmamış, daha sonraki zamanlarına ait yazılarının derlenmesi yoluna gidilmiştir. işte elinizdeki kitap bu amaçla doğmuş bulunmaktadır, içinde Adler'in yazmış olduğu toplam 21 rapor bulunmaktadır. Bunlardan 17 tanesinin yazılış tarihi 1931-1937 arasına rastlamakta, ikisi 1928 ve 1929'da yazılmış bulunmakta, ikisinde de hiç tarih bulunmamaktadır.

Bu kitaptaki sunuluş, önceki kitaptan bazı şekillerde farklıdır. O kitapta Adler'in düşünce gelişimini sistematik biçimde sunmak istemiştik. Birçok alanlardaki düşüncelerini kapsama alabilmek için bazılarına çok kısa şekilde değinmek zorunluluğu doğmuştu. Elinizdeki bu kitap ise Adler'in son zamanlardaki yazılarından bir demet olup, yazıları tüm olarak, kesintisiz şekilde vermekte, böylelikle Adler'in sorunlara yaklaşım biçimini daha iyi yansıtmaktadır. Ayrıca bu ikinci kitapta Adler'in özgeçmişiyle ilgili yeni bir yazı ve geniş bir bibliyografya da bulunmaktadır.

Elinizdeki kitap, ilk eseri aşağıdaki şekillerde tamamlamaktadır.

Bölüm I, Genel Varsayımlar ve ilkeler, daha önceki kitaptaki 4 ve 6'ncı bölümleri geliştirerek üstünlük çabası, sosyal ilgi, aşağılık duygusu, etkinlik

düzeyi, lipoloji ve kompleks (karmaşa) kavramı konularına değinmektedir. Bu bölüme alınan yedi yazıdan beş tanesinin yeni yayınlanmakta olması önemlidir. Belli ki uygulamacılar açısından ilginçlik derecesi daha az olan bu tür yazıların yayınlanma şansı da daha az olmuştur.

Bölüm II, Sinirce (Nevroz), üç yazıdan oluşmakta ve bunlar da önceki kitaptaki 9 ve 12'nci bölümleri tamamlamaktadır. Bu bölümdeki yazılar daha önceden de yayınlanmış bulunmaktadır. Hatta Adler'in Amerika dergisi kendi yönetimindeyken, orada da yayınlanmışlardır.

Bölüm III, Olgu (Case) Yorumları ve Sağaltımlar (Tedaviler), üç olguyu uzun ve ayrıntılı biçimde sunmakta, ayrıca burada Sağaltım Tekniğiyle ilgili de kısa bir açıklama bulunmaktadır. Bu yazılar da eski kitaptaki Bölüm 13'ü tamamlar niteliktedir. Özellikle de o kitapta yazıları kısa tutma gereği yüzünden olgu tanımlarını uzun verememe nedeniyle.

Bölüm IV, Çeşitli Konular, Adler'in kendi düşüncelerinin Fre-ud'dan nerelerde ayrıldığını anlatmasıyla başlamaktadır. Burada birinci kitabın Bölüm 2'sinde olduğu gibi tarihsel bir tartışmanın dramatik doruğu bulunmaktadır. Bunun peşinden çeşitli davranış bozuklu/darıyla ilgili beş rapor yeralır. Bunlardan yalnızca bir tanesi eski kitaptaki Bölüm 12'yi tamamlar niteliktedir. Bölüm 4, daha önceki 17. böljiMü tamamlayan suç işleme konulu bir yazıyla son bulmaktadır.

Bölüm V, Adler'in din konusuna ilişkin yazısıyla başlar. Bu yazı daha önce de, yazarın Peder Ernst Jahn'la birlikte yayınladığı küçük bir kitapla çıkmış, Peder Jahn bu sefer de yazıya yeni bir önsöz vermek nezâketini göstermiştir. Aynı konu, birinci kitapta da, Bölüm 19'un son kısmında sunulmuş bulunmaktaydı. Adler'in raporlarının seçimine ve gereğinde çevrilmesine ek olarak, yayıncılar aynı zamanda her raporun başına açıklama yazıları eklemiş bulunmaktadırlar. Yalnızca Bölüm lirdeki olgu tartışmasına bu tür not eklenmemiştir ki, orada da Rudolf Dreikurs ve F.G. Crookshang'ın eldeki hazır yazıları kullanılmıştır. Çevirisi eskiden yapılmış yazılarda bazı değişiklikler yapma zorunluluğu doğmuştur. Bunun nedeni, bu kitapta bir terminoloji bütünlüğü sağlama amacına dönüktür. Bu özellikle Gemeinschaftgefühl deyimiyle

ilgilidir. Bunun pek çok mümkün çevirisi bulunabilirse de, bizler bu söze karşılık olarak toplumsal ilgi demeyi seçmiş bulunmaktayız. Daha önceki çevirilerden, Adler'in tercih ettiği deyimin de bu olduğu anlaşılmaktadır. Yalnızca zaman zaman sosyal duygu deyimi de, yerine daha uygun düştüğü düşünülüyorsa, kullanılmış bulunmaktadır.

Bu yeni kitapla ilgili umudumuz, Adler psikolojisi ile ilgili bilgilerin zenginleşmesinin yanı sıra, okura onun kuram ve uygulamalarının, insanlığa karşı belki bu daldaki tüm bilim adamlarından fazla sorumluluk duyan biri tarafından düşünülmüş ve geliştirilmiş olduğunu hissettirmektir. Adler'in gerek kendisi, gerek kuramları ve gerekse uygulamalarının hep aynı dokuya sahip olduğunu, okuyucu bu kitaptan öğrenip anlayabilir. Son zamanlarda bir yazarın dediği gibi, "Adler hayatı boyunca toplumsal amaçlara ve demokratik ilkelere en çok inanan insanlardan olmuş... diğer bazı kuramcıların aksine kendi kuramları doğrultusunda yaşamayı da başarmış biridir."

Ayrıca Adler, çağının ilerisinde bir kuramcı ve aynı zamanda "basit" bir insan olmak gibi ender rastlanır bir bileşim sergilemektedir. Dikkatli bir uygulamacı, iyimser, yapıcı bir dünya fikrinin yorulmak bilmez bir propagandistidir. Bu iyimser düşünceyi ruh sağlığıyla, daha iyi birey ve grup töreliyle (moraliyle) ilgili saymaktadır. Kuramlarında sinisizme ve cesaret kırılmasına karşı yararlı bir yol bulduğuna inanmaktadır. Yine de bu kuramlar, mistisizmden uzak, uygulamaya açık, bilimsel olarak sağlam kuramlardır.

Son gelişme döneminde, bu kitapta da belirtildiği gibi, Adler daha önceleri adıyla birlikte anılması âdet olmuş olan irade-yoluyla-güç ve aşağılık duygusu-ödünleme paradigmi gibi yanlış kalıplardan uzak durmaktadır. Bunun yerine insanı, tüm canlılar gibi, sürekli çaba gösteren bir varlık olarak görmektedir. İnsanın çabası, bireysel olarak düşündüğü bir tür üstünlüğe doğrudur, kusursuzluğa, başarıya doğrudur. Bu çaba dar, bencil bir amaca yöneldiği zaman, hayatta değişik türlerde başarısızlıklara yol açar. Ruhsal sağlığa sahip olanlarda çabanın açısı gem'ştir ve sağduyu niteliği vardır. Sağlanmak istenen üstünlük de diğer insanlara kar-

Şi değil, yenilmesi, üstesinden gelinmesi gerekli olan güçlüklere karşıdır ki, bu güçlükleri yenmek, diğer insanlar açısından da yararlı olacaktır, işte bu nedenlerle elinizdeki kitabın adı "Psikolojik Aktivite (Üstünlük ve Toplumsal tlgi)" olarak seçilmiş bulunmaktadır.

Vermont Üniversitesi    H.L.A.

Burlington, Vermont    R.R.A.

Nisan23,1964 11

GİRİŞ

ADLER'İ TANIMAK Heinz L Ansbacher

Bu giriş yazısında, günümüzda Alfred Adlere'e verilen önemin bazı kanıtları gözden geçirilecektir. Söz konusu edilen şey, genelde, kişilik kuramı, varoluşçu ruhbilim ve ruh hekimliği, neo-Frcud'cu ruh çözümleme (psikanaliz), Freud'cu ruh çözümleme, kişilik teşhisi (rüya yorumu dahil), ruh hekimliği uygulaması ve bir de olumlu ruh sağlığı kuramıdır. Adlcr'in antropoloji kavramı açısından kazandığı öneme de değinilmiştir. Ama bu bilgileri sunmadan önce, birkaç tarihsel notu, konuya girerken sıralamakta yarar var.

Adlcr 7 Şubat 1870 tarihinde Viyana'da doğdu, aynı kentte, 1895 tarihinde tıp eğitiminifamamlayıp mezun oldu. Freud'un ilk çalışma arkadaşlarından olan Adler, özellikle 1920 - 1930 yıllarında iyi tanandı. Adı Freud ve Jung'la birlikte, "derin" ruhbilim'in kumcuları arasında anıldı. Kendisi bu deyimin kullanılmasına karşıydı. "Aşağılık karmaşası (kompleksi)" sözy de sık sık Adler'in adıyla birlikle kullanılır olmuştu. Yazdığı birçok popüler kitap satılmakta, çeşitli dillere çevrilmekteydi. Kendi psikoloji ve psikoterapi ekolü, Bireysel Ruhbilim adıyla uluslararası şekilde lanse edildi, çoğu orta Avrupa'da bulunan 34 kuruluşla ilişkiler kurdu. Viyana'da 30 kadar Adler Çocuk Rehberliği kliniği açılmıştı. Kendisi Bireysel Ruhbilim adlı bir dergiyi ayda iki kere yayınlıyordu. Derginin dili Almancaydı. 1935 yılında bunun yanma üç ayda bir çıkan bir de Amerikan dergisi (İngilizce) katıldı. Bundan başka, 1931 yılında bir İngiliz dergisine de başlanmıştı. Bu dergi, bir doktorlar grubu tarafından yayınlanıyordu.

13

Adler en fazla, karşı karşıya konuşurken etki yapan bir insandı. Kişisel temaslarında ve konferanslarında. Temel ruhbilim ve akıl sağlığı bilgilerinin tüm insanlara ulaştırılması, onlarla paylaşılması gerektiğine içtenlikle inanırdı. Onun fikrine göre psikolojinin ana amacı, insan tabiatının her insan tarafından anlaşılmasıydı. Bu nedenle bıkıp usanmadan doktorlar, öğretmenler, din adanılan ve her ilgi gösteren topluluklar karşısında konferanslar verir, deneyler yapar, gayri resmî sohbet toplantılarında konuşur, öğrencilerle toplantılar yapardı. Amerika'dan Avrupa'ya doğru çıktığı son konferans turu,

1937 yılının Nisan ayından Temmuz ayma kadar tasarlanmış, 100 konferansı kapsamıştı. 28 Mayıs 1937'de, Iskoç-ya'nın Aberdeen kentinde bir kalp krizi sonucu öldü.

Hitler'in kuvvet kazanması sonucu birçok orta Avrupa kuruluşu ortadan silinmiş, birçok Adler'ciler de göç etmiş, içlerinden pek çoğu ABD'ye yerleşmişti.

Adler'in ölümüyle hem Alman, hem de Amerikan dergileri yayın hayatından çekildi, bir süre sonra İngiliz dergisinin yayınından da vazgeçildi.

Adler'in geride bıraktığı yayınların pek çoğu konferans notlarıydı. Kitapları da hemen hemen konferansların derlemesine benziyordu. Konuların hep birbiri üstüne çakıştığı görülmekteydi. Ayrıca Adler bir yandan temel ilkelere, diğer yandan bireysel olgulara ilgi duyduğundan, kuramları hiçbir zaman diğer sistemlerde görmeye alıştığımız gibi yaygın çeşitlilik ve farklılık göstermez. Gerçek hayata yakın olmayı çok istediği, en büyük amacı kolayca anlaşılabilecek bir ruhbilim kurmak olduğu için, teknik dilden de uzak durmaya çalışmış, yeni teknik deyimler icat etmeye hiç yanaşmamıştır. Bu yüzden birçok profesyoneller onu, konulan fazla popülarize etmekle, fazla basitleştirmekle suçlarlar.

Bu nedenlerle, ölümünden sonraki birkaç yıl boyunca adı biraz solmuş, yalnızca küçük bir Adler'ciler çemberi içinde yaşamaya devam etmiştir. Ama bu asla Adler'in fikirlerinin demodeleştiği anlamına gelmez. Tam tersine, fikirlerinden birçoğu kendi zamanından ileridir. Zamanla başkaları tarafından yeniden

keşfedilmiş, yeniden ortaya atılmışlardır. Bazı fikirleri ise, sağduyunun gereği olarak yaşamlarını sürdürmektedir ve kimse onların Adler'in fikri olduğunu bilmemektedir. Ruth Munroe bunu en güzel şekilde ifade

14

etmiştir:    "Adler'in kaderi de Heine'ninkine benzer. Heine'nin küçük şaheseri

Lorelei birden o kadar tutulmuş ve sevilmişti ki, kendisi günün birinde sokakta o şarkıyı söyleyen bir topluluk yazannı sorduğunda "Onu neden birisi yazsın ki -o bir halk sarkışıdır." demişti.

1960'ların başlarından bu yana, eğilim değişti. Julian B. Rotter bunu da şöyle anlatıyor:    "Son zamanlarda Adler'in kişilik kuramına ve ruh hekimliği

uygulamasına katkılarına ilgi ve saygı giderek artmaktadır... Bu değişimin yapısı, aşağıdaki şekilde özetlenebilir: a) Davranışların açıklanmasında içgüdülerin öneminin inkârı; b) tüm ruh hastalıkları biliminin açıklanmasında cinsel güdülerin önceliğinin inkârı; c) benlik ihtiyaçları ve benlik savunması şeklinde ifade edilen şeylere daha fazla ağırlık verilmesi; d) insanoğluna daha ahlâka dayalı bir bakış açısından bakma isteğinin artması; e) ruh hekimliği tekniklerinin açık seçik belirlenmiş ahlâk değerlerini içermesi gereğinin anlaşılması (çünkü değerler her türlü tedavide çok büyük önem taşır)... Böylelikle Adler'in ruh hekimliği uygulamasına katkıları daha ilgi ve saygı toplarken, üniversitelerin ruhbilim bölümlerinde Adler kuramlarının öğretilmesi konusunda da bir ilgi uyanmışsa da, bu henüz çok kuvvet kazanmış değildir."

Bu kitapta adı geçecek olan ve yazılarından satırlar alınmış olan yazarların çoğu, elbette ki, A.H. Maslow (1962)'un yeni ortaya çıkan "üçüncü kuvvet"Aye nitelendirdiği gruptandır. Ruhbilim-de üçüncü kuvvet, daha önce insan tabiatı konusunda ağırlık taşıyan iki etkiye, yani Freud kuramıyla deneysel-pozitivist-davranış kuramına karşı bir denge sağlamaktadır. Maslow, çok haklı olarak bunların en başına Adler'cileri yazmaktadır. Aşağıdaki satırlar ise yalnızca Adler'ci olmayanların görüşlerini vermektedir.

GENEL OLARAK KİŞİLİK KURAMI

Kişilik kuramında Adler'e verilen payeyi anlayabilmek için belki de Paul Svvartz'ın ruhbilim ders kitabı (1963)'m ele almak gerekir. Burada derslerin kapsamına alınacak üç belli başlı görüş açısı arasına Adler'in Bireysel Ruhbilim'i de seçilmiş bulunmaktadır. Diğer iki görüş ise, Freud'cu görüşle G.W. Allport'un görüşüdür.

Adler'in kişilik kuramının çekirdeği, bütünlüğü olan, ereğe dö-

15

nük, yaratıcı bir benlik anlayışına dayanmaktadır.Bu tutum sağlıklı olduğu zaman çevreyle olumlu, yapıcı, yani ahlâklı bir ilişkiyi sürdürebilmek demek olur. Bütünlük kavramı Adler larafmdan 'hayat tarzı1 olarak formüle edilirken, olumlu toplumsal ilişkiler de, "toplumsal ilgi" olarak adlandırılmıştır. Her iki kavram da son on yıldan bu yana büyük ağırlık kazanmış bulunmaktadır.

Hayal tarzı. Hayatın tarzı ile ilgili olarak Allport'un yeni ders kitabında (1961, sayfa 565-566), kişilik konusunda şöyle denmektedir: "Bu son bölümde gözden geçirdiğimiz fikirlerin pek çoğu 'hayat tarzı' başlığı altında toplanabilir... Adler ruhbilimi, hayat tarzı kavramını kendine ağırlık merkezi olarak seçmiştir..." Gerçi bu deyimi ve kavramı tarif etmek oldukça zordur ama, "ruhbilim dalı ileride bu konularla epey uğraşacaktır." Fredcrick C. Thorne (1961, s. 65-68) ise Adler'in hayal tarzı dediği kavramı, "insan ki-şiliğindeki bütünleştirici ve düzenleyici ilke" olarak değerlendirmektedir.

Londra Times'da (imzasız, 1958, s. 665-666) Adler'in çalışmalarını değerlendiren bir yazar gerçi onu epey eleştirmektedir ama, sonunda durumu şu şekilde özetlemiştir:    "İnsan kişiliğinin sorunları konusunda analitik yaklaşıma duyulan

güvensizlik giderek artmaktadır ve buna karşılık yeniden bütünlükçü, tutarlı ve amaca dönük karakter yaklaşımı ağırlık kazanmaktadır. Gordon Allport'un ve Gardner Murphy'nin yazılarında çok iyi şekilde temsil edilen bu görüş, kuşkusuz Adler'in bireyi inceleyiş biçimine ve onun hayat tarzı görüşüne çok şey borçludur. Adler hiç değilse bu açıdan günümüz ruhbiliminde etkin bir yer kazanmış sayılır."

Hayat tarzı, Adler'e göre, aslında bireyin kendi yarattığı bir şeydir ve onun yaratıcı gücünün ürünüdür. Adler bu yaratıcı gücü, yalnız seçilmiş birkaç tipe değil, tüm insanlara maleimektedir. Hail ve Lindzey (1957, s. 124) yaratıcı güç konusundaki bu anlayışı, "Adler'in kişilik kuramcısı olarak en büyük başarısı" şeklinde nite-, lendirmektedirler.

Tüm ruhsal süreçler, bireyin hayal tarzı'nın etkisi altındadır. Yalnızca hareketlerinden değil, yalnızca duygularından değil, onun bilişsel (cognitive) süreçlerinden de etkilenirler. Halta önceki ikisi, bu bilişsel süreçlerin yanında daha az etkiye sahiptir. Bireyin göz-16

lem karakteri, dünya görüşü, kendi hakkındaki düşünceleri, dünya hakkındaki düşünceleri hep bu biliş kapsamına girer. Robert W. Leeper (1963, s. 369), kişilik ve öğrenme sorunlarına modern bir bilişsel yaklaşım getirirken şöyle demektedir:    "Yararlandığım kişilik araştırmacıları arasında özellikle Adler,

Sullivan, Homey, Ro-gers ve Diamond'ı sayabilirim."

Toplumsal ilgi. Gladys L. Anderson (1961, s. 481)'e göre toplumsal ilgi, yaratıcı öz'ün toplumsal ilişkileriyle gerçekleşir ve Adler'in ruhbiliminin kilit terimidir. Buna dayanan yazar, "Alfred Adler'in oluz yıllık kuramlarını bugün de oldukça çağdaş" bulmakta... "Ruhbilimcilerin Adler'e yetişme çabasında..." olduğunu ileri sürmektedir.

Toplumsal ilgi kavramında imâ edilen ahlâki etkene gelince, ruh hekimi Thomas S. Szasz (1961, s. 266-267) yine Adler'e dikkat çekmiş bulunmaktadır : "Demokrasi, eşitlik, karşılıklı davranışlar ve işbirliği kavramları, Freud'un yazılarında hiç ele alınmamıştır... Buna karşılık Adler, ahlaken makbul veya "zihnen sağlıklı" insan ilişkileri konusundaki fikirlerini rahatlıkla ortaya sermiş biridir. Bunlar büyük ölçüde toplumsal ilgi ve işbirliği eğilimiyle karakte-rize edilmektedir... Söylemek istediğim, Adler'in, değerlerin rolü konusunda kendi gününden çok dahA. ileride olduğudur. Hem değerlerin rolü, hem ahlâkî sorunların genel olarak insan ruhunda ve ruh hekimliğindeki rolü konusunda. Bu yüzyılın başında, cinsel davranışları incelemek bile büyük kabahat sayılıyordu. Ahlâki davranışların bilimsel incelemesini yapmak ise tümüyle olanak dışıydı. Ancak son on veya yirmi yıl içinde, sosyal bilimlerin çok hızlı gelişmesi sayesinde, ahlâk sorunlarını insan davranışının bir parçası olarak bilimsel şekilde ele almak mümkün olabilmektedir."

Adler'in toplumsal ilgi anlayışı, insanı topluma karşı değil, toplumun içinde gören bir yaklaşımının bir parçasıdır. Adler tek başına olan bireyi ele almaktan da, incelemekten de kaçınmış, böyle yapmayı reddetmiştir. Buna karşılık toplum yaşamının demir man-tığı'nûnn söz eder. Gardner Murphy (1949, s. 341) de modern ruhbilim tarihini incelerken şu sonuca varmaktadır:

"Adler'in ruhbilim sistemi, ruhbilim tarihinde ilk defa olarak 17

bugün sosyal bilim diye tanımladığımız yöne dönük bir sistem olarak ortaya çıkmıştır."

GERÇEKÇİ RUHBİLİM VE RUH HEKİMLİĞİ

ikinci Dünya Savaşı'ndan sonra en önemli gelişmelerden biri, varoluşçuluk (existentialism) düşüncelerinin ruhbilime ve ruh hekimliğine etkisidir.

Varoluşçu ruhbilim, insanı kendine özgü, benzersiz bir varlık olarak görür, onun esas ilgisinin, kendi varlığının anlamına, varlığının sorunlarını çözmek için plan ve proje yapmaya dönük olduğunu savunur. Bir insanı anlamaya çalışmak için onun durumunu mümkün olduğu kadar kendi görüş açısından görmemiz gereklidir, der. Varoluşçu ruhbilim mekanistik, determinis-tik ve analitik yaklaşımlardan uzaklaşan bir harekettir, tşle varoluşçu ruhbilimin temelini dayandırdığı bu görüşlerin hepsi Adler'in sisteminde de çok merkezî bir yerde bulunmaktadır. Bu nedenle, varoluşçu psikolog VVilson M. Van Düsen (1959, s. 156)'in Adler'in sistemini "varoluşçu psikolojiye doğrudan atıf yapan bir sistem" olarak değerlendirmesinde de pek şaşılacak bir şey yoktur.

Varoluşçulukla Adlcr psikolojisi arasındaki benzerliklere ilk işaret eden, düşünür Afred Slern olmuş ve bunu, Jean-Paul Sart-re'm eserlerini incelerke'n yapmıştır. Slern (1958, s. 38) şöyle demektedir: "Sartre sandığından veya inanmak isteyeceğinden çok daha fazla Adler'cidir. Oysa Sartre'ın kendi ileri sürdüğü ve vurguladığı farklar da ortadadır."

Ruh hekimliğinde varoluşçu hareketin gerisindeki baş kuramcı, Martin Heidegger'dir. Joseph Lions (1961, s. 149) ise, Heideg-ger'in yarı şiirsel, daha çok metafizik yazılarına değinerek şöyle konuşmaktadır:    "Adler'in konferans ve yazılarına göz attığımız zaman görüyoruz ki, onun yeni varoluşçuların tekrardan keşfettiği ilk kaynak sayılması gerekirdi."

Fakat Adlerci psikolojiden varoluşçu psikolojiye inen direkt ve kişisel çizgiler de vardır. Avrupanın en başta gelen varoluşçu ruh hekimlerinden Viktor E.

Frankl, çalışmalarına Adler'le başlamıştır. Onun Adler'ci görüşlere katkıları da, Adler'in görüşlerini insanın acı çekmesi ve insanın yaşlanması alanlarına uygulamak olarak bi-18

linmektedir (Bimbaum, 1961). Rollo May de ABD'nin en gözde varoluşçu psikologlarından biridir ve o da Adler'ci olarak mesleğe atılmış, onunla çalışmıştır. May'in ilk kitaplarından olan ve sonradan yeniden basılan bir eseri eleştiren yazar şöyle demektedir:    "Bu kitabın elan vitall Alfred Adler'dir

(Hail, 1959) .

Varoluşçu psikoloji üzerine Amerikan standardları açısından yapılan incelemeyi May ve Angel'le birlikte yorumlayıp düzelten Henri F. Ellenberger (1955) de Adler'den inen çizgiye dikkat çekmiştir. Raporun tarihe ilişkin bölümünde Ellenberger, Adler'in bazı temel kavramları ele aldığını ve bunların varoluşçu analizlerde birçok ilginç noktaların çekirdeğini oluşturduğunu söylemektedir. Bunu kanıtlamak için de Adler'le Binsvanger'in kavramları arasındaki birçok paralelliğe dikkati çekmektedir.

Buna karşılık, modern ruh hastalıklarının kurucuları, Freud'u varoluşçuluktan pek çok uzakta bulmaktadırlar. Birçok varoluşçu psikoterapist, kendi pozisyonlarını Freud'un pozisyonuyla uyuşturmaya ne kadar çalışırsa çalışsın bu durum değişmemektedir. Homey grubu liderlerinden Harold Kelman (1962, s. 120)'a göre:    "Varoluşçuluğun içinde en az Freud, biraz daha fazla Jung ve Rank, en çok

da Adlcr ve Fcrcnczi vardır". "Freud için toplum sabit bir koordinattır ve birey ona uymaya mecburdur. Adler ise insanı sosyal bir varlık olarak görmüştür. Bireyin h#fal tarzını tanımlarken, aşağıdan yukarıya doğru olan hareketi ve bitirme, tamamlama isteğini incelerken, düşünceleri görüngübilim (fenomenoloji) akımıyla hareket etmektedir. Eğer sosyal varlık olmayı bireyin bu dünyada oluşunun özgün yolu olarak görüyorsak, onun bu görüşleri varoluşçu görüşlerdir. Bu konuyu Van Düsen (1958) 'in bir gözlemiyle bitirelim:    "İnsan merak ediyor,

acaba varoluşçu analitik hareket, Freud'a karşı bir isyan mıdır? diye... ve acaba Avrupa'daki analitik akım, Freud'u izleyeceği yerde Adler'i izleseydi, buna hiç gerek kalmayabilir miydi? diye..."

19

NEO-FREUD'CU RUH ÇÖZÜMLEME (PSİKANALİZ)

Neo-Freud'cuların tutumu, biyolojik etkenler yerine sosyal ilişkileri vurgulamak şeklinde özetlenebilir. Yani id ve süper-ego yerine, öz (şelf), cinsel içgüdü yerine, kendini kabul ettirme, geçmiş tecrübeler yerine de bugünkü durum. Neo-Freud'cuların bir çoğu, varoluşçu psikolojiye oldukça yaklaşmış bulunmaktadırlar.

Bu vurgulanan noktaların hepsinin Adler'inkilere benzemesi, hem onun çalışmalarını bir kere daha onaylamaya, hem de son zamanlarda ona ve kavramlarına gösterilen ilginin yeniden artmasını açıklamaya yaramaktadır. Aslında Freud'dan yeni sapan bu gruba, nco-Adler'ciler denmesi gerektiği de ortaya atılmıştır. Benjamin B. Wolman (1960, s. 298), ruhbilim kuramlarıyla ilgili ders kitabında şöyle demektedir:    "Adler'in etkisinin genellikle

sanıldığından çok daha derin ve kapsamlı olduğunu kabul etmek gerekir. Horney, Fromm ve Sullivan da dahil olmak üzere bütün neo-psikanalitik ekol, neo-Frcud'cu olduğu kadar da neo-Adler'cidir. Adler'in sosyallik, kendini kabul ettirme, güvenlik, öz ve yaratıcılık konularındaki kavramları, nco-analist'lerin rehberi olmuştur.

Sundberg ve Tylcr (1962, s. 394) da, nco-Frcud'cu ve neo-Adler'ci deyimlerini ele almış, aynı noktaya dikkati çekmişlerdir. Bir adım daha ileri giderek şöyle demektedirler:    "Adler'in temel fikirlerinin, sonradan başka ruhbilimcilerin

yazılarında tekrar tekrar ortaya çıkması, hatla Freud çizgisinde işe başlamış kişilerin yazılarında yeni başlan keşfedilmesi çok ilginçtir. Sanki bu insanlar mesleklerinde belli bir düzeye vardıktan sonra, tıpkı Adler'in yapmış olduğu gibi, Freud'dan kopmak gereğini duyuyorlarmış gibi." (s. 360) Daha önce de Munroe (1955, s. 334) aynı gözlemde bulunmuştur. "Horney, Sullivan ve Fromm'un

Adler'le direkt bir bağlan olmadığı, bu isimler Freud'dan yeni kopmaları temsil elliği halde, fikirleri yine de Freud'la bağlantılı olmaktan çok Adlcr çizgisinde görülmektedir," dediğini görmekleyiz. Aynı görüşe Hail ve Lind-zey (1957, s. 114-156) de katılmakta, Adler'i psikanalilik kuramcılıkla yeni sosyal psikolojik görüşün babası olarak değerlendirmektedirler ki, burada kastettikleri yine Homey, Sullivan ve Fromm'dur.

20

Neo-Freud'cular arasında sayılan merhum Clara Thompson (1950, sp. 160-161) da Adler'den şöyle söz eder:    "Birçok fikir ve görüşü, genel olarak kabul

edilmelerinden yıllar önce teşhis etmiştir. Psikanalizi total kişiliğe uygulamanın öncüsüdür. Sinircenin (Nevroz) doğmasında benliğe (ego) düşen rolü ilk tarif eden, insanın gitmekle olduğu yönün, yani ereğinin, sinirce sorunlarına büyük katkıda bulunduğuna ilk işaret eden odur."

FREUD'CU PSİKANALİZ

Gerçek Freud'cu çevrelerde son zamanlarda yeralan gelişmeler de Adler'e doğru kaymalar göstermektedir. Freud'un ölümünden bu yana, en yakın izleyicileri bile, total kişilik içinde benliğin (ego) rolünü daha fazla vurgulama eğiliminde olmuşlardır. Esasen Adler'in 1911 yılında Freud'dan ayrılması da bu vurguya, öz ve kişiliğin bütünlüğü konusundaki bu vurguya dayanmaktadır. Freud bu yüzden Adler'i yalnızca ego psikolojisine ilgi göstermekle suçlamıştır. Gerek bu bakımdan, gerekse başka açılardan, Roberı W. White (1957 a) şunları söylemekledir:    "Bir bakıma Freud psikolojisinin şu sıra Adler'e yetişme

çabasında olduğunu söylemek yerinde olur." Bir başka yerde de White (1957 b, s. 114), Munroe'nun görüşüne katılmakla ve "Ego psikolojide vtffisikanalizde ilk adımlar Alfrcd Adler Atarafından atılmıştır," demektedir. Bir de Martin Hoffman (1962, s. Z31) 'ın görüşü vardır ki, o daha da ileriye gitmekte, "Adler'in ego sikolojinin gelişimiyle ilgili öncü fikirlerinin, sonradan Freud ve "onun çevresi tarafından ele alındığı" tezini savunmaktadır.

Adler'in kuramının başlangıçta Freud ve takipçileri tarafından yalnızca ego psikolojisi ile ilgili bulunup suçlandığı hatırlanırsa, O.H. Movvrer (1959) 'e hak vermemek elde değildir. Mowrer şöyle Drmaktadır:    "Psikolojiye yeni bakış

demek, ne demektir?" Sonra ia bu sorusuna yine kendisi cevap vermektedir:    "Ego

psikoloji denektir!"

Davranışçılığa dönük psikolog John Dollard (1956). Freud'un (Tsisteminin esas olarak doğru olduğuna inanmakta, fakat o sistemi de kusursuzluğa doğru geliştirmek ve tamamlamak için, "Alfred Adler'in çalışmalarını gözden geçirmenin büyük yararlan olaca-ğı"nı söylemektedir.

21

DİĞER KİŞİLİK KURAMLARIYLA KARŞILAŞTIRMA

Adler'in kuramı çağdaş kişilik kuramlarının toplu analiz yoluyla karşılaştırmasını yapan iki araştırmada iyi puan almış bulunmaktadır. Bu araştırmalar birbiriaHen çok farklı verilere dayanılarak gerçekleştirilmiştir. Birincisi tümüyle kuramsal, ikincisi ise daha çok uygulamalı açıdan ele alınmıştır.

Hail ve Lindzey (1957, sp. 539-550), ayrı kişilik kuramını 18 boyutta değerlendirmiş bulunmaktadırlar. Bu değerlendirmeler sonradan Taft (1958) tarafından toplu analize tabi tutulmuştur. Taft birçok ilginç bulgu arasında, diğer 16 kuramın faktörlerinin benzerlik kaynağı olarak, Adler'in kuramını ilk üç yerden birine yerleştirmektedir. Diğer ikisi de Freud ile H.A. Murray'in kuramlarıdır. Taft aldığı bu sonuçtan hareketle, bu üç kuramın çok eklektik olduğu, ya da diğer kuramlar üzerinde büyük etki yaptığı yargısına varmaktadır. Farberoz ve Shneidman (1961, sp. 306-313) ise, altı kuramcıdan, bir intihar girişimi olgusu hakkında görüş istemiştir. Bu altı kuramcı, başka başka ekollerin temsilcileridir. Analiz, "Kör analiz" diye nitelendirilebilecek türden olmakla birlikte, Q-tipi teknik uy-gulanmaktadır.Bunun da sonucu bir faktör analizine tabi tutulmuş, analiz H. Gulliksen (Kelly, 1963) tarafından gerçekleştirilmiştir. Temsil edilen kuramlar, Freud, Jung, Adler, Sullivan,

Kelly ve Ro-gers'e aittir. Adler'ci Q-tip, bunların hepsi arasında birinci yeri almaktadır.

Her iki araştırma, Adler kuramının, tüm kişilik kuramlarının çekirdeğini oluşturduğu, diğer kuramlardan daha iyi ifade ve temsil edildiği konusunda görüş birliği içindedir (ı).

KİŞİLİK TEŞHİSİ

Hastayla görüşmenin ve genel olarak yaptığı ciddi gözlemlerin yanı sıra, Adler teşhiste kendi icat ettiği üç yönteme dayanırdı: Bi-

(1) Adler bugün klasmanda, çelişkili ve tutarlı insan iradelerinden çok, "tatminli" insan modelini savunanlar arasında yer almaktadır. Başka bir deyimle, Robot model yerine Pilot modeli savunanlardandır.

reyin kendi hayatının ilk başlangıcı hakkındaki en eski anılan, ailenin kaçıncı çocuğu olduğu ve bir de rüyalarının nasıl yorumlandığı. Bu üç temel de sonradan geniş çevrelerce kabul edilmiştir.

îlk anılar konusunda Munroe (1955, sp. 428-429) şöyle demektedir: "Bana Öyle geliyor ki, Adler'in kişiden her seferinde bir ilk anı istemesi, bugün çok kullanılan projektif metodolojinin ilk örneğidir. İlk anının genellikle doğru olmadığını Adler de bilir. Olayın zamanının yanlış olması ise çok büyük olasılıktır. Ama onun fikrine göre "ilk" olarak seçilen anı, kreatif olarak, yaratıcı olarak seçilmektedir ve total kişilikle ilgili olarak yorumlanabilir... ki bu da, çağdaş tekniklerin nüvesini oluşturmaktadır." O zamandan bu yana, ilk anılar konusunda bol miktarda araştırma literatürü birikmektedir ve birkaç geniş kapsamlı araştırmaya da girişilmiş bulunulmaktadır.

Orijinal durumun teşhiste kullanılmasına gelince, bu da son zamanlarda psikolojik araştırmaların kapsamına girmiş, konuya ilgi duyanlar arasında Stanley Schachter (1959) 'in adı başta gelmeye başlamıştır. Aynı konuda bir başka kapsamlı araştırma eserinin yazarı olan Waller Tornan (1961, s. yi) da, Adler'in ailedeki çocuk sıralamasına göre karakter gelişmesi fikrini vurgulayışına değinmekledir.

Adler'in rüya yorumu kurapmı Montagne Ullman (1962) kendi düşünceleri ışığında ele almış, Kleitman'ın son çalışmalarını inceleyerek bunlarla uyku ve rüya psikolojisi arasında bağlantılar saptamıştır. Ullman'ın Freud'dan ayrılıp Adler'e katıldığı nokta, bilinçle bilinç-dışı arasında sistematik bir fark olmadığı, bir rüyanın doğrultusunun, isteklerin elde edilmesiyle sınırlı olmadığı, güdülerin de yalnızca cinsel içgüdüler olmadığıdır. Olumlu açıdan, Adler'in aşağıdaki ana görüşlerine katılmaktadır: a) Rüya yorumu sağduyuya aykırı düşmemelidir, b) Rüyalar belli bir hayat tarzının ürünüdür ve onlar da bu hayat tarzını destekler, hatta uygulamaya zorlarlar, c) Rüyalar, bireyin kendi geleceği konusundaki tutumuna göre anlaşılmalıdır. Ullman'ın Adler'e katıldığı bu önemli ana noktaların yanında, ondan ayrıldığı birtakım noktalar çok önemsiz kalmaktadır.

Böylelikle Adler'in, kuramlarına ek olarak, metodolojisinin de

22

23

(ikisi birbiriyle çok ilgili olsa bile) yeni bir onayını görmüş bulunmaktayız. Adler'in çalışmalarına yönelik ilginin artmasına bir neden olarak da bu gösterilebilir.

PSİKOTERAPİ UYGULAMASI

Ruh hekimi Joseph NVilder (1959, s. XV) ortaya çok ilginç bir söz atmıştır: "Sorun herhangi bir insanın Adler'ci olup olmadığı değil, ne derece Adler'ci olduğudur." Kendisini bu görüşe götüren şey, Adler'in görüş ve fikirlerinden giderek daha çoğunun modern psikolojik düşünceye sızdığını görmesidir (2).

Rottcr (1960, s. 383), Nisan 1958 ile Nisan 1959 arasındaki ruh sağaltım literatürünün incelemesini yaparken, psikanizdeki yeni ilerlemelerin tümünde genel olarak Adler'ci bir hava bulunduğunu farkeımiştir. "Kuramcılar 20 yıldan bu yana yazdıkları kitaplarda hep Adlcr'in görüşlerini Adlcr'e atıf yapmaksızın tekrarlayıp duruyorlar, yalnızca bazıları bu görüşleri biraz evirip çeviriyor, bu yolla bunlar Frcud'un da kabul ettiğini kanıtlamaya çalışıyorlar," demektedir. R.R. Mezer (1957), çok açık konuşmakta ve şöyle söylemektedir: "Günümüz psikanalizi, uygulamada bir ego-psikolojidir ve Adler'in Bireysel Psikolojisinden pek de farklı değildir.

Sundberg ve Tyler (1962, s. 42), klinik ruhbilimi konulu ders kitaplarında, ruhbilimin yedi yaklaşımını kendilerine göre bir sıraya sokmuşlur ve bunlardan ikisinin Adlcr tarafından bulunduğunu belirtmişlerdir. Bu iki yaklaşım, "kavram ve değerler değişimi olarak ruhsağaltımı" ile, "insanlararası ilişkiler ve iletişimlerdi ruh sağaltımı", yani ruh sağaltımına bilişsel ve bireylerarası yaklaşımlardır. Ya-

(2)    Levvis R. Wolberg (1970), Ne w York Üniversite üstü Akd ve Ruh Sağlığı

Merkezi Dekanı. Adler'in doğumunun 100. yılında şöyle demiştir:    "Ruh sağlığı

konusunda modem sandığımız nice görüşün, Adlcr'in yazılarında savunulan görüşlere paralel olduğunu farkelmek insanı büyük ölçüde şaşırtmaktadır. Bugün toplumsal ruh sağlığına bakış odağımız, Adler'in sosyal vektörlere verdiği vurgunun pek çoğunu içermekledir. Aynı şekilde, eğitim metodolojisi, aüe, sağaltım (terapi) ve sosyal sağaltım... yine Adler tarafından ayrıntılı şekilde anlatılmıştır.

Henri F. Kllenberger (1970), "Bilinç Dışının Keşti" adlı anıtsal eserinde şu sonuca varmaktadır:    "Fikir ve görüşleri, Alfred Adler kadar kaynak

belirtilmeksizin çalınmış bir ikinci yazar bulmak çok zordur."(s.    645).

24

zarlar bu iki görüşün de liderliğini Alfred Adler'in yapmış olduğunu öne sürmektedirler.

Ford ve Urban (1963, s. 365), ruh sağaltım sistemlerinin bir karşılaştırmasını yaptıkları ders kitaplarında yine Adler'e atıf yapmakta ve kişilerarası tecrübelerin rolünü ilk ortaya atan olarak onu göstermektedirler. Ayrıca kişinin kendi imajını yaratma ve korumasının önemini anlatmak konusunda da, son sağaltım yöntemlerinde tutulmaya başlayan sübjektivist görüngüsel (fenomenolojik) tutumu geliştirmekte de Adler'in öncülüğünü tanımaktadırlar. Ad-leri'in sistemini enine boyuna inceleyen yazarlar sonunda fikirlerini şöyle seslendirmekledirler:    "Bu

sistem gelişen sağaltım kuramları alanına katkılarından ötürü büyük saygınlığı olması gereken bir sistemdir.

Ruh sağaltıma Albert Ellis (1962, s. 323) de kendi Ussal Ruh Sağaltım (Rasyonel Psikoterapi) sistemini geliştirmiş bir bilim adamıdır. Eserinin sonunda kendi sistemini Adlcr'inkiyle karşılaştırırken şunları söylemektedir:    " Bambaşka bir

çerçeveden ve bakış açısından hareketle, bağımsız olarak ortaya çıkarılan kişilik ve ruh sağaltım kuramlarında Alfred Adler'in yarım yüzyıl önceden doğru noktalara parmak basmış olması, kendisinin görüş ve klinik yargılar bakımından hayranlık uyandıracak bir yere sahip olduğunu ortaya koymaktadır (3)."    A

OLUMLU (POZİTİF) AKIL VE RUH SAĞLIĞI KURAMI

Bugün artık Adler'in çok işlerlikli, olumlu bir ruh sağlığı kuramı ortaya koyduğu giderek daha çok kabul edilmekte, buna karşılık Freud'un kuramının en iyimser değerlendirmeyle, ancak ruh sağlıksızlığını ilgilendirdiği inancı yayılmaktadır. R.W. White (1957 b, s. 214)'ın ifadesiyle, "Eğer sinirceden (nevrozdan) iyileşmenin oluşumunu anlamak ve kişiliğin sağlıklı işlevlerine yönelmek gerekiyorsa, Freud'un analitik penetrasyonlarma bazı şeyler eklemenin gerekli olacağını ilk gören insan, Adler'dir."

(3)    Chicago Tıp Okulu Psikiatri Bölümü tarafından 24-25 Mart 1972 tarihlerinde düzenlenen Dördüncü Kısa Psikoterapi Konferansı, tamamiyle Adler tekniklerinin tartışılmasına ayrılmış bulunmaktadır. Bu konferans aynı zamanda Adler'in 100'üncü doğum yıldönümünü kutlama vesilesi olmuş, büyük bilim adamının öğrencilerine onur payeleri verilmiştir.

25

Hoffman (1962, s. 233)'a göre, Adler aynı zamanda ruh sağlığı eylemi (aksiyonu) konusunda bir program da sunmuş bulunmaktadır. Adler için, toplumsal ilginin gelişmesini teşvik yoluyla, uyumlu grup hayatı eğitimine ağırlık veren bir toplum yaratmamız gerekir. Bu yeteneği normal yetişmeleri sırasında geliştirmeyi beceremeyenler için, yeniden eğitilme (yani psikoterapi) tek çaredir."

Maslow (1954, s. 217) ideal ruh sağlığına sahip insanları incelediği zaman, bu kişilerin ortak karakteristiklerinden birinin toplumsal ilgi olduğunu saptamış bulunmaktadır ki, Adler'in ruh sağlığı konusunda ölçütü de budur. "Alfred Adlcr'in ortaya attığı bu deyim, kendini kabul ettiren bireylerin tüm insanlara yönelik duygularını anlatmak için elimizde bulunan en iyi deneyimdir. Bu kimselerin insanlara yönelik duyguları arasında, genellikle çok derin bir şekilde kendilerini onlarla özdeşleştirme, geniş bir anlayış, arasıra ortaya çıkan öfkelere, sabırısızlık ve tiksintilere karşın, bir sevgi bulunmaktadır...

Bu insanlar, insan nesline yardımcı olmak için samimi bir istek duyarlar. Sanki herkes bir tek ailenin bireyle-riymiş gibi."

Sidney M. Jourard (1963, s. 21) da görüşlerinde Maslov/a çok yaklaşmakta ve ruh sağlığı tanımına toplumsal ilgiyi de katmaktadır:    "(Ruhsal sağlığa sahip) birey

kendini bir dereceye kadar ihmal edebilmekte, enerji ve düşüncelerini güvenliğin, sevilir olmanın ve hayatta pozisyon kazanmanın ötesindeki, sosyal anlamı olan konu ve sorunlara çevirebilmektedir." Ayrıca Jourard'a göre, "Adler'in yazıları psikiatri ve eğitim alanlarında etkili olmuş, fakat her nedense Freud'un fikirleri kadar iyi tanınmamıştır. Sosyal duygu kavramı din ve ahlâk ilkelerinin en yüceleriyle aynı paralelde bulunmakta, daha çok patalojiye dönük olan psikanalidk yazılardan çok daha fazla düzeltici işleve sahip bulunmaktadır." (s.    8).

Adler'in kuramının ruh sağlığı açısından ele alınması, Hail ve Lindzey tarafından da ihmal edilmiş sayılmaz (1957, s. 125): "Adler ortaya hümanistik bir kişilik kuramı koymuştur. Bu kuram Freud'un insan kavramının antitezidir, insana yardımseverlik, hümani-terlik, işbirliği, yaratıcılık, özgünlük ve uyanıklık (farkında olmak) vermekle, Adler insana bir gurur, bir değer kazandırmıştır. Oysa 26

bu değerleri o zamana kadar psikanaliz büyük ölçüde yıkmakta, yoketmekteydi. Freud'u okuyanların pek çoğuna itici gelen o korkunç maddeci imajın yerine Adler daha tatmin edici, daha umut verici, daha iltifat dolu bir insan portresi sunmuş bulunmaktadır. Adler'in kişilik yapısı kavramı, insanı kendi kaderinin kurbanı değil, yapıcısı olabileceği yolundaki popüler fikre de uymaktadır."

Londra Times (1958) 'ın imzasız yorumcusu (kendisine daha önce de değinilmişti), aynı zamanda şunları da söylemektedir:    "Düzenli toplumun böyle iyimser bir bakış

açısından değerlendirilişi, kuşkusuz Adler'in yeni baştan dikkat çekmeye başlamasının nedenlerindendir. Gerek o, gerekse modern neo-Freud'cularımız, yalnız topluluğun sağaltıcı (terapötik) fonksiyonu konusunda değil, aynı zamanda toplumun daha iyiye gitmesini de ilgilendiren bir noktada görüş birliği içindedirler: Sinirce (Nevroz) uygarlığın cezası değil, uygarlık yokluğunun cazasıdır, demeye getiriyorlar.

ANTROPOLOJİ

Antropolog Ashley Montagu-bir süreden beri, Adler'in toplumsal ilgi kavramını çok tuttuğunu açıkça ifade etmektedir. Montagu (1955, s. 185) bu kavramı anne-çocuk ilişkisine uygulamakla, eğitime uygulamakta, insanınım yakınlarına uygulamaktadır. Bununla kendi esas görüşünü, yani "hayat sosyaldir, insan da sosyal olmak üzere doğmuştur, işbirliğine yatkındır - bir bütünün dayanışmalı parçasıdır" görüşünü desteklemektedir.

Sonradan ikinci bir antropolog, Ernest Becker (1962) de Ad-ler'e büyük önem vermiştir. Becker'e göre bireyin öz-saygı'yı geliştirmesi, bununla kendi aşağılık duygularını yenmesi, kendi gözünde kendi değerini kanıtlaması, insanoğlunun en özel niteliklerinden biridir ve aynı durum çok çeşitli kültürlerde tekrar tekrar ortaya çıkmaktadır.

Becker, Freud'un içgüdüler kuramını, sosyal bilimlerin gelişmesini geciktirmekle suçlamıştır. İçgüdüler, insanın içinde yatan gizli düşmanlıklar, birey-toplum düşmanlığı gibi görüşler, Becker'e göre, "Freud'un topluma deli gömleği giydirdiğinin" simgeleridir (s.    133). Bu durum tam yarım yüzyıl sürmüştür.

"Freud'un 27

psikolojik dürtü değişmezlerinin çeşitli dallardaki bilim adamları tarafından büsbütün çürüıülmesine ramak kalmıştır," demektedir. "Freud'un insan gelişmesi kuramından çıkardığı belli başlı değişmezlerin çoğu yanlıştır." (s.    162).

Bccker bundan sonra insanı şaşırtacak bir yargıya varmaktadır:    "Saldırganlık

kavramını pek erken lerkeden Adlcr'in çoktan beri savunduğu insan çabasının sembolik yapısı kavramını kabul etmezsek, sosyal bilim alanında hiçbir gerçek ilerleme kaydedeceğimiz de yoktur (s.    134)." Ve bundan sonra, giderek sayısı

artan itirazlara, kendi itirazını da eklemekle Adler'in bir süre için ihmal edilmiş ve unutulmuş olmasını suçlamaktadır:    "İnsan davranışının psikanalitik bir açıdan tartışılması sırasında Adler'in adını anma-maya olanak yoktur. Kendilerine neo-Freud'cu diyen birtakım kimselerin 'yepyeni' bir fikirmiş gibi, Adler tarafından yarım yüzyıl önce anlatılmış, açıklanmış fikirleri ortaya sermelerine izin vermeye de gerek yoktur. Freud, Adler'in kendisi için tehlike uluşturabi-lecek olağanüstü zekasına sırt çevirmekle bir emsal yaratmış, aynı tulum, iki ekolün resmen ayrılmasından sonra devam etmiş gitmiştir." (s. 200). ADLER 'Cİ EYLEMLER

Kuzey Amerika Adler Psikolojisi Derneği, aslında 1952 yılında Amerikan Adler Psikolojisi Derneği olarak kurulmuş olup, 1978 yılında ABD ve Kanada'da topladığı üye sayısı 1100'e varmış bulunmakta, bunların çoğu da psikoloji danışmanlığı yapan kimseler olmaktadır. Bu dernek Bireysel Ruhbilim Dergisi ve Bireysel Ruhbilimci adlı iki dergiyle bir de haberler mektubu türünde gazete yayınlamaktadır. Yılda ve altı ayda bir düzenlediği toplantıların dışında bölgesel toplantılar da tertiplemekte, çalışma gruplarına fı-nansörlük yapmaktadır. New York'da, Chicago'da Bowie (Mar-land) Eyalet Üniversitesi'nde Adler Eğitim Enstitüleri bulunmaktadır. Ayrıca pek çok sayıda yerel kuruluşlar, eğitim enstitüleri, aile eğitim merkezleri ve çalışma grupları da vardır. Dergiler yıllar boyunca yayınlanmış Adler'ci literatür için rehber görevi yapabilecek durumdadır.

Diğer ülkelerde, örneğin Avusturya, Danimarka, Fransa, ingiltere, Yunanistan, israil, İtalya, Hollanda, isviçre ve Batı Almanya'da Adler'ci gruplar, ABD'deki gruplarla biraraya gelerek, Uluslararası Bireysel Ruhbilim Demeği'ni oluşturmuş bulunmaktadırlar. Bu dernek de bir gazete yayınlamakta, her üç yılda bir psikoloji kongreleri düzenlemektedir. Ülke gruplarının içinde en kalabalık olanı Batı Almanya'dakidir. Alman Breysel Ruhbilim Demeği, 1964 yılında yeniden kurulmuş olup, 1978'de 950 üyeye sahip gözükmektedir. Dört bölgesel enstitüde eğitim sağlamakta ve 1976'dan bu yana Zeiischrifl fü İndividualpsychologie'y'ı yayınlamaktadır. Diğer dikkati çeken bir faaliyet de, 1968'den beri çalışmakta olan Adler Yaz Okulları (ICASSI) olmakladır. Bu kuruluş da her yaz değişik bir Avrupa ülkesinde veya israil'de iki haftalık bir seminer düzenlemekte, 300-400 öğrenciye danışmanlık eğilimi sağlamaktadır.

28

29

BÖLÜM I

GENEL KAVRAMLAR VE PRENSİPLER İL.

BİR

İNSANOĞLUNUN İLERLEYİŞİ (1937)

Alfred Adler'in ileri yıllarındaki raporlarının bir derlemesine iaşağıdaki parça ile başlamak, kanımızca çok uygun olacaktır. Yazı fAdler'in ölüm yılında yayınlanmış olup, konu olarak, hem kendisinin ömrü boyunca içtenlikle inandığı, hem de psikolojisinin temelini dayandırdığı bir konuyu seçmiştir: İlerleme fikrine iyimser yaklaşım.

Aşağıda Adler'in Bireysel Ruhbilim adlı yapılının özelini, altı varsayım şeklinde bulacaksınız, bunlar, bireyin organizmik bütünlüğü; bireyin öznelliğinin önemi, fenomenolojik dünya, bu dünya ile ilgili görüşleri; üniıer birdinamik (burada başarıya ulaşma çabası şeklinde başlıklandırıfmıştır); bireyin benzersizlik (ünik) niteliği (hayat tarzı kavramıyla formüle edilmiştir); bireyin yaratıcılığına atfedilen iradesi ve bir de, bireyin olumlu sosyal oryantasyonudur ki, bu sonuncusu da o bireyin sosyal ilgi potansiyeli olarak ifade edilmiştir.

Aşağıdaki rapor, Adler'in genel yaklaşımının tipik bir örneği sayılabilir, zira sosyal ilginin ilerlemesi ve artması tezini, sağduyuya hitap eden basil düşüncelerle desteklemektedir.    \

(Yay.)

İnsanoğlunun ilerlemesi mümkün mü, muhtemel mi, imkânsız mı, yoksa kesin mi sorunu, bugün herkesi her zamandan daha çok ilgilendirmektedir. Bununla birlikte, daha başlarken, ilerleme sözcüğünün tanımında bile anlaşmazlıklar vardır. Nedeni, herhalde in-33 sanların çoğu zaman genel bir yaklaşımın daha geniş faktörlerini gözden kaçırmaları, bilimsel sorunlar da dahil olmak üzere tüm sorunlara genellikle dar olan kendi kişisel açılarından bakmaları olmaktadır. Aynı durum, ilerleme kavramı için de geçerlidir.

Herkes tüm deneylerini ve sorunlarını kendi anlayışına göre değerlendirir. Bu anlayış çoğu zaman gizli bir varsayımdır ve bunu bireyin kendisi bilmemektedir. Bilim adamlarının bile, özellikle düşünürlerin, sosyologların ve psikologların bile bu ağa yakalanmaları hem gülünç, hem de aynı zamanda hazindir. Bireysel ruhbi-lim de, kendi varsayımlarına, kendi hayat anlayışına, kendi hayat tarzına sahip bulunduğundan, bu kurala istisna oluşturmaz. Tek farkı, bu durumun tamamen bilincinde olmasıdır.

BİREYSEL RUHBİLİMİN TEMEL VARSAYIMLARI

Bireysel Psikoloji, iç kuvvetler varsayımından, yani içgüdülerden, dürtülerden, bilinçdışıhk vb.'den kopmayı başaran ilk psikoloji ekolüdür ve bunları mantık dışı malzeme sayar. Kişiyi veya bir grubu anlamak ve değerlendirmek söz konusu olduğu zaman, bu kopmanın çok yararlı olduğu görülür. Olumlu açıdan, Bireysel Psikoloji aşağıdaki varsayımlarda bulunmaktadır.

Bir kere Bireysel Psikoloji, insan kişiliğinde bütünlük ve devamlılık bulunduğunu varsayar ki, buna karşı olan geçerli bir iddia da bulunamamaktadır. Bireysel Psikoloji, kendi sağlam ve mantıklı faaliyet alanını, her zaman tutarlı olan bireyin, sürekli değişmekte olan hayat sorunlarına karşı davranışında bulmaktadır. Bu davranışta esas rolü oynayan da, bireyin kendi hakkındaki ve içinde yaşayıp ilişki kurmak zorunda olduğu çevre hakkındaki fikri olmakladır. Bireysel Psikoloji ayrıca bireyin, sorunlarını çözebilmek için başarıya ulaşma çabası gösterdiğini varsayar. Bu çaba, hayatın yapısında vardır. Ama başarının ne olup ne olmadığı, nelerin başarı sayılıp nelerin sayılmayacağı, yine bireyin kendi düşüncesine bırakılmıştır.

Spesifik bir varyant seçme ölçütümüz, ister birey, ister grup

söz konusu olsun, her zaman insanoğlunun giderek artan gelişmesine ve refahına dönük yöndedir. Yani başka bir deyimle bu ölçüt, genel refah ve yukarı doğru gelişme amacına ulaşabilmek için gerekli toplumsal ilginin derecesi ve cinsidir. Bu varsayımın en ağırlıklı nedeni, kişinin ancak yeterli toplumsal ilgiyle çözebileceği birtakım sorunlarla karşılaşmakta olduğunu keşfetmemizdir. Kişide ilgi ya çocukluğundan vardır, ya da onu sonradan edinmiştir. Hayat sorunlarının tümü, üç başlık altında birleştirilebilir ki, bunlar da, dostluk sevgisi, iş ve cinsel sevgidir. Tüm insanlarda, hiç değilse bir dereceye kadar toplumsal ilgi bulunursa da, bu yetersizdir. Hatta hayvanlarda da bir dereceye kadar sosyal ilgi bulunabilir. Bu nedenle yaşam boyu gösterilen bu toplumsal ilginin germ hücrede var olduğunu, oradan geldiğini varsaymakta kendimizi haklı görüyoruz.

Ama orada bir gizligüç (potansiyel) olarak vardır, gerçek bir yetenek durumunda değildir.

Toplumsal ilgi, tüm gizli insan potansiyelleri gibi, bireyin lu-tarh hayal tarzına göre gelişecektir.

Hayat tarzı, çocukta, çocuğun yaratma gücünden, yani dünyayı nasıl gördüğü ve neyi başarı olarak değerlendirdiği noktasından doğar.

Bir psikolojinin bu pkilde lemellendirilmesi, gözlemcinin emin olabilmesini büyük ölçüde desteklemekledir. Bunun birinci nedeni, varsayımların açıkça belirülmesiyle, bunların bilinmesi, anlaşılması ve her zaman kontrol edilecek durumda olmasıdır. İkincisi, gözlemcinin bireyi veya grubu gözlemlerken yanlış sonuçlardan, yanılgı içinde değerlendirmelerden özellikle korunuyor olmasıdır. Çünkü gözlemci toplumsal ilgiyi, ifade taşıyan hareketlerin, şahsiyet belirtilerinin ve semptomların tümünde aramak zorundadır. Bu son avantajını, bireyin şahsiyetinde, düşünme, hissetme ve davranma konularında bütünlük ve tutarlılık bulunduğunu varsaymasına borçludur.

İLERLEME FİKRİ

Bu temel varsayımlarımızdan, insanoğlunun ilerlemesine ilişkin çok önemli bir sonuç ortaya çıkmaktadır.

34

35

İnsanoğlunun ilerlemesini, sosyal ilginin daha üst düzeylere doğru gelişmesi olarak tanımlayabiliriz. Kabul etmek gerekir ki, sosyal ilgi düzeyi halen oldukça düşüktür. Böyle oluşu, "Neden komşumu sevecek misim?", "Benden sonra tufan!" gibi sözlerle kendini belli etmektedir. Ama sosyal ilgi yine de sürekli olarak baskı yapmakta ve büyümektedir. Bu nedenle, durum şu anda ne kadar karanlık gözükürse gözüksün, uzun vadede bireyin ve grubun daha yüksek düzeylere doğru gelişiceği konusunda güvenceler vardır. Sosyal ilgi her an büyümektedir, insanlığın ilerlemesi de sosyal ilginin gelişmesinin bir fonksiyonudur ve dolayısıyla, insanoğlu var oldukça ilerlemeden kaçınılmayacaktır.

ÜÇ MUHTEMEL DÜŞÜNCE

Aşağıda, evrimin sosyal ilginin başarısına yol açacağı konusundaki üç kısa öneri tartışılacaktır. İşte bu görüşler, Bireysel Psi-koloji'ye şen ve iyimser bir bilim niteliği kazandırmaktadır (i).

1.    Birinci düşünce, bir fıkrayı andırmaktadır. Bir zamanlar bunu bir

Amcrikalı'nın makalesinde okudum. Gerçi yazarın adı, ne yazık ki, aklımda kalmadı ama, konu beni büyük ölçüde etkiledi(2). Gençliğini sefalet ve fakirlik içinde geçirmiş bir mültimilyoner, kendi soyundan gelecekleri aynı tehlikeden korumak istemektedir. Bir avukatla konuşur, ona servetinin ne kadar olduğunu açıkladıktan sonra, soyundan gelecekleri onuncu kuşağa kadar korumak niyetinde olduğunu anlatır. Avukat kalemi eline alır, hesap yapmaya başlar. Bitirdiği zaman müşteriye döner ve şöyle konuşur:    "Servetiniz öylesine bol ki, onuncu

kuşağa kadarki ahvadınızı korumaya rahatlıkla yetecektir. Ama bunu yaparken, koruduğunuz çocukların, sizin kuşağınızdaki bin kişiye daha, size oldukları kadar yakın akraba olacaklarını biliyor musunuz?"

Bu noktadan hareket eder, gözlemimizi on yerine yüz ya da daha çok kuşağı içerecek şekilde genişletirsek, insanların katkıda bu-

(1)    "Şen bilim" deyimi herhalde Nietzche'nin aynı adh kitabından alınmadır.

(2)    Sösü edilen yazar, Henri Stillwell Edwards (1855-1938) adlı Amerikalı romancı ve dergi yazandır.

36

lunduğu her şeyin, sırf kendi ailelerini düşünerek yaptıkları şeyler de dahil olmak üzere, hep insanoğlunun toplam çıkarlarına dönük olmaktan kurtulamayacağını görürüz. Bu "eşitleyici süreç" belki zaman zaman, yararlı katkıların azlığı nedeniyle yavaşlayabilirse de, asla durdurulamaz.

2.    Yakında çıkacak olan Der Sinn des Lebens adh kitabımdan alınmış olan ikinci

bir düşünce, birincisini tamamlamaktadır. Bir soru soruyorum:    "Bu dünyaya

geldiğimizde ne buluruz?" Cevabı da şöyle olmalıdır. Alalarımızın yaratıp bıraktığı tüm yararlı katkıları buluruz. İnsanları bedensel ve zihinsel gelişmeleri içinde buluruz. Sosyal kuruluşları, sanalı, bilimi, uzun ömürlü gelenekleri, sosyal ilişkileri, değerleri eğitimi, vb. buluruz. Bunların hepsini alır, üzerine ilerlemeleri, gelişmeleri, değişmeleri katarız ve bunları daha dayanıklı hale getiririz. Atalarımızdan bize kalan budur. Bunlar bizim yönetimimize bırakılmıştır. İşte vücutları düştükten sonra ruhlarını ölümsüzlüğe kavuşturan da, onların bu katkılarıdır.

Peki hiçbir katkıda bulunmayanların, ya da gelişme sürecine engel olmuş olanların dünyasal yaşamı ne olmuştur o halde? Cevabı ortada: Kaybolmuştur. Onların hayatından hiçbir iz bulunmaz. Bu durum, gelecek kuşakların yaşamına hiçbir olumlu katkıda bulunmayanlara yönelmiş, ihlâl edilmez bir yasaya benzemiyor mu? Onların dünyadaki izleri bir daMfbulunmamak üzere silinip gitmiştir.

Karşı gelinmesi pek zor olan bu düşünce biçimi, benim birey hayatı ve grup hayatı bir ödünleme (telâfi) sürecidir yolundaki bulgularımla da yakından ilgilidir. Bu süreç, hissedilen veya hayal edilen aşağılık duygularını fiziksel ve psikolojik şekilde yenme gi-rişimindedir. Telâfi çabasının bir amacı, insan kültürünün durmadan büyümesini, çeşitli kuşakların katkılarını toplayıp daha sonraki kuşaklara ulaştırmasını sağlamaktır.

İnsanoğlunun yaşamında hazır bulunan sosyal ilginin kuvveti, insan tabiatını saptayan bir nitelik olmasının yanı sıra, yokluğu yalnızca zayıf kafalılarda görülen, çocukla birlikte dünyaya gelip çocuğun yaratıcılığı kanalıyla verimli olan bir kuvvettir. Şimdilik lüm insanlığın zorluklarını çözebilecek kadar güçlü değildir ama, yine de şu anda var olan sosyal ilgi bile öylesine güçlüdür ki, bi-

37

reyler de, gruplar da ona uymak zorundadırlar, insan yargısı ancak, sözü edilen bir hareketin, sonunda insanoğlunun genel refahına katkıda bulunup bulunmayacağını düşünmekten başka bir şey yapamaz. Siyasal girişimler, bilim ve teknolojideki ilerlemelerin kullanılması, yasalar ve sosyal normlar hep bu değerlendirmenin kapsamı içindedir. Ama yine de, toplumun iyiliğine yönelik olduğu iddia edilen girişimlerin uzun vadede güçlü kalabilmesi, ancak bu iddiaları kanıtlanırsa mümkün olabilir.

3. Üçüncü düşüncenin dayanağı çok daha ciddidir ama, o da aynı sonucu, yani ilerlemenin insanoğluna zorlandığı sonucuna varmaktadır. Buna göre birey hayatının sonu, insanlığın ilerlemesi içinde erimekte, onunla birleşmektedir. Gerçi kuruyan ve kurumakta olan hayat bizi acı şekilde etkilemektedir ama, bu hayatın bir kuşak sonra yeniden gençleşeceğini ve önceki kuşakların katkılarıyla zenginleşeceğini bildiğimizden, yeni katkıların ve gelişmelerin ycralacağını da biliriz. Gençleşme yeni yeni sorunlar doğurmakta, sonra da onları çözmektedir.

Bu konuda hiçbir kuşak olgunlaşmış değildir, çünkü sorunlar daha önce ortaya çıkmış sorunlar değildir. Çocuğun ve yetişkinin yaratıcı güçleri durmadan yeni gerilimler tarafından sınanır, yeni çözümler bulunur ve işe yaramayan eski çözümler fırlatılıp atılır.

Her yeni kuşak, çevrenin getirdiği eski ve yeni görevleri üstlenmek, kendi dengesini fiziksel ve psikolojik olarak sağlamak, duyularını ve anlayışını daha geliştirmek zorundadır. Bu dengenin sağlanması ancak, bireyin enerjileri mantıklı bir dünya görüşüyle desteklendiği ve çevre sorunlarının çözümüne biraz daha yaklaşmayı başardığı zaman mümkündür.

İnsanla mekânın ilişkisi içinde, insanoğlunun yıkılmasına kadar geçecek süre boyunca, ilerleme her zaman yönetici durumda olacaktır. Çevre insanı yoğurur ama, insan da çevreyi yoğurur (Pestalozzi). Duyularımızın ve önemli konuları anlama yeteneğimizin sınırlı olması yüzünden, son sözü ussal (rasyonel) bilim söyleyecektir. Şu an için, ortaya çıkıp önemli bir söz söyleyebilen, yalnızca Bireysel Psikoloji olmuştur ve söylediği şeyin ağırlık merkezini de sosyal ilgi oluşturmaktadır.

38 İKİ

ÜSTÜNLÜK HEVESİNİN VE TOPLUMSAL İLGİNİN KAYNAĞI ÜZERİNE

(1933)

Bireysel Psikoloji, organik bir kuram olarak birleştirici, kendine özgü bir güdüleme (motivasyon) kuramı gerektirmektedir. Bu da, ya bir ana motifi içerir, ya da hayat kuvveti denilen gücü dinamik ilke olarak kabullenmek gereğini doğurur. Adler esas olarak ikinci yolu seçmiştir. Zaman zaman bir ana motif seçse bile, bu yine de hayat kuvvetinin bir insanda aldığı şekli tarif edecek bir kelime olmaktan öteye gitmez. Adler'in hayal kuvveti kavramı temel veri olarak kalmıştır. Oysa insan ana motiflerine verdiği isimler, çeşitli dönemlerde, belli bir çerçeve içinde olsa dahi, değişiklikler gösterir. Bundan önceki raporduA-yani 1937 yılında yazdığı yazıda) başarı peşinde koşmaktan söz etmektedir. Aşağıda okuyacağınız 1933 tarihli raporunda ise kusursuzluk peşinde koşmak, üstünlük peşinde koşmak, yenmek, yükselme hevesinde olmak, daha iyi uyum sağlama çabasında olmak, hayata ait nitelikler olarak geçmektedir.

Kuram olarak Bireysel Psikoloji, kişiyle toplum arasında işbirliğine yönelik uyumu da şart koşmakta, doğabilecek çatışmayı yanlış bir durum olarak nitelemektedir. Bu uyum, kişide var olan sosyal ilgi temeline dayalıdır ve bilinçli olarak geliştirilmelidir. Sosyal ilgi ikinci bir dinamik güç değildir ama, üstünlük hevesine yön vermektedir. Diğer geliştirilmiş potansiyellerin de çabalara yön verdiği gibi. Yönlendirici bir etken olarak sosyal ilgi aynı zamanda normatif bir ideal haline de gelmektedir.

(Yay.)

39

Kusursuzluk peşinde koşma ve sosyal ilginin kökleri konusu üzerinde tartışmak, günümüze çok uygun gibi geliyor. Oysa bu konular Bireysel Psikoloji için çoktan beri ele alınmış eski konulardır. Hattâ daha ileri gidip, Bireysel Psikoloji'nin tüm değeri ve önemi bu iki soruda ve onların cevaplarında bulunmaktadır diyebilirim.

Daha önceki çalışmalarımızda da bu iki soru hiçbir zaman ihmal edilmiş değildir ama, herhalde siz de benim gibi bu sorulan bir kere de ana hatlarıyla ele almanın gereğini hissediyorsunuzdur. Böylelikle zaman zaman yakınlarımızda ve dostlarımızda, daha sık olarak da hasımlarımızda gördüğümüz karışıklıktan, belirsizlikten ve muğlaklıktan kurtulmuş oluruz. Kusursuzluk peşinde koşmanın anlamı bence bizim kendi meslek çevremiz dışında pek de iyi bilinmemektedir. Bugüne kadar biriken bilgilere bir takım eklemeler yapmak zorunluluğunu duyuyorum. Bu bilgiler bir anda anlaşılacak şeyler değildir. Gözüken bir fenomenin ve gerçeklerin analiziyle de ortaya çıkmaz. Yepyeni bir şeyin asla analiz sonucu yara-tılamaması gibi. Bu durumda elimizde bir bütün değil, yalnızca parçalar bulunmaktadır. Bireysel Psikoloji uzmanı için bütün, her zaman parçalardan daha fazla şey ifade eder. Beri yandan, insan yalnızca parçalan biraraya getirecek olsa, sentezle de asla yepyeni bir şey yaratamaz.

KUSURSUZLUK ÇABASI

Varılan noktadan daha ileri gitmek istiyorsak, düşüncelerimize nereden başlamamız gerekir? Kusursuzluk çabasını, ya da bazı hallerde karşılaştığımız şekliyle üstünlük çabasını, daha az bilgi sahibi yazarların yakıştırdığı gibi Kudret çabasını pek az sayıda kimseler öteden beri tanımaktadırlar. Ama bu konudaki bilgileri, başkalarına yansıtacak kadar kapsamlı olmadığı gibi, bu çabanın kişiliğin tüm yapısı üzerindeki temel önemi de aydınlatamamakta-dır. Bu kusursuzluk çabasının her bireyde bulunduğunu ortaya atmak, ancak Bireysel Psikoloji dalına nasip olmuştur. Nietzche'nin o atak girişimindeki gibi, insana önce bir süpermen olarak gelişme isteğini aşılamak şart değildir. Bireysel Psikoloji bize her insanda ! l

kusursuzluk çabasının ve yukarı doğru yükselme çabasının var olduğunu göstermektedir. Bu kitabı okurken satırlar arasında gizli anlamlan da görmeye alışkın bir okuyucu, kusursuzluk çabasının önemini her an bilerek konuştuğumuzu anlayacaktır. Herhangi bir hastalık olgusunun ele alınışında, her seferinde bu çabanın kişisel bir yöne dönük olduğunu ortaya çıkarmışızdır.

Yine bir soru vardır ki, bu problemin her ortaya çıkışında ses-lendirilmektcdir. Hem dostlar, hem hasımlar dile getirmektedir bu soruyu. Ve herhalde bu soru bizim çevremizde bile henüz yeterince açık bir cevaba kavuşturulamamıştır. Bugün ben bu soruyu çözüme biraz daha yaklaştırmaya çalışacağım, çünkü bu noktaya açıklık getirmenin çok yararlı olacağına her zaman inanmışımdır.

EVRİM KURAMIN BJR KISMI

Bu nedenle her şeyden önce kusursuzluk çabasının doğuştan var olduğunu vurgulamak isterim. Ama somut bir şekilde var değildir, çünkü çeşitli bireylerde bunun binlerce ayrı türüne rastlana-bilmektedir. Bu hayalın devamında herşeyi tamamlamaya yeterli doğuştan bir azim duygusu değildir ve yalnızca kendini ortaya koymak gereksinimindedir. Bir çaba, bir iti, bir gelişme, bir bireydir o. Olmasa, insan hayatın nşprfduğunu bile anlamaktan aciz kalır.

Bilim adamları, özellikle de biyolojiyle uğraşan bilim adamları, vücuttaki bu evrim ilkesini her zaman vurgulamışlardır. Hele Darwin, Lamarck ve diğerlerinden bu yana-, evrim kuramını da öğrenmek ve incelemek usulden sayılmaya başlamıştır. Buradan bir adım daha ileriye geçer de, dahî araştırıcıların esas demek istediği şeyi daha büyük bir kuvvetle vurgulamak istersek, YAŞAMAK DEMEK, GELİŞMEK DEMEKTİR dememiz gerekecektir.

İnsan zihni tüm akımları bir şekle sokmaya alışkındır. Çünkü o harekete değil, donmuş durumdaki harekete bakar. Yani şekil haline gelmiş hareketi ister.

Bununla birlikte, şekil olarak anladığımız şeyi de eritip hareket haline getirmek için her zaman uğraşmakta-yızdır. Bu nedenle, gerek çağımızın tek bir bireyi için, gerekse genel olarak canlıların tümü için, yaşamak demek, ilerlemek demek-

40

41

tir diyebiliriz. Komple bir insanın ovüler hücreden oluştuğunu herkes bilir. Ama aynı ovüler hücrenin içinde, ilerlemek ve gelişmek için gerekli temellerin de var olduğunu kesinlikle anlamak şarttır.

Dünya yüzünde hayatın nasıl başladığı kesinlikten uzak bir konudur. Belki de bunun kesin cevabını hiçbir zaman bulamayabiliriz. Hareketsiz cisimlerde de hayatın var olduğunu bile varsayabilir, Smuts (')'un izinden gidebiliriz. Modern bilim, elektronların proton çevresinde hareket ettiğini ortaya koyduktan sonra, böyle bir görüş de pekâlâ mümkün sayılmaya başlanmıştır. Bu kuram zamanla güç kazanır mı bilemeyiz ama, bizim hayat bir ilerlemedir kuramımızın artık kuşku götürmediğinden emin olabiliriz. Bunu kabul ederken, hareketin varlığı da kabul edilmiş olmaktadır. Beka yönünde hareket, üreme yönünde hareket, çevremizdeki dünya ile ilişkiler, yokolmamak için zafere dönük temaslar. Biz kendi yolumuza, gelişmenin bu patikasından sapmak zorundayız. Hayatın hangi yönde hareket ettiğini anlamak istiyorsak, dış dünyanın taleplerine sürekli aktif uyum noktasından yola çıkmak zorundayız.

Burada birincil (primer) bir konuyla yüz yüze olduğumuzu, hayalın ta başlangıçtan beri parçası olan bir şeyle yüz yüze olduğumuzu hatırdan çıkarmamamız gerekir. Sorun her zaman bir yenme sorunudur. Bireyin var olması, insan neslinin var olması, bireyle çevresi arasında daha uyumlu ilişkilerin sağlanması sorunudur. Bu daha iyi uyum sağlama hareketi hiçbir zaman son bulamaz. İşte üstünlük çabasının temeli de bu noktada yatmaktadır.

Herhalde bu noktaya kadar söylediklerimin pek çoğu size tanıdık gelmektedir. Bunları başkalarının da bildiği bir gerçektir. Bireysel Psikoloji'nin katkısı, arada bir ilişki kurmak ve hayat dediğimiz bu kuvvetin nasıl bir şekil aldığını, her bireyi nasıl ele geçirdiğini ve nasıl sürekli olabildiğini ortaya sermek olmuştur. Bizler evrim ırmağının ortasında ilerlemekteyiz ama, dünyanın dönmekte olduğunu nasıl farkedemiyorsak, bunu da farkedemeyiz. Birey hayatının da küçük bir parçasını oluşturduğu kozmik ilişkide, dış dünyaya zaferle uyum yapmak bir ön koşul olmaktadır. Üstünlük çabasının hayatın başlangıcında var olduğundan kuşku bile

(1) Smuts, J.C. Holizm ve Evrim, New York: MacMillan, 1926.

42

duysak, milyarlarca yılın tecrübesi bugün artık kusursuzluk çabasının her insanda doğuştan var olan bir elken olduğunu önümüze koymuş bulunmaktadır. KUSURSUZLUĞUN ÇEŞİTLİ ŞEKİLLERDE ANLAŞILMASI

Bu düşünce bize başka bir şeyi daha gösterebilir. Kusursuzluğa giden tek doğru yolun ne olduğunu hiçbirimiz bilemeyiz. İnsanoğlu zaman zaman insanlığın ilerlemesi amacını hayalinde canlandırmaya çalışmıştır. Bugüne kadar edinilmiş imajlardan en iyisi, Tanrı kavramı olmaktadır (Jalın ve Adler). Tanrı kavramının kusursuzluğa doğru olan bu hareketi de amaç olarak içerdiğine kuşku yoktur.

Somut bir kusursuzluk amacı olarak da insanoğlunun kusursuzluğa ulaşma yolundaki karanlık özlemlerine bir karşılık oluşturmaktadır. Bana kalırsa elbette ki her insan Tanrı'yi başka türlü düşünür. Bu nedenle daha başlangıçtan kusursuzluk ilkesine ters düşen Tanrı imajları da vardır. Ama Tanrı'nın en saf formülas-yonu söz konusu olduğu zaman, işte kusursuzluk amacının somut formülasyonuna burada ulaşılmıştır, diyebiliriz.

Kuşkusuz insanlar arasında bir kusursuzluk amacını değişik şekillerde hayal etme girişimleri de pek çoktur. Her zaman başarısızlıklara, hastalanan, sinirce (nevroza), çıldınya (psikoza) uğrayan insanlara, suç işleyenlere, alkolik olanlara eğilmek zorunda kalan biz doktor milleti, bu üstünlük amacını onlarda da görmüşüzdür ama, başka yöne dönük olarak görmüşüzdür. Örneğin birisi çıkıp da bu amacı, başkalarına tahakküm etmek isteğiyle somutlaştırmak isterse, bu tür bir kusursuzluk amacı bize bireyi ve grubu güdebilecek bir amaç gibi gözükmez. Bunun nedeni, herkesin bu tür bir kusursuzluk amacını kendine iş edinmek istemeyeceği düşüncesine dayanır. İsterse, o zaman evrim ilkesine ters düşecek, gerçeği ihlâl edecek, gerçeğe karşı kendini heyecanla savunmak zorunda kalacaktır. Kusursuzluk amacı olarak başkalarına yaslanmayı, onlara yüklenmeyi seçen insanları gördüğümüz zaman, bu da bize mantık dışı gözükmektedir. Birisi kalkıp da kendine kusursuzluk amacı olarak, hayatın sırlarının çözülmemiş durumda bırakılmasını seçerse ve bunu da çözmeye uğraşırken, düşeceği başarısızlıkların kendi

43 il

kusursuzluk amacını köstekleyeceği düşüncesiyle yaparsa, bu amaç da bize uygunsuz gelmektedir. Oysa bu amaç birçoklarına göre belki de kabul edilebilir bir amaç sayılabilir.

Şimdi bu düşünceyi biraz geliştirerek bir soru soralım: Kendilerine yanlış bir kusursuzluk amacı seçmiş olan, aktif uyumları başarıya ulaşmamış olan, yolu yanlış seçtikleri için ilerleme yoluna dönememiş olan yaratıklara ne olmuştur? İşte burada, nesli tükenmiş, izi kalmamış olan türlerin, ırkların, familyaların ve binlerce bireyin yokolmuş olması bizlere, bir tür kusursuzluk için hiç değilse yarı yarıya doğru bir seçme yapmanın ne kadar önemli olduğunu da gösterir. Bugün artık bireyler, kusursuzluk amacının kendi tüm kişiliklerine yon verdiğini anlamaktadırlar. Hem kişiliğin, hem ifade taşıyan davranışların, hem anlayış ve kavrayışının, hem düşünmesinin, hem hissetmesinin, hem de dünya görüşünün buna göre şekillendiğini artık bilmektedir birey. İşle Bireysel Psikologlar için de, doğru yoldan sapma açısı fazlaca olan bir amacın bireyi mahva değilse bile zararlara sürüklediği, açık seçik ortadadır. Durum böyle olunca, seçilecek yönün hangisi olduğunu bilme şansı önem kazanmaktadır. Çünkü ne de olsa hepimiz evrim ırmağının ortasındayız ve o doğrultuda hareket etmeye de zorunluyuz. Bireysel Psikoloji bu noktada da büyük katkılar getirmiştir. Binlerce deneyin sonunda, ideal kusursuzluğa giden yolu, toplumsal ilgi normları sayesinde bir dereceye kadar anlayabilecek bir görüş elde etmeyi başarmıştır. TOPLUMSAL İLGİ

Bireysel Psikoloji literatüründe de, toplumsal ilgi konusunda bazı dalgalanmalar görmüşsünüzdür. Bu konuyu esas bu nedenle tartışmak istiyorum. Kendi çevremizdeki acemiler arasında da ortaya çıkan o düşüncesiz olguya, yani toplum dediğimiz şeyi sırf kendi günümüzün özel çevresi ya da girilmesi gereken daha büyük çevre olarak görme halâsına fazla vakit ayırmak niyetinde değilim. Toplumsal ilginin anlamı bundan çok daha derindir. Esas olarak, bütünle birmiş gibi hissetmek demektir. Sonsuzluğa kadar süreceği 'düşünülen bir toplum biçimi için çaba göstermek demektir. Tıpkı

44

insanlığın kusursuzluğa eriştiği günde var olacak toplum gibi. Toplum asla herhangi bir belli zamandaki bir toplum olmadığı gibi, siyasal veya dinsel bir şekil de değildir. Kusursuzluğa en uygun amaç, lütn insanlığı içeren ideal bi toplum, yani evrimin sonuçlandığı noktadaki toplum olmalıdır.

NORMATİF İDEAL

Tabii insan o zaman da, bunu nasıl bilebilirim? diye soracaktır. Elbette ki, bugünkü tecrübelerle bilinemez. Bireysel Psikoloji'de bir nebze metafizik bulunduğunu savunanlara hak vermemek elde değil. Bunun böyle oluşunu kimi övmekte, kimi eleştirmektedir. Ne yazık ki, birçoklarının metafizik kavramı yanlıştır. Bunlar insanoğlunun yaşamında, bir bakışta anlayamadıkları ne var ne yoksa, hepsini bir çırpıda fırlatıp atmak istemektedirler. Ama böyle yapmak, ilerleme olanaklarını köstekleyebileceği gibi, her yeni fikri de önleyecektir. Yeni fikirlerin hepsi, bugünkü tecrübelerin çok, çok daha ilerisinde yatmaktadır. Bugünkü tecrübeler hiçbir zaman ortaya bir yenilik getirmez. Bunu anoak sentez fikriyle yapmak mümkündür. Buna isler düşünme deyin, ister transandantalizm deyin, metafizik alanına girmeden çalışabilecek bir bilim dalı yoktur. Ben metafizikten korkmak için lArjir neden görmüyorum. İnsan yaşamına ve onun gelişmesine çok büyük katkıları olmuştur. Bizlere salt gerçeği bilme avantajı verilmiş değildir. Bu nedenle kendimiz için geleceği ilgilendiren ve hareketlerimizin sonuçlarını açıklayan kuramlar kurmamız zorunlu olmaktadır. Bizler toplumsal ilgi ve sosyal duygu fikrini, insanoğlunun nihaî şekli olarak düşünür, tüm hayat sorunlarının, dış dünya ile olan tüm ilişkilerin çözümlenmiş olduğunu hayal ettiğimiz bir durum olarak canlandırırız. Bu normatif bir idealdir. Yön veren bir amaçtır. Bu tür kusursuzluk amacı, ideal toplum amacını da kapsamına almaktadır, çünkü hayatta değerli bulduğumuz her şey, var olan ve kalacak olan her şey, her zaman için bu sosyal duygunun ürünüdür. Başka bir vesile ile söylemiş olduğum bir sözü burada tekrar etmek istiyorum. Yeni doğan bir bebek, ancak daha öncekilerin hayata kattıkları şeyleri hazır bulur. Hayata, refaha ve güvenliğe.

45

Dünyaya geldiğimizde bulduklarımız, bizden öncekilerin hazırladıklarıdır. İşte bu nokta bile, bize hayatın nasıl gelişeceği yolunda bir fikir vermeye yeter: Daha zengin katkılar düzeyine yaklaşacağız. Daha fazla işbirliği yapabilme yeteneği kazanacağız. Her birey kendini bir bütünün parçası olarak görmeyi daha kolay bulacak. İşte bugünkü toplum hareketlerimizin tümü bu düzeyin deneyleridir. Bunların içinden yalnızca ideal toplum yönünde bulunanlar kalıcı olacaktır.

Hüküm vermek istemeyiz. Ancak bir tek şey söyleyebiliriz: Bir bireyin harekeli veya bir kalabalığın hareketi ancak ebediyet için değerler yaratıyorsa bizim gözümüzde değerli sayılır. İnsanlığın ilerlemesine dönükse değerli sayılır.

Belki şu soruyu tekrar sorarsam, daha iyi anlaşılmasına vesile olabilir: Hiçbir katkıda bulunmamış insanlara ne olmuştur? Onlar yokolmuşlardır. Soyları tükenmiştir. İşle burada da evrim kuvvetinin, fiziksel ve zihinsel olarak daha yüksek düzeylere gelme ilişinin kendine uymayan ve katkıda bulunmayan her şeyi nasıl söndürdüğü ve yokettiği görülmektedir.

İnsana sanki, gelişmenin belli bir kanunu varmış da, bu kanun, karşı çıkanlara, "Defolun, siz neyin değerli olduğunu anlamıyorsunuz!" diye scslcniyormuş gibi geliyor. Zaman gösteriyor bunu. Toplumun iyiliği için birşeyler yapmış, katkıda bulunmuş olanların ölmezliğini gösteriyor. Elbette ki, elimizde sihirli bir anahtar olduğunu, bununla her olayın içine nüfuz edip, hangisinin ebediyen kalıcı olacağını, hangisinin yıkılıp gideceğini bildiğimizi iddia ediyor değiliz. Elbette ki, yanılgı mümkündür. Kararı veren ancak çok dakik ve çok objektif bir inceleme olabilir. Genellikle de bu karar yalnızca olayların akışı sonucunda ortaya çıkar. Fakat kusursuzluk çabasına katkıda bulunmayan şeylerden kaçınmak bile çok önemli bir adım sayılabilir.

SOSYAL İÇERİK

Bu konuda uzun uzun konuşabilir, tüm fonksiyonlarımızın nasıl insan toplumunu rahatsız etmemeye, bireyi topluma bağlamaya yönelik olduğunu anlatabilirim. Geleni kabul etmeyi öğrenme, reti-

46

na üzerine düşeni velûd hale getirme. Bu yalnızca fizyolojik bir süreç değildir. Kişiyi bir bütünün parçası olarak gösterir. Alan ve veren bir varlık. Görerek, işiterek, konuşarak kendimizi başkalarına bağlamaktayız. Böylece tüm organlarımızın fonksiyonları, ancak sosyal çıkarlara zarar vermiyorsa doğru şekilde gelişmiş demektir.

İnsanî değerlerden söz eder, bu sözle kişinin bu oyuna katılmış olduğunu belirtmek isteriz. Kusurlardan söz etlikçe kişinin işbirliğini tedirgin ettiğini anlatmış oluruz. Buna ek olarak, bir başarısızlığa işaret eden her şeyin de gerçekten başarısızlık olduğunu, çünkü toplumun ilerlemesini kösteklediğini de söyleyebilirim. Burada söz konusu olan problemli çocuklar da olsa, nörolikler de olsa, suçlular da olsa, intihar olayları da olsa, durum değişmez. Hepsinin ortak noktası, katkının yokluğudur.

İnsanlığın tüm tarihi boyunca, tek başına olan hiçbir insana rastlayamazsınız. İnsanlığın ilerlemesini mümkün kılan tek şey, insanların bir toplum olması ve kendileri kusursuzluk çabası gösterirken, kusursuz bir toplum olma çabası da göstermiş olmalarıdır. Bir insanın bütün hareketleri, bütün fonksiyonları, evrim ırmağı içinde ideal toplum çizgisini karakterime etliği yönü bulup bulmadığını ifade eder. Bunun nedeni, insana ideal loplum fikrinin yol göstermesidir. Bundan kurtuluş yoktur. İnsan bu yüzden eleştirilir, cezalandırılır, övülür, ilerler, böylelikle de her insan sapmalardan sorumlu olmakla kalmayıp, bunun acısını da çekmek zorunda kalır. Bu katı bir kanundur. Hemen hemen zalim bir kanundur.

Kendi içlerindeki sosyal duyguyu geliştirmiş olanlar, yanlış yolda karşılaştıkları güçlükleri kolaylaştırmaya, onların dertlerine çare bulmaya çalışırlar. Bunu yaparken, o insanın, yalnızca Bireysel Psikoloji'nin açıklayabileceği nedenlerle yolunu saptırdığını bilirmiş gibi hareket ederler. Eğer kişi yolunu nasıl saptırdığını, evrim çizgisinden nasıl ayrıldığını farkediyorsa, hemen o saptığı yolu değiştirmeli, genel insanlığa yeniden katılmalıdır.

DOĞUŞTAN VAR OLAN SUBSTRATUM

Son olarak çok yararlı bulduğum ve düşünmenizi istediğim bir fikre değineceğim. Eğer ileri sürdüğüm düşüncelere katılıyorsanız,

47

şu soruyu sormanız gerekir: Toplumsal ilgi doğuştan mıdır, yoksa insana getirilip verilmesi mi gerekir? Tabii ki, doğuştan vardır. Kusursuzluk çabası gibi. Ama bunun geliştirilmesi gerekir ve geliştirilmesi de ancak çocuk hayata başladıktan ve biraz yol aldıktan sonra olabilir.

Tıpkı ona bağlı olan karakter belirtileri gibi, toplumsal ilgi de yalnızca sosyal durumlarda ortaya çıkar. Sosyal durum denilince de elbette ki, çocuğun sosyal durumu nasıl anladığı söz konusudur. Bu karışık deyimi nasıl yorumladığı ve ne karara vardığı, çocuğun yaratıcı gücüne bağlıdır ama, o güç de çevrenin, eğitimin ve vücudunu deneyiş ve değerlendiriş biçiminin etkisinde kalmaktadır (2). İnsanoğlunun şu andaki psikolojik, halta belki de fiziksel gelişme düzeyinde, doğuştan var olan sosyal ilgi substratum'unun pek küçük olduğunu, yeterince güçlü olmadığını, etki yapacak kadar veya-sosyal anlayış olmaksızın gelişmeye başlayacak kadar sağlam olmadığını kabul etmek zorundayız. Bunun böyle olması, kendi kendine başarıya ulaşan yetenek ve fonksiyonlara benzemez. Örneğin soluk alıp verme gibi fonksiyonlara. Sosyal ilgi söz konusu olduğunda, bu düzeyden pek uzakta bulunmaktayız. Onu henüz soluma kadar geliştirmiş değiliz. Fakat yine de sosyal ilginin nihaî kusursuzluk amacı yolunda o kadar kuvvetle gelişmesini bekliyoruz ki, gelecekte insanoğlunun ona tıpkı soluma yeteneği gibi sahip olmasını, onu tıpkı soluma yeteneği gibi kullanabilmesini umuyoruz SONUÇ

Şu andaki kritik durumda ne yapmamız gerektiği otomatik olarak ortaya çıkmaktadır. Kuşkusuz bu düşünceler bize, yalnızca bir insanın değerlendirilmesi veya bir çocuğun eğitilmesi açısından değil, yolunu saptırmış birinin tekrar doğru yola çevrilmesi açısından da sağlam bir temel vermektedir. Ama bu da yalnızca açıkla-

(2) "Vücudunu deneyiş ve değerlendiriş biçimi" derken Adler'in esas demek istediği şudur:

Çocuk gerçi fiziğinden direkt olarak etkilenmezse de. öznel olarak vücudunu denemekte ve onu değerlendirmektedir. Çok güzel bir kız, erkek çocukların, kendi istediği gibi aklına değil, güzelliğine ilgi gösterdiklerini hissederse, güzelliğini olumsuz olarak değerlendirecektir.

48

malarla, anlatmalarla başarılı olmaktadır. Üzerinde bol bol konuşmamız gerekir. Çünkü her çocuk ve yetişkin, yolun nereye doğru gittiğini tam anlayamamaktadır. Üzerinde konuşmak bu nedenle gereklidir. Konuşa konuşa, belki binlerce yıl sonra, artık konuşmak gerekli olmayabilir. Bugün doğru soluk alıp verme üzerinde konuşmak nasıl gereksiz hale gelmişse, tıpkı öyle.

Toplumsal ilgi hakkında konuşmak, onun insanlığın evriminin bir parçası olduğunu, insan yaşamının da bir parçası olduğunu, buna paralel olarak, anlayışı onun doğurduğunu tekrarlamak, Bireysel Psikoloji'nin üstlenmiş olduğu bir görevidir. Zaten Bireysel Psi-koloji'nin en temel önemini de bu oluşturmaktadır. Bu bilim dalı bu yüzden yaşamaya lâyıktır ve bu yüzden güçlüdür. Günümüzde herkes toplumdan ve toplum duygusundan söz edip durmaktadır. Bunu ilk yapan biz değiliz. Ama sosyal duyguların temel yapısını kuvvetle vurgulayanlardan ilki biziz.

Toplum kavramı ve toplum duygusu kavramı sömürülmeye elverişli kavramlardır. Ama konuyu tamamiyle anlayan insan, toplum ve toplum duygusunun yapısı içinde evrim faktörünün de yatmakta olduğunu ve bu faktörün .kendi yönünü engellemeye çalışan her şeyi yıkıp yoketmek niyetinde olduğunu bilmektedir. Kişi ya toplum kavramını sömürmekten vazgeçerek kendini kurtaracak, ya da başkalarının aynı kavraprkullanarak kendisini sömürmesine razı olacaktır.

İşte bu, Bireysel Psikoloji'nin pratik değeri ve önemini ortaya koyar. Bireysel Psikoloji, toplumsal ilginin ilerleme konusundaki temel önemini açıklığa kavuşturmuştur. Gerek birey açısından, gerekse tüm insanlık açısından.

ÖZET

Bireysel Psikoloji, üstünlük ve kusursuzluk çabasının yalnızca belli bireylerin karakterizasyonuyla sınırlı olmadığını ve bireye dışarıdan getirilip verilen bir şey olmadığını ortaya koymuştur. Bu çaba her bireye verilmiştir ve bu nedenle de doğuştan var olduğu kabul edilmek zorundadır. Her insandaki gelişme ve ilerlemenin gerekli ve genel temeli bu çabadır.

Genel organik hayattaki evrim kavramının yaratıcıları olan

49

Danvin ve Lamarck gibi kimseler, hayatın belli bir amaca doğru hareket olarak anlaşılması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Bu amaç (bireyin ve türün bekası), çevrenin organizmaya karşı yaptığı çıkışları yenmekle gerçekleştirilebilir. Çevrenin kontrol altına alınması evrim kavramıyla ayrılmaz şekilde bağımlı gözükmektedir. Eğer bu çaba doğuştan organizmada var olmasaydı, hiçbir hayat türü bekasım sürdüremezdi.

Çevreye egemen olma amacı ve ona üstün gelme çabası, kusursuzluk çabası olarak adlandırılabilir ve aynı zamanda da insanoğlunun ilerlemesini karakterize eder. En belirgin ifadesini de Tanrı kavramında bulmaktadır. Ama birey açısından, üstünlük çabası çok farklı somut şekiller alabilir. Bunlardan tipik olan bir tanesi, diğer insanları tahakküm atına alma çabasıdır. Bu çaba, Bireysel Psikoloji'de yanlış bir çaba olarak, evrim kavramına aykıfı bir çaba olarak gösterilmektedir. Bireysel Psikoloji'nin ortaya koyduğuna göre, insan karakterindeki sapmalar ve başarısızlıklar, yani sinirceler (nevrozlar), çıldırılar (psikozlar), suç, uyuşturucu alışkanlıkları, vb. hep diğer insanlara tahakküm etmeye dönüşmüş bir üstünlük çabasının ifade şekilleridir. Bir seferinde kudret sahibi olmak şeklinde ifade bulurken, diğer seferinde, başkalarının yararlanabileceği yetenekleri silme, onları sıfıra indirme olarak gözükebilmekledir. Bu yanlış çabalar bireyin psikolojik olarak yıkılmasına yol açar. Tıpkı biyolojik yanlış çabaların, türde ve nesilde fiziksel gerileme ve yıkılmaya yol açması gibi.

Bireysel Psikoloji, insanın kusursuzluk çabasını doğru yolda geliştirmesi konusunda özel bir formül bulmuştur: Bireyin ilerlemesi gereken yol, insanlığın kusursuzluğa ulaşma yoluyla aynı yönde ve doğrultuda olmalıdır. "Değer" demek, ilerleme demektir; kusur demek, kusursuzluğa yönelen ortak çabaların kösteklenmesi demektir. Birey hiçbir zaman kusursuzluk idealinin amacı olamaz. Yalnızca işbirliği yapan bir toplum böyle bir amaç sayılabilir. Toplumun bir kesimi, örneğin belli siyasal, dinsel ya da başka idealle bağlanmış gruplar arasında kusursuzluk da yeterli değildir. Zaten toplum dediğimiz zaman bugünkü toplumdan değil, gelişecek olan ideal toplumdan söz etmekteyiz. O toplum tüm insanları kapsaya-

50

çaktır ve insanların hepsinde de ortak bir kusursuzluk çabası bulunacaktır. işte Bireysel Psikoloji'nin toplumsal ilgi kavramı bu şekilde anlaşılmalıdır. Bu çaba gerek kategorik, gerekse metafizik anlamda, doğuştan var olarak kabul edilmelidir. İnsan kültürünün gelişmesinin ve ilerlemesinin gerekli ve genel bir şartı olarak yorumlan-malıdır. Her insan, toplumsal ilgi eğilimini birlikte getirir, ama bunun yetiştirilirken geliştirilmesi gereklidir. İyi bir rehberlik altında, bireyin yaratıcı gücünün geliştirilmesi şarttır. Gelecek kuşakların itinayla eğitilmesi sonucu, doğuştan var olan işbirliği substra-tum'unun giderek daha güçleneceğine inanabiliriz.

Bu eğitim sırasında önemli olan bir nokta da, bireyin toplumsal ilgiyi, insana yakışır bir kusursuzluk çabasının şekillenişi olarak kabul etmesidir. Bireysel Psikoloji'nin en önemli uygulama görevi de bu eğitimi sağlamakta yatmaktadır.

51 üç

MANTIK, ZEKA VE APTALLIK ÜZERİNE

KISA GÖRÜŞLER

(1928)

Adler'in belki en önemli kavramı olan Gemeinschafisgefühl, yalnız çeviri güçlüğü çıkarmakla kalmamakla, aynı zamanda anlama güçlükleri de doğurmakladır. Bugün bu ifadeye karşılık olarak kullanılan deyimlerin en yaygın olanı, toplumsal ilgi'dir, onu da sosyal duygu deyimi izlemekledir. Anlamına gelince, bundan önceki yazıda toplumsal ilginin üstünlük çabasına ve kusursuzluğa yönlendirici olduğunu görmüş bulunuyorsunuz. Kesinlikle yardımseverlikle ilgili güdücü bir kuvvet olarak anlaşılmamalıdır, zira o takdirde egoist iıileri geri tutucu bir anlam kazanmaktadır. Böyle olursa bütüncü kuramın gerektirğjği üniter güdüleşme (motivasyon) ilkesi ihlâl edilmiş olur. Toplumsal ilginin güdüleme (motivasyon) nitelikleri kazanması ancak ikinci planda düşünülmelidir.

Aşağıdaki yazısında Adler toplumsal ilgiyi, başka yerlerde yaptığından çok daha açık seçik tarif etmektedir. İkisi de bilişsel fonksiyonlar olan özdeşleşme ve empali ile neredeyse eşit hale getirmekledir o kavramı. Birincil bilişsel yapısı ortaya çıkmakla, genellikle zekâ ile karıştırılması önlenmektedir ki, zekâ da zaten "özel zekâ" olmaktan çıkıp, toplumsal ilgi sayesinde "sağduyu" ve "mantık" kılığına girmektedir.

(Yay.)

Kuşkusuz, deyimler üzerinde anlaşmaya varamamak da mümkündür, ortaya yeni deyimler atmak da. Ama benim vurgulamak is-

53

tediğim şey, sık sık birbirine karıştırıldığını gördüğüm iki yeteneğin, yani "akıl"la yalnızca "zekâ"nın farklarına işaret etmektir. Bu soruna elbette ki daha önce de çeşitli açılardan yaklaşımda bulunulmuştur ama, bizim açımızdan bakılırsa belki daha derin bir görüş kazanılabilir.

TOPLUMSAL İLGİ, ÖZDEŞLEŞME, EMPATİ

Akıl dendiği zaman, tümüyle toplumsal ilgiye ilişkin, genellikle geçerli kabul edilen bir kategoriyi düşünmek gerekir. Bu akıl kavramını daha netleştirmek ve onu çok açık şekilde belirlemek gerekli gözüküyor.

Bizim toplumsal ilgi, ya da sosyal görüş kavramımız başka ya-zarlarınkinden ayrılmaktadır. Biz buna bir duygu demekte aslında haklıyız. Ama yalnızca bir duygu olmakla da kalmaz, bir hayat lar-zvhaline gelir. Antisosyal dediğimiz insanlarda görülen hayat tarzından çok farklı bir yaşama biçimidir bu. Hem yalnızca yüzeysel bir hayal tarzı olarak, mekanik biçimde edinilmiş bir hayat tarzı olarak da anlaşılmamalıdır. Bundan çok daha fazla ve kapsamlıdır. Şahsen bunu muğlaklıktan büsbütün kurtararak tanımlayabilecek durumda da değilim ama, bir İngiliz yazarın satırlarında, bizim açıklamamıza çok yararlı olacak bazı görüşler buldum:    "Başkasının gözleriyle görebilmek, başkasının kulaklarıyla

duyabilmek, başkasının kalbiyle hissedebilmek." Bana bu satırlar, şu an için sosyal duygu'dan neyi anlamamız gerekliğini larif etmeye yatkın gibi geliyor. Daha ilk bakışta bu yeteneğin bir başka yetenekle, özdeşleşme, ya da empati dediğimiz şeyle uyum gösterdiğini anlıyoruz. Bu özdeşleşme her zaman, toplumsal ilgi derecesinde uygun oranda yer alır.

Özdeşleşme deyiminin çeşitli anlamları vardır. Bireysel Psiko-loji'de başka anlam, Freud'da başka anlam taşır. Bir çocuk babasına benzemeye özendiği zaman, olayları babasının gözüyle görmek vs. istediği zaman, onu "anlamakta", kendine yararlı bir amaç bulmaktadır ki, biz buna özdeşleşme diyoruz. Freud bilmeyerek bu ifadeyi başka bir anlamda almakta, birinin hayâttaki rolünü kapmak ve bundan kişisel yarar sağlamak şeklinde yorumlamaktadır.

54

Özdeşleşme, bir sosyal hayata varmak için şarttır. Sempati dediğimiz şey yalnızca özdeşleşmenin kısmî bir ifadesidir ve böyle olunca da toplumsal ilginin bir yanıdır. Biz ancak özdeşleştiğimiz zaman anlayabiliriz ve bu nedenle de akıl, sosyal bir yetenek olarak gözükür. Bir resimle özdeşleşmek ona bakmakla olur. Diğer cansız cisimlerle de özdeşleşiriz. Örneğin bilardo gibi oyunları oynarken oyuncu topu gözleriyle izler, lopun yapmasını umduğu hareketi kendi kafasıyla yapar. Tiyatroda her seyirce empati gösterir ve katılır. Bizim açımızdan bu bir özdeşleşmedir. Babanın rolünü kapmak değildir. Empati rüyalarda büyük yer tutar. Grup düşüncelerinde de büyük yer tutar.

Herder, Novalis ve Jean Paul, empati sürecini tanırlardı. Onu tanımladılar ve önemli buldular. Daha sonra Wundt, Volkelt ve özellikle de Lipps, empatiyi tecrübemizin temel gerçeği olarak vurguladılar. Lipps, Dilthey, Müller-Freienfels ve diğerleri de empati ve anlama ilişkisini larif etliler. Bireysel Psikolojinin katkısı ise, empati ile anlayışın hep sosyal duygu'nun gerçekleri olduğunu ve evrenle uyum içinde bulunduğunu ortaya koymak oldu.

AKIL, SAĞDUYU

Özdeşleşme yeteneği eğijüphelidir. Bu ancak bir insan diğer insanlarla bağlantılı olarak büyürse, kendisini bir bütünün parçası olarak hissederse yapılabilir. Yalnızca hayatın rahatlığının, konforunun kendisine ait olduğunu hissetmekle kalmamalı, rahatsızlıklarının da kendisine ait olduğunu sezmelidir. Bu yaşadığı dünyada, lüm avantajları ve dezavanlajlarıyla rahat etmelidir. Kendini rahat hissetmesi, sosyal ilginin doğrudan bir parçasıdır. Bireyin bu fakir yeryüzü kabuğu üzerindeki hayatı, "kendini evinde gibi rahat hissetme" yönüne dönüşür. Böylece o birey için o kadar özel bir hayat tarzı doğar ki, artık dünyanın tersliklerini kendisine yapılmış haksızlıklar gibi görmez, Burada arkadaşlık, birlik duygusunun toplumsal ilgiye katıldığını görüyoruz. Bu hayat tarzında, hayatın tersliklerini yenmeye yarayacak tüm diğer güçleri de bulabiliriz. Artık o birey bir bütünün parçasıdır, kendini toplumla ilişkilerinde kanıtlamakta, topluma yararı dokunmaktadır.

55

Bütün bunlar, birarada ele alındığında, akıllı davranış, mantıklı davranış dediğimiz davranışı ortaya koymaktadır. Mantıklı demek, sağduyulu demektir (•). Bu arada, sağduyunun da değişmez olmadığına işaret etmek gerek. Ama yine de toplumu ilerlettiğini gördüğümüz tüm davranışların niteliği için kullanılan deyim budur. Bu görüşle, akıl dediğimiz şeyin ne olduğunu anlamaya da daha çok yaklaşmış oluyoruz.

Ve böylece Kanl'ın vardığı sonuca varıyoruz: Aklın genel geçerliği vardır. Bunun anlamı, biz akıl yoluyla, ortak refahın ifade bulduğu üstünlük amacına bağlı olan tüm eylemleri, davranışları ve ifade biçimlerini anlayabileceğiz demektir. Ama bu amaç var olmak zorundadır.

Zekâ ise daha genel bir kavramdır. Akıl, içinde toplumsal ilginin de bulunduğu bir zekâdır ve bu da genellikle yararlı olan tarafa mahsustur.

Biz ruh sağaltımında (Psikoterapidc) daha çok, kişisel üstünlük amacını edinmiş insanlarla uğraşırız. Böylelcri bu yüzden aradaki sınırı aşmış olurlar ve insanlığın kültürel gelişmesi yolundan sapmış olduklarından, sağduyudan da kopmuş olurlar.

Sağduyuda karşımıza durmadan yeni kavşaklar çıkar. Delik deşik bir ceketi, tevazu simgesi değil, kibir simgesi sayan ilk insan Sokrates miydi, bilemiyorum. Ama onun ilk olduğunu kabul edersek, sağduyuya katkıda bulunduğunu, onu zenginleştirdiğini de kabul etmemiz gerekir demektir. Bir şeyin göründüğünün tam tersi olabileceğini, onun anlamını yalnızca içeriğinden çıkarabileceğimizi ortaya koymuştur. Ben bunu anlatmakla, sağduyunun değişebileceğini göstermek isledim. Sabit bir şey değildir. Akılla uyum sağlayan, genel olarak kabul edilmiş bulunan, kültürün devamına dönük olan tüm psikolojik hareketlerin bir toplamıdır.

KİŞİSEL ZEKÂ

Simde de sinircelilerde (nörotiklerde) gördüğümüz türde zekâyı ele almak istiyoruz. Bu insan gereğine o kadar uygun, o kadar

(1) Yazının Almanca olan aslında da, İngüizcede "sağduyu" anlamına gelen "common sense" deyimi kullanılmaktadır.

56

doğru hareket eder ki, zorgu sinircesinde (compulsion neurosis) olduğu gibi, kendi zekâsıyla sağduyu arasındaki farkı bile görür ve ifade eder (2). Hangi hareketi yapsa zekice yapar. Ama bu kişisel zekâyı da biraz daha derinliğine incelemek gerekir. Bir kriminal şöyle söylemektedir:    "Onu, Yahudi olduğu için

öldürdüm." Yani bu adamın kafasındaki fikre göre, kendisi Hristiyan olduğu için, diğer inançlara oranla bir üstünlüğe sahiptir ve başka inançlara sahip insanları serbestçe yokedebilme hakkına da sahiptir. Örneğin, nefret edilen bir Yahudiyi. Amacı bu Yahudinin mallarını ele geçirmektir. Bu ereğe dönük olarak hareket etmektedir. "Zekâ" ona kolaylık sağlayacak, onu ereğine daha çok yaklaştıracaktır. Problem çocuklarda gördüğümüz gibi. Ereği, yani soygun amacı sabit olduğuna göre, o amaca varmasını kolaylaştıracak iddialar, fikirler ileri sürmektedir. Ve bu kolaylığı da gerçekten sağlayabilmektedir.

Bir başka kaül-soyguncu da şöyle konuşmuştur:    "Bu genç adamın çok güzel

elbiseleri vardı, benimse yoktu. Onu bu yüzden öldürdüm." Bu da çok zekice bir konuşma ve davranıştır. Kendine normal olan yollardan, hayalın yararlı yolundan güzel elbise edinebileceğine inanmadığı için, yalnızcaA soygun yaparak güzel elbise edineceğini ileri sürer. Bunu yapabilmek için de bir başka insanı öldürmesi gerekmektedir.

Biz bütün bu suçlularda, kinlilerini ereklerine yaklaştıracak "zekice" iddialara rastlarız. İntihar olaylarında da buna benzer gözlemler yapmak mümkündür. Uzun bir hayat eğitimi döneminden sonra bu bireyler yaşamaktan yana tüm heveslerini, hayata olan tüm ilgilerini kaybetmiş, toplum dikkatini intihar etmekle kendi üzerlerine çekebilecekleri fikrine kapılmışlardır, tıpkı katiller gibi bir üstünlük sağlamak peşine düşmektedirler. (Ben herkesin yapamayacağı bir şey yaptım. Daha önce kimse bana önem vermezdi, ama şimdi...) Hayat ve ölüm üzerinde söz sahibi olmak onları Tan-rı'ya daha bir yaklaştırır. Tıpkı başkalarının hayatlarıyla oynayan katilde olduğu gibi. Yaptıklarını açıklarken her zaman gerçekten "zekice" açıklamalar sunabilirler. Kendilerini öldürmek istediklerine göre, hiçbir şeyin onlara ilginç gelmediğini ileri sürerler. Kendi-

(2) Adler burada Kant'ı izlemekledir. Kant şöyle der. "Tüm akü bozukluklarının tek or-lak noktası, sağduyunun kaybı ve ona karşı özgün, kişisel bir duyunun gelişmesidir."

57

lerini ereklerine götürecek, kendilerini kandıracak, kendilerini zehirleyecek iddiaları her zaman bulacaklardır. Bu iddialar kişisel üstünlük ereği açısından "zekice" iddialardır ve hayatın yararsız tarafında yer alırlar.

Bu kişisel zekâ, bizim akıl dediğimiz, sağduyu dediğimiz şeyden kesinlikle ayrılması gereken bir niteliktir. "Zekâ" niteliğini biz her iki halde de buluruz ama, ancak sosyal ilgiyle ilişkili olan zekâ , türüne akıl deriz.

Bir alkoliğe baktığımız zaman da, kendisi aptal değilse, o da bize zekice iddialar sunacaktır: Hayat çeşitli dertler getirmektedir. Ama insanın bu zorlukların üstesinden gelebilmek için bazı olanakları da vardır. Bu yüzden o insanın harekeli, kendi ereği açısından zekice sayılır. Onun ereği, güçlüklerin kişisel olarak üstesinden gelmektir, yoksa onları toplum açısından ele alıp çözmek değildir. Bu amaca katılan herkes de, o alkolik gibi davranacaktır.

Aynı şey sapıklar için de geçerlidir. Bireysel Psikoloji'den bildiğimiz nedenlerle, erkek bir homoseksüel, toplumun bir kesimini saf dışı bıraktığı zaman, kendine seçtiği ereği mantıkla ve zekâyla izleyecektir. Yargılarına her zaman zekice varacaktır, her zaman kendine hak verdirecek düşünceleri ileri sürebilecektir. Sevgi konusunda, aşk konusunda bir ereği vardır ama, yararsız taraftadır. Ne var ki, bu erek bir kere kabul edildiğinde, o kişinin tüm yargıları ve hareketleri doğru sayılmak zorundadır.

Temel fikir, genel geçerliliği olan, bu yüzden ortak refaha uyumlu olan akılla, nörotik insanın tek başına kalmış zekâsı (ya hep, ya hiç) arasında kesin bir ayırım yapabilmektir. Yani başarısızlığa uğrayanların, bizi her zaman meşgul edenlerin türünde zekâyı, akıldan kesinlikle ayırmaktır.

APTALLIK

Bu yolla, aptal insanla normal düşünen insan arasındaki önemli farka da ulaşabiliriz. Kafasız insanda, yukarıda gördüğümüz üstünlük ereğine yönelik zekice düşünceler ve açıklamalar yok gibi görünmektedir. O zaman düşünme, mantığa arkasını dönmüş gibi görünür.

58

Aptallık yalnızca zekâ düzeyinin alçak olması demek değil, aynı zamanda değişik bir düşünme biçimidir. Saf (pür) aptallık, mantığın taleplerine karşı soğuk davranır ve onlara ancak zorlama sonucu uyar. Ama buna ek olarak, bir hayat tarzını şekillendirme de yoktur. Oysa akıllı veya zeki insanlarda bu asla böyle olmaz. Aptalın bir hayat tarzı yoktur. Onun yaşam biçimleri herhangi bir ilgiyi anlayabilmekten tümüyle uzaktır. Onda sağduyuya saygı da bulamayız. Oysa bu, kişisel zekâ türlerinde bile büyük rol oynamaktadır. Özellikle özürler, açıklamalar, kendini haklı çıkaracak düşünceler ileri sürer, karşılaştırmalar yaparken.

Aptal insan bir hayat planını şekillendiremez. Onu yeni bir durumun ortasına getirip bıraktığımız zaman ne yapacağını kestiremeyiz. Yalnızca mekanik hareketlerinin neler olacağını bilebiliriz, çünkü o insanda planlı bir süreç yoktur. Çok aptal olanla, insan kendini özdeşleştiremez de. Onun nitelikleri soğukluk ve akla saygının yokluğudur. O insan sağduyu kurallarıyla bağımlı olmadığı gibi, kişisel üstünlük amacı şeklinde ifade bulan zekâya da sahip değildir.

Beri yandan yarı-aplallarda ideal bir erek bulunabilir ve başka biri bununla özdeşleşebilir. Bir slîli olan, kendi içinde düzenli olan bir hayat tarzı bulunur. Bu da yararsız taraftadır. Paranoia'da durum böyledir. Kesinlikle zekLAma akılsız bir düşünce zincirine de melankolide rastlanabilmcktedir. Hasta öz-saygıyı hayalî bir yücelik duygusu içinde hisseder. Zaman zaman katatonik'lerin taş bebek rolü, ölü rolü, kahraman rolü ve diğer rolleri yaptığını gözlem-lemişimdir. Ama insan akılsız birinin düşünce zinciriyle özdeşleşemez. En iyi ihtimalle, dışarıdan bir tahmin yürütebilir, o kadar.

SON DÜŞÜNCELER

Bizim değerli, bilge, akıllı, mantıklı dediğimiz şeyler, yalnızca genel yararların tarafında yer alan şeylerdir. Yargılarımız da bu paraleldedir ve aklı başında herkes aşağı yukarı aynı sınıflandırma ilkesini uygular. Hayatın yararsız tarafına geçen biri bile, örneğin bir problem çocuk gibi, bir nörotik, bir suçlu, bir intihar girişimci-

59

si, bir alkolik, bir sapık, vs. bile, bu farkı görebilmekte, iyi ile kötüyü ayırdedcbilmekte ve kendi hareketlerini aklın sitemlerine karşı koruyabilmek için iddialar iler sürmekledir. Ama kendini ideal ereği olan kişisel üstünlükten ayırmadıkça, yine toplum için yararsız olan aynı yolda devam edecektir. O erekten de kendini ayırması, ancak akıl ilkelerini kendi zekâsıyla anlayabildiği zaman, yani çocukluğunun yanlış prototipini teşhis edip tanıdığı, artan aşağılık duygusunu anladığı, kişisel üstünlük için çaba göstermesinin nedenlerini gördüğü ve toplumsal ilginin cesareti, aklı ve değerlilik duygusunu geliştirmeye nasıl katkıda bulunduğunu bilinçlendirdiği zaman mümkün olabilecektir.

Yani bütün problem insanlarda (aptalları saf dışı bırakırsak), tüm kısmî hareketlerin "zeki" hareketler olduğunu, fakat kişisel nüfuz ve güç kazanma çabasına yönelik ereklerinin yanlış olduğunu söyleyebiliriz. Bunlar bize anormal gözükeceklerdir, çünkü akla, sağduyuya ters düşmekledirler ve bizleri birbirimize bağlayan da akılla sağduyudur. Ama bu insanlar da her zaman hayalın yararsız tarafındaki başka bir sistemde birleşmekte, o sistemin bir parçası olmakladırlar. Gelişmiş bir toplumsal ilgi düzeyinden ve cesaretlen yoksundurlar. Oysa bu iki nitelik, hayalın sorunlarını çözümlemek için gereklidir.

İşle birkaç örnek:

1.    Yeni doğan kardeşi yüzünden eski şımartılma durumundan birşeyler kaybettiğini hisseden çocuk, genellikle yeniden dikkat merkezi haline gelebilme amacına dönecek, bunun için kavgacı bir tutum takınacak, evin düzenini bozacaktır. Kendi amacına göre zekice hareket ediyordur ama, toplumun taleplerine göre, akıl dışı hareket ediyordur.

2.    Telâşlı, heyecanlı, kaygılı bir nörotik çocukluğundan beri bu tavrını kullanıp başkalarına hizmet ettirmiştir. Hareketleri kendi amacına göre zekicedir, ama sağduyuya uygun değildir.

3.    Bir insanı malı için öldüren katil, yani normal yollardan para edinmeye cesaret edemeyen adam, kendine seçtiği erek doğrultusunda zekice hareket ediyordur, kolay yolu seçiyordur, ama aslında korkak ve akılsızdır, çünkü daha iyi olan yol hiçbir zaman görüş açısı dışında bırakılmamalıdır.

4.    Kendini karşılaştığı güçlükleri yenemeyecek kadar zayıf gören bir intihar girişimcisi, her şeyi bir çırpıda redderek aşağılık duygusundan kurtulmak isterken, kendi seçtiği "sorunlardan kurtulma ereği" doğrultusunda zekice hareket ediyordur. Hayatın güçlüklerini bir hileyle atlalıveriyordur. Ama korkakça, akılsızca ve topluma zararlı şekilde davranıyordur.

5.    Toplumu ilerleten şekli reddedip, geri kalanlara hevesli bir ilgi gösteren sapık, bu yolla normal bir aşk hayatının komplikasyonla-rını hileyle allatmış olur ve kendini zeki bir larzda korumuş olur, ama bunu yaparken ne sağduyu, ne cesaret, ne de toplumsal ilgi göstermektedir.

6.    Alkolikler, uyuşturucu tiryakileri ve benzerleri de hayatın zorluklan karşısında kaçamak yola sapmışlar, zekâ göstermişlerdir ama, bunu ancak cesareti ve aklı yoketmek, kendilerini lam bir aptallık düzeyine indirmek sureliyle yapabilmekledirler.

7.    Tüm saf çildin (psikoz) durumlarında, şizofreni, melankoli, manik-depresiv delilik, paranoya gibi durumlarda, insan dikkatli gözlemlediğinde zeki bir sislem bulabilir ama bu sistemin içinde akıl yoklur.

Bireysel Psikoloji bu arada aptallığı bir bakıma anlayabilmck-leysc de, ancak yapısında AjjıMcate değer düzeyde zekâ ve akıl bulunmayışı bakımından anlayabilmektedir.

60 61

DÖRT

AŞAĞILIK DUYGUSUNUN YARARLARI VE ZARARLARI (1933)

İlk yazılarından edindiğimiz izlenim, bize Adler'e göre üstünlük çabasının aşağılık duygularından doğduğuna, onları telâfi etme isteğinden doğduğuna inandığı etkisi yapmaktadır. Aşağılık duygusu önce gelecektir, üstünlük çabası ise ikinci. Ama böyle bir kuram, bugün giderek desteğini kaybeden dürtü azalma kuramının yapısına paralel olurdu (Maslovv).

Aslında yıllar geçtikçe aşağılık duygusu ve onun telâfisi, Ad-ler'in gözünde fazla önemli olmaktan çıkmıştır. Buraya kadar okuduğunuz, insanda dinamizmin ele alındığı üç raporda, adlarının bile hemen hemen geçmediğini görmüspulunuyorşunuz.

1933 yılında Adler aşağılık duygusuna ilişkin yazı yazdığı zaman, bunun ikinci, çabanın birinci sırada gelmesi, öyle anlaşılması gerektiğini belirtmiştir. Birey önce bir kusursuzluk amacına, güvenliğe, tamamlama isteğine dönük bir varlık olarak tarif edilir. Yenmeye ve üstünlüğe doğru çaba gösterir. Ve işte bu zemin üzerinde kendinde bazı eksiklikler görmeye başlar. Bunu bir yetersizlik, bir güvensizlik, bir aşağılık duygusu olarak duyar. Bu arada dikkat etmek gereken nokta, ikinci grup ruhsal durumlar arasında bile aşağılık duygusunun sırada en son yeri almasıdır.

(Yay.)

İL

L

Soluduğumuz havada, her zaman insan psikolojik hayatını bir birlik olarak düşünme, ya da onu öyle görme eğilimi vardır (Kant). Modern psikolojinin en son bulguları bile (Psikanaliz ve Geştalt

63

psikolojisi), kuramsal olarak kalan bir varsayımın pek ötesine geçmiş sayılmazlar. Benim ta başlangıçta bu konudaki kesin kanıtları Bireysel Psikoloji'de sunmuş olmama rağmen. Belki başka araştırmacılar bu bütünlüğün ihlâl edilmez gibi takdiminden ürkmüş olabilirler. Bunu sık sık tekrarlamışımdır. Ya yöntemlerinin ya da araştırmalarının (ikisi genellikle birbirine bağlıdır) yetersiz olduğundan eminim. Ayrıca, bazı yanlış anlamalar da konuyu açıklıkla görmeyi engellemiştir. Örneğin bilincin ayrışması, bilinçli ile bilinç dışı arasındaki zıtlık gibi.

KUSURSUZLUK EREĞİ

Ben de dönülmez adımı tereddüt içinde atlım, kendimi kuşkuculukla silahlandırdım... taa ki kaçınılmaz kanıtlar bana aşağıdaki gerçekleri söyletinceye kadar:

1.    Her birey, çocukluğunun en başlangıcından beri, özgün bir hareket yasasına sahiptir, bu yasa onun bütün işlevlerini, ifade taşıyan hareketlerini yönelir, onlara yön verir.

2.    Hareket ve hareketin yönü kanunu, bireyin yaratıcı hayat gücünden kaynaklanır ve bireyin vücudunun, ya da dış etkilerin getirdiği tecrübelerini serbest seçimle, insan kapasitesi sınırları içinde kullanır.

3.    Psikolojik hareketin yönü, her türlü güçlüğü milyonlarca şekilde yenme amacına yöneliktir. Yani burada bir kusursuzluk, güvenlik, tamamlama amacı vardı. Bunların hepsi de bireyin fikri, düşüncesi anlamındadır. Bireyin .bunlara verdiği anlam, onları ne gözle gördüğü, hiçbir zaman kavram ve düşünce olarak ifade edilmez, tıpkı kelime kullanmayan canlılarda olduğu gibi şekillenir ve genellikle çocuğun dili ve kavramları oluşmadığı ya da tamamlanmadığı dönemlerde şekillenir.

4.    Bireyin karşısına çıkan her iş, bir sosyal sorundur ve hepsi için de aile, alıştırma ve eğitim alanıdır.

Tüm hayatın ve sonra da bunun sonucu olarak psikolojik hayatın temel kanunu olan hareket, ereği ve yönü olmadan düşünülemez. Dürtülerden bir psikoloji kurmaya çalışmak büyük hatadır, çünkü dürtülerin yönü yoktur. Ben bu yüzden sonunda Bireysel

64

Psikoloji'nin kurulması noktasına vardım. Bireysel Psikoloji birkaç noktada sonuca dönük modern biyolojiyle ve fizikle de ilişki kurmaktadır.

Bireysel Psikoloji'yi doğru olarak anlamak isteyen herkes, düşüncenin, duygunun, isteğin ve harekete geçmenin ereğe dönük olduğunu iyice anlamalıdır. Bireyin kendine seçeceği tutumu, ya da sanatsal bir yaratım olan ve her durumda, sonuna kadar tutarlı olan hayat tarzını ancak o zaman anlayabilir. Hayat tarzı ancak bireyin neyin yanlış, yani işbirliği açısından yanlış veya anormal olduğunu anlayıp onu kendi kendine düzeltmek istemesi halinde değiştirilebilir. Bu da ancak bireyin kendi hatalarını kavram olarak görebilmesi, onları aklın eleştirisine tabi tutması, sağduyunun eleğinden geçirmesi sonucu, yani başka bir deyimle, ikna edici öz tartışmalar sonucu yer alabilir.

Yönü ve ereği olmayan psikolojik hareket düşünülemeyeceğine, yapılamayacağına göre, bütün büyük hayat hareketinin de, harekelin her parçasının da davranışı, eksiklikten tamamlığa doğru bir çabadır. Böyle olunca da tüm bireysel hayat çizgisinde bir yenme, üstesinden gelme, üstünlüğe ulaşma eğilimi vardır. Bu biyolojik evrim nedenlerine de dayanabilir ama daha çok yetersizliğin yarattığı ezici gerilimlerden doğar.

Çaba, her küçük hareket telsiyle (impulse) ilgilidir, kelimesiz ve kavramsız olarak yer alır ve bireyin tüm yaratıcı gücünü kullanır. Ama yenme ereği milyonlarca çeşit olabilir ve son yapısını içle var olan hayat malzemesinden ve çevre etkilerinden alır ki, bunlar arasında da bilinçli ve bilinç dışı eğitimin rolü büyüktür. Çocukluğun başlangıcında bir kere tamamlandıktan sonra, parçaların hareketinin ereği ve kanunu, ereğe bağlı olarak, o bireyin tutum ve davranışını saptar.

Bireysel Psikoloji, toplum üyesi bireyin, aslında insanoğlunun refah ve kusursuzluğu tarafından dikte edilen hareket kanununun hiç ulaşılamayan ideal düzeyini ölçüt olarak kullanır. Biz buna göre bireyin, bir hayat sorununun doğru, akıllı, genellikle insanca çözümüne ne kadar uzakta olduğunu gözlemleriz ve bir yandan da o bireyin neden normal bir çözümü sağlamadığı sorusunu kendi kendimize sorarız.

65

Bu son soru bizi psikolojik gelişmenin başlangıcı olan o çocukluk günlerine götürür. İşbirliği yeteneği ve toplumsal ilgi gelişirken yer alan hususular o zamanın ürünüdür. Bunların sonucu olan hayat tarzı kusurları başarısızlığa yol açar, çünkü hayat tarzı sorunlan sosyal yapılı sorunlardır (toplumda da, meslekte de, aşkta da) ve çözümlenebilmek için sosyal ilgiye büyük ölçüde ihtiyaç gösterirler. Başarısızlığa uğrayanlar arasında sorunlu çocukları, nö-rotikleri, psikotikleri, intiharcıları, suçluları, fahişeleri, alkolikleri, cinsel sapıkları ve bu gibileri buluyoruz. Bunların hepsi, bir sosyal duygunun yoksunluğunu gösterir. Bu durum doğru düşünmeyi, hissetmeyi ve hareket etmeyi de, sosyal hazırlığı da önler. Toplumsal ilgiden yoksun oluş (3), kendini tüm hayat tarzında gösterir, ayrıca üstünlük amacına da yansır ki, üstünlük amacı da artık sosyal olarak kabul edilebilecek çerçeveden çıkmış olup, genel toplumun refahına katkıda bulunmaksızın, hatta ona zarar verirken duyulan bir kişisel doyum duygusunu arttırmakla kalmaktadır.

AŞAĞILIK DUYGUSU

Bu kuvvetler alanının merkez güdüsü (motive) içinde yetersizlik duygusu, güvensizlik duygusu, ya da aşağılık duygusu her zaman bulunur. Eksiklik durumu, her psikolojik ifade şeklinin teme-lindedir. Bireysel tamamlama ereği tarafından yönetilerek ilerlemeye hız kazandırır. Çocukluğun çaresizliğinden ve kusurluluğundan doğmuş, tüm insanların güvenlik veren bir kültüre ihtiyaç duymasına yol açmıştır.

Bireysel Psikoloji her bireyi özgün biçimde anlamaya dayandığı için, kurallara ve formüllere uyma zorunluluğundan yeterince korunmaktadır. Çocukluktaki aşırı baskı tecrübelerinin aşağılık duygusunu arttırdığını ve zengin bir toplumsal ilginin gelişmesi fırsatını kösteklediğini ileri sürerken (tıpkı iyi çalışmayan organlar-

(3) Burada yetersizlik, güvensizlik ve aşağılık kelimeleri eş anlamda kullanılmıştır. Bu noktada işaret edilmesi gereken husus, Nörotik Vapı'da Adler'in kendi kavramını Pierre Janet'nin "yetersizlik duygusu" tanımının bir uzantısı olarak gördüğünü ka-bullenmesidir. "Janet'nin 'sentiment d'incompletude'ün nörotiklerdeki görünümünü anlatışı benim aldığım sonuçlara o kadar uymaktadır ki, kendi çalışmalarımı bu çok önemli temelin bir uzantısı olarak görmekleyim."

66

Aşağıdaki bölümde yazarın bir raporunu ve buna son

Başkalarına karşı saldırgan düşünceleri ve duygula

242

301

66

daki gibi, biraz nazlanmaktan ve bağımlılıktan, ama daha çok ihmalden), mevcut istatistikî bilgiler ancak bireysel olgunun ve etkenlerinin bulunduğu alanı aydınlatmak için kullanılabilir.

"~ Ölümlü sonuç: Bir tanrıya veya ermiş kişiye dönük hayalî ideal biçimler hariç, tecrübeler bize aşağıdaki görüş açısını kazandırmıştır: Çocuklukta eğitilmiş toplumsal ilgi, yani işbirliğine hazır oluş, aşka, birleşmeye hazır oluş, dostluk sevgisi, ne kadar çok olursa, aşağılık duygusunun yarattığı ortamdan o kadar çok ve değerli başarılar beklenebilir. Daima genel yararlara verilen Önem düzeyinde düşünceler, duygular ve hareketler bulunacaktır. O birey bir dahî de olsa, sıradan bir insan da olsa, bunun bilincine de varsa, inkâr da etse, yaptıkları, başardıkları ona yüksek bir değer duygusu vere-A çektir ki, bu da mutluluk tecrübesinin la kendisidir (4).

-Tüm-bOyüTc tasarılar, çocukluğun ihtiyaçlaffyîa olan sağlıklı mücadeleden doğar... ister organik yetersezlekten olsun, ister şımartılmaktan, ister baskı koşullarından. Yeter ki çocuk o baskı sırasında işbirliğine uyum sağlamayı önceden öğrenmiş ve biliyor olsun. Böylece daha sonraki tüm zorluklar ve eziyetler karşısında, o bireyin ihlâl edilmez hareket kanunu olarak yalnızca işbirliği yolları açık kalacaktır (5).

Olumsuz sonuçlar: Birçok insanl.ar için toplumsal ilginin bu ideal kapasitede olmadığını anlamafAo kadar zor değildir. Belki her insanın karşısına bir ara, işbirliği yeteneğinin karşılayamayacağı kadar zor, ağır, dayanılmaz bir sınav durumu çıkabilir. Ayrıca hayatın çeşitli sorunlan karşısında duyarlılık da her insan için değişik olur. B azılan yanlış cevaplar verirler. Verdikleri cevap, toplumsal ilgiye ters düşer. Kimisi başkalarının çıkarı söz konusu olduğu zaman böyle yapar, kimisi de aşk konusunda. Ama toplumsal ilginin

(4)    Adler'in mutluluktan söz elliği.ender satırlardan biri burasıdır.

(5)    Başka yerde Adler şu düşünceleri ifade etmiştir:    "insan olmak demek,

aşağılık duygularına sahip olmak demektir, insan doğa karşısında kendi güçsüzlüğünü anlar. Ölümü, varlığın kaçınılmaz bir sonucu olarak görür. Ama ruh sağlığına sahip insanda bu aşağılık duygusu yaratıcılığa, verime dönüşür, zorluklan yenmek, hayatla yerini bulmak için kullanılır. Ancak aşın aşağılık duygularında (bu da yetişme sırasındaki başarısızlığın sonucudur) kişi aşın duyarlılığa düşer, bencilce kendini düşünür, tüm belirtileriyle nevrozun temelini atar ve hayatı bir işkenceye dönüşür."

Burada üçüncü cümle özellikle ilginçtir. Adler bir yandan varoluşçuluğun öncülerinden sayılırken, ancak bu satırlarda varoluşçuluğun özgün terimlerini kullanmakta, ölümün de insan varlığının bir parçası olduğunu söylemektedir.

67

aşağı düzeyde olması bize her zaman belli bir durumdaki başarısızlığı gösterir. Bir sınav yeralana kadar, bu konuda kesin bir şey söylenemez. Ama sınavdan sonra, başarısızlığa uğrayan insan tümüyle aşağılık duygusuyla başbaşa kalmış gözükür.

Burada bireyi kavrayan ruhsal (psikolojik) gerilim, aşağılık karmaşası (kompleksi) olarak tarif ettiğim fiziksel ve ruhsal ifade şekillerine yol açar. Herkesin kendisine bakmasından utanma, kekeleme, ağlama, yakınma, korku, vb. bunun basit belirlileridir. Bunlar kolayca anlaşılır ve yanlarına da her zaman kalp çarpıntısı gibi, renk solması gibi, yanak kızarması, soluk tıkanması, başağrı-sı, uykusuzluk, yorgunluk gibi fiziksel durumlar katılır.

Ama yenme amacının var olması, her şeyin bitmiş ve kaybolmuş olmadığını düşündürür. Tüm bu görüngüler (fenomenler), hayatımızın sosyal yapısı sayesinde, her zaman kolay anlaşılamayan bir doyum duygusunun otomatik olarak doğmasına yol açarlar. Başkalarının anlayışına ve yardımına seslenir, ya da üstünlük duygusu yaratır, o aşağılık duygusunu sanki örterler. Bir bakıma birey şöyle demek ister:    "Kendimin değil, soyumun ve eğitimimin, ya da başka insanların

sorumluluğu olan bu tatsız durumla karşilaşma-saydım neler neler yaratabilirdim!"

Yukarıda başarısızlığa örnek olarak gösterdiğimiz kişiler, aşağılık duygusunu hayalî bir üstünlük duygusuyla kapatmak isteyenlerdir ki, bu da başka kimselerin toplumsal ilgisini sömürmekten başka bir şey değildir. Problem çocuk her zaman bu yollarda ilerler, sorumluluk duyan insanlar üzerindeki üstünlüğüne sevinir, onun tadını çıkarır. Sinirli insan çevreye birtakım kurallar dikte eder ve işbirliğini bir bakıma önler. Deli insan kendini tüm işbirliğinden uzaklaştırır, kendi büyük veya üzücü hayallerine kapanır. İntiharcı tüm işbirliğinden ayrılır ve yalnız kendisini hüzünlü bir zaferin sahibi olarak görenlerle yakınlık sürdürür. Uyuşturucu tiryakisi kendini-arama türündeki zevkleri yapay olarak yaratır ve bu zevkler onun kendine güvensizliğini örter. Suçlu insan kendini kurbanlarının karşısında olsun, toplum yasaları karşısında olsun, galip durumda görür. Bu toplum şimdiki zamanda veya geçmiş zamanda düşünülmemeli, ideal toplum olarak, amaç olarak seçildiği halde ulaşılamayan toplum olarak düşünülmelidir. Cinsel sapık, aşağılık 68

duygusunu telâfinin tek yolu olarak kendi kişisel zevkine döner ve bu suretle iki birey arasında mutluluk yaratan bağı, insanlığın da bu arada devamlılığını sağlayan bağı görmemezlikten gelir.

Yararsız bir kişisel doyum ereğini kovalayan tüm başarısızlar, işbirliğine girme cesaretinden yoksundurlar. Bunun yerine onlarda aşağılık duygusunun ifadesi ve etkisi olarak, onu bastırmak, sindirmek amacına dönük olarak, başkalarının toplumsal ilgisini sömürmek kaygısı bulunmaktadır. Buna ek olarak heyecanlanmalar ve fiziksel veya psikolojik yapının titreşimleri de bulunur. Nevroz ve psikoz'da olduğu gibi. Toplumsal ilginin yolundan uzaklaşma, fakat buna rağmen yine de öteki insanlar üzerinde yüzeysel bir galibiyet elde etmek için hileler ve kurnazlıklar görülür.

ÖRNEKLER

Anlaması oldukça zor olan birkaç ömek, aşağılık duygusu üzerinde sağlanan sahte-zaferi zihnimizde şekillendirmeye yarayabilir.

15 yaşında bir kız kendisine çocukluğundan beri küçük kardeşlerine oranla haksız davranıldığı kanısındadır. Kendi hareket kanununu yaratırken hayatla en önemli şeyin sıcaklık ve şımartılmak olduğunu esas kabul eder. Okulda kendine iyi bir durum sağlamayı başarır ama bu sefer de yeni gelenAr öğretmen onu sevmez, özellikle kötü muamele eder. Bu sefer, çocukluğundan beri içinde olan aşağılık duygusu, sıcaklık ve şımartılma konusunda yeni bir doyuma yönelir. Artık ev ve okul kendisi için kapanmış olduğuna göre, erkekler tarafından şımartılmaktan başka hangi yol açıktır ona? Gevşek bir hayata atılır ama kısa zamanda bunun da kendisine, sırf kendisinin özlediği o sıcaklık duygusunu vermediğini anlar.

Artık hiçbir yol o aradığı şımartılmayı sağlayamayacağına göre, ne yapmalıdır? İntihar... fakat bundan, annesiyle yaptığı tatlı bir konuşma sonucu vazgeçer. Annesi, kızının kendisini itip yere düşürmesini bile affeder. Sonunda tedavi, hayat amacını değiştirmekle sağlanır. Ne pahasına olursa olsun sıcaklık değil, kendi değer duygusunu, kendinden memnunluk duygusunu, cesaretli, sabırlı işbirliği sonucunda sağlamak amacına dönülür. Bu amaca başarısızlık anlarında bile ara verilmemelidir.

69

Dindar bir toplum içinde yaşayan daha büyük yaşta bir kız da çocukluğundan beri, çok sevilen, parlak bir ağabeyin baskısı altında yaşamıştır. Nişanlandığı zaman, nişanlısı sudan nedenlerle nişanı bozar. Bu olaydan başlayarak kızın içinde kendisine kötü davranan, tatsız muamele eden insanları cehenneme mahkûm etme düşüncesi doğar. Bu sefer gizlice ağabeyini bile geçmiş bulunmaktadır. Kazandığı bu yeni olağanüstü üstünlükten korkarak, mahkûmlarını dua yoluyla cehennemden affettirmeye, bağışlatmaya uğraşır ve bu yolla kendini günahtan arındırmaya savaşır. Bu da üstünlüğünün yeni bir kanıtıdır. Tedavi, topluma daha kuvvetli bir uyum sağlamakla gerçekleşir.

Bir hırsız, uyumakta olan bir öğretmenin odasına girer, zaten birkaç parçadan ibaret olan eşyalarını çalar. Öğretmen uyanır, odasındaki güçlü kuvvetli genci görür, çok çalışıp alın teriyle para kazanan birinin son eşyalarını çaldığı için ona sitem eder, böyle gücü kuvveti yerinde olduğu halde neden dürüst bir iş bulup çalışmadığını bilmek ister. Delikanlı cevap verir:    "Annem beni daha iyi

şeyler için yetiştirdi." Sonra devam eder:    "Beden işçiliğinin korkunç

koşullarından haberiniz var mı sizin?" İşle burada karşımıza anne şımartmasının ve başkalarının işbirliği duygusunun sömürülmesi-nin yanı sıra, işbirliğinden korkma ve kaçma da ortaya çıkmaktadır. Sonra uyumakta olan bir kurban karşısında galip gelme... bu süreçlerin hepsi toplumsal ilgiden ve ona hazırlıktan uzak şeylerdir.

Eğer her bireyin içindeki ilintileri yeterince anlayabilecek kadar keskin gözlem edinebilirsek, aşağılık duygusunun nasıl durmadan insanı kendi kararlarına doğru zorladığını anlayabiliriz. Bu kararların değeri ve önemi, tümüyle toplumsal ilginin varlığında ve derecesinde yatmaktadır. Toplumsal ilgi de insanın kaderini, başarısızlığını, ya da mutluluk imkânını, bazen daha kuvvetle, bazen daha belirsiz şekilde saptayan etkendir.

BEŞ

70

RUHSAL ETKİNLİĞİN (PSİKOLOJİK AKTİVİTE)

ŞEKİLLERİ

(1933)

Fizikçiler hareketi, (a) mesafe ve yön, (b) zaman ve hız olarak tarif ederler ki, bu ikincisi enerjiye bağlıdır. Adler insan hayatını bir hareket olarak anlar. Bunun yer olarak sosyal mekânda bulunduğunu, yönünü de bu mekân içinde gelişmiş bulunan toplumsal ilgi derecesinden aldığını söyler. Bu durum, hareket tanımının birinci kısmını tümüyle kapsamaktadır. Aşağıdaki rapor ise ikinci bölümü, yani zaman ile enerji faktörünü ele almakladır ki, bu satırlarda buna "etkinlikderecesi" (faaliyetlderecesi) denmektedir.

Bu tür anlayış uygulamaya çok uygundur. Ama uygulamacılık da "öznel" görüngüsel (fenomeno$8Jlk) düşünceler nedeniyle değişmektedir. Birey "tüm faktörleri... kendi verdiği bireysel anlama göre yaşar."

Adler'in uygulamacılık ve görüngübilim (fenomenoloji) birleşimi, yine bu raporda ifade bulan bir pragmatizm'de son bulur. Rapordaki ifade kutsal kitaptan alınmadır:    "Onları meyvelerinden tanıyacağız."

(Yay.)

Bireysel Psikoloji insan hakkında, hayat sorunlarına karşı tutumundan fikir edinmeye çalışır. O sorunlar da her zaman sosyal yapıdadır. Bunu yaparken diğer önemli gerçeklerin arasında, özellikle faaliyet derecesini, yani bireyin sorunlarıyla uğraşırken gösterdiği

71

etkinlik derecesini de vurgular. Bir süre önce, işbirliği yeteneği sınırlı olduğu zaman uğranan başarısızlıklardan söz etmiş, bunlar arasında kararsızlığı, kendini engellemeyi, yolundan dönmeyi, saldırganlığı, âni öfke patlamalarını, hemen sonrasındaki pişmanlıkları, maymun iştahlılığı (bir işi yarım bırakıp ötekine geçmeyi) tipik başarısızlık çeşitleri olarak saymıştım (!). Bu türlerin her birinin de kendine göre binlerce çeşit, az veya çok faaliyet derecesi gösterdiğini de söylemiştim. Bu değişen faaliyet derecesi, en küçük çocukluktaki kişiliğin eseriyse de, içinde soy ve çevre faktörleri de rol , oynayabilir. Kesinlikle değilse bile, büyük ihtimalle.

. Bireysel Psikoloji aynı zamanda çocuklukta elde edilen bu faaliyet derecesinin ömür boyunca değişmez bir sabit olarak kaldığını da gösterebilecek durumdadır. Zaman zaman, birey iyi ya da kötü durumdayken olduğu gibi, derecenin değişmezliği ancak kısmen gözlemlenebilirse de, bu yine değişmez.

Herhalde etkinlik derecesini miktar olarak ifade etmek mümkün değildir ama, anne-babasından kaçan bir çocuk, ya da sokakta kavga başlatan bir çocuk, belli ki evde oturup kitap okumayı tercih eden bir çocuktan daha fazla etkinlik derecesine sahiptir.

Etkinliğin cesaretle karıştırılmaması gerektiğini belirtmek isterim. Her ne kadar faaliyet olmadan cesaretin var olması mümkün değilse de. Ama ancak bir oyunu oynayan, işbirliği yapan, hayatta paylaşan bireyin faaliyeti cesaret olarak nitelendirilebilir. Cesaret denildiği zaman bunun çeşitli türlerini ve karışık durumları unutmamamız gerekir. Aynca cesaretin ancak şartlı olarak ortaya çıktığı kişiler de vardır. Belki çok âcil durumda ya da başkalarının yardımıyla.

İnsan bir kere faaliyet derecesinin değişmez olduğuna inandıktan ve bunun da bireyin hareket kanununa, yani hayat tarzına bağlı olduğunu kabul ettikten sonra, artık en büyük dikkati o bireyin faaliyet derecesini gözlemlemeye yöneltecektir. Bu sorunun anlaşılması ruh sağaltımı (psikiyatrik tedavi) için yepyeni ve çok değerli

(1) Adler genellikle başarısızlar kelimesini,.hayatla başarısızlığa vardığı düşünülecek insanlar için, örneğin nörotikler, psikotikler, suçlular, alkolikler, problem çocuklar, intiharcılar, sapıklar, fahişeler gibi kimseler için kullanır. Ama zaman zaman başarısızlığı fiil anlamında kulandiğı da olmaktadır.

72

bir perspektif açmaktadır. Aynı zamanda, eğitim ve profilaksis için de öyle. Çünkü gözlemlerimiz en küçük izlerden ve çocukluğun ifade taşıyan hareketlerinden, bu çocuğun ileride hayat sorunlarını ne kadar bir faaliyet derecesiyle karşılayacağını anlayabileceğimizi göstermekledir.

Çok değerli olmasına rağmen, böyle bir perspektifi Bireysel Psikoloji'nin diğer bir gözlemiyle bağdaştırmasak, eksik kalırdı. O da, belli bir olguda toplumsal ilginin değişmezliğidir ki, o da kanıtlanmış bulunmaktadır. Ancak ikisinin bileşimi, işbirliği yapma yeteneğinin verdiği yönle, başarısızlık tehlikesi olup olmadığını ve ne tür başarısızlık tehlikesi olabileceğini anlamamızı sağlayabilir.

Ama başarısızlığın ancak zor bir sorun karşısında su yüzüne çıktığını da unutmamak gerekir. Yani olumsuz koşullar altında, büyük bir güçlükle karşılaşınca. Bu tür olumsuz koşullar pek çoktur ama insan bunlar için objektif bir ölçü kullanamaz. Ayrıca zorluk dediğimiz şeyin sık sık yanlış olarak abartıldığını da hatırdan çıkarmamak gerekir. Genellikle aşağılık duygusu daha fazla olan insana her türlü iş daha ağır gelir.

Bir de, kişinin hayat tarzına, kusursuzluk amacına uymayan işlerle bir türlü bağdaşamadığı gerçeği vardır. Eğer bir bireyin hayat tarzı aşağı yukarı her zaman, her tür şartlar altında birinci olma ereğine dönükse, o zaman üstesiijjjen gelinemeyecek durumlar otomatik olarak saf dışı bırakılacak, bu saf dışı bırakmaya da uygun nedenler gösterilecektir. Beri yandan eğer üstünlük ereği, başkalarını hırpalamak yoluyla elde edilmeye çalışılıyorsa, o zama hayat sahası bu değişmez talebe göre olacaktır. Eğer bir insan yalnızca kendi değersizliğini (kendi gözünde tabii) saklamak amacına hizmet ediyorsa, düşüncelerini, duygularını ve davranışlarını tüm sorunları çözümsüz bırakacak şekilde ayarlayacak, böylelikle hiç değilse bir üstünlük rezervini elinin altında hazır tutmak isteyecektir. Kişi gerçekten işbirliğine yatkınsa, bu da onun hayatının rehberi olacak, tüm işlere yaklaşımını etkileyecektir.

Bütün bu durumlarda ve her birinin milyonlarca çeşidinde, tek tip bir faaliyet her zaman gözlemlenebilir. Kural olarak, insan faaliyet derecesini, faliyet alanının boyutlarından da görebilir ki, bu da her birey için değişiktir. Bireyin hayat sahasının şeklini ve bo-.    73

yutlarmı grafik olarak gösterebilmek herhalde bir psikolog için çok ilginç bir erek olurdu.

ÇEŞİTLİ BAŞARISIZLIK DURUMLARINDA FAALİYET

Bu yazımda yalnızca başansızlıklardaki faaliyet derecesinin değişmezliğine ve niteliğine ve bir de bu insanların çocukluklarına değinmek istiyorum. Gerçi ben bütün başarısızlık türlerini, bozuk toplumsal ilginin belirtisi olarak nitelendiririm ama, yine de geleneksel başarısızlık tiplerinden söze başlamam gerekir. Ayrıca her tipik grubun içindeki her olguda, bireyin faaliyet derecesinin ortaya koyduğu nitelik ve nicelik farkları vardır.

inceleme için her tipik başarısızlık olayının yapısını iyice tanımak şarttır. Bunu bilmek, Bireysel Psikoloji'ye, o olguyu bulmayı umduğumuz alanı aydınlatmak için olanak sağlayacaktır. Tipik başarısızlıkları, poblem çocuklar, sinirceliler (nörotikler) ve çildin kurbanları (psikotikler), intiharcılar, kriminaller, alkolikler ve uyuşturucu alanlar, cinsel sapıklar, bir de fahişeler olarak ayırmak ve sınıflandırmak istiyorum.

Faaliyet derecesinin saptanması konusuna ta 1908 yılında, "Hayatta ve Nevrozda Saldırganlık Dürtüsü" adlı bir raporla değinmiştim. Bu rapor yalnızca Bireysel Psikoloji'nin temel görüşüne yol açmakla kalmıyor, aynı zamanda psikanalizin gelişmesinde de büyük rol oynamış bulunuyordu.

Bugün artık problem çocuklarda, faaliyet derecesindeki farklılığın belirmiş olacağını ve bunun da eğitimi ona göre etkileyeceğini söyleyebilecek durumdayım. Hırçın, inatçı, hırsız, kavgacı çocuklar elbette ki utangaç, içine kapanık, çekingen, bağımlı çocuklardan daha fazla faaliyet derecesiyle karakterize edilirler. Faaliyet yarıçapı birincilerde, ikincilerde olanından çok daha uzundur. Biz ikisini birbirinden farklı kılan başarısızlık tiplerini arıyorsak, hayatta nevroz ve psikozu karakterize eden düşük faaliyet derecesinin, faaliyeti az olan çocukta bulunabileceğini görmek kolaydır. Bu tür hastalıklarda da, gösterdikleri arazda da, düşük düzeyli faaliyet derecesi yine nitelik ve nicelik bakımından farklı olacaktır. Örneğin zorgu sinircesi (compulsion neurosis) ve melanko-

74

lide faaliyet daha yüksek, kaygı sinicesi (anxiety neurosis) ve sehi-zophrenia'da daha düşüktür.

İntiharcıları ve alkolikleri, çocukluktan itibaren daha yüksek bir faaliyet derecesi karakterize eder ve zaten bu tür başarısızlığın da nedenini oluşturur. Faaliyet çemberi kesinlikle daha büyüktür ama bunların faaliyeti kendi kişiliklerine zarar verecek şekilde gelişir. Hemen hemen tüm başarısızlar gibi çocuklukta şımartılmış-lardır. Kendilerini öyle değerli bulurlar ki, kendilerine saldırdıkları zaman hem yakın hem de uzak çevrelerine saldırmış oldukları sanısına kapılırlar.

Faaliyet açısından, en alt düzeyden en üst düzeye kadar her düzeyde bulunabilirler. Herhalde mastürbasyon ve fetişizm bir uçta, şehvet cinayetleri diğer uçta bulunacaktır. Her iki aşırı uç da daha çocuklukta faaliyet çemberinin boyuyla belli olur... bir de tabii toplumsal ilginin yokluğundan anlaşılır. Faaliyet en fazla, kriminallerde görülür ve tabii işlenen suç türüne göre azalıp çoğalır. En düşük düzeyde faaliyet, ihtimal ki dolandırıcılarda, yankesicilerde, en üst düzeydeki de katillerde ortaya çıkacaktır.

FAALİYET VE KİŞİLİĞİN DİĞER YÖNLERİ

Faaliyet derecesinde bireyden bireye görülen farkları yalnızca doğumdan var olan niteliklere yorumlamak hatâ olacağı gibi, yalnızca faaliyete yön verecek toplumsal ilgiye yorumlamak da hatâ olacaktır. Bir kere doğuştan var olan ifade biçimlerini sonuçlardan ayırmak imkânsız olduğu için hatâ olacaktır ama, bununla da kalmaz. Aynı zamanda çocuk kendinde doğuştan var olan tüm faktörleri ve etkilerini, kendi verdiği anlama göre ifade etmekte, matematik kurallarına göre ifade etmemektedir. Aynı şey çevre faktörleri için de geçerlidir, eğitimin etkileri için de. Çocuk geçirdiği bütün bu izlenimlerin tecrübesinden, kendine bir tür hayat tarzı edinir. Bu hayat tarzının içinde en önemli şeyler, belirli bir faaliyet derecesi ve belirli derecede de yön verici toplumsal ilgi olmaktadır. Hayat tarzını karakterize eden diğer bir unsur olarak da, ruhdevimsel (psi-komotor) olan parçalarına sürekli vurguyu buldum.

75

Ama bütün bunlar bizi zaman zaman ruhumuzun hareket şekillerini düşünme zorunluluğundan kurtarmaz. Bazı kimselerde düşünce ve kavram alanlarına önem, ya da aşırı önem vermenin ön plana çıktığını görmek hiç de zor değildir. Bunlar hayata doğru olan faaliyetlerini düşüncelerle ifade ederler. Böyle durumlarda hayat tarzının değeri de toplumsal ilgilerinin ne düzeyde olduğuna bağlıdır. Olumlu durumlarda, duygu alanı ile işbirliğine dönük davranış alanı birlikte çalışır, düşünce alanına katılırlar ve hayat sorunlarına hazırlık bu şekilde güvene alınır. Olumsuz durumlarda toplumsal ilgi yoktur, hayat biçimleri soğuk, geveze, şaşırtıcı ve rahatsız edici şekilde ortaya çıkarlar ve daha önce işaret ettiğim gibi, takınak sinircesine (obsession neurosis) yol açabilirler.

Böyle bir yanı ağırlıklı durumlarda, psikolojik sürecin önemli kısmı sanki bilinç dışı alanda kalmış gibi gözükebilir. Ama aslında eksik olan, bireysel hayal tarzıyla bağlantının anlaşılamamasıdır. Örnek olarak zorgu sinircesinde kelimeleri kafaya takmak gösterilebilir. İnsan nedir? Ona neden insan denir?

Kişi bu yakınmalarla, her zaman var olan duygu ve tavır alma durumunun ilişkili olduğunu göremez.

Bilinçdışı kavramının yanlış kullanılması, duyusal kavrayışın ve tecrübenin fazla vurgulandığı tip insanları incelerken daha net şekilde ortaya çıkmaktadır. Burada düşünce ve kavrama yönleri yokolmuşa benzer. Her zaman var olan buna bağlı tavır alma niteliği de öyle. Kişi duyusal tavır sürecini, kavrama alanına soktuğu zaman, yüzeysel bakıldığında bilinçdışı bir şeyi bilinç alanına almış gibi görünebilir. Eğer bu doğru olsaydı, sanat eğitiminde de böyle olurdu. Kavrama yoluyla ilişkiler aydınlanır, anlaşılır hale gelir, izah edilir, sonra geriye dönülüp hataların nedenleri aranırdı. Ayrıca bireyin faaliyet türü, özgün biçimde, kendi hayat tarzına bağlı olarak hayata karşı takındığı tutum, hemen hiçbir zaman kendisi tarafından anlaşılamaz. Başkası söz konusu olduğu zaman, örneğin kendi iş arkadaşı ya da rakibi söz konusu olduğu zaman, tavıra bakılır. Yani bireysel faaliyete bakılır. Bu, hayatın ana ekseni olarak görülen şeydir. Değerleme ona göre yapılır. Bireysel Psikoloji de yeterli toplumsal ilgiden yön alan faaliyeti birinci plana almaktadır. Bu eğer saparsa, hayat tarzındaki yanlış noktayı zekâ

76

yoluyla anlayarak düzeltilebilir. "Onları mayvelerinden tanıyacaksınız."

Bu total görüş içinde, iyi ve gerekli evrim açısından etkili olan türde faaliyet, herhalde birinci yeri almalıdır. Bu da bireyin yeterli, kavramsal, entelektüel anlayışı ve hayat sorunlarına karşı tavrı ile ilintili olduğu zaman sağlam bir temele oturabilir.

Bireysel Psikoloji'de aynı zamanda duygu alanı da, tek yanlı kurulan dürtü psikolojisinde, ya da etki psikolojisinde olduğundan daha belirgin şekilde ortaya çıkmaktadır. Bu da, Bireysel Psikolo-ji'nin toplumsal ilgiye mümkün olduğu kadar geniş alan tanımasından ileri gelmektedir.

Böylelikle Bireysel Psikoloji, eleştirisiz, şımarık bir görüş olan kalıtım psikolojisinin de baş düşmanı olarak göze çarpar. Beri yandan, toplumsal ilgiye zarar verebilecek her tür kötü etkiyi ortaya çıkarmakla, gerek bu kuşağın, gerekse gelecek kuşağın sosyal çıkarlarının zedelenmesini engellemekledir.

Dürüst bir psikolog, bir çocuğun topluma girmesini, orada rahat etmesini engelleyen, onu düşman ülkedeymiş gibi büyülen durumların var oluşu gerçeğine göz yumup görmezden gelemez. Bu nedenle dürüst bir psikologun konuşması, yanlış anlaşılan milliyetçilik akımına karşı mücadele etmesi, onun tüm insanların toplumuna zarar vermesini önlemeye çalışması gerekir. Savaşa, fetfflS', intikama, prestije karşı çıkması gerekir. Yaygın işsizlik nedeniyle çaresizlik içinde boğulan insanların durumuna, ailede, okulda ve sosyal hayatta toplumsal ilginin yayılmasını köstekleyen diğer tedirginliklere bigâne kalamaz.

77

ALTI

HAYAT SORUNLARINI KARŞILAMADA TİPOLOJİ (1935)

"Her insan bir bakıma, (a) diğer insanlara benzer, (b) diğer bazı insanlara benzer, (c) başka hiç kimseye benzemez." Adler gerçi önemli genel ilkeler geliştirmiştir ama (yukarıdaki a), esas ilgisi c'deki özgün insanı tarif etmek, anlamak ve düzeltmek yönündedir.

Gerçi başka sınıflandırmalar da yapmıştır (b). Bunlara örnek, ailenin kaçıncı çocuğu olarak dünyaya gelmiş olmanın önemi, (A 1929 C, Bölüm 7) ve sinircenin kararsız tavrı (A 1914 k) olabilir ama bunlar kendisi için ikinci de'recede önem taşımaktadır. Bunların bireysel olguya yaklaşımı önyargılarla doldurmasını istememektedir. Genel veya sınıfla/ıdınna ifadelerinden sonra hemen "binlerce çeşidi bulunur" demekte acele etmesi bu yüzdendir.

işte kategorilere ayırma yolundu böyle hevessiz olduğu için sık sık yeterince sistematik çalışmamakla suçlanmış, buna karşı kendini savunmaya çalışmıştır (A 1932 h). Belki bu eleştirilerin sonucu olarak, son zamanlarındaki çalışmalarında iki yeni klasifikasyona gitmiştir. Bunların birincisi bu raporla, ikincisi de bir sonraki raporda anlatılmaktadır. Birinci klasifıkasyon aslında bir önceki rapordaki malzemenin bir devamı sayılabilir ve davranış açısından ele alınmaktadır. İkincisi ise biliş (cognition) ve tavırla ilgilidir.

(Yay.)

Bireysel Psikologun çalışmalarında kullandığı hammadde, bireyin dış dünyanın sorunlarıyla olan ilişkisidir. Bireysel Psikolog belli bir bireyin kendini dış dünya ile nasıl bağladığını, arada nasıl 79 II-bir ilişki kurduğunu gözlemlemek zorundadır. Bu dış dünya, bireyin kendi vücudunu, vücut fonksiyonlarını ve zihinsel fonksiyonlarını da içerir.

BİREYİN ÖZGÜNLÜĞÜ

Birey kendini dış dünyaya sanıldığı gibi önceden saptanmış bir şekilde bağlamaz. Her zaman kendisinin kendi hakkındaki düşüncelerine ve o andaki sorununa göre bağlar. Limiti yalnızca her zamanki insan limitleri değil, aynı zamanda kendi kendine1'koyduğu limitlerdir. Onun dış dünyayla ilişkisini belirleyen şey ne kalıtımı, ne de çevre etkileridir. Kalıtım ona yalnızca birtakım yetenekler sağlar. Çevre yalnızca ona bazı izlenimler verir. Bu yeteneklerle izlenimler ve bireyin bunları alış, algılayış biçimi, yani kendi tecrübelerini yorumlayış biçimi, hayata karşı tavrını yaratıcı biçimde kurarken kullanacağı yapı taşlarını oluşturur. Yani başka bir deyişle, bu yapı taşlarını kendine özgü biçimde kullanışı, ya da hayata karşı kendi tavrı, onun dış dünyayla ilişkisini saptayacaktır.

Kendinden öncekilerden çok farklı sorunlarla karşılaşmaktadır. Bütün bu sorunlan, kendi yaratıcılığının ürünü olan bir perspektifle görür. Kendini eğilen çevreyi, kendi yarattığı perspektiften görür ve böylelikle gördüğünün etkilerini iyiye veya kötüye doğru değiştirir.

Hayatta hiçbir bireyin sıyrılamadığı bir iş vardır. O da çok sayıda sorunu çözmek zorunluğudur. Bu sorunlar hiçbir zaman kaza eseri değildir. Ben bunları açıkça görülebilmeleri için üç gruba böldüm: Başkalarına karşı davranış sorunları, meslek sorunlan ve aşk sorunları. Bireyin bu üç tür soruna ve bunların alt bölümlerine davranışı, hayat sorunlarına vereceği cevap demektir. Hayat (ve onun parçası olarak tüm psişik ifadeler) her zaman yenmeye, kusursuzluğa, başarıya yöneliktir. Yaşayan bir canlıyı hiçbir zaman yenilgiye eğitemez, yenilgiye şarilandıramazsıruz. Ama bireyin kendince başarı saydığı şey (yani onun gözünde kabul edilebilecek erek) yine kendine kalmıştır. Benim tecrübelerime göre her bireyin başarıya verdiği ayrı bir anlam, ona karşı ayn bir tavrı vardır. Bu yüzden insanlar tiplere ayrılamaz ve klasmanlara sokulamaz. Sanıyorum birçok bilim adamlarının yanlış sonuçlara varması, tiplere, entitelere, ırksal niteliklere inanması, lisandaki kaypak noktalardan ötürü olmaktadır. Bireysel Psikoloji, diğer bazı psikolojiler gibi, her bireyin kendi gelişmesi içinde incelenmesi gerektiğine inanmaktadır. İnsanı kelimelerle, anlaşılır şekilde ifade edebilmek için onun bütün yönlerini iyice gözden geçirmek gerekir... Ama psikoİoglar sık sık bu doğru yoldan sapmakta, daha kolay fakat daha verimsiz olan yola sapıp klasmanlara yönelmektedirler. Bu da uygulama alanında hiç yapmamamız gereken bir şeydir.

TOPLUMSAL İLGİ TİPOLOJİSİ, FAALİYET

Geniş bir alanı aydınlatmaya çalışırken burada dört maddelik bir sıralama yapışım, sırf eğilim amaçlan yüzündendir. Bunu da geçici olarak yapıyor, bireyin dış sorunlara karşı tavır ve davranışını yalnızca geçici olarak sınıflandırıyorum.

Bazı bireyler çocukluklarından başlayarak tüm hayatlan boyunca gerçeğe karşı az çok dominant bir tavırla, yönetmek isteyen bir tavırla yaklaşım yaparlar. Bu tavır onların tüm ilişkilerinde görülür, jm, r-

ikinci tip en çok rastlananıdır. Her şeyi başkalarından bekler ve onlara yaslanır. Buna "alıcı" tip diyebilirim.

Üçüncü tip de, sorunları çözmekten kaçınarak kendini başarılı hissetmeyi seçer. Bir sorunla boğuşacağı yerde, bu tip insan o sorunun yanından dolaşmak ister, böylelikle başansızlıktan kurtulmayı umar.

Dördüncü tipe gelince, o mücadele eder. Sorunların başkalan-nın da yararına olacak şekilde çözüme kavuşması için az veya çok... ama mücadele eder.

Burada bu tiplerin her birinin, bu tavrını çocukluktan başlayarak ömrünün sonuna kadar sürdürdüğünü söylemek gerekir. Meğer ki, gerçeğe karşı kendi yarattığı tavırda bir yanlışlık olduğunu anlasın. Daha önce de söylediğim gibi bu tavır çocuğun kendi yarattığı bir şeydir. Bunu yaratmak için kalıtımını ve çevreden aldığı izle-80 81 nimleri, inşa edeceği başarı yolunun taban taşlan olarak kullanır. Başarıyı da kendine göre yorumlar.

Bireysel Psikoloji, Kant gibi düşünürleri ve daha yeni ruhbilimcilerle ruh hekimlerini, insanda bütünlüğü kabul eden bilim adamlarını da aşmıştır. Ben çalışmalarımın daha başlangıç dönemlerinde, insanı bir "bileşim=birlik" olarak buldum! Bireysel Psiko-Ioji'nin baş görevi, her bireydeki bu birliği kanıtlamaktır. O bireyin düşüncesindeki, duygularındaki, hareketlerindeki, bilincinde ve bilinç dışındaki, kişiliğinin her ifadesindeki birliği. İşte biz bu birliğe "hayat tarzı" diyoruz. Sık sık "ego" diye geçen kavram da, bireyin "tarzı"ndan başka bir şey değildir.

Bireysel Psikoloji, yukarıda sayılan ilk üç tipin, yani yönetici tip, alıcı tip ve kaçan tipin, hayat sorunlarını çözmeye hazır olmadıklarını ortaya koymuştur. Bu sorunlar her zaman sosyal sorunlardır. Bu tip bireyler ise işbirliği ve katkı yeteneğinden yoksundurlar. (Toplumsal ilgisi olmayan) bu tür hayat tarzıyla, dış sorunlar (bunlar toplumsal ilgi ister) arasındaki çatışma, sonunda bir şoka yol açar. Bu şok bireyi başarısızlığa götürür. Biz bu başarısızlıkları sinirce, çildin, vs. olarak tanıyoruz. Önemli olan nokta, başarısızlık tipinin, bireyin tipine her zaman uygun olmasıdır. Daha önce de söylediğim gibi, hayat tarzı devamlı bir şeydir.

Dördüncü tip olan sosyal açıdan yararlı tip, işbirliğine ve katkıya hazırdır. Onda her zaman, başkalarının çıkarı için harcanabilecek bir miktar faaliyet bulunur. Faaliyet, başkalarının ihtiyaçlarına uymaktadır. Yararlıdır, normaldir, insanlığın evrimiyle aynı doğrultudadır.

Birinci tipte de faaliyet vardır ama yeterli toplumsal ilgi yoktur. Bu nedenle karşısına kendisini sınavdaymış gibi hissetmesine yol açan bir durum çıktığı zaman, kendi sosyal değerinin sınavdan geçirilmekte olduğunu hissettiği zaman, bu tip insan anti-sosyal bir tavır alır. Bu tipin daha aktif olanlan, karşısındakine doğrudan saldırır: Serseri, zorba, tiran, sadist olurlar. Sanki Richard m gibi, "Madem ki sevgili olamıyorum, o halde ben de kötü adam olurum," demektedirler, intiharcılar, uyuşturucu müptelaları, alkolikler de, daha az faal olduklan için saldınlarını dolaylı yoldan yapI

malarına rağmen, yine bu gruba girerler. Kendilerine saldırmaları başkalarının canını yakmak içindir, ikinci ve üçüncü tipler bundan da az faaliyet gösterirler. Toplumsal ilgileri ise daha bile azdır. Bu eksiklik, onlardaki şok sonuçlarında da belli olur. Bunların şok sonucu genellikle sinirce ve cildindir. Bireyleri böyle dört gruba ayırırken bana rehber olan ilkeler şunlardı:    (1)

Sosyal entegrasyona yaklaşma dereceleri ve (2) geliştirdikleri hareket şekli (ya daha çok, ya da daha az faaliyetle). Bununla kendilerince basan kazanmayı en çok kolaylaştıracağına inandıklan yaklaşım tarzının derecesini korumaktadırlar.

Ama yine de sonunda önemli olan, bireyin yorumlama şeklidir. Ve dış dünya ile ilişkilerinde kişiliğinin birliğini yeniden kurarken, Bireysel Psikoloji bireyin yaratıcı faaliyet şeklini ele almayı da üstlenmektedir ki, bu da o insanın hayat tarzıdır.

82

83

YEDİ

KİŞİLİĞİN VE SİNİRCENİN BİR PARÇASI OLARAK

KOMPLEKS MECBURİYETİ

(1935)

Aşağıdaki rapor biraz taslak havasında ve sorunlarla dolu gibi gözükmektedir. Yazarın bunu yazarken konuyu ne kadar ciddiye aldığını bile bilemiyoruz. Bu kuşkunun dayanağı, Adler'in, Polonius kompleksiyle ilgili olarak söylediği bir söze dayanmakladır:    "Bu konu daha çok psikolojinin komik alanıyla ilgilidir."

Başka bir yerde de, "Bu konular bir salon oyunu olsun diye ortaya atılmamaş-tır," diyerek itiraz etliğini görüyoruz. Raporu yine de bu kitaba alışımızın nedeni, sistematik öneminden ölürüdür ki, bu da bir önceki raporun önsözünde, okura bir genel görüş kazandırmak amacıyla anlatılmış bulunmaktadır. Bğf'de, bu parçanın yaratabileceği sli-mülasyonun yararlı olabileceği kanısındayız.

(Yay.)

Bireysel Psikoloji, bir kişilik araştırmasıdır. Bunun anlamı, dikkati arimizi bireyin davranışları ve hayattaki görevleriyle olan ilişkileri üzerine yöneltiyoruz ve oradan o bireyin kendi açısından başanya ulaşma (üstünlük) kavramını nasıl gördüğünü anlamaya çalışıyoruz demektir. Dikkatimizin en büyük kısmı, bireyin ifade taşıyan hareketlerine, ereklerine yöneliktir. İlk çocukluk döneminden başlayarak, birey kendine bir doğrultu çizmiştir, bu da bir amaç seçilmeden yapılamaz.

İnsanların gizli amaçlarının birbirinden nasıl farklı olduğunu çoğu zaman anlayabilmişizdir. Amaç, kişinin kendi farkına var-

85 L

maksızın, psikolojik ifade taşıyan tüm davranışları gizliden gizliye yönetmektedir. İnsanın kişilik araştırmasında yapabileceği en derin genel gözlem de budur, insan amacı bilirse, kişiliği de çözer, çünkü onun hayat görevlerine karşı tepkisinin çerçevesini bilmiş olur.

İnsanın genel davranışının bir kısmı, psikolojik komplekslerin gelişmesidir. Bu da psikolojik ekonomi nedenleriyle olur. Bu kompleksler aktif organlar gibi anlaşılabilirler. Bu psikolojik organlar, bireyi bir şema gibi karakterize eder. Tıpkı kişilik belirtileri gibi bunların da çevrenin ortaya koyduğu görevlerle ilişkili olarak ele alınması gerekir. Bunlar nihai amacın güdücü gücünün türevleridir, basitleştirilmişidir, şematize edilmişidir. Lütfen şcmatizasyo-nun binlerce çeşidinin var olduğunu akıldan çıkarmamanızı rica ederim. Bunlar zaman zaman o kadar az oranda vardırlar ki, kuşku duymak bile mümkün olabilir. Bazen de çok kuvvetli olup, davranışı etkiler, kendilerini belli ederler. İkisinin arasında sayısız çeşit ve derecede şematizasyon vardır. Bu şematizasyondan doğan perspektif de, kompleks dediğimiz şeyin temelidir. Belki de bunun böyle oluşu, kompleks kavramının tartışılmasında bilinememiştir. Kompleks'in anlaşılır anlamda kullanılması kolaylık yaratacağından, Bireysel Psikoloji de onu birtakım davranış tarzlarını açıklamakta kullanma eğilimindedir.

Kompleks elbette ki somut bir şey değildir ama, anlamlı şekilde aynı doğrultuya yönelmiş olan birçok hareketi karakterize eder. Sahibi tarafından anlaşılmaz, fakat onun tarafından kullanılır. Herkeste bulunur. Davranışları komplekslere dayanmayan insan yoktur. Bu normal sayacağımız alan içinde de bir bakıma böyledir ama, anormal diye nitelendirilen alanda daha çok rolü vardır. Bu nedenle insanları kompleksleri açısından incelemek hem ilginç, hem de değerlidir. Bu bir salon oyunu olarak ortaya atılmamakta-dır. Ruhbilimciye ve ruh hekimine yararlı, uygun bir inceleme sağlamasının nedeni, komplekslerden yola çıkarak yapacağı hesapların çok uzaklara varan sorunları çözmesine yarayabileceğindendir.

Kompleks kavramı konusunun kullanılmasında en çok şeyi, pek de orijinal bir psikolog olmayan Jung'a borçluyuz. Görünüşe göre Jung'un kendi kompleksi de, yol arkadaşlığı kompleksi ol-

86

maktadır (2). Kompleks kavramını, Freud'un şiddetli karşı çıkışlarına rağmen kullanmıştır. Freud başlangıçta bu konuyu kabul etmeyi hiç istememiştir. Ama daha sonra Freud da kavramı istekle kabul etmiş olup, yazılarında sık sık atıf yapar olmuştur, içlerinden en çok da Oedipus kompleksine.

Wundt, "kompleks" kavramını bağlayıcı bir ünite, bileşik bir kavram, bileşik bir formasyon olarak açıklar. Lipps ve Meinong, kavramı istenen ünite ve ilişkilere biraz daha yaklaştırmışlardır. Preuss kompleks kavramını, ilkel insanların analitik olmayan düşünüş biçimi olarak alır ve sihir düşüncelerine benzetir. H. Volket hayvanlarda bununla ilgili fenomenler bulur. Krueger kompleks nitelikler deyiminden, devimsel ve sindirimgel (motor ve visceral) elemanları bir hayli içeren total bilinç kondisyonlarının dağılımını anlar.

Aşağılık ve üstünlük karmaşaları (Kompleksleri)

Sık sık sözü edilen, yalnız bilimsel çevrelerce değil, halk arasında da bilinen kompleksler arasında herhalde en fazla tanınanı aşağılık kompleksi olmaktadır ki, Bireysel Psikoloji de bunu tanımları arasında kullanmaktadır. Bu deyim, karşısındaki sorunu çözemeyecek durumda olduğuna in§fljin bir insanın, bu inancını ifade eden davranış ve tutumunu anlatmaktadır. Kesinlikle aşağılık

(2) Orijinalliği olmaması konusundaki bu düşmanca sözün, 1933 yılında Naziler'in iktidara gelmesinden sonra söylenmiş olduğunu hatırlamamız gerekir. C.G. Jung, Alman Psikoterapik Kuruluş'un (Naziler'in desteğinde bir kuruluş) verdiği ödül ve onurlan kabul etmiş bir bilim adamıydı. Oysa yıllar önce Freud'un çevresinde birlikte çalışırlarken, Adler, Jung'un orijinalliği konusunda çok daha iyimserdi ve şu sözleri kullanıyordu:    "Jung'un yaptığı analizler psikanalize kalkılan en

değerli olan çalışmalar arasındadır. Bunların değeri yalnızca kuşku duyulan sonuçlan kanıtlamakla kalmamakla, yepyeni perspektifler açmalarından da gelmektedir."

Adler'üı Jung'u "yol arkadaşı" olarak teşhis etmesi herhalde Nazi düzeniyle bir tür işbirliğine girmiş olmasındandır ve sonunda Nazi Almanyası yenilgiye uğradığında Jung'un radikal biçimde saf dışı bırakılmasında son bulmuştur. O dönemlerde Jung, Alman halkının kolektif suçluluğu kavramını destekleyenler arasında bulunuyordu. Bir röportaj sırasında Jung'un şöyle dediği bilinmektedir: "Her Alman, bilinçli veya bilinçsiz olarak, aktif veya pasif olarak, işlenen suçlara katılmıştır... siyasetçileri bu kadar ilgilendiren kolektif suç konusu... psikologlar için bir gerçektir." ("Werden die Seelen Frieden finden? Ein Interview." \Veltvoche, Zürich, 11 Mayıs 1945, s. 3). Adler ise, aksine, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra insanlarda kolektif suç fikrini şiddetle reddetmiş (A 1919 a), günümüzde hemen hemen bütün psikologlar da onu destekler duruma gelmişlerdir.

87

1 duygusuyla karıştırılmamalıdır. Aşağılık kompleksi ve onun küçük kardeşi olan üstünlük kompleksi, kişinin belli bir sorunu sosyal yaran olacak biçimde çözecek kadar kuvvetli olmadığını kendisine ve çevresine anlatış biçimidir. Söylemeye gerek yok, bu yolla hiçbir destek de kazanılamaz. Tüm bu ruhsal durumun, düşünceleri, duygulan, hareketleri ile birlikte, ancak başarısızlığa gidebileceği herkesçe bilinmektedir. Bildiğimiz başarısızlık türlerinin hepsi, aşağılık kompleksinin hareket biçimleridir.

Oedipus Kompleksi

Oedipus Kompleksi çok iyi bilinir ama, insan bu kompleksin belirtilerini, adıyla kolay bağdaştıramaz. Aslında kelimenin bize, çocukta diğer cinsten olan ebeveynine karşı cinsel eğilimler bulunduğunu anlatması gerekirse de, gerçeklen incelediğimiz zaman Oedipus adının kötü seçilmiş olduğunu görüyoruz. Bu kelime bize yalnızca annesinden vazgeçmek istemeyen şımartılmış bir çocuğu anlatmaktadır. Bu anneye yapışma durumu çok çeşitli şekillerde ortaya çıkmaktadır. Ama asıl temelde yatan cinsel istek, yani Fre-ud'un düşündüğü cinsel istek, annenin çocuğa yapışması halinde bile çocukta ortaya çıkmaktadır. Frcud'a göre Oedipus Kompleksi ruhsal hayalın gelişmesinin temelidir ama Bireysel Psikoloji bunun çocuk büyütmekte yanlış bir tutum olduğunu ortaya koymuştur.

Kurtarma Kompleksi

İnsan bir kere kompleks araştırmasına çıktı mı ve hele de, bireyin tutum ve davranışını bir şema olarak kabul etti mi, bu tür sayısız şemalar bulacaktır. Bunların en ilginçlerinden biri de Kurtarma Kompleksi'dir. Bunda insan, kuşku verecek şekilde, ama bunu bilmeyerek, birisini kurtarmak zorunluluğundaymış gibi bir davranışa girer. Bunun binlerce derece ve çeşidi vardır ama her insanın kendini, kendi üstünlüğünü, kendi basan imkânlarını, başkalarının iç ve dış sorunlarını çözecek kadar yüksek görmesine dayanmaktadır. Belki doktorluk ya da papazlık mesleğinin seçilmesi aslında bu komplekse dayanıyordur. Çok aşırı vakalarda, söz konusu kimsenin Tanrı tarafından yollanmış olduğu, insanoğlunun tüm sorunlarını çözüp onu kötülüklerden kurtarmaya geldiği iddialan ortaya çıkar. Söz gelişi, bir kimse, bir alkoliği kurtarması gerektiğine inanıyorsa, bu durum o kimsenin kendi sorunlarınm anormal bir çözümüne doğru gidecektir. Böyle bir iş ne evlenmekle, ne bağlılık duygularıyla yapılabilir. Yalnızca derin psikolojik anlayış ve bu konuda eğitilmiş olmak gereklidir. Burada da, normal sorunlardan kaçmak, kendi gururunu kurtaracak başarı olanakları aramak görülmektedir. Hasta kişi kendini kurtarıcı rolünde görmek zorunluluğunu duyar. Bu durum sinirce ve çıldırıda sık sık karşımıza çıkmaktadır.

Kanıtlama Kompleksi

Diğer bir kompleks de Kanıtlama Kompleksi'dir. Kendilerinin de var olmaya hakları olduğunu, ya da hiçbir kusurları olmadığını kanıtlamak isteyen pek çok kişide bulunur. Bu tipler, hata yapmaktan fena halde korkarlar. Her hareketin aslında bir sınav olduğuna, başkalarının kendi tutumlarını beğenip onları kusursuz bulması konusunda bir sınav olduğuna inanırlar. Her zaman savunma halindedirler, kendilerini haklı çıkarmaya çalışırlar. Her konuşmaları, kendilerinin değersiz olmadığın<P*'kanıtlamâya dönüktür. Oysa çavredekiler onların bu çabalarına ilgi göstermezler. Bu durum da kompleks sahibi kişiye huzur verecek değildir elbette. Sinircede Kanıt Kompleksi çok büyük rol oynar ve her zaman da durumun koşullarına işaret etmekle, aşın güçlü duygularla, geri çekilme eğilimiyle kendini belli eder.

Polonius Kompleksi

Şimdi de psikolojinin komik alanına giren bir komplekse geliyorum ki, bu da Polonius Kompleksi'dir. Hamlet, Polonius'a şöyle der: "Şu ilerideki deveye benzeyen bulutu görüyor musun?" Polonius; "Kütlesiyle gerçekten bir deve gibi," diye karşılık verir. Yani bir şey, bir şeye benziyordur. Buradan çıkılarak yüzeysel, rastgele bir karara vanlır ki, bunun hiçbir anlamı yoktur. Ama yine de mo-

89 L

dern psikoloji, Polonius Kompleksi'nin egemenliği altındadır. Size, "Bu ilkel insanlarda bulunan duruma benzer," derler. "îlkel insan bile böyle davranışlar gösterirdi," derler. Psikanalize hiç değinmiyorum bile. Orada her şey yalnızca "...benzer".

Ama bu komplekse psikoloji dışında da rastlanmakta ve zaman zaman kullanılması için geçerli sebepler bulunmaktadır. Bir ke-re"dejâ-vu" durumunda karşımıza çıkar. Orada da bir şey "...benziyor"dur. Başka durumlarda da mistik kavramlara doğru giden görüngülerde gözükür. Buna bir ömek vermek gerekirse, bir şeyin daha önceki hayatta da bu haline benzediği kavramı ele alınabilir. Polonius Kompleksi bilimde tehlikeli olduğu gibi, hayatta da tehlikelidir ve insanı gülünç genellemelere götürebilir.

Düşsel yaşamın yorumunu hatırlarsanız, Polonius Komplek-si'ni orada da bulursunuz. Rüyayı gören açısından her şey yalnızca "benziyor"dur.

Sizlere aynı zamanda Vaihinger'in "sanki"sini de hatırlatmak isliyorum (3). Örneğin aborijinal bir dinde timsah kutsal olarak ilân edilir. Sanki bir Tann'ymış gibi. Herhalde daha o zamanlarda bile, timsahın tanrısallığını ciddiye almamış insanlar yaşamıştır. Ama bunu bir gerçek haline getirmek, kabilenin yararına olacaktır, çünkü bu sanki kavramı içinde bütün Polonius'lar kendilerini birbirine kardeş gibi göreceklerdir. Timsahın adı altında biraraya geleceklerdir. Bu elbetleki yalnızca grup egotizminin ifadesidir ama, zama-' nın getirdiği sorunları hafifletmeye yaradığı sanılmıştır. Herhalde o insanların pek çoğu bocalamış olmalıdır. Ama yine de bazı belirli koşullar altında, böyle bir din yararlı olabilir. Hayatta bir hafifleme duygusunun, üstünlüğün, başarı imkânının ne alanlara yayılabileceğini ve sorun sahibinin bunu nasıl hiç anlamayabileceğini görüyorsunuz. İşte bu görüngüye (fenomene), Bireysel Psikoloji, Polonius Kompleksi demektedir.

Bazı kimseler konuşmalarında her an, her şeyi başka şeylerle karıştırırlar. Her şey "tıpkı" bir başka şey gibidir. Bu bize sözün gelişi olarak kullanılan birtakım şiirsel, fakat sağduyu dışı kalıpları da anlatmaya yarar ki bunlar genellikle duygu ve heyecan yarat-

(3) Valhinger, H. "Sanki Psikolojisi": New York - Harcouit, Brace, 1925.

90

mak için kullanılırlar. Rüyalarda semboller, mukayeseli temsiller bulmamız da bu yüzdendir. Polonius Kompleksi'ne ilgi göstermek bir değer taşır, çünkü nice felsefe ve psikoloji sisteminin gerçek dı-şılığına ışık tutar.

Tasfiye Kompleksi

Bireysel Psikoloji'de Tasfiye Kompleksi'nin de sık sık adı geçmektedir. Birçok insanı karakterize eder. Bunun binlerce çeşidini, kendi etkinlik (aksiyon) kürelerini küçültmek isteyen, tüm sorunlardan kurtulmak isteyen insanlarda görürsünüz. Tasfiye Kompleksi de, tıpkı Polonius Kompleksi gibi, güvensiz insan tarafından koltuk değneği olarak kullanılmaktadır. Tasfiyenin şematize olarak aranması, hayatla kişisel üstünlüğe kısa yoldan ulaşmayı amaç edinmiş insanın niteliğidir.

Yazgı Kompleksi

Pek çok insanda bulunan bir kompleks de Yazgı Komplek-si'dir. Bu da hayatta bir tutum ve davranış tarzı olup, insana hiçbir şey olamayacağı inancına dayanmaktadır. Aşırılar kendilerini hemen belli ederler. Alın yazısı kojppleksi, kişiye büyük bir destek ve güven sağlar. Elbette ki bu güven bir aldatmaya dayanmaktadır, çünkü gerçek yazgı, yani insanın seçilmiş olması, aslında var olmayan bir şeydir.

Bazı okul çocuklarının her şeyi bildikleri için kendileriyle övündüklerini görmüşümdür. Gerilimli durumlarda, sorulan soru hakkında hiçbir şey bilmeseler bile, bir cevap verme sorumluluğu hissetmektedirler. Bu tür çok güzel olaylara tanık olduğum için, bu tutumun insanı zor durumlara düşürebileceğine inanıyorum. Toplum hayatına atılmış bir kimsenin en zor ve olmayacak şeylerin allından kalkabileceğine inanması, kendisine hiçbir şey olamayacağı kanısında olması, ne olursa olsun kendisinin devam edeceğini düşünmesi, daha bile tehlikelidir. Bu komplekse sahip kişilerde oldukça şımarık bir yaşam biçimi görürsünüz. Bunlar zor durumlardan kendilerini annelerinin kurtarmasına alışkın çocuklardır.

91

Beri yandan, bu dünyada rahat eden, ayak uyduran kimselerde de buna benzer bir durum görülür ki, bu da "cesaret" olarak ortaya çıkar. Ama bu durumda, insanın kuvveti yetmeyecek bir girişime kalkışması yoktur. Daha nesnel bir yaklaşım vardır. Bu insanlar, güç yetmeyecek bir işin karşısına vardıkları zaman duraklarlar. İnsan bu tiplerde iyimserlik ve özgüven bulur ki, bunlar da belki Yazgı Kompleksi'nin izleridir ama, geleceğin güvensizliği karşısında belki bunlara biraz ihtiyaç da vardır.

Gerçek başarı imkânı her iki halde de vardır. Şımarıkta da, cesaretlide de. Ama beri yandan bazı zorluklar ve engeller de vardır. Şımarık kişi onları ya görmezden gelir, ya da karşılaştığında yıkılır (belki sehizophrenia, eyelotmia, melankoli ya da suça yönelir); cesaretli insan ise yine sosyal etkinliğini (aktivitesini) korur ve yenilgiden sonra çabucak tekrar toparlanır.

Ben bir manik paralitikie çok güzel bir örnekle karşılaştım. Kendisini bir sanatoryumda ziyaret etmiştim. Bana gözlerinde yaşlarla yalvardı, kendisini evine götürmemi, orada ona çok kötü davrandıklarını anlattı. Bunun dışında, tedavisi iyi gidiyor, kendisi de tedaviye iyi cevap veriyordu. Evine vardığı anda sessiz ve mutlu gözüktü. Bir ara bir konuşmayı kesip bana dündü: "Görüyorsunuz ya, hayatımda hep böyle olur," dedi. "Her şeyde başarılı olurum ben." O bunu söylerken, beni eve dönmeye razı edişini düşünüyor, bense onun vücudunda çürükler bırakmış olan kötü muameleyi düşünüyordum.

Lider Kopleksi

Çocuklarda ve yetişkinlerde, Lider Kompleksi dediğimiz şey de sık sık karşımıza çıkar. Bu, eğitimin bir sonucudur (4). Bu tür

(4) Adler eğitim derken, spontane öz-eğitimi kastadiyor. öğrenme konusunda Adler'in en fazla ilgi göstediği kısım budur, çünkü insanın kendine özgü yeteneklerini buradan kazandığına inanmaktadır. "Çocukları izlediğimiz zaman onların yetişkin hayattaki bir mesleğe hazırlandıklarını görürüz. Bazen bir çocuk, öğretmen olmak ister. Onun kendinden küçük çocuktan biraraya toplayfp okulculuk oynadığım görürüz... Anne olmaya özenen bir kız çocuğu bebekleriyle oynar ve kendini gerçek bebeklere ilgi göstermeye eğilir... Kendilerini özdeşleştirerek annelik görevlerini yapmaya çalışırlar."

insanlar kendilerine başka hiçbir rolü yakıştıramazlar ve gece gündüz hep başta olmak isterler. Ortanca ve küçük çocuklar gibi, büyük çocukların da kuvvetli olanları, yani kardeşinin kendisini tahtından indirdiği duygusuna kapılmayanları, bu komplekse çok yakın kimseler olurlar. Örneğin kutsal kitaptaki Yakup, Essau ve Yusuf gibi (5). Başa geçen insanların liderlik kompleksine küçük yaştayken yakalanmış olduklarını görürüz. Eğitimin sonucudur. Bu tür çocuklar bir oyunda yenilmeyi kabul edemezler, ebe olmayı istemezler, at olmaktansa binici olmayı yeğlerler. Tüm dahîlerde bu kompleks vardır ama, ne yazık ki liderlik yeteneği olmayan başka nice kimselerde de vardır. Bunlar eğitimleri ve fırsatların doğması yüzünden lider olup tehlikeli durumlar da yaratabilirler.

Seyirci Kompleksi

Bu belki o kadar sık rastlanan bir kompleks değildir. Hayatlarını daima seyirci olmaya göre düzenleyen insanlarda görülür. Bunlar hiç aktif adımlar atmazlar. Şımartılmış çocuklar bu role daha sık uyar. Ne yazık ki, Seyirci Kompleksi'nde hemen hiç aktivite olmadığı için topluma pek yayarı yoktur. Bunun bir tedavi yöntemine ihtiyacı vardır. Seyirci Kompleksi olan birine casaret vermek, aktivite gösteren birine cesareAermekten çok daha âcil bir durumdur. Seyirciye, hayata katılmanın ne kadar önemli olduğu anlatılmalıdır.

Seyirci Kompleksi'nin rüyalarda sık sık karşımıza çıktığını görürüz. Tiyatroda oturmak, sık görülen rüyalardandır, çünkü bu tiplere hayat bir tiyatro gibi görünür. Hayatlarının ilk anılarında bile seyretmek ön plândadır. Hayatta sık sık hayal kırıklığına uğramışlardır. Elbette yüksekten düşeceklerdir (çünkü genellikle yüksekten seyretmektedirler). Bakma eğilimi çoğu zaman görülme eğilimiyle karışıktır (Egzibisyonizm'de olduğu kadar, abartılmış gururda da öyledir). Bunlar daha çok görsel insanlardır (düşünceleri hep gözle görme türünde düşüncelerdir).

(5) Adlerin doğum sırası konusundaki düşünceleri için bk. A 1958 a - sp. 144154 .

92

93

Hayır Kompleksi

Sık rastlananlardan biri de "Hayır" kompleksidir. Böyle durumlarda büyütme ve tedavi çok dikkat ister. Karşı çıkma duygusunu engelleyemeyen, başkalarıyla aynı fikirde olmaya dayanamayan, itiraz etmekte bir büyüklük bulan kimseler vardır.

Bu başkalarını eleştirme şeklinde de ortaya çıkabilir, bu eleştiriler de çoğu zaman haksız eleştirilerdir. Bazıları daha ağızlarını açmadan, hayır kelimesi dudaklarında hazırdır. O kelimeyi söyleyebilecekleri zamanı beklemektedirler. Bu tiplere eleştirmenler arasında çok rastlandığı kadar, kötümserler arasında da sık sık rastlanır. Eğer bu eğilim, toplumsal ilgiyle birleşirse, verimli olabilir.

Çocuklukta bu kompleks bazen çok tatsız şekilde ortaya çıkmaktadır. Örneğin anne, arsız çocuğuyla arasını düzeltmek ister ve ona, "Sen seviyorsun diye portakal aldım,"der. Çocuk hemen bağırır:    "Ben portakalı canım istediği zaman

isterim, sen getirdiğin zaman değil." Aynı anne bir keresinde, "İstersen, süt, islersen kahve iç," dediğinde, çocuk şöyle cavap vermiştir:    "Sen süt iç dersen,

kahve içerim, sen kahve iç dersen, süt içerim." İnsanın tahakküm duygusunu silip de başkasıyla aynı fikirde olduğunu kabul etmesi çaba ister. Burada başarı imkânı, başkası tarafından etkilenmemekte, ona bir üstünlük duygusu kazandırmamakta yatmaktadır.

"Hayır" kompleksi bilimde de umut kırıcı durumlar yaratabilir. En değerli gelişmeler, insanların "Hayır" Kompleksiyle karşı çıkmaları yüzünden engellenir. Bu tip insanlar kendilerine olan sevgilerini, gururlarını korumaya çalışmakta, karşıdakinin düşüncesini kabullendikleri anda bu duygularının yaralanacağına inanmaktadırlar.

Bütün bu kompleksler, birbiriyle ilişki ve işbirliği içindedir. Ayrıca bu şemaların bir bakıma Aşağılık Kompleksi'yle bağlantılı olduğu da ortadadır.

Başka bir bakımdan, Polonius Kompleksi'yle, bir başka açıdan da Tasfiye Kompleksi, ya da Yatıştırıcı Üstünlük Kompleksi'yle de ilişkili oldukları gibi. Kompleksleri tanımanın ve bu yolla kişiliği daha iyi anlamanın bir hayli imkânları vardır.

94

BÖLÜM II SİNİRCE KURAMI L

SEKİZ

SİNİRCENİN YAPISI (1932)

Adler, kendi genel kuramını, bireyin yaratıcı gücünü özellikle vurgulayarak tekrarladıktan sonra, aşağıdaki satırlarda bireyi sinirceye eğilimli kılan objektif etkenleri tarif etmekte ve sonuçla yetersizlik duygusu ile gelişmemiş toplumsal ilgi noktasına gelip dayanmaktadır. Bu ön koşullar, bireyi hayat koşulları için hazırlıksız kılar ve birey birtakım belirlileri bu nedenle geliştirir. Hareketleri kaçınma, çekinme doğrultusuna dönerken, belli dört tipten birine uyar. Bu nörotik hareket tipleri, Adler'in [lk formülasyonları arasındaydı (A 1914 k) ve kendisi de bunları kurduğu en önemli siste-maüzasyonlar arasında sayardı (A 1932 h).

(Yay.)

Burada tartışmayı seçtiğim konu, yani sinircenin (nörozun) yapısı, psikolojinin en güç sorunlarından biridir. Korkuyu insanlarda sık sık görür, fakat bunun sinirce belirtisiyle ilişkisiz olduğunu biliriz. Nörotik olmayan insanlarda da sık sık birtakım düşünce es-neksizlikleri ve katılıkları görülmektedir. Örneğin kurallara, formüllere fazlaca önem veren kimselerde. Ama biz bunları sinircenin karakteresliği olarak ele almayız. Aynı durum, sinircenin diğer belirtileri için de geçerlidir. Yorgunluk durumu nörasteniklerde olduğu kadar, normal insanlar dediğimiz insanlarda da görülmektedir. İşlevsel sinircede (foksiyonel nevrozda) bulunan belirtiler, sinirce dışında da aynen bulunabilir. Psişik gerilimler altında bulunan her birey, kendi bireysel yapısına göre tepkiler gösterecektir. Korku

97

duygusuna tutulanda, kalp çarpıntısı solunum zorluğu, vb. gibi birtakım durumlar, tepkiler ortaya çıkar. Normal insanlar da gösterirler bu tür tepkileri. Boğaz tıkanması, onlarda da, güvensizlik duygusu sonucu ortaya çıkabilir. Diğer bazıları da korkuya, mide rahatsızlığıyla, bağırsak bozukluğuyla, idrar siteminde arızalarla cevap verirler. Korkunun cinsel organlara yansıdığı pek çok insan vardır. Bir özel tipte de korku, cinsel heyecan doğurur. Bu tip insanlar bu tepkiyi normal sanırlar, hatta daha ileri gidip bu konuda teoriler geliştirmeye kalkarlar. O halde unutmayalım ki sinircenin tek tek her belirtisi, normal insanlarda görülebilen belirtilerdir ve hiçbir sinirce belirtisi normal yaşamda görülmemiş bir şey olamaz.

HA YA TIN PARÇASI OLARAK RUH

Bundan sonra değinilecek noktaların önemini tam anlayabilmek için burada Bireysel Psikoloji'nin temel görüşlerine kısaca değinmek isliyorum. Özellikle de zihin ve ruh konusundaki görüşlerine. Bu konuya değinmekle transfenomenal düzeye geçtiğimiz ortadadır.

Watson ve ekolü bunu yapmayı reddeder, ruhun varlığını da, anlamını da inkâr ederler. Bir takım başka ekoller de tümüyle me-kanistik bir görüş açısından hareket ederek, zihni ve psişik hayatı inkâr ederler. Oysa gerçek anlamda bu yanlıştır, çünkü psikoloji kelimesi zaten ruh bilimi demektir. Kendilerine psikolog diyen birçokları, aslında fizyologdurlar ve bilimsel eğitimlerinin yapısına göre, ruh kavramını bir kenara ilmekte veya onu mekanistik bir şekilde düşünmektedirler. Ama bir psikolog, psişik hayat temel görüşünün, bitakım kişilik belirtilerini de içerdiğini zaten bilir. Bu belirtiler kesin bir düzen ve doğrultuda sıralanmıştır.

Tecrübe alanının ilerisini anlayabilmek için, düşünce ve derin görüş şarttır.

Ama daha tecrübenin hemen dışındaki yakın alanda bile, psişik hayatın yokluğuna işaret edecek bir kanıt yoktur. Bu nedenle ruhu hayatın bir parçası olarak saymama izin verin.

Hareket olarak hayat: Bir kere hayatın en önemli karakteristiği harekettir. Bu elbette ki, yaşayan varlıklar hareketsiz kalmaz anlamına gelmez. Ama hayat var olduğu sürece, hareket yeteneği de

98

vardır ve tüm psişik hayat, hareket şeklinde ifade edilebilir. Demek İçi psişik hayatla ilgili tüm görüngüler, bir zaman-mekân ilişkisi içinde

görülebileceklerdir. Biz bu hareketleri gözlemlerken onları donmuş durumda, bir bakıma dinlenme halindeki durumlarında görürüz. Psişik ifadeyi hareket olarak gördüğümüz anda, sorunumuzun çözümüne yaklaşmış oluruz. Çünkü bir hareketin başlıca karakteristiği, onun bir yönü, dolayısıyla bir ereği olmasıdır. Üstelik, eğer tüm psişik hayatın bir ereği olmasa, buna bağlı olan ve bir ereğe yönelmiş olmak zorunda bulunun psişik hareketler de var olmazdı. Bunun her bireyde böyle olduğunu şu noktada vurgulamakta yarar vardır. Bu durum saptanabilir, formüle edilebilir. Bireyin kendisi bunu formüle edemese bile. Bu konuyla ilişkili olarak, bilincimizde pek çok sayıda etkiler bulunduğunu, fakat bunların belirli şekilde tanımlanmış kavramlar olmadığını, bu yüzden bunları formüle edemeyeceğimizi de söylemek gerekir. Zaman zaman yanılgıya düşülen, anlaşılamayan bir şeyi kelimelerle donattığımız zaman onu bilinçsizlik düzeyinden bilinç düzeyine çıkardığımız sanılırsa da, elbette ki aslında böyle bir şey olamaz.

Yenme amacı: Her hareketin bir ereği'vardır dedim. Ama dürtüler, doğal eğilimler, örneğin cinsel dürtüler yönü olmayan hareketlerdir. Bu nedenle bu soyut kavrarnAr, psişik olayları anlamakta pek işe yaramazlar. Bu tür dürtülerde 'gözlemlediğimizi sandığımız yön, aslında tüm bir birlik olan bireyin kendi ereğine doğru hareket ederken ona verdiği yöndür. Yöne doğru harekette, birleşmiş bir düzenlilik görünür. Tüm psişik hayatı bir birlik haline getiren şey de, psişik hayatın bu ereğidir. Sonuçta, bu ereğe yönelik umut, her psişik hareketin bir parçasıdır. Bu nedenle de erek, birliğin bir parçası olur. O halde şöyle diyebiliriz: Biz psişik hayatı anlayabilmek için, onu bireyin diğer karakteristikleriyle aynı ereğe, aynı yol üzerinden ilerleyen bir bütünlüğün parçası olarak görmek zorundayız. Bireysel Psikoloji uygulamasında bu noktanın büyük önemi vardır. Bu nedenle de psişik hayatı anlayabilmek için, ereğin nasıl ortaya Çıktığını görmek gerekir.

Bir ereğe doğru çaba göstermeyi hayaün her parçasında görürüz. Her şey, "sanki" tüm kusurların üstesinden gelmek, kusursuzluğa ulaşmak istiyormuşuz, bu uğurda çaba ğösteriyormuşuz gibi-

99

dir. Bu kusursuzluk isteğimize, yenme amacı, yani üstesinden gelme çabası demekteyiz.

Üstesinden gelme deyiminin anlamındaki çeşitli yorumlan ifade etmeye, dildeki sözcükler yetmez. Bunun yorumu her bireye göre değişir, çünkü her bireyin ereği değişiktir. Bu çaba, kuvvet kazanmak, ele kuvvet geçirmek içindir, ya da hayatın gerçeklerinden kaçmak içindir dersek, tipik genellemeler yapmış oluruz ki, bunlar bize özel, bireysel bir olgunun durumunu gösteremezler. Ama yine de bir kazancımız olmuştur. Alanı düşüncenin ışığında aydınlatmi-şızdir. Şimdi sıra ışıklı alanı daraltmak ve söz konusu bireyin hareket yönünü gözlemlemeye gelmiştir. Bunun için bize gereken şeyler, tecrübe, uyanıklık ve eleştirici, nesnel, tarafsız bir gözlemle her tek olayı incelemektir.

Değindiğimiz görüngü (fenomen), aynı bireyre bir eksi ve bir arlı durumun birarada bulunması anlamına gelir. Yani hem bir aşağılık duygusu, hem de bu aşağılığı yenme çabası. Aşağılık duygusu kendisini binlerce şekilde gösterebilir. Örneğin, üstünlük çabası olarak gösterebilir. O halde sorun, her bireyin hayatının başında başlayıp sonuna kadar giden bu sahte amacın, ya da güdücü hayalin nasıl ortaya çıktığıdır.

Bireyin yaratıcı gücü: Her çocuğun, diğer çocuklara benzeyen birtakım gizligüçlerle (potansiyellerle) doğduğunu biliriz. Gelenekçi tarz eğitimi, ya da yapısal durumun önemini vurgulamaya itirazımız da zaten buradan çıkmaktadır. Önemli olan, kişinin neyle doğduğu değil, onu nasıl kullandığıdır. O halde kendi kendimize şunu sormalıyız:    "Kim kullanıyor bunu?" Çevre etkisini ele aldığımız

zaman, aynı çevre etkilerinin iki ayrı birey tarafından aynı şekilde algılandığını, aynı şekilde sindirildiğini ve aynı tepkiyle cevaplandığını kim iddia edebilir? Bunu anlayabilmek için, yeni bir kuvvetin varlığını da kabullenmek zorundayız demektir ki, o da bireyin yaratıcılık gücüdür.

Çocuğa bir yaratıcı güç atfetmek zorundayız. Bu güç onun üzerindeki tüm etkileri ve onun tüm potansiyellerini hareket haline dönüştürecek, çocuk bu hareketle bir engeli aşmaya çalışacaktır. Çocuk bunu, çabasına yön veren bir tepi olarak hisseder. Bir çocuğun psişik hayatındaki tüm görüngülerin, kendisini aşağı pozisyon-

100

dan kurtarma, bu durumunu yenme isteğine dönük olduğunda hiç kuşku yoktur. Bu nedenle, kalıtımın sebepsel etkisini veya çevre etkisini tek tek savunanların görüşleri, çocuğun tüm kişiliğini bu yolla açıklamaya kalkma çabaları, çocuktaki yaratıcı güç tarafından çürütülmektedir. Çocuğun tepişi, çevreye cevap olarak yarattığı ereğe dönük bir hareketle birleşmedikçe, yönden yoksundur. Çevreye verilen bu cevap, basit, pasif bir tepki değildir. Bireyin yaratıcı faaliyetini ortaya koymasıdır. Psikolojiyi yalnızca içgüdüler ve tepiler temeline oturtmaya çalışmanın hiç yararı yoktur. Çocukta bulunan her tepiye yön veren yaratıcı gücü hesaba katmak, çocuğun onu bir şekle yoğurmasını, ona anlamlı bir amaç kazandırmasını dikkate almak zorundayız.

Fakat çocuğu etkileyen ve hayalını belli bir yöne doğru yoğurmasına yol açan bir takım etkenler vardır. Bu etkenler her zaman sebepsel olmayıp, çezbedici, istcklendirici görüngüler olabilirler. Bu tür etkenlere tepki, bireyden bireye büyük ölçüde değişmektedir. Sahip olduğumuz herhangi bir şeyi en iyi şekilde nasıl kullanabileceğimizi bize öğretebilecek matematik kuralları yoktur. Fakat tarafsız araştırmanın gözlemleyebileceği şey, bireyin nelere sahip olduğu değil, bunları nasıl kullandığıdır. Bu etkenler, daha önce de söylediğim gibi, bireye çekici veya isteklendirici gelebilirler. Bunları sebep saymak, hata olacakte çünkü derin bir anlayış bize her bireyin bu etkenlere değişik tepki gösterdiğini belirtir. Yani bu tür bir fırsatı her birey değişik şekilde kullanır. Bu nedenle, istatistik olarak bu tür etkenlerin bireylerde görünüşte tipik birtakım kullanış fikirleri uyandırdığını varsayabiliriz demektir. Bu kadarını anlayabiliyoruz. Bunun dışında söylenebilecek şeyler, bize biraz bilimsellikten uzak görünmektedir. Yani başka bir deyimle, burada rol oynayan yaratıcı kuvvettir ve nasıl işlediğini anlamamız gereken asıl etken de budur.

YOĞUNLAŞMIŞ EKSİ DURUMLAR

Organik aşağılık: Deneyimlerimiz sonucu, organlarında eksiklik veya bozukluk bulunan çocukların kendilerini hayat karşısında yetersiz gördükleri ve diğer çocuklara oranla kendilerini daha ek-101

sik hissedecekleri anlaşılmaktadır. Bu çok önemlidir, çünkü deneyimlerimiz, durumda büyük güvensizlik olduğu zaman sonuçların da çok çarpıcı olduğunu göstermektedir ve artı duruma geçebilmek için daha fazla bir çabaya yol açmaktadırlar. Bu gözlemler, duyularında eksiklikle, beyin yapılarında eksiklikle, ya da iç salgı bezlerinde eksiklikle doğan çocuklar için geçerlidir. Organik zayıflık mutlaka bir eksi durum yaratmaz. Fakat çocuk kendi organik teçhizatının zayıflığını sosyal işlerinde hisseder ve kendini ona göre yeniden organize etme zorunluğunu duyar.

Hayatta organ eksikliğinden doğan yetersizlik duygusunu yenme çabası gördüğümüz olaylar pek çoktur. Bazı bireyler sorunu ortadan kaldırmaya, bazıları ondan kaçınmaya çalışırlar. Sorundan kaçınmakla, bazıları rahatlar ve kendini daha güvende hisseder. Diğerleri sorunlarıyla boğuşur, güreşir - örneğin solaklarda olduğu gibi - ve kendilerini dış etkenlere karşı daha cesaretli hale getirirler. Sonuç büyük ölçüde bireyin dışarıya doğru dönen yaratıcı gücüne bağlıdır. Yaratıcı gücün dışarıya dönmesinin tek kuralı vardır: Amaç daima başarıdır. Bireyin kendi gözünde başarının ne olduğu ise, onun kendi durumunu yorumlayışına bağlıdır.

Çocuk, hayal çizgisini ömrünün ilk dört yılı içinde saptar. Sorunlarını yenme yolunu saptamış, somut ereğini o zamana kadar şekillendirmiştir. O zamandan sonra, tüm davranış ve tutumunda bu yaratıcı erek formasyonu sürecinin sonuçlarını görebiliriz. Bu ereklerin milyonlarca çeşidi vardır. Bunlar birbirinden, mecazi anlamda, renk, biçim, ritm ve yoğunluk olarak farklar gösterirler.

Şımartma: İkinci bir grup birey de, organ eksikliği bulunanlara çok benzer bir hayat çizgisi gösterirler. Bunlar çocukluklarında şımartılmış bireylerdir. Sinirce sorununa ne kadar derin eğilip, karşıma çıkan her olguyu ne kadar dikkatle araştırırsam, bir dereceye kadar sinirce belirtisi gösteren her bireyde bir miktar şımartılma izinin var olduğundan o kadar emin olmaktayım. Bir sorunun çözümü için başka birisine bağımlı olmak, ya da sorundan ağlama yoluyla kurtulmak, bireyi ciddi şekilde etkilemektedir.

Ama şımartma konusunu da pek gevşek düşünmemeliyiz. Şımartılmış çocuk dediğimiz

zaman, sevilen, okşanan çocuktan de-

102

ğil, büyüklerinin her zaman üzerine düştüğü çocuktan, onun hesabına sorumluluklar yüklendiği çocuktan, çocuğun kendi başına da yapabileceği şeyleri üstlenip onun yerine yapan ana-babanın çocuklarından söz etmekteyiz. Böyle durumlarda çocuk bir asalak gibi gelişmektedir. Başkalarından bir öneri ya da etki kabul etmek istemeyen tiplerden başlayıp, her zaman yardım isteyen tiplere kadar, pek çok türlüsü bu asalak çocukların büyümüşüdür. Bu iki aşırı uç arasında da, daha önce söylediğim gibi, binlerce başka tip ve çeşit bu 1 tınmaktadır.

Kolayca düşülebilecek bir hatayı bertaraf etmek için şunu söylemek isterim: Şımarık bir hayat tarzı mutlaka anne-babanın tutumundan kaynaklanıyor şeklinde düşünülmemelidir. Bu aynı zamanda çocuğun da yarattığı bir durumdur. Çocuk bunu, başkalarının şımartması söz konusu değilken bile yaratabilir. Şımartmaya yol açan şey, çocuğun direnen tutumudur.

İhmal: Üçüncü grup da, ihmale uğramış çocuklardan oluşur. Bunlar garimeşru doğmuş çocuklar, istenmeden doğmuş çocuklar ve çirkin çocuklardır. İhmale uğrama duygusu da kuşkusuz nisbi-dir. Dış etkenlerin buna katkısı bulunabilir. Şımartılan çocukların hepsi de, ilerideki hayatlarının şu ya da bu döneminde, kendilerini ihmale uğramış gibi hissettikleri durumlarla karşılaşacaklardır. m?

GÜVENSİZLİK DUYGUSU VE TOPLUMSAL İLGİNİN YOKLUĞU

Şimdi gireceğimiz konu, bütün bu tipleri birleştiren, hepsinin temelinde yatan ortak yapıdır. Bütün bu gruplar hayata bir güvensizlik duygusuyla bakarlar. Güvensizlik ve yetersizlik duygusu bütün başarısızların ortak niteliğidir. Sorunlarını çözmeye çalışma tarzlarından, incelediğimiz bu üç gruptaki bireylerin bu sorunlara ne kadar hazır olduklarını anlayabiliriz. Bu sorunlar her zaman sosyal sorunlardır. Kolay anlaşılabilmesi için biz bu sorunları sosyal, mesleki ve aşk ilişkilerini ilgilendiren sorunlar olarak üç bölümde de toplayabiliriz. Bunların çözümü de elbette ki bireyin diğer insanlarla temasa ne kadar iyi hazırlanmış olduğuna bağlıdır.

Tüm başarısızlar, - problem çocuklar, suçlular, intihar girişim-

103

çileri, nörotikler, psikotikler, alkolikler, cinsel sapıklar, vb. - toplumsal ilgi bakımından hazırlıkları yetersiz olanlardır. İşbirliğine yanaşmayan, tek başına insanlardır hepsi. Dünyanın tersine gider halleri vardır. Antisosyal diyemesek bile, en azından asosyal insanlardır.

Bu görüş açısı, Bireysel Psikoloji'yi bir değerlendirmeler psikolojisi haline getirmektedir. Ne demektir bu? En önemli sonuç şudur: Hayatın getirdiği sosyal sorunları çözebilen insan, ancak sosyal işbirliğine hazır olan insandır. Bunu söylerken demek istediğimiz şey, bireyin hareket kanununda bir miktar temas duygusu, bir işbirliği çabası bulunması gereğidir. Bu olmadığı zaman, karşımıza başarısızlar çıkar. Kendini güvensiz hisseden çocuklarda bu işbirliği eğiliminin ve sosyal başarı eğiliminin lam gelişmediğine daha önce değinmiştim. Bu güvensiz bireyler, toplumsal ilgiden yoksun bir hayat tarzı kurarlar, çünkü güvensiz birey, başkalarından çok kendisiyle ilgilenir. Bir türlü uzaklaşamaz kendinden. Sinirceli (Nörotik) insanda başkalarına karşı ilgi bulunmadığını ne kadar tekrarlasak azdır. Ve tabii bunlarda toplumsal ilgi de yoktur. Bazı nörotiklerin pek iyi niyetli görünmeleri, dünyayı değiştirmek istemeleri, bizi aldaimamalıdır. Dünyayı değiştirme isteği, çok yoğun şekilde hissedilen yetersizlik duygusunun cevabı da olabilir. Eksi duygu ne kadar güçlüyse, onu yenme çabası da o kadar büyük olacaktır. Bunu insan vücudundaki organlarda da aynen gözlemleyebiliriz. Ortadan kaldırılması gereken engel büyük olduğu zaman, gerilim artacak, tansiyon artacaktır. Nörotik insan kendi yenme amacına ön plânda yer verir. Bu yine tıpkı normal insanda olduğu gibi, kişisel değer duygusuna bağlıdır. Kendini değerli bulmanın tek yolu başarı kazanmak, yenmeyi başarmaktır. Nörotiğin hareket kanununda toplumsal ilgi yokluğu söz konusudur ve bu da onun yenme yeteneğini azaltmaktadır. Bu yoksunluk nörotikte daha az, kriminallerde daha çoktur. Kriminaller diğer insanları daha aktif şekilde farkederler ama onlara karşıdırlar. Nörotik onlara açık şekilde karşı çıkmaz ama çabalan hep başkalarının toplumsal ilgisini sınamaya, kullanmaya, sömürmeye dönüktür.

Bu bütün nörotiklerin karakteristiğidir. Sinircenin yapısında, başkalarının toplumsal ilgisinden yararlanmayı ve bireyin işbirliği-

104

ne katılışını "ama" ile önleme yöntemini buluruz. Bu "ama", tüm nörotik belirtilerin başında yer alır. Nörotiğin her zaman yanındadır. Nörotik zaten, "evet-ama" formülüne göre yaşamaktadır. Onu başarıya giden yoldan alakoyan tüm belirtiler bu formülle ifade edilebilir. Kendi gözündeki değeri de, bu nedenle, başkalarının katkısına bağlıdır. Yoksa kendi yenme yeteneğinden, kendi başarma kuvvetinden kaynaklanmaz.

Sinirceyi fiziksel açıdan ele aldığımızda bile yukarıdaki bakış açısı yine geçerlidir. Böyle durumlarda duygulan, örneğin kaygı, güvensizlik, hiper-duyarhlık, hiddet, sabırsızlık, ihtiras, vb. gibi duyguları bir sıraya sokmamız gerekir. Bu duyguların hepsi, işbirliği dışında yaşamaktan doğmaktadır.

Nöroliğin içinde yaşadığı gerilim, onu heyecanlandırmaya, kendisini kurmasına yetmekledir.

Gerilim kendini en az güçlü noktada hissettirir ve karakteristik etkiler ortaya öyle belirlilerle çıkar. Yani daha önce söylediğim gibi, mide, salgı, bağırsak, kalp, vb. gibi yerlerdeki arızalarla.

Böylelikle sinircenin fiziksel belirtilerinin ancak o bireyi bir bütün olarak tanıdığımız zaman anlaşılabileceğini ortaya koymuş bulunuyoruz.

HAYAT SORUNLARINA HAZIRLIKSIZ OLMAK

Dikkatli baktığımız zaman, nörotik insanın bir sınavdan geçerken sorunlarını toplum çıkarları paralelinde değil, kendi kişisel ihtirasına göre çözmek isleyen kimse olduğunu görürüz. Bu lüm sinircelerde böyledir. Tüm sinirceler bireyin sosyal olarak iyi hazırlanmamış olması halinde, karşısındaki sorunu çözebilmek için kendisinde var olandan daha çok toplumsal ilginin gerekli olduğu hallerde ortaya çıkmaktadır.

Sinircede endojenik etkenler dediğimiz şeyin gerçek niteliği, söz konusu kişi kendini bir sınav durumunda bulduğu zaman daha belirgin şekilde ortaya çıkar. Burada kişinin kendi değerlerini yo-rumlayışı büyük rol oynar. Nörotiğin bu sorunları çözemeyeceği, mutlaka yıkılacağı görüşüne katılmıyoruz ama, o sorunları doğru şekilde çözebilecek kadar toplumsal ilgiye sahip olmadığını kabul etmekteyiz. Onda yeterli temas yeteneği, yani başkalarıyla ilişki

105

kurma yeteneği yoktur. O zaman o kişide, kendini güvensiz hissedenlerin hepsinde var olan psişik gerilim oluşur. Bu gerilim tüm vücudu ve tüm psişik yaşamı etkiler ve bireyden bireye de farklılıklar gösterir.

Kurallara çok önem veren, formüllere, fikirlere bağlı olan bazı bireyler vardır. Gerilim bunları entelektüel olarak etkiler. Bunu en çok zorgu sinircesinde ve paranoya'da görürüz. Bir başkasında psişik hayatın bir başka bölümü, yani duygu bölümü harekete geçer. Bu da kaygı sinircelerinde ve yılgılarda (fobi) göze çarpar.

Dışarık (egzojenik) etkeni de burada vurgulamak istiyorum. Her nörotik belirtide, hem endojenik, hem de egzojenik etkenler rol oynar. Ama egzojenik etkenin birey üzerindeki rolü ancak bireyin bütününü, hayat tarzının ifadesi içinde anladığımız zaman anlaşılabilir. Tedavici kendini o hastanın yerine koyup, belli bir durumun o bireye gerçekten güç geldiğini anlamalıdır.

Son zamanlarda bana bir hasta geldi. Daha önce başka bir Bireysel Psikolog tarafından oldukça başarılı şekilde tedavi edilmişti, îlk tedavisinden önce, bu hastanın cinsel heyecan duyması için mutlaka çevrede hayvanların bulunması gerekiyordu. Kendisinin neden hayvanları tercih ettiğini tartışmak da ilginç olurdu ama, şu sıra hastanın hayalının o yönüne giremem. Her neyse, kendisi güçlü aşağılık duygusu nedeniyle, aşk ilişkilerinin normal sürecini hayatından çıkarıp atmıştı. Bu süreci çıkarıp atmanın tüm cinsel sapıklıklarda ortak olduğunu görmüş bulunuyorum. Bana geldiğinde evlenmek niyetindeydi. "Evlenmek istiyorum," diye anlattı. "Ama şimdi de başka bir sorun çıkıyor. Müstakbel karıma, daha önce neler olup bittiğini itiraf etmek durumu. Eğer bunu yaparsam, beni reddeceğinden eminim." Aslında onun da amacı, kadının onu böylece reddetmesini sağlamaktı. Aşk sorununun çözümlenmesinden bu sefer de bu bahaneyle kaçmak istiyordu. Ona dedim ki, "Hayatında kendi suçun olmaksızın yer almış bütün tatsızlıkları herkese itiraf etmek zorunda değilsin. Bazı konularda konuşmak hem haksızlık olur, hem de nezakete sığmaz. Nişanlınla konuşmak gerektiğini sanman, içinde kalan korkaklığın son kırıntılarından doğuyor. Başkalarının senin söyleyeceklerini yanlış anlayacağını bilmen gerekir." Burlan dinledi ve nişanlısına anlatmak isteğinin asıl nedeni-

106 L ni anladı. Umarım anlayışının böyle artması, aşk sorununa karşı olan korkusundan kurtulmasını sağlamıştır.

SİNİRSEL (NÖROTİK) HAREKET TİPLERİ

însan nörotik hareket kanununu anladı mı, her hastada zihinsel devre (zorgu sinircesi), duygusal devre (kaygı sinircesi), ya da motor devre (isteri)'nin ağırlık taşıdığını, fakat bu arada öteki psişik süreçlerin de mutlaka hatırı sayılır derecede var olduğunu görecektir. Fakat bu tür olguların sağaltımında tüm psişik süreçler açık seçik ve kesin şekilde saptanmış olmalıdır. Pür olgu hiç yoktur. Yalnızca karışık olgular vardır. Bunlarda belli bir zamanda bir süreç, başka zamanda diğer süreç ön plâna çıkar ve ağırlık kazanır.

Hayatın bir alanının böyle zaman zaman diğerlerini bastırdığını yeterince anlamayan kimseler sık sık "bilinç dışı"ndan söz ederler. Ama bilinç dışı dediğimiz şey de zaten net kavramlarla formüle edemediğimiz şeyler demektir. Bu kavramlar zihnimizin bilinç dışı, ya da bilinç allı tabakalarında saklanıyor değildir. Yine bilin-cimizdedir ama, biz onların önemini henüz tam anlamıyla kavramış değilizdir.

Dikkatimizi bireyin harekelinin ereğine, yönüne çevirdiğimiz zaman onu iyi anlama olanağpûz doğar. O zaman da nörotikler arasında birkaç değişik hareket tipi buluruz.

Mesafe: En başta mesafe karmaşası (kompleksi) vardır. Sinircenin bu ilk hareket karakteristiği tipi, mesafeyi bir güvenlik tedbiri olarak kullanmaya dönüktür. Bazı nörotikler vardır, kendilerini karşılaştıkları sorunun çözümünden iyice uzak tutarlar. Bu mesafe dönüşünceyle (isteriyle), bayılmayla, kuşku eğilimiyle, ya da buna benzer tutumlarla sağlanabilir. Ama bütün bu girişimler, dünya hareket ederken kendisini hareketsiz tutmaktan başka bir şey değildir. Eğer birey belli bir hareketi yapıp yapmamaya karar veremiyorsa, kesin olan bir tek şey vardır, o birey hareket etmiyordur. Bu kendini uzak tutma durumu, kaygı sinircesinde de açıkça görülür. Fiziksel belirtilere sahip sinirceler de insanı sosyal bir sorunu çözmekten alakoyabilirler. O insan tam bir partiye gideceği sırada, tuvalete gidip idrar etme zorunluğunu duyabilir. Zorgu sinirceleri de

107

bu mesafeyi etkileyebilecek yapıdadır. Nörotik kişi kendisini bir şey yapmaya zorlanıyormuş gibi hissettiği anda, hemen küçük bir duraklama sebebi yaratıverirler.

Kararsızlık davranışı: İkinci hareket şekli, kendisini kararsızlık tulumu olarak gösterir. Nörolik insan ilerler, ama kararsız şekilde ilerler. Bunun bir örneği kekelemektir. Bu kararsızlıklar, insanın sorunu çözümünü uykusuzluk yaratarak da geciktirirler. Bu belirtiyi gösteren hasta öyle yorgundur ki, sorununu ancak, karasız-lık içinde çözebilecektir. Nörastani'de yorgunluk belirtisi en başta gelen karakteristiklerdendir. Agorafobi'de nörolik kişinin sorununu başkasının yardımı olmaksızın çözmekte karasızlık göstediği açıkça bellidir.

Dönüş: Nörotik belirtiler arasında ortak karakteristiklerin üçüncü hareket şekli, çözülmesi gereken sorunun çevresinden dolaşmak ve önemi daha az olan bir savaş alanına sığınmaktır. Bu durum zorgu sinircesinde en açık şekilde görülür. Hasta sosyal taleplerin zorgusuna karşıt bir zorguyu kendisi yaratır. Bunu yapmakla sorunun çözümünü ancak geciktirebilir. Buna bir örnek, yıkama zorgusudur.

Dar patika yaklaşımı: Dördüncü hareket şekli, içlerinde en girift ve en çarpıcı olanıdır. Buna dar patika yaklaşımı demeyi doğru buluyorum. Kişi kendini sorunun çözümüne tam olarak vermez. Yalnızca sorunun bir yönünü ele alır, diğer yönlerini bir kenara bırakır. Genellikle de en önemli olanlarını bir kenara bırakır. Sapıklıklarda görülen durum budur. Aynı tür hareketin bir başka evresi ise bazen hayatla büyük kültürel aşamaların yapılabilmesine yol açmaktadır.

SONUÇ VE ÖZET -"~"'    (.

Yenme ereğine her birey değişik türde yaklaşım gösterir. Genel bir teşhise doğru giderken hastada, başka bir insanı kendine köle etmek isteyen, pek de gizli olmayan despotluk belirtilerini görebiliriz. Bu kaygı sinircesinde olabilir. Bu tip insanlar, başkalarını korkutarak kendilerine yardım etmeye zorlamayı çocukluklarında öğrenmişlerdir. Bir başka grup birey de, yenme ereğine dönük ha-

108

reket şekli olarak, bahaneler bulmayı seçerler. Bu eğilimleri, kendi görüşlerinde fazla direnmeye başladıkları zaman belli olur. Örneğin derler ki: "Ah, bir uyuyabilsem, hep birinci olurdum." Ama bu bahaneye sığınmaktan başka bir şey yapmazlar. Tabii herkes bu bahaneyi bu kadar belli olacak, çabuk anlaşılacak şekilde ortaya atmaz. Bundan ötürü hastanın sorunlarına karşı tüm davranışını göz önüne almak zorundayız demektir. Üçüncü bir grupta da, kendi içlerinde hayal ürünü değerler yaratan insanları görürüz. Böyle nöro-tikler, örneğin nevrozlarına rağmen ne kadar çok şey başarmış ol-duklarıyla gururlanabilirler.

Bir şeyi daha vurgulamak istiyorum: Psişik süreçlerde çeşitli alanlar birbirinden, bazı psikoloji ekollerinin sandığı kadar ayrı değildir. Yalnızca duygusal, ya da yalnızca zihinsel tarafın, yalnızca aksiyon veya volisyonun var olduğu bir alan mevcut değildir. Psişik süreçler bireyin tümünü içerirler. Biz bir kısmım gördüğümüz zaman, diğer kısımlarını da görüp incelemek için kendimizi zorlamalıyız. Bir birey bize ilk çocukluk anılarını anlattığı zaman, bundan o bireyin zihinsel, duygusal ve tavırsal açılardan görünümünü görebilir ve ancak ondan sonra o bireyin kişiliğinin bütünlüğünü anlayabiliriz. Biz tecrübelerimiz nedeniyle (tedbirli davranmak koşulu baki), zihinsel, duygusal ve tavırsal hareketlerin, ereğe giden ve erek tarafından saptanmış hareketler olarak, o birey açısından dinamik değerini anlayabiliriz. Bu amaçların ona hayatta istediği hangi pozisyonu kazandırmasını beklediğini öğrenebiliriz. Bireyin amaca dönük hareket ve çabalarını, bunlarla kendine başarı olarak anladığı şeyi nasıl sağlamayı umduğunu veya eksi bir pozisyondan, artı bir pozisyona nasıl geçmeyi umduğunu ancak bu yolla anlayabiliriz.

Böylece sinircenin yapısı hakkında aşağıdaki sonuca varmış oluyoruz: Bütün nörotik belirtiler, kendini hayat sorunlarıyla karşı-, laşmaya hazır ya da bunu yapacak kadar güçlü hissetmeyen bireylerin güvenlik tedbirleri olup, bu kimseler sosyal duygu ve toplumsal ilginin varlığını ancak pasif şekilde bilirler. Böyle bir şeyi bildikleri de ancak başkalarının toplumsal ilgisini kullanmaya kalktıkları zaman belli olmaktadır.

İnsan uzun çalışmalar, büyük emekler ve çok sayıda tecrübe-

109

lerden sonra, bu tavrın anlamını bir kere daha anladığı anda, her tür nevroz olayında karşımızda bulunan kişinin şımartılmış bir kişi olduğunu, insanlarla işbirliği yapmayı öğrenmeyişinin, küçükken başkalarının hizmetinden yararlandığı, kendi sorunlarını çözmeye alışmadığı için gelişmemiş tip bir kişi olduğunu da bilecektir.

I

DOKUZ

110

NÖROTİĞİN DÜNYA GÖRÜŞÜ BİR OLGU İNCELEMESİ (1936)

Aşağıdaki bölümde sinircenin oluşmasındaki nesnel durumsal etkenlerle, hareket tiplerinin şekillerinden doğan davranışsal sonuçlar ele alınmakladır. Nörotiğin bilinen yapısı da söz konusu edilmekte ve bir tek olguya ilişkin tartışmalarla bu raporun ana teması olarak ortaya çıkmaktadır.

Nörotiğin hayatı görüş biçimi, şımarık hayatın oluşturduğu bir yapıdır. Esas olarak olgunluktan uzak şekilde görür nöroıik hayatı. "Tedavi... en sonunda... dünyayı olgun biçimde görmenin kesinlikle sağlanmasıyla yer alır".

Şımarık hayat tarzının gelişmesi ise, bir önceki bölümde ele alınan üç eksi durumun kolaylaştırdığı bir şey olmakla birlikte, aslında bireyin kendi yarattığı bir olaydır. Şımartılma yerine ihmalin bulunduğu durumlarda bile ortaya çıkabilir.

(Yay.)

Bireysel Psikologu ilgilendiren, bireyin kendisi ile dış dünya arasında nasıl bağlantı kurduğudur. Bireysel Psikoloji ekolüne bağlı bir sağaltım uzmanı, nörotik kişiliği tanıyabilmek için, o bireyin gerçek dünya ile olan başarısız ilişkilerini sosyal açıdan görmeye çaba gösterir. Hastasına davranışındaki tutarlılığı anlatmaya, hatasını göstermeye, onun dünya hakkındaki hatalı, hayalî fikrini, yanlış felsefesini düzeltmeye çalışır ki, zaten o insan hayatını bu yanlış veriler üzerine kurmuştur.

111

Nörotik insan tıpkı bir uyur-gezer gibi ilk çocukluğunda yarattığı dünyaya dalmıştır ki, kendini yeterince anlaması, işbirliği yeteneğini geliştirmesi için, Bireysel Psikoloji'nin objektif direktifi altında yürütülen tartışmalara ihtiyacı vardır. Nörolik dediğimiz insan öyle bir yapıdadır ki, tavrı ve davranışları bize onun ancak pek zayıf bir toplumsal ilgi derecesiyle işbirliği yapabileceğini gösterir. Böyle olunca, "sağduyu" oranı da normal dediğimiz insanlara göre daha azdır.

Yeniden eğitilme tedavisi, hatalı dünya imajının yıkılmasıyla ve olgun bir dünya imajının kesin kabulüyle sağlanabilir. Bu süreç, bizim aşağıdaki ifadelerle anlatabileceğimiz adımlar sonucu tamamlanır: Toplumsal ilginin artması, teşvik büyük görünme isteğinden vezgeçme, diğer insanların ne düşündüğü konusundan bağımsızlık kazanma.

Dünyanın daha olgun bir imajı, bize sürekli olarak çözülmesi gereken sorunlar getiren bir hayat olarak belirir. İrili ufaklı bütün zorluklar, iş veya meslek gibi, arkadaşlar ve sosyal ilişkimiz olan kimseler gibi, aşk ve evlilik gibi çeşitli alanlardadır. Yaşamak demek, bu sorunlara çözümler bulmak demektir. Ama bunların doğru çözümlere yalnızca yeni çevreye uyum sağlamak, yani .bir elma kurdunun elmaya uyum sağlaması gibi düşünülemez. Daha çok, sorunları her şey için geçerli bazı standardlarla ele alma süreci olarak düşünülmelidir ki, bu standardlar varsayımlı bir ebediyet için değişmez.

Hiç kuşku yok ki, nörotiğin hatalı dünya görüşü durmadan gerçeğin etkisiyle sarsılır ve o kişi kendini her taraftan tehdit ediliyormuş gibi görür. Bunun sonucu olarak, kendi faaliyet alanını daraltır, her zaman küçükken edindiği fikirleri ve davranıştan öne sürer. Zamanla, bu daraltmanın sonucu olarak, bir aşağılık kompleksi göstermeye başlar. Bu aşağılık kompleksinden kurtulmak için ve kendini ölüm sorunu tarafından tehdit ediliyormuş gibi gördüğü için, bir üstünlük kompleksi geliştirir. Bu bir ödünleme (telâfi) eylemidir.

112

ŞIMARIK HAYAT TARZI

Aşırı cesaretsizlik, sürekli kuşku, hiper-duyarlılık, sabırsızlık, abartılmış duygular ve geri çekilme görüngüsüyle tüm fiziksel ve psişik aksaklıklar hep zaaf belirtileridir. Nörotik hastada her an bir destek bulma ihtiyacı vardır, çünkü küçüklüğünde edindiği şımarık hayat tarzını henüz bir kenara itmiş değildir. Bu da bize gösterir ki, oldukça düşük bir etkinlik (faaliyet) derecesine sahip olan, yeterli toplumsal ilgiden de yoksun olan hastanın kendine kurduğu dünyada, kendisi her zaman, her şeyde birinci olmak zorundadır.

Daha sonra, böyle iyi bir durum ortaya çıkmayınca, başkalarını suçlamaktan başka tepki gösteremez, Ya çevresindekileri suçlar, ya hayatı, ya da ana-babasını. Faaliyetlerini dar bir alana götürmesi, birçok önemli sorunları cevapsız bırakmasına yol açar. Çözemeyeceği bir sorunla yüz yüze kaldığı zaman şoka kapılır ve şok tepkisi gösterir. Bu tür dışarık durumlarda gösterdiği şok belirtileri kendi fiziksel tipine ve hayat tarzına uyan türde olur ve özellikle karşısına çıkmış olan ve yenilgi taşıyan sorundan kaçınmasını haklı gösterecek şeyler olur.

Böyle zamanlarda ortaya çıkan çeşitli belirtileri, başka yazılarımda da sık sık söyledimm gibi, tanımak ve anlamak mümkündür. Tabii ilk anlaşılması gereken şey, psişik bağlantıları gözlemcinin değil, hastanın kurmuş olduğudur. Onun bakış açısından bakmak zorunluluğu vardır. Bu nedenle, nörotik belirtileri ele aldığımız zaman, konumuz o belirti değil, gerçek veriler değil, bir fikir ve bir tavırdır. Bunun da gerisinde hastanın hatalı dünya görüşü bulunmaktadır.

Daha önce yazdığım yazılarda sinircenin şımarık hayat tarzından doğan davranışın mantıklı bir sonucu olduğunu açıkça söylemiştim. Burada bunu uzun uzun tartışmak niyetinde değilim. Oedi-pus Kompleksi ve onun sonuçlan zaten şımarık hayat tarzı görüngülerinden başka bir şey değildir.

Yalnız bir kere daha ısrarla üzerinde durmak istediğim nokta, şımarık hayat tarzının, canlı bir görüngü olarak, çocuk tarafından yaratıldığı, başkalarının bu formasyona yalnızca yardımcı olduğudur. Dolayısıyla bu hayat tarzı zaman zaman gerçek anlamda şı-

martmanın bulunmadığı, tersine ihmalin bulunduğu durumlarda bile ortaya çıkabilir.

Ama bir husus bana, burada sözü edilmesi gerekecek kadar önemli geliyorAÇocuk o şımarık hayatının içinde kendine sanki rüyada yaşıyormuş gibi bir dünya kurduktan sonra, son zamandaki tecrübelerinin hepsi hayata karşı takındığı bu tavra uygun şekilde görülür, hissedilir, yorumlanır ve cevap alır. O zaman çocuğun gözünde değer taşıyan, tecrübelerin kendisi değil, onların objektif önemi de değil, tersine kendisinin onlara yönelttiği kavram, değerlendirme ve onların kendi üzerindeki etkisidir. Tecrübeleri her za- man, kafasında hazır olan tavır ve hayat tarzına göre yorumlar.

Tecrübelerin yorumlanmasını "derinlik psikolojisi" olarak nitelendiren ruh hekimlerinin ve ruhbilimcilerin hâlâ var olduğu söylenmektedir (•).

Bireysel Psikoloji bir insanın tüm tecrübelerinde aynı derin hayat tarzını gösterdiği zaman aslında ne kadar daha derin bir yorum yapmıştır. Bazı araştırmacıların sadistik dürtüler olarak değerlendirdiği karşı koyma duygusunun keşfinde bile, kişiliğin derinliklerine inilmiş bir durum yoktur. Karşı koyma duygusu çok sık rastlanan bir duygudur. Özellikle şımarık hayat tarzında, dış dünya bir gün yaratılan hayalî dünyanın umutlarını tatmin edemediği zaman ortaya çıkar.

Çocuktaki her tür problem davranış, ister ağızla, ister vücudun herhangi başka bir kısmıyla ilgili olsun, bu problem çocukların toplum hayaüna erken yaşta isyan ettiklerini gösterir. Kendilerini bir sosyal hayata yerleştiremiyorlardır. Bu yüzden bu tip çocuklar daha küçük yaşlarından, çevredekilere bir yardımcı değil, bir yük olarak gözükürler.

BAŞARIYA ULAŞMAMA UMUTSUZLUĞU

Belki aşağıdaki olguyu örnek olarak alırsam bu etkenleri daha açık seçik şekilde anlatabilirim. Yirmi bir yaşında bir antropoloji

(1) Daha önceki bir yazısında Adler bu kuranımuu derinlik psikolojisinden kesinlikle ayırmıştır. "Bireysel Psikoloji, çok yüzeysel olan "derinlik psikolojisi"nin halen daha da bozulur gözüken kuramlarından çok uzaktır." (A 1927 c önsöz)

öğrencisi, konsantre olamamaktan ve bellek kaybından yakınmakta, ayrıca aşırı korku belirtileri göstermektedir. Delikanlının tüm davranışında daha başka sinirli belirtiler de bulabileceğimizden emin durumdayız.

Annesi kalp hastalığından ölmüş, çocuk, annenin ölümünden önce de sık sık çarpıntılar geçirirken, ölüm olayından sonra bunlar dikkati çekecek kadar şiddetlenmiştir.

Bazıları hemen, "Ahhaa, kendini annesiyle özdeşleştiriyor!" diyeceklerdir. Bireysel Psikolojinin böyle hemen sonuçlara koşanlara vereceği cevap şudur:    "Siz

yalnızca bir tek noktaya baktığınız için öyle söylüyorsunuz. O noktada, bulmayı beklediğiniz şeyi buluyorsunuz. Ve şimdi de, eğitiminizin doğrultusunda, çocukta bir takım homoseksüel belirtiler aramaya koyuluyorsunuz. Acaba babası karşısında annesinin yerini almak istiyor mu diye."

Özdeşleşmenin önemini hiçbir ekolün Bireysel Psikoloji kadar iyi anlamadığını da söylemek gerekir. Ama burada anneyle bir özdeşleşme söz konusuysa, bu özdeşleşmenin neden yalnızca ve özellikle cinsellik konusuna dönük olsun?

Annenin kişiliğinde başka hiçbir şey yok mudur? Evdeki isteri, sosyal olaylardaki pozisyonu, kişiliğini oluşturan diğer yapı taşlan, onunla özdeşleşmeye özendirmiş olamaz mı? Çocuk belki bunların hepsinden çok, annesinin hastalık nedeniyle tüm görevlerinden kurtulmasına özenmiş olamaz mı? Gerçi hastanın bize yukarıda anlattıkları onu iş ve görevlerinden kurtamaya yetmemiştir ama, biz bir tek veriden gelen bir tek görüşün bizi ön tahmin yanılgısından itmesine izin vermek istemeyiz.

Burada bir başka görüş daha ortaya çıkmaktadır. Nörotik belirtileri sipariş üzerine imal edilmiş şeyler olarak gören tüm kuramları bir kenara bırakmak zorundayız. Bunlar daha çok, derine yerleşmiş psişik bozuklukların nihâi ürünleridir. Yalnızca kendini anneyle özdeşleştirmek, onun belirtilerini taklit etmek, hiçbir zaman insanda kalp çarpıntısı yaratmaz. Ama korku... Hastanın yakındığı o korku, pekâlâ çarpıntıya sebep olabilir. Bunu tartışmak bile gereksiz. Belki esasen doktor olarak eğitilmiş olan Bireysel Psikolog, çocuğun

anesiden kalıtımsal olarak kalp zayıflığını aldığından, yargıya varmaksızın kuşkulanabilir. Bu tutum pek de o ka-

115 1

dar yanlış olmaz, çünkü o ailenin tüm yeni kuşağının şu ya da bu şekilde kalp arızaları gösterdiği de bir gerçektir. Ailece kalp hastalıklarından ölüm de epey fazladır.

Hastanın bundan sonra ortaya getirdiği şikâyetler arasında, göz kaslarının zayıflığı da bulunmaktadır. Bunlar görüşünü odaklaştırma zorluğu yaratmaktadır. Okurken bundan ötürü güçlük çekmektedir.

Hastanın yakınmaları arasında, konsantre olamama, bellek zayıflığı, okuyamama gibi şeyler bir araya gelince, bir öğrenci olarak durumunun hiç de parlak olamayacağı bellidir.

Korku durumu, yakında pek hazır olmadığına inandığı bir sınava gireceği öğrenilince daha bir berraklaşmıştır. Bu bize mantıklı göründüğü kadar, hastanın kendisine de mantıklı gelmiştir, çünkü kendisine, yaşadığı hayat tarzında, başarı tehlikeye girdiği zamanlar hep korkuyla tepki gösterdiği anlatılmıştır. Daha doğrusu, gururu incineceği zamanlarda ve şımarık hayat tarzı tehdit edildiği zamanlarda.

Şikâyetleri arasında tüm nörotiklerdc bulunan bir şeyi daha söylemiştir. Bir köprü üzerinde yürürken, suya düşmekten veya suya atlamaktan korkmaktadır. Düşmeyle ilgili rüyalardan söz etliğim zamanlar hep söylediğim gibi, düşme duygusu insanın kendini "Yüksekte" görmesini gerektirirken, bu yüksek durumunu koruyabileceğinden emin olmadığını da ortaya koyar. Hasta kendine uyarıcı bir ruh durumu edinir ve felâketi gerçeklen yeralmış gibi görür. Rüyanın amacı, o insanı yenilgiyi engellemek için daha fazla çaba göstermeye itmektir. Sanki insan kendi kendine:    "Dikkat et, tedbirli davran!" diyormuş gibi.

Başarı çabası -sorunların başarılı çözümü- hayatın yapısında vardır, intihar düşüncesi, ölüm sorunu ise, daha önce belirttiğim gibi, birey kendini başarıya ulaşmayacakmış gibi hissettiği zaman ortaya çıkar. Suya düşme, ya da kendini atma korkusunda, hastanın başarıya ulaşamama umutsuzluğunun sembolik ifadesini bulmaktayız.

Hasta, bir sınavdan önce, Napolyonla ilgili bir konferans dinlerken, gösterdiği tüm bu belirtilerin had safhaya yükseldiğini ha-

116

tırlamaktadır. Bu olağanüstü başarılı ve güçlü adamın anlatılması onu fazlasıyla rahatsız etmiştir. Bu şokunun içinde gördüğümüz özdeşleşme eğilimi, tıpkı klinik çalışmaları sırasında sözü edilen tüm belirlileri kendinde hisseden tıp öğrencisinin durumuna benzemekledir. Napolyonla özdeşleşmek bu hasta için daha da kolaydır, çünkü görünüşüne göre kendine yarattığı sahte dünya imajında kendisi, tıpkı Napolyon gibi, herkesin üzerinde bir yerdedir.

Babasını, ailesine hiç önem vermeyen, değersiz bir insan olarak tarif eder. Bu tarif, hastanın dünyasını anlamamız bakımından çok önemlidir. Çünkü kendisi asla bilmemekle, bilmediği için bilinçaltında da bulunmamakla birlikte, çocukluk dönemlerindeki tecrübelerinin çok sınırlı olduğunu ve ona bir toplumsal ilgi kazan-dıramayacak düzeyde olduğunu göstermektedir. Başkalarına gösterdiği ilginin sınırı herhalde annesinde son bulmaktadır.

Annesi son derece iyi yürekli bir insandır ve kendini oğluna bakmaya adamıştır, çünkü oğlu verem hastalığına tutulmuş bulunmaktadır. Ama onu fazlasıyla şımartmaktadır. Büyükannelerden biri de aynı şeyi yapmaktadır. Annesinin arkadaşlarından, bu şımartmalara itiraz eden bir tanesi, çpcuk tarafından hiç sevilmez. Çocuk kardeşsizdir.

TASFİY&£ĞİLİMİ

Hastamız bize ayrıca, hayatı artık çocukluğunun şımartılma yıllarında gibi yaşayamadığını söylemektedir. İnatçı, çabuk öfkelenen bir tip olmuştur. Ama bu yalnızca kendisini tüm sorumluluklardan kurtulmuş hissettiği zaman, duruma hâkim olduğu zaman, evindeyken ortaya çıkmaktadır. Okulda, tek olamadığı, birinci olamadığı durumlarda, okula karşı duyduğu düşmanlık, sürekli olarak rahatsız etme şeklinde ortaya çıkmaktadır. Yabancılar yanında utangaç ve içine kapanıktır. Arkadaşlık kurması hemen hemen olanaksız gibidir. Küçüklüğünden beri var olan bu tutum, bu kendini üstün hissetmediği zaman insanları uzaklaştırma, tasfiye etme tutumu, onun hayat tarzında açıkça kendini göstermektedir.

Bu tasfiye eğiliminin en önemli yanının ne olduğunu ve bunun neden önemli olduğunu sık sık belirtmiştir. Bu bir soyutlama, bir

117

seçme olarak kendini göstermektedir. Birey kendine bir yaklaşım, bir tavır, dış dünya sorunlarına krşı bir ilişki tarzı edindiği için (dış dünya insanın kendi vücudunu da içermektedir), erken yaşta edindiği bu tavır ve davranışa uymayan herşey aşağı yukarı saf dışı bırakılmaktadır. Ya da, tümüyle, veya kısmen, entellektüel içeriğinden uzaklaştırılmakta, objektif anlamından ayrılmakta, bireyin kendi dünyasına göre yorumlamaktadır. Aynı şey, birbiriyle ayrılmaz ilişkisi olan etkenler ve bunlardan doğan davranışlar için de geçerlidir. Tüm hayat tarzında, davranışın her elemanında -düşünce, duygu ve hareketlerde-bireyin çabaları için seçtiği doğrultuyu görmekteyiz.

Hayat tarzı bu tasfiyeyi yaptıktan sonra, psişik hayattan arta kalan ve bazı yazarların "bilinçaltı" bizim ise "anlaşılamayan" diye nitelendirdiğimiz şey, bireyin kendi hayat tarzına göre oluşmuş modelleri fazla eleştiriden kurtarmasıdır. Nörotik insan, kendi yanlış dünya görüşünü ancak bu tür yardımcı kuvvetlerle, eleştiriden kurtarabildiği yardımcı kuvvetlerle koruyabilmektedir. Hastamızın tavrı da, nörotik ilişkiler ve etkinlikler çemberini, diğer etkinlik ve ilişki alanlarını tasfiye ederek sürdürmek niyetinde olduğunu ortaya koymaktadır. Etkinlik alanının yarı çapını kısaltmış, böylelikle kendisinin benzersiz olduğu hayalini korumaya çalışmıştır.

Daha büyük sınıflara geçip liseye geldiği zaman, arkadaşça davranışlı, anlayışlı öğretmenlerle karşılaşmıştır. Bu tip öğelmen-ler daha önce hayatında gördüğü öğretmenlere benzememektedir. Lisede hastamız en iyi, en dikkatli öğrencilerden biri olmuştur. Yalnızca matematikten zoru vardır. Şımartılmış çocuklar kendilerini bu soğuk, kişilikten uzak bilim alanının ortasında tek başlarında bulup başlangıçta az başarı sağladıkları zaman genellikle böyle olur ve kendilerine dar sınırlar çizerler. Çoğu zaman, yetenekleri olmadığı bahanesine sığınırlar ve bu alanda gelişme, başarıya ulaşma düşüncelerini ve tepkilerini böylelikle tasfiye ederler.

Dinsel eğitim bu hastayı olağanüstü bir kuvvetle etkilemiştir. Tüm kuvvetleri kendinde toplayan bir Tanrı fikri onu hayran etmektedir. Uzun yıllanm dine çok bağlı olarak geçirmiş, her zaman düzenli şekilde kiliseye devam etmiştir. Tanrının büyüklüğüne ka-

118

tılmak, en yüce varlıkla bir ilintisi olmak, onun kendi dünya görüşüne çok güzel uymaktadır. Ama bu en yüce varlığa teslim olmak, ona ağır gelmeye başlar. Bu yüzden dinden uzaklaşır ve kiliseye gitmez olur. -+—

Öğretmenleri gelecekte ondan çok şeyler beklemektedirler. Ünivesiteye gitmeden önce kendisine okulunda öğetmenlik teklif edilir. Kendisini, şımartan bir annenin isteğine uyan şımartılmış bir çocuk imajına oturtmak, onun dünya görüşüne uygun düşmez. Buna iki hafta kadar ancak dayanır. Girdiği diğer işte ise beş gün dayanır. Öğretmenlikten vazgeçip antropoloji öğrencisi olur.

Ama burada da hatalı dünya görüşü onu rahatsız eder. Üniversitedeki sınıfında, onyedi yaşında bir kız öğrencinin yanında oturmaktadır. Bu durumun kendisini cinsel heyecana sürükleyeceği konusunda büyük bir korkuya kapılır. Bu kızın önünde sınavdan geçmek ve başaramamak düşüncesi, dayanamayacağı kadar kötüdür.

Ve her durumda, ancak başarının garanti olduğu yolları seçmek zorunda olduğundan (dar etkinlik alanı nedeniyle), bu sefer diğer cinsi hayatından tümüyle tasfiye eder ve bakir hayat yaşadığı düşüncesinde huzur bulur.

Bu bakir hayatın mastürbasyon tarafından bozulması onu pek fazla rahatsız etmez. Dar sınırlara sığmış hayatı mastubasyonu kabul etmektedir. Hatta mastürbasyon, onun yanlış hayat görüşüne çok uygun bir cinsel ifade tarzıdış«p*îayatında toplumsal ilgi yeterince gelişmemiştir. îki kişiye ihtiyaç gösteren, o kişilerin birbirini eşit değerde görmesini, uzun süreli bir birleşmeye yönelmesini gerektiren bir iş, yani aşk işi o hayatta kendine yer bulamaz. Onun kibirli, ihtiraslı hayat tarzı, cinsel fonksiyonu da başarısızlık ihtimali olmayan, yani kendi anlayışına göre başarısızlık olan şeye yer vermeyen bir yöne itmek zorundadır.

Cinsel fonksiyonu, toplumsal ilgiyle paralel yönde olmadığından, normal cinselliği ve aşkı saf dışı bırakmaya dönmüş, yalnızca kendi prestijini korumayı düşünmüştür. Bunun sonucunda da, kendi yanlış eğitiminin dar patikasından başka bir cinsel fonksiyon yolu bulamaz, yani mastürbasyondan uzaklaşamaz. Burada sırası gelmişken cinsel fonksiyondaki bu sosyal yön yokluğunun tüm cinsel sapıklıklarda ve tüm psişik cinsiyet bozukluklarında baş rolü oynadığını tekrar vurgulamak isterim.

119

TABLONUN TUTARLIĞI

Artık bu kişinin faaliyet alanını anlayışla gözlemleyebilecek, onun kedine yarattığı dünya tablosuna, hayat hakkındaki düşüncelerine bakabilecek durumdayız demektir. Bu bize onun tüm ifade biçimi, tüm hareketleri, hayat sorunlarını çözümleyiş biçimi hakkında, oldukça sağlıklı tahminlerde bulunabilme olanağı verir. Oldukça sağlıklı diyoruz, çünkü hiç kimse, bir başkasının durumuna ve hayatına tam anlamıyla, bütün olarak giremez, ve bir de, kaçınmak için pek çok sayıda imkân bulunabilir.

Örneğin bu olguda biz, hastamızın ilk çocukluk anıları olarak bizlere neler verebileceğini yaklaşık olarak tahmin edebiliriz. Herhalde kendi hayat lablosunun ya kelimeyle, ya da sembolik olarak ifade edildiği bir olay veya durumu tarif edecektir. Bize anlattığı ilk çocukluk anısı şöyledir:    "Yüksek bir

pencereden, üniformalı askerlerin eğitim yaptığı bir avluya bakıyordum." Belki de onun yüksekten aşağıya bakıyor olmasına önem veren, bunu ciddiye alan tek ekol Bireysel Psikolojidir. Yüksekten bakması, az etkinliğe işaret eder ve aynı zamanda çocuğun görme bozukluğuyla da ilgisi vardır. Gözleri bozuk olan çocuklar, gözü normal olan çocuklara oranla, görüntü dünyasına daha fazla ilgi göslcrirlcr. İlk olarak hangi mesleği seçeceği bile tahmin edilebilir. Pilot olmak islemiş, sonra hatip olmaya heves etmiş, sonra da büyük bir siyasal lider olmak istemektedir. Bütün bu seçimler, ya gerçek, ya da mecazi anlamda, yüksekten aşağıya bakmayı, başkalarından üstün, hakim durumda olma isteğini yansıtırlar.

Kendisinin çok kolay etki altında kaldığından yakınmaktadır. Hayatla başarısızlığa uğrayan ve bu başarısızlıkları sinirce, çildin, suç işleme, vb. şeklinde ortaya çıkan insanlara, konu işbirliğine ve başkalarıyla paylaşmaya geldiği zaman pek etki altında kalmaya yer yoktur. Etkinliği az olan problem çocuklarda işbirliği yolunda etkilenme gördüğümüz zaman, genellikle bunun sonunda karşı koyma duygusunu ve gizli isyan ortaya çıkar. Bazen ruh sağaltımı sırasında hasla bir öğüdü dinlemek, ona uymak isteği gösterirse de, durumunu düzeltmek için hiçbir şey yapmadığı zaman, bunun gerçek bir istek olmadığını anlarız.

120

Tesir allında kalmadan yakınmalar, genellikle tam tersinin bulunduğu yerlerde ortaya çıkar. Yani hastanın, sırf kendini korumak için etki allında kaldığını söylemesi akla gelir. Aslında etki altında kalmak, ancak o etki hastanın hayat tarzına uyuyorsa söz konusudur. Yani hastamız başkalarının fikrini kolayca kabul ediyorsa, bunu karşı geldiği zaman başarısızlığa uğramaktan kortuğu için yapıyordur. Dolayısıyla, etki altında kalması doğrudan doğruya onun çckingenliğiyle ilgilidir.

-j- Bu belirti, annesinin daha önce sözü edilen arkadaşıyla doğrudan ilgilidir. Bu kadın, çocuğun çevresindeki en önemli insandır. Bu yalnız çocuğun gözünde böyle değildir. Başkaları için de önemli bir insandır o kadın. Çocuk onun evine misafir gideceği zaman çok şık giyinmek zorundadır. Çocuğu en fazla üzen eleştiri ve sitemler de, bu kadından gelenlerdir. Zamanla onu en büyük düşman olarak görmeye başlar çünkü kadın sürekli olarak onun gururunu yaralıyordun

Annesinin mezarını sık sık ziyaret etmekledir. Annesiyle olan yakın ilişkisi, onun dünya tablosunun hep merkezi olmuştur. Bundan ötürü şımartılmayı kendi hakkı saymıştır. Mezara gittiğinde sık sık kendi kendine, annesiz kalınca ne yapacağını sormakladır. O zaman düşünceleri hep kendi kalp rahatsızlıklarına dönmektedir. O kalp rahatsızlıklarını da hiçbitAdoktor kabul etmemektedir. Bu noktada, yakındığı etki altında Kalma durumu kendisine yardımcı olamamaktadır.

0    zaman, yardım bulmak amacıyla, ruh hekimlerine, ruhbilimcilere dönmüştür, bunlardan bir tanesi ona, sokakta yürürken gö-zelleniyormuş gibi hissedip etmediğini sormuştur. Hasta buradan, doktorun paranoia düşündüğü izlenimini edinmiştir. Bu daha önce hiç aklına gelmemiştir. Fakat bunu duyduktan sonra, sokakta yürürken sık sık durup kuşkuyla çevresine bakınmakta, birinin kendisini izlediğinden korkmaktadır.

Bir başka ruh hekimi ona, hiç sesler duyup duymadığını sormuştur. Hasta bu sorudan da kendisini schizophrenic sandıkları izlenimini edinmiştir. Bunu inkâr etmiş, ama bu olaydan sonra hep kulaklarında çınlama sesleri duymaya başlamıştır. Bir gün annesinin sözü edilen arkadaşına, sıradan bir soru sorarmış gibi bu konu-121

1

yu sorduğunda, kadın bunun bir delilik belirtisi olduğunu söyleyince, sesler daha da artmıştır. Bir gece kulaklarındaki çınlama özellikle kuvvetlenmiş, hasta o kadar yüksek sesle haykırmıştır ki, babası gelip onu sakinleştirmek zorunda kalmıştır. Bundan sonra kulaklarındaki sesler kesilmiş, ama annesinin o arkadaşına ziyarete gittiği zamanlar tekrar duyulur olmuştur.

Bu gencin kulağından gelen sesleri gerçekten duyduğunu red mi etmeliyiz? Yoksa biz de diğerleri gibi hastanın bunu kendi isteğiyle yarattığına mı inanmalıyız? Bence hiç kimse bunu isteyerek yaratamaz. Benim kendi kanıma göre hastanın işitme duyusu çok duyarlıdır. Bu organik kusur, duygusal gerilim anlarında dikkati çekecek duruma gelmektedir. Belki daha önce de olmuştur bu. Ama hasta o ruh hekimiyle konuşmadan önce buna dikkat etmemiş, ya da önem vermemiştir.

GURURU SAVUNMA

Hastanın kendi dünya tablosunu ve kendi gururunu korumak için nasıl gerçek toplumsal yaşamla kendisi arasına bir duvar çekmiş olduğunu görüyoruz. Kendisi de pek anlamaksızın, hayatın tüm rahatsız edici sorunlarını bir kenara atmış, kendini tümüyle duygularına, şikâyetlerinin gözlemine vermiştir. Bu şikâyetler, zor bir durumla karşılaştığında, kendine seçtiği amaca ulaşamayacak kadar zayıf olduğunu hissettiği zamanda duyduğu şokun etkisiyle ortaya çıkmıştır. Kendisine yarattığı dünyada, gururunun dikte ettiği üstün role ulaşamayacak kadar zayıf olduğunu gördüğü veya öyle olduğuna inandığı anlarda. Böylelikle karşısındaki sorunların şokundan kurtulmak için o problemleri arkaya doğru itmiştir. Böyle bir tasfiye süreci ona kuşkusuz, ehveni-şer olarak görünmüştür.

Bireysel Psikoloji, başarı çabasını yaşam yapısının içinde ve ondan ayrılmaz durumda görür. Davranış bilimi, insanın hayat tablosunu değiştirmedikçe hayat tarzını da değiştiremeceğinde ısrar ettiğine göre, (a) başarı çabasının bu hastanın her davranışında da var olduğunu, (b) hastanın kişiliğinin henüz değişmemiş olduğunu varsaymak da doğru olmayacak mıdır?

Kendini bu hasta ile özdeşleştirebilen kimse, onun davranışla-122

rının, dünya tablosuna uyar durumda olduğunu hemen görecektir. Hasta bu tablo içinde, yalnızca kendi gururunu doyuran durumlara değer vermektedir. Zor durumlarda düşünebileceği imkânlardan yalnızca iki tanesi onun dünya görüşüne uyar durumdadır. Bunlardan birincisi başarısızlıktan ne pahasına olursa olsun kaçabilmek için yutulur bir bahane bulmak ve yenilgi halinde gururunu kurtarmak, ikincisi de kendi ailesini zorlayarak kendi hizmetine koşturmaktır. Böylelikle hasta, ideal durumda kalma avantajına sahip olabilmekte, yani kendi dünya görüşüne göre ideal durumda kalabilmektedir. Bu tutumuyla sanki dünyaya, "şu hastalık olmasaydı zaferi kazanacaktım ama, hastalık var," demektedir. Bahane ve prestij kurtaran kilit, "ama" kelimesindedir. Hem zaten bu sorunun kendi sorunu değil, doktorun sorunu olduğunu hissetmekledir. Kendisi sorumluluktan kurtulmuştur.

Buradan da, hastanın kişiliğinin değişmediği ortaya çıkmaktadır. Hâlâ o eski dünya tablosuna göre yaşamakta, sorunlara yine hayat tarzından beklediğimiz cevaplan vermektedir. Ne zaman aşırı aşağılık duygusu harekele geçse, yani yenilgi tehdidiyle karşı karşıya gelse, o cevapları vereceği kesindir.

/AİNörotik belirtiler arasında neden yukarıda sayılanların otomatik olarak geliştiğini anlamak da kolaydır. Bunların hepsinin temelinde, o gururlu dünya görüşüme uygun biçimde yaşayamamanın yarattığı şok vardır. Bu şok uzun süreli olduğundan, hemen geçecek bir şok olmadığından (çünkü tehlikeli dış dünya durumları ve sorunları da geçici değil, süreklidir), delikanlının vücudu ve ruhu duygusal bir taşmaya yönelmiştir. Somatik eksiklikler, göz, kulak, kalp durumları, en fazla, gerilim altındayken artarlar. Duygulan, yüksek pozisyona erişememe, ya da oradan düşme korkusuyla birleşir, gururunun yaralanması korkusuyla desteklenir ve sürekli, güçlü, görünüşe göre umutsuz bir aşağılık duygusu yaratır. Düşme ya da kendini atma korkulan ölüm sorunuyla karşı karşıya gelişinin sembolik ifadesidir. Görünüşte paranoid tepkilere benzeyen tepkileri, doktorların beceriksizce ortaya attıkları imâlar olup, hasta bunları kendi dünya görüşüne pek güzel uydurmuş, bunları kullanmış ve kendi amaçları için bunlardan yararlanmıştır.

Hastanın rüya hayatı, dünya tablosuna tıpatıp uymaktadır. Cin-

123

sel rüyalarında, henüz mastürbasyonu yenemediği görülmektedir. Mastürbasyon da, cinsel fonksiyona asosyal bir anlam verdiğini, sekse tek kişilik bir sorun gözüyle baktığını ortaya koymaktadır. Tehlikelerin kendisini izlediği, kendisini kuşattığı yolunda rüyalar görmektedir. Bu nedenle her an tetikte olması gerektiğini hissetmektedir. Bu rüyalarından birinde kendisi bir dağın doruğunda durup, aşağıdaki insanlara bakmaktadır. Bu rüya, ilk çocukluk anısına pek güzel uyar durumdadır. Bir başka seferinde kendisini bir kilise kulesinin tepesinden, aşağıya, komünist bir ülkenin toprakları üzerine kayar gibi görmektedir.

Komünizm onun gözünde kötülüklerin en kötüsüyle eş anlam taşımaktadır.

Ders çalışırken en büyük zorlukları çekmekte, gerçeklen perişan olmaktadır. Rüyasında profesörün merdivenlerden yukarıya çıkıp kendisiyle konuşmak istediğini görmektedir. Profesör yaklaşırken birden yana doğru dönmekte, bir hata yaptığını söylemekte, bir başka öğrenciye yönelmektedir. Hasta bu öğretmenin de kendisini terk ettiği hissine kapılmaktadır. Bu durum onun gözünde kendi çalışmalarından çok daha önemlidir. Bu yüzden hastamız bilime de arkasını döner.

Geri çekilişini kolaylaştıracak her kelimeye kulağı açıktır. Hcr-şeyi bahane olarak kullanmaya hazırdır. Tüm dikkati, kendisini tehdit eden yenilgilerden kaçınmaya yönelmiştir. Annesinin arkadaşı ona, kırk yaşında kalp krizi geçiren bir adamdan söz eder. Bu adamın herhalde kendi geleceğinden kuşku duyduğunu, çünkü evlenmeye hiç yanaşmadığını da sözlerine ekler. Hastamızın aklına hemen kendisinin de aynı yazgıyla karşılacağı gelir.

Bir tek teselli, bir tek destek kalmıştır ona. Onu hiç elden çıkarmamıştır.

Zaten birçok insanın aşağılık duygularından bir üstünlük duygusu yaratmalarının nedeni de avunma ihtiyacı, telâfi ihtiyacı olmaktadır. Bu olguda da, hayatta hiç değilse görünüşte başarıya benzeyen bir şey ortaya koyma eğilimi görülür. Hasta, alın kısmının pek fazla geliştiğini görür ve bundan kendisinin siyasal lider olabileceği anlamını çıkarır. Böyle bir durumda, hastanın niteliklerinin geçeceği sınav ebetle ki daha ileriki yıllarda gelecektir.

124

ORTAK GÖRÜŞE KARŞI KİŞİSEL HARİTA

Onun hayat tarzı ve dünya tablosu bir tek entegre sistemin parçalarıdır. Her duruma ve her hayat sorununa yaklaşımında aynı korkuyu taşımakta, prestijinin yaralanıp yaralanmayacağından korkmaktadır. Yaralanmayışı azdır, bu yüzden de hayat sorunlarından geri çekilmek zorunda kalır. Çekilişi, gösterdiği belirtilerle etkilenir. Bu belirtiler de şok etkisinin sonuçlarıdır. Bu şok etkilerini, zor durumlarda kullanmayı rahatlatıcı bulmaktadır. Böylelikle kendisine bu kadar yaran olan bu şok etkilerinden kurtulmak istemesi için bir sebep kalmaz, o da onlara daha sıkı tutunur.

Hatasını anlamadığı, kendi dünyasını doğru, gerçek dünya saydığı, gerçek dünyayı da (gururu açısından) dayanılmaz saydığı sürece, bir nörolik olarak kalacaktır. Eğer rüya dünyasını, gururundan doğan ve gururunu haklı gösteren o dünyayı bir kenara bırakabilirse, kendini eşitleri arasında eşil hissetme duygusu yavaş yavaş artacak, başkalarının fikrine giderek daha az bağımlılık hissedecektir. Cesareti kontrol kuracak düzeye gelecektir. -(- Kendi dünya tablosunu, yani küçükken kurduğu ve kendi özel haritası olarak kullandığı dünyayı, tanımaya, anlamaya, başladığı zaman, sağaltımın en önemli adımını da almış sayılacaktır. Bir insan, hayatını normale dahaAjjpkm bir şekle sokmaya çalışırken, eskiden dünyayı ne gözle görmüş olduğunu anlamak zorundadır. O dünyayı yeni baştan görmek, eski görüş açısını edinmek zorundadır. Dünyanınkine uyan, ortak görüş dediğimiz zaman, başkalarının da katılabileceği görüşten söz ettiğimiz de unutulmamalıdır. Başkalarının, onun özel görüşüne uyabileceği pek düşünülemez. Her durumda onun üst pozisyonda bulunmaya hakkı olduğunu ve özel avantajlara sahip bulunması gerektiğini kimsenin kabul etmesi beklenemez.

Tüm tecrübeler ve potansiyeller için, "bunların mallar gibi bir piyasa değeri yoktur ama, kişinin hayat tarzının elverdiği oranda değerli olurlar," denilir. Bireyin hayat tarzı, onun hayat sorunlarıyla yüzleşme biçmine göre gelişir. O sorunları, kendi dünya tablosunun içinde nasıl gördüğü, neler hissettiği durumuyla etkilenir. Ancak bunu gereğince anlayan bir insan, psikoloji biliminde yükseltilerden, derinliklerden söz etmeye hak kazanır.

125

ON

ZORGU SİNİRCESİ (COMPULSION NEUROSİS) (1931)*

Adler'in gözünde ruhsal bozukluk demek, bir önceki bölümden anlaşılabileceği gibi, yanlış, olgunluktan uzak bir hayat tarzının ifadesi demektir. Teşhis kategorilerine pek fazla önem verilmez; I pür vaka diye bir şey yoktur. Ama yine de Adler'e göre, belli bir sinirce tipi, diğer tüm şekillerin prototipidir ki, bu da zorgu sinirce-sidir. Bu konuda yazdığı yazılar, diğer tüm konulardan fazladır.

Aşağıdaki bölümde yazarın bir raporunu ve buna sonradan yaptığı bir eki bulacaksınız. Bunlar aynı konuda daha önce yazdığı iki raporu izlemektedir (A 1913 b ve A 1918 b). Adler'in zorgu sinircesine verdiği önem anlattıklarını on iki olgu tarifiyle desteklemesinden de belli olmaktadır. &?<

(Yay.)

Son yirmi-otuz yıl içinde tıp mesleği, psikolojik çalışmalara olağanüstü ilgi göstermeye başlamıştır. Bunun nedeni, hayatta sık sık yer alan, fakat farkına varılmadan geçilen birtakım gelişmelerin, psikoloji bilimi yoluyla anlaşıldığım ve gözlemlenebildiğim doktorların farketmiş olmasıdır. İlk hazırlık adımları Fransa'da ve sonra da Viyana'da Krafft-Ebing tarafından atılmıştır. Sonradan Westphal, "zorgu sinircesi" başlığı altında birtakım sinirce belirtilerini topladığında, konunun açık seçik anlaşılması açısından büyük kolaylıklar sağlanmıştır. O günden bu yana, konuya ilişkin li-

(*) 26-29 Eylül 1930 tarihleri arasında Berlinde düzenlenen Beşinci Uluslarası Bireysel Psikoloji Kongresi'nde verilmiş konferans. (Orijinal dip notu)

127

teratür çok fazla artmış bulunmaktadır. Ben de Bireysel Psikolo-ji'nin zorgu sinircesi kavramına katkılarından bahsetmek istiyorum, ama bunu yapabilmek için çok daha evvelinden başlamam gerek.

Bireysel Psikoloji'nin çabaları her zaman "Niçin?" fenomenine dönüktür. Yani bir insanın ne amaçla, ne için bize garip ve patalo-jik gelen bir şekilde davrandığı konusuyla ilgilenir. Diğer psikologlar daha çok "Nasıl?" sorusunun peşindedirler. Yani bazı belirlilerin nasıl ortaya çıktığını araştırırlar. Aslında elbette ki, her iki grubun da iki soruyu ele aldığı, hem niçin, hem de nasıl ile ilgilendiği, ama her birinin en büyük vurguyu bunlardan yalnızca bir tanesine uyguladığı unutulmamalıdır.

Kapsamlı genel bakışımız sırasında, bir insanın hayat sorunlarını niçin içinde bulunduğu kültürün genellikle beklediği şekilde çözmediği ve başka biçimde davrandığı sorusunu cevaplamak istememiz en normal şeydir. Buna uygun olarak, 1908 yılında, Studie über Minderwerligkeit von Organen adlı çalışmamı bitirdikten sonra, Bireysel Psikoloji'nin nihai görüş açısını geliştirmeye koyuldum ve şu sonuca vardım: Biz psişik hayata bir hareket gözüyle, çeşitli hayat sorunlarının çözümüne yönelik bir hareket gözüyle bakmak zorundayız. Ve bu faaliyet de, her bireyde, dış dünyanın etkenlerini kendi amacını elde etmeye en uygun şekilde sıralama eğilimiyle birarada bulunmaktadır. Besbelli ki, bu kurtulamayacağımız hayat sorunlarını ele almanın en iyi yolu, bir dereceye kadar kendimize kalmıştır, çözümler de çeşitli yollardan girişimlerle elde edilebilir. İşte bu, gelişmemizdeki ve ifade şekülerimizdeki binlerce değişikliği anlatmaya yetmektedir.

1908 yılında, her bireyin aslında bir saldırganlık durumu içinde var olduğudfikrine ulaştım ve o sıralarda bir tedbirsizlik edip bunu "saldırganlık dürtüsü" şeklinde adlandırdım (A 1908 b). Ama kısa zamanda bunun asla bir dürtü olmayıp, hayat sorunlarına karşı, yarı bilinçli, yan anlaşılmaz bir tavır olduğunu farkettim. Böylelikle kişilikteki sosyal içeriği anlamış oldum. Bu sosyal içeriğin derecesi her zaman bireyin hayat olayları ve zorlukları hakkındaki fikrine göre değişmektedir. Yani bireyin tavrı, gerçekleri değil, kendisinin onlarla başa çıkma konusundaki düşüncesini yansıtmak-128

tadır. Bireysel Psikoloji bu durumda bireyi ilişkiler ve sosyal olaylar çemberi içine, yani herkesin bulunduğu yere oturttuktan başka, ideal gelişmeye yönelik bir yolun da üzerine oturtmaktadır. Böylelikle Bireysel Psikoloji, hayat tarzının sosyal içeriğini, "Hayatın bilimsel anlamı" adlı yazımda tarif etmeye çalıştığım şekilde görmekte, hatta her hareketin içindeki bu işbirliği yeteneğini ölçebilmekte, üstünlük yolundaki değerini saptayabilmektedir.

Esas konuma geçebilmek için şunu da söylememe izin verin:    1918 yılında, Zürih

Tıp Derneği'nde (A 1918 b), zorgu sinircesi konusunda bir konuşma yapmıştım. O sırada ileri sürdüğüm bir görüşün, çeşitli düzeltmelere ihtiyaç gösterse bile, bugün bile her psikoloji ekolü için geçerli olduğu kanısındayım. Söylediğim şuydu: Sinirce belirtisinin ortaya çıkması mutlaka bireyin hayat sorunlarını kendi üstünlük çabasına uygun şekilde çözemeyeceğini anlaması ve o sorunlardan kaçmaya çalışması yüzünden olmaktadır.

KARARSIZLIK TAVRI

Zorgu nörotiği, belli bir zor durumda başka belirtiler göstere-mezse, mutlaka kaygı belirtileri göstermektedir. Bir şeyler yapmak zorunluluğunu hissetmekte, keûdisinin de saçma bulduğu zorgusal bir hareket yapmak mecburiyetindeymiş gibi bir duyguya kapılmaktadır ki, bunu yaparsa sosyal yaşama ters düşmüş olacaktır. Ama yine de içindeki zorlamaya uymak, ya da kaygı duygusuna kendini bırakmak zorundadır. Zorgu nörotiğinde bir güvensizlik duygusu, bir başa çıkamama duygusu vardır. Bu duygu her zaman biyolojik olarak anlam taşır, asla psikolojik durumları yansıtmaz, ama etkisini sosyal yaşamda gösterir.

Kaygı, aşağılık duygularının en somut şekillerinden biridir. Belirli bir amaca, kusursuzluk amacına hizmet eder. Örneğin kaygı sinircesini tedavi etmekte olduğumuz bir kadın hasta o kadar iyi bir gelişme göstermiştir ki, kendi kendine dışarı çıkabilecek bir duruma gelmiştir. Bir gece evine döndüğünde, kapıda durmakta olan bir yabancı görmüş ve şöyle bağırmıştır:    "Neden buradan

gitmiyorsun? Korktuğumu görmüyor musun?" Kaygının bir kuvvet olarak kullanılması, sosyal açıdan pek önemlidir.

129

L

1918 yılında yazdığım o raporda aynı zamanda bir başka şey daha söylemiştim: Zorgu nörotiği ikinci derecede etkinlik salonuna alınmış olup kendini orada tüketmekte, ondan beklediğimiz yerde, yani hayat sorunlarını çözebileceği yerde bulunmamaktadır, demiştim. Bu da bize bu insanın yel değirmenlerine saldıran gerçek bir Don Kişot olduğunu, bizim dünyamıza uygun sorunlarla hiç uğraşmadığını, bunu da herhalde vakit öldürmek için seçtiğini göstermektedir. Zaman onun gözüne en büyük düşman olarak gözükmekledir, çünkü ondan sürekli olarak bir şeyler beklemektedir. Onu, çözemeyeceğine inandığı sorunları çözmeye doğru itmektedir durmadan.

İnsan bu olayların tümünde, kişinin hayat sorunlarını çözmeye hazırlıksız olduğunu, bu hazırlıksızlığın ya gerçekte, ya da onun inancında var olduğunu ve bunun o kişinin ilerlemesine engel olduğunu ortaya çıkarabilmektedir. Bu da, kişinin kararsız tavır almasına yol açmaktadır. İşle zorgu nörotiği bu kararsızlık tavrı içinde ikinci derecede bir eylem salonuna geçmektedir ki, böyle bir kaçışın da ancak yenilgiden korkan bir insanda ortaya çıkabileceğini açıkça belirtmek gerekir. Zorgu nörotiği güvenli yere bastığını hissettiği zaman, ilerleyecektir. O zaman takınak yaratıcı fikirlere saplanmaz, sorunlarını çözer. Hayatının yalnızca belirli bir alanında, meslek hayatında, bilimsel hayatında, hatta bazen aşk hayatında, karşısına bu yenilgiyi önlemeye dönük güçlü eğilimler çıkar ve onu ikinci derece salonuna götürür, yani hayatın zorlayıcı! ığını, başka bir zorlayıcı etkenle bertaraf etmeye çalışır. Bu karşı-zorlama, onda bir tür başarı duygusu uyandırır. Kendine göre bir başarı duygusu. Bir noktaya daha değinmek zorundayım. O da daha önce Bireysel Psikoloji tarafından açıklanmıştır ama, arasıra yanlış anlamalara yol açmaktadır. Konu, kararsızlık, ya da kuşku konusudur. Kuşku, psikolojide apayrı bir varlık gibi görünür ve sık sık da öyle ele alınır. Ama bu zihinsel durumu genel haliyle ele alıp da kendimize, "Sosyal hayattaki spesifik başarılarda kuşkunun rolü nedir?" diye sorarsak, kuşkunun amacının statüko'yu korumak, değişikliği önlemek olduğunu anlarız. İşte sık sık sözünü ettiğim kararsızlık tavrı budur. Aşın kuşku ve uzun süreli kararsızlık, yalnızca vakit

130

öldürmeyi amaçlamaktadır. Vakit kazanmak için vakit öldürmeyi.

Akıl hastaları arasında bu kadar yaygın olan küçük düşme ve aşağılanma duygusunun da, vakit öldürmek için bir başka çare olduğunu keşfetmiş bulunuyorum.

TANRI'YA BENZEME ÇABASI VE BAŞKALARINI HIRPALAMA

Üstünlük çabasının hiçbir yerde, zorgu sinircesinin incelenmesi sırasında olduğundan daha iyi şekilde tarif edildiğini görmedim. Bu konuda yazı yazanların pek çoğu, hastanın sihire inandığını, tüm gücün kelime ve fikirler üzerinde toplandığını kabul ettiğini görmüşlerdir ama, Bireysel Psikoloji'nin ölçütlerini bilmedikleri için durumu tam anlayamamaktadırlar. "İlkel, arkaik dü-şünccler"e (') dönüş, bir atavizm değildir, "kolektif bilinç dışından da doğmaz. Yalnızca bir kuvvet duygusu elde etmekle ilgili çocukça isteğin sonucudur. Özgün bir üstünlüğe ulaşma çabasından ortaya çıkar ki, bunu da Tann'ya benzeme olarak adlandırıyorum. Zorgu nörotiği, kendi tanrısal niteliklerini en açık şekilde ifade etmeye çalışır, ama bunu elbetteki sosyal hayat içinde yapamaz, çünkü sosyal başarının daha ilk şartından, başkalarına ilgi duyma şartından yoksundur. 0?

Zorgu nörotiğinin diğer bireylerden korkunç bir objektivite farkıyla ayrıldığı yolundaki fikirleri bir tarafa bırakalım. Tersine bu insan, başkalarına çok fazla ihtiyaç duyan bir insandır. Kendi aşağılık duygularını kararsızlık ve kaygı ile en açık şekilde ifade etmekte ve bir aşağılık kompleksine doğru ilerlerken başka bir insanı kendi alanına doğru çekmektedir. Zorgu nörotiği, kendi kaygısını yenmeye çalışır. Kendini başlangıçta istediği gibi göstermeye çalışır: Bir yarı tanrı. İnsanlığın üzerinde bir başka yerde olan, başka herkesi gölgede bırakan biri. İçindeki aşağılık kompleksini bir üstünlük kompleksiyle kapatır ve kendi gözüne gerçekten harika görünür. Aklınca bu gerçeği zafere ulaştırmasının tek engeli, kendi zorgu düşüncesidir. O inanılmaz üstünlük nosyonu, zorguda tümüyle kendini gösterir. (1) Polonius kompleksini hatırlayınız. (Adler'in notu)

131

Bulgularıma göre, zorgu sinircesinde ortaya çıkan sadistik eğilim de, diğer insanlara üstün gelme çabasına yönelik binlerce kurnaz yöntemden yalnızca biridir. Bu, tahakküm etme, başkalarını alçaltarak kendini yüceltme isteğinin bir tezahürüdür. Zorgu sinircesinde bu ortaya çıkarsa, öyle bir şekilde ifade bulur ki, direkt, sadistik niyet, hastanın duyduğu korku ve bunu izleyen suçluluk tarafından örtülür. Fakat belki de zorgu nörotiğinin bu saçma çabası, yani kendini böyle apansız ve şaşırtıcı bir yöntemle diğer insanların üzerine çıkarma çabası, bir dereceye kadar zalimlik duygusu da içermektedir, çünkü bu insan da pratik etkinlik alanına başka insanları aşağılamak amacıyla yaklaşmaktadır.

ZITLIK, ÇELİŞKİ VE SUÇLULUK ELEŞTİRİSİ

Bazı yazarların muğlak ifadeler, cinaslı ifadeler, tersini iddia etme duygusu ve kişilikte ikiye ayrılma değindikleri şeylerin, yalnızca aynı amaca varmak için seçilen ayrı ayrı yollar olduğunu, bunların amaçta değişiklik anlamı taşımayacağını daha önce de söylemiştim.

Bu düşünce bizi, tüm sinirce kuramının en önemli sorununa getirmektedir.

Bireysel Psikoloji, bireyin hayatındaki ve çabaların-daki bütünlüğü bu kadar kuvvetle vurgularken, şunu da dikkate almak zorundadır: Gerçekten kaçınmak isteyen, hayalinde ve duygularında kendini tanrısal bir düzeye yükseltmek isteyen insanın hareketleri, kuşkusuz bir başlangıç noktasına ve bir de son noktaya sahip olmak zorundadır. Bireysel Psikoloji, psişik hayatı bir hareket olarak gördüğünü sık sık tekrarlamaktadır. Böyle olunca, eğer birey kendini aşağı bir düzeyden, daha yüksek bir düzeye çıkarmak istiyorsa, onun bu hareketinde görünüşte çelişkili olan iki nokta bulmaya hazır olmalıyız. Bunların birincisi, hareketin uzaklaşmakta olduğu nokta, ikincisi de hareketin yöneldiği noktadır. Biz hareketin yönü hakkında bir şeyler öğreneceksek, ancak bu noktalardan öğrenebiliriz.

Ayrıca hayat tarzının içinde ideal bir hareketin asla bulunamaması da onun binlerce katlı niteliğine çok iyi uymaktadır.

Gerçek ile cesaret, doğruluk, etkinlik, vb. idealleri arasındaki

132

farklara şöyle bir göz attığımızda, bunlar bize çelişkili gibi gözükür ama, biz aslında burada karşıt konularla değil, yalnızca farklılıklarla, derecelerle karşı karşıyayızdır. Ne yazık ki, psişik hareketin varyantları için üniform deyimlerimiz ve kavramlarımız yoktur. Eğer olsaydı, bu yanlışlık elbette ki zihinlerimizde belirmezdi. Tabii ki, ıstıraptan zevk alma şeklinde ifade edilen ve nörotik kimseyi kendini özgün ve tanrısal hissettiren duyguya da değinmek gerekir. Bu da aslında, daha büyük bir belâdan kaçınmak için rüşvet ödeyen bir insanın hissettiği memnunluktan pek farklı değildir. Bu tür bir hayat tarzı, başarısızlığa doğru giden yoldur.

Aslında zorgu sinircesinde bir "çelişki"den söz etmek de pek doğru olmaz, çünkü hasta kaçınma yolundan hiçbir zaman sapmamakta, sürekli olarak o yolu iyi niyet taşlarıyla döşemekte, suçluluk duygularıyla kaplamaktadır. Çelişki yalnız bir duraklamayı, hareketsiz dönemi anlatır. Bize suçluluk gibi gözüken bu iyi niyetler aslında tamamiyle ölüdür. Hastanın hayatında hiçbir gerçek değişikliğe işaret etmezler. Hastanın tavrının değişmesi açısından hiçbir anlamlan yoktur. İstediği kadar suçluluk duygusu göstersin, o içinden bu gösterilerin kendini diğer insanlardan daha iyi, daha nazik, daha onurlu, daha dürüst göstereceğini bilmekte ve hesaplamaktadır. Bunların daha derin bir anlam taşımadığı, başka nedenle de belli olmaktadır. Zorgu sinircesindeA, tıpkı melankolide olduğu gibi, hasta yalnızca suçluluk duygusunu ifade etmekle yetinir, bunu gidermek için etkinlik göstermeye, kendi davranışlarını değiştirmeye asla yanaşmaz.

GÜVENLİK TEDBİRİ OLARAK ZORGU

Zorgu sinircelisi, hiçbir dişe dokunur basan kazanmadığı halde» kendine büyük kişisel önem ve değer verebilmek için, absürd bir mantık sürecini çok erken dönemlerde devreye sokar. Geçmişine yöneltilecek dikkatli sorular, bize belli karakteristik izleri gösterecektir: Kusursuzluğa yönelik ukalâca bir çaba; güç görevlerden ka-Çinmak için bunları ilgisiz basit şeylerle karıştırma; formalize edilmiş dinsel törenlerin, ritüellerin uygulanması ve bunların Tann'yı tahrik amacıyla yapılması; sorunların çözümünü daha büyük bir

133

zafermiş gibi gösterebilmek için o sorunları olduğundan daha zor-muş gibi anlatma eğilimi; rekabetlerden kaçınma isteği; çirkin şekilde abartmalı bir aile geleneğinden gurur duyma. Zorgu sinirceli-si, Ûber den nervösen Charakler (A 1912 a) adlı kitabımda tarif ettiğim nörotik davranışları gösteren insandır. Kendini diğer bireylerden farklı gören, yalnızca kendini düşünen, kendine âşık denilebilecek durumda olan ve toplumsal refaha hiç ilgi duymayan insandır. Kendi üstün potansiyellerini, dünyanın sosyal akışı içinde gerçekleştiremeyeceğine inanmakta, bu nedenle de kendine daha yüksek bir kişisel amaç edinmek istemektedir. Diğer fânilerin uma-mayacakları kadar yüksek bir amaç.

Bunlardan başka, güvenlik tedbirleri yaratma yolunda nörotik bir eğilimin de belirtilerine rastlamış bulunuyorum. Bu da özellikle zorgu sinircesinde vardır. Bu eğilim, bir koruma çaresi değildir. Baskı altında kalmış cinsel isteklere karşı bir savunma olarak da düşünülemez. Bu bir psişik ifade şekilleri sistemi olup, üzerinde çalışılarak geliştirilmiştir ve kişinin, kendi nörolik yöntemiyle, kişisel üstünlük sağlamasına yarayacak bir çaredir. Kendisini pencereden atlamaya zorlayan bir duygu, bir zorgu duyan hasta, bu zorguyu bir güvenli kasaya kaldırmaktadır. Bu ilişini başarıyla yendiği için üstünlük duygusu duymakta ve bu olayı hayattaki başarısızlığına bir özür olarak kullanmaktadır.

Bu konuda yazı yazanların dikkatinden kaçmış gibi görünen önemli bir noktaya geliyorum. Bu yazarlar zorguyu her zaman sanki zorgusal düşüncelerin takınağındaymış gibi görüyorlar. Takınaklara, takınak etkinlikleri (obsesyon aksiyonları) gözüyle bakıyor, bunlar normal düşünce sürecinin dışındaymış gibi davranıyorlar. Sanki düşüncede bir zorgu varmış, bu zaman zaman, kuyudan kafasını çıkaran şeytan gibi yükselip, hastanın benliğine hakim oluyormuş gibi. Sanki zorgunun kendi bir benliği varmış gibi, Fre-ud, benzerine rastlanamayacak bir zerâfet ve kolaylıkla, kendi pos-tülası olan "içgüdü"lerin her birine birer insanca kişilik yakıştır-mışür. Zorgu, zorgusal düşüncede ve harekette ikamet edemez. Dışarıda oluşur. Normal sosyal hayatta oluşur. Hastanın nörotik zorgusunun, ya da zorlayıcı duygusunun kaynağı orasıdır. Hayatın gerçeklerinden kaçmak zorundadır, çünkü onlarla yüz yüze gele-

134

cek kadar kendini yetenekli hissetmemektedir ve o yükseklerde dolaşan ihtirası da başarısızlığı kabul etmesine engel olmaktadır. Dış hayattan gelen kurşunlar karşısında geriler, geriler, o kurşunların kendisine yaklaştığını, çevresini sardığını hisseder, sonunda güvenli bir gizli-hayat bulur. Oradada ona hiçbir sınav uygulanmamaktadır ve kendisi de kafasında bulunan ve kendisine üstünlük kazandıran duygulan orada uygulayabilecektir. Tüm kuvvetini ve gücünü kullanarak, kendi yarattığı birtakım hayâli korkuları yener ve kendine buradan doğaüstü bir kuvvet edinmiş olur. îşte anlattığım güvenlik tedbirleri ve kasaların önemi burada ortaya çıkmaktadır. O halde zorgu, takınaksal belirtilerin içinde bulunan bir şey değil, bireye çok korkunç gelen gerçek hayatın içinde bulunan bir şeydir. Ayrıca zorgu nörotiğinin ta çocukluk yıllarından başlayarak tanınmasında kullanılabilecek bir karakteristiği de, (ilk deneylerinden görebildiğimiz gibi) bindenbire başarılı bir çaba göstererek kendini loparlayabilme yeteneğidir.

Kısa bir olgu incelemesi, bu noktayı açıklığa kavuşturabilir. Hasta, kırk beş yaşında bir erkektir ve durumu da oldukça iyidir. (Kişisel) üstünlük çabasına düşen insanların hayatta zaman zaman oldukça iyi sonuçlar da alabildiğini kolaylıkla görebilirsiniz. Hatta zorgu nöroıiğinin hayatta saygın bir pozisyonda bulunmasına, şaşılacak kadar sık rastlamaktayız. Bijjgey başarmakta, fakat başardığı şey onu asla tatmin etmemektedir 45 yaşındaki hastamızın durumu da böyledir. Kendisini pencereden atlamaya zorlayan bir zorgudan yakınmaktadır. Bu takınak, bir binanın yukarı katlarında bulunduğu zamanlar daha da

güçlenmektedir. Bu zorguyu yirmi beş yıldan beri hissetmektedir ama, o anda hâlâ karşımda sapasağlam durmaktadır. Hiç pencereden atlamamış, takmağı her zaman yenmiş, bundan bir zafer payı çıkarmıştır ve kendini kahraman gibi hissetmektedir.

Eğitilmemiş birine bu açıklama biraz zayıf gibi, yapay gibi görünecektir. Ama zaman zaman eğilimlerimizi engellediğimizde, bir isteğimizi tutabildiğimizde nasıl gurur duyduğumuzu kendi içimizden de biliriz, işte aynı tür bir duygu, hastamıza doğa dışı bir güçlülük vermektedir. Kendi kendine, "Ben dünyanın yükünü sırtımda taşıdım, Atlas'ın ta kendisiyim," demektedir. Her nörotik gibi, dik-

135

katini asıl önemli olan noktaya yöneltmemekte, ikinci derece önemli olana kaçmaktadır. Gözünü duyduğu kaygıya dikmiştir, çünkü yenebileceği bir şeye ihtiyacı vardır. Ama ne tanrısal kuvvete kavuşma isteğini anlayabilmektedir, ne de içindeki aşağılık duygusunu. Oysa onu kolay yollara saptıran, o aşağılık duygusudur. Değirmenlerle boğuşmaktadır bu adam. Dış dünya gözünde değilse bile, kendi gözünde bir kahramandır.

Şimdi hastanın çocukluğuna bakalım. Bireysel Psikoloji, insanın çocukluk anılarını yepyeni bir bilim dalı haline getirmeyi başarmıştır. Bu eski anılar artık dile gelmiş, kendi hikâyelerini anlatmaya başlamışlardır. Hastamız ailenin en küçük çocuğudur ve annesi çocuklarının içinde en çok onu sever. Nice şımartılan çocuklar gibi o da çekingendir ve kaygısı okula girince daha artmıştır. Bu durum, kavgacı bir arkadaşı çatışmak için onu seçtiğinde daha belirgin şekilde ortaya çıkar. Ama bu âcil durumla karşılaşınca tüm enerjisini toplamış, öteki çocuğa saldırmaş, onu yere yıkmıştır. Çocukluk anıları arasında bir dinamik bulan insan, hastanın ömrü boyunca aynı taktikleri uyguladığını nasılsa görecektir. Önce korkmuştur, sonra da korkusunu yenmiştir, işte bu, üstünlük duygusu yaratmanın yoludur.

KENDİ YARATTIĞI SEBEP - SONUÇ İLİNTİSİ

Bunlardan başka bir bulgum da, zorgu sinircelisinin kişiliğine benzer bir kişiliğin asla mekanistik süreçler sonucu oluşamayacağıdır. Freud'a göre, içgüdülerin seçme gücü vardır. Düşünebilir onlar. Bilinçleri vardır. Yönlerini bilirler. Amaca dönük, yaratıcı bir enerjileri vardır, daha da neler neleri vardır. Kısacası, bireyin psişik hayatında bulduğu her şeyi içgüdülere yorumlamaktadır. Oysa biz zorgu sinircesinin kaynağım içgüdülerde veya dürtülerde bulamayız, çünkü onlar, bizim anladığımız anlamda, yönden yoksundurlar. Aynı şekilde, suçu kalıtıma yüklemek de elimizden gelmez, çünkü sinirceye giren tüm etkenler -karakter, ihtiraslar, duygular-hep insan toplumunun çerçevesi içinde biçimlenen şeylerdir.

Eğer nörotik semptomları anlamak istiyorsak, insan zihnine yerleşmiş yanlış yorumların o büyük yanıltma potansiyelinin far-

136

kında olmalıyız. Hatalar sebep-sonuç ilişkisinden yoksundur. Hiç kimse, ne kalıtımsal ne de içgüdüsel nedenlerle nevroza zorla itilmez, yalnızca bazı ihtimallerde teşvik edilir. Şımartılmış çocuk (ki hemen hemen tüm nörotikler şımartılmış çocuklardır), binlerce tecrübesinin içinden bir tanesini seçip de bunu gelecekteki hayatının temeli haline getirirken, sebep-sonuç ilişkisine göre davranmıyor-dur. Biz nörotiği kendi yarattığı o hatalı sebep-sonuç ilişkisi inancından kurtarıp gerçek hayata uyumunu sağlamak yoluyla tedavi ediyoruz.

Belli bir davranışı anlayabilmek için bakışlarımızı hastanın geçmiş hayatına çevirmemiz gerekir. Çünkü insanların davranışları her zaman eski hayat tecrübelerinin malzemesi üzerinde oturmakta ve bunlar da elbette ki, geçmişte bulunmaktadır. Dördüncü veya beşinci yaşından sonra her bireyin kendine göre bir hayat tarzı vardır ve bu hayat tarzına göre, birey daha sonraki tecrübelerini sindirir, uygular, değerlendirir. Bunların arasından yalnızca, kendi hazır şemasına uyanları alır, şekillenmiş olan dünya görüşüyle uyum gösterenlere değer verir. O şemayı zaten dünya ile başa çıkabilmek için geliştirmiş bulunmaktadır. İşaret edilmesi gereken bir nokta da, zorgu sinircelisinin hayat tarzı, yani tanrılaşma yolundaki umutsuz çaba, kendine uyum gösteren her şeyi kabul etmekte, kedine ters düşen her şeyi reddetmektedir. Bu noktayı bir örnekle açıklamak istiyorum. Gerçi bu örnek de, üzerinde daha birkaç soru sorulması, daha iyi temele oturtulması gereken bir örnek ama, bugün bile hâlâ "bilinçdışı" diye rastgele değinilen konuya ilişkin pek çok şeyi açıklamaya yine de yararlı olacağı kanısındayım.

Vereceğim örnek, bir tıp öğrencisini ilgilendiriyor. Çocukluğundan bu yana, hep ağabeyine yetişme yeteneğinin azlığından umutsuzluğa düşmüş. Ağabeyi hayatta her şeyi pek kolay elde ediyor. Ailenin büyük çocuğu, üvey çocuk olduğundan o kadar şımartılmıyor ve kendine iyi bir yol çizme olanağım buluyor. Hastamız sürekli olarak, pırıl pırıl parlayan ve kendisini karanlıkta bırakan bir ağabeyin gölgesinde yaşamak zorunda kalıyor. Halen tıp eğitimine devam eden hasta, teoriyle ilgili bölümleri öğrenmeyi çok kolay buluyor. Ama şu sıra, eğitimine devam edip etmeyeceği sorusu

137 1

karşısına çıkınca, hâlâ ağabeyinin gölgesinde bulunan bu kişi, otopsi odasına asla giremeyeceğini ve bu gibi birtakım duyguları farkediyor.

Eğer bu semptomlarla, hastanın ağabeyine karşı gösterdiği hayranlık arasındaki ilişkiyi hatırımızda tutmayı başarırsak, hastanın korkusunu, nihai bir karar vermekteki isteksizliğini kolayca anlayabiliriz. Ameliyat yapamayacağını düşünmesi, aslında tıp eğitimine karşı bigâne tutumundan ileri geliyor. Geleceğe doğru bakıyor, orada muhtemel başarısızlıklar görüyor ve öz-saygısını kurtarmak için de birtakım çareler hazırlıyor. Daha ileriki bir tarihte şöyle diyebilecek: "Eğer o esrarengiz korkuyu hissetmeseydim, ağabeyimi geçecektim." Zaferini veya yenilgisini ortaya çıkaracak olan sınavı erteliyor ve kendisini kişisel ihtirasının kucağına bırakıyor. Ama görünüşe göre onun amacı, ağabeyini geçmek gibi insanca bir amaç olup, tanrısallık çabasına yönelmiş değil. Yalnızca ağabeyinden üstün olmak istiyor. Zorgu sinircelisinin o salt üstünlük isteği bu gençte yok.

Zorgu sinircesinin ancak toplumsal ilgi'den çok uzak olgularda gelişebileceğini belki de lek bilen, Bireysel Psikoloji olmaktadır. Ne olursa olsun, biz bu hastada insan zilini için garip görünen bir otomatizmi net olarak farkcimektcyiz. Hem normal saydığımız, hem de anormal olarak nitelendirdiğimiz zihinler için gariptir bu durum. Burada insanın kendi hayat tarzına uyan tecrübeleri seçip almasının, uymayanları fırlatıp almasının veya uyuncaya kadar değiştirmesinin izlerini görüyoruz. Her birey, tecrübelerini kendi hayat tarzına göre değerlendirir.

MANTIK SÜRECİNİN VURGULANMASI

Bu noktaya vardığımıza göre, temel bir konuyu ortaya getirmek istiyorum. Gerçi belki zorgu sinircesi, esas önemi entelektüel-miş gibi, yalnızca fikirlerle ilişkiliymiş gibi görünebilir ama, biz bü düşünce elementinin tüm psişik yapıdan soyutlanamayacağmı biliriz ve o psişik yapıda elbette ki, duygular da bulunmaktadır. İnsanın aklına bir fikir geldiği anda, onun çevresinde bir dizi ilgili duygular da birlikte oluşmaktadır. Bunun nedeni o bireyin fikirle

138

duygular arasında ilişki kurmasından, o fikrin bu duyguları doğurması gerekliğine karar vermesinden değildir. Yalnızca kendisini o fikrin değiştirmiş olduğu yeni bir alana sokmuş olmasındandır. Çeşitli psişik fonksiyonlar, düşünce ve duygular, birbirinden soyutlanamaz. Örneğin çok güzel bir kentte olmayı düşünüyorsam, zihnimde canlanan resim öyle duygular uyandırır ki, kendimi gerçekten o kente yaklaşıyormuşum gibi hissederim. Ya da oraya varmışım gibi. Bu süreç rüya dinamiğimizde en gerekli elken olarak özellikle önemlidir. Rüya gördüğümüz zaman duygular uyandırırız. Bunu, zihnimizde bazı resimler oluşturarak elde ederiz. O resimlere bağlı bazı duygular bizi kuvvetle etkiler ve belirli bir yöne doğru iter. Aynı süreç, zorgu sinircesinde de işler durumdadır. Mutlak üstünlük düşüncesinde biz mutlak üstünlük duygu ve cmosyonlarını da bulabiliriz.

Zorgu nöroliğinin psişik hayatındaki en büyük bozukluk, mantık süreçlerinde, yani duygu değil, düşünce alanındadır. Gerçi psişik hayatın bütünlüğü ve bölünmezliği Bireysel Psikoloji'dc, diğer ekollerin hepsinden önce savunulmuş ve vurgulanmıştır. Beri yandan ben aynı zamanda her bireyin giriftliğini ve özgünlüğünü de, bireylerin hayat tarzlarının çeşitliliğini de vurgulamış bulunuyorum. Bazı elementler, bütünün bazı parçaları, bazı psişik hareketler, belli bireysel olgularda özelde ağırlık kazanmış durumdadır. Bu özel ağırlıkları, tartışmada kolaylık sağlamak için, yapay olarak ayırabiliriz.

Bunlar yapılarında ya daha çok mantık, ya da daha çok duyguya dönük olabilir veya aktif, ya da pasif tavır şeklini alabilirler. Psişik hayatın tüm evreleri arasında, zorgu nörotikleri açısından en fazla ağırlık kazananı mantık süreci olmaktadır. Ama bu da ancak toplumsal ilgiden yoksun, yani sağduyuya ters akışa sahip ideasyonel bir hayatta olabilmektedir.

Bu rasyonalize etme, mantığa vurma, formüle etme eğilimi, yani düzenli şekilde sıralama eğilimi, hastanın yalnızca takınaklı fikirlerine özgü olmayıp, hayatının diğer yönlerinde de geçerlidir. Çoğunlukla kelimelere karşı belirgin duyguları vardır. Fikirler üzerinde durmaya, gözlemleri, deyimleri incelemeye bayılır. Kutsal kitaptaki "İlk önce dünya vardı" ilkesine gerçekten inanıyormuş gibi davranır. Bu tür eğilimlere sahip insanların çok değerli eserler

139

de yaratmış olabileceğine işaret etmek zorundayız elbette. Ama eğer o kişi sosyal çıkarların paralelindeyse. Ama toplumun çıkarına dönük olmadığı anda, bu eğilimler yararsızdır ve boş şekiller haline geliverirler, işte zorgu nörotiğinin cümleyi çiğneme tutkusu, kendini belli duaları söylemek zorunda hissetmesi, törene benzer bazı hareketleri tekrarlamak istemesi, formülleri sevmesi hep buna örnektir. Bazı tekrarjanan hareketler, bir takınak fikrini ifade ederler ve bu kolayca anlaşılır. Örneğin yıkama zorgusu, hastanın kendisi hariç, çevredeki başka herkesin pis domuzlar olduğu fikrini yüksek sesle haykırıyor gibidir ve bunu hiçbir söz bu kadar açıkça ifade edemez.

İnsan tecrübeyle görüyor ki, bu zorgu olaylarında kelimeler ve düşünceler çok fazla ağırlık kazanıyorlar. Çünkü hasta daha çocukluğunda, dilin, lisanın kuvvetini hayatının önemli bir sorunu haline gelirmiş oluyor. Belki kendine düşman gibi gördüğü bir çevrenin ortasında, o kendi kendini şımartan bir çocuk olarak büyümüştür. Belki çevresindekiler kelimeleri çevirip kendi çıkarlarına yöneltmekte ondan daha mahirdirler. Kelimeler ve fikirler onun hayatında her zaman önemli rol oynamıştır.

Burada karşımıza sehizophrenia ile karşılaştırılabilecek bir nokta daha çıkmış oluyor. Sehizophrenia da düşünce sürecindeki bozukluklarla kendini gösteren bir hastalıktır ve çoğu zaman sesli veya sessiz olarak kelimeler, deyimler, özdeyişler türetmeye dönüktür.

Elbette ki, psişik hayatın diğer elementleri, yani bizim yapay olarak izole ettiğimizden başka etkenler de burada etkisiz değildir ama, bunlar daha çok, hâkini elementin peşinden gelir durumda gibidir. Bu hâkim element, örneğin, gerilimli duygusallık, kaygı ve hiper-sensivite olabilir. Ne olursa olsun, bireyin hayatı boyunca kazandığı eğitime bağlıdır ve özellikle şok sırasında, kendini hayatın getirdiği sorunlara hazır bulmadığı için kapıldığı şok sırasında ortaya çıkıp daha net şekilde gösterir. Böyle bir şok, kendi kendine çocukluk felsefesiyle yaratmış olduğu hayatın, hiç de hazır olmadığı gerçek hayatla karşılaşması halinde, elbette ki ortaya çıkacaktır ve birey de geri çekilme zorunluluğunu hissedecektir. Birey geri çekilirken en güçlü niteliğini, çocukluğundan beri önemli sayıp

140

üzerinde durduğu bir niteliğini güçlendirecek, onu otomatik olarak hayatının en önemli şeyi olarak görmeye başlayacaktır.

Bildiğimiz kadarıyla (ki bildiğimiz de hiç yeterli değildir), bireyler entelektüellik ve lisan kapasiteleri bakımından birbirinden çok farklı olabilmektedirler. Ne kadar farklı olduklarını şu sıra kimse lam bilemez, çünkü kalıtım üzerinde çalışanlar genellikle sonradan başa gitme hatasına düşmekte ve son ürüne bakıp, yani bireyin gelişme derecesine bakıp, ne kadar bir kapasiteyle doğmuş olabileceğini hesaplamaya uğraşmaktadırlar. Ama yine de lisan konusundaki her üstün yeteneğin, tıpkı diğer konulardaki üstün yetenekler gibi, doğru kullanılırsa kesinlikle bir avantaj sayılması gerektiği kanısındayız. Yani insanlığın evrimine paralel doğrultuda geliştirildiği takdirde. Ama eğer bu yetenek yanlış bir hayat anlayışı içine hapsedilirse, yararlı olamayacağı gibi, zararlı bile olabilir. İşte zorgu sinircesinde ve paranoya'da durum budur.

Fakat düşünce ve konuşma süreçlerinin çocuktaki yaratıcılık yeteneği tarafından ön plana çıkarılması da mümkündür (ama mutlaka olur demek değildir). Eğer çocuk, konuşmasının gelişme biçimini, kendi aşağılık duygusuna kaynak olarak görüyorsa, bu yeteneği daha da çok gelişebilir. Bu ya çevresiyle yaptığı mücadele sırasında olur, ya da çevre bilerek veya bilmeyerek çocuğun kafasına bu fikri sokmuş olurABöyte bir durumda aşağılık duygusu öyle bir kuvvetle ortaya çıkabilir ki, çocuk iki yoldan birini seçmek zorunda kalır. Ya yoğun çalışmalarla bu alandaki becerisini daha da geliştirecek (hayatın yararlı veya yararsız tarafında), ya da savaştan vazgeçecektir. Kendi doğal yapısındaki gelişme olanaklarına göre, iki yoldan herhangi birini seçebilir.

Birçok zorgu sinircesi olgularında, çocuğa sürekli sitem edilmesinin, onun sık sık azarlanmasının, yaptıklarına pek çok kusur bulunmasının çocuğu çok etkilediğini, doğal yetenekleri ne olursa olsun, ifade gücünü geliştirmek için onu zorladığını, kendisine karşı kullanılan tonu elde etmek üzere onu ittiğini görmüşümdür. Çocuk o zaman diline çabuk bir hale gelebilir veya sürekli doğru kelimeyi arayan biri olabilir. Ya da Standard bir bileşim seçebilir. Gururu tehlikeye girdiği zaman bunu hep yapabilir, işte zorgu si-nircelisi bu ikinci tipe giren insandır.

141

Hastalarımdan bir kadında yıkama ve derleyip toplama taşkınlığı (manisi) vardı. Ailenin en küçük çocuğu olarak, çaresizlik duyguları içinde büyümüştü, çünkü aile durmadan birbirine bağıran, çağıran, küfreden bir aileydi. Bu çocuk her zaman azarlanmakta, kendisiyle her zaman alay edilmekteydi. Evlenmesinden kısa bir süre sonra kocası da ona sitem etmeye, eleştirmeye başlayınca, hasta bir kaçma yolu bulmuş, kendini kocasından ve tüm diğer sorumluluklardan kurtarmak için durmadan silip temizleme, derleyip toplama alışkanlığı edinmişti. Sanki

şöyle diyordu:    "Seni budala! Sana uyup da evi derli toplu yapmaya kaktığım zaman

neler olurmuş, gör işte!" Eğer herhangi bir olay, onun temizlik, titizlik manisine ters düşerse, çevresindekileri şaşırtan yeni bir formül bulmuştu. Bu sefer, "İmdat! Yardım edin!" diye bağırıyordu.

Bir keresinde bu görüşleri, aralarında çok sayıda ruh hekimi de bulunan bir doktorlar grubu önünde anlattım. Konuşmamı izleyen soru-ecvap süresinde ruh hekimlerinden biri, konuşmamda kullandığım bazı kelimeleri alıp onlara kendi amacına uyan anlamlar vermek yoluyla bana saldırmaya başladı. Buna karşılık, en masum şekilde, demek istediklerimi daha açık ifade etmeye giriştim. "Kendinizi ele alın örneğin," dedim. "Kelimeleri ve fikirleri ayrı ayrı çekip ayırarak, onlara kendinize göre anlamlar verme eğiliminize bakın. Eğer siz sinirceye tutulma bahtsızlığına uğrayacak olsaydınız, herhalde sizinki zorgu sinircesi olurdu." Bu sözlerimin beklemediğim bir sonuca yol açması beni çok şaşırttı. Meslektaşım susmuş kalmış, dili tutulmuştu. Rengi soldu, çok rahatsız olmuş göründü. Elimden geldiği kadar özür diledim, ama daha sonra öğrendim ki, bu ruh hekimi iki yıl boyunca kendi zorgu sinircesini tedavi ettirmeye çalışmış ve başarılı olamamış.

ONİKİ OLGU

Sebep-sonuç ilişkisi konusunda ve bunun psişik hayatı anlama-mızdaki önemi konusunda mümkün olduğu kadar açık konuştum. Zaten bu konu ne de olsa psikolojik süreçleri değil, fizyolojik süreçleri yönetmektedir. Ayrıca zorgu sinircesinin yapısını da tarif ettim. Bütün bunları bildiğimiz takdirde, belli bir durumda neden

142

falanca sinirce belirtisinin ortaya çıkıp, filanca belirtinin çıkmadığını anlayabiliriz sanıyorum. Aşağıda vereceğim birkaç olgu örneği, zorgu sinircesinin yapısını daha da şekillendirecek, ilkelerimizin onu daha iyi anlamaya yaradığını da gösterecektir.

1.    Çok sık karşılaştığımız bir zorgu, pencerelerden atlama itişidir. Olgu genç bir şarkıcı delikanlıyı ilgilendiriyordu. Sesinin güzel olduğuna inancı tamdı ama, babası ve ağabeyi tarafından ikinci plana itildiğini hissetmekteydi. O da bu takınakla bitmez bir mücadeleye girişmişti. Kendisinin büyük bir tenor olmasını engelleyen tek şeyin, bu takınak olduğuna inanıyordu. Tutkusu ancak, yanında birileri olduğu zaman geçiyordu. Bu da, tiyatroda sahneye çıktığı zaman imkânsızdı. Mesleğini devam ettirmek için de sahneye elbette yalnız çıkması gerekiyordu. Böyle olunca, zorgusal düşüncenin, büyüklük sınavını uzaklaştırmasına, ertelemesine neden olduğunu görüyoruz. Aslında bu sınavın, kendi lehine sonuç vereceğinden emin değildi. Bir bakıma babasıyla ağabeyini geçmesi gerektiğine inanıyordu. Şu ya da bu şekilde. Eğer herhangi bir sebeple bu sınava girmeyi erteleyebilirse, gururunu incinmekten kurtarabilecek ve kendi gözündeki prestijini devam ettirebilecekti. İçimde bu korku olmasaydı onlardan daha büyük olabilirdim, diye inandırabilecekti kendini. Ama var o kojjpu, diyecekti.

Bu zorgusal fikrin böyle ayârlanmasıyla, delikanlının gerçek başarı kapasitesi sınanmaktan kurtuluyordu. O da başarısızlıktan korunmuş oluyordu. Aynı zamanda, zorguya karşı bir mücadele veriyor, bunda başarılı oluyor, bir zafer duygusuna ulaşıyor, kendini kahraman gibi görüyordu.

2.    Daha az rastlanan bir zorgu tipine, horoz ötüşünü taklit etme zorgusu yüzünden toplum içine giremeyen genç kızın olayında rastlıyoruz. Burada erkeksi itiraz (Bireysel Psikoloji'de önemli bir kavram) karşımıza çıkıyor ve öyle bir şekilde ifade buluyor ki, genç kadın üstünlüğünü daha zor bir şekilde, yani yararlı başarılarıyla kanıtlamak zorunluluğundan kurtulmuş oluyor. Daha gençliğinde, toplumda alt düzeyde kaldığını, aşağı durumda olduğunu hissediyor. Bu duygunun aslında sebepsel bir temeli yok. Birçok kızlar (ve birçok erkekler), hâlâ kadınların toplumda daha alt düzeyde bulunduğu bâtıl inancını sürdürürler. Bu nedenle kendini li-

143 L

der olmaya lâyık gören ihtiraslı bir kızın, toplumun kendisini kadın olarak daha alt düzeyde bir role düşürdüğünü hissetmesinde şaşılacak bir şey yoktur.- Kadın

olmak, aşağıya, değersiz duruma düşmektir onun gözünde. O ise yüksek bir rol istemektedir ve bunu ancak erkek rolüne çıkarak sağlayabileceğine inanmaktadır. Bu olayda sadistik eğilimler bulunması pek de olası gözükmez.! Daha olası bir açıklama şöyle olabilir: Bu kız. erkeğin rolünde, ka-dmınkine oranla tanrısal bir üstünlük görüyor, erkeklik ilkesini değerli buluyor ve değirmenlere saldırmayı seçiyor. Erkek rolünü pek kolay, fakat değersiz şekilde üstleniyor. Böylelikle de başarı yoluyla objektif açıdan kendi yeteneğini kanıtlamanın zahmetinden kendini kurtarmış oluyor. Bu, zorgu sinircelisinin ortak karakteristiğidir. İçinde salt bir üstünlük duygusu vardır ve aynı zamanda hayatındaki tüm sosyal bağlan saf dışı bırakmaktadır.

3.    Bir başka olguda, üstünlük mücadelesindeki yenilgisiyle bazı belirliler göstermeye başlayan kızı görüyoruz. (Sinirce ve tüm özel bozukluklar hep, hastanın üstünlüğünü kanıtlaması gerekliğine inandığı zamanlar su yüzüne çıkarlar.) Bu kız, iki kız kardeşin küçüğüydü ve ablasının kendisini gölgelediğine inanıyordu. Ama kendisi de çok zeki ve seçtiği alanda çok yetenekliydi. Uzun süre hiç takınak belirlisi göstermemişti. Ne var ki, tüm zorgu sinircelüe-ri gibi o da salt üstünlük için amansız bir mücadele içindeydi. Sonunda işini bir şanssızlık eseri olarak kaybedip, sevdiği erkek de ablasını tercih ettiğini belli edince, takınak belirtileri ortaya çıkmıştı. Hastanın arlık bir takmağı vardı. Ne zama elinde alışveriş sepeti taşıyan bir kadın görse, kendi çantasından paslı bir madeni paranın o sepete atlayacağından ve zavallı kadının ailesini zehirleyeceğinden korkuyordu.

O da değirmenlerle savaşan biriydi. Bir tanrı olmak insanlığı kurtarmak çabasına düşmüştü. Bu tutkusu başka şekillere de girdi. Tüm kitapların, özellikle İndilerin kutsal olduğunu söylüyor, kaza ile bir İncil yere düşerse, onu kirlendi diye atıp, yerine bir yenisini alıyordu. Bu zararsız hareketle, kendisinin dine ve bilime saygı konusunda ablasından ilerde olduğunu göstermekteydi. Daha iyi yürekli, daha yardımseverdi. Başkalarının refahını daha çok düşünüyordu. Bilime, öğrenmeye ve dine de daha saygılıydı. Böylelikle 144

ablasına üstün gelmek için kolay bir yol bulmuş, bunu hayattaki başanlanyla yapmaktan kurtulmuştu. Hayat felsefesi yine aynı kalıyordu. Kendine bir tek soru sormaktaydı. Kendimi nasıl ablamdan ve bütün diğer insanlardan daha üstün kılabilirim?

4.    Bir olgu da akıl hastanesinden: Çocukluk yaşından bu yana kendini herkesten daha ahlâklı, daha soylu düşüncelere sahip ve daha üstün gösterme eğiliminde olan bir adam. İlk anıları, çocuk yuvasına başladığı günlere gidiyor. Bir ara, bir hata yaptığını ve yuva öğretmeninin bunu farketmediğini hatırlıyor. İki yıl" boyunca bu olaydan ötürü vicdanıyla boğuşuyor ve sonunda babasının öğüdünü dinleyip öğretmene gidiyor, kusurunu itiraf ediyor. Kültürel geleneğe sahip bir aile içinde yetiştiği için, hayatta kendisini başarıya götürecek yolun, başkalarından daha soylu davranmak olduğuna inanıyor. Hayatı da basandan yoksun değil. Ama ne zaman gerçek gücünü kanıtlama, sınama durumuna düşse, zorgu belirtileri ortaya çıkıyor, sınava cesaret edemiyor. Bu nedenle işini sık sık değiştiriyor. Günün birinde böyle kaçınılmaz bir durumla karşı karşıya geldiğinde kiliseye gidiyor, kalabalığın arasından geçip kendini mihrabın önünde yüzükoyun yere atıyor ve yüksek sesle kendisinin en büyük günahkâr olduğunu belirtiyor. Bu olaydan sonra bir akıl hastanesine yatırılıyfijfrve böylelikle kendi değerlerini kanıtlayacak sınavdan kurtulmayı oaşarıyor ve topluma katkılı, yararlı bir hayata veda ediyor.

Tannsal üstünlük yalnız bu olayda değil, birtakım başka olaylarda da belli olmaktadır. Günün birinde kendisi yemek salonuna anadan doğma inmiştir. Böylelikle akıl hastanesinden taburcu edilmesi ertelenmiş, dış dünyaya uyumu konusunda yeni bir sınavdan daha kurtulmuştur. Çünkü o sınavda da tehlikeler ve başansızlık ihtimalleri sezmektedir. Aslında çok yakışıklı bir insandır, vücudu da biçimlidir. Bu bakımlardan kendini başkalarından üstün görmektedir.

Böylelikle zorgusu, yani âcil durumun ürünü, kendini bir çaba olarak göstermekte, onu yararsız hayata itmekte, kendine verdiği abartılmış önemi ve diğer insanlara üstünlüğünü de hâlâ koruyabilmektedir.

5.    Bir başka hasta da uzun yıllardan beri çeşitli zorgusal belirtilerden yakındığı halde, tedaviyle dikkate değer şekilde düzelmek-

145 L

teydi. Ataerkil bir ailenin en büyük oğluydu. Baba, oğlunun dâhi olmasını bekliyor, çocuk da babasına büyük bağlılığı olduğu için bu umutları normal kabul ederek büyüyordu. Tâ ki beş yaşma geldiğinde kız kardeşi doğuncaya kadar. Ondan sonra babanın sevgileri birden küçük kıza dönünce, erkek çocuk babasının omuzlarına tırmanmak, başının tepesine dikilmek, kafatasını ikiye yarmak isteğini takmak haline getirmeye başladı. Daha sonra bazı pedantik belirtiler de ortaya çıktı, hasta ne zaman kendisine hakaret edildiğine inansa aklından birtakım korkunç, hattâ pis ve iğrenç düşünceler geçmeye başladı. Bu koşullarda bir başkası olsa, duygularını tehditlerle, küfürlerle belli ederdi.

Zorgusal düşünceler de bir tür saldırı demektir. Fiziksel saldın yerine, bir bayağılık patlamasına benzer. Hastanın tedavi edilip durumunun iyiye dönmesine kadar, kendisi babasının umutlarını yerine getirmemekle birlikte, bu takınaklar olmasa kesinlikle babasından üstün olduğuna inanıyordu. Burada bir takınaktan nasıl bir üstünlük duygusu doğabileceğini görüyoruz. Ya da kendini takmak olarak gösteren saldırgan bir eğilimden. Bu belirtilerin gerisinde hasta bir umut yıldızı görmektedir. Başarısızlık korkusunu sindirme umudu. Sanki V'addedilmiş Topraklara doğru bakmakta, orada şunu görmektedir: Hiçbir doktorun çözümleyemediği bu esrarengiz hastalığı olmasa, babasından üstün olabilecektir. Bu yolla hem özsaygısını korumakta, hem gururunu incinmekten kurtarmaktadır. Zorgu sinircesinin tedavisindeki zorluklar bellidir. Bireysel Psiko-loji'nin tedavi yöntemi yalnız bir bilim değil, aym zamanda bir sanattır: Hastayı o sahte, yüzeysel bahanesinden ayırmak ve ona gerçek yeteneğine güvenmeyi, onu geliştirmeyi öğretmek.

6.    Takmak sık sık da, hastanın gözü ne zaman bir bıçağa ilişse, birisine zarar verme isteği kılığına bürünmektedir. Örneğin tek çocuk olarak büyümüş, her zaman dikkati üzerine toplamış bir kadın, kocasının kendisini aldattığım ve aşağıladığını öğrendikten sonra, bıçağı kapıp ya kocasına ya da çocuğa saldırma isteğini takınak haline getirmiştir. Bu takınak, bazı kimselerin, "O adamı öldürmek isterdim!" diye tehditler savurdukları zamanki durumlarına benzer.

Bizim olgumuzda bu ruhsal durum bir pantomim'le ifade edilmektedir ama, hiçbir zaman da eyleme dönüşmez. Bu iti her doğuşunda

146

yenilmektedir ve hasta da bu nedenle bir zafer duygusuna ulaşmaktadır. Aynı zamanda kocasına önem vermediğini göstermiş, ona da haddini bildirmiştir. Ne zaman kendi değerinin tehdide uğradığını hissetse, kestirme yolu seçerek bir üstünlüğe ulaşmaktadır.

7.    Bir başka olguda çok şımartılmış genç bir kadın, bıçakla bir şeyler yapma takınağına düşmüştür. Çünkü çok yumuşak, iyi niyetli bir adam olan kocası, onunla meşgul olacağı yerde bir kitap alıp okuma alışkanlığındadır. işte bu, ne zaman bıçak görse, kocasına saldarma isteği duyması için yeterli sebep olmaktadır. Burada da bir üstünlük duygusu açık seçik farkedilmektedir. Ama öyle bir kılıkta ortaya çıkmaktadır ki, kadın gücenikliğini ve öfkesini zararsız bir gösteriyle ifade etmektedir. Bu takınak üzerine koca, onunla ilgilenmek zorunda kalmıştır.

8.    Sinircede her zaman var olan bir eğilim, birey kendini hayat sorunlarıyla karşılaşamayacak kadar güçsüz hissettiği zamanlarda ortaya çıkan kaçma eğilimidir. Birçok sinirce olayında, seks sorunu çok fazla zor gelmeye başlayınca homoseksüelliğe dönüşür. Bu tür durumlarda genellikle zorguyla karşılaşmamızı anlamak güç değildir. Örnek olarak, çocukluk yaşlarından başlayarak herkesi fiziksel çekiciliğiyle etkilemeyi iş edinen, kendini buna göre eğiten adamın olayını ele alalım. EİJsirte ki, bizim kültürümüzde bir kız bu işi bir erkekten çok daha kolay yapabilir. Bu nedenle de hastamız erken yaşta kız rolüne bürünmeye başlamıştır. Bir okul müsa-meresinde çıktığı kız rolünü o kadar iyi başarmıştır ki, oradaki bir erkek seyirci ona o anda âşık olmuştur. Bu tür daha başka başarılar da sağlama isteği onu homoseksüelliğe götürmüştür. "—Derken bu adamın bir mesleğe hazırlanma zamanı gelmiş, gerekli sınavlardan geçmesi gerekmiştir. Yani normal yollardan başarmaya, prestij kazanmaya, hayatta hep istediği şerefli yere ulaşmaya çalışması zamanı gelmiştir. Fakat bunda başarısızlığa uğramaktan korkmaktadır. Objektif olarak yararlı bir işi başarmak, birini etkilemeye, cazip olmaya benzememektedir. Sonunda ne zaman konferans ya da ders dinlemek zorunda kalsa, uyku zorgusu onaya çıkar olmuştur. Bu elbette ki, çok geçerli bir tedbirdir. Bir/ kere yaklaşan sınava girmekten onu korumaktadır. Girse bile, başarısızlığına çok iyi bir özür bulmuştur. Uyumama engel olamadığı-

147

ma göre, kimse benden sınavı geçmemi bekleyemez, diye düşünmektedir. Ve gerçekten de sınavda başarısız olur. Ama vicdan azabı duymaz. Yani, sınıfta dikkat göstermiş de, buna rağmen başarısız olmuş değildir.

"" 9. Diğer bir hasta da, durmadan çamaşırları düzgün yerleştirmeye meraklı, evli bir kadındı. Bu işi yaparken kendini heyecanın çok yüksek bir noktasına getiriyordu. Günün büyük bölümünü bu iş kaplamaktaydı ve bunun tanrısal üstünlük çabasına dönük bir zorgu olduğu erkenden anlaşılmıştı. İşi aslında bir hizmetçi kız yapıyordu ama, sürekli olarak hastanın nezareti altında yapıyordu. Bu kadının büyüyüp yetiştiği ailede sık sık azarlamalar, terslemeler yer almaktaydı. O da büyürken bol bol tokat yemişti. Bir seferinde kendi kendine, "Büyüdüğümde görürsünüz siz. Beni nasıl esir gibi kullanıyorsanız, ben de başkalarına öyle yapacağım," dediğini hatırlıyordu. İşte burada, hayat tarzı dediğim şeyin net bir örneğini görüyorsunuz. Bu güdücü kuvvet, bu yönelme isteği, nörotik olmaya eğilimli çocuklarda pek sık görülen bir şeydir.

İnsanların en büyüklerinde de, en güçsüzlerinde de sık sık karşımıza çıkar. Bu eğilim, "Bir gün ben patron olacağım," şeklinde özetlenebilir. A~

Görünüşe göre bu hastanın zorgusal semptomu, onu toplumun dışında tutmaya yarıyordu. Çünkü toplumda üstün bir yer bulmak ve korumak yeteneğinden pek emin değildi. Her zaman gerilim yaratıyor, tatsızlık doğuruyordu. İnsanları o kadar kırıyordu ki, herkes ondan kaçınıyordu. Kendini yalnız kalmış gibi hissetmekteydi. Bunu telâfi etmek için, kendi evinde Tanrı rolü oynamaya kalkıyor, çocuklarını ya övüyor, ya da cezalandırıyor, kocasını da tümüyle başparmağının altında tutuyordu. Ana-babası, kız kardeşleri de çamaşırları önemsemeyen insanlar olabilirlerdi ama, o hepsini solda sıfır bırakıyordu. Bir çamaşır dolabını hiç kimse onun gibi kusursuz yerleştiremezdi. Hele eli altında bir köle bulunması, ona emirler verebilmesi, istediklerini ona sanatsal biçimde yaptırabil-mesi... İşte bu, onun gözünde kudretin ta kendisiydi. Kendine hazırladığı o küçük yerin kraliçesiydi o. Kendi ülkesinde kimse ondan bir şey bekleyemezdi.

10. Zorgu sinircesinin özellikle sık karşılaştığımız bir türü de yıkama taşkınlığı (•manisi)'dir. Sürekli olarak temizleme, aklama

148

tutkusu. Burada hastanın kendisi dışında herkesin pis ve kirli olduğuna inandığının işaretlerini görüyoruz. Hastadan başka kimsenin bir şeye dokunmasına izin verilmez. Üstün temizlik, saflık yalnızca ona aittir. Bu da vakit öldürme ve başka önemli sorunun çözümünden kaçınma yoludur. Yani hasta kendi önemini gerçek başarı ve katkılarla kazanmaktan kaçınmaktadır.

Bu türün tipik bir örneği, iki kız kardeşin daha yaşlı olanında ortaya çıkmıştı. Abla, kız kardeşinin doğumundan sonra kendinin ihmal edildiğini hissetmiş, dayanamayacağını düşündüğü bu duruma isyan etmişti. Ailenin tüm sevgisi küçük kıza dönmüş durumdaydı. Örnek çocuklu o. Seviliyor, okşanıyor, hediye yağmuruna tutuluyordu. Ve hayattan çok fazla şey bekleyecek şekilde büyü-yordu. Ama şımartıldığı evinden uzakta yaşama konusunda giriştiği ilk deneme, okula başladığı zaman başarısızlıkla sonuçlandı. O olaydan sonra, başladığı hiçbir şeyi bitirmeyen bir insan oldu, Tembelliği için cezalandırılıyordu ama, kimse onun potansiyel yeteneğinden kuşku duymuyordu. O da bu cezaları, kendi yetersizliğinin simgesi olarak değil de, bir haksızlık olarak değerlendirmekteydi. Evlendikten sonra, ev kadını durumunun çok aşağılayıcı olduğunu hissetmeye başladı. Kocası kendisinden çok yaşlıydı. Kuru bir insandı. Kadının gözünde, aşka ve evliliğe hiç uygun biri değildi. Yıkama tutkusu, evlgndikten sonra belirdi. Zaten evlenmekte büyük kararsızlık geçirmişti. Kocasının pis olduğu yargısına vardı, onu yatağından uzak tuttu. Temizlik tutkusuna sahip kimselerin evlerinin genellikle pek temiz olmaması ilginçtir. Bunun nedeni, evdeki tüm sosyal ahengin dengesiz olmasından, her yerde mutlaka pislik bulmak isteme tutkusundan gelmektedir.

11.    Zorgu, sık sık utanıp kızarma şeklinde de ortaya çıkabilir, örneğin bir kadın, çocukluğundan beri yüzünün her fırsatta kızarmasından yakınırdı. Birisi bunu farkettiği zaman gurur duyardı. îş-te burada da sebepçiliğin ne kadar önemsiz olduğunu görüyoruz. Başlagıçta kızarması onu zevklendiriyordu. Ama sevgisiz evliliğinde ilk çocuğunu doğurduktan sonra, bir teyzesi ona nasıl çocuk büyütülmesi gerektiği konusunda bilgiçlik taslamaya başladı. O zaman bu ihtiraslı kadın, kendi kızarmasının çok kötü bir şey olduğu fikrine kapıldı ve bu yüzden toplumdan uzak durmaya çalıştı. Ye-

149 1

nik bir kahraman gibi. Ama yine de... kahraman gibi. Buna rağmen bu kızarma manisinden, hiç değilse kendi evi içinde, âzami yararlanıyordu. Bu evin hanımı oydu. Hareket alanını mümkün olduğu kadar küçük boyutlara indirmekle kendi kudret açlığını gidermekteydi.

12.    Şimdi de bir başka olgu. Bu belki zorgu sinircesinin alanına girmiyormuş gibi gözükebilir. Bir zamanlar, garip bir huya sahip bir hizmetçi tanımıştım. Kendisine bir iş yapması söylendiğinde, emri birinci tekil şahıs olarak tekrarlıyordu. Hanımı ona bir dolabı yerleştirmesini söylerse, o kendi kendine, "Bugün öğleden sonra dolabı yerleştireceğim," diyordu. Burada otoriteyi red olayını görüyoruz. Harekete geçmesi, ancak bunu kendi isteğiyle yaptığına inandığı zamam mümkün oluyordu.

İnsan zihninin bu garip durumu, bir lider olma, işleri kendi arzusuyla yapma isteği, orduda da karşımıza çıkan bir durumdur. Orada da askerlerden, komutanın her emrini birinci tekil şahıs olarak tekrarlaması beklenir. Bu gelenek belli ki, insan yapısını çok iyi tanımaktan gelen bilgiler üzerine oturtulmuştur.

Buna bağlı bir olguda da, çarpıcı güzellikte bir kadının kendine bir zorgu geliştirmesini görüyoruz: Ne zaman prestijini ve güzelliğini aşağıladığına inandığı bir ev işi yapmak zorunda kalsa, kendine o işi yapmak için bir emir veriyordu. Bu belirti, yanı sıra kızar-masıyla birlikte, giderek yaşlandığını ve güzelliğini kaybedeceğini anladığı zamanlarda ortaya çıkıyordu.

HATIRLATMA YORUMLARI VE SONUÇ

Zorgu sinircesinin incelenmesi, aşağıdaki elken ve eğilimleri ortaya koyar:

1.    Gerçek bir aşağılık duygusunun açığa vurulması korkusundan doğan kişisel üstünlük çabası, kolay ve genellikle yararsız yollara yönelir.

2.    Tek başına üstünlük sağlama çabası, çocukluktaki fazla şımartılma ve hoş görmeler etkisiyle teşvik edilmekte, somut sosyal amaçlardan (dünyada objektif başarı göstermekten) uzak bir tanrısal üstünlük arzusuna dönüşmektedir ki, bu sinircenin diğer türlerinde de böyledir.

150

3.    Zorgu sinircesi, gerçek olaylar karşısında oluşur (yani sosyal, meslekî veya aşkla ilgili sorunlar karşısında). Bu durumlardaki başarısızlık tehdidi veya yenilen bir darbe, kişiyi kararsız bir duruma sürükler. Bu kararsız tutum, zaman öldürme şeklinde ifade bulur ve hasta bir tek rutini veya ifade taşıyan hareketi tekrarlayarak (ya da fikri sürükleyerek), o korkunç sorunlarla tekrar ilişkisi olmasını önlemeye çalışır. (Bu kararsızlık, hayatın bir zorluğuna veya problemine karşı "hayır" cevabının kılık değiştirmiş şeklidir.)

4.    Zor bir durumdan kurtulmanın bu tür yolu, bir kere insan buna takıldıktan sonra, hastaya başarısızlık özrü sağlamaktadır. Hayattaki başarılar, bu zorgu sinircesine rağmen ulaşılmış olduklarından, olduğundan daha büyük görünürler. Ayrıca takınaklar ve zorgular yoluyla ulaşılan üstünlük, hastanın aşağılık duygusunu da yatıştırmaya yarar. Ne var ki, o büyük gururunu tam doyurmaya yetmez. Bu nedenle öyle bir zorgu çeşidi seçilir ki, hasta bununla olağanüstü büyük bir üstünlüğe, tanrısallığa, hiç değilse fiktif şekilde ulaşmış olur.

5.    Zorgu sinircesinin yapısı, hayat tarzıyla ve kişiliğin tümüyle aynıdır. Anormal davranışlar, hastanın çocukluğunda geliştirildiğinden daha fazla toplumsal ilgi* gerektiren bir problemle karşılaşmasında ortaya çıkar.

6.    Prestij politikasına §ör.e, hasta, sosyal gereklerin getirdiği zorgudan kaçınmak için birıcarşıt-zorgu geliştirir.

Son yıllarda yukarıdaki noktalara, aşağıda sıraladıklarımı da ekleme olanağını buldum:

1.    Zorgu, zorgusal hareketin içinde değildir. Sosyal yaşamın beklentileri karşısında oluşur, çünkü hasla bunları kendi prestijine bir tehdit olarak görmektedir. Kendi üstünlük duygusunu yükseltmek, başarısızlıklardan kaçmak, aşağılık duygusunu saklamak için kendine birtakım özürler aramaktadır.

2.    Kişisel üstünlük uğruna çıkılan bu enerjik sefer, hastanın çocukluğundan bu yana gösterdiği karakteristiğe uygundur ve onu eğitiliş biçimine uygun bir zorgu sinircesi tipine götürür, başka taraflara götürmez.

3.    Zorgu nörotiğindeki gibi erken gelişmiş, bütünlük içinde bir kişilik, sebep-sonuç ilişkisiyle, mekanik yollarla oluşmaz, örneğin

151

içgüdülerle, kalıtımla, beyin zedelenmeleriyle, çevre etkisiyle veya iç salgı bezlerinin salgılarıyla doğmaz. Bu hasta yalnızca yönünü şaşırmış, hayata karşı yanlış bir tavıra sürüklenmiştir ve bunlar fiziksel aşağılık, çevre etkileri, ya da örneklerin taklidiyle olmuş olabilir. Bu yanlışlık belki anlaşılabilir ama, yine de sebep-sonuç ilişkisini varsayamayız. Bir çocuğun psikolojisinin gelişmesi hiçbir zaman sebep-sonuç ilişkisiyle anlaşılamaz. Başlangıçta deney ve hata yoklamalarıyla oluşmaya başlar. Bu hiçbir zaman hesap edilebilecek, önceden kestirilebilecek biçimde değildir. Beşinci yaş dolaylarından sonra, çocuk artık geliştirmiş olduğu hayat tarzına göre tecrübelerden yararlanacak, gözlemler yapacak, olayları ona göre , sindirecektir.

*Qj Zorgu nörotiğinin hayat tarzı, kendi amacına hizmet eden tüm ifade biçimlerini alır, başkalarının hepsini reddeder.

(gJSuçluluk ve aşağılık duygusu zorgu sinircesinde hemen her zaman vardır ve bunlar zaman öldürme isteğinin gelişmesiyle bağlıdır. Melankoli durumundakine yakındırlar ve öyle bir kılıktadırlar ki, hastanın yakın çevresi bunları istikrarsız, çarpık, patolojik elemanlar olarak derhal tanır. Bunlar çoğu zaman hastanın benzersiz değerini ve büyüklüğünü göstermeye yöneliktir. Ama bunlar asla davranışta bir değişikliğe gitmez, hastanın hareketleri bir gelişme göstermez.

Zorgu sinircesinin prognozu temelde diğer sinircelerinkine benzer. Bazı sinirce türlerinin görünüşte zorgu sinircesiyle başladığına kuşku yoktur. Zorgu sinircesinin bir yanında cyclothymia, diğer yanında ise sehizophrenia bulunur ve zorgu sinircesi birine ya da diğerine dönüşebilir. Bazı ender durumlarda, karşımızda zorgu, sinircesi mi, yoksa depresyon mu bulunduğunu anlamak zordur. Belki de schizophrenia'nın başlangıç durumlarıyla karşı karşıyayız-dır. Elbette ki, son iki durumda daha değişik bir renk vardır, Bon-hoeffer, cyclothymia ile, Bunke ise sehizophrenia ile olan benzerlikleri açık şekilde ortaya koymuşlardır. Her üç grup semptom,»,**** sınırsız gelişmiş bir üstünlük kompleksinin ve değişik düzeyleîae işbirliği yeteneğinin çeşitlerini gösterirler.

Zorgu belirtileri, hasta sosyal sorumluluklarla çelişkiye düştüğü zaman, bu sorumluluklar onda var olandan daha çok toplumsal

152

ilgi gerektirdiği zaman ortaya çıkarlar. O zaman hasta, üstünlük durumunu korumak için geri çekilip kendi hayalî veya duygusal dünyasına girer.

Tedavi, hayat sorunlarıyla barışabildiği zaman, yani kendi yanlış hayat tarzını anlayıp toplumsal ilgisini kuvvetlendirdiği, hayatla karşılaşma cesaretini bulduğu zaman gelebilir. Bu ancak kendini tanımakla olabilir ki, Bireysel Psikoloji, sanatsal tekniğiyle iyi bir rehber olmaktadır. Bu teknik kolay öğrenilebilecek, kolay anlaşılabilecek bir şey değildir.

* * *

Bu bölümün girişinde yaptığımız yorumda, Adler'e göre zorgu sinircesinin tüm sinircelerin prototipi olduğunu belirtmiştik. Aynı gözlemin, Adler'in orta dönemindeki yakın çalışma arkadaşı olan Leonhard Seif tarafından da yapılmış olduğunu o sırada bilmiyorduk. Seife göre zorgu dinamiği her tür sinirce için şarttır ve insan tüm sinircelere zorgu sinircesi diyebilir.

Son yıllarda Leon Salzman, Takınaklı Kişilik (Obsession and Personality) adlı kitabında (New Yor: Science House, 1968), aynı kanıya bağımsız olarak varmıştır. Kitabına şu sözlerle başlamaktadır:    'Takınaklı zorgusalMşilik tipi, günümüzde en

çok rastlanan nörotik karakter yapısıdır, oysa Freud bunun yerine isteri ve para-digm'i kullanmıştır... Şu sıra gözlenmiş olan durumlar bizi inandırmaktadır ki... takınaklı savunma mekanizması insana sahte güvenlik duygusu vermekte, ya da güvensiz bir dünyada ona güven hayâli yaratmakta en yaygınlaşmış yol olmaktadır." (s.VII)

(Yay.)

153

t»    »m

BOLUM III

OLGU YORUMU VE SAĞALTIM

Bu bölümdeki klinik süreçle ilgili her üç yazı da, bir olguyu anlayabilmek, sonuca varabilmek için "tahmin yürütme"den söz etmekte ve Dreikurs da Rapor 11'in önsözünde bunun spesifikliğine değinmektedir. Tahmin yürütme, Adler'in klinik metodolojisinin çok önemli bir bölümünü oluşturmaktaydı.

Adler bize bir olguyu yorumlarken "tecrübenizi kullanmanız, Bireysel Psikoloji görüşlerinizi kullanmanız, bir de tahmin yürütmeniz gerekir" demektedir. "Tıp'ta olsun cerrahide olsun, tıpkı Bireysel Psikoloji'de olduğu gibi, tahminler yürütmek zorundasınız-dır ama bunu birbirine uyan diğer işaretlerle de kanıtlamanız da gerekir. Eğer siz bir tahmin yürültünüzse \e diğer işaretler buna uymuyorsa, kendinize yelerince sert ve zalim davranmayı göze almalı, başka açıklamalar aramaya girişmelisiniz."

Adler'in bunları söylerken aslında demek istediği şudur. Kendisi bir olguyu ele aldığında birtakım spesifik hipotezler yaratmaktadır. Bu hipotezler onun ymcl teorisine ve olguyla ilgili spesifik bilgilere dayanmaktadır. Sonra bu hipotezleri topladığı ek bilgilerle sınamakta, kimini desteklemekte, kimini de reddetmektedir. 'Tahmin yürütme" bu durumda hipotetik tümden gelim yönteminin bir şeklidir. Araştırıcının hipotez formüle ederken özellikle sponta-ne ve yaratıcı olmasına da imkân vermektedir.

Linus Pauling geçenlerde bilimsel yaratıcılık konusundaki bir tartışma sırasında tahmin yürütmeyi hipotez formasyonunun bir yöntemi olarak tavsiye etmişti. Pauling yazdığı raporda (Bir Fikrin Doğuşu), tahmin yürütmenin fiziksel bilimler tarihinde eskiden beri yeri olduğunu, bunun teknik bir terim olduğunu söylemiştir: Örneğin, slokastik hipotez metodunda. Böyle bir tahmin, matematikçi-lerli istatistikçilerin son zamanlarda slokastik deyimine verdikleri anlamda olduğu gibi rastgele demek değildir. Yalnızca gerçeği zihin yoluyla anlama demek olmaktadır. Mümkün olan bir yapı, bir lakım imâların yardımıyla tahmin edilir. Buna genel ilkelerin bilin-

157 L

mesi ve stokastik hipotezler katkıda bulunur, bunlar yardımıyla tahmin ya kabul, ya da reddedilir. Pauling bu stokastik yöntemin incelenmesini, sosyal bilimlerde özellikle uygulanmasını, araştırmacıların fikir bulma eğiliminde bundan yararlanılmasını önermektedir.

Adler bu yöntemi, öğrencilerinin bir kişilik yapısı karşısındaki duyarlığını daha keskinleştirmek amacıyla kullanmıştır. "Öğrencilerimi tahmin sanatında eğitmeyi en başta gelen görevlerimden sayarım." (A 1963, s. 28)

(Yay.)

158

ON BİR

İLKOKULLU İKİ KIZ(') Rudolf Dreikurs'un önsözü(2)

Alfred Adler, olgu tarihçesinin anlaşılması eğitimi için çok özgün bir teknik geliştirmiştir. Bir öğrencisi tarafından kendisine verilmiş "bireyin tarifi" yazısını yüksek sesle okumakta, her cümlenin sonunda durup anlamı yorumlamaktadır.

Adler bu süreçte tahmin kullandığını açıkça kabul etmiş, bu yolla, o güne kadar soruna "bilim dışı" bir yaklaşım sayılan tekniği, bilim dünyasına sokmuş bulunmaktadır (3). Fakat Adler bize, "doğru yolda tahmin yürütme"nin öğrenilebileceğini de göstermiştir. Küçük verilerin allında y0fln imkânlara gözümüzü Adler açmıştır ve o imkânlar, yarattıkları sonuçları sezmedikçe bize önemsiz gibi görünmekledir.

Aşağıdaki rapor, Alfred Adler'in bugüne kadar yayınlanmamış pek az raporundan biridir ve onun en ünlü demonstrasyonlarından birinin de gerçek

röprodüksiyonudur. Yazıyı daha edebî bir üslûba dökmektense, doğal basitliğinde bırakmayı görev saydık. Böylelikle bu cümleler, Adler'in konuşmalarını dinleyenlere onu canlı şekilde hatırlatacaktır. Sesinin tonunu, konuşma biçimini. Ayrıca onu şahsen tanıma şansını elde edememiş olanlar da, onun özgün ve renkli kişiliğini tanıma olanağı bulacaklardır.

(1)    Yazdı; tarihi yok. A 1941 c'den alınmıştır.

(2)    Bu raporun ilk yayınlandığı derginin yayıncısı.

(3)    Bölümün giriş yazısıyla karşılaştırınız.

159

OLGU I

Aşağıda öğrencilerimin birinden gelen bir olgu veriliyor. Bu öğrencimin çok iyi eğilim görmüş biri olduğuna dikkati çekmek isterim, çünkü yedi buçuk yaşında bir kız çocuğuyla ilgili olarak yazdığı bu olgu tarihçesi doğru bir imaji yansıtıyor gibidir.

ilkokulun ikinci sınıfındadır.

Çocuğun faaliyetleri açısından bakarsak, yedi buçuk yaşındayken üçüncü sınıfta olması gerekirdi. Bu bakımdan, eğer başka bir neden yoksa, çocuğun çabuk bir zihne sahip olmadığını anlamamız gerekir. Bunu söylüyorum, çünkü bir olguyu okurken daha ilk cümlede düşünmek gerekir - çocuğu tüm bir durum içinde görebilmek şarttır.

Hastalık nedeniyle yarım yıl kaybetmiştir.

Demek belki zihnen yavaş değildir. Ama yine de çabuk olduğunu söyleyemeyiz. Yuvada yapılan testler oldukça yüksek bir IQ (zekâ testi) puanı göstermektedir. Yuvadayken yapılmış zekâ testi puanları o kadar da değerli değildir. Sizlere genelde, zekâ puanının her zaman bir gelişmenin sonucunu gösterdiğini söyleyebilirim. Ya da o zekâ puanını yorumlamak zorunda kalırsınız. Tabi nasıl yorumlanacağını ve çocuktaki diğer belirtileri biliyorsanız. Bu nedenle zekâ puanının değiştiğini, hatta azalmayıp arttığını duyduğumuzda pek de şaşırmayız. Şimdi bu çocuğun iyi bir IQ puanı olduğunu biliyoruz. Zeki olduğundan eminiz. Okuma yaşının dokuzla on yaş arasında olduğu belirlenmiştir.

Bunun pek olağanüstü olduğuna inanmıyoruz. Yalnızca çocuğa okumu yazmanın iyi öğretilmiş olduğunu anlıyoruz.

OKŞAMAKSIZIN ŞIMARTILMA

Ailenin yaşayan en büyük çocuğudur.

Sizlere en büyük çocuğun özelliklerini gösterebileceğim için memnunum. Ama: Kendinden beş yıl önce doğmuş olan ağabeyi, üç yaşındayken ölmüştür.

160

Bu durumda ağabeyiyle hiçbir ilgisi yoktur. Onu tanımamıştır, demek ki en büyük çocuk kendisidir.

Bütün bu açıklamalarda ve yorumlarda kendi tecrübenizi, Bireysel Psikoloji'nin görüşlerini kullanmak ve bir de tahmin yürütmek zorundasınız. Sizlere ancak*bu üçünü sunabiliyorum. Ama bunların üçü, başka şeylerden daha iyi sonuç vermektedir.

Şimdi bu noktada tecrübelerimizi kullanalım. Büyük ağabeyin ölmüş olduğunu duyduk. Böyle bir durum aileyi nasıl etkiler? Üç yaşındaki bir erkek çocuk ölmüş, aradan iki yıl geçtikten sonra bir başka çocuk doğmuştur. Bir kere çocuğun iyi bakıldığından, ona sevgi gösterildiğinden eminiz. İnsanca ve normal bir davranıştır bu. Öyle olmasaydı çok şaşardık. îlk çocuğu ölen bir ailede, ikinci çocuk her zaman bir mucize gibi karşılanır. Bu da, bu durumda bir çocuktur ve biz bu noktadan çıkarak pek çok şeyi önceden bilebiliriz. Bu çocuğun ister istemez şımartıldığını biliriz bir kere.

Olgunun yazarı bize başka bir şey daha veriyor. Ona da dikkat etmek gerek:

Bu çocuğun bebekliği sırasında, yani en az bir buçuk yaşına kadar olan süre içinde, annenin verem olduğu sanılmaktaydı ve bu nedenle doktoru ona bebekle ancak gerektiği kadar beraber olmasını önermişti. Anne çocuğu öpjfttyecek, okşamayacaklı. Ev sorumluluğu tümüyle annenin üzerinde olduğundan, sonuç olarak çocuk okşanmıyordu. Ölen ilk çocuk gibi kucaklanıp öpülmüyordu. Diğer normal çocuklardan daha az fiziksel temas veriliyordu ona.

Görüyorsunuz ki bu durum çocuğun şımartıldığı yolundaki tahminimizle çelişkili oluyor. Yoksa gerçekten çelişkili oluyor mu? Hiç de olmuyor! Bu çocuk ailenin tek çocuğu. Annesi sürekli yanmda olmasa da, onu okşayıp öpmese de, diğer kardeşinin ölümünden sonra doğan bu çocuk yine de şımartılıyor. Şımartılmanın kaç kere öpüldüğüyle, ne kadar okşandığıyla ilgisi yoktur. Çocuğu şımartan, genel atmosferdir. Çocuk kaç kere öpüldüğünü saymaz. Kendinin şımartıldığının farkında. Annesi neyle meşgul olursa olsun.

Yazar devam ediyor:

Bu durum, olgu boyunca şımartılmış çocukların tepkilerini görmemizi nasıl açıklar.

161

J

Bence açıklar. Ama çocuğu daha yeterince tanımıyoruz.

Şimdi beş yaşına gelmiş bulunan bir kız kardeşi var.

Eve yeni bir bebek daha geldiği zaman bu zavallı çocuk iki buçuk yaşındaymış, işte bu bir sınav oluyor. Neler olduğunu göreceğiz.

FİZİKSEL NİTELİKLER VE İLK PROBLEMLER

Kendisi halen tam bir fiziksel sağlık durumunda, canlı, pembe yanaklı bir çocuk olup, iştahı açık, uykusu iyi, boyu ve kilosu normal, görünüşü çok güzel ve henüz güzelliğinden kibir ya da ulanma duyacak yaşla olmadığından davranışı bundan etkilenmemektedir. Bazı budala insanlar sık sık gözlerinin ve kumral buklelerin güzelliği konusunda konuşsa da, kendisi bereket versin henüz bundan etkilenmiş değildir.

Oysa çocuğun bundan etkilendiği hiç tartışma götürmez. Bunu göstermemesi tartışmaya değer. Ama bu çocuğun güzel olduğunun farkında olduğuna, bu yüzden daha şımarmış olduğuna kuşku yoktur.

Doğduğunda mavi çocuk olarak dünyaya gelmiş.

Bunun anlamı, dolaşım sisteminin iyi çalışmadığıdır.

Ama daha sonra kalbi son derece normal görünmüş.

Fakat bu da, fonksiyonel durumun şimdi iyileştiği anlamına gelmez.

Kesinlikle sağ elini kullanmayı tercih ediyor, fakat hareketlerinde çok yavaş. Bu, ilk başta söylediğimize uyuyor. Kız çabuk biri değil. Tersine yavaş. Solak olmayışı deneyden geçmiş mi, bilmiyorum. Eğer gerektiği şekilde denenmiş, testleri yapılmışsa, yani iki eli kenetlenip parmakları birbirinden geçirilip, hangi elin başparmağı üstte diye bakılmışsa, o zaman solak olmadığını kesinlikle söyleyebiliriz.

Koordinasyonu oldukça zayıf. Kâğıttan resimler kesme gibi işlerde acele ettikçe iyice sakarlaşıyor.

Evet, çocuk sakar. Bunu önce okusam, solaklık meselesini sorardım. Ama raporda solak olmadığı yazılı. Demek herhalde yapısı yavaş ve eğitilmemiş.

162

Bebekliğinin başlangıcından beri anasıyla babasına çeşitli sorunlar çıkarmış, ilk birkaç aylık ömrü süresince gündüzleri uyuyup, geceleri ikiden altıya kadar bağırmış.

Bu durum, gece uyanık kalmaya ahşunldığıru gösteriyor. Aynı şey her çocuğa yapılabilir.

Bu huyu üç aylık oluncaya kadar geçmemiş. Alıştırılmaya çalışıldığı halde.

Ama çocuk ancak belirti ortaya çıktıktan sonra eğitilmiş. Oysa önceden eğitilmesi gerekiyordu. O zaman bu durum ortaya çıkmazdı. Raporda yalnızca eğitilmekten, çabalardan söz edilmesi ilginç. Oysa bu yeterli değil. Bu çabaların bir de başarılı olması şart. Gerekli olan bu. Başaramayan kimselerin yeterince eğililmediğin-den emin olabiliriz.

Kızın inatçılık derecesi görüngüsel {fenomendi) sayılacak düzeyde. Beş aylıktan sekiz aylığa kadar, düzenli ve sessiz şekilde bakıldığı halde, sinirliliğin her belirlisini göstermiş. Oysa güneş yanığı, sağlıklı bir bebe kiniş. /

Burada sinirli olmaktan ne kastedildiğini bilmek istiyorum. Hem de bunu, olgunun geri kalanını öğrenmeden bilmek istiyorum. Örneğin, yabancılar arabasının yakınında da yüksek sesle konuştukları zaman başını sinirli sinirli sallamak, titremek gibi.

Demek kulaklarında bir JBssasiyct var. Bu onu çok iyi bir müzisyen yapabilir.

Ama biz bu kulak hassasiyetine sinirlilik deme-yizi'Bazı çocuklar, hatta bazı büyükler, yüksek seslerden çok korkarlar. Hemen her kentte, gürültüyü önlemek için toplantılar yapılır. Beri yandan birçok insan da bu konuya hiç aldırmaz. Bu durum kulakların duyarlılığına bağlıdır ve bu çocuğun kulaklan da herhalde duyarlıdır. Acaba bu çocuk müzik alanında yetiştirilebilir miydi? diye merak ediyorum. Ne var ki, şu anda müzik alanında gelişmiş olduğunu sanmıyorum.

Bazı sesler, yüzünün beyazlanmasına, hasta gibi olmasına neden oluyordu.

Bu da aynı duyarlılık. Karşı çıkma

Daha büyüdükçe her türlü disipline sürekli olarak karşı çıkmaya başladı.

163 L

Bu da büyüme sırasında beklenen şeydir ama, disiplin sözünden kastedilen, bizim kastedildiğini sandığımız şey mi, onu anlamak gerek. Yani onu işbirliğine yöneltmek mi? Ailenin en büyük çocuğudur, ona hep yumuşak ve iyi davranılmış, şımartılmıştır ve bu çocuk şimdi bütün aileyi kontrolü altında tutmaktadır.

En küçük kısıtlamalara bile karşı koymaktadır. Özellikle her tür fiziksel kısıtlama, onu öfkeye sevk etmekledir.

Bu noktada, çocuğun belli bir dereceye kadar etkinliği (aktivi-te) olduğunu söylemek istiyorum ama, yine de tedbirli davranmalıyız. Evde belli bir miktar etkinliği vardır, fakat belki ev dışında yoktur. Öğrenmemiz gerek.

Sandalyesine raltatça oturtulup kayışla bağlanmaya, elinin tutulmasına, bir şeye dokunmasının yasaklanmasına hep karşı gelmiştir.

Çocuk özgürlük islemekte, başkalarının onu kontrol etmesini istememektedir. Bu onun üstünlük amacıdır. Kendisinin bu amacın kıskacına kısılmış olduğunu bilmiyordur ama, bizim bilmemiz gerekir.

Diğer iki kardeşine aile tarafıdan başarıyla uygulanan teknikler bu çocukla her zaman isyanla karşılanmıştır.

Bu da ilginç. Aynı anne, aynı melodla, diğer çocuklarda başarılı olmuş, bu çocukta olamamıştır. İlk akla gelen bunun en büyük çocuk olması, hem sonra, bir başka çocuğun daha önce ölmüş olması nedeniyle durumun daha bir yoğunluk kazanmış olmasıdır.

Daha konuşmayı öğrenmeden önce bile hep yasak olan şeyleri yapmıştır. Görünüşe göre, bunu sırf bir yasağı çiğnemenin keyfi için yapmıştır. Anne görmemezlikten geldiği zaman çocuk onu eteğinden yakalayıp çekmiş, yasak olan o şeyi göstermiş, başını iki yana sallayarak "Yoo, yoo," demiş, sonra o şeyi yakalayıp yere atmış, kırmış veya yırlmıştır.

Belli ki, bu çocuk daha konuşmayı bilmediği sıralarda bile bir zorba, bir tiran haline gelmiştir.

Anne onu işbirliğine itmek için çok akıllıca davranmış, büyük çabalar harcamıştır ama, çocuğa durum anlatılmamıştır. Çocuk, her zaman kontrolü elinde tutmak istediğinin farkında değildir. Durum çok olumluysa, herkes onun isteğine uyarsa, bu çocuk ancak o za-

164

man kötü belirtiler göstermeyebilmektedir, çünkü o zaman istediğini elde etmiştir.

Ritm dersine gittiğinde bunu çok sevmiş ve çok başarılı olmuştur.

Çocuk çok yetenekli bir çocuktur ve eğer etkinliği olumlu yöne çevrilebilirse değerli başarılara ulaşabileceği ortadadır. Ritm dersini çok sevdiği için orada dikkati çekecek kadar başarılı olmuştur. Buradan da böyle bir dersi sevmenin önemi anlaşılıyor. Kendini iyi hissetmek, iyi durumda görmek demektir.

Daha sonra çok ilginç bir olay olmuştur:

Bir gün yuvadan arabayla eve dönerken bu kızla bir erkek arkadaşı arka kanapede, anne ise ön kanapede oturmaktadır. Kız mutlu, şen bir sesle, "Ne düşünüyorum, biliyor musun?" demiştir. Anne bunun kendisine söylendiğini sanmış, bir yandan arabayı sürmeye devam ederken, omuzunun üzerinden arkaya, "Hayır, söyle bakalım," diye karşılık vermiştir. Çocuk o zaman avazı çıktığı kadar bağırmış, kendini arabanın içinden yere atmış, eve kadar haykırmıştır. Anne hiçbir şey olmamış gibi arabayı sürmeye devam etmiştir.

Görüyorsunuz ki, anne bazen belli bir süre için iyi sonuçlar veren bir yöntemi uygulamıştır. Böyle şeyleri görmemezlikten gelmekle çocuğun kendine fazlaAlîkkat edilmediğini hissetmesine, fazla dikkat ve ilgi toplamadığına inanmasına çalışmıştır. Ama bizim istediğimiz o değildir. Biz bu çocuğun, bizim anladığımız şeyi anlamasını istiyoruz. Daha ömrünün ilk ayında kontrol sahibi olduğunu bilmesini istiyoruz. Başkaları inanmasa bile, siz bunun böyle olduğunu biliyorsunuz, çünkü hareketleri görüyorsunuz ve hareketler de her zaman doğru söyler. Mesele kimin neye inandığında veya bu çocuğun olayı nasıl gördüğünde değildir. Önemli olan yalnızca hareketlerdir ve bu hareketlerin de anlamı;

yönetmektir. Tabii ki bu çocuk bu kontrol altına alma hareketlerini yanlış bir şekilde yapmıştır ama, yapmıştır yine de.

O zaman anne, "İşte eve geldik, içeriye geliyor musun?" demiştir. "Elbette ki, içeriye böyle bağırarak gelemezsin (çünkü çocuk hâlâ bağırmaktadır). Ama istersen dışarıda, arabada kalabilir, kendini hazırladığın zaman bana neden böyle hissettiğini anlatabilirsin."

165 m

Şimdi eğer bu çocuk anlatsaydı, kendinin de anlamadığını görecektik. Biz biliyoruz onun neden böyle hissettiğini. Kontrol etmek istediği için.

Başkalarını kontrolü altında tutabilmek için her yöntemi uygulayacaktır.

Çocuk o zaman arabanın içinde yerden kalkmış ve konuşmuştur:    "Ben sana bir şey

söylemediğim sırada sen bana cevap verdin. Ben Teddy ile konuşuyordum."

Heybeti görüyor musunuz? Biz anlıyoruz bu çocuğu. Başka şeyler de anlatılıyor raporda, örneğin:

Evdeki hizmetçi kızlar bu çocuğun yaptıkları her hatayı kurnazca bulmasından ve onlara açmaksızın çatmasından yakınıyor, dayanamadıklarını söylüyorlardı.

Bakın, çevresinde krallar gibi müfreze birlikleri var ve o da onları kontrol ediyor, sert davranıyor.

Temas elliği her kişide Asil topuğunu bulmak ve oraya uygun zehiri boşaltmak konusunda adetâ bir dâhi. "

Çok zeki bir çocuk ve bu zekâ iyi konularda değerli bir şekilde kullanılabilse harika bir kız olurdu.    >

Karşısındakini kırılma noktasına kadar hırpaladığı zaman bunu hisseder, onu uçurumdan aşağı iterdi. Her dadıyı, her hizmetçiyi harap eder, bitkin bırakırdı. Anlayışlı, eğitilmiş bir dadı, yorucu günlük görevin sonunda kendini bir kolluğa atıp çocuğun annesine, "Ah, Bayan M. bu çocuğa nasıl dayanabileceksiniz?" demiştir. Aslında hiç de öyle değil. Ben çocuğun çok sevimli, istikbal vaadeden bir çocuk olduğundan eminim. Ama ona anlatılması gerek. Kendi hayat tarzını tanıması, onun neden bu hale geldiğini bilmesi gerek.

Sevimli küçük kız kardeş

Şimdi de, böyle bir olguda her zaman olan şey yer almaktadır. İkinci çocuk ileri geçer. İkinci çocuk bu duruma uyum sağlar ve-kendine daha olumlu bir yer bulur. Çünkü ona, başarılı olmak, iyi insan olmak daha kolaydır. Ablasının nasıl hep itildiğini, ona sitem edildiğini, onun nasıl sevilmediğini görmektedir, çünkü böyle bir çocuğa her zaman iyi ve dostça davranmak hiç de kolay değildir. Ablasının ara sıra babası, bazen de annesi tarafından nasıl dövüldüğünü de görmektedir. Böylelikle bu ikinci çocuk, bu durumlarda hep olduğu gibi, çok sevimlidir ve ileriye geçer.

166

Ama bu ikinci çocuğun da tamamiyle doğru yolda olduğu pek garanti değildir, çünkü belki de şu sıra hep iyi, anlayışlı, sevimli insanlar arasında bulunmayı öğreniyordun Bu da mümkündür. Bazı olgularda bu ikinci çocuğun büyüyüp herkesle, her zaman kavga eden, sonradan iyi huylu kesilen ablayı da yöneten biri haline geldiğini de görmüşümdür. İkinci çocuk sonradan okul hayatının gerekleri karşısında şoka kapılmış, nörotik olmuştur. Bu belki bu olayda olmayabilir ama söylemek istediğim, çocuğa işbirliğinin öğretilmesinin, ablayı iyilikle yenmenin öğretilmesinden daha önemli olduğudur.

Sonra ikinci çocuğun da birincisiyle kavgalara başladığını, kendine bir yer istediğini görüyoruz. Üstelik ona kendi iyi davranışları ve terbiyeli hali de destek olmaktadır. Ama çocuğu anlamış olduğumuz için bu noktayı kısa geçebilirim.

Tedavi

Hikâye devam ediyor:

Okulda olumlu tepki göstermiyor ve sorumluluk belirtisi de yok. Öğretmen, anne ile işbirliği halinde çalışıyor. Geçtiğimiz hafta içinde, çocuğa bir onur payesi verilmesiyle başarı sağlanmış bulunuyor. Her sabah yoklama fişlerini müdür odasına o götürüyor. Bu işi yapması ona söylenmiş değil ama öğretmen fişleri doldurup kürsünün kenarına koyduğy zaman, bu kız kalkıp alıyor ve müdüre götürüyor.

Görüyorsunuz ki, dikkati çeken bir duruma gelmiş oluyor ve istediği de dikkati çekmek. Bu işi bu yüzden yapıyor.

Böylelikle kendini dikkat çeker bir yerde görmesi, gelişme sağlıyor. Ortaya da bir soru çıkıyor. Konu gerçekten iş sorumluluğu mu, yoksa kendini önemli bir insan rolünde görmek mi? Bence ikincisi doğru. Bu raporu yazan ise, çocuğun daha çok çocuksu bir şekilde davrandığına inanma eğiliminde. Ben bunu söyleyemem. Bir bakıma herkes çocuk gibi davranır, çünkü hayat tarzı çocukken oluşur ve hayat boyunca hep tekrarlanır. Bu yüzden, çocuk, erkeğin babasıdır demekte haklıyızdır. Ama ben bu çocukta bir çocuk-suluk göremiyorum. O eğilim, anneye yaslanmakla, her şeyi anneye sormakla, bebekler gibi konuşmakla ve bu tür diğer şeylerle kendini belli eder. Bu çocuk görebildiğimiz kadanyla böyle şeyler

167

yapmamaktadır. Yönetmek istemektedir. Buna da şaşılmıyoruz, çünkü daha bebekliğinde de yönetiyordu.

Kızıl döktüğü zaman birçok komplikasyonlar yer aldı. Salgı bezi sorunları, büyük fiziksel acılar ve sonra da çift taraflı masloidis. Hastalığı çok ağır geçti ve uzun süre ıstırap çekti.

Şimdi kulaklarla ilgili bir şeyler öğreniyoruz. Daha önce söylediğimiz gibi, kulakları duyarlıdır.

Komşular, akrabalar, hatta hizmetçiler, kendi ahlarının çıktığından suçluluk duymaktadırlar.

Bunun söyleneceğinden zaten emin olabilirdik.

Bu raporu yazan bile sonunda çocuğun çok yetenekli olduğunu söylemektedir. Harikulade bir mizah anlayışı var, doğuştan artist ve çok iyi bir oyuncu.

Sonra rapor sahibi de, ne yapılabileceğini soruyor. Şimdi eğer birisi, kim olduğunu bilemiyorum ama, birisi bu çocuğu kendine çekmeyi başarır da, ona bizim şimdi gördüklerimizi anlatabilir, onu ikna edebilirse, bir şeyler yapılabilir.-Ama boş sözler söylensin demek istemiyorum. Örneğin ona, "Sen küçükken, kardeşin doğduğu anda yönetiyordun," demek yetmez. Ama ona her istediğini söylemesi, anlatması, yapması için fırsat tanımak gerekir. Örneğin ona, "Büyüyünce ne olmak istiyorsun?" diye sormalı. Buradan onun her zaman yönetmek istediği, kendine yönetici rolü seçeceği de kanıtlanacaktır. Ne diyebilir? Belki öğretmen olmak istediğini söyleyecektir. Çünkü küçük kızlar öğretmeni kuvvetli, yöneten biri olarak görürler. Ya da buna benzer başka bir şey söyleyecektir. Ve siz ona anlatabilirsiniz. "Neden öğretmen olmak istiyorsun?" diye sorabilirsiniz. Söyleyecektir. Siz de ona, anlamadan söylediği bu şeyleri açıklayabilirsiniz. Sonra ona rüyalarını sorabilirsiniz. Ailedeki diğer çocuklarla ilişkilerini anlattırabilirsiniz. Bir çocuğun kendi yerini korumak istediği zaman, karşısında bir rakip bulunca ne kadar rahatsız olduğunu açıklarsınız.

Bu çocuk ilk seferde reddetse bile, bu yeni tecrübenin etkilerinden kurtulamayacaktır. Çünkü size haksız olduğunuzu kanıtlamak isteyecektir. Peki sizin haksız olduğunuzu nasıl kanıtlayabilir?

168

Kendisinin her zaman yönetmediğini, herkesten üstün olmak istemediğini nasıl kanıtlayabiUr? Bakın, çocuğu bir tuzağa kıstırmış gibi oluyorsunuz (4). Ya sizinle aynı fikre gelecek", ki o zaman değişecektir, ya da ayrı fikirde direnecek, o zaman sizin haksız olduğunuzu kanıtlamak için daha iyi davranacaktır. Ama bütün bunlar ancak çocuğu kazanmış, kendinize çekmişseniz, o sizinle işbirliği yapmışsa, sizi dinlemişse, siz dostça davranıp onu ikna edebilmişseniz olabilir.

Bu olguda bunun yapılması gerekir ve gerçekten de değer. Başarabileceğinizden eminim.

Ağlama ve öfke

Size bir başka problem çocuğa ait olguyu da anlatmak istiyorum. Bu da sekiz yaşında bir kız çocuğu. En küçük sebeplerle ağlıyor ve hiddet gösterilerine kalkıyor. Bu da birinci olguya oldukça benziyor, çünkü bu çocuk da kendini önemli bir insan haline getiriyor, her zaman sahnenin ortasında buluyor... küçük olaylarda bile.

Bu durum cesaretin ve kendine güvenin eksikliğinin kanıtıdır.

Bu sonuca nasıl varılmış olduğunu anlamıyorum ama, raporu yazanın haklı olduğun<jpri da eminim çünkü ağlama hiddet gösterme her zaman aşağılık duygusu olan insanların tepkileridir. Kuvvetli olmak için bir kurnazlık

kullanılmaktadır. Örneğin ağlamak. Ben buna her zaman "su kuvveti" demişimdir.

Ya da bu tip bir insan hiddet gösterileriyle karşısındakini yenmektedir. Tabii ki bu işbirliği veya kendinden emin olmak demek değildir. Hileli yöntemler kullanmak demektir. Bu çocuktaki aşağılık duygusu, ağlamalarla, hiddet gösterileriyle ortaya çıkmaktadır.

(4) "Terapist tuzağı" ya da "Çifte bağ" denilen şey, Alan W. Watt'a göre tüm ruh hekimlerinin kullandığı bir yöntemdir. Watt şöyle anlatır: Bir ruh hekimi, bir Zen üstadına nörotiklerle nasıl uğraştığını sorduğu zaman, Zen üstadı şöyle cevap vermiştir:    'On-lan tuzağa düşürüyorum!', 'Peki nasıl tuzağa

düşürüyorsunuz?', 'Daha soru sorama-yacaklari duruma sokuyorum.!' Aslında terapist tuzağının ne olduğu her terapistin teorisine göre değişmektedir ama, tuzağın tekniği hepsinde ortak olabilir. Adler yalnızca yöntemi kullanmakla kalmamış, adını da kullanmıştır. Fakat kullanmış olduğunu bir tek bu olayda görüyoruz. Başka zamanlarda, "Hastanın yelkeninin rüzgârını kesmek" gibi teşbihleri tercih ettiğini bilmekteyiz.

169 I

Okulda çok başarılı olmasına rağmen, geç kalmaktan yakınmakladır.

Okul bu ailenin yaşamında çok önemli bir rol oynamaktadır. Çocuğun okulda olması bütün aileyi rahatsız etmekledir.

Her okul kuralına karşı belirgin bir korkusu vardır ve bunlara aşırı bir itaatle uymaktadır.

Bakın burada çocuk okulu öyle önemli bir hale getirmektedir ki, bütün aile bunun acısını çekmektedir. Bu aslında okuldan beklenen şey değildir. Ama bu kız okulu kullanarak aileyi tedirgin etmekte ve kontrolü altına almaktadır. Bu nedenle arada bir işbirliği yoktur ve bu itaalkârlığa da doğru yolda bir görev anlayışı diyemeyiz.

Bu itaatkâr davranışı, aileyi doğrudun doğruya yönelmek için de kullanmaktadır. Bu da yapılabilir. Bazı kimseler, başkalarını rahatsız etmek için hep kendi çalışkanlıklarını, itaatkârlıklarını kullanırlar. Bazıları insanlara her zaman doğruyu söylemekle onların canını sıkmaya çalışırlar. Örneğin, "Ne kadar solgunsun!" derler. "Hasla mısın?" Doğruları, başkalarını rahatsız etmek için söylerler. Bu çocuk da böyledir:

Eğer aradığı bir şey, alıştığı yerde değilse, "Bulamıyorum!" diye bağırır ve bunu daha aramaya başlamadan önce söyler.

Bakın nasıl her şeyi her zaman sorun haline getiriyor, değil mi? Ayrıca pedanlik ruhsal durumu, pedanlik nitelikleri de kendisiyle başkaları arasındaki sosyal ilişkileri ortaya koyuyor. Pcdantik olmak demek, başkalarını rahatsız etmek demektir. Çünkü insanların ağzının payını vermeden pedanlik olunamaz. Örneğin nice insan, "Ben yalnızca sükûnet arıyorum," der. Ama ona hizmet yapmadan da sükûnetlerini sağlayamazsınız. Bu istek de başkalarını yönetmek istemektir. Bu kızın olayında da bu vardır.

Küçük kız kardeş

Sağlık geçmişi iyidir, bademcikleri de geçen ilkbaharda alınmıştır.

Bademciklerle birlikte bütün kötülüklerin çıkıp gideceği de Amerikalılara özgü bir fikirdir.

Bir kız kardeşi vardır, beş yaşındadır. İki yaşında da bir erkek kardeşi vardır.

170

En büyük çocuk kendisidir ve tahtından üç yaşındayken indirilmiştir.

Güzel ve sağlıklı bir bebeklik geçirmiş, bir yaşındayken yürüyüp, bir buçuk yaşındayken konuşmuştur. Kendi kendine giyinmeye üç yaşındayken başlamıştır. Yuvaya üç, ana okuluna dört buçuk yaşında gitmiş olup, şimdi okula gitmekledir. Küçük kız kardeşi henüz okula başlamamıştır.

O halde çocuğun neden okulu silâh olarak kullandığını anlıyoruz. Bu yolla eski durumuna, kendisinin birinci olduğu duruma dönmeyi amaçlamaktadır. Geri planda kalmak istememekte, kendi yerinin daha önemsiz sayılmasına dayanamamakıadır.

Her zaman sağlıklı, mutlu, kendine yeterli olmuş, bu beş yaşına kadar sürmüştür...

Şimdi bunun nedenini anlamaya çalışacağız. Çocuk şu sıra sekiz yaşındadır ve kız kardeşi de o üç yaşındayken doğmuştur.

.. .o sıra küçük kız kardeşi dikkati çekmeye başlamıştır.

Bunun neden olduğunu bilmiyoruz. O sırada küçük kardeş iki yaşındadır. Ama bu böylece söyleniyor. İkinci çocuğun dikkat çekmesi, anne yeniden hamile kaldığı için midir, bizim ilk çocuk bu yüzden mi kendini ihmal edilmiş gibi hessediyor, eski yerini aramak peşine düşüyor, bunu bilemiyorum.

Anne va baba o/tF kıskanma sebebi yaratmamak için bilinçli çabalar harcamışlardır.

İşte yine çaba'ları görüyoruz. Ama bu çabalar başarılı olmuyor. Çünkü bu çocuk daha önce şımartılmış. Ona işbirliği öğretilmemiş. Eğer işbirliği öğretilmiş olsaydı, kızkardeşiyle işbirliği yapardı. Ama bu kızı yalnız kıskançlık konusunda eğitmeye çalışmışlar, hayat tarzını değiştirmekle uğraşmamışlar.

Ayrıca anne-baba, çocuğun önemini kaybettiği hissine kapılmasını da önlemeye çalışmışlardır. Ama konuklar her zaman bebeğe iltifat etmiş, bu çocuğu ihmal etmişlerdir.

Problem çocuğun bunu anneyle babadan çok daha yoğun bir şekilde hissetmiş olduğuna kuşku yoktur.

Ana okulu öğretmeni bir keresinde bu kızın okula geldiğinde geç kalmış olduğunu görünce yüksek sesle ağlamaya başladığını söylemiştir.

171

işte bu çok fazla, Hem geç kalıp, hem de üstelik ağlamak. Birinden biri yeterliydi. Ya geç kalmak, ya da ağlamak. Ama geç kalmış olmakla yetinmiyor, olay çıkarmak, dert yaratmak istiyor, su kuvveti kullanmak istiyor, yaptığı yanına kâr kalsın istiyor, avutulmak, nazlatılmak, vb. istiyor.

0 günden sonra da okulda birkaç kere ağlamış, çünkü bir terslik olduğu zaman ağlamakla başarılı olacağını görmüştür. Öğretmenden o karışık durumu açıklamasını, anlatmasını isteyecek kadar cesareti ve güveni yok gibi.

Ben bu fikre katılmıyorum. Bence ağlamayı, açıklama dinlemeye tercih ediyor. Durum iyiye doğru gelişme göstermiyor. Çocuk sık sık inatçı, somurtgan görünüyor, arasıra da çok mutlu ve işbirliğine yatkın halleri oluyor.

Bunun hangi zamanlarda olduğunu biliyoruz. Kendisinin beğenildiğini hissettiği, birinci yerin kendisine verildiğini hissettiği zamanlar. O zaman işbirliği yapıyor. Tedavi

Okumayı, yüzmeyi ve yürüyüş yapmayı çok seviyor. Şimdi bütün bunlar aktif belirtiler. Demek ki, bu çocuk aktif bir çocuktur diyebiliriz. Etkinliği vardır. O halde bu olgu, tedavisi kolay bir olgudur. Bu haline onu yalnızca çevresi teşvik etmektedir. Çevre ona bu şekilde gelişmek için fazla şans ve fırsat tanımıştır. Ama bu kız iyi, sağlıklı bir bebek olmuştur. Bebekliğinde işbirliği yapmıştır. Kendi kendine giyinmiştir. Şimdi sekiz yaşındayken yüzebilmektedir ki, bu da etkin bir çocuğun işaretidir. Etkin olmayan çocuklar genellikle yüzmeyi zor Öğrenirler.

Durmadan sızlanması ve ağlaması anne-babanın cesaretini kırmakta, onu sık sık azarlamalarına sebep olmaktadır.

Görüyorsunuz ya, ben de hep bunu söylemeye çalışmışımdır. Sonuç olarak böyle bir çocuk kendini geriye itilmiş hissetmekte haklıdır, çünkü dert çıkardığı zaman azarlanmaktadır. Bu da ancak kız kardeşi doğduktan sonra olmaya başlamıştır, işte duruma onun verdiği anlam budur ve bu anlam o kızı tümüyle yönetmektedir. Davranışlarımızı saptayan şey, her zaman, bizim nasıl yorumladığımız, fikrimizin bize neler söylediğidir. Biz gerçeğe göre davran-

172

mayız. Gerçek sebebe göre de davranmayız. Ancak bizim ona verdiğimiz anlama göre, gerçeğin bizim fikrimize göre ne olduğuna göre davranırız. Önemli olan odur.

Azarlamanın bir tedavi, bir çare olmadığını bildikleri halde çocuğu azarlamaktadırlar.

Elbette. Ama eğer çocuk kendisinin ne peşinde olduğunu bilse, o zaman anne ve babanın gösterdiği çabalar çok değişik sonuçlar verebilirdi. Çocuk hiddet gösterilerini yapmasının, ağlamasının (su kuvveti kullanmasının), okulda sorun çıkarmasının, diğer insanları bastırmak, yaptığının yanma kâr kalmasını sağlamak, sahne ışığının merkezinde bulunmak için yapıldığını, kendisinin bu amaca yöneldiğini bilse, artık eskisi gibi davranmazdı. Değişirdi. Değişirdi, çünkü her hiddet gösterisi yapacağı veya ağlayacağı zaman (çünkü sebep kendisine

anlatıldıktan sonra da ağlayacaktır), bunun yanı sıra şöyle bir düşünce de gelecektir aklına:    "Herkes beni yine dikkat çekeyim diye ağlıyorum sanacak!" Ve

bu düşünce onun kendini üstün hissetmesine katkıda bulunacak bir düşünce değildir.

173

ON İKİ

BAYAN A.'NIN OLGUSU

(1931)0) F.G. Crookshank'tn önsözünden(2)

1931 yılının Ocak ayında Doktor Adler Londra'ya bir ziyaret yapmış ve bir dizi konferans vermiştir... Bireysel Rııhbilim Tıp Derneği salonlarında özel bir toplantı sırasında, Doktor Adler'in kendi yöntemleriyle "hayat tarzı" okuma konusunda bir demons-trasyon yapmasının çok yararlı olacağı ve ilgi uyandıracağı hissedildi. Bunun üzerine Doktor Adler kendisi, konuşmasının sonunda bir doktorun bir olgu üzerindeki notlarının kendisine ilk defa olarak verilmesini, kendisinin de bu notlar üzerinde ön hazırlık yapmaksızın tartışma ve yjfrtunlarda bulunmasını önerdi.

Doktor Hilda Weber bu işe gönüllü olmak nezaketini gösterdi. Tedavi etmekte olduğu Bayan A. ile ilgili, bir süre önce alınmış notlarını toplantıya getirecekti. Olgunun yapısını Doktor We-ber'den başka bilen yoklu. Tâ ki notlar kürsüde bulunan Doktor Adler'e takdim edilinceye kadar. Doktor Weber'in bu notları ilk tuttuğu sıralarda Bireysel Ruhbilim'e de pek ilgi göstermemiş olduğunu söylemek yerinde olur sanıyorum. Fakat yine de bu toplantı için notlarda herhangi bir değişiklik yapmadığı kesindir...

Yayın hazırlıkları sırasında, toplantıda Bayan Margaret Wat-son tarafından kelimesi kelimesine alınmış notlara sadık kalındığından, aşağıdaki satırlar Doktor Adler'in ağzından çıkan kelimelerin la kendileridir. Kolay anlaşılmayı sağlayabilmek için asgari değişiklikler yapılmıştır, çünkü sözlerin sonradan düzeltildiği ko-

(1)    A 1931 c'den alınmıştır.

(2)    Bu raporu ilk yayınlayan derginin editörü.

175

nusunda kuşku duyulması istenmemektedir. Ayrıca üslûp bakımından yapılacak değişiklikler de, konuşma dilinin çekiciliğini ve o gerekle akıcılığını bozabilecektir. Gerçekten de Doktor Adler'in kendi üslûbuna göre yazdığı ve söylediği sözler, demek istediklerini başka yazılardan çok daha iyi ilelebilmektedir. Çevirmenlerin ve editörlerin elinde Adler kadar acı çeken pek az yazar veya konuşucu vardır.

Eğer Doktor Adler'in ne düşündüğünü, ne demek istediğini anlamak istiyorsak, ister Almanca, ister ingilizce yazmış veya konuşmuş olsun, yapabileceğimiz en iyi şey kelimelere ve cümlenin dilbilgisi yapısına dikkat etmektir. O zaman, bazı eleştirmenlere fazla basil, sıradan, hatla bayağı gelen bir takım söz ve yargılarının önemini daha iyi anlamış oluruz...

KONUYA GENEL GİRİŞ

Önce hepinize, lütfettiğiniz dikkatten ve Bireysel Psikoloji'nin uygulanması alanına gösterdiğiniz ilgiden ötürü teşekkür etmek isterim.

Amacım konuya şu şekilde yaklaşmak: Çoğunuz doktor olarak eğitilmiş, bu meslekte çalışan insanlar olduğunuza göre, içinizden birinin bana tanımadığım bir hasta, bir sinirce veya çildin hastası hakkında notlarını vermesini istemiştim. Bu durumda, görüyorsunuz ki, bu gerçek bir klinik oluyor ve insan elinden geleni yapmak zorunda kalıyor. Genel teşhis, sonra özel teşhis kullanmak zorundayız, vesaire. Belli ki, genel tıp alanındayız. Genel tıp alanında tüm olanaklarımızı, tüm araçlarımızı kullanmak zorunda olduğumuzu biliriz, çünkü başka türlü tedaviye devam etme hakkını kendimizde göremeyiz.

Bu olguda ansal (mental) durumla ilgileneceğiz ve bir fikir edineceğiz, însan zihnini, hayatın bir parçasını arar gibi arıyoruz. Bundan daha ileri gidebileceğimizi sanmıyorum. Daha fazlasını bilmiyoruz ama, yine de tatmin duyuyoruz, çünkü görüyoruz ki, diğer bilimler de bundan ileri gidemiyorlar, daha fazla şey açıklaya-mıyorlar. Elektrik nedir, gravitasyon nedir, diğer benzer şeyler nedir? Herhalde uzun süre için, kimse zihin hakkındaki bilgilerimize

176

yenilerini ekleyemeyecektir. Yalnızca onun bir hayat yetisi olduğu, hayatın bir parçası olduğu ortadadır ve öyle kalacaktır. Bu nedenle, eğer hayat anahşılabiliyorsa, zihin de büyümek ve gelişmek istediğini, ideal bir son ereğe ulaşmak istediğini göreceğiz.

Bu da bize gösteriyor ki, en az iki noktayı dikkate almak zorundayız. Birincisi, belirti (semptom) ifadelerinin kaynaklandığı, çıktığı noktadır. Nereye parmağımızı basarsak, orada bir eksiklik, bir eksi, bir boşluk bulacağımızı göreceğiz. İkinci nokta da şudur: Zihin daima bu eksikliği kapatmak, ideal son şekle ulaşma çabası göstermek ister. Nerede hayat varsa, orada ideal son şekle ulaşma çabası vardır diyebiliriz.

Bugün burada bu büyümenin ince çizgilerini ve niteliklerini anlatamam. Yalnızca bizim Bireysel Psikoloji'de, karşısında sorunlar bulan ve o sorunları yenemeyecek kadar zayıf olduğuna inanan insanın durumuna bakmakta olduğumuzu sizlere hatırlatmam yeter sanıyorum. O halde böyle bir durumdaki insanın, hangi yöne doğru çaba göstereceğini incelememiz gerekecektir.

Bu yön konusunda milyonlarca değişik olaylara rastlarız ve eğer işbirliği ve toplumsal ilgi'hin ne oldukları hakkında fikrimiz varsa, bu değişiklikleri bir dereceye kadar ölçebiliriz bile. Genellikle bu hastanın işbirliği A#smdan kaç derece sapmış bir yönde çaba göstermekte olduğunu hesaplayabilmedeyiz. O halde bilmemiz gereken şey (her iki analiz bunu belirtmelidir) hastanın hangi noktada kendini sosyal sorunların çözümüne hazırlıksız hissettiğidir. Bunu, kendinden bekleneni yapamayacağı için hisseder. Bir takım eksiklikleri vardır. Bunlar gerekli cesaret derecesi, öz-güven, sosyal uyum, gerekli tip işbirliği, vb. olabilir. Bu tür şeylerin iyice anlaşılması gerekir, çünkü hastanın bekleneni yapamayacağını, sorununu çözecek durumda olmadığını anlatacağını, kararsız tavır alacağını göreceksiniz. Kaçınmak isteyecek, sorunun çözümünden [t uzak kalmak, kendini o çözüme karşı güvenceye almak isteyecektir.

Bu noktada onu, aşağılık karmaşası (kompleksi) dediğim dununda göreceksiniz. Ve

bu yüzden her zaman ileriye geçmeye, üstünlük duygusu hissetmeye, zorlukların

hiç değilse bugünkü durumda üstesinden geldiğini hissetmeye çaba göstermektedir.

İşte

177

1

i!'! it l'i;

hastanın üstünlük hissettiği için memnunluk ve doyum duyduğu bu noktayı aramanız gerekir. Eldeki sorunu yararlı bir şekilde çözümlemiş olmanın verdiği üstünlük olmayacağına göre, demek ki bu üstünlük, yararsız bir üstünlük olmak zorundadır. Kendi hayalinde bir üstünlük ereğine ulaşmıştır ve belki kendi kendine gerçekten memnundur ama, bu yine de yararlı bir erek olarak değer taşımaz.

işte her olgu tarihçesinde ilk bulmak isteyeceğimiz tarif budur. Her ansal olgu (mental case) çözümlenmesinde de öyle. Bu, genel teşhis kısmıyla ilgilidir. Yine genel teşhis kısmına ait olan bir şey de, bu hastanın neden hazır olmadığı konusunda bir şeyler bilmemizin gerekli oluşudur. Bunu anlamak da, tanımak da zordur. Bu insanın geçmişine dalış yapmak zorundayızdır. Hangi koşullar altında büyüdüğünü, ailesine karşı nasıl davrandığını öğrenmek, genci tıpta sorulanlara çok benzeyen sorular sormak zorundayızdır. Ona, "Anneniz, babanız nasıl insanlardı?" diye sorarız. Hasta, vereceği cevapla kendi tavrını tümüyle ortaya sereceğini bilemez. Acaba çocukken şımartılmış mıdır, yoksa annesine veya babasına karşı duygulan mı vardır... bunları o farkedemez ama, biz ederiz. Ve özellikle bu noktada, her zaman "boş" sorular sunun. O zaman hastanın, sizin vermesini istediğiniz cevabı vermeyeceğinden, sizin imâ ettiğiniz yolda konuşmayacağından emin olabilirsiniz.

İşte bu noktada, hastanın şu anda karşısında bulunduğu duruma neden hazır olmadığının kaynağım bulacaksınız. Hastanın neden hazır olmadığı mutlaka görülmeli ve olgu tarihçesinde açıkça anlatılmalıdır.

İşte bu genel teşhistir. Ama bunu yaptığınız zaman hastayı anladığınızı da sanmayın. Simde de özel teşhis bölümü başlayacaktır. Özel teşhiste, deneyler, ölçerler (test) yaparak öğreneceksiniz. Bunlar da tıbbın dahiliye dalındaki ölçerlere benzer ölçerlerdir. Hastanın ne söylediğine dikkat etmelisiniz ama, tıpkı genel tıpta olduğu gibi, yine de kendinize pek fazla güvenmemelisiniz.

Kanıtlamak, fakat inanmamalısınız. Örneğin, belli aralıklarla kalp çarpıntısı bulduğunuz zaman, bunun mutlaka sizin aradığınız nedenin ta kendisi olduğunu sanmamalısınız. Tıpta ve cerrahide, tıpkı Bireysel Psikoloji'de olduğu gibi, tahminler yürütmek zorundasınız ama bunu da birbirini tutan diğer işaretlerle kanıtlamak zorundası-

178

nız. Eğer tahmin yürütmüşseniz ve diğer işaretler bunu tutmuyorsa, kendinize yeterince katı ve zalim davranmayı başarmalı, yeni bir açıklama aramaya koyulmalısınız (3).

Bugün yapmak istediğim, bir klinikte yapıyor olabileceğimiz analizi burada yapmaktır. Doktor, daha önce görmediği bir hastanın analizini yapmakta ve açıklamaya çalışmaktadır. Belki bu şekilde çalışmak iyi olur, çünkü o zaman dinleyicilerin tamamı, ister istemez, konuyu düşünmek zorunda kalırlar.

Bireysel Psikoloji sizden her kuralı kanıtlamanızı bekler. Her kuralı önce reddetmeli, anlamaya çalışmalısınız... ancak ondan sonra genel görüşlerinizde haklı olduğunuza güvenebilirsiniz(4). Elbette ki, sorularınızda o genel görüşlerin etkisinden sıyrılmanıza olanak yoktur ama, diğer bilim dallarında ve tıpta da durum yine böyledir. Kendi anlayışınızı elden geldiği kadar bir kenara bırakmanız gerekir. Örneğin belli bir dönem, bir yapı, iç salgıların işleyişi, vb. konularındaki kanılarınız, söz konusu olmamalıdır. Ama yine de değerlidir, çünkü oradan bir imâ, bir ipucu almışsmızdır ve oradan yola çıkarak yeni şeyler bulabilirsiniz. Aslında bunlar hep sizin düşüncenizin sonuçlandır, doğru düşünüp düşünmediğinizi gösterir, tecrübeli olup olmadığınızı ve bu gibi şeyleri ortaya koyar. Bireysel Ruhbilim'de de durum aynıdır ve böyle olunca da, benim görebildiğim kadarıyla, Bireysel Ruhbilim tıbbın temel görüşleriyle tam bir uyum halindedir.

(3)    Adler başka bir yerde tahmin yürütmeyi şöyle savunmuştur. "Uygulamakta olduğumuz, dikkatle ve iyi şekilde geliştirdiğimiz tahmin yeteneğini küçümsemek hatadır. Bazı kimseler bunu 'bilim dışı1 olmakla bile suçlamaktadırlar. Sanki tahminden başka yolla hiçbir yeni sonuç bulunabilirmiş gibi!"

Adler "yeni sonuç" bulmanın gereğine neden değinsin? Çünkü ona göre teşhis sorunu genellikle bilinen bir patolojik durumu izole etmek değil, her olguda hastanın özgün kişilik yapısını, gizli ereğini, kendi yarattığı hayat tarzım anlamak demektir de ondan. Adler hastaya halasım onun anlayabileceği şekilde açıklayabilmek, anlatabilmek için, bu konuda net bir fikir iletmek zorundadır.

(4)    Bu söz, klinikteki "tüm geçersiz hipotezlerin olamayacağını kanıtlamak" şeklindeki istatistik ilkenin karşıtı gibidir ve bunu niceliksel araştırmadan biliriz. "Her kuralı reddetmek", geçersiz hipotezler ifadesinin karşılığı,

"ancak ondan sonra genel görüşlerinizde haklı olduğunuza güvenebilmek" ise, bu hipotezlerin olamayacağını kanıtlamak yerine kullanılmış gibidir.

179

(MRS.) BAYANA. 'NIN OLGUSU Ansal Durum (Mental Situation)

Şimdi Bayan A.'nın olgusuna geçelim, ilk bakışta görebildiğimiz kadarıyla hasta evli bir kadındır, ya da belki duldur. Daha fazlasını bilemeyiz. Her kelimeye dikkat etmeli, kafanızda evirip çevirmelisiniz ki, her kelimenin içindeki tüm kavramı kavrayabj leşiniz.

Bu raporun konusunu oluşturan hasta A. tedaviye geldiği z, man otuz bir yaşındaydı.

Oluz bir yaşında evli bir kadın! Biz otuz bir yaşındaki bir kadının evlilik içinde ne gibi bir durumda olduğunu biliyoruz. Evlilik sorunu olabilir, çocuklarla ilgili sorunlar olabilir, zamanımızda para sorunları da olabilir. Çok dikkatli davranmalıyız. Hiçbir şeyi önceden varsaymamalıyız. Ama bu üç durumun biriyle ilgili sorun çıkacağından oldukça emin olabiliriz. Meğer ki, sonradan bir sürprizle karşılaşalım. Şimdi devam ediyoruz.

Sekiz yıldır evli bulunmaktaydı...

Bu bize biraz daha fazla bilgi veriyor. Demek ki, yirmi üç yaşında evlenmiş.

... ve iki çocuğu vardı. İkisi de oğlandı, yaşları da sekiz ve dörttü.

Demek ki, pek çabuk çocuk sahibi olmuştu. Sekiz yıldır evli ve sekiz yaşında çocuk! Böyle bir konuda ne düşündüğünüz sizin kendinizi ilgilendirir. Belki de bir yanlış hatırlamayı sonradan düzeltmek zorunda kalacağız. Bireysel Psikoloji'nin keskin gözünü görüyorsunuzdur!

Kocası bir mağazada asansörcüydü.

0    halde maddî durumları herhalde oldukça fakirdir.

Savaş sırasında sağ kolu işlerleğini yitirdiği için erkek kardeşi gibi daha iyi bir işte çalışamadığına üzülen, bundan acı duyan, küçük düştüğünü hisseden ihtiraslı bir adamdı.

Eğer ihtiraslı bir adam olduğu ve işinden memnun olmadığı yolundaki bu tariflere güvenirsek, bu durumun adamın evlilik hayatına da yansıması gerektiğini kabul etmeliyiz demektir. İhtiraslarını ailesi dışında tatmin edememektedir. Bu durumda, belki de ai-180

1

le içinde tatmin etmeye çahşıyordur. Karısıyla çocuklarını yönetmeye, onlara patronluk taslamaya çahşıyordur. Henüz emin değiliz ve buna inanmamaya, ikna olmamaya dikkat etmeliyiz ama, hiç değilse önümüzde bir görüş belirmiştir. Belki bu yoldan bir yere varabiliriz. İhtiraslı bir koca!

Fakat karısı onun sorununa pek anlayış göstermiyordu...

Şimdi eğer bu adamın aile yaşamında kendi üstünlüğünü kanıtlamak istediği konusunda haklıysak ve karısının da buna razı olmadığı, teslim olmadığı, onun hayat tarzına anlayış göstermediği doğruysa, o halde bu ailede bazı anlaşmazlıklar ve sürtüşmeler olabilir. Bu adam yönelmek istiyor, karısı razı olmuyor ve ona fırsat tanımıyor. O halde bu ailede sorunlar var.

Ölüm korkusu ve temizlik zorgusu

... çünkü bu kadın kendi zorgu düşünceleriyle ve ölüm korkularıyla çok fazla meşguldü.

Zorgu düşünceleri ve ölüm korkusu! Bu pek zorgu sinircesine (compulsion neurosis) benzemiyor. Daha çok kaygı sinircesine (anxiely neurosis) benziyor. Şimdi bu noktada sizlere bizim tecrübelerimizden birini sunmak istiyorum, çünkü kullanılabilir ve işe yarayabilir. Bir şey sormak istiyorum: Bu gibi olgularda ne olur? Evli bir kadın ölüm korkusu veya daha başka korkular çekiyorsa, ne olur? Ne anlama göfifbu? Görüyoruz ki, buna kendini çok kaptırmış ve gerekli işlerin de birçoğu bu yüzden aksıyor. İlgisinin daha çoğunu kendi kendine yöneltmiş olduğunu görüyoruz. Kocasının sorunlarına ilgi göstermediğini az önce öğrendik.

Demek bu noktalar üzerinde fikir birliği içindeyiz, ama henüz pek ilerlemiş sayılmayız. Böyle bir insanın, bu koşullar içinde doğru şekilde işbirliği yapamayacağını görüyoruz. Eğer ilgisi ölüm korkusuna ve diğer korkulara dönükse, bu ailede uyuşmazlıklar vardır.

Bu korkular onun zihnini o kadar meşgul ediyordu ki, tedaviye geldiği sıralarda başka bir şey düşünmekte güçlük çekiyordu.

Bu noktada, neler olabileceği konusundaki sorumuza cevap verme hakkımız doğuyor demektir. Başka bir şey düşünemiyor-muş. Size söylemek istediğim, bu her zaman karşınıza çıkar. Ve bir süre için öyle değilmiş gibi gözükse de, tarifin daha sonraki bölümlerinde 181

bunun onaylandığını görürsünüz. Bu bize umut verir ve doğru yolda olduğumuzu gösterir. Sonradan ortaya ne çıkacağını tahmin ederken fazla sapmış değilizdir. Yalnızca korkularını düşündüğünü okumuş bulunuyoruz

İyi bir ev kadını olarak, daha önceleri takınak (obsession) halinde bir pislik nefreti ve titizlik tutkusuna sahipti...

Bu ortaya değişik bir tablo çıkarıyor - bir zorgu sinircesi. Temizlikle ilgili. Belki de bir yıkama - zorgu sinircesi. Eğer pislikten, kirden korkuyorsa, her zaman temizlemek zorunda. Her şeyi yıkayacak, temizleyecektir. Kendisini de.

Aynı şekilde, ölüm korkusu da çekiyor. Bu karışık bir sinirce olmalı. Çok enderdir. Bizim tecrübelerimize göre, zorgu sinircesine tutulanlar pek ölüm korkusu duymazlar. Bazen iki fikri birleştirir, örneğin, "şu masayı silip temizlemezsem," ya da "şu ayakkabıları iyice yıkamazsam, kocam ölecek," gibi, ya da daha değişik şeyler düşünürler. Ama bu, kaygı sinircesinde rastladığımız türden bir ölüm korkusu değildir. Yine bu salonda verdiğim "Zorgu Sinircesinde

Takınaklar ve Zorgu" konulu konferansla açıkladığım gibi, daima altta yatan bir fikir vardır. Burada fikir, pisliği temizleyip arındırmaktır.

Bu noktada daha başka şeyler de anlıyoruz. Bu kadının beklenen yerde değil, bambaşka bir yerde meşgul olduğunu görüyoruz, işbirliği yapmıyor, yalnızca kendi acılarına ilgi gösteriyor, her şeyi temizliyor, belki de yıkama zorgusu var. O halde şu yargıya varabiliriz: Bu kadın, hayatın sosyal sorunlarını çözebilecek bir insandır. Ama işbirliğine hazır değildir, daha çok kendini düşünmeye hazırdır. Genel tecrübelerimizle biliyoruz ki, bu tür hayat tarzını organlarında bozukluklar olan çocuklarda görürüz, bir de şımartılmış, sevilip okşanmış, bağımlı çocuklarda görürüz. Daha seyrek olarak, ihmal edilmiş çocuklarda ortaya çıkar. Çünkü çocuk çok ihmal edildiği zaman genellikle ölür. Bu sinirceli (nörotik) çocukların çoğu şımartılmış, bağımlı hale getirilmişlerdir ve onlara kendileri hakkında öyle bir inanç verilmiştir ki, başkalarına gösterdikleri ilgiden fazlasını kendilerine gösterirler.

Bu kadın yüksek bir ideal uğruna çaba göstermektedir. Bütün diğer insanlardan temiz olmak. Görüyorsunuz ki, bizim hayatlarımızı beğenmiyor, daha temiz olmasını istiyor. Temizlik aslında 182

çok iyi bir şeydir ve hepimiz de ondan çok hoşlanırız. Ama bir insan hayatının odağını temizliğe yöneltirse, bizim hayatımızı yaşayamıyor demektir. O halde bu insan için başka bir yer gereklidir. Çünkü yıkama zorgusu olgularına dikkatle eğilmişseniz görecek ve inanacaksınız ki, bu insanların istediği düzeyde bir temizliğe ulaşmaya olanak yoktur. Her zaman biraz kir, biraz toz vardır. Hayatın yalnız bir tek yönüne; örneğin, temizliğe bakarak yaşayamazsınız, çünkü o zaman hayatın uyumu, armonisi bozulur.

Görebildiğim kadarıyla, hayatın ve duygularımızın ancak bir tek bölümünün önemini, ne kadar vurgularsak vurgulayalım, abartmış sayılmayız ki, o da toplumsal ilgidir. Eğer toplumsal ilgi varsa, onu ne kadar geliştirirsek geliştirelim, hayatın uyumu, dengesi, armonisi bozulmaz. Ama hayalın başka hangi bölümüne fazla ağırlık verirsek, bu uyumu hemen bozarız. Dikkatinizi sağlığa yöneltip yalnız onu düşünseniz, hayalınız mahvolur. Yalnız para düşünseniz, yine hayalınız mahvolur. Ne yazık ki, onu hepimiz düşünmek zorundayız. Aile içine döner, diğer tüm ilişkileri reddederseniz, yine hayatınız mahvolur. Büyük tehlikeleri göze almadıkça, yalnızca bir noktaya yönclemeyeceğimiz, yazılmamış bir kanun gibidir!

Şimdi yine okumaya devam edelim.

Hem evine, hem kendi şahsına dönük olan bu kirden nefret ve tertip aşkı o sıra çok önemliyken, bugün artık bu her iki noktada da ihmaller gösterdiğini görüyoruz.

Bu da pek sık rastlanan bir şey değildir. Bize bu tür kimseler, bu temizlik, tertiplilik düşkünü, pislikten kaçınan insanlar hep bu düşünce çerçevesiyle gelirler. Fakat bu kadın bu işten vazgeçmiş bulunuyor. Bu yeni durumda nasıldır, onu bilemeyiz ama, büyük ihtimalle bu zorgu sinircesi karşısında başarıya ulaşmış da değildir ve bu nedenle bir adım daha ilerleyerek -eğer okuduklarım doğruysa- bu sefer kendini ihmal etme, pis olma durumuna gelmiştir.

Şimdi burada ilginç bir nokta var. Ben yıkama-zorgu sinircesi hastalan kadar pis insan görmemişimdir. Bu tür insanların evine girdiğinizde içerisini duman dumana bulursunuz. Sağda solda atılmış kâğıtlar görülür. Eller ve bütün vücut kirlidir ve hasta hiçbir şeye elini sürmez. Burada da böyle mi, bilmiyorum ama, yıkama-zorgu sinircesinde genellikle öyle olur. Bu insanların, diğer kimse-183

lerin asla başına gelmeyen bazı serüvenler geçirmeleri de gariptir. Nerede kir varsa, onlara da bulaşır. Belki hep çevrede kir aramalarından ve kirden kaçan insanlar kadar zeki olmamalarındandır. Başkalarının pekâlâ kaçınabileceği durumlarda kirlenen, üstleri pislenen bu tiplerle çok karşılaşmışımdır. Böylelerinin kaderidir bu. Ne yapar yapar, pisliği bulurlar.

Bu olguda vazgeçmenin ne anlama geldiğini bilmiyoruz. Belki çıldırıya doğru bir adım olabilir. Zaman zaman zorgu sinircesi hastalarının başına bu da gelir. Yukarıda sözü edilen ölüm korkusu, belli bir bıçak yılgısıyla (fobi) ilgiliydi...

Bıçak yılgısına da zorgu düşüncesi diyebilirsiniz. Sık da rastlanır. İnsanlar bıçak görünce korkarlar. Bununla birisini öldürebileceklerinden korkarlar. Ama hiç öldürmezler. Düşüncede dururlar. Bu düşüncenin gerisindeki anlam, gizlidir. Tüm hikâyesini ve ne demek olduğunu anlamak zorundayızdır. Şimdi anlamını anlatıyorum. Bir insanın sanki, "Seni öldürebilirim," demesi, ya da buna benzer şeyler söylemesi demektir. İşbirliğinin yokluğu ve Düşmanlık Daha önce fikir ayrılıklarından söz etmiştik. Koca ihtiraslı. Kadın da, sinirceli (nörotik) kimselerle ilgili genel teşhisimizden bildiğimize göre, yine ihtiraslı. Yönetmek istiyor, baş olmak istiyor. En temiz insan kendisi olmak istiyor. Kocasından nasıl uzak durduğunu anlayabiliyoruz. Onun kişisel olarak, cinsel olarak yaklaşımlarını itiyor, çünkü o temiz değil. Kadın her şeye pis diyor. Öpüşmeye de pis diyor. Onunla ilgili yorum yapamayız. Kir arama konusunda ne kadar ileri gittiğini bilmemiz gerek, fici çocuğu var ve bunların kendi isteğiyle doğmadığına inanmamız gerek. Burada işbirliği yokluğunu görüyoruz. Biraz daha yakından bakarsanız, bu kadının frijid bir kadın olduğunu da görebilirsiniz. Nedenini anlıyor musunuz? Her zaman kendini düşünüyor.

Erkeklerle kadınlar arasındaki cinsel fonksiyonlar ancak iki insanın işi olarak yerine getirildiği zaman doğru bir şeydir. Bir insan yalnız kendini düşünürse, cinsel duygular iyi ve doğru olmaz. O zama frijidite olur. Daha seyrek olarak rastladığımız şey, vaginismus'dur ama, çoğunlukla frijidite olur. O kadının işbirliği yapmayan bir kadın olduğun-

184

dan emin olabilirsiniz. Bu onun cinsel idlerinden belli olabilir. Cinsel iti ile cinsellik arasındaki farkı da anlamamız gerekir. Cinsellik bir şekil, cinsel iti ise bir harekettir. Her ne kadar emin olmamak, peşin konuşmamak gerekirse de sanıyorum diyebiliriz ki, bu hasta cinsel ilişkiden hoşlanmıyor.

Bıçak yılgısı konusundaki cümle şöyle devam ediyor:

... ve korkusu hem intihar, hem de öldürme korkusu oluyordu.

İntiharları tartışırken anlattığım gibi, bu her zaman için, işbirliğine eğitilmemiş bir insanın işaretidir, Hep kendini kollamaktadır ve karşısına hazır olmadığı bir sosyal sorun çıktığı zaman, kendi değeri konusunda öyle bir duyguya sahiptir ki, kendini öldürürse bir başkasının canını yakmış olacağından emindir. Elinizden böyle olgular geçmişse, bu tür insanları anlıyorsunuzdur. O halde emin olarak söyleyebiliriz ki, her intihar mutlaka bir suçlama ve bir intikamdır, yani saldırgan bir harekettir. O halde bu yılgının kime yönelik olduğuna bakmalı, o insanı aramalıyız. Bunun koca olduğuna hiç kuşku yoktur. Bu oldukça büyük bir güvenle tahmin edilebilir. Yukarıda gördüğümüz üzere, anlaşamadığı kocasıdır. O yönetmek istemektedir, kadınsa yalnızca kendi şahsıyla ilgilidir, o halde bir intikam veya saldırı söz konusu olduğu takdirde, bu kocaya karşı olacaktır. Bunu tahmin edebilirsiniz... ama şimdi de bekleyelim, bakalım kanıtlayabilecek miyiz?

Başkalarına karşı saldırgan düşünceleri ve duyguları başka şekillerde de gözüküyordu.

"Başkaları" diye bir şey görüyoruz. Bunların kimler olduğunu bilmiyoruz ama, bir bakıma bizim koca olacağı yolundaki tahminimize ters düşüyor.

Zaman zaman kocasına vurmak, ona tokat atmak için bir tepi duyuyor...

İşte daha önce de söylediğim şey. Genel tıptakinin aynı. Önceden tahmini yürütmüşseniz, kanıt az sonra karşınıza çıkabilir. Eğer hızla zatürree teşhisi koymuşsanız, az sonra bu ön yargınızı kanıtlayan belirtiler görebilirsiniz.

Böyle kanıtlan görünce ayağımızın sağlam yere bastığım hissederiz.

... ya kocasını veya...    '

Ne çıkacağını biliyoruz - ya kocasını veya çocuklarını. Suçla-

185

yabileceği başka kimse yoktur. Çocuklan sevmeyecektir. Ona çocuklarını sever misin? diye sorsanız, "Evet, çocuklarım benim her şeyimdir!" diye cevap verecektir. Bireysel Psikoloji'de biz, bir insanı anlamak istiyorsak, kulaklarımızı tıkamak zorunda olduğumuzu öğrenmişizdir. Yapacağımız şey bakmak ve görmektir. Bu yolla, bir pantomim seyrediyormuşuz gibi görürüz. Belki daha başka insanlar da vardır. Belki bir kaynanası vardır. Buna şaşırmayız. Ama bildiğimiz kadarıyla, bu cümlede bundan sonra "çocuklar" kelimesi gelmelidir.

... ya kocasını, ya da canını sıkan her kimse onu.

Kimdir canını sıkan insanlar? Bu kadının çok duyarlı olduğunu görüyoruz ve genel teşhiste duyarlılığın ne demek olduğuna baktığımız zaman, kendini düşman diyarlarda hissetmek ve kendisine her yandan saldırıldığını sanmak olduğunu görüyoruz. Bu hayat tarzı, işbirliği yapmayan, kendini rahat hissetmeyen insanın hayat tarzıdır. Çevresinde hep düşmanlıklar hissediyordur ve bu yüzden de buna güçlü duygularla tepki gösteriyordur.

Kendimi düşman bir yerde hissetsem, her an saldırılar bekle-sem, canımın sıkılmasını, küçük düşürülmemi beklesem, ben de aynı şekilde davranırdım. Ben de duyarlı olurdum. Bu çok ilginç bir noktadır. Bu insanları yalnızca duygusallıklarına bakarak açık-layamayız. Onların yanlış olan hayat anlamına bakmalı, nasıl yetiştirildiklerini, nasıl büyüdüklerini öğrenmeliyiz. Bu kadın kendini gerçekten düşman diyarda hissediyor, kendisine saldırmasına, kendisinin küçük düşürülmesini bekliyor. Yalnızca kendini ve kendi selametini düşünüyor, kendi üstünlüğüne, hayat zorluklarını yener-kenki üstünlüğüne ilgi gösteriyor.

Bu duygusal insanlar, bu görüş açısından anlaşılmalıdır. Eğer ben önümde bir uçurum olduğuna inanıyorsam, gerçekte uçurum ister var olsun, ister olmasın, hiçbir şey değişmez. Ben kendi anlamımın acısını çekiyorum, yoksa gerçeğin değil. Bitişik odada bir aslanın var olduğuna inanıyorsam, aslında varsa da, yok sa da, benim için hepsi birdir. Ben yine aynı şekilde davranacağım, varmış gibi davranacağım. O bakımdan, biz o insanın verdiği anlamı aramalıyız. O anlam da, "Ben güvende olmalıyım!" Yani bencil bir anlam.

Yine okuyoruz:

186

Bu nitelikler son zamanlarda iki yönde gelişmiş. Birincisi zaman zaman sokakta yanından geçen hiç tanımadığı bir insana vurmak için kuvvetli bir istek duymuş. Bu tıpkı benim tarif ettiğim gibi değil mi? Bu kadın düşman diyarda yaşıyor ve çevredeki herkes düşman. Sokakta gördüğü bir yabancıya vurmak istemek, geçinilmesi imkânsız bir insan olmak, kendini haksız düşürmek demektir. Kendini çaresiz bırakmak demektir. Bunun da anlamı; "Bana bakmaları gerek. Birinin bana bakması, dikkat edip beni kollaması gerek," demek olmaktadır. Başka insanları, ya da bir başka insanı kendisine bakmaya zorlu-yordur. Bunları ister kelimelerle ifade etsin, ister etmesin, hayattaki tavrıyla konuşuyordur ve böyle davranmakla diğer insanları kendisinden sorumlu olmaya, kendisine bakmaya zorluyordur. Ama aynı zamanda, kocanın bu konudaki izlenimine de bakmamız gerek. Kansı sokakta her gördüğü yabancıyı tokatlamak istiyor ve kendisi de bu kadınla sosyal ilişki içinde yaşıyor. O zaman kadının her yaptığı onu da etkiliyor. Bir şeyler yapması gerek. Böyle bir durumda ne yapabilir? Bu kocanın aptal olmadığını varsayıyoruz ve ne yapması gerektiğini tahmin ediyoruz. Bu kadına elinden geldiği kadar bakması, onu kollaması, hep yanında bulunması zorunlu. Kadın bu hareketiyle kocanın davranışına kurallar koymuş oluyor. Görüyor mıjinfıuz, bu ihtiras1! kadın, ihtiraslı kocasını yenmiş oluyor! Öyle bir biçimde davranıyor ki, başka insanlar kendilerini sorumlu hissediyorlar. Kocasını sömürüyor, kendisi komutan oluyor ve anlıyoruz ki, hiç değilse bu noktada kadın yönetiyor.

Kocasını esir etmek isteği Şimdi yine devam edelim:

İkincisi de, çocuklarından küçük olanına, dört yaşındaki oğluna karşı öldürme isteği duyuyor...

Bunu daha önce görmemiştik, ama tahmin etmiştik. Saldırıların çocuklara döneceğini daha önceden hissetmiştik. Burada ikinci çocuğa özellikle işaret edildiğini görüyoruz ve buradan kadının bu çocuğu istememiş olduğunu tahmin etme fırsatımız doğuyor. Bu çocuk, istenmeden dünyaya gelmiş bir çocuk. Bu da bu yolla ifade buluyor. Kadın, o çocuğu öldüreceğinden korkuyor, ona iyi muamele etmemekten korkuyor, vb. Bu duygular öyle yoğunlaşıyor ki,

187

1

kocası dikkatini kadma yöneltmek zorunda kalıyor. Koca artık esir olmuş durumda. Ve herhalde bu kadın uzun zamandan beri anlam ve hayâl olarak o kocayı bir esir ve köle haline getirmekten başka bir şey düşünmemiş. Koca genel bir tutumla razı olsa, kadın tatmin olacak. Bazı kocalar bunu yapar. Ama biz bu kocanın ihtiraslı biri olduğunu duymuştuk. O, kadının razı olmasını, teslim olmasını, kendi boyunduruğu altına girmesini istiyor. Savaşı adam kaybetmiş, kadın kazanmıştır.

Normal şekilde kazanmamıştır. Kocasını ikna ederek, onun ilgilerini paylaşarak yapmamış, bu yüzden, bizim kolayca anlayabildiğimiz bu noktaya gelmiştir. Haklıdır, zekice hareket etmiştir. Eğer ereği fethetmek, kazanmaksa, kocasını boyunduruğu altına almaksa, o zaman çok doğru şekilde hareket etmiştir. Yaratıcı bir iş yapmış, bir sanat eseri yaratmıştır ve bizim bu kadına hayranlık duymamız gerekir.

Şimdi size, böyle olgularda, buradan öteye nasıl devam ettiğimi anlatacağım. Çok kısa kelimelerle ifade ediyorum. Ona, "Size hayranlık duyuyorum, bir sanat eseri yaratmışsınız. Fethetmiş, kazanmışsınız," diyorum. Ve bunu en tatlı şekilde söylüyorum.

Aradaki ilintiyi de anlatayım. Bu kadın birisini öldüreceğine dair korku duymayı arıyor. Aradaki ilintinin tümünü görmeliyiz. Kadın bir noktaya ağırlık veriyor, diğerlerini aramıyor. Başka ruhbilimciler, bu kadın şaşırmış (sürprizle karşılaşmış) diyebilirler, oysa şaşırmış değil. Ben açıkça görebiliyorum. O kendisi, görmek istemiyor, çünkü eğer görürse, toplumsal ilgisinden geriye kalanı isyan edecek. Aptal veya deli olmayan hiçbir insan, başkalarını bu yolla yönetmek istediğini kabul etmez. Bu nedenle de bakmak istemez, kendisinin bakmasına izin vermez. Ama biz onu baktırmak zorundayız. Ben bu yüzden, böyle tatlı tatlı konuşmayı, onun zekâsını övmeyi, "iyi yapmışsın," demeyi tercih ediyorum.

Sonra ortaya başka bir soru çıkıyor. Acaba daha önce de tek ereği herkesi yönetmek miydi? Bu noktada, çocukluğunda da herkesi yönetmekten, emir vermekten hoşlanıp hoşlanmadığım öğrenmemiz gerek. Bunu da ikinci bir flaşbek olarak kanıtlarsak, bu kadını tanımadığımız, nasıl bir çocukluk geçirdiğini bilmediğimiz konusundaki kuşkularımıza ve bize yöneltilen eleştirilere ne demeli? Eğer çocukluğunda da emirler yağdırdığını bir kanıtlayabilir-188

sek... Başka hangi müsbet ilimde yirmi beş ya da yirmi yedi yıl önceki bir olayı bu kadar net şekilde ortaya serebilirsiniz? Bu kadına ilk, en eski anılarını sorarsanız, eminim ki, size içinde kendini "patron" durumunda gösteren bir olay anlatacaktır. Çünkü az sonra bu kadının tüm hayat tarzını anlamak üzereyiz. Bu kadın, yöneten bir kadındır ama, asla normal yollardan kazanamamakta, fethede-memektedir. Başarma şansı da olmamıştır. Fakirlik bir yandan, ihtiraslı koca bir yandan, çabucak doğan iki çocuk bir yandan ve kendisi de işbirliğinden yoksundur ki, bunu daha önce görmüştük.

Normal yolu seçse yenilmek zorunda olduğundan, o da kazanmak için başka bir yol bulmuştur, ama o yol da yararlı veya sosyal bir yol değildir.

Bazen oğlunu öldürmek düşüncesi o kadar yoğun olarak gelmektedir ki, bunu düşünce alanından çıkarıp uygulamaya sokacağından korkmaktadır.

Bunu uygulamaktan ne kadar korkarsa, kocası ona o kadar daha çok dikkat etmek zorundadır.

Kendisi bu belirlilerin bir buçuk yıldan beri var olduğunu söylemekledir.

Eğer bu doğruysa, bir buçuk yıl önce, yani çocuk iki buçuk yaşındayken ne gibi bir olavgAyer aldığını bilmek isteyeceğiz. Eğer durum ikinci çocuğun durumunda başlamış olsaydı, daha kolay anlardım. Ama eğer belirtilerin bir buçuk yıl önce başladığı doğruysa, o sıra bu kadının ne durumda bulunduğunu ve onu neyin etkilediğini bilmek zorundayız. Bulacağımız şey, kendisinden işbirliği yapmasının beklendiği ve onun bunu yapamadığı olacaktır. Yaparsa boyunduruk altına gireceğinden korkmuştur. Bunu istemez, çünkü fethetmek istiyor. Ama yine de bilmek zorundayız.

Fakat daha dikkatli bir inceleme bize kesin sinirce izlerinin uzun yıllardan beri var olduğunu gösterir gibidir ve bunlar evliliğinden bu yana daha belirgin hale gelmiştir. Kendisi de bize "evlendiğim zamanki insan değilim," demiştir. "Evlendiğinden beri!" Bu çok ilginç, çünkü genel tecrübelerimizden biliyoruz ki, bir insanın toplumsal ilgisinin olup olmadığını, üç çeşit durum, tıpkı birer sınav gibi ortaya koyabilmektedir: Sosyal problem (başkalarına karşı davranış), meslek problemi (iş 189

hayatında yararlı olmanın yolu), evlilik problemi (diğer cinsten bir insanla nasıl ilişki kurulacağı). îşte bu üçü, bir insanın sosyal ilişkilere ne kadar hazır olduğunun sınavlarıdır. Eğer bu kadının belirtileri evliliğinden bu yana daha kötüleşmişse, onun evliliğe hazır olmadığı, çünkü kendisiyle çok fazla ilgili olduğu ortaya çıkmış demektir.

Anna-babanın örneği

Ya aile geçmişi? Okuduğum pek çok aile geçmişi fazla bilgi vermez. Biz Bireysel Psikologlar çocuğu anlayabileceğimiz şekilde etkileyen bazı durumlan öğrenmeye alışmışızdır ama, kalıtımla ilgili olarak bize anlatılanların, yani yalnızca kalıtımla ilgili olanların hepsini reddetmek zorundayızdır. Örneğin, halalardan birinin deli olduğu, ya da bir büyükannenin ayyaş olduğu şeklinde anlatılanları. Bunlar hiçbir şey ifade etmez, bizim anlayışımıza da katkıda bulunmaz. Buna karşılık organlardaki bozukluk veya eksikliklere büyük ilgi gösteririz. Çünkü bazı ailelerde organik acıları, bozuklukları olan insanlar bulunur ve bu ailelerin çocuklarının da aynı organlarında bozukluk hissettiklerini görürüz.

Ama ne olursa olsun, aileyle ilgili anlatılanlar bize fazla yararlı olmaz.

Aile geçmişi her iki tarafta da sinirce göstermektedir.

Bu değerli bir bilgi, çünkü çocuğun aile hayalının hiç de iyi olmadığı ortaya çıkmış oluyor. Sinirccli demek, anneyle baba bazı şeyler için çatışıyor, kavga ediyorlar demektir. Belki tahakküm etmek için, belki yönetmek için, belki başkalarını boyunduruğa almak için, belki başkalarını kullanmak veya sömürmek için. Ve böyle bir atmosferde büyüyen çocuklar gerçekten tehlike içindedir. Ama bu noktada söylemek istediğim bir şey var. Bu çocuklar tehlike içindedir ama, yine de mutlaka acı çekecekler demek değildir. Bu tehlikeleri yenebilir, başarıya ulaşabilir, bu tecrübelerden yararlanabilirler de. Ama var olan bir ihtimal bizi bunların tüm hayat tarzının bencilliğe dönebileceği konusunda bir beklentiye doğru itmektedir.

Aynı zamanda bu bilgileri verenin de hastanın kendisi olduğu hatırlanmalıdır. Kendisinin annesiyle babasına davranışı da tarafsız sayılamaz.

Bu davranışın nasıl bir şey olduğunu görmek istiyoruz. Bu söz-

190

ler herhalde annesiyle babasına düşmanca tavır aldığı anlamına geliyor. Onlara karşı mücadele etmiş.

Örneğin annesinin de, babasının da tek çocuk olmalarına üzü-lüyormuş. Çünkü, kendisinin işaret ettiği gibi, o zaman teyzeleri, dayıları, halaları, amcaları olmuyor, başka çocuklar gibi ona bol bol hediyeler gelmiyormuş.

Bu kadın herkesin kendisine sürekli olarak hediyeler vermesini bekliyor ve böylelikle hayat tarzının büyük kısmını açığa vurmuş oluyor. Bu insan, vermesini değil, almasını seven bir insan. Bu tipin tehlike içinde olduğunu, hayatta güçlük çekeceğini biliyoruz. Özellikle de ihtiraslı bir erkekle karşılaşırsa. Babası işçiymiş. Annesi de çok çalışan bir kadın olup evini tek başına yönetirmiş. Fakat bir önemli konuda sorumluluktan kaçınır-mış. Çocukların hatalarının düzeltilmesi gerektiği zaman bu konuyu kocasına bırakmayı tercih edermiş.

Bunun anlamı, kadının yeterince kuvvetli olmadığı ve cezalandırma işini kocasına bırakması demektir. Bu durum birçok ailede vardır. Çocuklar için bu kötüdür, çünkü anneye saygıları azalır, onu hafife, alaya alırlar, zayıf bir insan olarak görmeye başlarlar. Bu iyi olmamış, çünkü baba sadistmiş.

Sadistin buradaki anlammda, adam çocuklara tokat attığı zaman cinsel zevk alıyor gibi Wr imâ bulunduğunu sanmıyorum ama, herhalde çok sert, zorba bir insan olup çocukları sindiriyordu. Buradan çocuğun başka insanları boyunduruğu altına almayı neden önemsediğini ve kendine neden bunu erek olarak seçtiğini görebiliyoruz. Kötü dövülen çocukların, "Ben de büyüyünce aynı şeyi başkalarına yapacağım, onları yönetecek, onlara emirler vereceğim," diye düşündüğünü çok bilirim. Baba bu sertliğiyle çocuğa bir erek vermiştir. Üstünlük ne demektir? Dünyada kudretli bir insan olmak ne demektir? Bu zavallı kız, çocukluğunda her zama sindirilmiş, kötü muamele görmüş, kafasında tek fikir de, "altta olmaktansa, üste olmak daha iyidir," şeklinde gelişmiştir. Başkası sana kötü muamele edeceğine, sen başkasına kötü muamele et. Biz artık onu bu bakış açısından ve bu düzeyde görüyoruz.

Baba, karısından çocukların herhangi bir kabahat yaptığını, hele de kendi kesesine dokunun bir kabahat yaptığını duyarsa, ör-

191 neğin çizmelerinin pençelerini çabuk eskittiklerini öğrenirse, onları acımasızca dövermiş.

İşte buradan beden cezasıyla ilgili bir şeyler öğreniyoruz. Bunun sonucu olarak çocuklar sürekli olarak babalarından korkar, aynı nedenle annelerine de hiç açılamazlarmış.

İşbirliğini annelerinden ve babalarından öğrenemezlerse, başka nereden öğreneceklerdir? Yine bu kızın kafasında azıcık bir işbirliği anlayışı varmış ki, evlenebilmiş. Belki bu kadarını başka çocuklardan öğrenmiştir. Ama annesiyle babasından olmadığı kesin.

Kendisi yine de, babam iyi bir insandı diyor, yalnızca cumartesi geceleri kötü olduğunu söylüyor, çünkü cumartesileri adam eve sarhoş gelirmiş.

Bunun anlamı, çocuk babayı tercih ediyor demektir. Bunu okumakları, bu çocuk ailenin en büyük çocuğu olmalı, diye bir elkiye kapıldım. Çünkü ailenen büyük çocuğu, isler kız, ister erkek olsun, babaya döner. İkinci bir çocuk gelince anneyle ilişkiler kösteklenir, taht boş kalır, bu da babaya bir şans verir. Ama bu yalnızca bir tahmindir. Bunu kanıtlamamız gerek.

Böyle zamanlarda çocukları dövdüğü gibi anneyi de döver, onlara gırtlaklarını keseceğini söyleyip korkulurmuş.

' Bu kız, kendi zorgu düşüncesinde babasını taklit ediyor: Birini bıçakla öldürmek. Çocuğunu veya kocasını. Üstünlük ereğini bu yola dökmesi konusunda ona babasının yön verdiğini söylememiş miydim?

Dikkat edin, baba yalnızca sövüp sayıyor ve korkutuyor. Gerçekten kalkıp onların gırtlağını kesmiyor. O halde bence bu kadının da "birini öldürebilirim," dediği zaman yalnızca korkutma olduğunu düşünmekte haklıyım.

Bu son nokta herhalde A. tarafından da benzer belirtilerin gösterilmesi açısından ilginçtir. Gerçekten de bu kadının sinirce belirtileri birçok bakımlardan babanın karakteristiklerinin bir taklidine yöneliktir.

Bir doktor olan rapor yazarı şöyle devam ediyor:

Kendisi de, kendi çocuklarına yeterli sebep olmadan vurmak eğilimindedir.

Buna katılmıyoruz. Ona yönelik bir tahrik var. Üstün olmak is-192

tiyor. Babasının da üstün olmak istediği gibi. Bu bir tahriktir. Kadın tahrik ediliyor:    "Amir olmak istiyorsam çocuklarımı kullanacağım, çünkü onlar zayıf ve

bana geri vuramazlar."

Fakat sonradan bu zalimliğinden büyük pişmanlık duymaktadır...

Burada aklıma, pişmanlık, suçluluk, vb.'ye ilişkin sık sık bir şeyler duymakta olduğumuz geliyor. Biz Bireysel Psikologlar bu konuda kuşkucuyuzdur. Bu pişmanlığa, suçluluğa pek fazla önem vermeyiz. Bizce bu çok boş ve yararsızdır. Bir çocuk fena halde dövüldükten sonra, pişmanlığın önemi yoktur. Fazla gelir.

Bu iki şeyden bir tanesi yeterdi. Ya pişmanlık, ya da dayak. Ama ikisi birden! Birisi bana vurup sonra pişman olsa, bundan hiç hoşlanmazdım. Ben bu pişmanlık duygusunun bir hile olduğunu görüyorum. Başkalarına tahakküm etme zalimliğini görmeyelim diye. Anlamı şudur:    "Ben soylu bir kadınım ve pişmanlık duyuyorum."

Bence modern toplumu, bu pişmanlıkları dikkate almamak üzere uyarmak gerekir. Bunu problem çocuklarda sık sık görürüz. Bir kabahat yaparlar, ağlarlar, özür dilerler, sonra tekrar yaparlar. Neden? Çünkü pişmanlık göstermeseler, aynı şeyi yapmaya devam etseler, saf dışı edileceklerdir de ondan. Kimse bunun her zaman sürüp gitmesine dayanamaz. Bunlar kendilerine, başkalarının karışamayacağı bir interland kuruyorlar. KendilerinüPakıllı çocuklar, ya da akıllı insanlar olduğuna inanıyorlar. İşte bu kadın da öyle. Zalim oluyor, pişman oluyor, ama ne önemi var? Gerçekler değişmiyor ki!

... bu pişmanlık duygusu, gelecek sefer de yer alacak benzer patlamaları önlemeye yararlı olmuyor.

Bunu zaten bekliyorduk, çünkü bu bir hile. Pişmanlık duygusunu melankoli olgularında da bulursunuz ve her zaman hiledir. İşlerliği yoktur. Doğru tahmin etmişiz.

Diğer çocukluk ve gençlik durumları

A. sekiz kişilik bir ailenin ikinci çocuğu, aynı zamanda ikinci kız çocuğuydu. Önce dört kız, sonra da dört oğlan çocukları olmuştu.

İkinci çocuklar hakkında genel olarak bildiğimiz şey (gerçi kural yoktur ve biz yalnızca çoğunluktan söz ediyorus), bunların daha fazla çaba gösteren insanlar olduğudur. Bir yarış durumu vardır.

193

Her zaman birinci çocuğu geçmek islerler. Gerçi birinci çocuğun genellikle babaya döndüğünü söyledim ama, zaman zaman aynı şeyi ikinci çocuklar da yaparlar. Hele de kendisi şımarülırken yeni bir çocuk doğmuş, oluşan durum onu babaya doğru çekmişse.

Bazı çocukların başa geçmek, birinci olmak için çabaladığını biliriz. Kutsal kitapta Yakup ve Esau ile ilgili olay bunun tipik bir örneğidir. Amerikan istatistiklerinde çocuk suçlular arasında ikinci çocukların çoğunluğu oluşturuyor olması da ilginçtir.

Bireysel Psikoloji, bir ve iki yaşındaki, veya o yaşa kadar olan çocuklar arasında bir incelemeye başlamıştır. Burada tüm hayal tarzının anlaşılabileceği geniş alanlar bulunmaktadır. İkinci çocuklarla ilgili bazı iyi, bazı yanlış gerçekler ortaya çıkacaktır. Bir yarış sanki. Durmadan birinci çocuğu geçmek istiyorlar. Belki bu olguda da böyle. Ama şimdilik daha ileriye gitmeyelim. Çocukluğunda genellikle mutlu, neşeli, sağlıklı bir çocukmuş...

Eğer öyleyse dikkatleri toplayan, tercih edilen çocuk olmuşlur. Belki de ailenin en sevilen çocuğu.

... ve en büyük abladan çok farklıymış. Ablayı bize sessiz, içine kapanık, kendisinin bencil diye nitelendirdiği bir şekilde tarif ediyor.

Bir kere içine kapanıklık elbctıe ki, bencilliktir; çünkü, o insanın yalnızca kendisini düşündüğünü gösterir. Görüyoruz ki, bu kız çabasında şanslı olmuşlur. Büyük ablada yenik bir davranış, bir tavır vardır ve zaten de yenilmiştir. Bunu, bu kızın tüm davranışında buluyoruz: Nasıl yenebilirim? Anne olma, yönetme ereğinde başarılı olabilecek durumdadır. Hem de kolayca. Çünkü ablası teslim olmuş, yenilmiştir.

Anne ile babanın fikri de buna benzer görülüyor, çünkü birinci çocuğa özellikle katı davranıyorlarmış.

Şimdi anneyle baba da ona bu yarışta yardım ediyorlar ve büyük çocuğu sindiriyorlar.

Abla sık sık başını derde sokuyormuş ve ablanın babasından yediği kötü dayaklar ikinci kızı çok korkutuyormuş

Ablası kötü dayak yediği için korku duyuyor.

Ailenin geri kalanlarını A. çok seviyormuş, yalnız erkek kardeşlerinin en büyüğü hariç, ki bu önemli gözüküyor.

194

Yani ilk doğan erkek çocuğu sevmiyor. Herhalde o doğduğu zaman çok sevilmiş, âdeta aile ona tapmış. A. bundan hoşlanma-mıştır. Buradan varabildiğimiz sonuç, gerçi sonradan kanıtlamamız gerek ama, bu erkek çocuğun, ailede kızın durumunu tehlikeye soktuğu yolunda olabilir.

Tıpkı ablası için olduğu gibi, bu kardeşi için genel kanısı da, onun bencil ve düşüncesiz olduğu, "geri kalanlarımıza benzemediği, bir tek T.'ye (abla) benzediği" yolundaydı.

Diğer çocuklarla aynı fikirde olabilmesi, onları yönetcbildiğini gösteriyor. Bu erkek çocukla en büyük abla sorun yarattıklarından, onlarla aynı fikirde olamıyor.

Kişisel tarihçe: Daha önce de belirtildiği gibi, A. sağlıklı bir çocuk olup bu sağlığından gurur duymaktadır. Fakat on dört yaşından on yedi yaşının sonuna kadar, bir tür guatr hastalığından muzdarip olmuş, sonra iyileşmiştir.

Burada bir organik kusur görüyoruz. Sinirce hastalarında bu sık sık ortaya çıkar. Bunun onu ne kadar etkilediğini ancak birinci çocuktan öğrenebiliriz ki, onunla ilgili pek fazla bilgimiz yok.

Gerçi hastalığı daha sonra nüksetmemiştir ama, tedavisi sırasında zaman zaman güçlük çekmiş, soluk alma zorluğuna uğramış, bu onda epey kaygı yaratmıştır.

Bu herhalde liroid basıncjpdan doğan bir şey değildir. Öyle olsaydı, farkına varılır, tedavisine gidilirdi. Herhalde bu psikolojik bir sorundu. Tedavi sırasında duygusallığa kapılınca soluk alamıyordu. Ya da poz yapmak istediği zaman, kendisine haksız muamele edildiği duygusuna kapıldığı zaman oluyordu belki bu. Soluk almasını bunların hepsi etkilemiş olabilir. Ama sebep liroidden olsaydı, açıkça görülürdü.

Okulda notları bayağı iyiydi ve o sıra arkadaş edinme zorluğu da hiç yoktu. Unutmayın ki, başlangıçtan bencil olan ve sevilmek, iyi durumda olmak yolunda çaba gösteren insanlar, büsbütün de işbirliğinden yoksun değillerdir. Bu bakımdan, herhalde başlangıçta başarılı olan ve sonra ilerleyip tüm okulun lideri olmak isteyen bu kızın kolay arkadaş edindiğine şaşmıyoruz. Herhalde ona boyun eğmeye hevesli arkadaşlardı bunlar. Ama bunu kendisiyle görüşürken öğrenebiliriz.

195

Okulu on dört yaşında bıraktı, ama birkaç ay boyunca yine kendi aileseyle aynı evde oturmayı sürdürdü. Her sabah işe gidiyor, işini çok seviyordu.

Demek ki, iyi bir yere rastlamış. Hem fikirlerini rahatça ifade edebiliyor, hem belki başkalarını yönetebiliyormuş.

Fakat evinden ayrılıp, başka yerde ev hizmetlerine girince, yeni sorunlar baş gösterdi.

Ev hizmetleri demek, boyun eğmek demektir ve bu kadın da boyun eğemiyor, işbirliği sayılacak şekilde boyun eğmiyor. Mutlaka yönetmesi gerek ve burada da buhun yeni bin kanıtını görüyoruz. Başkalarının yönettiği bir duruma hazır değil. Ev hizmetlerinde çalışmak zorunda kalan ve boyun eğemeyen pek çok kız görürüz. Örneğin ben bir hizmetçi hatırlıyorum. Evin hanımı ona o gün öğleden sonra papağanın kafesini temizlemesini söylerse, şöyle diyordu:    "Bana bugün

öğleden sonra ne yapmak istediğimi sorun, ben de size, papağanın kafesini temizlemek istiyorum, diyeyim." Böyle olunca, sanki o iş kendi fikriymiş gibi gözüküyordu. Kendi emir veriyormuş gibi. Aynı şeyi askerlikte de görürsünüz. Ere bir emir verildiğinde, bunu sanki kendi emriymiş gibi tekrarlaması beklenir. Örneğin; "Bu törene katılacağım!" der. Ordunun bu kuralındaki bilgeliği görüyorsunuz, değil mi?

Geldiğinden bir hafta sonra sırtında öyle kötü şirpençe çıbanları çıktı ki, doktor tekrar eve dönmesini söyledi.

Bu çıbanları nefretinden çıkardı diyecek kadar ileri gitmeyeceğim ama, insan belli bir yerde kendini kötü hissederse, bir şeylerin olduğu da doğrudur. Benim ruh hekimi olan kızım kazalar üzerinde inceleme yaparken bunların yansının işlerini sevmeyen insanların başına geldiğini bulguladı. İnsanlar trafikte ezildiği, bir yerlerden düşüp yaralandığı zaman, sanki; "Babam beni bu işe girmeye zorladığı için oluyor. Ben başka iş istiyordum," diyorlarmış gibi bir durum var. Hem de kazaların yansı! Bu yüzden, insan durumundan memnun değilse, böyle şirpençe gibi bir şey çıkarabileceğinden oldukça eminim. Daha ileri gitmek istemem.

Eve korkular içinde döndü, çünkü bir keresinde ablası da hastalık yüzünden eve döndüğünde hiç de iyi karşılanmamıştı.

Ne yapması gerektiğini öğrenmiş!

196

Yine de, bir süre her şey yolunda gitti. Ama kısa zamanda baba, kızının hâlâ sırtında olmasından, kendi parasını yemesinden memnunsuzluk belirtmeye başladı. Bir sabah A. kahvaltı etmek üzere mutfağa girdiğinde, bu kriz de doruk noktasına ulaştı. Babası durup dururken elinde bir kürekle ona saldırdı. Belli ki, niyeti kızın kafasına vurmaktı.

Sabah saati. Demek ki, baba sarhoş değildi.!

Kız korku içinde evden fırlayıp kaçtı ve gün boyunca ailesinden saklandı. O günü kilisenin bahçesinde geçirmiş olması, belki sonradan tabut, cenazeci ve ölümle ilgili diğer şeylere karşı korku duyması bakımından önemli olabilir.

Şimdi ortaya yeni bir fikir çıkmış oluyor. Bu kadının hastalığının ve sinirce belirtilerinin, kendisi farkında olsa da olmasa da, babasına yönelmiş bir suçlama olduğunu biliyoruz. Davranışın hem doğal tarihçesini, hem de biyolojisini inceliyoruz. Şu anda karşımıza ilk kemik çıkıyor. Bu sinirce belirtisini babasına bağlayabiliyoruz. Baba suçludur ve kız da onu suçluyor. Kelimelerle ifade etse, şöyle derdi:    "Babam bana öyle işkence etti ki, ben onun

bu muamelesi yüzünden böyle oldum?' Gerçi baba doğru hareket etmemiştir. Ama bu böyledir diye, kızm da yanlış davranması şart mıdır? Bu gerçekten bir betep-sonuç ilişkisi gibi mi? Babası hata yaptı diye kendisinin de hâsta olması, hata yapması mı gereklidir? Buna zorunlu mudur? Bu sorunun önemi çok büyüktür, çünkü bu kadın, eğer doğru arılıyorsak, aslında bunu söylemek istemektedir. Babası hata yaptı diye kendisi de yapmalı. Oysa zihninde bir se-bep-sonuç ilişkisi yoktur. Bunu kendisi yaratmaktadır. Mantıklı olmayan bir şeyi mantığa dökmektedir. Anne-babalar tarafından eziyet edilmiş başka çocukların da zorgu sinircesine uğradığını görmüşümdür. Bu, ölü şeyler arasında gördüğümüz sebep-sonuç ilişkisi gibi değildir. Zaten artık ölü şeylerdeki sebep-sonuç ilişkisinden bile kuşku duyulmaya başlanmıştır.

Fakat akşamüstü annesi onu bulmuş, eve dönmesi için ikna etmiştir. Babası olup bitenleri şakaya vurmuş, kızının budalalığına gülmüştür. Fakat kız konuyu böyle hafife almamış, bir daha asla bu eve yerleşip orada yaşayamayacağına ahdetmiş, bu sözünü de çok uzun süre tutmuştur.

197

Bu yeni kararında da, daha önce söylediğim gibi, "Kimsenin beni yöneteceği bir duruma asla düşmemeliyim," demektedir. Tüm sinirceli hastalarda gördüğümüz gibi, çocuksu bir şekilde, yalnızca çelişkileri ve antitezleri görmektedir: Ya yönetecek, ya da yönetilecektir. Yalnız sinircelilerde değil, hayattaki tüm başarısızlarda yine böyle, yalnızca çelişkilerin görülebilmesi ilginçtir. Bazen buna "zıtlama" bazen de "kutuplaşma derler ama, aslında çelişki yargılarına varmaktadırlar. Ya alt, ya üst. Ya iyi, ya kötü. Ya normal, ya anormal, vb. Çocuklarda ve sinirceli insanlarda, hatta bir de eski Yunan felsefesinde, durmadan çelişki ve zıtlık aramanın bu tür izlerine rastlarsınız.

Bu kadın böylelikle asla yönetilmemek gerektiği sonucuna varmış.

Bu olaydan sonra bir kere daha ev hizmetlerine döndü, gerçekten çok çalıştı. Ama kaba işleri tercih ediyordu. Toz almak gibi ıvır zıvır işlerden lıoşlanmayışını, bir şey kırma korkusuyla açıklıyordu.

Aklında şu olmalı: Kendisi sağlıklı bir kızdır, kuvvete değer verir ve ev işlerinden hoşlanmaz. Erkek kardeşi doğduğu zaman onun tercih edilmesinden nasıl tedirgin olduğunu hatırlarsak, belki de kadın olmaktan memnun değildir. Böyle şeyleri yapmaktan hoşlanmamaktadır. Toz almak gibi işler ona göre değildir. Bu, evliliğe de neden hazır olmadığını açıklıyor. Buna ben "erkekçe itiraz" diyorum. Böyle bir durumda o insanı, hoşlanmadığı şeyleri yapmaya zorlarsanız, o zaman işi abartmaya kalkar, içinde bir tür öfke ve hiddet oluşur, bu da abartmaya yönelir.

Bu durum, sonraki zarar verme, yok etme istek ve duygularının bir öncüsü olarak ilginç sayılabilir...

Evlilik öncesi güçlükler

On sekiz yaşındayken bir delikanlıyla nişanlandı ve görünüşe göre ona tahakküm eder duruma geldi.

Bu raporun yazarının da bizimle aynı paralelde düşündüğünü görüyoruz.

Delikanlıya tahakküm ettiğini anlatırken kadındaki bu üstün gelme belirtisine parmak basıyor.

Fakat zamanla bu delikanlıdan hoşlanmamaya başladı. "Hasis davranıyor" diyordu. İki üç yıl sonra yüzüğü o gencin suratına fırlatarak nişana dramatik bir sahneyle son verdi.

198

Bu kızdan böyle bir davranış beklemezdik. Daha yumuşak bir hareket tarzı beklerdik! //

Fakat o gencin hâlâ kendisine "köpek gibi" bağlı olduğunu gururla belirtti. Bize tedaviye geldiği sıralarda bile, hâlâ onu soru-~yorinüşTBu bağlılığa rağmen, kendisi olaydaki davranışından pişmanlık duymuyordu, j Burada pişmanlık duymuyor, çünkü duymasına gerek yok.

Savaş sırasında, bir taşra kasabasındaki cephane fabrikasında işe girdi ve şimdi kocası olan adamla orada tanıştı. Bu adamı hatırlıyoruz. Bir sakat o. Tahakküm etmek isteyen insani arın zaman zaman sakatlara, herhangi bir zayıflığı olanlara meylettiğini biliriz. Bazen kurtarmak istedikleri alkoliklere yanaşırlar, ya da sosyal düzeyi kendilerinden daha düşük olan insanlara yönelirler, insanları, özellikle genç kızları, ama erkekleri de, seçimlerini bu yolla yapmamak için uyarmak isterim, çünkü aşkta ve evlilikte bir tarafı küçük görmek tehlikelidir. Karşı taraf isyan eder. işte bu adam da isyan etmiş.

~ O sırada adam hastanedeydi. Savaştan yaralı olarak dönmüştü. Bu kadının muhtemel kocada aradığı niteliklere iki bakımdan cevap veriyordu. Uzun boyluydu ve alkolik de değildi.

Babanın sarhoşluğuyla güçlü olduğunu anlıyoruz. Zaten birçok kızların alkoliklerden korkmasının nedeni, onları yönetemeyecek-lerindendir. Alkoliklerin i#yapacağı belli olmaz. Fareler, böcekler ve sürüngenlerden korktukları gibi, alkoliklerden de korkarlar. Bu korkunun genellikle, onları yönetememelerine, onların kendilerini şaşırtmasına dayandığını görürsünüz. Alkolizme niye karşı çıktığını anlamak kolay. Ama uzun boyluları neden tercih ettiğini henüz bilmiyoruz. Belki babasına olan hayranlığından arta kalanlar nedeniyledir. Ya da belki kendisi uzun boyludur ve uzun boylu bir erkeği yönetmek, kısa boylusunu yönetmekten daha değerli diye düşünüyordur. Bunun cevabı, kendisine sorularak öğrenilebilir.

Fakat belki de adamın sakatlığı, kadının kudret sevgisine iyi geliyordur -karakterinde her zaman yönetici olma isteği sezilmektedir.

Yazar da benim açıkladığım yolu seçmiş. Biz de bu ifadenin altını çizelim ve kadının hayat tarzını tahakküm edici bir niteliğin karakterize ettiğini vurgulayalım.

J

199

Bir süre her şey yolundaydı. Ama nişanlısı Londra'ya gittiğinde, kendi bileceği nedenlerle, bu kadını kıskandıracak mektuplar yazmaya başladı.

Bu kadının o erkeği yönetmek istediğini, onunla tek başına olmak istediğini düşünürsek, kıskançlığın da hemen el altında olması gerektiğini de biliriz. Kardeşleri doğduğu zamanki, özellikle erkek kardeşi doğduğu zamanki gibi tahtından indirilmeyeceğini bilmek istiyordur.

Mutsuz ve kuşkulu, A. da onun peşinden Londra'ya gitti, bir lokantada masalara servis yapmak üzere iş buldu ve nişanlısını elinde tutmak için elinden geleni yaptı.

Onu tutmak için nasıl çaba gösteriyor, görüyor musunuz?

Bu olayda birlikle iki nişanlının birbirlerine karşı olan tavırlarında bir değişiklik olmuş gibi görünüyor. Yalnız kadın bu ilişkide daha etkin (aktif) rolü üstlenmekle kalmamış...

Bunu kadının kendi anlamı olarak not ediyoruz. Aktif rolü üstleniyor!

... fakat erkek de eskiden düşünceli ve iyi davranışlıyken şimdi dikkatsiz ve düşüncesiz olmuştur.

Raporun başlangıcında, kadının onu dikkat etmeye zorladığını okumuştuk. Burada ise, adamın dikkatsizleştiğini görüyoruz.

Randevulaştıkları zaman adam ya geç kalıyor, ya da hiç gelmiyordu. A. kuşkulara kapıldı, gözyaşlarına gömüldü ve eski parlak kişiliğine hiç benzemeyen bir hale düştü.

Önceki yönetici durumunu kaybetmekten korkuyordu.

Adam ikinci kere randevusuna gelmeyince işler kötüleşti. Kadın onu Kasım ayının soğuğunda ve sisinde saatlerce beklemişti.

Bu oldukça katı bir davranış. Erkeğin de evliliğe uyumlu durumda olmadığından eminiz. Böyle bir durumdan her kız yaralanır. Bu kızın artık onu yeniden fethetmek için bir zorgu düşüncesi yaratmaktan başka çaresi yoktur.

Ertesi gün nişanlısından, randevuya gelemeyiş sebebinin arkadaşlarıyla çıkması olduğunu duyunca, ona öfkeyle, bir daha kendisini görmek istemediğini söylemiştir.

Kendini yenik hissedecektir. Belki biz olsak, böyle bir hayat

200

arkadaşından kurtulmuş olduğumuz için memnun olabilirdik. Ama bu insan yenilmek istemiyor. Onu tutmak istiyor.

Fakat kadının nişanı bozma girişimi her nasılsa başarılı olmamıştır. Zaten üç hafta sonra hamile olduğunu anlayınca kendisi de nişanın bozulmayışından memnunluk duymuştur.

İşte bu nokta, evlilik öncesi ilişkilerden söz etmeye çok uygun. Bazı durumlarda bir avantaj gibi gözükebiliyorsa da, ben bunun aslında bir dezavantaj olduğunu farketmiş bulunuyorum. Bizler doktor olarak, insanlara beklemelerini öğütlemeliyiz. He zaman pürüz doğurur.

Evlilik güçlükleri

Bunu anlayınca kendini çok çaresiz hissetmiş, ilk defa olarak aklına intihar düşünceleri gelmiştir. Nişanlısı onu avutmaya çalışmış, ilk fırsatta onunla evleneceğine söz vermiş, nitekim üç dört hafta sonra da evlenmiştir. O zaman, kadının birkaç ay boyunca nerede oturacağı sorunu ortaya çıkmıştır. Eve dönmeyi hiç istememektedir, çünkü babası kızlarına, başları bu tür derde girerse, onlara hiç yardım etmeyeceğini söylemiştir. Ama sonra bu kuru sıkı tehdit boş çıkmış, annesiyle babası onu eve dönmeye razı etmişlerse de, o kendisini bu süre içinde çok mutsuz hissitmiştir.

Aslında kendini yenik hissetmektedir.

Oğlan doğurunca mu00zluğu artmıştır, çünkü kendisi de, kocası da bir kız çocuk beklemektedirler.

Bu beklemediğimiz bir şey. Çocukları olacağım anlayınca, oğlan bekleyeceklerini sanırdık. Neden kız istediklerini ancak bu iki insanın kendileri anlatabilirler. Ama eğer çocuk kız olsaydı, belki bu kadın hayâl kırıklığına uğrardı.

Bu arada, A.'nın kız çocuk istemesinin ve sonra üzülmesinin, ileride oğullarına düşmanlık hissetmesiyle ilişkili olduğuna da işaret edilebilir.

Sözlerinin anlamını kendisine sorular sorarak açıklatmak olanağından yoksun olduğumuza göre, çevresindeki erkekleri pek sevmediğini varsaymak zorundayız. Babasını ve sonra da erkek kardeşini. Belki de bir antitez arıyordur. Kadın-erkek gibi. Çünkü bu sinirceli insanlar erkeklerle kadınları karşıt (zıt) cinsler olarak görürler. Zaten o yaygın kavramı bilirsiniz. Karşı cins. İnsan bunu if-201

rata kaçırırsa, karşı cinse bir karşıtlık duymaya başlar. Buna hem erkeklerde, hem de kadınlarda rastlandığı gibi, özellikle de sinircc-liler arasında rastlanır..A>*

Bu olaydan sonra kendisi Londra'ya dönmüş, kiraladıkları iki odalık evde kocasıyla birlikle yaşamaya başlamıştır. Ama işler daha başlangıçtan ters gitmiştir. Evet, gerçi ilk zamanlar kadın komşularıyla iyi geçinmiştir ama, kısa zamanda ortaya aşağılık duyguları çıkmıştır. Bunların kocaya duyduğu kıskançlıkla ilgili olduğu gözükmektedir. Adam popüler, sevilen biridir. Kadın çevrede bulunan insanların bakışlarını ve sözlerini, kendisine karşı eleştiri olarak almaktadır.

Herhalde komşuları, yönetebileceği kimseler olarak görüyordu ve aralarında hiçbir zaman iyi bir ilişki yoktu.

Kendisinin sevilmediği yolunda bilinçli tepki olarak, dostluklar kurmaktan uzak durdu ve kendi içine kapandı. Fakat bu arada yüksek sesle ilâhiler söylemeyi âdet etmişti. Önce komşularına kendisinin korkmadığını göstermek için, ikinci olarak da, iyi yetiştirilmiş bir insan olduğunu kanıtlamak için. Ne yazık ki, kadının komşularına yönelttiği eleştiriler de pek haksız değildi. Bu çevrede kavgalar, sarhoş dalaşmaları pe sık yer alıyordu. Ayrıca kendisiyle kocası da sık sık anlaşmazlığa düşüyorlardı. Kadının kocasından anlayış görmek için seçtiği yöntemler tipikti. Böyle bir kavgadan sonra yatağına çekiliyor, durum düzelmezse çocuğu da, kendisini de öldüreceği tehdidini savuruyordu.

Nasıl kuvvet kullanmak istiyor, görüyor musunuz?

Durum böylece devam elli ve giderek kötüleşti. Sonunda A.'nın sinirce belirtileri öyle yoruldu ki, kocası onu bir doktora götürmek zorunda kaldı. Sinirsel dispepsia teşhisi kondu ve dişlerini çektirmesi önerildi.

Herhalde bu tıbbî bir tedavi olarak değil, bir tür ceza olarak söylenmiş olmalı! Bir kararsızlık döneminden sonra kadın, tavsiyeyi tutmaya karar verdi ve bir arkadaşıyla birlikte hastaneye gitti. Doktorun ve hemşirelerin önünde A. bir isteri nöbetine tutulup ağzına el sürdürmeyince arkadaşının çok canı sıkıldı.

Bu onun durumu daha iyi anladığını gösterir!

202

Bu arkadaş ikinci bir kere onunla hastaneye gitmeyi kabul etmedi. Bunu anlamak zor değil. İkinci sefer A. çaresiz tek başına gitti. Sinirli olmasına rağmen, üç dört dişini sorun çıkarmadan çektirebildiğini söylemek ilginç. Ama bir sonraki seferde işler öyle yolunda gitmedi. On iki dişi çekildikten sonra yine bir isteri patlaması oldu.. Buna sebep olarak, uyuşturulmuş olmasına rağmen tüm ameliyatı görüp hissetmiş olmasını gösteriyordu. Bu anıların hayâli şeyler olduğu ortadaydı. Kendinin sadistik eğilimlerine uygun olarak, bu hatırladıklarının onu çok etkilemesine ve bundan sık sık söz etmesine şaşmamak gerekir A-\-

Şimdi şu kadını gözünüzün önüne gelirin. Yaşı otuz! Benim sayabildiğim kadarıyla dişlerinin on altı tanesini çekmişler! Bence sadistik eğilimi olmayan bir kadın bile bu durumu gülerek kaldıramaz. Elbette derin izler bırakır. îlk dişini kaybetmenin bir kadın, ya da erkek üzerinde ne etki yaptığını bilirsiniz. Bu kadın on altı diş kaybetmiştir. Kocasını kıskandığı da ayrı! Ne acılar çektiğini anlatmış bulunuyor. Umarım doğru açıkhyorumdur... ama bunun bir başka açıklaması da olabilir. Belki bu kadın ne kadar acı çektiğini açıklamak istiyordur. Belki bazı rüyalar görmüştür. Narkoz et-kisindeyken bu olabilir. Bunlan da, nasıl acı çektiğini ifade edebilmek amacıyla anlalıyordur.

Bence sadistik eğifflhler devimini günümüzde anlaşıldığı anlamda kullanamayız. Bunu ancak, insanın cinsel zevk duyması halinde kullanabiliriz. Eğer her türlü saldırıya sadizm dersek, o zaman her şey karanlığa gömülür.

Sön dışarık (exogenous) durum

Bundan kısa süre sonra ikinci çocuğu doğdu.

Bunun üzgün bir zamana rastladığını, kadının o sıra kendi üstün durumunu koruma mücadelesinde olduğunu görüyoruz.

Bu çocuğun da oğlan olması anneye büyük üzüntü kaynağı oldu. Bu seferkinin kız olacağından hemen hemen emindi. Gerçeğin karşısında kendi isteklerinin çaresizliği onun gururunu fena halde yaralıyordu - ve bu olaydan sonra sinirce eğilimleri giderek daha belirgin, daha gözle görülür hale gelmeye başladı.

Bebeğe karşı duyguları, sonradan hissettiği onu öldürme isteklerinin başlangıcıydı.

203

Hatırlarsanız ilk belirtilerin ne zaman başladığından söz ettiğimiz sırada, bunun ikinci doğumla başlasaydı daha bir anlamlı olacağını söylemiştim. Çünkü o zaman kadının kendi önemi azalıyordu. O önemi artık iki çocukla paylaşmak zorunda kalacakü. Oysa merkezde kendisi bulunmak istiyordu, çocukları değil. Bu duyguları daha yoğun hissederken öldürme isteği hissedecekti.

Aynı sırada, sarhoş bir komşu onu takibeni ve elindeki bıçakla onu öldüreceğini söyleyerek korkuttu. Bu da ona belirtilerini arttırma nedeni yaratmış oldu. Ayrıca, o sıra oturdukları evde oturmaya devam etmeyeceğini söylemesi için de özür yarattı. Oysa o çevrede başka bir ev bulmalarına olanak yoktu.

Şimdi aslına bakarsanız o ev, amirlik taslayan bir kadına göre bir yer değil. Komşular onu sevmiyor. Bu olguda, bir de paranoik belirti göreceksiniz. Bu kadının davranışlarının paranoya sınırlarında dolaştığım farediyorsunuzdur. Başkalarının onu takip edeceği, ona ilgi göstereceği, ona bakacağı yolunda belirtiler. Ama zorgu sinircesi bile bazen ilerleyip başka bir başlık altına toplanan belirtiler gösterebilir. Böyle karışıklıklar her zaman vardır.

Bu sayede bir süre kocasından uzaklaşmayı başardı. Çocuklarıyla birlikte kaynanasına konuk gitti, kocası Londra'da yalnız kaldı. Fakat bu düzen de mutlu sonuç vermedi.

Kaymvalde herhalde boyun eğmedi!

Bunun nedeni kısmen kayınvaldenin gelinini eleştirmesinden, kısmen de A. 'nın başlangıçtan beri kaynanasını sevmemesinden ileri geliyordu ki, sevmemesi de kocası durmadan onu kendi annesiyle kıyasladığı içindi&tf Her zamanki olay!

O zaman varılan anlaşma iki tarafın rızasıyla ortadan kalktı ve A. çocuklarını alıp annesiyle babasının evine, kalmaya gitti. Oradan tekrar Londra'ya çağırıldı. Kocası bir sinir krizi geçirdiği için. Ona bakması gerekiyordu.

Kocayı tanımıyoruz. Belki o da birine tahakküm etmek istiyordur.

Adamın tam o sırada ailenin yerleşebileceği bir ev bulmuş olması da pek rastlantıya yorumlanamazdı.

Herhalde adamda bazı sinirsel belirtiler vardı ve karısını etkilemek için "sinir krizi" diyordu.

204

Londra'ya dönüşünden sonra kadında takınak düşünceleri ve duyguları kuvvetlendi ve onun dikkatini giderek daha çok toplamaya başladı. Sonunda başka hiçbir şey düşünemez duruma geldi. Hastalığının bu dönemine başlangıç olarak, bir tabutun çevresindeki meleklere ilişkin korkunç bir rüya görmesini anlatmaktadır.

Bu ölüm düşüncesidir, ama ne anlama geldiğini görüyorsunuz. Kocayı etkiliyor. Koca ona bakmak zorunda. Bu yüzden de kadın, tabut çevresinde meleklerle ilgili rüya görüyor.

Önemli olan, bu rüyayı durmadan, eski evinin bir resmiyle bağdaştırması. Birinci çocuğa hamileliği sırasında da bu resme uzun uzun bakarmış.

0    sıralar intihar fikriyle uğraştığını anlıyoruz. Çevresine bakıyor, orada resmi görüyordu. Ailenin diğer bireyleri de bundan etkileneceklerdi. Kendi kendine diyordu ki; "Beni bu oyunun hâkimi durumuna getirecek şey, başkalarının intihar etmemden korkmaları."

Olgu raporunun bundan sonrası sağaltımla (tedavi) ilgili olduğundan, bugünkü konuşma konumun kapsamı dışında kalmaktadır. Ben yalnızca size bir hayat /aranın nasıl tutarlı olduğunu göstermek istedim.

205 ON ÜÇ

SAĞALTIM TEKNİĞİ (1932)1

Adler için tanılama (teşhis) ve sağaltım (tedavi) o kadar yakından ilgilidir ki, "Sağaltım Tekniği" olarak başlıktandırdığı bu raporda bile, sağaltım tekniği önerilerinin yanı sıra tanılama yöntemlerine ve genel ilkelere de değinmektedir. Bunlar arasında, ailenin kaçıncı çocuğu olarak dünyaya geldiği, ilk anılar, rüyalar ve birkaç tanılama sorusu bulunmaktadır ve bunların tümü bireyi sosyal çevresiyle ilgili olarak anlamayı amaçlamaktadır.

Tanılama ve sağaltımın ndsıl birbirine dolaşmış durumda olduğu, bir hastanın çocukluğunda tertipsiz olduğu yolundaki söze karşılık şöyle demesiyle çokj>üzel anlatılmaktadır:    "İnsan onun arkasını toplayan başka birWmsenen gölgesini

görüyor... Ona anlatabilirsiniz. 'Sen düzensiz biriydin. Kendi sorumluluklarını başkalarına bırakıyordun. Durum hâlâ öyle. Tek başına ilerlemekten korkuyorsun,' diyebilirsiniz."

Sağaltım aslında hastaya, kendi hayat tarzındaki hatayı göstermektir. Toplumsal yararı olmayan bir üstünlük ereği uğrunda çabalamakta olduğunu ona anlatır.

Bunu, hastanın da doktor kadar anlaması gerekir. O zaman hastanın işbirliği yeteneği yükselecektir. Geç de olsa, olgunluğa ulaştırma demektir.

(Yay.)

(1) Daha önce yayınlanmamış bir manüskrinin orijinal tercümesi (A 1939 1). Başlığı şu şekilde:    "6 Temmuz 1932 tarihli Doktorlar Toplantısı. Başkan, Doktor

Rudolf Drei-

İcurs, Sekreter, Martha Holub."

207

1

St. Augustine bir zamanlar, "Bana sormadığınız zaman, biliyorum. Ama sorduğunuz zaman, bilmiyorum," demişti; bugün ben de kendimi tıpkı onun gibi hissediyorum(2). Zaten teknikten söz et, dediler mi, herkes hisseder bunu. Yıllarca bu konuda yazı yazmaya uğraştım. Karasızlığım, bilmediğimden değil, bunların benim için otomatik olmasından geliyor. Burada hiçbir şey kurallar halinde şekillendirilemez. Bireysel Psikoloji'nin sanatsal yanı en çok bu konuda kendini göstermektedir.

Bugün sağaltımın bazı yönleri üzerinde konuştuğum zaman, lütfen hatırınızdan çıkarmayın ki, başka bir olguda bunların hepsi çok değişebilir.

BELİRTİLERİN ÖNEMİNİ AZALTMA

En önemli işlerden biri şudur:    "Sinirceli hastanın kendi belirtilerine verdiği

önemi azımsamaya çaba göstermelisiniz." Bunu dostça bir tutum içinde yapmalısınız. Bazı hastalar buna hiç hoşgörü göstermezler. Belirtileri azımsamayı nereye kadar götürebilirsiniz, ne zaman daha katı davranmanız gerekir, vb. gibi konularda, hesaplayıcı mantık size yol gösteremez. Burada, edineceğiniz izlenime göre karar vermelisiniz. Bu sanatsal işten hasta yararlanır ama ancak o olumsuz hayat tarzına rağmen, ona yaklaşmayı başardığınız zaman yararlanır. Biraz daha sistematik davranıp bunu nasıl yapabileceğinizi anlatmak istiyorum.

Her şey hastanın ilk gelişiyle başlıyor. Hastaya karşı elinizden geldiği kadar önyargısız olmalısınız. Kendinizi onun uğruna feda ettiğiniz düşüncesine asla kapılmamalı. Gerçi ona, "Sizi iyileştirmek hayatımızın en büyük başarısı olacaktır," demek için insan içinden bir istek duyabilir ama, böyle söylemek, ulaşmak istediğiniz amaca ters düşer. Siz bu işi hastanın kendisine yaptırmak istiyorsunuz. Her hareketinizde, bunu ona anlatmak istediğinizi hatırlamanızda yarar vardır. Bu yetenek zaman zaman büyük güçlükleri yenmenize yardımcı olabilir (3).

(2)    Adler herhalde St. Augustine'in başka bir sözünü değiştiriyor:    "Buradayken

cumartesileri oruç tutmam. Ama Roma'dayken cumartesileri oruç tutarım."

(3)    Adler bir keresinde ruh sağaltımında hastanın oynadığı önemli rolü şu sözlerle be-

208

En güç işlerden biri, melankoli sağaltımıdır. Hasta şikâyetlerini anlatmaya çalışır, ağlar, kendi belirtilerini dünyada görülmedik bir şeymiş gibi anlatır. Onu şoka sürüklemeyin. Ama onu dinledikten sonra, vaktinizi boşa ziyan etmiş olduğunuzu anlayacaksınız. O zaman ona dostça bir şekilde şöyle diyebilirsiniz: "Şikâyetlerinizi artık öğrendiğimize göre, işe koyulabiliriz." Bu özellikle, hasta size o belirtileri birer özür olarak anlatıyorsa çok iyi sonuç verir. On-lan göstermekten vazgeçerse, kendisini eskisi kadar değerli bulmayacağınızdan korkuyor gibidir. "Artık sizin birinci olmanıza nelerin engel olduğunu konuşmak istemiyoruz," diyebilirsiniz ona. "Biz asıl sizin bu ereğe nasıl böyle emir almış gibi yöneldiğinizi konuşmak istiyoruz." O zaman hastanın bu konudan nasıl kaçmak istediğini göreceksiniz. İşbirliği problemini ona yaklaştırmaya çalışmanız şarttır. Hastaların birçoğu, bizim rakiplerimizden gelmektedirler ve bu nedenle tüm belirtileri cinsel anlamda yorumlamaya çalışırlar. işbirliğine açık seçik işarette bulunmanın yararı vardır. İşbirliği fikri kolayca anlaşılacak bir şeydir. Ama birçok durumlarda, onun anlaşılması yetmemektedif. Yani hastada biraz işbirliği vardır ama, yeterli değildir. Zaten işbirliği yapan biri olsa, sinirceli olmazdı. Bunu hastaya sağaltım sırasında işlemelisiniz. Bazı durumlarda bunu başarabilmek içm, "Artık sizi

dinlemeyeceğim, artık işbirliğimizi bozuyorsunuz," demek zorunda kalabilirsiniz. Ama ben her zaman böyle yapmam. Bazen hastaya, "Bu noktayı taramayı bitirdik, artık işe koyulalım," derim.

İLK GÖRÜŞMELER

Hasta ilk geldiğinde, ona belli bir yer göstermek büyük hata olur. Her hasta, "pişmanlık koltuğu"na oturmayı isteyecektir. Bu düzeni değiştirmek, birkaç koltuk koymak, ona istediğini seçme hakkı tanımak daha iyi olur. O zaman kendini etkin (aktif) olarak göstermek zorundadır. Küçük işaretlerden sonuçlar çıkarabilirsi-

lirtmiştir:    "Doktorun sağaltımda en büyük yardımcısı, hastanın kendisidir.

Doktorla uyumlu bir işbirliği kurulduğu takdirde, büyütülüş sırasındaki hataların kaynaklan kolaylıkla görülebilir ve hasta kendi kayışına asılarak kendini bataklıktan kurtarabilir. (A 1928 1)

209

niz. Kimi size yakın, kimi ise uzak koltuğa oturuyordur. Kimisi kürsünüze yakın gelir, bu iyi işarettir, kimisi de uzağa kaçar, bu kötü işarettir. Bunu sonradan ona kanıt olarak gösterebilirsiniz.

Elbette ki, herkes başka türlü şikâyette bulunur. Zaten soyut şekilde konuşurlar, pek açık seçik bir şey söylemezler. Anlamış gibi görünürsünüz ve bu şikâyetlerden bir iki somut şey çıkarmcaya kadar beklersiniz. "Acaba korkuyor musunuz?" Hasta o zaman rahatlayabilir, belki size kaygılarını, ya da zorgularını anlatır. Birçok hastalar, hypomania durumunda olsalar bile, yine de çok konuşurlar. Başka doktorlar gibi, "Kısa anlatın," demek hatasına düşmemeliyiz. Buna dayanmak zorundayız. Ben üç saat durmadan konuşan hastalar bilirim. Bazen araya siz de bir kelime kalma olanağı bulabilirsiniz. Bazı hastalar da, birinci saatten sonra, bir daha susmak istemezler. Öyle olduğu zaman, soluk almak için durakladığında, "O kadar çok şey anlattınız ki, biraz düşünmem gerek," diyebilirsiniz. Hastayı bu şekilde kollarsanız, kendini savunma durumuna düşmüş gibi görmez. Kimsenin boyunduruk altına girmeyi, boyun eğmeyi istemeyeceğini insan yapısının bir parçası olarak kabul etmek zorundayız.

Dünyada hiç kimse itirazsız boyun eğmemiştir.

Sonra ona, "Şikâyetleriniz ne zaman başladı?" diye sorarsınız. Ruhsağaltımında bu, organik tıptan daha önemli ve yerinde bir sorudur. Ona zor gelen durumun ne olduğunu anlamaya çalışıyoruz demektir. Bu noktaya tüm dikkatinizi toplamalısınız. Nasıl olmuş da, belli bir durumda başarısızlığa uğramıştır? Bu çocukluktan geliyor olmalıdır. Siz de çocukluğa dönersiniz. Ona, "Çocukluğunuz hakkında bir şeyler anlatın," demek zorunda değilsiniz. Bunun yerine, ona annesiyle babasını sorabilirsiniz. "Anneniz, babanız nasıldı? îyi mi, sinirli mi?" Bilmek istediğimiz şey kalıtım değil, aile içinde anne-babanın hasta ile olan ilişkiler atmosferidir. "Bana babanızdan söz edin." Hiç kimse babası hakkında bir şeyler belli etmekten kurtulamaz. "îyi insandı," derse bile, hiçbir karakter niteliğinin başkalarıyla olan ilişki dışında düşünülemeyeceğini biliriz. Hasta, "Babam iyi insandı," dediği zaman, kendisine iyi davrandığını söylüyor demektir. Annesinin eleştirici olduğunu söylüyorsa, annesinden uzak durmaya çalışmış olduğunu anlarız. Dalgın araştırmacılara tekrar tekrar hatırlatmakta yarar vardır: Her şey, müm-210

İdin olanın çerçevesi içinde, bir kullanım psikolojisi anlamında gelişir, bir sahip olma psikolojisi olarak gelişmez. ,,

Önemli bir soru da, "Evde kaç kardeştiniz?" sorusudur. Hastanın ailede kaçıncı çocuk olduğuna biz çok önem veririz. Daha sonra, "Babanızın en

sevdiğiAhanginizdiniz?" sorulan gelir. Hastalan-mızın çoğu, anne ve babalarının en sevdiği çocuk olmaktadır. Bu durum iyi değildir. Şımartılmak en kötü olaydır. Bu noktaya geldikten sonra, artık kişiliğinin zaaflarına girebilecek durumdasınız demektir.

"Çocukluğunuzda iyi çocuk muydunuz, yoksa yaramaz mı?" Aslında bunun bizim için pek fazla önemi yoktur. Ama cevap bize çocuğun küçük yaştayken etkin (aktif) olup olmadığını göstermeye yarar. Sonra başka sorular gelir: Ne tür arkadaşları vardı; cinsel rolü hakkında küçük yaşla aydınlatılmış mıydı (ama bu soru genellikle öyle karanlıktadır ki, hasta pek de doğru cevap veremez). Ruh çözümlemecilcri (psikanalisller) buna bilinç dışında derlerdi. Bu doğru değildir. Hasta bu konuyu hiçbir zaman kelimelere dökme-miştir. Ama, yine de bunlar onun içindedir, çünkü mantığı buna bir saldırıda bulunamamıştır. Burada söylediklerimizle ilgili olarak, henüz kavramlar haline getirilmemiş bir bilinçle uğraştığımızı unutmayın. İnsan böyle bir s.*Sci bulur da kelime haline çevirebi-lirse, bir şeyi bilinç dışından bilinç düzeyine getirdiğini sanır. Oysa bir fark yoktur.

ŞIMARTILMIŞ ÇOCUK KAVRAMI s

Şimdi bizim için çok önemli olan noktaya geliyoruz: Şımank çocuğun ruh sayrılıklarına (psikopatolojisi). Sinirli kimselerin her zaman şımartılmış çocuklar olduğuna giderek daha çok inanıyorum. Bu kavram bile bize terimin her zaman kullandığımızdan daha derin bir anlamı olduğunu söylüyor. Bu tür hayat görünüşünde birey, başka bir insanın sırf kendisi için var olduğunu düşünür. Bu inanç da tecrübeye dayanır. O inşasın bir zamanlar bu tecrübeleri yaşamış olması şarttır. Yine tecrübelerden yararlanarak ve diğer tedbirleri kullanarak çocuğu erken yaşta sizinle birlikte çalışan bir varlık olarak da büyütebilirsiniz. Her şey çocuğun dış etkileri nasıl 211

sindirdiğine bağlıdır. Bu, çocuğun yaratıcı gücüdür. Çocuğun cevabı, tepkisi, hiçbir zaman sebep-sonuç ilişkisiyle açıklanamaz. Ama istatistik! olasılığı sebep-sonuç'la karıştıran kimseler, her şeyin se-bep-sonuç'a göre oluştuğunu sanırlar.

Aynı zamanda organ yetersizliklerini de düşünmekteyseniz, o zaman epey ilerlemişsiniz demektir.

Hastanın yakındığı sinirce, onun zayıflığını kabul etmesi demektir. Kendisinin iflâs ettiğini söylemektedir bir bakıma size. Şımartılmayı kanıtlamak için çocuğun hiçbir zaman bir şeye katılmadığını, böyle bir şeyi başaramadığını göstermelisiniz. Örneğin çocuk, eşyalarını dağıtan bir tipse, insan onun gerisinde her şeyi toplayan bir insanın gölgesini hissedebilir. Bu küçük görüngü bile son derece önemlidir. Ona anlatabilirsiniz. "Dağınık bir çocuktun. Sorumluluklarını başkalarının üzerine yıkıyordun. Bugün de aynısın. Kendi başına ilerlemekten korkuyorsun." Birçok başka görüngüler de vardır. Şımartılmış

çocuğun son derece düzenli ve titiz olması da mümkündür. Bunu anlamak da zor değildir, insanın bazen düzenlilikle şımartıldığmı hatırlamak yeter.

Önemli bir soru da arkadaşlıktır. Karşımızdakinin bu sorudan rahatsız olduğunu görmemenize olanak yoktur. Hiç arkadaşı olmadığını kabullenmek kimse için kolay değildir. Kararsız tavır cevapta hemen kendini belli eder. İnsana kolay arkadaş edinip edinmediğini sormak, hiçbir zaman kolay bir soru sayılmaz. Çocuklar genellikle doğru olmayan cevaplar verirler. Yetişkinlerin cevapları çoğu zaman daha nettir. Eğer cevap bizim beklediğimiz gibi gelirse, yani kolay arkadaş olamam derse, o zaman bu insanın iyi ortak olamayacak tip olduğu ortadadır.

Fakat eksikliğin ne kadar büyük olduğunu buradan anlayamayız. Başka gerçeklerden anlarız. Örneğin, acaba yalnız kızlarla, ya da kendisine boyun eğen tiplerle mi arkadaş oluyordur? Buradan insan, şımartılmaktan doğan tahakküm etme isteğini teşhis edebilir.

Bizi en çok kaygı ilgilendirir. Şimartılmış çocuklarda bu her zaman bulunur. Az şımartılma halinde çocuklar hayatlarının erken dönemlerinde' yalnız kalmaya "alışabilirler. Amâ o zaman da geceleri bağırmalar, uykuda dolaşmalar gelir tâ, bu da yalnız kalmaya pek de dayanamadıklarını gösterir.

212

Bizi epey ilgilendiren karakter nitelikleri de vardır. Örneğin tırnak yeme. Bu da, kültürü kabul etmeye karşı isyan eden çocuğu gösterir. Şımartılmış çocuklarda, psikanalizin cinsel boşalımlar diye karakterize ettiği tüm görüngüleri bulmak mümkündür, örnek: Kabızlık. Aynı şey idrar etmede de geçerlidir.

Böylece anlamış oluyoruz ki, şımartılan çocuklar bir isteklerinin reddedilmesine dayanamıyorlar. Her zaman bunun da binlerce çeşidi vardır elbette. Böyle bir tavrın hangi dereceye kadar gelişmiş olduğunu sezgilerinizle anlamak zorundasınız. Bugünkü durumla karşılaştırmalar yapıp yeni onaylamalar elde ettikçe, ilk çocukluk yıllarının ne kadar önemli olduğunu da anlayacaksınız. Kaygı görüngüsünü bitirdikten sonra, acaba geceleri çıkan sorunlar var mıydı, sorusuna yönelmek iyujlur. Örneğin yatak ıslatma gibi. Bu da birçok çocukların, geceyi kabul etmek istemediklerini, gecenin var olmasını yanlış bir şey saydıklarını göstermektedir. Fakat yine de, tüm içeriği anlamış sayılmazsınız. Yalnızca bu tür çocukların, şımartılmayı sürdürecek, kesilmesine izin vermeyecek bir durum yaratma peşinde olduklarını anlarsınız.

İLK ANILAR VE RÜYALAR

Bu noktaya vardığınız zaman hastaya, "Çocukluğunuzun ilk zamanlarını hatırlamaya çalışın," demelisiniz. Bu telkinin büyük önemini biliyorsunuz. Bu ilk çocukluk anılarının incelenmesini değerli bir teknik haline getirmiş bulunmaktayız.

Hiçbir hastamı, bu konuda soru somadan bırakmak istemem. Bellekle ilgili bilgiler çok önemlidir. Bellek bir etkinliktir (aktivite). Hayat tarzı temeline oturur. Bunsoru karşısında da, ilk izlenimlerden bir tanesini seçip ayırmak görevini üstlenir. Buradan da başka bir soru çıkar. Neden bu anı? Bu anıda tüm hayat tarzı ses vermektedir. Bireyin psikolojik süreçleri, yalnızca düşünce sürecine bakarak değil, aynı zamanda istek gücü kullanarak ve eyleme geçerek nasıl kendi gözünde net şekilde temsil edebildiğini hatırlamamız gerekir. Bazı süreçler kavram haline gelmemiştir. Duygulara ve eylemlere bağlıdır. Bebeklerde bilinç bulunmadığını varsayanlayız. İşittiğimizi tamamlamak zorundayız. Burada biz, tahmin alanındayu. Ama yine de eli-213

mizde yeterince ipucu var. Yardımcısız sayılmayız. Buralardan, başka parçacıkları da çekip ışığa çıkarabiliriz. Ama tahminlerimiz, başka bulgularla desteklenmeli. Bunu sağlayamıyorsak, demek ki yanılmışız.

İnsan çocukluk anılarına ne kadar ilgi gösterirse, konu da o kadar ilginç olmaya başlar. Karşınıza insan yapısını pırıl pırıl ışık altında gösteren ilişkiler çıkar. En büyük kusurları bile solda sıfır bırakan şeyler görürsünüz. Buna bir örnek verelim. Kısa aralarla depresyonlara uğrayan bir manik-depresiv bize ilk çocukluk anısı olarak, annesi öldüğü zaman nasıl bir hiddet gösterisine kapıldığını anlatmıştır. Bunun gerisindeki düşünce şöyledir: Annem bana bunu nasıl yapabildi! Nasıl ölüp de, beni yalnız bırakabildi! Şımarık bir çocuk... Bu ne azamet! Sonra ki hayalında da hep böyle olmuştur. Tüm isteklerini yerine getiremeyen babasıyla hep görüş ayrılıkları belirmiştir.

Bir tek çocukluk anısı her zaman yeterince net fikir vermeyebilir. Daha başka anılar da anlattırmanız gerekir. O zaman daha net olarak görürsünüz. Bu anıların ortak noktasının ne olduğunu anlarsınız. Kişilikle birtakım iyi işleyen yönleri, ya da bunların eksikliklerini görürsünüz. Bu iş zaten birkaç gün sürecektir. Hastaya, işbirliği amacıyla yeni malzemeler çıkarması için önerilerde bulunabilirsiniz. Aklına hiçbir şey gelmediğini söyleyen hastaya, bunun işbirliği yapmamak anlamını taşıdığını söylemekte yarar vardır. Bu acele yargının hatalı olması çok mümkündür. Bu tekniği daha da ileriye vardırabilir, hastanın böyle bir durumda ne yapacağını tahmin etmeye çalışabilirsiniz.

Diğer bir yardımcınız da rüya yaşamıdır. Bu konuda da Bireysel Psikoloji'deki netlik, diğer ekollerdekinden çok fasladır. Rüyalarda hiçbir zaman gerçek hayatta yer almayan olaylar olmaz. Hasta, sağduyuya aykırı hareket etmenin cazibesini hisseder. Rüyasında, hayat tarzının gösterdiği davranışta bulunmak ister. Bu bir kendini aldatma yöntemidir. Hasta bu soruna gerçekten eğildiği takdirde, mantığın dışına çıkamayacaktır. Rüya analojisi onu aldatmaktadır. Aynı şey şiirsel analojiler için de geçerlidir.

214

FİKTİF ÜSTÜNLÜĞÜ ORTAYA ÇIKARMA

Hayat tarzı dominanttır. Kişi her zaman yekparedir. Tek hamurdan yoğurulmuşlur. Aynı şeyi, onun bütün kısımlarında bulabilirsiniz. Hayâli üstünlüğü konusundaki kaygılarını, gösterdiği belirtilerle saklamaya çalışmayan sinir hastası bulamazsınız. Bunu tecrübelerimizle biliyoruz. Sinirci demek, bir örtme, saklama manevrası demektir. Hastalığın gerisinde, hastanın kendini olağanüstü görebilme konusundaki patalojik derecede ihtiraslı çabası yatmaktadır. Durumu gözünüzün önünde canlandırabildiğiniz anda, hemen tedavi tekniğine varırsınız.

Belirliler bir yığın çöptür. Sinirce hastası bunları, arkasına saklanmak için yığar. Hayâli üstünlük, şımartıldığı günlerden kaynaklanmaktadır. Kendini bundan kurtaramaz. Başkalarına karşı kullandığı güç, onların kendisine bakmasmı, kendisiyle ilgilenmesini sağlamak içindir. Bunun da kökü, hayâli üstünlüğün bir kavram olarak oluşmadığı zamanlara dayanmakladır. Bu nedenle, bu konuda bol bol konuşmalıyız ki, durum mantık yoluyla anlaşılabilsin.

Hastayı günahlarının arasına sokabilirsiniz. Ona, "Dünya paylaşılırken sen neredeydin?'A4) diye sorduğunuz zaman, size o önündeki çöp yığınını gösterecek, başarı kazanmasına onların engel olduğunu söyleyecektir. Biz onun ne yapmakta olduğunu açıkça görebilmekteyiz amÜrTo yine bilmeyerek büyük bir çalışkanlıkla engelleri üstüste yığmaktadır. Pişkin bir suçlu gibi kendini temize çıkaracak tanıklar aramaktadır. Ama sinirceli hastayla kriminal tipi birbirine karıştırmak benden uzak olsun. Sinircelerin bulduğu tanıklar aşağıdaki gibi olacaktır: "Uyuyamıyorum - bir uyuyabilsem, en büyük ben olurdum." "Bütün gün durmadan ellerimi yıkamak zorundayım. Bu yüzden büyük bir aihaca ulaşamıyorum." O bir noktaya bakarken, biz başka bir noktaya bakmalıyız. O engellere

(4) Adler'in pek sık kullandığı bu söz , Schüler'in "Die Tcilung der Erde" adlı şiirinden alınmadır. Tann dünyayı insanoğluna sunar ve herkes kendi payını ahr -köylü de, soylu da, din adamı da, tüccar da, kral da. Paylaşma bittikten sonra şair çıkagelir ve geriye hiçbir şey kalmadığını görür. Tann ona, "Dünya paylaşılırken sen neredeydin?" diye sorar, şair de, "Senin yanındaydım," der. "Gözüm sende, kulağım senin cennetinin ahengindeydi. Senin ışığınla gözü kamaştığı için dünyayı göremeyen kulunu affet." O zaman Tann ona şöyle der:    "Ne

yapalım? Dünyayı verdim gitti. Ama sen istediğin zaman benimle cennette kalabilirsin.

215

bakıyordur. Biz ise, onun hayâli üstünlüğünü nasıl korumaya çalış, tığına, ihtirasını nasıl kurtarmaya çalıştığına bakmalıyız.

îş her zaman şu noktada düğümlenmektedir:    "Bu belirtilerim olmasaydı, ben neler

neler yapmazdım!" Görevimiz, onda kavram haline gelmemiş olan bu durumu kavramlaştırmaktır, çünkü bu hastanın o çok büyük değer duygusu, sezgiseldir. İŞBİRLİĞİ YETENEĞİNİ GELİŞTİRMEK

Bireysel Psikoloji, insanın psikolojik gelişimi için ancak yeterli derecede işbirliği yeteneğine sahip olması gerektiğini kuvvetle vurgulamaktadır. Bunu kendiniz anlamak zorundasınız. Ayrıca, tüm hayat sorunlarının belli bir miktarda işbirliği yeteneğine ihtiyaç gösterdiğini de vurgularız. Bir yanda dışank etkenleri (exoge-nous), endojen (endogenous) etkenleri, şikâyet doğuran durumu görürsünüz. Diğer tarafta ise, hasta kendisininin iflâs etmiş olduğunu açıklamaktadır. Bunu, onun üstünlük ereği şart koşmaktadır. Aşağılık duygusunu bir bakıma kabullense bile, kendisinin değersiz olduğunu kabullendiği anlamına gelmez. Bu ancak patolojik bir durumun belirtisidir. Yetersizliğini itiraf etmek pek seyrek rastlanan bir durumdur. Bunun yerine, uykusuzluk gibi bir özür ileri sürülmektedir.

Dışank etkenler karşısında, hastada yeterli işbirliği yeteneği yoksa, mutlaka psikolojik gerilime girecektir. Burada tüm vücudu titremçye başlar. Zayıf kısımlarda bu daha belirgin olur. Bu mutlaka organik olarak zayıf demek değildir. Başka türlü belirti de ortaya çıkabilir. Yetersizliği saklamaya uygun bir belirti. Değişik insanlarda psikolojik gerilim değişik yollar seçer. Örneğin düşünce alanında, akıl karışması, hipomania, takmak. Hayali üstünlük duygusu, sinirce sürecinden etkilenmez. Burada bir tanık bulunmuş, bir özür yaratılmış olur. Gerilim aynı zamanda duygular alanını da ele geçirebilir (kaygı, hüzün).

Bu belirtiler ÖzelHkle entelektüel tiplere uygundur. Bazılarında ise devinim sistemi (motor system) tedirgin olur (isteri). Normal insanlarda böyle itiler asla intihar gibi, homoseksüellik gibi, ya da suç gibi başarısızlıklara yol açmaz. Normal insan kendini yetersiz hissetse bile, sorunun çözümüne yi-216

ne kendi eylemleriyle gitmek isteyecektir. Yani demek ki yetersizlik duygusu, işbirliği yapma eksikliği pek de fazla açık vermiyor-dur.

Tedavi tekniğinin bir bölümü, ne olursa olsun bu noktalarla ilgilidir ve işbirliği yeteneğinin artırılmasına dayanır, işte Bireysel Psikoloji sağaltımının çekirdeği budur. Hastayla doktor arasındaki işbirliğinde hastanın soruna yaklaştırılmasmın önemini vurgulamış bulunuyorum. Böylelikle kendisi yavaş yavaş işbirliği yolu üzerine çekilmekte, sonunda bu duruma alışmaktadır. Bunun sonucunda da işbirliği yeteneği artar(5). Hasta böylelikle daha iyi bir duruma gelmiş olur.

DİĞER PRATİK ÖNERİLER

Tabii ki binlerce soru çıkacaktır. Örneğin, acaba başkalarını çok düşünmekle insanın kişisel gelişmesi zarara uğramaz mı? Ya da insan kendine ne yolla dost edinir, nasıl arkadaş olur?

İnsan zamanla kendine bir takım sloganlar ediniyor. "Sen de herkesle aynı durumdasın. Eğer bir şey sana zor görünürse... (burada en önemli kelime eksiktir) yeni işler hep böyledir." El altında birçok dramatik olay sahneleri bulundurmak gereklidir. Bunlar açıklamalardan daha etkili olmaktadır. Burada benim aklıma Ber-nard Shaw'un "Andjşkles ve Arslan"ı geliyor, işin bir çocuk oyunu gibi yürüdüğü izlenimini yaratmak iyidir. Arasıra dostça bir istihzanın zararı yoktur ama fazla ileri gitmemek gerekir. Hastaya kendisini ciddiye aldığımız izlenimini vermelisiniz.

Şaşkınlığa uğramamak, herşeyi dostça kabul etmek, (hayat tarzıyla) bir ilgi kurmak önemlidir.

Ücret konusuna gelince: insan Bireysel Psikolojiyi bir ticaret haline getirmemelidir. Zaten bunda başarılı da olamaz. Bu büyük bir çelişki demektir. Beri yandan, Bireysel Psikolojiyle uğraşan doktorun da hayatını kazanmak zorunda olduğunu unutmaya gel-

S) Aşağıda Adler'in, ruh sağaltımının amacı konusundaki bir başka tanımını bulacaksınız; "Hasta kendisinden uzaklaştırılmalı, başkalarına yararlı verimliliğe doğru yöneltilmelidir. Toplumsal amaca doğru eğitilmelidir. Dünyadan kaçıp saklandığı yerden çıkarılmalı, tekrar yaşama döndürülmelidir. Tek doğru görüşe katılmalıdır: Kendisi de toplum için herkes kadar önemlidir. Bu dünyada rahat etmesini öğrenmesi gerekmektedir." (A19281)    -

217

mez. Bu bakımdan, sorunu çabucak açıklığa kavuşturmakta yarar vardır. (Eğer hasta parayı ödeyemeyecek durumdaysa) daha sonra ödeme tâvizi verilmesi iyi olmaz. Onu bir kliniğe yollamak daha doğrudur. Çok sayıda hastayı bedava tedavi etmekte yarar yoktur. Hastalar paralı ve bedava tedaviler arasında bir fark olduğuna inanmaya başlarlar. Hem bu hastaların oraya gelip de şık giyinen kimselerle karşılaşmaları da doğru olmaz. Onları kliniğe yollamak her zaman için daha iyidir.

Süreye gelince, daha başlangıçta, "Bu iş sekizle on hafta arasında sürecek." diyebilirsiniz. Kuşkulu durumlarda, "Bilemiyorum," diyebilirsiniz. "Bir başlayalım. Bir ay kadar sonra, size doğru yolda olup olmadığımız konusunda ne düşündüğünüzü sorarım. Değilsek, bırakırız." Ben zor durumlarda bunu sık sık önermişim-dir.

(Aşağıdaki üç satır, yırtılmış bir manüskrinin son satırlarından parçalardır)... "gerekli olan eğitilmiş bir ilgi, içtenlik, neşeli bir tutum... neşe ve mizah anlayışı önemli olup... aynı zamanda büyük miktarda sabır gereklidir."

218

BÖLÜM IV ÇEŞİTLİ KONULAR .'&'ON DÖRT

BİREYSEL PSİKOLOJİ İLE RUH ÇÖZÜMLEMENİN (PSİKANALİZ) FARKLARI (1931) 1

Adler'in kendi görüşleriyle psikanaliz arasındaki farklara yazılarında hep değindiği görülmektedir. Aşağıdaki yazı ise, bu notları biraraya toplama yolundaki tek çabasıdır. (20 yıl önce Freud'la ayrılması sırasında ünlü toplantılarda okunan raporları hariç. Fakat o eski raporlar diğer dünya dillerine hiçbir zaman komple olarak çevrilmemiş, yalnızca içlerinden bazı geniş parçalar (A 1956 b, sp. 56-69) İngilizce olarak yayınlanmıştır. Oysa 1911 ile 1931 yılları arasında hem Bireysel Psikoloji, hem de psikanaliz epey gelişme kaydetmiş, e/mi1 değişiklik göstermişlerdir.

Bu bölüme alınan rapor, Adler'in rüya yorumları konusundaki kuramını geniş şekilde tartıştığı yazıyor arasından bu cilde tek alınandır. Bu konuya ilişkin son raporunu (A 1936 f) almayışımızın nedeni, aynı tarz sağaltımın burada da bulunmasındandır.

Psikanalizin tartışılması sırasında son zamanlarda sık sık, Bireysel Psikoloji'nin de psikanalizle aynı düzeyde bulunduğu, ya da ona oranla daha bir derinliği olmadığı yolunda sözler geçmektedir.

(1)    Bu yazının bundan sonraki dipnotlarının çoğu, Adler'in kendisi tarafından İngilizce olarak "Bireysel Psikoloji ve Psikanaliz" başlığı abında hazırlanmış olduğu halde yayınlanmamı; olan yazıdan alınmıştır (A 1930 m). O yazı, başlığına rağmen, yukarıdaki yazının aynı değildir. Bazı dipnotları ise daha sonraki bir yazıdan alınmadır (A 1935 i).

221

Ben buna itiraz ederim. Freud tarafından ortaya konulan tüm psikolojinin derin temelleri, yani bilinçaltının sansür edilmesi, Oedi-pus kompleksi, öz-severcilik (narcissism), ölüm isteği, süperego, hepsi birlikte aşağıdan yukarıya doğru yükselen çabanın içinde değiller mi?

PSİKANALİTİK TERİMLERİN YORUMLARI Sansür

Bu sansürü kim yaratıyor ve rehberliğini kim yapıyor? Bu iş hangi görüşlere göre işliyor? Bu önem ve üstünlük kazanma çabası, aşağılık duygusundan kurtulma, bir bütünlük, eşitlik duygusuna tutunma çabası değil midir?

Sansür uygulamanın biyolojik bir rol oynadığını varsaymakla kendimizi tatmin edemeyeceğimizi belirtmek isterim. Eğer böyle bir şey varsa, bu ancak bazı bilinçdışı itileri örtmek veya değiştirmek gibi bir amaca hizmet ediyorsa anlam taşır. Hangi amaca? Burada insanın kendine verdiği değer duygusunu korumak veya artırmaktan başka bir amaç bulmamıza olanak yok. Bu da demektir ki, bu kavramın da daha derin temelleri yine Bireysel Psikoloji'de bulunacaktır, yani aşağılık duygusundan kurtulup bir tür üstünlük duygusuna kavuşma çabasında bulunacaktır

(2)    .

Ama bu aynı zamanda şu anlama da gelir: Demek ki, sansür uygulama kavramını açıklığa kavuşturmuş insanda, Bireysel Psiko-loji'nin ortaya koyduğu fikir aktiftir, yani yukarıya doğru çaba gösterme fikri aktiftir. Demek ki, Bireysel Psikoloji'nin kavramı, Fre-ud'un bilinçdışı açıklamalarında onaylanmaktadır.

Eğer bu kavram bilinç düzeyine varmıyorsa, o zaman Freud'da, kendi görüşüne göre, daha derinde olan bu temeli örten sansürün varlığına hükmetmemiz gerekecektir. Ve bu sansür aynı zamanda aşağıdan yukarıya doğru olan bir çabanın rehberliğinde olacaktır.

Oedipus karmaşası (kompleksi)

Psikanalizin daha derine indiği iddiasıyla sık sık karşılaştığımı-

(2)    "Zihnin, zekânın, duyguların, uyumun gelişmesi ve büyümesi hep benliğin (ego) büyümesi demektir, benliğin yaratmaya başlaması için bu şarttır... Sansür benliktir, hayat tarzıdır, her çocuğun ve yetişkinin yaratıcı gücüdür.

222

za göre, bari Bireysel Psikoloji kavramının psikanaliste Oedipus kompleksinin düşünüş yolunu işaret ettiğini söyleyelim. Yani çocuğun, ana-baba ikilisinin diğer cinste olanını, sevgeç (libidinal) olarak elderetmelc isteyeceği fikrinde

(3)    .

Bu görüş son zamanlarda değişikliğe uğramıştır -kızlarda Oedipus kompleksi yoktur- çünkü tecrübeler arttıkça artık Oedipus kompleksi sabit bir direk olarak gözükmeye başlamıştır.

Kesin olan bir tek şey vardır. Bu düşünce de, oğulun babası gibi güçlü olmak, onun gibi olanaklara kavuşmak çabası hesaba katılmaksızın geliştirilemezdi.

Ancak insan bunu cinsel libido olarak mı değerlendiriyor, yoksa daha geniş anlamlar mı veriyor bilinemez ama, ne olursa olsun, eğer hiç değilse bilinç dışı olarak, çocuğun kendini aşmak, babaya üstünlük sağlamak çabasım farketmi-yorsa, böyle bir görüşe hiçbir zaman sahip olamayacağı da ortadadır.

Önemli olma çabasının bizim düşüncelerimize de, diğer ekollerin düşüncelerine de ne kadar büyük etki yaptığını böylece görüyoruz. Bence insan bu kuramdan da ancak bu kadannı bekleyebilir. Ve bu kavramdan, Bireysel Psikoloji'nin daha derin olan dinamiği de ortaya çıkmış oluyor.

Özseverlik (fğOrcissism)

Freud'un özseverlik kavramını açıklaması, BireyselAPsikolo-ji'nin de nörotiklerdeki beniçinci (egocentric)'liği açıkladığı zamanlara rastlamıştır. Bu bir terminoloji sorunudur. Eğer özseverlikten yalnazca kişinin kendine cinsel olarak bir aşk duymasını arılıyorsak, o zaman özseverlik de insanın kendini sevmesinin binlerce çeşidinden yalnızca bir tanesidir. Kendine cinsel sevgi duymak da, yalnızca kendini düşünen insan tipinin birçok tezahüründen biridir. Ama bu yalnızca onun gelişmekte olan cinselliğinde değil, hayattaki tüm ilişkilerinde kendini gösterecektir. O zaman karşımıza, kendine dönmüş bir çocuğun veya yetişkinin portresi çı-

(3) Oedipus hikâyesi birçok değişik anlam için kullanılabilir, örneğin, Sokrat bu hikâyeyi, sakat çocukların terkedilmemesini öğütlemek amacıyla kullanmıştır, çünkü sonra neler olacağını bilemezsiniz, demektedir. Bu oyun aslında sakatlara gösterilen bu zulüme bir isyan ve çocuk hayatım kutsal saymaya bir çağrı olarak yazılmıştır. "Eğer kendinize ve tanrılara güvenmez, insan hayatına tapacak kadar saygı göstermezseniz, başınız derde girer!" (A 1930 m).

223

kaçaktır. Böyle bir hayat tarzı, ancak o kişi önceden başka herkesi kendi hayat tecrübesinden çıkarmış bulunuyorsa oluşabilir.

Gelişmenin doğal ilerleyiş biçimi böyle olmadığından, biz özseverlik gibi bir görüngüyü gelişmenin içinde var'blan feir evre olarak ele alamayız. Onu ancak insan, sosyal ilişkileri hayatından çıkardığı zaman, ya da böyle ilişkileri hiç bilmiyorsa, oluşabilecek ikincil bir evre olarak düşünebiliriz. O zaman, o insana tecrübe edilecek hiçbir şey kalmamış, bir tek kendi kişiliği kalmış olmaktadır. Hayat sorunlarının çözümünde de, yalnızca kendine bakarak adım atmak istemektedir.

Bu özseverlik kavramını çok fazla genişlettiğimiz zaman, yani psikanalizde yaptığımız gibi genişlettiğimiz zaman, karşımıza enine boyuna tarif ettiğimiz bu beniçinci insan'çıkacafctır. Başkalarını böyle hayatından tasfiye etmenin, toplumsal îlgi noksanlığına işaret ettiğini de görmezden gelemeyiz. Bu noksanlığın nedeni herhalde kişinin kendine güveni olmamasından ve sosyal yaşamda kendi payına düşen görevlerin hakkından gelmeyi öğrenenjemiş olmasındandır.

Bu durumda, özseverlik kavramında en önemli şeyin gözden kaçırılmakta olduğunu söyleyebiliriz. Bu da, başkalarının bu hayattan ebediyen tasfiye edilmiş olması vevetkinlik (aktivite) alanının daraltılmış olmasıdır. Buradan o insanın kendini kuvvetli bulmayan biri olduğunu anlıyoruz. Özseverlik, bir zayıflık duygusundan, o da,bir aşağılık duygusundan ilerf gelmektedir. Aynı zamanda, bu duygu kendine bir ödünleme (telâfi) aramakta, durumu hiç değilse görünüşte daha basit hale getirmeye çalışmaktadır. Bu tavrın hayattaki sosyal sorunlarla çelişki halinde olduğu ortadadır. O halde, burada daha güçlü bir aşağılık duygusuna ilişkin bir toplumsal ilgi noksanlığı görüyoruz. Yani çocuk kendini düşman diyarda sayıyor, artık hiçbir şey yapamayacağına, hiçbir başarı sağlayamayacağına inanıyor, ya da her olayı bir zorgu halinde kendine yöneltiyor ve tüm soruhluluklardan kaçınıyor.

Ölüm isteği

Psikanalizde daha sonradan büyük rol oynamaya başlayan ölüm isteği de her bakımdan özseverliğe benzer. Bu da tüm ilişki-

224 I

leri hayattan çıkarıp atmaktan başka bir şey değildir. Ve bu da bir zayıflık duygusunun ifadesidir.

Bu ölüm isteği,.bir kötümserlik (pesimizm) fikriyle koşut gitmektedir.

Psikanaliz pesimisttir. Ölüm isteği de belki, gerçeğin karşısında zaaf duyulmasının tanıyamadığımız bir itirafıdır ve aynı zamanda başkalarına ilgî nokisanlığıyla işbirliği yetersizliğine işaret etmektedir. İçinde toplumsal ilginin eksikliğini görürüz. Bu, yüreksizlerin son'sığınağıdır, ölüm isteğinin genel bir durum olduğu yargısına varan bir yazar, kendi yüreksizliğini ortaya koyuyor de-mektjr. Dünyayı rahatsızlık, tedirginlik ve güçlüklerle dolu görmekte, kendisi teslim olmaktadır. Bu da aşağılık duygusunun bilimsel şekilde ifadesi demektir.

Hadımlık karmaşası (kompleksi)

Hadımlık karmaşasının "erkeksi itiraz" (masculine protest)'den doğmuş olduğunu bazf psikanalisllerin kendileri söylemektedirler. Bizim kültürümüzde kadın biçim ve davranışını aşağı görmek yanlışı yerleşmiş bulunmaktadır. Sinirce yapısı tarif edilirken hastaların penis kaybının tartışılması sırasında kendilerini küçülmüş, al-çalmış hissettikleri anlatılmaktadır. (A 1917 al, s. 306).

Benlik ideali ve Superego'

Benlik ideali (ego ideal), psikanalizin yeni kavramlarından biridir. Toplumsal ilgiyle pek benzer. Benlik ideali, toplumsal ilginin temsil edildiği ideal demektir ve başka bir anlamı da yoktur. Yani toplum ferdi olarak bir amaca yönelmek. Böyle olunca da, benlik idealinde, Bireysel Psikoloji'nin nihaî görüşünün saklı olduğunu anlıyoruz.

Superego deyiminin de, bizim hayâli (fictiye) üstünlük dediğimiz şeyin sonradan gelişmiş bir kavramı olduğunu söyleyebiliriz. Yerti bir kelimedir ve tatsız bir kelimedir. Sanki süpermen'den türetilmiş gibi bir havası* vardır. Eğer o kelime seçilseydi, tannsallaş-ma çabasını herkes bir bakışta farkedecektir. O kelimenin seçilmesinin nedeni, bir Kere sijpermen kelimesinin Nietzche'nin terimi olmasından, bir de Bireysel Psikoloji'nin yanlış olarak Nietzche'ye yakın yerde görülmesindendir (4). Biz süperego'da, Bireysel Psikoloji'nin üstünlük ereğinden başka bir şey görememekteyiz.

(4) Nietzche'nin Adler için önemi konusunda bkz: H.I. Ansbacher'in "Adler'in kudret Çabası'nın Nietzche ile karşılaştırması," adlı eseri.

225

TEMEL FARK

Bu tartışmalar sırasında esas önemli noktaya pek değinmiş sayılmam. Çocukluk anılarına nasıl değişik şekillerde önem verdiğimiz konusunda konuşabilirdim. Biz Ocdipus kompleksine sahip çocuğu ayırmayız, Yalnızca şımartılmaş çocuğu ayırırız. Başka çocuk tipleri de tanırız. Organ eksikliği veya bozukluğu çekenler ve bir de bir topluluğun parçasj olmaduygusunu hiç tatmamış olanlar. Burada çerçeve, psikanalitik görüşün çerçevesinden çok daha geniştir. Bundan başka, rüyalar konusundaki görüşler de birbirinden çok farklıdır.

Şimdi de psikanaliz ile Bireysel Psikoloji arasındaki asıl büyük temel farkı göstermek istiyorum. Bu fark, Freud'un, daha önce Bireysel Psikoloji tarafından bulunmuş, sonra yanlış olduğu anlaşılarak ( o sırada önemli olma çabasını keşfetmişimi) bir kenara bırakılmış olan dürtü psikolojisini ele almasından gclmcktcdir(5). Temel fark bu değildir. Temel fark, Freud'un, "insan yapı olarak ancak dürtülerini tatmin etmek isler - yani zevk prensibi işlemektedir - bu nedenle külıiir açısından insan tümüyle kötü sayılmalıdır" varsayımıyla yola çıkmış olmasındandır. .••>

İnsanın tabiatı kavramı

Freud görüşüne göre insan yapı olarak kötüdür ve bilinçallın-daki bu kötülüğü hayatta daha iyi yaşayabilmek için sansüre tabi tutmaktadır (6). Öte yandan Bireysel Psikoloji, insanlığın ilerleme-

(5)    Burada Adlcr kuşkusuz saldırganlık dürtüsünden söz ediyor (A 1906 b). Bu

konuda kendisi şöyle söylemektedir:    "Saldırganlık dürtüsü, hayata ve dış

taleplere karşı bir tavır olarak düşünülmüştür. Birçok tecrübelerden ve belirtilerden anladığıma göre, hayata karşı bir tavır, her tür hareketi ve şekli, hatta her tür belirtiyi içermektedir. Freud ve öğrencileri bu saldırganlık fikrini almışlardır ama, bu konudaki eski anlayışı izleyerek saldırganlığı ve bundan ötürü dış hayata takınılan tavn kötü, sadistik, düşmanca bir eğilim olarak ve kalıtımsal olarak nitelemişlerdir. Ve böylelikle de I-'rcud, psikolojisine bir 'dürtü psikolojisi' olarak başlamıştır." (A 1930 m).

(6)    Daha sonra Adler, insanı yapı olarak kötü kabul eden bir psikolojik sistemin uygulama etkilerinin ne kadar zararlı olabileceğini belirterek uyanda bulunmuştur. "Bu tür bir sistem, bu tür bir etki, onu biraz daha ısıttığımız zaman ne hale gelir?", " Ben komşumu neden seveyim? O da beni seviyor mu?" Ya da, insan psişik hayatının temel dürtüsünün yıkıcı bir dürtü olduğunu, bunu ancak kendimize vereceği zararı düşünerek, görünüşte maskelediğimizi, ya da belki pek de sık rastlanmayan ana-baba terbiyesi sonucu onu yokettiğimizi duymak bizi nasıl etkiler?

"Zaten bu eğilimde bulunan liderler, insaliğın kök olarak kötü olduğu ve ancak dış baskıyla doğru dürüst davranışa yöneltilebileceği yolundaki fikirleri duydukları za-226

sinin- yetersiz fiziksel insan yapısı nedeniyle, toplumsal ilginin giderek artan etkisi altında olduğunu söylemekte, böylece insanın dürtülerinin genel yararları olan yönlere çevrilebileceğini belirtmekledir, însan neslinin yokedilemeyecek kaderi, toplumsal ilgidir. Gerçeğin kendisi, Bireysel Psikoloji'de yatmaktadır. Psikanaliz ise bir hiledir (7).

Bireysel Psikoloji, insanın fiziği nedeniyle, yani fiziksel durumu (biyolojik bir etken) nedeniyle, toplumsal ilgiye, iyiye eğilimli olduğunu söylemektedir. Sirîircelilerin, çıldırılıların, vb., ancak toplumsal ilginin yokluğu nedeniyle, ortaya çıktığını görüyoruz. Bu durumda çocuk Jbencilleşir, başkalarına olan ilgisini kaybeder, biyolojik temele dayanan önemli olma çabasını yararsız tarafa yönelterek kişisel üstünlük ereğine"döner.

İnsan bu farkı açık seçik anladığı zaman, bu iki kuram arasında birkaç kelimecikten başka ortak nokta bulunmadığının da farkına varır. Her kuramın Öa kitaplığımızdaki her sözlük cildiyle bu kadar ortak noktası vardır zaten. Böyfe şeylere dayanmak, kabul edilemez.

Temel dürtüler ve Kalıtım

Bana kalırsa temel dürtüler ve kalıtım sorununun tümü bir kargaşalık içindedir. Diyelim ki, bir insanın hayatında, imkânı başlangıçtan var olmayan Üç'bir şey gelişmemektedir. O zaman bu inkâr edilmez durumun nasıl kötüye

kullanılabildiğini görürüz. Hayatta sonradan gelişen her şey, daha embriyo'nun içinde bir olanak olarak vardır. Ama bu, Sonraki hayatta gördüğümüz her şeyin, embri-yo'da şimdiki şekliyle var olduğu anlamına gelmez. Her olanak, değişik şekillerde gelişebilir.

sistemlerin uygulama etkilerinden söz etmekteyiz. Bu etkiler, sistemin tümü üzerinden istediğimiz" zaman sıyırıp atabileceğimiz ayn yüzeysel tabakalar değildir. Bir sistemin yazarının kişilik bütünlüğünden ve sistemlerinin (aslında yamalı bile olsa) görünüşteki mantığından etkilenen, zaten de önceden bu tip eğilimler taşıyan birtakım bireyler, bu sefer bir bilimsel sisteme alındı diye kendi sapıklıklarını normal kabul etmeye de başlayacaklardır."

(7)    "Freud yemek yemenin sadislik bir eylem olduğunu, anne memesini emmenin ise ilk sadistik eylem olduğunu anlatmaya çalışmıştır. Bireysel Psikoloji her zaman hayat tarzına olan kalkılan aradığından, anne memesini emmenin bir işbirliği olduğunu bulgulamıştır. Annenin memesi emilmek zorundadır - anne ile çocuk arasında böyle bir işbirliğini doğa yaratmaktadır... Çocuğu yıkayıp temizlemek de anne ile çocuk arasında bir işbirliğidir. Freud bir çocuğun dürtüsünü, kendini pisletmek ve bundan zevk almak olarak varsayar. " (A 1930 m).

227

Eğer biz önemli olma çabası kavramını bu ışık altında aydınlatmaya kalkarsak, şöyle söylememiz gerekir: Elbette ki bu, orijinal durumda var ise gelişebilir. Ama bizim karakter olarak gördüğümüz, toplumun dışında düşünülemez ve önemli olma çabası da, karakter gibi gözükmesine rağmen, aslında bir sosyal, işlev olarak değerlendirilmelidir, çünkü kendini ancak sosyal çerçeve içinde gösterebilir.

Çocuğun kültürel talepler karşısında kendi fiziksel zayıflığını daha ilk günlerinde hissettiğini ve bunun çocuk üzerinde batıcı bir etki yaptığını unutmayalım. Özellikle de karşılaştırmalar yapmaya başladığı zaman. Kudret kazanma çabasını geliştirme fırsatları ne olursa olsun, o batma duygusu her zaman daha fazlasını istemesine yol açar. Evrim etkeni aralıksız etkili olduğuna (ve önemli olma çabası da bunun psikolojik ifadesi olduğuna) göre, bu çaba, kişisel üstünlük çabasına dönüşüp dejenere olabilir. -

îşte burada toplumsal ilgi sahneye adımını atar ve regülatör rolü oynar. Kudret kazanma çabası, kusursuzluk çabasının çarpık bir yanından başka bir şey değildir. Çocuk her gün karşısına çıkan güçlükleri, kendini güvende hissedeceği bir noktaya kadar aşma itişi duyar. Orada ihtiyaçlarını doyurabilccektir. Ama erek saplama, bundan daha önce gelmek zorundadır. Böyle olunca önemli olma çabasının, temelini biyolojiye dayandıran bir fonksiyon olduğunu anlıyoruz ama, henüz daha sonra alacağı şekle, yani üstünlük çabasına dönüşmüş değildir. Eğer öyle olsaydı, o zaman zaten ego-istik kuvvete karşı hep açlık duyan insanın gerçekten yaratılış olarak kötü olduğu yargısına varılabilirdi. Oysa bizim karşımıza çıkan gerçek durumda, kişisel kudret kazanma çabası, çocukluğun başlangıcında yeralmış bazı yanlışlıkların sonucu olmaktadır. Yani çocuğun zihni henüz doğru sonuçları çıkaracak kadar olgunlaşmamış olduğu sırada yeralmış yanlışlıklar.

Görüyoruz ki, hayatın dördüncü ya da beşinci yılından sonra ortaya bir prototip çıkıyor. Orijindi bir hayat şekli. Psikolojik bir i yapı. Bu yapı bağımsız hareket edecek, olaylardan kendi bağımsız j sonuçlarını çıkaracak, bireyin orijinal niteliklerine göre binlerce şekilde gelişebilecektir. Biz bakış açımızdan, çocuğun bu orijinal gelişmesinin niçin sosyal bir varlık kavramımızdan saptığını ve uzak-

228

lastiğini izleyebiliriz. Burada orijinal bir egoistik kuvvet dürtüsünden söz edilemez, çünkü kudret, kazanma çabası sosyal hayat karşısında oluşan bir sosyal ilişkiler görüngüsüdür. •Zevk ilkesi ve Toplumsal ilgi,

Zevk ilkesi ile toplumsal ilgi arasında ilişki kurulmaya çalışıldığını henüz duymuş değilim. Freud'a göre zevk ilkesi, dürtü yaşamıyla ilgilidir. Toplumsal ilgi ise, insanın fiziksel aşağılık duygusunun bir ödünleme (telâfi) etkenidir, insanı toplum tarafından desteklenmeksizin, o zaaflanyla yaşar düşünmeye olanak yoktur. Bu yarank tek başına yaşayamaz desek de yeridir. Ancak toplumun yardımı ile yar olmaktadır.'Topluma, insan zaafının en önemli Ödünleme etkeni gözüyle bakabiliriz.

Toplumsal ilginin zevkle hiçbir ilişkisi yoktur (yani şehvet anlamındaki zevkle). Sosyal insanın bundan zevk duyması yalnızca kendisi toplum içinde var olduğundandır. Toplumu kendisini bağlayan bir zincir olarak görenler için bunda hiçbir zevk bulunamaz. Yalnızca kendi isteklerinin tatminini arayan insan için de öyle. Örneğin bir katil için, toplumsal ilgiye karşı bir hareket yapmak zevktir.Sinirccli için de başkalarına yaslanmak zevktir.

Zevki veya hoşnutsuzluğu yaratacak olan erektir, hayat tarzıdır. Sırası gelmişken toplum üyesi olan bireyin, çabalarını zevk için değil, mutlulukAın gösterdiğini de söylemek isterim.

Biz bireysel Psikologlar psikolojik hayatın i)ütünlüğünü bu kadar çok vurguladığımıza göre, zevk duygusunun da ereğe koşut olması belli ki şarttır. Nietzche aşağı yukarı şöyle bir söz söylemiştir:    '"Zevk denilen ş*ey, insanın

adımına uyduğu zaman başlar (yani hayatta ilerleyiş biçimine)." Öu durumda demek ki; zevk ilkesi, re-gülativ, ayarlayıcı bir kavram olarak anlaşılamaz. Ancak nihai ideal şekle ulaşma çabası bu anlamda düşünülebilir.

Ben bir süre bu noktada bir biyolojik ilişki bulmaya çalıştım. Belki yaptığım bir teşbihten ileri gitmiyordur ama, organik sistemde de benzer bir süreç var. Örneğin bir tavuk yumurtası her zaman tavuğun içinde oluşur, ğerm hücrede gelişir. Bu da süreklilik eğilimi taşıyan organik süreçlerden biridir ve germ hücrede orijinal olarak vardır. Belli ki, orijinal psikolojik süreçte de süreklilik eğilimi bulunmaktadır ve fırsatmı bulup sisteme sızmayı beklemektedir.

229

Buradan bütünlük çabası kavramına vardım. Bunun anlamı, tüm kuvvetlerin, dürtülerin, duyguların, bilinçli ve bilinç dışı kilerin, vb., tutarlı bir şekilde hayat zorluklarını yenme çabasına dönüşmesi demektir. Bu arayış, bu hareket, bir şekil almaktadır. Bu nedenle de, nihaî ideaj şekil diye bir şeyden söz etmek mümkündür.

RÜYA YORUMU S

Freud'un gözünde rüya, önce bir isteğin yerine gelmesiydi. Çocukça cinsel itilerin serbest bırakılması ve doyurulması. Bunun sonucu olarak rüyalarda olup biten her şeyi cinsel anlamlara göre anlaması gerekiyordu ve buradan da ortaya seks sembolleri çıktı.

Freud rüya görenin geriye doğru bakmak islediğini varsaymaktadır. Ben ise rüya görenin ileriye doğru baktığını, bir sorunun çözümünü amaçladığını söyledim. Aradaki temel fark buradadır. Freud'un bu görüşü benimsediğini sanmıyorum. Rüyanın halihazırda eldeki bir sorunun çözümünü amaçladığına inanmamıştır. Zamanla görüşümüze bazı gözlemler katıldı. Örneğin, rüyanın amacı nedir? Ve bir de beni çok fazla meşgul eden soru... insanlar rüyalarını anlamıyorlarsa, neden rüya görüyorlar? Freud'un verdiği cevap dayanaksızdır:    İnsan uyumamak için rüya

görmek zorundadır. Çocuksu kilerinin tatminiyle uğraşmak, uykusunu bozmamak için de uyanmamak ister. Ben ise hastaların rüyanın orta yerinde uyandığını çok bilirim.

Niçin rüya görür insan? Bir süre buna uygun cevap balamadım. Sonunda aklıma yeni bir düşünce geldi: Rüyayı*görenin amacı zaten rüyayı anlamamaktır. Rüyayı anlayıştan uzaklaştırmayı kendi istemektedir. Demek ki, rüyada olan bir şey, mantıkla bağdaşmamaktadır. Rüyanın amacı, rüya göreni aldatmaktır. İnsan belli bir durumda kendini aldatmak isler. Ayrıca insanın rüyayı neden anlamadığını da buldum. Amacı bir duygu durumu yaratmaktır. Bu duygunun netliğe kavuşmaması gerekir. Var olmalı bir duygu olarak rüya görenin bireyselliğinden yaratılmış şekilde bulunmalıdır. Görünüşe göre bu, bir sorunu duygusal olayla ve hayat tarzına uygun şekilde çözmek isteğine tekabül etmektedir, çünkü o insan sorununu sağduyuyla çözme yeteneğinden emin değildir.

230

Rüya mekanizmasının incelenmesi, insanın kendini aldatmaya yönelik tutumunu temsil eder niteliktedir.

1. " Belli resimlerin seçilmesi. Açıklama resimlerin kendisinde değil, bunların seçimindedir. Yani rüyayı gören, düşünceleri arasında bir seçme yaparken bir eğilimin rehberliğindedir. Biz seçme yapan o kuvveti biliriz. O kuvvet kişinin bireyselliği, bütünlüğü, ereğidir." O halde bu açıdan baktığımız anda, burada sağduyunun değil, bireyselliğin hükümran olduğunu görürüz. Kişi o sorununu, kendi hayat tarzına uygun bir duygu yaratacak resmi seçmekle çözmeye çalışmaktadır. Bu duygu sonucunda olan şey, o insanın zaten bircyselliğiyle yapacağı şeydir. O insan yalnızca kendini kuvvetlendirmek, haklı çıkarmak istemekledir. Böyle olunca rüyanın eldeki sorunla bireysellik arasındaki köprüyü temsil ettiğini anlamış oldum, j

2.    Teşbihler ve semboller. Rüyanın diğer malzemesi de teşbihler ve sembollerdir. Burada da en önemli sorular şöyle olabilir: Neden özellikle bu teşbihler? Neden bir sembol gerekiyor? Teşbihin psikolojik yapısında kendini aldatma eğilimi zaten vardır. Şiirsel bir teşbihteki psikolojik'yapıyı anlama ne kadar ilginç olurdu. Burada da bir aldatma vardır. Daha geniş anlamda bir aldatma. Bir niyetin hakkını Vermek, için dolambaçlı yoldan gitmek, dönüş yapmaktır. Burada amlçAşiirsel bir şekil değişimidir. Tüm sembollerin amacı, söz konusu insanda bir duygu durumu yaratıp, onu yalnızca bireyselliğiyle yapabileceği bir şeyi yapmaya itmektir.

3. Basitleştirme. Başka malzemeler de vardır. Örneğin, bir rüyada bulunan basitleştirme durumu. Bu kendini aldatmanın önemli bir gereci olmakta, sorunu çok daraltmaktadır. O kadar daraltmaktadır ki, "zararsız" bir artıktan başka hiçbir şey kalmamaktadır. O zaman rüyayı gören sorunun tümünü değil, yalnızca küçük bir kısmını ele alır. Bu durumda gideceği yola gitmesi daha kolaylaşır. Sorunun her yanına bakmak zorunda olsa, bunu o kadar kolay yapamazdı.

Bu malzemeler yalnızca rüyalara özgü değildir. Eğer birey uyanıkken de kendini aldatmak istiyorsa, yine aynı malzemeleri kullanır. Belli bazı anıların ve resimlerin seçimine gider, teşbih ve semboller kullanır ve basitleştirmeler yapar.

231

Yani bizim vardığımız sonuç, psikanalizinkinden çok farklıdır. Psikanalize göre, "Rüya bilinç dışına giden azametli yoldur." Bu , uyanık düşünceye çelişki oluşturur. Biz ise böyle bir çelişkinin var olmadığını söylüyoruz. Bilinç dışı, bilincin karşıtı değildir. însan bunun analizini yaparken bilinci tüm yapının geri kalanından çekip ayırsa, onun içinde de birtakım farklılıklar bulabilirdi. Ama bilinci yorumlamayı öğrenen, onun da bilinç dışı kadar zor anlaşılan bir şey olduğunu farkedecektir. Yanî o da' bilinç dışı kadar bilinç dışı kalır. Orada bir çelişki yoktur. Demek ki, sinircenin bilinçle bilinç dışı arasındaki çatışmadan doğduğu yolundaki Freud görüşü sağlıklı değildir:    A ""

SONUÇ

İnsanın psikolojik yapısı, dürtü yaşamından anlaşılamaz, çünkü dürtüler yönden yoksundur (Hermann Schwarz'a bakabilirsiniz). Psikolojinin ana sorunu, fizyolojideki gibi sebep-sonuç ilişkilerini anlamak değil, yön veren çekici kuvvetleri ve erekleri anlamaktır, çünkü tüm diğer psikolojik hareketlere bunlar rehberlik yapar. Bireysel Psikoloji sonuçsal kavramına buradan varmaktadır. Benlik oluşmasının (ego formalion) gereği, orijinal germ hücrenin evrim eğilimindedir (ve bu hem insan, hem de'diğer yaratıklar için böyledir). Evrim eğilimine sahip olan hücre, benliği temsil eder. Bu benliğin (ego) dışında, hayat sorunlarına karşı tavır almaya malzeme verecek hiçbir şey yoktur. Bu işi ne id, ne dürtü, ne de libido yapabilir. Benliği dürtüler üzerine çıkarıp geliştirmek istemek, yani onu sadistik ve mazohistik dürtülerden arındırmak istemek, bu dürtülere benliğinkine benzer bir yapı vermek demektir. Sansür uygulamaya, süperego'nun gelişmesine, ego ideal'in gelişmesine birtakım bilgiler, kurnazlıklar atfetmek demektir. Ayrıca bunların her üçüne de, insana karşı bir yön kazandırmak demektir, insan görünüşe göre doğumdan sonra, önem kazanma çabasını Oe-dipus karmaşasının, ego idealinin, hadımlık karmaşasının içine yerleştirmekte, değişebilir cinsel eğilimlerine bir erek koymakta ve bu gibi şeyleri yapmaya başlamaktadır. Yani başka bir deyimle, bu dürtü, hazır durumda bir şeytanın ta kendisi olmaktadır (8).

(8) "Freud'un anlayışına göre dürtü... sinsidir, bir beyni ve zihni vardır, tavırları, duygu-

232

Kişiliğin bütünlüğü sorunu, Bireysel Psikoloji'nin modern tıp bilimine en önemli katkısını oluştururken, psikanalizde gereksiz gibi görünür. Bu bütünlüğün nasıl bir psikolojik kısmî görüngüye (part-phenomenon) sızdığı ve ona özgün bir renk verdiği, psikanalizde dikkate alınmamaktadır, çünkü psikanaliz tıpkı hipnotize olmuş gibi her kısımda cinsel-libidinal bir yapı aramakladır.

Gerçi bu rapor içinde kanıtlaması uzun sürer ve bizi başka alanlara sürükler ama, Freud'un psikolojisi şımartılmış çocuk psikopatolojisinden alınmış olup, olayı cinsel bir diyalekt'le anlatmaya çalışmıştır.

însan nereye baksa, bütünün şekil verici, temel ahenk oluşturucu, tüm kısımlara, kuvvetlere, dürtülere sızıcı güdüsünü (buna cinsel olanlar da dahil) ve hepsini tutarlı bir tavır kazandırıcı etkisini gözden kaçırmanın üzücü belirtilerine rastlamaktadır. Buradan, bilinçle bilinç dışı çelişkisi konusundaki yanlış anlama da doğmuştur ki, bu da kişiliğin bütünlüğüne karşıdır.

Psikanaliz kendini sağaltımda (tedavide) da yetersiz olarak kanıtlamıştır. Gerçi iyileşmiş hastaların varlığı inkâr edilemez. Biz temel ilkeleri konuşuyoruz. Nakil konusunu ve yüceleştirme konusundaki zayıf ilgiyi tartışıyoruz Psikanalizde nakil dediğimiz şeyin iki cephesi vardır. Birincisinde, kişiliğin âcj&çmez bütünlüğünden başka bir şey yoktur ki, bu o kişiliğin hekime olan tavrını da içermektedir. Demek ki, bu kısım Bireysel Psikoloji'nin kişilik kuramına aittir- İkinci cephesi ise, cinsel ilgileri ve bağlantıları, ister yar olsunlar ister olmasınlar, sürekli olarak azımsamak, bunlara gereğinden az puan vermektir. Hayatta her zaman olduğu gibi, böyle azımsamak sonucunda cinsel bir atmosfer doğar, ya yaklaşıma, ya da redde doğru gider.

Yücelleştirmeye gelince... esa"sen kötü dürtülerle başa çıkmak için, elde kala kafa bir »bu kalmış bulunmaktadır. Bunun da önce toplumsal ilgiyi ortaya atmadan, toplum üyesi olmanın ve başarmanın gerektirdiği cesareti uyandırmadan nasıl sağlanabileceği belli değildir. Sapienti sat. (Anlayana sivrisinek saz.) lan ve anlayışları vardır. Dürtü bir benlik, bir kişiliktir. Sıkıya gelirse ne yapacağını bilir. Üzerine'baskı yapıldığı zaman bilinçaltından çalışmaya başlar ama, tıpkı bir insan gibi karşı koyar." (A 1930 m).

233

Bazı hastalardaki belirtilerin düzelmesine işaret etmek, bir yöntemin iyi olduğunu kanıtlamaya yetmez, iyileşmeyen olgulara dönmek daha uygundur. Çünkü bütün formüllere rağmen, hekim yine de sağduyusunu harekete geçirmek zorundadır. Hem tartışma sırasında hasta da kendi sağduyusunu kurtarabilir (serbest hale getirebilir) ve bunu zaman zaman hekime farkettirmeden de yapabilir. Sağduyu demek, insan toplumuna uyar şekilde düşünmek demektir.

Freud'la benim aramdaki birçok bilimsel ayrışmalara rağmen, gayretleriyle pek çok noktayı açıklığa kavuşturmuş olduğunu her zaman kabul etmişimdir. Özellikle de, pozitivist (meterielistik) eğilimli nöroloji'yi ciddi şekilde sarsıp, psikolojiye tıbbın yardımcı bir dalı olarak geniş bir kapı açmış olduğu tartışma götürmez (9). En büyük başarısı buradadır. Bunun yanı sıra da, onun sağduyu yoluyla tıpkı bir dedektif gibi tahmin yürütebilme sanatı sayılabilir. Daha büyük aşama yapamayışları, gerek kendisinin, gerekse öğrencilerinin kişiliklerinde sınırlılıktan ötürüdür (ı0)(n).

İleride yazılacak bir psikoloji ve psikopatoloji tarihinde Fre-ud'un doktrini, şımartılmaş bir çocuğun psikolojik hayatını genelde geçerli bir psikoloji olarak ele alıp, en güçlü terminolojiyle ifade etmeye çalışmış, nefis bir girişim olarak geçecektir.

(9)    Genç bir öğrenci ve genç bir doktor olduğum yıllarda ruh hekimliğinin yönünü şaşırmış durumundan kaygı duyduğumu, başka yollar aradığımı ve sonunda Freud'un değişik bir yola yönelecek kadar cesur olduğunu, fiziksel hastalıklara ve sinircelere psikolojik nedenler arama yoluna sapacak kadar cesur olduğunu gördüğümü hatırlıyorum. (A 1930 m).

(10)    Freud, an ve ruh (mind ve psyche) kavramlarını açıklamakta tümüyle mekanistik terimler kullanıyordu. Psikanalizi kendi içinde tutarlı bir dal haline getirmeye çaba gösterdiğini inkâr edemeyiz. Tüm hareketlerin altında yatan, onları birleştirici bir kavram bulmaya ve buna dayanarak aradaki farklılıkları açıklayabilmeye uğraşmıştı... Bu yüzden her zaman eklemeler yapmak, yeni etkenler bulmak zorundaydı. Buna ömek, Oedipus karmaşası olabilir. (A 1930 m) .

(11)    Her psikolojik sistem, kendi yaratıcısının hayat felsefesiyle ayrılmaz şekilde bağlantılıdır. Kişi felsefesini dünyaya açıkladığı anda, hem meslekten, hem de meslek dışından, onunula aynı eğilimde olan birtakım kimseler o felsefeyi tutar ve bu, onların daha önceden edinmiş olduğu hayat tavrı için bilimsel birtemel sağlamış olur." (A 1935 i, s. 4).

234

ON BEŞ

CİNSEL İŞLEVE (Seks Fonksiyonu)

Genellikle Adler seks sorunundan söz ettiği zaman, bunu bireyin kendi cinsel itilerine karşı, hayattaki kendi cinsel rolüne kargı ve bir de diğer seksin üyelerine karşı tavrı açısından yapmaktadır. Aşağıdaki rapor buna'bir. istisna olup, Adler burada seks fonksiyonuna olduğu gibi değinmekte ve birince evreye ait, olgunluktan uzak, otoerofik seks fonksiyonuyla, ikinci, olgun've sosyal evresi, yani konunun ayrı cinsten.iki kişi arasında bir iş haline geldiği evresi arasındaki farkları belirtmektedir.

(Yay.)

Cinsel işlevin akıl karıştırıcı, denetlenemeyen ve insanı çok yanıltan yorumlarından .sflfÜni, hayatın temel fizyolojik ve psikolojik olgularına da dönmemiz gerekiyor. Her şeye kadir cinsel sevgeç (libido) gibi olmayacak görüşleri kabul etmek için hiçbir neden yoktur.

Cinsel sevgeçi insan an ve ruhunun yönetici kuvveti olarak kabul eden bu çarpık kuramın, yani Freud'un fikirlerinde ve bazı değişikliklerle Jung'un fikirlerinde rastlanan kuramın tutulmasının asıl nedeni şunlardır:    (a) yeni oluşu; (b)

sinirceli eğilimleri olan çok sayıda insanın çok sayıda sorunları; (c) hayatta esas sorunu isteklerinin tatmini'olan kimselerin an ve ruhunun yapısında bulunan gizli veya açık, -doyurulmamış istekler.

Aslında hayatin tüm" görünüm ve deneylerinin gerisinde özgün bir tek yönetici kuvvet bulmak, her zaman insanoğlunun büyük artı) Yazının tarihi yoktur. A 1945 b'den pek az değişiklikle alınmıştır. Biz özellikle otoe-rotisizm deyimi yerine self-satisfaction deyimini aldık (özkösnüllüğü).

235

zusu olmuştur. Bu arzu, bireyleri de kitleleri de etkiler. Bireysel Psikoloji ise çok daha geniş ve derin bir biçimde, hayatın gerçeğini çözümlenebilen ve çözümlenemeyen yönleriyle kabul etmektedir. Bu yönlerin en başta gelenlerinden biri, tüm çabaların, düşüncelerin, doyguların, niteliklerin, ifadelerin ve belirtilerin, sosyal sorunların başarılı çözümüne dönük olduğudur.

Cinsellik, aşk ve evlilik konularındaki başarısızlıkların pek çoğu, tıpkı diğer konulardaki başarısızlıklar gibi, hazırlığın eksikliğinden kaynaklanmaktadır. Bireysel Psikoloji, cinsel bir sembolü kabul etmemektedir. Cinsellik, aşk ve evlilik, iki eşit bireyin bir birlik oluşturması işidir ve çözümü de ancak o bireyler yeterli toplumsal ilgi için eğitilmişlerse mümkün olacaktır.

Bireysel Psikoloji, diğer ekollerin desteklediği görüşe, yani bireysel isteklerin veya onların bastırılmasından doğan kötü sonuçların hayatın esas sorunu olduğu görüşüne itiraz etmektedir. Böyle bir kavram, insanın bencil yapısını açığa vu,rur ve genellikle, şımartılmış çocuklarda gördüğümüz durumu hatırlatır. Atalarımızın kalıtımına sığınmakla bundan daha yapıcı sayılmaz. Bir kere, atalarımız şu ya da bu nedenle, hâlâ yetersiz bir gelişme düzeyinde bulunan toplumsal ilginin bugünkü düzeyine bile ulaşamamış bulunmaktadırlar. Bu yazarların bakışlarını geriye, atalara çevirip, buldukları birtakım kalıtımsal varlıklara sevinmeleri, o varlıkları kullanıp insanoğlunun ortak refahı için, toplumsal ilginin daha fazla gelişmesi için yeni katkılarda bulunma çabasına girişmemeleri, bilim adamlarının dikkatinden kaçıyor mu, merak ediyorum?

SOSYAL UYUM VE İNSAN İŞLEVLERİ

Görebildiğimiz kadarıyla, insan insandır, insan diye adlandırılmaya hakkı vardır, çünkü sosyal sorunlarla başa çıkabilmek için ihtiyaç duyacağı olanakları kalıtım yoluyla daha önceki kuşaklardan almıştır. Bu amaçla kendini gerek vücutça, gerekse zihnen, mümkün olduğu kadar geliştirmesi gerekmektedir. Ama esas sorun şudur: Neye hazırlanacaktır? Birey hangi ereğe doğru çaba gösterecek ve kalıtımla aldığı insanca olanakları geliştirecektir? Bireyler de, tüm olarak insanlarda, bu olanakları, atalarımızın bu armağan-

236

larını, armağan sayısını artırmak için insanlarca değiştirilmiş bir dünyaya, tüm insan ailesinin yararları için kullanmaktadırlar. Bu elbette ki," ancak toplumsal ilginin yettiği yere kadar yapılabilir. Buna ek olarak, hayatın tüm sorunlarının yalnızca yeterli miktarda toplumsal ilgiyle çözülebileceğini de anlamamız gerekir.

Böylece insanın tüm işlevleri -yeni doğan çocuk tarafından dünyaya getirilmiş olan sosyal çevre için ilerlemeyi sağlayıcı tüm gelişme'olanakiarı- dış dünyanın taleplerine göre uyumlanmalıdır. Yemek, bakmak,, işitmek, ses çıkarmak ve hareket etmek, giderek bu ereğe ulaşmaya daha iyi uyum yapmaktadırlar.

İnsan işlevleri için, hayatın başlangıcında hepsi bir karmaşıklık içindedir, otomatiktir" ve başkalarıyla ve çevreyle ilişkiye doğru çok yavaş yönlenirler diyebiliriz. Bir süre sonra çocuğun yaratıcı gücü dış dünyanın çağrısına cevap veriyor, deneyleri ele alıyor ve onları, kendi açısından çevredeki sosyal hayata uydurma konusunda başarılı görünen şekilde işliyor. Yemek yiyişi düzgün bir hale geliyor, bakışı, işitmesi, dokunması ve hareketleri, az veya çok işbirliği yapmaya istekli olduğunu ifade ediyor. Düşünmesi ve konuşması giderek daha çok ortak değer ve sağduyu içermeye başlıyor. Sindirim ve dışkı alışkanlığı kendj çevresinin sosyal şekline uyuyor veya uyması gerek. Parmak emme, tırnak yeme, vb. gibi sosyal olmayan ve.<fHfeksiyon tehlikesi taşıyan hareketler, eğer çocuk çevresinin ortaya koyduğu oyun kurallarını kabul ederse, sona eriyor. Eğer çocuk bu kurallara uymazsa, bu mutlaka sosyal kültüre giden yolu bulamamış olduğunu ve kişisel üstünlük ereğine doğru çabagösterdiğini gösterir.

BİRİNCİ CİNSEL EVRE

Beri yandan, cinsel işlevin hem katılımından, hem de gösterinin etkisinden türediği ve başlangıçta yüksek düzeyde tahrik edici (gıdıklayıcı) duygu içerdiği ortadadır. Diğer işlevlerle birlikte gelişen bu işlev, zamanla turgence'e, ereksiyonlara ve otomatik tepile-re varmaktadır. Dokunma ve onun sonucu olan zevk verici o gıdıklayıcı duygu hemen eylemin tekrarına yol açar. Eğer çocuk genelde kendi istediğini yapmaya, işbirliğinden çok kendi isteğini

237

tatmin etmeye eğilimliyse (yani şımartılmış çocuğun niteliklerini taşıyorsa) bu daha da çabuk olur.

Bu durumda, islenen gerçek işbirliği çok daha sonraki bir zamana ertelenir.

Çocuk cinsel işlevin birinci evresine takılır kalır. Cinsel işlevi ayrı cinsten iki kişinin ortak işi durumuna getirebileceği olgun yaşa kadar, yani cinsel işlevin ikinci, sosyal evresine girinceye kadar, ortada özkösnüllüğünün çeşitli biçimlerinden başka bir şey yoktur.

Birinci evrede en çok uygulanan yol mastürbasyondur. İnsanın sosyal ruhu her zaman mastürbasyona karşı olmuştur ve"olacaktır. Karşı olacaktır, çünkü insanoğlu o saklı düşünce dünyasında, cinselliğin ikinci evresinin gelişmesini istemektedir. Komple cinsel işlevin yavaş gelişmesi, çocukların ikinci evreyi uygulamasına şiddetle karşı gelinmesi, erken komple işlevin tehlikeleri, bu ikinci evrenin vücutça ve zihince gelişmiş genç kız ve erkeklere yasaklanması gibi durumlar arasındaki çelişkiler, daha genç yaştaki çocukları çözümü imkânsız bir noktaya sürüklemekledir. Bir yandan anne-babalar, öğretmenler ve tehlikeli, aptalca kitaplar, sözler, çocuğun kafasındaki çelişkilerin sayısını daha da artırırken, bu yetmiyormuş gibi ömrünün ilk üç yılında kazandığı toplumsal ilgi de öz-kösnüllüğc karşıdır. Doktorlarla din adamları, birinci evreden tümüyle kaçmılamayacağı konusunda giderek fikir birliğine yaklaşmaktadırlar. Bunun doğal bir gelişme olduğunu, katı davranmanın iyi olmayacağını, çocuğa vücutça ve zihince bir zarar vermeyeceğini kabul etmektedirler.

Bu birinci evre sırasında toplumsal ilginin gücü görülebilmektedir. Pişmanlıklar ve sapmalar sık yeralır ve istekle kabul edilir. Bir de sıklığın azaltılması, yani seyrekleştirme durumu vardır. Ama şımartılmış ve ihtiraslı çocuk, isteklerini gemlemeye alışmadığı, bunu beceremediği için, onun durumu daha kötüdür ve özkös-nüllüğü başka amaçlarla da kullanır. Anne-babanın dikkatini sömürmek, diğer çocukları etkilemek, ya da okuldaki ve daha sonraki hayattaki yenilgilerine özür olarak kullanmak amacıyla.

238

SAPIKLIKLAR VE KUSURLAR?)

Doğan umutsuzluk içinde, çocuklar sık sık mastürbasyonun diğer çeşitlerine döner, erotik hayallere dalar, bunun için erotik resimler ve benzer şeyler kullanır, hatta bazen de diğer çocukları kullanır. Bu durumda, homoseksüelliğin de yolu açılmış olur. Bu da mastürbasyonun birçok yolundan biridir, genellikle beniçinci (ego-santrik), gururlu tiplerde, cinsel işlevin birinci, özkösnül evresinden kopamayan kimselerde görülür.

Tedirginlik veya korku duydukları zaman cinsel stimülasyon gösteren bazı tipler (bâzıları da bu etkenlere kalp çarpmasıyla, bağırsak veya mesane faaliyetiyle cevap verirler demiştik) sadistik ve mazohistik gündüz veya gece rüyalarına dalarlar. Bu tipler daha sonra sadizm veya mazohizm sapıklıklarını geliştirerek cinsel işlevde tam başarısızlığa uğrarlar.

Tüm diğer sapıklar; örneğin, tapınakçılık, livata, ölü sapıncı, vb. de, cinsel işlevin birinci evresinin türleridir. Bunlar harhalde her zaman için şımartılmış veya ihmal edilmiş bir çocuğun, bu nedenle yeterli düzeyde toplumsalA ilgi geliştirememiş, başkalarıyla işbirliği yapamayan çocuğun hayat tarzını ve bu hayat tarzındaki yanlış anlamaları açığa vurmaktadır. Bu aynı zamanda raslgele kişilerle cinsel ilişki kuranlarda' mastürbayon yapanlarda ve fahişelerde de böyledir.

Cinsel noksanlıkların sinirce belirtileri de birinci evredeki cinselliği açığa vurur. Böyle belirtiler arasında sinirce iktidarsızlığı, sinirce soğukluğu (frijidite), vaginismus ve ejaculato praecox da sayılabilir. Bu sinirce belirtileri her zaman, toplumsal ilgi eksikliği nedeniyle cinsel işlevin birinci evresinden sıyrılmayı başaramayanlarda görülen şeylerdir.

İKİNCİ EVRE

Aşk, değişik cinslerden iki eşit kişi arasında yeralan bir iş olarak, vücutça ye zihince çekiciliği, başkalarından sıynlıp tek kişiye dönmeyi ve tüm teslimiyeti gerektirir. İki kişi için bu sorunun doğ-

(2) Sapıklarla ilgili diğer birtakım noktalar A 1938 a'da, Bölüm 1 l'de bulunabilir.

239

ru çözüm yolu, sosyal uyum yapmışların ödülü sayılabilir. Bu kişiler doğru davranış ve tavırlarını, dostlara sahip olmakla, yararlı bir işe hazır olmakla, karşılıklı bağlılık göstermekle kanıtlamış bulunmaktadırlar.

240

PSİŞİK RAHATSIZLIKLARIN FİZİKSEL BELİRTİLER (1934)1

Adler'in organ kusurlarıyla ilgili orijinal monografi (A 1907 a) /İD -yA organiğin psikolojik süreçlere etkisini incelerken, aşağıdaki rapor ( "    ' V da

her organın duygu ifade yeteneği olduğuna işaret etmektedir. W Birey kendini organları kanalıyla ifade eder. İşte Adler'in organ dili dediği budur. Bu ifadeye en çabuk uyabilen organlar belki de en zayıfları, en az dayanıklılık gösterebilenleridir.

Bu raporda Adler'in organizmik tutumu çok net şekilde ifade edilmektedir. "Organizmanın bir ünite, bir birlik olduğunu, bir tarafına verilen şoktan tüm organizmanın titreşime geçeceğini unutmayın."

&    (Yay.)

Psişik etkilere cevap vermeyen hiçbir organ kusuru olamayacağı ve organ kusurlarının kendi dillerini konuştukları, bu dilin de o bireyin sorununa tekabül ettiği günün birinde herhalde kanıtlanacaktır. Semptom seçiminde, özellikle isteri dediğimiz şeyde ve işlevsel sinirce'de (fonksiyonel nevroz) gerekli olan semptom seçiminde bu çok önemlidir. Ayrıca, Bilimsel Psikoloji'nin de belli başlı dayanaklarından birini açıklamaya yaramaktadır: Bir organda geçici veya sürekli bir bozukluk gözle görülür hale geldiği zaman, bu organ çok dikkatle incelenmeli, onun hangi bakımlardan o bireyin karakteristiklerini taşıdığı anlaşılmalıdır. Bazen bir organ, ba-

(1) A 1934 h. Orijinal üzerinde yapılmış birtakım düzeltmeleri içeren A 1944 b çevirisinden alınmıştır.

241

zen bit diğeri, dış etkenlerden daha fazla etkilenir. Bu raporumda esas olarak, heyecanı duygu uyandırmak yoluyla vücuda geçiren psikolojik etkenlerden söz edeceğim.

Psişik etkenler günümüzde giderek daha çok kabul edilmektedir. Hatta genel tıbbın görüş açısından bakıldığında bile, bireyin özgürlüğünün her hastalık» farklılıklar gösterebildiği artık inkâr edilmemektedir. Dünün doktorları, sık sık enfeksiyonlara uğrayan bir çocuğun hipersensitiy bir çocuk olduğunu söylerlerdi. Ama daha az duyarlı olan çocuklarda bile, örneğin iç salgı bezleri gibi organların etki yapabileceği çok yakın zamanlarda anlaşılmıştır.

Bu genel görüngülerin geçici mi, yoksa kalıcı mı değişikliklere yol açtığını gözlemlemek gereklidir. Örneğin insanlar şoka genellikle kalp belirtileriyle cevap verirler. Ama önemli olan, kalbin fonksiyonundaki bu değişikliğin süresidir. Bu pek seyrek olarak kalıcıdır. Ancak bazı sinirce durumlarında olabilir. Ama kesinlikle biliyoruz ki, arızalı bir kalp, ya da bir hastalıktan dolayı hasar görmüş kalp böyle etkilere karşı daha duyarlıdır. Böyle olunca, yeni etki o kalpte kalıcı ve ciddi hastalıkların kapısını açabilir. Organizmanın bir birlik, bütünlük olduğunu, bir tarafında yeralan şokun tüm organizmayı titreşime geçireceğini unutmayın. Gerçi bilgimiz, ortaya kurallar koyamayacak kadar az ama, böyle bir şokun bir organı hasara uğratabileceğini biliyoruz. Psişik etkenlerin organlara nasıl vardığı konusunda pek fazla şey

bilinmemektedir ama, etkinin genel olduğuna kuşku yoktur. Organizmanın dengesini koruma eğilimi çok güçlüdür. Rahatsızlıkların etkenlerden doğabildiği konusunda pek çok gözlem vardır. Burada bireyin özgünlüğü dikkate alınmalı ve incelenmelidir. Bireysel Psikoloji bunu pek de zor bulmaz. Genellikle daha birinci görüşmede başarılı oluruz.

Çoğunlukla başkalarının işe el koymasını, kendilerine yardım etmesini, kendilerini kurtarmasını bekleyen insanlarla ilişki halinde bulunduğumuzu belirtmek isterim. Bu tutum hemen hemen hayatlarının ilk başlangıcına kadar izlenebilir. Bizim dünyamız gibi bir dünyada en çok yükü taşıyan insanlar bu tip insanlarmış gibi görünüyor, çünkü onlar için dünya düşmanlıklarla dolu, zorlukların yenilemeyeceği, bu nedenle zorluklardan kaçınılması gereken

242

bir yerdir. Eğer bunu organizmik rahatsızlıklarla ilişkili olarak incelemek istersek, örnek olarak seçilemeyecek organ bilmiyorum.

Ay hali

Örneğin jinekologların çoğu, ay halindeki rahatsızlıkların çoğunun duygusal nedenlere bağlanabileceği kanısındadırlar. Hastanın kendisi, neden tedirginlik hissettiğini pek anlayamamaktadır. Önemsiz bir olayın kendisini neden bu kadar sarsacağına akıl erdi-rememektedir. Yalnızca ayda bir kere bir şeyler olduğunu kabul etmekte, buna razı olmaktadır ama, o küçük olaydan tüm varlığının çok fazla etkilendiğini farkedememektedir.

Birçok kızların içgüdüsel bir davranışla savunmaya geçerek ay haline karşı geldiğini bilmemiz gerekir. Onlara bunu söylemek, sorunlarını çözmeye yetmez. Hayatın diğer alanlarındaki tecrübelerden biliriz ki, iyi öneriler her zaman kolayca kabul edilmemektedir. Bizim yapmamız gereken şey hastayı incelemek, zorluklarına göğüs germeye neden hazırlıklı olmadığını anlamaya çalışmak, sonra bu hazırlıksızlık durumunu ona anlatmaktır. Ay hali rahatsızlıkları varsa, mutlaka belirli bir tavır vardır. Burada bir savunma mekanizması harekete geçmiş, bir takım şeyleri gölgelemiştir. O kızın özgünlüğü hesaba katılmasa, belki bu içgüdüsel savunma tavrının önemli olmayabileceğini de dikkate almak zorundayız. Belli bir bireyin kendine özgü tutumu, bize neden bu savunma tavrının böyle aşırı büyüyüp güçlflfdiği konusunda bir anahtar oluşturabilir. Belki bu birey, bir kızın ergenlik sırasında veya sonrasında karşılaşabileceği zorlukları öğrenmiş veya bunlarla karşılaşmıştır. Bu konu, üzerinde ciddi şekilde durulmaya değer bir konudur. Tetiği çeken şey, dışarık bir durumdur ve tüm organizmayı etkilir. Sahte gebelik

Bu konu da bu rapora aittir. Bugün sahte gebeliğin nasıl oluştuğu konusundaki bilgilerimiz hâlâ pek azdır. Ama bir keresinde, bir hayli açıklayıcı bir olguyla yüzyüze gelmiştim. Hasta uzun yıllardan beri bir erkekle cinsel ilişkide bulunuyordu ve bu erkek ona, eğer hamile kalırsa kendisiyle evleneceğini söylemişti. Hastanın karnı büyümeye başladı ve bu büyüme tıpkı gebelikte olduğu gibi altı yedi ay boyunca devam etti. Kadını ben o zaman gördüm ve kuşkulandım. Kendisine bir jinekologa gitmesini tavsiye ettim. Bir

243

saat sonra geri döndü. Karnı normal boyuna inmişti. Jinekolog, kadının gebe olmadığını kesinlikle anlamış bulunuyordu. Bin zorlukla şişkinliğe neden olan flatus'un ağız ve anüs yoluyla dışarı atılmasını sağlamışlardı. Olay aslında meteorizm denilen olaydı. Yani karında gaz toplanıyordu. Bu kadının bilinci dışında kendi yarattığı bir durumdu ki, bu da ancak hasta bu belirtiye uğramayı kendisi istiyorsa olabilirdi.

Hava yutma

Birçok erkek ve kadınların meteorizm geliştirme yeteneğinde olduğunu gördüm. Bunlar hava yutmaktadırlar. Bu durum, tıbbın dahiliye dalında pek sık ihmal edilen bir durumdur. Bunun yanı sıra daha başka belirtiler de olabilir ve havayı yutmak bazı kaygı sinircesi belirtilerine de yol açabilir. Bununla da sık sık karşılaştım. Kaygı belirtilerine eğilimli bir kimsenin, kamının şişmesiyle bir baş dönmesine uğrayabileceği açıktır. Daha başka belirtiler de doğabilir. Hava yutmanın, hasta kendini belli bir durumla karşı karşıya gelme yeteneğinde bulamadığı zamanlarda yer aldığı da iyice anlaşılmalıdır. Yani aşağılık duygusu yoğunlaştığı, bir baskı hissedilmeye başladığı zaman. Bu bireyleri, semptomları dışında incelersek, ilk çocukluklarından başlayarak kaygının sosyal önemini bilen kimseler olduklarını, yani başkalarının bu kaygı gösterisinden nasıl etkilendiğinin farkında olduklarım görürüz.

İç salgı bezleri

Son yıllarda duygu ve emosyonların iç salgı bezleri üzerindeki etkilerini incelemek için epey fısatla karşılaştım.' Kesinlikle anlamış bulunuyorum ki, iç salgı bezleri duygulardan etkilenir ve bana öyle geliyor ki, seksbezleri de duygusal etkenlerle pasif bir duruma getirilebilir. Burada da bireyin düşünce biçimini hesaba almayı ihmal etmememiz gerekmektedir."    •

Kendisinin erkeksi olmadığını hisseden ve seks bezlerinin gelişmesini sağlayacak'bir hayât yaşamayan delikanlının olgusunu ele alalım. Normal glandular gelişimin gerektirdiği birtakım eylemleri hayatından'çıkarıpAatmıştır. Bazı erkek çocuklar, sırf kızlarla dolu çevreler içinde yaşarlar. Evdesakin sakin oturmaları, bebeklerle oynamaları, yemek pişirmeye ilgi göstermeleri beklenir ve etkirt davranışları önlenir. Böyle bir tutum, daha sonraki yıllarda o

244

gence dişisel bir görünüm vermektedir. Böyle gençlerin, başka gençlerle doğru dürüst ilişki kurmaya başladıktan sonra daha erkeksi bir görünüm kazandığına tanık olmuşumdur.

New York'lu antropolog Boas, sporun Amerikalı kızları daha erkekleştirdiğine işaret etmiştir. Birey cinsel rolü ciddiye alsın veya almasın, cinsel bezlerin ve dolayısıyla fiziksel yapının spordan etkilendiğine kuşku yoktur. Ayrıca, diğer seksle ilgili çok fazla şey öğrenen bireylerde cinsel bezlerin, bu tutum devam ederse faaliyetlerini artırdıkları da bulgulanmaktadır.

Böyle etkenlerin ne büyük rol oynayabileceğini gördüğümüz zaman, "işlevsel yetersizlikler" dediğimiz şeyin yapısını da anlıyoruz. Örneğin bir kadının cinsel ilişki sırasında doruğa yaklaşırken kendini geri tutması mutlaka olacak değildir ama, bu genellikle kadının duygu durumunun şartlandırılmasiyla olmaktadır - kadın doruğu bir tehlike veya hastalık olarak görebilir. Biz doktorlar zarar verici inançları ortadan kaldırmak zorundayız.

TiroidBezf

Özellikle Graves hastalığında (ya da Basedow hastalığı veya exophtalmic goiter'da) tiroidbezi çok önemli bir rol oynamaktadır. Bir zamanlar Berlin'deki Zondek kliniğinde bu tür pek çok hastayı muayene etme fırsatı buluştum. Zondek'e göre, Graves hastalığını, bireyin özgünlüğünü dikkate almadan tedavi etme olanağı yoktu. Bu da her zaman'kolay olamazdı, örneğin* 26 yaşındaki teknisyen olan bir hasta iki yıldan beri Graves hastalığına yakalanmıştı. Belirtiler çok belliydi. Temel metabolizma yüzde otuz yükselmiş durumdaydı. Bu hastanın, ailesinde tek evlât olduğunu ve pek hi-persensitiv bir kimse olduğunu öğrenmiştim. Bana şöyle söylemişti:    "İnsanı hasta olunca müşahade altına

alırlar, çünkü insanlar her zaman kuşkucudur." Sitem eder gibi konuşuyordu. Sesinin tonundan çok hassas olduğu, insanlarla ilişki kurmakta zorluk çektiği belliydi. Sabırsız olduğunu, bir duygu patlamasının eşiğinde olduğunu görüyordum. Bana rüya anlatmadı- ama, ilk çocukluk, anısı, durum

değişikliklerinden nefret ettiğini açıkladı. Hiçbir kuvvet onu çalışmakta olduğu işten ayrılmaya zorlayamazdı.

Bu ayrıntılar bana dışank etkenle, yani hastalığı tahrik eden etkenle ilgili pek fazla şey açıklamıyordu. Ona, bu hastalığına katkı-

245 ıı m

da bulunan herhangi bir şeyi olup olmadığını sordum. Bir şeye canı falan sıkılmış mıydı? Ama cevap vermedi. Sonunda bir aşk macerasından söz etti. Hastalanmasından alü ay önce kadın başka bir erkekle gitmişti. Kendisi bana bu ayrılığın gerçekten önemsiz bir ayrıntı olduğunu söyleyip duruyordu. "Aslında memnun bile oldum," dedi. "Bana uyan bir kadın değildi." İnsan sinirli bireylerin bir başkasına tutunma îsteğinrbilirse, üçüncü birinin tercih edilmesinin bu bireyi çok s'arsacağını anlamışsâ, bu ayrılığa aradığımız dışarılc etken olarak anlam verebilir. Özellikle de olay, ilk titreme belhtilcriaiö-ûrtaya Çıkmasıyla aynrzamana rastladığına göre. (ADiğer organlarA; Alıınaı arlıknihsal durumun organlara etkisi konusunda bildiğimiz pek az şeyi tartışalım. Psişik kuvvetin bilinç alanından geçmek zorunda olduğu ortadadır. Emilen, sindirilen etkilerin bir transformasyonu olur, bunun peşinden vejetativ sistemin rahatsız olması gelir. Bu ikinci evrede, rahatsızlık çeşitli yollardan, daha başka taraflara geçirilir. Bu hep bireyin özgünlüğüne ve organlarının özgünlüğüne uyacak şekilde olur. Organlar buna cevap vermeye başlarlar. Rahatsızlık her zaman organizmanın tümünü etkiler. Ama biz tepkiyi organizmanın belli bazı yerlerinde, durumu daha net şekilde gösteren yerlerinde görürüz. Birçok bezler, etkilenebilir. Bunlar arasında karaciğer de bulunabilir. O da diğer organlar gibi, her bireysel olayda değişik tepki gösterebilir. Bazı kimseler vardır, biz belli bir rahatsızlığın onlarda öfke yaratmasını beklerken, orılar karaciğer sancılarına gömülünler. Böyle etkilerin salya ve tükürük çıkarması da, pankreas'ı ve başka bezleri de etkilediği bilinmektedir. Bazı kimseler bu etkiye hyperglymemia veya glycosuria ile cevap verirler. Doktorun görevi böyle hastalan, bu tür rahatsızlıklar duymayacak bir ruhsal ve duygusal duruma getirmektir.

Vascular sistem psişik etkilerle etkilendiği zaman, genellikle deri de etkilenir. Cilt hastalıklarının psikolojik etkenlerden kaynaklanabildiği kabul edilmiştir. Tabii bu da, tüm cilt hastalarının böyle olduğu anlamına gelmez. Beyin

Çildin (psikoz) ve epilepsi bundan çok daha girift sorunlardır

246

ve aklı başında hiçbir ruh hekimi de dışank etkenlerin buradaki rolünü inkâr etmez (Aynı şey melankoli ve sehizophrenia için de ge-"çerlidir). Sorunun yalnızca bir tek yönüne parmak basmak istiyorsak, psikojenik epilepsi'de beyinin bir tarafı, tedirgin edici bir etkiye cevap veriyordur diyebiliriz. Birtakım organik değişikliklerin de yer alması mümkündür. Örneğin eskimiş sehizophrenia olT gularında beyin maddesinin değiştiği görülmektedir. Bu bir bakıma Beyin yapısının değişmesi olarak nitelendirilebilir ki, bireyin daha başlangıçtan beri olan özgünlüğünü karakterize eder. Belki beyini ödem etkilemektedir. Sinirce belirtileri, dokuların su toplayarak değişmesinden kaynaklanıyor olabilir. Yani morfinin birden kesilmesi durumunda gördüğümüz gibi (Alexandra Adler) (2). Bu bakış açısı, diğer benzer süreçleri incelerken de önemlidir ve Bireysel Psikoloji'nin görüşlerine de aykırı değildir.

Scoliosis ve Düztabanlık J

Psişik rahatsızlıklardan doğan yapısal değişiklikler özellikle scoliosis ve düztabanlıkta kendini gösterir. Benim gördüğüm olgular bu tür belirtilere eğil imliydi. Her zaman bu belirtiler yer almı-yardu ama, belli bir zamanda başlar gibi oluyordu. Genellikle hasta belli bir durum karşısında kendine güvenini yitirdiği zaman.

Aşağı yukarı yirmi beşlidir biliyoruz ki, omurga ağrıları ilk bakışta sanıldığından daha girift olaylardır. Göğüsün iç cidarında, hasta depresyon halindeyken başlayıp lokalize olan ağnlar ortaya çıkabilir. Bunları örneğin melankoliklerde görürüz ama, melankolik olmayanlar da, kendilerine haksızlık yapıldığını hissettikleri zaman bu belirtiyi gösterebilmektedirler.

Ben sinirlerin çimdiklenmesi şeklindeki basit açıklamayı fazlaca saf bir düşünce olarak görüyor, buna pek inanmıyorum. Ayrıca, yayılan ağnlar fikrine, Head'in kuramına da fazla inancım yoktur. İnsanlar "ortostatik albuminuria"den söz etmeye başlamadan çok önce ben, omurga çarpıklıklarının ne kadar çok olayda böbrek belirtileriyle birarada görüldüğüne dikkat çekmiştim. Bu sistemin tümünün embriyon dönemkideyken etkilenmiş olması da mümkün-

(2) Adler, Alexandra. "Die Störung des Wasserhaushaltes wahrend der Morphinmı ehung und deren ıherapeulische Beeinflussung durch Euphyllin." Klin. W 1930,9,2011-2015. lentzi-Wschr.,

247

dür. Tüm kıvrılmalar, congenital bir bozukluğun varlığına işaret eder ki, bu da kıvrımın tepesindeki naevus (doğum izi) ile belirlenir. Bu konuda çok şaşırtıcı deneyimlerim olmuştur ve naevus'un nerede bulunacağını önceden bildiğimi görmüşümdür.

Düztabanlık olayları da buna çok benzemektedir. Acıları duyanlar genellikle depresyon durumundaki bireylerdir. Bunun ancak bir tek açıklaması olabilir, o da depresyonun kas kondisyonunda düşme yaptığıdır. Bunu hastanın her yanında görebilirsiniz. İster düztaban olsun, ister olmasın, tavrından ve durumundan, içinde neler olup bittiğini göstermekte, adalelerinin diliyle konuşmaktadır. , Biz organların bu dilini anlayabilmek zorundayız.

Eğilim, Hastalık, Kaza

Eğer insan endojen olarak hastalığa eğilimliyse, o hastalığa ya- '< kalanacak demek midir? Diyelim ki, o insan sehizophrenia'ya eği-Iimli (schizophrenic'lcrin fiziksel yapısı hakkında bir miktar bilgimiz var). Bu o hastanın mutlaka schizophrcnic olacağı anlamına mı gelir? Cevap şöyledir: Hastanın fiziksel özelliği, dengesini koruyabileceği koşullar allında tululabildiği takdirde, bu hasalahğa yakalanmak zorunda değildir. Onu etkileyebilir, psikolojik etkenlerin onu bu yola sürüklemesini önleyebiliriz.

Beri yandan bir organ uzun süre boyunca bir psikolojik etkiyle karşı karşıya kalırsa, kalıcı zararlara uğrayabilir ama, bu ancak o organ zaten aşağı durumdaysa olur. Burada ortaya bir soru daha çıkıyor: Organın aşağı durumda olmasının çizgisi nerededir? Belki de tüm sistemin zarara uğramasını ve bu zararın kendini "en az dayanıklı kısımda" göstermesi durumunu düşünmemiz gerekir (locus minoris resistentiae).

Fiziksel cephede hasar gösteren pek çok örnek vardır. Kazalar da bu sınıfa girerler, örneğin bir adama, kendi kötü davranışlarına uyup, işyerinde çalışan bir kıza ilgisini zorla kabul ettirmeye çalıştığı gün, otomobil çarpmıştır. Kız bu adam konusunda ne yapmak gerektiğini danışmak için işyerindeki arkadaşlarını başına toplamıştır. Böyle rastlantılar olabilir. Bizim için bunlar tümüyle de ras-lantı değildir. Böyle olunca, o adamın çevresini her zaman sarmış durumda bulunan zorlukları göz önüne alırsak, psikolojik olarak kuvvetlenmemiş bu insanların daha kolay zarar görebileceğini tah-

248

min edebiliriz. Aynı şeyi salgın hastalıklarda da gözlemlemek mümkündür. Fizyonomi

Bir görüngüden daha söz etmek istiyorum, o da insan vücudunun dış şekli, yani fizyonomidir. Tam ne kadar olduğunu bilmememize rağmen, fizyonominin bir miktar değeri vardır, çünkü onu şekillendiren şey, harekettir. Burada hareket, bir şekil haline gelmiştir. Bu geçişimi pek az tanımaktayız. Dış görünüşe göre, zaman zaman da oldukça katı yargılara varırız ama, duygu durumunun fiziksel maddeyi etkilediğini, çizgileri bize hoş veya kötü gösterdiğini her zaman farkettiğimiz söylenemez. Bir melankoliğin melankoli döneminde ve daha sonraki görünümlerini inceleyenler, şaşkınlıklara sürüklenmektedirler. Bunun gibi, herkeste de duygu durumu, ifadede izler bırakmaktadır.

Yine temel görüşümüze, yani tüm normal fonksiyonların temeline dönüyoruz: İnsanoğlunun evriminin nehir yatağı içinde olmak. Bir insanın neden sempatik olduğunu, diğerinin olmadığını ancak bu yolla anlayabiliriz. Bu otomatik olarak olmaktadırA Bunu daha iyi anlayabilmek için süreci kavramlara bölmek zorundayız. Bu düşünce ancak evrim fikri içinde yennibulabiİmcklcdir. Bu noktadan baktığımızda neyin yanlış, neyin doğruya yakın olduğunu anlama olanağımız vardır Çok yaygın bir hatâ, toplum kavramında ortaya çıkmaktadır. Onu hakkıyla anlayabilmek için, insanlığın evrimiyle ve uğrunda çaba gösterilecek bir erekle ne kadar yakından bağlantılı olduğunu görebilmemiz gerekmektedir. Fizyonomi dediğimiz şey, bireyle uğrunda çaba gösterdiği toplumun arasındaki uyum ve ahenge, eskiden sandığımızdan çok daha sıkı sıkıya bağlıdır.

249

ON YEDİ d

UYKUSUZLUK (1929)1.2

Bu &«f«&, iddiasız yazı, Adler yaklaşımının bir özü sayılabilir. Her gün rastladığımız bir sorunu rahatlıkla ele almakta, onu bir araç olarak kullanıp bizlere sinirce belirlilerinin dinamiğini ve bunların nasıl hem melankoliklerde, hem de normal insanlarda bulunabileceğini göstermektedir. Melankolik kelimesi de belki bütün bu parça içinde geçen kelimeler arasında en teknik sayılabilecek terimdir. Adler bundan sonraxıynı tempo içinde, sağaltım önerilerine geçmektedir. Uyguladığı hileyle hastasını yumuşak ve basil bir yoldan tuzağa düşürmekte, orada iki seçenek arasında kıstırmakladır. Bu seçenekl&ftlkn ikisi de "yararlı" yöndedir. Okuyucunun büyük bir rahatlık içinde ortaya serilen fikirlere ve tekrarlara alışacağı, sonra birden en önemli bir düşüncenin ortaya atılması karşısında şaşalayacağı ortadadır. Buna örnek, "Agorafobi çeken birinin kanında farklılıklar bulabiliriz ama, belirliye sebep bu değildir," düşüncesi gibi .

Uykusuzluk, organik bir hastalığın yarattığı bir durum olabilir. Örneğin tifo başlangıcında hastalar uykusuzluk çekerler. Salgı bezlerinin düzensiz çalışmasında ve bazı nefrit olaylarında da uykusuzluk görülebilir. Bazı delilik olgularının başlangıç dönemlerinde de uykusuzluk büyük rol oynamaktadır.

(1)    A 1944 a'dan bazı değişiküklerle alınmış olup, A 1929 1 (Clinic- Kasım 21, 1929) yazısından da bir ekleme yapılmıştır.

(2)    A 1944 a'nın editöründen dipnotu:    "Bu gaynresmi sözleri yayınlama kararımız,

bunların bize Adler'in öğrencileriyle yaptığı sohbet toplantılarında kullandığı gaynresmi ve samimi dili hatırlattığı içindir. - R.D. (Reikurs).

251 I

s*

Uykusuzlukla başlayan delilik durumlarında, hasta schizoph-renic veya melankolik olmaya karar vermişse, büyük bir gerilimin eyleme geçmesi ve deliliği sanatsal biçimde yaratması gerekmekledir. Ciddi hastalıklarda ve melankoli ile delilikte herhalde tüm sistemi yöneten duygular iç salgı bezlerini de yönetmektedir ve herhalde kanda bazı değişmeler de görülebilir.

Literatürde böyle durumların deliliğin nedeni olduğu iddiaları ve bu yolda birtakım çatışmalar bulunmaktadır. Bize göre bu belirtiler deliliğin sebebi değil, yarattığı bir sonuçtur. Bezler, vejeta-tif sistemin tedirginliğinden etkilenir. Aynı tür rahatsızlıkları belki sinircelerin bazılarında da bulabiliriz. Agorafobi çeken birinin kanında değişiklikler olabilir ama, bunlar agorafobinin nedeni değildir.

Organik nedeni sıyırıp çıkarırsak, uykusuzluğu psikolojik olarak açıklamak mümkündür. Kişiliğin tümüne baktığımızda uykusuzluğun tüm kişiliğe çok güzel şekilde uyduğunu görürüz.

Bunun kişiliğe nasıl uyduğunu görmek isliyorsanız, uykusuzluk çeken hastaya şöyle bir soru sorabilirsiniz:    "Uyuyabilseydiniz neler yapardınız?" O zaman size

neyi yapmaktan korktuğunu açıklayacaktır. Örneğin, uyuyabilscydim daha çok çalışabilir, sınavıma girebilirim, diyecektir. Bu sorundan öyle çok korkmaktadır ki, gerilim içindedir; bu ansal gerilim de onun kendini rahat bırakmasına engel olmakta, bu yüzden uyuyamamaktadır.

Uyku pasif bir durum değildir, uyuduğumuz zaman pasif olduğumuz da doğru değildir. Anlayabildiğimiz kadarıyla uyku bir eylemdir. Biz kendimizi uyuturuz. Bunu yapmaya la başlangıçtan beri eğitilmişizdir ve bu yüzden de bu iş kolay olur.

Bunu yapamıyorsak, her zaman birtakım nedenleri vardır. Özellikle de duygular ve gerilimler uykuyu önleyebilme, engelle-yebilme yeteneğindedir. Kişi bir şeyden korkuyorsa uyuyamaya-bilir. Bazı hastalar, özellikle kadınlar, ev işlerini düşündükleri, evlerinin en iyi durumda olup olmadığına akıllarını taktıkları için uyuyamazlar. Bunu anlıyorsunuz, çünkü uyuyamadıkları zamanlar ne yaparlar? Ev işlerini düşünürler, yarınki partiyi düşünürler, kendilerinin eleştirilip eleştirilmeyeceğim, her şeyin yolunda olup olmadığını düşünürler. Bu yüzden de uyuyamazlar. Uyuyamayış-

252

lan gerilimden ötürüdür. Ve uyumayınca da bunun avantajlı olduğu birtakım durumları keşfederler.

AMAÇLARA HİZMET

Zorgu sinircesi çeken bir adam, çocukluk yıllarından bu yana uyuyamadığından yakınıyordu. En uzun uykuları bir, ya da iki sa-1 atli. Bu herhalde doğru değildir, çünkü birçokları,"uyuyuf> uyuya* madikTânndan pek delimin olmadıklarını kabul ederler ama, birAf çok hastalar -kendilerine ve başkalarına uyuyamâdıklarını kabulü ettirdikleri zaman bir özürleri olmuş olur. Dikkat toplarlar. Çünkü! tıyuyamama durumları kendilerini de etkilemektedir.

Bazı kimseler de uyur, fakat uykuları sırasında hâlâ her şeyi duymaya ve görmeye devam ederler. Bunlar kolay uyanırlar, bu nedenle olup bilenleri

farkedebilirler. Örneğin, saatin saat başını vurması, birisinin oradan geçmesi, ya da buna benzer şeyleri. Bunlar sabahleyin dinlenmiş olmazlar, bu yüzden de geceyi bu şekilde geçirmek yine uykusuzluğun bir başka türüdür. İnsanların uyuya-mamaya benzer özürler bulma yollan pek çeşitlidir.

Bir başkasına vurmak

Uyuyamayan her insanın, uyumamak durumu tarafından desteklenen bir amacı olduğunu göreceksiniz. Bu delikanlı (Adler elindeki olguya atıf yapıyor) afresiyle kavga etmektedir. Para kazanmıyor, çünkü bu yolla ailesini cezalandınyor. Onların onun kazancına ihtiyaçları var. Delikanlı uyuyamadığı zaman, aile bunun ne anlama geldiğini biliyor ve titremeye başlıyor. Onun da amacı bu. Uykusuzluğu nasıl kullandığını görüyorsunuz.

Her seferinde, işe başka birinin daha karıştığım da göreceksiniz. Uykusuzluk, bir diğer insanı tokatlamanm etkili bir yoludur. O insan da genellikle çok yakındadır. Evli erkekler ve kadınlar bu yolla karılarını veya kocalarım tokatlamış olurlar.

İhtirası desteklemek

Bazen uykusuzluk bir rekabet aracıdır - ya da o amaçla kullanılabilir, "işimi iyi yaptığımı biliyorum, herkes de çalışmalanm-dan memnun; ama şu uykusuzluk derdim olmasaydı daha neler neler yapmazdım!" Yani uykusuzluğu, fazla ihtiraslı kimseler arasında da bulabilirsiniz.

253

Ben uykusuzluğun ihtiras belirtisi olduğunu keşfettiğimde gurur duymuştum. Sonra bunun iki bin yıl önce de bilindiğini öğrendim. Horace'ı okurken aşağıdaki cümleye rastladım:    "Ah, bu insanlar da geceleri uyuyamıyorlarmış. Bu insanlar

gerçeğin kendi planlarına uyması için çok uğraşan, ama kendi planlarının gerçeğe uymasını hiç istemeyen insanlar." Horace, uykusuzluğun anlamını biliyor.

Herhalde onun gününde yaşayan herkes de biliyorduJSon-radan unutulmuş olmalı. Sonra yeniden keşfedildi. Nice bilgilerin de unutulup sonra yeniden keşfedilmiş olduğu gibi. Horace az sonra yukarıda değindiği kimseler hakkında şunu da söylüyor:    "Bunlar yalnızca uykusuzluk değil, başağrısı da çekiyorlar." Bunların

ikisini sık sık birarada gördüğümüz doğrudur. Bu kadar büyük bir ihtirasın sonucu, uykusuz geceler ve başağrısıdır. Bunu anlayabiliyoruz. Birey geceyi bilinçli düşünceler için kullanıyorsa, bunu yalnızca gündüz yapmak onu doyurmuyorsa, o zaman onun çok ihtiraslı bir kimse olduğu yargısına varabiliriz. Bu da geceleri çalışan insan tipinin bir varyasyonudur. O tipler de ihtiraslı tiplerdir. Yalnızca onların durumunda aradaki ilişkiyi anlamak o kadar zor değildir.

Varsayımımızın doğru olup olmadığını araştırmak için, hastaya sinsi bir soru sorabilirsiniz:    "Geceleri uyuyamadığınız zaman neler düşünürsünüz?" O zaman

karşınıza bir kanıt daha çıkacaktır. Hasta her zaman ya işlerini, ya da görevlerini düşünmektedir ve bir gün öncenin olaylarını tekrarlamaktadır. Akşamüstü hesaplarını, defterlerini gözden geçirdiği gibi, geceleri de, doğru hareket etmiş olup olmadığını gözden geçirmektedir. Böyle davranan kimselerin sayısı çoktur. İhtirasları, dün yaptıkları en küçük bir hatayı bile unutmalarına izin vermez.

Melankoli desteği

Uykusuzluğun en önemli rolü oynadığı hastalık, melankolidir. Eğer melankolik hasta, geceleri ne düşündüğünü saklayabilecek kadar sinsi bir tip değilse, nasıl durmadan kendini kurmaya çalıştığını, nasıl her zaman kötü şeyler aradığını, onları bir an gibi toplayıp durduğunu görebilirsiniz. Bu eğilim, sağaltım sırasında hatırlanması çok yararlı bir noktadır. Hastaya kendisinin sürekli olarak kötü şeyleri seçmeye çalıştığını anlatmalıyız. Melankoliye yol açan duyguları bu yolla tahrik etmektedir.

254

Melankolik depresyon demek aslında zaten hep kötü olasılıkları aramak, iyi ve umut verici şeyleri düşünmemek demektir. Rahatsız edici düşünceleri arama yolundaki bu merak, geceleri de devam eder, melankolik hastanın neden uyuyamadığım da böylelikle anlamış oluruz. İhtiraslı bir şekilde, koleksiyon yapıyordur. Kötü düşünceler koleksiyonu. Uyursa, koleksiyonuna devam edemeyecektir. Bu yarattığı duyguyla da kendi uykusunu bozmaktadır.

SAĞALTIM (

)fnVi< )

I

Hastanın sağaltımında (tedavisinde) geceki eylemleri kullanılabilir. Böyle bir insan uykusuzluktan yakındığı zaman, genellikle artık her şeyi kaybettiğini, çünkü uykusuzluğa artık dayanamayacağını söylemek istemektedir. Eğer ona bunun önemli olmadığını söyler, "Ben kendim de sizden daha fazla uyumuyorum, tanıdığım birçok kimseler de daha fazla uyumazlar zaten," derseniz size çok kızacaktır.

Ama eğer iyi yürekli davranır, onu alaya almazsanız, o zaman bu insan üzerinde bir etki yapabilirsiniz. Ona, "Uykusuz geçen bu boş vaktinizi, sağaltımımıza yardımcı olmakta kullanabilirsiniz," diyebilirsiniz. "O geçen süre içindeki tüm düşüncelerinizi hatırlayıp yarın bana anlatabilirsiniz. O zaman uykusuzluğunuzdan yararlanmış oluruz."

Uykusuzluğunu yapıcı birşekilde kullanmak bu hasta için yepyeni bir tecrübe olacaktır. Öyle durumlar vardır ki hasta uykusuzluğunu iyi amaçla kullanıyorsa, artık kendini uykusuz tutamaz. Ancak bunu bir rahatsızlık kabul ettiği zaman uykusuz kalabilmektedir. Ne olursa olsun, yani düşüncelerini hatırlasa da, uyuyakalsa jk'Jüyku.ve uykusuzluktaki amacı belki anlayabilecektir. Hatta belki uykusuzluğunun kendi inandığı rolü oynamadığını bile anlayabilecektir (3).

Ben hastaya hiçbir zaman uykusuzluk için tıbbî bir reçete yazmam ama, ellerinde başka doktorların yazdığı reçetelerle bana ge-TenTiastâları çok gömıüşiirndür. tîgtelik hastanın bu ilâçları"yüt~ masını engellemek dF çok zordur.Tîir ilâcı olmak, uyuyamamakla™ aAm kapıya çuAmjkjtadu\JBunun anlamı da, "Ben uykusuzum, an-™

(3) Bu yine tuzak tekniği, ya da daha önce gördüğümüz yapıcı çifte-mengenedir. (Yay.)

255

cak uyku ilâcı alırsam uyuyabilirim," demektir. Kapsülün içinde şekerli su da yutsa, inandığı sürece yine uyuyabilecektir. Bazen bunu kanıtlamak da mümkün olabilir. Ama ben hastayı kandırmaya hiçbir zaman çalışmam.

.Ne..kadar çok sayıda insanın birtakım kurallar kullanarak uykularını bozduklarını bilmek ilginçtir. Uykuyu engellemenin en iyi yöntemlerinden biri de bine kadar saymak, sonra geri saymaktır. Bu iki saat sürer ve hasta iki saat boyunca uyumamış olur. Yine de bunu uykusuzluğa karşı bir çare sayar, oysa durumu kendisi yaratmaktadır, îki saatin sonunda hâlâ uykusu olmadığını görünce, "Böyle güçlü bir yöntem bile bana yararlı olmadı. Herhalde ben çok hastayım," der. Durmadan bir doktordan öbürüne gitmek de, hem uykusuzluğu artırmak, hem de dikkat toplamak için iyi bir yöntemdir. Bazıları saat bire kadar

uyuyamadıklarını, ya da saat ikiye kadar iskambil oynamazlarsa uyuyamadıklarını söylerler.

ÖZET

Birçok insanlar hayatlarını uykusuzluk sorunları çekerek yaşarlar. Bu özel bir imtiyaz istemeye benzer: Uyuyamayan insana başka gözle bakılmalıdır. Uyuyabilse çok daha fazla şeyler başarabileceğini herkes görmektedir. O halde onun özel bir avantaji vardır ve diğer insanlarla aynı ölçütler ona uygulanamaz. Aslında onun daha fazla şeyler başarabileceğinden pek de emin olamayız. Sağaltım sırasında, uyuyabilse daha çok basan sağlayacağı düşüncesinin tam da doğru olmadığını ona anlatırız. Uyku miktarı ile başarı miktarı orantılı değildir ve birbirine göre ölçülemez. Ama birçok kimseler bunları birbirine bağlar. Ancak kahve içmedikleri zaman, ya da içki içtikleri zaman uyuyabildiklerini ileri sürerler. Bu varsayımla, aslında ilgisiz olan iki şeyi birbirine bağlayarak, uyku durumlarını kendi ihtiyaçlarına göre ayarlarlar. Uykusuzlukları başarısızlıktan korktukları zaman, ya da bekledikleri bir başarısızlığa özür bulmak istedikleri zamana rastlatılır. Çünkü uykusuzluk ancak, hasta kendisinin hazır olmadığı bir sorunla karşı karşıya bulunduğunu hissettiği zaman belirir ve ihtiyaç duyulan duygu ve emosyonların yaratılması için kullanılır.

256

ON SEKİZ iö A\o,-Ç o

SİNİRCEDE ÖLÜM SORUNU ( > A

Adler için ölüm sorunu demek, hayatın temel gerçeklerinin, ölümün kaçınılmazlığının (insanın kendi ölümü veya başkalarının ölümü), nasıl birey tarafından kendi hayat tarzına uygun şekilde kullanıldığı demektir. Ruhsal sağlığı tamam olan insanda, "varoluşun bu yadsınamayacak sonucu" o insanın hayal sorunlarına etkin şekilde uyum sağlamasına engel olmaz. Sinirceli insan ise esasen bu sorunları cesaretle göğüsleyememekle karakterize edilen insandır ve bu insan ölümü"isteyebilir, onu arayabilir. Bunu prestij kaybetmemek için yapar. Bazen ölüm korkusunu takınak haline getirebilir ve bunu bir soujfiun çözümü için kullanır. Ya da ölümle ilgili zorgular icat edeT, onlarla boğuşmaktan bilinçdışı bir doyum

duyar.    IcAAJiSlAUA-Mtve1 SA+Ar

(Yay.)

Ölümle karşılaşmanın küçük yaştaki bir çocuğu nasıl etkilediği konusunda pek az şey bilinmektedir. Kuşkusuz tek bir cevap bulunamaz. Bulgularımıza göre üçüncü yaş dolaylarında hayat tarzının oluşmasını tamamlaması çok büyük bir fark yaratmaktadır. Bu zamandan önce, olay, az veya çok tanınan bir insanın veya nesnenin kaybından daha derin etki yapmamaktadır ki, bu tür kayıp olayları da çocuğun yaşamında pek sık yeralan bir şeydir. Böyle bir etki, çocuğun, bir şeyin yokolmasma uyumunu kendi fikrine

(1) Adler'in ingilizce'ye kendi çevirisinden (A 1936 j) küçük değişikliklerle alınmıştır.

257

göre sağlamasına yol açabilir. Herhalde insanların ve eşyaların kaybolabileceği gerçeğine alışmayı öğrenecektir.

HA YA T TARZI VE ÖLÜME KARŞI TA VIR

Yaklaşık üç yaş dolaylarından sonra, yani çocuk çevre sorunlarına karşı kendi hayat tarzına göre tavır almaya başladıktan sonra, durum epey değişik olur. O zaman ölümle karşılaşmak, ya da ölmüş bir insan görmek, aşağıda anlatılan doğrultularda ölçülür, algılanır, sindirilir ve tepki görür; çocuğun kaçınılmaz olaylara dayanma derecesi de ortaya çıkar. Aynı şey yetişkinler için de geçerlidir.

Böyle bir durumda "şımarık hayat tarzı" ve ona özgü olan "ya hep-ya hiç" karmaşası (kompleksi), o bcncilliğiylc, gerçekleşmeyen istekler karşısındaki o açılarıyla, o heyecanıyla, kendini daha net şekilde gösterecektir ve binlerce şekilde gösterecektir. Bu da kolayca saptanabilir.

Sırası gelmişken, bu şımarık hayat tarzı konusunda her zaman söylediğim bir şeyi tekrarlamak isterim. Bu hayat tarzı, çocuğun kendi yarattığı bir şeydir ve hatta ihmale uğramış çocuklarda, ya da kendilerini ihmale uğramış gibi hisseden çocuklarda daha sık ortaya çıkmaktadır.

Ölüm olayında çocuğun ölen insana bağlılık derecesi de önemli rol oynar. Sevilmeyen bir insanın kaybı, ya da çocuğun bir başkasına yakınlığını engelleyen birinin kaybı, üzüntü duyguları yaratmayabilir, zaman zaman memnunluk bile doğurabilir. Beri yandan, acaba çocuk bu kaybı devamlı olarak mı, yoksa geçici olarak mı görüyor sorusuna, bir de ölenin ve çevrenin ne derece şanssız olduğuna inandığına da dikkat etmek gerekir.

Ölümün şımartılmış hayat tarzına sahip bir çocuğu ne kadar etkileyebileceği, allı yaşındaki bir erkek çocuğun olgusunda görülmektedir. Bir yandan şımartılırken, aynı zamanda kendisine bakan mürebbiyenin kişileri ve eşyaları uzaklaştırmasına, yoketme-sine de alışmıştı (binlerce nüanstan biri). Babasının öldüğü kendisine söylendiği zaman mürebbiyesine dönerek, "Şimdi gidip oynayabilir miyim?" diye sordu. Bu çocukla otuz yıl sonra, mâli

258

bakımdan iflâs ettiği zaman karşılaştım. Bu olay da, tıpkı babasının ölümü gibi, onu hiç etkilememişti.

ölüm gerçeğinin genelliği, bireyin benliğine göre olmak üzere, değişik etkiler gösterebilir. Hayalın sınırlı oluşuna herkes tepki gösterir ve herkes bu tepkiyi hayata karşı kendi tavrına göre gösterir. Bu tepkiye, tüm psikolojik ve otomatik ifade şekilleri de katılırlar, intihar ve onun gizli şekilleri olan delilik, uyuşturucu tiryakiliği, bireyin kendisini hayat kurallarını izlemekten alakoyan engeller gibi gördüğü bu olaya karşı gösterilen az veya çok etkin-likli tepkilerdir.

HAYATIN KORUNMASI, YENME VE SOSYAL GÖREVLER

Evrim kuvvetiyle var olan hayatın yapısında üç ana çizginin bulunduğu yolundaki Bireysel Psikoloji görüşüne pek itiraz yoktur. Bu çizgilerden biri insan hayatını daimî kılmaya, ikincisi dış zorluklan başarılı şekilde yenmeye, üçüncüsü de sosyal hayatın getirdiği işler karşısında bir tavır almaya dönüktür. Her üç eğilim de, bölünmez bir bütünün, yani hayat fonksiyonunun parçalarıdır. Birine yöneltilen tehdit, birinin yolunun tıkanması (yanlış yön, yanyış erek veya yanlış hayat tarzı nedeniyle olabilir), bütünün tümüniijiehdit eder, hayata yönelmiş bir tehlike olarak gözükür. Bundan doğan şok etkisi, iyi durumlarda yenilebilir. Ama aksi halde, büyük bir yenilginin tehlike tehdidi karşısında, bu şok özürler bulma şeklinde yerleşebilir (sinirce), veya daha büyük bir etkinlik söz konusuysa etkin (aktif) başansızlık olarak daha ileriye götürülür (suç işleme, vb), böylelikle görünüşte başarı vaadeden hileli bir yola yönelebilir.

Bu şok her zaman için kendisini, eldeki sosyal sorunu çözmekte yeteneksizlik (aşağılık kompleksi) şeklinde ifade eder. Vücutla ruhun bu durumla ilişkisi ya sorundan geri çekilmek, ya soruna yükselmek, ya da (toplumsal ilgi noksanlığında olduğu gibi) etkin (aktif) başarısızlık şeklinde olacaktır.

Şokun bu evresi her zaman ölüm korkusu doğrultusundadır, çünkü eldeki sosyal sorunun başarılı şekilde çözüm yolu, hiç değilse o sıra için, kapanmış gözükmektedir. Ama sorunun başarılı çözümü, yaşama olanağının nüvesini oluşturmaktadır.

259

ÖLÜM İSTEĞİNİN AMACI

Beş yaşındaki bir erkek çocuğun suratına teyzesi tokat atmıştı. Çocuk, "Sen beni böyle aşağıladıktan sonra, ben yaşamaya nasıl devam edebilirim?" diye bağırdı. Daha sonraki yıllarda çocukta bir melankoli gelişti, ölüm ve intihar hiç aklından çıkmaz oldu.

Sinirceliler, daha önce de açıkladığım gibi, her zaman şımartılmış bir hayat tarzının ürünleridir ve çocukluklarında az toplumsal ilgi ve az etkinlik (aktivite) geliştirmişlerdir. Aşın duygululukları ve heyecanlan içinde, ne zaman gururlarını inciteceğine inandıkları bir başarısızlık tehdidi altında bulunduklarını hissetse-İcr, ciddi bir şoka uğrar, bu şoku ölüm gibi hissederler. Burada bir adım daha ileriye giderek, ölümde (intihar veya ölüm isteğiyle oynama), kaçınılmaz prestij kaybını önlemenin tek çaresini görürler. Freud bu ölüm işleğini hastalarının rüyalarında çoktan beri görmüş, fakat kendi cinsel libido görüşüne göre bunu doğuştan, varolan bir yokelme dürtüsü olarak değerlendirme yanılgısına düşmüştür. Bunu defalarca açıklamama rağmen şu ana kadar, çocukluğunda potansiyel nörolik olan bir insanın kendini çok fazla düşündüğü gerçeğini görmeye yanaşmamıştır. Çünkü dünya görüşü gerçeğe uymayan bir nörotik, düşman ülkede yaşamaktadır. Aşırı duyarlıdır, sabırsızdır, aşın heyecanlıdır. Kendine aşırı değer verdiğinden, sonunda "pasif karşı koyusu geliştirmek gibi yapay bir hataya yönelir. Buna hem "Aggressionstrieb in der Neu-rose"tla (A 1908 b), hem de "The Neurotic Constitulion"da. (A 1917 a) işaret etmişimdir. Toplumsal ilgisinin ve etkinliğinin yeterince gelişmemiş olması onu, bekleyen bir insan haline getirir (Krapelin'e bakınız), yani başkalarının toplumsal ilgisinin var olacağına inanır ve onu sömürmeye koyulur. Oysa suç işleyen tip, başkalarını kendi hasmı ve avı olarak görür.

Fiziksel ve ansal tedirginlikleri uyaran şok, yani belirtileri uyandıran şok, her zaman dışarık bir etken tarafından, sosyal olarak çözülmesi gereken bir durum tarafından yaratılır. Potansiyel nörotik kendisinin bu işle başa çıkamayacağına inanır, bu durumun kendi abartılmış prestij isteğini yoketme tehdidi taşıdığını düşünür. Tıpkı çocukluğunda bir basan kendisine verilmediği za-

260

manlarda olduğu gibi, bu sefer de nihaî prestij kaybından onu kurtaracak bir yol ortaya çıkar. Nöroliğin tüm ilgisi şok sonuçlarına, yani belirtilere dönmüştür. Prestiji tehdit eden o esas iş çoktan unutulmuştur. Hasta, o işi "bu belirtiler yüzünden, evet, yalnızca bu belirtiler yüzünden" yapamadığını çevreye duyurur. Çözümü başkalarının sağlamasını bekler, ya da hiç değilse, kendisinden artık bu konuda başka talepte bulunulmamasını, bazı durumlarda da kendisine özel imtiyazlar tanınmasını bekler. Hafifletici özürünü bulmuştur ve prestijini koruduğunu hisseder. Kendi hayat sürecinin içinde yatmakta olan kendi başarı yolu, fiyatını ödediği için, kcsilmemiştir. Hayatın en önemli ilkesi olan, bir sorunun başarılı çözümü çabası, artık tehdit altında değildir. Ölüm sorunu ondan uzaklaşır -Frcud derdi ki:    "Bilinçaltına itilir."- oysa ölüm sorunu hâlâ az çok

görünür yerde bulunabilir, bu da inşanın hayat tarzına bağlıdır.

Hastanın çektiği acılar gerçektir, yalnızca genellikle prestij kaybına karşı bir korunma sağlamak üzere abartılmıştır. Ruh hekimliği literatüründe çoğu zaman hastanın sinirce belirtilerine kaçıp, sanki o belirtilere aşıkmış gibi oraya sığındığı yanılgısına düşülür. Onlardan, o belirtilerden vazgeçmek istemiyormuş gibi bir hâli var, denir. Tam tersine, karşısına daha büyük bir tehlikenin dikilmeyeceğinden emin olsAonlardan seve seve vazgeçerdi. Ama o büyük tehlike, prestij kaybı yüzünden ölme tehlikesidir.

Bireysel Psikoloji'ye yeni başlamış acemiler, bizim nörotiği kendi acılarının sorumlusu saydığım kız sonucuna vanrlar. Bu yanılgı herhalde ya bilgi eksikliğinden, ya da bizim dilimizi iyi anlatacak biçimde kullanmamamızdan gelmektedir. Belirtileri anlaşılacak şekilde tarif ettiğimiz için, hastanın da bunlan anlayacağı sonucuna varırlar. Ama hasta ancak bunu anladıktan sonra kendi durumundan sorumlu olur. Aynı şey eleştirmenler için de geçerlidir.

Yukarıdaki sorunun anlaşılması, çok geniş bir perspektifi görüşümüze açmaktadır. Gerçek ölüm de, hayat sorunlarının başan-lı çözümü çabasının sonu demektir ve fiziksel ölümün önemini azaltmak için yapılan girişimler iyice bilinmektedir. Ruhen ölüm, hele de nörotiğin gördüğü biçimiyle, ürkütücülükte hiç de gerçek ölümden geri kalmamaktadır.

261

TAKINAK HALİNDEKİ ÖLÜM KORKUSUNUN AMACI

tşte klinik uygulamanın bir örneği. Otuz yaşında bir kadın öğretmen, altı aydır evliyken son yılların ekonomik krizi etkisiyle işini kaybetmişti. Kocası da o sıra işinden oldu. Kadın o zaman, istemediği halde, bir memurluk bulmaya razı oldu ve her gün tünelle yeni işine gidip gelmeye başladı. Bir gün işindeki masasında otururken, o anda hemen yerinden kalkmazsa öleceği düşüncesi geldi aklına. Arkadaşları onu eve getirdiler, korkusu kısa zamanda geçti. Ama bu olaydan sonra ne zaman tünele binse, ânî ölüm fikri geri geliyordu. Bu durumda işine devam etmesine olanak kalmıyordu.

Bu olguyu anlamak hiç de zor olmadı. Bireysel Psikoloji, hareketleri diğer dalların hepsinden fazla vurgulayan ve onu, tıpkı konuşma harekeli gibi, bireyin yorumlanabilecek bir ifadesi olarak gören daldır. Kavramsal veya kelimelcndirilmiş malzeme, anlaşılamayan eğilimler tarafından süzülür ki, bunu daha önce de gösterdim. Aynı şey çevreyle ilgili gözüken tüm diğer hareket biçimleri için de geçerlidir.

Bireysel Psikoloji'nin araştırma alanı özgün tarza sahip bir bireyin, çevre sorunlarıyla ilişkilerinin eylem olarak uygulanışıdır. Diğer ekoller daha çok içeriğe, ayrı ayrı fonksiyonlara, örneğin algılamaya, belleğe, düşünmeye, hissetmeye, içgüdülere, libidoya, dürtülere, reflekslere, vb. ilgi göstermektedirler. Biz bilgimizin bu yöne doğru yayılmasını sağladıkları için onlara şükran duyuyoruz ama, özgün kişiliğin bilinen bir içerikle bile anlaşılabileceğini asla varsayanlayız. Bu nedenle biz özgün bireyin hayat sorunlarıyla olan, hemen hemen ölçülebilecek düzeydeki ilişkilerine ilgi duymaktayız, insan ekoller arasındaki bu farkların incelenecek malzeme farkı olduğunu anlamıyor, göremiyorsa, o zaman kendi öz ekolünden başka hepsini "bilim dışı" ya da "yeterince derin değil," vesaire diyerek reddetme eğiliminde olur. Bir an için hastaya ölümü tehdit edici gösteren düşünce içeriğini görmezden gelsek, hemen karşımızda, hastaya göre başarılı sanılabilecek bir hareket belirecektir. Hasta, yeniklik sayılacak bir noktadan, korkulan yenilgiye karşı bir korunma vaadeden bir baş-

ka noktaya doğru hareket ediyordur. Ve şimdi içeriği yerine koyarsak, her hareketsizlik ve o hareketsizlikle ilgili olan her şey, yani, başka bir deyimle iş, ona alçaltıcı görünecek, daha doğrusu tam bjr yenilgi gibi gözükecektir. Yalnız buna bakarak bile, hastanın hayat tarzı ve dünya görüşü hakkında pek çok şey söylenebilir. Kendisi çok gururlu ve kibirli olmalıdır. Herhalde öz-saygısı fazlaca abartılmıştır, toplumsal ilgisi azdır, etkinliği azdır; bütün bunlar da, şımartılmış bir hayat tarzının özel nüanslarıdır. Bu varılan sonuçlan ancak daha güçlü ve geçerli karşı kanıtlar yıkabilir. Ama bu sonuçlardan ne kadar emin olursak olalım, yine de hastayı ikna etme ve öğrencilere öğretme

zorunluluklarımız vardır. O halde hastanın biyografisinden bazı onaylamalar elde etmek "zorundayız. Hatâlarımızın düzeltilebilmesi için ve hatalı çıkmayı göze alarak.

v- Bu kadın üç çocuğun arasında ikinci kız kardeşti. Üçüncü çocuk erkekti. Sizlere ikinci doğanın, ablasını aşmak yoluyla başarı- ya çok kolay ulaştığını daha önce göstermiştim. Bu sefer de aynı durum geçerliydi. Hastamız bize ablasının, asık suratlı babasını lîiç iyi idare edemediğini, ama kendisinin bunu her zaman pek güzel başardığını ve genellikle ağlayarak başardığını söyledi. Başka bir kimseyle kurulan bu "su kuvveti" ilişkisi genellikle zayıf olan, daha az etkin olan insJHln silâhıdır, çünkü karşı tarafı yumuşatmak yoluyla başarıyı amaçlamaktadır. Hastamız aynı yolla, ablasına tanınan tüm imtiyazların kendisine de tanınmasını başardı. Bir son sınıf sınavından sonra annesi ablaya bir yüzük armağan edince hastamız ağladı, sızladı ve bu işi kendisine de tıpkı onunki gibi bir yüzük verilinceye kadar sürdürdü. Küçük erkek kardeşi kuvvetli bir rakipti. Babası en çok onu seviyor, karısıyla kızlarına. pek aldırış etmiyordu. Ayrıca anneyle babanın evliliği de mutlu bir evlilik olmaktan pek uzaktı. Bu durum, hastanın erkeklere ola- , bilecek güvenini çoktan sarsmış bulunuyordu.

Kendisine kendi evliliğinin mutlu olup olmadığı sorulduğunda hemen ağlamaya başladı ve kendisinin dünyanın en mutlu kadım olduğunu söyledi. Neden ağladığı sorulduğu zaman, bunun böyle davam etmeyeceğinden her zaman korktuğunu söyledi. Buradan gördüğümüze göre, tüm yenilgiler onu fena halde sarsıyordu. Hem gerçek yenilgi-263

ler, hem de olabilecek yenilgiler. Belli ki, bu kadının nihaî ereği kendi üstünlüğünü ve güvenliğini perçinlemek, bunu yapmak için seçtiği yol da sürekli olarak kendini çevrenin yumuşaklığına ihtiyaç duyan, kolayca üzülen bir insan olarak tanıtmaktı. Tabii bunları, içeriğini kendisi anlamadan yapıyordu.

Böylece, her nörotik gibi o da yukarıda larif edilen tipe uymaktaydı.

Başkalarına az ilgi gösteren, onları daha çok sömürülecek varlıklar olarak gören ve etkinliği (aktivitesi) az olan bir insan.

İşiyle kendisi arasına (işini alçaltıcı bulduğu da ortada) ölüm sorununu getirip bir güvenlik tedbiri olarak yerleştirmişti. Daha ""doğrusu bu sorun, kendini tüm başarı olanaklarından mahrum hissettiği bir anda, kendi gelip yerleşmişti o yere. Bu olayla ihjili olacak rüyaları çok ilginçti. Bu rüyalarda her zaman ölmüş insanlar görülüyordu. Bireysel Psikolojinin rüya kuramını bilenler buna "hiç şaşmaz. Hatla bu kadının rüyalarının ne olacağını önceden kestirebilir bile. Hayat tarzı, ölüm düşüncesini gözden uzak bırakamayacak bir şey seçmek zorundaydı. Böylelikle kendi ürkütücü ölüm kavramını, rüyalarında da kendini buna eğiterek kuvvetlendiriyordu. Sinirce'dcki durumu, sanki şöyle demek istiyormuş gibi özetlenebilir:    "Bu işte çalışmaktansa ölmek daha iyi." Ve son

analizde bunun anlarru ölmek değil, işi bırakmak olarak ortaya*"çîkı-""yörV" Kadının tek bildiği, parça parça, kopuk kopuk ayrıntılardı.

Bilmediği şey ise, kendi hayat tarzından kaynaklanan bujutum, kendi dünya görüşü ve dış etkenlerdi. Bazıları bu anlaşılamayan " şeylere bilinç-dışı derler. Ama o zaman bunlar anlamayanların tü-" münün de bilinç-dışı'nda var olmalıydı. ;

ÖLÜMLE İLGİLİ ZORGULARIN AMACİ

Sinirce'de ortaya çıkan ölüm sorunu daha başka girift durumları da içerebilir ve bunların da çeşitli nüansları bulunabilir. Bunu aşağıdaki örnekle açıklamak istiyorum(2). Elli yaşında bir adam, ne zaman bir binanın yüksek katma çıksa,

pencereden atlama zorgusu duyuyordu. Bu belirti onu yeni yetmelik yaşlarından beri

(2) Bu, sayfa 135'de verilen örneğin aynısı gibi görünüyor.

264

korkutuyordu. Özellikle de, pek iyi başardığı işi kendisini sık sık üst katlarda oturan kimseleri ziyarete zorladığı için.

Aklıma gelen ilk düşünce, bu adamın her şeye rağmen karşımda sapa sağlam durmakta olduğuydu. Demek ki, "ölüm isteğini yenmekte başarılı oluyordu. Bu bana çocukların oynadığı oyunlardan birine benzer göründü. Gizliden gizliye oynar çocuklar bu oyunu. Örneğin, kaldırım taşlarının aralarındaki çizgilere basmadan yürümeye çalışırlar. Ayrıca bazı bâtıl eğilimlerle benzerliği de inkâr edilecek gibi değildir. Bu adam ağır bir baskı karşısında zafer kazanmış gibiydi. Biyografisi bize onu kalabalık bir ailenin en küçük çocuğu olarak gösterdi. Annesinin en sevdiği ve en şımarttığı çocuk oydu. Zaten şımarık çocuğa ait, daha önce larif ettiğim karakteristiklerin 4ıepsfrri de üzerinde toplamıştı. Ama şu zamana kadar onların çoğunun üstesinden gelmişti. Bu açıdan da karşımda yine zafer kazanmış gibi duruyordu. :

Görüşlerim, ilk çocukluk anısını anlattığı zaman enfes bir şekilde onaylandı. Esasen ilk çocukluk anılarının yorumu bana her zaman, Bireysel Psikoloji'ye yapılan en yararlı katkı gibi gelir. Okula ilk gittiği gün, oraya vardığında çok korktuğunu söyledi. Orada, üstüne saldırmaya hazırlanıyormuş gibi görünen bir çocukla karşılaşmıştı. Neredece bayılıyordu. Ama sonra tüm gücünü toplayıp çocuğun üzerine atıldı ve korkunç bir durumdan zaferle sıyrıldı.

Bu olgu bize, şoktan doğan ölüm korkusunun, nasıl hastanın kendini zafer kazanmış gibi hissetmesi için kullanılabileceğini gösteriyor. Korkusunu yenme zaferi. Eğer hasta bu ilişkiyi bilse, yaptığı kahramanlık ona çocukça görünecekti. Ama bilmediğine göre durum farklı oluyor, mesleği kendisine sürekli olarak, hayâli bîr şekilde, kendi değerini kanıtlama olanağı veriyordu. O, şokun sonuçlarına bakıyordu. Yani sinircenin belirtilerine. Oysa ben koşullara bakıyordum. Eğer ölüm fikriyle bilinçli olarak uğraşsa, kısa zamanda bu oyundan usanacaktı. O zaman da, başarıyı kovalama yolundaki değeri tehlikeye düşecekti. Ama o gururlu, kendini beğenmiş hayat tarzı yine üstün geliyor, neye bakması gerektiğini ona dikte ediyordu.

265

ON DOKUZ İNTİHAR (1937)1

Adler daha kariyerinin başlangıcında (1920 b'den, 1967 c'ye), intihar dinamiğinin bir "öç alma hareketi" olduğu yolunda atak yorumlar yapmıştır. Bunun yakınları, akrabaları etkilemek, bu yolla kaybedilenleri geri kazanmak amacına dönük olduğunu söyler. Bu nedenle inlifıarı bir tür iletişim aracı olarak savunur ki, bu görüş bugün artık genel olarak kabul edilmekledir. Aşağıdaki rapor onun bu tezinin son formulosyonudur ve burada intihara kalkışan bireyi, "kendine zarar verme hayâlleri görerek veya kendine zarar vererek başkalarını inciten insan" olarak tarif etmektedir.

(Yay.)

Sık rastlanan intihar olayı, sıradan gözlemci için çevresi esrarengiz nedenlerle çevrelenmiş bir olaydır. Kendisine yakın birinin intiharı ona gerçekten dokunmadıkça, intiharı rastgele açıklamayı arasıra başaran yüzeysel bir nedene yönelir ama, bu neden çoğu zaman olayı hiç de açıklayamaz. İntihar girişimcisinin yakın ve uzak çevresinde bulunanlar olayı garip ve anlaşılmaz bulurlar. Bunun pek fazla önemi yoktur, çünkü insan doğasının anlaşılması ve profilaksis doğrultusunda düşünme pek de sık rastlanan şeyler değildir.

Açıklama girişimleri genellikle, ansal (mental) düzensizlik içinde bulunan kimselerde intiharlara ne kadar sık rastlandığıyla (1) A 1937 h. A 1958 d çevirisinden alınmıştır.

267

±

başlar. Özellikle de, depresyon içindeki insanlar arasında. Bunların tümüne intihar, dertlerinden kurtulma yolu olarak gözükür. Her ne kadar söyledikleri sözler bunun tersi doğrultudaysa da. Demek ki, normal veya normale yakın bir insan, intihan tümüyle patolojik bir görüngü olarak ele alma eğilimindedir.

DURUMSAL ETKENLER

Ama böyle bile olsa, normal insanın da intihan tek çıkar yol olarak görebildiği durumlar vardır. Bu durumlar, çok üzücü ve değiştirilemeyecek durumlardır. Örneğin kurtulma umudu olmayan bir eziyet, insanlık dışı saldırılar, yüz kızartıcı ya da kriminal eylemlerin ortaya çıkması korkusu, iyileşmeyecek ve çok acı veren hastalıklara uğramak, vb. Esas şaşılacak nokta, bu gibi nedenlerle yeralan intiharların sayısının pek de fazla olmamasıdır.

İntihar nedenleri diye adlandırılan şeyler arasında, eğer patolojik hastaların durumunu hariç tutarsak, para kaybı ve ödenemeyen borçlar birinci sırayı almaktadır. Bu oldukça düşündürücüdür. Bundan sonra aşkta hayâl kırıklığı veya mutsuzluk gelmektedir. Daha sonra gelen nedenler ise, sürekli işsizlik (bireyin kendisi bundan sorumlu olacağı gibi, olmayabilir de), bir de haklı veya haksız sitemler gelmektedir.

Bir intihar nedeni de salgın hastalıklar olmaktadır. Şaşırtıcı olmasına rağmen, bu da arasıra ortaya çıkar. Japonlar arasında harakiri de, azalmasına rağmen hâlâ sürmektedir. Kadınlar ve kızlar arasında intihar veya intihar girişimi, ay halindeyken nispeten daha çok yeralmaktadır. Ayrıca, intiharlar elli yaşından sonra artmaktadır. Bütün bu durumlar, Bireysel Psikoloji tarafından açıklanabilecek şeylerdir.

Uzmanlığı olan veya olmayan grupların sık sık intiharları azaltma yolunda çabaya girişmesinde de şaşılacak bir şey yoktur. Görebildiğimiz kadarıyla böyle girişimler intiharları azaltmaya pek de yaramamıştır. Bunun nedeni, intiharların önlenmesi için kuruluşlara başvuran insanların, hâlâ biraz umudu bulunan kimseler olmasındandır. Günümüzde intihar sayısı değişmiş değildir, hatta belki artma yolundadır.

268

İLİŞKİSEL ETKENLER

İntihar sıklığı, insanoğlunun pek de yüksek olmayan toplumsal ilgisine yönelik ciddi bir suçlamadır. Bu gözönüne alındığında, intihar denilen şaşırtıcı görüngünün anlaşılır şekilde incelenmesi de acilen gerekli olmaktadır.

İçten gelen, endojen nedenler arasında, Bireysel Psikoloji yalnızca bireyin kalıtım ve çevre etkenleriyle kendi yaratıcı güçlerini kullanarak kurduğu, fakat kendi yetersiz, sınırlı görüşlerine göre kurduğu hayat tarzını düşünmektedir. Tabii buna ek olarak, dışa-nk (exogcnous) nedenleri de ele almak zorunluğu vardır ki, bunlar da bireyin karşısına çıkan sorunu ele almaya hazırlıklı olmadığını ortaya koyacaktır. Daima tutarlı olan hayat tarzı, böylelikle dış durumla karşı karşıya gelip çatıştığı zaman, o bireyin toplum içinde başkalarıyla birarada yaşamaya na kadar hazır olduğunun deneyi, sınavı cevaplanmış olur.

Bireysel Psikoloji gözlemleri, bireyin her adımının, eldeki sorunu kendi tutarlılığına uygun olarak başarılı şekilde çözmeye dönük olduğunu göstermiştir, fakat bireyin neyi başarılı olarak değerlendirdiği her zaman için özneldir. Tecrübelerimiz göstermiştir ki, bireyin karşılaşmakAorunda olduğu tüm durumlar, istisnasız olarak, çözüm için toplumsal ilgiye ihtiyaç gösteren durumlardır. Her birey topluma öyle bir şekilde bağlıdır ki, bu bağlılık derecesini açığa vurmayan, kendi toplumsal ilgisini belli etmeyen ne bir hareket yapabilir, ne bir şey düşünebilir, ne de,bir duygu ifade edebilir. Buradan hareketle, intihann ancak yeterli toplumsal ilgisi olmayan bir insanın âcil bir sorunla karşılaşması halinde ortaya çıkabileceği anlaşılıyor.

İnsanların, toplumsal ilgilerinin sonuna varmalan, zaten tüm başansızlıkların ortak noktasıdır. İster etkin, ister pasif başarısızlıklar olsun, bunlar aşağılık karmaşasının büyümesinden kaynaklanır. İntiharcının toplumsal ilgi çizgisinden sapüğı esasen açıkça görülmektedir. Birarada çalışmanın, birarada yaşamanın ve arkadaşlığın her türlüsü yokolmuştur. Üstelik bu kayıpların etkin (aktif) şekilde yeraldığı da kabul edilmek zorundadır. Bu etkinliğin belli bir kıvnmı vardır, yolu toplumsal ilgiden aynlmakta ve ona 269

karşı olmaktadır; bireyin kendisine zarar verirken başkalarına da acı ve üzüntü verir.

İntihar girişimcisi genellikle başkaları üzerinde yaratacağı şoku (bilinçli olarak) pek düşünmez, ya da hiç düşünmez. Ama bir adım daha ileri anlayışla açıklanabilmektedir. Acaba bu insan intihar edebilmek için başkalarını düşüncelerinden çıkarmak zorunda mıdır? Bazı durumlarda belki de toplumsal ilgisi bunu gerektirecek kadar güçlü olabilir. Beri yandan, sanki bunun tersine işaret edermiş gibi, intiharcıların son mektuplarında genellikle başkalarına verdiği üzüntülerden ötürü özür dileyen satırlara rastlanır. İntiharcının hareketi ve yönü, başkalarını üzmeksizin gerçekleşemez. Ve belki de nice insan intiharın eşiğindeyken, toplumsal ilgileri onları öteki insanları üzmekten alakoyduğu için bunu yapamamakladırlar.

Bu "öteki insan" genellikle hep vardır. Genellikle de intihardan en çok ıstırap çekecek kişidir. t

'ÖNEĞİIJMAETKENLERİ f

Bireysel Psikoloji sürekli olarak bireyin bütünlüğünü ve tutarlılığını aramaktadır. Başarısızlıklara hazırdır, onları önlemeye, engellemeye çalışırız, bunu da her zaman, yanlış hayat kavramının ilk kaynağının ta ilk çocukluk yıllarına kadar izlenebileceğini bilerek yaparız. O halde potansiyel intiharcı tip olan çocukları tanıyabilmek zorundayjzy İntiharla ölenlerin veya intihara kalkışanların geçmiş yaşamlarının ve çocukluklarının incelenmesi, ortaya tüm diğer tür başarısızlıklarda görülen izleri çıkarmaktadır. Yani toplumsal ilgi eksikliğiyle oldukça yüksek bir etkinlik derecesi. İntiharcılar her zaman problem çocuk olmuşlardır. Ailenin hiç değilse bir tarafınca şımartılmış, aşırı duyarlı tiplerdir. Sık sık, alışılmadık düzeyde duygu incinmesi gösterirler. Kaybetme ve yenilme durumlarında, pek dayanıklı değillerdir. Yani yenilgiyi efendice kabul etmezler. Başkalarına doğrudan saldırgan davranışlarda bulunmazlar ama, hayat tarzları daima başkalarını sürekli yakın-malanyla, üzüntüleriyle, açılarıyla etkileme girişimleriyle doludur. Güç hayat durumlarıyla karşılaştıklarında, psikolojik acı nedeniy-

270

le çökme, yıkılma eğilimleri vardır. Fazla ihtiraslı, gururlu insanlar olup, kendilerinin başkalarının gözündeki değerini pek çabuk far-kederler. Hastalık veya ölüm hayalleri, bunun başkaları üzerinde yaratacağı üzümü, kendilerinin başkalarının gözündeki değeriyle paralel gitmektedir. Bu duyguyu genellikle çocukluklarmdaki şımartılmadan alırlar. Ben buna benzer izleri depresyon olgularının başlangıcında da bulmuşumdur. Bu tiplerin de sınırı intiharcıla-nnkine bitişiktir. Alkolikler ve uyuşturucu tiryakileri de böyledir.

İntiharcının ilk çocukluk ifadeleri arasında, bir de önemsiz konular için büyük üzüntüler duyulması vardır. Hastalanmak için büyük istek duyma, ya da ölmek için büyük istek duyma, küçük düşme duygusuyla birlekte ortaya çıkar, çocuk öfke gösterileriyle birlikle kendine zarar vermek ister ve sanki onun her isteğini yerine getirmek çevresindekilerin göreviymiş gibi onlara cephe alır. Zaman zaman kendini suçlar, bu yolla çevredekilerin sempatisini ve anlayışını toplar, abartılmış cesaret gösterileriyle onları ürkü-lür ve bazen de inatçı açlık grevlerine giderek anneyle babayı çaresiz bırakır. Arasıra başkalarına karşı doğrudan veya dolambaçlı saldırılar yeralır. Ya bu saldırılandan sonra, ya da yalnızca hayâl, istek ve rüya yoluyla yapılan doğrudan saldırılardan sonra, intihar gelmektedir.    ,•

Ailede intihar olayları, aynı eğilimde olanları pek cezbeden İntihar eden dostlar, ünlü insanlar veya intiharla ilgili özel yerler de onların ilgilerini çeker.

ÖZET

En basit şekliyle ifade etmek gerekirse, potansiyel bir intiharcının hayat tarzı, kendisine zarar vermeyi hayâl etmek veya kendisine zarar vermekle başkalarını incitmek şeklinde nitelendirilebilir. Saldırının kime yönelik olduğu, olaydan en çok kimin üzüldüğünü görmekle kolayca anlaşılabilir.

İntiharcı kendini aşın düşünen insandır, başkalarını az düşünür, başkalarıyla oynamaya, iş görmeye, yaşamaya ve ölmeye yetenekli değildir. Kendi değerinin aşırı farkında olup, her zaman kendi çıkarına olan sonuçlan büyük gerilimler içinde beklemektedir.

271 J

İntihar fikri, tüm yanlış çözümler gibi, elbette ki, çözümü zor bir dışarık sorun karşısında ve birey o sorunu çözecek kadar toplumsal ilgiden yoksun olduğu zaman ortaya çıkar. Bireyin etkinliğinin (aktivite) az veya çok olması, bu noktada belirtilerin ne yönde ortaya çıkacağını belirler. Durumun birey tarafından iyice anlaşılması, bu belirtileri tümüyle ortadan kaldırabilir.

Ruh hekimi potansiyel intiharcıyı sapladığı zaman bu teşhisini kendine saklasa iyi olur ama, bir yandan da tüm tedbirleri almalıdır. Kimseye söylememekle birlikte hastaya daha iyi, daha bağımsız, topluma dönük bir hayat tarzını bulabilmesi için bir şeyler yapması gerekir.

272 YİRMİ

SUÇ İŞLEMEDE YAPI VE ÖNLEME /    (1935)1    J

Adler daha önce de iki kere, benzer başlıklar altında suç işleme konusunu ele almış, A 1930 g'de bunu kısa bir rapor halinde incelemiş, A 1931 b, Bölüm 9'da ise konuya geniş olarak girmiştir. İkinci yazıda pek çok önemli noktaların yanı sıra, bir lakım olgu tarihçeleri de bulunmakladır. Gerçi daha önceki raporlarla bu raporda ortaya konulan fikirler biraraya geldiğinde, tekrarlar dikkati çekmekledir ama, bu yeni şekillendirme, aşağıdaki yenilikleri getirmektedir: Şımarık hayat kavramı şu şekilde ifade edilmektedir:    "Kriminallerde her zaman

şımartılmış hayal tarzının izleri bulunmaktadır." Kriminallerdecocukluktan beri var olan yüksek etkinlik (aktivite) düzeyine dikkat çekilmektedir. Kriminal kişilik yapısının ilk iki etkenden başka, gelişmemiş toplumsal ilgi ve bir üstünlük inancı içerdiği ifade edilmektedir. Son bölümde Adler, sosyal reformcu tipine daha önce bu konuda yazdığı ilk yazıdan daha etraflı şekilde değinmektedir.

(Yay.)

Bu yazının başlığı iki şekilde anlaşılabilir. Bir anlamda, herhangi bir kriminal eylemi önleme tedbirlerini ifade ederken, ikinci anlamda, kriminal eylemlerin sayısını azaltma anlamına gelmektedir. Aslında sorunun bu iki yönü birbirinden ayrılamaz. Suç sayısının azaltılması sorununda başarıya ulaşmak için, suçun işlenmesinden sorumlu olan temel çizgileri anlamak zorundayız.

(1) A 193S m. A 1935 h çevirisinden bazı değişikliklerle alınıp yeniden düzenlenmiştir.

273

Günümüz kültüründe sosyal sistemin birtakım koşullan vardır ve birey kendi gelişmesi sırasında, yeterince hazırlanmış olmadığı için üstesinden gelemeyeceği bazı güçlüklerle karşılaşır. Bu nedenle, kişinin altında ezildiği yükler diye bir şeyden söz etmek mümkündür. Biz Bireysel Psikologlar olarak, bireyin toplumsal ilgisinin, taşıyacak kadar gelişmemiş olduğu yüklerden söz ederiz. Belki hiçbir zaman ulaşamayız ama, insanın karşısına çıkan tüm zorlukların üstesinden gelebileceği ideal bir durumu hayâl etmek de mümkündür. Bu yükleri söz konusu etmeyeceğim. Fakat sosyal kuruluşlarımızdan bazılarının birçok bireyler üzerinde bir baskı haline geldiğini biliyoruz. Bunun nedeni, bu bireylerin çocukluklarında bunlarla karşılaşmaya hazırlanmamış olmalarıdır. Göstergeler suçun azalmakta olmadığına işaret ediyor, halta bazı durumlarda, bazı koşullar altında arttığını istatistikler gösteriyor. Bazı kimseler, geçim sıkıntısının suçu artırmakta etken olduğunu varsayıyorlar. Diğer bazıları ise, hayatın ucuzlamasının bunu yarattığı karusmdadırlar. Bir ülke refah içinde olduğu zaman bile, eskiden var olmayan birtakım suç eğilimlerinin ortaya çıktığı görülebilir. Örneğin, ABD'de yaşamın herkes için nispeten kolay olduğu, ekonomik kriz bulunmadığı zamanda, suçların artması ya yasaklamalara, ya da herkesin pek kolayca zengin olabilmesine yorumlanıyordu.

Suçu azaltma sorunu olağanüstü girift bir sorundur. İnsan bu soruna pek çok çeşit varsayımlarla, fakat bunlardan hangisinin doğru olduğunu bilmeksizin yaklaşımda bulunabilir. Biz bu raporda, Bilimsel Psikoloji'nin parmak bastığı temel sorunlara değineceğiz. Bu sorunların çözümü insanoğlunu, er geç karşılaşacağı durumlara eskiden hiç olmadığı kadar hazırlıklı kılacaktır.

Biz, insanoğlunun bu deneylerden geçebilmesini sağlayacak olan o başkalarına ilgi gösterme yeteneğinin kuvvetlendirilmesiyle ilgiliyiz. Bireysel Psikoloji'nin sonuçlarını görmüş olan kimseler, en önemli etken "bireyin doğuştan var olan sosyal duygusunu, davranışta yeterli aktif toplumsal ilgi gösterebileceği düzeye kadar yükseltmektir," dediğim zaman, ne demek istediğimi anlayacaklardır. Böyle olunca, bireyin hayat sorunlarıyla ilgili tüm davranışı ortak yararlara dönecek, oraya yönelecektir.

274

TOPLUMSAL İLGİNİN GELİŞMESİNDE YETERSİZLİK

Suç kelimesinden esas anladığımız, insanın kendi çıkarları için başkalarına isteyerek zarar vermesidir. O halde belli ki, bu sorun toplumsal ilgisi yeterince gelişmemiş insanlarda ortaya çıkacaktır. Uzun yıllar boyunca kazandığımız tecrübelerden, bunun nasıl olduğunu da biliyoruz. Toplumsal ilginin, bu evrim armağanının, nasıl bu bireylerde yeterince gelişmediğini anlıyoruz.

Bir çocuğu gelecekteki sorunlarıyla yüzleşebilecek, onları toplum çıkarlarına uygun şekilde çözebilecek şekilde eğitmenin etkenlerini açıklamaya ve anlatmaya hazırız. Böyle eğitilen bir çocuk kendini bir bütünün parçası olarak hisseder, insan neslinin bir üyesi olduğunun farkındadır. Kendisi diğer üyelerle birlikte yaşayan, birlikte çalışan, birlikte oynayan bir üyedir. Önce çocukluğunun küçük görevlerini, daha sonra olgunluk yaşlarının daha büyük görevlerini bir tek şekilde ele alır, o da kendisine şu soruyu sormakla olur:    "Ben ne katkıda

bulunabilirim?" Çocukluğunda böyle eğitilen bir birey hiçbir zaman suç işleme eğilimleri göstermez. Dış etkenlerin baskılan bugünkü birçok başarısızlar üzerinde olduğu kadar güçlü olsa bile.

Okurlarımın Bireysel gpkoloji konusunda bir hayli şey bildiğini varsayıyorum ama, yine de bizim doğuştan vardır, evrimin armağanıdır dediğimiz toplumsal ilgi potansiyeli konusunda bir şey söylemek istiyorum. İnsanın ortaya çıkışından beri var olan toplum hayatı nedeniyle, en başta gelen sorunlardan biri, bireyin kendini diğer insanlarla nasıl bir şekilde ilişkili gördüğüdür ve her bireyin toplumun ilerlemesine ne şekilde katkıda bulunduğudur. Bireyin kendiyle toplum arasındaki ilişkiyi ele alış sürecinde birçok yanlışlıklar yapılmış ve insanlar bunun bedelini ödemişlerdir. Kesin olan ve bilge kişilerin de her zaman söylemiş olduğu şey, insanın mutluluğunun birarada çalışmaktan, sanki her birey ortak çıkarlara katkıda bulunmayı kendine amaç edinmiş gibi yaşamaktan geldiğidir. Doğuştan var olan işbirliği potansiyelinin gelişmesi, çocuğun doğumundan sonra başlar. İlk önce çocuğun anneyle ilişkisinde kendini gösterir. Anne, çocuğun hayatındaki ilk insan tecrübesidir.

275

Bu ilişkinin temeli, doğada yatmaktadır. Çocukla anne birbirine bağımlıdır, ilişki yalnızca doğadan doğmakla kalmaz, ayrıca doğa bunu ister de. Başka ekoller çocuğun dünyaya tam bir bencil olarak geldiğini, içinde "mahvetme dürtüsü" bulunduğunu, tek niyetinin yamyam gibi anneden beslenmek olduğunu ileri sürerken, bu ilişkide annenin rolünü, annenin de çocuğun işbirliğine ihtiyacı olduğunu görmemezlikten geliyorlar. Anne, göğsüne dolan sütlerle ve tüm diğer değişen vücut fonksiyonlarıyla (çocuğa karşı oluşan sevgiyle ilgili duygusal durumu hariç tutsak bile), çocuğa ihtiyaç duymaktadır. Hem de çocuk ona ne kadar ihtiyaç duyuyorsa, anne de çocuğa o kadar ihtiyaç duymaktadır. Doğa onları birbirine bağımlı kılmıştır. Toplumsal ilgi potansiyeli ilk olarak anneyle çocuk ilişkisinde doğar ve elle tutulur hale gelir, işte doğuştan var olan toplumsal potansiyeli geliştirmenin ilk fırsatı da buradadır.

Ama daha burada, işin en başında bile birçok hatâlar yapılabilir, çünkü insanoğlu zayıftır. Örneğin, anne çoğu zaman çocuğun sosyal gelişiminin sınırlı olmasını yeterli bulur, çocuğun kendi bakımı sırasında çok daha geniş bir insan ilişkisi çemberini öğrenmesi gereğine ilgi göstermez. Böyle bir durumda anne, çocuğun sosyal potansiyellerini kendi üstüne toplar. Baba bile bunun dışında kalabilir. Eğer bu kapalı çembere girmek için özel bir çaba göstermiyorsa, kolaylıkla dışında kalır. Diğer çocuklar, yabancılar, vb. elbette ki, dışındadır. Oysa çocuğun anneyi tek ilişki kurulacak insan olarak görmemesi de annenin görevidir.

Diğer gelişmeler arasında, çocuğun kendini tek başına hissetmesinden ve her isteğini tatmin etmek için anneye dönme zorunluluğu duymasından, şımarması da ortaya çıkabilmektedir. Bu özellikle eksik veya bozuk organlarla doğan çocuklarda böyledir. Bunlar hayata, kendilerine acı veren yüklerin bir toplamı gözüyle bakarlar. Böyle bir durumda çocuk her şeyi anneden beklemeyi öğrenir ve kendinde bir eksiklik hissettiği, karşısındaki zorlukları gördüğü için de annenin yalnızca kendisiyle meşgul olmasını bekler.

ŞIMARIK HAYAT TARZI

Annenin verdiği yanlış ve kötü eğitim, şımarık hayat tarzının 276 doğmasından sorumlu olan unsurdur denilemez. Çocuk kendi yanlış yoluna kendisi sapmaktadır ve bu da, tek temas edebileceği insan annesi olduğu için olmaktadır. Böyle bir durum, çocuk bu ilişkideki tüm avantajları kendine islemeye kalkışmadıkça yeralmaz. Yani başka bir deyimle, çocuk, yukarıda sayılan koşullar altında, yalnızca kendini düşünecek, tek başarı şansını herşeyi anneden beklemekte bulacak, kendisi hiçbir katkıda bulunmayacak, her zaman alacak hiç vermeyecektir. Dolayısıyla çocuğun dünya görüşü, her şeyi başkalarından beklediği bir görüş olacaktır.

Böyle bir çocuk, kendi karanlık düşüncesi süreci içinde başkalarına ancak nesne gözüyle bakabilir. Eğer ben her şeyi başkalarından bekler, onlara hiçbir şey vermezsem, o zaman o insanlar benim için nesneden başka bir şey değildir (2). Bu görüş açısıyla, başkaları ile eşitlik duygusunu geliştirmeye olanak yoktur. Eğer başkaları yalnızca bana bakmakla yükümlü, benim sömürmem için yaratılmış yabancılarsa, ben aklımda onlara karşı bir ilgi geliştiremem.

Bize göre kriminallerde her zaman şımarık bir hayat tarzının izleri bulunur. Bir ya da daha çok suç işlemiş kriminaller dünyayı öyle bir gözle görürler ki, herkes o dünyaya kendileri onları sö-mürsün diye gelmiştir, onlar bu dünyada herkese ait malı, ya da başkalarının canını zorlanmaya, kendi çıkarlarını başkalarınkin-den üstün tutmaya hakki olan kimselerdir. Böyle durumlarda her zaman geriye, ta çocukluğa kadar giden bir davranışı izlemek mümkündür. Suç işleyenler, toplumsal ilgileri çocukluklarında kazaya uğramış insanlardır. Onların toplumsal ilgisi olgunluğa erişememiştir. Kendilerine ait saydıkları şeyleri zorla almaya çok erken başlarlar.

Ama suç işleyenlerin zekâsını da her zaman hesaba katmak gerekir. Eğer o zekâ yoksa, zaten onlara kriminal deyemeyiz. Suç deyimini, herhangi bir kabahat işleyen aptal için kullanamayız. O terim, isteyerek planlanan ve planlayanı daha zengin etmek amacına yönelmiş olan kötü niyetli girişimler için kullanılır. Bunun, her durumda bireyin isteklerinin tatminine uğraşan şı-

(2) Adler belli oluyor ki, nesne (object) kelimesini psikanalitik anlamında kullanıyor ve libidinal object veya love object'de kullanıldığı anlamını veriyor.

277

1

marık hayat tarzıyla birarada ortaya çıktığına bir kere daha işaret edelim. İsteklerinin yerine gelmesinde direnmek, şımarık hayat tarzının ürünüdür. Sınavlar, şımarık hayat tarzına sahip olanlar için daha da zordur, çünkü bunlar kendi isteklerini, başkalarının hissettiğinden daha kuvvetle hissederler ve kendi kişisel arzularının tatmininde kendilerine hak tanırlar. Bu nedenle de sorunlarını ancak kendi kişisel prestijlerini koruyacak bir yolla çözerler.

Tüm Freud araştırması ve bulguları şımarık hayat tarzıyla ilgilidir, yalnızca bunları hevesle destekleyen çevreler bunun böyle olduğunu kabul etmezler. Freud ekolünün popülerliği ve kuramlarında gizli olan karşı koyuş, şımarık hayat tarzı sahiplerinin bunu derhal kabul elmeye hazır olduklarını onaya koymaktadır, çünkü bunlar şımarık hayat tarzından doğan her şeyin haklı ve doğru olduğu duygusunu beslerler.

ETKİN (AKTİF) DA VRANIŞ

Söylenecek bir başka şey daha var: Bu durumlar, çocuğun hayata aktif veya pasif bir tavır almış olmasına göre, değişik renklere bürünebilmcklcdir. Pasif tutumda bile, çocuk her şeyi başkalarından bekleyebilir. Ama eğer daha fazla etkinlik gösteriyorsa, kendisine isteyerek verilmeyen her şeyi aktif olarak başkalarından almaya doğru gidecektir.

İşte bu nokta, suç işleme olayının başlangıcıdır! Bana kalırsa, Bireysel Psikoloji'nin vardığı sonuçlar arasında en önemlilerinden biri, potansiyel kriminal olan çocuğun psişik yapısını saptamış olmak, suç kariyeri gibi tehlikeli bir kariyere doğrulmuş çocuğu önceden tanıyabilmektir.

Benim incelediğim kriminaller, ister hayatta, ister literatürde olsun, hep bu tip insanlardır. Hepsi ya başkalarının şımartması, ya da kendi kendilerini şımartma sonucu, toplumsal ilgilerinin gelişmesini yarı yerde dondurmuş olan, etkinlik dereceleri yüksek insanlardır.

Burada kriminallerin yanlış dünya görüşünün ilk çocukluk anılarına kadar uzanabildiğini de söylemek gerek. İnsan şu tür

278

şeyler dinleyebilir:    "Çamaşıra yardım ederken masanın üzerinde para gördüm ve

aldım. Bu olay ben altı yaşındayken oldu." Ya da; "Beş yaşındaydım. Bizim istasyonda bir yük katan yandı. Vagonların birinden dışarıya bir yığın top döküldü, ben de toplayabildiğim kadarını topladım." Veya; "Annem hep sağda solda para bırakırdı. Bu konuda dikkatsizdi. Ben de her hafta bu paradan birazını alırdım."

Böyle toplumsal ilgi yokluğunun yüksek etkinlikle birleşmiş hali, kriminallerde tekrar tekrar, daha ilk anılarda karşımıza çıkmaktadır. Şımarık hayat tarzı ve yüksek etkinlik, en net şekilde bu çocukluk anılarında ifade bulur. Bence bu bireysel Psikoloji'nin en önemli bulgularından biridir.

İsyan etme, başkalarına zarar verme, başkalarını düşünmeme, kaçma ve her türlü saldırılar bu insanlarda çok erken yaşta ortaya çıkmakladır ve belli ki, bunlarda başkalarına karşı ilgi duygusu yoktur.

GÜÇ DURUM

Bunlar, suç işleme konusunu incelerken unutulmaması gereken olgulardır.

Toplumsal ilginin yaygın olan yetersiz gelişme düzeyinde, suç işleme eğilypinin, suçu gerçekten işleme olgusundan daha fazla rastlanan bir durum olduğunu gözden kaçırıyor değilim. Gerçekten o suçu işlemek için, kriminalin karşısına çıkan zor durumun içinde bir dış etken bulunması gereklidir. Kriminal bu zor durumun yükünden kurtulabilmenin tek yolunu, o suçu işlemekte görür. O suç, onun gözünde mümkün olan tek basan yoludur. Her suç olayında, o zor durum mutlaka vardır. Bu da, kriminalin toplumsal ilgisinin bir sınavı gibidir.

Fakat kriminale o suçu işletecek kadar önemli gözüken durum, kriminal olmayan bir başkasına oldukça önemsiz de gözükebilir. Örneğin hiç parası olmayan bir erkek, bir kızla çıkmak istiyorsa, bir eve hırsızlığa girebilir. Böyle bir yanlış davranış, olağanüstü düzeyde bir küstahlık, hastalık sayılacak düzeyde de bir ihtiras gerektirir ki, kriminal kendi istediği şeye başkalarının sahip olabildiğini görünce bu duygular zorlayıcı düzeye varır.

279

ÜSTÜNLÜK İNANCI

Kriminal, o suçu işleme yoluyla zafer kazanacağına inanır ve yakalanmayacağını varsayar. Bu kesin inancın da kökleri yine ilk çocuklukta yatmaktadır. Gördüğüm genç suçluların hepsi, daha önce birkaç suç işleyip yakalanmamış kimselerdi. Bu nedenle bu gençler, "Ben suç işleyip, yakalanmadan kurtulabilirim," diye bir izlenim edinmekteydiler. Bunu tecrübelerinden biliyorlardı.

Burada başka bir etkeni de düşünmek zorundayız. Hiçbir suç, önceden plan yapmaksızın işlenemez. Herşey kriminal tarafından önceden düşünülmüştür ve bu dikkatli plan ona, kendisinin polisten üstün olduğu, yasadan ve kendi kurbanından da üstün olduğu inancını verir. Gücünü bu üstünlük inancından alır. Bu tavrına dayanak olarak, işlenen suçlardan yaklaşık yüzde kırkının yakalanmadığını ve tüm suçluların yakalanmadan önce irili ufaklı çeşitli suçlar işlemiş olduğunu görür.

Kriminallcri yeniden eğitip topluma kazandırmanın güçlüğü de herhalde bu noktaya dayanmakladır. Bir insanı kriminal yoldan geri çevirmek için ancak onun hatalı dünya görüşünü değiştirmek, insanları sömürülecek varlıklar olarak görmekten vazgeçip, toplumun kendisi gibi üyeleri olarak görmesini sağlamak gerekmektedir. Suça karşı bugün takındığımız tavır, suçlunun toplumsal ilgisini geliştirmeye yönelik değildir. Bu ifademle herhangi bir eleştiri veya suçlama yapmak niyetinde de değilim. Suç, psişik hataların en ciddi olanıdır. Eğer kriminali daha yararlı bir hayata gerçekten döndürmek istiyorsak, en iyi, en üstün eğitim uzmanlarını kullanmamız gerekir. Başarının hangi noktalara bağlı olduğunu tümüyle anlayan, kriminalin toplumsal ilgisini yükseltmek gerektiğini bilen kimseler ele almalıdır konuyu.

Genellikle kriminal, biraz daha akıllı davransaydım yakalanmazdım şeklinde bir düşünce içinde olur. Darağacınm gölgesine varmış kriminallerde bile aynı izlenim vardır. Ben bir katilin durmadan şunu tekrarladığını hatırlarım:    "Eğer gözlüğümü

unutmamış olsam, yakalanmazdım." Suçlu bu tutum içindeyken, ona yaklaşmak hiç kolay değildir. Hele de cezaevinde diğer suçlulardan, işlediği suçun nasıl yapsaydı daha kusursuz olabileceği konusunda 280 I

durmadan öğütler dinlediğini düşünürseniz. Bu adamın sorunu çözülmedikçe, ona yaklaşmak zordur. Suçlu şu ya da bu ayrıntıyı başka türlü yapsa, bugün cezaevinde bulunmayacağına inanıyorsa, ona içinde bulunduğu ikilemi başka bir yorumla anlatmaya çalışan her yaklaşımı nefretle bir kenara itecektir.

Tüm ihtiraslı insanların ortak niteliği, prestijlerini zedeleyecek bir yenilgiyle karşılaştıkları zaman kendilerini koruyacak bir özür hazırlamalarıdır. "Prestij diplomasisi", ihtiraslı insanların kişiliğinin çekirdeğini oluşturur. Napoleon'un St. Helen'de; "Önce Ispanya'ya, sonra Rusya'ya gilseydim, bugün bütün dünya ayaklarımın dibinde yatıyor olurdu," deyişine hiç şaşmamak gerekir. Bu özürler hem bir savunma, hem de gelecek sefer daha dikkatli olmak için bir uyarıdır. Yani kriminal hem kendi değer duygusunu, hem de psişik dengesini koruyordur. Ona göre başarısızlığı bir ayrıntıdan ölürüdür.

Esas zor olan, o kriminale asıl halâsının, zaferi başkalarını kandırmakta arayışı olduğunu anlatabilmek, mutluluğun ve talihin topluma mümkün olduğu kadar çok katkıda yatlığına onu inandı-rabilmcktir. Çocukluğundan beri süregelen hayat tarzındaki yanlışlığı görebilmesi gerekir.

KENDİNİ KANDIRMA VE SAĞDUYU NOKSANLIĞI .ıs**"

Herhangi bir suçu işleyebilmek için kriminalin kendini oraya yöneltmesi gerekir. Fakat bu da insan psikolojisinin aydınlık bir noktası olup, buradan, kriminallerde bile toplumsal ilgi bulunduğu sonucu çıkabilir. Asıl sorun, ondaki toplumsal ilginin yeterli düzeyde olmayışıdır. Suçu işlemesi ve amacını yerine getirebilmesi için, sahip olduğu toplumsal ilgiyi yenmesi, örtmesi gereklidir. Zihnen ve duygusal olarak. Suç yoluna sapabilmesi için önce toplumsal ilgisinden kurtulması şarttır.

Dosloyevski'nin Raskolnikov'u buna harika bir örnektir. Ras-kolnikov, iki ay boyunca yatağından çıkmayıp, acaba ben bu suçu işlemeye cesaret edebilir miyim, yoksa edemez miyim? diye düşünür. Toplumsal ilgisini öldürebilmek için, kurbanının parasıyla ne yararlı şeyler yapabileceğini gözünde canlandırır. Ama bu ona 281

yetmez. Hâlâ gereğinden fazla toplumsal ilgisi vardır. Ama iki ayın sonunda kendine; "Ben Napoleon muyum, yoksa bir sürüngen miyim?" der. Artık silâhlanmıştır. Napoleon gibi davranır ve ihtiyar kadını öldürür. Ne olmuştur?

Bu adam kendisine bir karşılaştırma seçmiştir. Bir metafordur bu. Gerçekle de ilişkisi yoktur. Kendisi elbette ki, ne Napolen'dur, ne de sürüngendir. Ama onun bu iki seçeneği beğenmesi, kendine amaç edindiği suçtan vazgeçmemek içindir. Dediğini yapabilmesini kolaylaştıran şey, bu lepi-nin doğmasıdır. Toplumsal ilgisini artık tüketmiştir. Ama suçu işledikten sonra, toplumsal ilgisi geri döner, çünkü kullanmış olduğu metafor artık işine yarayacak durumda değildir. Aynı şey tüm suçlarda olur.

Gözlüğünü unutan suçlu; "Öldürdüğüm delikanlıyı neden bu kadar önemsiyorlar?

Onun gibi milyonlarca delikanlı var," demiştir. Burada, sağduyuya uymayan bir fikre ihtiyacı olduğunu açığa vurmuş oluyor. Kendi erkek kardeşini öldürmüş olan bu adam, suçunu kolaylaştırmak için çarpık bir kavram kullanmak zorundadır ve bununla ilgili olarak şöyle diyor:    "Ya o, ya ben! Dünya ikimize yetecek kadar

büyük değildi!" Daha küçük suçlarda da buna benzer fikirlerin kullanılmış olması doğaldır. Örneğin, para çalmış bir suçlunun şu sözlerine kulak verin:    "O adamın

zaten dünya kadar parası vardı. O para ne diye öyle boş boş beklesin?" Ya da bir diğer söz:    "Onun güzel elbiseleri vardı, benim yoklu. Bu yüzden de onu

öldürdüm."

Bu tür düşüncede aptallık bulunmadığı ortadadır. Amaçlarımızı yerine getirmek için şiirsel ifadelere yöneldiğimiz zaman hepimiz böyle şeylerden yararlanırız. Örneğin başkalarında hoşumuza giden ve gitmeyen nitelikleri vurgularken böyle davranırız. Birini kötülemek istediğimizde, ya da biriyle dostça bir temas yapmak istediğimizde de bu yola döneriz. Bu şiirsel ifadeler, kullandığımız bu âletler, amacımızı desteklemeye dönüktür. Diyelim ki, birisi kıra, köylük yere gitmeyi çok istiyor. Önce dağların görüntüsü gözünde canlanacaktır ve bir süre sonra da kendini gerçekten orada bulacaktır... pekâlâ kentte de kalabilecek durumda olduğu halde.

Kendisini iyi, ya da kötü bir şey yapmaya yöneltme yeteneği 282

her insanda vardır. Düşünce ve hayâllerden duygular geliştirme yeteneği, girişimlere ve davranışlara hız kazandırır. O girişim ve davranışlar belki zaten yeralacak şeylerdir ama, sağduyunun getirdiği çekingenlikler altında bu kadar kolay da olamazlar.

Kriminal karşısındaki kurbanları çok küçük gördüğü için, onun dünya görüşünün hatalı olduğunu, şımarık hayat tarzına sahip olduğunu anlıyoruz. Onda toplumsal ilgi bulunmadığı için, olmayacak eğilimlere yönelebilir, çünkü sahip olduğu şey özel, kişisel zekâdır, sağduyu değildir. Oysa insan neslini birbirine bağlayan şey sağduyudur. Toplumsal ilgi sahibine bir miktar mantık verir ve onun kendini aldatmasını engeller. Eğer kendini aldatmıyorsa, başkalarını aldatmayı da istemeyecektir.

Çok uygun bir ifadeyle "Sağduyu" olarak adlandırılan o nitelik, mantığın isteyebileceği en yüksek gelişmedir. Değeri süreklidir, değişmez. Mantık, sağduyu ve zekânın birçok kişi tarafından aşağılanması da belki onları aşağılayanlardaki toplumsal ilgi düşüklüğünün kanıtıdır.

BİR ÖNLEME PLANI

Artık suçun önlenmesinden söz edebileceğimiz noktaya varmış bulunuyoruz. TopMfısal ilginin nasıl gelişmemiş düzeylerde kalabildiğini biliyoruz. Bazı kasların gelişmeden kalması gibi bir durumdur bu. İnsanoğlunun güvenliğinin ve yazgısının en yüksek düzeyine varabilmesinin de, çocuğa toplumun üyesi olduğu, diğer üyelerle birlikte çalışacağı, kendini bir bütünün parçası hissetmesi gerektiği, bu dünyada rahat etmesinin beklendiği inancının verilmesine bağlı olduğunu biliyoruz. Kendini diğer insanlarla eşit gören, onlarla birarada çalışmakta olduğunu bilen insan, akıntılarla rastgele sürüklenen insana benzemez. Onda etkinlik düzeyi yüksektir ama, bunlar genel çıkarların paralelinde bir etkinliğe işaret eder. Toplum üyesi olan insan, fazla düşünmeden, hemen hemen otomatik olarak, ortak çıkarların yönünde hareket etmektedir. Bu yolda hareket ederken de, gizli potansiyellerinin bir kısmım geliştirir. Eğitimin başta gelen amacı, bu tür insanlar yetiştirmektir.

Toplumsal ilgi insanda doğuştan vardır diyemeyiz. Ancak onu 283

geliştirebilecek potansiyel doğuştan vardır. Doğuştan var olan bu potansiyeli geliştirmek ister. Dokunma duyusu da doğuştan vardır ama, onu da hayatta yararlı olabilecek düzeye kadar geliştirmek, çocuğun hayat tarzı rehberliğinde çalışan yaratıcı gücünün görevidir, însan Helen Keller, ya da Laura Bridgman'da dokunma duyusunun hangi düzeylere kadar geliştirilebildiğini görünce, bu gelişmenin yoğun eğitimle sağlanabileceğinden emin olabiliyor. Saygın bir nöropatolog olan Frederick Tilney (3), bu kadınların her ikisini de gördükten sonra, dokunma duyularının normalden değişik olmadığı, yalnızca bunların eğitimle normalin üzerinde sonuç almayı başardığı yargısına varmıştır. Görme yeteneği de iki kişide aynı olabilir ama, onların bu yetenekle neler yapabileceği, eğilime bağlıdır, çok da değişebilir. Bireysel Psikoloji'nin önemli bulgusu er, ya da geç kainim psikolojilerini değiştirecek, onların da bizim anlayışımıza yaklaşmalarını sağlayacaktır.

Toplumsal ilgiyi de, bireyin sınavlarına dayanıklı düzeye kadar geliştirmek mümkün olabilmelidir. Bunun amacı, bireyin isteklerine gem vurabilmesi için değil, o istekleri toplumun yararına olan kanallara yöneltebilmesi içindir. ÖĞRETMENLERİN VE OKULLARIN İŞLEVİ

İlk bakışta bize, çocuğun doğuştan var olan toplumsal ilgisini geliştirme görevi anneye düşüyormuş gibi görünüyor. Ama tüm ana-babaları iyi eğitimciler haline getirmenin pek uzun ve umut kırıcı bir iş olduğu da ortadadır. Bu durumda, okullara dönmek zorundayız. Okulların çocukta doğuştan var olan toplumsal ilgi potansiyelini geliştirmesi ve öğretmenlerin de bu eğitimde ortaya çıkabilecek kusurları düzeltmesi mümkündür. Eğer bu böyle yapılırsa, çocuğun hayata atıldığı zaman yeterli toplumsal ilgiye sahip olması, okulun verdiği eğitimin sorumluluğu olacak demektir.

Yasama meclisleri, "hiçbir çocuk hayatla yararlı bir plana sahip olmaksızın ve başkalarına yönelik ilgisi hayat sorunlarını karşılayacak düzeye varmaksızın okuldan mezun olamaz," diye bir

(3) Tilney, F., "Helen Keller ve Laura Bridgman'ın mukayeseli duyu analizi." Arch. Ne-urol. Psychiat., 1929,21 1227-1269.

284

yasa çıkarsa, ben hiç itiraz etmezdim.

Ayrıca toplumsal ilgi yönünde gelişen ve ortak çıkarlar uğruna çaba gösteren bir çocuğun, derslerinde de daha başarılı olduğunu belirtmek isterim. Yani bir bakıma, okuldaki başarı, çocuğun ileriki hayatında yararlı olmasının hazırlığı durumundadır. Ama eğer yararlı olma duygusu kendisine yabancıysa, bir öğrenci derslerine nasıl eğilebilir?

Elbette ki, böyle bir eğitim öğretmene yepyeni bir sorumluluk yükleyecektir ama, bu konularla en çok ilgilenmesi gereken insan da yine öğretmendir. Öğretmenin bilgeliği çocuğa, okulda öğretilen şeyleri öğrenmeye neden ilgi göstermesi gerektiğini de anlata-bilmeli, sınıf arkadaşlarından hangisinin toplum üyesi, hangisinin sömürücü, hangisinin sosyal olduğunu da ona gösterebilmelidir.

Bu sanatın ustası olan bir öğretmen, tecrübelerimizden gördüğümüze göre, kısa zamanda diğer öğretmenleri de uygulanacak yöntem konusunda eğitebilecek düzeye gelmekledir. Çocuğa neyin yardama olacağını derhal kavramakta, onu genel çıkarlar doğrultusuna teşvik etmekte, onun kendini düşman ülkedeymiş gibi hissetmesini engellemekle, mutluluğu başkalarıyla birarada bulunmakta, birarada çalışmakta, onları sevmekte aramasını sağlamaktadır.    0*

Gelecek kuşakların çocukları ancak bu yolla karşılarına çıkacak hayat sorunlarını çözebilirler ve diğer insanlarla iyi ilişki kurabilirler. Bireylerin kendi gerçek değerlerini anlamaları, aşk sorununun çözümlenip mutlu evliliğin cinslerarası eşitlik temeline oturmasının tek yolu bu olduğu gibi, ancak o zaman kadınlar, kar-şılarındakini yanlış düşüncelere saptırmaksızın kendi eşlerini kendileri seçebilecek duruma gelirler. Bir çocuğu işbirliği yapabilen bir insan olarak yetiştirmek, onu yük olmaktan çok, yardımcı olmaya yöneltmek, kısa zamanda eğitimin ortak geleneği haline gelebilir.

Öğretmenler kendilerini insanoğlunun liderleri durumuna getirecek bu yeni durumlarını anlayabildikleri zaman, gelecek kuşaklara rehberlik etme gücünün kendi ellerinde olduğunu gördükleri zaman, bu büyük işe isteyerek katılabileceklerdir. Öğretmen, kendisi de bir birey olarak, işindeki ve pozisyonundaki bu büyümenin

285

aslında işleri kolaylaştardığmı anlayacaktır. Elbette ki, sosyal düşünceli, dengeli, yararlı çocuklara bir şeyler öğretmek, bir yığın uyumsuz, ihmalkâr çocukla başa çıkmaktan daha kolaydır.

Eğer suç işleyenlerin toplumsal ilgilerinin eksik olduğundan, onların bu nedenle karşılarına çıkan hayat sorunlarını çözemediklerinden kuşku duyanlar varsa, onlara iki noktayı özellikle işaret etmek istiyorum: Bir kere suç işleyip de tutuklanan insanların yüzde ellisi eğitimsiz ve vasıfsızdır. Bu da gösteriyor ki, bu insanlar daha çocukken bile işbirliği yapmamışlardır ve onları iş veya meslek hayatında bir gelişme düzeyine gelecek kadar eğitmek de mümkün olmamıştır.

İkinci nokta da, suç işleyenlerin yüzde ellisinin zührevî hastalıklara yakalanmış olmasıdır ki, bu da insanı düşündürmektedir. Bu durum, bu insanların aşk sorununu normal yoldan çözemediklerini, ya da bu konuyu iki eşit kişi arasındaki bir olay olarak düşünemediklerini gösterir gibidir. Zührevî hastalıklar genellikle seksi tek kişiyi ilgilendiren bir iş gibi görmenin sonucu olmaktadır; oysa bu, iki kişilik bir iştir ve ancak bu kişilerin her biri diğerine yeterince ilgi gösterdiği zaman gereğince yerine getirilebilir. Bu iki nokta, suçluluk sorununda benim görüşümü kuvvetle desteklemektedir.

PLANIN UYGULANMASI

Sonuç olarak insanoğlunun, Bireysel Psikoloji tarafından önerilen yola gitmekle büyük ölçüde kârlı çıkacağını söylemek isterim. Suç işlemenin önlenmesi konusundaki programımın uygulanması sırasında ortaya çıkacak ekonomik maliyet beni hiç üzmemektedir. Bugünkü sistemin arama, yakalama, cezalandırma ve suçluların bakımı maliyeti, işe çocukken başlayıp onları toplumsal duygu ve başkalarına ilgi konusunda eğitmekten, yani kısacası, topluma yararlı üyeler haline getirmekten kat kat daha pahalıdır. Bugün bile, toplumların en fakir olanı dahi başa çıkabilir böyle bir maliyetle. Yeterli sayıda öğretmenin bu yolda eğitilmesi de pek o kadar uzun sürmeyecektir. Viyana'da elimizde bu işe hazır bir hayli öğretmen bulunmaktadır.

286

En dikkatli ve titiz incelemelerde bile, önerilen eğitim yönteminin herhangi bir ülkeye özgü dinsel, ya da siyasal ilkelere zararlı yanı bulunmamıştır. Bizim önerdiğimiz tarzda bir toplumsal ilginin, hiçbir çeşit hükümet için zararlı olabileceğini düşünemiyorum. Hatta tersine, büyük ve kapsamlı hareketler her zaman toplumsal ilgiye ihtiyaç göstermiştir.

Bu işe katkıda bulunabileceklerine, sorunu çözebileceklerine inanan ekollerin bir kenara itilip, bu işin yalnızca Toplumsal Psikoloji tarafından üstlenilmesi mi gerekiyor? şeklinde bir soru gelirse, onu da cevabım şu olacaktır: Biz, Bireysel Psikologlar çok geniş görüşlü kimseler olduğumuzdan, diğer ekollerin de öğretmenlerin bu yoldaki eğitimine katkıda bulunma fırsatını bulacaklarını ummaktayız.

Ben bu olağanüstü verimli fikrin gerçek olmaması için herhangi bir neden düşünemiyorum. Fakat haklı olmanın her zaman yeterli olmadığını, hattâ zaman zaman haklı olmanın bir dezavantaj olduğunu da görmüş bir insanım. Siz ve ben bu konuda ne kadar hevesli olursak olalım, bu fikir insanoğlunun gelecekteki mutluluğu ve refahı açısından ne kadar önemli olursa olsun, gerekliliği su götürmez olan bu düşünceyi hemen gerçekleştirebileceğimizi de sanmıyorum. Ama bu bizim ummaya ve düşünmeye devam etmemizi engellememelidirAu yolda çalışmamızı ve suç işleme konusunu bu açıdan düşünmemizi de kösteklememelidir.

Biz sorunu bu açıdan ele alarak uzun süreden beri üzerinde çalışmış bulunuyoruz ve kişisel kanuna göre de iyi sonuçlar aldık. Önerdiğimiz çözüm yalnızca bir kuram değildir. Aynı zamanda suç sorununa pratik bir çözümdür.

Ama biz, bu sorun çözülebilir derken, derhal çözülebilir demek istemiyoruz. Ortaya atılan her yeni kuram da, bizimki kadar kuşku ve tepkiyle karşılaşır. Ne zaman birisi çıkıp alışılmışın dışında bir çare önerse, hep öyle olmuştur. Endüstri tekniğinin gelişmesinde de durum aynıdır. İlk buharlı gemiye ve ilk trene, insanlığın düşmanı gözüyle bakılmıştır. Bilim adamları bile, bunları kullananların deli olması gerektiğini ileri sürmüşlerdir. Oysa daha sonra, insanoğlunun bundan çok daha fazla hızlara bile dayanabileceği ortaya çıkmıştır. Bizim tarzımızdaki eğitimin çocukların başını 287

ağntacağmdan(4) korkanlar da, tıpkı buharlı gemiye ve trene tepki gösterenler gibi davranmaktadırlar.

İnce ince denediğimiz, sağlam olduğuna karar verdiğimiz bulguları kendimize saklamak, onları gömmek doğru değildir. Onları yaymak, dünyanın dikkatine sunmak, dünyadan onları bir kere daha kanıtlamasını beklemek, bizim sorumluluğumuzdur. Bireysel Psikoloji'nin bu yolla daha iyi anlaşılması sayesinde, kalıtımcıla-nn, çevre kuramının çok ciddi değer sınavlarıyla karşı karşıya geleceği beklenir(5).

Bireysel Psikoloji'nin daha derin şekilde anlaşılması aynı zamanda aptallığın teşhisinde de çok yararlı olacaktır ki, bu teşhis günümüzde, özellikle sınırda bulunan olaylarda, çok zordur.

Eğer çalışmalarımız, yalnızca bu satırları okuyan kimselerin düşünmesine, bu fikirlerin ne kadar doğru olduğunu anlamaya çalışmasına, bunları kanıtlamak için ne kadar ileri gidilmesi gerektiği konusunda kafa yormasına yarıyorsa, bu bile bana yeterince mutluluk verir. İnsan neslinin genel kalabalığı arasında, hiç değilse yapılması gerekeni yapmış olduğumuzu düşünerek kendimizi avutabiliriz.

(4)    Başağnsının nedenini, birtakım tepilerin bastırılmasına yorumlayan psikanalilik görüşe bir atıf.

(5)    Adler, 193O'da New York'da toplanan Ulusal Cezaevleri ve Cezaevi işçiliği

Komitesinde öğretmenlerin toplumsal ilgiyi geliştirmek ve toplumun liderleri olmak üzere eğitilmesini önerirken sözlerini şöyle bitirmiştir:    "Sizlere

aşağıdaki önerinin benimsenmesini ve uygulamaya konulmasını tavsiye

ediyorum:    Suç sorununu çözümlemenin en başardı yöntemlerim bulmak amacıyla,

her düşünce ekolüne neler yapabileceğini ortaya koyma fırsatını tanıma koşuluyla, biz Bireysel Psikologlar, Bireysel Psikoloji yöntemlerinin, iç salgı bezi ve patoloji uzmanlarınca önerilen yöntemlerin, davranışçıların önerdiği yöntemlerin ve kalıtıma inananların yöntemlerinin ciddi şekilde deneneceği klinikler açılmasını teklif ediyoruz."

288

BÖLÜM V

DİN VE RUH SAĞLIĞI YİRMİ BİR

DİN VE BİREYSEL PSİKOLOJİ (1933)1

Aşağıdaki yazı ilk olarak Luther mezhebinden bir din adamı olan Ernsl Jahn ile Adler'in birlikle yayınladıkları bir kitapta su-nulmuştur(2). Bu kitapta Jahn tarafından yazılmış olan "Hristi-yanlığın Ruh Sağaltımı" başlıklı bir yazıyla, Adler'in ona cevabı, sonra da Jahn tarafından kaleme alınmış kapanış yorumları bulunmaktadır. Herhalde modern kişilik kuramının ve ruh sağaltımının kurucularından olan biriyle bir din adamının işbirliği ilk olarak bu olayda ortaya çıkmıştır. Bu da Adler'in, psikolojiyi günlük yaşama sokma çabasını yansıtmaktadır. Bu amaç, albelle ki, psikolojiyi ereği aynı olan diğer dallarla birleştirmek gereklidir. Ad-ler'le birlikte ilk defa kitgpyazmış kişi Cari Furtmüller'dir.

Peder Jahn'ın, din konulu Adler yazısına yeni bir önsöz yazmasını, işbirliklerinin başlangıcını ve Adler'in nasıl bir çerçeve içinde onun sözlerine cevap verdiğini anlatmasını sağlamak, bizler için büyük bir şans olmuştur.

Adler dinin sosyal yanı olan cephelerine olumlu bir yaklaşım alırken, kendisine teistik anlamda dindar demek yine de mümkün değildir. Tutumu daha çok bir hümanist olarak nitelendirilebilir.

(Yay.)

(1)    A 1933 c'den çevrilini; ve mümkün olan çeşitli ana konulan biraraya getirebilmek amacıyla bazı sıralama değişiklikleri yapılmıştır.

(2)    Jahn, E. ve Adler, A., Religion und Individualpsychologie; eine prinsipielle Ausei-nandersetzung über Menschenführung. Vienna: Passer, 1933.

291

ERNST JAHN 'İN YENİ ÖNSÖZÜ

"Hristiyanhğm Ruhsağaltımı" adlı incelememin Alfred Ad-ler'le birlikle yayınladığımız kitapta basılmasından bu yana tam yirmi dokuz yıl geçti. Bu yıllar boyunca ben Berlin-Steglitz'deki St. Luke kilisesinde rahip olarak çalıştım; ayrıca, 1947-1961 yılları arasında Berlin İlahiyat Fakültesi'nde pedagoji ve psikoloji dersleri verdim.

Daha öğrencilik yıllarımda, unutulmaz teolog, düşünür ve sosyolog Ernst Troeltsch bana psikolojinin papazlık mcsleğindeki önemini iyice anlatmış bulunuyordu. O sıra geçerli olan NVilhelm Wundt elemenler psikolojisi, belki psikoteknik yaratabilirdi ama, ansal (mental) yaşamın iç organizasyonunu asla açıklamaya yetmezdi. Eduard Spranger tarafından yaratılan empati psikolojisi ise,, ansal etkinliği (mental activity) sezgiyle anlama çabasındaydı. William James'in pragmaük psikolojisi beni çok etkilemekleydi. Özellikle de, din psikoloj isi.

O sıralarda ansal incelemlerin büyük devrimi ycraldı ve Sig-mund Frcud'un psikanalizi ortaya atıldı. Bu yöntem, saklı dürtüleri ve içgüdüleri arasından ruhu anlayabilme çabası içinde, sanki ansal hayatın bir fiziksel bilimi gibi görünüyordu. 1927 yılında, "Psikanalizde Yollar ve Sınırlar"(3) adlı yazımla ben de bu doğrultudaki yerimi aldım. Benim görüşüme göre, işin en yıkıcı ve zarar verici yanı, Freud'un dini bir sinirce (nevroz) olarak görmesi, ya da hayâl sayması, en iyi ihtimalle de bir tür "çakırkeyiflik diye nile-lendirmesiydi. Birçok bireylerde kendini dünyanın merkezi sayma eğiliminin ve önem kazanma çabasının, kendilerine seçtiği ereği çarpıtmakta olduğunu kesin şekilde görebiliyordum. îşte bu nokta, sonunda beni Alfred Adler'in Bireysel Psikoloji'sine getirdi. Onun çalışmalarını incelerken, özellikle "Sinircenin yapısı"nı okurken, gözlemlerin netliğini, ampirik verilere bağlı kalındığını, akıl yürütmelerden kaçınıldığını farkettim. Adler birçok görüngüyü (fenomeni) teşhis edebilecek kusursuz bir ölçüt bulmuştu bana göre.

(3)    Jahn, E., Wege und Grenzen der Psychoanalyse. Schwerin: Bahn, 1927.

292

Biraz da kendi çalışmalarımdan söz edeyim. Biz sürekli olarak evlilik krizleriyle karşı karşıya geliriz. Evli çiftlerden bir tanesi kuvvet peşinde olur, diğeri kendini onun baskısı altında hisseder, birincinin gösterdiği kuvvet çabasına başkaldınr, çatışma buradan doğmuş olur. Ailede uyumun bozulması özellikle çocuklar için zararlı olmaktadır. Çocuklardan biri örnek çocuktur, öteki ise leyleğin attığı yavru gibidir. Bazen ikisi yer de değişirler. Anne içlerinden bir tanesini, zarar verici bir kuvvetle sever ve kısa süre sonra çocuğun isyankâr olduğundan yakınmaya başlar, içinin nefretle dolu olduğunu söyler. Bu sevgi, kudret isteğinin içinde boğulmuş bir sevgidir. Büyük bir güçle sevilen çocuğu, bilinçdışı bir etkiyle isyana itmektedir.

Çocuklar bundan sonra, bu izlenimlerini yetişkinliklerine de taşırlar. Tek başına insanlar olurlar, ya da kavgacı olurlar. Gelişmemiş toplumsal ilgileri onları durmadan karşı çıkmaya doğru iler. Bazen de, kendileri başkalarının duygularını ineklikleri halde, alman, gücenen insanlar olarak gözükürler. Önem kazanma çabasına düşen, aşağılık duygusu çeken insanlar, başkalarıyla birleşme yeteneğini kaybederler. Herhalde çağımızın nice acı olayları, toplumsal ilginin bozuk veya eksik olmasındandır. Ben bu düşünceden hareket ederek, "Kudret İsteği ve Aşağılık Duygu-su"(4) adlı bir kitap yaffiflım; bu kitap da, benim Adler'le tanışmama vesile oldu.

Adler'i görmek unutulmaz bir olaydır. Kendi düşüncesine adanmış bir adamdı. Hüzünden bir zerre nasibi yoktu ve içinde doymak bilmez bir bilgi açlığı vardı. Onun önerisiyle, teolojik ve tıbbî bireysel psikoloji yaklaşanlarını bir tek kitapta, birbiri ardından ele almaya karar verdik.

Ruh hekiminin perspektifiyle bir din adamının görüş açısı pek de ölçülebilecek gibi değildir. Kural olarak psikoloji, insanın kendini çelişkilerinden kurtarabileceğine, ya da uygulanacak tedavinin onu bunlardan kurtarabileceğine inanmaktadır.

Dinsel görüşe göre ise, kurtuluş ancak inanç, ya da selâmet ihsan edildiğinde gelir. Luther demiştir ki, günahların başlangıcı,

(4)    Jahn, E., Machtwüle und Mindenvertigkeitsgefühl: eine kritisehe Analyse der Indi-vidualpsychologie. Berlin: VVameck, 1931.

293

gurur, Tanrı'ya aldırmazlık ve kendini sevmektir. Bireysel Psikolo-ji'nin en büyük başarısı da, buna paralel olarak, insanların o şeytanca kendini sevme yüzünden yıkıldığını ortaya koymak olmuştur. Adler'in tedavisi, o insanı sevgi yoluyla tekrar topluma döndürmektir. Adler'e göre insan sevgisi, hemen hemen din sayılacak kadar büyük bir tutkuyla bağlı olduğu erektir. Kendisiyle insan toplumu konusunda yüzde yüz anlaşırken, bize göre oradan sonra bir de öbür dünya toplumu olduğunu, Tanrı'nın toplumu olduğunu, yani bir Unio mystica bulunduğunu kabul ediyoruz. Adler'e göre hayat demek, başka insanlarla birarada yaşamak demektir ve buna cesaret etmek demektir. Fakat insanların öyle sorunları vardır ki, bunlar ne dostluklarla, ne de cesaretle çözülebilirler. Ayrıca, Hris-tiyanlık gerçi cesaret verici, teşvik edicidir ama, Tanrı'ya inanmadıkça bir cesaretin söz konusu olamayacağında direnmektedir. Nihâi anlamı veren Tanrı'nın kendisidir. Adler'e göre ise Tanrı, insanların fikridir; Hristiyanlar ve benzer dinler için Tanrı kendini göstermiştir.

Bir başka önemli fark daha var. Adlcr, hayat tarzındaki yanlışlardan söz ediyor. Anlaşılamayan insan davranışlarının yanlış büyütülmeye ve dolayısiyle de toplumsal ilginin noksanlığına dayandığını savunmakta haklıdır. Ama insan, yanlış ile suçluluğu, kusuru eşit olarak düşünemez. Hayat tarzındaki yanlışlık her zaman yüzde yüz entelektüel değildir ve derin görüşle mutlaka çözümlenir de diyemeyiz. Bu yanlışlık pekâlâ dürtülerin iyi şekilde kontrol edilememesinden de doğmuş olabilir ki, o zaman suçluluk da vardır.

Bu farkları, insanı anlamak ve ona rehberlik edebilme açısından, ortaya koymak zorundayız, çünkü görüşlerimizi derinleştiren şey aslında farkları anlamaktır. 1933 yılındaki ortak çalışmamızın amacı, yine de iki görüşü birbirinden ayırma değil, onları karşılaştırmak, birbirimizin görüşünü daha iyi ve daha derin şekilde anlayabilmekti. Aradan geçen 29 yılın sonunda bana bu iş daha da bir önem kazanmış gibi görünüyor.

Adler'in en başta gelen amacı, insanların kardeşliği kavramıydı. Teolog için ise, dünyayı Tanrı yaratmıştır ve insan da Tan-

294

rı'nın yarattığı varlıklardan biridir. Bu görüşten hareket edilirse, insanların kardeşliği, insanoğlunun ebedî ideali olmaktadır.

Berlin-Steglitz Haziran 13,1962.

BİREYSEL PSİKOLOJİ'NİN TEMEL GÖRÜŞLERİ

Jahn tarafından yazılmış olan bu yazıya ne Bireysel Psikolo-ji'yi yeterince derin anlamamış diye sitem edilebilir, ne de Tanrı fikrini vurguladığı veya dinsel eğitimde direndiği için yazarına sitem edilebilir. Yazarın gerçeği arayan tutumu her iki durumu da zaten kabul etmektedir. Ayrıca yazarın ahlâkî ciddiliğini de, teislik bir dinin verdiği önyargılar diyerek, ya da buna benzer boş kalıplar kullanarak bir yana itmeye, kendisini bu önyargılardan ölürü görüşü daralmış bir kimse olarak düşünmeye de olanak yoktur. Tersine, kendisinin eğitimle ve dinle ilgili görüşlerinin insanlarla olan yakın ilişkisinden oluştuğu, toplum refahı için, başarma, bitirme ve kusursuzlaştırma eceğine dönük bir toplum üyesinin düşünceleri olduğu açık seçik gözükmektedir.

Bireysel Psikoloji'nin temel bulguları arasında da yukarıdaki konuya değinenler bulutfnaktadır.

Kusursuzluk ereği olarak Tanrı fikri

Aktif olarak hareket eden bir bireyin çabası, yenmeye doğrudur, kuvvete doğru değildir. Bunu Bireysel Psikoloji gibi, Jahn da, Künkel de, daha başkaları da söylemektedirler. Kuvvet için, daha doğrusu kişisel kuvvet için çaba, kusursuzluk aramanın, güven veren bir avantaj durumu aramanın binlerce yolundan yalnızca biridir.

Kusursuzluk fikrinin bir somutlaştırması, büyüklüğün ve üstünlüğün insan yapısına ve duygularına doğal gelen şekillendirmesi, bir ilâh düşünmek yoluyla gerçekleşmiştir. Tann'ya doğru çaba göstermek, onun içinde olmak, onun çağrısını izlemek, onunla

295

bir olmak... îşte bu çabadan (dürtüden değil, çabadan), ortaya bir davranış, bir tutum, bir düşünce ve bir duygu çıkmaktadır. Tanrı ancak bir yükseklik niteliğine yönelmiş düşünce süreci sonunda, rehberlik eden bir büyüklük ve sınırsız kudret düşüncesi sonunda, kendi yüzünü göstermekte, kendini tanıtmakta ve büyüklüğe, sınırsız kuvvete, inanç, şükran ve niyaza giden yolu göstermekte, gerilimlerden, aşağılık duygularından uzaklaşmayı sağlamaktadır.

İnsan sürekli çaba gösteren bir varlıktır ama, asla Tanrı gibi olamaz. Tanrı ebediyen kusursuz ve tamamdır, yıldızları yönetir, kaderleri çizer, insanı o aşağı durumundan yükseğe, kendisine doğru yüceltir, uzaydan her insanla konuşur ve bu şekilde kusursuzluk ereğinin en parlak simgesini oluşturur. Tanrı'nın yapısında, dindar insan yüksekliğe giden yolu bulmaktadır. Onun sesinde, hayatın kusursuzluk ereğine çağıran sesini tekrar duyar, burada, dünyada yaşamanın verdiği aşağılık ve geçicilik duygusunu yenmeye yönelir. İnsan ruhu, hayal hareketinin bir parçası olarak, değerlendirici bir biçimde yükselme, kusursuzluğa ulaşma tecrübesine katılma yeteneğinde bulunmaktadır.

Tanrı fikri insanoğlunun gözündeki o büyük önemiyle birlikte, Bireysel Psikoloji'nin görüş açısından anlaşılabilecek bir kavramdır ve insanın büyüklük ve.kusursuzluk fikrinin somutlaştırılmışı olarak anlaşılabilmektedir. İnsanın da, toplumun da ereğini oluşturmaktadır. O erek insanın geleceğinde vardır, hâli hazırda ise duygu ve emosyon ulaştırarak güdücü kuvveti arttırmaktadır.

Bireysel Tanrı kavramları

insan bir kişiliği ne kadar dikkatli incelerse, ne kadar dakik bir karaklerizasyona varırsa, karşısındaki bireyin düşünüşünde, duygularında, konuşmasında ve hareketlerinde, bir özgünlük bulunduğunu ve bunun kendini tekrar tekrar ortaya koyduğunu, bizim yalnızca tek tek nüanslar ve varyasyonlarla yüz yüze geldiğimizi, o kadar daha net şekilde görecektir. Dil (lisan) denilen şeyin soyutluğu ve sınırlılığından mıdır (herhalde bir dereceye kadar ona da bağlıdır), okuyucu veya dinleyici, okuduğu ve dinlediği sözler ara-

296 sında nelerin saklı bulunduğunu anlamalıdır ki, bu satırların yazarını gereğince anlayabilsin ve onunla gerçek bir ilişki kurabilsin. İki insan aynı şekilde hareket ettiği zaman, aslında aynı şekilde hareket etmemişlerdir. İki insan düşünürken, hissederken, ya da aynı şeyi isterken de farklar vardır. O halde, bir insanı tam anlamıyla anlamak istiyorsak, tahmin yönteminden pek de uzak kalamayız. Bir insan bir konuda bir tutum takındığı, ya da bir dünya görüşü edindiği zaman, onun kendine özgü hayat tarzı kendini kuvvetle belli edecektir. Hele de bu insan, duygularının hayâl dünyasında kalmışsa, bu daha da kuvvet kazanır.

Dinde de durum bundan farklı değildir. Din bize söz ve yazı yoluyla intikal etmiştir. Kusursuzluk ereğinin somutlaştırılmasına geçildiği anda, nüanslar farklılık göstermeye başlar. Hayvan figürlerinin üstünlük ereğini simgelediği ilk dinleri bir tarafa bıraksak bile, yine de yüce kuvvetin insan zihninde, geleneğe, hayat tarzına, halta iklime, kozmik ve telürik etkilere bağlı olarak ne kadar değişik şekillerde yansıdığını görmezden gelemeyiz.

Tek tanrılı dinlerin, uygar insanın dünya görüşüne daha iyi cevap verdiğini varsaymak bize kolay gelir, çünkü uygar insan dünya olaylarının en yüksek yöneticisinde en büyük kuvvetin ifadesini düşünebilmekte ve hissedebilmektedir. Ama burada da her bireyin, o yüce varlığın fopksiyonu ve şekli konusundaki imajı binlerce şekilde geliştirebileceğini ve ince nüanslarla başka ihsanların imajından farklı kılacağını kabul etmemiz gerekir.

İdeal, nihâi birliğe pek varılamaz diyebiliriz. Bu, imaj yaratmayı yasaklasak da, kimliği bir imajla ortaya koysak da, böyledir. Somutlaştırmanın binlerce çeşidinde, şahıslandırmadan bunun tam tersine kadar gidilebilmesine bu yüzden şaşmamak gerekir. Özellikle de insan artık kendini dünya olaylarının merkezi olarak görmediği, daha az bir somutlaştırmaya razı olduğu, sebep-sonuç ilişkisine göre iş gören doğa kuvvetlerini en büyük kuvvet olarak tanıdığı zaman* Bireysel Psikoloji henüz incelemelerini bu alanın derinliklerine yöneltmiş değildir ama, temel görüşlerine göre böylesine mekanistik bir görüşü hayâl olarak nitelendirecek, ayrıca bunda bir erek ve yön olmadığını söyleyecek, bunu dürtü psikolojisine benzetecektir, çünkü o da bunun gibidir. Materyelist görüş 297

erekten yoksunken, dinsel görüş, tersine, bu alanda çok ileri durumdadır ama, o da sebep-sonuç temelinden yoksundur. Çünkü Tanrı, bilimsel olarak kanıtlanamaz. O, inancın armağanıdır.

İnsanın sorunlarının yansıması olarak Tanrı \

Bireysel Psikoloji başka bir yoldan ilerlemek zorundadır, insanın dünyanın merkezi olup olmaması sorusu ona göre gerekli değildir. Niyeti, insanı dünyanın merkezi yapmak olmalıdır. O zaman insan kendine bir görev ve bir erek edinmiş olur. Gerçi o ereğe ulaşılamaz ama, yine de o erek hiç değilse bir yöne doğru işaret eder. İşle o yol, insanın her zaman seçtiği yoldur. Bedensel ve psikolojik koşullarıyla bu dünyaya geldiği andan başlayarak, durmaksızın kendini korumaya ve yükseltmeye çaba göstermek zorundadır. Tann'yı bu yolla bulmuştur, Tanrı ona yolu gösterir. Çünkü Tanrı, çıkmaz sokağa benzeyen, çelişkilerle dolu hayat yolu üzerindeki kör ve hatalı hareketlerin ereğini ahenkli bir şekilde tamamlamaktadır. Kuvvet veren inançtan ve ilâhî ereğin kuvvetinden bir şeyler kapabilme çabası, her zaman için bir şeylere ihtiyaç duyan insanın güvensizlik ve aşağılık duygularından doğmaktadır.

Soğukkanlı bir şekilde baktığımızda, zaman geçmesiyle ortaya çıkan şekil farkının da önemli olmadığını görüyoruz, insan o en yüksek etkili ereğe Tanrı da dese, sosyalizm de dese, bizim dediğimiz gibi pür toplumsal ilgi fikri de dese, başkalarının (yine belli ki, toplumsal ilgi fikriyle ilişkili olarak) dediği gibi, ego-ideal de dese, o kavram yine aynı yenme ereğini, o yöneten, kusursuzluk vaadeden, inanç veren yenme ereğini yansıtmaktadır.

Dinsel görüşlerin bu düşünceye pek kusur bulamamaları gerekir. Meğer ki, Pfıster veya David'deki gibi düzensiz düşünceler bu konuya eleştiri yaklaşımı dışında yönelsin. Hattâ belki de bu görüş Tanrı fikrine bir netlik getirmek için uğraşmış ve uğraşmakta olanlar (ve ihtimal ki, içlerinde buna benzer etkiler taşıyanlar) tarafından hevesle karşılanabilir bile.

Biz de, Bireysel Psikoloji'yi eleştirmekte kimseden geri kal-

298

mak istemeyiz. Bu nedenle de burada dikkate değer bir kuşku ortaya çıkmaktadır. Her zaman için insanoğlunun en çok meşgul olduğu amaç olan neslin ve bireyin bekası, tümün ve parçaların yükselmesi konusunu kaale almadan, tüm kuvvetleri kendinde toplamış, sınırsız bir büyük kuvvet yaratmak nasıl olur da insanın en büyük uğraşı haline gelebilir? O yüce kuvveti somutlaştırırken, en büyük uğraş, insanın bu en güçlü amacına yönelik olmamalı mıydı? Hayat zorlukları karşısında güçlü kalmak, hayatın rahatça zevkini çıkarabilmek için, insanın en büyük sorunları olan, gençlerin bakımı, türlerin bekası ve ilerlemesi gibi şeyler hesaba alınmamalı mıydı?

Herhalde tatmin edici bir imaja ulaşmak, bu yüce varlığın tür ve birey bekası ve güvenliği sağlayarak umuda ve inanca yönelen niteliğine varmak,

düşünemeyeceğimiz kadar uzun zaman ve çok sayıda deneyler gerektirmiş olmalıdır, insanın erek veren Tan-rı'yla kutsal birleşmesi kesinlikle söz ve kavram dışı, dinsel bir inançla gerçekleşmiştir. Günümüzde de her dindar bireyin ruhunda aynı şey yine o şekilde gerçekleşmektedir.

İnsan ilişkilerinin kutsallaşması (Takdisi)

Bir nihaî kusursuzluk ereğinin somutlaştırılması yolundaki güçlü olanaklar ve bu konunun karşı konulmaz çekiciliği esasen insanın doğasında, yapısında vardır ve onun psikolojik mekanizmasının yapısından da gelmektedir. Psikolojik gereklerin diğer tür gereklerle birleşebilme olanağı da öyledir. Bu olanakların takdis edilmesi onları güçlendirmiş, gelişmelerine yol açmış, tüm düşünsel ve duygusal mekanizmayı sürekli bir harekete doğru itmiştir. Bu sürekli kuvvetlenmenin içinde, anne-çocuk ilişkileri, evlilik, aile bağları da, gençlerin bakımı ve yetiştirilmesine yararlı doğrultuda var olmaktadır. Aynı zamanda (yine aynı ihtiyaçtan doğan bir başka şey), insanın komşusunu (diğer insanları) sevmesi de takdis edilmiştir. Ve herhalde insan neslinin bekasına ve kusursuzluğuna doğru en büyük adım da, insanın tüm kötülüklerden kurtulma ereğiyle Tann ile birleşmesi sonucunda atılmıştır.

299

insanoğlu acaba dost sevgisi ve ortak çaba konusunun ve o yolla anne-çocuk arasındaki doğru ilişkinin, sosyal yasalara uymanın ve sekslerin işbirliğinin, başkalarının işine ilgi göstermenin gerektiğini, bilimsel yollardan kanıtlanıp aktif olarak kabul edilinceye kadar bekleyebilir miydi, ya da beklemeli miydi? Böyle bir ruhsal, ya da psikolojik açıklama ve anlayış, elbette ki, ilişkilerin giriftliğini en belirgin şekilde ortaya koyar, tüm yanlışlıklara giden kapıları kapar, değerlerin öğretilebilecek şeyler olduğunu bize anlatırdı ama, bu anlayış henüz birçoğumuzun ulaşmış olduğu bir düzey sayılamaz. Dinsel inanç ise canlıdır, yaşamaktadır ve bu derin görüşlerle onlardan doğacak dinsel duygular gelişinceye kadar da yaşamayı sürdürecektir. Bu derin görüşü sadece tatmak da yetmeyecektir. İnsanların bunu çiğnemesi, yutması ve tam anlamıyla da sindirmesi de gereklidir.

İnsanların büyük bir kısmının dine karşı gelmesi de aslında önemli bir konu değildir. Bu karşı koyuş, daha çok dinsel organizasyonun yönetici kuvveti ile bu organizasyonun gerekliliği arasındaki tersliklerden, çelişkilerden ortaya çıkmıştır. Bir de, herhalde, dinin oldukça sık sömürülmesinin sonucu olabilir. Bireysel Psikoloji her bireyin içinde bulunan toplumsal ilgi miktarını görmektedir ve bunu insanla birlikte doğan ve gelişmeyi bekleyen yenilmez niteliklere kadar izleyebilmiştir. Toplumsal ilginin en baş geliştiricisi annedir. Anne çocuğa doğumdan sonra bile fonksiyonel olarak bağlı kalır ve onun çıkarlarını gözetmekle yükümlüdür. Anne de, baba da, çocuğun kendilerinden bir parça olduğunu, onun kendi ölümsüzlük araçları olduğunu anlamalıdırlar.

Bireysel Psikoloji'nin sözünü ettiği toplum bir erek, bir idealdir, ona hiçbir zaman ulaşılamaz, ama o her zaman bizi çağırır, gerekli yolu işaret eder. Bu toplum, bu birarada yaşayan insanların mantığının gücü, kendi peşinden gelenleri kutsar, isteksizleri ve yanlış tarafa sapanları cezalandırır. İnsan hayatında giderek güçlenen etkisi, sürekli olarak zayıfları kuvvetlendirmeyi, düşenlere destek olmayı, yoldan sapanları doğrultmayı amaç edinen kuruluşlar yaratır. Dünyasal ve kozmik olayların merkezi olmakta kararlı bulunan insanoğlu, ereğini çözüme yaklaştırabilmek için,

300 herkesin bedensel ve psikolojik çıkarlarını tek ve değişmez bir faktör olarak hayatın temeli saymak zorundadır. Bu nokta bile, Bireysel Psikoloji'nin hasımları ve eleştiricileri tarafından kolaylıkla sömürülebilir.

Bireysel Psikoloji ve Diğer Sosyal Akımlar (Hareketler)

Toplumu kendi çabalarının yön verici ereği haline getirmiş olan akımlar, kendi tutumlarının herkesin yararına dönük olduğunu ortaya koymak zorundadırlar. Bunun yalnız sözlerinde mi, duygularında mı, yoksa hareketlerinde mi böyle olduğunu kanıtlamak zorundadırlar. Bu genellikle uzak gelecekte etkin olmanın yoludur. Kararı da kolay değildir, çünkü hiç kimse salt gerçeği bildiğini iddia edemez. Ben kendi hesabıma, nihâi ereğinde herkesin çıkarını garanti edebilen herhangi bir harekeli değerli saymak gerekir derim.

Bu benim kişisel görüşümdür, kimseyi de buna inanmaya zor-layamam. Buradan Bireysel Psikoloji'nin tüm dinlere ve tüm siyasal partilere yönelik tulumu ortaya çıkmaktadır. Benim bilimsel çalışmalarımın temeli, bilimin dışında olan lüm diğer akımlar tarafından konulmuş katı yf§alarda formüle edilen normlara karşı gelmektedir ve bu tür kanunları asla kabul etmem. Bireysel Psikoloji, herkesin iyiliği ereğini içeren tüm akımlara karşı büyük hoşgörü beslediği halde, ideal toplum ereğini desteklemeyen, veya ona karşı olan eğilimlere de karşı çıkmak zorundadır. Bireysel Psikoloji gibi insanoğlunun iyiliğini gözönüne almış hareketlerin değerlendirmesini yapmak, onları övmek veya eleştirmek benim görevim değildir ve hiçbir zaman da böyle bir küstahlığa kalkışmamışımdır. Beri yandan, böyle hareketlerin büyük basanlarına baktıkça hayranlık duygularına kapılmamı da engelleyemem. Ama Bireysel Psikoloji yalnızca bilimsel yöntemleri, metod-lan kullanmak zorundadır. Saf bir bilim olarak kalmak, insanlara bu değişmez şekliyle ulaşmak zorundadır ki, böylelikle pratik hayatın daha yakınında bulunan diğer hareket ve akımlara da yararlı ve verimli olma umudunu koruyabilsin.

301

Bireysel Psikoloji, dinlerin o büyük kuvvetleriyle, kilise örgütleriyle, okullara ve eğitime etkileriyle büyük avantaja sahip olduğunu inkâr etmez. Dinlerin kuvvetini kaybettiği noktada, o da kendi bilimsel yöntemlerinin uygulanmasından, tüm insanlığı kapsayan insancıllığın kutsal yararlarını korumaktan ancak tatmin duyacaktır. Kiliseyle veya siyasal hareketlerle çelişkilerimiz ancak, bu insancıllık Bireysel Psikoloji'nin bilimsel görüşlerine göre yeterince korunmuyor gibi göründüğü zamanlar ortaya çıkabilir.

Ben şahsen dinsel veya siyasal hareketlere katılmaya fazla eğilimli değilimdir, çünkü Bireysel Psikoloji'nin gücüne ve etkinliğine inancım vardır. Yalnız bunun geniş şekilde hissedilebilmesi için aradan zaman geçmesi gerekliğine inanmaktayım. Bu arada, Bireysel Psikoloji görüşlerinin kilise çevrelerinde, okullarda, kriminolojide, eğitimde ve ruh sağaltımında nasıl giderek ağırlık kazanmakta olduğunu gördükçe memnun oluyorum. Siyasal partilerde bile toplum fikri giderek tutulmaya başlamaktadır ama, hemen istenen şekilde desteklendiği söylenemez. Bireysel Psikoloji'nin kendine merkezî bir yer edinmesi, o yeri koruması ve aldığı sonuçlardan herkesi yararlandırmasının bir görev olduğuna inanıyorum. Toplu yararlara kim katkıda bulunmak isliyorsa, sosyal duygusunu baskı altındayken bile koruyabilmelidir. Jahn bu yolu seçmiştir, ben de onu izleyeceğim.

TARTIŞMA

Bu temel açıklamalardan sonra, artık Jahn'm sözlerini tartışabilecek noktaya varmış bulunmaktayım. Pür ve pratik mantığa göre, Bireysel Psikoloji'nin din ile birtakım ortak yönlere sahip olduğunu sanırım bazı önemsiz istisnalar dışında herkes anlayabilir. Bu ortak noktalar genellikle düşünce, duygu, irade, istek konularında ortaya çıkmakta olup, hepsi mutlaka insanoğlunun kusursuzluğu ereğini ilgilendirmektedir. Bu nedenle tartışmalarımı, bizim doğru görüşlerimizi açıklamak istediğim bu ana noktalara toplamak zorunluluğunu hissediyorum. Jahn benim bulgularıma varmamış olmakla asla suçlanamaz. Esasen benim bulgularım dediğim şeye de, Bireysel Psikoloji'nin bulguları demek daha yerinde olacaktır.

302

Değişik fikrimi ifade etmeye kendimi zorunlu hissedişim belki de lisanın sınırlılığı nedenine dayanmaktadır. Bazı durumlarda ise, Jahn'm bir düşüncesinin, tarafımızdan savunulan "psikolojik süreç, bireyin tüm hayat tarzından ayrılamaz" görüşüne uymaması beni konuşmaya itiyor olabilir. Arasıra karşıma ikincil kaynaklardan gelme düşünce ve yargılar da çıkmaktadır. Şimdi bu gözlemlerimden bazılarını açıklamak istiyorum.

Bireysel Psikoloji'nin karakteroloji ve kişilik araştırmaların-daki psikolojik ifadelere bakış yolu, patolojik fenemenleri, her tür psikolojik başarısızlıkları, bedenle ruhun ilişkilerini ve toplu hareketleri ele alış biçimi hâli hazırda öyle sağlamdır ki, herhangi bir tutarsızlıktan bozulacak durumu yoktur.

Fakat bireysel ifade şekilleri, onların net ve tutarlı biçimde anlaşılması ve tedavi konularında durum aynı değildir. Bu ancak kendini tanımakla, çabuk görmekle, ikna yeteneğiyle, inandırmakla, yeterli tahmin yeteneğiyle, özdeşleşmeyle ve işbirliğiyle gerçekleşebilir. Gerçi bu yetenekler hep üst üsle çakışan şeylerdir ama, Bireysel Psikoloji uygulayan herkeste değişik şekillerde gelişirler. Aynı tür farkları, bir sürecin tarif ediliş biçiminde de, her psikolojinin çözümlenmeden kalmış önyargılarında da görebilmekteyiz. Buradan da bazı farklar ve anlatımda bazı çelişkiler doğmakladır.    &*

Belki yapılan iş, Bireysel Psikoloji dalında çalışmak isteyenlerin bazılarına zor gelmekte, eleştirici gözlemcilere ise daha da zor gelmektedir. Böyle kimseler, Bireysel Psikoloji'nin içine, haklı veya haksız olan diğer alanlardan bazı kaçak şeyler sokma çabalarıyla, işi kolaylaştırma eğilimlerini açığa vurmuş olurlar. Öyle olunca da okuyucu zaman zaman bir çelişki izlenimi edinir, anlatılanı açık şekilde anlayamadığını, söylenenin başka düşünce akımlarıyla birbirine dolaştığını hisseder. Kendine ait olan farklı din görüşünden, siyasal görüşten, dünya felsefesi, ya da psikoloji görüşünden, Bireysel Psikoloji'ye uygulanabileceğini düşündüğü birtakım eleştiriler doğabilir. Ama eleştiri, Bireysel Psikoloji'yi bir bütün olarak anlama temeline dayanmalıdır. Onu, benim ilk tanımladığım şekilde bir disiplin olarak kavramak şarttır.

Jahn'ın Bireysel Psikoloji'ye hakkını teslim ediş biçimi övgü-

303

ye değer. Ama arasıra kaynağa inmediği, Bireysel Psikoloji'nin çerçevesine girmeyen bazı sözlere cevap vermeye kalkıştığı da su götürmez.

Duygulardan Çok Eylemleri (Actions) Vurgulama

Bu giriştiğimiz tartışmanın konusu (belki bazıları şaşırabilir ama), duyguların psikolojik hayatın tutarhlığındaki rolü olmaktadır. Bireysel Psikoloji "bütünlüğü" yanhzca varsaymakla kalmaz, aynı zamanda her tek olguda onu göstermeyi, kanıtlamayı da üstlenir. Böylelikle de, duyguların da birleştirici bir ereğe yönelmiş olduğunu, bu bakımdan tüm diğer psikolojik süreçlere benzediğini ve onlarla birleştiğini ortaya koyar.

Dinsel bir bakış açısından, bilimsel veya daha çok sezgisel olarak, ereğime Tanrı deyip onu görmek için başımı yukarıya da kaldırsam, sırf bilimsel yolu seçip insanoğlunun ideal kusursuzluğuna da yönelsnn, duygularım her zaman nihâi ereğim tarafından saptanacaktır. Ve elbette ki, Tanrı'ya yakınlığın az olduğu yerde insan sevgisi, sosyal duygunun güçlü olduğu yerdekinden daha az olur.

Doğal olarak, bunun tersi de geçerli olabilir.

Bireysel Psikoloji duyguların kelimelerle ifade edilmesine ilgi göstermez ama, insanın hareketinin yoğunluğuna büyük ilgi gösterir. Bu nedenle çeşitli dinlerin temsilcilerini, duygu ifade ediş biçimlerine göre değerlendirebilecek durumda değilse de, yalnızca hareketlerine bakarak, bütünlüğe sahip birer birey olarak değerlendirebilecek durumdadır, yani verdikleri meyvelere bakmaktadır. Bu meyveler tabii ki, sub specie aeternilalis (sonsuzluk perspektifi içinde) görülebilecek şeyler olmalıdır.

Jahn'ın inancına göre Bireysel Psikoloji, ruhu, hayatla ve toplumla ilişkileri içinde görmektedir. Bu ifadeye bir şeyler ekleme zorunluluğu vardır. Ruhu da, tüm insanı da, toplumun bir parçası olarak, evrenin bir parçası olarak gördüğüm doğrudur. Ama insanı aynı zamanda ideal toplum uğruna çaba gösteren (doğru yolunu bildiği takdirde) bir varlık olarak görürüm ki, bu çaba hareketi ona bir dünya yaratığı olarak sezgisel ve bilimsel bilgilerinden gelmektedir.

304 i :

Din adamı, Bireysel Psikoloji'de dinsel ve ahlâkî duyguların incelenişini gözden kaçırdığı zaman, bu konuların sosyal duyguyla ilgili geniş tartışmalar içinde yeraldığını görmüyor demektir.

Jahn tarihsel ve olgusal açıdan dört rehberlik türü arasında farklar görmektedir: Dinsel, idealist, eğitimsel ve psikoterapötik (ruh sağaltımsal). Vasıfsız erek bilincini bunlardan ancak birincisine yakıştırabiliriz. Erek bilincinin öteki üçüne maledilebilmesi için, bunların tüm çabalarını, bilimsel açıdan eleştirilemeyecek biçimde, Bireysel Psikoloji'nin gösterdiği ereğe, yani insanın sorunlarını çözmesine en doğru rehber olarak seçtiği ereğe, ideal topluma yönelik eğitime doğrultmaları gerekmektedir.

Kusursuzluk amacı, asla ulaşılamayacak ideal bir topluma yönelik haliyle, her tip rehberlik için temel haline geldiği anda, bunların dördü birbirinden ancak gidiş yolları, belki bir de konulara bakış biçimleri açısından fark gösterir duruma geleceklerdir. Oysa Jahn, insanı topluma doğru ilen şeyin inanç olduğunu savunmakladır. Bireysel Psikoloji rehberliğinde ise o şey, insan sorunlarını çözmenin tek doğru yolunun, ideal toplumun yararına dönük yol olduğu konusundaki derin inançtlr.

Toplumsal İlgi YoluylaAelâmet

Selâmet ve huzur sorunu da Bireysel Psikoloji rehberliği içinde düzgün şekilde gelişebilmektedir. Problem çocuğun, nörotiğin, suç işleyenin ve bu gibi tiplerin olgularında, o insanın hayat tarzını çocuklukta yanlış kurulmuş olarak anlamak yolunu seçmişizdir ve yapılan bu hatâyı insanca bir hatâ olarak görürüz. Eğer böyle görmeyi başarır, o insanı yaptığı hatâdan utandırmayacak taktiği, sanatı, duyarlılığı ve insan sevgisini gösterebilirsek, hasta duygusal isyana sürüklenmeksizin veya içine kapanmaksızm hatalı hayat tarzını kesin şekilde değiştirebilmektedir. Örneğin Künkel, Bireysel Psikoloji'yi insanda pişmanlık ve suçluluk duygusu yaratmakla suçlamakta ve hastalarına bunu insafsızca işlediğini söylemektedir.

Bireysel Psikoloji tüm insan hayatını eşit kabul eder (bunu ba-

305

şanda eşitlik şeklinde yorumlamamak şarttır) ve dağarcığında bir hatâyı düzeltmeye yetecek kadar avutma, cesaret verme, teşvik etme yöntemlerini de hazır bulundurmaktadır. Dostça çalışma yöntemi içinde hem avutmakla, hem eğitmekte, hem de öğretmektedir. Ama insanın öğretebilmesi için, daha önce o yanlış hayat tarzının tümünü çok iyi anlamış olması şarttır.

Nasıl dinsel görüşte insanın en yüce anlamda toplum üyesi sa-yılabilmesi için kendini Tanrı'nın huzurunda hissetmesi şartsa, Bireysel Psikoloji'de de hatâ yapmış olan birey, sağduyunun karşısında durmakta, nihâi ideal topluma göre "doğru" sayılan şeyin huzurunda bulunmaktadır ki, tüm temiz eylemlerin (aksiyonun) ölçütü de o şeydir.

Ne gariptir ki, sağduyuyu pek fazla ciddiye almayan psikologlar da vardır. Bunun nedeni herhalde, sağduyunun onların "özel zc-kâ"sına ters düşmesindendir: Kuşku duyanları ikna edebilmek amacıyla şunu söyleyelim: Sağduyu, insanca anlayışın gelişmesine paralel olarak büyür, her dönemde insan mantığının ve insan eylemlerinin kontrolünün varılabilecek en yüksek düzeyini temsil eder. Başarısızlık hatâların ürünü olduğuna göre, arasıra, ender olaylarda, eğer bireyin ideal toplum ruhu sağlam kalmışsa, kendini bu hatadan kurtarması da mümkündür. Dinde bu, Jahn'm da dediği gibi, öz'ün Tanrı ile temas etmesi sonucu yer alabilmektedir. Bireysel Psikoloji'de, o yumuşak sorular barajı karşısında, hatâ yapmış olan insan bir huzur, bir pişmanlık duyar ve sonra da bir bütünün parçası haline gelmekle bir affa uğrar(5).

Doktora, papaza, öğretmene göre rehberlik sorunu, kendisine düşen işlere hazır olmayan, karşısına çıkan görevden sarsılan insana, kendi yaşamındaki yanlışlığı göstermek, onun daha iyi hazırlanmasına yardım etmektir. Bana öyle geliyor ki, dinsel rehberlikte de "ikna"dan başka bir yol yine yoktur. Bu açıdan Bireysel Psikoloji en iyi yöntemi, en doğru iç gözlemleri ortaya çıkarmış bulunmaktadır.

(5) "Sorular barajı" deyimi Almanca orijinalde Fragefeuer (sorular yaylım ateşi) olarak geçmektedir. Burada Adler "Fegefeuer" (sözlük anlamı: temizleyici ateş) yani "Cehennem Ateşi" kelimesi üzerinde oynamıştır.

306

Jahn'ın Hristiyanlık rehberliği konusundaki birçok değerli görüşüne hiç değinmeyeceğim. Bir bakıma bunları Bireysel Psikoloji açısından cevaplamış bulunuyorum.

İsa sayesinde günahtan kurtulup özgürlüğe kavuşan insan ruhunun hikâyesi, pekâlâ ideal toplum yolundaki insana da uygulanabilir. Herhalde "Tanrı" kavramı birçoklarına daha kuvvetli, daha somut görünecek, daha güçlü duygusal tepkiler doğuracaktır. Fakat teolojik antropolojinin, psikolojik antropolojiden farklı olduğu da kolay kolay savunulamaz. Hele karşılaştırma yapabilmek için birincisini sağduyu temeline oturttuğumuz zaman, hiç savunulamaz.

Künkel(6), her zamanki düşünceleri paralelinde, yine bunun aksi yolu seçmiştir ve böylece yeni bir şey bulduğunu sanmaktadır.

AllersC7) de aynı şeyi yapmış, psikolojik antropolojiyi Hristi-yan kilisesinin bir parçası haline getirmek yerine (Bireysel Psiko-Ioji'nin görevi bu olmalıydı), onu papazlara hoş göstermek amacıyla dinsel bir terminoloji kullanmak yoluna gitmiştir. Künkcl şöyle diyor (Jahn'ın yazısından alınmaktadır):    "Hastanın bakış açısından, yolu değiştirmek bir selâmettir.

Bilimsel bakış açısından ise bu bir mucizedir." Ruh hekimi mucize yarattığını gördüğü zaman gururlanmamazlık edemez. Ama beri yandan bireyin bütünlüğünü anlamış, tammışsa, düştüğü hatânın yapısını kavramışsa, bireyi daha iyi bir hayAlarzına ikna etmeyi de başarmışsa, buna mucize diyemeyeceğini görecektir, çünkü bu anlaşılabilir, açıklanabilir bir insan başarısından başka bir şey değildir.

(6)    Dr. Fritz Künkel, 1924 yılında Berlin Bireysel Psikoloji Demeği'ni kurmuş olup, Adler'in psikolojisini prolestan papazların dikkatine sunmakta özellikle basan göstermiştir. 1932 yılında Künkelle Adler kuramsal görüş farkları yüzünden ayrıldılar. Künkel daha sonra Jung'un bazı fikirlerini kendi "We-Psychology"süıe kattı. We-Psychology görüşleri, Charactcr, grovtth, cducation (Phüadelphia: Lippin-cott, 1938)'de ve "Bir karakter nasıl gelişir" (New York: Scibner's,

1940)'da anlatılmakladır. Jahn'a göre, vahi ve selâmet (huzur) kavramlarını Bireysel Psikoloji'ye sokan, Künkel'dir (Jahn & Adler, p.28).

(7)    Dr. Rudolf Allers bir süre Adler'in yakın çalışma arkadaşlarındandı.

1937'de Amerika Katolik üniversitesinde kendisine felsefi psikoloji kürsüsü teklif edildi ve orada 1938-1948 yıllan arasında ders verdi. Daha sonra Georgetown üniversitesine felsefe profesörü olarak atandı. Pek çok sayıda makalenin ve birkaç kitabın yazandır. Bu kitaplar arasında "Başarılı Hatâ: Freud Psikanalizinin bir eleştirisi (New York:    Sheed & Ward, 1940) ile, son zamanların

ürünü olan" Existentialism and Psychi-atry (Springfield, III. Thomas, 1961) sayılabilir. Bu bilgiler Doktor Allers'in kendisinden, 31 Mart 1962'de alınmıştır.

307

Jahn'ın söz ettiği Liertz de, exercitia spirkualis'i ruh sağaltımına sokmakla ve iradenin duygusal yaşamdaki, estetik uygulamalardaki etkisini, öz-kontrolun önemini vurgulamaklaA düzelme, iyileşme olgusuna nelerin dahil olduğunu gözden kaçırdığını göstermektedir. Bunlar zaman zaman bir ilerlemeye katkıda bulunabilir ama, bu ancak işbirliği itişinin, toplum üyesi olma bilincinin ve toplumsal ilginin gelişmesi halinde yeralabilir. Yani bu tür bir uygulama ancak toplumsal ilgi tabanı üzerinde sonuç vermektedir. O varsa işlemektedir. Aksi halde duyguları etkileme girişimi havada kalmakta ve boş ses vermektedir. Sosyal ilgi sağlandıktan sonra, hâlâ bu tür girift yöntemlere ihtiyaç var mı sorusu tartışılabilir.

Hilty'nin dinsel ruh sağaltımında, idealizm kuvvetinin uyanmasının ancak inanç yoluyla sağlanabileceği savunulduğu zaman, bilime olan inancın ve bilimin ilerlemesine olan inancın da aynı kuvveti sağlayabileceğini öne sürebiliriz. Bireysel Psikoloji Diyalektiği

Diyalektik teolojiye göre ilirlemede, gelişmede her zaman çelişkiler, krizler vardır ve huzur inançtan gelir.

Bireysel Psikoloji ise, hayal tarzını bir prototip olarak, bir psikolojik yapı olarak ele alır, bunun üç, ya da dört yaşından itibaren gelişmiş ve görülebilecek durumda olduğunu, hayat boyunca da değişmeyeceğini, ancak birey oradaki halayı görür, düzeltmek islerse değişebileceğini söylemekledir. Bu inanç tüm kısmî ifade şekillerinin bütünle ilişkili olduğu yolundaki derin anlayışından ve çocuğun küçükken yapıyı yanlış kurduğunu bilmesinden gelmekledir. Buradan ortaya çıkan acı (hemen hemen suçluluk duygusuyla eş anlamda), birey aynı yolda devam ettiği sürece hiç dinmeye-cektir. Nieizsche bu konuda, "Vicdan sancıları ayıptır," demekle yine bu noktaya işaret eimişlir(7a). İlk çocukluk döneminin hatâlarına, yanlış fikirlerine, yanlış anlaşılmış organ bozukluklarına, bunların genellikle başarısız olan psikolojik ödünlemelerine (telâ-

(7a) Twilight of Üıe Idols'dan alınma.

308

filerine), yanlış büyütülmenin yarattığı yanlış inançlara (örnek: şımartılmanın başarısız hayat planına yol açması), hazin bakışlarla bakmak, aslında yeni bir hayat tarzı kurma cesaretini kırar. Bunun yerine genel bir insanî anlayışın yerleşmesi gereklidir.

İnsan, hastaların zaman zaman, "Hayatımın yanlış anlamını kavradıktan sonra, durumum daha beter oldu," dediğini duyar ama, bu ancak hasta kendini bütünün parçası olarak hissetmediği zaman olur. Yanlış hayat planına sahip biri, hayatın sosyal gerekleri karşısında bocaladığı zaman buna çelişki deriz. Birey değişme süreci içinde olduğu zaman, kriz deriz. Yeni yolu bulduğu zaman da huzur veya selâmet deriz. Ama bu sözleri söylerken, duygu durumunun alana girip gerçeklik kazanmasına yol açmamalıyız. Duygu durumları kavgacı ilişkilerden, hazin ve hastalıklı süreçlerden, ya da hastaya din dışında da huzur bulunduğu söylendiği zaman ortaya çıkan ahlâkî tepkiden doğabilirC715).

Tez, antitez ve sentez anlamında diyalektik, elbette ki, bizim görüşlerimizde de diğer sosyal bilimlerde bulunduğu kadar bulunacaktır. Bu özellikle başkaları tarafından şımartılmayı, nazlatıl-mayı bekleyen insanlarla uğraştığımız zamanlarda ortaya çıkar (tez). Onlar bu tür sağaltıma cevap vermedikleri zaman, bir nefret ve karşı koyma duygusuna kamlırlar (antitez). Bu durum, katkıda bulunma, genel insanlığa ddnme (sentez) yolunu buldukları ana kadar sürer. Organik hayatta da senteze doğru iti, organ bozukluklarına aşırı organ ödünlcmeleriyle cevap vererek tüm organizmaya yeni bir denge verme durumunda ortaya çıkmakladır.

Sırası gelmişken söyleyeyim, hayatın aradığı bu denge ölüm değildir. Ya da psikolojik açıdan görüldüğü şekliyle, ölüm isteği değildir. Evrim yönünde çaba gösteren bedensel uyumdur. İnsanlarda daha sık rol oynayan şey, termodinamiğin ikinci yasası, yani yokolma yasası değildir. Bu, belki milyonlarca yıl sonra ortaya çıkabilecek bir koşulu aceleyle günümüze taşımak, fazla hızlı beklemek demek olur. Bugün için böyle bir şeyi hatâ olarak nitelendirmek, bir hastalık belirtisi olarak görmek zorundayız

(7b)Adlcr burada herhalde, Nictzsche'nin "Esir moralitesi" (Slavenmoral) dediği şeyden, yönetilenin, esirlerin ve onlara bağlı olanların moral durumundan söz elmektedir.

309

Hayat Tarzının Sosyal Beklentilere Uyması mı, Yoksa İç Çelişkiler mi?

Bireysel Psikoloji gerçekten de, aşağılık duyguları psikolojisi olmaktan çok daha ileridedir ve Jahn da bunu aynen söylemektedir. Ama insanı kendiyle çelişki içinde olarak tanımladığımızı ben kabul etmiyorum. Tanımladığımız her zaman aynı hareket çizgisi içinde olan benlik (ego)'dir. Bu benlik, kendi hayat tarzının sosyal gereksinimlerle bağdaşamadığını görür. Burada benlik, kendi hayat tarzını daha yükseltip sosyal gereksinimlerin düzeyine getireceği yerde, daha güçlü bir toplumsal ilgi doğrultusunda ilerleyeceği yerde, kendi hayat tarzını sürdürmek için yanlış bir çabaya yönelir.

Böyle olunca, Jahn'ın görüşlerinin tersine, başkaldırma, kişisel ihtiras, yeniklik duygusu ve toplumdan kaçış, benliğin felhcdi-lememesinden doğan psikolojik tavırlar olarak nitelendirilemez. Daha çok, bu tavırlar hayat tarzının birer parçasıdır, toplumsal ilgisi az olan bireyin, kendisinde var olandan daha fazla toplumsal ilgi gerektiren hayat sorunları karşısında kullandığı kaynaklardır, rehberlerdir, araçlardır. Bu araçlarla sonunda bireyin gözünde kişisel üstünlüğe bir nebze benzeyen bir şey kurtanlabilir ki, bu da hayatın yararsız tarafında olur.

Örneğin, oluz dört yaşındaki bekâr bir erkek, akıllı erkeklerle veya güzel kızlarla karşılaştığı zaman aşağılık duygularına kapıldığından yakınmaktadır. Bu insan, içinde hiçbir sıcaklık bulunmayan bir aile atmosferinde büyümüştür. O ailede her birey, olmayacak yollarla diğerlerini geçmeye, onları geride bırakmaya uğraşmaktadır. Okulda bu insan bir zafer kazanmayı başarmıştır. Her zaman en iyi öğrenci olmuş, öğretmenleri ve arkadaşları tarafından sevilmiştir ama, aralarından gerçek dostlar edinmeyi hiçbir zaman başaramamıştır.

Daha sonra işe girdiğinde hep kendini sivriltmeye çalışmış, âmirlerinin soğuk ve kibirli davranışlarıyla karşılanmıştır ki, bu da çalışanlar, işçiler arasında sık rastlanan bir durumdur. O işe devam edebilmesi, ancak işini herkesin iki katı bir acarlık ve yoğun çabalarla sürdürmesi sayesindedir. Ama kendini hep yorgun

310

hissetmekte, hep neşesiz ve aksi olmaktadır. Bu kavgacı tutumu, kız ve erkek kardeşlerine yansımaya başlar. Çocukluğundan bu yana, tecrübeleri nedeniyle, başkalarından hep soğukluk ve eleştiri beklemiştir. Okulda bile istediği saygınlığı ancak aşırı ihtirasla sağlayabilmiş, kendini hep sınav arifesindeymiş gibi görmüştür. Geçmişinin anıları ona mücadeleyle, küçük düşme korkularıyla dolu bir hayat göstermektedir.

Bu insan için hayatın anlamı, bir sınava girmek üzere olduğu durumdaki gibidir. Bunun kötü sonucunu da, geri çekilmekle önlemeye çalışmaktadır. Hayatı boyunca hep sınavdan kaçmaya, kurtulmaya çalışan bir öğrenci gibi davranmıştır.

Sıcaklık, saygınlık, iltifat kazanma ihtiyacı ve ihtirası da bu yolla iyice korunmuş olmaktadır. İhtiraslı benliği hep o saygınlığı ve sıcaklığı aramaya devam etmiş, hiç değişmemiştir. Yenilgilerin çevresinden geniş bir yol çizerek dolaşmıştır. Bu hem gerçek, hem mecazî anlamda böyledir. Fakat başkalarından çok kendini düşünen insanlara mahsus olan bu yolda ilerlemesi ancak yukarıda anlatılan geri çekilmeler sayesinde mümkündür. Hayat tarzında bir değişiklik, bir gelişme, ancak o insan kendi hayat yönteminin yanlışlığını anladığı zaman mümkün olabilir. Bu yanlışlık kendisine anlatılmış, günlük yaşamı içinde gösterilmiş, başkalarına daha kuvvetli bir ilgi göstermesi gerektiği ortaya Jfşnmuştur. Aslında kendi kendisiyle mücadele ediyor değildir. Daha çok, benliği, doyurucu biçimde çözemediği sorunlara karşı çıkmaktadır.

Psikoloji krizi diye adlandırılan şey herhalde daha çok psikologların krizi olmaktadır. İnsanın "karakter çelişkisi", Hristiyanlı-ğın en derin görüşlerinden biri olarak, bize göre ilk önce, yanlış yoldaki bireyin toplumsal ilgisini geliştirme yoluna ilk koyulduğu sırada ortaya çıkmaktadır, çünkü artık hatâsını eskisi kadar kuvvetle savunamamaktadır. Nörotiklerdeki belirgin tezatlar o nörotik davranışların değişmesine yol açmaz. Tezatlar ve çelişkiler bulunduğu sürece, bir tek şey kesindir: Hiçbir değişiklik yer almayacaktır.

311

Dürtülerin ve Bilinçdışının İkinci Derecedeki Rolü

Jahn sık sık sorulan bir soruyu tekrar sormaktadır. Acaba akıl gerçekten dürtüleri kıracak, onlara soyluluk verecek bir kuvvete sahip midir? Bireysel Psikoloji, "özel zekâ" ile "mantık" arasında kesin bir ayırım bulunduğuna işaret etmektedir. İnatçı bir çocuk kendi üstünlüğünü kanıtlamak ve annesinin kendisiyle meşgul olmasını sağlamak için ters hareket ettiği zaman, onda zekâ bulunduğunu inkâr edemeyiz. Yaramazlıkları her zaman ereğine ulaşacak kadar bir zekâyı içerecektir. Yanlış nedenlerle kendi dişisel rolüne başkaldıran kız, erkek gibi davranmayı kendine erek edinmiştir. Erkek çocuğu üstün görmektedir. O da, duygularını ve sevgilerini erkeklerden geri çektiği zaman kendi ereğine göre zekice hareket ediyordur. Hatla deli bir insan bile, hayata tümüyle arkasını dönmüş, hayatın taleplerini kaale almayan, bunu da her alanda yenilgiden korktuğu için yapan deli insan bile, kendini dünyadan saklayıp fiktif üstünlüğünü hiç değilse hayalî dünyada bulmaya çalıştığı zaman yine kendine göre zekice hareket ediyordur.

Beri yandan "mantık", sağduyu, hayatımızdaki sosyal taleplerin ve onların sosyal olarak ilişkili olduğunu görmenin bir bileşimidir.

"Dürtü" ise kuramsal bir yapıdır. Ona kısmî dürtüleri katsak da, onu cinsel libido'ya bağlamaya çalışsak da, dürtü kavramını geliştiremeyiz. O zaman onun varlığını sürdürebilmek için ona gizlice bir erek, bir seçme yeteneği, bir kurnazlık, bir kötü niyet, özellikle de şeytanca bir bencillik vermek zorunluluğu doğar. Ama bütün bu atfedilen şeyler, aslında benlik'ten (egodan) tanıdığımız sosyal referanslar olup, yalnızca benliğe ait şeylerdir.

İnsan adımlarını yeterince eleştirici tutum içinde atarsa, dürtülerin kendi yönlerine sahip olmayan şeyler olduğunu, yönlerini erekten aldığını, yani benliğin hayat tarzından aldığını görecektir. Başka bir ifadeyle, dürtülere sonradan geri alınmak üzere, geçici olarak atfedilen herşeyin yanlışlığı, ancak tüm benlik kavramını iyi bilmek ve tanımakla anlaşılabilir. İnsan onu yalnızca bütünü dağiştirerek, yani hayat tarzını değiştirerek düzeltebilir.

Bütünü bu şekilde düşünmek, Utopian Fourier diye adlandın-

312

lan, sonradan Nietzsche'nın ve daha sonra da Freud'un yüceltme, ulvileştirme dedikleri kavram için de geçerlidir. Birey kendi yıkıcı, zarar verici eğilimlerini ancak toplum üyesi olma durumuna daha iyi uyduğu zaman düzeltebilir. Böyle olunca, akılda dürtüleri başka yöne itecek kuvvet yoktur ama, değişen erekte, hayat tarzında bu kuvvet vardır.

Eğer bu, mantığın yaptığı bir işse, bunun da tek başına tomur-cuklanamayacağını unutmamak gerekir. Duygular ve emosyonlar her zaman bununla ilgilidir. Ne var ki, değişik insanlarda bunlar değişik mesafelerde olur, odak noktasına uzak veya yakın durumda bulunabilirler. Bir tavır değişikliği de her zaman vardır. En iyi ihtimalle bu değişiklik, işbirliğine doğru, etkin (aktif) sosyal ilişkiye, bağlantıya doğru olur. Bize göre esas rolü oynayan her zaman için tavırdır.

Bize, bütünü gerçekten görebilmiş olup olmadığımızı o gösterir, o öğretir. Bireysel Psikoloji'de entelektüellikten söz etmek, her ikisini de anlamamış olmak demektir. Bize göre her ifade şekli, bütün hareket yasası tarafından süzülmektedir.

Bilinçdışı konusunda da bir şeyler söylemek istiyorum, çünkü Jahn arasıra bilinçdışını Freud'un anlamında kullanmakta, böylece rehberlikte bilimsel iknanın gücüne kuşku düşürmektedir. İnsan psikolojik yapıyı bir bütün olarak gördüğünde, benliğin bir parçası olarak bağımsız bir bilpşdışı'na daha da az yer kalır. Fakat yine de psikolojik hareketin ereğini bilinç dışı olarak nitelendirebiliriz. Bunun daha iyi kelimesi, görülmeyen, anlaşılmayan, ancak içeriğinden anlaşılabilen, demektir.

Aynı şey bireyin hayat tarzında ve eylemlerinin altında yatan fikirde (yani hayat gereksinimlerini kendi hareket kanununa uygun şekilde çözebilme konusundaki kendi yeteneği hakkında ne düşündüğünde) de geçerlidir. Burada bireyde anlayış da yoktur, kelime de. Freud bilincin niteliği olarak, psikolojik bir fenomenin sözel ve kavramsal olarak formülasyonunu göstermektedir. Buna ek olarak, bundaki bozukluğu, kavramsal ifadeleri geri tutmayı, onun yanında gelen duygu ve emosyonlara bakmaktan kaçınmayı, tavır ve davranışla nihai erek arasındaki ilişkiyi görememeyi, bilinçdı-şı'na itmek olarak nitelendirmektedir. Onunla aynı fikirde olanlar, bizim görüşlerimizi değişik şekilde ifade eder veya özetlerken çeşitli

313

yorumlara sapmak zorunda kalmaktadırlar. Bireysel Psikolo-ji'ye göre yukarıda sayılan süreçlerin hepsi hayat tarzı tarafından istenmektedir, çünkü hayat tarzı kendi şeklini, yönünü ve hareketini koruma uğraşı içindedir.

Sapık dürtülerin baskı altına alınmasını ve bunun sonuçlarını açıklayabilmek için Freud bu sefer sansür uygulanmasını varsaymak zorunda kalmıştır. Jahn bu sansürün kaynağının ne olabileceğini sorarken çok haklıdır. Bu sansür, baskı altına alman dürtülerin kuvvetini değiştirmemekte, azaltmamaktadır. Psikanalilik görüşte, kültüre zararlı, kültür için tehlikeli olan saldırıların kontrol allına alınması demektir. Bu en iyi ihtimalle, çevrenin taleplerine, günün geleneksel ahlâk kurallarına daha iyi uymaya varabilir. Bu, Freud'a göre, karşı saldırılardan korkulduğu için ortaya çıkmakta ve sinirceyi doğurmaktadır. İnsan, Freud'un sansür konusundaki aniropomorfik görüşünü bir kenara bırakırsa, geriye kalan tek şey, oldukça zayıf bir toplumsal ilgidir ki, bu da bir sosyal sorunun getirdiği sınava tâbi tutulduğu zaman ancak sorunun yanlış şekilde çözümlenmesine, yani sinirceye yol açabilir.

Arvid Runestram, Freud çizgisindedir. Ona göre sinirce, hiçbir çekingenliği olmayan dünü hayatının, dinsel çabalan baskı altına almasından doğmaktadır. Yani sinirceyi yaralan şey ahlâkın katılığı değil, gevşekliğidir. Sinirce'de ahlâk kendini dürtüye karşı korumakladır(8). Bu aslında Freud'cuların sığınabileceği son sığınak sayılabilir.

Psikanalizi, Hristiyanlığın günah ve vicdan doktrinine bağlama konusunda söyleyeceğim şudur: Ben bunu ancak, bir yandan vicdan azabı çekerken, bir yandan da günahkâr tutumunu sürdürmekte devam eden insan söz konusu olduğu zaman kabul edebilirim.

Bilinçdışı'nın alanını araştırmak , Bireysel Psikoloji'yi saldırganlık dürtüsüne getirmiştir. Bunun bizce anlamı kusursuzluk ça-

(8) Arvid Runestam, İsveçli bir piskopos olup, sinirce konusundaki görüşlerini Psycho-analyse und Christcntum (Gütersloh: Bertelsmann, 1928) adlı kitabında ortaya koymuştur. Bu görü; bugün O.H. Mowrer (Psikiyatri ve Dinde Kriz, Princeton, NJ.: Van Nostrand, 1961, sp. 83-91 & 125-129) tarafından paylaşılmaktadır. Mowrer aynı görüşün A.T. Boisen ve W. Stekel tarafından da savunulmuş olduğuna işaret etmekledir.

314

bası göstermektir. Oysa kaş yapayım derken göz çıkaran psikanalizde saldırganlık, sadizm ve mazohizm anlamına gelmektedir. Ego ideal ve sansür (aslında sansürü yaratan ego ideal olmuş ve bunu gerçeğin baskısı karşısında yaratmak zorunda kalmıştır) kendilerine göre kurnazlık, sinsilik gösterirler ki, bunlar da Bireysel Psikoloji'nin anladığı anlamda, erken edinilen sosyal duygudan koparılmış parçalar olmaktadır.

Bilinci tanımlayan, yalnızca kelimeler değildir, insan, bebeklerin ve hayvanların bilinci bulunmadığını söyleyemez. Duygularımızın da bilinci vardır. Kelimelenmese bile. Bu, müzik tecrübelerimizde ve özellikle de, hareketlerimizde kendini belli eder. Ama bunlarda ender rastladığımız şey, içeriğin anlaşılmasıdır ki, bu anlayışı kelimelerle donatıp çelişkilerden arındırılmış şekilde sağduyu karşısına çıkardığımız zaman bize ikna olma ve ikna etme hakkını kazandırmakladır. Hayat tarzındaki halaların böyle itiraz edilmez şekilde netleşmesi, elbette ki, kolay bir iş değildir. Ama bir kere yer aldı mı, ikna edicidir, yeni bir hayat tarzının gelişmesini sağlayabilir. O yeni hayat tarzı ise, halen var olan gerçeğe değil, büyüyen, oluşan gerçeğe aktif şekilde uyumludur. Bu görüşe göre, artık zekânın bilinçdışı dürtüleri değişik bir ereğe çevirebileceğinden kuşku duyulamaz. Hayalî bir inancın dürtüleri nasıl yanlış ereklere doğflTittiğini sık sık görmüyor muyuz?

Çocuğun Yaratıcı Gücü

Her bireyde kötü bir prensibin faal durumda bulunduğu varsayımı, başkalarına tahakküm etmeyi ve başkalarını boyunduruk altına almayı kendilerine ilke edinmiş olanların ekmeğine yağ sürmektedir, insan yapı olarak ne iyidir, ne de kötü. Bütün belirtiler hep sosyal yöne dönüktür ve o insanın çevresiyle olan ilişkilerinden kaynaklandıklarını belli etmektedirler. Bunlar doğuştan var değildir ama, hayatın akışı içinde kazanılmışlardır.

Gerçekten doğuştan var olan şey asla ilk bakışta görülmemektedir ama, çocuğun dünyaya geldiği günden başlayarak, anne-çocuk ilişkisinde karmaşık durumda hazır bulunmaktadır. Biz bu-

315

raya organların niteliğini ve onların dış gereksinimlerle ilişkilerini de katıyoruz. Bu nokta, organ niteliğiyle dış talepler arasında bir gerilim duygusu olarak her zaman hissedilmektedir. Çocuk, kelime ve kavram aramaksızın, doğuştan var olan aktif eşitleyici eğilimini bir yapı taşı olarak kullanır. Çocuk bir hesap makinesi olmadığından, durumu yoklayarak ilerler. Tahminler yürütür, beklentilere girer, sonunda kendine göre tatmin edici yolu bulur. Her zaman bir doyum ve kusursuzluk ereğine doğru hareket ederken, giderek bu ereği daha dünyasal, daha somut bir biçimde bulmaya başlar. Bunun her zaman insan tarafından anlaşılabilen ve mümkün olan çerçeve içinde yer aldığını söylemem gerekiyor mu, bilmem? Çocuğun hayat larzını oluşturan şey, neyle doğduğu değil, onu nasıl kullandığıdır. A ,

Aynı şekilde dışarıdan, ortamdan gelen etkiler de ancak yapı taşı olarak düşünülebilir. Bunlar çocuk tarafından alınmakta, aynı üstünlük ereği için kullanılmakladır. Bireysel Psikoloji bir kullanım psikolojisidir ve içgüdü, dürtü, ya da kalıtım psikolojilerinden, yani esas olarak sahiplik psikolojisi diyebileceğimiz türlerden kesin şekilde ayrılmaktadır, y

Esas yapıcı rolü oynayan, çocuğun yaratıcı gücü, yaratıcı sez-gisidir. Herhalde bunun da temelinde birtakım kalıtımsal elementler yatmaktadır. Ama bunların geliştirilmesi ve ortaya çıkarılması büyük ölçüde eğitime, en geniş anlamdaki eğitime bırakılmıştır. Bu yalnızca olumlu etkilerin yaratılması olmayıp, aynı zamanda çocuğun bunları nasıl kullandığı konusunda da çok dikkatli gözlemler yapmayı, adetâ nöbet tutmayı gerektirir ki, eğer ihtiyaç varsa daha ileri müdahalelere gidilebilsin.

Başarısızlarla organ kusurları, ya da çevre etkileri arasında sık sık karşımıza çıkan bağlantı, bize her şeyden önce çocuğun yaratıcı gücünün, doğru eğitim yöntemi uygulanmadığı takdirde, yanlış yönlere ne kadar kolayca sapabileceğini göstermektedir.

Her çocuk ortaya saklı bir problem getirdiğine göre, iyi sayılan eğilim yöntemlerinin zaman zaman yetersiz kalmasına da şaşmamak gerekir. Bu her eğitim türü için geçerlidir, ister dinsel olsun, ister bilimselliği denenmiş yöntemler olsun. Eğer toplum üyesi olduğunu hisseden, toplumun iyiliğine ilgi gösteren hayat tarzı, ço-

316

cukluğun ilk dönemlerinde oluşmamıAAk]Jbımun için kesin tek bir reçetemde yoktur), o zaman bu bireyin büyük veya küçük tüm ijlerindggjcalkıda bulunmaj/ejeneğinin sınırlı ve yetersiz olduğu görülecek demektir BİİzreğTnmlyAejrjLİejAbu.axadaAilgisiz otorite, sertlik ve şımartma ile kalıtımsal organ bozukluklarının var olma durumu ,"ge-nellikle başarısızların incelenmesinde ortaAajçılcaAijeyAerAolmak-* tadır. Bizim insânTafarasî dostluğuA çok ihtiy aç oldijğu halde " v aklînde IpfişuA

bu dFjincâk istâTîsiîksel bir JhtirrıaLolarak jnl aşjlaAilmektedir, yoksa sebep-sonuç ilişkisine göre anlaşılabilecek bir Jcanunun döğrüdah ciîcînlîğT burada geçerli değıjdıABAlAAhmşınmjnede-nî, çocuğun yârltıci gücünün hesap edjkbileAejçAirAeAcJrnaması, sebep-sonuç ilişkisine göre işlememesi, yalnızca tecrübelerjeAon-

'Tarhı yönnnliramsî arasında oluşup griaya çıkmasîdıx

Herbart'ın kişilik oluşmasında bağımlılık görüşüjjelki Jyraz entelektüel

sayılacak7yctersız~kalacIklIrrBizim bireyin bütünlüğü-

"ne dâyanan baklacımızdan, çelişkili kuvvetlerin tümüyTe'anla-

' şılmasına ve netliğe kavuşmasına olanak yoktur. Bu ancak tüm hayat tarzının aynı sırada gelişmesi ve değişmesiyle anlaşılabilir. Kprschensteiner'in kişüjk kavramını dört bölüme ayırmasında, bunları irade gücü, yargıların netliği, duyarlılık ve duygusallık olarak sıralamasında da aynı şey geçerlidir. İnsan eğitim sanatını, papazlık; saAaAA ya da tedavi 5ajıalını Agereğince geliştirmişse, psikolojik hayatın görünen herhangibir. noktasından-başlayıp başarılirqlabnîr7l Bunu elbette kiAicarAısındakLhasiaaın veya bireyin yardımıyla yapabilir, çünkü o. birey sürekli olarak kendisine verilen tafimata eklemeler yapıyor,Aonlarla yapılar kuruyordur ye bu nedenle, onun Abirnğj iyice ye dikkatli şekilde kontrol edilmelidir. Ojzaman jedayiçjnin birjekjşerüpiomu tedavi etmekte olduğuna, örneğin irade gücünü ele jıldığına manması da mümkjmdür ama> eğe'rnaurumuL doğru görebiliyorşjAtedayjgjJ)ütüne.Atkîli-Qla-caktîr.

317

Kötü Tepileri Geri Tutmak Yerine Toplumsal İlgiyi Güçlendirmek

Bence, Bireysel Psikoloji "toplum" kavramını net şekilde formüle etmekle, daha eski bulgulara da net anlamlar kazandırmış bulunmaktadır. Mesele, bir kelimeler ve kavramlar meselesi değildir. İnsan idealini isler "mânevi açıdan kendini kabul ettirme", ister "kendini inkâr etme" olarak görelim, toplumsal ilgi ancak sub spe-cie aeierniaiis olarak insanoğlunun yararları açısından değerli olduğunu kanıtladığı zaman ortaya çıkar. Biz kendini kabul ettirmeyi, ya da kendini inkâr etmeyi ancak toplumsal ilginin özellikle ağır hizmete koşulduğu zamanlarda söz konusu edebiliriz. Çok iyi bilinen bir deyimi biraz değiştirerek kullanırsak, toplumsal ilgi soluk alıp vermek gibi olmalıdır. Bireysel Psikoloji yalnızca aile toplumunu, okul toplumunu değil, Jahn'ın öne sürdüğünden farklı olarak bambaşka bir kavramı düşünmektedir ye bu iki toplumu ancak hayattaki insan toplumu için birer eğitim aracı olarak ele almaktadır. Bu nedenle de başarısızlıkları önlemek veya düzeltmek için bu iki evreye, aile ve okul toplumlarına özellikle dikkat ctrhck zorundadır.

Yüceltme konusunda da, Jahn'dan bir adım daha ileriye gitmek zorundayım. Freud'a göre bizleri yöneten, zevk getiren dürtü parçalarıdır. Bunu söylerken vücudun bazı bölümlerine bağlı olan sadistçe cinsel dürtüleri kastetmektedir. Bunları yüceltme imkânı, bizim anladığımız anlamda, yani toplumun yararına olmak için, ancak bireyin toplumsal ilgisi büyüdpğü zaman dürüstçe uygulanabilir. İnsan bu yüceltmeyi Fourier, Nietzsche ve Freud'un önerdiği şekilde başarırsa ve bunu bizim formülasyonumuzun gerektirdiği toplumsal ilgi artımını gerçekleştirmeden başarırsa, o zaman yumurtanın tavuktan daha akıllı olduğunu kabul etmek zorunda kalırız. Yani hasta, kendi toplumsal ilgisini, doktorunun isteği dışında artırmış demektir.

Jahn'a göre, Bireysel Psikoloji de çekingenliklerin var olmasını veya tasfiye edilmesini rehberliğin belli başlı görevleri arasında kabul etmektedir. Oysa o zaman bireyin yapı olarak kendi kötü te-pilerine karşı mücadele etmesi gerektiğini varsaymak zorunda kalırız. Bu ise her zaman geçerli değildir. Çekingenliklerin varlığım

318

veya yokluğunu yalnızca toplumsal ilgiden yoksun olan insanlarda gözle görürüz. Gerçi ideal düzeydeki toplumsal ilgi hemen hemen hiçbir zaman görülmez ama, göze batan bir toplumsal ilgi noksanlığı söz konusu olmadıkça çekingenliklerin varlığından veya yokluğundan söz etmeye de gerek kalmamaktadır. İnsan toplumsal ilgiyi güçlendirmeyi başarırsa, artık her iki yöndeki çekingenlikler de önemini kaybeder. A '

Ben toplumsal ilgiyi artırmaksızın, yalnızca tehditlerle, cezalarla, bu gibi yöntemlerle sağlanacak çekingenliklerin kişilikte bir değişime katkıda bulunabileceğini sanmıyorum. Meğer ki, bu arada hasta toplumsal ilginin önemini kendi kendine kavrayabilmiş olsun. Yani yine yumurta, tavuktan daha akıllı oluyor. Böyle bir durumda da, bu hastaya yine Bireysel Psikoloji yöntemleriyle daha iyi yardımcı olunabilir.

Bunungjbi, işbirliğine karşı uyan patolojik çekingenlikler de o bireye kendisini, kendi gururunu, şan şerefinin zarar göreceği korkusunu unutup, kendini o çekindiği işe adaması gereği gösterilmedikçe, kolay kolay ortadan kaldırılamaz. Tedavi edilmesi gereken şey o çekingenlik değil, bjitünle olan ilişkinin sağlanamaması durumudur. Jahn bunu da anlamaktadır ve hastaya insanlıkla barış halinde olmanın öğretilmesi gerektiği konusunda Bireysel Psikoloji ile aynı görüştedir. -- \jj*

Jahn "insanın dürtü yapısının fazla büyümesini önleyecek, bireyi mutlak duruma getirecek kuralların gereği"nden söz etmekte ve böyle önlemelerin ideal toplum olma çabasıyla garanti altına alınamayacağı, özellikle henüz olgunluğa ulaşmamış yeni yetmeler açısından, hiç alınamayacağı inancını seslendirmektedir. Benim buna cevabım şudur:    Şu sıra insanlığı birdenbire olgunluğa ulaştıracak imkânlar

göremiyorum. Ama olgun bireyin, toplumu olgun olmayan bireylerin zararlarından korumak ve o bireyleri olgunlaştırmak yolunda çaba göstermek sorumluluğunu üstlenmesini gerekli görüyorum. İdeal durum için çaba gösteren insanın artık başka kurallara ihtiyacı yoktur. Solumak için ne kadar kurala ihtiyacı varsa, bunun için de ancak o kadarına ihtiyacı vardır. Hiçbir zaman tükenmiş bir insan olmayacaktır o. Her zaman bir arayış içinde bulunacaktır. Ama hep kendi.zekâsı ve.diğer insanların zekâsıyla tartacakA dikkatleAölçecektir .j

319

Bana göre Jahn, dürtü psikolojisinin bağlarına fazlaca dolanmış durumdadır, tnsan, dürtülerinin nereden kendilerine yön edindiklerini sormak zorunda kalıyor. Bizim anlayışımıza göre dürtülerin yönü yoktur. Dürtüyü zekâ, seçme yeteneği, yön ve kendine göre bir hayatla donatanlar, dürtü psikologlarıdır. Kısacası, dürtü onların gözünde kendi başına bir "öz" olmakta, kurnaz ve hilelerle dolu bir şeytan olarak belirmektedir. "Öz"ün yerinden kıpırdatılıp dürtülere taşınması, doğrusu inanılmayacak derecelere vardırılmıştır. --' — Bireysel psikoloji bu konuları çok daha net şekilde görmektedir. Daha derin görmekledir de diyebilirdim ama, o terim yüzeysel ve katı kurallar arayan bir başka psikoloji tarafından yersiz ve gereksiz şekilde kullanılmıştır. Dürtü, soyut yapısını gözönüne al-mayabilirsck, tutarlı kişiliğin bir parçasıdır. Tıpkı kişilik gibi, düşünme gibi, hissetme gibi, kuşku gibi, emosyon gibi, eylem (aksiyon) gibidir. Dürtü yönünü bütünlükten alır ve ancak tutarlı kişiliğin değişmesiyle birlikte değiştirilebilir. Değişme, hayatın anlamının daha iyi anlaşılması yolu üzerinde yer alır.

Nörotik Suçluluk Duygusunun Hilekâr Yapısı

Sinirce, daha doğrusu nörotik belirti, her zaman için bir sosyal sorunla karşı karşıya olunduğu zaman ortaya çıkar, asla iyi durumdayken belirmez ve bunu da bize tecrübelerimiz göstermiştir. Dışank etkenin karşısında, aşağılık duygusu kendini, bireyin hazırlıklı olmadığı bir sınav şeklinde gösterir. Benim görebildiğim kadarıyla bu bulgumuz genellikle kabul edilmektedir. Gerçi eldeki sorun çözümlenmez ama, büyük bir psikolojik gerilime yol açar. Bunun nedeni, yenilgi tehdidir, çünkü birey hayat sorunlarına yeterince hazır değildir, onda toplumsal ilgi ve işbirliği yeteneği yoktur. Kendini sosyal olarak hazırlıksız hissettiği anda tattığı şok, vücudu ve ruhu yıkıcı titreşimlere uğratır. Ama buradan çıkan karmaşıklık, (Pavlov'a göre) refleks, bozulan denge, henüz sinirce değildir. Bunlar insanca tepkilerdir, yalnızca bireyin bedensel ve psikolojik yapışma göre farklılıklar gösterirler.

320

Şimdi ortaya yeni bir soru çıkmaktadır: Bunun arkasından ne gelecektir? Bireyin bütünlüğü, bu genellikle derine giden değişikliğe karşı ne tutum takınacaktır? Her şeye rağmen öz-saygısını korumayı, üstünlük çabası yolunda devam etmeyi nasıl sağlayacaktır?

Bize göre, sosyal hazırlığı olmayan bireyler, böyle bir durum karşısında eldeki sorunun çözümüne yönelmeyecektir, çünkü yönelmek o bireyde bulunandan daha fazla toplumsal ilgiye gereksinim göstermektedir. Bunun yerine bu bireyler ortaya çıkan bozuk duruma razı olmaya, o durumda kalmaya ve onu çözümden kaçınmak için özür olarak kullanmaya dönerler, çünkü çözüme kalkışırlarsa, başarıdan çok yenilgi beklemektedirler. Bunun için de, şok etkisiyle ortaya çıkan o durumu, korkulan o sorunun çözümünden uzak durmak için bahane olarak kullanırlar. Kendilerine kolay gelen tarafa doğru saparlar. Bunu yaparken semptomları kendileri ortaya çıkarıyor değildir. Birçok psikologlara ve ruh hekimlerine sanki öyleymiş gibi görünmekteyse de, hasla belirlileri kendi yaratmaz. Yalnızca kendisine daha kolay gelen bu çözümden vazgeçmek için gerçek bir eğilim göstermez.

Bu yeni durumda gerçi vicdanı rahat değildir ama, göze gözüken kişisel üstünlük amacına doğru çaba göstermekten de geri kal-mış değildir, çünkü kendAâşbirliği eksikliğini, çektiği acılar karşısında haklı görmektedir. Kişisel üstünlüğünün yalnızca bu acı nedeniyle engellendiğini hissetmektedir.

Kişisel üstünlük duygusu ve bu konudaki iddia yalnızca hastalık nedeniyle engellenmektedir. Hastalık birçok durumlarda, hasta kendini suçladığı için daha da yoğunlaşmaktadır. Genel koşullara bir de suçluluk duygusunu, vicdan azabını sevinerek ekler, bunları diğer nörotik belirtilerini ahlakî bakımdan yükseltmek için kullanır, böylelikle kendini topluma daha da yararsız hale getirir, çünkü işe koyulacağı, esas önemli adımı atacağı yerde, kendini bunlara gömmektedir. Aşağıdaki olguyu ele alın. Erkek hastamız ailenin tek çocuğu olarak annesi ve babası tarafından çok şımartılmış, kendisine durmadan ne harika bir çocuk olduğu söylenmiş, günün birinde en yüksek bir yere geleceği işlenmişti. Elbette ki, beklenen olmuş,

321

toplumsal ilginin yeterli gelişmemesi nedeniyle hayatın üç sorununda, yani toplum, iş ve aşk sorunlarında tökezlemeler başlamıştır. Çocukluğunda beklediği gibi birinci olamayınca, yararlı bir çaba göstermeksizin (başkaları için yararlı demek istiyoruz) giderek kendi ailesine doğru çekilmiş, dostlukları, mesleğini ve kadınları hayatından çıkarmıştır. Bu sorunlar çıktığı zaman karşılaştığı şok, ender rastlanan bir güçte olmuştur. Gerçeğe karşı tüm ilgisini kaybedip, kendini herkesten üstün olarak gördüğü birtakım rüyalara gömülmüştür.

Fiziksel bakımdan sağlıklı olan bu insan, şımarık bir çocuk olarak cinsel dürtülere özellikle duyarlıydı. Ama cinsel isteği, toplumdan uzak durma isteğini.tehlikeye-sokuyordu. Toplumdan uzak durmadığı takdirde ise, o fazla büyümüş kibirinin yenilgiye uğrayacağı kesindi. Cinsel dürtü onu dışarıya doğru itiyor, dış dünya ise, kişisel zaferden onu yoksun bırakma tehdidiyle içine kapanmaya zorluyordu. Duygularının bu karışıklığı içinde, emredebileceği, yönetebileceği bir tek kadın buldu. O da, annesiydi. Onun kendini şımartacağı kesindi.

O sırada suçluluk duygusu başgösterdi. Özellikle de, babası yolu tıkadığı için. Okuyucu burada, işte Oedipus Komplcksi'nin kanıtı, diye düşünebilir. Oysa gerçekte bu, şımarık çocuğun topluma aldırış etmeksizin isteklerini hemen gerçekleştirme yolundan başka bir şey değildir.

İsteğini gerçekleştirememesi, sonunda onu annesinden nefret etmek noktasına getirdi. Ona türlü türlü sitemler etmeye başladı, ona karşı zayıf-saldırgan bir tutum içine girdi, ayrıca ne zaman bir bıçak görse annesini öldürme takınağını edindi. Zayıf saldırgan tutum dedim, çünkü gerçekleşmeyen fikirleri içinde gerçek bir hakaret bulmak bile güçtü. Yani annesine küfür etmek, ona "Seni öldürebilirim," demek gibi belirtiler yoktu. Onu topluma katkıda bulunmaya iten cinsellik, kendi gözünde en büyük kötülüktü. O andaki üstünlük ereği bunu kötü gösteriyordu. Üstünlük ereği, gururuna gelebilecek tehlikelerden korunmak için geri çekilmesini gerektiriyordu.

Bundan sonra yeni bir suçluluk duygusu daha edindi. Aşın mastürbasyonla hayatını ebediyen mahvetmiş olduğuna inanıyor-

322

du. (Aşırı mastürbasyon, hiçbir zevki kaçırmak istemeyen şımarık çocuğun da eğilimidir). Biriken, üst üste yığılan suçluluk duygularının onu toplumdan daha da uzaklaştırmasını anlamak zor mudur? Aynı tecrübelerden geçmiş olan, fakat ahlâk kalkanını taşımaksızın geçmiş olanlara göre, kendini daha üstün görmesinde şaşılacak bir şey var mıdır? |

Vicdan azaplarrve suçluluk duygulan, isteksiz ve çarpık ahlâk anlayışının rjelirtilejAirTApFöyiejolrnasalar, güçTenen toplumsal ilginin yaAAAAAAAAAsiTjcm&AüAiVAAai yalnızcîFnöro-tik semptomların daha zükmektedir. Bu gibi, suçluluk du depresyonda enj)glirgin AejdJylejg5:    J

gibi koça koca kelimeleri pek kullanmamalıdır.

Jahn"(eatharsis sîr¥sın3a)/benlik daha önce sahip olmadı ğı bir derili görüş kazanıyor dediğiAzaman, bu aslında bir değişikliği de içermelidir. Etki yapmayan derin görüş, hareket doğurmayan bir anlayış, bizim kanımıza göre mümkün değildir. Kazanılan anlayış hatalı tulumu değiştirecek kadar derin olmasa bile, yine de halânın yanı sıra etkili olarak kalabilir. Önemli olan, hastanın kendi hayat tarzını hangi yöne daha kuvvetli geliştirdiği, esas ilgisinin nereye dönük olduğu, düşüncesi, duyguları, istekleridir. Bütün bu fonksiyonlar birbiriyle baAntıh ve paraleldir. Bireyin hareket kanununa uyarlar. Yalnızca zaman zaman biri, ya da diğeri daha kuvvetli duruma gelir, bireyin odağında daha belirginleşir ve ne yazık ki, doktorun, tedavicinin odağında da netleşmeş olur. Hastada değişiklik ancak hayat tarzına uygun şekilde, bazen düşüncede daha net, bazen duygu veya harekette daha net olabilmektedir. Ben şahsen hareketteki değişikliği tercih ederim. O zaman değişiklik kanıtı, diğer fonksiyonlardan dahaTaelirgindir.

Ben bu görüşün hatırına, baskı altında, tüyler ürperten düşünce girişimlerini ve duygu patlamalarını seve seve bir kenara atardım. Bu aynı zamanda, "birey kendi kuyusunun derinliğinden kon-kar" düşüncesini de içermektedir.

Duygu sürecini diğer bütün ifade taşıyan hareketlerden daha fazla vurgulamak bütün dinlerin yapısında vardır. Ama bireyi bi-

323

zim yolumuzda ilerletirken hatâdan ötürü doğan pişmanlıktan vazgeçmekte yarar vardır, çünkü bu en azından doğru yola dönmeyi geciktirecektir. Daha büyük ihtimalle de önleyecektir. Bizim tedavimizde anlayışa verilen daha büyük önem, yanlışların anlaşılması konusunun kuvvetle vurgulanması (o yanlışlar günümüzde hâlâ insan hâli, yapılabilecek yanlışlardır), ledavicinin korkuya kapılmasını engellemektedir. :    .

Pişmanlığın istenen bir şey olması görüşü bence, insanların ancak acı çekerek, ceza çekerek gelişeceği, ilerleyeceği inancının yaygın olduğu günlerden kalmadır. Günümüzde bu inancı yasalarımızdan bile çıkarmaktayız. Acaba bu iki görüşün zıtlığı, katı Prusya'lılar ile daha yumuşak Viyana'lılar arasındaki farkı mı yansıtıyor? Ne olursa olsun, biz sonuçlarımızı "değerdeki artış" bakımından çıkaracağız. Yani yeniden oluşan kişiliğin durumunda, duygular değil, davranışlar, hareketler önemlidir.

Pişmanlık ve umutsuzluk, insanı arındırmanın pek zor bir yoludur. Jahn bunlara ve pek dostane sayılmayan diğer benzer koşullara bir yenisini ekliyor:    "Benliğin

(ego) düşmesi ve ölmesi." Böyle mecaz ifadelerinin derinliğini ve etkisini çok iyi bildiğimden, sonuçlarını azımsamıyorum. Ama güzel sanatların dışında, böyle mecazların çok tehlikeli olabildiğini, insanın kendini de, başkalarını da gerçekler konusunda aldatabildiğim de bilmekteyim. Daha sonra, bu ifadenin dil uzman ve uygulamacılarında da kabul edildi- ğini öğrendim. Dikkatsiz kimselerin beni "şairlere yalancı diyor," diye suçlamalarına aldırmam. Duyguları alevlendirmenin sırası gelmişse, şiirsel cümleler de yerindedir bence. Herhalde, dinde de öyledir. Ama bilimde yasaktır, yasak olarak da kalması gerekilA., Anlayışın uyandınlmasında da öyle. Bu noktada mecazın tehlikesine işaret edişimin bir nedeni de, eleştirici sağ duyuyu şaşırtabileceği içindir. O zaman, sanki sarhoşluk etkisi altındaymış gibi, eski hayata devam etmek söz konusu olur. Şiirsel benzetmelerle, teşbihlerle dolu rüyalar da bu etkiyi yapar.

Yine aynı şekilde, aşağılık duygusu ile aşağılık karmaşası (kompleksi) arasındaki farkı da kesinlikle görmek gerekir. Aşağılık duygusu bir insanı hiç yalnız bırakmaz. Aşağılık karmaşası ise, ancak aşağılık duygusu sahibinin sosyal yapıdaki bir hayat so-

324

rununu, toplumsal ilgisinin eksikliği nedeniyle çözemeyeceğini, buna yeteneğinin yetmediğini kanıtladığı zaman ortaya çıkar. Bu yolun sonu her zaman başarısızlıktır, ister sinirce olsun, isterse suç.

Aşağılık kompleksi, taşınamayacak kadar ağır gelen bir dışa-rık yükle karşılaşıldığı zaman doğar. Hayatları boyunca her zaman kuvvetli aşağılık duygulan göstermiş olan insanlarda yer alır. Çocukluklarında yaptıkları kötü başlangıç nedeniyle kendilerine olan ilgileri öylesine büyümüştür ki, başkalarına karşı olan ilginin büyümesine yer ve imkân pek kalmamıştır. Böyle olunca, "asosyal" davranış, ciddi aşağılık duygularının her zaman yanındadır ve er geç kendini ya suç şeklinde, ya da bireyin hayat tarzının gerektireceği başka bir türde gösterecektir. Bu önemli konuda burada ayrıntıya giremem, yanlışlık tipinin hayat tarzına nasıl uyduğunu anlatamam. Internationale Zeitschrift fiir Individualps-ychologie (Leipzig: Hirzel) ciltlerinde bu ilişkiyi ayrıntılarıyla an-latmıştım.«+jj%ç işleyen insanlar söz konusu olduğu zaman, bunların hayat tarzında her zaman bir etkinlik (aktivite) derecesi bulunmakta ve bu gerilere, ta çocukluğa kadar izlenebilmektedir, /f m*

Kendini Bağlama - Bir Eğitim Ürünü

Jahn'ın da farkettiği gibi, kendini bağlama dediğimiz şey, Bireysel Psikoloji'nin en fazla saldırdığı noktadır. Kendini bağlayan insan, toplumun yararlarına kendini hazırladığı takdirde daha iyi şekilde ve otomatik olarak korunacağını, bu hazırlıkta da kendisine sınırsız ilerleme olanağı tanındığını unutmaktadır. Kutsal kitaptaki pek çok cümlelere minnet borçluyuz. O cümleler insanlığın yüce liderlerinin ortaya koyduğu toplum çıkarlarının temel taşlan sayılan, Bireysel Psikoloji'nin de basit bilimsel çalışmalarla ortaya koyduğu gerçekleri çok ulvî bir şekilde ifade etmektedir.

Daha önce Tanrı'yı bulma konusunda söylediğim şeyler, Emil Brunner'in satırlarında da onaylanmaktadır. Brunner, Tanrı'nm insanı çağırıp kendine bağladığını söylemektedir. Yaratıcı aynı şekilde, insanı insana da bağlamaktadır. Tıpkı bunun gibi kusursuz-

325

luk ereğinin de ancak toplum içinde, tüm insanların çıkarları söz konusu olduğu zaman düşünülebileceğini görüyoruz. -4-'

Jahn'a göre, Tanrı'yı seven, insanı da sevmelidir, insan sevgisi, Tanrı sevgisinden çıkmaktadır. Kanımca, buna bir ekleme yaparken de yine Jahn'la aynı fikirdeyim. Burada da sorun, bu sevginin iyi anlaşılmasıdır. Bu anlayış olmasa,

Tanrı ereği, din, çok kolay sömürülebilir. Bireysel Psikoloji'nin de sömürülebileceği gibi (9).

Öz-severliğin dinsel-ahlâkî güdülerde çok sinsi şekilde var olduğu konusunda da Jahn'la aynı kanıdayız. Burada kuşkusuz, değişikliği ancak bir sömürüyü, bir kötüye kullanmayı anlamış olma durumu yaratabilir. Bunun yanında toplumsal ilginin geliştirilmesi gerektiğini anlamak da şarttır.

Beri yandan, Jahn'ın psikolojik araştırmada, kendini bağlamanın bir psikolojik yolu olduğu sözü üzerinde bazı açıklamalar yapmam gerekiyor. Lulhcr'e göre, kendini frenlemek günahtır. Bireysel Psikoloji'yc göre ise, kusursuzluk çabası içinde gelişmeye gidebilecek olan şey "öz"dür, frenlenmiş bir öz değildir. Bu da, ancak o çaba ortak yararlara dönükse olur. Bugünkü kültür durumu gözönüne alındığı zaman, bu çabanın daha çok gelişmeye payı olduğunu görüyorum. Bu çabanın gerçek ve bilimsel şekilde anlaşılması henüz yeterince canlı olmasına olanak vermeyecek kadar sınırlı. Bireysel Psikoloji'nin amacı yargılara varmak değil, yardımcı olmaktır. Bilimsel şekilde yardımcı olmaktır. Övgüler, eleştiriler dağıtmak onun görevi değildir. Bu nedenle ben suçtan değil, yalnızca kusurdan, yanlışlıklan söz ediyorum. Bu yanlışlıklar çocuklukta yer almış olup devam etmekledir, çünkü yanlış davranış kelime ve kavramlar halinde formüle edilmiş bile değildir ve bu nedenle de, mantığın uyanışı bunu sarsmamaktadır.

Ben birini suçlayacaksam, bu durumu anladığı halde, ya da anlama olanağı eline geçtiği halde, yine de değişim konusunda yeterli katkıda bulunmayanları suçlardım.

(9) Bu lür din sömürüsü son zamanlarda G.W. Allport tarafından da açıklanmıştır (Per-sonaliıy and social encounler, Boston: Beacon Press, 1960). Dinsel davranışın başka birtakım istenmeyen davranışlarla birarada bulunması halinde, genellikle, güdünün kişinin kendi çıkartan olduğu, dinin araç rolü oynadığı ileri sürülmektedir. Allport buna "göstermelik din" demektedir, Aani kişinin iç dünyası, hayatın iç değerleriyle ilgili olanın tersidir ve "Komşunu sev" şeklindeki Tann buyruğuna da aykırıdır.

326

Kendini frenleme, çocuğa eğitimi sırasında zorlanmaktadır ve bu da bugünkü sosyal yapımızın ürünüdür. Çocuğun yaratıcı gücü, kendini frenleme yüzünden yanlış kanallara itilmektedir. Öğretmenler, papazlar, doktorlar, önce kendi zincirlerinden kurtulmalı ve toplumun yararları için dürüst şekilde çalışmak isteyen diğer kimselerle el ele vererek çocuğun bu şekilde saptırılmasını önlemelidirler. O zamana kadar ancak tek tük olgular doktorlara yansıyacak, çocuğun hatâsı çevreye epey zarar vermeden kimse durumu ciddiye almayacaktır. Böyle bir duruma ilk önce okulda saldırmak gerekir. Bugünkü durumda tüm kalifiye kimselerin, örneğin velilerin, doktorların, din adamlarının ve özellikle de eğitilmiş rehberlerin paralel rehberlik hareketleri şarttır, ilk başlangıç, ana okulunda olmalıdır. Erek de, hiçbir çocuğun, gerçek anlamda toplum üyesi olmadan okuldan dışarı salıvcrilmemesi şeklinde seçilmelidir.

Jahn'ın diğer iki sözüne daha değinmek isliyorum. Diyor ki, insanlara ıstırap çektiren kaygı durumları, bizim yorumumuza göre, çocuğun ruhuna bir zamanlar empoze edilmiş olan kaygı yüklü çekingenliklerin ürünüdür. Psikolojik çabalar ele alındığında, Bireysel Psikoloji, bireyin hareket kanunu dışındaki tüm diğer kanunlardan uzak durmaya £alışmaktadır. Daha önce de gösterdiğim, anlattığım gibi, kaygı yerli ve yersiz bir tehlike beklentisinin veya hayâlinin ürünüdür. Eğer birey, kendi yarattığı üstünlük amacına bağlıysa (nasıl bir üstünlük olursa olsun), o zaman geniş anlamda bir tek tehlike vardır, o da ereğinden uzak kalma, yani başka bir deyimle, kendi gözünde yenilgi sayılacak bir duruma düşme olmaktadır.

Bunun yerine konulacak bir erek, kendini patolojik olarak gösterecek, çeşitli belirtiler yaratacaktır. Gerçek bir hayat tehlikesi herkesin içini korkuyla doldurur ama, yenilgiye karşı duyulan patolojik korku, bize kendini gemlemeyi, küstahlığı, cesaret kırılmasını ve kişisel üstünlük ereğini işaret etmektedir. Çocukları böyle bir ereğe itmenin baş yolu, benim tecrübelerime göre, onları aile içinde şımartmaktır ki, bu da çocuğun işbirliği yeteneğine set çekmekte, onu geliştirmesine engel olmaktadır. Ayrıca yetersiz ve yanlış eğitim, yücutAkusurları olan çocukların

327 kendilerini başkalarından daha fazla düşünmelerine yol açmaktadır. Benim yazılarım olsun, diğer kimselerin yazıları olsun (Kretschmer), bu konuların önemine değinmektedir (Bir de nefret edilen çocuklar kişisel üstünlük amaçlarına duyarlı olurlar). Ama çevrede toplumsal ilginin tümden yokluğu, ya da tamamiyle nefret edilen çocuk, rastlanması kolay olmayan durumlardır. Bu da toplumumuzun iyi noktalarından biridir ama, belki de bir nedeni, gerçekten nefret edilen bir çocuğun pek uzun süre hayatta kalmamış olması gerektiğine dayanmaktadır. Hastalarda gördüğümüz patolojik kaygı her zaman üstünlük ereğinin kaybına, özsaygının kaybına karşı duyulan kaygıdır. Gerçi her olguda kaygının yapısı bireye göre değişmekteyse de, belki bunun kökleri şımartılmayı çok istemekte, özlemekte ve işbirliği yeteneğinin gelişmemesinde, yani almaktan hoşlanıp ver-mekien hoşlanmamakta bulunabiliri

Sevgi mi, Yoksa İdeal İşbirliği Eğitimi mi?

Kusursuzluk çabası, hayat sorunlarını hem bireyin evrimi, hem de insanlığın evrimi doğrultusunda çözmeye dönüktür. Bunu destekleyen de, çocuğun zayıflığı ve her zaman var olan aşağılık duygusudur. Bireysel Psikoloji bu çabanın, insanda hareket çizgisinin psikolojik tipi olduğunu ileri sürmekte ve bunun milyonlarca çeşidi bulunabileceğini kabul etmektedir. Bu hareket çizgisinin büyük bölümü, kişisel kuvvet kazanma yolundaki çabalar olarak görülebilir. Bu, toplumsal ilgiden çeşitli derecelerde yoksun bir hare-kct-şekil demektir. O halde yanlış olarak değerlendirilmelidir. İçinde, sonradan karşılaşılacak bir "sosyal sorun halinde yetersizlik bulunmaktadır.

İnsanı durmadan dürten aşağılık duygusuna karşı tek selâmet yolu, kendisinin değerli olduğunu bilmek ve hissetmektir ki, bu da ortak yararlara katkıda bulunmaktan kaynaklanır. Bu kendini değerli bulma duygusunun yerini başka hiçbir şey alamaz. Yine bunun gibi, insanlarda genel olarak görülen "akıp giden zamana tutunma" çabasında, insan toplumundan silinip gitmeme çabasında

328

da, ölümsüzlük vaadeden şey, yine genel yararlara katkı (çocuk, iş) olmaktadır. İnsanoğlunun genel çıkarlarına katkıda bulunmuş olan atalarımızın ruhları aramızda yaşamaya devam etmektedir.

Jahn, cesaret ancak güvenin var olduğu yerde vardır dediği zaman, insan bunun tersini söylemek ihtiyacını da duyuyor; güven de, ancak cesaretin var olduğu yerde vardır demek istiyor. Belli ki, bu yolla pek bir yere varamayacağız. Ortak yaran kendine erek seçmiş olan Bireysel Psikoloji, bir kere bu ereğin insanlığın ilerlemesi için şart olduğunu anlayan insanın artık her zaman kendi gelişmesini de, kendi değerini de, kendi mutluluğunu da bu yolda arayacağına inanmaktadır. Hayatın tüm zorluklarını, ister kendi içinden, ister dışından doğmuş olsunlar, kendine iş edinecek, onları çözmeye çalışacaktır. Bu fakir yerkabuğu üzerinde, "kendini babasının evinde gibi rahat hissedecektir," desek yeridir. Hayatın yalnız rahatlıklarını değil, başka insanlarla birlikte kendisine de gelen rahatsızlıklarını da kendine ait sayacak, onların çözümü için işbirliği yapacaktır. Toplumun cesaretli bir üyesi olacak, diğer insanlarla birarada çalışacak, kendi içindekilerden başka kaynaklara ihtiyaç duymayacaktır. Ama yaptığı iş, toplumun ortak çıkarlarına katkısı ölümsüzdür, ruhu hiçbir zaman yokolmayacaktır.

Yaratıcı gücünü kullanarak kendine yanlış bir hayat tarzını sanatsal bir kusursuzlukla kurmayı beceren insan, kendini değiştirip, genel olarak, yararlı bir hayat şekline kavuşmayı da mutlaka becerir. Dünyayla, insanoğluyla birlik olmak, insan toplumuyla olan ilişkileri anlamak, işle, meslekle, sevgiyle, aşkla olan ilişkileri anlamak, o zaman ona daha yükselmenin yolunu gösterecektir. İşte bu yüzden Bireysel Psikoloji topluma uymanın "teşvik" edilmesi peşinde değildir de, cesaretin toplumun birçok niteliğinden biri olduğunu savunmaktadır.

Jahn'a katılıp, Bireysel Psikoloji'nin bir konuda daha yanlış anlaşılmasını düzeltmek istiyorum. Bazı kimseler, Bireysel Psikoloji'nin çocukları bugünkü toplumumuz için, ya da bugünkü toplumlarımızdan her biri için eğitmek istediğini sanmakladırlar. Böyle bir tutum; insan toplumunun daha fazla gelişmesi olanağını ortadan kaldırmak demektir. Bireysel Psikoloji, inşam uğrunda ça-

329 ba göstereceği gerçek toplum için eğitir. Bugünkü toplum çabalarından ancak ideal toplum doğrultusunda olanlara saygısı vardır. İdeal topluma hiçbir zaman ulaşılamaz ama, o yine de erek olarak etkilidir.

Toplum için gösterilen bugünkü çabaların değeri konusunda, elbette ki, her yöne doğrulmuş kuşkular bulunacaktır. Ben bu çabalar arasından, ortak yararlar için dürüstçe uğraşanını her zaman değerli sayarım. Yani biz ancak bireyi geleceğin toplum üyesi olmaya eğiten "eğitici toplum"u değerli saymaktayız.

Demek ki, açıkça göstermek niyetindeysek; gerilim içindeki ruhu sevginin iyileştirici kuvveti rahatlatamarhaktadir. İyileştirme süreci çok daha girifttir ve zordur. Öyle olsa her problem çocuğu, nöroliği, alkoliği, cinsel sapığı sevgiyle kucaklayıp iyileştirmek mümkün olurdu.

Ayrıca, sevgi sözünün de pek çok ve çeşitli anlamları vardır. Birçoklarına göre, cinsel libido'yu temsil ederken, başkaları onu şımartma, bazıları da insancıllık olarak görürler. Bireysel Psikoloji, toplum üyelerini eğilmek istemekledir.

Demek ki, yanlışlık içinde olanlarla uğraşırken kendinin de toplum üyesi olduğunu ka-nıtlamahdır. Hatalı birey ancak bu yolla işbirliğine yeniden kazandırılabilir, ona hatalı hayat tarzı ancak bu yolla açık seçik anla-tılabilir. İyileştirme süreci, hatalı çocuğu işbirliğine kazandırmakla başlar. Ama asıl iyileşmeyi hastanın kendi çabası sağlar ve yeterli bir anlayış edinmekle gerçekleştirir.

Bir kere daha söylüyorum, Bireysel Psikoloji bir bilim olarak, dinsel dogmaları kullanamaz. Dinsel rehberliği, bu işte yetiştirilmiş olanlara bırakmak zorundadır. Ama Tanrı'yı da bu dünyadan yokedemez. Ayrıca insan-dünya ilişkisini de gözönüne almak zorundadır. Bireysel Psikoloji kendini bu ilişki konusunda vasıflı saymaktadır. Kendi tecrübelerini din adamına da, toplumun diğer eğiticilerine de açmaktan, onlarla paylaşmaktan zevk duyar. Jahn'ın bu konudaki tereddütleri herhalde kendisine yanlış bilgi verilmiş olmasındandır.

Ben her zaman için, nörotik durumun çevre ve gelişmenin kaçınılmaz bir sonucu olmadığına, gelişmenin de kader tarafından saptanmadığına inanmışımdır. Psikolojik hayatta sebep-sonuç 330

ilişkisi bulunmadığını da göstermiş bulunuyorum. Bireyin hayatında sebepmiş gibi gözüken her şey, örneğin organ kusuru veya eksikliği, ya da eğitim ve çevre etkenleri, ancak çocuğun yaratıcı gücü tarafından sebep haline getirilmektedir. Çocuk kalıtımsal ve eğitimsel etkilerden aldığı tecrübelerin hepsini özgür ve sanatsal bir yapı yaratmakta kullanır, o yapı da tutarlı bir hayat şeklidir. Tüm ifade taşıyan hareketlere anlamlarını ve yönlerini veren şey, bu hayat şekli, hayat tarzıdır. İşte bu nedenle, yalnızca iyi etkiler yaratmakla kalmayıp, çocuğun başında dikkatle nöbet beklemek, onun bunları nasıl kullandığını gözden kaçırmamak, gerekiyorsa daha başka müdahalelerde bulunmak şarttır. Eğer çocuk daha birinci günden işbirliğine yaklaşürılmışsa, yaratıcı ilişi bir daha bu doğrultuyu lerketmeyeceklir. Değişik konularda ise durum başka olur.

Toplumumuzda doğru yolu bulmanın zorluğunu sık sık vurgu-lamışımdır. Sapmalar, yani çocuğun kendi hayat tarzını kurarken yaptığı yanlışlıklar, ancak onun toplumsal ilgiden ne kadar uzak olduğuyla ölçülebilir. Toplumsal ilgi ise öğretilmeli, çocuk o yolda eğitilmelidir. Tüm karakter niteliklerinin temelinde sosyal bir anlam yatar. İnsan iyi veya kötü olarak doğmaz ama, her iki yöne doğru da eğitilebilir. Kimin kusuru 0tı& büyüktür? Ben ikide bir başarısızlık durumlarıyla organ kusurlarının, şımartılmanın ve ihmalin ilişkisini vurgularken, bir yandan da bu ilişkilerde istatis-tikî olanaklardan fazlasını aramamak gerektiği konusunda uyanlarda bulunmuşumdur. Ayrıca, tüm bu durumlardaki bireysel farklılıkları (başarısızlıktan kaçmalar da dahil) gözden kaçırmamayı öğüllemişimdir. Bu gözlemlerim, özgün bireysel olgunun bulunabileceği (ya da gözden kaçırtabileceği) alanı aydınlatmakta yardımcı olabilir. Bir kere hatalı bireyi, hatâsını düzeltmek konusunda işbirliğine razı ettikten sonra, gerisi artık o hatalı bireye kalmak-tadır.

Jahn diyor ki; insan toplumu rahatsız eden birine, senin nefretinin sebebi kendini frenlemiş olmandır deyip de, işi orada bırakamaz. Haklıdır. O insan bunu, ancak Bireysel Psikoloji'yi eleştirenler kadar anlayabilir. Onun gelişimini ve hayat tarzını öğrendikten sonra bunu, ona daha hesaplı yöntemlerle anlatmak gerekir. Fakat

331

beri yandan, bir kriminale, kendini frenlemesinin kendi suçu olduğunu, bu nedenle kendini bağlamasından yine kendisinin sorumlu olduğunu söylemekle onu tedavi edemeyiz. Hatalı bireyin sorumluluğu bize göre, kendisindeki toplum duygusunun eksikliğini ve bunun yanlış sonuçlarını anladığı andan sonra başlayacaktır.    ..-.

SON SÖZ

Son olarak şunu söylemek istiyorum. Jahn, Bireysel Psikoloji dinimizin sonradan kaybolmuş, unutulmuş nice rehberlik ilkesini yeni baştan keşfetmiştir dediği zaman bunu gücenilecek bir şey saymıyorum. Zaten ben, Bireysel Psikoloji'yi her zaman için, insanoğlunun yarırına olan tüm büyük hareketlerin mirasçısı olarak görmüş, bunu açıkça söylemişimdir. Gerçi bilimsel temelleri onu birtakım katılıklara zorlamaktadır ama, Bireysel Psikoloji'nin tüm yapısı, bütün bilgi ve tecrübc: alanlarından teşvik almaya ve onlara teşvik sunmaya heveslidir. Bu açıdan bakılınca, her zaman için liyezon görevi yapmıştır. O, her bilimin ve teknolojinin gelişmesini yöneten ortak itinin içindeki tüm büyük hareketlerle, insanlığın üst düzeyde gelişimine ve herkesin esenliğine droğru yönelen itiyle bağlantılıdır. (9a)

(9a) Aynı düşünce, Adler'in 3 Nisan 1933 yılında, Pbder Edgar B. Rohrbach'ın mektubuna yazdığı cevapla da açıkça dile getirilmektedir (Adler, sonradan Peder Rohr-bach'la çok dost olmuştur). Mektup şöyledir:

"Sevgili tanımadığım dostum. Bireysel Psikoloji'nin, insanoğlunun gelişmesi ve ilerlemesi yolundaki en yüksek idealleri bilimsel şekilde yorumlamaya nasıl uğraştığını, kilise camiasından birinin anlamasına son derece memnun oldum.

Benim yapmaya çalıştığım, insanın temelde zaten çoktan beri bildiği, nice büyük akımları yaratmış olan bir şeyi, insanlığın evrim içindeki yararını anlamasına katkıda Bulunmaktı. Saygılarımla, Adler" (J. Indiv. Psychol., 1966, 22, 234).

332

Arka kapak yazısı:

Freud ve Jung'la birlikte psikolojinin en önemli üç adından biri olan Adler'in Bireysel Psikoloji Kuramı kişilik psikolojisinin çekirdeğini oluşturur ve diğer görüşlerden daha iyi anlaşılabilir. Toplumsal Bütünleşme Anlayışı ise insanı topluma karşı değil, toplumun içinde gören yaklaşımın bir parçasıdır. Adler'in düşünceleri mistisizmden uzak, uygulamaya açık, bilimsel olarak sağlam, iyimser ve yapıcı bir dünya görüşünden kaynaklanır ve herkesin okuyup anlayabileceği yetkinliktedir.

Alfred Adler Psikolojik Aktivite Kitaplar, uygarlığa yol gösteren ışıklardır.

UYARI:

www.kitapsevenler. com

Kitap sevenlerin yeni buluşma noktasından herkese merhabalar...

Cehaletin yenildiği, sevginin, iyiliğin ve bilginin paylaşıldığı yer olarak gördüğümüz sitemizdeki

tüm e-kitaplar, 5846 Sayılı Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacıyla

ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuşan "Braille Not Speak", kabartma ekran

vebenzeri yardımcı araçlara, uyumluolacak şekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayıcı ve OCR (optik

karakter tanıma) yazılımı kullanılarak, sadece görmeengelliler için, hazırlanmaktadır. Tümüyle ücretsiz olan sitemizdeki

e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"düşüncesiyle, hiçbir ticari amaç gözetilmeksizin, tamamen gönüllülük

esasına dayalı olarak, engelli-engelsiz Yardımsever arkadaşlarımızın yoğun emeği sayesinde, görme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadır. Bu e-kitaplar hiçbirşekilde ticari amaçla veya kanuna aykırı olarak kullanılamaz, kullandırılamaz. Aksi kullanımdan doğabilecek tümyasalsorumluluklar kullanana aittir.

Sitemizin amacı asla eser sahiplerine zarar vermek değildir. www.kitapsevenler.com

web sitesinin amacı görme engellilerin kitap okuma hak ve özgürlüğünü yüceltmek ve kitap okuma alışkanlığını pekiştirmektir.

Sevginin olduğu gibi, bilginin de paylaşıldıkça pekişeceğine inanıyoruz.

Tüm kitap dostlarına, görme engellilerin kitap okuyabilmeleri için gösterdikleri çabalardan ve

yaptıkları katkılardan ötürü teşekkür ediyoruz.

Bilgi paylaşmakla çoğalır.

İLGİLİ KANUN:

5846 Sayılı Kanun'un "altıncı Bölüm-Çeşitli Hükümler" bölümünde yeralan "EK MADDE 11" :

"ders kitapları dahil, alenileşmiş veya yayımlanmış yazılı ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler için üretilmiş bir nüshası yoksa

hiçbir ticarî amaçgüdülmeksizin bir engellinin kullanımı için kendisi veya üçüncü bir kişi tek nüsha olarak

ya da engellilere yönelik hizmet veren eğitim kurumu, vakıf veya dernek gibi kuruluşlar tarafından ihtiyaç kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda çoğaltılması veya ödünç verilmesi

bu Kanunda öngörülen izinler alınmadan gerçekleştirilebilir."

Bu nüshalar hiçbir şekilde satılamaz, ticarete konu edilemez ve amacı dışında kullanılamaz ve kullandırılamaz.

Ayrıca bu nüshalar üzerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulması ve çoğaltım amacının belirtilmesi zorunludur."

bu e-kitap Görme engelliler için düzenlenmiştir.

Kitap taramak gerçekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir iştir. Ne mutlu ki, bir görme

engellinin, düzgün taranmış ve hazırlanmış bir e-kitabı okuyabilmesinden duyduğu sevinci paylaşabilmek

tüm zahmete değer. Sizler de bu mutluluğu paylaşabilmek için bir kitabınızı tarayıp,

kitapsevenler@kitapsevenler.com veya kitapsevenler@gmail.com

Adresine göndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katılmayı düşünebilirsiniz.

Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emeğe ve kanunlara saygı göstererek lütfen bu açıklamaları silmeyiniz.

Siz de bir görme engelliye, okuyabileceği formatlarda, bir kitap armağan ediniz...

Teşekkürler.

Ne Mutlu Bilgi için, Bilgece yaşayanlara.

TÜRKİYE Beyazay Derneği

www.kitapsevenler. org www.kitapsevenler. com

e-posta: kitapsevenler@kitapsevenler.com kitapsevenler@gmail.com

Alfred Adler

Psikolojik Aktivite