Yayın evi: Nefes Yayınları

ISBN:

978-605-0013-03-0

Kitap yayın no: 1 Kur’an-ı Kerîm Çalışmaları 1 2010 İstanbul

Editör: Nazlı Kayahan - Neşe Taş Kapak tasarımı: Hümanur Bağlı Mizanpaj: Burhan Maden Kapak & İç baskı: Pasifik Ofset Cilt: Pasifik Ofset

Nefes Yayınları;

Bağdat Cad. Güzel Sk. Bilkan Apt. A Blok no: 11/2 Selamiçeşme, İstanbul Tel: (216) 359 1020- 359 1021 Fax: (216) 359 4092

EY İNSAN

Cemâlnur Sargut

KONYA İL HALK KÜTÜPHANESİ

Kitap No:

90128

Konu No:

İçindekiler

YÂ-SÎN SÛRESİ      7

ÂYET       9

“Yâ-Sîn”

-2. ÂYET      31

Hikmet dolu Kur'an hakkı için,

“ Ve’l-Kur’âni’l-haldm

ÂYET      46

Sen şüphesiz peygamberlerdensin

“Inneke le mine ’l-mürselîn ”

ÂYET      50

Doğru yol üzerindesin.

“AJâ sıratın müstakînf ’

ÂYET      58

(Bu Kur'an) üstün ve çok merhametli Allah tarafından indirilmiştir,

‘Tenkile ’l-A%i%i’r-Rahim ”

ÂYET      64

Ataları uyarılmamış, bu yüzden kendileri de gaflet içinde kalmış

bir toplumu uyarman için indirilmiştir

“Li tundra kavmen mâ ünnjra âbâühüm feküm ğâfılûn ”

ÂYET      64

Andolsun ki onların çoğu gafletlerinin cezasını hak etmişlerdir.

Çünkü onlar iman etmiyorlar

“Lekad bakkalkavlü alâ ekserihimfebüm lâyii’minûn”

ÂYET      74

Biz, onların boyunlarına halkalar geçirdik. O halkalar çenelere kadar dayanmaktadır. Bu yüzden kafaları yukarı kalkıktır.

İmâ ce’alnâJîa’nâkthim ağlâlen je biye ile’l-e^kânife hum mukmehûn"

Önlerinden bir set ve arkalarından bir set çektik de onları kapattık, artık göremezler

‘Ve ce’alnâ min beyni eydîhim şedden ve min haljihim şedden fe ağşeynâhüm fe hüm lâyübsırûn ”

ÂYET      84

Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, inanmazlar.

‘Ve sevâün aleyhim e en^ertehüm em lem tünyirhüm lâyii’minûn”

ÂYET      89

Sen ancak zikre (Kur'an'a) uyan ve görmeden Rahman'dan korkan kimseyi uyarabilirsin. İşte böylesini, bir mağfiret ve güzel bir mükâfada müjdele.

“Innemâ tünf-rü menittebeayyikre ve haşiyerrahmâne bi’l-ğaybifebeşşirhü bimağfıretin ve ecrin kerim”

ÂYET      104

Şüphesiz ölüleri ancak biz diriltiriz. Onların yapakları her işi,

bırakükları her izi yazarız. Biz, her şeyi apaçık bir kitapta (levh-i mahfuzda) sayıp yazmışızdır.

“Innâ nahnü nuhyil mevtâ ve nektübü mâ kaddemû ve âsârehüm ve külle şey’in ahsaynâhüft imâmin mübîn”

ÂYET      112

Onlara, şu şehir halkını misal getir: Hani onlara elçiler gelmişti.

‘V’adrib lehüm meselen eshâbe’l-katyeti y câehe’l-mürselûn”

ÂYET      112

İşte o zaman biz, onlara iki elçi göndermiştik. Onları yalanladılar.

Bunun Ü2erine üçüncü bir elçi gönderdik. Onlar: Biz size gönderilmiş Allah elçileriyiz! dediler.

‘İZ erselnâ ileyhimüsneynifekeyyebûhü mâfe'ayyeynâ bisâlisinfe kâlû innâ Hey küm miirselûn”

ÂYET      119

Elçilere dediler ki: Siz de ancak bizim gibi birer insansınız.

Rahman, herhangi bir şey indirmedi. Siz ancak yalan söylüyorsunuz.

“Kâlû mâ entüm illâ beşerun mislünâ ve mâ enyele’r-Kahmânü min şey’in in entüm illâ tekyibûn”

ÂYET      130

(Elçiler) dediler ki: Rabbimiz biliyor; biz gerçekten size

gönderilmiş elçileriz.

“Kâlû rabbünâyâ ‘lemü innâ ileyküm le murselûn ”

ÂYET      130

"Bizim vazifemiz, açık bir şekilde Allah'ın buyruklarını size

tebliğ etmekten başka bir şey değildir" dediler.

“Ve mâ aleynâ ille'l-belâğu'l-mübîn”

ÂYET      136

(Bunun ürerine onlar:) Doğrusu siz bize uğursuz geldiniz.

Eğer bu işten vazgeçmezseniz, andolsun sizi taşlarız.

Ve bizden size mutlaka fena bir kötülük dokunur, dediler.

“Kâlû innâ tetajyemâ bi küm le in km tentehû knerciimenneküm ve leyemessenneküm minnâ afzbün elim”

ÂYET      137

Elçiler şöyle cevap verdi: Sizin uğursuzluğunuz sizinle beraberdir. Size nasihat ediliyorsa bu uğursuzluk mudur? Bilakis, siz aşırı giden bir milletsiniz.

“Kâlû tâirukum meaküm ein yükkirtüm bel entüm kavmün müsrifûn”

ÂYET       141

Derken şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi.

"Ey kavmim! dedi, bu elçilere uyunuz.

“Ve câe min aksa’l-medîneti raculünyes’â kâleyâ kavmi ’t-tebiu ’l-mürselîn ”

ÂYET      146

"Sizden herhangi bir ücret istemeyen bu kimselere tâbi olun,

çünkü onlar hidayete ermiş kimselerdir “Ittebiû men lâyes’elüküm ecran ve hüm mühtedûn’’

ÂYET      151

"Bana ne olmuş ki, beni yaratana ibadet etmeyecekmişim!

Halbuki, hepiniz O'na döndürüleceksiniz.”

“Ve mâliye lâ a 'büdülkvf fetarenî ve ikyhi türceûn ”

ÂYET      154

"O'ndan başka tanrılar mı edineyim? O çok esirgeyici Allah, eğer bana bir zarar dilerse onların (putların) şefâati bana hiçbir fayda vermez, beni kurtaramazlar."

“E ettehı^ü min dûnihî âliheten inyüridni’r-Rahmânü bidurrin lâ tuğni annî şefâatühüm şey’en ve lâyünkı^ün”

ÂYET      155

"İşte o zaman ben apaçık bir sapıklığın içine gömülmüş olurum."

“Innîi^en lejt dalâlin mübîn”

ÂYET-      162

"Şüphesiz ben, Rabbinize inandım, beni dinleyin."

“Innîâmentü birabbikümfesme'ûn”

ÂYET      165

Ona: Cennete gir" denilince. "Keşke, dedi, kavmim bilseydi!".

“Kîk’dhuli’l-cennete kâleyâ leyte kavmîya’lemûn. ”

27 ÂYET      168

"Rabbimin beni bağışladığım ve beni ikrama mazhar olanlardan kıldığını...”

“Bi mâ gafera lîrabbî ve cealenîmine'i-mükramîn”

ÂYET      172

Biz ondan sonra, onun milletini helâk etmek için üzerlerine

gökten herhangi bir ordu indirmedik ve indirecek de değildik.

“Ve mâ en^elnâ alâ kavmihîmin ba'dihi min cündin mine’s-semâi ve mâ künnâ miin^ilm"

ÂYET      172

O (Onlan helâk eden) korkunç sesten başka bir şey değildi.

Birdenbire sönüverdiler.

“In kânet illâ sayhaten vâhidetenfe i^â hiim hâmidûn”

ÂYET      173

Ne yazık şu kullara! Onlara bir peygamber gelmeyegörsün, ille de

onunla alay etmeye kalkışırlar.

‘Yâ hasreten ale’l-'ibâdi maye’tîhim min rasûlin illâ kânû bihîyestehvyûn”

ÂYET      182

Müşrikler görmüyorlar mı ki, onlardan önce nice kavimler

helâk ettik. Onlar tekrar dönüp de bunlara gelmezler “Elemyerav kem ehleknâ kablehüm min’el-kurûni ennehüm ileyhim lâyerciûn”

ÂYET      187

Elbette onların hepsi (kıyametgününde) karşımızda hazır bulunacaklar. “Ve in küllün lemmâ cemîün ledeynâ muhdarûn"

(Bu hususta) ölü toprak onlar için mühim bir delildir. Biz ona yağmurla hayat verdik ve ondan dane çıkardık. İşte onlar bundan yerler.

“Ve âyetün lehümü’l-ardu’l-meytetü ahyeynâhâ ve ahracnâ minhâ habbenfe minhiiye’külün”

ÂYET      200

Biz, yeryüzünde nice nice hurma bahçeleri, üzüm bağları yaratük ve oralarda birçok pınarlar fışkırttık.

“Ve ce'alnâfiha cennâtin min nahîlin ve a'nâbin ve feccemâ fihâ mine ’/- ‘uyûn ”

ÂYET      211

Ta ki, onların meyvelerinden ve elleriyle bunlardan imal

ettiklerinden yesinler. Hâla şükretmeyecekler mi?

“Uye’külü min semerihî ve mâ ‘amilethü eydîhim efelâyeşkürûn”

ÂYET      217

Yerin bitirdiklerinden, insanların kendilerinden ve henüz mahiyetini bilmedikleri şeylerden bütün çifderi yaratan Allah'ı teşbih ve takdis ederim. “Sübhân elledihalaka’l-esçyâce küllehâ min mâ tünbitü’l-ardu ve min enfiisihim ve min mâ lâya'lemûn”

ÂYET      235

Gece de onlar için bir ibret alâmetidir. Biz ondan gündüzü sıyırıp

çekeriz de onlar karanlıklara gömülürler

“Ve âyetün lehümü’l-leylü neslahu minhü 'n-nehârefe ifiihüm

mufiimûn”

ÂYET      250

Güneş, kendisi için belirlenen yerde akar (döner). İşte bu, aziz ve

alîm olan Allah'ın takdiridir

“Vefşemsü tecri li müstekarrin lehâ mâlike takdirü’l-'afifi’l-‘alîm”

ÂYET       258

Ay için de birtakım menziller (yörüngeler) tayin ettik.

Nihayet o, eğri hurma dalı gibi (hilâl) olur da geri döner.

“Ve’l-kamera kaddemâhü menâfile hattâ âde ke’l-ürcûni’l-kadîm”

ÂYET      269

Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzerler

“U’ş-şemsüyenbağîlehâ entüdrike’l-kamera ve le’l-leylü sâbiku’n-nehâri ve küllün fifelekinyesbehûn ”

Onlar için bir âyet de: Zürriyederini (nesiller, soylar)

“fülki’l-meşhûn’da” (dolugemi) taşımamızdır

“Ve âyetiin lehüm ennâ hamelnâ gürriyetehüm fi ’l-ftilki ’¡-meşbun ”

ÂYET      278

Ve kendilerine o misilden binecekleri şeyler yaratmamızdır

“Ve halaknâ lehüm min mislihîmâyerkebûn”

ÂYET      285

Dilersek onları garkederiz (batma)', o vakit onlara ne feryatçı

[yardım isteyen) vardır, ne de onlar kurtarılırlar.

“Ve in neşe’ nuğrikhümfelâ sariha lehüm ve lâ hümyünkagûn”

ÂYET      293

Ancak bizden bir rahmet, bir zamana kadar yaşatmak için başka.

,clUâ rahmeten minnâ ve metâan İlâhîn”

ÂYET      297

Onlara: “Önünüzdekilerden, arkanızdakilerden korunun,

Rahmete şâyân olasınız.” denildiğinde,

“Ve igâ kîle lehümü ’t-tekû mâ beyne eydîküm ve mâ halfeküm le‘aile küm türhamûn ”

ÂYET      304

Kendilerine rablarımn âyederinden herhangi bir âyet de gelse

mudaka yüz çevirirler.

“Ve mâ te’tîhim min âyetin min âyâti rabbihim illâ kânû anhâ mu'ndîn”

ÂYET      309

Onlara: “Allah’ın size merzuk (rıgıklanmış) kıldığı şeylerden hayra sarfedin.”

denildiğinde, küfredenler inananlara: “Biz o kişiye yedirmeyiz, ona

Allah dilese yiyeceğini verirdi, siz açık bir dalâl içinde değil de nesiniz?” derler.

“Ve igâ lâle lehüm enfikû minmâ ragakakümü’llâhu kâlellefine keferû

lillefine âmenû enut’imu men levyeşâullâhü at’amehu in entüm illâfidalâlin mübîn"

ÂYET      314

Siz doğru iseniz bu tehdit ne zaman (Ne gaman bu vaad,

doğru isenig) derler.

“Veyekûlûne metâ hâge’l-va'dü in küntüm sâdikîn”

ÂYET      317

Başka değil, bir tek sayhaya (yüksek sesle bağırma, haykırma) bakıyorlar, onlar çekişip dururken yakalayıverir “Mâyengurûne illâ sayhaten vâhideten te’hugühüm ve hüm yahıssımûn”

ÂYET      320

O zaman bir tavsiyeye muktedir olamazlar. Ailelerine de

dönecek değillerdir.

“Felâyestetî'ûne tavsıyeten ve lâ ilâ ehlihim yerci'ûn”

ÂYET      321

Sûr’a üfürülmüştür, bir de ne baksınlar kabirlerinden Rablerine

doğru akın ediyorlar

“Ve nüfıhaJi’s-sûrife igâhüm mine’l-ecdâsi ilâ rabbihim yenrilûn”

ÂYET      337

Eyvah! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı? Bu Rahmanın

vaadettiği gönderilen Resûller işte doğru imiş, derler.

“kâlüyâ veylenâ men be'asenâ min merkadinâ hâgâ mâ vâ ‘ade ’r-rahmânü ve sadeka ’l-mürselûn ”

ÂYET      337

Başka değil, bir tek sayha olmuş ve onların hepsi derhal ihzâren huzummuza getirilivermiştir

“In kânet illâ sayhaten vâhideten fe igâhüm cemîün ledeynâ muhdarûn”

ÂYET      341

Artık bugün hiç kimseye zerrece zulmedilmez. Ancak yaptıklarınızın

cezasını çekeceksiniz.

"Fe’lyevme lâ tuglemü nefsun şey’en ve lâ tücgevne illâ mâ küntüm ta'melûn”

ÂYET      346

Cennet ehli bugün ŞUGL (meşguliyet) içinde zevk etmektedirler

“Inne ashâbe’l-cenneti’lyevmefişuğulinfâkihûn”

ÂYET      347

Kendileri ve zevceleri erikeler üzerine kurulmuşlardır.

“Hum ve egyacühümfigılâlin ale’l-erâiki müttekiûn”

ÂYET      347

Orada onlara bir meyve var, hem onlara orada ne iddia (argu) ederlerse var.

“Lehümfihâfâkihetün ve lehüm mâyeddeûn”

ÂYET      361

Rahim Rabdan bir kelâm, bir selâm.

“Selâmün kavlen min Rabbi’r-Rahîm”

ÂYET      370

Ey günahkârlar! Bugün siz ayrılın (veya, ey mücrimleri

Haydi bugün bu nimetli tablodan ayrılın)

“Ve’mtâgü’l-yevme eyyüke’l-mücrimûn"

ÂYET      377

Ey Âdemoğullan! Size and vermedim mi? “Şeytana kulluk

etmeyin o size apaçık bir düşman.” diye. “E lem a’bed ileyküm yâ benî âdeme en lâ ta’büdü’şyeytâne innebû leküm adüvvün mübîn”

ÂYET      378

Ve bana kulluk edin, doğru yol budur diye.

‘Ve eni ‘büdünı hâ%â sırâtun müstakim”

ÂYET      411

Gerçek bu iken Celâlim hakkı için o, içinizden bir çok cibilliyederi

baştan çıkardı O vakit sizin aklınız yok mu idi?

‘Ve lekad edalle minküm cibillen kestra, efe lem tekûnû ta'ktlûn”

ÂYET      418

Vaad olunup durduğunuz işte o cehennem,

“Hâıfbî cehennemü ’l-letî küntüm tûadûn ”

ÂYET      418

(Dünyada) Küfrettiğiniz için bugün yaslamn ona bakalım.

“Islevhe’l-yevme bimâ küntüm tekfürün”

ÂYET      443

Bugün ağızlarım mühürleriz de bize elleri söyler, ayakları

şahidlik eder. Neler kesbettiklerini (kananmak, elde etmek)

“Elyevme nabtimü alâ efvâhihim ve tükellimünâ eydihtm ve teşhedü ercülühüm bt mâ kânû

ÂYET       450

Dileseydik gözlerini üzerinden silme kör yapardık da yollara

dökülürlerdi. Fakat nerden görecekler?

“Velev neşâü letamesnâ alâ a'yünihimfe’stebeku’s-sırâtafe ennâyübsırûn”

ÂYET      454

Yine dileseydik onları oldukları yerde meshediverirdik de,

ne ileri gidebilirler ne de geri dönebilirlerdi.

‘Velev neşâü lemesahnâhüm alâ mekânetihîmfemestetâ’u mudıyyen ve lâyerciûn”

ÂYET      460

Her kimin ömrünü uzatıyorsak hilkatte onu tersine çeviriyoruz.

Hâlâ akılları ermiyor mu?

‘Ve men nu'ammirhu nünekkishüfil-halkt e fe lâya'kılûn”

ÂYET      467

Biz O’na şiir öğretmedik; O’na yaraşmazda. O, sâde bir zikir ve

parlak bir Kur’ân’dır.

“Ve mâ alkmnâhü’ş-şi‘ra ve mâyenbağî lebû in hüve illâ %ikrun ve Kur’ânün mübîn”

ÂYET      474

Hayat kabiliyeti olanı uyandırmak ve kâfirlere de o söz, hak olmak için.

“Liyünyira men kâne hayyen veyahıkka’l-kavlü ale’l-kâfirin”

ÂYET       480

Ellerimizin işleyip yaptıklarından bir takım en’am (yumuşak hayvan)

yaratmışız onlar için. Onlara mâlik bulunuyorlar, görmediler mi?

“E ve lemyerav ennâ halâknâ lehüm min mâ amilet eydînâ en’âmen fehüm lehâ mâlikûn ”

ÂYET-      480

Ve onları kendilerine zebûn etmişiz de, hem onlardan binitleri var,

hem onlardan yiyorlar

“Ve 'çellelnâhâ lehümfeminhâ rakûbühüm ve minhâye’külün”

ÂYET      481

Onlarda daha nice faydalı içecekler vardır. Şükretmezler mi?

“Ve lehümJîhâ menâfıu ve meşâribü efelâyeşkürûn”

ÂYET      489

Onlar Allah’tan başka mâbudlar edindiler, gûyâ yardım olunacaklar.

“Ve’t-tehavçû min dûni’l-lâhi âliheten leallehümyünsarûn”

ÂYET      490

Ki bunlar, onlara yardıma gücü yetmez. Bunlar kendileri için

hazırlanmış avenelerdir (askerlerdir).

“Lâyestetî’ûne nasrahüm vehüm lehüm cündün muhdarûn”

76-      494

O halde onların lâfı seni mahzun etmesin; biz onların içlerini de biliriz dışlarını da (açık gi^Ji her yanlarım biliri^).

“Felâyah^ünke kavlühüm innâ na’kmü mâyüsirrûne ve mâyu'linûn”

ÂYET      498

Görmedin mi? O inşam bir nutfeden (sperm’den) yarattık; şimdi o açıktan açığa bir muhâsım kesildi.

“E ve lemyera’l-insânü ennâ halâknâhü min nutfetinfe i%â hüve hasîmün mübîn’’

ÂYET      498

O kendi yaratılışını unutarak bize bir mesel (örnek) getirdi:

“Bu un ufak olmuş kemikleri kim diriltir?” dedi “Ve darabe lenâ meselen ve nesiye halkahû kale menyuhyi’l- ‘ uşâme vehiye ramım’’

ÂYET      499

De ki: Onları ilk defa inşâ eden diriltir ve O her yaratışı

(Halk etmeyi) bilir. “Kulyuhyîhe’l-le^f enşeehâ evvele merratin ve hüve bikiilli halkın alîm”

ÂYET      506

O ki size yeşil ağaçtan ateş çıkarandır. Şimdi siz hep onu

tutuşturuyorsunuz      506

“Elledi ce'ale leküm mine’ş-şeceri’l-ahdari nârenfe isşâ entüm minhü tûkidûn"

ÂYET      513

Gökleri ve yerleri yaratan, onlar gibisini (onların aynım) yaratmaya

muktedir değil midir? Elbette O Hallâkü’l-Alîm’dir (mutlak yaratıcı her şeyi bilendir.)

'E ve leysel-le^îhaleka’s-semâvâti ve’l-'arda biködirin alâ en yabluka mislehüm belâ ve Hüve’l-Hallâku’l-'Alîm”

ÂYET      516

O’nun emri bir şeyi dilerse (irade ederse) ona sâde “Ol” demektir.

O, oluverir.

“Innemâ emrühû işşa erâde şey’en enyekûle lehû künfeyekûn”

ÂYET      528

Öyle! O her şeyi melekûtu (kudreti) yedinde (tasarruf ve emrinde) olan Sübhan’dır. Hep döndürülüp O’na götürüleceksiniz.

“Fesübhâne’l-le%î biyedihî mele kütü külli şey’in ve ileyhi türceûn”

541

İndeks.

Ey kardeşlerim, Allah’ın ahlâkıyla ahlâklanınız. Bu, Hz. Peygamberin sünnetine sarılmak ve O’nun ahlâkıyla ahlâklanmak demektir. O’nun ahlâkı Kur’ân’dır. Kur’ân içinde hiçbir bâtıl bulunmayan, ezeli ve ebedî olan Allah’ın kelâmıdır. Kur’ân’ın yazılması ve cem işi, Hz. Peygamberin ashâbı tarafından sağlanmıştır. Kur’ân, Cenâb-ı Allah’ın “Onu biz indirdik ve yine biz koruyacağız” âyetinde buyurduğu gibi, her türlü tahrif, bozulma ve değiştirilmeden uzaktır. ¹

Sevgili Dostlar,

Beş senedir bize lütuf olan Yâ-Sin sûresini Peygamberin şeksiz şüphesiz vârisi olan kâmil insanların tefsirleri ve Kur’ân-ı Kerîm’i anlamak için ömürlerini adamış ilim adamlarının yorumlarından tefekkür etmeye çalışıyoruz.

Gönlümüzde ve aklımızda inanılmaz ufuklar açan ve çalışan gurubu bu kesîf âlemden lâtif âleme çekip, gaybdan huzurun dikkatine ileten bu gayret, haddimiz olmadan çalışmamızı sizlerle paylaşmaya sevk etti.

Hz. Mevlânâ’nın buyurduğu veçhile, Kur’ân-ı Azîmü’ş-Şân, ‘gelingibi olup şâyet nefsimizden yüz görümlüğü verirsek bize peçesini açar¹ ümidiyle çalıştık. Öğrendiklerimizi aynı zamanda hâl etmeye çabaladığımız bu zevkli senelerde hayatımızın en diri zamanını yaşadığımızı söylemek isterim. An’dan ibâret olan, “Kun feyekûn” olan Zaman kavramı sadece Kur’ân’m zevki ile idrak edilebilir oldu.

Yüce Allah Zât’ına sırat olan tevhîd anlayışım devre devre de olsa yaşanır hâle geçirdi. Binlerce şükürler olsun.

Diliyoruz ki, bu çalışma okuyanları Kur’ân’ın engin derinliğine ve zevkine yönelterek okuduğumuz âyetlerin tefekkürünü yapmaya teşvik eder. Zîrâ iman ve idrak ediyoruz ki Kur’ân-ı Kerîm’in her bir kelimesi bir mûcize olup, inşam mâneviyatın derin ufuklarına çekebilecek güçtedir. Çalışırken bir çok âyete insân-ı kâmillerin her keşfi ve yorumunun uyduğunu gördük. Bunun nedeni âyetlerin

Allah’ın sonsuzluğunu idrak ettirircesine hudutsuz mânâlar ihtiva etmesidir.

Velhasıl ilk umre seyahatimizin son gününde aşk kıblesine secde ederken okunan Yâ-Sin sûresi ile “Ey İnsanP hitabını duyup, inşaallah beşerlikten insan olma seviyesine çıkmaya çalışan bizler, hazırlığı sürecinde mest olduğumuz bu çalışmayı dikkatlerinize sunuyoruz.

Hata ve yanlışlar dâimâ nefsimizdendir. Allah cümlemizin yardımcısı olsun. Amin.

Cemâlnur Sargut

Yayıncı Önsözü

Nefes nedir, diye sorarsanız, Allah’ın yüceliği nedeniyle, kötülüklerini söndürmek için kalp ateşine musallat ettiği bir nurdur. Hakk’ın vücutta ortaya çıkışı Allah’ın nefesiyle ve üflemesiyle gerçekleşmiştir.

Dolayısıyla, yayınevimize Nefes adını vermemizin sebebi öncelikle Kur’ân-ı Kerîm’le ve inşallah basmayı düşündüğümüz eserlerle içimizdeki hakikatin ortaya çıkmasını sağlamakür.

Hedefimiz, insanın gönlüne işleyen ve oradaki güzellikleri ortaya çıkarabilen eserleri okuyuculara kazandırabilmektir. Bunun için kurulmuş olan “Nefes Yayınlan tüm Komisyonıi’ dünyanın her yerinden çeşitli profesörlerin bir araya gelmesiyle oluşmuştur.

Kur’ân-ı Kerîm’le başlamak her işin hakikatinin ve özünün bu Ana Kitap’ta ve Allah’ın sözlerinde ortaya çıktığını önce kendimize, sonra bütün dünyâya tanıtmaktır.

Yasin Sûresi üzerine yapılmış olan bu çalışma, Kur’ân’ın kalbi olan ve “Ey İnsan” mânâsına gelen Yasin’in hakikatinin Kâmil İnsanların yorumlarıyla okumamızı ve tefekkür edebilmemizi sağlamaktadır.

Gayret bizden himmet Allah’tandır. Allah başladığımız işleri bitirmeyi nasîb etsin.

Nefes Yayıncılık

YÂ-SÎN SÛRESİ

Yâ-Sîn Sûresi Mekke döneminde inmiştir. Bu sûreye; Azîme, Muımme, Müdâfıa-i Kâdiye, Kalb-i Kur’ân da denilmiştir.

Âlûsî nakleder: “Ebû Nasr Seczî, İbâne’de “hasen” diyerek Hz. Aişe’den şöyle rivayet etmiştir: Hz. Aişe demiştir ki, Resulullah şöyle buyurdu: ‘Kur’ân’da bir sûre vardır, Allah katında Azîme (büyük ve fevkalâde, çok mühim) diye anılır. Sahibi de Allah katında “şerif’ (şerefli kimse) diye anılır, sahibi kıyamet günü Rebia ve Mudar’dan daha çokları hakkında şefaat eder. O, Yâ-Sîn Sûresidir.’

Said b. Mansur ile Beyhakî de Hassan b. Atiyye’den rivâyet etmiştir ki, Resulullah şöyle buyurmuştur: “Yâ-Sîn Sûresi’ne Tevrat’ta Muımme denilir. Sâhibine dünya ve âhiret hayrını genelleştirir ve onun dünya ve âhiret sıkıntılarına karşı koyar, dünya ve âhiret korkularım yok eder. Buna Müdâfıa-i Kâdiye de denir. Sahibinden her türlü kötülüğü men eder ve her hayırlı ihtiyacı karşılar”

Tirmizî, Kuteybe ve Süfyan b. Veki’ yollarından Katâde hadisiyle Enes’ten Hz. Peygamber (s.a.s.) buyurdu ki: “Her şeyin bir kalbi vardır. Kur’ân’ın kalbi de Yâ-Sîn’dir”²

Sûre-i Yâ-Sîn levh-i mahfûz mertebesine gidilmeye işarettir. Çünkü Yâ-Sîn, levh-i mahfûza mukabildir (karşılıktır). Buna binâen (dayanarak) Kalb-i Kur’ân denilmiştir.

Ya Rab! Nefsimin ve şeytanın şerrinden kaçıp sana ilticâ (sığınan) eden kulum. Onların fenâlığından feryad edip sana dehâlet (merhametine sığınmak) ediyorum. Hakikatte ilticâ (sığınılacak) edecek hiçbir yer yoktur.

Ya Rabbi! Senin nâmınla işe başlıyorum. Bütün esmâ-i ilâhîyyesiyle (İlâhî isimleriyle) Habîb’ine tecellî eden (beliren) ve onu bütün kullarına resûl olarak gönderip herkes için sırât-ı müstakimi (doğruyol) açmış olan Allah’ım! Senin isminle başlıyorum. ³

-1-

“Yâ-Sîn”

*

•  Sûrenin ilk âyeti olan bu harfler için âlimler:

1)  Sûrenin ismidir.

2)  Yemindir.

3)  Allah Teâlâ’nın açtığı bir söz anahtarıdır.

4)  Ey, insan! demektir (Ikrime vasıtasıyla Ibn-i Abbas’tan rivayet

5)  Hakâyık Tefsiri sahibi Sülemî, Vâsıtî’den ve Cafer b. Muhammed’den: Yâ-Sîn’in yâ seyyid (ey efendi) demek olduğunu anlatmıştır.

i) Hz. Peygamber’in bir ismidir, gibi yorumlar yapmışlardır.

Nakkaş, Hz. Peygamber’den: “Benim Kur’ân’da yedi ismim vardır: Muhammed, Ahmed, Tâ-Hâ, Yâ-Sîn, Müddessir, Müzemmil, Abdullah” diye rivâyet etmiştir.⁴

•  Yâ-Sîn, Efendimizin Sidre-i müntehâdan (Hz. Muhammed (s.a.s./in mîraç gecesinde Cebrâil ile birlikte yükseldiği yedinci kat semâda bir makam, tasavvufta ise Cenâb-ı Hakkk’ı tanımada beşer aklının ve akılla kazanılan bilginin son durağıdır⁵) ötedeki ismidir. Sidre’nin bu yanı da Muhammed Mustafa (s.a.s.f dır⁶

•  Sîn, Allah’ın sırrına delâlet (yol göstermek) etmektedir. Bilesin ki Sırrullah’tan ibaret olan insandan murad (maksat) iki cihan serveri Hz. Muhammed Mustafa (s.aj.fdıt. Yâ-Sîn: Ey insan (Ya insani) demektir ki muhâtabı Resûl-i Kibriya’dır. Yani; “Yâ insan! Aynı zati ve’l-Kur’âni’l-hâkim” Meâli: “Ey benim Zât’ımla zât olan insan Kur’ân-ı Kerîm’de seninle ayniyet (aynı) arz eder” anlamınadır.

Hz. Ali (kerremallahi veçhe) de kendisine karşı mızraklarına Kur’ân-ı Kerîm’i takan hasım askerlerine “Ene’l-Kur’ânu’n-nâtık” “Nâtık Kur’ân (konuşan Kur’ân) benim” buyurmuşlardır⁷

•  Muhammed kelimesinin yazılışı ezelden (başlangıçtan) ebede (sonsuzluk) kâinât sayfaları üzerine uzatılmış ve yayılmıştır. “Muhammed”in başındaki “mim” harfi yazılışının uzunluğuyla birlikte melekût âlemine bağlıdır. Sûreti de mülk âlemi üzerine indirilmiştir. Mim harfinin uzunluğu âlemleri bütünüyle kuşatmıştır. Alemlerin ortaya çıkışı sırasında a‘yân-ı sâbitesini şâmil (kaplayıcı) bulunmaktadır. “Muhammed” ismindeki “mim”in ötresi (Arap ve Osmanlı alfabesinde üstüne konduğu sessiz harfi “o”, “ö”, “u” veya “ü” sesiyle beraber okutan işaret, hareke), O’nun nübüwet-i uzmâ (çok yüce nebi) ve risâlet-i kübrâ (en büyük resûl) makamlarındaki yükselişlerine, kuds (kutsallık) makâmındaki en yüce şerefe yükselişine işâret etmektedir. Öyle yüce bir şeref ki, onun nihâî (son) sınırım, ulu’l-azm peygamberlerin (azim sahipleri, karşılaştıkları büyük zorluklara rağmen peygamberlik görevlerini üstün bir azim ve kararlılıkla eksiksiz olarak yapmış bulunan peygamberler; Hz Nûh, Hz. İbrâhîm, Hz. Mûsâ, Hz. îsâ, Hz. Muhammed (s.a.s.)) dışındaki sıddık (Sâdık) ve mukarreblerin (Allah’a çok yakın olan melekler) idrakleri bile kavrayamaz.

“Muhammed”in “H” harfine gelince, Resulullah’ın mânevi değerinin ve durumunun yüceliği sebebiyle sahip olduğu makamların en üst sınırını gösterir. Onun mânevî derecesi; korkuyla süslenmiş sevgi karışımı bir makam ile mânevî yükseliş arasındadır. Onun korkudan kaynaklanan sevgisinin asıl menşei (kaynağı), Sidre-i

müntehâda Cenâb-ı Hakk ile konuşurken duyduğu haşyetle (yücelik karşısında duyulan gönül titremesi) kulluğa yönelişidir.

“H”nin fethası (Arap ve Osmanlı alfabesinde üstüne konduğu sessğ hatfı “a” veya e” sesiyle okutan işaret, hareke), kurb kâfilleriyle (yakınlığa ulaşanların kefil olmalarıyla) birlikte tılsımlı Tûr-i Sina’dan ezelden ebede taşınışı gösterir. Bu mânevi taşınış, kendisinden önce ve sonra, oradan oraya daimîdir. Bunun ne olduğunu tam mânâsıyla anlamak gerçek idraktir.

Ortadaki “mim”e gelince, Hz. Peygamber’i anlama noktasında kişinin ona bahşedilen (lütfedilen) nimetleri idrak etmesi ve onun mevcudatın idrakinin ötesinde olduğunu bilmesidir. Çünkü o, ilim meclisindeki âlem-i emir hükmünün gizlilikten açıklığa kavuşması suretiyle zâhir (açığa çıkmıştır) olmuştur. Hem de bu ortaya çıkış ümmîlik (okumayasçma bilmeme) tarîkiyledir (yoluyladır).

“Mim”in şeddesi (Arapça’da iki kere okunması gereken bir harfin ürerine konan işaret), Hz. Peygambere iki tane ümmilik ünvanı vermektedir. Bunlardan birincisi onun okuma yazma bilmemesine ait ümmîlik, İkincisi de ümmetinin kendisine mensubiyetini gösteren bir ümmîliktir.

Sondaki “dal” harfine gelince, kâinâtın dönüşü devam ettikçe, yeryüzünün, ona ve onun yolunda bulunanlara tahsis edilmesi anlamındaki devlet-i ebediyyesidir ('sonsu^ iktidar). O, yeryüzü kendisine verilenlerin en hayırlısıdır.

“Muhammed”in “d”sinin sakin oluşu ve hareke kabul etmemesi, onun sultanlık makamındaki istikrarına (tutarlı oluşuna), ebedî saadet burçlarındaki dönüşüne ve bir nimetten diğerine bir delilden öbürüne yükselişine işarettir. Hüküm ve hikmetin tamamı ona mahsustur. O da, Muhammed (s.a.s.Jdir. O Ceberût âleminin basamaklarıdır. Kıyâmete kadar emir ve nehiy (yasak) sahibidir. ⁸

•  Muhammed’in zahiri ve mânevi büyüklüğünün sınırı yoktur Frithjof Schuon, ondaki iki yönü göstermek için dünyevî ve semavî isimlerini, Muhammed ve Ahmed’i kullanarak bir modelde göstermiştir:

Muhammed; hamd edilen, zahiri tecellî, son iki tuğlanın gümüşüdür, Kur’ân’ın mânâsı üzerine iner. Ahmed; methedilen; bâtınî tecellî, son iki tuğlanın altınıdır, mîrâcı idrak eden Hz. Muhammed (s. a. s./in bâtınıdır.⁹

•  Muhammed, Kur’ân’ın ilk vahyinin indiği leyle-i Kadir’le (Kadir Gecesi) ilişkilidir. Allah’ın Celâl yönünün tecellîsidir (görünme, belirme) ve Peygamber’in bir abd, “kul” rolünü temsil eder; etkin peygamberdir, resûldür.

Ahmed: Mîrâc gecesiyle ilişkilidir; burada ona habib, “sevgili, dost”un açıklaması verilmiştir ve bu nedenle Allah’ın Cemâl yönünü temsil eder; ümmî’dir, başka bir ifadeyle vahyin alıcısıdır. ¹⁰

•  Kadir Gecesi, Ramazan’ın son üçte birinde olduğu bildirilen bir gecedir. Ramazan’ı sabır, zorluk ve gece gibi düşünürsek Kadir’in yani Allah’ın mânâsının tecellîsi olan Kur’ân’ın insan tarafından idraki ancak bu zorluğa katlanana inmektedir.

Burada akla şu hadis gelir: “Cenâb-ı Hakkk her gecenin son üçte birinde dünya semâsına nâzil olarak (inerek) bir şey isteyen yok mu? der.”

Sıkıntının en zor zamanında (son üçte birinde) kul eğer hamd eden mü’minse Allah’la irtibat kurar ve kul “an” zuhuruna mazhar olur. İşte bu hal Muhammedi zuhurdur. Mîrâc ise peygamberin kendi hakikati ile yükseldiği mânâdır. Bu da Ahmed’in zuhurudur.

Mim harfi Muhammed’de ve Ahmed’de ortaktır. O halde Ahmed’deki mim kalkarsa ahad tecellî eder (akseder). İşte Hz. Peygamber’in kulluğundaki Rab tecellîsi budur.

O halde Muhammed vahye mahzardır. Ahmed ise peygamberdeki hakikatin, Zâtı tecellînin adı olduğundan cemâldir, aşktır ve mîrâcın mânâsıdır.

0  Hazret ki misâl (örnek) olmakta mahluklardan (yaradılmış-lardan) ayrılıp tenzih (suç ve eksiklerden uçak) makamına yükselmiştir. Maârif-

1  Rabbânîyenin menbaıdır (eğitimin kaynağı). İlâhî esrarın (sırların) şefkatidir. İsteklilerin gayesinin nihâyetidir. Hak yolunda yürüyüp de hayretler içinde kalanların delilidir. O, Muhammed’dir, vasıf ve zatıyla Mahmud’dur. Gelip geçenlerle gelecek olanların Ahmed’idir. Ahmed, resulullah sallallahu aleyhi ve sellemin kadim kutuptaki ism-i şerifleridir (şerefli isim). Onun için Hazret-i Mûsâ (a.s.) “Allah’ım, beni Ahmed’in ümmetinden yap” dedi ve îsâ (a.s.) tebşir edip (müjdeleyip) “Ey Israiloğullan! Ben sisçe Allah'ın elçisiyim, benden önce gelen Tevrat’ı doğrulayıcı ve benden sonra gelecek Ahmed adında bir peygamberi de müjdeleyici olarak geldim” (Saff, 6) buyurdu.

Ahmed ziyade (façlaca) hamîd (hamdeden) ve ziyade mahmud (hamd olunmuş, senâ edilmiş) mânâlarına gelir. Ve bazı büyükler buyurmuşlardır ki, tekerrür-i hamdi hasebiyle (hamdin tekrarı sebebiyle) Muhammed ve hamd bayrağına hâmil olmak cihetiyle Ahmed tesmiye olunmuştur (isimlendirilmiştir). u

• Hz. Ahmed de Cenâb-ı Hakk’tan, kendisine nusret (yardım), ve kuvvet talep etti. Bunun üzerine Cenâb-ı Hakk kendisine dedi ki “Ya Ahmed, yeryüzünde olan kuvvet ve kudretin ne itibarı olur? Felek üzere olan semâdaki aya bak ve onun alnını yar Ya habibim! Yeryüzünde olan halkın sana itaat etmesi güç bir şey değildir. Ben sana feleklerde (yörünge ve kader) ve semâlarda olan eşyayı itaat ettirdim. Yani kudretin elinde sana; meleği, feleği, ayı ve güneşi âciz ve itaatkâr kıldım. Sen bu dönüş üzere devreden ayı gör ve istersen onu ikiye ayır ki, sana bu derece kudret ve kuvvet İhsan eyleyip, nusret (yardım) vermişim.”

İşte o hazret hakîkaten bir işareti ile ayı iki parçaya ayırdı O hazretin hüküm ve tesiri ayın vücûdunda bu suretle zâhir oldu ki; o devre; Devr-i Ahmedî demek bu sebepten münasip (uygun) oldu. Bu devirde, zat ve sıfatın tecellî güneşi zâhir oldu.¹¹

Peygamber zatıyla kendine bağlananların maddesi (nefsi) ile manasını (ruhu ve sırrı) ayırdı. Böylece Rab ve kulluk ayrıldı. Kişinin kendisinde “nefsini bilen Rabbini bilir ’’mânâsını görebilmesini sağladı. Peygamberimiz Hz. Muhammed(s.a.s) ”in Kur’an’daki isimleri şunlardır:

•  Müddesir:

Kelimenin aslı mütedessir olup örtüye bürünen demektir.

İkrime’nin açıklamasına göre “Peygamberliğe ve nefsi olgunluklara bürünen “demektir. Kendisine verilmiş olan hakikati halkın bakış ve görüşünden gizlemeye çalışan Muhammed..¹²

•  Tâ-Hâ:

Tâ harfi Tâhir (temi5), he Hâdi (hidâyet eden, doğru yolu gösteren) ismine işarettir.

•  Müzzemmil:

Aslı mütezemmildir, örtünen demektir. Kendisi örtünmüş veya başkası tarafından örtülmüş olabilir.

Bir de yük yüklemek mânâsına gelen zeml’den türetilerek “yükü yüklenen” mânâsına geldiği söylenmiştir. Müzzemmil Sûresi 5.

âyetinde de      senin      ürerine      ağır      bir      sö%      bırakacağı^      buyurul-

maktadır¹³

•  Abdullah:

Allah’ın kulu. Abd; ibadet masdarından yapılmıştır. Ubudiyet, kulluk mânâlarına gelir¹⁴

•  Mudak kul, yaratıklardan herhangi birisine karşı efendilik özelliğinin bulunmadığı kuldur. Bu kişi, kendisini âlemdeki her şeye muhtaç görür. Aleme muhtaçlığı ise âlemin bir isim perdesinin ardından Hakk’ın aynısı olması yönündendir,i

•  Mahmud:

Hamdolunmuş, senâ edilmiş, övülmüş.

Makâm-ı Mahmud:

Hz. Muhammed (s. a.s.fin en büyük şefâat makamı, cennet.

Hangi mânâyı alırsak alalım, gerçek insana dikkat çekiliyor.

Yâ vâki (koruyan) ismine, Sin selâm ismine işarettir. Yani, seni ezelden eksik ve noksanlardan sâlim (selâmette) kıldığım için seni neş’e ve adet perdelerinden (insanlara ait adetlere takılıp kalmaktan) korudum. O yüzden Vâki ismine sahipsin. Senin fıtratın (yaradılışın) selâmdır (sin), mânân ise selâmete eriştirendir. Varlıktan doğan kemâlin, bütün yaratılmışları kaplar ve bütün hikmederi ihtiva eden Kur’ân’m mânâsıdır. Hakim olan Kur’ân, Ya ve Sin ile tarîk-i tevhid (birlik yolu) üzerindesin. Senin fıtratın, senin zuhurunun (ortaya çıkışın) tamamlanışı bütün gönüllere selâmet verdi. Allah’ın bütün mânâsı Hz. Peygamberle vukua geldi (aşikâr oldu) Senin istidadının kemâli (olgunlaşması) Kur’ân da gizlidir. Kur’ân da açıklanmıştır ¹⁵

• Allah sana yardım etsin, bilmelisin ki: Allah kendi nezdinde bilinen sürenin belirlenmesi için feleğin hareketinin varlığı vesilesiyle ruhları bedenleri idare edici olarak zamanla sınırlanmış halde yarattı. Feleğin hareketiyle zaman ilk yaratıldığında, Allah yöneten ilk ruh olarak Hz. Muhammed (s.a.s.jin ruhunu yaratü. Sonra ruhlar feleklerin hareketieri vesilesiyle (ondan) meydana çıkmıştır. Böylece Hz. Peygamber’in ruhu şehadet âleminde bulunmadan gayb âleminde var oldu. Allah ona peygamberliğini bildirmiş, Âdem, Hz. Peygamber’in buyurduğu gibi henüz ‘su ve toprak arasında iken’ onu müjdelemiştir. Zaman, Hz. Muhammed (s.a.s.) hakkında bedenin var oluşu ve ruhun onunla irtibat kurmasına el- Bâtın ismiyle ulaşmıştır. (Bedeni var olup ruh ona bitiştiğinde) Bu esnada zamanın hükmü, akışta ez-Zâhir ismine geçti. Böylece Hz. Muhammed (s.a.s.) cisim ve ruh olarak zatıyla ortaya çıktı. Başlangıçta peygamberler vasıtasıyla ortaya çıkan bütün şeriatlarda hüküm Bâtıni olarak ona ait iken artık zahirde de hüküm kendisine ait oldu. Böylelikle, Şarî tek ve O da şeriatın sahibi olsa bile, iki ismin hükmü arasındaki farklılığı açıklamak için el-Bâtın isminin ortaya koyduğu bütün şeriatları ez-Zâhir isminin hükmüyle geçersiz kıldı.

Hz. Peygamber, ‘ben peygamber iken’ demiş, ‘ben insan iken’ veya ‘mevcut iken’ dememiştir. Peygamberlik ancak Allah katından tespit edilmiş şeriat vasıtasıyla gerçekleşebilir. Böylece Hz. Peygamber, kitabımızın başka bölümlerinde ortaya koyduğumuz gibi bu dünyada vekilleri mesabesindeki peygamberlerin varlığından önce peygamber idi.

O halde zamanın döngüsü, Hz. Peygamber’in devrinin el-Bâtın ismiyle bitip başka bir devrin ez-Zâhir ismiyle başlamış olmasından ibarettir. Bu meyanda Hz. Peygamber şöyle buyurur: “Zaman

Allah’ın yarattığı günkü haline döndü” Bunun anlamı şudur: Hüküm, ilk devirde bâünî (gi^li,      olarak kendisine ait olduğu

gibi bu devirde hüküm zahirî olarak ona, yani Hz. Muhammed (s.a.s./e aittir. Halbuki ilk devrinde hüküm zâhirde Hz. İbrahim’in, Hz. Mûsâ’nın, Hz. Isa’nın ve bütün diğer nebî ve elçilerin şerîatleri gibi şerîatin nispet edildiği kimselere aitti

Peygamberler içinde zamandan dört yasak ay vardır:Bunlar Hud, Salih, Şuayb ve Muhammed’dir. Bu Peygamberlerin zamandan benzerleri Zülkade Zilhicce Muharrem ve Recep aylarıdır.Araplar aylarda kaydırma yaptıkları için, haram ay helal ay , helal ise haram haline geldi.Hz.Peygamber gelmiş ve zamam Allah’ın kendisiyle yaratıklarında hüküm verdiği aslına döndürmüştür.Böylelikle haram aylar, Allah’ın onları yarattığı tarzda belirlenmiş, bu nedenle Hz.Peygamber zahir dilde şöyle demiştir: Kuşkusuz zaman Allah’ın yarattığı günkü haline döndü.

İşte zamamn dönmesi böyledir. Allah Hz. Muhammed (s.a.s.Ji beden ve ruh olarak ez-Zâhir ismiyle izhar etmiş (açığa vurma, belirtmej, önceki şeriatından Allah’ın geçersiz kılmak istediğini geçersiz kılmış, bırakmak istediklerini bırakmışttr. Bu durum, esasla ilgili değil, özellikle hükümlere aittir.

Kuşkusuz dünyada Hz. Peygamberin ilimdeki efendiliği sabit olduğu gibi “Mûsâ yaşasaydı, bana uymaktan başka yapacak bir şey bulamazdı” diyerek hükümdeki efendiliği de sabittir. Hz. Peygamber Hz. îsâ’nın inmesi ve Müslümanlar içinde Kur’ân ile hüküm verişinde de aynı şeyi açıklar. Böylelikle dünyada her yön ve anlam ile Hz. Peygamberin efendiliği geçerli olmuştur. Sonra, Allah şefaat (birinin bağışlanmasını dileme) kapısını açmasıyla kıyamet gününde Hz. Peygamberin diğer insanlar üzerindeki efendiliğini de tesbit etmiştir. Kıyamet günü şefaat, sadece Hz. Peygambere ait olacaktır. Allah, onun şefaati vesilesiyle melek, resûl, nebi ve mü’min gibi şefâat hakkı olan herkese şefaat izni verecektir.¹⁶

Şekil 1: Niyazi-i Mısri, irfan Sofraları, çeviren Süleyman Ateş, Yeni Ufuklar Neşriyat, İstanbul, s. 62

• Tasavvufa göre insan:

Azametin (büyüklük, ululuk) mezâhiri (fuhur yerip, mecmûa-i mükevvenat (yaratılmışların toplamı) olduğu halde, kibriyânın mazharı; yalnız insandır. İnsan, yalnız arz küresinde yaşayan beşer mânâsına gelmeyip sonsuzluk âleminde hangi merkez ve kürede olursa olsun eşyanın hakikatini idrake ve Cenâb-ı Bârî (her şeyi takdir ettiği şekle uygun olarak yaratıp varlığa çıkaran)'yi tevhide muktedir bir vicdana mâlik olan (elinde bulunduran) ’ dır.

Kur’ân-ı Mübîn’de (iyi, kötü, doğru, yanlışı ayırt eden) beşer üç sınıfa taksim edilmiştir.

İnsan-ı Esrâr-ı hakikate (insanın hakikatinin esrarı) vâkıf olanlar

Âdem-i Esrâr-ı esmaya (Adem’in isimlerinin esrarı) vâkıf olanlar

Hayvan-ı Nâtık (konuşan hayvan) ¹⁷

• insanlar, meleklerin bile kıskandıkları bir ahsen-i takvim (en gütşel kıvamda) üzere, yani Allah tarafından en güzel ölçülerle, en üstün bir şekil ve tertip içinde İlâhî bir sîret (hâl, tavır) üzere yaratılmışlardır¹⁸ “Biz insanı en güzel biçimde (ahsen-i takvim) yarattık.” (Tin, 4)

Irade-i İlâhîyye, âlemin ya da içinde Hakk’ın kendisini göreceği Varlık için bir aynanın zuhurunu gerekürince, bu durum, görme anlamının tam olarak gerçekleşebilmesi için aynanın cilâlanmasını gerektirmiştir. Böylece Âdem (insan), bu cilânın kendisi olmuştur, çünkü Âdem olmasa idi, varlık aynası karanlık ve kör kalır, İlâhî kemâl görülmek ve bilinmek İçin yüzeyine yansımazdı. Yaratılışın gayesi, belirttiğimiz gibi Allah’ın bilinmesi, onun eser ve kemâllerinin idrak edilmesidir. Aynanın cilâlanması varlığın ve sırlarının akıl ve kalb nuru ile keşf olunmasıdır. Bu da ancak insan için mümkündür Buna göre Allah karşısında insan, göz için göz bebeği; varlık karşısında ise, varlığın atan kalbi ve hakikatlerini idrâk eden akıl mesâbesindedir. Bunun için “insan” olarak isimlendirilmiştir. Hak, onun ile yarattıklarına bakar ve onlara rahmet eder.

Allah, âlemi bilinmek için yaratmıştır ve sadece insan ona lâyık ve kâmil bilgi ile Allah’ı bilebilir.

Böylece insan, ezeli hadîs (meydana gelen, çıkan) insandır. Ebedî olan neş’e-i daimdir (sürekli huturdur). Câmi’ (toplayan, içine alan) olan fâsıl (ayıran) kelimedir. Binâenaleyh âlem onun varlığıyla tamamlanmıştır. Böyle olunca insan, âlemdeki yüzükte yüzüğün “fass”ı gibidir. Fass, padişahın hâzinelerini mühürlediği mühür ve alâmettir.

İnsanda iki yön bulunmaktadır: Birincisi, hâdis yöndür; bu, insanın unsurî, bedenî suret ile ilişkili olan yönüdür. Diğeri ise ebedî ve ezelî yöndür; bu da, insanın İlâhî mertebeyle ilişkili yönüdür. Binâenaleyh, insan, Hak ve halktır, kadim (başlangıcı olmayan) ve hâdistir, ebedî ve fânî gibi zıt sıfatların sahibidir. Kuşkusuz insan, hatta var olan her şey, kendisinde iki yön bulunmasından dolayı, bu zıt şifadan kapsar. Bu iki yön, “lâhutîlik” (İlâhî) ve “nâsutîlik” (dünyaya, insanlığa mensup)ût.

İnsanın fâsıl ('ayırıcı) ve câmi bir kelime olmasının sebebi, onun Allah ve âlem arasında ayırıcı bir sınır olarak durmasıdır. Çünkü insan, Allah’ın sureti; âlem, bu suretin kendisinde yansıdığı ayna; Allah da, insanın sureti olduğu zattır. Bu yüzden insan berzahtır (orta yerdir). İnsanın “câmi bir kelime” olmasının sebebi ise, tecellîgâhları (akis yeri) olması anlamında bütün İlâhî isimleri kendisinde toplamasıdır.

Bu insan, âlemde bulunduğu müddetçe, âlem korunmaya devam eder. İnsan-ı Kâmil varlığın koruyucusu ve devamlılığının da sebebidir. Alemin yaratılmasının maksadı olan insan âlemden gittiğinde, âlemin de ortadan kalkması, yani kevnî (oluşa ait) suretlerin bozulup, zât-ı ilâhîyyeden ibaret olan asıllarına dönmeleri gerekir. Hakk’ın varlık suretlerinde zuhurunun illeti ortadan kalktığında, bu suretlerin toplamından ibaret olan âlem de ortadan kalkar. Zat-ı ilâhîyye de, hiçbir şeyde zuhur etmeksizin ve hiç kimseye de bilinmeden tek başına bâkî kalır¹⁹

•  İnsan göklere yükselmek için yere gönderilmiş bir Tanrı parçasıdır. İnsan İlâhî nurun yeryüzündeki tecellî ve zuhurudur²⁰

•  İnsanda bizzat Allah’ın tecellî etmesiyledir ki yeryüzü, mânâ bakımından gökten aydınlık oldu.²¹

İnsan, Allah’tan kopan İlâhî cevherin iniş kavsini tamamladıktan ve bu kavsi tamamlamak için ateş, hava, su, toprak, nebat, hayvan merhalelerini geçtikten sonra, yükseliş kavsine ilk adımı attığı noktada vücut bulur. İnsan, İlâhî cevherin işte bu noktadaki görünüşüdür.

Bu noktaya vardıktan sonra, insanın aslına dönebilmesi, yani Allah’a ulaşması iki şekilde olur. Eğer ömür akışını tamamlayarak, ölümle fâni olursa ömrünün bu şekilde akışından fazla bir şey kazanmış büyük bir yol katetmiş olmaz. Kendisinin, bu âlemde ne olduğunu bilmediği için, onun öteki âlemdeki hali yine bir bilgisizliktir

Fakat insan, bu dünyada bir üstün insana rastlar, yani bir mürşidin uyandırışı ile kendi cevherinin farkına varırsa, içinde duyduğu derin özleyişin kime ve nereye olduğunu anlamış olur. Allah’ı önce dış âlemde, sonra içinde bulur. Tanrı varlığının insan içinde hissedilir hale gelmesine “tecellî”denir. Tecellîye eren insan, kâinâta Allah’ın görüşüyle bakan ve baküğı her yerde yine Allah’ı görme sırrına eren insan demektir²²

•  Tanrı’nın asıl evi insan vicdanı, insan kalbidir²³, gönüldür.

İnsan, hilkat abidesi, hilkat (yaratılma, yaradılış) şaheseridir. Onda şu âlemde ne varsa hepsi mevcuttur. İnsan kitâb-ı mübîndir (iyiyi, kötüyü, hayn, şerri bildiren) ki bütün esrar onda gizlenmiştir. Allah’ın emanetini yalnız gönül kavradı; o içine sığdırdı. Aşk cemâdâta (cansı^ cisimler) arz edildi, lâkin insan hariç hiç bir mevcut ona tahammül edemedi²⁴

•  Ey gönül! Madem ki sen bu beden ikliminin sultanısın. Gönül padişahısın. Devletinin kadrini bil! Yurdunda Süleyman gibi âdil ve hakim ol! İnsan vücûdunun İlâhî görünüşün bir remzi (işareti) ve Allah’ın tecellîgâhı olduğunu bilirsin. Böyle bir vücûda sahip ve hâkim olmanın kadrini de bilmen gerek. Sahip olduğun devleti adaletle idare edici sultanlardan ol. Eğer böyle yapmaz da elindeki İlâhî yüzüğü (Süleymanın mührü) şeytana kaptırır, bu Azîz tılsımı nefse esir edersen bütün saltanatın, bütün bahtın ve ikbalin yok olur.

O zaman ey nefis şeytanına ve bu şeytanın vaad ettiği hazlara, saadetlerin ve nimetlerin en büyüğünü kaptıranlar! Sizin işiniz kıyamete kadar yüreğinizi eyvahların hançeriyle delik deşik etmektir. Buna delil istersen Sûre-i Yâ-Sîn’i oku. Orada yanlış yol tutanların hüsranlarını ve eyvahlarını aşikâr bulacaksın.

Ve sen, bundan daha yanlış bir yol tutup, ben esasen doğru yoldayım, küfürde ve inkârda değilim der, küfürde ve inkârda olduğun halde hilelerinle kendi kendini aldatmaya kalkarsan, onlardan daha da zavallı olursun.

Çünkü senin Hak ve iyilik yolunda kullanmadığın terâzi, nasıl olsa bir gün her hâlini tartacaktır²⁵

•  Ölümünden evvel feryad et, başına topraklar saç. Ölümünden sonraysa ağlama, dayan.

Şeytan yolunu vurmadan, Yâ-Sîn okumak gerek.

Kötü ve rüsvay şeytan, ömrünü zâyettikten (yitirmek) sonra “Eûzü” çekmek, “Fatiha” okumak beyhudedir (gereksi^ faydasızdır)}*

•  Hazarât-ı Hams

Lâhût Alemi (Mutlak Gayb Âlemi): Lâ taayyün (meydana çıkmama) mertebesidir. Bu sonsuz Ehadiyyet makamı olduğu için anlaşılamaz ve algılanamaz.

Ceberût Âlemi (Güç Âlemi): Taayyün-i evvel (birinci belirginlik mertebesi), Hakîkat-i Muhammediye mertebesidir. Bu âlem İlâhî düzene girerek, onu yaşayarak ve paylaşarak anlaşılabilen kutsal bir âlemdir. Ebû Talip Mekkî, ceberût âlemine sonsuzluk âlemi

demektedir. Cürcânî’ye göre ise, bu âlem Allah’ın isim ve sıfatlarının âlemidir. Gazzali’ye göre, ceberût âlemi, mülk âlemi ile melekût âlemi arasında bir yerde orta âlemdir.

Melekût Âlemi (Hükümrankk-Bağımsızlık Alemi): Âlem i misal, âlem-i ervah (ruhlar âlemi) ve taayyün-i sânî (ikinci belirginlik) mertebesidir. İbnü’l-Arabî, melekût âlemini gayb âlemi olarak tanımlar. F. Schuon’a göre, âlem-i ceberût, makrokozmik olarak semâdır. Mikrokozmik olarak da yaratılan ve insana ait olan akıldır. Melekût âlemi ise, cismânî âleme doğrudan doğruya egemen olan âlemdir. Azîzüddin Nesefî’ye göre ise, mülkün hissi, melekûtun aklî, ceberûtun ise hakikî bir mertebesi bulunmaktadır. Bir başka deyişle his kişiyi mülk âlemine, akıl melekût âlemine, aşk ise ceberût âlemine ulaştırır. Ceberût âlemi mahiyetler âlemidir. Mülk ve melekût, ceberûtun sıfatlarının mazharıdır. Ceberûtta örtülü ve özlü olan her şey mülk ve melekûtta zâhir olarak mufassallaşmıştır (ayrıntılı hak getirmiştir). Mülk zıtlar âlemi, melekût uyumlu mertebeler âlemi, ceberût ise vahdet âlemidir. Mülk melekûtun, melekût da ceberûtun alâmet ve aynasıdır. Abdülkadir Geylânî’nin Risale-i Gavsiyye’sinde²⁶ şu ifadeler yer almaktadır: Nasut âlemiyle melekût âlemi arasındaki her safha şeriat, melekût ile ceberût arasındaki her safha tarikat, ceberût âlemiyle lâhut âlemi arasındaki her safha ise hakikattir. Sevgi ve ruhsal melekelerle algılanabilen, görülmeyen, ruhânî ve melekî âlemdir.

Nâsût Âlemi (Şehâdet-Mülk Alemi): Madde âlemi olan bu âlem, fiziksel duyularla algılanan bir âlemdir.

însan-ı Kâmil: Bu âlem daha önceki bütün mertebeleri kendisinde toplayan âlemdir.

Hazret kelimesi sözlükte yakında ve yanında olmak; önünde bulunmak; huzuruna varmak ve çıkmak gibi anlamlara gelir. Ibnü’l-

Arabî Hazret kavramını, “varlığın genel mertebeleri ve âlemdeki bütün tecellîleriyle birlikte İlâhî ve kevnî (varlık, vücûd) hakîkat” anlamında kullanmıştır.

Âlemin oluşumunu sudur (vuku, yuhur) ve tecellî teorisine göre açıklayan sûfîlere göre varlıklar Allah’tan zuhur etmek suretiyle derece derece ondan uzaklaşarak ve aşağıya inerek meydana gelir. Bu durum “tenezzülât” terimiyle ifade edilir. Allah’a ulaşmak isteyen bir sâlik (kendi hakikatine yönelen), aynı yoldan bu tenezzülâtı teker teker aşarak yukarıya doğru çıkmak zorundadır. Bu çıkışa ise “hazarât” (hayretler) denir. Bir sâlik bu hazretlerden ne kadarını katederse mânevi derecesi o kadar yükselir ve kudsiyet kazanır

• Tevhid

Tevhid²⁷ Allah’ın birliğine îmân etmektir. Cüneyd-i Bağdâdî’ye tevhid nedir? diye sorulduğunda şöyle cevap vermiştir: “Tevhid, mahlûkatm hareket ve sükununu, Allah’ın fiili olarak bilmendir” Sûftler tevhide akıl yolu ile değil, ancak tecrübe, his ve ilham yolu ile yaşayarak ulaşılabileceğini ifade ederler.

Kusûdî Tevhid (Müridin tevhidi, sâliki faaliyete sevk eden samimi irade, halis niyet, ayim) (Vahdet-i Kusûd): Kulun iradesini Allah’ın iradesine bağlaması, her şeyde onun iradesini görmesidir. Diğer bir ifade ile, Hakk’ın irade ve isteği ile kulun irade ettiği ve istediği şeyin bir ve aynı olmasıdır. Burada kul kendi iradesini, Hakk’ın iradesine uygun bir hale getirerek bu sonuca ulaşmıştır. Bu makam, “lâ maksûde ve lâ matlûbe ve lâ murâde illallah” (Allah’tan başka maksat, talep edilen ve murat yoktur) formülüyle ifade edilmektedir.

Şuhûdî Tevhid (Sülûkunun ortasında olanların tevhidi) (vahdet-i şuhud): Kulun psikolojik bir hal olarak âlemde mevcut olan her şeyi Allah’ın tecellîleri olarak görmesi, ondan başkasını görmemesi

halidir. Bu hal “sekr (mânevi sarhoşluk), gaybet (halkın halinden ve eşyadan haberi olmama) ve galebe (üstün gelme)” gibi isimler verilen vecd ve istiğrak (veede dalma hâli) halinde kendini gösterir. Bu hal geçtikten sonra Hak ile halkı ayrı görür. O hal içinde söylediklerine de tövbe eder. Her iki tevhid çeşidinde de Allah-âlem ikiliği mevcuttur.

Vücûdî Tevhid (Kâmilin tevhidi) (Vahdet-i Vücûd): İrade ve müşahedede olduğu gibi, varlık bakımından da birliğin kabul edildiği bu safhada Allah’ın dışında hiçbir varlığın hakikî vücûdunun bulunmadığı esası benimsenmiştir. Tevhidin bu en yüksek mertebesinde olan seçkin kul, Allah’ın önünde bir hayaldir. Allah ile kendisi arasında üçüncü bir şey yoktur. Allah’a yaklaşmanın hakikatine, O’nun gerçek vahdaniyetine erişen zat, Allah kendisinden ne isterse ancak onu yapar.

Vahdet-i şuhudda sâlikin her şeyi bir görmesi geçicidir, birlik bilgide değildir. Vahdet-i vücûdda ise, birlik bilgidedir. Yani sâlik gerçek varlığın bir tane olduğunu bunun da Hakk’ın varlığından ibaret bulunduğunu, Hak ve onun tecellîlerinden başka hiçbir şeyin hakîkî varlığı olmadığını bilir. Vahdet-i şuhud “lâ meşhûde illallah” (Allah’tan başka şahid olunan yoktur), vahdet-i vücûd ise, “lâ mevcûde illallah” (Allah’tan başka mevcut yoktur) şeklinde özedenebilir.

Vahdet-i vücûdu kail olanlara göre, vücûdî tevhid, şuhûdî tevhid mertebesinden daha üst seviyede Allah’a yakınlık kesbetme neticesinde kulda hasıl olan bir haldir ki, bu mertebede kul Allah’ın dışında her şeyi, hatta kendisini dahi yok bilir.

Yıldızlı bir gecede milyonlarca parlak yıldızın titrek nuru hassas yürekleri ihtizaza (hafif titreme) getirdiği bir sırada, güneş erguvânî örtüsünü üzerinden atarak uyku hanesinden çıkınca, yıldız kümeleri nasıl yok olma vadisine doğru koşarsa; bir zaman önce var gibi görülen eşya kafileleri de, hakîkî güneşin gönül ufkundan doğmasıyla yokluk sahrasına doğru gidişe hazır olup firar ederler.

İşte bunun gibi kendini Hakk’ın muhabbeti ve müşahedesinde kaybetmiş ârif için de Hakk’tan başka her şey yok olur.

Vahdet-i Vücûdcu sûfîler ve bilhassa İbnü’l-Arabî’ye göre, vücûd birdir ve o da Hakk’ın vücûdudur. Eşyanın başka varlığı yoktur. Eşya kendisine zahir olan suretlerden ibarettir. Allah eşyanın kendisi değildir. Ancak vücûd itibariyle mevcudatın ve zuhurda her şeyin ayn’ıdır. Allah Allah’tır ve eşya eşyadır. Zat-ı mutlak kendisini eşya ve âlem suretinde zahire vurmuştur. Eşya ve mükevvenât (yaradılmış şeylerin tamamı) Allah’ın zahiri, Allah da eşya ve mükevvenâtın bâtını ve ruhu mesabesinde olup, onun varlığı haricinde hiçbir varlık tasavvur olunamaz.

O halde vücûd iki nev’idir (çeşittirj: Birisi vücûd-i hakîkî, diğeri vücûd-i İzafîdir. Vücûd-i hakikî bilcümle kayıt ve izafederden münezzeh (hiçbir şeye ihtiyacı olmamak) olup, Hakk’ın künhüdür (esas, öy kök). Vücûd-i hakîkîyi idrak mümkün değildir. Vücûd-i izâfî ise, vücûd-i hakîkînin esması (isimleri) ve sıfatı hasebiyle belirlenme ve kayıt altına alınmadan ibarettir. İşte idrak olunan vücûd budur. Âlemin ve âlemdeki eşyanın vücûdu gibi. Vücûd, insanın tecrübî idrak boyutundan tecrübe ötesi idrak boyutuna geçtiğinde sezinlediği vücuttur.

Vahdet-i vücutta tasavvur, irade ve varlık bakımından birlik kabul edilmiştir. Allah’ın her sıfatı bir varlıkta tecellî eder. Tek ve mudak varlık olan Allah, bütün mevcutların aslıdır O’nun her bir sıfatının meydana çıkmasıyla eşya ve hadiselerden biri de meydana çıkmış olur. Vahdet-i vücûd anlayışında âlemin mahiyeti Allah’ın mahiyetine dahil edilmez. Aksine âlemin varlığı Allah’ın varlığına dayandırılır. Alem, Allah’ın bir ihsanı olarak varlık sahibidir.

Vücut mertebelerinin tecellileri bir çok değişik kategoride incelense de beş veya yedi olarak kabul edilmesi genel kanaattir.

Bu yedi mertebe şöyle belirtilmiştir:

Alem açısından bakıldığında, “İlâhî ilke” perdelerin arkasında gizlidir. Bu perdelerin ilki maddedir. Madde, bu görünmeyen İlâhî âlemin dışta duran tabakası, örtüsü veya kabuğu olarak gözükmektedir.

Lâ taayyün (ahadiyyet) mertebesi: Vücûd bu mertebede sıfat ve vasıf bağından ve bütün kayidardan münezzehtir. Bu mertebeye ahadiyyet mertebesi ismi verilmiştir. Bu mertebe Allah’ın künhü (ö%ü) ve hakikatidir. Bunun üstünde bir mertebe yoktur. Hadis-i şerifte Ebû Rezin el-Ukayli, “Allah âlemi yaratmadan önce neredeydi?” diye sorduğunda Hz. Peygamber “Altında ve üstünde hava bulunmayan bir amâ‘da (hiç bir çeyinyaratılmadığı, varlık sahasına çıkmadığı âlemj idi”cevabını vermiştir.

Taayyün-i evvel mertebesi: Bu mertebe zat-ı İlâhînin (Allah’ın Zâtı) varlık sahasına iniş yönünde ilk harekete geçişini ifade eder. Allah bu mertebede zatını, sıfatlarını, isimlerini ve bütün mevcûdatı birbirinden ayırmaksızın icmâli (toplu) olarak bilir. Burada oluşun ilk başlangıcı söz konusudur. Bu mertebeye vahdet, Hakîkat-i Muhammediye, mutlak ilim gibi isimler verilmiştir. Taayyün-i evvel denilen bu mertebede “Allah” mefhumu bütün İlâhî sıfat ve isimleri toplayan bir ism-i cami olarak kabul edilmişür ki, buna uluhiyet mertebesi de denilmektedir

Taayyün-i sânı mertebesi: Bu mertebede ilim suretleri birbirlerinden ayrı olduklarından bunlara vâhidiyyet, a’yân-ı sâbite ve hakîkat-i insaniyye denir. İlk taayyün mertebesi bu mertebenin bâtını, bu mertebe ise onun zâhiridir. Bütün İlâhî isim ve sıfatların birbirinden ayrılmış olduğu bu mertebeye rububiyyet mertebesi de denilmiştir. Bu mertebede taayyün eden (meydana çıkma, âşikâr olma) her bir İlmî suret hariçte zâhir olan eşyadan her birinin hakikati ve onu terbiye eden rabb-i haşşidir (ismidir). Allah’ın her bir ismi için bir abd vardır ve o isim, o abdin rabb-i haşşidir. Abd de o ismin mazharıdır (göründüğüyerdir). Sûfîler a’yân-ı sâbiteyi, mümkinâtın (olabilen şeylerin) İlâhî ilimde sabit olan hakikatleridir, diye tanımlıyorlar ve bu hakîkader varlık kokusunu koklamamışlardır, diyorlar. Sûfîler, a’yân-ı sâbitenin İlâhî ilimde varlığını “feyz-i akdes”olarak kabul ederken, a’yanın suretleri olan mümkin varltkların dışta zuhuru da “feyz-i mukaddes” sonucudur diyorlar. Feyz-i akdes demek, eşya ile eşyadaki istidatların önce İlâhî ilimde, ikinci olarak da belirme anında, varlığını, daha doğrusu sübutunu (sabit olmasını) gerektiren zata ait hissi tecellî demektir. Feyz-i mukaddes de, a’yândaki istidatla (kabiliyetle), dışta ne gibi şeylerin zuhuru icap ederse, onların zuhurunu gerektiren isimlerin tecellîsi demektir. Şu halde, feyz-i akdes, a’yân-ı sâbite ile, onlardaki aslî istidatların İlâhî ilimde sübutuna (sabit olma, meydana çıkma), feyz-i mukaddes de, a’yân-ı sâbitenin gerekleri ve bağlı unsurları ile dışta zuhuruna verilen isimdir. Diğer bir ifade ile a’yân-ı sâbite, İlâhî isimler ve sıfatların suretleri olması bakımından İlâhî hakikatlerdir.

Ervâh âlemi mertebesi: Vücûd birinci ve ikinci taayyün mertebelerinden sonra İlmî suretler sebebiyle, ruhlar mertebesine tenezzül eder (iner). Bu mertebede İlmî suretlerden her biri birer basit cevher olarak zâhir olur (ortaya çıkar). Bu basit cevherlerden her birinin şekli, rengi olmadığı gibi, zaman ve yerle de muttasıf değildir. Zira zaman ve mekân cisimde meydana gelir. Bunlar ise cisim değildir. Bu âlemi duyu organlarımızla idrakimiz ve işaretimiz imkânsızdır. Bu mertebede her bir ruh kendisini, kendi mislini ve kendi başlangıcı olan Hakk’ı idrak eder. Kur’ân-ı Kerîm’de geçen elest bezminde buna işaret vardır Bu âleme âlem-i ruh, miftâh-ı vücûd (vücûdun anahtarı) ve âlem-i emr gibi isimler de verilmektedir.

Misal âlemi mertebesi: Bu mertebe, zatın hariçte bir takım şekil ve suretlerde zuhurudur. Misal âlemi denmesinin sebebi, ruh âleminden meydana gelen her ferdin cisimler âleminde kazanacağı şekle benzeyen bir sürelin bu âlemde meydana gelmesidir. Cinler de bu âlemdendir. Misal âlemi unsurlar dışı bir âlemdir ki, mânâlar orada kendilerine has maddelerle temsil edilir ve şeyler yeryüzünde vücûd bulmadan önce orada gerçekleşirler. Ayet-i kerîmede şöyle buyurulmaktadır: “Bi% o Meryem’e ruhumusçu göndermiştik de o kendisine yaratılışı tam bir beşer gibi görünmüştü” (Meryem, 18). Misâl âleminin hayal gücüyle münasebeti çok yerinde ve kuvvetlidir. Çünkü hayal varlığın esası, ruhu ve hayatıdır. Onda bulunan zat ise, mabudun (ilahın) zuhurunun kemâlidir. Allah’a olan inancımızın ona ait isim ve sıfatlardan ibaret olduğu görülmektedir. Allah hakkındaki düşüncelerimiz, hayal âlemine aittir. Hayal bütün âlemlerin aslıdır. Çünkü, kendisini hayalen bildiğimiz Allah bütün kâinâtm aslıdır. Misal ve hayal, varlıkların duyularımız tarafından fark edilecek hale gelmeden önceki tasarlanmış durumlarını ifade etmektedir. Alem-i berzah (orta âlem), arz-ı hakikat (hakikatin ortaya çıkışı) ve âlem-i melekût (meleklerin âlemi) bu âleme verilen diğer isimlerdir.

Şahâdet âlemi mertebesi: Bu mertebe zatın hariçte görülen cisimler suretinde tecellîsidir. Bu suretler misâl âleminin aksine olarak bölünme, parçalanma, yanma ve yaralanmaya müsaittirler. Şahâdet âlemi (şahitlik âlemi, madde âlemi) denmesinin sebebi müşâhedeye müsait olması ve beş duyunun hepsiyle hissedilmesi sebebiyledir. Misâl âlemindeki bir sureti el ile tutup başkalarına da göstermek mümkün olmadığı halde, şahâdet âlemindekileri el ile tutmak ve göstermek mümkündür. İbnü’l-Arabî mülk kavramını, zuhur etmiş varlıklar âlemi ve âlem-i şahâdet; melekût kavramım ise, gayb âlemi olarak tanımlar. Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle geçmektedir: “Bi^Ihrâhim’e kesin ilme erenlerden olması için göklerin ve yerin melekûtunu gösterdik.” (En‘am, 75) Mülk ve melekût aynı varlığın dışı, içi; kalıbı, özü anlamındadır. Mülk kâinatın zâhiri, melekût ise bâtınıdır. Kur’ân-ı Kerîm’de “Her şeyin melekûtunu elinde bulunduran Allah’ın şanı ne yücedir” (Yâ-Sîn, 83) buyurularak her şeyin bir melekûtunun bulunduğu açıkça belirtiliyor. Incil’de ise şöyle denilmektedir: “İnsan eğer yeniden doğmazsa, göklerin melekûtuna giremez.” İnsanın maddesi, cismi onun mülkünü, iç kuvvetleri ve mânâsı ise onun melekûtunu oluşturur. Melekût âlemini görebilmek için kalb gözüne yani basirete (se^âş, önden görüş) sahip olmak lâzımdır. Ehlullah (Allah velileri) iki doğumdan bahseder, birinci doğumla insan mülk âlemine girer. Melekût âlemine girebilmek için ikinci kez doğmak gerekir. Suver-i âlem (şekil âlemi), âlem-i kevn ü fesad (oluş ve yok oluş âlemi) ve âlem-i ecsam (cisimler âlemi) bu âleme verilen diğer isimlerdir.

Meftebe-i câmia (Mertebe-i insan): Buraya kadar sıralanan bütün mertebeleri kendisinde toplayan mertebedir. Bu mertebe âlem-i insandır. İnsan gerek nûrânî, gerekse maddî bütün mertebeleri kendinde toplamaktadır. Ancak burada kasdedilen sûfılerin anladığı mânâda İnsan-ı Kâmil’dir. Nasıl ki ism-i âzam Allah’ın bütün isimlerini kendinde toplamışsa, İnsan-ı Kâmil de bütün âlemleri kendinde toplamıştır. İnsan-ı Kâmil ile, Allah’ın isim ve şifadan kâmilen zuhur etmiş ve İlâhî irade tahakkuk etmiştir. Kâinât, Allah’ın isim ve sıfadarının yekûnu (toplamı) olduğu gibi, insan da kâinâtın bir örneği olarak Allah’ın isim ve sıfadarının yekûnudur. Bu yüzden Peygamberimiz “Allah Ademi kendi sûretinde yarattı.” buyurmuştur. İnsanda bütün İlâhî isimler zuhur edeceğinden o, hilâfete lâyık görülmüştür.

İnsan, Allah’ın ilminde varoluşu noktasından ezelî varlıktır Buna taayyün-i sânî veya hakîkat-i insaniye diyoruz. Bir de varlık âleminde görünüşü vardır ki, bunu da son mertebe olan mertebe-i insaniyet olarak vasıflandırıyoruz. İnsan zuhurda son fakat mertebede en yüce olan varlıktır. Yani insan gaye varlık olarak ezelî ilimde her şeyden önce vardı. Ancak gaye varlık olduğu için, zuhur edişi en son olmuştur. İnsan ezelî bir öz taşımaktadır. Onun sonlu olan tarafı da bu öze hamallık eden tarafıdır. Varlığın tekâmül (gelişme, olgunlaşma) ederek insana ulaştığı söylenirken bu hamal varlığı kasdedilir.

Varlığın Allah’a dönük yüzü emir âlemiyle belirir. Bu âlemin ilk basamağı kalptir. Akılla uğraşanlar kalp tarafından fark edilen emir âlemleriyle ilgili gerçekleri fark edemez, hatta kavrayamazlar. Bütün gerçek ve hakikat görünmeyendedir.

Vahdet-i Vücûd, yaşanan bir haldir. Fikir halinde anlatılmaz. O ancak, aşkın insanı alıp götürdüğü dünyalarda keşfolunan bir sırdır. Aklın şüphesi var, aşkın şüphesi yoktur

Sûfılerin ulaştıkları vahdet-i vücûd inancı, laf kalabalığı veya fantezi kabilinden olmayıp önemli bir temele dayanmaktadır. Bu da varlığı tamamen Allah’a tahsis etmek suretiyle, mecazî varlıklara ancak lâyık oldukları kadar değer verip, bütün mevcudiyetiyle tek gerçek varlığa yönelerek, kâmil mânâda bir kulluğu gerçekleştirmek gayesidir.

Sûfîlerın “varoluşun boyutlarını” izah ederken yermiş oldukları bilgiler, yapmış oldukları ibadetlerin neticesinde kendilerine İhsan edilen mevhibı bilgi (ihsan, bağış) ve iç tecrübeleri neticesinde keşfen görüp müşahede etmek suretiyle ulaşarak bizlere sundukları tecrübî bilgilerdir²⁸

-2-

Hikmet dolu Kur’an hakkı için,

“ Ve ’I-KaHânn-hakinf’

*

HikmetliKur’ân’a andolsun ki, (Elmahlı Hamdi Yattır)

Hikmet dolu Kur’an hakkı için (Diyanet)

Hakim: Hikmetli, hikmet söyleyen, hikmet sahibi yahut çok hakim ve muhkem (sağlam) mânâlarına gelir²⁹

Allah, anlamayı öğretendir. Cenâb-ı Peygamber, hüküm ve hikmeti öğretendir. Peygamberimiz ayrıca idrak yollarım bildiğinden halkı irşadıyla (doğuyola kılavutçluk etme), ıttıla kesbetmeye (kendine mahsus bir nur ile Kur’ân’m mânâsını öğrenmeye) sevk eder.³⁰ Hikmetten maksat hakikattir. Vehim ve hayal, hikmet ve hakikatin önüne perde olur.³¹

• Kur’ân Allah’ın zatının tecellîsi olduğu için,      Zat’ın ilmi hikmettir.

Vehim ve hayal gözle görülenler üzerine      tefekkürdür. Hikmet

gönül gözü ile şehadet edilen şeyin getirdiği hakîkî îmândır.

Güzel bir anlayış ve sağlıklı tefekkür, bütün hal ve hareketlerde bilinçli olarak, ihlasla Allah’a yönelmek hikmetin doğmasına vesile olur³²

• Hikmet, eşyanın hakikatlerini bilmek ve bu      hakikatlerin gerekleri

ile amel etmektir. Sûfîler, “Size, aranızdan      bir resûl gönderdik.

Âyetlerimizi size okur ve sizi tezkiye eder (temif hak getirir), size kitabı ve hikmeti öğretir.” (Bakara, 151) âyetine dayanarak, “hikmet” ile “kitap” arasında bir mukayese yapmışlardır. Onlar, burada kitap ile kasdolunan şeyin, dinî şeriat ve hükümlerine ait öğretileri ya da genellikle “zahir ilim” diye isimlendirdikleri şey; “hikmet” ile kasdolunanın ise, Hz. Peygamber’in sahip olduğu ve kendisinden sonra da varislerinin tevarüs ettikleri (kendisine miras kalma) “batmî öğretiler” olduğunu ileri sürerler. Buna da “ilm-i bâtın” ismini vermişlerdir. Onlara göre ilm-i bâtın, sûfî yolun bilgisi ve sû filere açılan eşyanın hakikatleri ve gaybın anlamlarından başka bir şey değildir.

İbnü’l-Arabî’ye göre hikmet, bütün peygamberlerin ve velilerin “Hakîkat-i Muhammediye”den tevarüs ettikleri (,kendisine miras kalma) bâtınî miras, ya da Hz. Peygamber’in “mişkât”inden almış oldukları ilimdir.

işaret etmiş olduğumuz hikmetin özelliklerinden birisi, onun akıllara değil, kalplere inmesidir. Sûfîlere göre kalp, keşf ve ilham mahalli, mârifet (varlıkların hakikatini ve İlâhî sırlan bilme) aracı, gaybın (gifli olanın) anlamlarının üzerine yansımış olduğu bir aynadır. ³³

Semâdan yere inen hikmet, kalbinde şu dört haslet bulunan kişilerde yerleşmez.

Dünyaya meyledip, yarın endişesi taşıyanlar.

Devlet adamlarını sevip onlara yakınlaşma arzusu içinde olanlar,

Dünya ehlini beğenip onlara gıbta edenler,

İbvâna (candan dostlara) hased edenler.³⁴

Akıl sahibi adamın kalbindeki sekiz bahçeden sekizincisi hikmettir ki kavilde (sö^de), fiilde, talepte dürüst olmakür. Yani Allah’ı söylemek, Allah için işlemek, muradı Allah’tan gayrı olmamaktır

•  Alem-i ekber (en büyük âlem), yani koskoca âlemden murad akıldır. O da, şendedir. Sende dürülü olan âlemden küçük gördüğün cismin zâhir olmaktadır. Senin cismin büyük bir âlemi ihâta edebilmek şerefine lâyık bulunmasaydı, ona mahal ve mevki olmazdı. Öyleyse sen artık böyle büyük bir âlemi; heykel-i cismâniyeti ihâta edebilecek yüksek bir himmet sahibi olmaya çalış çünkü sende dürülü olan bu âlem-i ekber, şuaları her makama yükselebileceki Bârikaları her bir hazarata varabilecek kabiliyettedir. Allah Teala’nın bütün muamelatı, âlem-i ekber olan akıl iledir. Verdiğini ona göre, men’ ve kat’ettiğini ona göre, firkat, vuslat, cem, vaz’ ve ref ne varsa hep ona göre tatbik eder. Kâinatın medâr-ı icrası da akıl iledir. Hazret-i Adem’in büyük maddelerinden sayılan ve yaratılanların ilki olan hep akıldır. Nitekim Cenab-ı Peygamber (s. a.s.) bu gerçeği şöyle haber vermektedir: “Allah’ın ilk yarattığı şey akıldır.”³⁵

•  Hikmet, sözde, fiilde, talebde isabet etmek demektir Bu ne ile olur dersen, Hak’la söylemek, Hak’la görmek her ne yaparsan Hak için yapmak ve Hak’tan başka bir isteği olmamakla olur.³⁶

•  Hikmet, kulun Hak’la söylemesi, Hak için işlemesi ve madubu (talebi) Hak olmasıdır, sözlerinin Hak kelâmı, yani Hakk’m sevdiği kelâm (sö% söyleyiş) ve işlediği, Hakk’ın sevdiği ameller ve talebi de ne dünya ne âhiret olup, matlubu ancak Cenâb-ı Hakk olmasıdır. Ne söylerse, ne işlerse, ne isterse onun altında gizli olarak Hakk’ın rızâsını gözetmek suretiyle işlemesi, söylemesi ve ancak onun cemâlini taleb eylemesi demektir. İşte hikmetin başı Allah korkusudur, demek budur³⁷

•  Bu dünya ibretle nazar edenler için hikmet ve mânâsını idrâk edenler için selâmet evidir³⁸

• Her hadisenin dili, insana bir hikmet söyler³⁹

• Her şeyde bir hikmet gizli olduğunu bilmek, ârif kişi kârıdır.⁴⁰

• Tesadüf, hayatın gizli hikmetleridir ki, fiillerimizin      ve

hareketlerimizin ceza veya mükâfâtı, bu hikmetlerde saklıdır⁴¹

•  Din ise, hikmet, insâniyet ve ahlâktır⁴²

•  Göz değiştirmekten maksat, sâlikin derviş olmazdan evvelki gözüdür ki, mürşide intisap ettikten sonra erbain denilen kırk gün zarfında sâlikin riyâzâta girmesi ve bundan sonra kalbine İhsan olunan hikmet nûriyle gözünün görmesidir.Elbet bu göz ile evvelki gözün arasında büyük fark vardır. İşte bu göze, basiret gözü derler. Resûlullah Efendimiz buyururlar ki: Bir kimse kırk gün ihlâs eylese, o kimsenin dilinden hikmet eserleri zuhur eder. İşte lisânından hikmet cereyan eden bu kimsenin şübhesiz gözünden de ibret nûru zuhur eder.⁴³

•  “Rızk iki türlüdür; Maddî, mânevi. Maddî rızk, servet ve her türlü varlıklar, mânevî rızk ise, ilim, irfan ve hikmettir.⁴⁴

•  Ehlullâha, ihvâna itibarla da vehmin gider, hikmetin artar⁴⁵

İlim sahibi ile hikmet sahibi arasında fark konuşulurken:

-“Mûsâ, koca bir peygamber iken Hızır (a.s./a. muhtaç oldu. Fakat Hızır ona muhtaç değildi. Hakim, âlime muhtaç değildir; fakat âlim hakime muhtaçtır. Hızır, Mûsâ’ya aklının ermediği nice hikmetler

söyledi⁴⁶

•  Resulullah Efendimiz: “Ehli olmayana hikmeti ve ilmi vermeyin. Eğer verirseniz hikmete zulmetmiş olursunuz. Ehlinden dahî men ederseniz, o hikmetin ehline, layığına zulmetmiş olursunuz” buyuruyor⁴⁷

• Resulullah Efendimiz: “Hikmet, mü’minin kaybıdır” buyurur: Onun için, ezelde Allah’ın cemâline mazhar olmuş olanlar hikmet sahibi olurlar ve bu kimseler dünyaya geldikleri zaman dünyanın icaplarıyla karışarak o hikmeti unutur gibi olurlarsa da, bir mürşid ile karşılaşınca onu hatırlayarak uyanırlar. Hangi mezheb, hangi dinden olurlarsa olsun, hikmete mazhar olan onu bulur. Fakat bulmayan da, sarıldı hoca veya şeyh, ne olursa olsun bulamaz⁴⁸

• Ey kardeş! Allah’ın hikmeti senin ruhuna, iz’ânına (anlayışına) akıp durmaktadır. Ancak sana akan bu hikmet Tanrı abdallarının yani Kâmil insanların varlığı nurundan, onların yataklarından akar⁴⁹

• İnsan Elest âleminden buraya gelmekle o hikmet Yûsuf unu kaybetti ve dünyaya onu aramaya geldi. Sen de ezelde kaybettiğin Yûsufu, gayret eder bulursan Ken’an’a (mânevî âleme) erersin⁵⁰

• Olsa istîdâd-ı arif kabil-i idrak-i vahy Cmr-i Hak îsâline her şerredir bir Cebrail⁵¹

• Cillî’ye göre sıfatların anası olan Kur’an:

‘‘Ümmü’l-Kitab’ın künhü (öfii), İlâhî zatta sıfatların meydana geldiği bir noktadır.

O, hokkadaki mürekkep gibidir. Harfler o mürekkepten tertibâü hükmüyle (tertip sırasına göre) meydana çıkar.

Noktasız harfler, zatı ile kadîme taalluk edenlerdir (egelî olanla bağlantı kuranlardır).

Noktalı olan harfler hadislerden ibarettir. Hadisler de o noktalar üzerine ârız (hâsıl) olur.

Harfler ne zaman terekküp eder (meydana gelir) ise, kelimeler hâsıl olur. İşte o kelimeler mahlûkatın (yaradılmıçlann) aynıdır”

Ümmü’l-Kitab; zatın özünün mahiyetinden ibarettir. Zaun künhünün mahiyeti (içeriği), eşyanın mahalli ve varlığın meydana geldiği yerdir. Varlık o mahiyette fiilen mevcuttur. Hurma ağacının hurma çekirdeğinde oluşu gibi.

Kitab; kendisinde yokluk düşünülmeyen mudak varlık demektir.

Kitab: Sûrelerden, âyetlerden, kelimelerden ve harflerden meydana geür.

Sûreler, kemâle ait tecellîlerden ibaret olan zâti sûretler demektir. Her sûrede, o sûreyi diğer sûrelerden ayıracak ve belli edecek hususî mânâların bulunması şarttır. Kemâle ait her İlâhî sûret için zati şe’n (fiil ve tasarruf) lâzımdır ve o sûret de o zati şe’ni ile başkalarından ayrılır

Ayetler; cem’in hakikatlerinden ibarettir. Her âyet de hususî mânâsı itibarı ile İlâhî cem’e delâlet (delillik) eder. O İlâhî cem de, okunan o âyetlerin mânâsından anlaşılır.

Her cem ise, bir Cemâl ismi ile Celâl isminin bulunmasını gerektirir. O cem’deki İlâhî tecellî, o isim cihetiyle (yani nasçar-ı itibara alınarak) meydana gelir.

Âyet çeşitli kelimelerden meydana gelmiş tek ibaredir. Cem’i ise, Hakk’a ait İlâhî vâhid ayn ile çeşitli eşyayı müşahededir.

(İlâhî) kelimeler, aynî mahlukların hakîkaderinden ibarettir. Yani, müşahede âleminde meydana çıkan mahlûkat demektir.

Harflere gelince; bunlar, noktalı ve noktasız olmak üzere iki kısımdır:

Noktalı harfler, İlâhî ilimdeki “A’yân-ı sâbite”’den ibarettir.

Noktasız harfler, iki nevidir: Birinci nev’ine başka harfler taallûk ettiği (ilişik) halde kendileri başka harflere taalluk etmezler.

Yani, kendilerine üst taraftan harfler bitişir, fakat, kendileri başka harflere bitişmezler.

Bunlar da beş tanedir:

1. Elif, 2. Dal, 3. Ra, 4. Vav, 5. Lâm-Elifdir. Bunlar, kemâl icablarına işarettir.

Kemâl icabları da beş tanedir:

1. Zat, 2. Hayat, 3. İlim, 4. Kudret, 5. İrade’dir. Bu beş taneden dördünün zat olmadan varlığına imkân olmadığı gibi, bu dört olmadan da zatın kemâline imkân ve ihtimal yoktur.

İkinci nevi harfler ise, bunlara başka harfler taallûk ettiği gibi kendileri de başka harflere taallûk ederler. Yani iki taraftan da bitişebilir. Bunlar da dokuz tanedir:

1. Ha, 2. Sin, 3. Sad, 4. Tı, 5. Ayn, 6. Kaf, 7. Lâm, 8. Mim, 9.'He’dir. Bu dokuz tane ile olan işaret de İnsan-ı KâmiTedir. Çünkü İnsan-ı Kâmil İlâhî beş hazreti ihtiva ettiği gibi varlığa ait dört şeyden ibaret olan (dört unsur) ile olanlardan meydana gelenleri de ihtiva eder. Yani; Kâmil vasfında, İlâhî olan beş vasıf ile, halka ait dört vasfın beynini birleştirmiştir. İnsan-ı Kâmil harflerinin noktasız olmasındaki sebeb: Cenâb-ı Hakkk’ın O’nu kendi suretinde yaratmasıdır. Fakat, İlâhî mutlak hakikatler, insana ait mukayyet (kayıtlıj hakikatlerden ayrılmıştır. Çünkü insan, kendini var eden bir mucide istinat etmiştir (dayanmıştır). O mucid de her ne kadar kendisi ise de insanın hükmü, başkasına istinad etmektedir. İşte bundan dolayı, noktasız (insana ait) harfler de hem başka harflere müteallik, hem de başka harfler o (insana ait) harflere mütealliktir.

Bütün harfler eliften, elif de noktadan neş’et etmiştir.

Vâcibü’l-Vücûd’un (Zâtı kendi kendisiyle var olan, başkasına muhtaç olmayan), zaü ile kâim ve bütün varlıkların ona muhtaç olduğu halde onun varlıkta başkasına muhtaç olmamasından dolayı, İlâhî kitapta bu mânâya işaret için konulan harfler noktasız harflerden olmuştur. Çünkü, halen yazıldığı şekilde; “Elif, Dal, Ra, Vav, Lâm-Elif’ harflerine diğer harfler taalluka muhtaç olduğu halde bu harfler diğer harflere taalluk ve bitişme ihtiyacında değillerdir.

Harfler, kelimeler değildir. Çünkü “A’yân-ı Sâbite” “Kün” kelimesinin ihatası altına girmemiştir.

“A’yân-ı Sâbite”, ancak ayni icad zamanında Kün kelimesinin ihatası (kapsamı) altına girer. Fakat onun yüce şahikasında (doruğunda) ve ilmi taayyününde (meydana gelmesinde) tekvin (yaradılış) ismi “A’yân-ı Sâbite” üzerine dahil olmaz. Bu mânâya göre a’yân-ı sâbite Hak’tır, halk değildir.

Çünkü, halk, Kün kelimesinin altına giren şeyden ibarettir. A’yân-ı sâbite ise, İlâhî ilimde bu vasıf ile hâdis (sonradan meydana gelen) değildir. Bilakis, iltihak (katılmak) hükmüyle, hâdise dahil edilmiştir. Bunun sebebi ise: A’yân-ı sâbite’nin kendi zatlarında, hâdis varlıkların kadime olan ihtiyacıdır. Harfler denen a’yân-ı mevcude (var olan aynlarj, İlmî âlemde İlâhî âleme; İlâhî âlemde de Hakk’a dahildir. Bu itibarla a’yân-ı sâbite kadimdir.

Cillî’ye göte tevhîd olan Kur’an:

Kur’ân’ı halâveti (leyyeti) ile, sırf senâdan (övme) ibaret olan letâfeti (inceliğiyle) ile okumak, Kur’ân’ın hilyesidir (süsüdür). Ancak, zât bakımından Kur’ân için ne külliyet (bütünlük), ne de ba’zıyyet (cüfiyyet, parça oluş) vardır. Kur’ân’ın zatına ait lezzeti, (mânevi) zevk yönündendir; maddî bir şey’i tatmak mânâsına değildir. O lezzeti anlayabilmek Kur’ân’dır. İşte bütün tilâvet o lezzettir. Kur’ân, bütün sıfatların kendisinde yok olduğu zattan ibaret olan ahadiyetle isimlenen tecellî demektir. Cenâb-ı Hakkk’m, bu mânâda olan Kur’ân’ı peygamberi Hz. Muhammed (s.a.s.) üzerine indirmesiyle onun varlıklarda müşâhedesi ahadiyyet olmuştur. Bu inzalin mânâsı; Ulvi yücelmiş “Ahadiyyet”e ait hakîkader, bütün kemâliyle Muhammed (s.a.s.fin maddî vücûdunda zâhir olmuştur, demektir. “Ahadiyyet”e ait hakikatlerde inme ve yükselme muhal olduğu halde, (o ulvi hakikatte) Muhammed (s.a.s.fe nüzûl (inme) hâsıl olmuştur.

Hz. Muhammed (s.a.s.) ’in cesedi bütün İlâhî hakikatler ile tahakkuk edince, cesedi ile Vâhid isminin tecellîgâhı olmuştur Peygamber efendimizin içi ahadiyet dışı ise vahdâniyetti. Hakikati bir vücûda girdiği için adına nüzûl dendi. İçi Allah ’ın ‘istedim ki bilineyim ’ dediği veya yalnız ‘ben vardım, benimle hiçbir şey yoktu ’ dediği yaratılış-ı evvel, Hakîkat-i Muhammediye ’dir, yani zattır.

Dışı ise isim ve sıfatların nar gibi tekte toplanması yani vahdaniyettir. Bu tecellî onun yaratılmışlardaki isim ve sıfatlara hürmetini sağlar çünkü onların her biri kendinde vardır. Ama kendindeki bütünlük ve birlik ben seni en güzel ahlâk üzere yarattım, sözünün izharıdır.

Hz. Muhammed (s.a.s.), hem vücûdu ile İlâhî hakîkaderin tecellî mahalli, hem de hüviyeti ile ahadiyetin mücellâsı (âlâsı) olmuştur. Ayrıca, zâtı ile de İlâhî zâtın aynıdır. İşte bu nükteden dolayıdır ki, Hz. Muhammed (s.a.s.).: “Kur’ân, benim üzerime tek cümle olarak (birden) indirildi” buyurmuştur. Bu hadis ile Hz. Peygamber, kendisinin yukarıda geçen hakikate mazhariyetinin cismânî, küllî, zâtî mazhariyet olduğunu bildirmektedir. Kur’ân-ı Kerîm tâbiri ile de bu tek cümleye mazhariyetine işaret edilmiştir. Bu İhsan ise İlâhî tam bir kerem ve lutuftur. Zira, Cenâb-ı Hakk, hiçbir şey’i kendisinde alıkoymayarak bütün kerametlerini zâti İlâhî keremi olarak Hz. Muhammed (s.a.s.) üzerine taşırmıştır. Fakat, Kur’ân-ı Hakîm yine İlâhî hakikatlerin nüzulü (inme) demek ise de, bunda, İlâhî hikmetin icabına göre kulun, zatında derece derece İlâhî hakikatler ile mazhariyete (açığa çıkmış) yükselmesi şarttır. Zîrâ, zatta hakikate mazhar olmak hususunda İlâhî hikmetin iktizası (gereklilik) böyledir. Yani hakikate ermenin yavaş yavaş olması gerekir. Başka şekilde o feyze (Allah’ın sayesinde insanın kalbinde mânânın açığa çıkması) varmaya imkân yoktur. Çünkü, bir insanın yaradılışının başlangıcındaki cesedinde İlâhî hakikatlerin hepsinin bir defada meydana gelmesi mümkün değildir.

Ancak şu var ki; fıtratında (yaradılış) ulûhiyyet tecellî ve esası üzerine yaraülan kimse, hakikatlerin İlâhî tertip ve nizam icabına göre tedricî bir şekilde keşfolunması sûretiyle yükselmeye başlar. Bu hakikate Cenâb-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’de: “Biz? Kur’ân’ı kısımlara ayırdık” (Isra, 106) âyeti ile işaret buyurmuştur. Bu derece derece ilerleme ve yükselme hükmü kat’iyyen kesilmez ve böylece kul terakkide (gelişme)-, Cenâb-ı Hakk’da tecellîde devam eder. Zîrâ, sonsuz olan bir şeyi bir kerede ihata etmek mümkün olmayan bir şeydir. Zira bilindiği gibi, Cenâb-ı Hakk; kendisinde sonsuzdur.

“Kur’ân bana tek cümle olarak indirildi” hadis-i şerifinin mânâ ve faydasının ne olduğu sorulacak olursa; buna iki şekilde cevap veririz:

Birinci cevap şekli, hüküm bakımındandır. Zira Cenâb-ı Hakk, kâmil bir kula zatı ile tecellî edenin sonsuz bir zat olduğuna ve onun, aslındaki ulvî azamet (büyüklük, ululuk) kudretinden ayrılmadan indiğine hükmeder.

ikinci cevap şekli, beşerî bakıyyelerin ve yaradılışına ait şekillerin tamamen yok olmasını ihata bakımındandır. Zira İlâhî hakikatler eserleri ile cesedin bütün uzuvlarında zâhir olunca yaradılışa ait şekillerin yok olması zarurî (zçorunlu) hale gelir.

Bu duruma göre, hadisteki “Tek cümle” kaydı “Bana” kaydına bağlıdır. Bu şekle göre, ikinci şeklin mânâsı, İlâhî hakikatlerin meydana gelmesi ile yaradılışa ait bütün noksanların yok olması demektir. Bunu te’yid (onaylayıcı) edici olarak bir başka hadis-i nebevide: “Kur’ân bir defada dünya semâsına indirildi. Sonra Cenâb-ı Hakk onu parça parça âyet halinde bana indirdi” buyurulmuştur. İşte, bu ikinci hadis-i şerif, birinci hadis-i şerifin mânâsı sayılır.

Bu izaha göre Kur’ân’ın bir defada dünya semasına inzâli (inişi), zata ait hakikate mazhariyyet işaretidir. Parça parça âyederin inmesi de, kulun zatta tedrici olarak (derece derece) yükselmesi ile beraber isim ve sıfadarın eserlerinin zuhuruna işarettir.

“Şüphesiz Rabbin kemâliyle yaratandır ve iyi bilendir.” (Hicr, 86) âyet-i kerîmesindeki Kur’ân’dan maksat, zâti azamet ve nüzûl itibarı olmadan zatın bütünlüğünden ibarettir. Yani; mertebeler, sıfadar, şen’ler ve itibarlarını ihtiva eden mutlak hüviyetten ibaret olarak mutiak zâti ahadiyyettir.

Zikredilen mutlak ahadiyyet de, kemâllerin bütünü ile birlikte sırf zat ile tâbir edilmiştir.

İşte bundan dolayıdır ki, Kur’ân bu azamet sebebiyle “el-A.sfm” (Hicr, 87) tâbirine yakın olmuş (onunla beraber zikredilmiştir) “A.ndolsun ki, biz sana tekrarlanan yedi âyeti (Fâtiha’yı) ve yüce Kur’ân’ı verdik” (Hicr, 87). Âyetteki “Seb‘-i Mesânî” ise, cesede ait vücutta “Zâtî yedi sıfatın” gerçekleşmesi ile kulda meydana gelen feyzden ibarettir demektir.

”Rahmân Kur’ân’ı öğretti” (Rahmân, 1-2) âyet-i kerîmesi de; Rahmân’ın kula tecellîsi sebebiyle kulun kendinde bulduğu Rahmânî lezzete işarettir. O lezzeti de zatı bilmek kazandırır; ve o zaman kul sıfadarın hakîkaderi ile tahakkuk etmiş (onların hakikatlerine mazfar olmuş) olur. Ayrıca o zaman kula; Kur’ân’ı ancak Rahmân öğretir. Bütün isim ve sıfatiardan ibaret bulunan Rahmân’ın tecellîsi olmadan zata ulaşmanın imkânı yoktur. Zira, Cenâb-ı Hakk ancak isim ve şifadan yoluyla bilinebilir.

Cillî’ye göre farkı anlatan Kur’ân için şunlar söylenebilir:

“Allah’ın %atı Kur’ân, sıfatlan Furkan’dır.

Cem’infarkı tahkiktir.

Farkın cem’i ise vicdandır.

Sıfatlardaki tefrika (aynlma) ve ihtilaf (aykırılık, uymayış) iki cem’ (bütiin)dir.

Tevhidin ahadiyetinde de sçatın hükmü Furkan ’dır.

Zira, vasıf ilâhı pattan aynlmayan bir “Şe’n”dir... fiildir)”

Furkan, muhtelif nev’ilenmeyle (çeşitlenme) birlikte isim ve sıfatların hakikatinden ibarettir. Yani, o nev’ilenmeler dolayısıyla her sıfat ve isim diğer sıfat ve isimlerden ayrıldığından, Hakk’ın kendinde; “Esmâ-i Hüsnâ” ve “Ulvî Sıfadar” yönünden farkın meydana gelmesi demektir. Çünkü, “Rahim” ismi “Şedîd” (şiddet) isminden başkadır, “Mün’im” (nimet veren) ismi “Müntakim” (intikam alan) isminden başka olduğu gibi. “Rızâ” sıfatı da “gazab” sıfatından başkadır. “Rahmetim gazabımı geçti” hadis-i kudsîsinde buna işaret vardır. Geçen, geçilenden daha üstündür.

Mertebeye ait olan isimlerde de böyledir. Meselâ; “Rahmâniyyet” mertebesi, “Rubûbiyyet” mertebesinden daha üstündür. “Ulûhiyyet” mertebesi de diğerlerinin hepsinden daha ulvîdir

İşte, bu şekilde isimlerin bazıları bazılarından ayrılık göstererek aralarında fark meydana gelmiştir.

“A‘lâ” (yüksek) olan İlâhî isim, mertebesi kendinden sonraki isimden daha faziletlidir.

Bu duruma göre; “Allah” ismi “Rahmân” isminden; “Rahmân” ismi, “Rab” isminden; “Rab” ismi de “Melik” isminden daha faziletlidir. Diğer isim ve sıfatlar da böyledir. İsim ve sıfatlardaki efdaliyyet (daha üstün olma keyfiyeti), onların ayanında sabittir Yoksa, onlara ait hiç bir şeyde noksan, mahut mefduliyyet (daha aşş üstünlük) itibarı vardır, demek değildir.

Bu husus, efdaliyyette, isim ve sıfatların a’yânının gerektirdiği diğer isim ve sıfatlar üzerine hâkim durumdadır. Bu incelik sebebiyledir ki,

hadis-i şerifte: “Ajfınla cefandan, rızanla gazabından sana sığınırım. Yine, senden sana sığınırım (Allahım) sana hakkıyla senayı yapamam” buyurulmuştur. Bu hadisten anlaşıldığı gibi, zatın kendisinde fark mevcuttur Af fiili, ceza fiilinden daha üstündür. Bundan dolayı Resulullah cezâdan afva sığınmıştır. Yine, gazabından da rızaya sığınmıştır. Yine hadiste Resulullah; Allah’ın zâtından zâtına sığınmıştır. Bu durumda; fiillerde, sıfatlarda “fark”ın varlığı zâhir olduğu (ortaya çıktığı) gibi Hakk’ın zatının vâhidiyyetinde de fark meydana gelmiştir. Her ne kadar zatın vâhidiyyetinde fark olmaması gerekirse de, muhal (mümkün olmayan) ve vâcib (yapılması gerekli) gibi iki zıddı birleştirmesi onun şuûnunun (tasarruf ve fiilinin) garâbetindendir (gariplik, tuhaflık) Zira, akılda her muhal (gerçekleşmesi olanaksıf) olanın ibâre (cümle) ve nakilde cevazı (iğin) mevcuttur.

Sen, Allah’ta muhal olan ve tâbirde (ifade) caiz (iğin) olmayan her şeyi zatta varlığı itibariyle gerekli hükümlerden olarak müşâhede edersin (gögle görme).

Bu incelikten dolayıdır ki, İmâm Ebû Said el-Harrâz (ks)\ “Ben, Allah’ı iki zıddın arasını cem etmesiyle bildim” demiştir.

Zannetme ki, Allah yalnız zâhiri (dış), bâtını (iç), evveli (ilk), âhiri (son) ihtiva edicidir. Bilâkis Allah, bunları ihtiva ettiği gibi Hakkı da, halkı da, tefaddulu (üstünlüğü) de, tefaddulsuzluğu de, muhali de, vâcibi de, yoku da, varı da mahdudu (sınırlı) da ve daha bunlardan başka ne kadar noksan zıtlar mevcut ise sonsuza kadar hepsini ihtiva (kapsar) eder. Cenâb-ı Hakk bunları zat-i şe’ni (iş) ile cem edicidir. Hüviyyeti de bundan ibarettir³⁶

•  Hz. Mevlânâ’ya göre Kur’ân’m en iyi tefsiri (yorum) yine Kur’ân’ın kendisi ve ona âşık olan gerçek Müslümanlar’dır’⁷

•  Kur’ân’ın mânâsını sen yine Kur’ân’dan sor veya O’na âşık olandan sual et.

Ki O, Kur’ân’a candan kurban olmuş, ruhu Kur’ân’m kendisi olmuştur.

Gülde yağ tamamen mahvolsa, ister onu gül, ister yağ diye kokla.

Saman ve arpayla beslenen kurban olur, Hak nuruyla beslenen Kur’ân olur⁵²

•  Kur’ân’ı çok tefsir etmişlerdir. Ancak az kimse Kur’ân’ın gayesini tefsir edebilmiştir. “îmân edenler”i herkes kendi îmânı ile tefsir etmiştir. Halbuki Cenâb-ı Mustafa'nın imâm ve onun garazı (gaye) gizlidir. “İyi amel (iş) edenleri” herkes kendi ameliyle tefsir etmiştir. Peygamber’in amelini tefsir hani?⁵³

•  Muhammed’in kalbi, kâtiplerin, tahtaya yazdıkları gibi Allah’ın içine Kur’ân’ı yazdığı bir kitapür. Görülen şeylere göre yazı yazmak ilme ve yazılacak levhaya bağlıdır. Kur’ân ise Cebrâil vasıtasıyla Muhammed’in kalbine yazıldığından Cebrâil kalem hükmündedir. Yazılan şey ise kadimdir; çünkü kelâm-ı ezelidir. Yazan (Cebrâil) ve yazılan (Muhammed) aleyhisselam’ın ikisi de kalem ve levha gibi mahluktur (yaratılmış). Bunlar mahluk olmakla beraber yazılan şey Kur’ân kadimdir (başlangıcı olmayan), çünkü kelâm-ı ezelîdir (başlangıcı olmayan söff⁰

•  Bu hafız Kur’ân’ı doğru okuyor. Evet! Kur’ân’m sûretini (harflerini) doğru okuyor. Fakat mânâsından haberi yok. Esasen onun gerçek mânâsı kendisine anlatılmış olsa, kabul etmez ve yine körü körüne okur. Bunun benzeri: Meselâ bir adamın elinde kunduz olsa, ona elindekinden daha iyi bir kunduz getirdikleri zaman almak istemezse, kunduzu tanımadığı anlaşılır. Biri bunun kunduz olduğunu ona söylemiş, o da bunu taklid ile eline almıştır. Meselâ, cevizlerle oynayan çocuklara ceviz içi veya ceviz yağı verdiğiniz zaman almazlar. Çünkü onlara göre ceviz, elinize aldığınız zaman hışır hışır ses çıkarır, halbuki bunların ne sesi, ne de hışırtısı vardır Tanrı’nın hâzineleri ve ilimleri çoktur. Hafız Kur’ân’ı bilerek okuyorsa Tanrı’nın diğer kitabım Kur’ân’ını niçin kabul etmiyor? Kur’ân okuyan birine anlattım ki: Kur’ân, de ki: “Tanrının sözleri için deniz mürekkep olsa, bir misk de ona ilâve edilse, sözler bitmeden denizler tükenirdi” buyuruyor. Kur’ân elli dirhem (gümüş para) mürekkeple yazılabilir. Bu Tanrı’nın ilminden bir işaret, bir parçadır ve onun bütün bilgisi bundan ibaret değildir. Bir attar (gürşel kokular vs. satan) bir kâğıt parçasına ilâç sarsa, sen: “Bütün dükkân bunun içinde” der misin? Bu aptallık olur. Nihâyet Mûsâ, Isâ ve daha başkaları zamanında da Kur’ân vardı; Hak kelâmı mevcuttu. Fakat Arapça değildi. İşte bunu anlatıyordum. Baktım o hafıza tesir etmiyor, ben de yakasını bıraküm. Rivayet etmişlerdir ki: Peygamber zamanında ashâbdan her kim, yarım veya bir sûre öğrense, ona büyük adam derler ve bir yahut yarım sûreyi biliyor, diye parmakla gösterirlerdi. Çünkü onlar Kur’ân’ı adeta yerlerdi (iyice hazmederlerdi). Bir veya yarım batman ekmek yemek hakîkaten güç bir iştir. Fakat ağızlarına alıp, çiğneyip çiğneyip atarlarsa, bu şekilde yüzbin merkep yükü ekmek yenebilir. Peygamber: “Ne kadar Kur’ân okuyan vardır ki Kur’ân ona lânet eder” buyurmamış mıdır? İşte bu, Kur’ân’ı okuduğu halde, mânâsını bilmeyen kimse hakkında söylenmiştir. Fakat böyle olması da yine iyidir⁵⁴

/

•  Hz. Mevlânâ misâl, mecâz ve hakîkatiriv,arasını ayırıp, misâlden neyin anlatılmak istenildiğini anlamamızı ister⁵⁵

•  Kur’ân büyük peygamberlerin hallerini bildirir. Kişiye onların halleriyle hallenmenin yolların] gösterir. Peygamberler ilâhî hakikat denizinin sırlarını bilenlerdir. Peygamberlerin en büyüğünün getirdiği

Kur’ân ise gök kubbenin ardındaki bütün sırları aydınlığa kavuşturan kitaptır.⁵⁶

•  Halil Ibrâhîm (a.s.) “Ben gurûb (yıldıkları', ay ve güneşi, ale’l-umûm fânî ve şâîl olan) şeyleri sevmem” derken, Rabbu’l-âlemîn olan Allah Tealâ fâni olan ‘duhâ vaktine’ nasıl kasem etmek ister? Halîlullah (a.s.), ‘Lâ uhibbu’l-âfılîn’ (Ben %âil olanları sevmem) demişken, Cenâb-ı Hakk kasemiyle nasıl fâni bir şeyi murâd eder?⁵⁷

Muhammed (.s.a.s.Je., Kur’ân ruh olarak inzal buyurulmuştur. ⁵⁸

-3-

Sen şüphesiz peygamberlerdensin.

“Itıneke le mitıe’l-mütselîtı”

*

Sen hiç şüphesi^ risâlet görevi ile gönderilen peygamberlerdensin. (Elmalık

Hamdi Yatçır)

Sen şüphesi^peygamberlerdensin. (Diyanet)

•  Resûl: Kendine vahy olunan ve aldığı vahyi başkasına da tebliğ (eriştirmek, ulaştırmak) etmekle de yükümlü bulunan kimsedir.⁵⁹

•  Risâlet: Kulla sair halk arasında kalan yüze verilen isimdir. Allah, siyaha kızıla, uzağa ve yakma ancak Muhammed’i Resûl olarak yarattı ki O, sair mahlûkata da resûl olarak gönderildi. İşte âlemlere rahmet olması da bu hikmete dayanır. Her Resûl, şeriat peygamberidir. Her şeriat nebisi, velayet peygamberidir (Hak olan kulun halka yönelmesidir)

Velayet: Rabbı ile kulu arasında has bir yüze verilen isimdir.

Velâyet nübüvveti: Veli kulda, Hak’la halk arası müşterek yüze verilen isimdir. İçi Allah’a dışı halka dönüktür.

Şeriat nübüvveti: Hiç bir kimseye ihtiyacı olmadan, nefsi ile yaptığı ibadetlerde, bir istiklâle sahip olma yüzüne verilen isimdir⁶⁰

•  Veli, Allah’ın kitabı ve Resulullah’ın sünnetiyle amel eden kemâl, hikmet ve kerem sahibi akıllı kişidir. Velâyetin en üstün mertebesi, Hz. Peygamber’in (s\a.s.) yaptıklarını yapmak, söylediklerini nakletmek ve onun halleriyle hallenmektir⁶¹

•  Hz. Muhammed (s.a.s.fe ilka olunan da ilmi ezelî kaynaklı olup Cebrail (a.s.J'm. tâlimi ("öğretimj ve tebliği ile meydana gelmiştir. Cebrâîl’in tâlimi, tâlim-i İlâhî demektir. Peygamberimizin tâlimi de Hz. Cibril’in tâlimi demek olduğundan aynı zamanda tâlim-i İlâhî demektir. Meleklere Cenab-ı Hak bilâ vâsıta tâlim buyurduğundan melekler, peygamberler ile Allah arasında vâsıta olmaktadır. Peygamberler ise bizimle melekler arasında vasıtadır. Peygamberimiz Kur’ân’ı bizzat ilka eden (telkin etme, ilham etme) değil, ancak onu telakki (alma, kabullenme) mahallidir. Cenâb-ı Hakkk’ın ilka buyurduğu kelimât-ı telakkiye memurdur⁶⁶

•  Nebiler davetçi ve öncüdürler Veliler, güzel bir tarzda onlara tâbi olurlar Tâbi olanın metbu (kendisine tabi olunan) olandan, me’mümün (imama uyan) imamdan efdal olması imkânsızdır⁶²

•  O, Allah’ın keskin kılıcı, Hakk’m hakikatlerini dile getiren tercümanı, yegâne hüküm koyucu olan Allah’ın sevgilisidir. Öyle

bir efendidir ki, Allah Tealâ, köleye ve hür insana, siyah ve beyaza, Arap ve Acem’e, hatta cinlere göndermiş olduğu risâlet yükünü Hz. Peygamber’e yüklemiştir. Bu yükü O, sert ve katı bir toplum içinde, üstelik hiç bir yardımcısı olmadan ve tek başına yüklenmiştir Hz. Peygamber, öncelikle kalplerdeki taşkınlıkları ortadan kaldırıp îmân ve emniyeti telkin (aşılamak) etti Sonra hakikat yoluna ulaştıracak prensipleri ortaya koydu ve bunların kalplerde iyice yerleşmesini sağladı⁶³

Resulullah hem nebîlik hem velîlik rütbelerini kendinde birleştirmiş ve o ölçüde Allah ’ta fani olmuş ulular ulusu bir insandır ki elinden, dilinden, gözünden sâdır (çıkan) olan her hal ve hareket hakikatte Hakk 'in halleri ve hareketleri sayılır

Velî, kendini Hak’la Hak ederek duyuş düşünüş ve davranışında Allah’la birleşip her türlü ikilikten kurtulan kimsedir.

Velî herkes tarafından bilinmeyebilir. Nebî ise halkı Hak tarafına çağırıp yol göstererek, küfür ve isyandan geri çekmekle vazifelenmiş kâmil insandır⁶⁴

•  Nebî velâyetini halka açma ve onları uyarma emri almıştır.

•  Resûl, ümmetini Hakk’a ulaştırmak için elçi olmuştur. Kalpleri küfür (hakikatten örtülü olmak) ve cehil karanlığında kalan kulları, tevhid ve îmân nuruna ve Allah sevgisi zevkine ve ayrılıklardan ve cüz’î isimlerin kaydından kurtararak, bütün isim ve sıfatların sahibi olan Hakk’ın zâtına davet ve irşâda (doğru yolu gösterme, uyarma) ve hak ile bâtılı ayırmaya elçi kılınmıştır⁶⁵

•  Bütün bunları şeriat getirerek yapar. Peygamberliğin bâtını velayettir Peygamberlik özel, velilik geneldir. Peygamberlik niteliği bulunan zatta velilik de bulunur. Peygamber halka yöneliktir, velilik ise yaratıcıya. Peygamberlik haber vermek, velilik ise yakınlık anlamına gelir⁶⁶

•  Peygamberimizin sıfatı abdiyet (kulluk) idi. Rububiyet sıfatı abdiyete muin (yardımcı) olunca namı bakî (daimi, kalın), hükmü de ebedî oldu “Şüphe yok ki Allah seni insanlardan koruyacaktır.” ilahi fermam tecelli etti. Birçok meliklerin, sülalelerinin ve soylarının yok olup gittiğini, saltanatlarının el değiştirdiğini ve fakat teb’alarının ise devam ettiğini görüyorsunuz. Rububiyet sıfatı onların meliklik sıfatını söküp alıyor ve onlarda yok olup gidiyorlar.⁶⁷

•  Abdiyet yani gerçek kulluk öyle bir sıfattır ki onun hakkı, efendisinden başka herşeyden kesilmektir Abdiyyet küllî (bütün) ve cüz’i (parça) az ve çok her şeyi terketmektir Abdiyyet, Ademiyetin tıynetinde (yapısında) bulunan haddi korumaktır. Kul, hürriyet mertebesine ulaşmadıkça abd4 kâmil olamaz. Gerçek hürriyet ise mâsivanin esaretinden tamamen kurtulmaktır.⁶⁸

•  Peygamberlik bütün âlemleri içinde toplayan büyük bir âlemdir. Peygamberler gerçekte Allah’ın yeryüzündeki halîfeleri olup yüce himmet (gayret), semavî (Allah’tan olan, semâ ile ilgili) kalb ve esrâr-ı İlâhî sahibidirler. Mâsivâdan büsbütün sıyrılmışlardır. Halkı Hakk’a sevkeden başbuğlardır onlar.⁶⁹

•  Biri geldi ve Hz. Mustafa (s.a.s.)’ya: “Seni seviyorum” dedi. Peygamber: “Aklını başına topla! Ne söylediğini biliyor musun?” deyince, o yine: “Seni seviyorum” diye tekrarladı. Mustafa: “Aklım başına al, ne söylediğini biliyor musun?” dedi ve o “Seni seviyorum” karşılığını verdi. Bunun üzerine Mustafa: “Öyleyse bunda sebat (kararlı) et ki şimdi seni kendi elimle öldürteceğim. Vay haline!” buyurdu.

Mustafa (s.a.s.) zamanında bir adam: “Ben senin dinini istemiyorum. Bu dini geri al. Senin dinine girdiğimden beri bir gün rahat etmedim. Malım, karım elimden gitti. Çocuğum öldü. Saygı gösterenim kalmadı. Kuvvetim ve şehvetim tükendi” dedi. Peygamber de buyurdu ki: “Hâşa! Bizim dinimiz nereye giderse gitsin, gittiği yerdeki adamı kökünden söküp atmadıkça, evini barkını yıkıp yerini süpürmedikçe geri gelmez. “Ona ancak temiz olanlar dokunabilir” (Vakıa Sûresi, 79). O öyle bir sevgilidir ki sende kendine olan sevgiden kıl kadar bir şey kalsa sana yüzünü göstermez ve kendi vuslattna (kavuşma) yol vermez. Dostun sana yüz göstermesi için kendinden ve dünyadan usanıp bıkmalı ve kendi kendinin düşmanı olmaksın. İşte bizim dinimiz de yerleştiği bir gönülden, onu Hakk’a ulaştırmadıkça ve kendine yaramıyan şeylerden ayırmadıkça el çekmez”⁷⁰

-4-

Doğru yol üzerindesin.

“Alâ sırâtın müstakîıri’

*

Doğru yol üzerindesin. (Elmalılı Hamdi Ya^ır)

Doğru yol üzerindesin. (Diyânet)

• Yâ (vâkî) (koruyan, saklayan), Sîn (Selâm) ismine işarettir. Seni ezelden eksik ve noksanlardan sâkm (eksiksizj emin, tam) kıldığım için, insanlara ait âdetlere takılıp kalmandan Vâkî ismi ile koruma altına aldım. Senin fıtraün (tabiat, mizaç), mânân selâmete eriştirendir (Sm), Allah’ın mânâsının zuhûrudur. Varlıktan doğan kemâlin bütün yaratilmışları kaplar ve bütün hikmederi ihtiva eden Kur’ân’ın mânâsıdır.

Hakim olan Kur’ân, Yâ ve Sin sebebiyle tarîk-i tevhid (birlik yolu) üzerindesin. Allah’ın bütün mânâsı Hz. Peygamberle vukua (meydana çıkma) gelmiştir. Senin zuhurunun tamamlanışı bütün gönüllere selâmet vermiştir. Senin istidadının (bir şeyin kabulüne, kazanılmasına olan tabiî meyil, kabiliyet) kemâli Kur’ân da gizlidir ve orada açıklanmışür.

Allah Azız ve Rahîm olduğu için senin cem halinde olan mânânı fark edilmek üzere tafsilatlı (ayrıntılı) şekilde Kur’ân da tenzil (nüzûl, indirme) etmiştir. Bu yüzden Kur’ân hakimdir, hikmetlerin bütünüdür⁷¹

•  Sırât-ı müstakim; Hakk’ın zaüyla zatına tecellîsinden ibaret olan Ahad’e ait müşâhedenin yoludur.*⁵⁰

•  Herşey, insan-ı kâmilin kalbine girebilmek için yol arar ve o sırât-ı müstakimden aslına ulaşmak için hasret çeker⁷² En kestirme yol; Allah Rabbimdir, deyip durmak ve her şeyi Allah’tan bilip her yerde Hakk’ı görmektir⁷³

•  Sırat, bir takım noktaların birleşmesinden doğan hatür. Doğru bir çizgidir. Ancak bu doğruluk geometrik bir çizgi demek değildir. Her olayda en doğrunun tesbit edildiği noktaları birleştirerek elde ettiğimiz bir doğrudur⁷⁴

•  Bir gün Enes; Yâ Resulallah! Biz senin getirdiğin Kur’ân’a îmân ettik, sana îmân ettik. Sen de Allah’tan korkuyor musun? dedi.

ResuluUah Efendimiz; Evet ben de korkarım! Buyurdular. Enes; Niçin yâ Resulallah? diye sordu. “Çünkü kalbler, Allah’ın iki kudret parmağı arasındadır. Onları istediği gibi evirir, çevirir ve istediğini sırât-ı müstakime (doğru yol) hidâyet eder de onun için.” buyurdular.

İşte bu sebeple Efendimiz daima: Yâ Kabin, kalbimi sırât-ı müstakimin üzere tesbit et (sabit kıl)! Ve yine: Ey kalpleri ve gözleri istediği cihete döndüren Allah’ım, kalbimi sırât-ı müstakim üzere karar kıldır, tesbit et! buyururlardı⁷⁵

•  En kısa, en kestirme yol bir kâmilin kalbini intihab (seçme) etmektir. Çünkü her şey kâmilin kalbinden Allah’a varır. Her şey, her şey Hakk’a vuslatı onunla, onun kalbine girmekle bulur. Nebat da, hayvan da, insan da hep aynı yoldan Hakk’a kavuşur⁷⁶

•  Bilcümle (isimlerin hepsi) isimler, bilcümle merbûblar (kullar), ancak bütün isim ve şifadan kendinde toplamış olan Allah isminde, bu bir tek merkezde toplanır. Her mahlûkun, her zerrenin Rabb’ma müncezip (çekilmesi, cetçb olması) olması, onun sırât-ı müstakimidir. Fakat en doğru sırat, en doğru yol ihdina’s-sırâta’l-müstakim’dekı mazhar-ı Muhammedi (Muhammedi tçuhur) olan sırât-ı müstakim, yani tevhiddir. ⁷⁷

•  Hidâyet nurunu bulan, tabiat ve beşeriyet kirlerinden kalbini temizleyen ağyar (yabancılar, Allah’tan başka) ve mâsivâ (dünya ilgileri) tozundan kurtulan kimseye istikamet sahibi denir⁷⁸

•  '‘Kuşkusu£ Allah kendi yolunda, kurşunla kaynamış binalar gibi, saf bağlayarak savaşanları sever” (Saf, 4) yani o saflar arasında hiç bir gedik açılmaz, çünkü saflar arasında açılacak bir gedik şeytanlara yol açmak demek olur, oysa ki yol tektir; o da Allah’ın yoludur.

Kim Allah’ın bu görünen f âhiri) yolunda bu şekilde saf bağlayarak çalışmazsa, çarpışmazsa, Allah ehli olamaz. Aynı şekilde, cemaat

halinde toplu namaz kılanların safları da (ancak bitişik olması ve insanlann birbirine sıkı sıkıya yapışmaları koşuluyla), Allah yolunda bağlanmış bir saftır. İşte, ancak o zaman, gerçek anlamda Allah’ın yolu açıkça gözükmüş olur. Kim bu şekilde yapmazsa ve saflarda boşluklar bırakırsa, Allah’ın yolunu kesmek için uğraşmış ve de Allah yolunun gerçek varlığını ortadan kaldırmış ve onu kesintiye uğratmış olur. Dolayısıyla Allah, kullarından belirtildiği şekilde davranmalarını istemektedir. Bunu da, onları yaratanlar, yapanlar zümresine katmak için ister. Bu bağlamda Allah şöyle buyuruyor: ‘Yaratanların en güdeli olan Allah ne yücedir” (Mü’minûn, 14) Allah’ın yolu ancak bu şekilde olur, tıpkı noktalardan meydana gelen bir çizgi gibi. Öyle ki o noktalar arasında o çizgiyi kesintili hale getirecek hiçbir boşluk yoktur. İşte o zaman çizginin şekli tam olarak gözükür. Namazda tutulan saf da böyledir. Orada Allah’ın yolunun gözükmesi için, cemaat halinde namaz kılanların birbirine sıkı sıkıya tutunması, tek bir çizgi haline gelmesi gerekir. Hiç kuşkusuz böyle bir durum çokluk olmasını gerektirir. Bu da Cenâb-ı Allah’ta, mübârek ve yüce “esmâ-i-hüsnâ’smın, güzel isimlerinin birbirine sıkı sıkıya tutunması demektir, isimlerin bu şekilde sürekli birbirine tutunmasından yaratma yolu zuhur eder. Böylece Hay (diri) sıfatı, Alîm sıfatıyla içiçe bulunur. İkisi arasında başka isim için yer kalmaz, arada bir boşluk olmaz. Alîm sıfatının yanında Mürîd, onun yanında Kail (söyleyen), onun yanında Kadir, onun yanında Hakem, onun yanında Mukît (besleyen), onun yanında Muksit (adaletle dağıtan), onun yanında Müdebbir (yöneten), onun yanında Mufassıl (ayıran), onun yanında Rezzâk (nyık veren), onun yanında Muhyi (Dirilten) sıfatı vardır. Bu şekilde sıfatların yanyana dizilişiyle oluşan “yaratma yolu”nun vücûda gelmesi için, İlâhî isimlerin saf bağlaması böylece olur. Bir kez bu Yol ortaya çıkınca, bu isimlerin yanyana dizilmesine ilâve edilecek başka bir şeye gerek kalmaz. Böylece yaratma işi bu İlâhî isimlerle, daha doğrusu o isimlerin yanyana dizilip varolmasıyla belirlenmiş olur. Yaratmanın gerçekleşmesi için, onların durumu budur. İlâhî isimler yaratma işinde devamlı olarak devrededirler; dolayısıyla ancak bu şekilde kavranılabilirler.

Tarikatte bu iş bu süreç, “Allah’ın isimleriyle ahlâklanma” diye adlandırılır. Öyle ki bu İlâhî isimler kulda zuhur eder, aşikâr olur, tıpkı o isimlerin sürekli yanyana gelmesiyle Doğru Yol’un ortaya çıkmasında da zuhur edişleri gibi Eğer onların arasına yaratılışta bir boşluk girse, Allah’ın Yolu kaybolur.

Tek başına ele alındığında insan da, kendisini hareket ettiren her şeyde bir saf oluşturur. Dolayısıyla bütün hareketlerini Allah için yapar; hareketlerinde Allah’tan başkasına yer vermez, böylece hiç kimse onu bu hareketinden vazgeçiremez, onu yolundan geri çeviremez. Bu nedenle, düşmanların gözü daima onun üstüne çevrilir. Sürekli onun harekederini ve fiillerini, yaptığı her şeyi gözederler. Böylece girebilecekleri bir boşluk bulmayı umarlar.

Yapılan her fiil, her eylem bir “hat”ür, çünkü o fiil, o eylem İlâhî isimlerin, övülmüş sıfatların ve pek çok fiillerin bir toplamıdır. Dolayısıyla iş yoğunlaşır, büyür ve âlemde karmaşık (mürekkep) sûreder gözükür. İki çizgi bir yüzey oluşturur, iki yüzey de bir cisim oluşturur. Her cisim de, bir zattan ve yedi sıfattan meydana gelen mükemmel bir sureti temsil etmek için sekiz öğeden ibarettir.

Kim bu süreklilik içinde kendi “saf’ını, kendi çizgisini oluşturursa, yaratanlar arasına girecektir.⁷⁹

• Sırat, “yol” demektir Kaf, vav ve mim iki köktür: Birincisi “insan topluluğu” anlamına gelirken İkincisi “azim” ve “dikilmek” anlamına gelir. Birinci anlam, “kavim”dir ki, insan topluluğu anlamında kullanılır. Diğeri ise “ayağa kalktı” anlamındaki käme fiilidir. Kavme, “bir kez dikilmek” demektir. “Bir şeyi doğrulttum ve kaldırdım” anlamındaki “kavvemtü eş-şey’e” de buradan gelir.

Sırat, Kur’ân-ı Kerîm’de “yol” anlamında geçmiştir ve anlamını da nitelendiği sıfattan alır: “Onları seçtik ve kendilerini Sırât-ı müstakime ulaştırdık” (En’âm, 87) “Allah’tan başka taptıklarına gelince, onları Cehennem yoluna (sırat-ı cahim) götürün” (Saffât, 23)

Sırat nitelenmeden belirli olarak da geçmiştir, bu durumda Sırât-ı müstakime işaret eder: “Hhirete inanmayanlar ise yoldan sapmaktadırlar” (Mü’minûn, 74)

Sırât-ı müstakim kıldan ince, kılıçtan keskin daracık yol demektir. Bu yol, Kıyamet Günü Haşır ile Cennet arasında Cehennemin üzerine uzatılır. Mü’min önündeki nur vasıtasıyla bu köprüyü geçer: “Dileseydik, onların gömerini karartırdık dayola dökülürlerdi” (Yâ-Sîn, 66)

Sırât-ı müstakim, “yol” demektir. Söz konusu yol, İlâhî mertebeye göre sıfatlara nispet edilir; insana göre ise mânevi, sülûkla (Hakka giden yol) ilgili ve dinamik bir yoldur. ‘Hiçbir canlı yoktur ki, Rabbin onu perçeminden tutmuç olmasın. Rabbim kuşkususç ki Sırât-ı müstakim üreredir” (Hûd, 56) "hana tâbi ol, seni düzgün bir yola ulaçtır ayım (sıratan seviyyen). ” (Meryem, 76)

Üzerinden geçtiğin ve Cennete ulaşıncaya kadar Hakk’ın ayaklarını sabitleştirdiği sırat, sırâtu’l-Hüdâ’dır. Sen onu dünya hayatında zâhirî (dıç) ve bâtını (iç) sâlih (iyi uygun içler) amellerinden kendin inşa etmişsindir. Söz konusu sırat, bu dünya hayatında mânevi olarak bulunur; sûreti müşâhede edilmez (görülme^). Kıyâmet gününde ise Cehennem üzerine başı Haşır ('toplanma), sonu ise Cennetin kapısına uzanacak şekilde duyulur bir köprü olarak uzatılır. Sen de, onu gördüğünde onun kendi eserin ve ürünün olduğunu anlarsın. Ayrıca anlarsın ki: O köprü, dünya hayatında senin tabiat cehenneminin üzerine uzatılmış bir köprüydü

Metinden şu ortaya çıkar: insanlar mahşerde toplanacaklardır ve kendilerini Cennetten Cehennem ayıracaktır. Cehennemi geçmek için mutlaka bir köprü gerekir. İşte bu köprü, insanların dünya hayatındaki amelleridir. Buna göre insanların hayırlı amelleri çok olduğunda, köprü genişler ve üzerinden geçmek kolay ve rahat olur. Sırât-ı müstakim İbnü’l-Arabi’ye göre Allah’ın yolu anlamındaki Sırâtullah, başka bir ifadeyle “Allah’a ulaştıran yol”demektir. Birliği esas alan bir teoride Allah’a nispet edilmekle sırat kelimesinin yitirdiği temel özellikler bellidir. Buna göre bütün yollar veya sıratlar, kendisinde yürüyen için dosdoğrudur ve bütün yollar,

Allah’a ulaştırır. Bu nedenle de yollar yaratıkların sayısınca artar. Sırâtullah dosdoğru yol anlamındaki Sırât-ı müstakimdir. Bu, bütün işlerin üzerinde yürüdüğü ve saidiyle (iyi ve güsçelyaratılışı, üstün ahlâkı sebebiyle Hak katında makbul olan) şakisiyle (her türlü kötülüğü işleyebilecek yaratılışta olan, kötü huylu Hak katında makbul olmayan kimse) kulları Allah’a ulaştıran genel yoldur; çünkü o çelişen ve çelişmeyen bütün İlâhî isimleri kendinde toplayan Allah ismine nispet edilmiştir.

Sırâtullah, bütün işlerin üzerinde yürüyüp hepsini Allah’a ulaştıran yoldur. Bu yüzden İlâhî şeriat ve akıl tarafından konulmuş bütün hükümler buna girer. Bu yol, Allah’a ulaştırır ve şakîyi ve saidi içerir. İşte bu sırat, Ehlullah’ın hakkında “Allah’a giden yol yaratıklarının nefesleri adedincedir” dedikleri yoldur. Çünkü Allah, çelişen ve çelişmeyen bütün isimleri kendinde toplar

Sırâtu’r-Rab, Allah’ın yolu, fakat isimleri yönünden Allah’ın yolu demektir. Sırâtu’r-Rab, teklifin ışığında onu müstakim hale getirmek için merbubunu (kul, köle) talep eder.

Senin Rabbinin yoluna gelince, Allah ona “Allah kime hidâyet etmek isterse, gönlünü Islâma açar, her kimi de sapıklığa bırakmak isterse, onun kalbini daraltır, öyle sıkıştırır ki, sanırsın öfkesinden göğe çıkacak ” (En’âm, 125) âyetinde işaret etmiştir. Bunun anlamı, onun adeta kendi tabiatından çıkması demektir ki, bir şey hakikatinin dışına çıkamaz. Bu sırat, Sırâtu’r-Rab diye isimlendirilmiştir. Bunun nedeni merbub gerektirmesi ve onu düzgün hale getirmesidir. O yolun dışına çıkan, sapmış ve istikametten ayrılmıştır. Sırâtu’r-Rab, teklife bağlıdır. Teklif kalktığında ise onun gerçek varlığı kalmaz. Bu nedenle bu varış rahmete olacaktır.

Sırâtu’l-azîz, Sırâtu’l-izzet, Sırâtu’t-tenzih; İzzet (yüce, kıymetli) yolu “Isççet sahibi ve övülenin yoluna” (Ibrâhim, 1) âyetinde işaret edilen yoldur. Ona, zevk yoluyla ancak nefsini bir veya bütün yönlerden Rab ve Efendi olmaktan uzaklaştıran kimse ulaşabilir. Bu kişi, isim perdesi ardından Hakk’ın aynı olması yönünden izzet sahibidir. Bu da, hiçbir yaratığın kendisini bilme imkânı bulunmayan el-Azîz’in yoludur. Çünkü o, Allah’ın yaratıklarına indiği Allah yoludur. Bu yolda Allah her nerede olursak olalım bizimle beraberdir. Bu yol, iniş yoludur, hiç bir yaratılmış ona yükselemez. Bir yaratılmış ona ulaşabilseydi, o zaman Aziz olmazdı. Hak bize kendimiz ile inmiştir, dolayısıyla özellik O’na değil, bize aittir. O halde bizler, bu yolun ta kendisiyiz. Insan-ı Kâmil, izzet sahibinin yolu olduğuna göre, Hak özellikle ona iner. Gerçekte arif, ancak Allah’ta sülük eder. Şu halde Allah onun sıratı, bu da onun şeriatıdır. Ben o yola bağlıyım, O da bize bağbdır: O benim yolum, ben de O’nun yoluyum. Allah, Sırâtu’l-Azîz (Afişlerin yolu) üzerindedir; çünkü o yaratandır, dolayısıyla hiç bir mahluk (yaratılmış) ona ulaşamaz

Yaratan kelimesi ile izzet sahibinin yolunun herhangi bir yaratılmışın ulaşmasının mümkün olmadığı bir yol olduğu anlaşılır. Bu yol, yaratmadır. Dolayısıyla yaratılmışlar zuhur ve tecellîsinde Hakk’ın yoludur. İnsan en yetkin mazhar (en yetkili ^uhur yeri) ve tecellîgâh (görünen yer), âlemin var edilmesinin maksadı olduğuna göre, o Sırâtu’l-Azîz’dir. Sırât-ı hass veya Sırât-ı Muhammed, bütün şeriatları toplayan Muhammed’in (s.a.s.) şeriatı, o da Kur’ân-ı Kerim’dir.

Sırât-ı hass, peygamberin yoludur ve sadece kendisine tahsis edilmiştir. Bu yol; Kur’ân-ı Kerîm, Allah’ın sapasağlam ipi, kuşatıcı şeriatıdır, “işte bu benim dosdoğruyolumdur, artık ona tâbi olun, si%i onun yolundan saptırıp, parçalayacak başka yollara uymayın” (En’am, 153) Burada kasdedilen, Peygambere izafe edilen yol demektir.⁸⁰

(Bu Kur*an) üstün ve çok merhametli Allah tarafından indirilmiştir,

“Tenzile ’l-Azîzi’r-Rahîm ”

*

Çok güçlü ve çok merhametli olan A.llah’m indirdiği ile,

(Elmalılı Hamdi Yağır)

(Bu Kuran) üstün ve çok merhametli Allah tarafından indirilmiçtir.

(Diyânet)

• Ayette geçen tenezzül kelimesi, aynada tecelli etme (aksetme), varlıkta sereyan ve yayılma, tesir (etki), tasarruf vb teşbih (benyetme), temsil mânâsına gelmektedir.

Hakk’m gerçek bir varlığı vardır, bu varlık zatında ona aittir. Hakk’m, bir de, izâfî (bağlı bulunduğu şey ile değişen) varlığı vardır, bu da mümkünlerin a’yanındaki varlığıdır. Hakk’a nispetle bu varlık, diğer varlıklara yayılan ve Allah’ın Zâhir ismiyle onlara varlıklarını veren gölge gibidir. Alem, zâhiri açısından, bir gölgedir; onun batını ve kendisini ayakta tutan cevheri ise, ulvî (yüce) ve süflî (aşağı) kısımları ile varlık sûretlerinin kendisinde açıldığı “Nefes-i Rahmânî”dir.

Fakat halk, yani zâhir âlem, sürekli bir değişme ve başkalaşma içindedir, ya da, yeni bir yaratılma içerisindedir. Hak ise, ezelden beri olduğu hal üzeredir. İbnü’l-Arabî âlemin yaratılmasından yoktan yaratmayı ya da belirli bir zamanda âlemi var etmeyi kasdetmez. Ona göre yaratma, yok olmayan sürekli İlâhî tecellîdir. Hak, sayısız suretlerde zuhur etmektedir. Bu zuhur çokluğuna rağmen asla tekrar etmez. Çünkü zat-ı ilâhîye’nin varlığın sûretlerinden her birisine nispeti, diğer suretlere olan nispetinden başkadır.⁸¹

•  “Bi^jüce harfler idik. Yani biz brfdik. Birbirimizden kopup ayrıldık. Sonra tekrar birleştik. Şimdi de kemâ kân, biz bizfz”

Düşen kar, yağmur, dolu veya çay, dere, nehir hep deryaya karışır. Amma bazen de karışamaz. Deryaya varmadan buhar olur, sonra tekrar damlalaşarak yağmur olup düşer. Yani nüzûl (iniş) kavsinden (yay) sonra uruc (çıkış) kavsini tamamlamaya muvaffak olamaz. Eğer deryaya kavuşursa o zaman ne çaylığı kalır, ne dereüği, ne de buzluğu...⁸²

•  “Muhammed, Azfz ism(yle Rasûl’dür; zahmet çekmeniz O’na ağır gelir. Size çok düşkündür; mü’minlere Rauf dur, Rahimdir” (Tevbe, 128) Çünkü; Hazret-i Peygamberin rahmetine ceza kederi karışmamıştır... Bundan dolayı da âlemlere rahmet olmuştur⁸³

•  Ayette geçen âziz kelimesi, dengi ve benzeri bulunmayacak derecede değerli ve şerefli olmak, güçlü ve yenilmez olmak; güç, şiddet, üstünlük mânâlarına gelen izz veya izzet kökünden sıfat olup, değerü, şerefli ve daima üstün gelen demektir. Zayıf ve güçsüz mânâsındaki zelilin karşıtı olan Azîz, Allah’ın kudret ve kuvvetinin kadîm olduğunu ve yaratıklardaki gibi değişikliğe uğramadığını ifade eder. Sevgisi de en yüce olan. Ancak İlâhî saltanatın doyumsuz güzelliğine ait bu yüce sevgide, bağlılığın da en büyüğü mevcuttur.

Tanrı’nın bir takım kulları vardır ki onlar azizdir, sevgilidir ve sevilirler. Yüce Tanrı onlara taliptir. Âşıkların bütün vazifesini onlar için yerine getirir. Aşıkın: “İnşallah erişiriz!” dediği gibi, Yüce Tanrı da: “O garip (Azfz) isterse!” der.⁸⁴

•  Ayette geçen rahim kelimesi, sıfatının işaret ettiği merhamet varlıklar arasında ayrım yapan bir merhamettir. Yani burada Cenab- ı Hak kendisine inananlara göstereceği daha özel dairedeki rahmet ve merhameti ifadeye koymuştur. Bu da bir yaradılış düzenidir. Kendisine inanan ve böylece hayrı ve güzelliği izleyenlere özel bir rahmet tavrı göstermek hayırla şerrin farklarım göstermek olacağından âlemleri eğitip geliştiren bir kudretten mutlaka beklenir. Aksi takdirde oluşta hayırla şerrin, ışıkla karanlığın Musa ile Firavun’un bir farkı olmamak gerekirdi ki böyle bir şey varlık ve hayat sırrına ve tekâmül gerçeğidir. ⁸⁵

•  Rahim, Rahman’dan daha hususi, Rahman da Rahim’den daha umumidir. Her şeyi kaplayan ve içine alan rahmet, Rahman isminin feyzidir. Müttakilere ve zekat verenlere mahsus olan rahmet, Rahim isminin feyzindendir.

Hasılı Rahman nerede olursa olsun, nasıl bulunursa bulunsun ve içine ceza karışsın karışmasın, her çeşit merhamete şamildir. Fakat Rahim ismi böyle değildir. Zira o, yalnız içine ceza karışmayan rahmete mahsusdur. Bundan dolayıdır ki Rahim isminin ahirette meydana gelmesi daha kuvvetlidir. Çünkü cennet nimetlerine ceza kederinin karışmasına imkan yoktur. İşte bu feyiz sırf Rahim isminin tecellisidir.

Hz. Peygamber: “Ümmetimin şifası üç şeyden birindedir. Ya Kur’an’ın bir ayetinde, yahut bal yalamakta, yahut ateşte dağlamaktadır. Fakat, ümmetimin ateşte dağlanmasını arzu etmem.” manasında olan hadis-i şerifte ateşle dağlanmayı arzulamadığı için Cenab-ı Hak ona: “(Muhammed),      ismiyle      Rasül’dür, Rahmet

çekmenitç O’na ağır gelir. Sisçe çok düşkündür; mü’minlere Rauf dur, Rahimdir.” (Tevbe, 128) ayetinde ‘Rahim’ adım vermiştir.⁸⁶

•  Rahim, İntikam almadan, azarlamadan, ayıplamadan, tevbenin şeklini de kendi öğretip sonra da affeden demektir.

Azîzü’r-Rahîm birlikte zikredilince mânâ daha netleşir. O sevgiliyi îmân şevkiyle seven, O’nun saltanatına büyük bir hürmetle sığmana, Allah’ın sonsuz sevgi ve merhametinin tecellîsi zuhur eder⁸⁷

Sıkıntıları güzel karşılamak Rahîm isminin tecellîsidir.

Celâlin içinde cemâli görebilmek, hatta Celâlin Celâl gibi gelmemesi Rahîm isminin tecellîsinden kaynaklanmaktadır. Özel korunma altında olunca olayların çirkinliği kişiye gözükmez

Tâ-Hâ

Ey Muhammedi Kur’ân’ı sana sıkıntıya düşesin diye indirmedik.

Ancak Allah’tan korkan kimse için bir öğüt olarak,

Yeri ve gökleri yaratanın katından yavaş yavaş bir indirilişle (onu)

indirdik.

O Rahmân Arş’a hâkim oldu (Tâ-hâ, 1-5)

Senin gaybmda (vücûdunda gayb olan, gıylenen) meknun (saklı, gi%li, örtülü) olan Kur’ân’ın furkan olmasını ve kalbinin mazharı üzerine zuhurunu senin zâhir olarak men etmemen için benliğinin ve neşen sıfatının üzerine galip olan ve kuvvetiyle onları kahr eyleyen ve cümle sıfadarının kemâlinin tecellîsiyle Kur’ân’ı senin üzerine izhar (açığa vurma) ile Rahîm olan Zat’tan tenzildir (iniştir) (Aıçîıçü’r-Rahîm sim) Hakîkat-i Muhammediye, Allah’ın insanda tecellî etmesi hakikatidir.⁸⁸

• Rahmân, genel kapsamlı anlamı olan özel bir isim, Rahîm ise özel anlamlı genel/cins isimdir. Şöyle ki Rahmân, tüm herkesi rızıklandıran demektir. Rahîm ise, sadece mü’minleri, iç dünyalarında huzurlu ve başarılı bir hayata erdirendir. Rahmân, iyiliklerle rahata erdiren; Rahîm ise nurlarla aydınlatıp huzura erdiren demektir. Rahmân sıfatı, tecellîlerinin açılmasıyla; Rahîm sıfatı teveccühlerinin (yönelme, nasib ve müyesser olma) lütfedilme siyle kendini gösterir. Rahman, îmâna götüren şeyle; Rahim, irfana (İlâhî bir feyin olarak kâinâtın sırlarını bilme kudreti) ulaştıran şeyle tecellî eder. Rahman, irfandan bahşedilen şeyle; Rahîm, gufrandan (bağışlama, affetme) bahşedilen şeyle görünür. Rahman, gufrandan bahşedilen şeyle; Rahîm rıdvândan (ragı olma, hoşnutluk) bahşedilenle tecellî eder. Rahman, gizlenen şeyle; Rahîm, ru’yetin (görme) gösterilmesiyle tecellî eder. Rahman, O’nun her şeyden sıyrılıp kendisine yönelen kasd ehlini muamelatta başarıya erdirmesiyle; Rahîm, vecd ehlini vuslat (kavuşma) yolunda hakikate erdirmesiyle kendini gösterir. Rahman, Allah’ın kullarının yararına olan şeyleri, en güzel bir şekilde yapması ve onları kollaması; Rahîm ise, onlara zarar veren şeyleri onlardan savıp onlara özen göstermesiyle kendini gösterir⁸⁹

• Meleklere Allah bilâ-vasıta tâlim buyurduğundan melekler, peygamberler ile Allah arasında vasıta olmaktadır. Peygamberler ise bizimle melekler arasında vasıtadır Peygamberimiz Kur’ân’ı bizzat ilka eden değil, ancak O’nu telakkî mahallidir. Cenâb-ı Hakkk’ın ilka buyurduğu keümâtı telakkiye memurdur. Peygamber bi’l-vasıta hidâyet rehberidir, te’vil yoluyla değil⁹⁰

• Hz. Peygamber, güvenilir, sağlam, doğru sözlü ve “nun, kalem ve yandıklarına andolsun” (Kalem,1) âyetinin sırlarının kendisine bahşedildiği bir Habib-i Ekremdir. Onun rahmet eli, Âdemoğullarının her ferdine hemen uzamveren yüce bir eldir.

Güzel ahlâk ve yüce davranışlar bütün resûllerde vardır. Fakat hepsinde mevcut olan güzel ahlâk ve davranışlardan hiç biri yoktur ki Hz. Peygamberin yüce ahlâkı, o güzel ahlâk ve davranışa sertâc (baştacı) olmasın. Onun kemâlât ve üstünlüğü sayılamayacak ve ifade edilemeyecek kadar çoktur⁹¹

•  Nurunu, vahyini ve kudretini Allah’tan alan Hz. Muhammed (s.a.s.Jin fikir danışmak için kimseye minneti yoktu. Buna rağmen Al-i İmran sûresi 159. âyette şöyle buyuruluyordu: “Allah’ın rahmetinden dolayı, ey Muhammed, sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılır, giderlerdi. Onları affet, mağfiret dile, onlara danış, fakat karar verdiğin an, yine Allah’a güven. Hakikat budur ki Allah, kendisine güvenenleri sever.”

İnsanların bptün suçları, bütün ayıpları büyükleri tarafından yüzlerine vurğlsaydı, hayat daha müşkül olurdu. O, tarikat aslanı elbette senin düşünce ve duygularım bilir. Fakat sırlarını sana söylemek şöyle dursun, bu ayıp düşünceler bir güzel tebessümle örtülsün, günahkâr derisinden sıyrılsın ve yok olsun diye yüzüne güler, bilmezlikten, duymazlıktan gelmeyi doğru bulur⁹²

•  Mîrâc gecesinde Hz. Muhammed (s.a.s.) ümmetine Allah’tan rahmet ve mağfiret (bağışlanma) dilediği zaman ulu Allah, “Her dileğin kabulümdür” buyurdu “Senin ümmetin daima üç bölük olacaktır İsyan edenler, itaat edenler ve çölde susuz kalmışlar ne türlü su dilerse, Allah’larına karşı öylesine özleyiş duyanlar. Ben, rahmetimi ve mağfiretimi, senin âsî kullarına göndereceğim. İtaat edenlere cennetlerimi vereceğim. Benim sonsuz güzelliğimi görmek saadetini ise, o susamışlara sunacağım” buyurdu.

“Mûsâ’nın ve îsâ’nın kavimleri kendi istidatları ölçüsünde ne diledilerse onu gördüler. Ama senin ümmetin, benim maneviyat âlemimi, benim ruhlara bahşettiğim İlâhî kudreti, bir tek söyleyişle bana varma yolunu isteyenlerdir. Onlara diledikleri yolda doğru gitsinler diye velilerimi örnek göstereceğim”⁹³

-6

Ataları uyarılmamış, bu yüzden kendileri de gaflet içinde kalmış bir toplumu uyarman için indirilmiştir.

“Li tünzira kavmen mâ ütızira âbâühüm fehüm

ğâfilûtı”

*

Babalan korkutulmamış / sakındmlmamış ve kendileri de gâfıl olan bir kavmi korkutup sakındırman için.

(Elmalılı Hamdi Ya^ır)

Atalan uyanlmamış, buyüyden kendileri de gaflet içinde kalmış bir toplumu uyarman için indirilmiştir. (Diyanet)

-7-

Andolsun ki onların çoğu gafletlerinin cezasını hak etmişlerdir. Çünkü onlar iman etmiyorlar. “Lekadhakkalkavlü alâ ekserihim fehüm lâ yü’minûn”

*

Andolsun ki onlann çoğunun üyerine ayap süfli hak olmuştur. Onlar îmâna gelme fler (Elmalılı Hamdi Yaşyr)

Andolsun ki onlann çoğu gafletlerinin ceyasım hak etmişlerdir. Çünkü onlar iman etmiyorlar. (Diyanet)

•  Ayette adı geçen “inzar” kelimesinin mânâsı; bir gerçeğin kalbe intikal ettirilmesi sırrıdır⁹⁴

•  İstidatlarının tamamlanmasında babalarının ulaşmadığı bir dereceye ulaşan bir kavmi azap ve ceza ile uyarman için indirilmiştir ki babaları uyarılmadılar. Onlar geçen ümmetlerden hiç birisinin istidatlarının ulaşamadığı bir hadde vararak kendilerine verilmiş olan istidatlardan gafildirler.

Kaza-yı sabıkta çokları üzerine eşkıya olmalarıyla hüküm sabit olmuştur (Fehüm lâ jü’minûn) Eşkıya olmaları hakkında hüküm ve khz:a olunanlar, îmân etmezler. Zira senin ortaya çıkman zamanında istidatlar kuvvetli olduğu zaman hayırda said olanlar kuvvetli olduğu gibi şerde şakî olanlar da kuvvetli olur⁹⁵

•  “Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplarını, peygamberlerini ve âhiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapıklığa düşmüştür. İşte Allah’ın lânetlediği, sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği bunlardır. Bunlar Kur’ân’ı düşünmezler mi? Yoksa kalpleri kilitli midir? (Nisâ, 136; Muhammed, 23-24)

Ayette adı geçen “gaflet” kelimesinin manası; sağır, dilsiz ve kör oldular da gerçeği bilemediler. Kur’ân’ın hakikatini anlamayan O’nun hikmetlerini nasıl düşünebilsin? Kur’ân’ın nüzûlünü nasıl kavrasın? Kur’ân’ı indireni nasıl tefekkür edebilsin? Kur’ân’ın indirildiği şahsı nasıl anlayabilsin?

Asıl işler ezelde kararlaşmış olan levh-i mahfuz hükümleridir “Şakî şakidir anasının karnında, said saiddir anasının karnında” İşte bu değişmez kader hükmüdür.

Eşkıya olmaları hakkında hüküm ve kaza olunanlar, îmân etmezler. Peygamber Efendimizin zuhuru ile, hakikatinin âşikâr olması ile said ve şakilerin zuhuru şiddetleniyor.

Güneş gül’e vursa kokusu aşikâr olur, çöplüğe vursa pis koku aşikâr olur.

Allah yarattıklarına ancak istidatlarının gerektirdiğini, arzuladığını verir. Kaderinde hangi ismin zuhuru ona uymuşsa onu takdir eder. İnsan metlisinde insan cisim ve ruhu, insan istidadı ve davranışları yazılmış olup, insan kendi cisim ve ruhunun var olmasında mecburdur. Kendi istidadının var olmasında da mecburdur. Ancak davranışlarında özgürdür⁹⁶

•  Firavun Mûsâ’ya sordu: “Rabbin kimdir ya Musa? Mûsâ cevap verdi: Biym Rabbimi^ öyle bir Allah’tır ki her şeye kendi hilkatinin icâbını verdi, sonra o işin yapılması ona Sırât-ı müstakim oldu ve o işi yapmak için o kimseyi bu şeye ısmarladı, hidâyet eyledi”

Her şey bir isme mazhar oldu, demek, o ismin mazhar olduğu vazifesini yerine getirmesi demektir⁹⁷

•  Kişi kendi şanına uyan hareketi yapar. Bu demektir ki, her insanın levh-i mahfuzda yacçılı bir adı vardır. Her alın yakısının, daha ecelde yakılmış bulunduğu bu mânevi levhada ne yakılmış ise, hakikatte o tecellî eder. Kişinin bu levhadaki adı iyi bir ad ise, dünyada bu adın icabı olan hareketi yapar. Bu isim orada kötü bir isim olarak yakılmışsa kişinin dünyadaki hareketleri de kötü olur.

Hulasa bu isim kahırdan ve cemâlden neye delalet ediyorsa sahibinin de dönüp dolaşıp karar kılacağı yer orasıdır.

Araplar Hz. Muhammed (s.a.s.Ji tasdik ederken getirdiği mesajı kabul etmiyor, Yahudiler ise mesajı kabul ediyor, ancak yanlış adam olduğunu düşünüyorlardı⁹⁸

• Ayette adı geçen “Hak” kelimesinin      mânâsı;      bir şeyi

sağlamlaştırmak ve o şeyin sağlıklı oluşu anlamına gelir.      Hak bâtılın

zıddıdır.

Hak Allah’tır. Bunun kanıtı “Allah ’ın Hak, onların taptıklarının ise hâtıl olmasıdır” (Hacc, 62) ⁹⁹

•  Hak peygamberlerin getirdiği şeriat veya hüküm demektir. Bu şeriat veya hüküm insanlara kendisiyle ve birbirleriyle ilişkilerinde canlı bir yöntem sunar.

Seni müjdeci ve korkutucu olarak hak ile gönderdik (Bakara, 119) Hakk’ı bâtılla karıştırmaymış (Bakara, 42) ¹⁰⁰

• İbnü’l-Arabî’de Hak her türlü özellik ve      ilişkiden      soyut zatı

açısından değil, âlemin ilahı oluşu açısından      Allah’tır.      Hak bütün

eşyanın sûretlerinde tecellî eder. Çünkü eşya Hak ile zuhur etmiştir (ortaya çıkmıştır). Bu nedenle ârif bilir ki: Gördüğü her şey Hak’tır

Hak eşyanın formlarında tecellî ve yaratıkların zadarında müşâhede (Allah âlemini görme) edilirken Allah’tır. Hak bâtılın zıddına (yokluk—kötülük) varlık ve iyiliktir.

Allah âlemi kötülükten ibaret yokluktan sırf iyilik olsun diye çıkartmıştır. Hakk’ın bundan muradı ise sadece varlıktır. Çünkü dünya diyarının bir yüzü mevcut olması itibariyle Hakk’a bakar; içindeki şeylerin yok olması ve kendisinden ayrılması itibariyle diğer yüzü Hakk’m dışındaki şeye bakar.

Kesinlikle bâtıl yoktur. Varlık bütünüyle Hak ’tır. Hâtıl yokluğu gösterir. (Mevaki, 79)

Bâtıl yokluktur, onun varlıkta bir gerçekliği yoktur. Varlığı olsaydı, o da hak (gerçek) olurdu

Varlık hakikati özünde tek, iki veçhesi itibariyle ise çift yönlüdür. Söz konusu iki veçhe Hak ve halk, Rab-kul, bir-çok, kadim-hâdis

gibi İbnü’l-Arabî’nin sıkça tekrarladığı çift terimlerle anlatılan veçheleridir. Burada Hak hakikatin bütün kadimlik özelliklerini kendinde toplayan veçhesiyken, halk hakikatin diğer veçhesidir (yii%) ve sonradan olmuşluk özelliklerini kendinde toplar. Halk gerçekte Hakk’ın bir mazharı ve tecellîgâhıdır (oluşyeri). O halde Hak varlığın aslı ve hakikatidir.

Hak âlemi yönlendirir, âlem de Hakk’ı. Hakk’ın şöyle söylediğini görmez misin: “Bana dua ettiğinde dua edenin duasını kabul ederim” (Bakara, 2: 186) Duaya karşılık vermek yönlendirme değil midir?

Bütün oluş beden ve ruhtur, varkğın yapısı bu ikisiyle ayakta durur. Hak karşısında âlem ruh karşısındaki beden gibidir

Tanrı’nın hüviyeti kulun işitmesi, görmesi ve bütün kuvvetleridir. Kul ise kendi kuvvetleriyle vardır. O halde kul Hak sayesinde vardır. Kulun dışı yaratılmışlığının sureti, içi ve hakikati ise Hakk’ın hüviyetidir

Alem çok olsa bile tek bir hakikate döner:

Varlıktaki her şey hak; görülen her şey halktır

Hak yaratılmış her şeyde zuhur eder ve gözükür. O halde Hak her anlayışta bilinen ve her

anlayıştan gizli kalandır. Bunun biricik istisnası “Alem Hakk’ın sûreti ve hüviyetidir” diyen

kimsenin anlayışıdır: Şu halde Hak Zâhir’dir. Aynı zamanda Hak zuhur eden her şeyin

ruhudur, bu durumda Hak Bâtm’dır

Hak adalet ve insaf anlamına gelir. Bunlar ise, insan-ı kâmilin özelliğidir. İnsan-ı kâmil her hak sahibine hakkını verir; Allah da her şeye yaratılışını vermiştir ÇTâ-Hâ, 50) Hakk’a özgü olan iş yaratma (halk), insan-ı kâmilin âlemden ayrıldığı yönü ise hak’tır. Bu sayede

insan-ı kâmil var olan her şeyin neyi hak ettiğini bilir ve ona hakkım

verir. İşte bu özellik insaf diye isimlendirilir.

Hak, doğasının karşılığında insanın takip edeceği bir yöntem olarak farz kılınmış şeriat anlamındadır.

Hak dünyaya, tabiat ise âhirete aittir. Çünkü tabiat her şeyi mübah sayar, hak ise yasaklar

Hak mutlak doğru demektir:

Gıybet, hak değildir, ama doğrudur. Gıybet (bir kimsenin duyacağı %aman üzüleceği bir şeyi arkasından söyleme), kovuculuk vb. şeyler doğrudur, ama hak değillerdir; çünkü hak zorunlu olandır. Doğru ise, olduğu hal üzere bildirilen şeydir. Bu bazen gerekli olabilir ve r; bazen ise gerekli olmaz, bu durumda hak

• “De ki: ‘Babalarınış oğullarmış kardeşleriniş eşleriniş akrabanış elde ettiğiniş mallar, durgun gitmesinden korktuğunu^ ticaret, hoşunuza giden evler sişce Allah’tan, Peygamberinden ve Allah yolunda savaşmaktan daha sevgili ise, Allah’ın buyruğu gelene kadar bekleyin’ Allah fâsık (günahkâr) milleti doğruyola eriştirmeş)’ (Tevbe, 24)

Böyle olan bir kimsenin, imtihan günü, içinde olan şey, dışına çıkar. Allah Teâlâ buyurdu: “insanlar işinde Allah’a bir yar kenarındaymış gibi kulluk eden vardır. Ona bir iyilik gelirse yatışır, başına bir belâ gelirse yüş üstü döner. Dünya’yı da âhireti de kaybeder, işte apaçık kayıp budur” (Hac, 11) Fakat asil olan kimse sapmaz. Adem’in sevgiliye muhabbeti aslî idi. Iblis’in ibadeti ise taabbüdî (şoraki, gösteriş için) idi. İmtihan zamanında her ikisinin de içinde olan meydana çıktı. Çünkü Adem iki yüz sene ağladı, sevgilisi tevbesini kabul edinceye kadar kalbinin ıstırabı dinmedi. Ama İblis kovulur kovulmaz derhal Adem oğullarını önlerinden, arkalarından, yanlarından yörelerinden,

¹⁰ Suad El-Hakîm, Ibnii’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 220-221.

sağlarından sollarından girip saptırmağa râzı oldu. Kovulduktan sonra hiçbir zaman ağlamadı. İşte, bu onun önceki ibadetinin altında neyin gizli olduğunu gösteriyor. Adem’in de sevgilisi kendisini bağışlayıp kendisinden râzı oluncaya kadar durmadan ağlaması, sevgilisine nasıl kalpten bağlı bulunduğunu gösterir. Âdem’in benzeri Allah’ın şu sözünde de geçmektedir: “Bütün genişliğim rağmen, yer onlara dar gelerek nefisleri kendilerini sıkıştırıp, Allah'tan başka sığınacak kimse olmadığını anlayan, savaştan geri kalmış üç kişinin tevbesini de kabul etti. Allah, tevbe ettikleri için onların tevbesini kabul etmiştir. Çünkü, O, Tevbeleri kabul eden, merhametli olandır” (Tevbe, 118) İblis’in benzeri de şu âyette var: “Allah’ın Resûlü’nün hilâfına, geri kalanlar, oturup kalmalarına sevindiler. Allah yolunda mallarıyla ve canlarıyla cihad hoşlarına gitmedi” “Sıcakta savaşa çıkmayın ” dediler. De ki “Cehennem ateşi daha sıcaktır” keşke bilselerdi” (Tevbe, 81)

İşte bu iki fırkanın hali her zaman böyledir. Hatta mürîdlerden birinden şeyhin hatırı incinse o mürîdlerden öyleleri vardır ki “Genişliğine rağmen Arz onlara dar gelir” Ta şeyh kendisinden râzı oluncaya kadar ıstırabı dinmez. Öyleleri de vardır ki nefis mücâhedesinden geri durmakla sevinir” Mücâhede yolu güçtür, Allah Erhamü’r-Râhimîn’dir.” diyerek başkalarını da çalışmayıp oturmağa teşvik eder. Hattâ kasden âşıkların kalplerini sülûktan soğutmaya çakşır ki onlar da kendileri gibi olsunlar. Birincinin şeyhine hizmeti, Adem’in sevgideki hali gibidir İkincinin hizmeti de İblis’in zoraki yaptığı ibadette ve Allah’ın teklifi karşısındaki hali gibidir. Kıyâmete kadar her ümmette onun dengi mevcuttur. Bina temelsiz durmaz. Temeli sağlam yap ki bina sağlam olsun. Beyit:

“Ok öldürmediyse ilâç kolaydır.

Yayın inhinâsı (bükülme,yay şeklini alma) eğrilik değil, rükû’dur”nx

Bu hâfızlar nasıl olup da ariflerin ahvalini anlamıyorlar, buna şaşıyorum” Yemin edip duran düşküti’ (Kalem, 68: 10) diye şerhettiği gibi, koğucu bilhassa kendisidir: “Falanın sözüne bakma, o her ne derse seninle yine şöyledir, böyledir” der. Kusurlar araştırıcı koğuculukla sö^ge^dirici, iyiliği önleyici, saldırgan günaha dadanmıştır (Nisa, 4: 11, 12) Hele Kur’ân ne garip, kıskanç bir sihirbazdır. İnsanı kendisine öyle bağlar ki hasmın kulağına anlayacağı şekilde, açıktan açığa fısıldar. Fakat hasmın ondan (O mânâdan) ve tadından haberi olmaz, yahut da bu tadı gerisin geriye alır, çalar. Tanrı onların yüreğine mühür vurdu (Bakara, 2: 7) buyurulduğu gibi ne kadar hoş işitiyor, hatmediyor ve anlamıyor! Ondan söz ediyor, fakat yine kavramıyor: Tanrı Latiftir, kahrı ve anahtarı da latiftir. Ama O’nun açma (fetih) anahtarı o kadar latif, o kadar latiftir ki anlatılamaz. Eğer benim parçalarım bütünden çözülecek, açılacak olursa, bu O’nun sonsuz lutfundan ve açıcılığından, eşsiz fatihliğindendir. Ölüm ve hastalığı sakın benim için suçlandırmayınız. Çünkü o, arada işin gerçeğini örtmek için bulunuyor. Beni asıl öldüren onun benzeri olmayan lutfudur. Bu çekilen bıçak veya kılıç, yabancıların gözlerini, bu uğursuz gözlerin katlin hakikatini görmemeleri bakımından, uzaklaştırmak ve kapatmak içindir¹⁰¹

• Hıristiyan cerrah şöyle anlattı: Şeyh Sadreddin’in ashabından bir topluluk bize geldiler, yanımızda içtiler ve bana: “îsâ sizin zannettiğiniz gibi Allah mıdır?” dediler. Ben de: “Biz bir Tanrı’nın var olduğunu biliyoruz. Fakat dinimizi korumak için bunu bilhassa gizliyor ve inkâr ediyoruz” dedim Mevlânâ bunu işitince, “Tanrı’nın düşmanı yalan söylüyor, hâşâ! Bu olamaz. Bu şeytanın şarabından sarhoş olup yolunu şaşırmış ve Tanrı’nın kapısından kovulmuş olan bir düşüğün sözüdür. Yahudilerin oyun, düzen ve hilelerinden bucak bucak kaçmış, boyu iki arşından daha kısa, zayıf bir adam nasıl olur da bu yedi kat göğün koruyucusu olur? Hem öyle ki bu göklerden her birinin kalınlığı, gidilecek olsa, beş yüz yıl sürer ve bir gökle diğer göğün arasındaki uzunluk beş yüz yıl var. Her birinin kalınlığı beş yüz yıl ve birinden ötekine olan beş misli

denizlerin tasarrufu onun elindedir. Bu zayıf adam nasıl bunların idare edicisi olur ve bunu senin aklın nasıl alır? Bundan başka Isa’dan önce yerin ve göğün yaratıcısı kimdi? Tanrı zâlimlerin dediklerinden münezzehtir.” Sonra Hıristiyan’ın: “Isa’nın toprak olan kısmı toprağa, pak olan kısmı ise pâk olana gitti” dediğini söylediler. Mevlânâ buna cevap olarak dedi ki: “Eğer Isa’nın ruhu Tanrı ise, o halde ruhu nereye gitmiş olabilir? Ruh ancak aslına, yaratanına gider. Eğer Isâ asıl ve Yaratan ise, o halde onun gideceği yer neresidir?” Hıristiyan yine: “Biz bu inancı babamızdan bulduk ve onu kendimize din edindik” dedi. Ben de ona karşılık olarak dedim ki: “Eğer babandan sana, kalp para ve bozuk altın kalmış olsa, sen onu ayarı tam başka maddelerden saf ve temiz bir altınla değiştirmez misin, yoksa bu kalp altını üstün mü tutarsın? Babandan sana çolak bir el miras kalsa ve sen bu çolak eli düzeltecek bir ilâç ve doktor bulsan, bunu kabul etmez misin? Bu çolak el bana babamdan böyle kaldı. Ben bunu bozmak, değiştirmek istemem mi dersin? Sen babanın, yaşayıp öldüğü bir yer ve yurtta büyüyüp yetişsen, oranın suyu tuzlu olsa, sonra bundan başka suyu tatlı, toprağı verimli, ahalisi sıhhatte bir yer ve yurt bulsan, sen o fena yerden buraya nakletmek, daima onun tatlı suyunu içmek ve bütün hastalıklardan kurtulmak istemez misin? Yoksa biz bu yer ve yurdu, bu hastalık yapan tuzlu suyu ile bulduk. Burada kalacağız deyip oraya yapışır kalır mısın? Kat’iyyen bunu akıl ve duygu sahibi bir kimse söylemez. Tanrı sana babanın aklından başka bir akıl, görüşünden başka bir görüş ve iyiyi kötüyü ayırdetme kuvvetinden başka bir kuvvet vermiştir. Sen bunları işlet, yokluğa sürükleyen değil, doğru yola götüren bir akla uy...

Yoraş’ın babası eskici idi. Sonra sultana intisap etti. Sultan ona, padişahlara hizmet edep ve erkânını, silah kullanmayı öğretti. Yüksek mertebelere çıkardı. O: “Biz babamızdan eskici olarak dünyaya geldik, eskici olarak kalmak isteriz. Bu mertebeleri istemeyiz. Sen bize çarşıda bir dükkân aç. Orada eskicilikle uğraşalım” demedi. Meselâ köpek o kadar aşağılık olduğu halde, av avlanmak sanatını öğreniyor. Sultanın avcısı oluyor; anasından, babasından öğrendiği, gördüğü, samanlıklarda, yıkık yerlerde yatmayı ve leş yemeye karşı olan hırsım unutuyor. Sultanın alayının arkasından gidiyor. Av arkasından koşuyor. Doğan da böyledir. Sultan ona terbiye verdikten sonra o: “Biz babamızdan dağların izbe yerlerinde oturmayı ve leş yemeyi öğrendik. Artık sultanın davulunun sesine ve avına rağbet etmeyiz” demiyor. Hayvan, aklı ile babasından anasından varis olduğu şeyden daha güzelini bulduğu vakitte ona sarılıyor. Böyle olunca artık akıl ve temyiz (iyiyi kötüyü ayırt etmek) ile bütün yaratıklara üstün olan insanın, bu hususta hayvandan daha aşağı olması pek kötü bir şeydir. Bundan Tanrı’ya sığınırız. Evet doğrudur. Eğer derlerse ki: îsâ’nın Tanrı’sı onu i’zâz etti (saygı gösterme, ikramda bulunma), kendisine yakınlaştırdı. Kim ona hizmet ederse Tanrı’ya hizmet, kim ona itaat ederse Tanrı’ya itaat etmiş sayılır. Eğer Tanrı Isa’dan daha üstün bir peygamber gönderdi ise, Isâ vasıtasıyla gösterdiğini, bununla fazlasıyla göstermiştir. Bu, peygambere uymak, Tanrı’ya uymaktır. Onun kendisine uymak değil, Ona yapılan ibadet Tanrı’ya ibadettir. Onu sevmek Tanrı’yı sevmektir. Tanrı’nın gayrısından olan sevgi yine Tanrı içindir. Bu böyle senin Tanrı’na kadar gider. Her şeyin sonu O’na varır¹⁰²

Aldın hassası, işin sonunu görmektir. Akibeti görmeyen akıl nefistir. Nefse mağlup olan akıl, nefis haline gelmiştir¹⁰³

İlâhî ilham ve Rabbani yardım sadece nefse yönelik olur¹⁰⁴

Kul İlâhî haberlere muhtaçür, çünkü kul Rabbine müstehak ve lâyık olan şeyleri ve kulluğunun gerektirdiği şeyleri ancak Rabbından gelen haberlerle öğrenebilir. İşte insan, Rabbinin emirlerini ve yasaklarını öğrenince, Allah’ın hakkını îfâ edince ve kulluk görevini yerine getirince, kendi nefsini tanımış olur. Kendini bir tanıyan kimse, Rabbini de böylece tanımış olur. Rabbini tanıyan kimse ise, Rabbinin emrettiği şekilde de Rabbine kulluk yapar¹⁰⁵

-8-

Biz, onların boyunlarına halkalar geçirdik. O halkalar çenelere kadar dayanmaktadır. Bu yüzden kafaları yukarı kalkıktır. “

Innâ ce’alnâ G a’nâkıhim ağlâlen fe hiye ile’l-ezkâtıi fe hüm mukmehûn”

*

Çünkü bin onların boyunlarına kelepçeler geçirmişin O kelepçeler çenelerine dayanmıştır da burunları yukarı kalkık, gökleri aşağı somurtmaktadırlar. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Bin onların boyunlarına halkalar geçirdik. O halkalar çenelere kadar dayanmaktadır. Büyümden kafaları yukarı kalkıktır.

(Diyanet)

-9-

Önlerinden bir set ve arkalarından bir set çektik de onları kapattık, artık göremezler “Ve ce’alnâ min beyni eydîhim şedden ve min halGhim şedden fe ağşeynâhüm fe hüm lâyübsırûn”

*

Elem önlerinden bir sed, arkalarından bir sed çekmişin kendilerini sarmışındır. Baksalar da görmekler (Elmalılı Hamdi Ya^ır)

Önlerinden bir set ve arkalarından bir set çektik de onları kapattık, artık göremezler. (Diyanet)

75

•  Biz onların boyunlarına beden tabiatının kayıdlarını ve süfli işlere muhabbet zincirlerini koymuşuzdur. Zincirler onların çenelerine kadardır.

Hz. Pir, “herkesin ve herşeyin sizden üstün olduğunu düşünmeden uyumayın” diyor. Kabul etmek, seni vücut evinde tasarrufa götürür. Boyun eğme, fenâ (yokluk) için rükû ve secdeye meyil ve bundan dolayı da teessür (kederli olarak hislenme), üzüntü kalmamıştır. Allah korkusu yoktur.

Kemâlât ancak yoklukla, hiçlikle, zilletle (aşağt, hakir olma) hâsıl olur. Onlar meyletmedikleri ve başlarını eğmedikleri için kemâlât-ı insâniyyeyi kabul etmekten men olunmuşlardır¹⁰⁶

•  Ve biz onların önlerinden cihet-i ilâhîyeden (İlâhî yönden) nefsin zuhuru hicabından (örtü) ve kalbi istilâ eden, ele geçiren sıfatlardan hasıl olmuş bir sed kılmışızdır ki, o sed aydınlık ve ışıklı cemâlin görünme zamanında Hakk’ın yüzüne hasret olmaları için yukarıya nazardan onları men eder.

Ve arkalarından yani beden cihetinden de yasak ve emirlere göre hareket etmelerine mâni, bedene ait tabiat lezzetlerinin perdelemesinden hâsıl olmuş bir sed kılmışızdır ki, bu sed de onları Celâli sıfatın ve hayrın kabulü için hazırlayan sâlih amelden men eder. Bu sebepten onlar için ilim ve amel tariki kapanmıştır. Onlar şaşırmış bir halde ebeden (sonsuza kadar) putları ile kalmışlardır. Madde ile perdelenmeleri, cisim elbisesinde boğulmaları sebebiyle biz onları perdelere bürüdük.

Bütün cihetlerden perdelerin kesâfetinden ve onların sarıp kuşatmasından hiçbir şey göremezler, göremedikleri ve müteessir (kederli, hüzünlü) olmadıkları vakit de korkutmak veya korkutmamak müsavidir (eşit). ¹⁰⁷

•  Cenâb-ı Hakk; “Biz onların boyunlarına birer ip bağladık. O ipi onların ahlâkından, huylarından meydana getirdik” diye buyurdu.

Hiç bir pis, kötü yahut temiz, iyi kişi yoktur ki, yaptığı işlerin yazıldığı defter boynunda asılmamış olsun.

Ey şehvet peşinde koşan kişi, senin kötü işlere olan düşkünlüğün, hırsın ateşe benzer. Simsiyah olan kömür ateş rengine girince güzelleşir, yani kötü işlerin sana kötü görünmez.

Kömürün karardığı ateşte gizlenir, ateş sönünce karanlık meydana çıkar.

Hırs ve şehvet, senin yaptığın kötü işi süslemiş, sana hoş göstermişti. Hırs gitti, yaptığın iş kapkara meydana çıktı¹⁰⁸

•  Allah, namus, ar ve hayayı yüz batman ağırlığında bir demir bağ, bir demir bukağı (halka) haline koymuştur. Nice kişiler bu görünmez bağa bağlanıp kalmışlardır.

Kibir ile kâfirlik (Allah’ı inkâr eden), Hakk yolunu öyle bir bağlamıştır ki, kibirli olan, kâfir olan açıkça âh bile edemez.

Cenâb-ı Hakk buyurdu ki: “Biz onların boyunlarına, çenelerine kadar varan demir çenberler geçirdik. Bu yüzden onlar, başlarını kaldırmaya zorlanmışlardır.” bu zincirler, bizzat insanın kendindendir, kendi İçindendir. Hariçten vurulmuş değildir.

“Onların önlerine, ardlarına engeller koyduk, gözlerini perdeledik” diye buyurdu. Bu hale düşen, önündeki, ardındaki engeli göremez.

O, öne dikilen engel, ovanın rengindedir, görülmez ve bu engele uğrayan, bu engelin kaza ve kader engeli olduğunu bilemez.

Senin bu dünyada karşına çıkan, seni etkisi altında bırakan fânî sevgilin, gerçek ve asıl sevgilinin yüzünü göstermeğe engel olmaktadır. Sahte mürşid de, senin gerçek mürşidinin sözünü dinlemene mâni olmaktadır.

Nice kâfirler var ki, din sevdasına düşmüşlerdir. Gerçek dini bulacak gibi olmuşlardır. Fakat ar, namus, kibir, şu ve bu onlara bağ olmuştur.

Bu gizli bir bağdır ama, demirden de beter ve kuvvetlidir. Demir bağı ancak balta kırar.

Demir bağı, demir zinciri kırmak, ondan kurtulmak mümkündür. Fakat gaybın (görünmeyenj bağladığı gizli bağa, kimsecikler çare bulamaz¹⁰⁹

• Bir insan istediği kadar kendi kendine tövbe etsin, eğer dıştan gururda ve Firavun gibi inatta devam ederse bu tövbenin faydası olmaz. Bu hal olsa olsa bir iç şaşkınlığı bir kendini aldatmadır. Zira kibir ve gurur insanın yolunu öylesine bağlar ki kâfir, gönlünde nura doğru bir âh ve bir inleyiş bulsa bile bunu dışarıya vuramaz.

Ye Cenâb-ı Flakk, Kuran-ı Kerîm’in Yâ-Sîn sûresinde böyleleri için: “Biz onların boyunlarına çenelerine kadar varan demir çemberler geçirmişizdir. Bunun için başları (daima) yukarıya kalkık durur.” buyurur. Ancak sen, yanılıp da biz kâfirlerin boynunda böyle demir perdeler görmüyoruz, diye itiraza kalkma! Bu demirler kâfir boyunlarına dıştan vurulmuş değildir.

Yine aynı sûrede Allah, “Onların önlerine ve arkalarına set çekmişizdir. Gözlerini de perdelediğimizden artık göremezler” buyurur Onların göremediği İlâhî birlik ve güzelliktir, Hak nurudur.

Böylelerinin yollarına dikilen engeller, sahralar kadar geniştir. Onlar bu genişliği servet, bolluk ve ferahlık zannederler. Böyle mevki, ikbal, servet ve şehvet sahralarının aslında aşılması imkânsız birer çelik duvar olduğunu ve bütün bu engellerin bir kader ve kaza icabı olarak kurulduğunu fark edemezler.

Birer tuzak mânâsındaki bu nefse ait engelleri ve arızalan insandaki beden gözü göremez. Bunlar o tehlikeli setlerdir ki farkına varmak için Hak velilerine baş vurup, görünür görünmez bütün Allah yolu sederini onlardan öğrenmek yoluna gitmedikçe, kişi yeryüzündeki hayatını boşuna yaşamış olur.

Sen nefsinin sevgilisi olan güzele vuruldukça ve vurulu kaldıkça, mânevi sevgilinin nurunu göremezsin. Dünya lezzederi ve dünya nimetleri zevkine dalıp, nefsine ait rehberin sesine kulak ve gönül verdikçe, sana Hakk’a varma yollarını gösteren gerçek mürşidin sesini duyamazsın.

Öyle kâfirler vardır ki bir îmân hasretiyle yanıp tutuşurlar Fakat kendilerinde inatçı bir ar ve namus vehim ettikleri için kibirleri ve buna benzer duyguları, bir mânevi yolda yürümelerine engel olur. Dünya bağları, karşılarına aşılmaz duvarlar gibi dikilir.

Gerçi bu bağlar görünmez. Fakat sağlamlıkta demirden beterdirler. Çünkü bir törpü, bir balta veya herhangi bir vasıta demir bağları sökebilir. Fakat bu görünmeyen bağları kim nasıl koparabilir?

İnsanı eğer arı sokarsa, vücut, bütün imkânlarıyla faaliyete geçerek bu sokmadan doğan acıyı, zehri ve kötülüğü gidermeğe çalışır. Ağrı ve şiş dışarıdan konulacak merhemlerle söndürülür. Fakat senin vücûdunu sokan arı dışarıdan gelmez içinde, bünyende hasıl olursa, onu yok etmeye, bedeninde açtığı gizli yarayı gidermeye kudretin yetmez. İçinde sızı üstüne sızı duyarsın, fakat ne derdini ne devasını bilirsin.

İçim öyle istiyor ki bu noktayı daha açıklayayım. Bu hakikati daha aydınlatayım. Fakat bundan endişe duyuyorum. Sözlerim sizi ümitsizliğe düşürmesin istiyorum.

Fakat Allah varken me’yus (ümidi kesmek) olunmaz. Her feryada, her imdat isteyene mutlaka yetişen Allah’ın Rahman ve Rahim olduğunu bil ve ondan onun dileğine uygun her şeyi istemekten kaçınma. O öyle bir yaratıcıdır ki eğer isterse seni bir anda zulmetten nura, küfürden îmâna, yeisten huzura ve en büyük ümide ulaştırır.

Ey kardeş sen sakın kendini görenlerden olma. Kendini görmek şendeki kesret ve ikilik tozunu ayaklandırmasın. Ey kardeş! Allah’ın hikmeti senin ruhuna ve iz’anma akıp durmaktadır. Ancak sana akan bu hikmet Tanrı abdallarının yani Kâmil insanların varlığı nurundan, onların yataklarından akar. Hak erenleri kendi maddîliklerini yok ederek İlâhî âleme yaklaşmış; vücut karanlığından kurtularak vahdet nuruna ulaşmış nurlardır.

Sen kendinde, onlardan aksetmiş bir ışık görürsen bu ışığın senden çıktığını sanarak yanılma! Gerçi gönül evinde bir aydınlık bulmanın hazzını tadıyorsun. Fakat bu aydınlığın etrafına ışık saçan bir komşu evinden taştığını unutma!

Bu ışıktan senin evine de bir ziya vurursa şükret! Fakat bununla mağrur olma. Çünkü sapıtma ve inkârın ilk basamağı gurur ve kibirdir.

Çok yazık o insana ki İlâhî bir lutfa mazhar olarak, kendisine akseden bir Hak nurunu bir nebi veya velî aydınlığını, kendi içinden doğuyor sanıp da mağrur olur; benlik davasına kalkar, ya vahiy katibi Abdullah gibi tekrar karanlığa saplanır, nitekim bu hal nice ümmetleri bir peygambere ümmet olmak saadetinden uzaklaştırmışlar.

Asıl irfan odur ki insanoğlu ölmeden evvel kendi nefsinden ölmenin yollarını bulmalı, böylece de o hesap gününe Tanrı’ya varmış olarak doğmalı.

Felsefeciye sorarsan: kıyâmet alametlerini de, ölmeden evvel ölmeyi de kabul etmez. Taşların ağaçların dile geleceğine inanmaz. Sen ona git, başını, hiç bir gün konuşmayacağını sandığın o taşlara vur ki aklın başına gelsin, de! Ona de ki: Suların, toprağın, güllerin, ve otların dilinden ancak gönül ehli olanlar anlar. Onlar, cematlarla, nebatların, kuşların ve bütün hayvanların neler söyleyip Allah’ı nasıl andıklarını yıllar yılı, kendilerini yok etmenin neşesiyle yükselip bütün hakîkaderi idrak edecek dereceye ulaştıkları zaman görürler. Nebilerle velîlerin gördüklerini ve duyduklarını başkalarının görüp duymaması, onların hâlâ vücut içinde, nefsin ve maddenin emrinde kör ve sağır olmalarındandır.

Hazret-i Muhammed’in, henüz minber yapılmadan evvel, hutbelerini okurken, mübârek vücûdunu yasladığı hurma ağacı neler duymuş, ne yüce ürperişler içinde kalmış ve bu arada nasıl derin derin inlemiştir, felsefeci bunu anlar mı? O elbette nebilerle velîlerin yakından görüp bildikleri sırların ve mânâların hakikatinden habersizdir. Habersiz olduğu için de kendi aklınca bu sırları ve bu mânâları çözmeye çalışır.

Felsefeci der ki: insanlar aşk duyguları içinde bir takım vehimler ve hayaller yaratırlar. Beşerî aşkın ışıkları, halk muhayyilesinde (hayal kurma yetisi) böyle duyguların, düşüncelerin ve inanışların doğmasını hazırlar. Kurtların, kuşların, taşların ve ağaçların duyup düşünen, inanıp dile gelen varlıklar olabileceğini sanmak, işte bu aldanışların bu hayallerin neticesidir.

Hz. Ali’nin bir gün Hz. Muhammed (s.a.s./e: ”Ya Resulullah, Mekke’den sahraya çıktığım zaman tek bir taş ve ağaç görmedim ki bana selâm vermesin” deyişindeki gerçeği felsefeci elbette anlayamaz. Esasen kafasındaki îmandan uzak hallerin, fesatların ve küfürlerin akisleri onu böyle şüphelere ve zanlara düşürmektedir. Kendisi nasıl bir şeyler görüyor, gözlerinin önüne bir şeyler getiriyor ve bütün bunların kuruntudan ibaret olduğu neticesine varıyorsa velîlerle nebîlerin de böyle fesatçı hayaller içinde kaldıklarını sanır.

Felsefeci cinleri, devleri, şeytanı inkâr eder. Bunların hepsi vehimlerin yarattığı hayallerdir zanneder ve böyle zannettiği anda bilemez ki kendisi, inkâr ettiği şeytanın elindedir. Onun oyuncağı, onun maskarası olmuştur.

Eğer sen, ey felsefeci! Şeytanı göremiyorsan bir aynaya bak, kendini gör. Alnındaki morartıya dikkat et. Bu morluk başını taştan taşa vuranların gece gündüz sefahat ve çılgınlıklar peşinde koşanların yüzünde olur.

Bak ve yüzünde olsun bu renkleri gör ve madem ki felsefecisin, yani düşünebiliyorsun, hiç olmazsa bunun sırrım ve sebebini düşün.

Kalplerinde böyle bir karanlık ve şüphe olan kimseler kendilerini gizleseler ve görünüşte müslüman olsalar da ruhlarında inkârın felsefesi çöreklenmiştir.

Ey mü’minler! Felsefecilerin, yollarını şaşırmış olanlarına benzemekten çekinin! Çünkü felsefeci daman hemen her insanda vardır. Elemen her insanın bir şek ve şüphe içinde kaldığı anlar olur. Sizin de içinizde henüz bilmediğiniz nice ve sonsuz âlemler vardır.

Eğer velîlerle nebilerin yollarını bırakıp, felsefe şubelerine dalar, her biri ötekinin zıddını söyleyen felsefecilerin yollarına saparsanız, saptığınız yolun neticesinde yalnız hüsranla karşılaşırsınız

Her kimin ki kalbinde tam bir îman yerine bir şüphe ve delalete inanış vardır, onun kalbi kıyâmet gününde hazan yaprağı gibi titreyici olur.

Sen kendini adam sandığın ve “üstün insanlığın vasfı, görünmeyen yani senin görmediğin her şeyi inkâr etmektir” zannettiğin için devlere, şeytanlara ve cinlere gülersin. Halbuki kendi bilemediğini ve kendi göremediğini aslında da yok sanmak cehalet ve dalaletin açık ifadesidir.

Fakat bir gün can dediğin ruh, giydiği postun içini dışına çeviriverir, seni ters yüz ederse, bir taraftan görmediğin hakikatler güneş gibi gözlerini kamaştırır, öte yandan senin içindeki görünmeyen iblisükler aynı güneş ışığına serilirse, o zaman bak ve gör ki sen de dahil, dünyada kendilerini iyi sanmış nice din ehlinden ne feryatlar duyulur. Kendilerini iyi sananların iç yüzlerinin berbatlığını görüp bilmekten doğacak bu feryatları elbette yürekler acısıdır.

Fakat Hz. Muhammed (s.a.s.Jin buyurdukları gibi: “Her kul, ne halde öldü ise, ölürken kendisinde hangi sıfat galipse, tekrar dirildiği zaman aynı sıfatla dirilecektir”

Dünya dükkânında bütün yaldızlı eşya, göze altın gibi görünmenin şevki içinde neşeli ve handandır. Bunların satıcıları ise, her gelene, bakırı altın diye göstermenin cesareti içindedir. Bunun sebebi o dükkânda bir mihenk taşı olmayışı, daha doğrusu, mihenk taşının gözlere görünmez bir yerde, gizli oluşudur

İnsanların davranışları ve inanışları da böyle ya bakırdan ya altından olur. Bu îman ve davranış altınlarının kalpını halisten ayırt edecek ruh ve irfan mihengi (ölçü) bir perde arkasında örtülü ve vazife görmez halde olursa insanlar kendi bakırlarını altın sanacak kadar aldanabilirler.

Her ne kadar gece karanlığında ve aynı dükkânda halis altınla yan yana duran ve onun kadar parıldayan kalp alünın cakası büyükse de altının halisi bundan alınmaz. Onun ancak gece karanlığında gösterdiği böbürlenişe güler ve vakur bir sabırla gündüzü bekler ve yanındaki sahte madene kendi hal diliyle şunları söyler: “Ey zavallı yalancı! O zaman senin nasıl kıpkızıl olduğunu ve benim alün sarılığımı kendin göreceksin”

Bilmez misin ki Allah’ın lânedediği şeytana, yüzbinlerce yıl melekler secde etmişti. Ateşten yaratılmış olmanın verdiği gurur içinde şeytan çağlar boyunca İlâhî âlemdeki meleklerin hocası ve onların emîri olmuştu

Fakat aynı gurur, naz ve kibirlilik içinde bir gün topraktan yaratılan Âdem’le müsabakaya girdi. Allah’a “Ben ondan üstünüm” demek cesaretinde bulundu.

Sonra bizzat meleklerin önünde Hz, Adem’le giriştiği imtihanı kaybedince üzerine güneş ışığı ve güneş sıcaklığı vuran kirli ve pis

şeylerin bütün kokularını dışarıya vermeleri gibi onun da içindeki kirler ortaya çıktı. ¹¹⁰

•  Rivayet olunduğuna göre Cenâb-ı Hakk Mûsâ (a.s.)’ya: “Ey Mûsâ! Benim hâzinelerimde olmayan şeylerle bana gelip yakınlık istemelisin!” buyurduğunda Mûsâ (a.s.): “Ya Rabbi, Sen âlemlerin Rabbisin, hâzinenden ne noksan olabilir ki?” dedi. Cenâb-ı Hakk şu karşılığı verdi: “Ey Mûsâ şunu iyi bilmelisin ki benim hâzinelerim Kibriyâ, İzzet ve Celâl ile doludur. Bana zül (hor, hakir), inkisar (kırılma) ve yoklukla gel! Zira ben, benim için kalplerini inkisara uğratmış kişilerle beraberim. Ey Mûsâ bundan daha büyük bir şey ile bana yaklaşılamaz”¹¹¹

•  Ebû Cehil’in eski lâkabı Ebu’l-Hakem’dir. “Hikmet sahibi, muhterem” demektir. Allah’ı bilmediği için Ebû Cehil’dir. Efendimize “Emin” lâkabını takan kişidir. Efendimiz delikanlıyken “Muhammed, emindir” diyor, o takıyor, lakabı. Adam tanımayı da biliyor ama inadı var ve kalbi mühürlü, gururu mani ve Bedir’de Müslüman köle, boğazını kesmek için üzerine çöktüğü zaman “Sen çok yüksekte durmuyor musun?” diyor. İşte öyle bir gurur illetine mübtelâ Ebû Cehil.¹¹²

•  Âdem Aleyhisselam babanla mı öğünüyorsun? Çocuklarının çoğu kâfirdiler. Onun gibi bir çok peygamberlerin çocukları ve zürriyetleri (nesil, soy) de öyle olmuştur... Yoksa ilminle mi iftihar ediyorsun? İblis bilindiği gibi bir çok meseleleri çözümlemiş ve mevcudat sahifelerini tam tekmil (bitirme, tamamlama) okumuştur... Yoksa mal ile mi öğünüyorsun? Karun’u düşün. O mal belâsı ile helâk olmuştur... Firavun’un saltanat ve hâkimiyeti, Hakk’ın gazabından, kendisini kurtarabildi mi?¹¹³

• Sizleri kötü vasıflardan sakındırırım, sakın onlarla muttasıf (vasıflanmış) olmayınız. Çünkü o vasıflar, öldürücü bir zehirdir.

Hased, başkasına verilen nimetlerin elinden gitmesini istemektir.

Kibir, kendisini başkasından üstün görmektir.

Yalan, doğru olmayan beyanlarda bulunmak; faydası^ olan çirkin söfler söylemektir.

Gıybet, insanların ayıplarını arkalarından açıklamak,

Hırs, dünyadan doymamak,

Gasçab, intikam almak için kanın beyne hücum etmesidir.

Riya, kendi gütçel hallerini, başkalarının görmesinden memnun olmak ve sırf bunun için gösterişte bulunmak...

Zulüm, nefsin istediğini yapmak... ¹¹⁴

-10-

Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir,

inanmazlar.

“Ve sevâün aleyhim e enzertehüm em lem tünzirhüm lâyü’minûn”

*

Onları korkutsan da korkutmasan da onlara göre birdir, inanmaflar (Elmalılı Hamdi Yatçır)

Onları uyarsan da uyarmasan da onlar için birdir, ianamaflar. (Diyanet)

• Büyük Mevlânâ; “Asıl işler ezelde kararlaşmış olan levh-i mahfuz (kader levhi, takdir) hükümleridir. Bu dünyada meydana gelen her şey, ezel pazarlığının icaplarıdır ve’s-selâm”buyuruyor.

“Şakî (bedbaht, ebedi kurtuluştan mahrum olan) şakidir anasının karnında, saîd (ebedi kurtuluş ve saadete ermiş olan) saîddir anasının karnında” buyuran Peygamber Efendimizin açıkladığı gibi; eşkıya daha anasının karnında iken eşkıyadır. Evliya da ana karnında evliyadır. İşte bu değişmez kader hükmüne giriyor. Kur’ân da “Sen onlara bir şey yapamazsın; çünkü onlar mühürlüdür” (Bakara, 6-7) buyurulduğu gibi, bir kimsenin gönül gözünün açık veya örtülü olduğu mes’elesinin ezelî bir davaya dayandığı aşikârdır.

Ezelde Cenâb-ı Hakk ruhlara hitaben sordu: “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” Ruhlar da “Evet, Rabbimsin!” (A‘râf, 172) cevabını verince, dildeki davaya elde delil gerek hesabına göre, dâvalarını isbat etmek için işte bu âleme gönderildiler.

Aslında sözünün eri olup olmadıklarını göstermeye gelenlerin mahiyeti, Allah indinde belli idi. Fakat bize bizi öğretmek ve kendimizi bildirmek, insanlık damgasına bu âlemde hak kazanmak üzere şu fâni diyara gelmiş bulunuyoruz.

Bizim insan veya şeytan oluşumuz ezel nasibimizdir. Bir kimsenin benlik davası ile bir domuz gibi haram yiyici, yani başkasının hakkına tecavüz edici olması ve nefsini üstün kılmak için bir diğer nefsi yılan ve akrep gibi sokarak, incitip küçük düşürmek sevdasına kapılması, nefs şeytanının: “Ben ondan hayırlıyım” ezel sözünü bu âlemde tekrar etmesinden ibarettir¹¹⁵

Ezelde şakî olan kimseler çürük tohum gibidir ya toprakta iken boğulur veyahut sakat olarak doğup gelişir ve kemâlini bulamaz. Ne söylesen onları kandıramaz, îmâna getiremezsin.

Nefsine uyan kişi, şehevî arzularına, hevâ ve heveslerine esir olup onların emirlerine boyun eğmiştir. Allah böylelerinin kalbine faydalı şeylerin doğmasını artık haram kılmıştır. Böyleleri, Allah’ın kelâmını dillerinden düşürmeseler bile, ondan hiç bir haz alamazlar. Çünkü Allah Teâlâ; ‘Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanlan âyetlerimden yüz çevirteceğim” (A£râf, 146) buyurmaktadır¹¹⁶

•  İnsanı mârifet-i ilâhîyeden, meleklere, kitaplara, peygamberlere ve âhiret gününe îmândan alakoyan, şeytanı ve nefsidir.

“Kim Allah’ı, meleklerini, kitaplannı, peygamberlerim, ve âhiret gününü inkâr ederse, şüphesiz derin bir sapkınlığa düşmüştür, işte Allah’ın lânetlediği, sağır kıldığı ve gözlerini kör ettiği bunlardır. Hunlar Kur’ân’ı düşünmezler mil Yoksa kalpleri kilitli midir? (Nisâ 136, Muhammed 23- 24)

Sağır, dilsiz ve kör oldular da gerçeği bilemediler. Kur’ân’ın hakikatini anlamayan O’nun hikmetlerini nasıl düşünebilsin? Kur’ân’ın nuzûlünü (iniş) nasıl kavrasın? Kur’ân’ı indireni nasıl tefekkür edebilsin? Kur’ân’m indirildiği şahsı nasıl anlayabilsin?¹¹⁷

•  Her tarafı cehalet tufanı sarmış, palavracılık, yalancılık almış, yürümüş... Yalan haberler, uydurulmuş hikâyeler anlatılıyor...

Herkes böyle bir yol seçmiş, almış başını gidiyor, kime küselim? İnsanları idare etmeye çalışıyoruz, gene de yaranamıyoruz, çünkü onlar bizim gösterdiğimiz güzel davranışa karşı gaflete dalıp kibirleniyor.

Anlaşıldı; bunlara karşı Hicr sûresinin: “Emrolunduğunu haykır, müşriklerden yüz çevir” âyetini uygulamaktan başka elimizden ne gelir ki?¹¹⁸

•  O şakiler hakkında:      “Sen ne söylesen onları kandıramaz îmâna getiremezsin” (Yasin, 11), saidler hakkında da: “Onlar Allah’tan korkar ve inanırlar” (Yasin, 10) yollu tebşirde (müjde) bulunulmuştur.

Hiçbir anadan doğma kör veya kambur, hekimi çağırıp: Gözümü aç veya kamburumu düzelt! der mi? Dese bile, hekim tedavide âciz olduğunu söyler. Çünkü hekim, geçici hastalıkların tedavisine memurdur. İşte birinci âyet, ezelde kör, kambur, topal olan şakiler hakkındadır ki peygamberler ve mürşidler (irşâd eden, doğru yolu gösteren kılavuj) bunlara karşı hiçbir şey yapamazlar. İkinci ise, geçici hastalıklara uğramış olanlar içindir ki, işte irşat (doğru yolu gösterme, ) ve vaaz ve nasihat bunlaradır. ¹¹⁹

•  Ebû Cehil bir gün Hazret-i Muhammed’i, aklınca sîgâya çekmek istedi. Eline bir kaç küçük taş aldı. Peygamber’in huzuruna gelerek: “Sen mademki Allah’ın Resûlüyüm, diyorsun, şu halde her şeyi bilmen gerektir, ey Muhammed, bil bakalım, avucumun içinde ne var, haydi, çabuk söyle” dedi.

“Eğer gerçekten Resulullah’san, eğer sahiden gök perdenin ardındaki sırları biliyorsan, bu kadar yakınındaki şeyleri hemen bilmen lâzım gelir. Haydi söyleP’diye ısrar etti.

Hazret-i Muhammed, Ebû Cehil’e dedi ki: “Avucunun içinde ne olduğunu ben mi söyleyeyim? Yoksa, benim Allah’ın Resulü olduğumu, dile gelerek ve şehâdet ederek, senin avucundaki nesneler mi söylesin?”

Ebû Cehil; “Bu İkincisi mümkün değildir. Sen sadece kendin bil”, bana yetişir diyecek oldu fakat Hz. Muhammed (s.a.s.), “Hayır” dedi.” büyük Allah, senin avucundakileri dile getirmekten çok daha kudretlidir. O isterse bütün cansızlar canlanıp, bütün cemadat (cansız varlıklar) insan gibi konuşabilir. Esasen onlar Allah’ın varlığı ve birliği etrafında nice sırlar söyleyen hatta onun aşkıyla devrâna

girip oynayan canlılardır Fakat siz elbette onların dilinden ve onların semâmdan anlayamazsınız”

Hz. Muhammed (s.a.s.) böyle söylerken Ebû Cehil’in avucunun içindeki taşlar, bir bir dile geldiler. Her biri nice güzel konuşan insanlardan daha fasih (güsçel konuşma) ve daha tesirli bir söyleyişle: “Eşhedü en lâ ilahe illallah ve eşhedü enne Muhammeden Resulullah” diye Kelime-i Şehâdet getirdiler.

Ebû Cehil, taş parçalarının dile geldiğini duyunca korktu, öfkelendi ve onları yere atarak:

“Yalan! YalanP’diye haykırdı, “Bu mucize değil, sihirbazlıktır ve yeryüzünde seninle başa çıkabilecek hiçbir sihirbaz olamaz, sen sihirbazların başısın!”

Böyle söylediği için de kâfirlerin en mel’unu (lânetli) oldu Yüce Allah’ın rahmetinden ebediyen uzaklaşmak gibi cezaların en elimine çarpıldı.

Şeytan nasıl Hz. Âdem’e baktığı zaman, karşısında topraktan yaratılmış bir insan göreceği yerde, insan heyetinde bir toprak yığını görebildi ve Adem’i toprak gibi gördüğü için de ona secde etmedi, bu yüzden Allah’a isyan etti ve yerlerden ve göklerden kovuldu ise tıpkı bunun gibi Ebû Cehil de toprak görücü şeytan gibi Hz. Muhammed (s. a. s.j deki İlâhî tecellîyi (akis) göremedi. Gözleri kalın bir perde ile gaflet, hiddet ve küfür perdesiyle kapalıydı ve öyle kaldı.¹²⁰

"CHMNP

1_A İ 'XrN02\l'N •

89

-11-

Sen ancak zikre (Kur'anfa) uyan ve görmeden Rahmân'dan korkan kimseyi uyarabilirsin.

İşte böylesini, bir mağfiret ve güzel bir mükâfatla müjdele.

“Innemâ tüntfrü menittebeağyikre ve haşiyerrahmâne bi’l-ğaybi febeşşirhü bimağfiretin ve ecrin kerîm”

*

Sen ancak Kur’ân’a tabi olan ve görünmediği halde Kahmân olan Allah’tan korkan kimseyi sakındırırsın, işte onu bir bağışlanma ve çok şerefli bir mükâfât ile müjdele. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Sen ancak yikre (Kur’an’a) uyan ve görmeyen Kahmân’dan korkan kimseyi uyarabilirsin, işte böylesini, bir mağrifet ve güyel bir mükâfatla müjdele.

(Diyânet)

Korkutmak ancak istidadı (kabiliyet) ışıklı ve saf olan zikre uyan kimsede tesirli olabilir ve o kimse korkutma ile hüzünlenip kederlenir ve istidadında olan aslî marifeti (kalbı bilgi) ve fıtrî (yaradılışa ait) tevhidi sebebiyle hidâyeti kabul eder ve nasihat alır.

Ve tecellîden gaybubeti (kaybolma) ile beraber azametinin (büyüklük) tasavvuru ile Rahmân’dan haşyet eyler ve kendisinden gâib olanı huzura getirmek ve nuruyla ziyâlandığı şeyi görmek için sülük (doğru yola girmek) ile Rahmana tâbi (uymak) olur. İşte o kimseyi efal (fiil), sıfat, zat hicapları günahlarının setri (örtülmek) mağfireti azîmesi (kafi olarak günahlarının bağışlanması) ile ve Hakk’ın efal, sıfat ve zat cennetleri ecri kerîmi (Allah’ın cömerttliğine yaraşır bir mükafat) ile müjdele¹²¹

•  Mûsâ Kâzım’ın oğlu Hz. Rızâ şöyle buyurmuşlar: “İnsanlar Ehl-i Zikr’e muhtaçtır. Zikr Resûlullah (s.a.s.Jdıt. Ehl-i Zikir ise biziz”

Ca’fer Sâdık Hz. leri de şöyle buyurmuşlardır: “Kur’ân-ı Kerîm’de zikrin iki mânâsı vardır. Biri Kur’ân, biri de Kur’ân-ı Nâtık (konuşan Kur’ân) olan Hz. Muhammed (s.a.s.) ve Ehl-i Beyti. Nâs, her ikisinin hukukundan sorumludur”¹²²

•  Hazret-i Ali, Peygamber (s. a. s./e sordu: Ya Resulallah! Allah’a giden yolların en kısasını, insanlar için en kolay ve Hakk nezdinde en makbul olanını bana öğredr misin?

Cenâb-ı Peygamber (s.a.s.) buyurdu:      Benim      ve benden önceki

peygamberlerin tebliğ (bildirmek) ettiği en efdal eşi kir “\Jı ilâhe illallah" kelime-i tevhididir. Şayedyedi kat semâ ile yedi kat yer bir kefeye, Fâ ilâhe illallah kelime-i tevhidi diğer kefeye konulacak olsa, kelime-i tevhid ağır basardı Resulullah (s.a.s.) bunlara ilâveten şöyle buyurdu: Yeryüzünde Allah Allah diyen bulunduğu sürece kıyâmet kopmaef^

Cenâb-ı Hakk, Hazret-i Mûsâ’ya: Firavun’a git... Çünkü isyan etti, diyor Mûsâ da Cenâb-ı Hakk’a: Ya Rabbi, öyle ise sadrımı (göğüs) şerh et! (şerh’ten maksat, sçulmeti kaldırıp nur getirmektir) ve işimi kolaylaştır, lisanımda olan kekeliği refet (kaldırmak, hükümsüsş bırakmak), tâ ki beni iyi anlasınlar, sönümü iyi işitsinler ve bana, ehlimden olan kardeşim Hârûn ’u vetpr eyle ve onu işimde bana ortak kıl, tâ ki seni çokça teşbih ve Çkredelim Cenâb-ı Hakk da buyuruyor ki: istediğini verdim ya Mûsâ! (Tâ-hâ, 24- 36)

Bu âyet-i kerîmenin bâtın (iç) mânâsı: Nefsime mücâhedeyi emrediyorsun. Öyle ise sadrımı şerh et, aklı bana vezir eyle ve maaş aklı (dünya aklı) hususunda işleyen lisanımı, ki keke ve pepe sayılır, onu benden kaldır ve aklı, bu hususta bana vezir eyle ki seni lâyığı veçhile zikr ve teşbih edeyim ya Rabbi! demektir¹²³

• İbnü’l-Arabî’ye göre zikir müşâhede (şahit olma) ve keşfi sağlayan huzurdur. Zikir Kur’ân-ı Kerîm’dir.

Zikir, zıddı gaflet olan huzurdur. Allah kendisini zikredenle birlikte oturur. Oturan ise zikredende görülür. Zikreden kendisiyle birlikte oturan Hakk’ı görmezse, gerçek zâkir değildir. Çünkü Allah’ı zikretmek kulun her yönüne yayılır, fakat insanın sadece diliyle yaptığı zikirden böyle bir sonuç çıkmaz.

Kalp Allah’ı zikretmekle heyecan buldu ve mutlu oldu. Hidâyet aydınlığı kula parıldadı ve ışık saçtı. Allah hikmetinin nurlarından ve marifetlerinden kulunun kalbinde bir kandil yaktı. Böylece rahmet kapıları açıldı. Yaratıkları üzerine; onlar kilitli de değildi

Zikir, Kur’ân-ı Kerîm’dir. O zikrin en büyüğüdür "b/y kuşkusuy sçikri indirdik ” (Hicr, 9) burada zikir Kur’ân-ı Kerîm demektir

Ona göre her şey Hakkı zikreder, çünkü varlıktaki her şey vasıtasıyla Hakk’a ulaşabiliriz. Her varlık kendisinde tecellî eden Hakk’a ulaştıran bir tecellîgâhtır (ortaya çıkma, aksetme yeri). O halde Hakk’ın varlığa yerleştirdiği her şey, zâkirdir.

Hz. Aişe Hz. Peygamber’in her anında Allah’ı zikrettiğini aktarır. Bununla birlikte o, küçüklerle, yaşlılarla haşır neşir olurdu. Bütün bunlar âlemde Allah’ı zikretmektir; çünkü her şey Allah’ı zikreder. Bu yüzden herhangi bir şeyin Allah’ı zikretmediğini gören, gerçekte o şeyi görmemiştir. Çünkü Allah her şeyi varlığa zikredici olarak yerleştirmiştir

Her şeydeki gerçek fâil ve etkin Hak’tır. Halk her durumda müteessir (etkilenme) ve edilgendir. O halde zikir, bir mahalde -ki mahal kuldur- Hakk’a ait bir fiildir. Kulun yapacağı, mahalli hazırlayabilmek için, her türlü etkiden tam anlamıyla soyutlanmasıyla sınırlıdır. O halde Hak, zikreden anlamında zâkir, kul ise zikredilen anlamında mezkûrdur. ¹²⁴

•      Zikrullah’a devam edenler, Allah ile hoştur. Allah ile hoş olan,

O’na kavuşmuştur. Zikrin kalbe yerleşmesi sohbetin bereketiyle mümkün olur. Çünkü kişi dostunun yolundadır. Bize gelmenizi tavsiye ederim. Bizim sohbetimiz denenmiş bir tiryak, bir ilâçtır. Bizden uzaklaşmak ise öldürücü bir zehirdir. Ey bizden uzak olan zavallı! Zanneder misin ki, ilmin sana kâfidir de bizden uzaklaşırsın? Amelsiz ilmin ne faydası vardır? Ihlassız amelin ne faydası olabilir? Ihlas (katıksız samimiyet) bile tehlikeli yolun kenarındadır. Seni ihlastan sonra amele sevk edecek, riya (ikiyüzlülük) hastalığını tedavi edecek ve sana emin yolu gösterecek kimdir bilir misin? Alîm ve Habîr (haberdar) olan Cenâb-ı Mevlâ: Bilmiyorsam^ ehl-i Zkkirden sorunuz (Nahl, 43) buyuruyor. Sen kendini ehl-i zikirden mi sanırsın? Eğer onlardan olsaydın, onlardan uzak kalmazdın. Şâyet ehl-i zikirden olaydın tefekkür meyvesinden mahrûm olmazdın. İlmin sana perde, amelin engel olmuştur. Nitekim Aleyhi’s-salatü ve’s-selâm Efendimiz: Fayda vermeyen ilimden sana sığınırım buyurmuştur. Ey bizden kaçmaya çalışan! Kapımıza iyi sarıl, eşiğimizden ayrılma. Çünkü bizim eşiğimizde geçirdiğin her an ve attığın her adım, mânevi bir derece ve İlâhî yakınlığa vesiledir. Bizim Hakk Teâlâ Hazretleri ile inâbetimiz (günahlardan ve her §ey denyüz çevirip Hakka dönmek) sahihtir (hakîkî). Allah Teâlâ: Bana yönelen kimsenin yoluna uy! (Lokman, 15) buyuruyor¹²⁵

Zikr, anma anlamına kullanılır. Ancak Allah’ı anış zikirdir. Zikir üç tarzda olur: Lisânen anış; meselâ Allah’ın Hay ya da Rahmân esmâsmı belli bir sayıda tekrar etmek. Gönülden her an İlâhî hikmeti seyretmek, sezmek. Fiilen zikretmek, Kur’ân’a uymak; âyet-i kerîmede “zikredenler” denmeyip de “zikre uyanlar” diye emrolunduğuna göre, kasıt fiilen zikirdir. Kur’ân’m emrettiği şekilde ibadet etmek, haramdan sakınmak, merhametli olmak, sabretmek, hep bu âyetin kastettiği uygulamalı zikirlerdir. Kur’ân’ı izlemek ve ona uymak zikir olduğuna göre zikrin, önemli bir tanımı da: Ahlâk-ı Muhammedi’ye uymaktır¹²⁶

93

• Şunu biliniz ki, zikredilen Allah tek, fakat      zikirler muhteliftir

(çeşitli). Zikredenlerin kalp dereceleri de farklı      farklıdır. Zikrin aslı

Cenâb-ı Hakkk’ın emirlerine uymaktır. Çünkü Hz. Peygamber “Kim Allah’a itaat ederse namazı, orucu ve Kur’ân tilaveti (Kur’ân ’ı usûlüne göre okuma) az da olsa, O’nu zikretmiş olur” buyurmuştur¹²⁷

• Zâkir, zikrin dışındaki şeylere yönelmekten      sakınandır. Allah’ı

zikretmesi sebebiyle başkasını hiç arzulamaz.

Zâkire gereken, Allah’ı âdet ve gaflet üzere değil de, tazim (saygı göstermek) ve hürmetin en son şekliyle zikretmesidir. Zâkir, Allah’ı hürmet ve tazim üzere zikretmeyi terketmesi sebebiyle Allah’tan perdelenir.

Hiç bir mü’min yoktur ki, onun kalbinin üstünde bir şeytan bulunup, o Allah’ı zikrettiğinde şeytan geri durmasın ve O kimse Allah’ı unuttuğunda şeytan ona vesvese vermesin.

Bilmiş ol ki gerçek ünsiyet, Allah’ı anmak ve O’nun zikriyle meşgul olmaktan dolayı başkasını unutmak ve Allah’ın dışındaki şeyleri zikretmekten uzaklaşmaktır¹²⁸

•  Zikir iki şekilde olur. Birinden havf (korku) ve haşyet, diğerinden şevk ve muhabbet meydana gelir. Havf ve haşyeti meydana getiren zikir, Allah’ı nefsiyle zikreden ve Allah’ın onu zikretmesini, kendisinin Allah’ı zikretmesine sebep kabul eden, bir de kendisinin Allah’ı zikretmesiyle, Allah’ın da onu zikredeceğini bilmeyen kimsenin zikridir.

Diğer zikir ise, kendisi henüz ortada yokken ezelde Allah’ın onu zikrettiğini ve ölünceye kadar da zikredeceğini idrak eden kimsenin zikridir. Dolayısıyla bu kimse, Allah’ın kendisini zikretmesinin ezelî ve ebedî olduğunu; kendisinin O’nu zikretmesinin ise, şehvetlere bulanmış ve gaflet içinde olduğunu bilir. Allah’ın kendisini zikrettiğini görerek O’nu zikredenle, Allah’ın fazl (faslet, erdem, lutuj) ve ihsanım ('lutuf, iyilik) görerek O’nu zikreden kimse arasında ne kadar fark vardır. Kulun Allah’ı zikretmesi, Allah’ın kulunu zikretmesine göre yağmurların alünda kalan toz gibidir.¹²⁹

•  Âhiret tercih edildiği zaman, dünya âhiret içinde kaybolur. Allah’ı zikretmek ön plâna çıktığında ise, hem dünya hem de âhiret bu zikrin içerisinde fenâ bulup kaybolur Gerçek mânâda zikredilmeye başlanıldığında, “kul” da “zikir” de yok olur. Ortada sadece sıfatlarıyla Cenâb-ı Hakk kalır¹³⁰

•  Zikrin âdabı (edebi), tam bir azimet (sebat, kararlılık), kemâl-i hudû (alçak gönüllülüğün kemâli) ve tevâzû ile dünya ve mâsivâ bağlarından sıyrılmak, sağlam bir ihlas ve kulluk şuuruna vâkıf olmak suretiyle ism-i Celâl zırhına bürünmektir¹³¹

Beni şevkle, muhabbetle n)kredin ki; ben de sin) arşunu^a kavuşturmakla, yakınlık vermekle anayım...

Beni yüceliğimle, üstünlüğümle yikredin ki; sisçe karşılıksın ihsanlar verip mükâfatla anayım...

Beni tevbe ile gıkredin ki; sini günah bağışlamakla anayım...

Beni dilekle n)kredinin ki, ben de dileğinin) yerine getirmekle anayım...

Beni, yaptığının hatalara pişmanlık duyarak n)kredinin ki; sin) keremle anayım...

Beni, önpr dileyerek n)kredin ki; sin) mağfiretle,yani: Bağışlamakla anayım...

Beni, tam bir irade ile zikrediniz ki; size faydalı olan şeyle sizi anayım...

Beni, kötülükleri bırakmak sûreti ile zikredin ki; siz} fazla fa%)a iyilikler ederek anayım...

Beni, ihlasla (gönülden gelen dostluk, samimiyet) sfkredin ki; siz) kötülüklerden kurtarmak sûreti ile anayım...

Beni, kalblerinizle zikrediniz ki; siz) sıkıntılı hallerden çıkarmakla anayım...

Beni, muhtaç hallerinizi anlatarak zikredin ki; size güç vermekle anayım...

Beni, öğür dileyerek, günahlarınızın bağışlanmasını isteyerek zikredin ki; siz) rahmetle ve mağfiretle anayım...

Beni, îmânla zikrediniz ki; size cennetler vererek anayım..

Beni, Islâm yoluna girerek z)kredin ki; siz) ikramla anayım...

Beni, kalble zikredin ki; siz) mânâ perdelerini açarak anayım...

Beni, fânî (geçici) haliniz) bilerek zikredin ki; siz) devamlı bir zikirle anayım...

Beni,yalvararak candan anın ki; siz)faziletli kılmak suretiyle anayım...

Beni, zglil (aşağılanan) haliniz) anlatarak anın ki; siz) hataları bağışlamak suretiyle anayım...

Beni, yaptıklarınızı itiraf ederek anınız ki>' işlenen günahları silerek siz) anayım...

Beni, gönülsafâsı ile zikredin ki, siz) hâlis iyilikle anayım...

Beni, sadakatle zikredin ki; siz) nfk ile,yumuşaklıkla anayım...

Beni saflıkla zikredin ki; siz) af de anayım...

Beni tayım (yüceltmej ederek, yikredin ki; siyi keremli kılmak sureti ile anayım...

Beni, tekbir getirerek yikredin ki; siyi sair adlı cehennemden kurtarmak sûreti ile anayım...

Beni, cefâyı terk etmek sûreti ile yikredin ki; siyi verilen söye vefa ile anayım...

Beni, hatayı terk etmek sûreti ile yikredin ki; siyi çeşitli ihsanlar ile anayım...

Beni, hiyrnette çaba göstermek sûreti ile yikredin ki; ben de siyi nimetin tamamını vermek sûreti ile anayım...

Siy ne olduğunuyu düşünerek beni yikredin ki; ben de kendi varlığımla siyi

144

anayım...

Zikrin beş ana özelliği vardır, bu beş özellik de insanın Cenâb-ı Allah’ın yanındaki değerini arttırır. Bunlar:

Zikirde Allah (cc/ın rızâsı vardır.

Zikirde şeytandan korunma vardır.

Zikir kalbi yumuşatır.

İbadete olan aşkı artırır.

Mü’mini ma’siyetten (isyan, günahj alıkoyar¹³²

Hiçbir kul yoktur ki, Allah’ı hakkıyla zikretsin de zikri esnasında Allah’ın dışındakileri unutmuş olmasın. Allah ona, her şeyin bedeli olur Çoğu kere ârif, Allah’ı zikretmek ister de, onun sırrında ta’zim

ve heybet dalgaları dalgalanır. Böylece Allah, onun lisanına vekîl olur¹³³

• Ibn Abbâs (ra) şöyle buyurmuştur: “Her mü’minin kalbinde bir

şeytan bulunur. Fakat mü’min, zikr-i İlâhî ile meşgul olunca      şeytan

küçülür”¹³⁴

• Zikredenler ise Hak nezdinde zikrolunanlardır¹³⁵

• Allah buyuruyor ki: “Beni kendi içinde zikredeni ben de      kendi

nefsimde zikrederim. Beni bir topluluk içinde zikredeni, ben de bir topluluk içinde zikrederim. Kendiliğinden beni zikredeni de kendiliğimden zikreder, ona göre ecir veririm.”

Zikr-i İlâhîye devam ediniz. Çünkü zikir, vuslat-ı İlâhî için mıknatıs, kurb-i İlâhî için sağlam bir iptir. Zikrullah’a devam edenler Allah ile hoştur. Allah ile hoş olan, O’na kavuşmuştur. Zikrin kalbe yerleşmesi sohbetin bereketiyle mümkün olur.

Hak dostları (ra.) demişlerdir ki: “Allah’ı zikreden kimse Hakk katından bir nur üzeredir. Kalbi itminâna ermiş, düşmandan selâmete ulaşmıştır. Zikir, ruhun gıdası ve Hakk’m senâsına ermiş, mânevî şarâbıdır. Hakk’m zikriyle meşguliyet kadar kıymetli bir zevk ve lezzet de olamaz¹³⁶

Dünya bir perdedir ve dünyanın halleri bu perde vasıtasıyla gizlidir. Tanrı sevap, hil’at ve cenneti gayba îmânı olan, her türlü ibadeti yapan, Tanrı’ya ve onun işlerine görmeden inanan kuluna verir. Zira Tanrı perdesiz olarak göründüğü zaman, kimsenin ibadetinin karşılığı yoktur. Ve onun tövbesi de makbul olmaz. Kıyâmet gününde Tanrı perdesiz olarak görünür. O gün gizli sırlar aydınlanır

(Târik, Ayet 9) Bu zamanda tövbe etme, ağlama ve inlemenin faydası olmaz. Tanrı dünyada işleri bir perde arkasında yapıyor ve kullarına da yine perde altında dostluk ve yardım gösteriyor Eğer perdesiz yaparsa kıyamet kopar. Kıyamet, dünyanın fenâ bulmasından sonra kopacaktır. Bu dünyada kıyamet muhaldir (mümkün olmayan). Nitekim kullarına sebepler perdesi altında, kullarının gözleri sebeplere çevrilsin ve Tanrı’dan gâfıl (habersi^ olma) olsunlar, diye yardım eder. Meselâ biri, Tanrı’ya güvenerek kendini minareden aşağıya atsa parça parça, zerre zerre olur. Aynı güvenle bıçak veya kılıçla karnını veya boğazını kesse derhal ölür veya yok olur. Eğer o kimse Tanrı’nın yardımını ve adıyla söylediğimiz bu şeyleri yapar ve helak olmazsa Tanrı’yi perdesiz olarak görmüş demektir. Kendini bu âlemde açık olarak göstermek, Tanrı’nm âdeti değildir. O zaman, Onlar gayba inanırlar (Bakara, âyet 2), sözü doğru olmaz. Uyanık, tedbirli bir kul, sebepler perdesinden Tanrı’yı görür ve kendi selâmetini sebeplerden değil, Tanrı’dan bilir. Zira gördüler ve bazı bazı insanlar da özbeöz denediler ki sebeplerin faydası yoktur. Eğer sıhhat, selâmet ve dileklerin yerine gelmesi sebeplerden olsa idi, asla tehâlüf (birbirine ışıt olma, birbirine uymama) etmezdi. Ve isteklerin olması sebeplerden hiç bir zaman ayrılmazdı. Bunun için o mü’min ve akıllı kula Tanrı istemedikçe ve sebepler perdesinden yardım etmedikçe, hiç bir maksadın hâsıl ve müyesser (kolaylıkla ortaya çıkan) olmayacağı muhakkak görünür. Mü’minler sebepleri bahâne ve bir örtü olarak bilirler. Saadet ve şekâveti (bedbahtlık, ebedi kurtuluştan mahrum olma), Tanrı’dan görürler. Peygamberlerin kâfirlerden kaçmaları da işte bu yüzdendir.

Cennet îmân ve itaat edenler içindir. Çünkü bunlar gayb perdesinde itaat eder ve Tanrı’dan korkarlar, bütün sebepleri O’ndan bilirler. O’ndan başka bu her şeyi yapan ve hükmünü yürüteni bilmezler. Sebeplerin yüzü örtülü olmasından dolayı, bu cihanda yollarını kaybetmezler ve Tanrıya olan inançlarından vazgeçmezler. Tanrı bu inançları ve doğrulukları karşılığında ve şimdiki lezzetleri, güzellikleri, gelecekteki lezzetler için terkettiklerinden dolayı, cenneti onlar için meydana getirdi ve karşı koyanlar, inkâr edenler,

sebepleri kendi Tanrıları bilen, ona koşan ve sığman, dünya lezzetlerini tercih edenler için de cehennemi yarattı¹³⁷

İman gaybadır (gö^le görülmeyen mânevi alemj

İman, kalbde duyulan haşyet duygusudur; onda sevgiyle karışık bir ürperme hazzı vardır.

İman, Rahmân esmâsmın gönülde yarattığı zorunlu bir ateştir. Kalbi temiz olan, evrenlerin yücesi Efendimizin inzarı demek olan bu cereyanla hemen hayat bulur; îman eder.

Gönüllerde Azîzü’r-Rahîm’in hikmeti olan Kur’ân, haşyet uyandırmıyorsa o kalb hastadır. Gururla sakattır; hayat bulmaz.¹³⁸

• Cenâb-ı Hakkk’m mahşer gününe kadar kendi gayb âleminde kalmayı tercih edişi sebepsiz değildir.

Cenâb-ı Hakk, gayb perdesi arkasında kalıp kullarının ümit ve emeller peşinde olmalarını ve bir ümit ile kendisine ibadet eylemelerini ister. Kulun ümidi ya âhirettir, ya dünya. Her iki taleb sahipleri için de niyaz (dua) kapıları açıktır. Ahireti yani mânevi lezzet ve hazları isteyenlerin, bu talebleri ve dünya zevk ve arzularının peşinde koşanların ümit ve emelleri Cenâb-ı Hakk’la aralarında bir bağ demektir. Her kul bir ümit ve endişe ile bilerek, bilmeyerek Allah’a bağlıdır.

Ümit ve endişe gayb âleminin perdeleridir. O perdenin arkasında ister korku ile, ister ümit ile Allah’tan merhamet dileyenler, bir gün bu perde yırtılınca o âlemin bütün saltanatıyla meydana çıktığını görürler.

Perde yırtılınca herşey âşikâr olacağından ne korku, ne ümit kalır. O anda insan ya iyi niyetli davranışlarının ve Allah’a varma dileklerinin kabul olduğunu görür, Allah’ın cennet sözüyle vaad ettiği mükâfâta

ulaşır yahut korktuğuna uğrar. Bu böyle olmayıp da her kul mahşerdeki encamını (gelecek işin sonu) dünyada bilecek olsa, dünya ehli ve şakiler (bedbaht, ebedi kurtuluştan mahrum olan) yese (üzüntü) düşüp, mü’minler saadet içinde kalırdı. Fakat İlâhî hikmet hükmünü bulmazdı. Çünkü Allah yalnız mü’minin değil, şakinin hatta kâfirin de kendisinden bir ümidi olsun ister. Ve kim bilir, belki bir gün, henüz vücut ve dünya âleminde, nefsinin esiri olarak yürüyenlerden biri bir an için gafletten uyanır da Allah’ından yardım ve iyilik dilerse, şüphen olmasın ki Allah, onu affedecek ve iyi kulları arasına almakta bir an tereddüt etmeyecek kadar büyüktür.

Vehim ve endişe, aranılanın gizli kaldığı; görünmediği, ne ve nasıl olduğu bilinemediği zaman insanı sarar. Aranılan meydana çıkınca vehimler ve endişeler geçer, ruh hakikatle karşı karşıya kalır. Hakikat tecellî edince Allah’ın cemâlini görmeğe talib olan ruh, emeline kavuşmuş olur. Nefislerine boyun eğip dalâlete (sapkınlık etme, doğru yoldan ayrılma) düşenler ise, vehim ve zanlarmın cezasını çekerler.

İnsan, gökten rahmet ve yerden yeşillik beklediği gaybın bir gün bu dileklerini yerine getireceğine inandığı ölçüde Allah’a yakındır.

İman, hakikatler gizli iken, görünmüyorken; idrak, düşünce ve sezgi yoluyla erildiği zaman güzeldir. Cenâb-ı Hakkk’ın bu fâni (geçici) dünyanın gayba açılan penceresini kapamasındaki hikmet budur.

Allah insanların hayrı için, insanların hakikati bizzat bulabilir bir insanlık seviyesine ulaşmaları için, nihâyet kullarını, böyle bir insanlık seviyesine ulaşmış görebilmenin saadeti için böyle yapmıştır.

Allah’a ibadet ve inanış da hudut erlerinin sadakati gibi, ancak ölüm gününden önce makbuldür.

Ölüm günü Allah’ı yakından görüp, onun yüceliğini mahşerde kavrayacak imansızların o andaki îmanı elbette Allah katında makbul olmayacaktır.

101

Allah, kendisi gaybda iken onu görmeden seven ve bulanlardan hoşlanır¹³⁹

•  Tanrı’nm yeryüzünde de, yüce gökte de insan ruhundan daha gizli bir şeyi yoktur

Hak, kum, yay, her şeyi bildirdi de ruhu “O benim işimdendir” diye mühürledi, gizledi

Yüce kişinin gögü, o ruhu gördü mü artık ona hiç bir şey güşli kalmag.

Ancak, geceleyin gö^ü padişahı tanıyanın o gü gel duygusu işe yarar.

O mârifetlerin hepsi, yolda görünen adamın yolunu şaşırtan gülyabânîdir Ölüm günü onların hiç birinden fayda yok. Yalnıy geceleyin padişahın yügiinü gören gö% başka!

Padişah hüküm gününde yalnıay geceleyin yügünü gören, kendini tanıyan adamdan haya eder (utanırf¹⁴⁰

•  Allah’tan korkmak bir fazilettir. Allah korkusu duyanlara bizzat Cenâb-ı Hakk gönül huzuru verir. Onları, korkmayın, mahzun olmayın müjdesiyle ferahlandırır. Allah korkusu duymayan imansızlara ise acır, kullarının büyük hakikati bilmelerini arzular. Gerçek bir Allah korkusu hakikatte büyük bir Allah sevgisidir. Bu korku, inanmış insanların gönüllerinde o kadar çok sevilen Allah’ı kendisine lâyık bir sevgi ile sevememek, onun sonsuz büyüklüğünü yakından bilip, ona yakışır kul olamamak endişesi manasınadır

Cenâb-ı Hakk, gönlünde böyle bir endişe yananlara elbette Rahim ve Şefik olacaktır. Elbette onların gönüllerine bir emin olma hazzı duyuracakür¹⁴¹

•  Cenab-ı Hak herkese o istidat tohumunu ihsan etmiştir. Herkes İslâm olarak doğar. Sonra onu anası babası Nâsrâni, Mecûsi şu veya bu yapar

Demek ki herkeste o doğuştan gelen istidat mevcuttur. Fakat araya giren çeşidi sebepler onu asli vatanına, cânâmna kavuşmaktan alıkoyar. Yoksa ziraate elverişli her tohum, mutlak neşv ü nema bulur, büyür, boy atar. Ve bir arızaya da uğramazsa kemâle erer. Bu söylediğimiz ezelde yani ümmü’l-kitapta sait olan kimseler hakkındadır. Yâ-sîn suresi 11. âyette: “Onlar Allah’tan korkar ve inanırlar” yollu tebşirde bulunulmuştur.¹⁴²

•  Havfin yani korkunun üç türlü mânâsı vardır: Biri korku, biri haşyet, biri de heybettir.

Bizim bildiğimiz korku îmânın şaründandır. Haşyet, amelin şartmdandır. Heybet ise mârifetin şaründandır.

Her türlü cezadan korkmak, nefis makamıdır. Allah’ın cilve ve oyunlarından korkmak, kalp ve huzur makamıdır.

Fakat sır ve şuhut (şahit olma, görme) makamının korkusunda, heybet ve azamet vardır ki bu görgü makamıdır. Resulullah Efendimizin: Allah'ı herkesten piyade ben bilir, herkesten piyade de ben korkarım, buyurdukları gibi, Allah’tan korkan Allah’ı bilenlerdir, dendiği gibi¹⁴³ İşte korku, ilim nisbetinde artar, Allah’ı bildikçe ziyadeleşir.¹⁴⁴

Er-Rahmân, hikmetin gerektirdiği tarzda a’yânın (hakikatler) kabiliyetlerine göre varlığı ve sûrî kemâli her şeye veren demektir. Er-Rahmân muhtaç olanlara özgüdür. Mübalağa kalıbındaki bir isim ile isimlendirilmiştir, bunun nedeni eserlerinin umumiliği, bu

103

eserlerin sirayetinin yaygınlığı ve de tasarruflarının alanının genişliğidir.¹⁴⁵

Gece vakti olup karanlık gelse ve her dost ancak kendi dostu ile tenha kalsa benim sevgililerim benim için kıyamda (ayakta durmaj durup, boyunlarım büküp bana tazarru ile (kendini alçaltarak yakarmaj münâcaat (Allah ’a yalvarma) ederler ve muhabbetimden başka benden birşey talep etmeyip rızâ yolunda giderler. Ben de onlara kemâl-i muhabbetimden üç şey İhsan ederim: Birincisi bir nurdur ki kalbine ilkâ ederim eğer onlar daima söyleseler onunla benden haber verirler. İkincisi: Ben onlara zat ve sıfatımla teveccüh ederim ve nice devletlere nâil ederim, teveccüh (yakınlık duymak) eylediğim dostuma neler ihsan ederim. Üçüncüsü de bir ikramdır ki onu ancak ben bilirim, bir de o kulum bilir, arzda ve semâda olan eşya ikrama nisbetle azdır, az bir şeydir

Yâ Davut benim muhabbetime meyi eden evliyâ kullarıma haber ver ki; Onlarla meyanımızda olan hicapları ben ref ettim. Onlar basiretleriyle (kalp gbfu) görürler, onun için onlar halkdan mahcup (hicaplı, perdeli) olsalar onlara zarar vermez ve benim tarafımdan onlara lutuf ve inbisat (ferahlık) eriştiği halde halkdan gelen hased ve gazap onlara tesir etmez ve asla keder vermez ¹⁴⁶

Rabbini ıfkret, kendini unuttuğun vakit... (Kehf, 24) Yani Allah’ı öyle zikreyle ki Allah’tan başka bir şey kalmasın ve kendi nefsin de kalmasın. Çünkü hakikî zikrin mânâsı, zikreden, zikredilen ve zikrin bir olmasıdır. İşte bu türlü zikirde bulunanın kalbinde ikilik ve o kimsede benlik kalmaz. O kimsenin kalbine hakikî sevgili nazar eder ve kendi cemâlini o kimsenin kalbinde görür. O zaman öyle hitap eder ki: Bu gönülde, bu mülkün içinde yârdan başkası yoktur¹⁴⁷

Cenâb-ı Hakk esma-i İlâhîsini (İlâhî isimler) Âdem’e tâlim (öğretme, belletme) buyurdu, sonra kendi ismini sordu: Âdem: Unutturuldum, bilmiyorum Rabbim!” deyince Cenâb-ı Hakk: “O halde seni yer üzerine “Nâib-i Hak kıldım” (Allah’ın elçisi) diye ferman eyledi. Bir insan Hakk’m ismini andığı vakit, kendisini unutursa, o işi bizatihi Hak yapar. ¹⁴⁸

-12-

Şüphesiz ölüleri ancak biz diriltiriz. Onların yaptıkları her işi, bıraktıkları her izi yazarız. Biz, her şeyi apaçık bir kitapta (levh-imahfuz'da) sayıp yazmışızdır.

“Innâ nahnü nuhyil mevtâ ve nektübü mâ kaddemû ve âsârehüm ve külle şey’in ahsaynâhüft imâmın mübîn”

*

Gerçekten ölüleri biy diriltirim onların önceden yapıp gönderdiklerini ve bıraktıkları eserlerini yayarım Zaten biy her şeyi açık bir kütükte, “lmâm-ı mübîn”de sayıp tesbit etmiçiydir (E imalili Ham di Yayır)

Şüphesiy ölüleri ancak biy diriltirim Onların yaptıkları her içi, bıraktıkları her iyi yayarım Biyherçeyi apaçık bir kitapta (levh-i mahfuy’da) sayıp yaymıçıydır. (Diyanet)

(Açıklamalar bölümündeki meal: Gerçekten biy biyiy. Ölüleri diriltiriy ve önceden gönderdikleri çeyleri ve eserlerini yayarım adlarına, hesaplarına geçiririy Ve yaten herçeyi önce açık bir kütükte, bir ana kitapta (levh-i mahfuyda) sayıp yaymıçıydır.)

Zât-ı ehadiyet fcatın tekliği), mertebe-i vâhidiyete (birlik mertebesi) doğmasa, İlâhî mertebeler vücut bulmaz. İşte Kur’ân da “yarattım”, “kıldım” gibi ifadeler zât-ı ehadiyete delalet eder. Cem sîgası ise, zât-ı vâhidiyete nazırdır ki o mânâda zat, sıfatla beraberdir “Yarattık”, “kıldık” gibi...

Bu mânâya göre zat’m çokluğu lâzım gelmez. Ancak sıfatların çokluğu lâzım gelir ki bu sıfatların çokluğu da zat’m tekliğini nefyetmez (sürme, sürgün etme). ¹⁴⁹

İbnü’l-Arabî vâhid (bu vâhid (bir), ahadiyetin (bir) ’i gibi değildir. Abddiyet sonsmı tekliktir. 'Vâhid ise çokun birliğe ulaşmasıdır; insanda tecellî eden Hakk’ı, dolayısıyla birliği anlatır) lafzını zamanın teki olan Kutb’a işaret için kullanmıştır.

Vır, i(Her nerede olursam^ O sisinle beraberdir” (Hadid, 4) âyetinde belirtildiği gibi bütün

sayılara eşlik eder. Yani sizin Bir’in dışında belirli bir varlığınız yoktur. Sayıların varlıkları Bir vasıtasıyla ortaya çıkar. Bir, hangi sayıyla çarpılırsa çarpılsın, o sayı ne artar ne de katlanır. Çünkü onu çarpan bir, çokluğun birliğinde onu çarpmış, bu nedenle çoklukta bir artış ortaya çıkmamıştır. Bir, ne kendiliğinden, ne de çarpıldığı şeyde artmaya konu olmaz. Bir, herhangi bir şeye yerleşmekten veya bir şeyin ona yerleşmesinden pek yücedir. Bir, hakikatleri bulundukları hal üzere başkalaştırmadan bırakır. Çünkü hakikatler değişseydi, Bir de değişirdi. Hakikatlerin değişmesi mümkün değildir Elif bütün harflerin mahreçlerine (çıkılacak yer) yayılır. Bu, Bir’in sayı mertebelerine yayılışıdır¹⁵⁰

• Kâmil insan kısaltılmış bir kitaptır ve ümmü’l-kitab’ın seçkin bir nüshasıdır (yazılı bir şeyden bir örnek) “Teklik Mertebesi”, zorunlu olan bütün fiilî isimleri içinde toplayan, bütün Rabbânî sıfatları kendinde barındıran bir mertebedir. İşte insan melekût âleminin acaibliklerini olduğu kadar, ceberût âleminin mana ve hakîkatierini de içeren bir nüshadır. O, İlâhî güzellikleri, şaşılacak sanatları içeren bir kitap; rûhânî ve cismânî, semavî ve arzî, dünyevî ve uhrevî (âhiretle ilgili) âlemlerin özetini kuşatan şaşılacak bir şehirdir. Böylece, yani kâmil insan İlâhî mertebeyi kapsayan muhtasar (kısaltılmış) bir kitap olduğundan “Allah Teâlâ Adem’i Rahman sûreti üzerine yarattı.” (Hadis) “Allah Teâlâ Adem’i kendi sûreti üzerine yarattı.” (Hadis) Allah’ın sûretinden maksat onun isim ve sıfatlarıdır. İsim ve sıfatlara sûret denmesinin nedeni insanın sûrede zâhir olması gibi, Cenâb-ı Hakkk’m da isim ve sıfatlarla zahir olmasındandır

•  İbnü’l Arabi’nin imâm-ı mübîn hakkındaki ifadeleri bazı güçlükler arz eder O, imâm-ı mübîn’in levh-i mahfuz olduğu konusunda tefsirlerle hemfikirdir Bununla birlikte bazen onun İlk Akıl veya Yüce Kalem olduğunu açıkça dile getirir.

Allah şöyle buyurmuştur: “Onların ellerindekini ihata etmiş ve her şeyi sayı olarak saymıştır'' (Cin, 28) Kitapta ise “Küçük büyük her ne varsa onları saymıştır” demiştir (Kehf, 49) Burası divan sahibi kâtibin makamıdır ve o İlâhî mertebenin kâtibidir. Bu kâtip İmâm-ı mübîndir. Allah şöyle buyurmuştur: “Her şeyi imâm-ı mübîn ’de saydık ” (Yâ-Sin, 12) İmâmın İmâmı ise Kitaptır. O da silmeyi ve bırakmayı içeren Levh-i Mahfuz’dur. Bu yüzden her şey ondadır (Futûhât, IV: 83)¹⁵¹

•  Allah Hayy’dır (diri), Alîm’dir (bilen), Kâdir’dir (her şeye gücü yeten), Mürîd’dir (irade eden), Semf’dir (işiten), Basîr’dir (gören), Mütekellim’dir (sö% söyleyen).

İnsan-, dahi aynıdır. O da: Hayy’dır, Alîm’dir, Kâdir’dir, Mürîd’dir, Semî£’dir, Basîr’dir, Mütekellim’dir.

İnsan-, Zât’a bağlı hakikatleri ile Hakk’ın mukabilidir (karşılık).

İnsan-ı kâmil, Zât’a bağlı isimleri ve İlâhî sıfatları hak etmiştir.

İnsan-ı kâmil’in Hakk’a karşı misâli aynadır ki; bir şahıs aynaya baktığı zaman, onda ancak kendi sûretini görür, yoksa, kendi sûretini görmesi mümkün olmaz. Allah, insan-ı kâmili kendi zatına vacip (gvrunlu) kıldı ki isimleri ve sıfatları ancak onda görüle...

Bütün bu anlatılanlar şu âyet-i kerîmenin mânâsıdır:

“Gerçekten big, emaneti yere, göklere ve dağlara arg ettik; onu tapmaktan çekindiler. Ondan korktular. Ve onu “insan"yüklendi. Zira o galim ve câhil idi (Ahzab sûresi, 72)¹⁵²

•  Bu âyet-i kerîmede, Cenâb-ı Hakkk’ın zâhir (açık, belli) ve bâtın (gigli, icyüg) tasarrufunun insanlardan zuhur ettiğini ve insanlarda bir şey olmayıp, sırf Cenâb-ı Hakk’ın tasarrufuna âlet olduklarını ve insan, kendinden zuhur eden bu tasarrufun, Hakk’ın olduğunu bilmediği için zâlim ve cahil olduğunu söylemiştik.

Big kulumuga şah damarından daha yakınıg âyet-i kerîmesinin bâtmî tefsirinde (açıklama), biz’in mânâsının cümle mevcudat (yaratılmışlar) demek olduğunu söylemek isteriz. Yani, biz’im fiillerimiz, isim, sıfat ve zatımız, bu gördüğün mevcudattan zuhur ediyor. Onun için “Biz sana” yani sen ferde, cümle eşyadan zuhur eden tecellîlerimiz ile yakınız, demektir. ¹⁵³

•  İnsanın gökte veya cennette veya cehennemde değil de yeryüzünde halîfe olmasının nedeni şudur: Yeryüzü toplama mahalli olduğu gibi karışım ve birbirine girme yeridir. Yeryüzü, birbirine uyumlu ve uyumsuz zıt ve farklı varlık türlerini kendinde toplayan bir yerdir. Başka bir ifadeyle yeryüzü, rahmet ve öfke âlemi, kahır ve bağışlama, horluk ve izzet âlemi, yoksulluk ve zenginlik âlemi, Hak ve yaraülmış, yaratma ve emir âlemi, cin ve şeytanlar gibi âlemleri kendisinde toplayan bir yerdir. Öyleyse yeryüzü toplayıcı bir âlem ve bütün isimleri, her şeyi kuşatan bir yerdir. Halîfe, halîfe olduğu kimsenin sûretiyle ortaya çıkmalıdır. Bu nedenle Hz. Peygamber şöyle demiştir: “Allah Adem’i sûretine göre yarattı” Allah Adem’i yaratırken iki elini (Celâl ve Cemâl sıfatlarını) birden kullanmışür. Bunun hedefi, yaratılışını düşünmesi sayesinde, güç sahibi olmasını sağlamaktır. Sonra insan, isimlerin bilgisini kendi hakikati vasıtasıyla elde etmiştir. Böylece yeryüzünde halifelik hakkı sadece onun için ortaya çıkmıştır. O halde insan-ı kâmil, âlemde Hakk’ın halîfesi, yaratıkları içinde Hakk’ın vekilidir. İnsan-ı kâmil, hakkında hüküm verilen şeyin hakikatinin yeteneğine göre İlâhî isimlerin hükümlerini âlemde uygular. Böylece insan-ı kâmil, âlemde farklı sûretlerde görülür.

Insan-ı kâmil, bazen güçlü bir hükümdar sûretindedir. Bazen rahmet sûretinde, bazen şiddet ve güç sürerinde, bazen intikam ve zorlama, bazen örtme sûretinde, bazen lutuf, bazen sevinç, bazen şaşkınlık sürerinde görünür ve bazen de güler yüzlü bir şekilde ortaya çıkar. Kastedilen, bütün İlâhî isimleri toplayan ve kuşatan mertebedir. Nitekim insan-ı kâmil aynı zamanda bütün varlıkların hakikatlerini kendinde toplar. Bu bakımdan, onların var oluş ilkelerini ve (varlığa) geliş yollarını, hareketlerini ve duruşlarını, nefeslerini ve onlara ait olan ve onlardan ortaya çıkan her şeyi bilir. Söz konusu şeyler, insan-ı kâmil olduğu gibi aynı zamanda insan-ı kâmil de onlardır. İnsan-ı kâmil aynı zamanda bütün İlâhî isimleri kendinde toplar. Bu bakımdan insan-ı kâmil onlar üzerinde hüküm ve tasarruf sahibidir; varlıklar da insan-ı kâmil’e boyun eğer ve onun bulunduğu yöne yönelirler.¹⁵⁴

• îsâ (a.s.) Allah’ın onu isimlendirdiği gibi bir “Ruh” olduğundan ve Allah onu sabit bir insan sürerinde var ettiğinden îsâ (a.s.) sadece bir üfleyişle ölüyü diriltiyordu. Sonra Allah Teâlâ onu Ruhu’l- Kuds’le teyid etmiş, desteklemiştir: Dolayısıyla o, varlıkların kir ve pisliklerinden arınmış, tertemiz bir Ruh’la teyid edilmiş olan bir Ruh’tur. Bütün bunlardaki asıl temel, “Ezelî Diri”dir ki bu da

Ebedî Hayat’la özdeştir. İki tarafı, yani Ezel ve Ebedi, âlemin vücûduyla ve sonradan var oluşuyla Diri olan Tanrı ayırmıştır¹⁵⁵

• Levh-i Muallak (değişebilir kader) insanlık edebini tahsil için bize verilmiş cüz’i iradeyi lehimizde veya aleyhimizde kullanarak, bizzat çizdiğimiz kader çizgimizdir. Cenâb-ı Hakk bu levhada, verilecekleri şarta bağlamış olduğu cihetle iyiliğe iyilikle mukabele ederek belâyı def eder.

Ezelde Cenâb-ı Hakk ruhlara hitaben sordu “Ben sizin Rabbiniz değil miyim?” Ruhlar da “Evet, Rabbimizsin”cevabmı verince (Araf, 172) dildeki davaya elde delil gerek hesabına göre davalarını isbat etmek için bu âleme gönderildiler. Böylece dünya da kazanç veya kayıp durağı oldu.

Bizim şeytan veya insan, şaki veya said oluşumuz ezel nasibimizdir. Ancak şu var ki, bir pırlantayı pırlanta olarak meydana koyan, onu temizleyip yontan elin mahareti olduğu gibi, cevheri temiz ve kabiliyeti üstün bir kişinin de cemiyetin hizmetine yarar hale gelmesi için bir rehber insanın eline düşmesi icap eder¹⁵⁶

• Gayb âleminin baharı, kudretle esen bahar rüzgârlarını bizim âlemimize yollar. Dünyamızda ermiş insan gönülleri mânevi âlemden gelen bu bahar kokusunu duyarlar. Buna mukabil insan nefsinin dünya yüzünde mağlup olduğu her kötülük, her kibir, her hased, her hırs, her şehvet, ruha gayb âleminden kopan bir sonbahar fırtınası gibi derin hasar, büyük azap ve ölüm verir.

Gönül gözü açık olanlar için bu âlemdeki doğumlar, ölümler, varlıklar, yokluklar hep birden kıyâmetten bir örnektir. Bu düşünüş bizi uyandırmalıdır. Işığı görünmez olan güneşin tekrar doğması gibi, yapraklarından soyunmuş ve iskelet olmuş ağaçların yeniden yapraklara, çiçeklere bürünmesi gibi, asırlar ve asırlar boyunca ölmüş insanların hepsini diriltecek olan kıyamet gününün gelmesi de Kur’ân-ı Kerîm de haber verilmiş bir hakikattir¹⁵⁷

• Ahlâk güzelliğinde aranan şey niyet ve amel dürüstlüğüdür. Çünkü azanın gördüğü amellerin ve fiillerin elbet bir haddi ve neticesi vardır. Sevapların da yine bir haddi ve hududu vardır. Fakat niyete hudut yoktur. Onun için Resulullah Efendimiz: “Amel, niyet içinde gizlidir” buyurmuştur ve yine “insanlar niyederi üzre haşrolacaklardır. (yemden dirilme)” ve “Cenâb-ı Hakk sizin amellerinize bakmaz, niyetinize ve kalbinize bakar” demişlerdir¹⁵⁸

• Asıl maksat, sâlih amel denen kalp amel ve niyetindedir¹⁵⁹

• Allah sevgisi sadece mânâdan ibaret olsa namaz kılmak ve oruç tutmak gibi, ibadete cismin de karıştığı hareketler yapılamazdı.

Birbirlerini sevenlerin yekdiğerlerine verdikleri hediyeler sadece sevgi ve saygıları değildir. Bu sevgi ve alâka, insanları birbirlerine maddî hediyeler vermeye de sevkeder.

İki gönül arasındaki aşk bu yolda olunca, en büyük sevgiliye gönülden vurgun kulun, Allah’ına bir takım şekle ait hediyeler vermesinden daha tabii ne vardır? Allah’ın dünyaya saldığı türlü maddelerden güzel sanat eserleri yapmak, camiler, minareler, mihraplar sıralamak, evler kurmak, tezhipler yapıp, güzel yazılar yazmak; yollar, köprüler yapıp Tanrı kullarına kolaylıklar hazırlamak, nasıl Allah’a maddelerden hediyeler vermekse, tıpkı bunlar gibi insan vücûdunu namaza, oruca, hacca, zekâta sevkederek ibadete şekil çizgileri işlemek de birer gönül hediyesidir. Yeter ki Allah sevgisine yakışır, tam bir sevgi ve ihlas (samimiyet, bağlılık) bir gönülde temel edinmiş olsun. Gönülde saklı muhabbet, dış âlemde şekillere bürünsün, sevgiyi isbat eden hareketler ve eserler haline girsin.

Şekil mânâya şahittir ama dünyada şekle ait ibadetin de hâlisi ve kalpı vardır. Gösteriş için dindar görünmek suretiyle yapılan maddî, mânevî menfaat avcılıkları için yapılan hareketler, görünüşte ibadet, iyilik, vergi ve bağış şekillerinde de olsa, ashnda yalancı şahitlerden farksızdır.

Onların ne ellerindeki teşbih Hakk’ın ismini sayar, ne sırtlarındaki abâ (dervişlerin gydiği kaba kumaştan usşun bol elbise), gerçek derviş abâsıdır. Böylelerinin davranışlarındaki yapmacık, erbabının (ehil) gözünden elbet kaçmaz.

Hak sevgisi ve ibadetin tek gıdası gönül saflığıdır, Allah’a gönülden bağlanmış olmaktır. ¹⁶⁰

• Gerçi ibadetteki dış hareketler birbirinin aynıdır. Dıştan bakanlar hakîkî müslümanlarla ibadeti taklid edenleri aynı yerde aynı safta yanyana görürler. Hakikatte ise onlar birbirlerinden mesafeler boyu uzaktadırlar.

Namaza namaz için gelenle taklit için gelenden yalnız birincisi Allah’ın huzurundadır.

Neticede her kişi kendi şanına uyan hareketi yapar. Bu demektir ki, her insanın levh-i mahfuzda yazıh bir adı vardır Her alın yazısının, daha ezelde yazılmış bulunduğu bu mânevî levhada ne yazılmış ise, hakikatte o tecellî eder. Kişinin bu levhadaki adı iyi bir ad ise, dünyada bu adın icabı olan hareketi yapar. Bu isim orada kötü bir isim olarak yazılmışsa kişinin dünyadaki hareketleri de kötü olur.

Hulasa bu isim kahırdan ve cemâlden neye delâlet ediyorsa sahibinin de dönüp dolaşıp karar kılacağı yer orasıdır. Bunun içindir ki Hz. Ah “Herkes sonundan korkar, ben ise evvelimden korkarım” buyurmuştur¹⁷³

-13-

Onlara, şu şehir halkını misal getir: Hani onlara elçiler gelmişti.

“V’adtib lehüm meselen eshâbe’l-karyetiiz câehe’l-

mürseltitı”

*

Sen onlara o şehir halkını örnek ver. Hani oraya peygamberler gelmişti. (Elmalılı Ham di Yayır)

Onlara, şu şehir halkını misal getir: Hani onlara elçiler gelmişti. (Diyânet)

-14-

İşte o zaman biz, onlara iki elçi göndermiştik. Onları yalanladılar. Bunun üzerine üçüncü bir elçi gönderdik. Onlar: Biz size gönderilmiş Allah elçileriyiz! dediler.

“İz erselnâ ileyhimüsneyni fekezzebûhü mâ fe‘azzeznâ bisâlisin fe kâlû innâ ileyküm mürselûtı”

*

Hani biy onlara iki elçi göndermiştik, fakat onlar ikisini de yalanlamışlardı. Biy de (onları) bir üçüncüsü ile destekledik Onlara: “Şüphesiy ki biy siye gönderilmiş elçilenyf'dediler (Elmalılı Hamdi Yayır)

işte o yaman biy onlara iki elçi göndermiştik. Onları yalanladılar. Bunun iiyerine üçüncü bir elçi gönderdik. Onlar: Biy siye gönderilmiş Hllah elçilieriyiy. Dediler. (Diyânet)

Hazret-i îsâ, Antakya ahalisini dine davet etmek üzere iki resûl gönderdi. Bu      resûller, yolda Habîb-i Neccâr      isminde      birisine

tesadüf ettiler      ve “Biz resûlüz”      dediler. O: “Risâletiniz ne ile

sabit?” deyince, resûller: “Biz körleri, uyuzları, miskinleri iyi ederiz,” dediler. Habîb-i Neccâr: Benim miskin illetine (hastalık) mübtelâ (tutulmuş) bir çocuğum var, iyi edinip diyerek çocuğu getirdi. Onlar da iyi ettiler. Habîb-i Neccâr bunun üzerine îmân etti. Sonra Antakya’ya geldiler. Fakat boyun eğmedikleri için hükümdar bunları zindana attırdı.

Hazret-i îsâ bunların arkasından Şemun’u gönderdi. Şemun, evvelâ kendini onlardan gibi gösterdi. İbadethanelerine gidip putlara taptı ve bu arada da hastaları iyi etmeye başladı. Nihayet hükümdar, Şemun’u kendine vezir seçti ve: “İşte sen de hastaları iyi ediyorsun. Halbuki başka dinde buraya iki kişi gelmişti, onlar da aynı davada idiler” dedi. Şemun, onları hükümdarın huzuruna çağırmalarını rica etti. Resûlleri      getirdiler. Şemun      onlara: “Siz,      körleri      iyi eder

misiniz?” diye sordu. “Evet” diye      cevap verdiler.      Şemun:      “Ben de

iyi ederim” dedi ve daha bir çok sualler sorarak hepsine müsbet (olumlu) cevap aldı. Nihâyet: “Ölüleri diriltir misiniz?” diye sordu. Yine: “Evet” diye cevap alınca Şemun: “Aman hükümdarım, bunda bir iş var!” dedi ve hükümdar, yedi gün evvel ölen akrabasından birisinin getirilmesini emretti. Ölüyü getirdiler, resûller bunu diriltti ve âhirette ne gördüğünü sordular Ölü, yedi gün pek çok azap çektiğini, nihâyet yedinci gün, “Göğe bak!” dediklerini ve bakınca da bu iki resulü gördüğünü söyledi. O zaman Şemun hükümdara: “Aman hükümdarım, bari biz de putlarımıza söyleyelim de onlar da ölüleri diriltsinler!” deyince hükümdar: “Sen bizim putlarımızın görüp işitmediklerini bilmiyor musun?” dedi. Şemun: “Öyle ise ben bunlara îmân ediyorum” dedi. Bunun üzerine hükümdar da îmân etti.

Bu sırada Habîb-i Neccâr geldi; “Ey kavim, bu resûllere tâbi olun!” dedi. Fakat ahali bunu işitince galeyan etti. Habîb-i Neccâr’ı öldürmek için üstüne hücum ettiler. Habîb-i Neccâr, kendisine

hazırlanan cennetleri gördü ve: “Ya Rabbi, onlar da bu nimederi görseler ve îmân etseler...” diye kendisine olan iyiliği, kendisine fenalık edenlere temenni etti¹⁶¹

•  Tefsirlerin verdiği bilgilere göre, Antakya halkı, elçilerin Antakya’da bulunduğu günlerde oraya hiç yağmur yağmaması veya başlarına gelen diğer felâketlerin, onların yüzünden geldiğini kabul etmiş, bu yüzden de elçileri uğursuz saymışlar ve bu işten vazgeçmemeleri durumunda elçileri recmedip (taşlamak), öldürecekleri tehdidinde bulunmuşlardır. Hz Mevlânâ, Antakya halkının başına gelen maddî zararlar yüzünden, elçileri uğursuz saymalarından bahseden âyeti, onların böyle demelerinin, elçilerin beraberlerinde getirdikleri kutsal mesajın mânevi ve güzel kokusunun tesiriyle çarpılıp kendilerini kaybetmeleri yüzünden olduğunu belirtmektedir.

“Kâfirler, peygamberlere gelen vahyin güzel kokusuyla çarpıldılar ve kendilerini kaybettiler de ‘tetayyamâ bikiim (sişş bişe uğursuzluk getirdiniz)’ diye feryad ettiler”¹⁶²

•  Bu âyette Karye Ashâbı’nın, beden kasabası, üç resûlün de ruh, kalp ve akıl ile tevil olması mümkündür. Evvelâ onlara iki resûl gönderdi. Nur ve zulmette (karanlık) karye ehliyle resûller arasında münasebet (ilgi, bağ) yoktu. Ehl-i karye bu iki resule muhalefet etmeleri dolayısıyla istek ve hareketlerinde nefse uygun gelen ve nefsi ve kavmini, kalp ile ruhun davet ettiğine davet eden ve onlarda müyessir (kolaylıkla meydana getiren) olan akıl resûlü ile (Akl-ı Evvel; İlâhî ilimdir, ahadiyettir, güneşe benzer. Akl-ı küllün benzeri ise, suyun içine düşen güneşin nurudur. Akl-ı maaş ise sudan akseden aydınlıktır¹⁶³ 'Vahdet makamı ve ulûhiyet mertebesi gigli bir haşinedir. Herkesin kalbine ve zihnine gelen fikrî, aklî ve hissî nakış ve suretler, hep o hafinenin parıltıları ve akisleridir, işte bu parıltılar, hafinenin altınları mesabesinde olan İlâhî sıfatların parlak akisleri eseridir. Ama bu parıltı ve akisler herkese istidadına göre ışık verir)™ kuvvetlendirildi ve doğrulandı. Ehl-i karyenin resûlleri kötü görmeleri, onları lezzet ve huzurdan men ve riyazada (dünya lezzetlerinden sakınmak) mücadeleye meylettirdikleri içindir

Bedene yönelik arzu, iç güdülerle dolu olmaları resûllere taş atmalarıdır.

Resûlleri yalanlamaları ise hayvani şehvet ve isteklerinin vücutlarım istilâ etmesi ve üstün gelmesidir.

Medeniyet arsasından yani kasabanın en uzak köşesinden gelen adam da, Akıl ışığının delalet ve nazarı ile tevhid dinini ortaya koyan önceki sevgilinin, resûlünün tasdikine davet eden bedenin en yüce ve yüksek mevkiine sahip olan aşk’tir.¹⁶⁴

• Her insan, sûretâ (görünüşte) cirmi (cisim) küçük de olsa, mânâda büyüktür. Yedi gök ve yedi arz ve bunlar içinde bulunan şeyler, Arş, Kürsî, Levh, Kalem, Cennet, Cehennem günde bir kaç defa o vücut şehrine bir yandan girer, döner dolaşır, öbür yandan çıkar. Ama bunu insanlardan pek azı hissedebilir. İnsan tıpkı büyük bir şehir gibidir. Ortasında büyük bir sultanın oturduğu büyük bir taht vardır. Bu tahta oturan sultan, Tanrı’nın hükmüdür. Ruh onun mülkü, kalb hâzinesi, akıl ölçücüleri-tartıcıları, fehim (anlayış, idrak) ölçeği ve terazisidir. Bu şehrin dört kapısı vardır. Göz, kulak, dil ve el. Bütün mahlûkat bir taraftan girer, öbür taraftan çıkar. Şehre girenler, aklın önünden geçmeden çıkamazlar. Fehim (kavrayış), bunların kıymetçe, ölçü ve tarüca iyisini kötüsünü seçer, beğendiğini alıkor, beğenmediğini salıverir. Bu kafilelerden kimi göz kapısından girer, el kapısından çıkar. Yani görülerek girer, fiil, amel ve sanat olarak çıkar. Kimi kulak kapısından girer, dil kapısından çıkar. Yani işitilmek sûretiyle girer, söz halinde çıkar. Akıl da önünden geçenlerin resimlerini çeker, hayale verir. Hayal, akıl defterlerinin sahibidir. Akıl da çektiği resimlerden beğendiklerini akkor, beğenmediklerini salıverir.

Bunu bildinse, bil ki: Görme ve işitme yoluyla kafilelerin vücut şehrine girişlerinde mü’minle (îmân etmiş) münâfık (iki yüglü, içi başka dışı başka) arasında bir fark yoktur. Fakat gelen sermayeyi alıp fiilde ve sözde kullanma bakımından ikisi arasında çok farklar vardır. Mü’min, kulak ve göz yoluyla gelenlerden Allah indinde hayırlı olanlarını alır, iyi yapar, iyi konuşur. Bir iyiliği bin, hatta daha çok yapar. O mü’min, “Her başaktayü^ tane bulunan yedi başak bitiren bir bahçe gibidir. Allah, dilediğine kat kat verir. ” (Bakara, 261)

Münafık ise kulak ve göz yoluyla gelen kafilelerden Allah indinde şerli olanlarını alır, şer (kötülük) yapar, şer konuşur. Hatta o, mü’minin aksine, bir şerri bin ve daha fazla yapar. O, birçok dallar veren, her dalında birçok dikenler bulunan kötü bir tane gibidir.

Mü’min, îmânına kuvvet veren, ilmini ve irfanını artıran amellerini halis yapan, ahlâkını düzeltenlerden başkasına rağbet etmez. Münafık da nifakını (araboguculuk) kuvvetlendiren, şeytanlığını artıran, kalb cemiyetini (bütünlüğünü) dağıtan, vesvesesini toplayandan başkasına kuvvet vermez. İtibar (ehemmiyet) ru’yete (görmeye) değil, gördüğünü alıp onunla amel etmeyedir. İşitmeye değil, ahlâka ve konuşmaya itibar olunur. Güzeli işitmeye itibar yoktur; itibar, onu kabul etmeye, güzel meyvesinin zuhurunadır (ortaya çıkma). İyi olana bakmak mühim değil, fakat o iyi şeyin, senin amellerini hayra çevirmesi mühimdir.

İnsan, önünden her şey geçen bir ayna gibidir. Bazı aynada eşyanın sûrederi doğru, güzel görünür, bazılarında da eğri büğrü görünür. Meselâ dev aynasında her şey, dev gibi görünür. Yahut insanlar Cenâb-ı Hakkk’m buyurduğu üzere iyi veya çorak yere benzerler: “Gü%el toprak, bitkisini Kabbinin izniyle verir. Kötü olan da ancak kavruk bitki çıkarır. ” (A’raf, 58)

İyi toprak, kötü tohumu ıslah (iyileştirme) eder. İki üç devrede onu iyi yapar. Kötü toprak da iki üç devrede iyi tohumu bozar. Gerçek söz dinlemede insan kalbi de böyledir. Nitekim Yüce Allah buyurmuştur: “Allah onlarda bir hayır görseydi, elbette onlara işittirirdi. Onlara işittirirse bile elbetteyü^ çevirir, geri dönerler” (Enfal, 23)

Ama bunların hepsinde hüküm, yine Hak Teâlâ’nın hükmüdür”Insanlarm hepsi mevlâ sayılır, çünkü onlar, Allah’ın kazasına göre bir fiil icrâ ediyorlar (yapma, yerine getirme)”™

•  Eflâtun ruhta üç kuvvet tanıyor: Biri başta olan nous yahut akıl; İkincisi kalpte olan şecaat thymoeides; üçüncüsü karında olan şehvet, epithymetikon’dur.

Eflâtun ruhu bir koşuya benzetiyor ki, arabacısı akıl iki attan biri şecaat, öteki de şehvet.

Şecaat fevkalâde asil ve güzel bir hayvan. Öteki ise haşin ve daima yoldan çıkmaya müheyyâ (meyli olan) bir varlık. İşte akıl bu arabayı sürdükçe koşunun intizamını (yol, usul) muhafaza ediyor.

Yine Eflâtun diyor ki: İnsanlarda isteyerek kötülük ve fenâlık yoktur. Ne kadar fenâ da olsa faziletin aslına bağlıdır. Eğer hayır misali bir kimsenin karşısına çıkacak olsa, onun mukavemet kırıcı aşkına dayanamaz. Çünkü o, o kadar güzeldir. Binaenaleyh fazilet hayrı bilmek ve Allah’a benzemek olduğu için ahenk ve intizam dairesinde hayat demektir.

İşte bu fazilet dört kuvvete ayrılır. Biri, aklın faziletidir ki ihtiyattır. İkincisi kalbin faziletidir ki şecâattır. Üçüncüsü şehvetin faziletidir ki itidâldir. Bu üçün doğduğu bir fazilet de vardır ki adâlettir.

Binaenaleyh kendisiyle ve hemcinsiyle, bütün âlemle uygun ve ahenkli bir hayat yaşayan kimseye âdil insan denir¹⁶⁵

•  insanda üç kuvvet mevcuttur. Biri tabiattır ki ondan şehvet hasıl olur. Biri nefistir ki ondan arzu, biri de kalptir ki ondan da aşk zuhur eder. ¹⁶⁶

•  Incil’den: Bahtiyardır o kimseler ki ara bulucudurlar. Bunlar Allah’ı göreceklerdir¹⁶⁷

•  “İki elimle yarattığım şeye secde etmekten seni alıkoyan nedir?” (Sâd, 75)

Üçler:

Hak Naibi (vekili)

Hz. Peygamber’in vekili (zahirilimler) (görünen, açık)

Hz. Ali Efendimizin vekili (bâtın ilimler) (sır ve hakikatle ilgili ilimlerf⁸⁵

• Kutuptan kudretli ve kuvvetli yoktur.      Ubûdiyet      (kulluk) sıfatı

bakımından ise kutuptan daha âciz      ve daha      zayıf      yoktur.

Nübüvvetin bâtınıdır, peygamberliğin iç      yüzüdür.      Onun      zâhirine

nübüvvet, batınına velâyet derler.

Kutbun Allah indinde ismi Abdullah’tır, âlem merkezinde bütün ulvî ve süfli işleri yürütür. Aynı zamanda Abdülcami’dir, bu ismi bütün İlâhî isimleri kapsadığına işarettir.

Kutuplar Hz. İdrîs’in naipleridir (vekil)1H6 Kutup âlemin kalbidir ki, en yüksek ve en alçağa kadar herkese ve her şeye hayatın ruhunu

•      187

verir.

• İmâm-ı Yemin’in (sağdaki vegir) ismi      “Abdürrab”tır,      melekût

âleminin muhafazasına bakar.

İmâm-ı Yesâr’m (soldaki) ismi “Abdülmelik” olup mülk âleminin işleriyle görevlidir¹⁶⁸

-15-

Elçilere dediler ki: Siz de ancak bizim gibi birer insansınız. Rahmân, herhangi bir şey indirmedi. Siz ancak yalan söylüyorsunuz.

“Kâlû mâ en tüm illâ beşerun mislünâ ve mâ enzele’r- Rahmânü min şey*in in entüm illâ tekzibûn,f

*

Onlar da: “Siz bizim gibi insandan başka bir şey değilsiniz hem Rahmân olan Allah, hiç bir şey indirmedi. Siz sadeceyalan söylüyorsunuz^’ dediler (Elmalılı Hamdi Yasşır)

Elçilere dedeiler ki: Sizde ancak bi^m gibi birer insansınız Rahmân, herhangi bir şey indirmedi. Siz ancak yalan söylüyorsunuz (Diyanetj

Allah onu (Adem’i) iki eliyle yarattığında mertebesine (derece, rütbe) yaraşır şekilde kendisine izafe edilmiş iki eliyle temas ettiği için onu beşer diye isimlendirmiştir.

Beşerin değerini “iki elimle yarattığıma secde etmekten seni ne alıkoymuştur” âyetinin anlamını bilen takdir edebilir

Beşer (diye isimlendirilmenin nedeni) yaratılışına iki elin temas etmesidir.¹⁶⁹

• insanlar peygamberliği ve veliliği olduğundan başka türlü zannederler. Nitekim şöyle diyorlardı: “O da bizim gibi yiyor, içiyor, sokaklarda geziyor, o da bizim gibi bir insandır” Kitab-ı Kerîm’in ifade ettiği gibi peygamberler onların istedikleri her mucizeyi ve harikayı yapamazlar, insanlar zannediyorlardı ki peygamber, yememeli,

içmemeli, sokaklarda gezmemeli ve kendileri gibi bir beşer olmamak ve her istedikleri mucizeyi getirebilmekdir. Onun kendi zanları gibi olmadığını görünce “Peygamberler şöyle şöyle olur. Halbuki bu öyle değildir” derler. Onu inkâr ederler. Bilmezler ki geçmiş peygamberler de böyle idi. Bunu inkâr edenler o geçmiş peygamberlerin zamanında olsalardı bu fasit (kötü, basit) zanlarıyla, onların zamanlarındaki insanlar gibi onları da inkâr ederlerdi. Sonra gelenler, her kâmiün zamanı geçip gidince nâkıslar (eksik), onların, kendi tasarladıkları fakat aslında muhal (mümkün olmayan) olan kemâlleri haiz bulunduklarını zannederler ve onlara bu sıfatlarla inanırlar ve bu sebepten şimdikileri de inkâr ederler.

Arkadaşlığı gerektiren şey aynı cinsten olmak ve tabii münasebettir. Tab’mda peygamberlerin ve meleklerin tabiatında bulunan kemâllerden bir parça mevcut olan kimse, onları görüp işittiği zaman hemen onlara meyleder (eğilme). Onların bilfiil mevcut kemâlleri, kendisindeki bilkuvve (dürünce halinde) kemâk çeker. Bunun kemâlinin onlara kapılması âşık ve maşuk (sevilen) misâli gibidir. Mayasına bu kemâlden katılmamış kimse, onları gördüğü zaman yarasa güneşten nasıl kaçarsa o şekilde onlardan kaçar.

Kuyuda geçen bir temsil var: Kuyuya atılmış olan Yûsuf (a.s.) ancak kuyuya kova salanın ipine yapışarak çıktı. İmdi peygamberler ve veliler, Allah’tan gelip Allah’a giden kervanlar ve kafilelerdir. Kendisinde Rabbânî bilgiler ve bilkuvve İlâhî insanlık kemâlleri bulunan Yûsuf da tabiat zindanında hapsedilmiştir. Dünya âhiret konaklarından bir konaktır. Kova, insanlara inen Allah kitabıdır. Kervancıların (yani peygamberlerin) kovayı sarkıtmaları, insanları Allah’ın kitabına davet etmeleridir. Ona yapışmak, o kitabı getiren kimseye inanıp onu kabul etmektir. Ama kuyuda olan; kurbağa, çıyan, akrep, yılan ve daha kuyuda yaşayan diğer haşerelerden biri ise o, sarkıtılan ipe asılmaz, ona yapışıp kuyudan çıkmak istemezse kim ne yapsın? Çünkü insanlardan bazılarının ruhları güzel, yüksek meşrebüdir (yaradılış, huy). Alçak kimselerle ünsiyet etmez. Yüksek

vatanına gitmesine aracılık yapacak sâdık bir arkadaş arar. Bazılarının ruhları da habistir (kötü), alçak meşreblidir. Ancak kendi meşrebinde olanlarla ünsiyet (arkadaşlık) eder. Tabiat âleminde vatan tutar. Alem-i A’lâya (yüksek âlem) çıkan sefer ehlini ve seyyahları sevmez. Hiç davet kabul etmez. Yüce Allah buyurmuştur: insanı en güfel bir biçimde yarattık. Sonra onu aşağıların aşağısına çevirdik. ” Yalnı^ inanıp iyi işler yapanlar hariç”ÇT\n, 4-6) ¹⁷⁰

•  Hazret-i Muhammed, ki peygamberlerin en ulusu idi, nice zaman, İlâhî kaynaktan insanlık âlemine dinin emirlerini, iyilik, güzellik ve ebedîlik yolunda insanın yapması gereken vazifeleri taşıdı.

Vazifesini o ruh büyüklüğü ile yaptı ki bir gün henüz hayatta olduğu halde bir vücut değilmiş de bir ruhtan ibaretmiş gibi, bir Burak tarafından taşınarak, Hakk’ın huzuruna yükseldi.

Yıllarca Hak tarafından kendisine ferman (emir) gönderildi. Sonunda kendisi de ferman söyleyici oldu.

Tanrı elçiliğini yalnız bir kavme değil, bütün ins ü cine peygamber olmak gibi hudutsuz bir genişlik içinde yaptı.

Peygamber oluncaya kadar, kendisine ışık tutan yıldızının yolunda idi. O vakte kadar kendi alın yazısına göre yaşadı, fakat elçilik vazifesi gelince ve peygamber olup halkla hak olunca, artık yalnız kendi yıldızının ve kendi kaderinin değil, bütün yıldızların hâkimi ve emîri oldu. Çünkü artık o, kudretini tabiattan; yiyecek ve içeceklerden değil, doğrudan doğruya, Allah’tan alıyordu¹⁷¹

•  Tanrı’yı tanımak ve bilmek onun sırlarını bilmekten daha kolaydır. Bunun gibi eğer bir kimseyi görmek, tanımak istersen pek az bir gayretle buna muvaffak (başarılı) olursun; fakat ne kadar gayret etsen o kimsenin gönlünde bulunan gizli sırları bilemez ve anlıyamazsın.

O halde bir insanı göründüğü gibi bilmek onun gizli sırlarını bilmekten daha çok kolaydır. Bir kimse, bir bilgini kendisinden izin alarak ziyaret etmek istese biraz gayret sarfetmekle bu isteği yerine gelir. Fakat bu kimse, eğer o bilginin bu bilgisini öğrenmek isterse, onun bilgi hâzinesinden bir parça sermayenin eline geçmesi için senelerce zahmet çekmeğe kadanabilen bir canı olması ve pek çok güçlükler çekebilmesi lâzımdır.

Herhangi bir şehirde yüz binlerce halk Tanrı’ya tapar ve ihtiyaçlarım Tanrı’dan ister. Her şeyi yapabilenin, herkesin yiyeceğini verenin, herkesi terbiye edenin, herkese yol gösterenin, bütün günahları bağışlayanın aynı zamanda her yeli yok ediverenin Tanrı olduğunu bilirler. Can ve gönülden, bağlılıkla ona uyar ve ibadet ederler. Umumiyede hepsi böyledir. Tanrı’yı tanıma ve bilme nisbetinde (ölçüsünde), bazısının ameli kuvvetli, bazısının az, bazısının çok olur. Fakat, bu yüz binlerce insan arasından pek azı, yüzlerini bir şeyhe ve doğru bir veliye yöneltmişlerdir. Bunlardan da ancak bir veya iki kişi, o veliyi iyice tanıyabilmiştir. Bundan da anlaşılıyor ki Tanrı’ya tapmak ve onu tanımak umûmîdir. Herkesin bunda bir yeri ve bir yolu vardır. Hatta kâfirler bile Tanrı’ya taparlar.

Bütün varlıklar ve sonradan meydana getirilen şeyler insanların Tanrı’ya tapmalarına engel olan birer perde ve o sırrın bulunduğu yere girmelerine mâni olan birer kapıcıdırlar. Tadı yemekler, ipekli elbiseler, Çin ve Hatâ güzelleri de, insanları ibadetten alıkoyarlar. Tâliplerin ve yolcuların yollarını keserler. Yalnız bu insanlardan bazısı gece gündüz inlemek, zikretmek ve lâhavle çekmekle bu yol kesenlerin elinden kurtulurlar. İbâdet yüklerini Tanrı’nm rızâ ve kabul menziline eriştirirler. Fakat kimsenin onlarla temas etmemesi, onları tanımaması, onlara yol bulmaması için, kendi evliyasına bizzat Tanrı bekçilik eder ve onları korur

İnsanı ibadetten alıkoyan şeytanlar, periler gibi yaratıkları lâhavle ve zikirle kovmak mümkündür. Fakat, engel Tanrı olursa, O’nu hangi zikir ve lâhavle uzaklaştırabilir? Bu bakımdan evliyayı bulmak ve onları tanımak, Tanrı’yı tanımaktan daha güçtür Tanrı’nın velisini tanıyan bir insan, elbette Tanrı’yı tanır ve bilir Bunun aksi

imkânsızdır. Yani Tanrı’yı tanımakla, evliyayı tanımak lâzım gelmez. Bir çok insanlar vardır ki Tanrı’yi tanıdıkları ve ona kulluk ettikleri halde Tanrı’nın velisini tanımıyor ve bilmiyorlar. Hatta bu veliyi gördükleri zaman ona düşmankk gösteriyor ve onu inkâr ediyorlar¹⁷²

• Gerçi insan kendindeki nefis yükünü atar ve sâde ruh olup kalırsa, derecesi meleklerin de üstüne çıkabilir. Ancak kendini Allah’a vakfedip, dünya kirlerinden kurtulabilenlerin sayısı, bunu yapmayan ve yapamayanlara nispetle her zaman azdır. Yapabilenlerin de pek çoğu, kendi beşerîlikten sıyrıkşlarını kalabakktan gizk tutarlar. İlâhî aşk herkesçe biknmez ve her cahile söylenmez. Büyük sırları onlara karşı nâmahrem (mahrem olmayan) olanlardan saklamak gerekir¹⁷³

O gafiller şekle aldandılar da, peygamberlerle eşitlik davasına kalkıştılar. Velileri de kendileri gibi sandılar.

'İşte, biıı de insanisi onlar da insan. Big de yemeğe içmeğe ve uyumaya mecburu% onlar da” dediler.

Körlükleri yükünden, aralarında uçsuış bucaksın bir fark olduğunu bilemediler.

Her iki çeşit an bir yerden gıdalandıklan halde, birinde iğne bulunur, diğerinde bal vardır.

İki tür kamış da bir dereden su içtikleri halde, birinin içi bomboştur, diğeri şekerle doludur.

Böyleceyüsşbinlerce birbirine benzer şeyler bulunur ki, aralannda yetmiş yıllık fark vardır.

Bu yer, yediği posa olarak kendinden aynlır. Öbürü yer, yedikleri bütün İlâhî nur olur.

Başka birisi yer, yediği şeyler, cimrilik, çekememefiik huylanın meydana getirir.

Başka birisi yer, yediklerinden Hakk’ın, hakikatin nuru husûle gelir.

imanlı kişifeyizli, ekime müsaid, tertemh> bir tarlaya benzer.

Imansı^ kişi ise çorak, hiç bir şey bitirmeyen kötü bir arasçidir. imanlı, melek gibi masumdur.

Imansı\ ise şeytan ve canavar misâlidirm

• Emmâre: Beğenilmeyen kötü hal ve hareket galiptir. Amelleri, işleri hep yasaklanmış şeylerdir. Haramı helâl bilmez ama haram olduğunu bile bile yapar “Allah, Gaffar ve Rahîm’dir” der. “Daha gencim, daha vaktim var, önümde de yaşanması gereken uzun bir ömür var. Yaşlandığım zaman tövbe ederim” der. “Pişman olmadan, tövbe etmeden bile gitsem, Allah’ın şanına azab etmek yakışmaz” der. “Hazret-i Hakk’ın kulu olduğumuza göre azab etmesi münasib, uygun değildir.” der Kırk yılda bir sadaka verse veya bir iyilik yapsa sanki cennete girdiğini zanneder, müjdelenmiş kişi olduğunu düşünür. “Yolda kalanlardan olmadım, Allah’ıma kavuştum” der Allah’ın lutfundan emin olduğu için kendince bir avunma ve teselli bulur.

Rububiyyet; mevcudatı isteyen Esmâ’yı gerektirici mertebenin adıdır Rububiyyetin içine; Alîm, Semî‘, Basîr, Kayyum, Mürîd, Melik ve buna benzeyen esmâ da dahildir. Çünkü bütün bu isim ve sıfatlar aid olacak, taalluk edecek varlık ister.

Rab isminin altında bulunan isimler, “Allah” ve halk arasında müşterek olan isimler ile, tesir hususiyyeti bakımından halka mahsus olan isimlerdir. Hakka mahsus olan ve halka da veçhesi (yüsç) bulunan müşterek isimler, Alîm ismi gibidir.

Alîm ismi nefse ait bir isimdir. Bu sebeple nefsini bilen halkı bilir. Nefsini işiten başkasını işitir.

Allah ile halk arasında müşterek olan isimlerden kasdımız; o isimlerin iki yüzünün bulunması ve bir yüzünün Cenâb-ı İlâhî’ye mahsus, diğer yüzünün ise varlıklara mahsus olmasıdır. Fiile ait isimler Melik isminin altında mevcuttur. Zira memleketi olmayan melik olamaz. Halka mahsus olan isimler, fiile ait isimler ile Kadir ismi gibidir.

Meselâ, sen fiile ait isimlerden “halk”a: “Allah varlıkları yarattı.” diyebilirsin. Fakat; “Kendini yarattı” diyemezsin. “Varlıklara rızık verdi” dersin. Ama “Kendisine rızık verdi” diyemezsin. Rab ismi müşterek isimlerin iki yüzü ile halka mahsus olan isimlerin dahil olduğu mertebenin ismidir

Rahman bütün İlâhî, ulvî vasıfları ihtiva eden (kapsayan) bir mertebenin adıdır. İlâhî zat ister o vasıflar ile münferid (yalnı\ olan) olsun: Azîm ile Ferd gibi, ister Hâlık ve Rezzâk gibi mahluklara mahsus olsun, müsâvîdir (eşit).

Allah, ulvîlikleri (yüce) ve süflîlikleri (alçak) ile birlikte varlıkların hakikatlerini ihtiva eden zâti bir mertebenin ismidir. Bu bakımdan Rahmân ismi Allah isminin ihatası (kapsama) altına girmişitir. Rab ismi ise; Rahmân isminin ihatası altında bulunmaktadır.

Rububiyyet Rahmân’m arşıdır. Yani o, Rahmân’ın zâhir (ortaya çıkma) olduğu ve kendisinden varlıklara nazır bulunduğu bir mazhardır (göründüğüyer) ¹⁷⁴

• Peygamberlere inanmamakta direnmelerinin üç nedeni vardır: Kıskançlık.

Hesap verme korkusu.

Gurur¹⁷⁵

Rahmân isimdir ve zata aittir. Rahmân cem makamıdır ve o bilgisizlik makamıdır. Allah yolunda ulaşabilinecek en değerli makam, O’nu bilememek ve bilememeyi bilmek makamıdır. Çünkü bu kulluğun hakikatidir¹⁷⁶

•  Rabbı kabul etmek: Söylediklerine biat (kabul ve tasdik) etmek, onun ahlâkını yaşamaya çalışmaktır. Rahmân’ın yaratüğı düzen Rab ismi ile korunuyor.

Hz. Muhammed (s.a.s.Ji kabul etmeden önce Medine’nin ismi Yesrib idi. Rab ismini kabul edince “medeniyet”anlamına gelen Medine ismini aldı.

Vâridât sahibi şöyle diyor:

“Her peygamber veya velinin zamanında buğz (kin, nefretj ve düşmanlıkla karşılaşması ve kendisine ancak pek az kimsenin inanması, fakat öldükten sonra bunların isimlerinin meşhur olup ilelebed yaşaması ve insanların çoğunun inanıp onları sevmelerindeki sebep nedir?

Ben derim ki: Evvela peygamber veya velinin hayatında, kıskananları çoktur. Etrafta çevrede halkı ondan kaçıracak, onların gönüllerini bulandıracak, inançlarını sarsacak sözler söyleyip gezerler. Ama peygamberler veya veliler ölünce hased (kıskançlık) de ölür, sırf menkıbeleri kalır. Bundan dolayı insanların çoğu onlara inanır ve onları sevmeye başlar.

ikinci olarak: İnsanların arasında kalmak, görüşmek, bir arada yaşamak lâubâlilik meydana getirir. Bu da sevgiyi, peygamber veya velinin özel bir yeri bulunduğuna olan inancı azaltır.

Üçüncü olarak: Peygamber veya velinin hakikati, ancak tedricen (yavaşyavaş) ortaya çıkar¹⁷⁷”

•  Çocukken, çocuk gibi söylerdim, çocuk gibi anlardım, çocuk gibi düşünürdüm; adam olunca, çocuk şeylerini bıraktım. Çünkü şimdi

127

ayna ile muammalı (şifreli, sırlı) sûrette görüyoruz, fakat o zaman yüz yüze göreceğiz; şimdi cüz’î biliyorum, fakat o zaman bilindiğim gibi bileceğim.¹⁷⁸

Allah enbiyâyı vasıta kıldı ki, insanların sadırlarında (yürek) gizlenmiş olan hasedler meydana çıksın. Zira Allah’a hased edilmez.

Beşer, hased ehli, Peygamberin sûretine bakar: “O da benim gibi beşer” der, hasedin ızdırabından cayır cayır yanar. Fakat peygamberin büyüklüğünü Sübhânin te’yidi ve Hakkın delilleriyle görenler “Onun sûrette beşere benzerliği vardır. Fakat risâlet (elçilik, peygamberlik) ve Hakk’a olan veçhesi (yügü) itibariyle insana benzerliği yoktur” derler ve huzura ererler.

Kimin ki huyu kötüdür, Hz. İnsana haseddedir. Hasedin doğurduğu inkâr ve muhalefetten bir türlü kurtulamayip, nar ehli olmuştur.

Huyu güzel olan ise Hz. İnsana düşmanlıktan kurtulmuş ve ebedi saadete kavuşmuştur^⁷⁰

Tanrı, mihnet (dert, sıkıntı) ve ıstıraplarla hasedler meydana çıksın diye Peygamberleri vasıta etti.

Çünkü Tann’dan kimse arlanma% Tann’ya kimse hased etme%.

Fakat halk peygamberi de kendisi gibi bir adam sanır, o yügden ona hased eder.

Fakat peygamberin büyüklüğü tahakkuk (gerçekliği anlaşılma) etti mi, artık ona kimse hased etme^ ona herkes uyar.

Şu halde her devirde peygamber yerine bir veli vardır. Bu sınama kıyâmete kadar dâimîdid'⁰¹

Zaten o velî ve nebî nedir ki? Eğer iyinin ve kötünün yanında çâhir olmasalar bu aşağılık kişilerin onlara şu hasedi neden?

Onlar yakîn ilmini bilmiyorlarsa onlara karşı bu buğç (düşmanlık), bu hilekârlık, bu kin ne?¹⁰²

insandaki şeytanı harekete geçirip nefsi eğri yola saptıran o menfur (nefret edilen) haseddir. Şeytan’m Adem’e secde etmeyişi onu kıskanmasındandır. Bu sebeple Hak katından ve nur âleminden kovuldu. Sen de kendinden üstün olanlara, hele üstün insanlara hased gözüyle bakma.

Gözlerine âlemleri simsiyah gösterecek olan o hasut (hased dolu) bakışlardır. Hasedden kurtulduğun ve hased şeytanının tuzağına düşmediğin takdirde büyük nuru göreceksin.

Vücûdu içinde akıl, idrak ve duygular barınan bir yuva gibi düşüneceksin. Bunların her biri, araya giren hased yüzünden hem vazifelerini, hem selâmetlerini şaşırır. Bu yüzden de ak yüzlerini kara ederler. Gönül, hele gönlü temiz olanlara duyulan hasedle kararır. Allah nasıl peygamberlerinin ve evliyasının gönüllerini hasedden tertemiz ettiyse, kendi aşkı yolunda olan bütün kullarının kalplerini de ilim ve irfan yoluyla pak edicidir¹⁷⁹

Öğütçüler, pis kişiyi, ona bir kapı açılması, iyileşmesi için amberle, gülsuyuyla tedavi etmek isterleri

Fakat ey inanılır itimat edilir kişiler, pislere temriç şeyler layık değildir ki

Onlar vahyin güçel kokusuyla, eğrilmişler, sapıtmışlardır da “Sriç bitçe uğursurçsunusç briç sriçin yütçünügden kötülüğe uğradık” diye feryada başlamışlardır.

“Bu söy biye Rahmet veriyor, bu sözden hastalanıyoruy siyin vaayınıy iyi değil, briçe iyi gelmiyor.

Eğer yine susmay da nasihata başlarsamy derhal siyi taşlar, siyi öldürürüy.

Biy, oyunla, abes ve saçma şeylerle semirmişiyç öğüde hiç alışmamışıy.

Biyim gıdamıy yalandır, asılsty laftır, saçma sapan söylerdir, siyin bildirdiğiniy şeyler, midemiyi boyuyor.

Siy bu söylerle hastalığımıyıyüylerce defa arttırıyor... Akla ilaç olarak afyon veriyorsunuy.” demişlerdir,.²"⁴

• İnanmayanlar, kâinatı ibret gözüyle göremeyen; yaratılmışların yükselen sesini gönül kulağıyla duyamayan, onlardaki hal dilini anlayamayan ve yine onlardan yükselen İlâhî rayihadan koku alamayan talihsizlerdir. Bunlar gül kokusundan tiksindiği, onun ne rengine, ne râyihasına (koku) tahammül edemediği için bir yerde gül kokusu duydu mu; tersine dönüp bayılan câl adlı böceğe benzerler¹⁸⁰

-16-

(Elçiler) dediler ki: Rabbimiz biliyor; biz gerçekten size gönderilmiş elçileriz.

“Kâlû rabbünâyâ‘lemü intıâ ileyküm le murselûtı”

*

Peygamberler dediler ki: “Rabbimi^ biliyor ki bi^gerçekten si%e gönderilmiş elçileri” (Elmalık Hamdi Ya^ır)

(Elçiler) dediler ki: Rabbimi\ biliyor; bi^gerçekten si^e gönderilmiş elçileri

(Diyânet)

-17-

’’Bizim vazifemiz, açık bir şekilde Allah’ın buyruklarını size tebliğ etmekten başka bir şey değildir” dediler.

“Ve mâ aleytıâ ille’l-belâğu’l-mübîn”

*

“Bige düşen de apaçık tebliğdir” (Elmalılı Hamdi Yasçır)

“Bi^im va^ifemi^ açık bir şekilde Allah'ın buyruklarım sriçe tebliğ etmekten başka bir şey değildir” dediler. (Diyânet)

O’nun peygamberi, O’dur. Yani kendisi. O’nun risâleti O’dur. Yani elçisi O’dur. Yani kendisi. Kezâ kelâmı da O’dur. Yani kendisi. O, kendisinden, kendisiyle, kendisine bir elçi gönderdi. Ne sebep, ne vasıta, bunlar yok. Çıkar bunları aklından. Elçiyi gönderen, elçinin getirdikleri, elçinin kendisi ve elçinin geldiği kimse hepsi aynı varlıktır; tek şeydir. Aralarında hiç bir değişiklik, fark ve ayrılık yoktur. Fakat şunu da unutma ki: Sen, ne bir fânisin; ne de bir mevcut... Sen O’sun; O da sen. Sen ne zaman kendini ne bir

varlığa sahip, ne de bir fenâ haline varacak biri bildin, işte o zaman Yüce Allah’ı gerçekten anladın sayılır¹⁸¹

• Dünyaya gönül verenler Mevlâ aşkından habersizdirler. Aslında her cüz (parça), küllün (bütünün) bir parçası olduğundan, külle doğru bir yöneliş ve çekiliş halindedir. Bu yüzden cüz’ün cüz’ü yakalamasıyla elden kaçırması bir olur. Ancak ona meyli olduğu, ona gönül verdiği için de ondan mahrum kalmanın ızdırabını duyar. Dünya cüzlerine ve onlardan doğan fâni lezzetlere meyil ve muhabbet duyanların hüsranı bundandır.

Sen aslı koyup, Allah’ın güzel adları ve bu adlarla ifade bulan yüce zatı yerine tezahürlere (ortaya çıkma) bağlanırsan ya yolunu uzatmış yahut şaşırır olursun.

Cüz’ün külle bağlılığı yani cüz’ün kül oluşu her noktadan tam olsaydı, Rabbin, dünyaya peygamberler göndermesine lüzum kalmazdı. Peygamberler, cüzleri, onların külle bağlanmaları lazım gelen her noktadan külle bağlamakla vazifelidirler. Meselâ hangi hadiseler Rahmani, hangileri şeytanîdir? Hangi bağlar insanı Allah’a ulaştırır; hangileri gaflette ve yolda bırakır? Ayrıca evliya olanlar kimlerdir ve onlar bu cüzleri nasıl ve ne yolla irşâd (doğru yolu gösterme) ederler?

Demek ki mesele; cüz’ün külle her noktadan, ama her noktadan bağlı olduğunu idrak edecek mertebeye çıkma davasıdır.

Kulları Hakk’a ulaştırmakla vazifeli olan peygamberler ne iş görür? Kimi tutar ve kime ulaştırır?

Peygamberlerin vazifesi Allah’la bir vücut olmuşları değil, olmamışları uyandırmaktır. Gönül ehillerini değil, bu gece karanlığında ayakları kayıp düşen ve yoldan ayrılanları tekrar o ulu yola getirmekle vazifelidirler¹⁸²

•  Mürşid, Cenâb-ı Hakkk’ın memurudur. Amma onu herkes böyle göremez. Yahut da kendi idrakine, anlayışına göre görür.¹⁸³ Ancak Allah tarafından memur olarak irşat (doğru yola yöneltme) ile vazifelendirilmiş mürşid ve mürebbîlerdir ki (terbiye eden), şeriat kapısından ayrılmadan, sâliki (bir yola giren) hakikate ve kemâle ulaştırırlar¹⁸⁴

•  Ey kardeş!

Nasihaümı dinlemiş olsaydın, bana tâbi olurdun “İsteseydin beni kendine tâbi kılardın” deme! Çünkü benim vazifem sadece nasihattir. Sana düşen ise, her hal-ü kârda dinlemek ve tâbi olmakür. Allah’a itâate devam et! O’nun kazâsına rızâ göster. Zikrullah’a ünsiyet (yakınlık) peydâ et ki, Allah’ın seçkin kullanndan olasın. Mârifetullah’a (Allah’ı bilme) eren kişi, kaderin kederinden kurtulur. Çünkü gerçek ârif, mahlûkattan tecerrüd (soyunma) ile Hakk’a hicret edendir (göçme)¹⁸⁵

•  Hz Mûsâ Firavunu tekrar tekrar dine davet eyledi ve çok çalıştı ise de îmâna gelmediğini görünce Cenâb-ı Hakkk’a niyaz eyledi ve dedi ki: “Ya Rabbi, bunlar dine gelmezler ve doğru olmaya gayret etmezler. Sen bunları şekâvet (bedbahtlık) mührüyle damgalamışsın, bunların îmana gelmeyeceğini bilirsin çünkü kullarının hali senin malûmundur ama hikmetin nedir ki, beni davete gönderiyorsun? Cenâb-ı Hakk şöyle buyurdu: “Ya Mûsâ, sen Nuh’a ittiba (tabi ol) et, sen davete memursun, ilerisine nazar etme. O kimseler şeytana tâbi olur, onlar enbiyâ ve evliyâdan baş çekerler hakikatte onların elinde bir şey yoktur, çünkü bu hal onların ezelleriyle alâkalıdır. Ezelde yolları dalalet üzere çizilmiştir.¹⁸⁶

•  Göz kör olduktan sonra hakikati göremez. Resûlullah Kur’ân gibi bir delil getirdiği ve bunca mucize gösterdiği halde niçin herkes

133

risâletini tasdik etmedi? Aslında pak cemâli en büyük mucize idi. Ebû Bekir, îman için başka mucize istedi mi?¹⁸⁷

Hz. Peygamber’in Veda Hutbesi:

BismiUâhirrahmânirrahîm Ey insanlar!

Sözümü iyi dinleyiniz! Bilmiyorum, belki bu seneden sonra sizinle burada buluşamayacağım.

İnsanlar!

Bugünleriniz nasıl mukaddes bir gün ise, bu aylarınız nasıl mukaddes bir ay ise, bu şehriniz (Mekke) nasıl mübarek bir şehir ise, canlarınız, mallarınız, namuslarınız da öyle mukaddestir, her türlü tecavüzden korunmuştur.

Ashabım!

Muhakkak Rabbinize kavuşacaksınız. O da sizi yaptıklarınızdan dolayı sorguya çekecektir. Sakın benden sonra eski sapıklıklara dönmeyiniz ve birbirinizin boynunu vurmayınız! Bu vasiyetimi burada bulunanlar bulunmayanlara ulaştırsın. Olabilir ki burada bulunan kimse bunları daha iyi anlayan birisine ulaştırmış olur.

Ashabım!

Kimin yanında bir emanet varsa, onu hemen sahibine versin. Biliniz ki faizin her çeşidi kaldırılmıştır. Allah böyle hükmetmiştir. İlk kaldırdığım faiz de Abdülmuttaüb’in oğlu Abbas’ın faizidir. Lâkin ana paranız size aittir.

Ashabım!

Dikkat ediniz, cahiliyeden kalma bütün âdeder kaldırılmıştır, ayağımın altındadır. Cahiliye devrinde güdülen kan davaları da kaldırılmıştır. Kaldırdığım ilk kan davası Abdülmuttalib’in torunu Rebîa’nın kan davasıdır.

Ey insanlar!

Muhakkak ki şeytan, şu toprağınızda, kendisine tapınılmasından tamamen ümidini kesmiştir. Fakat siz bunun dışında ufak tefek işlerinizde ona uyarsanız, bu da onu memnun edecektir.

Dininizi korumak için bunlardan da sakınınız.

Ey insanlar!

Kadınların haklarım gözetmenizi ve bu hususta Allah’tan korkmanızı tavsiye ederim. Siz kadınları Allah’ın emâneti olarak aldınız ve onların namusunu kendinize Allah’ın emriyle helâl kıldınız. Sizin kadınlar üzerinde hakkınız, kadınların da sizin üzerinizde hakları vardır. Sizin kadınlar üzerindeki hakkınız, onların aile namusu ve şerefinizi kimseye çiğnetmemeleridir. Kadınların da sizin üzerinizdeki hakları, meşru (kanuna uygun) örf ve âdete göre yiyecek ve giyeceklerini temin etmenizdir.

Ey mü’minler!

Size iki emânet bırakıyorum, onlara sarılıp uydukça yolunuzu hiç şaşırmazsınız. O emânetler Allah’ın kitabı Kur’ân-ı Kerîm ve O’nun peygamberinin sünnetidir.

Mü’minler!

Sözümü iyi dinleyiniz ve iyi belleyiniz! Müslüman, Müslüman’ın kardeşidir ve böylece bütün Müslümanlar kardeştirler. Gönül hoşluğu ile kendisi vermedikçe, başkasının hakkına el uzatmak helâl değildir.

Ashâbım!

Nefsinize de zulmetmeyin. Nefsinizin de üzerinizde hakkı vardır.

Ey insanlar!

Rabbiniz birdir. Babanız da birdir. Flepiniz Âdem’in çocuklarısınız, Âdem ise topraktandır.

135

Arap’in Arap olmayana, Arap olmayanın Arap üzerine üstünlüğü olmadığı gibi, kırmızı tenlinin siyah üzerine, siyahın da kırmızı tenli üzerinde bir üstünlüğü yoktur.

Üstünlük ancak takvada (Allah korkusuyla dinin yasak ettiklerinden kaçınma), Allah’tan korkmaktadır. Allah indinde en kıymetli olanınız, O’ndan en çok korkanınızdır.

Âzası kesik siyahı bir köle başınıza âmir olarak tayin edilse, sizi Allah’ın kitabı ile idare ederse, onu dinleyiniz ve itaat ediniz.

Suçlu kendi suçundan başkası ile suçlanamaz. Baba oğlun suçu üzerine, oğul da babanın suçu üzerine suçlanamaz.

Dikkat ediniz!

Şu dört şeyi kesinlikle yapmayacaksınız:

Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmayacaksınız.

Allah’ın haram ve dokunulmaz kıldığı canı haksız yere öldürmeyeceksiniz.

Zina etmeyeceksiniz.

Hırsızlık yapmayacaksınız.

İnsanlar!

Yarın beni sizden soracaklar, ne diyeceksiniz?

Sahabe-i kirâm birden şöyle dediler:

“Allah’ın elçiliğini ifâ (iş halim koyma) ettiniz, vazifenizi hakkıyla yerine getirdiniz, bize vasiyet ve nasihatte bulundunuz, diye şehâdet ederiz!”

Bunun üzerine Resûl-i Ekrem Efendimiz (s. a.s.) şehâdet parmağını kaldırdı, sonra da cemaatin üzerine çevirip indirdi ve şöyle buyurdu:

Şahid ol ya Rab!

Şahid ol ya Rab!

Şahid ol ya Rab!¹⁸⁸

-18-

(Bunun üzerine onlar:) Doğrusu siz bize uğursuz geldiniz. Eğer bu işten vazgeçmezseniz, andolsun sizi taşlarız. Ve bizden size mutlaka fena bir kötülük dokunur, dediler.

“Kâlû innâ tetayyernâ bi küm le in lem tentehû lenercümenneküm ve leyemessenneküm minnâ azâbün elim ”

*

Onlar dediler ki: ‘Herhalde biz sizinyüzünüzden uğursuzluğa uğradık Eğer bu işten vazgeçmezseniz andolsun ki, sizi hiç tınmadan taçlarız ve mutlaka bizden size pek acıklı bir azap dokunur” (Elmalık Ham di Yazır)

(Bunun üzerine onlar) Doğrusu siz bie uğursuzgeldiniz Eğer bu içtgen vazgeçmezseniz andolsun sizi taçlarız Ve bizden size mutlaka fena bir kötülük dokunur” dediler. (Diyanet)

-19-

Elçiler şöyle cevap verdi: Sizin uğursuzluğunuz sizinle beraberdir. Size nasihat ediliyorsa bu uğursuzluk mudur? Bilakis, siz aşırı giden bir milletsiniz.

“Kâlû tâirukum meaküm eitı zükkirtüm bel eııtüm kavmün tnusrifûn”

*

Peygamberlerde şöyle cevap verdiler: ‘Sizin uğursuzluğunuz beraberinizçledir.

S ize öğüt verildi diye mi (uğursuzluğa uğradınızj? Doğrusu siz lsrafi âdet edinmiş bir kavimsiniz (Elmalılı Hamdi Yağır)

Elçiler şöyle cevap verdi: Sizin uğursuzluğunuz sizjşnle beraberdir. Size nasihat ediliyorsa bu uğrsuzluk mudur? Bilakis, siz aşırı giden bir milletsiniz

(Diyânet)

İnsanın nefsinde öyle bir şey vardır ki, hayvanlarda ve yırtıcılarda yoktur, dedikleri, insanın onlardan daha kötü olduğundan değildir. Belki şu      yüzdendir:      İnsanda bulunan o      kötü huy,      nefis ve

uğursuzluklar, onda olan gizli bir cevher yüzünden bulunmaktadır. Fakat bu huylar, uğursuzluklar ve kötülükler o cevherin perdesi olmuştur.      Cevher ne      kadar daha iyi, daha      güzel daha      büyük ve

şerefli olursa, onun perdesi de öyle olur.      Şu halde uğursuzluk,

kötülük ve kötü huylar, o cevherin perdesinin vasıtası idi ve bu perdenin kalkması mümkün değildir. Ancak pek çok mücahede ile kabil (mümkün) olur. Mücahidler de türlü türlü olurlar. Mücahidlerin en büyüğü yüzlerini Tanrı’ya yöneltmiş olan, bu âlemden yüz çevirmiş bulunan yaranla kaynaşmaktır. Mücahede, iyi ve doğru bir dostla beraber oturmaktan daha güç değildir Çünkü onları görmek, o nefsin erimesi ve yok olmasıdır. İşte bundan dolayı, eğer yılan kırk yıl insan      görmezse      ejderha olur, derler.      Yani, bu,      erimesini,

kötülüğünü ve uğursuzluğunu giderecek kimseler görmediğindendir.

Her nereye büyük bir kilit asarlarsa bu, orada nefis ve kıymetli bir şey bulunduğuna delâlet eder. Ve işte nerede perde büyük olursa oradaki cevher daha iyidir. Meselâ yılan definenin üzerinde bulunur. Fakat sen onun çirkinliğine bakma, definedeki nefis şeylere bak.¹⁸⁹

• Ey güvenilir kişiler! Pis şeylerle, temi:ş şeyler ufiaşmaz Pislere, temiz şeyler lâyık değildir.

Kâfirler, peygamberlere gelen vahiylerin güzel kokusu ile çarpıldılar. Kendilerini kaybettiler de; “Şifin yüzünüzden uğursufiuğa uğradık ” diye bağırmaya başladılar.

Diyorlardı ki: “Şifin bu söfieriniz biışe Rahmet vermede, bifi hasta etmektedir. Şifin öğütlerini fi iyiye yormuyoruz

Eğer susmaz da, açıkça öğüde başlarsamz hemen si fi taşlanış.

Bı\ aslı olmayan saçma şeylerle semirmiş kişileriz Kendimi fi öğüt dinlemeye alıştırmamışız

Bifim gıdamısçyalandır, lâftır. Olmayacak şeylerdir. Şifin haber verdiğiniz şeyler midemi fi bozuyor.

Siz bifim hastalığımızı yüış kat daha artırmadasınız Sığ akla ilâç olarak

r      •      ıfitS

ajyon veriyorsunuz '

Ömür suyunu cilâlı sözlerin kumluğunda ziyan etmek istemiyorsan sözün cilâlısını değil, Hakk’ı ve hakikati söyleyene kulak tut!

Fakat, bir söz ki bir kelime halinde iken bile bir ilim ve irfan kaynağıdır; bir söz ki, söz ipliğine ilim ve irfan incileri dizilerek söylenmiştir, o sözü iste; öyle sözlerin kumlukta kaynayan ve etrafa bereket saçan sular gibi faydalı ve azız olduğunu bilip, ilim ve irfan dağarcığım öyle sözlerle zengin et¹⁹⁰

139

•  Uğurluluk güzel ahlâktır. Uğursuzluk kötü ahlâktan ibarettir (Hadîs-i Şerif)

Her şeyin tövbesi vardır. Yalnız kötü ahlâkı olanın tövbesi yoktur Zira o hiç bir günahtan tövbe etmez ki daha fenasını işlemesin. (Hadîs-i Şerif)¹⁹¹

• Nemi Sûresi 34 âyette “Mülûk yani hükümdarlar bir şehre dahil olduğu vakit, o şehrin eşrafını (ileri gelenler) zelil (aşağılanan) ve hakir (değersiz) kılar” buyuruluyor.

İşte aşk sultanı da kalp memleketine dahil olduğu vakit, o memleketin ileri gelenlerinden olan benlik, gurur, öğünme, kibir ve şehvet gibi nefsin büyüklerini ya öldürür veya kendine boyun eğdirir. Yani kalp evinde hükmünü yürütenleri, Resulullah Efendimizin putları kırdığı gibi kırar¹⁹²

• Herkes hayan binasının mimarıdır. İnsanların buldukları ferah, keder, cennet, cehennem, iyilik ve fenalık da, hayadan binasını iyi veya fenâ kurmuş olmalarındandır. Erdiğimiz neticenin mesuliyeti başkalarının değil, kendimizindir¹⁹³

• İnsanlık demek akıl demektir. Fakat yemek, içmek, giymek ve yürümeye eren maaş aklı değil. İnsanlığını, dünyaya gelişinin ve gidişinin mânâsını bulan akıl demektir. Hani Sokrat’ın bir sözü vardır. Etrafındakilere sorar: “Akil bir ruh mu, yoksa akılsız bir ruh mu istersiniz?” Akil bir ruh isteriz, derler. Tekrar sorar: “O halde niçin aramıyorsunuz?” “O bizde var, ona mâlikiz de ondan...” derler. Bu cevap ise Sokrat’ı şu serzenişe götürür: “Peki öyleyse aranızda bu keşmekeşler, bu çekişmeler, didişmeler nedir?”

Öyle ya, şu dünyanın haline bakın! Yıllar yılı verilen emeklerden sonra yetişen bir inşam bir saniyede yok edecek çareleri geliştiren akıl! İnsaniyet bu mu? Değil yirminci asır, kırkıncı asır da olsa, yine bu, hatta daha vahşice bir tekâmül (olgunlaşmaj! Dünyayı harâbîyete götüren medeniyet!¹⁹⁴

•  Dünyaya aşırı düşkünlük ve çılgınca zevkler ki, neticesi acılık ve nedamettir, aklı başında olan kimseler, gözlerinin önünde cereyan etmiş tecrübelerden ibret alarak onlara kapılmak gafletinde bulunmazlar¹⁹⁵

•  İsraf bir nimetin değerlendirilemeyip boşa harcanmasıdır, yalnız nefsine, onun arzularına uyarak İlâhî nimeti telef etmektir ve haramdır. Şöyle ki:

Sağlığımız bir nimettir. Onu abdest alarak, ibadet ederek, kötü şeylerden alıkoyarak; yani israf etmeyerek değerlendirebiliriz.

Zaman bir nimettir, onu çılgın arzular uğrunda boşa harcarsanız sonra başarısızlığınızın uğursuzluğunu; gerçekleri size anlatan dinde mi göreceksiniz?

Burada önemli bir hitap da dini afyon sayanlaradır. Onlar tüm millî gelirlerini silâh üreterek israf eder, sonra çıkmaza girerler ve suçu toplumun din kavramına yüklemeye çakşırlar.

Ahlâk-ı Muhammedi, nefsin çirkin ve çılgın arzularına israfı yasak ederek; millî gekri azamîye çıkarır. Özeüikle günümüzde ekonomik çıkmazın, dolayısıyla toplumdaki uğursuz felâketlerin en mühim nedeni israftır.¹⁹⁶

Bağışlar ve harcayışlar yerinde sarf olunduğu zaman makbuldür. Aşırı ve yersiz cömerttik, müsriflik olur. Allah’ın nimetlerini yine Hakk’ın emrettiği yerlere ve emredilen ölçüde harcayacaksın. Mademki her nimet ve her servet Allah vergisidir ve Allah’ındır, onu sarf edeceğimiz yeri bilmemiz gerekir. Lâyık olmayan kimselere ve yerlere yapılan masraf hebâdır. O kadar ki yalnız serveti ve nimeti değil, ilimle irfanı da lâyık olanlara vereceksin.

Hakk’ın emrini Hakk’a ulaşmışlardan öğren. Harcayacaksan onların yolunda ve onların dileğine göre harca. Onlara sorup, gösterdikleri yollara sarf ederek onların gönlünü kazan. Zira her gönül Hak emrini bilmez ve anlamaz¹⁹⁷

-20-

Derken şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi. "Ey kavmim! dedi, bu elçilere uyunuz. “Ve câe miti aksa’l-medînetiraculün yes’â kale yâ ka vmi’t- tebiu ’1-mürselîn ”

*

O sırada şehrin ta ucundan bir adam koşarak geldi ve: ‘Ey kavmim! Uyun o elçilere” (Elmalılı Hamdi Yağır)

Derken şehrin öbür ucundan bir adam koşarak geldi. ‘Ey kavmim! Dedi, bu elçilere uyunup!” (Diyânet)

“Medine’nin aksâsından” demek, o memleket idarecilerinin en ileri gelenlerinden bir zat mânâsını da andırır. Elçilere suikast edilmek üzere bulunduğunu haber alıp bu zat geldi, koşuyordu. Yani koşarak geldi, îman edenlere örnek olmak, irşâd etmek için gayretiyle çalışıyordu.¹⁹⁸

• Allah yolu çok korkulu, kapalı ve karla örtülü idi. İlk önce canını tehlikeye sokup aünı süren ve yolu yarıp geçen o oldu: Herkesin bu yolda gidebilmesi, onun yol göstermesi ve inayeti (lütuf, ihsan) sayesinde olur. Yolu ilk defa o bulduğu ve her yere; bu tarafa gitmeyiniz; eğer o tarafa gidecek olursanız ölürsünüz. Ad ve Semûd

kavmi gibi yok olursunuz. Yok eğer bu tarafa gidecek olursanız, mü’minler gibi kurtulursunuz, diye alâmetler koyduğu için, Onda ne kadar apaçık işaretlerle (Ali İmran, 97) buyrulduğu gibi, bütün Kur’ân bunun beyânındadır. Yani, yollara işareder dikdk, biri bu kazıklardan herhangi birini kesmek isterse, hepsi birden: “Bizim yolumuzu yıkıyorsun, yokluğumuza çalışıyorsun; yoksa sen yol kesici misin?” diye onu öldürmek isterler; işte bunun için önderin Hz. Muhammed (s.a.s.) olduğunu bil. Her şey, ilk önce Hz. Muhammed (s. a. s.)’e gelmeden, bize erişmez¹⁹⁹

Ruh vücutta Allah’ın elçisidir, vekilidir. Emreden ruh, icra eden meleklerdir²⁰⁰

İnsanın vücûdunda ruh ki Hakk’ın naibi, kalp ki Resûl’ün vekilidir²⁰¹

Kalp cisim memleketinin şahıdır.. Kalpten zuhur eden amel de elbet şaha yakışır. Şaha yakışacak amel de şahane gerek²⁰²

Sen reddedilen veya davet edilenlerden miyim diye tereddütteysen, kendi içine eğil, kendi ruhunu dinle. Eğer kalbinde velilere karşı derin bir sevgi ve meyil varsa bahtına nasibine sevin²⁰³

Allah dostları, Peygamberlerin bedelleridir. Peygamberlerden sonra onların yerine kaim (yerine geçen) olan kişilerdir. Öyleyse, onların size söylediklerini kabul ediniz. Emirlerini yerine getiriniz. Zira hiç şüphe yok ki O’nlar, size ancak Allah’ın ve Resulünün emirleri ile emrederler, nehiyleri ile nehyederler (yasak etme). O’nlar, Allah’ın konuşturmasıyla konuşurlar. Allah’tan verileni alırlar. Kendiliklerinden tek bir harekette bile bulunmazlar. Allah’ın dininde, hevâî (nefsine düşkün) hareketleri ile O’na ortak olmazlar. Gerek sözlerinde ve gerekse fiil ve hareketierinde, Resûlullah’a

(s.a.s.) tâbi olurlar. Çünkü Aziz (igyetli, sevglı) ve Celîl (ulu) olan Allah’ın bu husustaki kavline kulak vermişlerdir. Şam yüce olan Allah buyurur ki: “Peygamber siye ne emrettiyse ona sanlın; siye neyi yasak ettiyse ondan da sakının. ” (Haşr, 7)²³⁰

Şeyh Mansûr-i Rabbani buyurdu ki: Allah Teâlâ’ya sığınmak, ona itimad etmen zihninde ondan gayrı varlıklardan temizlenmendir Sûfîler topluluğu bizi irşâd ettiler, bize yolu gösterdiler. Kur’ân ve sünnetlerdeki inci hâzinelerini kapatan perdeyi bizlere araladılar. Allah ve Resûlü ile olan terbiyenin hikmetini bizlere öğrettiler. Onlar, öyle bir topluluktur ki yanlarında oturanlar azıtmaz. Allah’a îmân eden, Peygamberinin yüceliğini idrak eden kişi, onları sevsin, onlara tâbi olsun...²³¹

Mürşid-i kâmil; İlâhî cezbeye erişerek şeriat kanunu ve tarikat üslubu üzere mürşid-i kâmil huzurunda sülük etmiş olan ve gayb âlemini başından sonuna kadar gören kimsedir. Resûl-i Ekrem’in (s.a.s.) pâk ruhuna mazhar düşüp onun mânevi varisi olandır. Fenâfillah denizinde varlığını tamamen yok eden ve vahdet j      denizinde renksiz olandır. O hakîkî      bekâ      hikatini      (beğenilen      kimseye

i      giydirilen kaftan) giyerek Hak’la      bakî      olmuş,      sonra      kemâl

mertebelerini tamamlamak ve talipleri Hak yoluna      irşâd etmek için

j      başladığı yere geri dönmüştür²³²

Hz. Pir buyuruyor ki: “Her Müslümanın kalbinde bir İlâhî vaiz vardır. İnsanın kendi kendisine nasihati olmazsa, edilecek vaaz ve nasihatten istifade edilemez.”

Kalbin, ne yolda ve ne halde olduğunu sana, hariçtekilerden daha doğru söyler İnsan, fetvayı kalbindeki müftüden alacak olursa

23,1 Hacı Ahmed Kayhan, Abdiilkadir-i Geylâni, Ankara: Özben Matbaacılık, 1998, s. 94-95.

231  Ahmed er-Rifâî, Kurtarıcı Öğütler, İstanbul: Bedir Yayınları, s. 80.

232  Mûsâ b. Şeyh Tahir Tokadı, İsmâil Hakkı Bursevî, Hacı Bektaş-ı Veli, Muhammed Nûru’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler; Yayına Hazırlayan: Tahir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 41.

i

L

yanılmamış olur. Bu müftü: Nefsinin arzusuna uyuyorsun, gittikçe alçalıyorsun! Yahut: “Hakk’a teveccüh (yönelme) ediyorsun, kalbin Hakk’ın nuruyla doluyor, terakkidesin (ilerleme)l” derse, senin için bu fetvâ gerçekten tesirlidir. Fakat bu fetva tesir etmeyecek olursa, hariçteki nasihatçilerin sözü hiç tesir etmez.

İşte gönlündeki bu müftü, bir İlâhî vaizdir. Hariçteki vaizler ve nasihatçılar sana ancak hayır ve şer yollarını işaret ederek, kötü ve şerli işlerden sakınıp hayrı tercih etmeni tavsiye ederler. Halbuki senin bunlardan hangisine teveccüh ve iltifat ettiğini, iyilik veya kötülük yollarından hangisinden hoşlandığını bilmezler²⁰⁴

Bizim nefsimiz cehennemin cüz’üdür. Binaenaleyh cehennemin yedi kapısı olduğu gibi nefsin de yedi sıfatı vardır. Bunlar; kibir, hırs, hiddet, şehvet, hased, kin, garazdır. Eğer Cenâb-ı Hakkk’ın tevfik (Cenâb-ı Hakkin kuluna doğru yola sevkolunması için yardım etmesi) ve hidâyet (Hakk ’ı hak, bâtılı da bâtıl olarak görüp doğru yola girmek) nuru bir kalbi münevver (akıl, ilim ve ibadetle nurlanmış) eyler ve Rahmânî cezbe ateşi, nefse galip gelirse o kimse felâh (selamet, saadet) bulur²⁰⁵

Yüksek bilgiler kitaplarda bulunmaz. İnsanın onları kendi kalbi hâzinesinden pek ince bir tefekkürle (derin düşünmek) çıkarması ve mukaddes ateşi kendi zâtı menbaında (kaynak) araması lazımdır. Bunun mektebi yoktur; bu ilim insana Hak tarafından ihsân (bağışlama) olunur.

Gayesi Allah’ı bilmek olan gönül ilminin ilk neticesi nefsin ıslahıdır. Nefsin ıslahı nasıl olur, nasıl elde edilir?

İnsanlarda şehvet, hırs, benlik, kibir, garez, gazap, hased ve emsali kötü ahlâklar bulundukça, insanın nefsini ıslah eylemesi ve vücûdu memleketini refah ve adaletle idare edip kullanması imkân dahilinde değildir.

145

Amma şunu da bilmeli ki bu söylediklerimden kurtulmak kolay iş değildir. Bunlardan birini ortadan kaldırmak, Himalaya dağını yerinden oynatmak gibidir.

Her ilmin ve san’atm ayrı ayrı hocası olduğu gibi bu ruh ilminin de hocası vardır. Her ilim ve san’at talibi kendi bildiklerini unutup, onun gösterip öğrettiklerine gözünü kulağım açar ve üstâdımn ilmine itiraz etmez ve teslim olursa, hocasının bilgisini kazanabilir²⁰⁶

• Mevlâna Hazretleri: Aferinler, tahsinler olsun o mutlak hakime ki canı ikiye ayırdı buyurur.

Bu canlardan biri Hayvani ruh diğeri ise izâfî (göreceli) veya sultânı ya da İlâhî ruh denen iyiyi kötüden ayıran ruhtur.²⁰⁷ Hâsılı kelâm Nuh’un gemisinden maksad, kâmil insanın nehf ettiği bu cezbe, bu izâfî ruhtur. O hasıl olmadıktan (meydana çıkma) sonra insanın cüz’î aklı ile ruh deryasına ve hakikat âlemine sefer etmesine imkân yoktur²⁰⁸

-21-

"Sizden herhangi bir ücret istemeyen bu kimselere tâbi olun, çünkü onlar hidayete ermiş kimselerdir. “Ittebiû men lâyes’elüküm ecran ve hüm mühtedûn”

*

“Uyun simden hiçbir ücret istemeyen o patlara ki, onlar hidâyete ermişlerdir” (Elmalıh Ham di Yayır)

“Simden herhangi bir üsçeret istemeyen bu kimselere tâbi olun, çünklü onlar hidayete ermiş kimselerdir. ” (Diyânet)

Hz. Pîr, Peygamber Efendimizin mübârek lisan-ı şeriflerinden buyururlar ki: “Benim halkı Cenâb-ı Hakkk’a davetimin ücreti, Hakk’ın dîdârıdır (güsçel yü-y çehre), cemâlidir. Gerçi Ebû Bekir-i Sıddık, benim uğruma kırk bin altın bağışladı hatta avret (insanın gösterilmesi ayıp yeri) için bir şey kalmadığından üç gün evinden kapı dışarı çıkamadı. Fakat bu para benim dava ücretim değildir, çünkü benim ücretimi Cenâb-ı Hakk vermiştir. Benim ücretim yârin dîdârıdır. Binaenaleyh hırs ve tamahtan kurtulmayan, dıdâr-ı İlâhî müşahedesine nail olamaz. Kim ki Cenâb-ı Hakk’ın davet ve ziyafetinden nasipsizdir, o kimse padişah da olsa yine dilenci sirettir (bir kimsenin içi, hali, tutmuş olduğu yol), yani hırs ve tamahtan (açgözlülük, doymadık), fakru ihtiyaçtan kurtulamaz²⁰⁹

• Hakk’ın halîfesi olan peygamberler, Allah’tan haber getirerek sana doğru ve yanlış gösteriyor. Bu haber verişlerden, halkın teveccühünü (sevgi, alaka) kazanmak veya herhangi bir menfaat gibi düşünce aramak abestir.

O peygamberlerin varisleri de kâmil insanlardır ki vekil aslın eşidir sırrı onlarda câridir.²¹⁰

•  Bu nebi: “Bana bir şey veriniz, ihtiyacım var; ya kendi cübbeni, ya elbiseni veya malım ver” diyor. O elbiseyi, cübbeyi ne yapsın? Senin elbiseni, güneş sıcaklığının sana ermesi için istiyor. Kur’ân’da: “Si% Allah’a gönül hoşluğuyla bir borç verini^)’ (Müzzemmil, 20) buyurulduğu gibi, senin yükünü hafifletmeyi arzu ediyor. Sadece mal ve cübbe istemiyor, çünkü sana bunlardan başka, daha birçok şeyler vermiştir; meselâ ilim, fikir ve görüş gibi.

Bununla demek ister ki: Görünüşü, aklını, fikrini bana sarfet! Sen bu malı, zenginliği, benim vermiş olduğum bu âletlerle elde etmedin mi sanki? Böylece o, hem kuşlarından, hem de tuzağından sadaka istiyor.

Güneşin önünde soyunabilirsen, daha iyi; çünkü o güneş insanı karartmaz, hatta beyazlaür; hiç olmazsa elbiseni hafiflet de onun zevkini duyasın. Bir müddetten beri ekşiye alıştın, bari tatlıyı da deneyiver²¹¹

•  Sıddıklar, yaptıkları güzel amellere karşılık gönüllerinde ücret ve sevab arzusu bulunmadığından ötürü, Allah onları ivaz (karşılık) ve sevab beklentisinden beri kılmışür.

Binaenaleyh sıddıklar daima kendilerinin kul olduklarını müşâhede ederler. Kulluk ise, kendilerinden açığa çıkan fiilleri kendi güç ve kuvvetleriyle olmadığını kabul etmekle onların katında gerçekleşir. Bu sebepten ötürü; yapmış oldukları güzel amellere karşılık ücret ve sevab istemezler.

Yapan da, veren de Hak olduğuna göre Hakkı taleb etmekten daha güzel bir mükâfat olabilir mi?

Sıddıklar, kendilerini hakîkaten “Abd” (kul) mecâzen ise “Mâlik” (mülk sahibi) görürler. Yani, dünyada icra ettikleri her şeyin bir emânet olduğunu ve kendilerini de emanetçi kabul ederler.

“Allah ve Resullerine îmân edenler ipe onlar sıddıklardır” (Hadid, 19)

Allah onların amellerine karşılık bir “ivaz” zikr etmemiştir. Zira yaptıkları amellerde kendi güç ve kuvvederiyle olmadığını müşâhede ettikleri için, gönüllerinde o amellere karşılık ücret bulunmak endişesi asla mevcud değildir.

Sıddıklar, yaptıkları şeyde “biz bunu yaptık” iddiasında bulunmaktan beridirler. Onlar, bütün hareket ve durgunluklarının Hakk’ın kudretiyle oluştuğunu müşâhede ederler. ²¹²

• Hâdî: Bu kavram hidâyet kökünden türemiş olup, sözlükte “yol göstermek, irşâd etmek ve rehberlik etmek” anlamlarına gelmektedir. Allah’ın yüce isimlerinden birisi olan Hâdî, “kullarına kendisini tanıma yollarını gösterip, onlara uluhiyyet ve rububiyyetini tasdik ettiren; insanlara kurtuluş yolunu gösteren; her mahluku, varlığını sürdürebilme yolunda gereken şeyleri yapmaya sevk eden” şeklinde açıklanmaktadır.

Rağıb el-Isfehânî, hidâyet kavramının Kur’ân’da dört farklı anlama geldiğini belirtir ve onları şöyle açıklar:

Bütün mükellef (sorumlu) varlıklara kapasite ve istidatlarına [yetenek) uygun biçimde akıl, anlayış ve zarurî (mecburi) bilgilerin ihsan edilmesi. Hidâyetin bu türüne, mükellef varlıkların dışındaki bütün mahlûkata ihsan edilen, varlıklarını devam ettirmeyi sağlayan bütün vesileleri de eklemek gerekir. Kur’ân bu tür hidâyete şu âyetleriyle işaret etmektedir: “Yaratıp düzene koyan, takdir edip yol gösteren, (topraktan) yeşil otu çıkarıp sonra da onu kapkara bir sel artığına çeviren yüce Rabbinin adını teşbih (ve takdis) et.” “O da: ‘Bizim Rabbimiz, her şeye hilkatini (doğuştan gelen özellik, yaradılış) veren, sonra da doğru yolu gösterendir.’ dedi”

Allah’ın insanları peygamberleri aracılığıyla çağırdığı hidâyet: “Onları emrimiz uyarınca doğru yolu gösteren önderler yaptık ve kendilerine hayırlı işler yapmayı, namaz kılmayı, zekat vermeyi vahyettik. Onlar, daima bize ibadet eden kimselerdi”

Peygamberler aracılığıyla “gösterilen doğru yolu” kabul edenlere nasib olan tevfîk (doğru yola sevkolunmaya yardım) hidâyeti: “İnsanlar bir tek ümmet idi. Sonra Allah, müjdeleyici ve uyarıcı olarak peygamberleri gönderdi. İnsanlar arasında, anlaşmazlığa düştükleri hususlarda hüküm vermeleri için, onlarla beraber hak yolu gösteren kitapları da gönderdi. Ancak kendilerine kitap verilenler, apaçık deliller geldikten sonra, aralarındaki kıskançlıktan ötürü dinde anlaşmazlığa düştüler. Bunun üzerine Allah îman edenlere, üzerinde ihtilafa (anlaşmaklık) düştükleri gerçeği izniyle gösterdi. Allah dilediğini doğru yola iletir”

Cennettekilerin âlıirette “hidâyetiyle bizi bu nimetlere kavuşturan Allah’a hamdolsun” şeklinde dile getirecekleri hidâyet:      “(Cennette) onları altlarından ırmaklar akarken,

kalplerinde kinden ne varsa hepsini çıkarıp atarız. Ve onlar derler ki: ‘Hidâyetiyle bizi (bu nimete) kavuşturan Allah’a hamdolsun! Allah bizi doğru yola iletmeseydi kendiliğimizden doğru yolu bulacak değildik. Hakîkaten Rabbimizin elçileri gerçeği getirmişler.’ Onlara: İşte size cennet; yapmış olduğunuz iyi amellere karşılık ona vâris kılındınız diye seslenilir”²¹³

• Hâdî, sırât-ı müstakime ulaştırandır.

Iztırari seyirde mesela Hadi isminin tesiriyle nefsinin icapları üzere ölüm gelecek ve kendini kendinden alacak olursa hakikati göremez. Yalnız burada hayır ve şerden ne işlediyse onu bulur, ona kavuşur, aslına bulamaz. Aslına vusule kabiliyet mertebesi olan insan vücudunu giymişken burada bu insanlığa yakışmayan nefsani tutumundan dolayı, ıztırari mevt (mecburi ölüm) gelip te ölünce aslına kavuşamaz.

Arayan Mevlâsmı da belâsını da bulur. Cenâb-ı Hakk arayıcı kuluna mürşid suretiyle tecellî ederek onu madde, nebat      ve      hayvan

mertebesinden geçirir. İçini arıtıp, temizler. Bu suretle de dünyada iken aslı ile âşinâlık eder. Bulacağını bulur, göreceğini görür, yani ihtiyarı (kendi isteği) ile ölecek, nefsinin esaretinden kurtulup Hakk’ın esrarı mahremi, yâri olur ve doğrudan doğruya aslını bulur.²¹⁴

•  İlim lâ ilahe illallah’tır. Amel, ise adalet ve istikamettir. Allah’tan gayrı hidâyet edici yoktur.²¹⁵

•  Hz. Muhammed (s.a.s.) bir hidâyet nurudur²¹⁶

• Hidâyet nurunu bulan, tabiat ve beşeriyet kirlerinden      kalbini

temizleyen, ağyâr (Allah’tan gayrı her şey) ve mâsivâ (dünya ilgileri) tozundan kurtulan kimseye istikamet sahibi denir²¹⁷

• Cenâb-ı Hakk bir kuluna hidâyet murad ettiği, yani      bir      kulunu

ilmen bilmek derecesinden ayn’el yani görerek bilmek derecesine yükseltmek istediği vakit o kulun kalbinde hidâyet nuru tecellî eder. İşte o vakit bu kulun ruhu îsâ olur Gökten îsâ indi, Mehdi tamam etti zuhur (ortaya çıkma)... denmesinin sebebi budur.

Bu hidâyet bu Rahmân cezbesi geldiği zaman, ruh da, ruh-i izâfî olup ne kadar yaramaz ahlâk varsa; ki bunlar deccâldir, katleder. Bunlar ölüp gidince de:

Gitti kesret, geldi vahdet oldu halvet dost ile Hep Hak oldu cümle âlem şehr ü bâ^âr kalmadı

Sırrı zuhur eder. Böylece de ruh nefis, nefis de ruh olmuş olur.²¹⁸

-22-

’’Bana ne olmuş ki, beni yaratana ibadet etmeyecekmişim! Halbuki, hepiniz O'na döndürüleceksiniz.” “Ve mâliye lâ a’büdüllezî fetarenî ve ileyhi türceûtı”

*

“Bana ne oluyor da kulluk etmeyecekmişim beni yaratana? Hep döndürülüp O ’ita götürüleceksiniz ” (Elmalık Hamdi Yafir)

‘Bana ne olmuş ki, beni yaratana ibadet etmeyecekmişim! Halbuki, hepini^ O ’na döndüreleceksiniış. ” (Diyânet)

Ey kavmim resullere tâbî olunuz, sizden ecir istemeyen ve hidâyet bulmuş olan kimselere tâbî olunuz. Ben neden beni yaratan Zât’a ibadet etmeyeyim ve siz hepiniz o Zât’a rücû edersiniz (geri dönmeJ²¹⁹

•  Abdullah: Allah’ın kulları içinde kendisinden daha yüksek makam sahibi ve daha şerefli kimsenin olmadığı kul.

Hakk’m ondaki tecellîleri tecellîlerin en Kâmili, en geneli, en yetkini ve en kıymetlisidir. Bu kişinin keşfinden daha yetkin bir keşif olmadığı gibi, tecellîsinden üstün bir tecellî de yoktur; Hakk’m hiçbir ismi veya sıfatı veya herhangi bir bilinme tarzı yoktur ki, onu Abdullah diye isimlendirdiği kula açmamış olsun²²⁰

•  Mutlak kul: Kendisinde hiçbir yaraüğa karşı rablık iddiası bulunmayan kul. Bu durumda kişi mutlak kuldur.

Nefsini kendisinde Rabbani bir özeliğin bulunmasından koruyan mutlak kuldur.

Mudak kul, yaratıklardan herhangi birisine karşı efendilik özeliğinin bulunmadığı kuldur. Bu kişi, kendisini âlemdeki her şeye muhtaç görür. Aleme muhtaçlığı ise âlemin bir isim perdesinin ardından Hakk’ın aynısı olması yönündendir

Abdiyyet yani gerçek kulluk öyle bir sıfattır ki, onun hakkı, efendisinden başka herşeyden kesilmektir. Abdiyyet külli veya cüz’î, az ve çok herşeyi terketmektir. Abdiyyet, meziyyet talebinde bulunmamaktır. Abdiyyet, kulun nefsinde kardeşlerine karşı bir üstünlük ve farklılık görmemesidir. Abdiyyet, Âdemiyyetin yapısında bulunan haddi korumaktır. Abdiyyet, İlâhî takdiratm taht-ı mecrâsında huzu (alçak gönüllülük) ve haşyettir. Kul, hürriyet mertebesine ulaşmadıkça, abd-i kâmil (kâmil kul) olamaz. Gerçek hürriyet ise mâsivânm (dünya ilgileri) esâretinden tamamen kurtulmaktır.²²¹

•  Kulluğun gayesi, Allah’a teslim olup işlerini ona ısmarlamaktır. Fakat bu da yakînsiz yani gerçek bilgiyi elde etmeden olamaz⁷’⁷

•  Kapı dışından gelenlerin sultan sarayına mutlaka kapıdan girmeleri gereklidir. Ama Padişahın bazı has kulları da vardır ki, onlar zaten hep içerdedirler. Bu çetin bir konudur. Burada büyük tehlike vardır. Hazret-i Muhammed (s.a.s.) zaten has kullardandır. Kulluk vazifesini tamamiyle yerine getiriyordu. Hazret-i Peygamber kullukta tam kuvvet ve kudret kazandığı zaman bile ondan kulluk mânâsı asla eksilmez ve daima daha güçlü olurdu. Kulluğun yüksek mevkiini tadardı. O kapıda olduğu vakit kendini içerde görür, içerde iken de kendini yine içerde bulurdu⁷⁵⁷

•  İbrahim Edhem Hazretleri adamcağızın birine: “Ehlullahtan bir veli olmak ister misin?” diye sormuş ve “İsterim!” cevabını almış. “Öyle ise,” buyurmuş, “Dünyadan da âhiretten de arzu ve rağbetini kes. Çünkü dünya ve âhiret arzusunda bulunmak, Hak’tan baş çekmektir. Kendini muhabbet için hazırla. Yani kalbindeki her muhabbeti Allah’ın muhabbeti için boşalt. Yalnız Allah’ın muhabbet ve aşkı için yer bırak ve Hakk’a teveccüh et ki hakîkî kıble budur. Kulluk, ancak Allah’ın cemâli içindir”²⁵*

•  Resûlullah Efendimiz şöyle buyurur: “Allah, aklı kendisine kulluk hususunda kullanmak için vermiş. Yoksa rububiyet sırlarım idrak etmek için değil...”

Onun için, aklın varsa, benim hiç bir şeye ihtiyacım yok demeyip, kendini dünya kirlerinden arıtmaya ve ruhundan cehil ve gafleti silip, onun aslî temizliği ile meydana çıkarmaya bak!²²²

• Cenâb-ı Hakkk’ın isimleri ve sıfatları her yerde ve her şeyde mevcuttur. Fakat Zât’ı ancak arifin kalbindedir. Onun için Resûlullah Efendimiz: “Beni gören Allah’ı görür. Kim Allah’ın velisine ihanet ederse Allah’a ihanet eder” buyurmuştur. Onun için kulluk, Allah’a kulluktur. Onun için bir Kâmil velinin tard ettiğini (ufaklaştırma) hiç bir yer kabul etmiyor zira onlar “Seninle ahd edenler ey Habibim benimle ahd (söf) etmişlerdir” (Fetih, 10) sırrına mazhar olmuş kimselerdir²²³

• Er-Rab ism-i celîli insanı Allah’a azad kabul etmeyen bir kul yapar. İnsanlar geçmişte kula kul, nefse kul, ilahlara kul olmuşlardır. Er- Rab ism-i şerifi insanları ancak Allah’a azad kabul etmez kul eyler.

Bu Rab kelimesiyle insan hakikî kulluğunu duyar. Zaman-ı cahiliyette zengine kul olanlar, güzelliğe kul olanlar, Rablarını unutanlar, Rab kelimesiyle ancak Allah’a kul olduklarını itiraf ederler²²⁴

• Geri dönmek o harekettir ki insan çıktığı yere geri döner. Rücûun burada aslına dönmekten başka mânâsı yoktur. Ölüm İlâhî birlikten kopan ve yıllar yılı gurbette kalan bizler için asıl vatana avdettir (dönüş).

Ölüm, kulun Allah’a gidişidir diye mesut oluyorum. Bir netice değil bir başlangıçtır, bir ölüm değil ölümsüzlüktür diye iman ediyorum.²²⁵

Zaman ve mekânlarının birbirine mütenasip (uygun) olan tayinine, hareket ve sükûnetine, ayrıkş ve toplanışına ve bunlara benzer bütün işlerine “Er-Rab” ism-i şerifi istidat halkeder.

“Ona götürüleceksiniz ”

-23-

"O'ndan başka tanrılar mı edineyim? O çok esirgeyici Allah, eğer bana bir zarar dilerse onların (putların) şefâati bana hiçbir fayda vermez, beni kurtaramazlar. ’'

“E ettehızü min dûnihî âliheten in yüridni’r- Rahmânü bidurrin lâ tuğni annîşefâatühüm şey’en ve lâ yünkızûn ”

*

“Hif ben O ’ndan başka ilahlar edinir miyim? Eğer O Eahmân, bana bir Zarar dileyecek olsa, onlann şefâati benden yana hiçbir şeye yaramaz re onlar

lar”

(Elmalılı Hamdi Yazır)

“O’ndan başka tanrılar mı edineyim? O çok esirgeyici A-llah, eğer bana bir Zarar dilerse onlann (putlann) şefâati bana hiçbir fay da vermez ^eni kurtarmazlar. ” (Diyânet)

-24-

"îşte o zaman ben apaçık bir sapıklığın içine gömülmüş olurum." “Innîizen 1e fi dalâlin mübîn”

*

Şüphesiki ben, o satman apaçık bir sapıklık içinde olurum” (Elmalık Hamdi Yağır)

“İpe o tçaman ben apaçık bir sapıklığın içine gömülmüş olurum. ” (Diyânet)

Sen seni ne sanırsın Fâniye dayanırsın Hoş bir gün uyanırsın Tevhide gel tevhide²²⁶

insanlar üç kısımdır:

1- Bu âleme niçin geldiğini bilmeyenler; yeme içme, uyuma ve sevişmeyi kendine put edinmiştir. Hayvan sıfatlarıyla sıfatlanmışlardır.

2- Maksadın kemâl kazanmak olduğunu bilmiş ancak nefsini sevmek, evlat, mal ve mevki denen dört puta meyletmişlerdir. Maksada ulaşamamışlardır.

3- Nefis putunu kırıp kâmil insan olmuşlardır.²²⁷

• Hazret-i Ali: “İnsanların dünya safalarına (yevk) aşırı hırsı vardır. Halbuki dünyanın safası kederle karışıktır” der.²²⁸

•  Geçici varlıkların bir taraftan yaratılıp öbür taraftan bozulduğu ve çürüdüğü bu âleme, âlem-i kevn (varlık, kâinât, mevcudiyet) ü fesad (bo^uk, karışıklık) diyeceksin. Bu kevn ve fesad âlemindeki göz ve gönül çelici hayallere vurulup da her şeyi onlardan ibaret sanırsan, onların hakikatini görebilmek yolunda boş yere gecikmiş olursun. Marifet bir cihanda sultan olmak değildir, marifet iki cihanın padişahıyla padişah olmaktır²²⁹

•  Havada uçan kuşun yerdeki gölgesini yakalamaya koşan budalayı düşün. Gücünü, kuvvetini tüketip boş yere nefes nefese kalır. Zavallı! Yukarıda bir kuş olduğunu bilmez. Akıl da etmez. Onun yerdeki gölgesini kovalar.

Kafasız avcı kuşun yerde koşan gölgesine ok atar. Tîrkeşinde (ok kabı) kaç ok varsa bu boş yolda tüketir, fakat kaçan gölgeyi vuramaz. Niceleri, ömür torbalarındaki alün değerinde zaman oklarım böyle boş yere tükettiler. Dünya gafletine dalmış ahmak kimse bilmez ki peşinden koştuğu gölge Hakk’m esma ve sıfatlarının aksidir. Böyle olunca aslı koyup hayalin peşinde koşmak, ömrü ziyân edip, eli boş, kalbi karanlık kalmaktır.

İnşam bu gibi aldanışlardan ve aldatıcı hayaller peşinde koşmaktan yine Hüdâ erenleri kurtarır. Hakikatte Hüdâ erenleri de Tanrı’mn yeryüzündeki akisleri, gölgeleridir. Eğer tutacaksan onların eteğinden tut ki seni akıl alıcı hayaller uğruna ömür tüketmekten korusunlar. Düşün ki senin ruhun yine senin vücuduna bürünüp yine senin kalıbında insan olmak için ne maceralar geçirdi:

Yüce semâlardan düştü. Mânâ ve misâl âlemlerini geçti. Hava oldu, ateş oldu, su oldu, toprak oldu, nebat ve hayvan oldu. Sana öyle ulaştı. Muradı sende kalmak değildir. Belki sende sensiz kalmak ve tekrar semâya dönüp o İlâhî varlığa karışmaktır.

Ibrâhim Peygamber’in “Ben ujûl edenleri sevmem” (Enam, 75-79) deyişindeki ufûl etmek, ayın, yıldızların, güneşin batışı gibi, sönüp kaybolmak, görünmez olmaktır.

İçinden gelen bir duygu ile İbrahim Peygamber Allah’ı aramaya yöneldiği bir gece Müşteri yıldızını görmüş “İşte benim Allah’ımP’demişti. Fakat bu yıldız batıp görünmez olduğu zaman yanıldığını anladı” Ben ufûl edenleri sevmem” dedi. Ertesi akşam ayın doğduğunu gördü ve ay batana kadar, onu Allah’ı sandı. Arkasından doğan güneşi görünce artık şüphesi kalmadı. Bütün öteki gördüklerinden daha büyük, daha göz kamaştırıcı olan güneş Allah’n kendisiydi.

İbrahim, yeri göğü, yıldızları ve güneşi yaratan Allah’ı, güneş de ötekiler gibi battığı zaman anladı.

Felekteki güneş de anlayana Hakk’ı tanıtır amma sen Şems-i Tebrîzî gibi bir güneş bulursan gerçekleri daha yakından öğrenirsin. Onun emirlerine, onun uyarışlarına sımsıkı bağlan. Eğer seni Hak visaline (sevgiliye kavuşma) götürücü Şems-i Tebrîzî’yi bulamazsan, onu, Hakk’m ziyası Hüsâmeddin’den sorup öğren.

Ancak hasettten sakın! İnsandaki şeytanı harekete geçirip, nefsi eğri yola sapıtan, o menfur hasettir (çekememedik, kıskançlık). Şeytanın Adem’e secde etmeyişi onu kıskanmasındandı. Bu sebeple Hak katından ve nur âleminden kovuldu. Sen de kendinden üstün olanlara, hele üstün insanlara haset gözüyle bakma. Gözlerine âlemleri simsiyah gösterecek olan o hasut bakışlardır. Hasetten kurtulduğun veya haset şeytanının tuzağına düşmediğin takdirde büyük nuru göreceksin.

Gönül, gönlü temiz olanlara duyulan hasede kararır. Nitekim Hz. Mevlânâ; “Benden ibret alınız” diyor, “Ben ki Şems-i Tebrîzî’yi tanımadan evvel nice şeyler bildiğimi sanırdım. Gözüm ve gönlüm ilim nuruyla ışıklıydı. Fakat onu tanıdığım ve en küçük bir haset duymaksızın onun irfanına, onun fazlına kul köle olduğum zaman irfanım yüzlerce misli ziyâde oldu. Gönlüm en büyük bilginin nuruyla doldu.”²³⁰

• Dervişliğin kanaat (yetinme, kısmetinden fazlasına gö.\ dikmeme) ve faziletinden kaçıp dünya zevklerine ve ihtiraslarına koşmak için sana, hatta Süleyman’ın da yardımı olsa netice aynıdır. Sen, kendinden, kendi benliğinden kaçmak, hatta daha vahimi (kötü) Allah’tan kaçmak gibi yolların en çıkmazında dalâletlerin (yoldan çıkma, îmândan ayrılma, Allah’a isyankar olma) en vahimindesin.

Sen kendini Azrail’in bakışında Hindistan’a kaçan adamla mukayese (karşılaştırma) et! Düşün ki aslında o adam sensin²³¹

• Dünya, türlü türlü nimetlerle dolu bir bağdır. Fare ile yılan ve bunlar gibi olanların, bunların tabiatında bulunanların kısmeti ise yine topraktır. Yani bunlar mânevi sofradan nasiplerini alamazlar.

ister kış olsun, ister yaz; onların yiyecekleri topraktan gelen gıdalardır. Fakat sen ey insan, kâinatın emirisin. En üstün bir varlıksın. Öyle olduğu halde neden yılan gibi topraktan gelen gıdaları yiyorsun da, rûhânî gıda olan gök sofrasını aramıyorsun?

Tahtanın içinde küçük kurt, tahtayı yer de; “Kimin böyle lezzetli helvası var?” diye mırıldanır.

Pislik böceği de, pislikler içinde iken, dünyada ondan başka gıda aramaz²⁶⁴

• Dünyamn en büyük en muhteşem zevki, bedenin süfli kısımlarıyla alâkalı zevklerdir. İnsanlar bu nevî iptilâlar (alışkanlık) için canlarını dahi verirler. Beşeriyetin bundan aşikâr aczi ve esareti olur mu? insanlık zevki bu mudur? Bir de, mânevi, rûhânî zevklerin azametini düşünün. Gerçek zevk aczdir, hayrettir, mânâdır.

Yanıldığın cihetle kendi kendini bağladın. Bundan böyle görülen cisimlerde yüksek ve zaid bir vücûd varlığı ispat edilmiş olduğundan bundan böyle inkârın mümkün olmaz. Hakikati gördükten sonra gönül gözün (kalp gösşü) körleşir ve benliğe kapılarak inkâra düşer, yüz çevirme, büyüklenmede hevâna (heves) uyarak ısrar ile zarara uğrayacak olursan artık mazeret hakkım kaybetmiş olursun. Senin senedin inzar (uyarma) ve korkutmalarla kesilmiştir. Cehennemlik olmandan korkulur. Bununla beraber ruhun nuru, cismin zahirinden (görünenden) çekilip yükseldiği, ruhun tedbir ve idaresine ölüm mâni olduğu zaman, yalanlaya geldiğin şeyin tevili (açıklaması) sana gelecek ve gerçek sana aşikâr (açık) olacaktır. Gafilleri taklid ve cahillere ittibaın (tâbi olmanın) sana yaramadığım ve teslim edemediğin gerçeği müşahede (görme, keşifle seyretme) ettiğin zaman şöyle dersin: “Rabbimisşin peygamberleri şüphesitş bitişe gerçeği getirmişti” (Â’râf, 53) Nitekim Hakk Tealâ senden ve senin gibilerden şöyle haber veriyor: “Kitabın haber verdiği sonuçtan başka bir şey mi bekliyorlar? Sonuç gelip çattığı gün, önceleri onu unutmuş olanlar, “Rabbimiıfn peygamberleri şüphesitş bitçe gerçeği getirmişti, fimdi bitişe şefâat edecek var mı ki şefâat (bir suçun bağışlanması için vasıta olmak) etsin? Yahut geri çevrilsek de işlediklerimizin başka türlüsünü işlesek. ’ derler” (Â’râf, 53) Ne yazık ki ancak uykudan uyandığın zaman gerçeğin farkına varacaksın

Senin hüsrana uğramış olmandan ne kadar korkarım. Ne yazık ki, ancak uykudan uyandığın zaman gerçeğin farkına varacaksın.²⁶⁵

• Şeytan, Cenâb-ı Hakkk’a: Ya Rabbi, beni dalâlete memur ettin. Ama söyle, kullarını ne ile aldatayım? Bana âlet ver, âcizim! deyince Cenâb-ı Hakk: Sana içkiyi verdim, buyurdu. Şeytan: Ya Rabbi, bundan zevk almayanlar da bulunur, diye itiraz edince: O halde sana para, debdebe ve dârâtı (heybet, atçamet) verdim! Karşılığı geldi. Şeytan yine kabul etmeyip: Bunlar ile de kanmayan olur, deyince bu defa kendisine kadın verildi ve şeytan da sevinçten yerinde duramaz oldu.

Tabii ki kadından maksad kadınlığın hayvâniyet cephesidir ve şeytan dalâlete sürüklemek istediği kimseleri kadın yolu ile alaşağı edebilir. Ne acz içinde adamlarız. Nasıl da gaflete batmışız.²³²

•  Bir gün ResuluUah Efendimiz şeytanla karşılaşır:      Nereye

gidiyorsun? diye sorar. İnsanları yoldan çıkarmaya, der. O zaman Resulullah Efendimiz:      “Ben      güzel ahlâkı bildirmek üzere

gönderildim. Fakat hidâyetten bende bir şey yok. Şeytan da günah işletici olarak gönderildi. Fakat onda da dalâletten bir şey yok.” buyurur²³³

Kazâ, levh-i mahfuzda (değişme^ İlâhî takdirlerin yapılı olduğu levha) külli olarak özetlenmiş genel hükümdür.

Kader ise bu hükmün insanın istidad ve yapısına göre varlık bulmasıdır. Varlık bulmanın neticesi o kazânın zuhurudur.

Allah yarattıklarına ancak istidatlarının gerektirdiğini, arzuladığını verir. Kaderinde hangi ismin zuhuru ona uymuşsa onu takdir eder. Niye Allah Celâl olduğunu bile bile onu cezalandırmıyor dersek, Hakim ve Alîm ona istidat ve kabiliyetinin gerektirdiği dışında hükmetmez. Bu konu a’yân-ı sabite konusudur. Zât’a ilişkindir ve Zât’ta değişme ve başkalaşma olmaz.

Bir kimse Allah’ın ilmini sorgulayıp, “Senin bana öğrettiklerin benim kapasitemi aştı” derse Allah ona “Ben seni ancak nasılsan öyle bildim, durumun değişse de yeni durumunu bilirim. Beni suçlama hakkına sahip değilsin” der. Allah onlara zulmetmiyor, onlar kendilerine zulmediyorlar. O halde kazanın kaderde uygulanıp tekrar zuhura gelmesi insanın kendindeki ilmi anlaması ile mümkündür. Yahut bu ilmin (sırât-ı müstakim) anlaşılması içindir²³⁴

•  Âdem kabahati nefsinde gördü: “Ya Rabbi nefsime zulmettim” dedi. Cenâb-ı Hakk: Ya Adem, bu hal benim kazâ ve kaderim icabı olduğunu bildiğin halde niçin kendini suçlu tutuyorsun? buyurunca: Biliyorum Ya Rabbi... Fakat şendendir demeye edebim bırakmadı, diye cevap verdi. İşte Adem’in bu kendisini hor ve hakir edip, aczini bilmesi, onu tekrar kendine, âlâ (yüce) mevkiine yükseltti.

Şeytana gelince, Cenâb-ı Hakkk’a: Bana dalâleti sen verdin! demek sûretiyle Hakk’ın dergâhından kovuldu²³⁵

•  Bil ki kimsede bir şey yoktur. Sana bir zarar gelecek olsa onu kimse çevirmeye muktedir değildir. Bir hayır da gelecek olsa, onu da kimsenin tebdil (değiştirme) etmeye kudreti yoktur. Bunun için kimseye beddua etme. Her şeyi Hak’dan bil. Her ne şey ki vâki olur Allah’ın emri iledir. Çünkü hüküm onundur: Elhükmü lillâhi’l- aliyji’l-kebîr. Semâvât ve arzın anahtarları onun kudreti elindedir.

Kulluğun gayesi, Allah’a teslim olup işlerini O’na ısmarlamaktır. Ah fakat bu da yakînsiz yani gerçek bilgiyi elde etmeden olamaz²³⁶

•  Cüzlere âşık olanlardır ki başkalarına kul ve maskara olurlar. Hadiselerin dalgaları arasına düşen kimse, yüzmeyi bilene değil de boğulmakta olana tutunur, ondan medet umarsa sonu elbette boğulmak olur.

Medet umduğu kendisini koruyacak ve kurtaracak kudrette değildir ki daha zayıfına faydası dokunsun.

Tutunacaksan bir kâmil velinin eteğini tut! Seveceksen İlâhî saltanatın özenerek yarattığı sana Allah’ı bulduracak bir güzeli sev ki bütün bunlardan bir faydan olsun²³⁷

•  Onlar ki sadece taklit yollarına saparak gönül gözlerini her hakikate kapamışlardı. Nefislerinin elinden kurtularak hür olacakları yerde har, yani eşek olmuşlardı. Allah onları irşâd için; nurlandırmak için peygamberler gönderdi. Tâ ki Cennet’e lâyık ruhlarla, Cehennemlikler belli olsun ve Cehennem’e yönelenler, Cennet yolunu görsünler diye...

Fakat heyhat, bu ikisi arasında öyle bir perde vardır ki, gözlere görünmediği halde biri acı öteki tatlı, iki deryayı dahi birbirine karışürmayan berzahlar gibi, münkirlerle (inkâr edenlerj Allah’ın saf kullarını birbirinden ayrı tutmaktadır²³⁸

•  Müslümanların ve mü’minlerin hidâyeti de, Yüce Allah’a karşı küfre girenlerin dalâleti de tümden yüce Allah’ın fiili ve sanatı ile olmaktadır. Kendi mülkünde O’nun ortağı yoktur.²³⁹

-25-

"Şüphesiz ben, Rabbinize inandım, beni dinleyin." “Înnîâmetıtü birabbiküm fesme‘ûn”

*

'Şüphesi.£ ki ben, Rabbinize îmân getirdim, gelin dinleyin beni” (Elmalılı

Jrlamdi Yafir)

“Şüphesi^ ben, Rabbinize inandım, beni dinleyin. ” (Diyanet)

Rab: “Bir şeyi ıslah etmek” ve “onun başında durmak” anlamında Rab, Melik, Halik ve Sâhib’dir. Rab bir şeyi ıslah edendir. Allah Rabdır; çünkü yaratıklarının işlerini ıslah eder.

Herkesin sahip olduğu isim onun mürebbîsi, âmiridir. Ama a’yân-ı sâbiteden daha yukarılara çıkarsak vahdet zuhur eder²⁴⁰

•  Firavun Mûsâ’ya sordu: “Rabbin kimdir ya Mûsâ? Mûsâ cevap verdi: Bizim Rabbimiz öyle bir Allah’tır ki her şeye kendi hilkatinin (yaradılış) icabını verdi, sonra o işin yapılması ona sırât-ı müstakim oldu ve o işi yapmak için o kimseyi bu şeye ısmarladı, hidâyet eyledi (Tâ-Hâ, 49-50)

Her şey bir isme mazhar oldu, demek, o ismin mazhar olduğu vazifesini yerine getirmesi demektir. Şu halde herkesin kendi vazifesini yaptığını bildikten sonra ortada dava kalır mı? Bu takdirde kimi ayıplar, kimi çekip çekiştirirsin?²⁴¹

•  Şurada otururken sokaktan geçenlere bakıyorum: Asker, sivil, polis, odacı, çöpçü, türlü kıyafette insanlar geçiyor. Bunlara: Efendiler nereye gidiyorsunuz? diye sorsanız, hepsi de bağlı olduğu merkezleri ve gidecekleri yerleri söylerler. Meselâ ben muallimim, maarife tâbiyim. Doktor sıhhiyyeye, mühendis nâfıaya ve ilh... fakat bu merkezlerin hepsini birden cem eden, hepsine birden hükmeden bir ana merkez, bir hükümet var. İşte, asıl merkeze tâbi olan bu merkezlerden birini, farazâ belediyeyi ele alalım: bu dairenin en küçük memurundan, çöpçü, onbaşı, kâtip, muhasebeciden ta belediye reisine kadar hepsi de kendi vazifelerini icap ve mes’uliyetleri hududu içinde meşguldürler. Gerçi hepsi de aynı merkezin hizmetindedirler. Fakat aralarında derece farkları vardır. Faraza belediye reisinin belediye merkezine olan yakınlığı ile çöpçününki bir midir? İşte bu tabloyu âyân-ı sâbiteye benzetebiliriz.²⁴²

•  “O kimseler ki ‘Rabbim Allah’tır.’ dediler ve istikamet ettiler, onlar için korku ve keder yoktur. ” (Ahkaf, 13) âyet-i kerîmesinde buyurulduğu gibi madem ki Allah’tan gayrı fail yoktur diyoruz, şu halde yapan da yaptıran da O’dur. ²⁴³

•  Ruhlar “Ben sizin Rabbiniz değil miyim? “hitabında beli (evet) dediler. Orada tanıyanlar burada da tanıdılar. Orada hakikat zâhirdir, gizli bir şey yoktur. Beli., diyecekleri tabiî idi. Asıl maksat, o beliyi burada itiraf edebilmektir. Elest günü her ruh kendi istidadına göre beli diyebilmiştir.²⁷*

•  Bir kimsenin dünyada maruz kaldığı sitem ve cefâları hoş karşılaması Elest’te verdiği ahde beli demesidir. İnsanın her nefesi bir Elest muamelesidir.

Allah: Bunları sana veren ben değil miyim? dediği zaman, işte o ahde sâdık kalmasıdır²'⁹

•  Ezelde ruhlara; Ben senin Rabbin değil miyim? dendiği vakit: Evet, sen benim Rabbimsin! cevâbını verdikleri için, onlara; Şu halde gidin, bu dâvayı dünya mahkemesinde ilim ve amel şâhitleriyle isbat edin denilmiş.

İlim, sahibini bilmek ve bulmak demektir. Yoksa maksat, zahir ilmi yâni kıyl ü kal değildir.

Amel ise, onu gerek bedenen gerek kalben işlemeye çalışmak, fiil ve harekederini ona uydurmaya gayret eylemektir.

İşte bu iki şahidi mürşidinin önüne geürip, mukaveleyi burada tasdik ettirirsen ne mudu sana! O zaman âhirete gittiğin vakit de rahat edersin!"²⁴⁴

•  Kâmil insan, âleme nisbetie Rab’dir. Yani, anlam yönünden ve rûhâniyet İtibariyle kâinâttaki her şeye oranla Rabb ve Mâlik’tir. Çünkü Allah O’nu halîfe kıldı. Böylece kâmil insan halkın istediğini bâtını yönüyle Allah’tan alıp cismânî yönüyle onlara ulaştırır. Dolayısıyla bu iki yönü kendinde topladığından hilafet insana lâyık görüldü. Bunun için Allah Teâlâ onlar vasıtasıyla İlâhî mârifete ve yüce sırlara erişmeye güç yetirsinler diye yarattıklarıyla kendi arasında nebî ve velîleri tayin etti²*'

•  Dünyayı, yıldızları döndüren, geceyi gündüze katan, denizlerde gemileri yürüten, havada uçakları uçuran, deniz altında envâi türlü mahlûkatı idare, ayırma ve toplama ile onlara âletler bahşeden Rab’dir²⁴⁵

•  Marifet, Cenâb-ı Hakkk’ın rubûbiyetini yani Rab oluşunu kemâliyle idrak eylemek ve kulluğun şanına lâyık olan ameller ve vasıflar ile de nefsini tanımak ve hiçbir şeyin Allah’ın emrinden hariç olmadığını rızkı da Cenâb-ı Hakk’m verdiğini bilmektir. İşte ancak bu kimse irfan ve zikir sahibidir. ²⁴⁶

-26-

Ona: Cennete gir” denilince. "Keşke, dedi, kavmim bilseydi!". “Kfle’dhuli’l-cennete kale yâ ley te kavmî ya’lemûtı. ”

*

(Sonra ona) “haydigir cennete!” denildi. O da dedi ki: Ne olurdu kavmim bilseydi!” (KLlmahlı Hamdi Ya^tr)

Gir cennete! Denildi. Keşke, dedi. (Diyânet)

Habîb-i Neccâr’a vâki olan vahdet (birlik) tecellîsidir. Yani ne kimse senden incinsin, ne sen kimseden incin. Kendinde olmasını istediğin bir iyiliği başkaları için de iste. ²⁴⁷

•  Habîb-i Neccar, kendisini öldürmek istiyenlere karşı: Ne olurdu kavmim Rabbimin beni bağışladığını ve beni ikram edilenlerden kıldığım bilselerdi diye duâ etmişti.

İşte siz de herkes için böyle demelisiniz: Eğer bu kimse, yaptığı şeyin fenalık olduğunu bilse bunu yapar mıydı?

Bu adamın şu sözü hakikatten uzak olmakla beraber, dalâletin de bu âlemde bir yeri olduğu için hakir görülemez.

İnsanın vücûdunda faydasız, fena ve lüzumsuz bir şey yoksa, dünyâda da her olanın bir sebebi vardır. Ama kaş, göz, ağız, burun gibi ulvî uzuvların yanında bağırsak vesaire gibi süfli uzuvlar da olduğu gibi, bu neviden kimselerin de vücutları faydadan hâli değildir. Onun için onları hoş görmeli ve kendilerine merhametle nazar etmelidir.²⁴⁸

Zat cennetine dahil etmekle emrolunan bu zattır. Yani makamımdan ve halimden perdeli olan kavmim ne olsa ki Rabbimin beni bağışladığını, sıfatın görünen putlarım yonttuğumu ve onlara yaptığım bu hizmetimin günahlarını örttüğünü bilse. Ve birlik huzuruna yakınlığımdan dolayı Rabbimin beni ikram olunmuşlardan kıldığını bilseler dedi Hadîs-i Nebevide “Her şeyin bir kalbi vardır. Kur’ân’ın kalbi de Yâ-Sîn’dir” buyurulmuştur.

Yâ-Sîn’in, Kur’ân’m kalbi olması, ümit edilir ki, Yâ-Sîn sahibi denmekle meşhur olan Habib, gönderilişinden altı yüz sene evvel Hazret-i Nebiye îman ve nübüvvet sırrım idrak ettiğinden ileri gelmiştir. Kezâ Nebi (a.s.) “Allah’a göz açıp kapayıncaya kadar bir zaman bile küfretmeyen ümmetlerin sabıkları (önceki) üç kişidir. Biri İbn Ebî Talip, biri Yâ-Sîn sahibi ve biri de âli firavunun mü’minidir.” buyurmuşlardır. ²⁴⁹

• “Şüphe yok ki O, (asıl) hayatın tâ kendisidir (bunu) bilmiş olsalardı... ” (Ankebut, 64) âyetinde “bunu bilselerdi” şeklinde “bilgi” şartı konmuş. Eğer bilselerdi, âhiret kendi haklarında da hayat yuvası olurdu. Fakat bilgisiz oluşları kendilerim perdeleyip mahrum bırakmış, onları sûrederin karanlıklarına sokmuş, üç buudla (boyut) çevrilmiş cisim hapishanesinde onları haps etmiştir ki yine o hapishaneye sokulacaklar ve orada işkence göreceklerdir²⁵⁰

167

ilim ilim bilmektir ilim kendin bilmektir Sen kendini bilmeksin Ya nice okumaktır Okumaktan murat ne Kişi Hakk i bilmektir Çün okudun bilmedin Ha bir kuru emektir Okudum bildim deme Çok taat kıldım deme Eğer Hak bilme^ isen A besyereyermektir Dört kitabın mânâsı Bellidir bir elifte Sen elifi bilmeksin Hu nice okumaktır Yirmi dokut^ hece Okursun uçtan uca Sen elif dersin hoca Mânâsı ne demektir Yûnus Emre der hoca Gerekse bin var hacca Hepisinden iyice

• Bilmenin âlâ derecesi hiçbir şey bilmediğini bilmektir28J

• Allah’ın hükmünü bilmeyen kimse, Allah’a tam anlamıyla kul

olamaz, Allah’a tam ibadet edemez. Hiç kuşkusuz Allah, cahil bir kimseyi kendisine velî ittihaz (kabul etmek) etmez.      İşte bütün

bunlar, mârifet’in babları (bölüm) ve fasıllarıdır. İnsan      bu bilgileri

tam anlamıyla öğrenip kendine mal edebilirse, o zaman “Arif’ olarak isimlendirilir. Arifin Allah’la dâimî bir ünsiyeti vardır. Kalbi Hak Teâlâ için bir aynadır. Halim selimdir. Dünya ve âhiretten

uzak durur. Dehşet ve hayret sahibidir. İşlerini, amellerini Allah’tan alır ve onları almak için Allah’a baş vurur. Belki karnı açtır, bedeni çıplaktır, fakat hiçbir şeye teessüf etmez (tasa duymak), çünkü gözü Allah’tan başkasını görmez²⁵¹

-27-

"Rabbimin beni bağışladığım ve beni ikrama mazhar olanlardan kıldığını...” “Bi mâ gaf er a lîrabbî ve cealetıî mitıe’l-mükramîn”

*

“Rabbimin beni bağışladığını ve beni kendilerine ikram edilen kullarından kıldığını” (ELlmalılı Hamdi Yafir)

Hkzbbimin beni bağışIdığını ve beni ikarama mayhar olanlardan kılşdığım kavmim bilseydi! (Diyânet)

Kendi vücûdun kitabım oku, kalbinde gizli olan, Hakk’ın emânetini bul. İnsan bir kitab-ı mübîndir (doğruyu yanlıştan ayıran, açıklayan, apaçık) ki, dünya ve âhiret ona sığmıştır. Şu halde eline külüngü al, fena ahlâklarım kazımaya başla. Her tabakada bir yeni ilerleme görülür. Evvelâ toprak, sonra kil, bakarsın sonra da su çıkiverir. İşte kendi kitabım okumaktan maksat marifettir. Yani nefsini bilmektir²⁵²

Gönüllerini Allah aşkıyla cilâlayanlar, her an oraya bir başka güzelliğin vurduğunu görürler; her an Allah’ın sayısız güzelliklerinden birinin şahidi olurlar. Çünkü onlar Allah’ı bilenlerdir. Dünya ilimlerinin kabuğundaki nakışları bırakmış,

ayne’l-yakîn (Hakk’ı görerek bilme) bayrağını yüceltmişlerdir ki bu yücelmenin sonu Hakke’l-yakîn (Hak''la Hak olma) mertebesine erip İlâhî güzelliği görebilmektir.

Hacı Bayram Veli’nin:

Bayram ötşiinü bildi Bileni anda buldu Bulan ol kendi oldu Sen seni bil sen seni

Misralarıyla söylediği bilmek, bulmak, olmak kafiyeleriyle vecizeleştirdiği gerçek de budur²⁵³

•  Resulullah Efendimiz, Rabbmdan hikâye yollu şöyle anlaüyor: “Allah Teâlâ, şöyle buyurdu: ‘Beni bilen taleb eder, Beni taleb eden bulur, Beni bulan sever, Beni seveni öldürürüm. Bir kimseyi öldürürsem diyeti bana düşer. Bir kimsenin diyeti Bana düşünce, onun diyeti, bizzat Ben olurum.’”

Mârifet talebi gerektirir. Taleb ise bulmayı îcâb ettirir. Bulmak da, sevgiyi gerektirir, sevgi de ölümü. İşbu ölüm fenâ halidir. Ölüm ise diyeti îcâb ettirir. Öldürülenin diyeti, ancak öldürendir.” Bir kimse, Allah’a ve Resûl’üne doğru yola çıkar da, sonra ölürse, onun ecri (mükafat, bedel) Allah’a kalır.” Yani: Zât’ı ile ona beka verir²⁵⁴

•  Mârifet sahibi kimselerin kalpleri, Allah’ın yeryüzündeki hâzineleridir. Allah Teâlâ o kalbe, sırrının emânetlerini, hikmetinin letâfederini (gürellik), muhabbetinin hakikatlerini, ilminin nurlarım, Allah’ın izni olmaksızın ne mukarreb (yaklaşmış, dost) meleğin ne mürsel (resûl) nebinin ne de Allah’ın dışında hiçbir kimsenin muttali (bilen) olmadığı mârifetlerinin âyetlerini yerleştirmiştir²⁵⁵

•  Eflâtun: “Bilmek demek, eski şeyleri hatırlamak demektir.” diyor²⁵⁶

•  İlmin en üstünü, öğrenmek isteyen kimseyi Allah’a yaklaştıran ilimdir. Bu ilim de çok çeşitlidir. Sâlik için en iyisi, en faydalı olanından, yolunda kendisine azık olacak kadar almakür. Bunu okuyarak, dinleyerek öğrenir. Bundan sonra sâlih amel ile, nefis ve hevâ mücahedesiyle en yüksek gayeye yönelmelidir ki, bu veraset (miras) ilmidir. Çünkü Peygamber (a.s.f. “Bir kimse bildiği ile amel ederse Allah onu bilmediğinin ilmine vâris (mirasçı) kılar.” Ve “Kim kırk sabah halisane (samimi) ibadet ederse kalbinden diline hikmet pınarları fışkırır” buyurmuşlardır. Bu ilim peygamberlerin ve velîlerin ilmidir. Çünkü nebîler ve velîler okuyup öğrenme ilmiyle değil, veraset ilmiyle yani amel ve mücâhede (nefsle mücadele) neticesinde elde edilen ilimle Peygamberliğe veya veliliğe ermişlerdir. Bu ilim, kulun kalbine Allah korkusunu sokar. Kul, bu ilim sayesinde Allah’ın nuruyla işitir, görür, konuşur ve yürür. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: “Kulum bana nâfilelerle yaklaşır o kadar ki onu severim. Ben onu seversem, onun kulağı, gözü... olurum”

Zahir ilim güzeldir, amellerin tohumudur. Ama zahir ilmin güzelliği, Adem’in ilmi olan ilm-i esmâ ile olur ki bu, bâün ilmidir. Çünkü tek başına zahir ilim, sahibini melek de olsa katı kalpli, kaba kılar.

Fakat bâün ilmine gelince bu ilim, sahibini halim-selim, müsâmahakâr (hoşgörülü), usanç verici değil cana yakın, mütevazi

„296

yapar

•  Gaffâr, Cenâb-ı Hakkk’m isimlerinden biridir. Eğer insanlar günah işlememek üzere yaratilmış olsalardı Gaffâr yani affedici, gufrân sahibi oluculuğunun mânâsı ortaya çıkmazdı. Kul kusursuz olmaz. Kuldan hatâ, Allah’tan atâ2?7

•  Cenâb-ı Hakk bir kimseye lutuf, inâyet, rahmet ve merhamet buyurursa, o kimsenin gözüne göz yaşı, kalbine feryad u figan,

171

niyaz ve yalvarış koyar ve o kimse de Allah’a gözyaşlariyla feryad u figan eder. Bu takdirde bilmelidir ki o kimse ile Allah’ın lutuf ve inayeti arasında bir alış-veriş vardır. Demek oluyor ki göz yaşı, Hak indinde makbul imiş. Ama biz bu gözyaşını nerden bulalım, derseniz, onu, ağlayanların yani fakir, yetim ve mazlumların (haksızlığa, uğramış) hallerine merhamet ve şefkat etmek ve bütün yaratılmışlara hoş muamele etmekle bulursunuz. Allah’ın rahmet ve mağfiretine kavuşmak, bîçârelere, gariplere ve dermandan düşmüş âcizlere acımak ve merhamet etmekle olur. 2A

• Allah buyuruyor ki:

Ey Davud, günahkarlara benim Gafur olduğumu söyle. Doğrulara da benim Gayur olduğumu anlat

Ya Davud, korkarak bana gelenlere azab etmem. Beni severek geleni ayrılık hüznüne sokmam, utanarak bana döneni kıyamet günü utandırmam.

Ey Davud, cennetim rahmetimden ümidi kesik olmayanlaradır. Yaptığı hatayı benim bağışlamamdan büyük bilenlere darılırım.

Bir kimsenin cezasını derhal vermeyi dilersem önce rahmetimden ümit kesenleri cezalandırırım. Ama acele etmek benim şanıma yakışmaz.

İşte ben sevdiklerimin kalbini bilirim. Gece olunca onların kalbine tecelli ederim. Onlar benimle konuşurlar, huzur içinde kelam ederler.

Ya Davud, benim bir kısım kullarım vardır ki onlar hayra ehildir. Benimle can yoldaşı olmak onlara nasib olmuştur. Onlara saadetler olsun. Onların yeri ne kadar güzeldir.²⁵⁷

-28-

Biz ondan sonra, onun milletini helâk etmek için üzerlerine gökten herhangi bir ordu indirmedik ve indirecek de değildik. “Ve mâ enzelnâ alâ kavmihîmiti ba*dihimin cündin mine’s-semâi ve mâ künnâ münzilîn”

*

Biy arkasından kavminin ürerine bir ordu indirmedik, indirecek de değildik. (EL Imalılı Ham di Yayır)

Biy ondan sonra, onun milletini helâk etmek için üsçerlerine gökten herhangi bir ordu indirmedik ve indirecek de değildik.

(Diyânet)

-29-

O (Onları helâk eden) korkunç sesten başka bir şey değildi. Birdenbire sönüverdiler. “İn kânet illâ sayhaten vâhideten fe izâ hüm hâmidûn”

*

Sadece bir gürültü oldu, onlar da hemen sönüverdiler.

(ELlmalılı Hamdi Yatçır)

(Onu helâk eden) korkunç sesten başka bir şey değildi. Birdenbire sönüverdiler. (Diyânet)

-30-

Ne yazık şu kullara! Onlara bir peygamber gelmeyegörsün, ille de onunla alay etmeye kalkışırlar. “Yâ hasretetı ale’l-‘ibâdimaye’tîhim miti rasûlin illâ kâtıû bihîyestehziûtı”

*

Yanıklar olsun o kullara ki, kendilerine gelen her bir peygamberle mutlaka alay ediyorlardı (Elmalılı I Iamdi Yatşır)

Neya^ık şu kullara! Onlara brpeygambergelemeye görsün, ille de onunla alay etmeye kalkışılardı. (Diyanet)

Ruh, Hazret-i Hakk’a gittikten sonra nefs ile sıfatını ıslah etmesi için semâdan Melâike göndermedik. Onların ıslahı (terbiye) helâklerinde (yok olmak) idi Hak’dan tecellî eden bir tecellî-i kahriyyede (kahır tecellîsi) helâk oldular.²⁵⁸

• Nefislerinin istek ve arzuları Ad kavmine Sarsar, Nûh kavmine tufan, şuna buna, ferde cemiyete türlü sarsar rüzgârı oldu. O kavmin, o cemiyetin, o ferdin kendi nefsinin arzu ve istekleri helâkine sebep olarak onları yaktı, yıktı.

Onun için zevk ve rahata vâsıl olmak isteyen kimsenin nelsinin iştihâ (meyil, haf) ve arzularından geçmesi lâzımdır. Dünyada vâkî olan cezalar, hapisler, katiller, hep nefsin hevâ ve hevesinin sebep olduğu şeylerdir. Bu nefsânî ihtiraslardır ki felâketlere sebep olup nice kimseleri zindanlara, idamlara götürmüştür. Onun için: Bana benden gelir her ne gelirse... derler, pek doğru sözdür. Kabahat insanın kendindedir. Kimsede bir şey yoktur²⁵⁹

• Dünyada başıboş bir halde görünmen seni aldattı. Burada her türlü hükümde halin serbest. Tüm yorgunlukları bir kenara attın; çalışma yok. iyiliğin ve ihsanın; faziletin ve güzelliğin, aslında senden başkasının olan nimederin elden gitmesinden emin oldun. Düşün bir kere: Bu nimetier başkalarından sana geldi. Geçip gidenlerin kalıntısı olarak eline geçti. Onlar: Firavun’un, Hâmân’m, Karun’un, Şeddâd’ın, Ad’ın, Kayser’in ve Kisrâ’nın idi. Sana kaldı. Hatta onlardan başka geçip giden meliklerin ve ölüp giden ümmetlerindi. Dünya onları bir oyuncak haline getirmişti. Çeşitli ümitlerin aldatmacası içinde aldanıp kaldılar. Sonunda Allah’ın emri geldi. Aldatıcı şeytan onları aldatıp kandırdı “Allah sizi affeder, siz istediğinizi yapın” deyip onları aldattı. Ne var ki, aradan geçen zaman içinde arzu ettikleri şey ile aralarına bir perde gerildi. Onların topladıkları şeyler hep dağılıp dağılıp gitti. Yapmakta serbest oldukları şeylerle de araları açıldı. Arnk bir şey yapamaz hale geldiler. Kendileri için hazırladıkları o kuş tüyü yataklardan kaydılar. Kuvvetlice yaptıkları konaklardan atıldılar. Kendileri için bir zafer saydıkları ve onun üstünlük tasladıkları şeylerden adları silinip gitti. Böbürlenerek sahip çıktıkları mülklerden de oldular.

Sonra, kendilerine birer emânet olarak bırakılan şeyler onlardan istendi. Belli bir zaman için kendilerine verilen şeyler onlardan istendi. Sadece istenmekle kalınmaz, hesabı da sorulacaktır. Sonunda hiç hesaba katmadıkları şey Allah tarafından kendilerine gelecektir. Hatta gelmiştir.

Yapüklarınm kötülükleri kendilerine anlatılır. Bütün incelikleri ile yapükları işler incelemeye tâbi tutulur. Kendileri dünya hayaünda iken başkalarını nasıl hapsettilerse, ondan daha dar bir yere tıkılırlar. Kendilerinin sertlik gösterisinden daha şiddetli bir sertlikle karşılaşırlar. Öyle bir cezaya uğrarlar ki: kendilerinin dünyada iken verdikleri cezânm daha şümûllüsüdür (içine alma, kapsama). Ve, ateşe aulıp yakılırlar. Bunların ellerinde ve ayaklarında bukağılar olacak. İçlerini parçalayan zakkum ağacının yemişinden yiyecekler. Kızgın sudan içecekler.

Onlar arasından; bir cemaat suda boğuldu. Bir cemaat yerin dibine battı. Bir kavim taşa tutuldu. Bir başkası da öldürüldü. Bir başka kavmin sûreüeri domuz ve maymun sûretine döndü. Bir başka cemaat ise, kalben değiştirildi. Kalbleri katılaştı; taş gibi oldu. Üzerlerine de küfür baskısı geçti; şirk mührü vuruldu; açılmaz, gitmez zulmetler karalar basıldı. Artık böylesine kalblere ne îmân gire, ne de İslâm.²⁶⁰

•  Gökten gelsin, yerden yükselsin, insanların başına her ne belâ gelirse bu haddini bilmemekten, Allah’ın hududunu tecâvüze kalkacak kadar beşerî tevâzûdan (alçak gönüllük) uzak olmaktandır.

Bir toplulukta îman azalmış, mânevîyat tükenmiş, insanlar birbirlerini sevmez olmuşlarsa orada bir takım felâketler olması tabiîdir. Çünkü bize madde şeklinde görünen cisimler âlemi ile mânevîyat âlemleri arasında derin bağlılık vardır. O kadar ki madde âlemi ile mânevîyat âlemleri arasına bir takım perdeler girmesi, güneş ışığının kesilmesi gibi dünyamızı karanlıkta bırakır. Semânın rahmeti görünmez olur. Yerde hırs, menfaat, şehvet ve zina çoğalır. Dünyaya bir takım haset, şehvet ve felâket piçleri yayılır. Bu azgınlıklar da gönül mâmûrelerindeki (şehir, yer) Allah sevgisini, şükür, kanaat duygusunu, hülâsâ insanı insan eden bütün faziletleri tahrip ederler²⁶¹

•  Hayat, kederleri, elemleri, sürür ve neşâtı (sevinç) ile hep geçmişte kazanılan şeylerin semeresidir

Sokrat der ki: “İnsan kendi felâketini kendi hazırladığı gibi, saadetini de yine kendi hazırlar”

Cenâb-ı Hakk, Kur’ân-ı Kerîm’de “Zerre kadar hayır işleyen hayır bulur, zerre kadar şer işleyen şer bulur” Ve yine “İyilik yaptığınız vakit kendiniz için yapıyorsunuz, kötülük yaptığınız vakit yine kendiniz için yapıyorsunuz” buyurur. İşte bütün bunlar ve buna benzer nice sözleri insan görüp işitiyor da yine kuru kafalar bunlardan ders almıyor Gelişigüzel, ulu orta yapmadığımız kalmıyor. Evet, ama sonu çok acı! Hâsılı, şunda ve bunda ve kendimizde gördüğümüz vak’alar, felâket veya saâdet, hâdiselerin hükme bağlandığı İlâhî mahkemede verilen kararların icrâ ve infâzmdan başka bir şey değildir.

O İlâhî mahkemenin verdiği hükmü Cenâb-ı Hakkk’m sevgilileri yüzü suyu hürmetine bile hayra çevirmesi çok güçtür. Ateş düştüğü yeri yakar. Itfâiyenin vazifesi, ateşin genişlemesine mânî olmaktır. Ehlullah’m himmeti de o cürüm (kabahat, kusur) ve isyan ateşlerinin yayılıp îmânı yakmaması içindir. Yoksa çıkan ok tene vurur. Evliyanın himmeti (yardım), onun cana geçmesine mânî olur²⁶²

•  Resûlullah’ın nuru seni nurlar demine görütecek, cezp edecektir. Şayet o nuru hâsıl edemedinse (meydana çıkartmak), zulmette kalacak, karşında yalnız cesedini göreceksin ve bir çok seneler o zulmet (karanlık) altında inim inim inledikten sonra, dünyada yaptığın iyilik ve ibâdet derecesinde ilerleyeceksin.

Yükseklerden yuvarlanan bir küp, bir top gibi, bir çok belâlar içinde yuvarlanacak, yuvarlandıktan sonra da bir dereceye kadar nur belirecek, yani seni sevenler görünmeye başlayacak.

İşte o nuru hâsıl edemeyenler, zulmette kalacak, kâbus içine düşmüş gibi sesleri var çıkmayacak; gözleri var görmeyecek; elleri var tutmayacak²⁶³

•  “Zulmedenleri de o korkunç ses yakaladı ve yurtlarında diz üstü çökekaldılar.” (Hûd, 67)

Enfüsî (iç) mânâda sayha ölüm anıdır. Bedenin ruhtan ve nefisten ayrılmasını temsil etmektedir. Küçük kıyamet de denilen ölüm ânında her inkârci böyle şiddetli bir patlama ile sönüverecektir. Mânâ âleminde sayha ve sönüverme tanımları, Rahman cereyanının kesilmesi olarak tanımlanır. Nefs kendi varlık evhamı içinde yaşarken aniden Rahmân cereyanı kesilince şiddetli bir padama hissedecek ve kendinde hiçbir gücün kalmadığını fark edecek, sönüverecektir²⁶⁴

•  Semûd kavmi için yapacak iş tükenmişti Derin bir korku içinde ilk günün alâmetlerini beklediler ve hakîkaten daha o gün birbirlerinin yüzünü safran gibi gördüler. İkinci günde bu renk kızıla çevrildi. Üçüncü güıı, Semûd kavmi halkının yüzleri artık siyahtı. Görünüşlerinde insan çehresi ve davranışlarında insan edâsı (tan5 hal) kalmamıştı. Sonra dize geldiler.

Ve Kur’ân-ı Kerîm’in A‘râf sûresinde (78. âyet) buyurulduğu gibi; Cibrîl-i Emîn, Hazret-i Muhammed’e bu mevzuda şu âyeti getirdi: “Bu yünden orılan bir titreme aldı ve bulundukları jerde di% üstü çöküverdiler”

Nitekim Semûd kavmi için yapılacak şey kalmamışü. Allah’ın gazabım (öfke, hiddet) ve onun son tecellîsini bekler oldular. Bu cezâ tam zamanında geldi ve bir zelzele yerin altını üstüne getirdi. Diz çökmüş, siyah yüzlü canlılar, bir anda kara topraklara gömüldü. Parçalanan vücudarından veya vücutlarının her parçasından türlü feryatlar duyuldu. Kemikleri inliyor, canlarının gözleri kara toprak üzerine jaleler (su damlaları) döküyordu²⁶⁵

•  İşte mârifet emânetini hâmil olan (taşıyan) sır devesi Allah’ın mukaddes bahçelerinde otlayıp orada Hak sırlarının yemişlerini yiyor ve tecellî pınarının suyunu içiyorken his ve has salara da gayb sırlarının sütünü veriyordu. Fakat nefis Semûd’u tabiî kuvvetleri toplayıp şerîate karşı koyarak tarikata itiraz edip o sır devesini öldürdü. Bu sûrede de kendileri cehil ve gaflette kalarak Sâüh Peygamberin dediği gibi sarılık, kırmızılık, siyahlık zuhur etd. Yani zulmet, cehil, gaflet ve insanlıktan uzaklaşmaklık bu kavmi istilâ etti, böylece de helâk olup gittiler²⁶⁶

• Sözü geçen üç günün birinci gününde Sâlih Peygamberin kavminin yüzleri sapsarı, ikinci gününde kıpkırmızı ve üçüncü gününde kapkara kesildi. Bu halde üç gün geçince onların ölüme istidatları gerçekleşti, fesad’m vücûdu belirdi ve bu belirmeye helâk denildi. Şu hâle göre o şakilerin yüzlerinin sararması, Allah’ın “O gün yüzler vardır ki parlaktır” âyetinde işaret buyurduğu saîdlerin yüzlerinin parlaklığına mukabil düştü. Çünkü parlaklık belirme alâmetidir. Nasıl ki sarılık birinci günde Sâlih (a. s.) kavminde şakilik izlerinin belirmesi oldu. Sonra onlarda görülen kızarmaya mukabil saîdler hakkında Allah “güleç” tâbirini kullandı. Çünkü gülme yüzün kızarmasını gerektiren sebeplerdendir. Şu halde gülme saîdler için yanakların kızarmasıdır. Daha sonra Allah, şakî’lerin derilerinin kararmasına mukabil saîd’ler hakkında “sevinçli” buyurdu. Sevinç ve müjde haberi, saîd’lerin çehrelerinde neşenin tesirinde belirdi. Nasıl ki siyahlık da şakî’lerin yüzlerinin rengine tesir etti. Bunun için Allah iki zümre hakkında da müjde haberi verdi Yani onların çehrelerinin rengine tesir eden bir söz söyledi. Nitekim saîd’ler hakkında “Rableri onlara Rahmet ve Rıdvânı ile müjde verir” buyurdu. Şakiler hakkında da “Ey sevgili Resûlüm, sen onları elemli azap ile müjdele.” dedi. Bu hâle göre her zümrenin çehresinde, onların nefislerinde bu sözlerle beliren şey tesirini gösterdi. Böyle olunca onlar üzerinde ancak bâtınlarındaki kavramlardan nefislerinde yerleşmiş olan şeyin hükmü aşikâr olurdu. Demek ki onlar da istidatlarının gerektirdiği başka halden başka şeye tesir etmedi. Şu halde her kim bu hikmeti anlar ve bunu kendi nefsinde tatbik ile tekvin (yaradılış) sırrını kendinde görürse başkalarıyla ilgilenmekten kendi nefsinde rahat bulur ve nefse gelen hayır ve şerrin yine kendinden geldiğini bilir. Burada hayırdan maksadım kulun tabiat ve miz’âcma ve isteğine uygun olan şeyler, şerden kasdım da onun hoşuna gitmeyen, miz’âcına aykırı düşen şeydir. İşte bu görüşe eren kimse bütün varlıkların mazeretlerini takdir eder, her ne kadar onlar tarafından bir özür beyân edilmemiş olsa bile bunu kendisi anlar ve bilir ki nefsinde zuhura gelen her şey yine kendisinden oldu.²⁶⁷

•  İnsan kabre konduğu vakit bir sayha duyar Ey gafil, sen dünyayı terkettin, dünya da seni terketti. Sen dünyayı toplamaya çalıştın, o seni topladı.

Kabri vücûda benzetirsek dünyaya kendini kaptıran ve arzularına esir olmakla vaktini kaybeden kimse, vücûdu kabrinde o azapları hisseder. Meselâ maişeti (geçimj geniş iken sıkıntıya mâruz (etkisinde) kalır, türlü çile ve darlıklara uğrar ²⁶⁸

•  Hazret-i Nûh, kavmine dedi ki: “Ey iz’ansızlar (anlayışsızlar, saygısızlar), beni içinizden biri gibi bilip hırpalamaya kalkmayınız. Ben, ben değilim. Ben hayvânî ruhtan kurtuldum, sevgili ile diri ve onunla ebedî (sonsuz ölümsüz) oldum. Onun için de Hak, duyan kulağım, gören gözüm oldu: Göğsüme dolan ve oradan boşalan nefes, onun nefesidir. Benim, sizlerin kulaklarınıza ulaştırmaya vasıta olduğum ses, onun sesidir. Görünüşte ben de sizler gibi insan şeklinde isem de hakikatte bu şekle bürünüp size, kendine varacak yolu gösteren ben değilim, O’dur. Buna inanmayan, bu sözleri ve bu hareketlerdeki hakikati anlamayanlar, inkarcılardır, kâfirlerdir.” buyurdu.

Size görünen şekil bir tilki veya koyun olabilir. Ancak bu tilkinin tilki görünüşü içinde ve bu koyun postu altında gizli bir aslan vardır Ne bu tilki nakşına ne bu koyun postuna yiğitlik satmak olur.

Hudâ (Allah) elçileri ve Allah erenleri vücut, şekil ve görünüş bakımından ufak, zayıf ve gösterişsiz olabilirler Ancak onların gönülleri aynasında, varlık ve birlik aslanı vardır. Onlar, gönüllerinde ışıldayan bu nurla, en heybetli varlıklardan kuvvetlidirler.

Eğer Nuh Peygamberde Hakk’ın kudret eli olmasa idi nasıl olur da cihan halkını yeniden kurabilirdi? O beddua edince yeryüzünde ne kadar İmansız varsa ölür, o bir aslan kükreyişiyle cihânı ve cihân halkım birbirine vurur. O sanki bir ateş, âlem halkı da bir harmandır. Harman, onun öşrünü yani onda bir bile hakkını vermeyince O, bu harmanın yakılmaktan başka işe yaramayacağını bilir ve âleme öyle bir ateş salar ki her şey yanıp kül olur.

Kâinata gönderilmiş her gizli aslanın önünde haddini bilmeyenler, er geç cezaya çarptırılır. Aslan huzurunda yiğitlik taslamak ancak ahmaklara vergidir.

Bununla beraber, keşke aslanlar pençesinde parçalanan sade insan vücûdu olsa. Keşke kâfirler ve münafıklar (içi başka dışı başka olan), vahşi hayvanlar gibi saldırıp sadece insan vücûdunu parçalasalar. Ve kalp, îman ve gönül dalâletle parçalanmasa. Allah’ın aslanları olan velîler ve nebiler önünde, inkâr, inat ve küfür yollarına sapıp, İslâm’dan ve îmandan parçalanıp kopmak gibi bir akıbet vücut bulmasa²⁶⁹

• Niçin bu câhiller Allah’a yakın olan sâlih kimseleri, mekânın her yerinde ve zamânın her çağında dinlemez olurlar?

Bilmekler mi ki, Allah dostlarının ruhlarını incitmeye gelmeış, çünkü onların ruhu, Tanrı ile devamlı vuslat halindedir.

Bir hadis-i kudside Allah ‘Bir velîme kötü muamele eden kişi hakikatte bana savaş açmış demektir” buyurur. Bir hadîs-i şerifte ise ‘Beni inciten, Hakk’ı incitir. ” deniyor. ,12

Hey yükünü yıkamamış pis herif, nerdesin sen? Kiminle kavgaya girişiyor, kime hased ediyorsun?

Sen aslanın kuyruğuyla oynamakta, meleklere saldırmaktasın.

Hayırdan ibaret olana neden kötü söylüyorsun. Kendine gel, o alçalışı yücelme sayma.

Kötü nedir? Aşağılık ve muhtaç bakır. Şeyh kimdir? Ucu sonu olmayan kimya!

Bakır kimyâ yükünden altın olmak kabiliyetinde değilse kimyâ, bakır yükünden bakırlaşma^ja!

Kötü nedir? işi ateş gibi serkeş (dik başlı) kişi. Şeyh kimdir? Esçel (başlangıcı olmayan) denirinin ta kendisi.

Ateşi dâimâ su ile korkuturlar. Fakat suyu hiç ateş ile korkutabilirler mi?

Sen ayınyüsçünde ayıp, noksan buluyor, cennette diken topluyorsun.

Ey diken ariyan, cennete bile gitsen senden başka bir diken göremesçsin'^

Dünya bizim için büyük bir lutûftur. Rab tecellîsi dünyada iken zuhur ediyor. Cemâli görenler ona uyup, bilip, bulup rengine boyanıyorlar. Esas, Habîb-i Neccâr olan aşkın insanda nefsânî kuvvetleri yok ederek vücutta ruhunu hâkim kılar. Bunun için de bir öğreticiye yani Rabbî tecellîye ihtiyaç vardır. Rabbe yapılan secde ve kulluk Rab tecellîsine sebep olur.

³¹³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 3340-3348

-31-

Müşrikler görmüyorlar mı ki, onlardan önce nice kavimler helâk ettik. Onlar tekrar dönüp de bunlara gelmezler. “Elemyeravkem ehleknâ kablehüm min’el-kurûni ennehüm ileyhim lâyerciûtı”

*

Görmediler mi ki, kendilerinden önce nice kuşakları helâk etmişirş. Onlar artık kendilerine dönüp gelmiyorlar (Elmalılı Hamdi Yaışır)

Müşrikler görmüyorlar mı ki, onlardan önce nice kavimler helâk ettik. Onlar tekrar dönüp de bunlara gelmekler. (Diyânet)

Vücûdunda, penceresi cehenneme açılan insan, penceresi cennete açılan mü’minin aksinedir. Bu insan, kendi içinde her zaman korku, gam, kasvet, ölüm, bedbahdık ve karanlıklar görür ki bunların hepsi, cehennemin ona görünen eserleridir. Bu hâl onun için, “İşte senin lâyığın budur; sonunda gideceğin yer burası olacaktır” demektir. O, içindeki bu kasvetten, bu karanlıktan ve bu hüsrandan kaçmak için kendi âleminden çıkıp dünya âlemine girer. Gökler, yer, bağ, çimenlikler, güzeller, dostlar, mûsikî vesâireye dalar, içindeki çirkinliği unutmak için, bunlarla kendisini oyalar. Sonunu göremez. Dünya lezzetlerinden, nimetlerinden daha çok faydalanmak için kendisini böyle hayâlı ve yabancı şeylerle oyalar. Aynı hâl Firavun’un da başına gelmişti. O da rüyada yükseklerden baş aşağı düştüğünü sefalete dûçâr olduğunu, bir takım kötülüklerle karşılaştığım görmüştü. Uyandığı zaman kendisini teselli etti.” bu rüyâdır, hayâldir!”diye aldırmadı. Fakat bunun sonunda tamamen hakikat olduğunu gördü. Mûsâ’nm zuhûru ile tahü ve saltanatı elinden gitti. Rüyâda gördüğü sefâlet ve kötü sonuç aynen oldu

Nil’in karanlıklarında boğuldu ve “Her şey aslına döner. Kötü şeyler kötü kimseler içindir” (Nur, 26) hakikati meydana çıkü ve aslı olan cehenneme döndüw

•  Onlara düşman olanlar ölümden sonra dirilmeyi ve kıyâmet gününü bilselerdi kendilerini keskin kılıcın üstüne nasıl atarlardı?

O pır sana gülümser, fakat sen onu öyle görme; onun içinde yüklerce ktyâmet var.

Cennet, cehennem hepsi onun cüyğleri. Ne düşünürsen, o, o düşünceden de üstün.

Ne düşünüyorsan yokluk kabul eder, fakat düşünceye sığmayacak yok mu? işte Tanrı O ’dur.

içinde kim olduğunu biliyorsa evin kapısındaki bu küstahlık neden?

Herkesin secdegâhı olan velîlerin gönül mescidlerinde Tanrı vardır.

Tanrı erinin gönlü derde düşmedikçe Tanrı, hiç bir milleti rüsvây (reyil) etmemiştik

•  Peygamberin yamanındaki kâfirler gibi; hani; O’na düyenle, kötülükle kasdetmişlerdi.

Ahmed-i Muhtâr (Hy. Muhammed), onların düşünceleri yüyünden Ebâ Bekir ile mağarada giylenmişti.

Mesih de çıfıtların derdinden giylice gök kubbeye ağmıştı.

Firavun da Mûsâ’ya kasdetmişti de Hak ’tanyardım görmemiş suya garkolup gitmişti.

314  Sultan Veled, Maarif çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya, Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği Yayını, 2002 s. 123-124

315  Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınarh (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 3104-3108, 3111- 3112

Halil’i de Nemrud, ateşe, dumana atmaya kurmuştu.

Ama ateş, ona gülle nesrine dönmüştü; o dinsi£ Nemrut da bir sivrisinekle kahrolup gitmişti.

Hûd’un, cömert Nûh’un toplumları da Tanrı’dan aeçap çağı gelip çatınca yok olmuşlardı.

Hepsi de yelle suyla yok oldu; çünkü çarpılmaya, yere batmaya lâyıktı onlar.

O eğri, o per-perişan toplumlann niyetleri kötüydü.

Oyügden de belâ, döndü de onların başlarına geldi; çünkü lâyıktılar o kahra o toplumlar.

Ondan dolayı da kendi kendilerine kılıç vurdular, kanlan sel gibi aktı.

Yoksa ne diye kendilerini kahredeceklerdi; ne diye kanlan ırmak gibi akacaktı?

Kendisini öldüren, öfkelenip kendi boğatçını kılıçla kesen ahmağı kim görmüştür?

Ahmak, başkasını yaralıyorum sanır; sonunda görür ki kendi ciğerini yaralamış ²⁷⁰

Kâmil insan, cümle isimleri kendinde toplamıştır. Herkesin o a’yân-ı sâbitede (varlıklann vücut bulmadan önce Allah’ın ilminde sabit belirli olan suretleri) olan ismi ona rabdır, yani terbiyecidir. O kimse de bu ismin terbiyesi ve hükmü altındadır, işte bu isim ona “Bir kaç gün istediğin yerde ge^t dolaş, sonunda geleceğin yer benim!” der.

Bu dünya hayatından sonra ıstırari (mecburi) ölüm geldiğinde burada iken asıllan ile âşinâhk kuramayıp hakikatle biliş tutamayanlar, aslını bulamayanlar orada da bulamakla/¹⁷

Hg. Nûh; “Ey oğul gel! Babanın gemisine hin de, tufan dalgalanndan kurtul, boğulma!” demi fi.

Oğlu Ken’an; “Hayır!” demişti, “Benyüzmeyi öğrendim, senin dininden başka bir dine inandım!”

Nûh (a.s.); “Aklını başına al, yapma!” demişti.” Bu, belâ tufanının dalgasıdır; buna karşıyügme bilmek hiçbir işeyaramag!

Bugün, Allah’ın kahır rüggân esmektedir. Kahır rüggân, Hakk dininden başka dinin inanç mumunu söndürür!”

Ken’an; ‘Hayır!” demişti. “Ben senin gemine girmem! Şu yüksek dağa çıkarım; o dağ her garardan beni korur!”

Nûh; “Yapma evlâdım!” dedi. “Bu gamanda o dağ bir saman çöpüdür. Allah bugün, dostlarından başkasına aman vermeg!” Ken ’an;

‘Ben ne gaman senin nasihatini dinledim? Sen, benim, senin dininden olduğumu sanıyorsun.

Senin söglerin asla bana hoş gelmemiştir. Ben iki dünyada da senden ayrıyım, ugağım!” dedi.

Nûh; “Yapmayavrum; naglanacak gün değildir. Gerçekten de Allah’ın ne ortağı vardır, ne de bengeri!

Şimdiye kadar yapacağını yaptın, fakat bu gaman nâgik gamandır. Bu dergâhta (tekke),yani İlâhî hugurda kimin nagı geçer?” dedi.

Allah'ın önüne ön yoktur; yani Allah kadîmdir (başlangıcı olmayan), O’ndan önce hiçbir varlık gelmemiştir! Egelde de doğmamıştır, doğurulmamıştır. Ebedde de ne babası, ne oğlu, ne de amcası vardır!

O doğurmamış ve doğmamış olan Allah, çocukların nagını nasıl çeker? Babaların niyâgını (dua) nasıl dinler?

Ben, anadan doğmuş değilim ey ihtiyar! Baba da değilim ey genç, sen de pek salınma!

Ben koca değilim, şehvetim de yok hanım; artık nazı, nazlanmayı bırak!

Burada alçalmaktan, kulluktan, ihtiyaçtan, çâresizğikten başka hiç bir şeyin değeri yoktur!

Ken ’an; “Baba!”dedi “Bu sökeri yıllardan beri söylemektesin; şimdi de tekrar ediyorsun. Sen çok cahilsin, bilgisizlikte perişan olmuşsun!

Bu sözleri ne zamandan beri herkese söylüyor ve soğuk cevaplar işitiyorsun.

Senin bu soğuk sözlerin, benim kulağıma şimdiye kadar girmedi; hele şimdi hiç girmez Çünkü büyüdüm, bilgi sahibi oldum”

Nuh (a.s.); “Evlâdım!” dedi. “Bir defa olsun babanın öğüdünü dinlesen ne kaybedersin?”

Baba, böylece güzel, tatlı öğütler veriyor, baba sevgisi ile diller döküyordu. Oğlu da ağır, sert, terbiyesizce karşılık veriyordu.

Ne Hz Nuh Ken’an’a nasihat vermeye doyuyor, ne de o nasihatler, o terbiyesiz oğlunun kulağına giriyordu.

Onlar böyle konuşurlarken, kocaman bir dalga geldi, Ken’an’ın başından aştı; onu aldı götürdü, boğdu.

Nuh (â.s.) dedi ki: ‘Ey sabır ve bilim (yumuşaklık) sahibi Allahım! Benim eşeğim öldü, yükünü de sel götürdü”

Nuh (a.s.) dedi ki: “Allahım! Ehlimin lyâlimin (eş, çoçuk) tufandan kurtulacağını bir çok defalar vaadetmiştin!

Ben de saf bir kişiyim, senin vaadine gönül bağlamıştım. Şimdi neden benim evlâdımı sel kapıp götürdü?”

Cenâb-ı Hakk buyurdu ki: “O senin ehlinden (hakikatinden, mânândan), soyundan değildi! Görmüyor musun, sen îmân nuru ile aksın, bembeyazsın; o küfür yüzünden mosmor olmuştur?”²⁷¹

-32-

Elbette onların hepsi (kıyametgününde) karşımızda hazır bulunacaklar. “Ve in küllün lemmâ cemîün ledeynâ muhdarûn”

*

Onların hepsi toplanıp, sadece bizim huzurumuza getirilmişlerdir. (Elmalılı

Hamdi Yazşr)

Elbette onların (kıyametgününde) karşımızda hazır bulunacaklar. (Diyânet)

Huzur, kulun kalbine gelen şeye dair özel bir dikkat demektir. Böylece kul o şey ile hazır (onun bilincinde) olur. Bu esnâda dikkatin yöneldiği şeyin dışında her şeyden habersiz kalmak gerekir (gaybet) (Huzur gaybet halinin zfddıdır.)

İnsan hangi nefesinde öleceğini bilemez. İnsan bir gaflet halinde ölebilir; bu durumda huzur halinde ölen kimseyle denk değildir.

Evlâdım! İşitmek ancak huzur, yani kalbin bilinciyle mümkün olabilir

Huzur, halktan habersiz kaldığında (gaybet) kalbin Hak ile hazır olmasıdır (Hakk’ınfarkında olması, hu^ur bi’l-Hak)

Görüldüğü gibi huzur kalpte gerçekleşen ve etkisi uzuvlarda gözüken bir dikkatten ibarettir ve yaratıklarda farklı mertebelerde ortaya çıkar: Bu bağlamda huzur tam olabileceği, eksik veya kapsamlı veya dar olarak ortaya çıkabilir.

Hiç kimse Allah’ı farkında olmadan zikretmemiştir. Dolayısıyla ya her şeyden yüz çevirmekle tam huzur vardır veya o esnada başka şeylerle ilginin sürmesiyle huzur vardır

Meryem gördüğü şeyden (Cebrail) kendisini koruması için bütün gücüyle (cem-i himmet) Allah’a sığınmıştır. Böylece Meryem için Allah’a dair tam huzur meydana gelmiştir.²⁷²

• Huzur hali (el-Muhâdara); Kalbin burhan (delil, isbat) kesinliğiyle huzur bulmasıdır. Kâşânî’ye göre muhâdara, sahip oldukları hakikatlerle birlikte İlâhî isimlerin komşuluğudur²⁷³

Kıyamet üç kısımdır. Biri küçük kıyamet; insan öldüğü zaman kıyameti kopmuş demektir.

İkinci kıyamet, sûr üflendiği vakitte bütün mevcudatın dağılmasıdır.

Üçüncü kıyamet ise, ikinci defa sur üflendiği zaman herkesin kendi cesedinde ve hesabı görülmek üzere mahşerde dirilip toplanmasıdır ki orada ne olacak ve bulacaksak, bunlar kendi amellerimizin neticesidir²⁷⁴

• Kıyamet gününde sûra üfürülecektir. Sûr, içinde mahlûkatın nefesleri sayısınca delikleri olan boynuz şeklinde bir mahlûktur. Sûrun içinde her varlığın bir deliği olduğundan, evvelce düşüp ölmemiş varlıklar onun sesinin tesiriyle gaşyolur (mest olmak).

Sûra üfleyen İsrafil (a.s.Jdir. Ruh bir safta (taraf, yer), melekler diğer bir safta bulunur. Emr-i İlâhî ve melekler buluttan gölgeler içinde gelecektir.

Sûra halkın bayılıp düşmesi için üfürüldükten sonra tekrar dirilip kalkmaları için de üfürülecek ve insanlar bundan sonra Hakk’m kendilerinden neyi murâd ettiğine bakıp bekleyeceklerdir²⁷⁵

•  Nitekim, kiyâmet gününde Allah: “Ey kullarım!” diyecektir, “bana hediye olarak hangi güzel ve iyi davranışlarınızı getirdiniz? Ömrünüzü neye ve nereye harcadınız? Size nimetler verdim, ne yaptınız? Size kuvvetler verdim, nereye sarf ettiniz? Size akıl verdim ne yolda kullandınız?”

Kıyamet günü, Hakk’ın huzuruna iletilmesi gereken, îman, amel (dinin emirlerini yerim getirmek için yapılan iç) ve muhabbet (sevgi) hediyelerinden mahrum, eli boş, imansız bir ruhun uğrayacağı dehşet büyüktür. Her iki dünya için sayısız nimet ve devletler yaratan Allah’ın, gerçi kuldan gelecek hediyeye ihtiyacı yoktur. Fakat Allah’ının huzuruna yükselecek bir ruhun ibâdet ve îman sermâyesine sâhip olmağa ihtiyacı büyüktür.

Hesap gününde insan olarak yaraülmış bulunmanın şükrânını (teçekkür) ve karşılığını ödeyebilmek için, dağarcığı boş olmamak gerektir. Allah’ın huzuruna ilk yaratıldığımız şekilde çıplak ve eli boş dönmek olmaz. Günün birinde Hakk’ın misafiri olacaklarına inanmayanlar, onun ebed mutfağından ancak ateş, kül ve toprak alabiürler. Uykudan ve oburluktan kaçıp bir temiz gönül ve bir mânevî zâhire (mahsûl, tahıl) biriktirmemiş; ibâdetten lezzet almamış, oruç tutmaktaki ferâgat fedakarlıkla vatç_ geçmek) ve bekleyişten nasîbedâr olmamış kişi âhirete neyi armağan eder?²⁷⁶

•  “Yer, dehçetle sarsıldığı, yeryitiçü ağırlıklarım dıçanya çıkardığı ve insanın “Buna ne oluyor?” dediği %aman; içte o gün, Rabbinin ona vahiy etmesiyle

(toprak, insanlara) kendi haberlerini anlatır Kim çerre kadar iyilik yapmışsa, onu görür; (ve) kim çerre kadar kötülük yapmışsa, onu görür” (Zilzâl, 1-8) buyurulur.

Toprak, diken, otlar, ağaçlar, taşlar ve yeryüzünde her şey o İlâhî vahye (Allah’ın hitabı) tâbî olarak dile gelir, her sözü, her sırrı, her haberi derin bir açıldıkla söyler.²⁷⁷

• Kıyâmet günü, her şeyin Hakka arç (sunmak) edileceği gündür. O günde, insânî vakfelerini yapmış olanlar, temiç ve façiletli kişiler, kendilerini göstermek isterler.

O kendini gösterme gününde, kötü işler yaparak yüklerini karartmış kişiler; artık kendilerinigiçleyemeyecekler ve reçil olacaklardır.

Güneş gibi parlak yüçü olmayan ve günahlarla yüklerini karartmış kişiler elbette kendi kirliliklerini göstermemek için gecenin karanlığı ile perdelenmek, güçlenmek isterler.

O günahkârın diken gibi olan vücûdunda bir gül yaprağı bile yoktur. Bu sebeple ilkbaharlar, gül yetiştirmeyen dikenlerle dolu fidana ve onun giçlediği sırlara düşmandır.

Fakat baştan aşağı gül gibi ve süsen çiçeği gibi güçel ve hoş olan kişi için bahar, görür ve gösterir iki göldür.

Mânâsıç ve faydasıç olan diken, gül bitirmediğinden, gül bahçesinde yan gelip oturmak için güç mevsimini ister.

Güç mevsimini ister ki, o mevsim, gülün güçelliğini örtsün, giçlesin de kendinin çirkinliğini, ayıbını kimseye göstermesin; böylece sen ne bu gülün rengini, güçelliğini görürsün, ne de dikenin çirkinliğini.

Buyüçdendir ki güç (sonbahar) mevsimi, diken için bahardır, hayattır; çünkü o mevsimde, kara taşlayâkut bir görünür.

Ama bahçıvan, gül müdür, diken midir? Bunu güz mevsiminde de bilir ve görür. Onun görüşü cümle âlemin görüşünden üstündür Zâten dünyâ, ondan ibarettir. O, kendinden geçmiş, gerçeğe dalıp gitmiş kişidir. Geri kalanlar, hep ona bağlıdırlar. Gökteki yıldızların hepsi de, Ay’ın cüzüdürler.

Giilsüz dikenler gibi bahardan korkmayan güzel çiçekler, müjde, müjde bahar geliyor, diye sevinirler.

Çiçek, parlak bir zçrh giyinmiş gibi kalıp dökülmedikçe, meyveler varlıklarım nasıl gösterebilirler?

Çiçekler dökülünce, meyveler baş gösterir; beden de kırılınca can baş gösterir.

Çiçek şekilden, suretten ibârettir. Meyve de mânâdır. Çiçek bir müjdecidir, meyve ise Allah’ın nimetidir.

Çiçek dökülünce meyve belirir O dökülüp kaybolunca meyve çoğalıd²⁵

-33-

(Bu hususta) ölü toprak onlar için mühim bir delildir. Biz ona yağmurla hayat verdik ve ondan dane çıkardık. İşte onlar bundan yerler. “Ve âyetün lehümü’l-ardu’l-meytetü ahyeynâhâ ve ahracnâ minhâ habben fe minhüye’külûn”

*

Hem bir delildir onlara ölü toprak. Bi% ona hayat verdik ve ondan tâneler çıkardık dayiyip duruyorlar (Elmalık Hamdi Ya^ır)

(Bu hususta) ölü toprak onlar için mühim bir delildir. Biy ona yağmurla hayat verdik ve ondan dane çıkardık, içte onlar bundan yerler. (Diyanet)

Hub kelimesindeki Ha ve ba kökü, “sebat ve lüzûm” ya da “tohum ve çekirdek” anlamındadır. Lüzûm, “sevmek ve muhabbet” demektir. Habbe, ölü toprak olan vücûdumuzda, Allah’ın hub (muhabbet) tecellîsidir. Habbe (tohum) kelimesinin çoğulu olan Hab, beşerî fiillerden Allah’ın irâdesinin zahir olmasıdır.

Canlılık, büyük bir kimyâ molekülüne yüklenmiş matematik bir programdır. Toprakta önce azot bakterilerini yarattı. Bunlar kimyasal tabiri (ifade) ile sentez labaratuvarlarıdır. Yani havadan azotu alarak, ondan eksi değerli bileşikler hazırlar. Bu bakteriler, azotu hâlâ çözemediğimiz bir metodla indirger ve hidrojenle birleşecek niteliğe getirir. Bu yüzden suya, yağmura ihtiyacı vardır.

Ölü toprağın canlanmasını yağmurla müşahede etmemizin nedeni budur. Toprakta ikinci tür bir bakteri grubu da, aldığı İlâhî program gereği analiz grubudur. Toprağa düşen her şeyi parçalarına ayırarak sentezci mikroplara hazırlar. Böylece toprak âdetâ uçsuz bucaksız bir kimyâ şehrine benzer.

Bir gram toprağın su dışında kalan kısmının büyük çoğunluğu canlı mikroplardır.

Botanik biolojisinde toprak, tümüyle canlı bir yapı kabul edilir. Yani toprak: Arzda hayat başladığından beri canlı bir varlıktır.

Yorumunu yapmaya çalıştığımız âyet-i kerîme, ikinci kısmında hayâtın devamının prensibini vermektedir. Canlılığı ilk kez toprakta hazırlattıktan sonra, ondan canlı için iskelet yapı maddelerini taşıyan bitkiler yarattık, buyuruyor.

Bilindiği gibi, âyette bahsedilen taneler, bir yandan bitkinin tohumlarıdır, bir yandan da komple canlı hücre maddelerinden ibarettir. Bu taneler, hayaün tüm temel maddelerini bir bütün halinde temsil etmektedir.

Böylece bitki hücresiyle hayvan hücresinin yapı taşının aynı olduğu vurgulanmış olmaktadır. Fark, özellikle kader programlarındadır.

Ayet-i kerîmenin en önemli hikmetlerinden biri: Allah’ın emriyle canlılık kazanan toprağın aynı zamanda canlılara yataklık yapmasıdır. Özellikle âyetin ikinci kısmı bu sırrı beyân eder.

Döllenmiş yumurta, üç yoldan gelişmektedir:

Toprak altında (tüm bitkiler),

Yumurta içinde gelişme (hayvanların büyük çoğunluğu),

Ana rahminde.

Aslında bilimsel açıdan, üç yoldan da canlının hayat bulması aynı amacı taşır. Döllenmiş yumurta, yeni canlıyı meydana getirmek için bir bekleme ve gelişme süresine ihtiyaç gösterir. Biyolojik açıdan bu süreç, tohumun, dolayısıyla döllenmiş yumurtanın üreye üreye yeni canlının şeklini alma sürecidir. Bu süre içinde tohum korunmaya muhtaçtır ve çevreden, bugüne kadar çözemediğimiz bazı kimyasal maddeleri, elektrik açısından farklı iyonları almak zorundadır. Bu arada programlanmış olarak hayata doğacaktır.

Cenâb-ı Hakk bu âyette, toprağa bu özelliği verdiğini vurgulamaktadır. Toprağın bu özelliğini örnek alırsak, tanelerin hayat bulması gösterilmiştir.

Aslında topraktaki bu hassa (özellik) mahşerin de önemli bir hikmetidir.

Mahşerde dirilme emri gelince; -ki bu bir matematik programdır- işte o zaman âyetin sırrı bir kez daha açılacak, ölenler anında dirilecektir.

Bu âyet aynı zamanda Hz. Adem’in beden yönünden topraktan yaratılışındaki hikmete de iki noktada işaret sayılır. Bilindiği gibi Hz. Adem’in balçık kıvamında topraktan yaratıldığı Kur’ân’m beyânıdır.

Burada önemli olan Allah’ın toprağa Hay esmasının sırrından vermesidir. Allah, hem toprağa hayat ve canlılık vermiş, hem onu canlılığa vasıta kılmıştır. Yani toprak, anne rahmi gibi, döllenmiş bir canlıyı hayata iletir²⁷⁸

• “And olsun biz insanı, çamurdan, bir sülâleden (süzülüp çıkarılmış çamurdan) yarattık. Sonra onu emin ve sağlam bir karargâhta (Rahimde) nutfe haline getirdik. Sonra nutfeyi (meni) bir alaka yarattık, derken o alakayı (bağ) bir mudga yarattık, derken o mudgayı (et parçası) bir takım kemikten yarattık, derken o kemiklere bir et giydirdik, sonra onu diğer bir yaratık olarak teşekkül ettirdik. Yapıp yaratanların en güzeli olan Allah, pek yücedir” (Mü’minûn, 12-14)

“Ey insanlarl Eğer öldükten sonra dirilmekten şüphede işenip (bilin ki) ne olduğunuyu sisçe açıklamak için şüphesiy biy siyi topraktan, sonra nutfeden, sonra bir alakadan sonra yapısı belirsiy bir et parçasından yaratmışıydın Dilediğimiyi belli bir süreye kadar Bahîmlerde tutany Sonra siyi bir çocuk olarak çıkartıny sonra siy, olgunluk çağına erişmeniy için bırakmış. Bununla beraber kiminiy öldürülür, kiminiy de önceki bilgisinden sonra, hiç bir şey bilmemek üyere, ömrünün en fenâ yamanına ulaştırılır. Bir de yeryüzünü görürsün ki kupkurudur; fakat biiç onun üyerine su indirdiğimiy yaman, harekete geçer, kabarır ve her güyel çiftten bitkiler bitirir. ” (Hacc, 5)

Tefsirlerde genelde diri ve ölüden birbirlerinin çıkarılması 4 şekilde

açıklanmış ar ;

■  Nutfeden insan ve hayvanların; insan ve hayvanlardan da nutfenin,

■ Mü’minden kâfirin; kâfirden mü’minin,

■ Kuru bir tohumdan yeşil bitkilerin, bitkilerden tohumun

■ Yumurtadan hayvanın; hayvandan yumurtanın çıkarılması.³²'

• Arz, kendisinden yaraülmiş bedenimizle üzerinde yaşadığımız âlemdir. Orası rızıkların ortaya çıkağı mekândır. Arz, üzerinde yaşadığımız âlem olsa da İbnü’l-Arabî o âlemin toprağından yaratıldığımızı, ondan geldiğimizi, ve içinde bulunduğumuzu, dolayısıyla da o olduğumuzu asla unutmaz İnsanın bedeni veya cisimsel yönü, içinde yaşadığı bir arzdır ve böylece insan bedeni ve arz (yeryüzü), tek bir mazmun (mana, kavram) haline gelir. Bu mazmûn İbnü’l Arabi’nin arz hakkında söylediği rızıkların ortaya çıktığı mekân ifadesinden anlaşılır. Rızıkların ortaya çıkağı yer, âlem ve insanin bedeninden başkası değildir²⁷⁹

• Hz. İbrâhim’in babası kâfirdi ve put yapardı. Kâfirden mü’min çıkması, ölüden diri çıkarılmasıdır. Sebepler bahanedir, işi yapan ve yaratan Allah’tır. İnsanların bunu bilmeleri için gam ve kederin karnından neş’e ve saadet peydâ eder²⁸⁰

• Oliiden diriyi çekip çıkarınca ölen, doğru yolu bulur.

Öl ki hiç bir şeye ihtiyâcı olmayan diri Tanrı, ölüden diri meydana yetirsin.

Allah, bu ölü bedenden meydana bir diri getirsin.

Kış olursan baharın gelişini, gece kesilirsen gündüzün oluşum görürsün. ²⁸¹

•  Dallar ve yapraklar toprağın hapsinden çıkınca, başlarını diker, rüzgârın eşi ve yoldaşı olur. Su ve toprak içinde mahpus (haps olunan) bulunan canlar ki cismaniyet ve nefsaniyete bağlı demektir. Bu bağlılıktan kurtuldukları zaman gönülleri şâd olarak Hakk’ın aşk ve muhabbet havası içinde raksa gelip, bedir halindeki ay gibi noksansız olurlar.²⁸²

•  Nefis pekidir, ince şeyleri bilir. Bilir ama değil mi ki kıblesi dünyadır, onu ölü bil sen!

Tann’nın vahiy suyu bu ölüye isâbet etti mi ölü topraktan bir diri yuhûr etti)²⁸³

•  İhtiyâcınızı bu uyun yoldan gideremezsiniz. Bı'z sırların sırrını topraktan yaratılan kulumuza verdik. Hâin değilseniz onun huzuruna gelin. O kılavuz senin toprağından yeşillikler bitirip²⁸⁴

•  Kalb-i arz, haşyetullahtan (Yücelik karşısında duyulan gönül titremesi) hâsıl olan gözyaşı ile sulanır ve ruhun gıdası olan ibâdet tohumu ekilirse, o kalbden hikmet menba’ı kaynar, şevk ve aşk yemişi verir, mükâşefât (bir hususu keşif yolu ile anlama, bilmefcç. müşâhedât (keşif yolu ile seyretme) tecellî eder²⁸⁵

•  Ey tâlip! Lâzımdır ki, dâimâ tövbe ve zârîde (ağlayıp sızlama) olasın ve kendini zillet ve meskenette (aczini bilme) tutasın. Eğer Adem evlâdı isen, edebi muhafaza edip İblis, yani şeytan gibi serkeş (inatçı) olmayasın ve derûn-ı dilden (gönül) ahu nâle (ağlayıp inleme) kılıp, gönül ateşinden göz yaşları dökesin ve derûnî âh ile gökler gibi gürleyip ve buludar gibi ağlayıp beşeriyet arzını (vücut toprağı) sulayasın ve bu sûrede muhabbet güneşi kalbinin bağını hikmet yemişleri ile süslesin ve istîdâdı (kabiliyet) tarlasına doğdukta mârifet gülleri ve hakikat sümbülleri zuhûra gelip açılsın ve gönlün bülbülü şâd ü handan (neşeli) olup cemâli yâr gülzârına (gül bahçesi) karşı dem çekip (nefes alıp) ötsün..²⁸⁶

•  Topraktan aşağı mısın ki? Toprak bile sevgiliyi bulunca bir bahar yükünden yütç binlerce çiçeğe kavuştu.

O yaş ağaç, sevgiliyle buluşunca hoş bir hava yüyünden baştan ayağa açıldı, donandı.²⁸⁷

•  Tanrı diyor ki: ‘Toprağa nice tohum ektim. insan da toprağın bir toyundan ibaretti, onu ben yükselttim.

Yine bir hamle et de kendim topraklığı sıfat edin, alçal! Ben de seni bütün beylere emir yapayım.

Su yukarıdan aşağıya akar da sonra aşağıdan yukarıya akar.

Buğday, yukardan aşağıya yerin dibim gider de ondan sonra yerden baş çıkarıp yükselir.

Her meyvenin tohumu yerden biter de ondan sonra yerden baş veriri³⁷

•  Sadr-ı Cihan, bu nefesi kesilmiş âşık, ona ben nefes bağışlayınca dirilir, kendine gelir diye âşıkm elini tuttu.

‘Bu bedeni ölü, bu canı uyanık âşık, benimle diriliyor. Şu halde o, benim canım... banayüy^ tutuyor.

Ben onu bu candan yücelteyim, bu cana muhtaç olmasın. Ona bir can bağışlayayım da ihsanımı (bağış) onunla görsün!”.

Aşık, vuslata çağrıldığını duyunca yavaş yavaş kımıldanmaya başlar. Aşık topraktan da aşağı değil ya. Toprak bile sabah rüygânnm işvesiyle yeşiller giyinir,yokluktan başını kaldırıri³⁸

•  Kardeş, yoklukta varlık nasıl olur? Zıt, yittin içine nasıl girer, sığışır? “Ölüden diri çıkarır” hükmünü bil. Yokluk ibâdet edenlerin ümididir.

Yokluk, Tanrı sanatının hayinesidir. Ondan an be an ihsanlar gelip durmadadır.

Tann eşsiy ömeksiy şeyler yaratıp durmadadır. Eşsiy ömeksiy şeyler yaratan o Zât’tır ki bir aslı, bir dayanağı olmadığı halde fer’i (parlaklık, ışık) yaratır, iyhâr eder (açığa çıkartmaf³⁹

•  Sûret (vücut, beden) buysa,o ruh nedir? O, o ruhsa şu sûret kim?

Her ikisi de O’dur. Takat mahsûlün aslı tanedir. O saman çöpü feridir.

Ruh bedensiy bir işyapamay Kalıbın da ruhsuy soğur, donar.

Kalıbın meydandadır da canın giyli Alemin sebepleri de şu ikisinden düyelmiştir.²⁸⁸

•  Dünyayı iyhâr etmekteki hikmet, Tanrı’nın ilmindekileri iyhâr etmektir.

Bu âra^lar (işaret) neden doğar? Suretlerden. Ya bu suretler (aslının görüntüsü) neden vücûda gelir? Düşüncelerden.

Bu cihan, Akl-ı Küll’ün bir düşüncesinden ibârettir. Akıl, padişaha benger, suretler de peygamberlere.

Meyveler, gönülde evvelâ vücûda gelir de sonunda fiile çıkar.

Gerçi dal, yaprak ve kök evveldir ama onların hepsi meyve için vücut bulur.²⁸⁹

Onun için Peygamber bunu anlattı, dedi ki: Kim kendisini bilirse Tanrısını bilir.

Başka yok, bu, bu kadardır deme. Daha arayıp isteyesin diye ihsan etmiştir.

Bağa bostanındaki fidanlarını, mahsulünü bilesin diye sana bir kaç elma verir.

Buğdaycı alıcıya bir avuç buğday verir ama ambanndakini anlasın diye verir.

342

-34-

Biz, yeryüzünde nice nice hurma bahçeleri, üzüm bağlan yarattık ve oralarda birçok pınarlar fışkırttık. “Ve ce‘alnâ iîha cennâtin miti tıahîlin ve a‘tıâbin ve feccemâ fıhâ mine*l-‘uyûn”

*

Bığ orada hurmalıklardan, iisçüm bağlarından bahçeler yaptık, içlerinde pınarlardan sularfışkırttık (Elmalık Hamdi Yaspr)

Bı'%yeryüzünde nice nice hurma bahçeleri, üyüm bağlan yarattık ve onlarda bir çok pınarla fışkırttık. (Diyânet')

Hurma ağacı hakikatte bol meyveli Islâm ağacıdır.²⁹⁰

•  Hz. Muhammed (s.a.s./e hurma dalı “Beni öylesine yok et ki sende ve senin Allah’ında fânî, o biricik nur içinde ebedî olayım.” Bir hurma ağacı bu geçici dünyayı istemeyip kâmil insan derecesine ulaşmayı dilediği için Peygamberin şefaatine mazhar olabiliyor²⁹¹ Hurma ağacı sonunda nice Hak yolcusunun varamadığı bir irfan ve hakikat rütbesine erişti²⁹²

•  Dert daima insana yol gösterir. Dünyadaki her iş için, bir insanın içinde ona karşı bir aşk, bir heves, bir dert olmazsa, insan o işi yapmaz ve o iş dertsiz, zahmetsiz olarak ona müyesser olmaz. İster dünya, ister âhiret, ister ticaret, ister padişahlık, ister ilim, ister astronomi ve ister daha başka işlerde olsun hepsi için bu böyledir.

Meselâ Meryem’de doğum sancısı olmadan o baht ağacına gitmedi. Kur’ân’da; Doğurma sancısı onu bir hurma ağacının kütüğüne dayanmaya sevk etti (Meryem, 22) buyurulduğu gibi onu o dert, ağaca götürdü ve kuru ağaç meyva verir bir hale geldi²⁹³

•  Üzüm ve hurma Hayy (daim diri) sırrım beyan eder. Tasavvufta hurma sabrı, üzüm şecaati (yiğitlik, kahramanlığı) temsil eder²⁹⁴

•  Üzüm, meyve türlerinin en şereflisidir. İlk ortaya çıkan filizlerinden, son haline kadar kendisinden faydalanılır. Filizinden ilk zamanlar incecik yeşil iplikler çıkar ki ekşimtrak lezzetli bir tadı vardır. Ve bundan yemek yapmak da mümkün olur. Sonra koruk çıkar ki, bu da gerek hastalara ve gerek sağlamlara da hoş bir

, yiyecektir. Bundan ince zevk, safralılara faydalı şuruplar da yapılır. Yemeklere konacak ekşi de kaynatılır ki, ekşili kaynatılmışların en lezzetlilerindendir. Tam üzüm olunca da yemişlerin en tatlısı, en iştahlısıdır. Yaş üzümü askıya asarak bir sene veya daha çok biriktirip saklamak da mümkün olabilir. Ve bu gerçekten biriktirilip saklanan yemişlerin en tatlısıdır. Sonra üzümden yenilecek dört şey yapılır: Kuru üzüm, pekmez, sirke ve şarap. Üzümün en güzel şeyi çekirdeğidir. Doktorlar bundan bir takım terkipler (bileşimler) yaparlar ki zayıf ve nemli mideler için çok büyük faydaları olur (Gerçekten sç,amanımı^ doktorları da üfiim çekirdeklerinin çiğneyip ederek yemek şartıyla faydalarının çok büyük olduğunu beyân etmekte bununla ittifak (hem fikir) halindedirler) Hâsılı üzüm “yemişlerin sultam” denmesine değer bir meyvedir.

Kur’ân’da üzümün zikredildiği diğer âyetler de şunlardır:

“Çardaklı ve çardaksı^ (üfiim) bahçeleri, ürünleri çeşit çeşit hurma(ları), ekin(ler)i, geytinleri, narları -birbirine benzer ve bensçeme^ biçimde- yaratan hep O’dur. Her biri meyve verdiği sçaman meyvesinden yiyin, hasat günü hakkını (sadakasını) verin; fakat israf etmeyin; çünkü O, israf edenleri sevme fi” (En’am, 141)

“Hurma ağaçlanma meyvelerinden ve üzümlerden de içki ve güzel nzşk elde edersini(Nahl, 16/67)

“Yâhut senin hurmalardan ve üzümlerden oluşan bir bahçen olmalı.. ” (Isrâ, 91)

“Onunla size ekin, zpytitı, hurma, üzümler ve her çeşit meyvelerden bitirmektedir” (Nahl, 11)

“Onunla size, içlerinden sizin için bir çok meyveler bulunan hurma ve üzüm bahçeleri yaptık ” (Mü’minûn, 19)

Üzümün lâtince adı, Vitis Vinifera’dır. Üzüm asmasının glukozca zengin olan meyvesidir Kuzey Amerika’nın güneyinde, Güney Avrupa’da, Ispanya’da, Fransa, İtalya, Türkiye ve Kuzey Afrika ülkelerinde yetiştirilmektedir. Ülkemizde özellikle Ege bölgesinde yetiştirilen üzümler meşhurdur.

Üzümün ihtiva ettiği en önemli maddesi bol miktardaki glukozudur Ayrıca elma ve limon asidi ile tanen, sodyum, potasyum, magnezyum ve kükürt bulunur. Tıbbî faydaları çok kuvvetli bir gıdadır. Ayrıca idrar arttırıcı, yatıştırıcı ve müshil etkiler de gösterir. 100 gr. kuru üzüm için bir literatürde kalori: 340, protein 3 gr, yağ 1 gr, karbonhidrat 77 gr. olarak belirtilmiştir.

Üzüm büyük bir enerji kaynağıdır. Araba için benzin ne ise insan hareketinde de enerji odur. Üzüm, kalorisi yüksek olan bir gıdadır. Bu cihetle üzüm insana canlılık, zindelik verir. Bedenî ve zihnî gücü arttırır.

Kan yapar. Vücûdda biriken zararlı maddelerin dışarı atılmasını sağlar. Yüksek tansiyonu düşürür. Mide ülseri, gastrit, karaciğer hastalıkları, dalak hastalıkları, romatizma ve mafsal iltihabında faydalıdır. Kabızlığı giderir. Kalbi kuvvetlendirir. Kanı temizler. Hamilelerin mide bulantısını önler. Cilt temizliğini sağlar. Nekahat devresinin kolayca atlatılmasına yardımcı olur.

Üzümde önemli bir vitamin C vitaminidir. C vitamininin kimyevî adı askorbik asittir. Skorbüt hastalığını da önleyen bu vitamindir. Bu hastalık diş ederinde kanama, iltihap, dişlerin düşmesi ve kanamalarla kendini gösterir. Ağır şekilleri olmakla beraber hafif

203

şekilleri oldukça sık görülür. Hücreleri birbirine bağlayan yapışkan madde, C vitamini yokluğunda erimeye yüz tutar. Bu bakımdan C vitamini bir binanın yapı taşları arasına konan harca benzetilmiştir. C vitamini eksikliklerinde eklemlerde küçük kanamalar olur. Bundan başka ciltte solgunluk, umûmî dermansızlık, sinirlilik görülür. Üzümün yorgunluğa iyi gelmesi, kalorisinin yanı sıra içindeki C vitaminindendir. Zindeliği veren bir başka madde üzümün içindeki A vitaminidir. Sinirliliğin giderilmesinde C vitamininin rolü olduğu gibi yine üzümün içinde olan B1 ve B6 vitamininin yanı sıra kalsiyum ve fosforun da mühim yeri vardır. Üzüm yemekle birinci husus olarak (vitaminler sayesinde) solgunluk olmayacaktır. İkinci husus, C vitamini sayesinde kanama odakları bulunmayacak, üçüncü husus olarak A ve C vitaminleri sayesinde mikrobik hastalıklara ve bunların vücutta yapacağı menfî (olumsusf) görüntülere rastlanmayacaktır.

Üzümde bulunan A vitamini, fotoğraf klişelerinin developmanına (geliştirilme) yarayan maddelere benzer Göz erguvanı denen ve retina (gösşün en iç ağ tabakası) tabakasında bulunan maddenin mütemadiyen (sürekli) yeniden yapılanıp yıkılmasına A vitamini yardım eder.

A vitamini cildin ve mukoza zarlarının sıhhati için lüzumludur. Bu uzuvların mikroplardan korunması, dolayısıyla mikropların yerleşmesinden masun kalması için A vitamini lâzımdır. Bu sebeple A vitamini hava yolları ve hava ihtiva eden boşlukların bazı intanlarına (mikroptan gelen bulaşıcı hastalık) karşı iyi gelir. Zindelik verme bakımından A vitamininin göze olan faydasını da söyleyebiliriz.

Kalsiyum ve fosforun sinir-kas fonksiyon rolü olduğu için yukarıda arzedilen zindeliğin meydana gelmesinde rolleri vardır.

Üzümde B1 ve B2 vitamini de bulunur. Eksikliğinde dilde, dudakta, ağız kenarlarında iltihap, deri ve göz hastalıkları olur²⁹⁵

• Üzüm henüz korukken (ham, ekşi üsşüm) içindeki suda ekşilik vardır, fakat kızarıp oldu mu, aynı su hem tad, hem lezzet, hem rayiha

kazanır. Ama aynı üzüm suyu bir küpe konur, önce şıra (henü% mayalanmamış şarap haline getirilmemiş üsçüm suyu) sonra şarap olursa yeniden acılaşır ve haram olur. Böyle bir haramın helâlleşmesi için de sirke olması lâzımdır.

Demek ki en temiz Tanrı nimetleri, onlarla gıdalananların içlerinin küpünde saflığını ve lezzetini kaybedebilir. Olmamış kişilerde lezzet yerine şehvet ve çılgınlık olan aynı üzüm suyu, olmuş kişilerde tıpkı sirke misâli günâhından sıyrılır. O kişinin duyduğu Allah aşkı ve cezbesi için gıda ve kuvvet haline girer. Evvelce madde iken şimdi ruh olur, aşk olur, îmân olur.²⁹⁶

•  Temğ sohbetiyle o asfsğn, müşküller (%or, güç) hal olur. Topraktan üsşüm bile sohbetle biter.

İçi dolu tane kara toprağa ulaşır toprakla halvet eder, toprakta sohbet eder.

Kendini toprakta tamamiyle mahveder; nihayet ne san, ne kırmısyı rengi kalır, kokusu da mahvolur.

Tamamıyla mahvolur kabsfa (sıkılma hali) eriştikten sonra kol kanat açar, bast’a (ferahlık, açılma hali) erişir, atım sürmeye başlar.

Aslının önünde varlığından geçince sûret ortadan gider, mânâsı cilvelenil⁵⁰

•  Kuyu kasşan adam gibi sen de adamsan şu bedenin kuyusunu kaç; da suya ulaş. Takat duru suyun Rabb’inden bir cesşbe (coşup kendinden geçme) gelirse kuyu kakmadan da su yerden fişkmf⁵¹

iman ne demektir? Kaynaktan su akıtmak. Bedenden can gitti mi o cana “giden-revân” derler.

Canı beden bağından çöyiip kurtararak çayırlığa, çimenliğe salıveren hakîm,

Hayatla mhu ayırdetmek için ona bu iki lakâbı taktı. Bunu fark edenin canına afetinim

insana nurdan başka bir yiyecek yoktur. O candan başka bir şeyle beslenip yetişmesç insan.

Yemek dediğim akıldır, ekmek ve kebap değil. Oğul, cana gıda akıl nurudur.

Bu ekmeğin ekmek oluşu o nurun aksiyledir (yansıma). Bu canın can oluşu o canın feygfyledir (Allah 'ın nurunun görünmesi).

Gönülden (küllî aklın) bilgi ırmağı coştu mu ne kokar, ne eskir, ne de sararırf⁵³

•  Tanrı eserleri gönüldür, dışarıdakilerse ancak ve ancak Tanrı eserlerinin eserleridir.

Bağlar bahçeler yeşillikler gönüldedir Onların letafetinin aksi şu suya, toprağa vurmuştur.²⁹⁷

•  Gönül ovasına adım atmak gerek.

Dostlar, gönül eminliktir, hugur yeridir. Orada kaynaklar, gül bahçeleri içinde gül bahçeleri var.

Yolcu, kalbe yürü, orada seyret, orada ge^ dolaş. Ağaçlar var orada, akan sular var orada.³⁵³

• O dallar, meyvalaryapraklarsa anbean      “keşke kavmimh* (aynı soydan gelen)

briçi bilseydi ne olurdu” diyorlardı

Her ağaçtan “A bahtsı^ kişiler, bi^e gelin, bi%e” diye ses geliyordu.

Fakat Tanrıdan da ağaçlara: “Onların göklerini bağladık, onlara sığınacak jerjok!” sesi gelmekteydi.

Onlardan birisi “Buyana gelin de bu ağaçlardan faydalanın” dese,

Hepsi birden:      “Bu      sarhoş      yoksul,      Tann’mn takdiriyle deli olmuş”

diyorlardı.²⁹⁸

•  Ey saf adam, bu ağaç, ilim sahibindeki ilimdir. Fek yüce, pek büyük ve etrafa yayılmış bir ağaçtır o! Hatta ağaç da ne demek her tarafı kaplayan deni^gibi âb-ı hayattır (dirilik, canlılık ebedi hayat suyu).

Ona kâh ağaç derler, kâh güneş, kâh deni% adını takarlar, kâh bulut.

Hülâsa o öyle şeydir kiyüfiginlerce eseri vardır. En aşağılık hassası sahibine ebedi bir hayat bağışlamasıdır.

Tektir ama binlerce eseri, nişânesi var. O bire sayısısç adlar gerek.²⁹⁹

•  Allah Teâlâ buyurmuştur: “Allah’tan korkanlara va’dedilen Cennet şöyledir: Orada temig^ su ırmakları, tadı boğulmayan süt ırmakları, içenlere %evk veren şarap ırmakları, süsçme bal ırmakları vardır. Onlara orada her türlü ürün ve Rablerinden mağfiret vardır. Bunların durumu, ateşte temelli kalan ve bağırsaklarını parça parça edecek kaynar su içirilen kimselerin durumu gibi olur mu?” (Muhammed, 15)

İnsanlık âleminde suyun, sütün, şarabın ve balın misâli şöyledir; bil ki ilim arayan kimse ilim talebinde suyun denizi araması gibi olmalıdır. Nasıl ki su, gece gündüz durmadan ne dağ, ne ova, ne taş, ne orman, ne de güzel ve çirkin arazi demeden hepsini geçip denize kavuşur. İşte ilim tâlibinin (isteyen) de hiç durmaması, ilim denizine

ulaşıncaya kadar matlûbunu (istenilen, aranılan şey) bulduğu herkesten -o kimse şeref ve izzet sahibi olmasa da- tevazuu (alçak gönüllülük) esirgememesi lazımdır. İlmi de kendi ruhunu ve başka ruhları besleyecek faydalı bir ilim olmalıdır. Nasıl ki süt vücudarı besler. İlim ve ameliyle bir mürşîd-i kâmile koşmalıdır ki şarap gibi sâkîsini (içecek dağıtan kimse) de, içenini de sarhoş eden bir marifete (bilgiye) erişebilsin. Ahlâkı da kalblere şifa veren süzme bal gibi olmalıdır. Bir kimse bunları yani ilmi, ameli, marifeti ve güzel ahlâkı kendinde toplarsa onun meclisi cennet olur.

Bil ki Cennet’te bu dört nehir bulunduğu gibi müzekkir (şükrettiren) ve şeyhte de cennettekinin misâli olan bu dört şey bulunmalıdır. Bunlardan biri eksik olursa onun meclisi cennet olmaz. Çünkü cennet bunlardan yoksun değildir. Aralarında tam bir münâsebet olmazsa, onun meclisi insana hoş gelmez. Meclisi insanların meyledeceği bir meclis olmaz. Yani seyri ve ilim talebi ve ilim ehline tevâzuu tam olmazsa ilmi eksik olur, ona meyledilmez. Meselâ ilmi cem eder (bir araya toplamak) de onunla amel etmezse (yaşantısına uygulamasına) o ilim kendisine fayda vermemiştir. Artık başkasına yararlı olması beklenemez. Ondan fayda umulmaz ve halk da ona rağbet etmez. Hem âlim, hem de ilmiyle âmil (yapan işleyen) olur da kâmil (ilim, fasşilet ve hüner sahibi) ve mükemmil (tamamlayan, tamamlayıcı) bir mürşitten icâzetli bulunmaz, sadece kendi kendine zâhid (dindar olup irfanı olmayan) geçinirse onda da ne kendisine, ne de başkasına bir lezzet hâsıl olmaz. Zîrâ cem’inin çırasında muhabbet yandırılmamışsa onun etrafında pervâne nasıl toplanır? Kendisini büyük bir nimet olan marifet (varlıkların hakikatini ve İlâhî sırlan tefekkür, keşif ilham yoluyla kavrama, gerçeği bilme), halim (yumuşak) kılmamış ise onun sözü bal gibi göğüslere şifâ vermez. Halk onunla ünsiyet etmez (yakınlık kurmak). Her cihetten (yönden) kendisine meyledilmesi için bu dördünü kendinde toplaması lâzımdır. Tâ ki, her yönden kendisine meyledilsin. Nasıl ki cennet her milletin arzusudur ama ona herkes giremez. Ancak mekârihine (sıkıntılanna) katlananlar girebilirler. Çünkü cennet mekruhlarla

Her ağaçtan “A bahtsı^ kişiler, bilgelin, bige” diye ses geliyordu.

Fakat Tanrıdan da ağaçlara: “Onların göklerini bağladık, onlara sığınacak yer yok!” sesi gelmekteydi.

Onlardan birisi “Buyana gelin de bu ağaçlardan faydalanın” dese,

Hepsi birden: ‘Bu sarhoş yoksul, Tann’nın takdiriyle deli olmuş” diyorlardı.³⁰⁰

•  Ey saf adam, bu ağaç, ilim sahibindeki ilimdir. Vek yüce, pek büyük ve etrafa yayılmış bir ağaçtır o! Hatta ağaç da ne demek her tarafı kaplayan deni^gibi âb-ı hayattır (dirilik, canlılık ebedi hayat suyu).

Ona kâh ağaç derler, kâh güneş, kâh deni% adını takarlar, kâh bulut.

Hülâsa o öyle şeydir kiyü^binlerce eseri vardır. En aşağılık hassası sahibine ebedi bir hayat bağışlamasıdır.

Tektir ama binlerce eseri, nişânesi var. O bire sayısı^ adlar gerek.⁵⁵⁷

•  Allah Teâlâ buyurmuştur: “Allah’tan korkanlara va’dedilen Cennet şöyledir: Orada temi^ su ırmakları, tadı boğulmayan süt ırmakları, içenlere %evk veren şarap ırmakları, sü^me bal ırmakları vardır. Onlara orada her türlü ürün ve Rablerinden mağfiret vardır. Bunların durumu, ateşte temelli kalan ve bağırsaklarını parça parça edecek kaynar su içirilen kimselerin durumu gibi olur mu?" (Muhammed, 15)

İnsanlık âleminde suyun, sütün, şarabın ve balın misâli şöyledir; bil ki ilim arayan kimse ilim talebinde suyun denizi araması gibi olmalıdır. Nasıl ki su, gece gündüz durmadan ne dağ, ne ova, ne taş, ne orman, ne de güzel ve çirkin arazi demeden hepsini geçip denize kavuşur. İşte ilim tâlibinin (isteyen) de hiç durmaması, ilim denizine

ulaşıncaya kadar matlûbunu (istenilen, aranılan şey) bulduğu herkesten —o kimse şeref ve izzet sahibi olmasa da- tevazuu (alçak gönüllülük) esirgememesi lazımdır. İlmi de kendi ruhunu ve başka ruhları besleyecek faydalı bir ilim olmalıdır. Nasıl ki süt vücutları besler. İlim ve ameliyle bir mürşîd-i kâmile koşmalıdır ki şarap gibi sâkîsini (içecek dağıtan kimse) de, içenini de sarhoş eden bir marifete (bilgiye) erişebilsin. Ahlâkı da kalblere şifa veren süzme bal gibi olmalıdır. Bir kimse bunları yani ilmi, ameli, marifeti ve güzel ahlâkı kendinde toplarsa onun meclisi cennet olur.

Bil ki Cennet’te bu dört nehir bulunduğu gibi müzekkir (zikrettiren) ve şeyhte de cennettekinin misâli olan bu dört şey bulunmalıdır. Bunlardan biri eksik olursa onun meclisi cennet olmaz. Çünkü cennet bunlardan yoksun değildir. Aralarında tam bir münâsebet olmazsa, onun meclisi insana hoş gelmez. Meclisi insanların meyledeceği bir meclis olmaz. Yani seyri ve ilim talebi ve ilim ehline tevâzuu tam olmazsa ilmi eksik olur, ona meyledilmez. Meselâ ilmi cem eder (bir araya toplamak) de onunla amel etmezse (yaşantısına uygulamazsa) o ilim kendisine fayda vermemiştir. Artık başkasına yararlı olması beklenemez. Ondan fayda umulmaz ve halk da ona rağbet etmez. Hem âlim, hem de ilmiyle âmil (yapan işleyen) olur da kâmil (ilim, fazilet ve hüner sahibi) ve mükemmil (tamamlayan, tamamlayıcı) bir mürşitten icâzetli bulunmaz, sadece kendi kendine zâhid (dindar olup irfanı olmayan) geçinirse onda da ne kendisine, ne de başkasına bir lezzet hâsıl olmaz. Zîrâ cem’inin çırasında muhabbet yandırılmamışsa onun etrafında pervâne nasıl toplanır? Kendisini büyük bir nimet olan mârifet (varlıkların hakikatini ve İlâhî sırları tefekkür, keşif ilham yoluyla kavrama, gerçeği bilme), halim (yumuşak) kılmamış ise onun sözü bal gibi göğüslere şifâ vermez. Halk onunla ünsiyet etmez (yakınlık kurmak). Her cihetten (yönden) kendisine meyledilmesi için bu dördünü kendinde toplaması lâzımdır. Tâ ki, her yönden kendisine meyledilsin. Nasıl ki cennet her milletin arzusudur ama ona herkes giremez. Ancak mekârihine (sıkıntılarına) katlananlar girebilirler. Çünkü cennet mekruhlarla

(Islâm dininde haram olmadığı halde hoş görülmeyen veya yapılması yasaklanan durum, davranış) çevrilmiştir. Bu meziyetler bir insanda kolay kolay toplanmaz. Ancak çok yorulmak, güçlük çekmek, belâya katlanmak, erbabına tevâzû göstermek sûretiyle elde edilebilir. Çünkü Cenâb-ı Hakk şöyle buyurmuştur: 'Yoksa siz Allah aranırdan mücahede edenleri ve sabredenleri bilmedikçe Cennete gireceğinizi mi sandımz?” (Âl-i İmran, 142)

“Aşkınyaşayışında safâ rahatlık nereden olacak?

Çünkü Cennet mekârihle (dertler, sıkıntılar, mekruh olan şeyler) bezenmiştir. ”³⁰¹

• Cennette mevcut olan dört ırmaktan bal ırmağı ile ilişiği olan kimsede aşk ve muhabbet olur. Oradaki süt ırmağı ile ilişiği bulunan ilim, marifet ve irfana sahip olur, orada şarap ırmağı ile münâsebeti olanlar burada Allah’ın emir ve taatiyle meşgul olur ve bu emir ve ibâdetleri zevk ve mestlikle yaparlar; orada su ırmağı ile münâsebeti bulunanların da kalb zindeliği, sâlih ameller ve iyi işlerle zinde olurlar, kalplerinde bunlar filizlenir.³³⁹

Yoksullara ihsanda bulundun, zekât verdin, elinle bir hayırda bulundun mu, o âlemde bu hayır ağaçlık, çimenlik, çayırlık olur.

Sabır suyun cennetteki nehirler, cennetin süt ırmağı sevgin, aşkındır.

ibâdetten zevk alman bal nehri, Tanrı aşkıyla şevk duyman, sarhoş olman şarap ırmağıdır.

Bu sebepler, o eserlere benzemez Takat Tanrı nasıl oldu da bu sebeplerin yerim o eserleri getirdi? Kimse bilmez

Bu sebepler dünyada nasıl senin ihtiyarınla, senin fermanınla meydana geldiyse, o dört ırmak da âhirette şüphe yok senin fermanına tâbi olur.

O sıfat bu âlemde senin emrindeydi. Cennette de o ırmaklar senin emrindedir.

Cennetteki ağaçlar, senin fermanına tâbidir Çünkü o ağaçlar, senin sıfatlarından yeşerdi, meyve verdi. ³⁰²

• İşte kalplerin huzuru yaratılışını cennet haline getirmektir. Akıl cenneti irfan cennetidir, aklı ile idrak ettiği her mânânın Allah’a ulaşmasıdır. Ruhun huzuru bol bol meyve veren cennet bir hayat oluşturmasıdır. Esrarın ortaya çıkışı şehâdet makamına yükselişin cennetidir. Kalp cennetinde akan nehirler vahdaniyet suyu ile beslenir ve aslâ şahsî kederlerle kederlenmez, çünkü yakin nuru kalbi ihya ettiğinden o cahil ve ölü olamaz Kalb cennetinin ağaçları îmân, çiçekleri vicdan ve yemişleri de yaradılışın nurudur. Akıl cennetinin nehri kudret sütüdür ki Cenâb-ı Hakk bunu kendi kudretinin nuruyla zuhûra getirmiştir. Ağaçları hikmet (yaradılışının mânâsını idrak), çiçekleri fıkret (düşünce, idrak), yemişleri de fıtnat, zihin açıklığı ve uyanıklıktır.

Ruh cennetinin nehri, Celâl denizinden olan Cemâl keşfidir yani yaradılışın lutfuyla Allah’ın güzelliğini keşiftir. Yani ruh vücut giyip Allah’ın Cemâl’ini görmek ister. Cenâb-ı Hakk bu ravzayi, cemâli görmenin lezzeti ve yaradılışın idrâki ile sular. Bu ravzanın ağaçları muhabbet, çiçekleri şevk (coşkunluk), yemişleri aşktır.

Esrar cennetinin nehri Zât keşfidir. Sır ravzasınm müşâhedesi Allah’ın Zât’ını idrak şarabıyla sular. Ağaçları tevhid (Allah’ın birliğine inanmak), yemişleri ıhla s (samimi bağlılık), çiçekleri tefriddir (her halde Allah’a bağlanıp, her şeyden kalben alâkanın kesilmesidir)

Bunların cümlesi yokluk ve hiçlik ehlidir. Bunun için şuhud ehli murâkabededir (iç âleme dalıp öğünü, Allah’ı düşünme). Keşif ehli (idrak edilemeyen hususları kalp gölüyle gören) makam sahibidir. Sekr (sarhoşluk) ve vücut ehli de hal sahibidir. Yokluk ehli (Allah’ın varlık ve iradesi karşısında kendini yok bilme) de istikâmet ve kurb (yakınlık) sahibidir.

Nasıl ki temiz bir su, dibindeki taşlar, tuğlalar, kiremitler daha başka şeylerle üstündeki her şeyi gösterirse, insanın ruhu da insanın tabiatı ile birlikte yoğrulmuş olan bütün bilgiler ve göze görünmeyen şeyleri gösterir. Böyle altında ve üstünde olan şeyi, ona bir şey ilâve etmeden ve bir şey öğretmeden göstermek, suyun yaratılışında vardır; fakat o su, eğer toprakla veya başka renklerle karışırsa, bu özellik ve bilgileri kaybolur, ayrılır ve unutulur.

Ulu Tanrı, velîler (Allah’a yakınlık mertebesi kabanmış kullar) ve nebiler (peygamber) gönderdi. Bunlar, büyük ve temiz sular gibidir. Tanrı’nın bundan maksadı, her bulanık ve ufacık suyun, arızî (gelip geçici) olan renginden ve bulanıklığından kurtulması, kurtulduktan sonra da kendini temiz görünce: “Ben mutlaka önce böyle temizmişim!”diye hatırlaması, o renklerin ve bulanıklığın arızî olduğunu bilmesi ve bu ârızî şeylerden, önceki halini aklına getirmesidir. Kur’ân’da: ‘Sağlamlıktan sonra bozarlar. Allah’ın bitişmesini emrettiği şeyi parçalarlar’ buyurulmuştur. İşte velîler ve nebîler onlara eski hallerini hatırlatırlar. Onun cevherine yeni bir şey katmazlar. Şimdi o büyük suyu tanıyarak: “Ben ondanım, onunum” diyen her bulanık su, ona karışmıştır. Bu suyu tanımayan, kendisinden ayrı gören ve başka cinsten bilen bu bulanık su, denizle karışmamak, denize karışmış olmaktan uzak bulunmak için, böyle renklere ve bulanıklıklara sığındı.³⁰³

-35-

Ta ki, onların meyvelerinden ve elleriyle bunlardan imal ettiklerinden yesinler. Hâla şükretmeyecekler mi? “Liye’külû min semerihî ve mâ ‘amilethü eydîhim efelâ yeşkürûtı ”

*

(Bunu), Onun ürününden ve kendi elleriyle yaptıklarından yesinler diye (yaptık). Hâlâ şükretmeyecekler mi?

(Elmalık Hamdi Yağır)

Ta ki, onların meyvelerinden ve elleriyle bunlardan yesinler. Hâla şükretmeyecekler mil (Diyanet)

Bu ekim dünyası, mahşere hasırlanmak, âhirette burada ektiğini toplamak, devşirmek için yaratılmıştıkL

Mühendise bak, yere tohum eker gibi gönlüne bir ev yapma hayâlini kor.

O hayâl dışarda gâhir olur, âdetâ yerden tohum biter gibi.

Gönülde yer tutan her hayâl, mahşer gününde bir sûrete bürünecektir.

Bu hayal burada gisçlidir, eseri görünür. Takat bu hayâl, orada sûretlere bürünür’⁶³

• Eş-Şükr; Şükür, övgü: Hakkı arayan için namazın şartları mesâbesinde olduğunu belirttiğimiz ahlâkın ilk kısmı.

Şartların ilki sabır, sonra şükürdür. Çünkü sabırda, itaatte ve günâhı terkte sebat, şükürde ise nimet verenin nimetlerini itiraf vardır. Şükür nimet vereni övmek demektir. Bu övgüde kişi, üzerindeki nimeti bildiğini gösterecek şekilde onu över ve kalbi saygıyla dolu iken nimetlerin O’na ait ve kendisince değerli olduklarını itiraf eder.

Bir görüşe göre şükür, kişinin Allah’ın verdiği nimetleri veya kendisinden uzaklaştırdığı sevimsiz şeyleri gereği gibi düşünmesi demektir; vermek veya uzaklaştırmak nefis veya bedenle veya dünya ve âhiretle ilgili olabilirler.

Ebû İsmail el-Ensârî şöyle demiştir: “Şükür nimetleri bilmenin adıdır. Çünkü bu bilgi nimet vereni bilmenin yoludur. Kur’ân’ı Kerîm’de İslâm’a ve îmana hidâyet ‘şükür’ diye isimlendirilmiştir.”

Bu bağlamda şükre doğruluk, tevâzu, hayâ, ahlâk, başkasını tercih, cömertlik ve fütüvvet de girer. Çünkü bu nitelikler nimeti itiraf edip, şükrü yapabilmek için zikrettiğimiz özelliklerle nitelenmiş seçkinlerin huylarıdır³⁰⁴

• Resulullah Efendimiz (s.a.s.) bir gece yatağa yatıp yerleştikten sonra bana: “Ey Ebû Bekir’in kızı, izin ver de Rabbime ibadet edeyim” dedi Ben de, “Senin yamnda olmaktan hoşlanırım” dedim ve izin verdim. Resulullah kalktı ve bol su ile abdest aldı. Sonra namaza durdu. Gözlerinden göğsüne yaşlar boşanacak kadar ağladı. Sonra rükûa vardı, yine ağladı. Secdeye vardı yine ağlamaya devam ediyordu. Bu hâl üzere Bilâl-i Habeşî sabah ezânını okuyuncaya kadar namaza devam etti. Ben: “Niye ağlıyorsunuz? Allah Teâlâ sizin geçmiş ve gelecek günahlarınızı bağışlamıştır” dedim. O buyurdu ki: Şükredici bir kul olmayayım mı ya Aişe?³⁰⁵

Şükür üç türlü olur. Biri kalp şükrü ki, kalbin, nimetin nimeti vericiden olduğunu bilmesidir. Yâni maddî olsun, mânevî olsun,

nimetlerin Allah’tan olduğunu bilmek kalp şükrüdür. Biri de lisan şükrüdür ki, nimeti vereni lisanla medhetmektir. Üçüncüsü ise âzâ ile şükürdür ki, bu da Allah’a itâat ve ibâdet etmektir. Fakat bu şükürlerden asıl olan, kalp şükrüdür.

Şükür üç kısım olduğu gibi, aynı zamanda üç derecedir. Birinci derece, senin için makbul olan, hoşuna giden şeylere şükretmektir. Bu şükürde avam (irfan sahibi olmayanlar) da havas (Allah’ın seçkin kullan) da dâhildir. Meselâ evlât sahibi olmak, işi ilerlemek, maaşı artmak gibi, hoşlanılan hâdiselere şükretmektir. İkincisi, sevdiğin ve sevmediğin şeyleri bir tutarak, Hak’tan her ne gelirse ona razı olmaktır. Ama bu her kişinin kârı değildir. Üçüncüsü ise, nimeti veren Allah Zü’l-Celâl (Celâl sahibi Allah)’de o kadar müstağrak (gark olmuş batmış) olmak ki, nimeti görmeye bile vakti olmamaktır, ki şükrün asıl mânâsı budur³⁰⁶

Şükür, çalışmaktır. Hakk’m hoşlandığı her yerde ibretle Allah’ın azametini seyreylemektir Şükür ailesinin hizmetinde bulunmaktır. Kulağınla, fenâ (kötü) ve harama müteallik (ilgili) bir şey dinlememek; elinle, Allah’ın rızâsının haricinde bir şey tutmamak; ayağınla, yine o rızânın olmadığı bir yere teveccüh (doğrulma, yönelme) etmemek; hâsılı bütün varlığını Hakk’m rızâsında kullanmak, şükretmek demektir.

Meselâ bir sarhoş gördün. Sarhoş, rezil... Bak şu adamın hâline... Başı da hiç secdeye gelmiyor... deme. Yani ayıplama! Ya Rabbi, şu kuluna hidâyet et, beni de bu hâlden muhafaza et... Bilirim, istersen bir anda beni onun haline, onu da benim halime koyarsın. Ya Rabbi sana sığınıyorum. Koru beni, buna da hidâyetini İhsan et! diye Allah’a yalvar.

Böyle yapmaz da o kimseyi ayıplarsan, hem onu gıybet (insanlamı ayıplarım arkalarından açıklamak) etmiş hem de kendini beğenerek şeytanlık sıfatını giymiş olursun. Hulâsa şükür, benliğe düşmemek, yani kendini beğenmemek, Allah’tan gelen lutuf ve kahrı hoş görmek, Allah’ın verdiği sefayı da cefâyı da tatlı karşılamaktır³⁰⁷

Şükür, nimetleri avlayıp bağlamaktır. Sadâ-yı şükrü işittiğin vakit, tezyîd-i ihsana (lutfun artması) âmâde (bağır) olursun. Şükür nimet memesini emmektir. Meme ne kadar süt ile dolu olursa olsun, memeden dışarı çıkmaz; yani onu emmek lazımdır³⁰⁸

Şükür nimetin camdır. Nimetse deriye benzer. Çünkü seni sevgiliye kadar ulaştıran şükürdür.

Nimete şükretmek nimetten daha hoştur. Şükreden kişi, hiç şükretmeyi bırakır da nimet sevdâsına düşer mil

Nimet insana gaflet verir. Şükürse uyandırır. Padişahın şükür tumağıyla nimet avlamaya gör!

Şükür nimeti ¿öğünü doyurur, seni beyyapaf’b'⁾

“Andolsun şükrederseniz elbette size (nimetimi) arttırırım” (İbrahim, 7)

“Bir gün Şâzelî Hazretleri bir mağarada oturmakta iken: ‘Ya Rabbi sana nasıl şükredeyim?’ demiş. Buyurulmuş ki: ‘Herkesten ziyâde sana nimet verdiğimi bildiğin vakit bana şükretmiş olursun’ ‘Aman Ya Rabbi bu nasıl olur? Aşikâr ki enbiyâya da, ulemâya (âlim) da, ümerâya da benden ziyâde nimet vermiş bulunuyorsun’ Cevap olarak şöyle buyurulur: ‘Enbiyâya o nimeti vermeseydim, sen Hakk’ın yolunu nasıl bulurdun? Ulemâya o nimeti vermeseydim sen onlara nasıl uyabilirdin? Emirlere o nimeti vermeseydim, malından, canından nasıl emin olabilirdin? Binâenaleyh o nimetleri de sana verdim demek oluyor.” ³⁰⁹

Allah Dâvûd’a bir fazl (üstünlük, bağış) olarak mârifeti (varlıkları, hakikatlerini ve İlâhî sırlan tefekkür, keşif, ilham yoluyla kavrama, gerçeği bulma) bağışladı “Onun mülkünü şiddetlendirdik. Ona hikmet ve fasl-ı hitap gücü verdik” (Sâd, 20) âyetinde zikredildiği gibi.” biz

Süleyman ve Dâvûd’a ilim verdik. Onlar da “Bizi mü’min kullarının bir çoğundan faziletli kılan Allah’a hamdolsun”dediler” (Nemi, 15) âyetinde ise onlara verilen Allah’ı bilmenin ilminin bir fazl (üstünlük, bağış) olduğu anlaülmak istenir. Amellerinin gerektirdiği bir karşılık olarak değil. Eğer bu marifet onlara amellerinin bir karşılığı olarak verilmiş olsaydı bağış değil mükâfât olurdu. Peygamberlerin Allah’a, O’nun isim ve mertebelerine olan marifeti, Rahmânî bir bağış ve Allah’ın kendilerine özgü kıldığı bir vergidir. Kazanarak, amelle elde etmenin bunda hiç bir girdisi yoktur. Nitekim Dâvûd’a Süleyman’ı bağışladı. Yani Süleyman’ın zuhuru Dâvûd’un kendisinden sâdır olan ameli nedeniyle olmadı. Aksine bu, salt bağış ve faziletlendirmeden ibâretti. Bu cümleden olmak üzere Dâvûd’a verilen kudret eli Allah’ın Vehhâb (çok bağışlayan, çok veren) isminden dolayı olup amel karşılığı olan bir mükâfât mesâbesinde değildir. Böylece Allah’ın “Biz Dâvûd’a tarafımızdan bir fazl verdik” sözü kendisi için bâki kalmış oldu. Dikkat edilirse bu âyette “bağış” sözü açıkça söylenmiyor. O halde şimdi bu vergi, bir karşılık ve mükâfât mı, yoksa salt bağış mıdır? Apaçık ki, eğer bir şeye karşılık olsun diye verilmiş olsaydı, veren bir fazl olsun diye vermiş sayılmazdı. Zâten bu anlam âyetteki “tarafımızdan” sözünden apaçık biçimde çıkarılabilir.

Bunun gibi Allah, verdiğinin karşılığını da Dâvûd’dan istemedi. Bu nimete şükredilmesini istediyse de, Dâvûd’un ailesinden istedi; Dâvûd’un kendisinden değil. Çünkü selefe (bir mevkide daha önce bulunan ve yerim geçilen kimse) verilen nimet, halefe (sonradan gelen birinin yerine geçen kimse) verilmiş demektir ve peygambere verilen nimet aslında ümmetinedir. Bu nimetin karşılığında şükrü Dâvûd’un ailesinden isteyince bu vergi, Hz. Dâvûd için bir fazl ve bağış niteliğinde; ailesi için ise bir mükâfât niteliğinde olmuştur. Onun için ailesi üzerine şükür vâcib olduğundan onlardan şükretmelerini istedi. Ve şöyle dedi: “Ey Dâvûd ailesi şükredin. Benim çok şükreden kullarım azdır” (Sebe, 13)

Bu sözle Allah Tealâ hem bir hibe (bağış) olan nimeti, hem de mükâfât olarak verdiği nimetine şükretmeyi vâcib (yapılması gerekli olan) kılmış oldu. Bu demektir ki şükür karşılığında nimetini kat kat arttıracakür.

Vâcib olmayan nafile şükür Peygamber (s.a.s./in “Çok şükreden bir kul olmayayım mil” hadisinde sözü edilen şükürdür. Bu şükür Hakk’m isteğiyle değil, belki nefsinden bir armağan olsun diye yapılan şükürdür. Hakkında bir emir olan şükür ise yükümlü kılan şükürdür. Allah Teâlâ bir yerde “Allah’a şükredin” diye emrederken, diğer yerde: “Allah’ın nimetine şükredin.” diyor. Şimdi, Allah’tan dolayı akleden için, bu iki âyetteki şükredenler arasındaki fark, şükredilen şeyler arasındaki fark kadardır. Nimetlere şükretmekle yükümlü olan kul “muhibbîn” yani Allah’ı sevenler mertebesinde olup onların şükrettikleri şey nimetlerdir. Diğer taraftan nafile (boş, faydası%) olarak, vâcib olmasının ötesinde Allah’a şükredenler ise “mahbubîn” yani Allah tarafından sevilenler mertebesinde olup şükrettikleri doğrudan doğruya Hakk’ür. ³¹⁰

-36-

Yerin bitirdiklerinden, insanların kendilerinden ve henüz mahiyetini bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan Allah’ı teşbih ve takdis ederim. “Sübhân ellezîhalaka’l-ezvâce küllehâ miti mâ tünbitü ’1-ardu ve miti eııfüsihim ve miti mâ lâ ya‘lemûn”

*

Yerin bitkilerinden, kendi nefislerinden ve daha bilemeyecekleri şeylerden bütün çiftleri yaratan Allah’ın şanı ne yücedir (filmalık Hamdi Ya^ır)

Yerin bitirdiklerinden, insanların kendilerinden ve henü^ mahiyetini bilmedikleri şeylerden bütün çiftleri yaratan Allah’ı teşbih ve takdis ederim.

(Diyanet)

Sübhan, her türlü noksandan her türlü kusurdan ve bilhassa beşerî vasıflardan ârî ve münezzeh olan Allah demektir. Allah’ın Sübhan olduğunu biliniz. Ta ki O’nun katında ve O’nun nazarında utanılacak durumlara düşmeyesiniz. Sübhan olan Allah sîzdeki bütün sırları ve bütün düşünceleri bilir. Beyaz sütün içindeki bir siyah kıl gibi, her karanlık duygu, düşünce ve hareket onun mâlûmu olur. Çünkü Allah Alîm ve Habir’dir³ ²

• O Sübhan'dır, düşünülen her şeyden münezzehtir (tenfih edilmiş, u^ak). Kur’ân’da, Tevrat’ta, İncil’de ve Zebûr’da doksan dokuz ismi vardır. En büyük ismi ise Sübharidvr. Sübhan dediğin zaman diğer isimlerin tümünü söylemiş olursun, ama diğer isimlerin tümünü söylesen de, Sübhan demesen hiç bir şey demiş olmazsın.

Her şey buna bağlıdır. Bunu telâffuz edince her şey açılır, günahlar silinir. Bunun misâli şudur: İhtiyar hanımların bin taneden oluşan teşbihleri vardır. Bu tanelerin biri daha büyüktür ve ona müezzin (Imâme) derler. Bu kırılacak olsa teşbihin diğer taneleri de kırılır gider. Aynı şekilde Subhanallah dediğinde Hepsini bulmuş (ve söylemiş) olursun. Şu halde çokça Subhanallah demeye çabalamak lâzım.

Tüm yaratıklar Subhanallah diyor. Lâkin gaflette olduğundan teşbihlerini işitemiyorsun. Binlerce şarkıda bin türlü nağmeyle Sübhan kelimesi terennüm ediliyor ama sen bu nağmeleri işitemiyorsun. Yüce Allah buyuruyor: Hiç bir şey yoktur ki, O’nu hamd ile teşbih etmemiş olsun. Ama siz teşbihlerini anlamıyorsunuz³¹¹

• Resulullah (s.a.s.) “Kim Allah yolunda bir çift harcarsa cennet bahçeleri ona süratle yönelir.” buyurdu. Denildi ki: Bir çift nedir? Resulullah buyurdu: “İki at, iki köle, iki devedir. Bu mânâları Râgıb da zikrettikten sonra “zevce (eş) ve cemisi zevcât (eşler) bozuk bir lugâttir” der ve ilâve eder: “Her şey, bir cevher, bir âraz, bir madde ve suretten meydana gelmiştir. Kendisine terkîb {bir kaç şeyden meydana getirilmiş şey) ârız olan hiç bir şey yoktur ki, onun yapma bir şey olduğunu ortaya koymasın. Her yapılan şeyin de bir Sâni’i (yapıcı) vardır. Yalnız Allah tektir. Cihanda bulunan her şeyin, bir zıddı, bir benzeri, veya terkibi vardır. Zıddı ve benzeri olan da cevher ve ârazdan mürekkebdir. Cevher ve âraz da iki eştir. Kur’ân’da zevç kelimesi bütün bu mânâlarda kullanılır. “Ne yücedir O ('Allah) ki toprağın bitirdiklerinden kendilerinden ve daha bilmedikleri nice şeylerden olan bütün çiftleri yaratmıştır” (Yâ-Sîn, 36). Bu âyetlerde çiftler hem erkek-dişi mânâlarına alınabileceği gibi, hem de nevi’, sınıf, benzer, zıt mânâlarına alınabilir. Bütün çifderi yarattı mefhumu bu âyetlerde daha da genişlik kazanmaktadır.

Bitkilerin çeşitleri hakkında pek çok âyet zikredilebilir. “Gökten bir su indirdik, orada her güyel çifti bitirdik” (Lokman, 10)... Orada bütün meyvelerden iki çift yarattı.. ” (R‘ad, 3) “O ki yen sisçe beşik yaptı ve onda siyin için yollar açtı, gökten bir su indirdi. Onunla her çeşit bitkiden çiftler çıkardık” (Tâ-Hâ, 53). Cennette de çift meyveler olduğu bildiriliyor: ‘İkisinde de her meyveden iki çift var” (Rahmân, 52).

“Siyi bir tek candan yarattı. Sonra ondan eşini meydana getirdi ve siyin için davarlardan sekiy eş indirdi: (deve, sığır, koyun, keçi)... ” (Zümer, 6).

Allah insanları da erkekli dişili yaratmış, onlar da tenasül (üreme) yolu ile üremektedirler “Ve siyi çift çift yarattık” (Nebe, 8) “Ondan (kan pıhtısı) iki eşi; erkeği ve dişiyi var etti” (Kıyamet, 39) “O yarattı iki eşi; erkeği, dişiyi... ” (Necm, 45). “O’dur ki siyi bir tek nefisten yarattı, gönlü ısınsın diye ondan eşini var etti..” (Araf, 189). İşte Allah, maddeye, mühür basar gibi türlü şekiller vermiştir³¹²

“Biy her şeyden iki çift yarattık. Umulur ki, iyice düşünürsünüy” (Zâriyât, 49)

“Allah bütün çiftleri yaratmıştır. Siyin için bineceğiniy gemiler ve hayvanlar var etmiştir” (Zuhruf, 12)

O eyelî hükme göre kâinatın bütün yemleri çift çifttir ve her cüy)ü (parça) de kendi çiftine âşıktır.

Alemde her cüy de muhakkak kendi çiftini ister, kehribar nasıl saman çöpünü çekerse, her cüy) de muhakkak kendi çiftini çeker.

Gökyüyüyere merhaba der, demirle mıknatıs nasılsa ben de seninle öyleyim der

Gökyüyü, aklen erkektir, yer kadın. Onun verdiğini bu besler, yetiştirir.

Bu birlikte âlem beka bulsun diye Tanrı erkekle kadına da birbirlerine karşı bir meyil verdi.

Her cüvğe de diğer bir ciiığe meyil verdi, ikisinin birleşmesinden bir şey doğar, bir şey vücut bulud⁷⁵

•  Erkekle kadın ve Hak ile insan arasındaki münâsebet cihetinden en büyük ve en azametli ve mükemmel vasıta, süretüt. Çünkü sûret tek olan varlığı çiftleştirdi. Yani Hakk’m vücûdunu ikileştirmeye sebep oldu. Nasıl ki kadın da yaratılışıyla erkeği ikileştirdi ve onu kendine eş kıldı. Şu duruma göre Hak, erkek ve kadın olmak üzere bir üçlük meydana geldi. Bu arada erkek kadının kendi aslına iştiyakı kabilinden olarak o da kendi aslı olan Rabbine müştak oldu. Şu halde Allah kendi sûreti üzere olan kimseyi sevmekle beraber ona da kadını sevdirdi. O halde erkeğin muhabbeti hem kendi parçası olan kadına karşı hem de kendisini yaratan Hakk’a karşı oldu. İşte bunun için Hz. Muhammed (s.a.s.) “Bana kadın sevdirildi” buyurdu³¹³

Mürşid müridini irşâd etmeye kulağından hâmile bırakarak başlar. Eğer mürşidin bu irşâd tohumu müridin muhabbet yumurtasıyla, gönül rahminde birleşirse ondan veled-i kalb hasıl olur. Bu veled-i kalb doğarsa ve erkek olursa başkalarım da irşada yetkili olur. Kız olursa kendine mürşid olur. O veled-i kalb ibâdetle beslenmezse ölür³¹⁴

•  Gözümün önünde bir telgraf değil, solgun, zambak yüzlü genç bir lohusanın, çocuğunun üstüne kapanan başı vardı. Halbuki ben bu başı kaldırıp o yeni doğmuş küçük başı görmek istiyordum. Çocuğumu, çocuğumun taze yüzünü görmek için yalvardıkça, lohusanın başı büsbütün iğiliyor ve kızımın yüzünü büsbütün kapatiyordu. Yaklaştım; bu birbirine kaynamış iki güzel başa yaklaştım ve tıpkı genç lohusa gibi ben de küçüğün üzerine iğildim;

o kadar ki başım lohusanın başına değdi. Anlaşılan, çocuğumu görmem için evvelâ başımın, karımın başıyla birleşmesi lâzımdı.

İşte ancak o birlik anında çocuğumu, büyük ve esrarlı âlemlerin bu küçük yolcusunu görebildim³¹⁵

•  Yer ve gök de bizim gibi iki çiftten böyle bir tek padişah, Ahmed doğdu diye gülmede, sevinip neşelenmekte. Onun nice şaşılacak çocukları var fakat Ahmed hepsinden üstün³¹⁶

•  iki canın birbiriyle birleşmesiyüyünden gaybdan başka bir can gelir erişir.

Her nerde iki kişi sevgiyle yahut kinle birleşseler, bir üçüncü can mutlaka doğar.

Fakat o suretler, gayb âleminden doğarlar. Oraya varınca onları gölünle de görürsün.

O sonuçlar senin birleşmelerinden doğdu. Kendine gel de her eşe hemen sevinme.

Vaktini bekle. O gürriyetlerin sana ulaşacağından emin ol.

Onlar amelden ve sebeplerden doğmuşlardır. Her bitinin sögü vardır, mekânı vardı/³⁰

•  Tanrı “Bi^japılan işlere, o işlere uygun karşılıkları çift ettik ” dedi.

Bir kadının kocasını, yahut bir kocanın karısını alıp bir yere götürsen eşi de koşa koşa mutlaka onun yanına gelir

Bu yapılan işleri de eserleriyle çift yarattık Bir amelde bulundun mu mutlaka eşi de sçuhur ederf¹

Tanrı her cinsi eş yarattı, sonuçlar da topluluktan meydana geldi³¹⁷ Melekle akıl aynı yaratılışta, hikmeti var da iki sûret oldu.

Melek kuş gihi kanatlı olmuş, akıl kanadı bırakmış, nura bürünmüştür.

Hülâsâ ikisinin de mânâsı aynı olduğundan, ikisinin de hakikati bir olduğundan o iki güzel, birbirlerine arka olmuşlar, birbirlerine yardımcı kesilmişlerdir.

Melek Hakk’ı bulmuştur, akıl da Her ikisi de Adem’e yardımda bulunmuş, berikisi de Adem’e secde etmiştir.

Nefisle şeytansa ecelden bir olduğundan Adem’e düşmandır, ona haset edip durur}8}

Zehirler tesirlerini yapıp dururlar ama panzehirler de hemen o tesirleri gideriverir.

Bir zerre sola doğru uçmaktadır, öbürü sağa gidip arayacağını aramakta ³¹⁸

Akıl, nefsi yönlendirerek tekâmülünü (kemâl bulma) kolaylaştırır ve birlikte Allah 'in mânâsı içinde ilerlerlerse böylesine bir akıl ve nefisten sırrı idrak eden bir akıl ve kalb makamına çıkmış bir nefsin birleşmesinden veled-i kalb (kalbin çocuğu) hâsıl olur ki insandaki Hak tecellîsi bu canlanan yeni mânâ ile ortaya çıkar.

Görüyorsun ya, bu bir kişide iki iş de var. Gâh bahk oluyor gâh olta!

Yarısı mü’min,yarısı kâfir. Yansı hırs,yansı sabır.

Tannn, “içimizde mü’min de var eski putperest de” dedi.

Ökü^gibi... Yansı kara,yansı ay gibi bembeyafS:>

• İnsan kendi kişiliğinde Rablık {Allah’ın öğreticilik sıfatı) ve kulluğun ikisini de taşır. Bunun için insandan başkası kendisindeki kuvvetten dolayı Rablık iddiasında bulunmadı. Alemdeki yaraükların hiçbiri kendisinin Rab olduğu, Rablık sıfatı taşıdığı iddiasında bulunmadı. Sadece insan kendinde bulunan Rabbani (Rabla ilgili) kuvvet ve İlâhî kudret {Allah’ın eyelî gücü) yüzünden bu dâvaya girişti. Kalb gözü açılmadan Rablığa ilişkin bu nitelikleri kendilerinde görenler, bu özelliklerin aslında salt anlamda kendilerinden kaynaklandığını sandılar ve bu sanıyla “Ben en yüce Rabbim” savında bulundular. Firavun ve Nemrut bunlardandır.

Bazıları ise mutlak hakikatin kendilerinde yansıdığı kadarıyla Rab’lık kudretini içlerinde duyarak “Ene’l-Hak” (ben Hakkım) dediler. Ebâ Yezid ve Hallâc-ı Mansur “Allah ruhlarını kutsasın” gibileri böyledir. Ama bu “ben” ile diğer “ben”arasmda çok büyük fark vardır

Alemde insan dışında hiç bir yaratık kendi zâtıyla kulluk makamında sağlamca durmadı. Yani bu makamda insandan başka hiçbir varlık sağlam ve derinlemesine kulluk özelliği taşımadı Bu özelliği yüzünden de söz konusu Rab’lık kuvvetini ve İlâhî özellikleri diğer şeylerde görerek bu özelliklerin aslında o varlığın salt kendinden kaynaklandığını sanabilir. Sonunda da ona kulluk etmeye karar verir. Putlara tapanlar gibi. Böylece varlıkların en aşağı seviyesindeki cansız şeylere ve taşlara kulluk eder.

Rablık özellikleri taşıması itibariyle mertebe bakımından insandan daha izzetli kılınmış bir yaratık olmadığı gibi kulluk özellikleriyle de ondan daha zelil (aşağı) kılınmış bir yaratık da yoktur. Rab’lık bütün mertebelerin en yükseği olduğu gibi onun karşıtı olan kulluk da tüm mertebelerin en aşağısıdır. İnsan bir yüzünde Rab’lık özelliklerini, diğer yüzünde ise kulluğun eksikliklerini gösteren İlci yüzlü bir aynadır³¹⁹

• Nefsin bir ucu “ahsen-i takvimce (en iyi gü^el kıvamda) çıkar, öbür ucu “esfel-i sâfilîn”e (cehennem, en ayağı) iner. Bir ucu cennetin zirveleri, öbür ucu cehennemin veyl dereceleri!

Bu iki zıt arasında gidip gelen bir yaratık insan! Her iki durum da nefse, insanın özbenine bağlı.

Nefs her türlü kudret ve azametin Hâlik (yaratıcı) ve Mâlik’i olan yüce Allah’ın insanın içine kurduğu nükleer bir santraldir. Hayra da kullanılabilir şerre de...

Muallim Nâci, Liigât-ı Naci’sinde diyor ki:

Nefsin kuvvetleri kullanılışına göre şöyle değişir:

Nutk (konuşmak)

İtidali (ılımlı ve olumlu): hikmet İfratı (ayındık): cerbeze (taykınlık)

Tefriti (tersine ayınlık): Gabâvet (bönlük, akılsızlık)

Gadab (ölke)

itidali: şecaat (cesaret, atılganlık)

İfratı: tehevvür (öfke patlaması)

Tefriti: cibn, cebânet (ödleklik)

Şehvet

İtidali: iffet

İfratı: fücur (sapıklık., fuhuy)

Tefrîü: cümûd (hadımlık, donukluk)

İfrat (aşırılık) ile tefrit arasında olan melekeler fazilet, erdem; ifrat ve tefrite yakın olan melekeler ise rezâlet, rezillik nâmıyla anılır. Bir ucu rezalet, öbür ucu fazilet olan insanın, insanların, toplumun, büyük insanlık ailesinin erdeme yönelmesi nefs dediğimiz bu nükleer enerji santrali, herkesin hayrı, yararı doğrultusunda kullanılmasına bağlıdır.

187

•  Tann, bir halden bir hâle döndürme esnâsmda her şeyi \ıddıyla meydana çıkararak seni halden hâle döndürür durur.

Bu sûretle de Ashâb-ı Şimâlden (amel deften soldan verilen cehennemlikler) olmaktan korkar durur, erler gibi Ashâb-ı Yemîn’in (amel defteri sağdan verilenler) letçyetini umarsın

Bir yandan korkuya, bir yandan ümide düştün mü iki kanadın olur. Bir kanatlı kuş kat’iyen uçarnaı% âci^dir.m

•  Her şey zıddı ile daha iyi bilinir. Çokluk olmasa birliğin, çok renk olmasa renksizliğin, kötülük olmasa iyiliğin, çirkinlik olmasa güzelliğin ve bilhassa ölümün yani yokluk olmasa varlığın ne kıymeti, ne hikmeti bilinir. Yine bunun içindir ki yeryüzünde kâfirler, sapıtmışlar, azmışlar, ahlâksızlar ve imansızlar yanında nebiler, velîler, mü’minler ve saf gönüllü ve yaratana bağlı sâdık ruhlu insanlar vardır³²⁰

•  Cenâb-ı Hakkk’m birbirine zıt isimleri vardır. Meselâ Mu‘izz (ikram edici) olduğu gibi Müzill (yok eden) de vardır. Hâdî (doğruyolu gösteren) olduğu gibi Mudil (doğru yoldan saptıran) de vardır. Afüv (suç bağışlayan) olduğu gibi Müntakim (öç alan) de vardır³²¹

•  Allah Resulullah Efendimizi iki zıt şeyden yarattı. Letafetten (ruh) ve kesafetten (kesiflik; cisim). Ruhtan ve cisimden. Yani O, hem cismânidir; hem de ruhanî Cismâniyetitıi ve beşerî durumunu insanlarla yapacağı mülakat ve sûretlerin mukayesesi için yaratü Beşerî maddesi ile onlara kuvvet vere, onlarla beraber ola, onların yardımcısı ola, onlara bir numûne-i imtisal (gereğiniyapma örneği) ve bir gaye ola. İşbu suretle onlara “Ben de sifln gibi beşerim” diyerek onlarla ülfet (kaynaşma, dostluk) ede. Şekillerine büründüğünü ifade ede. Rûhânî bir kuvvet vermesindeki hikmete gelince, bunu ona nasip eyledi ki; rûhânî âlemdekiler de, onu müşahede edip göreler. Kezâ yüce melekût alemindekiler de. Böylece ruhanîler için de tam bir bereket ve tam bir rahmet ola ve onlar da Onun mübarek cismini müşahede edeler³²²

• Ben, karaciğer hastalığına şifâ olayım diye, sadece bal değilim,

terkibimde sirke de vardır. Nasıl bala sirke      karıştırılarak,

sirkencübin (bal ile sirkeden yapılan şerbet) yapılır; hastaya verilir ve karaciğerine şifâ olursa, benim de kara topraktan yaratılmış insanlara yaramam için, sade nur olmam gerekmez. Ben bunun için karanlıkla aydınlığın imtizâcmdan (uyuşma) oldum.

Çünkü insanlığa deva olacak kudret böyle bir imtizaçtadır. Madde kesâfetiyle bir parça olsun karartılmamış bir mânâ aydınlığına, insanoğlunun ne gözü, ne gönlü, ne miz’âcı dayanır³²³

• Alemin zerrelerinden her biri zıtlarını kendinde      taşır. Çünkü

Allah’ın Cemâl ve Celâl sıfatları vardır. Allah her      zerrede tecellî

eder. Her zerrede O’nun bütün sıfatlarının zuhur eseri vardır.³²⁴

•  Allah Ism-i Celâl’i beş harften müştekildir:

Allah’taki birinci harf elif: içindeki çokluğun helâk (yok) olduğu Ahâdiyetten ibârettir. Yani kesret (çokluk) için, herhangi bir şekilde bâkîliğin kalmamasıdır “Onun Zât’ından başka her şey yokluğa mahkûmdur” (Kasas, 88)

Ahâdiyet nefs için nefsinde nefsiyle olan Zât’ın tecellîlerinin evvelidir. Böyle olduğundan dolayı lafza-i celâlin (Allah kelimesi) evvelindeki elif başka harfe bitişik olmayarak tek başına yazılmıştır. İsimler, sıfatlar, fiiller, tesirler ve bütün mahlûklar da onda dahildir.

Allah lafzından ikinci harf: Birinci lâm’dır. O da celâlden ibarettir. Çünkü celâl, Zâti tecellîlerin en ulvîsidir (yüce) Ve Zât’ta Cemâl’den öncedir “Azamet benim gömleğim, Kibriya (ululuk) da elbisemdir” (Hadis). Celâl sıfatları iki sıfata râci olur. Biri azamet, diğeri kudrettir.

Allah lafzında üçüncü harf: ikinci lâm’dır. O, Hak teâlânın mazharlarına şâmil bulunan (içine alan) mutlak cemâlden ibarettir. Onun bütün cemâl sıfatları da iki sıfata râci (ilgili olan dair) olur. Biri, ilim. Diğeri lutuftur.

Allah lafzından dördüncü harf: Yazıda düşmüş, fakat telâffuzda sâbit olan Eliftir. Bu, nihayet ve sonu olmayan kemâlleri içinde toplayan kemâl eliftir. Hatta yazılışta düşmesi, sonunun olmayışına ve nihayetinin bulunmayışına işarettir. Çünkü yok olan şey’in ne aynı, ne de eseri idrâk olunabilir. Bunun telâffuzda sâbit olması da Hakk’m Zât’ı hakkında mevcut olan kemâlin nefsinin varlığının hakikatine işarettir

Allah lafzından beşinci harf: He’dir. Buradaki he harfi Hakk’ın hüviyetine işaret eder ki işbu Hakk’ın hüviyeti de insanın aynıdır. Buradaki he insanın mânâsını ifade etmektedir. Hüve= O’dan maksat, noksan ve kemâl sıfatları özünde toplayan, ihtiva eden yüce güneş nuruyla kâinât arzında parlayan insan ı kâmil’dir³³⁴

• Sübhan olan Allah, benzersizliğin sırrı içinde tektir. Yarattıkları ise çift; yani zıt benzer ikizlerdir.

Âyetin tasnifine (sınıflandırma) göre bu zıt ikizler üç gruptur:

1)  Arzın bitirdiklerinden zıt ikizler,

2)  Nefsin zıd ikizlikleri,

3)  Bilmediğimiz zıd ikizlikler.

Çift demek; erkekle dişi, eksi ile artı gibi birbirinin aynı fakat zıd karakterli olan demektir.

Maurice Dırac ünlü parite teorisinde der ki:

Evrende bir kuant şipini, maddesel bir parçacık tek başına meydana gelemez; mudaka çiftiyle birlikte doğar. Bir protonun yaratıldığı yerde zıd eşi de (antiproton) beraber yaratılır.

Arzdan çıkan çiftler:

Karakter açısından zıd benzer çiftler: Metaller ve metal olmayanlar,

Biyolojik açıdan zıd eşler: Bitki ve hayvanların dişi ve erkek türleri,

Fizik açıdan zıd eşler: Artı ve eksi yüklü iyonlar. Dolayısıyla elektriksel yapı zıdlıkları. Manyetik zıd eşler: Kuzey ve güney diye tanımlanan manyetik etki uçlarıdır.

Toprakta ölüm ve hayatı iç içe değiştiren sentez ve analiz olayları: Yaratıcı ve öldürücü (a%ot işleyen bakterilerin) sentezle bitkilere can vermesi ve çürütücü diye bilinen ve analiz yapan bakterilerin öldürüp dağıtıcı etkileri gibi zıdlıklar.

Nefsin zıd ikizliklerine gelince her huy nefste çift yaratılmıştır Bu nefse ait çift özellik iki türlüdür.

Benzer çift: Riyâ-Müdârâ, Gurur-Vakar, Meskenet-Tevekkül

Zıd çift: Korkaklık-Cesâret, Merhamet-Zulüm, Tevâzu-Gurur...³²⁵

• Ulu Tanrı her ikisinin da belli olması için, insanlıkla hayvanlığı bir araya getirmiştir. Eşya zıddı ile belli olur. Zıddı olmayan bir şeyi târif etmek imkânsızdır. Yüce Tanrı’nın zıddı olmadığından: Ben giyli bir hazneydim, bilinmek istedim buyrulduğu gibi, bu nurun belli olması için, karanlık olarak bu âlemi yarattı. Bunun gibi nebileri ve velîleri de: “Benim sıfatlarımla çık, halka görün” diyerek vücûda getirdi. Onlar Tanrı’nın nurunun mazharıdırlar (göründüğüyer). Dost düşmandan, gözde olan yabancı bulunandan bunlar vasıtasıyla ayırt edilir. Çünkü o mânânın mânâ olarak zıddı yoktur ve ancak sûret yoluyla gösterilebilir. Mesela Adem’in karşısında İblis, Mûsâ’nın yanında Firavun, İbrâhim’in karşısında Nemrut ve Mustafa’mn mukabilinde (karşılığında) Ebû Cehil’in belli olduğu gibi ve buna daha başka sonsuz örnekler verilebilir. Şu halde mânâ itibariyle zıddı yoksa da velîler vasıtasıyla Tanrı’ya zıt peydâ (.meydana çıkmak) olur. Meselâ: “Onlar ağıllarıyla Allah’ın ışığım söndürmek isterler. Allah ise nurunu tamamlayacak Kâfirler karşı gelse de” (Saf, 8) âyetinde buyurulduğu gibi (onlar) ne kadar düşmanlık, aksilik ederlerse, bunların işleri de o kadar ilerler ve o kadar çok tanınmış olurlar³²⁶

Bütün gizli kuvvetler ve gizli nimetler zıtlarıyla meydana çıkar.

Yalnız Allah ’m zıddı yoktur. Onun yüce vasıfları olan varlık, güzellik ve iyilik için zıtlar vardır. Bunlar yokluk, çirkinlik ve kötülüktür. Fakat bizzat Flakk’ın zıddı mevcut değildir. Bu sebeple o, varlıkta ortağı ve Allahlıkta zıddı olmayan yüce Tanrı dâima gizli kalacaktır.

Sûret, münâsebet cihetinden en büyük, en azametli ve mükemmel vâsıtadır Çünkü sûret tek olan varlığı çiftleştirdi. Yani Hakk’m vücûdunu ikileştirmeye sebep oldu. Nasıl ki kadın da yaratılışıyla erkeği ikileştirdi ve onu kendine eş kıldı Şu duruma göre Hak erkek ve kadın olmak üzere bir üçlük meydana geldi³²⁷

• Ulu Tanrı iyiliği ve kötülüğü irâde edicidir. Fakat O, hayırdan başka bir şeye râzı olmaz. Çünkü: “Ben gizli bir hâzineydim bilinmek istedim” buyurmuştur. Hiç şüphe yok ki Tanrı emir ve nehiy etmek (yasaklamak) irâdesinde bulunur. Emir ise, memur emredildiği şeyi tab’an istemezse doğru olmaz. Meselâ: Ey aç, tatlı ve şeker yeP’diye emrolunmaz; buna emir denilmez, bu ikram sayılır. Nehiy de insanın hoşlanmadığı bir şey hakkında olmaz. Meselâ taş yeme, diken yeme, diye nehyolunmaz. Buna nehy denilmez. Bir hayrın işlenmesi hakkında emir vermek ve kötülükten men etmek için, kötülüğe meyleden bir nefis bulunması lâzımdır. Böyle bir nefsin varlığım istemek, kötülüğü istemek demektir. Fakat O, kötülüğe râzı olmaz; olsaydı iyiliği emretmezdi. Meselâ bir öğretmen ders okutmak isterse, bu öğrencinin bilgisizliğini de ister. Çünkü öğrencinin bilgisizliği olmadan öğretme olamaz. Bir şey istemek onun levâzımını da istemektir. Bu öğretmen öğrencinin bilgisizliğini istemez. Böyle olsaydı ona öğretmezdi. Doktor tabâbetini (doktorluk) icrâ (yapmak) etmek için herkesin hastalığını ister. Çünkü onun doktorluğu, halkın hastalığı ile vücut bulabilir. Fakat halkın hastalığına da râzı olmaz. Eğer bunlara râzı olsaydı onları iyi etmezdi. Ekmekçi para kazanmak için onların aç olmasını ister. Fakat onların açlığına gönlü râzı olmaz. Yoksa ekmek satmazdı. Bir padişahın emirleri, padişahlarının düşmanları ve muhalifleri olmasını isterler. Bunlar olmazsa, onların mertlikleri ve sultana olan sevgileri görünmezdi. Sultanın bir ihtiyacı olmasa bunları başına toplamazdı Fakat bunlar muhalefete râzı olmazlar, öyle olsaydı düşmanlarla savaşmazlardı. İnsan da bunun gibidir. Kendi nefsinde kötülük faktörlerinin bulunmasını Tanrı ister. Çünkü o insan şükür, taat (ibadet) ve ittikâ edeni (Allah’tan korkan) sever. Bu ise insan nefsinde bu faktörlerin var olmasıyla mümkün olur. Bir şeyi istemek, onun levâzımını (onunla birlikte olan şeyleri de) istemek demektir. Fakat o buna râzı olmaz m

• “Evdeki kadın onu kendine çağırdı, kapıları sıkıca kapadı ve “Gelsene” dedi. Yûsuf: “Günah işlemekten Allah’a sığınırım, doğrusu kocan benim efendimdir; bana iyi baktı. Haksızlık yapanlar âlimler) felah bulmaf’ (Yûsuf, 23)

“And olsun ki, kadın Yûsuf a arzulu idi. Rabbinden bir işaret olmasa Yûsuf da onu isteyecekti, işte ondan kötülüğü ve aşırılığı engelledik. O biyim çok içten kullanmıydandır” (Yûsuf, 24)

Kanadım yolma, onun sevgisini gönlünden sök çıkar. Çünkü savaşmak için düşmanın bulunması şarttır.

Düşman olmadıkça savaş imkânı yoktur. Şehvetin olmaysa, ondan kaçınma emrine uyman mümkün değildir.

Meylin (eğilimj olmaysa sabrın mânâsı yok. Düşman yoksa ordu sahibi olmana ne hacet?

Kendine gel de kendini hadım etme, papay olma. Çünkü çekinmek ve temiy durmak, şehvetin yıddıdır.

Hevâ ve heves olmadıkça hevâ ve hevesten çekinin denmesi mümkün değildir. Ölülere gâyîlik taslanmayja! Yine böyle o padişah “Sabredin!” buyurdu. Bir istek olmalı ki ondan yüy çeviresin.

Şehvet olmasa ondan kaçınmaya imkân olabilir m'ü

Sabretme eyâsma uğramadıkça karşılığında bir hayır ve mükâfât elde edemeysin.

Sınamada şart ihtiyâr sahibi olmaktır. Kudret elde olmadıkça da ihtiyar olamay.

ihtiyarına sahib olmak “Sakının” emrine uyan ve kendisine sahib olan adam için iyidir.

Sabır sahibi, kendi kanadını yok faryeder, bu suretle kanadı da onu kötü düşüncelere sevk etmey. m

• Allah o, mücâhede (nefsiniyenmeye çalışma) ile bu şeyleri nefsinden yok edebilir. Bundan da anlaşıldı ki insan bir yönden kötülüğü bir yönden de iyiliği istemektedir. Fakat buna karşı koyan: “İnsan

hiçbir şekilde kötülüğü istemez” der. Bu ise imkânsızdır. Bir şeyi istemek fakat onun levazımını (lâ%ım olan şeyler) istememek olamaz. Tabiaten kötülüğe meyletmekle, hayırdan nefret eden serkeş (inatçı) bir nefis de emir ve nehyin levâzımındandır (onunla beraber olan şeyler). Bütün dünyada bulunan kötülükler bu nefsin levâzımmdan olur. Bu kötülükleri ve bu nefsi irade etmeyen, nefsin gereği olan emir ve nehyi de istemez. Eğer insan iyilik ve kötülüğe râzı olsaydı, onları emir ve nehyetmezdi. Hulâsa kötülük başkası için istenir. Eğer insan her iyiliği isteyicidir denilirse, kötülükleri defetmek de bir iyilik sayılır. Kötülüğü defetmek isterse, bunu yapmak ancak kötülüğün varlığı ile olur. Yahut îman isteyenlerden biri der ki: îmân ancak küfürden sonra mümkün olabilir. Bunun için küfür îmânın levâzımındandır. Doğrudan doğruya kötülüğü istemek çirkindir, fakat hayır için istenirse çirkin olamaz. Tanrı sizin için kısas’da (bir suç işleyenin aynı şekilde cezalandırılması) hayır vardır, buyuruyor. Hiç şüphe yok ki kısas bir kötülüktür. Tanrı’nın binasını yıkmaktır. Fakat bu pek ufak bir kötülüktür. Halkı katilden kurtarmak küllî bir hayırdır. Cüz’î bir kötülüğü, küllî bir iyilik için istemek çirkin değildir. Meselâ Tanrı’nm cüz’î irâdesini terk etmek ve küllî kötülüğe rızâ göstermek çirkindir. Anne çocuğunun azarlanmasını istemez. Çünkü o cüz’î kötülüğe bakar. Fakat baba azarlanmasını ister; bu babanın küllî kötülüğe baktığı içindir. Tanrı çok bağışlayıcıdır ve azabı şiddetlidir. O, günahların vücûdu ile bağışlayıcı olabilir. Bir şeyi irâde, onun levâzımını da irâde etmek demektir. Meselâ bize bağış, barış ve ıslah emrediyor. Düşmanlık olmadan böyle bir emrin faydası olamaz. Sadr-ı İslâm diyor ki: “Bu tıpkı Sadr-ı İslâm’ın söylediği gibidir. O: ‘Tanrı: Tanrı yolunda sarf edinip buyuruyor.’ diyor. O bununla bize mal kazanmayı emrediyor. Çünkü mal kazanmak, mal ile olur. Bu kazanmak için emir sayılır. Bir kimse diğerine: ‘Kalk namaz kıl.’ derse, o bununla abdest alması, su bulması ve namazın levâzımmdan olan şeyleri tedârik etmesi için emir vermiş demektir”³²⁸

•  Bir poiis evvelce hırsızlık, yankesicilikve eşkıyalık yapmış olsa, sonradan polisliğe girmesiyle onun evvelki hali, hilekârlığı, hırsızlığa adalet ve ihsana çevrilir ve Müslümanlar bunun idaresinden daha fazla güven ve refaha kavuşurlar. Çünkü bu, hırsızların hilelerini, entrikalarını, yaradılış ve huylarını daha iyi bilir. Onları kolaylıkla ele geçirir. Terbiye etmek ve sindirmek hususunda güçlük çekmez. Bir şeyh de böyledir. Eğer evvelce fısk u (ahlâksızlık) fücur (ahlâka aykırı) ve sefahat (zevk, eğlence) âlemlerini görmüş geçirmiş, ondan sonra tövbe ederek şeyh olmuşsa, halk, onun şeyhliğinden daha çok faydalanır³²⁹

•  Bir vakit olur ki kul şüphesiz Rab olur. Başka bir vakitte iftirasız kulluk derekesine (aşağı derece, aşağı seviye) iner Kul; kulluk derekesine inerse Hak ile genişler. Rab olursa yaşayışı daralır. Kul oluşundan dolayı nefsinin aynını görür, dilekleri şüphesiz Hak’tan genişler. Rab oluşundan dolayı da Mülk ve Melekût âlemlerindeki bütün mahlûkların kendisinden bir şey istediklerini görür. Halbuki onların dileklerini yerine getirmekten zâtıyla âcizdir. Bundan dolayı bazı ârifler bu yüzden ağlarlar.

O halde sen Rabb’ın kulu ol, O’nun kulunun Rabb’ı olmaya bakma; sonra bu ilgi sebebiyle ateşe ve erimeye mahkûm olursun³³⁰

•  Hak bir gönül verdi bana

Ha demeden hayrân olur Bir dem gelir şâdân olur Bir dem gelir giy ân olur Bir dem sanırsın kış gibi Şol zemheri olmuş gibi Bir dem beşâretten doğar Hoş bağ ile bostan olur

Mehmet Açıkgöz, Yunus Divam, Önsöz Basım ve Yayım, s. 449

-37-

Gece de onlar için bir ibret alâmetidir. Biz ondan gündüzü sıyırıp çekeriz de onlar karanlıklara gömülürler.

“Ve âyetün lehümü’l-leylii tıeslahu mitıhü’tı-nehâre fe izâhüm muzlimûn”

*

Gece de onlara bir delildir. Big ondan gündüzü soyar çıkarıng bir de bakarlar ki karanlığa dalmışlar (Elmalılı Hamdı Yağır)

Gece de onlar için bir ibret alâmetidir. Biç ondan gündügü sıymp çekerig de onlar karanlıklara gömülürler. (Diyânet)

“Göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gelip gidişinde selim akıl sahipleri için gerçekten açık, ibretli deliller vardır.” (Âl-i İmran, 190)

Hakikatte gündüıvelîlerin simdir, Gündü'.g onlann aylanna nisbetle gölgelere benger

“Ve’l-leyl" (gece)den maksat Peygamberin ayıp örtücülüğü, toprağa mensub olan cismidi/m

Gece de böylece gündüzle sarmaş dolaş olmuştur. Geceyle gündüz, görünüşte birbirine aykırıdır ama hakikatte birdir.

Geceyle gündüg görünüşte birbirine gittir, düşmandır fakat her ikisi de bir hakikatin etrafında dönmekte ağ kurmaktadırlar.

İşini gücünü başarıp tamamlamak için her biri, can ciğer gibi öbürünü ister.

Çünkü gece olmayınca insanın geliri, kuvveti olmaıbu gelir olmayınca da gündm£ neyi harcedertm

•  Beden ve ruh anlamında gece ve gündüz (leyi ve nehâr):

Bu yaratılışın gecesi, doğal cismi; gündüzü ise ona üflenen ruhtur.

Mûsâ bana keşf, açıklama ve gece ile gündüzü değiştirmenin bilgisini vermiştir. Bu bilgi bende meydana gelince, gece gitmiş ve bütün günde gündüz kalmışür. Artık güneş benim için ne doğar ne de batar. Bu keşif, Allah tarafından âhirette bedbahlıkta payım olmayacağı hakkındaki bir bildirmesiydi.

Duyu-akıl, sûret-ruh, gayb-şehâdet anlamında gece ve gündüz:

Nûh, akıl ve rûhâniyetleri -bunlar görünmezdir- yönünden kavmini “gece vakti” (Sure 71: 5) sûret ve duyularının dışı yönünden ise “gündüz vakti” (Sure 7: 15) dâvet etmiştir. Nûh davetinde bu ikisini birleştirmemiştir. Halbuki Muhammed (a.s.) kavmini gece ve gündüz dâvet etmemiştir, hatta gündüz içinde gecede ve gece içinde gündüzde dâvet etmiştir ³³¹

•  “Benim üç gözlüğüm var. Biri yakını gösterir, ötekini uzak için kullanıyorum, üçüncüsü ile de hem yakını, hem uzağı görüyorum. Yani bunda iki görüşe de elverişli camlar mevcut. Eğer yakın gözlüğü ile uzağa bakacak olsam başıma dönme veriyor, kezâ uzak gözlüğü ile de yakın bir şeye baksam aynı hal vâki oluyor (gerçekleşiyor), fakat üçüncü böyle değil. Bundan şu neticeyi çıkarmak mümkün: Demek oluyor ki: Yalnız dünyayı, şekli, maddeyi görmek isteyenler için âhireti, mânâyı, ruhu görmek mümkün olmuyor, yalnız âhireti görmek isteyenler için ise dünyayı görmek mümkün olmuyor. Halbuki insanın gözünde öyle bir gözlük olmalıdır ki dünyayı, yani zahirî şekli görmesi mânâyı görmesine ve mânâyı görmesi de şekli görmesine manî olmasın”³³²

• Gece bakan kişiye kendisini verir. Gece idrak eder, idraki ise sağlamaz. Çünkü o görünmezlik ve karanlıktır Görünmezlik ve karanlık algılar, algıyı sağlamaz

Gece batış demektir, bu durumda, şu şekli alır: Ya gecenin batışıyla zıddı ortaya çıkar; veya gecenin batışı, karanlığa bakmaksızın, bilinmezlik anlamını korur. Birinci yorum:

Ardından aralarında (birinci asır ve ikinci asır) kesinti dönemleri gelmiş, hâdiseler gerçekleşmiş, hevesler azmış, kan dökülmüş, şehirlerde kargaşalar çıkmış, bozgunculuk çoğalmış, zulümler artmış, adalet gündüzü gecesine dönerek, zulüm ile yer değiştirmiştir.

ikinci yorum:

Aydınlık bir nur, gecenin karanlığından nefret eder, hatta o, nefretin kendisidir, bununla birlikte gece, gece olarak kalır. Gecenin varlığının şartı, karanlığın var olması değildir. Gecenin anlamı, mahallî güneşin ışığından başka bir ışık veya karanlık kaplamış olsa da olmasa da, doğuş vaktine kadar güneşin batmış olmasıdır. Böylece gecenin mâhiyeti (içyüzü) üzerinde bir karışıklık ortaya çıkmıştır. Allah “Dindiği vakit geceye yemin olsun” (Kur’an,93:2) buyurur. Gecenin mâhiyeti karanlık olsaydı, Allah onu “dindiği vakit” diye nitelemezdi. Kuşkusuz bir karanlık olmaksızın, gece olabilir

İbnü’hArabî’de iki ifade sıkça geçer: insanın gecesi ve bu gecenin son üçte biri veya kalan üçte birlik kısmı veya gecenin son üçte birlik bölümü: Bu gecenin mâhiyeti nedir? Ibnü’l-Arabî’ye göre insanın yapısı bütünüyle gecedir. Bu bağlamda İbnü’l-Arabî onu üçe taksim etmiştir: Birinci üçte birlik bölüm, topraktan olan heykel, yani ceset; İkincisi, hayvânî ruh, yani nefstir; son üçte birlik bölüm ise üflenen ruh, yani ruhtur.

İnsanın yapısının tamamı gecedir. Bu yapının son üçte birinde en büyük ödülü vermek için İlâhî tecellî gelir. Son üçte birlik bölüm, ona üflenmiş ruhtan ibarettir; üflenmiş ruh, sebat, derinlik ve kalan üçte bir üzerinde üstünlük sahibidir Birinci üçte bir, topraktan gelen bedenidir; ikinci üçte bir, hayvânî ruh; üçüncü üçte bir sayesinde ise “insan’’olmuştur

İnsan gecesinin son üçte birinde Hak iner ve tövbekar, dua eden ve bağışlanmak dileyen kullarına ihsanlarını dağıtır.³³³

• Resulullah Efendimizin:

“Cenâb-ı Hakkk her gecenin son üçte birinde dünja semâsına nâyil olarak ‘Bir şey isteyen yok mu?’ der” Hadîs-i şerifi, Cenâb-ı Hakk’ın bütün varlık zerrelerinde zuhûruna işaret etmektedirBu hadisteki leyi: gece ile maksad; halkıyyet zulmetidir. Dünya semâsından maksad, halkın varlığının zâhiridir. Son üçte birden maksad da; halkın varlığının hakikatidir.

Çünkü varlıktan olan herşey (her varlık) üç kısma ayrılır:

Bir kısmı zahirdir. Bu kısmına mülk adı verilir.

Bir kısmı da bâtındır. Bu kısma da melekût adı verilir.

Üçüncü kısım mülk ve melekût kısımlarına ayrılmaktan münezzehtir (uyak). İlâhî Ceberût’a aittir...

işte hadîs-i şerifte işâret lisanıyla (son üçte bir) adı verilen bu kısım, İlâhî Ceberût’a ait kısımdır. Ceberûtî kısım, kısımlara ayrılmaktan münezzehtir, denmesinin nedeni ise şudur: Bir şeyin kısımlara ayrılmayışı kabul edilecek olursa onun için sûretinden ibaret olan zâhirinin, nefsinden ibaret olan bâtının anlaşılması zarûrî olduğu gibi onun kâim olmasına sebeb olacak bir hakikatin varlıkta bulunması da zarûrîdir.

Hakk’m nüzûlü (iniş) demek; Hakk’ın halka ait teşbihin (benyetme) kendisinde, tenzîh (Allah’ın eksik ve noksandan uyak oluşu) ile zuhuru demektir...

Son üçte bir’den maksad; kula tecellî eden İlâhî sıfattan ibarettir. Zât’ın hakikatinin zuhuru da, ancak tecellî eden o sıfatın sonlarındadır. Yani Zât’ın zuhûru, tecellî eden sıfatların sonlarındadır. Halbuki sıfatlara ait hiçbir şey için de son yoktur. Zikredilen son, Zât’ın hükümlerindendir. Bu duruma göre; Zât’ın zuhûru sıfatların gecesine ait (son üçte birde) zâhir olur demektir.

Hadîs-i şerifteki “Dünya semâsına” tâbiri, Hakk’ın halkı İlâhî isimler ile bilmeye sebep (vasıta) olan sıfatlarına nüzûlü demektir. Zîrâ; Zat ve sıfatlara nisbetle İlâhî isimler dünya demektir. Çünkü; Cenâb-ı Hakkk’ın ulvî sıfatları olduğu gibi halkın da ona karşı ubûdiyyeti (kulluğu) vardır. Ubûdiyyet, ulviyyetin tam zıddı olan “Denâet”den (alçaklık) meydana gelmiş (Dünya)ânt. İlâhî isimler ise; halkın ubûdiyyetinin kâim olmasına sebeb olan Dünya semâsıdır.Cenâb-ı Hakk, kullarına onların bildiği sıfatlarda zâhir olur. Bu zuhur da; o sıfatların zuhurunun bitmesi zamanında meydana gelir. Yani; İlâhî ibadetler, zikredilen sıfatların zuhurunun kemâlinden önce sıfatlarla beraberdir. Yoksa Allah ile beraber değillerdir. İlâhî sıfatlar zuhurda bitmeye (sona ermeye) başlayınca, İlâhî ibadetler sıfatlar ile değil, Zat ile beraber olur. Bu hadîs-i şerifin sır yoluyla başka bir işâreti daha vardır. O işâret de; evliyâ’nm kâmil olanları hakkında meydana gelir. Şöyle ki: Leyi: Gece’den maksat İlâhî Zât’tır. Son üçte bir’den maksad; Zât’a nisbetle câiz olan mârifet’in kemâlidir. Çünkü Hakk’m marifeti iki şekilde olur: Birincisi, kemâlini idrâke câiz olan marifettir. Diğeri de câiz olmayan marifettir. İşte son üçte bir’den maksad bu Hakka nisbetle câiz olan mârifetin kemâlidir. Zîrâ velînin Cenâb-ı Hakk’ı bilmesi mârifeti üç şekildedir:

Birinci marifet; “Nefsini bilen Rabbini bilir” hadisinin mânâsına işârettir.

İkinci marifet; Ulûhiyyeti mârifetidir. Bu da Cenâb-ı Hakkk’m Zât’ını sıfatların Cemâl yönü ile bilmektir. Bu ikinci; nefsin mârifeti ile kayıtlı olan Rabbın marifetinden sonra meydana gelir.

Üçüncü mârifet: bu, İlâhî bir zevktir ki; kulun varlığına sirayet eder, kul da o mârifetle Rabbı hakkında gaybdan şehâdete (müçâhedeye) mazhar olur. Yani vücûdunda Rububiyyet eserleri meydana gelir. Bu derecede kulun eli için kudret, dili için tekvin (yaratma), ayağı için adım, gözü için; kendinden hiç bir şey gizli kalmayacak şekilde inkişâf (açılma), kulağı için de, varlıktaki her konuşanın sözünü dinleme kudreti meydana gelir. Bu mânâya Hz. Peygamber: “Ben onun işiten kulağı ve gören göyği olurum” hadîs-i kudsîsi ile işaret buyurmuştur. Yine bu derecede Hak zâhir, kul ise bâtındır. Hadisteki Rabbm nüzûlünden maksad: Rububiyyetin îcablarından olan eserlerinin ve İlâhî sıfatlarının zuhurudur. Dünya semâsından da murad: Velînin cisminin zahiridir. Son üçte bir’den maksad: Kulun vücûduna şâir olan İlâhî zevkin marifetidir.³³⁴

Bir gece mânâda gördüm yatmışım Birfırâş-ı ‘âlde (yüksekyatak) üryân-ı ten (çıplak ten)

Sevdiğim sinemde (göğüs) etmekte semâ

Nâz ü istiğna (yalvarma, ihtiyaçsıylık) ile o nur beden

Ben diyor mir’ât-ı cânân (sevgilimin aynası) olmuşum

Aşk-ı maşuk nur-i Siibhan (tenzih edilen Allah’ın nuru) olmuşum

Haşru neşr u (toplanıp dağılmak) hur u gılmân da benim

Sadr (göğüs) -ı aşka kalb-i sûyân (yanan kalp) olmuşumm

Zulmet (karanlık) nefsi gecesi de onlar için bir âyettir. Biz, telvinde (renk verme, boyama) ondan nehârı (gündüp) ve ruh güneşinin nurunu selh ederiz, soyarız. O vakit onlar birdenbire zulmette kalırlar.³³⁵

Gaflet içinde bulunan âlimler, dünyayı gönüllerinin kıblesi haline getirmişler, şeriatın kolay tarafını tercih etmişler, sultanlara tapınmayı ellerine geçirmişler, padişahların çevrelerini tavaf yeri edinmişler, halkın itibarını kazanmış olmayı mihrapları durumuna sokmuşlar, zekâlarının hilelerine kanmışlar, kalplerini sözlerindeki

rikkat (ve laftf gürellik) ile meşgul etmişler, araştırıcı âlimler ve iistadlar hakkında kötüleyici dillerini salıvermişler ve din büyüklerini, söyledikleri fa2İadan lâflarla kahretme işi ile meşgul olmuşlardır. İki cihanı terazilerinin kefelerine koysalar, yine zahir olmazlar, doymazlar. Bundan dolayı kini ve hasedi mezhepleri (tutulanyol) haline getirmişlerdir³³⁶

•  Cümle âlem gaflet meydanında karar kılmış, âfetle dolu zanlara itimat etmiştir. Amellerinin hakikatle kabul edilmiş, sözlerinin ise mükâşefelerin sırları olduğu kanaatmdadırlar. Şeyh bu sözü ile, tabiatın vehmine ve nefsin bönlüğüne işâret etmiştir. Zîrâ bir kimse, Câhil de olsa, cehlinde (Kâmil olduğuna) itikat eder. Bilhassa mutasavvıflar için bu böyledir. Sûfîlerin âlimleri, Allah’ın yarattıklarının en azîz ve en değerlileri oldukları gibi, câhilleri de Allah’ın yaratmış olduğu varlıkların en zelilleridir. Zîrâ sûfîlerin âlimleri için hayâl olmayıp hakikat olan şeyler, cahilleri için hakikat olmayıp hayâldir. Gaflet meydanında dolaşır, ama velâyet sahasında olduklarını hayâl ederler. Zanna itimat eder ama bunun yakîn olduğunu vehmederler. Şekle göre hareket eder, bunun gerçek olduğunu hayâl ederler. Hevâ (nefsin yararlı ve günah olan aryulan) ve hevese (nefsani emeller) dayanarak konuşur, lâkin bunun mükâşefe (keşifyoluyla anlama, bilme) olduğunu vehmederler fcannetme). Zîrâ, Hakk’ın Celâlini ya da Cemâl’ini görmedikçe; zan, insan oğlunun kafasından çıkmaz (Hakk temaşa edilince tşan yok olup gider). Zira O’nun Cemâl’ini izhâr etmesinde, her şeyi O olarak görürler, böylece zanları fâni olur. Celâlini keşfetmesinde, kendilerini görmezler böylece zanları baş kaldıramaz, dağılıp gider. Allah en iyi bilendir³³⁷

•  Allah, gece ve gündüzden ibâret olan bu zamanı bir gün yaptı. Şu halde zaman gündür ve gece ve gündüz zamanda mevcuttur Allah o ikisini kendilerinde meydana getirdiği şeylerin baba ve annesi yapmıştır. Nitekim Allah şöyle buyurur: “Gece gündüzü örter.” Bu ifadei Adem için buyurduğu “Adem Havva’yı kucakladığında, Havva hamile kaldı” ifadesine benzer. O halde, gece gündüzü örtündüğünde, gece baba, gündüz anadır. Allah’ın gündüzde meydana getirdiği her şey, kadının doğurduğu çocuk mesabesindedir. Gündüz geceyi örttüğünde, gündüz baba, gece ise annedir. Böylece Allah’ın gecede meydana getirdiği işler, annenin doğurduğu çocuklar mesabesindedir.

Allah şöyle buyurur: “Geceyi gündüze katar, gündüzü geceye.” Böylece gece ve gündüz arasındaki evlilik ilişkisini daha fazla açıklamıştır. “Onlar için bir delil gecedir. Ondan gündüzü çıkarırız.” âyeti ile de, gecenin gündüzün annesi olduğunu ve çocuğun annesinden doğmasını ya da yılanın derisinden sıyrılması gibi kendisinden çıktığında gündüzün geceden meydana geldiğini açıklamıştır. Böylece gündüz gecenin içerdiği başka bir âlemde doğdu. “O her gün bir ipedir” (Rahmân, 29) Baba ise zikrettiğimiz gündür. O halde bu gece ve gündüz bir açıdan baba bir açıdan annedir. Allah’ın unsurlar âleminde onların etkisiyle meydana getirdiği türeyenler ise gece ve gündüzün oğulları diye adlandırılır³³⁸

• Ne mutlu o kişiye ki gençlik çağım ganimet bilir de borcunu öder.

Kudretli olduğu günlerde sıhhatli, güçlü, kuvvetli bulunduğu yamanlarda bu işi başarır.

Ne mutlu o kişiye ki ihtiyarlık günleri gelip çatmadan, boynunu liften yapılmış iple bağlamadan...

Toprak çoraklaşıp akmadan kaymadan işini başarmıştır. Çünkü çorak yerden nebatat aslayetişmey

ihtiyarın gücü, kuvveti kesilir. Şehvet suyu akmay olur. Kendisinden kendi de faydalanamay başkalarına da faydası dokunmay.

Kaşları eyer kuskunu gibi aşağı düşer, göyüyaşarır, görmey olur.

Yümfi buruşur, kertenkele sırtına döner. Soy söyleyemem tad almam olur.

Dişleri bir şey kesmem bir hâle gelir.

Gün geçip gitmiş, akşam çağı gelmiş çatmış, leş gibi beden topallamakta, yolsa

iş görülecek yer yıkık, iş işten geçmiş.

Kötü huylarının kökleri kuvvetlenmiş, onu kökünden söküp çıkarma kuvveti de amalmiş.

Sen yarın bu işi görürüm diyorsun ama şunu bil ki gün geçtikçe o dikenler daha piyade yeşeriyor, dikeni sökecek de ihtiyarlayıp âcim bir hâle geliyor.

O daha mfdde gençleşiyor, sen de daha famla ihtiyarlıyorsun. Çabuk ol, mam anım geçirmef¹⁵

•  Yolcu kendine gel, kendine... vakit geçti ömür güneşi kuyuya doğruldu.

Bu iki günceğimde olsun, kuvvetin varken kocalığını Hak yoluna saf et.

Elinde kalan şu kadarak tohumu ek de bu iki anlık müddetten uğun bir ömür bitsin.

Bu aydın çerâğ (fitil) sönmeden kendine gel de fitilini dügelt, yağını tâmele.

Ekin mçnnanı tamamen geçmesin agâh (uyanık) ol! Yarınyaparım deme. Nice yarınlar geçti³³⁹

•  Söyle bakalım senin neyin var? Ne elde ettin? D enim dibinden ne inciler

Ölüm günü bu duygun kalmasç. Can numn var mı ki gönlüne yâr olsun?

Medarda bu götçe toprak dolar. Medarı aydınlatacak nurun var mı?

Bu hayvânî can kalmayınca yerine koymak için bâkî bir cana sahip misinf¹⁷

• Âşık, âşıklığı anında sultandır. Fakat bunun aslı ol, aşkın kendisi ol ki o sultanlık bâkî kalsın.

Âşıktaki yanmaklık kendisine verilmiş olan aşkın tecellîyâtı icâbıdır. Yani senin malın değil, verenin malıdır. Halbuki ben istiyorum ki senin olsun, yani sen aşk olasın. Gün olup o tecellî şulesi üstünden kaldırıldıkta, aşkın hâli senin hâlin olsun.

Aşk hil’ati (kaftan) muvakkat (geçici) bir imtiyazdır (ayrıcalık) ve senin içinde yanıp nefsânî ve hayvânî vasıflarını yok etmen için verilir. Zamanı tamam olunca tabiî ki alınır.

Aşk İhsan (lütuf) olunan kimselere onun kadrini bilmemek ayıptır, hatta yazıktır.

Bu ihsandan maksat ne idi? Maşuktan başka bir şey görmemek, zamanı gelip o hil’at kalktığı vakit de hep aynı şeyi görmek yani her fiili her hareketi Allah’tan bilmekti.

Aşk hâlinin cünûnu (seyri sülukta coçkunluk safhası) ve zevki üzerinde iken ne para, ne mevki, hattâ ne evlât gözünde oluyor. Kibirlerden, kinlerden, yalanlardan, hilelerden eser kalmıyor. İşte o hil’at alındığı vakit de böyle olman lâzım gelir. O zaman niçin değişiyor, beşeriyet haliyle başbaşa bırakılınca aynı hâli muhafaza edemiyorsun? Halbuki aşkın verdiği irfan (ilâhı feytç ile sırlan bilme) sende görülmek

418

isteniyor

• Mümkün nevi (çeşit) hakikatler, gece karanlığında saklı duran eşya gibidir. Onları açığa çıkaran nasıl güneşin nuru ise, zulmet-i ‘ademde (yokluktaki karanlık) olan mâhiyet ve hakikatleri izhâr (gösterme) eden de tecellî nurudur.

Bu açığa çıkarma ve izhâra rağmen, eşya ve hakikaderi, hâlâ örtülü ve gizlidirler.

Bu mânâya işâret olarak Kur’ân-ı Kerîm’de: “Gündügü kendisinden soyup aldığımısşgece, onlara bir âyettir...” buyuruluyor.

Demek oluyor ki gündüz hâlâ gecedir. Onun üzerinden gece soyulup alınınca asi olan gece perdesiz olarak meydana çıkar. Tıpkı koyun etinin, derisi soyulduktan sonra meydana çıktığı gibi. Bu sûrede gündüzün nuru aslına rücû (geri dönme) eder. Ki o, güneşin bir parçasıdır

İşte böylece, gündüzün nuru, eşyayı zulmetten kurtardığı halde, yine hakikatte gizlidir. Tıpkı bunun gibi, zihninde tasavvur ettiğin şeyi açığa çıkaran dilindir; ya da kalemin. Hal böyle iken, yine o tasavvur edilen şey, zihninde saklıdır. İlâhî tecellîyi (Allah ’m kudret ve sim eserinin kiplerde ve eşyada görünmesi) bundan idrâk (akıl erdirme) eyle.

Sen kendine aslâ varlık verme. Çünkü senin zuhûrun Hakk’ın nuru iledir. Yoksa sen, yine evvelki madumsun yani yoksun.

Aslına kendi arzunla dön. Ve fâniyi (ölümlü) bâkîde (ölümsüg) yok et. Aksi halde, mecbûren dönersin. Sonra zahmet de çekersin.

Hâsılı, insanın bu nurla nurlanması lâzımdır ki bir daha zulmeti olmasın. Ve o nur’a -Nur’un ‘alâ nur, nurların nuru- derler. Çünkü diğer nurlar onun gölgesidir. Ve Hakk’m zatında, doğmak ve batmak gibi şeyler tasavvur (hayâl) edilemez. ⁴¹⁹

•  Gece karanlığında varlıkların ne renkte, ne şekilde oldukları nasıl görülemezse Hakk’ın nuru tecellî etmedikçe, gönüldeki mânevi varlıklar da renksiz ve gizli kalmaya mahkûmdur.

O kadar ki insanda göz nuru hakikatte kalbin nurudur. Çünkü gözde nur, hakikatte gönüldeki nurdan meydana gelir.

Yüce Tanrı derderi, kederleri bile o hikmede meydana koymuştur ki gönül, bu acıları tadıp, hazzm ve şevkin nurunu görsün.

İnsan, hastalık olmazsa sağlığın; açlık olmazsa tokluğun; zahmet olmazsa rahatın; kötülük olmazsa iyiliğin; çirkinlik olmazsa güzelliğin; nihayet yokluk olmazsa varlığın kıymetini bilmeyecektir.

Allah’ın gizliliğindeki sonsuzluk onu bize tecellî ettiren vasıflarının kemâlindedir. Çünkü sonsuz gizliliğine mukabil, bu yaratılmışlar âleminde, gören göz ve seven gönül için her renk, her ışık ve her şekil, İlâhî varlığın uçsuz bucaksız bir aynadaki tecellîsinden başka bir şey değildir.

Mâdemki biz nûru, aydınlığın zıddı olan karanlıkla biliyoruz. Bu o demektir ki her şey kendi zıddıyla mâlum olur. Fakat zıddın zıddı âyân etmesi bu yaratılmışlar âlemi içindir. Hakk’ın varlığı için bu yüzden bir zıt düşünülemez. Çünkü vücutta Hakk’ın nuruna zıt yoktur. Şeriki (ortak) ve benzeri olmayan Allah’ı tezatları ile bilmek bunun için mümkün değildir⁴²⁰

•  insanlar arasında öyle insan vardır ki Allah onun ilim, îmân ve yakînini artırarak cehâlet gecesinin âyetini yok eder, ömrünü nur üzerinde geçirip bitirir. Öyle insan da var ki Allah onun, ömrünün sonuna doğru günden güne günahlar zulmetiyle kalbinin kararmasından meydana gelen gecesinin geceye mahsus aydınlatıcı âyetini yok eder de o kimse ömrünü böyle karanlık içerisinde geçirir. Bundan Allah’a sığınırız. Öyle insan da vardır ki isyan zulmeti ile kalbi kararmış olup, Allah, kalbini külliyen (bütün) mühürleyecek iken, sonra günahtan tevbe ile îmânının, amelinin ve ihlâsmın nuru doğar; o nur ve yakîn, Allah’ın dilediği kadar artar, o insanı karanlıktan kurtarır³⁴⁰

•  Gaflet ehli için en büyük ve en zelil (hor hakir) edici günah, kendi kusurlarını bilmemeleridir. Dünyada iken ayıp ve kusurlarını bilmeyenler, bunu âhirette de bilmezler, burada cahil olan orada da cahil olur. Zira Hakk Teâlâ: “Bu dünyada kör olan âhirette de kör olur.” (Isrâ, 72) buyurmuştur.

Hakikatte, Hakk Teâlâ bir kimsenin kalbini şehveti irâde etmekten temizlemezse, onun anlaşılması müşkil (güç) yönlerinden baştaki gözünü muhafaza etmez. Kendi iradesini, bir kimsenin kalbinde var kılmazsa, onun basiretini (seziş) mâsivâdan (dünya ilgileri) korumaz³⁴¹

•  Siz yer altındaki madeni altın haline getiren bir yıldıza, güneşe tapıyorsunuz O yıldız yaratana yüz tutun!

Değeri yüce olan canınız hor hakir ederek gökteki güneşe tapıyorsunuz

Güneş, Tanrı emriyle bizim aşçımızdır, çiğlen pişirir. Artık ona Tann dersen aptallıktır bu. (Ona Tann demek şirk olur)

Güneş tutulunca ne yaparsın? Ondaki karaltıyı nasıl giderirsin?

Nihayet, yine (acz içinde) Tann kapısına yüz urup Ya Rabbi o karaltıyı gider,yine ona nurunu ver demez misin?

Gece yansı seni öldürmeye kalkışsalar ağlayıp yalvaracağın, yahut aman dileyeceğim güneş nerede?

Hâdiselerin çoğu da hep geceleyin olur. Halbuki geceleyin taptığın tann oysa ortada yoktur.

Tann’ya gönül doğruluğuyla eğilirsen yıldıglardan kurtulur; Tanrıya mahrem olursun

Mahrem oldun mu sana ağıg açar, sırlan söylerim. Bu suretle gece yansı bir güneş görürsün sen.

Onun temig ruhtan başka doğusu yok. Doğmasında da geceyle gündügfarkı olamag.

Gündüg onun doğduğu gamana derler. Geceleyin doğdu, parladı mı ortada gece kalmag

Bu görünen güneş, o güneşin önünde âdetâ güneşe karşı gerre nasıl görünürse öyle görünür.

Alemi aydınlatan, parlatan bu güneşin gögü, o güneşi görünce kamaşır, şaşırır kalır.

Arşın nuruna, arşın o sonsug ve hadsig ışığına karşı bu güneşi bir gerre gibi görürsün.

Göğe Tanrı’dan bir kuvvet gelince gâhirî güneşi hor ve yoksul görür, bayağı bulursun.

Tanrı öyle bir kimyagerdir ki onun bir tesiriyle duman yıldıg haline gelmiştir. Öyle görünmedik bir iksiri vardır ki karanlığı güneş haline getirmiştir.

Bir acaip sanatkârdır kibir sanatıyla gühale bu kadar hassa vermiştir.

Artık sen öbür can yüdıglannı da buna kıyas ef²² • Güneşi bırak da gerre ol. Mumluk dâvâsına kalkışma pervâne ol.

Bu sûretle dirilik sultanlığını bulur, kullukta gigli olan padişahlığı bulursun

Alemde tersine çakılmış nallar görür, esirlere padişah adı verildiğini duyarsın.

Boğanına ipler takılmış, kendisi dar ağacının tâcı olmuştur da kalabalık bir halk güruhu (topluluk), ona işte padişah derle/²⁴

•  Hile et de en aşağı bir kul ol. En aşağı bir kul ol, aşağılıkla yürü de efendi kesil!

Pervane gibi ateşe atıl, o ateşi kesene doldurup ağcını büyme, herşeyden kurtul! Gücü kuvveti bırak ağlamaya giriş. A yoksul ağlayışa acınır?²’

•  Ad, san için cilvelenip duranın gayreti, sonucundan ve faydasından habersiy bir halde halkı, hayırla, şerle avlamaktır.

Doğduğun günden beri işin bu. Sevgi tuyağıyla adam avlar durursun.

Bu avlamaktan, bu kalabalıktan, bu başlık sevdasından el çek. Hiç bunlarla bir şey ördün, buyüyden bir şey elde ettin mi?

Ömrünün çoğu geçti gün akşama yaklaştı. Sen hâlâ adam avlamaya koyulmuşsun.

Gece gelir çatar tumağında bir av bile yok T uşşak, sana bir baş ağrısından, bir bağdan başka bir şey değil.

Şu halde sen kendini avladın demektir. Çünkü sen hapse düştün, maksada erişemedin, mahrum kaldın.

Hiç âlemde biyimgibi kendi kendini avlayan bir ahmak daha var mı?

Avlamaya değen şey ancak aşktır. Fakat o da öyle herkesin tumağına düşer mi hiç?

Meğer ki sen gelesin de ona av olasın. Meğer ki sen tucşağı bırakasın da onun tumağına gidip düşesin ³⁴²

-38-

Güneş, kentlisi için belirlenen yerde akar (döner). İşte bu, aziz ve alîm olan Allah’ın takdiridir. “Ve’ş-şemsü tecrîlimüstekarrin lehâ zâlike takdîrü *1- ‘azîzi’1- ‘alîm ”

*

Güneş de bir delildir ki kendi yolunda akıp gidiyor işte bu çok güçlü ve her şeyi bilen Allah ’m takdiridir (Elmalılı Hamdi Yasçır)

Güneş, kendisi için belirlenen yerde akar (döner), işte bu, agı% ve alîm olan Allah’ın takdiridir. (Diyânet)

“Ve bu, Allah’a göre gor bir şey değildir” (Fâtır, 17)

Güneş saatte 700000 km’den daha büyük bir hızla Solar Apex adı verilen bir yörünge boyunca Vega Yıldızı’na doğru hareket etmektedir. Dünya’nın hem kendi ekseni etrafında, hem Güneş’in etrafında dönerken, aynı zamanda Güneş sistemiyle beraber hareket ettiği de unutulmamalıdır

Güneş her sabah doğmakta, her akşam batmaktadır. Fakat tüm bu doğuşları ve batışları her seferinde Evren’in ayrı bir noktasında gerçekleşmektedir. Dünya, Evren’de hiç bir zaman aynı noktadan bir daha geçmeden hareket eden bir Güneş’in etrafında yolculuk yapmaktadır³⁴³

• Dördüncü Semâ: Burası övülmeye çok lâyık bir cevherdir, çiçek rengidir, nurlu güneşin semâsıdır Burası feleklerin kutbudur Allah Teâlâ bu semâyı kalbe bağlı nurdan yarattı. Orada güneşi, mevcûd için kalb menzilesinde (derece, mertebe, rütbej yarattı. Mevcûdun îmanı onunladır. Mevcûdun güzelliği ondandır. Yıldızlar, nurlarını ondan alırlar. Mertebelerde, nurları onunla yükselir. Allah Teâlâ, güneş itibar edilen bu yıldızı, kalbe benzetilen bu felekte, ulûhiyetin mazharı kıldı. Pâk, nezih, mukaddes olan çeşitli vasıflarına tecellîgâh eyledi. Güneş, anâsıra (elementler, ateş-hava-su-toprak) bağlı şâir mahlûkat için bir asildir. Aynen, Allah ism-i celâli, şâir yüce makamlar için bir asi olduğu gibi. İdrîs (as.) kalbi hakîkati bildiği için, bu nefs makamına koyulmuştur. Rabbiye (terbiye eden) mertebesi ile de başkalarından ayrılmıştır.

Yüce Hakk Teâlâ bu semâyı, nurların gâlip yeri ve sırların madeni kıldı. Isrâfıl isimli şanlı melek, bu semâdaki meleklerin hâkimidir. Ki o, üstünlük sahibi güneşin rûhâniyetidir. Düşük bir şeyin vücutta yükselmesi, kabzın ve bastın bir hâdise olması, ancak bu meleğin tasarrufu ile olur ki, Hakk Teâlâ onu, bu feleğin kaynağı eylemiştir. Heybet yönüyle de; meleklerin en azametlisidir. Vüs’at (genişlik, bolluk, güç) itibariyle en büyüğüdür. Himmet yönüyle en güçlüsüdür. Sidre-i müntehâ’dan, yerin nirengi noktasına (diğer noktalarla olan mesafeleri ölçülmüş yer) kadar hepsi ona verilmiştir yani tümünde tasarruf eyler. Öyle tasarruf eyler ki; düşüğünde ve şerifinde (şerefli), tümden o tasarruf eder. Minberi kürsî’nin yanındadır. Güneşe bağlı bu feleğin dahi aslıdır. Alemi; semâlardır, yerdir. Akıl ve his yolu onlarda bilinen ne varsa hepsidir. Allah Teâlâ güneşe nisbet edilen felekin (semâ) çevresini; 17.029 sene, altmış günlük mesâfeli yol eylemiştir. Bu mesafeyi yirmi dört mûtedil saatte alır. Büyük felekiyse, 365 ve dörtte bir gün ve üç dakika da alır. Burası o makamdır ki İdrîs (a.s.) oradadır. Burası; Muhammed (s.a.s.) makamlarından bir makamdır. Görmez misin ki; Mîrâc gecesinde dördüncü semâya ulaştığı zaman, onu da bıraktı; daha ötelere yükseldi. Peygamber (s.a.s.) Efendimizin, İdrîs’e nisbet edilen bu makama ulaşması, merbûbiyet (kulluk) mertebesi ile, bu yüce makamda tahkike [hakikat) erdiğinin şahididir. Temkin ehli peygamberlerin çoğu, bu yerli felekin dairesine dâhildir. Meselâ: Isâ, Süleyman, Dâvûd, İdrîs, Cercis ve daha bir çok himmeti bol nebiler bunların hepsi bu izhâr menzile konmuşlardır, bu yüce makamın sâkinidirler³⁴⁴

•  Ruh güneşi de kendine has bir istikrarda cereyan eder ki ruh seyrinin nihâyetinde müstekarri Hakk makamıdır. Şu keyfiyet herşeyi Hazret-i Ahâdiyetine vâsıl olmaktan menedici, kahr ve ifnâ (yok etme) ile her şeye gâlip olan (ElAlım) her şeyi seyredicinin haddi kemâlini ve seyrinin nihayetini bilici olan Zât’ın takdiridir³⁴⁵

•  Alîm: Mâlumâtm cümlesini bilen mânâsınadır. Alim, (alîm, âlim, allâm) şeklinde tecellî eder. Ulemâ da üç kısımdır. Birincisi alimdir ki, ilmi zâtidir. İkincisi âlimdir ki, ilmi mevhîbîdir (İhsan olunmuş), üçüncüsü ilm-i mükteseptir (kapanılmış).

İlm-i zatî ile âlim olan ancak Allah’tır. İlmi vehbî (Allah vergisi), Cenâb-ı Hakkk’ın tâlim ettiği ilimdir. (Hıpır (a.s.) ’m ilmi gibi). İlm-i mükteseb de, insanların çalışma ve gayretieriyle meşakkatle (porluk) tahsil ettikleri ilimdir.

Cenâb-ı Hakk mevcuda tecellî ederse ona bilmediği ilmi öğretir. Bundandır ki ehlullahm biri diğerinden efdal (üstün) oluyor. Bazı ehlullaha ilmi zâti cihetinden tecellî eder. Bazılarına esma-i ilâhîyenin (İlâhî isimler) hakikatine vâkıf olmakla tecellî eder. Bazılarının sıfât-ı mânevisinde binlerce ilme vukufla (bilme, öğrenme) tecellî eder”

El-Âlim: Hakk’ın ulûhiyetini ve Zât’ını müşahede ettirdiği kimse; bu kişide hâl zuhur etmez, onun hâli bilgidir³⁴⁶

•  Tenvir (aydınlatma): İnsanlar ilimle diğer mahlûkat arasında temâyüz (üstün olmaj etmişlerdir. İlim ulviyata (mâneviyükseklikler) taalluk (ilişki) ederse ulvî, süfliyâta (dünya ile ilgili bayağı işler) taalluk ederse süflidir. Ehlullahın ilimleri keşfidir. Bir kimsede, zemin ve zamana göre ve maksadara göre muhtelif nur ile tecellîyat zuhur ederse, o kimse ilme vâkıf olur.

Alem-i şehâdete (şahitlik) ait ilimler nur-u basarla (görme) zuhûr eder. Alem-i melekûta ait ilimler de basiret nuru ile zuhûr eder. Hiç bir zaman nur-u basar, nur-u basiretin ilmini bilmez.

Alem-i ceberûta ait ilimler kendine has bir nur ile zuhur eder. Medrese ilmi okumakla, kavâidle (gramer), rivayet ve kıraade zuhûr ederken, irfân ehlinin ilmi nur-u şuhûd ile zuhur eder. Bu ilim bir nevî vehbî ilimdir ki, “ilm-i ledün” dahî denir. Bu ilim huzurla hâsıl olduğundan dolayı buna “Huzur ilmi”de denir.

Medrese ilmi çalışma, kıraat (okuma) ve rivâyetle (hikâye edilen sof) husûl (çıkma) bulduğundan buna da “ilm-i husûsî” denir.

Ehlullah (velî, evliyâfm ilmi, ilm-i huzûrîdir. Cenâb-ı Hakk bu derecede bir velîye bilmediğini öğretir ki, bu ilim kerâmâtm (murisçe) en yücesidir. Bu her nimeti iktisap ettiği (kapandığı) hakikat ilminde bulmakla diğerleri arasında efdal olur. Bundan dolayı Muhiddin Arabi’ye de ilmi dolayısıyla son verilmişdr.³⁴⁷

•  Azîz: Koruduğunu esirgeyen. Allah Aziz (¿yyetli, sevgili) ismini kullarından birine verdiği vakit, Hak, Muizz yani Azîz kılıcı ismiyle adlanan kimse de Azîz adıyla anılır. Şu hâle göre, Müntakim: intikam alıcı ve Muazzib: azap verici isimlerinin intikam ve azaptan kast ettiği şeyden koruduğu kimseyi esirgemiş olur. ³⁴⁸

•  Müstekarr.

Güneş kendisi için takdir ve tahsis edilmiş ve istikrar sebebiyle, yani sabit bir karar, düzenli bir kanun ile cereyan eder. Hesapsız, başıboş, kör bir tesadüfle değil.

Bir istikrar için, yani kendi âleminde bir karar ve ölçü meydana getirmek hikmet ve gayesiyle yahut sonunda bir sükûnete erip durmak için cereyan eden,

Ism-i zaman olduğuna göre kendine mahsus bir istikrar zamanı için, yani duracağı vakte, belirli bir zamana kadar cereyan eden,

İsmi mekan olduğuna göre, kendine özgü bir istikrar yerine mahsus, yani yerinde sabit olarak cereyan eder, kendi ekseninde döner yahut kendisinin karargâhı olan âlemin menfaatleri için cereyan eder. Bu mânâda vatana hizmet için bir teşvik de vardır: Kendisi için bir istikrar noktasına doğru gitmektedir³⁴⁹

•  Hiç bir ressam var mıdır ki yaptığı resmi hiç bir menfaat ümidi gözetmeden yalnız resim yapmak için yapsın!

Hiç bir testici yoktur ki içine su konmasını düşünmeden testisini sırf testi yapmak için yapsın!

Hiç bir hattat yoktur ki özene bezpne yazdığı yazıyı yalmzjazısım, yazısının güzelliğini göstermek için yazsın da okunmak için yazmasın!

Görünen sûret, gayb (görünmeyen) âlemindeki sûrete delâlet eder, o da başka birgayb suretinden vücut bulmuştur u

•  Müstekarr kelimesi karargâh mânâsına ism-i mekân olmakla birlikte mihveri etrafındaki hareketi de murat olunmuştur. Bu

sûrede güneşin hareketinin aslını ilk defa meydana koyan Kur’ân-ı Azîmü’ş-şân olmuştur.³⁵⁰

•  Allah arşı yarattı ve orayı kullarının kalbine bir yönelme yeri haline getirdi ve orayı bir mahal eyledi ki: Eller oraya doğru uzanır ama orası ne Zât’ına bir mahaldir ne de sıfatına bir cinâs (benzeyiş). Belki de “Rahman istiva etti” âyeti kerîmesine bakılarak bir hüküm verilebilir ama dikkat gerek. Rahmân Allah Teâlâ’nın bir ismidir. İstiva ise onun naati ve sıfatıdır. Halbuki onun naati ve sıfâü Zât’ı ile kâimdir. Arş’a gelince; O’nun yarattığı mahlûk şeylerden biridir. O’na bitişmiş değildir. Hatta değmesi bile yoktur. O’na yüklenmiş olamaz kaldı ki böyle bir şeye ihtiyacı da yoktur.

Kalp de Arş menzilesindedir. Onun arşı semâdadır ki yeri bellidir. Ama öbürü yeryüzünde bir mesken haline getirilmiştir Kalplerin arşı semâdaki arşlardan çok daha faziletlidir. Çünkü semâdaki arş bir şeyi içine alamaz. Her hangi bir şeyin hâmili de değildir. Kaldı ki bir idrake de sahip değildir. Ama bu kalp olan arş, öyle bir şeydir ki her zaman Hak ona nazar eder. Onda tecellîsini gösterir. Ona semâdan keremini indirir. Şu hadîs-i kudsî, bu mânâyı pek güzel dile getirir. ‘‘Beni semâlarım almadı, ke^â yerim de. A.ma mii’min kulumun kalbi beni aldı”³⁵¹

•  Nasıl güneş doğduğu zaman artık aym ışığı görünmez veya aydınlık vermez olursa, hakikat güneşi doğup da gönül Allah aşkıyla aydınlanırsa akıl denen kamer (ay) de artık görünmez olur. Göz o zamana kadar akıl vasıtasıyla idrâke çalıştığı eşyayı görmez olur. Görse bile bu eşya artık geceleri uyumak için dinlenen masallar gibi insana rehavet verir gittikçe ağırlaşan ve kapanan göz kapakları ardında varlıklar gölgeleşir, silinir ve kaybolur.

Garip, hakikatte, Allah varlığından kopup, ondan uzak düşen kimsedir. Vatanlarından ayrı düşüp yabancı illerde bedbaht dolaşan garipler gibi, yegâne hakîki vatan olan Allah diyarından ayrı düşmüş ruhlar da bu garipliği az veya çok hissederler.

Güneş de böyle bir gariptir. Uçsuz bucaksız fezada dolaşır gezer. Bâki olan ve gurubu olmayan tek güneş ise can güneşidir. Can güneşi Hakk’m sıfatlarıdır; onun tecellisidir; Hakk’m kendisinde tecelli ettiği “ermiş insan” dır.

Güneş her ne kadar görünüşte benzersiz gibiyse de, nakkaşlar onun resmini yapmaya muvaffak olmuşlardır. Fakat can güneşinin resmi yapılamaz. Aslında o kâinata doğduğu halde belki de göz kamaştırıcı aydınlığından, onu görmek, onu çizmek mümkün değildir. Can güneşi, Allah’tır, onun tecellisidir, hakîkat-ı Muhammediyye denilen sır veya hakikat odur.⁴³⁷

• Hakîkat-i Muhammediye ezelden ebede bir mânâ güneşidir ki, Âdem peygamberin vücûdu doğusundan doğup sonunda Peygamber Efendimizin latif vücûdunda kemâl buldu ve her yeri kuşatan makama geldi. Ondan sonra her velînin vücûdundan doğdu ve o velî de kendi asrında Hz. Peygamber’in vârisi oldu. Bir ârif o asırda tam vâris mertebesinde olan kâmili görse, derhal bilir ki, bu güneş ve bu mânâ ve bu hâsiyet hemen aynı mânâdır, aynı hasiyettir (keyfiyet). Lâkin bir başka örtü ile cilve kılmış ve başka bir vücuttan görünmüştür.

Peygamberin vârisi olan kâmil insan işte bu ruh güneşinin nurunu aksettiren ve gruba dek ışığını derece derece yayan bir nur huzmesi (demet) halinde dünyaya Hakîkat-i Muhammedi ile görünmektedir.

Etrafındaki gezegenler ile güneş manzûmesi (di fi m) can âleminin sembolü değil mi? Gerçekten gönlü diri olan kimsenin can semâsı muhabbede aydınlanınca orada nice dünyaların seyrettikleri hayrede görünür. Çünkü Allah’ın isim ve şifadan ile Zât’ına mazhar olan erin (er kişi), Hak mülkü ile mülk sahibi olduğu kolayca anlaşılır⁴³⁸

Ulvî âlemin zahirdeki misâli, semâ âlemidir. Allah, oraya bir güneş yerleştirmiştir ki onunla, yer ehlini aydınlığa kavuşturur.

Tıpkı semâya koyduğu güneş gibi, bu cesede de ruh koydu ki bu cesed onunla yolunu bulsun. Ölüm sonunda kaybolup gidecek olsa, cesed tümden karanlığa gömülür³⁵²

Bu nebi: “Bana bir şey veriniz, ihtiyâcım var; ya kendi cübbeni, ya elbiseni veya malını ver.” diyor. O elbiseyi, cübbeyi ne yapsın? Senin elbiseni, güneş sıcaklığının sana erişmesi için istiyor. Kur’ân da: Siz Allah’a gönül hoşluğu ile bir borç veriniz” buyurulduğu gibi, senin yükünü hafifletmeyi arzu ediyor. Sadece mal ve cübbe istemiyor, çünkü sana bunlardan başka daha bir çok şeyler vermiştir; meselâ ilim, fikir ve görüş gibi.

Bununla demek ister ki: Görüşünü, aklını, fikrini bana sarf et! Sen bu malı, zenginliği, benim vermiş olduğum bu âletlerle elde etmedin mi sanki? Böylece o, hem kuşlarından hem de tuzağından sadaka istiyor.

Güneşin önünde soyunabilirsen, daha iyi; çünkü o güneş inşam karartmaz, hatta beyazlatır; hiç olmazsa elbiseni hafiflet de onun zevkini duyasın. Bir müddetten beri ekşiye alıştın, bari tatlıyı da deneyiver.⁴⁴⁰

“Gök, yer ve onların arasındakileri boş yere yaratmadık” (Sâd, 27)

-39-

Ay için de birtakım menziller (yörüngeler) tayin ettik. Nihayet o, eğri hurma dalı gibi (hilâl) olur da

geri döner.

“Ve’l-kamera kaddernâhü menâzile hattâ âde ke’l- ‘urcûni’l-kadîm ”

*

Ay’a gelince, ona mendiller tayin ettik. Nihayet o eski hurma salkımının çöpü gibi (yay halinej dönmüştür (Elmalık Hamdi Yağır)

Ay için de birtakım mencçiller (yörüngeler) tayin ettik. Nihayet o, eğri hurma dalı gibi (hilâl) olur da geri döner. (Diyânet)

Ve kalb kamerinin (ay) seyrinde mahalli seyrini, havf (korku), recâ (ümit), sabır, şükür, tevekkül (Allah’a güvenmek), rızâ vesâir makamat gibi menzillerini takdir eyledik. Ta ki sır ve ruh makamında fenâsı (yokluğu) zamanında kurumuş ve yay gibi eğrilmiş eski bir hurma salkımının çöpü gibi avdet (dönüş) eyledi. Kalb kameri (ay), ruhta fenasının tamamından evvel ruh tarafına gelen yüzünün ziyâlandığı (ışık) ve sırra dahil olmasının kurbu (yakınlık) ve nûriyetinden dolayı nefis ve kuvvetlerinin hicabı (örtü) sebebiyle urcûn (kurumuş hurma dalı) kadîm gibi olmuştur. Kalb kamerinin bedir olması, ancak sır makamının karşısında, sâdır (kalp, göğüs) mevziinde olur⁴⁴¹

• Ay, güneş gibi istikrarlı bir şekilde akıp gitmez. Ona bir takım konaklar ve her konaklamaya göre bir ölçü tayin etmişizdir.

Gezegendir, her gün bir konak yerine gelir, her konağa göre bir şekilde görünür. Araplara göre ayın konakları:

Şertan, Butayn, Süreyya, Debrân, Hek’a, Hen’a, Zira’, Nesre, Tarf Cebhe, Zübre, Sarfe, Avva, Simâk, Gafir, Zübânâ, İklîl, Kalb, Şevle, Neâim, Belde, Sa’dü’z-Zâbih, Sa’dü’l-Bülâ, Sâ’dü’s-Süud, Sa’dü’l- Ahbiye, Fer’u’d-Delvil, Muahhar, Reşâ...

Bunlardan her gece bir konağa konar da geleceğe kadar nuru arta arta sonra da eksile eksile son konakta — ki kavuşumdan öncedir- iyice incelir, kavislenir. Nihayet dönüp eski urcûn gibi olana kadar.

Urcûn: Özellikle hurma salkımının dip çöpü ki eskisi yani geçen seneninki daha ince, daha eğri, daha renkli olur. Bu benzetme, çok şaşırtıcı bir güzelliktedir. Zannedildiği gibi hilâlin ilk ve son şeklini göstermekle kalmıyor, ay’m o konaklarda giderken dünya etrafından bir ayda kat ettiği yörüngenin bir hattını da göstermiş oluyor⁴⁴²

Söz konusu olan ay ve diğer hareketli yıldızlardır. Onlar, bu menzillerde hareket eder ve varlıkları meydana getirmek için konaklarlar. Bu seyir esnasında ise, unsurlar âleminde oluşan fiiller meydana gelir. Çünkü bu gezegen yıldızlar, dört doğada sınırlıdır ve çarpılmışlardır. Dört doğanın çarpıldığı menziller ise, yedidir. Böylece çarpımdam yirmi sekiz menzilleri meydana çıkar.” bu Aziz ve her şeyi bilenin takdiridir. Nitekim Allah şöyle buyurur: “Hepsi bir felekde yüzer” ³⁵³

Ay, Dünya etrafında kıvrılan, sarılan bir yörüngede hareket eder. Dünya’nın güneş etrafındaki dolaşımı gerçekleşirken Ay da Dünya’nın etrafında bazen önünde, bazen arkasında olmak üzere sarmal bir yol izler Böylece Ay, Dünya’nın yörüngesi boyunca kıvrım kıvrım dönerek yol alan bir yörüngeye sahip olur. Tıpkı kıvrılan ve bükülen bir dal gibi.

Ay, bir uyduya göre oldukça büyük hacmi ve ayarlanmış uzaklığıyla Dünya’mızm dönme merkezini sabitleştirmektedir. Bu da gezegenimizin yaşam için elverişli iklim koşullarını milyarlarca yıldır      i

korumasını sağlamaktadır. Bazı bilim adamları, Ay’ın çekim gücü sayesinde Dünya’nm merkez çekirdeğinin sıvı konumunu      J

koruduğunu söylemektedir. Bu da gezegenimizin manyetik alanını güvence altına almaktadır. Ay okyanusları kendine doğru çekerek,

Dünya’nın dönüş hızını yavaşlatmış ve bugünkü şekline getirmiştir.

Allah, Evren’de kullandığı matematiğe “kader” kelimesiyle dikkat çekmiştir. “Kader” kelimesi Arapçada ölçüyü, ölçü konulmasını, yani matematiksel düzenlemeyi ifade eder. Ay’ın Dünya’ya uzaklığından, kütlesinden, dönüş hızına, Dünya ile karşılıklı çekimlerinden, Güneş’e karşı konumu ve çekimlerine kadar her şey matematiksel olarak ince bir şekilde hesaplanmıştır⁴⁴⁴

• Allah’ın “Ay için menziller tayin ettik” diye isimlendirdiği menziller yirmi sekiz menzildir. Bir başka ifâdeyle ay, seyrinde her gece sonuncuya varıncaya kadar, bir menzilde konaklar, sonra yeni bir dönüşe başlar “Öğrenmeniz için” yani ayın ve güneşin menzillerde hareket etmesiyle senelerin sayısını ve hesabını öğrenmeniz için.

Allah her şeyi bizim için ayrıntılandırmıştır Sonra bu menzillere bu melekleri yerleştirmiştir. Onlar, uzak felekteki valilerin (on iki burcun yönetici melekleri) teşrifatçılarıdır⁴⁴⁵

⁴⁴⁴ Kur’ân Araştırmaları Gurubu, Kur’ân Hiç Tükenmeyen Mucibe, İstanbul: İstanbul Yayınevi, 2002, s. 88-91.

44 s Muhyitklîıı İbnii’l-Arabî, I:ütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: I .ileni Yayıncılık, 2006, c. 2, s. 394.

•  Allah Teâlâ Kamer’i fay) Hayy (diri) isminin mazharı kıldı. Sonra, onun felekini (semâ) burçlar semâsında devreye koydu ki varlığın hayatı oradadır. Aynı şekilde mevhumun (hayâl) ve meşhûdun (göfle görünen) medarı (yörüngesi) da odur.

Sonra, kamere bağlı yıldızı, yerin idaresine vazifeli kıldı. Aynen ruhu cesedin idarecisi kıldığı gibi... Şâyet Yüce Hakk Teâlâ, dünya semâsını ruhun hakikatinden yaratmamış olsaydı; hikmet, yeryüzünde hiç bir canlının varlığını gerektirmezdi... Orası cemâdât (cansrşlar) mahalli olurdu. Ve bu işler bittikten sonra da; Allah, Adem’i, bu dünya semâsına yerleştirdi. Çünkü Adem, dünyaya bağlı âlemin ruhudur ki Hakk’m âleme nazarı Âdem’ledir, keza âleme rahmeti de... Daha sonra da yarattığı o mevcûdâta, Âdem’in hayatına bağlı olarak hayat verdi... İnsan nevi orada hayat yaşadığı sürece âlem devam eder. Oradan intikal edip gidince, âlem de helâk olur... Her şeyi birbirine karışır... Aynen Ruh’un ayrılması sonunda cesedin harap olduğu ve her şeyinin birbirine karıştığı gibi..³⁵⁴

• Taşıdığım yükü nereye koyacağımı      bilirim. Bana o yükü nebilerin

en büyüğü yükledi. Yüküm hidâyet      nûru ve hilâfet emanetidir. Bu

iki büyük kıymeti ancak kendim      gibi İlâhi nura tam bir ayna

olabilecek bir velîye bırakabilirim. Hulâsa, ben, gökteki ay gibiyim, yol göstericim de güneştir³⁵⁵

• O velîler ki nurlarını Hak’tan alırlar.      İlâhî sırlar onların gönlüne göz

ve gönül kamaştıran nurlar halinde      dolar. Ve tıpkı gökteki ay gibi

susar, erdikleri hikmetleri hâl diliyle söylemeyi tercih ederler. Halbuki ay, gurbette yol kaybedenlere ışık saçtığı kadar, söz de söyleyip yol gösterse, yollarım şaşırmışlar için bu ne büyük nimet olurdu. Şu demek ki velîler, söyleseler, sırları ve hakikatleri haber verseler, dünyada yolunu kaybedenler elbet azalırdı.

Kur’an-ı Kerîm’in Ahzâb sûresinde Hazreti Muhammed’e karşı gelen türlü hiziplerden, kâfirlerden ve münafıklardan bahsolunur: “Ey Peygamber! Allah’tan sakın! İnkarcılara ve iki yüzlülere uyma! Sana Rabbinden vahiy olunana uy! Ey Peygamber, biz seni (insanlar üstüne) şahit, müjdeci ve uyandırıcı gönderdik. Seni Allah’ın izniyle (yine A.llah’a) çağıran ve (insanları) nurlandıran bir ışık gönderdik” buyurulur.

Ey Allah’ın rahmet kapısı! Açık dur! Sen şeriat yolunda ilim ehline yol gösterirsin. Tarikat râhında irfan ehline rehber olursun. Senin nûrun Allah’ın birliği âlemine açılmış bir penceredir. Sen vâsıta olmaz; yardım etmez; nûrunu gizlersen, bizim ruhlarımıza mâneviyat âleminden ne bir kapı, ne bir manzara ne de bir pencere açılabilir³⁵⁶

•  Ruh-ı İlâhî ayı, ten gecesinden başka yerde ışıldamaz ve bu beden âleminden gayrı yerde kimse onunla âşinâlık edemez. Eğer onunla âşinâlık etmek istersen, bu imkânı ten gecesinin halvetinde bulabilirsin Âb-ı hayat öyle bir sudur ki onu içen ölmez denir. Mâdem ki âb-ı hayat bulunduğu vakit insan için bir ebedi hayat vardır, işte o ebedi hayat ölüm demektir. Nefsinden ölenin ebedi hayata kavuşması tabiidir. O âb-ı hayat ise, bu ten zulmetinde bulunur. Ten, yani cisim topraktan meydana gelmiş olması sebebiyle kesafet ve zulmet demektir. Fakat ruh nurdur. Hakk’ın emrinden, ruhundandır. O ruh ile alâka kurmak istersen, onu bu ten zulmetinde bulursun. Bu ten zulmetinin halveti de kalbdir. Onun için kalb, Hakk’ın halvetgâhıdır.³⁵⁷

•  Şeyh Evhâdeddin Hazretleri’nin “Ayı leğende görüyorum” demesi üzerine Şems-i Tebrîzî Hazrederi “Eğer boynunda çıban olmasaydı, başını kaldırır semâda görürdün” buyurmuşlardır.

Şeyh Evhâdeddin’in “Ayı leğende görüyorum demesinden maksat; Hakk’ı güzellerde görüyorum”demektir. Hz. Şems’in ayı semâda görürdün, buyurmalarından maksat da, sâde sûret güzellerinde değil, her yerde görürdün demektir. Güzel sevilir, çünkü ondan Hakk’m nûru zuhûr etmiştir. Fakat bir güzelden bu tecellîyi seyrettiğin gibi, meselâ bir devenin gözünde de aynı tecellîyi görmen icap eder.³⁵⁸

•  Allah, doğruyu da eğriyi de senin istidat (kabiliyet) ve talebine göre verir.

Zahirde (görünüş) insanların kalplerinde olan zihnî tasavvurların, fikrî nakışların, aklî nurların ve rûhî pırıltıların hepsi o vahdet (birlik) hâzinesinin veyahut ehlullahın (velî) bâtınından doğup tecellî eden hakikat ayının, herkesin istidadına göre akseden nurlarıdır. ³⁵⁹

•  Bil ki ayın Güneş’e doğru bir yüzü vardır. Bu yüz daima tamdır. Ne artar, ne eksilir. Bir de halka doğru olan bir yüzü vardır ki Ay bu yüzünü, devri dolayısıyla insanlara eksik gösterir. Ama bu yüzünün eksik görünmesi, Güneş’i takib eden yüzünün tamlığına zarar vermez. O halde senin de Fîakk’a doğru olan Hak nazargâhı (bakılan yer) olan kalb yüzün, îmânla, yakinle ve O’na güzel zan beslemekle tam olsun. Halkın baktığı taraf olan dış yüzünün eksikliği, gizli (iç) yüzünün tamlığına zarar vermez. Buna da şu hikâye uygun düşer: Ömer ile Ali (Allah her ikisinden de râtçı olsun) Yemen tarafında Üveysü’l-Karanî’yi bulup kendisine Resûl-i Ekrem’in (s.a.s.) vasiyet ettiği hırkasını teslim ettikleri zaman ona:

-Bize öğüt ver, dediler.

-Rabbinizi biliyor musunuz? Dedi.

-Evet.

-O halde O’nu bildikten sonra O’ndan başkasını bilmemek size zarar vermez.

-Daha da söyle.

-Rabbiniz size öğretti mi?

-Evet.

-O halde başkası öğretmese de size zarar vermez.

Aya bak da nefsini halka karşı iyi zan beslemeğe yöneltmekle ondan ibret al. Yani ne zaman ki birisinin zahirinde bir ayıp ve noksanını görürsen, kendi kendine: “Belki Allah ile muamelesi tamdır, ayıbı bana göredir” de.

Hikâye olunur ki: Haşamı Basrî (Allah ondan rafı olsun) bir gün Bağdat’ta Dicle Nehri kenarında siyah bir adama rasdadı. Bu adam, yanında bulunan kadınla şarap içiyordu. Hatırına geldi ki: “Bu siyahi, şarap içmeseydi, benden efdal idi. “Hasan-i Basrî’nin âdeti, nefsini her şeyden aşağı görmek idi. Bir de baktı ki iki adam Dicle’de boğuluyor. Hemen o siyah adam su üzerinde yürüyüp o adamları kurtardı. Haşan Basrî’ye dönüp şöyle dedi: “Ya Haşan, Allah indinde sen efdalsen, sen de benim gibi suda yürü ve boğulanlardan birini kurtar” ve ilâve etti: “Bu yanımda bulunan kadın anamdir. İçtiğimiz zemzem suyudur. Biz burada, senin basîr (kalp gölünün açık) olup olmadığım anlamak için böyle oturduk” Haşan onun ayaklarına düştü: “Onları boğulmaktan, beni de mü’mine kötü zan beslemekten kurtardın” dedi. O zat Haşan’a şöyle dua etti: “Ya Rabbi, Hasan’ı içinde bulunduğu hâlden kurtar. Zira Haşan senin kaünda benden yüz derece daha efdaldir.”

İnsanların çoğu halkın baktığı yüzlerinin bir Bedir (Dolunay) olmasını isterler de kalp yüzlerine aldırmazlar. Bundan dolayı bazılarında kefere (kâfir) gibi Muhak (ay sonu ayın görünmemesi'), bazılarında fâsıklar (fesatçı) gibi hilâf (ters), bazılarında sâlih mü’min gibi Bedir vardır³⁶⁰

• Gayb âleminin sırlarını idrak edenlerin gözleri vahdetteki güzelliği görür. Fakat bu devlet her kula müyesser olmaz.

Yâ Ali, üç kimse düşün. Biri gökyüzündeki ayı olduğu gibi berrak görür. İkincisi değil ayı görmek dünya dahi ona karanlıklar içindedir Zira gözünde illet ve afet vardır. Onun içinde görmek nasibinden mahrumdur. Üçüncüsüne gelince, öyle keskin bir nazarı vardır ki üç ayı da bir arada görebilme kudretine sahiptir.

Görünüşte bu üçünün de gözleri açıktır. Kulakları işitir. Ey Ali, bunların sırları sana malum avama ise meçhuldür. Her ne kadar bu üç bölük insandan her biri kendi inançlarına göre Allah yolunda iseler de, sana yakınlıkları nedir? Hakk’a dönüşleri nasıl olur? Ey Ali, Allah sana ledün (Allah tarafmdan ihsan olman ilim) ilminin sırrım vermiş, her çeşit kulunun zâhir ve bâtın hallerini göstermiştir. Senin için kulun da gizlisi ve sırrı yoktur. Ey Ali, o halde bu üç bölüğü de bilirsin. Onlar ne yolda, hangi konaktadırlar?

Hazret-i Ali’deki maneviyatın ayaklarına kapanan adam bu Hak yolu derecelerini görüyor, fakat sırrını bilmiyordu. Hakikatte bu üç zümreden dünyayı siyah görenler Allah yolunun fark veya tefrika (ayırım) mertebesinde olanlardır. Onların idrâki yalnız kendilerini bilir. Gökte ancak bir ay ışıldıyor görenler cem mertebesindedirler. Ve şuurlarında Allah’tan başka hiç bir şey yoktur.

Nihâyet gökte üç ay görenler cem’ü’l-cem denilen mevkîdedir ki bunlar Allah’ı üç halde birden görme sırrına erenlerdir. Hakk’ın üç hâli: Zât, Hâlik ve Mahlûk’tur³⁶¹

•  Cesetteki akıl da semâdaki aya benzer. Bazen artar, bazen de eksilir. O, önceleri küçücüktür Ki onun adı hilâldir Ki bu, çocuğun çocukluk anındaki aklı gibidir. Sonra artar. Ayın tamam olup bedir (dolunay) halini aldığı gecelerdeki gibi.³⁶²

•  Resûller arasında nur cihetiyle (yön, taraf) fark yoktur. Aya bakarsak, yeni doğan ay Adem, biraz daha yükselince Nûh, İbrâhim, Mûsâ, Isâ, nihâyet bedir hali, zuhûr-u Muhammed gibidir. Bunların nur cihetiyle, yani ay olmaları itibariyle asılları hep birdir. Aralarında fark yoktur. Lâkin ayın henüz doğarken neşrettiği (yaydığı) hafif ve zayıf ışık ile bedir halindeki şavkı (ışıması) bir midir?³⁶³

•  Hilâlle dolunay birdir, ikilikten, noksandan ufaktır onlar.

Hilâl hakikatte noksan kabul etmesş. Görünüşteki noksan, yavaş yavaş dolunay haline gelmek kemâl bulmaktır³⁶⁴

•  Türlü melekler vardır. Kimi hilâl gibi ince, kimi üç günlük ay gibi belirli, kimi dolunay gibi nurunun son çizgisindedir. Birbirinden daha olgun, birbirinden daha aydınlık olarak, bu melekler İlâhî nura şâhitlik ederler. Yeryüzündeki insanların, akıl, fikir, anlayış, güzellik ve olgunluk dereceleri gibi yeryüzünün melekleri ve yeryüzünün velîleri ile nebileri de öyle derece derecedir³⁶⁵

•  Resûller ârif velîlerden olmaları bakımından değil ancak Resûl olmaları yönünden, ümmetlerinin bulunduğu hâl ve mertebede bulunurlar. Bu itibarla peygamberlerde peygamberliklerine ait ilimden ancak ümmetlerinin eksiksiz artıksız muhtaç oldukları kadar bir hisse vardır. Ümmetler ise bir kısmı ötekilerden üstün olmak üzere değişik seviyededir. Peygamberler de ümmederinin seviyesine göre risâlet ilminde bazısı bazısından üstün olur. Bu derece farkı Allah’ın “Bu resûllerden bacısını bacısı ürerine üstün kıldık.” âyeti ile sâbittir. Yine resûller, ilim ve hükümden kendi nefisleriyle ilgili olan şeylerde de istidatlarına göre farklıdırlar. Yine Allah’ın '‘Muhakkak bi^ batşı nebileri bacısı üsşerine üstün kıldık. ” meâlindeki âyetiyle belirttiği farktır³⁶⁶

•  Yolcu birinci konaktan çıkmadan ikinci konağa ulaşamaz. Bütün konaklardan geçmeyince de şühûd kâbesine giremez³⁶⁷

• Resulullah Efendimizin cismânî (bedenle ilgili) zuhûrunun (meydana çıkma) zamanı yaklaşınca varlık dalı düzgün bir şekilde bitmeye başladı. ‘Emrolunduğun gibi dosdoğru yürü..” (Hûd, 112) emri gereğince, Resulullah Efendimizin sıfatı istikâmet (doğruluk, her içte itidal ügere bulunmak) üzere oldu. Makamı ise Dârü’l-Mukâme denen kulluk cenneti oldu.

Vaktaki, tam istikâmeti buldu; dünya ile ukbâdan (âhiret) geçti, kendisine tevdi (emanet etme) edilen vazife yapılıp tamam oldu. O zaman da bir güzel makamdan başka bir güzel makama geçti. Bu durakta karar kılınca esas ikâmetgâhına geçti. Bu makamların ilki, dünyada olmaktadır ki buna: “Vücûd makamı” denir. Bu makama “Ey örtülere bürünmüş, kalk insçâr (uyarma) makamına geç” (Müddessir, 2) âyeti ile işaret edilir.

Makâm-ı Mahmud (hamdolunmuş) tâbiri kullanılır. Buna ‘Emulur ki böylece, Rabbin seni Makâm-ı Mahmud’a erdire” (Isrâ, 79) âyeti işâret eder. Makâm-ı Mahmud sûret âlemine has bir makamdır ki o, dünyada bir mülktür. Ki halk onu görür ve mübârek varlığıyla itminan (emin olma) eder. Bu makâm icabıdır ki O’nun risâlet, (elçilik) nübüvvet (peygamberlik) bereketine nâil olur. “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” (Enbiyâ, 107) âyeti Makâm-ı Mahmud’u anlatmak için nâzil olmuştur. Resulullah bu makamda ‘Ey Resûl, sana insçâl olunanı tebliğ (eriştirmek) et” (Mâide, 67) emrindeki minbere oturtulmuştur.

İşbu makamda O, halkın vâki dâvetine icabet edendir (râgı olmak, uyma). Nasihat işinde onların hatibidir (wğ söyleyen). Herhangi bir mânevî sarsıntıda onların tabibidir. Muhabbet işinde ise onların nasibidir. Buraya kadar anlatılan Makâm-ı Mahmud’un birinci kısmıdır ki, dünya ehline mahsustur. Makâm-ı Mahmud’un ikinci kısmına gelince, âhirette kurulacaktır. Ki o, mele-i a’lâ’nın nasibidir. Onlar, bu makâmın bereketinden birçok nâiliyetlere (murada erme) ererler ve onun cemâlini orada müşâhede eder ve kelâmım duyarlar ‘Ruh’un ve meleklerin kâim (ayakta duran, varlık bulan) olduğu gün” (Nebe, 38) âyeti, onların bu makam önünde duruşlarını anlatır. Bu makamda hatip ayağa kalkar. Melekler de sağ tarafta el bağlar dururlar. Bu makamda hatip, bizzat Resulullah Efendimizdir. Hutbesinin açış konuşmasını ümmetine şefâat için yapar ve “Ümmetim, ümmetim..” der. Buna cevap olarak: “Rahmetim, rahmetim...” müjdesi gelir. Makâm-ı Mahmud’un üçüncü şekline gelince, bunu da “şuhud makamı” olarak ele alabiliriz. Ebediyet, dâimiyet makamıdır. Ki bu da cennette olacaktır. Ve cennet ehli ondan nasiplerini alacaklardır. Onu müşahede (göşje görmek) ederek, hûriler ondan nasiplerini alacaklardır. Cennetin köşkleri, o makâmın kuruluşu ile şeref kazanır. Sonra cennetin nuru artar. Perdeler aralanır. Şerler (kötülükler) zâil (yok olma) olur. Onun kudümünden (ayak basma) oraya sürür (sevinç) gelir. Bu makamı şu âyetten anlıyoruz. “O yat ki, biyi faylı (fayilet) icabı darü’l-mukâmeye (kulluk cenneti) koydu..” (Fâtır, 35) Dördüncü makama gelince şuhûd (şahit olma) makamı mâbud olan Allah Teâlâyı “rü’yet” makamıdır. Yani; görmek. Yüce, a’lâ olan Rabbi, mahbûbu (sevgili) görmek. Ki burası “Kabe Kavseyn” “ikiyayın birleşimi... hattâ daha yakın” (Necm, 9) âyeti ile sâbit olan makamdır. Bu yakınlık, görme, müşâhede ve ulviyet ancak Resulullah Efendimize tahsis olunmuştur. Bu makamda yabancıya hiç nasip yoktur.³⁶⁸

• Göğüslerindeki aldatma, tecavüz, kin, hased, kibir, kendini beğenme, işittirme, riya gibi kötü duyguları kalblerinden çıkaran, sıfatlar tevhidine de çeşitli güç riyazetlerle nefs-i emârenin arzusunu öldürmek, nefsin dediğini yapmamak, alışkanlık haline getirdiği şeyleri terk etmek gibi şeyleri yapmayı emrederek davet eder. Bu suretle nefis itmi’nane ulaşır Nefis itminana kavuştuğu takdirde güzel huylardan ibaret bulunan sıfatların selâmet evine girer. Kötü ahlâk zindanında, kalblere sıçrayan kötülük ateşinden kurtulmuş olur. Ve bu kötü huyların azabından daima rahat içerisinde olur.³⁶⁹

-40-

Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüzü geçebilir. Her biri bir yörüngede yüzerler. “Le’ş-şemsü yetıbağîlehâ etıtüdrike’l-kamera ve le’l-leylü sâbiku’n-tıehâri ve küllün fîfelekin yesbehûn”

*

Ne güneşin aya çatması yaraşır, ne de gece gündüyü geçebilir; onların her biri kendi yörüngesinde yüzerler (Elmalık Ham di Yayır)

Ne güneş aya yetişebilir, ne de gece gündüyü geçebilir. Her biri bir yörüngede

yüyerler. (Diyanet)

“Geceyi, gündüyü, Güneş’i ve Ay'ı yaratan O’dur. Her biri bir yörüngede yüyüp giderler” (Enbiyâ, 33)

Seyrinde ayı idrâk ederek iki âlemin hallerini içine alan ve ahlâk ve vasıfları ile kemâlâtm tecellîsinin ortaya çıkışının onun olması ruhun güneşine lâyık ve müyesser (kolaylıkla olan) olmadı. Ayın da güneşi idrâki ile, gece gündüze önüne geçici değildir. Ve nefsin karanlığı kalp nuru gündüzünü değiştiremez. Zira kalp ayı ruh makamına yükselince ruh, hazret-i vahdete ulaşır. Binâenaleyh ay, güneşe yetişemez. Bu takdirde nefis de kalp makamında nurlanmış olup onun da karanlığı kalmaz. Bunun için nefsin karanlığı kalbin nurunun önüne geçemez. Belki nefsin karanlığı yok olur. Kalp ve kalbin nuru ruh makamında olduğu için karanlığı nefsin devamlılığı takdirinde de o karanlık kalp nurunun önüne geçemez “Ve küllün fi felekinyesbehûn” Güneşle aydan her biri bir yörüngede (medarda) ve başlangıç ve sonu da belirlenmiş olan yerde seyrederek belirlenen hudutlarını aşamazlar. Tâ ki Allah Teâlâ beyinlerini bir hudutta toplayıncaya kadar. Ve güneş sebebiyle ayı perdeleyinceye (Ay

tutulması) ve güneşi batıdan doğdurmak kıyâmet kopuncaya kadar böylece seyrederler³⁷⁰

•  Se-ba-ha: Kendi öz hareketiyle yer değiştirmek. Allah buyurdu: “Herkesin bir jönü vardır” (Bakara, 148)

Teşbih: Sübhan’ın anılması anlamında zikir demektir. Ancak bu yörüngedeki devamlı devir hareketine teşbih denir.

Yesbehûn (çoğul olarak) devamlı devir hareketinde bir mahrekte (yörünge) aynı hareketi tekrar etmektedirler. Diğer mânâda, Allah’ı anıyorlar, teşbih ediyorlar demektir. Aslında evrendeki her varlık için iki mânâ da geçerüdir.

Atomların etrafında elektronlar devamlı bir mahrek (yörünge) hareketi yapar. Aynı zamanda çekirdeğe karşı titreşerek manyetik şipin yapar. Bu hareket, tam bir “yesbehûn” hareketidir. Çekirdek atomun kıblesidir. Elektron hem jirospik hareketiyle, hem manyetik şipin (uydu) haliyle kulluğunu göstermektedir. Tüm gezegenler, güneş sistemleri ve nihâyet galaksiler de aynı tarz hareketin temsilcisidir. Bir varlık, belli bir mekânda kalabilmek için bu jiroskobin dönme hareketine; yani “yesbehûn” faaliyetine mahkûm ve mecbûrdur³⁷¹

• “Güneş aya yetişme^ gece de gündügü geçmesş. Her birisi bir felekte yüsçer” (Yasin, 40) Yani dâiresel bir şeyde dönerler³⁷²

•  Zâhir de Allah, Bâtın da Allah... Evvel de Allah, Âhir de Allah... Âyet-i kerîmede: ‘Hiç bir şey yoktur ki Cenâb-ı Hakkk’ı teşbih ve tahmit etmesin” (Isrâ, 44) buyuruluyor.

Şu masayı cansız zannediyoruz. Fakat hayır. Bunun içi hayat dolu. Güneşin etrafındaki yıldızlar gibi, bu zerreler de merkezlerinin etrafında harekettedir. Harekette olan şey ise hayattadır. Hayat da Hak’la kâimdir. Hayatta olan şeyden şüphesiz Hak zuhûr eder³⁷³

•  Ümmetlerden her birinin, fertlerden her ferdin, uzuvlardan her uzvun, nefis ve ruh kuvvetlerinden her birinin bir yönü, bir maksadı ve belirli bir kıblesi vardır. Bu kıble ve yön, Allah’ın isimlerinden bir isimdir O kişi ona yönelir. Görünüşte insan yönelmektedir ama hakikatte yöneldiği maksadın cezbesi (çekim) kendini çekmektedir. Amel insanı Allah’a çeker. Artık anla, insanlardan hiç biri kıblesinden, maksadından sapmaz. ³⁷⁴

•  Şeriatta bulunan her ilim ve amel hakikatte de bulunur. Fakat yine de aralarında Allah’ın hikmeti ve kudreti icabı bir berzâh (iki şey arasım ayıran ve birleştiren hat) vardır. Bu engel sebebiyle biri diğerini geçemez. Bu mâni iki taraf adamlarının vehimleridir (şüphe). Aslında bu iki ilim, aslında tek ilimdir ama iki ilim itibar (gerçek olmayıp var sayma) edilir Bu itibardan dolayı iki taraf erbabının (ehil) arasında dâimi ihtilâf (ayrılık) vardır. Yol farkı vardır.

İki taraf ehlinden gizli kalan bir hikmet gereğince biri, diğerinin hükmünü kaldıramaz. Bunun içindir ki tamamen birbirine geçip karışmazlar. Tam kemâle erenler müstesnâ (hâriçfbl

•  Ey bir babadan anneye ve bir anne karnından dünyaya gelip, bu âlemde ya neş’eden neş’eye, ya kederden kedere, ya da neş’eden kedere geçen kişi! Sen kâinâtta bir zerresin. Büyük külle tâbi bir parçacıksın. Şimdi senin gibi nice hiçten varlıklar hep bu kanuna tâbidir. Böyle halden hale geçmiş, bu kanuna tâbi olmuş cüz’ülerin (parça) hepsi bir araya gelince büyük küllü teşkil eder.

Bir bütün ki, cüz’ülerinin her biri hâlden hâle geçiyor. Bu demektir ki, böyle hâlden hâle geçen ve en son hâle geçmek için yürüyen, yalnız cüz’üler değildir, onların hep birlikte meydana getirdikleri bütün de aynı kanuna tâbidir.

insanın en küçük bir uzvunda bir yara olsa bundan bütün vücut acı duyar. Küçük bir dert bütün vücûdu hummalar içinde yakar.

Bunun zıddı olarak vücut umûmî bir ıztırapta ise insanın her uzvu, her hücresi bu derdi benimser, onun tesiri altında sarı, solgun ve keyifsiz olur.

Ateş, hava, su ve toprak gibi birbirine zıt unsurlardan meydana gelen bu dünyanın bütünü de öyledir. Madem ki bu dünya, birbirine böylesine yan bakan dört unsurdan mürekkeptir (terkib edilmiş, bileşik), elbette bu zıt varlıklar dünyasının bütününde de parçalarında olduğu gibi bozulmalar ve değişmeler olacaktır³⁷⁵

•  Bütün zahir sebepler bâtın sebeplerin emri altında olduğu için, eğer Allah isterse her kuvvet kendi tabiatı gereğince tesirli olur. Allah istemediği zaman ise tabiatı yakmak olan ateş bile bu tesirini kaybeder. Vaktiyle içine ancak mancınıkla atıldığı ateş yığını Ibrâhim için gül bahçesi olmuştu. O günden bu güne hiç bir ateş, Ibrâhim yaratılışlı olan hiç bir insan için yakıcı olmamıştır. Bu bir sırdır ve bu sır, Allah’la biliş tutmamışlarca bilinmez³⁷⁶

•  Allah’ın eşyadaki ve onlara dair hükmünün kendilerine bağlı olmasına kader sırrı denir. Kazâ, bilinenlerin bulundukları hâl üzere kendilerinden verdikleri bilgiye göre Allah’ın eşyadaki hükmü; kader ise bir ekleme yapmaksızın, bulundukları hâle göre eşyayı planlamaktır. Binâenaleyh kazâ eşyada ancak eşya vasıtasıyla hüküm vermiştir.” Gö%ü ve kulağı olan kimse için" (Kaf, 37) ve “Kesin hüccet Allah’a aittir” (Enam, 149) âyetlerine binaen kader sırrı budur. Buna göre gerçekten hüküm, sorulan şeyin hakikatine bağlıdır; o şeyin zâtı neyi gerektiriyorsa hüküm ona göre verilir. Hükme konu olan şey, hükmü verenin kendisine dair verdiği hükmü belirler. Allah şöyle buyurmuştur: “B/y onu ancak belirli bir miktar ile indiririy” (Hicr, 21) Bu miktar yaratıkların talep ettikleri haklarıdır, çünkü

Allah her şeye yaratılışını vermiş ve dilediğini belirli bir ölçüye göre indirmiştir. Hakk’ın dilediği, bildiği ve hakkında hükmü verdiğidir. Hakk’m bildiği bilinenin kendisine verdiği şeydir³⁷⁷

• Hz. Ömer Resulullah Efendimize şöyle sormuştur: “Bizim bir şey yaptığımızı görüyorsun. O şey yazılıp bitmiş midir? Yoksa yeniden yaratılıp başlanan bir iş midir?” Resulullah Efendimiz şöyle buyurdu: “O iş olup bitmiştir.” Hz Ömer tekrar sordu: “O halde bu duruma güvenmeyelim mi? Resulullah Efendimiz şöyle buyurdu: “Ey Hattab oğlu, amel etmeye bak. Herkes yaratıldığı işin yolunu bulur. Bir kimse saadet ehli ise saadet ehli amelini işler. Bir kimse şekâvet ehli ise... O kimse de şekavet ehli amelini işler”³⁷⁸

Onlar için bir âyet de: Zürriyetlerini (nesiller, soylar) “fülki’l-meşhûn’da” (dolu gemi) taşımamızdır.

“Ve âyetün lehüm ennâ hamelnâ zürriyetehüm fi’l-fülki’l-meşhûn ”

*

Onlar için bir delil de bi^im, onların neslini dolu bir gemide taşımamrgdır.

(Elmalık Hamdi Ya^ır)

Onların hürriyetlerini dopdolu bir gemide taşımamış da onlar için büyük bir

ibrettir. (Diyanet)

Burada dolu gemi, hâmile kadınların rahimlerinden mecazdır, açık bir istiaredir, (bir kelimenin mânâsını başka bir kelime hakkında kullanma) Babanın sulbünden (sülâle, hürriyet) bir tufan ile atılan nesiller, anaların rahimlerinde Hz. Nûh’un gemisi gibi bir kurtuluş gemisi bulur.³⁷⁹

•  Ve bizim onların zürriyederini Nûh’un dolu gemisinde yüklendiğimiz de onlar için bir âyettir. Bu âyette esrâr-ı belâgatten (gü%el sö% söylemenin sim) bir sır vardır ki, o da gemide olan babalarım zikretmeyip belki sefînedekilerin (gemi) sulblerinden (döl) olan zürriyederini zikretmesidir. Buna binâen o vakit zürriyetlerin mevcut olmaları zarûrî olmuş olur.³⁸⁰

• Zürriyetin “Fülki’l-meşhûn”da taşınması iki önemli      bilimsel

gerçeğe ışık tutar:

• Zürriyet, bir mânâda genetik kartlar demektir. Bu      durumda

gerçekten genetik kartlar, meni sıvısı içinde akıl almaz bir sefere çıkarak görevini tamamlar. Çok hücrelilerde, bir hücrenin kendi başına hareketi söz konusu olmaz. Kan hücreleri bile kanın akıntısı içinde yer değiştirmektedir. Ancak meni hücreleri böyle      özel bir

sıvı içinde bağımsız bir hareket kabiliyeti taşır ki, bu      sefer, 20

metreye yakın bir yolculuktur. Bu sefer, meni      hücresi

büyüklüğünün iki milyon katıdır; yani bir insanın      20 bin

kilometrelik seferi gibidir.

Dişi hücrenin mâcerâsı ise daha ilginçtir: Dişi hücre karın boşluğuna belirli belirsiz bir sıvı içinde düşer. Daha sonra rahmin uzanüsı gibi iki boru (Fallop borusu) ucunda elektrik süpürgesi gibi vantuz yaparak onu yine hafif bir sıvı içinde kanala alır. İşte zürriyetimiz, genetik kartlarımız böyle sıvı içinde akıl almaz bir seyr- ü seferdir (hareket,yolculuk).

•  “Fulki’l-meşhun” için ikinci bir yorum tarzı da bebeğin anne karnında sıvı içinde büyüme macerasıdır.

1)  Bu sistem, çocuğun 40 haftalık anne rahmindeki hayatına uygun bir biçimde beslenme sağlar. Embriyonun hangi gününde hangi besin lâzımsa bu sistemden o liste bebeğe aktarılır. Yani her an yeni bir kimyasal bu “fulki’l-meşhun”da hazırlanır. O maddeler kandan süzülerek bebeğe aktarılır. Bu akıl almaz kompüter, ne zaman içinde en ufak bir kimyâ, ya da biyoloji hatası yapsa ömür boyu arızalı kalmamıza neden olur. Bu sistem, annenin aldığı gidâya göre değil, bebeğe lâzım olanına göre ayarlı olduğundan, en güzel biçimde yeni nesli geliştirir.

2)  Bu sistemin ikinci önemli görevi, bebeği anneden gelecek bütün kimyasal ve biyolojik tehlikelerden korumaktır. Akıl almaz bir baraj sistemiyle anne karnındaki tüm zararlı mikrop ve kimyasal maddeleri süzer. Bu “fulki’l-meşhun’un üçüncü görevi hormon imâl etmektir. Bebeğin 280 günlük anne rahmi hayatının her safhasında bebeğe yapım ve gelişim için tüm hormonları bu sistem hazırlar. Bu sistemin hormonları o kadar etkilidir ki, özellikle büyüme ve cinsel hormonların tümü ticarette bu sistemden; yani plasenta ve suyundan İmâl edilmektedir.³⁸¹

• Nuh'un gemisinden maksat, kâmil insanın nefh ettiği bu cezbe, bu izafi ruhtur. O hâsıl olmadıktan sonra, insanın kendi cüz'î aklı ile ruh deryasına ve hakikat âlemine sefer kılmasına imkân yoktur. Bu yolda emniyet ve aman, yâni kurtuluş, o aşk ve cezbe gemisine sığınmaktan ibarettir.³⁸²

•  Bu dünya tufanı içinde yüzücülüğüne güvenmeyip Nûh’un gemisine canını atana ne mutlu!³⁸³

• Resulullah Efendimiz, “Şeriat gemi, tarikat deniz§ hakikat de o denirdeki inciler gibidir. ” buyururlar. Şerîatsiz tarikat, tarîkatsiz şeriat erbabı gâfildirler.³⁸⁴

•  Nûh tufanında zürriyederini yani usul (kökler) ve fürûunu (dal, budak), çoluk çocuklarını dolmuş gemiye bindirmemiz, su üzerinde barındırmamız, nesillerinin bekâsını (devam) irâde etmemiz, terbiye ve tedbir etmemiz büyük kudretimizi, azamet-i sübhânîmizi (Allah’a ait ululuk) onlara beyân eden açık âyetlerimizden, burhanlarımızdandır (kesin delil).

Nazm-ı kerîmden bu mânâ tahsil olunduğu gibi, felek-i meşhun (doldurulmuş, dolu felek)'. Mahall-i tekvin (yaradılış yeri), bulunan anne rahmine işarettir. Evet, anne, mahall-i tekvindir mükevvine (Yaratıcı, Halik) kurbiyyeti vardır. Onun için insan öldükten sonra annesine izâfe edilir (iki şey arasındaki bağ) de talkın anne ismi üzerine yapılır ki bundan murad merhamet-i ilâhîyyenin tenezzülünü niyâzdır. Çocuğun annesinden olan hissesi mahall-i sadrından (gönül bölgesi), babasından olan hissesi ise mahall-i zahrındandır (sırt bölgesi). Mahall-i sadr, mahall-i merhamettir (merhamet yeri). İşte anne rahmine cevher-i insânîyi (insanın ösği) hâmil (yüklü, taşıyan) kılarak orada tekevvün (var olma, meydana gelme) ettirişimiz, hayat verişimiz kudret-i sübhânîmize (Allah’ın kudreti) açık bir burhandır (kesin delil).

Avam (cahil halk)'. Bahr-ı dünyada (dünya deniyi), Havas: Bahr-ı hakikattedir (hakikat deniri). Likâullaha (Allah’ın Cemâli) nâil (ele geçirme) olmak için necât (kurtuluş) sefinesine bindirilenleri şüphe ve hevâ ü heves (tşevk ve şehvet) dalgalarında garketmeden sâhil-i ahadiyyete (teklik) alışımız ne büyük bir âyettir.³⁸⁵

•  “Andolsun bi^ insanı, çamurdan bir ösşden yarattık. Sonra onu emin ve sağlam bir karargâhta nutfe (meni) haline getirdik. Sonra nufeyi alaka (kan pıhtısı) yaptık.. Peşinden alakayı, bir parçacık et haline soktuk; bu bir parçacık eti kemiklere çevirdik; bu kemikleri etle kapladık. Sonra onu başka bir yaratılışla insan haline getirdik. Şimdi bak da Allah’ın ne mükemmel yaratan olduğunu bir düşün. ” (Mü’minûn, 12-14)

“Ey insanlarl Biz şifi hakir (,değersiz) bir sudan yaratmadık mı? işte o suyu, belli bir gamana kadar sağlam bir yere yerleştirdik. Biy bunu böyle takdir edip kararlaştırdık. Ne güzel takdir ederitç Bifi” (Mürselât, 20-23)

‘Ey insanlar! Eğer yeniden dirilmekten şüphede işenip şunu bilin ki, biz şifi topraktan, sonra nutfeden, sonra alakadan, sonra uzuvları belirsiz sonra belirlenmiş canlı et parçasından yarattık ki, böylece sisçe kudretimifi gösterelim. Bı'z dilediğimizi, belirlenmiş bir süreye kadar Kahîmlerde bekletiriz; sonra da sizi bir bebek olarak dışarı çıkarırız■■ ” (Hacc, 5)

Ey yiğit lâfı bırak gayri. Şimdi yüzlerce ümit var, hemen adım atagör!

Gözünü bir yumdun mu bakarsın ki gemide oturmuşsun, uyuyorsun. Öyle olduğu halde yol almadasın.

“Ümmetim, Nuh’un gemisine benzer... O gemiye giren kurtuldu, girmeyen boğuldu gitti. ” hadîsinin tefsiri:

Peygamber ‘Ben, zpmâne tûfânına gemi gibiyim;

Biz ve -Ashâbım (Peygamberimizi görmek ve sohbetine ermek şerefinde olanlar), Nûh’un gemisine benzeriz Kim bu gemiye el atar, bu gemiye girerse kurtulur. ” buyurdu.

Şeyhle beraber olunca kötülüklerden uzaksın. Gece gündüz gitmektesin; gemidesin.

Canlar bağışlayan cana sığınmışsın. Gemiye girmiş, uyuyorsun; öyle olduğu hâlde yol almaktasın.

Ayağını gemiye çek de can sevgilisine giden can gibi oturduğun yerde yürüye

J 479

• Her velîyi Nûh ve kaptan bil, bu halkan sohbetini de tufan say. ³⁸⁶

• Geminin yürümesi faydalı iş görmesi için elbette suya yâni      denize

ihtiyaç vardır. Deniz suyu geminin dışında kaldıkça ona      faydalı

olur, yol olur. Fakat aynı su içine dolduğu zaman gemiyi      batırır.

Sıkı sıkı ağzı kapanmış testi, suyun üstünde yüzer. Bir kimsenin de gönlüne dünya suyu girmez ve bu gönül Allah aşkıyla dolu olursa yelken açmış gemiler gibi, ummana akar.³⁸⁷

•  Bir ruh ki maksadı kemâle ermek iken, zarf olarak kendisine verilmiş cismin hırs ve arzularına kapılarak dünyaya gelmekten maksût (kasd olunan) olan hakikati unutup süfliyete (dünya ile ilgili bayağı işler) dalarsa, sefil (alçak) olması tabiîdir. Ama aslî vazifesini bilip o yolda gayret sarfeden ruh, cismi de kendi gibi ulvileştirdiğinden, bu takdirde cisim ruh, ruh da cisim olur.³⁸⁸

-42-

Ve kendilerine o misilden binecekleri şeyler yaratmamızdır.

“Ve halaknâ lehüm min mislihî mâ yerkebûtı”

*

Yine kendileri için onun gibi binecek şeyleryaratmamızdır.

(Elmalılı Hamdi Yatgr)

Onlar için, bunun gibi binecekleri başka şeylerde yarattık.

(Diyanet)

Ve onlar için de Nûh’un gemisi mislinden binecekleri gemiyi halk eyledik ki o da sefîne-i (gemi) Muhammediye’dir.³⁸⁹

• Dünya ile cenkleşme (mücadele) boşuna bir savaştır. Dünya halkının bu çeşit kavgaları yine mahalle çocuklarının savaşlarına veya savaş oyunlarına benzer. Tahta kılıçlarla, ağaçtan adar üstünde harp oyunu oynayan çocuklar boşuna kan ter içinde kalırlar. Bindikleri atı da sürükler, üstelik kendilerini at üstünde gidiyor sanmanın gafled (nefsin arzularına uyarak Allah’ın emirlerini unutmak) içinde koşarlar. Yükleri sırdarında olduğu halde onları adarının taşıdığını sanırlar.

Şimdi, ey ömrünce çocuk kalan! Gözleri dünya gösterişleriyle büyülenen! Biraz bekle. Allah’ın adandırdığı süvariler göreceksin. Onlar, adarım dört nala koşturarak, dokuz kat göklerden geçeceklerdir.

O gün, dünya kirlerinden arınmış ruhlar, tıpkı melekler gibi, “Elli bin yıl boyunca sürecek semâ mesafelerini bir günde alacaklar” (Meâric, 4) Hak katma o gün yükselecekler. Ancak Hakk’m melekleri bile ona yaklaşmada bir dereceden, Sidre’den öteye geçemedikleri halde Hz. Muhammed (s.a.s./in bu dereceyi aşması gibi, ruhların mîrâcı (ruhun yükselip) da öylece daha ötelere olacak. Allah velîlerinin bu yükselişleri, semâ katlarında derin titreyişler uyandıracak.

Ancak, ey bunları düşünmeyen, sizler, ağaçtan ata binmiş ve dizgin tutuyorum diye kendi eteğini tutmuş çocuklar gibisiniz. Küçük akhnız bir etek ucu; vehimlerle hayalleriniz birer tahta at gibidir.

Bir gün, dünya hayatı bitip de gözler gerçeğe açılınca kendi ayaklarımızı küheylân (gözü sürmeli cins arap atı) sanıp, nasıl kendi vücut atımızdan başka bir şeye binmediğimizi hayret ve dehşetle göreceksiniz. Anlayacaksınız ki vehimleriniz, bâtıl düşünceleriniz, yanlış duygu ve idrâkiniz, yine hep o ağaçtan adar gibi, sizi ömür boyu, nasıl bir çocukluk yaptığınıza inandıracak bir açıklıkla karşınıza gelecek.

Neden o gönül ehilleri, o Hak yolcuları bu dünyadan, bu dünya lezzetlerinin üzerinden kanatlanmış gibi geçerler? Çünkü onların vücutlarını, kendi ayakları değil, hakikat ilmi taşır. Onlar ilimlerinin küheylânı üzerinde uçanlardır. Vücut ve nefis sahipleri ise, ilim sandıkları yüklerin altında ezilenlerdir.

Ancak İlâhî bilginin yükünü çekmeyi bilir, onu taşımanın kıymetini anlarsan, o zaman Allah sana bilmediğin ilmi öğretir. “Kim bildiği ile amel ederse Allah Teâlâ ona bimediğini de öğretir. ” (Hadîs-i Şerif) Bu öyle bir kalp huzurudur ki senin üzerinden bütün iHmİerin yükünü alır, ömrünün bütün kötülükleri, çevrenin bütün çirkinlikleri iyiye ve güzele çevrilir, kurtulmuşlardan olur, hakikate ulaşırsın. Bu irfanın rahvan (rehâvetli, sarsmadan yürüyen at) atma bindiğin gün, sırtından mâsivâ (dünya ilgileri) yüklerinin alındığını ve uçacak kadar ruhtan ve nurdan ibâret kaldığını görürsün.³⁹⁰

•  Bineklerde görülen alâmeder (işaret) birer âyettir. Bu da mezheplerdeki (bir dinin şubelerinden biri) ayrılıklardan ileri gelir.

O bineklerin süvârilerinden bazıları o alâmedere hakkıyla tutunurlar, bazıları da çöllerde yol abrlar. Bunlardan yerinde tutunanlar basiret (kalp gö'yü ile hakikati görme) ve şuhut (şâhit olma, Hakk’t Hak ile görme) ehli kimselerdir. Çöllere düşenler ise hakikatten uzaklaşmışlardır.³⁹¹

•  Bu iki yol arkadaşı; Mecnûn ve deve birbirinin yolunu vurmaktadır. Onun için, bedenden inmeyen ve onu yâni “ten devesi”ni terk etmeyen “ruh”, yolunu şaşırır!

Senin ruhun, “arş”ın yani Hakkin ayrılığı ile yoksulluğa düşmüş; bedenin dikenlere yani nefsânî duygulara kapıldığından bir dişi deveye dönmüştür!

Ruhun yücelere yükselmek için kanat çırpmada; bedense, pençeleri ile yere sarılmakta, ondan ayrılmak istememektedir!

Ey doğduğu yeri ölürcesine seven, oraya yapışıp kalan deve (yani beden)! Sen benimle bulundukça, ruhum gerçek sevgiliden, Ley la'dan ugak kalıyor!

Mûsâ kavmininyıllarca Tih çölünde kaldığı gibi, benim de seninle, bu hallerde ömrüm geldi geçti.

Ey beden! Bu yol, Hakka kavuşmaya, iki adım kadar yakındı. Fakat sen araya girdin, beni şaşırttın. Ben senin hile oltana takıldım kaldım da, bu yügden altmış yıldır sevgiliye kavuşamadım!

Yol yakındı ama ben pek geç kaldım. Ey beden devesi; senin sırtında dolaşmaktan usandım, bıktım!

Sonunda Mecnûn (yani dertli ruh) ayrılık ateşinde o kadar çok yandı ki, dayanamıyorum diye kendini beden devesinin sırtından fırlattı attı.

O geniş çöl Mecnûn’a dar geldiği için bunaldı da, kendini taşlık bir yerde deveden aşağı attı.

Yiğit Mecnûn kendini öyle huşla ve sertlikle taşlığa attı ki, bedeni âdetâ eıçildi.

Kendini aşağı öyle bir atışla attı ki, Allah ’m katçâsı ile ayağı da kırıldı.

Ayağını bağladı ve; “Top olurum da, onun çevgeni önünde yuvarlanır giderim. ” dedi.

işte bu yündendir ki, sögleri yerinde ve gü^el olan hekim, korkarak beden devesinden inemedi.

Mevlâ’nın aşkı nasıl olur da Leylâ’nın aşkından ag^ olur; O’nun çevgeni önünde top olup yuvarlanmak elbette iyidir!

Ey Hakkyolcusu! Sen top ol da, O’nun çevgeninin önünde sıdk ile, candan bağlılıkla, vurula vurula,yuvarlanayuvarlana git!

Bu yolculuk Hakk sevgisinin çekişi ile olur. O yolculuk ise, bizim deve sırtında gidişimizden ibârettir!

Bu çeşit bir yolculuk, bambaşka bir yolculuktur; her kula nasip olma\j Bu yolculuk; cinlerin çalışmaları ile de olmaz, insanların çalışmaları ile de elde

Bizim elimizde olmayan bu çekiliş, herkesin çekişine benzemez! Aslında bu çekiliş ve bu çekiş, Ahmed’in üstünlüğü, O’nun çekişidir; O’nun lutfu ve ihsânıdırf⁸⁶

• “Ben Tann’nın indinde gecelerim. O beni yedirir ve içirir.” buyurulduğu veçhile, senin için yemek yemek ve uyumak besininden başka bir besin daha vardır. Sen bu dünyada o besini unutmuş, bununla meşgulsün. Gece gündüz vücûdunu maddi besinle besliyorsun. Olsa olsa, bu vücut senin atındır ve bu dünya o atın ahırıdır. Atın yemi, binicinin yiyeceği olamaz. Onun kendine göre uykusu, yiyeceği ve nimetleri vardır. Fakat, hayvanlık duygusu seni yenmiş olduğundan ve adarın ahırında adarın başı ucunda kalmış bulunduğundan, beka âleminin emirleri ve şahlarının sırasında yerin yoktur. Kalbin burada, fakat vücûdun seni yenmiş olduğu için onun hükmü akına girmiş ve onun esiri olarak kalmışsın. Tıpkı şunun gibi: Mecnûn Leylâ’nın iline gitmek istediğinde, aklı başında olduğu müddetçe devesini o tarafa doğru sürüyor, fakat Leylâ’nın hayâline dalınca, kendini ve deveyi unutuyor. O sırada deve, köydeki yavrusunu hatırlayıp gerisin geri gitmeye başladı. Köye ulaştığı zaman Mecnûn da kendine geldi. İki günlük yolu geri gitmişlerdi. Böylece 3 ay yolda kaldı. Nihayet: “Bu deve benim başımın belâsı!” dedi ve feryâd ederek deveden atlayıp yola düştü.³⁹²

•  Ruh, bir İlâhî nurdur ki ne bedene dâhildir ne de hâriçtir, ne bitişiktir ne de ayrıdır. Yalnız insan vücûdunda, biyolojik bir terkipten (karışımj husule gelmiş bir canlılık vardır ki buna hayvânî ruh derler. İşte bu, İlâhî ruhun bineği ve zarfıdır. Hayvânî ruh, bedenin her köşesinde sereyan (yayılma) eder.

Hakk’ın işine ve cilvesine bakınız ki İlâhî ruh, hayvânî ruha âşık olduğu için onu kendine binek ittihaz (kabul etti) etti. İşte o İlâhî ruh, ne kadar güzellikler, ilim ve kemal varsa hep bu ruh vâsıtasıyle bedenden izhar etti.³⁹³

•  (Mânevi binekler insanı mîrâca taşır, maddî binekler ise esfel-i safılîne (aşağıların aşağısı) iletir.) Resulullah Efendimizin ilk bineği Burak idi. Onu, Beyt-i Makdis’e (Mescid-i Aksâ) kadar götürdü. İkinci binekle dünya semâsına kadar gitti. Bunun adı Mîrâc idi. Üçüncü binek Meleklerin Kanadı idi. Bununla ikinci semâya kadar gitti. Bundan sonra da semâ yolları hep meleklerin kanatları üzerinde devam etti. Taa yedinci semâya varana kadar. Yedinci semâdan sonra dördüncü bineğin vazifesi başladı. Ki bu da Cebrâil (vahiy meleği) idi. Onun kanatlarıyla uçtu. Taa sidre-i müntehâya (beşerî ilmin son haddi) kadar onunla gitti. İşte burada Cebrâil’in vazifesi bitmişti. Olduğu yerde kaldı. “Ya Resulullah, şu anda buradan bir karınca boyu öteye adım atsam derhal yanarım.” dedi.

Cibril (Cebrâil) yavaşça ayrıldı; çıktı oradan. Ve o anda Resulullah Efendimize yetmiş bin hicap açıldı ki onların hepsi nurdandı. Bundan sonra beşinci binek geldi. Bu, Refref di (Peygamberin sidre-i müntehâdan sonra ürerinde yükseldiği yaygı). Ve yeşil nurdandı. Batıyı ve doğuyu dolduracak büyüklükteydi. Onunla Arş’a kadar gitti. Şefkat refrefi ile Arş’a çıkan Peygamber Efendimize melekût (gayb âlemi) âlemi ve sırları âşikâr oldu. Peygamber Efendimiz Arş’a emâneten yan gözle bile bakmadı. Onun yoluyla vahyolup gelen satırların bir harfini bile okumadı. Çünkü O: “Onun gögü kaymadı, şaşmadı.” (Kur’ân 53:17) Emr-i İlâhîsine tâbî idi. İşte bundan sonra Resulullah Efendimize altıncı binek takdim edildi. Adı Te’yid (doğrulama) idi. Kendisine bir nidâ (çağırma) geldi: “İşte Sen, işte Rabb’in.” Ama bu

nidanın sahibi görünmüyordu. Tahiyyat (Ettahiyyatü duası) bittikten sonra melekler şehâdet ettiler. “Yaklaş Ya Muhammedi” hitabı geldi. “Sonra yaklaşü... tutundu.” Vaktaki bu yakınlık iki yayın birbirine intibakı (uygun olmak, muvaffakat) gibi oldu, zaman ve mekân kalmadı. “Adımım at yâ Muhammedi” nidâsı geldi. Resulullah Efendimiz şu niyazda bulundu: “Ya Rabbi, mekân ki ortadan kalktı. Yer mefhumu (kavram) ki, silindi. Ayağımı nereye basayım?”

Bunun üzerine şu hitabı aldı: “Bir ayağını diğer ayağının üzerine koy.” Sonra şu nidâ geldi: “Bak ya Muhammedi” Baküğı zaman, pek parlayan bir nur gördü. “Bu bir nur değildir. Firdevs (altına cennet bahçesi) cennetidir. Ve sen yükseldikçe ayaklarının altında kalacaktır. Ayaklarının altında kalan da sana fedâdır.” dendi.

Bu arada şöyle bir nidâ geldi: “Yâ Muhammed, ayak bastığın yer mebde-i halkın (yaradılmış halkın) vehminin bittiği yerdi.” Yani bundan ötesini, onlar artık hayal dahi edemezler.

Daha sonra şu hitap geldi: “Ya Muhammed, sen zamanın ve yerin bulunduğu yerde gezdiğin zaman, Cibril delilin (.klavu% tanık) olmuştu, Burak ise bineğin. Ama, mekân ki ortadan silindi; yer ve mesafeler ki ortadan kalktı; iki yayın misâli gibi kaldı... İşte bu anda delilin benim. Sana kapıyı açıyorum, perdeyi senin için kaldırıyorum. Çünkü sen, daha gayb âleminde iken beni gerçek bir îmanla birledin ve tevhîd ettin. Şimdi de birle... Yani müşâhede ve âyân (aşikâr, kerkesin bilebileceği ve görebileceği) âleminde yine tevhidime er. Biz seni bir şâhid, bir müjdeci ve bir korkutucu olarak yolladık.”

Böylece Hakk’ı görecek şehâdet edecekti. Şâhid odur ki, kendisinden ancak gördüğü sorulur. Gayba, bilinmeyene şâhitlik olmaz. Cennet ve cehennem gösterildi. En sonunda yüce yükseliş vâki (gerçek) oldu ve Resulullah Efendimiz o yüce Hazret’e vardı. Ve şifahen görüştü, konuştu. Kuluna vahyedeceğini vahyetti. (Necm, 10) Ama onlar sır oldu, Allah ve Resûlü arasında!³⁹⁴

• Bedeni ruha maıçhar eden, gemiyi Nüh ’a Burak yapan.

Her veliyi Nûh ve kaptan bil, bu halkın sohbetini de tufan say. ³⁹⁵

Aklın hududunu aşmak Cebrail’in durduğu noktadan (sidre-i müntehâ’dan) öteye geçmektir.

Aklın hududunu aşacak noktaya varıldı mı akıl, gönülle Cebrail gibi konuşur ve: “Ey can sultanı!” der, “Sen de beni bu yerde terk et! Benim hududum burasıdır. Sen ise şimdi aşk refrefine bin! Ey ulu süvari atını, Tanrı’ya ulaşma yollarının yücelerine sür!”

Olacaksan, ayağını ibâdet yolunda yoran gibi ol, ki sana Hakk’ın yolladığı Burak erişsin; bu îman ve maneviyat burağına binip gönül âlemlerinde seyreylemen hakîkat olsun. ³⁹⁶

-43-

Dilersek onları garkederiz (batma); o vakit onlara ne feryatçı (yardım isteyen) vardır, ne de onlar kurtarılırlar.

“Ve in neşe’nuğtikhüm felâ sarîha lehüm ve lâ hüm yünkazûn ”

*

Eğer dilesek onlan boğan^ da ne o nesiller için bir feryatçı, bir feryad eden bulunur, ne de onlar kurtanlır.

(Elmahlı Hamdi Yayır)

Dilesek onlan suda boğansç. O %aman ne onlann imdadına koçan olur, ne de onlar kurtanlırlar. (Diyanet)

Kazâ ve kaderden kurtulmak için dağları kökünden kopartırcasına hile ve tedbîr arayan kimseler de alın yazılarına boyun eğmek zorunda kalmışlardır. Bu alın yazısı karşısında insanın çalışması bir vehimden ileri geçememiştir. Neticede Tanrının dileği neyse yine o vâkî olmuştu.³⁹⁷

•  Kıyamet günü, aldandığını anlama günüdür, dehşet günüdür, mazeret beyanı için izin verilmeyeceği ve hiç kimsenin konuşamayacağı felâket günüdür, feryâd ü figân günüdür, çocukların dehşetten ihtiyarlaşacağı gündür, sarsıntı günüdür, musibet günüdür, dağların yerlerinden söküleceği gündür. O öyle bir gündür ki, kimse kimseye sahip olamaz. Emir ve hüküm o gün yalnız Allah’ındır. (İnfitâr; 19)m

•  Biliniz ki Allah Teâlâ her gün farklı bir durumdadır: Değiştirir, tebdil eder, indirir, kaldırır. Bazılarım a‘lâ-yı illiyyine (cennette en yüksek derece, Cenâb-ı Hakkk’m indinde en iyiler ve kâmillerin derecesi) çıkarır, bazılarını da esfel-i sâfilîne batırır. İlliyyine çıkanların korkusu esfel-i sâfilîne düşmektir. Ümitleri de o yüce makamı koruyup orada kalmaktır. Esfel-i sâfilîne (sefillerin sefilleri, cehennemin en aşağı tahakasındakiler) düşenlerin korkusu da orada ebedî kalmaktır. Ümitleri de illiyyin makamına çıkmaktır.³⁹⁸

Efendiler!

Hak Teâlâ’nm kulları olan Evüya’dan istimdad ederseniz, yani yardım isterseniz, sakın görülecek yardımı onların verdiğine inanmayınız! Çünkü böyle bir itikad şirke girer. Ne var ki, evliyalar Cenâb-ı Hakkk’ın muhabbetine mazhar olduklarından, istenilecek herşey, onların yüzü suyu hürmetine, Cenâb-ı Hakk’dan istenir. Çünkü verecek olan O’dur başkası değil...

Hadîs-i şerifte: “Nice toffu topraklı kapılardan kovulan pejmürde insanlar vardır ki, duaları kabul edilir. Ettikleri yeminlerde Allah onları muvaffak kılar. ” İşte Allah bunları sevdiği için dilediklerini, onların yüzü suyu hürmetine kabul eder.

Bütün bunlara rağmen, onların Hakk’ın izniyle bazı tasarruflarda bulunmaları mümkündür. Yaradılışta bazı tasarruflarda yine Allah’ın iznine bağlı olmak sûretiyle bulunabilirler, (Kiin fe yekûn) sırrına mazhar olarak (Kiin) derlerse izn-i İlâhîyle olur.

Görmüyor musun, îsâ (a.s.) Allah’ın izniyle çamurdan kuş yarattı, ölüleri diriltti. Peygamber Efendimiz için hurma kütükleri bile ağladılar, ayrılışına dayanamayarak... Cansız maddelerden bir çokları ona selâm verdi. Cenâb-ı Hakk, bir çok Peygamberlerde ayrı ayrı icrâ ettiği mûcizeleri, peygamberimizde toplu hâlde birleştirdi, yani Peygamber (s.a.s.) birçok Peygamberlerin gösterdiği mûcizeleri göstermişlerdir. Onun mûcizesinin sırları, ümmetinin evliyâlarında bile carî oldu. Bunlar evliya hakkında gelip geçici birer keramet olmakla beraber, peygamberler hakkında sürekli mûcizelerdir!

Oğlum! “Ya Rabbi! Senin merhametinle tevessül (bir şeyi vesile kabul etme) ederim.” dediğin zaman, sanki Şeyh Mansur kulunun vilâyetiyle senden sual ederim demişsin! Diğer evliyâ-i kiram da böyledir. Çünkü vilâyet bir ihtisastır, Allah onu dilediğine verir...

Öyleyse merhamet edicinin (Allah’ın) kudretini merhamet edilene (kula) vermek ve isnat etmekten sakın! Çünkü fiil, kuvvet ve kudret yalnız Allah’a mahsustur. Vesile ise, O’nun velî kuluna özgü kıldığı rahmettir. Binâenaleyh gerektiği zamanlarda, has kullarına ihsân ettiği rahmet ve muhabbetiyle O’na yaklaşmaya çalış! Her fiilde O’nu birle! O’nun vahdaniyet-i ilâhîyesini terennüm et! Aksi halde gayret-i sübhâniyesinden korkulmalıdır.³⁹⁹

• Dünyada durumumuz bilindiği gibi pek yüz güldürücü değildir.

Sonumuz ölüp mezara girmekten ibâret olacaktır. Dünyada beka

olsa binâlar yıkılmaz! Öyleyse Mevlâ’ya yönelmek, Allah’tan başka şeylerden vazgeçmek gerekmektedir.⁴⁰⁰

•  Tanrı adamı yani Tanrı ile kendinden geçmiş olan, her ne yaparsa revadır (lâyık, uygun). Tanrı için yapılan işlerde hatâ yoktur. O halde O ne yaparsa doğrudur.

Ulu Tanrı isterse yaşaür, isterse öldürür. Adilleri öldürüyor, zâlimleri ihtiyarlayıncaya kadar yaşatıyor.

Kâfirlerin memleketlerinde rahatlık ve emniyet peydâ ediyor; Müslüman memleketlerinde huzursuzluk, tehlike ve kıtlık çıkarıyor. Kâfirleri Müslümanlara gâlip ediyor; Müslümanları, taat ehlini ve sâlihleri de onlara esir ediyor. Harâmîler ve hırsızları denizden gemi ile selâmetten geçiriyor, muttakîleri ve Tanrı’ya tapanları baürıyor. Zenginler, padişahlar, sahip oldukları malın ve servetin çokluğundan dolayı, bütün insanları kendi iyâlleri yapmış besliyorlar. Tanrı’dan binlerce niyâz ile bir erkek çocuk istiyorlar ve bunun için bir çok kadın alıyorlar, gene de istedikleri olmuyor. Halbuki hayattan bezmiş ve kendisini beslemekten âciz olan bir fakire, kız veya oğlan bir yerine on beş çocuk veriyor. Eğer Tanrı’nın yapüğı bu işleri insanlar yapmış olsaydı, onu yakalar ve parça parça ederlerdi. Nitekim Peygamberleri haksız yere öldürdüler. (Al-ilmrân, 108)

Bunun gibi bütün işler Tanrı’dan olur. Her kim bunları ayırır ve bunlara itiraz ederse kâfir olur.⁴⁰¹

•  Peygamberlere ve erenlere nefis ve beden ehli düşmandır; çünkü onlar, peygamberlerin, erenlerin cinsinden değildir; “iki git birleşmegfi.

Peygamber’in gamanmdaki kâfirler gibi hani; O’na dügenle, kötülükle kasdetmişlerdl

Ahmed-i Muhtâr, onlanrı düşünceleri jütünden Ebü Bekir ile mağarada

Mesih de çıfıtların derdinden gizlice gökkubbeye ağmıştı.

Firavun da Mûsâ’ya kasdetmişti de Hak ’tanyardım görmemiş suya garkolup gitmişti.

Halil’i de Nemrud, ateşe dumana atmayı kurmuştu.

Ama ateş, ona gülle nesrine dönmüştü; o dinsiy Nemrut da bir sivrisinekle kahrolup gitmişti.

Hûd’un, cömert Nûh’un toplumlan da, Tann’dan ayap çağı gelip çatınca yok

Hepsi de yelle, suyla yok oldu; çünkü çarpılmaya, yere batmaya lâyıktı onlar.

O eğri, o per- perişan toplumlann niyetleri kötüydü.

O yünden de belâ, döndü de onların başlarına geldi; çünkü lâyıktılar o kahra o toplumlar.

Ondan dolayı da kendi kendilerine kılıç vurdular, kanlan sel gibi aktı.

Yoksa m diye kendilerini kahredeceklerdi; ne diye kanlan ırmak gibi akacaktı?

Kendisini öldüren, öfkelenip kendi boğayım kılıçla kesen ahmağı kim

Ahmak, başkasını yaralıyorum sanır; sonunda görür ki kendi ciğerini yaralamış?⁹⁸

Toprak, su, ateş ve hava bana ve sana göre cansız ve ölü görünür. Fakat onların yalnız Hakk’ın emrini duyan bir kulağı vardır. Tıpkı bunun gibi ateş, Hakk’ın emrinde ve dâima tetiktedir. Hani Hak

âşıkları nasıl, İlâhî güzellik ne zaman görünecek? diye özleyerek, durmaksızın sevgilinin kapışım beklerse tıpkı bunun gibi ateş de ne zaman “yak!” emrini verecek diye Hakk’ın irâdesini bekler. Bunun için her ateş herkesi yakmaz, fakat bir kere de yaktı mı, yaktığını kül etmeden bırakmaz. Demiri taşa çarpınca ateş çıktığım bilirsin. Dikkat et ki nefis taşını yine nefsin demirine çarpmayasın. Çünkü bu ikisinin çarpışmasından nice kadınla erkeğin birleşmesinden doğan âsî çocuklar gibi, küfür, fime ve fesat kıvılcımları çıkıp ortakğı ateşe verir. Kaldı ki taş ve demir, böyle ateşlerin doğmasında ancak, görünen sebeplerdir. Sen onlara bakma her lutfun ve her şerrin doğmasında yegâne sebep yaratıcı olan Allah’ı düşün. Bütün zâhir sebepler, bâtın sebeplerin emrinde olduğu için, eğer Allah isterse her kuvvet kendi tabiatı gereğince tesirli olur. Allah istemediği zaman ise tabiatı yakmak olan ateş bile bu tesirini kaybeder.⁴⁰²

•  Tanrım beni rahmet (merhamet) denirine daldırır, bakalım ne hünerle doldurup geri gönderecek ?

Birisini ululuk nuruyla doldurur, öbürünü vehimlerle, hayallerle...

Kendimde bir rey, bir tedbir olsaydı her yaptığım, her giriştiğim iş kendi hükmümce olurdu.

Bu işleri bağlayıp çökmek elimde değil, değil de yine de bu ululanmam, bu kendimi beğenmem nedir?⁴⁰³

•  Ken’an (H%. Nûhün oğlu) gibi hani. O da Nuh’tan arlandı da koca dağın tepesine çıkmaya kalkıştı. Kurtulmak için dağa ne kadar koştu tırmandıysa kurtuluştan o kadar ufaklaştı.⁴⁰⁴

•  Ruh denirlerinde öyle kuvvetli dalgalar olur ki Nâh tûfânmdan yüklerce defa daha üstündür.

Fakat Ken’an’tn göründe kıl bitmiştir de o yünden 'Nûh’u da bırakmıştır, gemiyi de. Dağa tırmanmaya kalkışmıştır.

Fakat derhal yanm bir dalga, dağı da aşağılıkların ta dibine atmıştır, Kenan’ı da.⁴⁰⁵

• Bakışlarını Alah aşkı ile      aydınlatmaktan uykuda kalmış nice      insan,

yanında, önünde dolaştığı, elini eline değdirdiği halde      Tanrı

erenlerini (velî) görmekten uzak ve âcizdir. Niceleri bu yüzden onların hakîkî sevgiliyle olan yakınlıklarını bilmez, sohbetlerinden ve musahabelerinden      (sohbet, konuşma) buna dâir bir      koku

almazlar.⁴⁰⁶

• Cenâb-ı Hakk, İblise      “Kendi elimle yarattığım insana      secde

etmekten seni alıkoyan nedir?” diye sorduğu zaman şeytan dedi ki: “Elbette ateş topraktan üstündür. Ben ateşten yaratıldım. Adem ise topraktan halk edildiği için, ateşle toprağı kıyas ederek o neticeye vardım ki ben Adem’den üstünüm ve siyah bir toprağa secde edemem. Çünki asıl olan nurdur. Fer’ olan yâni asla nispede ikinci derecede olan karanlıktır. Toprak karanlık olduğuna göre nasıl olur da nur, karanlığa tâbi tutulur” demişd.

Cenâb-ı Hakkk’ın buna karşı buyruğu şöyle oldu ki: “Soya sopa bakılmaz, faziletin (erdem) mihrâbı İlâhî emrin men ettiklerinden kaçınanlar ve Allah’a tam bir gönül hulûsiyle (saflık) ibâdette bulunanlardır.”

Eğer böyle mânevî yücelişler yalnız soy sopla olsaydı Nûh Peygamber’in oğlu Ken’an inkârcılardan olup yolunu şaşırmazdı. Yine bunlar bir nesep (nesil, soy) meselesi olup kalsaydı, âsîler âsîsi

Ebû Cehil’in oğlu, tam mânâsıyla inanmış bir Müslüman olamazdı.⁴⁰⁷

Neye beyhûde (boşuna) emekler, neye bu şa’y (çaba) ü emel Gelir elbet haçına her ne ise hükm-i eyel Geçeme^ miirg-i saâdet (saadet kuşu) ele dünyada muhâl Çalışırsın gece gündü% tutulur mu bu hayâl

Dedi “İm râhate fi’d- dünyâ” (dünyada rahat yoktur) Habîb-i Müteâl (Allah ’m sevgilisi)

Buna karşı ne gülünç, ne abes olma^ mı makâl (söış)

Geçiyor cümle gelenle, yine bir bir gidiyor

Kimi devrân (dünya) bu cihetten (yön) aceb âsşâd (öggür bırakma) ediyor Deme geldim geleli çekmedeyim ben elemi

Gele bir gün ki tahassürle (hasret çekme) ararsın bu demi (an, tçaman)

Neler oldu, nagar et geçmişe, bak sen rusüle

Ya Habıb’ine (sevgilisine) Hudâ’nın (Allah’ın) neler etti hagele (yüysüfier) Düşün evlâd-ı Resûl’e neler oldu ne hele

Aman Allah ne yaman vak’a-i dil-sûı? (gönülyakan hadise), ne çile

Nice mâsûm o gün al kanlara gark olmuş idi

Bir içim su!, diyerek âh yanarak gitmiş idi

Bakıver onlara bir nefsine gör kıymetini

Düşün hem onlara nisbet ne imiş himmetini (gayret)

Senin âh, of dediğin çektiğin âlâm ü cefâ (elemler)

Ufacık katre (damla) değil mi buna karşı acabâ?

Idegör nefsine Ken ’ân esef ü gamm ü keder (acıma, keder)

Buna dünyâ dediler, böyle gelir böyle gidef⁰⁵

-44-

Ancak bizden bir rahmet, bir zamana kadar yaşatmak için başka.

“İllâ rahmetetı minnâ ve metâarı İlâhîn”

*

A.ncak tarafımızdan bir rahmet ve bir gamana kadar yaşatmak başka. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Ancak bizim tarafımızdan bir rahmet ve belli bir zamana kadar dünyadan faydalandırmamız müstesnadır. (Diyânet)

Ancak biz merhametimizle bir zamana kadar yaşatmak için garketmedik (batrmadık), necât (kurtuluş) verdik, kurtardık ki o vakti fırsat bilip ganimet saysınlar hilkatlerindeki (yaradılışj gaye olan marifetin zevkini alsınlar, tevhid ü îmanı (tevhid ve îman) tadsmlar da bu âlemde kemâle erip o âlemde visâle (kavuşma) ersinler diye. Ve rahmetimizle tecellî ederek taraf-ı Sübhânîmizden (Allah’ın Sübhân ismi tarafından) onlara bu hakikatleri anlatıcı ve ta’lim (öğretme) edilmiş Beşirler (müjde getiren), Nezirler (korkutan), Nebiler (peygamber), Resûller (elçi) gönderdik.⁴⁰⁸

• Cenâb-ı Hakk gayb perdesi arkasında kalıp kullarının ümit ve emeller peşinde olmalarını ve bir ümit ile kendisine ibâdet etmelerini ister. Ahiretin manevî haz ve lezzetlerini isteyenlerin ve dünya zevk ve arzularının peşinde koşanlarm ümit ve emelleri Cenâb-ı Hakk’la aralarında bir bağ demektir.

Allah yalnız mü’minin (îman etmiş) değil, şakinin (ezelî kurtuluştan mahrum olan) hatta kâfirin de kendisinden bir ümîdi olsun ister. Ve kimbilir, belki bir gün, henüz vücut ve dünya âleminde, nefsinin esiri olarak uçuruma yürüyenlerden biri bir an için bile gafletten uyanır da Allah’tan yardım ve iyilik dilerse, şüphen olmasın ki Allah,

onu affedecek ve iyi kulları arasına almakta bir an bile tereddüt etmeyecek kadar büyüktür.

İnsan, gökten rahmet ve yerden yeşillik beklediği gaybın bir gün bu dileklerini yerine getireceğine inandığı ölçüde Allah’a yakındır.⁴⁰⁹

Allah’a varma yolunda ruhun nefis ve vücut bağlarından kurtulabilmesi için ancak ezel (öncesi olmayan) ve ebed (sonu olmayan) yoldaşı olan Hak dostlarından mânevi yardım ve şefâat istemesi gerekir.

Ateşin İbrahim’i yakmayışı, tûfanm Nûh’a zarar vermeyişi, dağlardan inen korkunç kayaların yalnız Yahya’ya değmeyişi bir tesâdüf değildir. Bu âfetlerden kurtulanlar, esâsen âfetlerin en büyüğü olan kendi nefislerinden kurtulmanın sırrına ermiş olan ruhlardır.

Demek ki sen dünya kirlerinden kurtulup Allah’ın lutfuna sığındığın zaman sen âfetlere değil, âfetler sana boyun eğecektir.⁴¹⁰

Fermanında “Sen olmasaydın gökleri yaratmaydım” hadisi yapılı olan Zât, öyle bir Zât'tır ki herkes, onun nimetlerine, onun nyık taksimine muhtaçtır.

Fiyi klar da onun nykmıyemektedirler. Meyvalar da onun yağmuruna karşı dudakları kupkuru bir haldedir.

Senin gibi bir kötü, o makbul rûha eş olmuş, Nuh’un nikâhındaki kâfir gibi âdetâ.

Bu yurda mensup olmasaydın şimdi seni paramparça ederdim.

0 Nuh ’ü da senden halâs ederdim (kurtarırdım). Ben de kısasa uğrar şeyhin yolunda ölmek şerefiyle yücelirdim.

Fakat yamanın padişahlar padişahının evinde bu çeşit küstahlıkta bulunamam.

Yürü, duâ et ki bu yurdun köpeğisin. Yoksa şimdi yapacağımı yapardım

509

sana.

• Peygamber Aleyhissalâtü vesselam buyurmuştur:      “Bana salât

getiriniy çünkü bana salât-ü selâm getirmek siyin için yekâttır (temiyleyici) Bana Allah’tan vesile isteyiniy dediler ki: “Vesile, Cennette en yüksek derecedir. Bu dereceye ancak bir adam nâil olabilecektir, istiyorum ki o adam ben olayım.” bu hadiste şuna işaret vardır: Nasıl ki âlim, öğrenci olmadan öğretmen olamazsa baba da ancak çocuk ile baba olursa, mürşid de ancak mürîd ile mürşid olursa Resulullah (s.a.s.) da ancak ona tevessül (bir şeyi vesile kabul etme) edenlere vesile olur, insanlar O’nun şeriatına ittibâ (iyinden yürümek) edip O’nun ahlâkıyla huylanmak sûretiyle O’na tevessül etmiş olurlar. Şeriatına girmeyen kimse hakkında Resûl-i Ekrem vesile olmaz. Peygamber Aleyhisselâmın “Allah’tan benim için vesile isteyiniz” sözü kendisine itaatle emirdir. Ta ki o zât-ı Risâlet penâh’ın (Hy. Muhammed) o adam hakkında vesîleliği tahakkuk etsin. Yüce Allah’ın “Doğrusu Allah ve melekleri peygambere salât ederler. Ey iman edenler O’na salât ve selâm ediniy. ” (Ahzab, 56) sözü de böyledir. Dediler ki Allah’ın salâtından maksat rahmettir. Melâikenin salâtı istiğfardır (tövbe). Mü’minlerin salâtı duâdır. Duâdan maksat da O’na vesile istemektir. Ayette duâ mutlakür. Hadis onu kayıtlamıştır. O’na vesile istemekten maksat da ümmetinin çoğalmasına duâ etmek, Hak kelimesinin Hâsına (yüceltme) ve ehl-i îmanın salâh-ı hâlinin artmasına ve nefsinin ıslâhına duâ etmektir. Tâ ki Resûl-i Ekrem’in vesîleliği bütün halka şâmil (içine alan) olsun ve kendisine de hesapsız ecir (mânevi karşılık, sevap) hâsıl olsun. Çünkü O, buyurmuştur: ‘Bir kimse iyi bir âdet koyarsa onun için sünnetin (âdetin) ecri (karşılık, mükâfât) ve onu işleyenlerin ecrinden de bir şey eksilmey. ” bundan anlaşıldı ki Allah’ın rahmeti Hz. Peygambere hem vâsıtasız, hem de vâsıta ile (vesile ile) iner. Vasıtasız nâzil olan (inen) şey nasıl külliyen (bütünüyle) nâzil oluyor idiyse vâsıta ile nazil olanın da icmâlen (özetleyerek) inmesini istedi ki icmâl tafsile (bir şeyi bütün ayrıntıları ile açıklama) mutabık (uygun) olsun. Artık sen anla.⁴¹¹

•  Kurdun devri (şimdi), Yûsuf kuyunun dibinde. Kıptîlerin nöbeti. Firavun padişah şimdi. Bu sûretle de herkese lüıçûmlu, lüzumsuz gülüp duran ve kimseden esirgenmeyen nzıktan şu köpekler de bir kaç gün Haklansınlar hisselerini alsınlar bakalım.

“Gelin” buyruğu verilinceye kadar aslanlar orman içinde beklemedeler.

Bu emir geldi mi o aslanlar yayıldıkları yerden çıkarlar. Tanrı hicapsiz olarak yayılacakları, geçinecekleri yeri gösterir.⁴¹²

•  Bütün kapılar yüzüne kapandığı zaman, sen yine de, Fettâh olan Allah’tan bir kapının açılmasını bekle. Esasen, kullar her ne zaman bir yolu kapadıklarında Allah onu mutlaka açar. Bunu rubûbiyetinin bir İcâbı olarak münferiden yapar. Ulûhiyetinin izzeti olarak yapar. Allah’ın rubûbiyetinde tek, ulûhiyetinde de izzet sahibi oluşu, kulların kapadığı bir yolu açmayı gerektirir. “Öyle ise, O ’nun rahmetinden ümidini kesme. Yardımından yeise düşme. Sana Allah 'a yönelmek gerek. Hakiki bir dost, veli, sahip olarak Allah kâfidir. ” (Nisa, 45) 5,2

-45-

Onlara: “Önünüzdekilerden, arkamzdakilerden korunun, Rahmete şâyân olasınız.” denildiğinde, “Ve izâ kile lehümü’t-tekû mâ beyne eydîküm ve mâ halfeküm le⁽alleküm türhamûn’>

*

Durum böyle iken onlara: “Önünüzdekinden de arkanı^dakinden de korkun ki si%e rahmet edilsin. ” denildiği %aman,

(Elmalık Hamdi Ya^tr)

Onlara yapmakta olduğunu% ve yapıp arkada bıraktığmı^işlerde Allah’tan korkun; umulur ki si^e merhamet olunur denildiğinde (aldırmaklar). (Diyanet)

Bursevî Tefsiri: Uyarı yoluyla “Onlara” Mekke’li inkarcılara: “Geçmişinizden ve geleceğinizden sakının!” yani peygamberlerini yalancı sayan geçmiş ümmetlere inen azaptan korkun; îman etmemeniz hâlinde benzer azabın başınıza gelmesinden ve helâk edilmenizden sonra âhirettte sizin için hazırlanan azaptan sakının.

Ya da mânâ şöyledir: “Önünüzde bulunan âhiretteki durumlardan korkun, ona göre amel edin; geride bırakmakta olduğunuz dünyadan da sakının ve ona aldanmayın.” böylece Allah Teâlâ inkârcıları iki şeyle korkutmuş; bunlardan biri geçmiş ümmetlerin başına gelen felâkeder; İkincisi ise âhiret azâbıdır.

“Belki acınırsınız.” acınmanızı umarak böyle yapınız, ya da acınasınız da bu kötü durumdan kurtulasınız diye böyle yapınız, ki kurtuluş, ancak Allah’ın rahmeti sâyesinde mümkündür- “dendiği zaman...” öğütten yüz çevirirler, daha fazla büyüklük taslarlar ve inat ederler. Ardından gelen âyet-i kerîme de bu durumu vurgulamaktadır.⁴¹³

•  Kâşâni Tefsîri: Sizden evvel geçen atalarınıza da “Önünüzdeki en büyük kıyamet ve arkanızdaki en küçük kıyâmet hallerinden sakınınız ki, belki o sûrede merhamet olunursunuz.” denildiği vakit onlar da sizin gibi Hak’tan ve Hakk’ı kabulden yüz çevirdiler. Birincisi Fenâfıllah ile Hak cihetinden, İkincisi de bedenî hayattan uzak durma ve kurtuluş ile nefis cihetinden hâsıl olduğundan (mâ beyne eydîküm) en büyük kıyâmet (ve mâ halfekümj en küçük kıyâmet ile te’vîl olunmuştur. Bu âyetlerde zikrolunan iki seslenişin/ sayhanın birincisi, başlangıcın vukûu ve kuvvetlerin cümlesinin birdenbire mahallî kararlarından inziâcı (yerinden kopma, sökülme) sebebiyle ilk üfürmeden uyamş hâsıl etmektir. İkincisi de sayhanın vukûu ve kuvvetlerin birdenbire uyamşı ve mahallerinden yayılışı ile ikinci üfürmeden uyamş hâsıl etmektir. Cesetler de kabirleri olan bedenlerdir.⁴¹⁴

•  Sakınma korkunun sonucudur. Bir şeyden sakınıp tedbirini alan kimsenin aleyhine olarak o şeyden bir zarar gelmez. Kişinin başına gelen felâketlerin çoğu emin olduğu taraftan gelir. Genellikle kendisi açısından emin olduğu taraftan felâkete uğrar. O halde akıl sahibi bir kimse, emin kılındığı taraftan başka bir taraftan emin olmamalıdır. Çünkü Allah’ın, önünden ve arkasından bâtıl bulaşmayan sözü doğrudur ve Allah doğruyu söyler. Dolayısıyla bu bir sakındırmadın Kader de yâver giderse alman tedbîr faydalı olur. Çünkü “çok sakınma kaderden kurtaramaz” denilmiştir. Ama bu sakınmanın da kaderin bir parçası olması başka. Bu takdirde tedbîr ve sakınma insanı felâketten kurtarır.

Sakınmanın en son noktası sakınmaktan sakınma içindedir, onun dayanak edinilmesidir. Allah’ın bize yönelik rahmetinin bir göstergesi bizi kendisinden sakmdırmasıdır. Sakınmanın bundan daha açığı ve vurgulusu da olmaz. Ulu Allah şöyle buyuruyor: “Allah, kendisine karşı sifi sakındırır. Allah kullarına karşı çok şefkatlidir.” (Al-i İmrân, 30) Bizi kendisinden sakındırmış olması şefkatinin bir ifadesidir.

Sakınma yolculuğu kişiyi maddî olandan mâkul olana, nimetten azâba, gizlilikten açıklığa, ölümden oluşla kâim ve âleme ilişkin bilgimizin neticesi olan hayâta çıkarır. Bu da insânî varoluşu bilmeyi doğurur, cisimliği itibâriyle insanın nereden sudûr ettiğini (sâdır olma, meydana çıkma, olma) öğretir. Geriye dönük veya ufka doğru olmayan doğrusal hareketi bildirir. Eğer bu ikisini de bilirse kuşkusuz tâbiiyet itibâriyle olur. Ayrıca başkasına karşı artışını ve inceliğini gerektiren her makamı da bilir. Gördüğü ve kendisine gelen her şeyde bir basirete sahip olur.⁴¹⁵

•  Eğer Allah olmasaydı makam bilinmezdi. Arka ve ön de olmazdı. Çünkü biz Allah ile var olduk. Ona çağırıldık ve O’na döndürüldük. “Dikkat edin bütün işler sonunda Allah’a döner. ” (Şuarâ, 53) Allah beni korku makamına yerleştirince, gölgeme bakmaktan korkar oldum, onun beni Allah’tan alıkoyan bir perde olmasından endişe ediyorum. Gölge için geçerli olan bu durum her şey için de geçerlidir. Çünkü insan mutlulukla müjdelense bile dünya güven yurdu değildir.⁴¹⁶

•  Rahmetü’l-Vücûbiyye: Takvâ ve iyilik sahiplerine özgü rahmet.

Allah, yapmak zorunda olduğu için değil, keremi ve ihsânıyla onlara merhamet edeceğini üzerine vâcip kılmıştır. “Benim rahmetim herşeyi kuşatmıştır. ” (A‘râf, 156) âyeti de geniş- itminan (emin olma, iç huturu) rahmetine işarettir. “Ben onu takvâ (insanın kendisini Allah’tan ufaklaştıran şeylerden ufak durması) sahiplerine yazacağım.” âyeti vâcip rahmete; ‘Trenim rahmetim ihsan sahiplerine yakındır.” (Araf, 56) âyeti de, bu rahmete işaret eder.⁴¹⁷

•  Dalâlet sahrasında kalıp inad edenlere: “Kulluk gerdanlığını atmayın, zirve-i tevhide giden selâmet caddesinden çıkmaza sapmayın, önlerinizde ve arkalarınızda bulunan âfetlerden hazer edin (sakınma, çekinme), Hakk’ı sayın da merhamet olunasınız.” diye resullerimiz lisanıyla söylenildiği zaman, onlar istihzâ (biriyle ince ince alay etme) ederek yüz çevirdiler.⁴¹⁸

•  içinle cem tarafında, dışınla fark tarafında olmaksın. Vahdet ile kesretten, kesret ile vahdetten perdelenmemek, kullukla mârifet arasını bulmalısın ki tehkkelerden kurtulasın.

Sûfîler dihndeki cem‘ (Hakkı halksı^ temâçâ etme), tefrika (fark) ve cem‘u’l-cem‘in (sâlikin ne kendini ne halkı görmesi, yalnızca hakikat sultanını görmesi) mânâsı şudur: Tefrika (ayrılık, halk ve Hakki birbirinden ayırt eder durumda olma), sana nisbet edilendir: Cem‘, senden soyulup aknandır. Bu, şu demektir: Yani kulun, kulluk vazifelerine, beşeriyet icaplarına göre yaptığı ameller tefrikadır. Hak tarafından ona gelen mânâlar, lutûf ve İhsan ise cenTdir. Her ikisi de kula lâzımdır. Çünkü tefrikası olmayan kimsenin kulluğu olmaz. Kulun “Ancak sana ibadet ederiz.” sözü, kulluğu göstermek sûretiyle tefrikayı isbattır. “Ancak senden yardım dileriz.” sözü de cem‘i istemedir. Tefrika, irâdenin başlangıcı, cem‘ sonudur. CenTü’l- cem‘ daha tam ve daha yüksek bir makamdır. Cem‘, eşyayı Allah ile beraber görmek, kuvvet ve kudretin Allah’a aid olduğunu bilmektir. Cem‘u’l-cem‘ ise tamamen helâk olmak ve Allah’tan başka her şeyden fenâ bulmaktır ki bu, ahâdiyyet mertebesidir. Çalışıp mücâdele etmelisin. Nerede ve ne zaman olursa olsun, yemede, içmede, konuşmada, susmada, gidip gelmede, hareket ve sükûnda her an O’ndan boş kalmamaksın. Bunun için: “Sufı ibnu’l-vakt (vaktin oğlu) olmak” denilmiş. Yani vaktini kaybetmemek, geçene üzülerek, geleceği düşünerek şimdiki vaktini zâyî etmemeksin.

Çünkü geleceği düşünmek ihtirastır. Vaktini o vakitte kendine gerekli olan teveccühte (doğrulma,yönelme), kalbi tasfiyede (saflaştırma, temizleme) ve tefekkürde (derin düşünme) geçirmelisin.⁴¹⁹

• İnsan, durmaksızın, geçmiş günlerinin hatâlarım düşünür, eski günahlarının yükü alünda ezildiğini hissederse, bu; onun henüz vücuttan kurtulmamış olduğu mânâsındadır.

Maziye yanıp yakılmak, yahut geleceğin maddî, mânevi hesaplarını düşünmek, kendini Allah’a götüren yolda vakit kaybetmektir. Vahdet yolunun yolcuları, kendilerini şeksiz şüphesiz Allah’a adamış olanlardır. Böyleleri hattâ tövbe etmekten bile tövbe edecek kadar mâzi ve gelecek hesaplarının üstüne yükselmişlerdir.

Bunun içindir ki Hz. Ömer, ihtiyar çalgıcıya bir öğüt vermek lüzûmunu hissetti. Ona “Senin bu ağlayışların hâlâ dünya ve vücut kaygılarına uyanık olduğunu ve hâlâ dünya hazlarından, onun muhasebe ve endişelerinden kurtulamadığını gösterir. Vücuttan fâni olmanın ve nefisten kurtulmanın işaretleri bunlar değildir. Fânilik o rütbedir ki o rütbeye erenlerde artık geçmiş, gelecek, korku ve yeis (şiddetli üzüntü) yoktur.” dedi ve sözlerine şöyle devam etti: “Senin yürüdüğün yol, fâniliğe ulaşmanın şaşmaz yolu değildir. Bu yolda dünya ve vücut câzibelerinden hatta günah kaydından bile kurtulmak gerekir. Efendimizin buyurdukları gibi, ‘Vücut öyle bir günahtır ki hiç bir günah onunla ölçülmez.’ Kısaca, geçmişi hatırlamakta ayıklık hâli vardır. Mâzi ve istikbâl, kulu Allah’tan ayıran bir perdedir. Gerçekten ermişlerin ise, umûrunda geçmiş yok, gelecek yok, yalnız Allah vardır.

Maziyi de istikbâli de ateşe ver, kül olsunlar. Geçmiş diye, gelecek diye kamış gibi boğum boğum olmakta ne fayda var? Kaldı ki kamıştan yapılan ney’in eğer boğumları tıkalıysa, o artık dudağın sırdaşı olamaz. Üfleyişleri ses veremez. Bu boğumlar, kamış içinde perdelerdir. Eğer insan vücûdunu da bir ney tasavvur edersen, onun içindeki perdeler de geçmiş, gelecek endişeleri, zaman ve mekân bağları, kısaca dünya heves ve alâkalarıdır. Vücut böyle kamış gibi perdeli kaldıkça ruh bu perdelerden kurtulup İlâhî sırlara kanatlanacak yolu bulamaz.

Sen durmaksızın kendi vücûdunu düşünür, âdetâ kendi vücûdunun etrafında tavâf edip durursan, nasıl Hakk’ın tavâfmda olursun? Allah’ı arama yolunda gayret eden kişi, bu maksattan başka her şeyini ve bilhassa kendi kendini terk edecektir. İnsanlık rütbesini kazanmış bir ruh için Allah’ta fâni olmanın tek şarti budur.

İnsan, nefis kayıdarına bağlı kaldıkça; durmaksızın kendi varlığını, kendi işlerini, hazlarını hatta sevaplarını ve günahlarını düşünüp, benlik ve ikilikten kurtulmazsa, bu ttpkı Kâbe’yi tavâf ederken Allah’ın evi çevresinde değil de, kendi evi etrafında dolaşıyormuş gibi hep evinin eksiklerini düşünen insana benzer.

Kâbe’yi tavaf edenler, kendi elbiselerinden soyunup, ihrama bürünürler. Tıpkı bunun gibi âşıkların da İlâhî güzelliğin ve İlâhî varlığın etrafındaki tavâflarının makbûl olabilmesi için vücut ve nefis elbiselerinden soyunup Allah’ta fânilik ihramını giyinmeleri lâzımdır.”⁴²⁰

•  Kalb, muhabbet-i şehevât-ı dünyevîyyeden (dünya şehvetlerine muhabbet) fâriğ (vazgeçtiği) olduğu vakit, billûr gibi olup, önünü arkasını görür.⁴²¹

•  Kalb salâh bulursa mehbît-i vahy (vahyin indiği yer) ve esrar ve envar (ışıklar) ve melâike olur. Fâsid (bozuk) olursa, mehbît-i zulm (zulüm

yeri) ve şeyâtin (şeytanlar) olur. Kalb salâh bulursa, arkanda ve önünde olanı sana haber verir ve mühim olan şeyleri ta’lîm ederek seni îkâz eder; ve eğer fâsid olursa, sana bâtıl şeyler söyler ve rüşd ve saâdetini izâle eder.⁴²²

• Cehennem ehli dört kısma ayrılır. Bunlardan bir grup Firavun gibi rab olduğunu iddia edip Allah’ın Rablığını reddederek Allah’a karşı büyüklenenlerdir. Firavun şöyle demişti: “Ey topluluk! Benden başka bir ilâhınızın olduğunu bilmiyorumBir keresinde ise, şöyle demişti: “Ben sizin en büyük rabbinizjm.” Burada, gökte kendisinden başka ilâh olmadığını kasteder. Nemrut ve diğerleri de böyledir.

İkinci grup, Allah’a ortak koşan kimselerdir. Onlar, Allah ile birlikte başka ilâhlar da kabul eder ve şöyle derler: “Biz onlara> sadece bizi Allah’a yaklaştırsınlar diye ibadet ediyoruz” ^ır keresinde ise şöyle demişlerdir: “(Peygamber) İlâhları tek bir ilâh yapıyor. Bu tuhaf bir iştir. ”

Üçüncü grup ise, ateistlerdir. Onlar, ilâhı bütünüyle reddedenlerdir. Böylece onlar, âlem için veya âlemden bir ilâhın varlığını kabul etmez.

Dördüncü grup münâfıklardır (ikiyüzlü, içi başka dışı başka). Onlar, üzerlerindeki baskı nedeniyle Müslüman olduklarını gösteren söz konusu üç gruptan biridir. Bu baskı nedeniyle, canları, malları ve nesilleri hakkında korku duyarlar. Onlar içlerinden ise bu üç gruptan birinin inancına sahiptir.

Bu dört sınıf, cehennemlik olan ve oradan çıkmayacak olan cin ve insan topluluklarıdır. Bunların sayısının dört olmasının nedeni, âyette İblis’in önümüzden, ardımızdan, sağımızdan ve solumuzdan bize geleceğini bildirmesidir. İblis, ortak koşana önünden gelir. Ateiste ardından, kibirliye sağından, iki yüzlüye ise solundan gelir. Sol, en zayıf yöndür. Çünkü münâfık bu grupların en zayıfıdır. Kibirliye ise sağından gelir. Sağ, gücün yeridir. Çünkü kibirli, kendisinde bulduğu gücü nedeniyle büyüklenir. Müşrike ise önünden gelir. Çünkü ön, görüş yönüdür. Böylece gören kimse Allah’ın varlığını kabul eder ve O’nu inkâr edemez. İblis ise, onun Allah’a ortak koşmasını sağlar. Ateiste ise arkasından gelir. Çünkü arka, bakma yönü değildir. Ona şöyle der: “Hiç bir şey yoktur.” Başka bir ifâdeyle ilâh diye bir şey yoktur.⁴²³

-46-

Kendilerine rablarının âyetlerinden herhangi bir âyet de gelse mutlaka yüz çevirirler.

“Ve mâ te’tîhim min âyetin min âyâtirabbihim illâ kânû anhâ mu⁽rıdîn”

*

Ve kendilerine Rablerinin âyetlerinden herhangi bir âyet geldiği tçaman mutlaka ondanyü^ çevirirler. (Elmalık Hamdi Yağır)

Onlara Rablerinin âyetlerinden bir âyet gelmeyedursun, ille de ondanyüt^ çevirmişlerdir. (Diyanet)

Kendilerine hikmet ve adaletimizi beyân, kudret ve azametimizi ilân eden Rablerinin âyetlerinden bir âyet nazil olsun da onlar tekzib (yalanlama) ve istihzâ (ince ince alay etme) ile yüz çevirmesinler olmaz. Onlara hangi âyetimiz nâzil olmuşsa mutlaka yüz çevirmişlerdir.⁴²⁴

•  Söz söylemek tasdik edilmek içindir. Tanrı’ya şirk koşan can, doğruya inanmaz! Feleğin abes şeylerine bölünmüş olan can, altmış sevda ortasında müşterek bir hâle gelmiştir. Artık böyle kişiye bir şey söylenemez, ona karşı susmak daha iyidir. Çünkü ahmaklara verilecek cevap, sükûttur.⁴²⁵

•  İtikatlı bir müslümana: Allah böyle buyuruyor, Resulullah şöyle buyuruyor, diyecek olsan, derhal tasdik eder. Halbuki zanlarına göre kendilerinin bilgili, âlim ve hakikatlere âşinâ olduklarım farzeden ve hayal peşinde koşan kimselere âyet ve hadis ile karşı çıkamazsın.⁴²⁶

•  Isâ (a.s.jyı bilmez misin? Yahudiler önce Isâ muhakkak Mûsâ’nm şeriatına bir şey ilâve etmez zannettikleri için O’na îmân ettiler ancak Isâ (a.s.), resûl olmak sıfatıyla Mûsâ’nın şeriatına bazı hükümler ilâve etmek ve yahut bazı hükümleri değiştirmek yoluna gidince buna tahammül edemediler. Çünkü onların îtikadlarına aykırı geldi. İşin iç yüzünü bilmediler. Bu yüzden Isâ’nm katlini istediler.

Hz. Muhammed (s.a.s.fdç.n önce gelen nebilerin getirdiği şerîatten bugün devam eden hükümler vardır. Biz o hükümleri yerinde tutmakla peygamberimizden önce gelen Resûllerin şerîatlerine değil ancak onların Peygamberimiz tarafından kabul edilmiş olması bakımından yine Peygamberimizin şerîatine uymuş olduk.⁴²⁷

•  Senden itikadın sorulduğunda, seni O’nun azâbından kim korur, O’nun ateşinin alevinden seni kim kurtarır? Çünkü sen, bu itikadınla melekût-i İlâhîyi ibtâl (fesh etme) ve inkâr ile kudret-i İlâhîye acz isnâd ettin. Hikmet-i İlâhîyi bilemeyerek âyât-ı Rabbâniyeyi (Rabb’in âyetleri) düşünmedin. Hattâ onlarla istihzâya (ince alay) yeltendin. Gayb’a inanmadığın gibi ilminin ihâta edemediği (kapsamak) şeyi yalanlamaya kalkıştın. Eşyanın hakikatlerine nakıs (eksik) ilmin ve çarpık düşüncelerinle vâkıf olmaya çalıştın.

“Onlar, ilmini kavrayamadıkları ve henü^ yorumu da kendilerine bildirilmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böylece yalanlamışlardı. ” (Yûnus, 39)

Senin gözlerin ecsâm (beden, cisim) ile perdeli ve ecsâmın yaratıcısından gaflettesin. Nitekim cisimleri görünce bunda zâid (sonradan eklenen, artık) bir vücûd bulunduğunu inkâra kalkışanlar da vardır. Böyleleri, cisimlerin O’nun varlığıyla zâhir olduğu renk ve şekillerin o sayede ortaya çıktığı görülmeyen gerçek vücûdu, inkâr ederler. Çünkü varlığın sebebi olan “Nûr”un ilminden habersiz bulunuyorlar. Cisimler arasında görünmeyişinin şiddet-i zuhûrundan, bakanların gözlerinden nûrunun ziyâdeliği sebebiyle gizlendiğini kavrayamıyorlar.

Onlar, izhâr (ortaya çıkarma) eden Nur (ışık) ile ortaya çıkan cisim arasındaki farkı, nur göz önünden zâil (kalıcı olmayan) olup zulmet (karanlık) çöktükten, şekil ve renkler görünmez olduktan sonra görmüyorlar mı? Bunu görebilseler inkârları mümkün olmadığı gibi tekzibleri (yalanlama) de mümkün olmaz.⁴²⁸

•  Eğer kitap sahibi, bütün kitaplara inanan biriyse ebediyen sapmaz. Ama bazı kitaplara inanan, bazısını da inkâr eden biriyse, o, gerçek kâfirdir.⁴²⁹

•  Eğer canının aklının tereddütte kalmamasını istiyorsan, bu cehâlet ve gaflet pamuğunu can kulağına tıkama. Tâ ki Hakk’ın muammâlarmı (sır) anlayasın, gizli ve âşikâr sırlarını kavrayasın! O zaman senin can kulağın vahiy mahalli olur. Vahiy nedir? Beş duygunun erişemeyeceği söz!⁵⁵⁰

•  Afâktaki (insanın kendi nefsi dışındaki götfe görülen varlık âlemi) âyetler ve eserler, insanın içinde olanları bilmek ve göstermek içindir. Alemde Cenâb-ı Hakkk’m ne kadar tecellî etmiş âyet ve eseri varsa bunların cümlesi insanın nefsinde toplanmıştır. ⁵⁵¹ Görünen ne varsa, hepsi âyetler aynasıdır. Cümlesine her dem saffet (saflık) ve ihlas ile bakmak yani Hak nazarıyla bakmak gerekir.⁴³⁰

•  Cenâb-ı Hakkk’tan yüz çevirip O’ndan başkasıyla meşgul olan mâsivâya (dünya ilgileri) yönelmiş olur. Zulmâtın (karanlık) bazısı bazısından daha baskındır. Mâsivâya yönelenin yüzü, Hakk’tan

dönmüş ve yüz çevirdiği kadar çarpılmıştır. Eğer yüz çevirmesi göz açıp kapayıncaya kadarsa gözü ala olur. Daha fazla olacak olursa şaşı olur. Eğer bir iltifat şeklinde olursa çenesi çarpılmışcasına olur. Şâyet yüz çevirip geri dönmesi daha fazla olursa arkaya doğru koşarcasına çehresi döner ve amel defteri arkasından verilenlerden olur. Bunlar Allah’ı unutanlardır. Allah da onları unutur ve onlara kendilerini unutturur.

Hz. Mûsâ’nın zamanında bir adam Hz. Mûsâ’ya gelerek demiş ki: “Ya Mûsâ, senin söylediklerini yapmazsak cezalandırılacağımızı söylüyorsun. Ben senin söylediğin hiç bir şeyi yapmıyorum, buna rağmen gün günden malım mülküm artıyor, evlâdarım sağlıklı, şehirde İtibâr edilen ve sözü geçen bir kişiyim. Söyle Allah’ına bu duruma ne diyecek?”

Hz. Mûsâ bu cümleleri Allah’a söylemeğe teeddüb (edebim ve terbiyesini takınma) etmiş. Allah Hz. Mûsâ’ya hitap ederek: “Ya Mûsâ! Söyle o kuluma, Ben Allah Azimüşşân, onun ağzından adımı anma salâhiyetini aldım. Bundan büyük cezâ olur mu?” demiş.

Evler çok görünseler de aslında iki ev vardır: Biri bilgi evidir, yani nefistir. Biri de sır evidir. Bu ikisinden yoksun olan ev haraptır.

İnsan Hakk’a mensup zikri yani Kur’ân’ı kullanmak zorundadır. Kur’ân’ı hangi dille okuduğuna bak. Çünkü huzur ve sekine (kararj Kur’ân’la iner, ama dillere göre.

İnsanın ruhuna bakması gerekir; beden şehrine nasıl yöneldi? Hakk’ın beden şehrine yerleştirdiği hikmet ve güzel tertip gibi olgulara yardımcı olmak üzere nasıl girdiğini gözlemlesin. Çünkü insan en güzel yaraühşa sahiptir. Bu olguya bakmaya başladığın zaman, iyice derinleş, insanın içine girmediğin tek bir zâviyesini, bilmediğin tek bir gizliliğini bırakma. Çünkü insan Hakk’ın hâzinesidir. Sen büyük bir ilim üzerinde duruyorsun: “İnsanlara ufuklarda ve kendi nefislerinde âyetlerimi fi göstereceği^ ki onun gerçek olduğu, onlara iyice belli olsun” (Fussilet, 53) “Kendi nefislerinizde de öyle. Görmüyor musunuz?” (Zâriyât, 21)

Kendini bilen Rabbini bilir. Kendini en iyi bilen Rabbini en iyi bilendir.

Malm karakteri harekettir, tedavülde olmakür. Buna kanıt mı istiyorsun? O zaman kulağını kilitli sandığa yaklaştır; malın sandığın içinde hareket ettiğini duyacaksın. Eğer sandığı açmaya gücün yetiyorsa, kırma. Çünkü her hangi bir malı biriktirip saklama gereği duyabilirsin. Kilit senin dilindir; anla.

Cimrilik eden ancak kendi nefsinden cimriük eder. Nitekim şöyle buyurulmuştur: “Eger O’ndanyüz çevirirseniz; yerinize sizden başka bir toplum getirir, ancak onlar sizin gibi de olmazlar. ” (Muhammed, 38)⁴³¹

-47-

Onlara: “Allah’ın size merzuk (vızıldanmış) kıldığı şeylerden hayra sarfedin.” denildiğinde, küfredenler inananlara: “Biz o kişiye yedirmeyiz, ona Allah dilese yiyeceğini verirdi, siz açık bir dalâl içinde değil de nesiniz?” derler.

“Ve izâ kîle lehüm enükû minmâ razakakümü’llâhu kâlellezîne keferû lillezîne âmenû enut’imu men lev yeşâullâhü at’amehu in entüm illâ fi dalâlin mübîn”

*

Onlara: “Allah’ın sisçe nsçık olarak verdiği şeylerden hayra harcayın. ” dendiği sçaman, o kâfirler, mü’minler için: “Allah’ın dileyince doyurabileceği kimseyi bisç mi doyuracağı fil Sisç apaçık bir sapıklık içinde değil de nesinisç?” dediler. (Vhnalılı Ham di Yasçır)

Allah’ın sisçe nsçık olarak verdiklerinden hayra sarfedini% denildiğinde, kâfirler müminlere dediler ki: Allah ’ın dilediği takdirde doyuracağı kimseleri bisçmi doyuracağıfiğ Sisçgerçekten apaçaık bir sapıklık içindesinisç. (Diyânet)

Ayât-ı ilâhîyyeyi (Allah’ın âyetlerini) tekzîb (yalanlama) eden onlara: “Allah’ın size merzûk kıldığı şeylerden infâk edin, hayra sarfedin, nimet-i ilâhîyeyi yerli yerinde kullanın” (düşmüşü kaldırın), iâne (yardım) edin de âlem-i âhiretiniz için kendinize hayırlı bir makam hazırlayın) denildiği zaman o kâfirler Müslümanlarla alay ederek şöyle dediler: “Sizin inandığınız, îman ettiğiniz Allah fakir edecek de biz bakacağız öyle mi? O’nun yedireceği kimselere biz mi yedirelim? Allah dileseydi onu it’âm (yemek yedirme) ederdi. Siz Allah’ın meşiyyetine (istek) ve irâdesine muhalefette bulunuyorsunuz,

binâenaleyh siz apaçık bir dalâl (sapkınlık) içinde değil de nesiniz?”⁴³²

•  İhtiyacından fazla malı olanın, şer’î ölçü dâhilinde, sâlih olan fukarâya vermesi vâciptir. Böylece de zenginlerin zekâtı fukaraya ihsân etmek, mallarından vermek, fakirlerin zekâtı da, zenginlere olan ümit ve itimatlarını kalplerinden silmek, yani verecek diye beklememektir. Âşıkların zekâtı, cânânı uğrunda canını harcamak, ruhlarını Allah muhabbetine bezletmek, vermek, hep vermektir. Ariflerin zekâtı ise, kendi hallerinden ve ilimlerinden, irfanlarından ehil olana, isteyene, talep edene vermek, muhabbet etmek, âşıkları kendi hallerinden nafakalandırmaktır. İlmin zekâtı, tâlibine (isteklisine, talep edene) tâlim etmektir (öğretmektir). Evlâdın zekâtı yetime ihsân, evin zekâtı misâfıri ağırlamak ve itibar etmek, sohbetin zekâtı, dedikodudan kaçmak; kuvvetlinin zekâtı zayıflara yardım, nefsin zekâtı, kötü ahlâklardan kurtulmaktır. Cenâb-ı Hakk da: “Zekât veren felâh (kurtuluş) bulur. ” (Mü’minûn, 1-4), buyurur.

Mevlânâ Hazretleri buyurur ki: “Cömertlerin lâyığı para ve mal vermektir. Âşıkların ise can vermektir.” Hâsılı lâzım olan, kendisine en makbûl olan nesneyi ilmi, malı, yahut vücûdu Allah yolunda bezletmek, harcamaktır.⁴³³

•  Her işin yapıcısı Allah’tır. Ancak yine Allah bize yaptığımız ve yapamadığımız hareketlerin iyi ve kötü oluşlarını ayırt etme kudretini vermiştir. Bizim Cenâb-ı Hakkk’a yalvararak, bazen utancımızdan renkten renge girerek; Allah’ım! Bize doğru yolu sen göster! diyebilmemiz ve bizi Yaratandan iyiyi, doğruyu ve güzeli istememiz bu hakikatin büyük delilidir.

Çünkü elimizde hiç bir kudret ve ihtiyâr bulunmasaydı, bize fiillerin ve hareketlerin en iyisini nasip etmesi için Allah’a nasıl yalvarır, hattâ bunu nasıl akla getirebilirdik?

Tıpkı bizim gibi canlı olan hayvanlar, yaptıkları hareketlerden dolayı ne Hak’tan, ne de halktan utanmayı akıl etmediklerine, bunu bilmediklerine göre, bize verilen ve “cüz’î ihtiyar” dediğimiz iyiyi, kötüden ayırt etme kudretinden nasıl gafil olabiliriz.

Kuldaki ihtiyarı tamamiyle yok farz ederek insanı cansız cisim sanmak, İlâhî cebir kudretini yanlış anlamak, o kadar ki, bizzat anlayışı kötüye kullanmaktır.

İnsan, kendisine yine Hak’tan gelen böyle bir kudretin ârifı olabildiği ölçüde insandır.

Sen önce Allah’ın büyüklük ve kudret derecesini bileceksin. Sonra onun, insan derecesine ulaştırmakla, sana verdiği kıymetin kadrini anlayacaksın.

Sen Hakk’ın irâdesi hapsinde esir değilsin. Hür kimseler gibi bir gönül ve vicdan rahatında bulunman için sana verilmiş İlâhî hürriyetin farkında olmalısın.⁴³⁴

•  Cebir (cüyfî iradeyi reddetmek), yol kesiciler arasında uykuya dalıp çalışmayı, savaşmayı terk ederek nefse uymak, onun sesine boyun eğmektir. Fakat bu aynı zamanda henüz kanadı çıkmamış kuş yavrusunun uçmaya kalkması gibi mutlaka acı bir düşüşle son bulur.

Unutma ki baş, içinde akıl bulunduğu ve bu aklı kullanabildiği ölçüde baştır. Aklını kullanamayacak durumlara düşen bir başın ise kuyruktan ne farkı kalır?

Kendini Allah’a şükürle vazifeli bil. Sonra çalış, çabala ve tevekkül (sebebe başvurup işi Allah’a bırakmak) et. Bu takdirde senin Allah gibi bir koruyucun ve bağışlayıcın olacağını unutma!⁴³⁵

•  Hakikat nazarıyla nereye baksan, ancak birlikten başka bir şey göremezsin. Bütün kesret (çokluk) âlemi, vazifesini yerine getirmek

için yaratılmış birer âletten ibârettir. Kudret, kuvvet, fiil, havi (kuvvet, kudret% her şey Allah’tandır. İm havle ve lâ kuvvete illâ hillâhi’l- aliyyi’l-atfm.

Yalnız burada, itidalli bir cebir anlayışından ayrılmamaya çalışmalıdır. Sırf cebrîliğe gidersek âlemin intizâmı bozulur ve bu türlü düşünen kimse dalâlete düşüp yolunu şaşırır.

Adamın biri gelişigüzel bir bahçeye girmiş ve bir hurma ağacına çıkarak hurma yemeğe başlamış. İşi farkeden bahçe sahibi, ağacın altına gelerek, orada ne yaptığını sormuş. Adam ise gâyet rahat: “Allah’ın bahçesinden, Allah’ın hurma ağacından, Allah’ın hurmasını yiyorum!” cevabını verince, bu defa bahçe sahibi: “Afiyet olsun, ye kardeşim...” diyerek bir ip ile bir kamçı alarak gelmiş ve adamı ağaca bağlayarak döğmeye başlamış. Cam yanan adam bu defâ feryâd edip, hiddetle haykırmaya başlayınca, bahçe sahibi: “Allah’ın ipi ile seni bağladım. “Vur!’ dediği kamçı ile de nerene rast gelirse indiriyorum işte...” diye cevap vermiş.

Ehl-i sünnet ve’l-cemaat anlayışına göre itidâl (orta) üzere olan cebirde cüz‘î irâde vardır ki dünyanın nizâmı, işte bu gayret ve tevekkül (işi Allah ’a bırakıp kadere râsşı olma) arasındaki ince bağlantıyı muhafaza eden anlayış noktasını hayata tatbik edebilmekle mümkün olur.⁴³⁶

Şükür nimet memesini emmektir. Meme ne kadar süt ile dolu olursa olsun, memeden dışarı çıkmaz; yani onu emmek lâzımdır.⁴³⁷

Resulullah Efendimiz şöyle buyurdular: “Acıyanlara, Rahmân olan Allah merhamet eder. Yeryüzünde olanlara acıyınız sdyede gökyüzünde olanlar da sige acırlar. ” Bu hadîs-i şerif bize yeryüzündekilere acımayı emrediyor. Çünkü Hakk’ın rahmeti, kullara o yoldan gelir. Gökyüzündekilerin şefkat duyguları, kullara o yoldan ulaşır. Semâ, İlâhî rahmetin nüzûl (inme) yeridir. Ve Rahmân olan Allah’ın feyz (Allah tarafından kula lufedilen) ve bereket menbâıdır (kaynak).

Meleklerin durağıdır. O melekler, Allah’la kukan arasındaki sırları taşırlar. Hak Teâlâ onları öyle kılmıştır. İşlerini onların vâsıtasıyla görür. Rızık meleğinin derûnuna (iç, gönül) Hakk’ın rahmeti konursa, kullara nasipleri bolca gelir. Hatâ ve sevapları yazan meleğin gönlüne, Hakk’m rahmeti konursa, kulun günahı unutulur, sevabı yazılır. Her zaman insanla gezen meleğin gönlüne rahmet sırrı verilirse; kula yardımı çok olur. Şefkate gelir; kulu bütün kötülüklerden esirger. İrfan sahiplerinin, kalplerinin özlediği Rableridir. Bu sebeple onlar Allah’ın rahmetine bir tecelli yeridir. Kullar arasında onlar böyledir. Allah Sübhan’dır ve merhameti herkesten çoktur. Kullarına acır ve onlara rahmetini yağdırır. Oğlum, kullara acıma mertebesine geldiğin gün; Allah’ın rahmetine erdiğin gündür. Mârifet ehlinin meclisine girdiğin an; kurtuluşa erdiğini bilesin. Hikmet sahibi zâtlara bir şey sorduğun zaman: Sorunun cevabını tam alacağına da inan.⁴³⁸

•  “Ey Irak halkı! Allah’a yemin ederim ki bu gaflet, hepinizi umumî olarak kaplamıştır. Dikkat edin, uyanık olun. Ey avam ve havas, birbirinizi uyarın ve uyanık olmaya dâvet edin. Efendiler! Bu kadar lüks, konfor, aşırılık ve israf yeter. Yeter bu uyku. Yazıklar olsun bize. Zîrâ bu salınmış sır ve gizlilik perdesinin arkasında nelerin olacağından, bizi nelerin beklediğinden habersiziz.”³⁴¹

•  İnsanı Allah’a yaklaştıran, Allah’ın mahlûklarına şefkattir. İnsanlara hayır öğreten kimselere Allah ve melâikesi, yerde ve gökte olanlar, hücresinde karıncalar, denizde balıklar cümlesi salât eder ve hayır duâ eder. Çünkü hadîs-i şerifte: “Bütün mahlûklar Allah’ın tyâli (ailesi), çoluk çocuğudur. Allah indinde hayırlı kul, ailesine faydalı olandır. ” buyuruluyor.⁴³⁹

•  Sadaka mutlaka kesesinden fedâkârlık yapmakla olmaz. Allah namına yapılan her iyilik bir sadaka demektir. Dili ile hayır yapmak, insanları hayra teşvik etmek de sadakadır. Keza bedeni ile başkalarına hizmet ve yardım da sadakadır.⁴⁴⁰

-48-

Siz doğru iseniz bu tehdit ne zaman (Ne zaman bu vaad, doğru iseniz) derler.

“Veyekûlûne metâ hâze’l-va‘dü in küntüm sâdikîn,>

*

Yine onlar: “Eğer doğru söylüyorsam^ bu (,kıyâmet) vaadi ne cçaman?” diyorlar. (Eltnalılı Hamdi Ya^ır)

Onlar: Eğer gerçekten doğru söylüyorsam$ bu tehdit ne %aman gerçekleşecektir? Derler. (Diyânet)

Ve istihzâ (ince alay) ve tehekküm (ciddî görünüp alay etme) yolu ile: “Hem sizin söylediğiniz yevm-i mev’ûd (vaad olunmuş gün), o dîvân-ı mücâzât (ce%â, karşılık meclisi) doğru ise ölülerin dirilmesi, ihzâr (hutura getirme) keyfıyyeti ne zaman olacak?” diyorlardı.⁴⁴¹

• Mahşer, mahkeme-i kübrâ, (büyük mahkeme) âhiret, mânâ âlemi dediğiniz şeyler nerede? Bütün dinlerde ahlâk ve vicdan ilkeleri kaçınılmaz kulluk görevi olarak bildirilmiştir. Uymayanlara karşı da âhirette hesap verme gerçeği İlâhî kâide olarak açıklanmıştır. İnsanların çoğunluğu bu disiplinli ahlâk ilkelerinden kaçınmış ve Allah varlığını görmezlikten gelmek istemişlerdir. Peygamberlerden Resullerden ve bu yolda gerçeği topluma anlatmak isteyenlerden dâimâ mûcize istemişler; kıyamet olayının delilini göstermesinde ısrar etmişlerdir. Yine dinler tarihi boyunca Peygamberler çok net, açık mûcizeler gösterdiğinde de isyan ve inkâra devam etmişlerdir.

Meselâ Hz. Mûsâ’nın âsâsını pek açık bir şekilde gören Yahudiler sonradan Sâmiriyye’nin buzağısına tapmıştır. Hz. Isâ ölü çocuğu diriltmiş, fakat bunu görenler O’nun idam kararına imza koymuştur (Roma jürisinden Marcus). Kıyâmete ait delil isteme ise büsbütün abestir. Kıyâmet ancak saati gelince tezâhür eder. Mânâdan bir delil istemeye gelince: Mânâ gönülle sezilip farkedilen bir sistemdir. Kalbi katılaşmış merhametsiz kişilere bu filmi seyrettirmek mümkün değildir.⁴⁴²

Mübtedî (yeni başlayan) halinde iken Mûsâ (a.s.jnın bütün himmeti (istek, gayret) ve arzusu rü’yet (Allah’ı görmek)’ten ibaret idi. Onun için de himmetini dile getirmişti. Nitekim Hakk Teâlâ onun “Göster bana kendini, göreyim seni!” dediğini söyler. Bu ibâre, maksûdu (maksat) elde edememekten ve bulamamaktan zuhûr etmiş bir hezeyandır. Peygamberimiz ise müntehi (en son) ve temkin (istikamet üsşere karar kılma ve iyice yerleşme makamı) sahibi idi. Şahsı himmet makamına ulaşınca, himmeti fâni oldu ve: “Senin övgülerini sayamıyorum” demişti. (Hz Mûsâ, Allah’tan rü’eti isterken, Hz Peygamber Allah’ı medh ü senadan (övme) âciz olduğundan bahsetmişti. Çünkü o telvin (talep ve istikâmet yolunu araştırma makamı), bu temkin makamında idi.fv'

Senin vücûdun bir çuvala benzer; fakat senin dışına benzeyen, çuval değil, onun içinde bulunan buğdaydır. O buğday, un olmadıkça kendisinden beklenen fayda hâsıl olmamıştır ve yine bu un da hamur haline gelmedikçe, bir işe yaramaz. Ekmek de yenmedikçe, aklın ve canın kuvveti olamaz. Akıl ve can da ekmeğin vücutta mahvolması gibi, Hak’ta mahvolmadıkça, tehlikeden kurtulamaz. Görülüyor ki “uruç” (yükselme) böyle hâlden hâle değişmekle oluyor. Nutfe, alaka olur, bundan sonra bir şekil kazanıyor, bu şekil de ruh kabul ediyor. Periler içinde bu böyle olur. Bitki ve hayvan da, her şey hâlden hâle intikal eder. Birinci hâlde ölür, ikinci hâl ile hayat gösterir. Her şey böyledir ve bu

tarzdadır. Ölüm olmadan, yaşamak olmaz; sende aşağı bir şey ölmekle, mutlaka ondan daha yüksek bir şey peyda olur. Meselâ çocukluk ölür, onun yerine gençlik, bilgisizlik ölür, bilgi peydâ olur. Tâne yerde mahvolur, ağaç çıkar. Yaşamak ölmekte, varlık yokluktadır. Bu kanun her şeye şâmil ve hâkimdir. “Ölmeden evvel ölmek nasıl olur?” diye itiraz eden eşeğe bak! O, bizzat aynı hâldedir. Gece, gündüz aynı şeyle uğraştığın ve aynı hâlde bulunduğun hâlde, bir başkası sana bundan bahsettiği zaman, bu sana imkânsız görünürse, bu hareketin küfür değil de nedir? Meselâ, Sırat köprüsü hakkında, kıldan incedir ve herkes üzerinden geçer, denildiği zamanda imkânsız görülür; halbuki sen ondan, daha ince olan bir köprü üzerinden geçiyorsun ki bu, senin düşüncendir. Cennet için de: “Ne yerdedir, ne göktedir; madem ki yerde, gökte değildir, o halde nerededir?” diyorsun. Vücûdunda kati bir hoşluk ve nâhoşluk duyduğun hâlde yerini tâyin edemiyorsun; bunların vücûdunda olduğunu biliyorsun fakat, yerini tâyin etmekten âcizsin. Cehennem ve cennet de aynen böyledir. Yerini görememekle beraber, bunlar vardır. Ahmak, gece gündüz bir hâlde bulunduğu ve bundan kendisine bahsedildiği zaman, bunları, imkânsız gören kimsedir. İşte bu bakımdan böyle bir insan, aynen bir eşektir ve ne olduğunu da bilmez.⁴⁴³

• Ayandan sonra beyân istemek hüsrandır, denilir. Ulu Tanrı, güneşten daha âşikâr, daha zâhir ve daha çok peydâdır. Güneşin mevcûdiyeti üzerine kim delil ve şahit isterse o, ziyâna gark olmuştur (batmıştır) ve anadan doğma kördür. Onun derdine, hastalığına hiçbir çâre ve ilâç yoktur. O kimse hayvan-ı mudaktır, belki hayvandan hatta cemâdâttan (cansızlar) bile daha aşağıdır. Çünkü cemâdât olan toprak, ne için yaratılmışsa, onu yerine getirir. Yer kendisinden bitki yetişmesi için yaratılmıştır. Ona ne ekersen ve ne emânet edersen, onu besler ve çoğaltır. Bir taneyi on, belki yüz tâne olarak sana geri verir. Eğer arpa ekersen arpa, buğday ekersen buğday, meyve ekersen meyve ve üzüm dikersen üzüm

verir. Bunun gibi hayvanı da yük ve insanları taşıması, onları maksatlarına eriştirmesi ve şehirden şehire götürmesi için

S48

yaratmıştır.

-49-

Başka değil, bir tek sayhaya (yüksek sesle bağırma, haykırma) bakıyorlar, onlar çekişip dururken yakalayıverir.

“Mâyenzurûne illâ sayhatetı vâhideten te’huzühüm ve hüm yahıssımûtı”

*

Onlar sadece bir tek çığlığa bakıyorlar, bir çığlık ki onlar çekiçip dururken kendilerini yakalayıverir. (Elmalılı Hamdi Ya%ır)

Onlar, birbirleriyle çekiçip dururken kendilerini ansıdınyakalayacak korkunç bir sesi bekliyorlar. (Diyanet)

Zavallılar! Kudretin yoğurduğu şu tecellîden ibret almayan bîçâreler! Allah’ın her an idam ve îcad kudretini göremeyen körler! Bunların bekledikleri (bir kumanda!) Başka değil bir sayhaya bakıyorlar. (Birinci nejhayı bekliyorlar). O öyle bir sayhadır ki onlar birbirleriyle uğraşırlarken, akidler, muameleler tanzim edilirken o sayhanın dehşeti kendilerini kaplar, yakalayıverir.⁴⁴⁴

• Ey insanoğlu, yaşadığın müddetçe en çok yok olmaktan korkar ve bu korkuyla tir tir titrersin. Fakat şunu da bil ki Allah’tan adem (yokluk) bile korkmaktadır.

Senin dünya mevkilerine, dünya makam ve servederine sarılman neden? Mal, mülk gibi sağlam sandığın şeylere tutunman niçin? Aynı yok olmak korkusundan değil mi? Nasıl olsa bir gün gelip terkedeceğin dünyaya bu ölçüde sarılman farkına varamadığın bir can çekişmedir.

Bütün insanları hiç görünmeden saran bu can çekişmeden kurtulanlar yalnız Allah âşıklarıdır. Onlar dünyaya tutunmadıkları ve yalnız Allah’ta fânî olmak istedikleri için, bütün varlıklarından seve seve vazgeçerler.

Allah aşkından gayrı her şey, iki dünyanın nimederi dahî olsa, can çekişmekten başka bir şey değildir.

Nâzik vücudarını, bir gün bağrına çekecek toprağa korkulu gözlerle bakanlar, hakikatte görme kabiliyetinden mahrum âmâlardır. Onlar görebilseler, ruhun ezelinden bu yana, iştiyâkını çektiği, ebedî hayat suyu olan Allah sevgisini görürler.

Gece gibi karanlık toprağa gaflet tohumları ekmekle vakit öldüren kişi! Başım boş işlerinden ve gaflet uykusundan kaldırmaya gücün yetmiyorsa, bu toprağa fazla eğilmendendir.⁴⁴⁵

Sâlih Peygamber, Semûd kavmine demişti ki: “İçinizin hasedine uydunuz, mâsum bir deveyi öldürdünüz. Allah bunu sizden soracak ve üç gün sonra sizi büyük cezâya çarpacaktır. İlk gün, cezâ alâmetleri belirecek ve hepinizin yüzlerinizin rengi değişecektir. Birbirinizin yüzlerini başka renklerde göreceksiniz. Yüzleriniz önce safran gibi sarı, ikinci gün erguvan gibi kızıl, üçüncü gün abanoz gibi siyah olacaktır.

Semûd kavmi için yapacak iş artık tükenmişti. Derin bir korku içinde ilk günün alâmetlerini beklediler ve hakîkaten daha o gün birbirlerinin yüzünü safran gibi gördüler.

ikinci günde de bu renk kızıla çevrildi.

Üçüncü gün, Semûd kavmi halkının yüzleri artık siyahtı. Görünüşlerinde insan çehresi ve davranışlarında insan edâsı kalmamıştı. Sonra dize geldiler.

Ve Kur’ân-ı Kerîm’in A‘râf sûresinde (78. âyet) buyrulduğu gibi: Cibrîl-i Emin, Hz. Muhammed (s.a.s./e bu mevzûda şu âyeti getirdi: “Büyümden onlan bir titreme aldı ve bulundukları yerde di\ üstü çöküverdiler. ”

Nitekim Semûd kavmi için yapılacak şey kalmamıştı. Allah’ın gazâbını ve onun son tecellîsini bekler oldular. Bu cezâ tam zamanında geldi ve bir zelzele yerin altını üstüne getirdi. Diz çökmüş, siyah yüzlü canlılar, bir anda kara topraklara gömüldü.⁴⁴⁶

• Büyük fırtına olacakü. Allah’ın emriyle esen rüzgâr, Tanrı yolundan sapmış, yolunu azıtmış olan Ad kavmini helâk etmek için harekete geçmişti. Hûd Peygamber, aynı kavmin içinde kendisine inanan ve gösterdiği Hak dinine îmân edenleri bir araya topladı. Onların bulunduğu yerin etrafına âsâsıyla bir çizgi çizdi. Korkunç rüzgâr, bu çizginin dışında kimi bulsa parçalıyor fakat çizginin içinde kalan toprakta bir bâd-ı sabâ gibi serin ve yumuşak esiyordu.

Gerçek Tanrı insanları da, çevreleri Hûd’un hududuyla emniyete alınmış inanmışlar gibi, ihtiras kurtlarının ve nefis fırtınalarının zararlarından emniyette olurlar. Onlar, dünya kirlerinden ve dünya ihtiraslarından uzak kaldıkça içlerindeki insanlık cevherini ne bir kurt pençesi alabilir ne de bir kasırga savurabilir.

Hatta onlara ecel rüzgârı bile, Yûsuf Peygamber’in Yakub’a ulaşan kokusu gibi bir başka hayat verir.

Hak sevgililerinin şehvet ateşi dahi İbrahim’i yakmayan ateş gibi kavurmaz. Fakat aynı şehvet, kâfirleri yerin dibine sokmakta kurt pençesine ve korkunç rüzgâra vermekte tereddüt etmez.

Aynı denizin, Mûsâ Peygamberin kavmine yol verdiği hâlde Firavun’u askeriyle birlikte helâk etmesi de bundandır.

Karun’u tahtı ve hâzinesiyle birlikte yerin dibine sokan fermanı düşün! Su ve toprak, Isâ’nm nefesi değince nasıl cennet kuşu olup uçmağa kanaüandıysa topraktan ve sudan yaratılan insan vücûdu da, Hakk’ın sevgisi, aşk ve hakikat bilgisi nefesiyle maddeden kurtulup Tanrı’ya kanadanıcı olur.⁵⁵²

-50-

O zaman bir tavsiyeye muktedir olamazlar.

Ailelerine de dönecek değillerdir.

“Felâ yestetî‘ûne tavsiye ten ve lâ ilâ ehlihim

yercFûn”

O şamarı bir tavsiyede bulunamazlar. Ailelerine de dönemezler. (Hlmalılı

Hamdi Yafzr)

işte o anda onlar ne bir vasiyette bulunabilirler, ne de ailelerine dönebilirler.

(Dıyânet)

-51-

Sûr’a üfürülmüştür, bir de ne baksınlar kabirlerinden Rablerine doğru akın ediyorlar.

“Ve nüfiha fi’s-sûri fe izâhüm mine’l-ecdâsi ilâ rabbihim yensilûn ”

*

Sûr’a üfürülmüştür, bir de ne baksınlar kabirlerinden Rablerine doğru akın ediyorlar. (ELlmalılı Hamdi Yasşır)

Nihayet Sûr’a üfürülecek. Bir de bakarsın ki onlar kabirlerinden kalkıp koşarak Rablerine giderler. (Diyanet)

“Birbirlerine gösterilirler fakat herkes kendi derdindedir). Günahkâr kimse ister ki, o günün ashabından (kurtuluş için), oğullarını, karısını, kardeşini, kendisini koruyup barındıran tüm ailesini ve yeryüzünde kim varsa hepsini fidye olarak versin de, tek kendini kurtarsın. Fakat ne mümkün! Bilinmeli ki, o (cehennem) alevlenen bir ateştir. ” (Meâric, 11-16)

Kıyâm; oturmanın zıddı, kalkmak. Kıyamet günü diriliş günü demektir, insanlar o günde el-Hayy ve el-Kayyûm’un (Hayat sahibi ve her şeyi ayakta tutan Tanrı) önünde ayağa kalkarlar.

Ibnü’l-Arabî kulun iki kıyâmetini ayırt eder: Küçük kıyamet ve büyük kıyâmet. Büyük kıyamet, bütün insanların yeniden dirilecekleri genel kıyamettir. O en büyük toplanma günüdür. Küçük kıyamet iki şeye denilir: birincisi insanın ölümü, çünkü insan öldüğünde kabir hayatında özel kıyameti gerçekleşmiş demektir. İkincisi ise sâliklerin müşâhedelerinde gördüklerinde ve âhiret hayatının örneğini veren kıyâmettir.

Büyük kıyâmet, Büyük Toplanma:

Allah âlemde iki kıyamet yaratmıştır: küçük kıyamet ve büyük kıyamet. Küçük kıyamet, misâl âleminde bir bedende kulun dünya hayatından Berzâh’a intikâlidir. Büyük kıyâmet ise insanların toplanacakları Diriliş ve büyük toplanma kıyâmetidir. Burası herhangi bir tartışma olmaksızın, amellerin kula sunulacağı gündür.

Küçük kıyâmet, Kulun ölümü ve âhiret hayatının örneği:

“Yakîn gelinceye kadar Rabbine ibadet et” (15:99). Yakîn’in gelmesi bu şeyleri müşâhede etmekle gerçekleşir. O da küçük kıyâmet demektir.⁴⁴⁷

• Halil Peygamber, vefât edince ruhu, Tanrı kapısına vardı. Ulu Tanrı, ona sordu:

“Ey bütün halktan devletli, daha bahtı yaver kişi, dünyada en güç neyi

Halil dedi ki: “Oğlumu kesmek güçtü; babamı cehennemde görmek güçtü; Ateşe atılmam, belâlara düşerek ömür sürmem,

Pek güçtü, pek müşküldü ama can vermeye karşı bunlar bir hiçten ibâret!”

Ulu Tanrı ona şöyle hitap etti: “Can vermek sana bir a^ap geldiyse de

Can verip öldükten sonra da ölçüye gelme^ bir hayli güçlükler var.

Kişi o güçlüklere düşerse can vermek, ona bir husçur bir istirahat geliri”

Madem ki böyle bir müşkül işe düşüp kalmışsın; neden geceyi gündüzü gafletle geçirirsin?

Bu müşkül işin çâresini bul, yol çok ucundur; önce kendine bir konak hasırla!

Dünyayı bırak da ölüm hayırhğına giriş; yol ölüm ürerine kurulmuştur, yol ayığı tedârikine baki

Uyun ömür, en iyi bir şeyken onu en beter bir şey olan dünyaya saıfetme, dünya ile oyuna dalmal

Ey dünya altınının bir arpa kadarına bile can satan, Yûsuf ü da böyle ucuy sattılar.

Sen, Yûsuf ü böyle ucuy satın aldın, onu canla başla seçtin, kabullendin.

Can Yûsuf unu sultan eden kişi, onu, canım bile verir de satın alır!

Can Yûsuf u pek ayîydir oğlum. Yûsuf tan daha iyi ne var ki?

Yûsuf un kadrini kör anlayamayş heyecanlı gönülden başka bir gönül, yanıp

,SS4

enyemey!

• Kur’ân-ı Kerîm’in Müddessir Sûresindeki 48-51 ve 54. âyeüeri hatırla: “Artık onlara şefâatçilerin (Peygamberlerin ve Allah'ın iyin vereceği kimselerin kulların suçlarını bağışlaması için Cenâb-ı Hakk katında aracılık etmeleri) şefâatleri fayda vermey. Öyle iken bunlara m oluyor ki öğütten yüy çeviriyorlar. Aslandan ürkerek kaçan yabânî eşeğe benyfyorlar. ” “Şüphesiy ki bu Kur’ân bir öğüttür. ”

Demek oluyor ki insanların hizmetinde çalıştığı müddetçe eşekleri öldürmek günah olur. Fakat bir canlı hem eşek olur hem de vahşileşirse onun kam artık mübahtır (yapılmasında sakınca olmayan).

Kendisini vahşîleşmekten, yabanîleşmekten kurtaracak bir aklı, bir bilgisi ve iz’ânı (anlayış, kavrayış) olmadığı için, ilk anda böyle bir harekette eşeğin ne suçu var, diye düşünebilirsin? Fakat Allah, iz’an vermediği eşeğin katlini günah kılmamış bilâkis mubah kılmıştır.

Şu halde ey yüce sevgili! Ey dost! Kendisine akıl ve iz’an verilmiş bir insan, tıpkı yaban eşeği gibi vahşileşir ve nebilerle velîlerin İlâhî rüzgârdan bir nefes gibi esen mukaddes sözlerinin yabancısı ve yabanîsi kalırsa, Allah, böyle insanları niçin, nasıl affeder?⁴⁴⁸

•  Dünya hayatı, insanı âhiret hayatından alıkor. Hakîkî hayata hazırlanmaktan yüz çevirenlerin dünya hayatından ayrıldıktan sonra nadim (pişman olmak) oldukları ve cehennem azâbına müstehak (hak etmiş) bulundukları da mâlumdur. Kendisine yapılan öğüderi hatırlar, ama nafile... Keşke bu hayatim için önceden bir şey yapsaymışım, der. O gün, hiç kimse Allah’ın azâb ettiği gibi azâb (işkence, keder) edemez. Hiç kimse O’nun vurduğu bağ gibisini bağlayamaz. Âhiretin hayat yurdu olduğunu bilseydi, ebedî hayat yurduna sahip bulunacaktı.⁴⁴⁹

•  Bazı kimse vardır ki, akıbetini (sonuç), sonunu düşünür. Bazısı da vardır ki yalnız günlük zevkine ve nefsinin arzularına takılıp kakr.

İşte görmek de derece derecedir. Bir kısmı, fenâ bir şeyi kokusundan anlar ve hemen o şeyden vaz geçer. Biri, dişleri arasına aknca farkedip bırakır... bir diğeri, çiğner, fakat yutmadan anlayıp tükürür. Bir kısmı ise yutar ve yutunca da o fenâkk, içinde türlü türlü zarar ziyanı meydana getirir. Ancak tamah (doymaklık, aç gözlülük) ettiği o şeyin mâhiyetini (aslı) bundan sonra anlayıp nedâmet (pişman olma) ederek tövbekar olur. Bir başka kısım ise, kabirde, yani kabir azâbı geldiği vakitte anlar.

İnsan kabre konduğu vakit bir sayha duyar: “Ey gafil, sen dünyayı terkettin, dünya da seni terk etti. Sen dünyayı toplamaya çalışün, o seni topladı.”⁴⁵⁰

• Genç ve güzel bir kız, evinin penceresinden, erimiş kurşun rengindeki akşam sislerine bakarak söylendi: “Güzelim, gencim ama neye yarar, bir dilenci kadar fakirim.”

Kızın dünyadan istediği pek çok şey vardı. O, küçük bir çocuk olduğu zamanlarda bile varlık,      zînet (süs)      ve      debdebe      (ihtişam)

hülyalarının gerdûnesine (araba)      binerek uzak      diyarlara      süzülüp

giderdi. Zaman geçtikçe bu hasret, bu için için yalvarış o kadar dayanılmaz oldu ki, nihâyet günün birinde dünya, kendisinden sadaka isteyen bu saltanat dilencisinin avucuna beklediğinden de fazla bahşiş koydu. Böylece de kız, kavuşuverdiği bir ihtişam tufanı ortasında, yürüyüp giden yılların akışını duymadan zamanlar gelip geçti.

Sanki o bir isteyici idi de dünya değil miydi?      Bu      duyulmadan kayıp

giden senelerden sonra, şimdi      de dünya      bir      dilenci,      hem de

istediğini almadan çekilmeyen zorba, insafsız bir dilenci kesilerek karşısına dikilmiş, bir vakitler cömertlik, ikram, alâka ve muhabbet gösterdiği bu âşinâsından (tanıdık), evvelâ gençliğini sonra da güzelliğini alıp götürmüştü.

Belki bu bir ödeşme sayılırdı. Fakat isteyen, durmadan isteyen bu merhametsiz dilenci doymuyor, boyuna bekliyor, hiç bir sefer eli boş dönmeden hep alıyor, alıyordu.

Artık bir acûze olan ihtiyar kadın, günlerden bir gün gene erimiş kurşun rengindeki akşam sislerini seyrediyordu. Arzularına doymamış, ihtirasının yalımı (alev) sönmemiş, dünyanın bitmez tükenmez zevklerinden yorgun düşmüş bu mağlûp baş, gene hülyâ göklerinin bir yıldızından ötekine atlıyordu. Fakat merhametsiz dünya, bu sefer onu tam yere vurmaya kararlamış olacaktı ki, en son isteğini almak için karşısına, bir başka âlemin dâvetçisini gönderdi.

Ertesi gün ihtiyar kadının odasına girenler, onu gene köşesinde buldular. Lâkin bu sefer, dünyanın delik keşkülüne (eskiden dervişlerin kullandığı, Hindistan cevizi kabuğundan veya abanozdan yapılmış dilenci çanağı) canını koymuştu. Artık o, yatışmaz ihtiraslarından eser kalmamış zavallı bir ölü idi.⁴⁵¹

•  Onlar için kıyamet günü tutulacaktır. Onlar için hesaba çekilecek ve kabrinde azab görecektir.

O zaman vücuttaki enerji kaybolmuş olacaktır. Çare yılları kesilecek. Duygular eriyecek. Aile fertleri ve komşular onu terk edeceklerdir. Onun biriktirdiği mallara da dostlar ve düşmanlar konacaktır. Kadın, erkek, çoluk çocuk o mallara üşüşecektir. Geriye bıraktığı hiçbir şey, onun için kul haklarından kurtarıcı olmayacaktır. Meğer ki: Dünyada iken, hakkı olanlara hakkını vermiş ola... Verecek bir şeyi yok ise hak sahiplerinden helâllik almak, tevbeye gelmek ve ettiklerine pişman olmalıdır.⁴⁵²

•  Kıyâmet üç kısımdır. Biri küçük kıyâmet. Hadîs-i Şerifte buyrulduğu üzere, insan öldüğü vakit kıyâmeti kopmuş demektir. İkinci kıyâmet, sûr üflendiği vakitte bütün mevcûdâtın dağılmasıdır. Üçüncü kıyamet ise, ikinci defa sûr üflendiği zaman herkesin kendi cesedinde ve hesabı görülmek üzere mahşerde (âhirette insanların tekrar dirilip toplanacakları yer) dirikp toplanmasıdır ki, orada ne bulacaksak, bunlar kendi amellerimizin neticesidir.⁴⁵³

•  Ey yâr (sevgili), bedenden ruh ayrıldığında, hangi sıfatla sıfatlanır? Kimi domuz süreliyle ve kimi köpek, kimi maymun, kimi yırtıcı canavarlar sûretiyie sıfatlanır. Bazılarının başları ayaklarının altında olur. Bazıları söz söyleyemez ve hareket edemezler. Buna uygun Hadis ve Kur’ân-ı Azîm âyetleri çoktur. Nitekim Furkan sûresi, 44. âyet: “Hayvan gibi, ondan da beter!”

Ey yâr, o sıfatları kendi özünde bulmaya gayret et, ölmeden o sıfatları kendinden def etmenin çaresini bul.

Ve kendini bilmenin gâyet gerekli şartı serencâm (bir olayın iyi veya kötü sonucu, âkıbeti) neye erişti onu bilmektir. Kendi hâlinin fazlası, eksiği ve şevki ve duygusuzluğu ve yerinde kalması ve ilerlemesi nedir, bunlardan haberli olmalısın. Nefsinin hayvanlığı ve yırtıcılığı ve şeytanlığı ve melekliği sıfatları sende vardır, onları bulasın. Hangisinin galip olduğunu bilesin, gidermeye çalışasın.

Ey yâr, sâlik kendi nefsini bilmek durumuna erince, uyumakla uyanıklık ortasında rüyâ vâki olur. Ve rüyâ insanın kerâmetlerindendir, dahi peygamberlik cüz’ündendir. Nitekim buyurdu: “Sâlih rüyâ peygamberliğin kırk altı parçasından bir parçadır. ” (Hadis)

Eğer hırs sıfatı galip ise, fareler ve kurbağalar sûretini görür. Eğer cimrilik sıfatı galip ise köpekler ve keçiler sûretini görür. Eğer kini galip ise yılan sûretini görür. Eğer şehvet sıfatı galip ise eşek sûretini görür. Eğer yavuzluğu (sert, çetin) sıfatı galip ise tilki sûretini görür. Ey yâr, eğer bunların hepsini saymaya kalkarsak söz uzar. Hangi sıfat sende galip ise kıyâmet gününde o sıfatla ayn olursun. O sıfatla mahşer meydanında ortaya çıkarsın.

Sâlih sâlihle, kötü kötüyle, tayyip tayyiple (temh5 iyi) ve habis (kötü, fesat) habis ile haşrolur. Sen hangisine lâyıksan, senin hakkın odur.⁴⁵⁴

• Öteki dünyada herkesin sevap, günah defteri dağılır. Bazısının sağ eline, bazısının da sol eline gelir. Ve yine: “Öteki dünyada melekler, arş, ateş ve cennet vardır. Bir mizan (terâyı), hesap ve kitap bulunur”, derler. Fakat buna bir misâl vermedikçe, onun bu dünyada her ne kadar benzeri yoksa da, belli olmaz. O ancak misâlle belli olur. O’nun bu âlemde benzeri şunun gibidir: Meselâ Pâdişâh, kadı, terzi, ayakkabıcı ve daha başkaları gibi, bütün insanlar gece uyurlar. Bunlar uyuyunca bütün düşünceleri uçar ve hiç kimsede bir düşünce kalmaz. Fakat İsrafil’in nefesi gibi olan sabahın aydınlığı üfleyip, onların cisimlerindeki bütün zerreleri dirilttiği zaman, her birinin düşüncesi uçuşan nâmeler gibi, herkese doğru gelir ve hiç yanlışlık olmaz. Terzinin düşüncesi terziye doğru, fakîhinki (fıkıh âlimi) fakîhe doğru, demircininki demirciye doğru, zâlimin düşüncesi zâlime, âdilin düşüncesi âdile doğru gelir. Hiç bir kimse gece terzi olarak uyuyup sabahleyin ayakkabıcı olarak kalkar mı? Çünkü onun işi gücü ne ise yine onunla meşgûl olur ve o dünyada da böyle olacağını bilmelisin. Bu imkânsız değildir; hatta bu dünyada da hakikat olmuştur. O halde eğer bir kimse bu misâle hizmet eder ve ipin ucuna varırsa, o dünyanın bütün ahvâlini (durum, hal) görür, müşâhade eder, kokusunu alır ve bu ona keşfedilmiş olur. İşte o zaman hepsinin Tanrı’nın kudretine sığdığını bil.⁵⁶²

• Kıyâmet gününde sûra üfürülecektir. Sûr, içinde mahlûkatın nefesleri sayısınca delikleri olan boynuz şeklinde bir mahlûktur. Sûrun içinde her varlığın bir deliği olduğundan, evvelce düşüp ölmemiş varlıklar onun sesinin tesiriyle gaşyolur (şevkten kendinden geçme).

Sûra üfleyen İsrafil (a.s.Jdir. Ruh bir safta, melekler diğer bir safta bulunur. Emr-i İlâhî ve melekler buluttan gölgeler içinde gelecektir. Bunların hepsi sana münkeşif (açığa çıkmış) olacak, ama, ölüm sarhoşluğu gelmeden bu gibi bilgilerin senin gibilerine açıklanarak anlatılması câiz değildir. Fakat, ölüm geldiğinde, sana: “İşte kendisinden firar (kaçma) ettiğin hakikat budur” denilecek) tevil (bir sö\ü başka bir mânâ ile yorumlama) de zâhir bulunacaktır. Çünkü bu tevil ve keşif sana vaad olunmuştur. Sekerât-ı mevtten (ölmek üıçere iken gelen baygınlık, dalgınlık) öncesinin senin gibisine münkeşif (keşfolunmuş, açık) olması câiz olmadığından tarafsız durmak istediğin budur, denilecektir.

Sûr’a halkın bayılıp düşmesi için üfürüldükten sonra tekrar dirilip kalkmaları için de üfürülecek ve insanlar bundan sonra Hakk’ın kendilerinden neyi murad ettiğine bakıp bekleyeceklerdir.

İşte o gün herşeyin cem’ olduğu mahlûkatın organlarının toplandığı ve Allah’ın kendilerini va’d-i İlâhîsi (İlâhî sof) gereği yeniden

yaratacağı gündür. İnsanların hepsi, benî-beşer’in babası Âdem (a. s./ın suret ve şeklinde haşrolunur (yemden dirilme). Yâni evlâdlar, babalarının ve analarının yanında cem’olunur.

O gün melekler ve ruh, saf teşkil edeceklerdir. Dumansız ateşten yaraülan cinler bir saf, cinlerin ve meleklerin dışında kalan şeytanlar da bir saf olacak ve onların önünde Âdem’in zıddı ve İblisi olan en büyük şeytan Azâzîl bulunacaktır. Azâzîl, şeytanlar içinde, insanlar içinde Âdem (a.s.) makamındadır. İnsanoğlunun babası Âdem (a.s.), erkek veya kız bir evlâd sahibi olunca Azâzîl de ona arkadaş olmak üzere bir evlât yetiştirmiştir. Bu yüzden şeytanların sayısı Âdem evlâdının sayısı kadardır. Doğumları ise kulların amellerini yazan meleklerin sayısıncadır. Kulların amellerini yazan melekler biri sağda, diğeri solda olmak üzere ikidir. Bundan sonrası, derin bir mes’ele olup sana yorumu gösterileceği gün göreceksin. Yazıklar olsun o güne kadar gaflette (Haktan habersizlik) kalana. Ne mutlu ölümden evvel intibâh (uyanma) edip ayılanlara!

Asıl intibâh, nefsin sûret ve madde ile uğraşmayı bırakarak Allah Teâlâ’ya yönelmesi, Hü tarafına teveccüh (yönelmek) etmesidir, O’na yönelen herkes O’nun Zât’ına yönelmiş olur. “Allah’ın rızâsını dileyenler için bu daha hayırlıdır. İşte onlar felaha (kurtuluş, selâmet) erenlerdir.” Evlâd için çalışmak mûcib-i felâh (selâmet, kurtuluş sebebi) değildir.

Kim de Allah’a yönelirse Allah ona nefsinden yüz çevirttirir. Nefsinden yüz çeviren ise ölümün mânâsını anlar. Bilir ki, ölüm, hislerle anlaşılan cisim ve sûret dünyasına iltifat ve rağbeti terk etmek, âlem-i Melekût’a bakmak ve Allah yoluna girmektir. Allah’ın katına varacağını bilerek ahdine vefâ göstermek, O’nun rubûbiyetini kabul, hukuk-ı İlâhîyi yerine getirmektir. Ki o da, ahlâk-ı mezmûmeden (beğenilmeyen ahlâk) sıyrılıp güzel ahlâkla bezenmektir. İnsan bu sıfatlarla muttasıf (vasıflanan) olduğu zaman hitâb-ı İlâhîye mazhar olur. O Rabbından, Rabbi de ondan razı olarak huzûr-ı İlâhîye varır. “Ey mutmaîn olan nefs! Sen O’ndan, O senden râzı olarak Rabbine dön!”

Kim bu dünyada Allah’a inâbe (her türlü günahtan kaçınacağına Allah, Resûlü ve şeyhine sö% vererek bağlanmaj ederse, onun âhirete dönüşü de rızâya uygun bir dönüştür, kerih ve istenmeyen bir dönüş değildir.

İşte böylece ölüm iki nevidir.

Tabiî ölüm: Ruhun cesedi sevmesinden dolayı istemeyerek de olsa ruhun cesedden sökülüp çıkarılmasıdır. Şüphesiz çengellerle çekilip insan cesedinden ruhun alâkasının kesilmesi demektir. İşte bu mevt- i tabiîdir (tabiî ölüm).

İrâdî ölüm: Ruhun cesetle olan bağını terk etmesi ve cesede aid sevgiden uzaklaşarak Allah rızâsında ve âhiret amelleri peşinde müstağrak (kendini bilmeyecek derecede coşku ve vecd içinde olan) olmasıdır ki, bu irâdî bir ölümdür. Bu ölümle ölenler ebediyen ölmezler arük. Çünkü ölümün korku ve acısı, insanın mâsivâdan (dünya) sevdiği şeyler kadardır. Azab da, nefsin şehevâta (asın istekler) olan bağı kadardır. Galip olan lezzetlerin peşinde koşmak, dünyevî isteklerini gerçekleştirmeye çalışmak gibi emeller arttıkça elemler de artar. Bunlar zâil (sona eren) oldukça emeller de ortadan kalkar. Elem olmayan yerde korku da bulunmaz. Korkunun olmadığı yerde ise emniyet vardır. Emniyetin bulunduğu yerde ise sevinç ve müjde vardır. Sevinç ve müjdeye nail olan kul, Rabbine kavuşmayı arzu eder. “Allah’ın velîleri için hiç bir korku yoktur, onlar mahzun da olmazlar.”

Kim Allah’a kavuşmayı severse Allah da ona kavuşmayı arsçu eder Böyleleri önlerine neyin çıkacağını şimdiden görenlerdir. Böyle bir müşahedeye (şahit olma, görme) mazhar olan şehid hükmündedir. Şehid ise ölü değildir. Nefsin arzu ve hazlarını öldürmek üzere nefs ile cihad (Hak yolunda yapılan savaş) edip şehid olmak, Allah indinde rütbe bakımından kâfirlerle kılıçla mukatele sonucu şehid olmaktan daha yüksektir. Nitekim Küçük cihaddan büyük cihada döndük, (Hadis) buyurulmuştur. Nefisle cihad tehlikelidir. Çünkü sâlim bir niyete sahip olabilenler pek azdır. Zanda kalıp, gerçek mânevi şehadete erebileceğini kestiremez. Bu mertebeye cihad-ı nefsi (nefis cihadı) ile

vâsıl olununca ayne’l-yakîn (kalbin müşâhede yoluyla hakikati gömesi) varılmış olur.

Irâdî ölüm, sevabı; tabiî ölüm ise cezâyı; sevab ve ikâbı (a%ap, eziyet) gerektirir. Her kim, iradî olarak mevte erişecek olursa tabiî ölümden önce intibaha (uyanma) gelir. İntibaha gelen de yorumsuz olarak gerçeği görür, erbâb-ı basiretten (kalp gö%ü ile hakikati görenler) olur.

563

• Bir gün İsrafil sûrunu üfleyecek ve onun İlâhî sazından yükselen ses bütün ölmüşler tarafından duyulacaktır. Asırlarca ve asırlarca evvel çürümüş vücutlar, bu sesle ürpererek onun şevkiyle (heves) canlanacaktır. İsrafil’in üfleyeceği sûr, böylece sazların en dirilteni, hakîkî hayat vereni olacakür. Fakat böyle cana can katan nağmeler söylemekte İsrâfil yalnız değildir. Peygamberlerle velîlerin sözleri de böyledir. Bu sözleri ve bu sözlerin mânâsını iyice anla. Peygamberler; sözlerini duyanlar, anlayanlar ve inananlar ve o sözlerle şevke gelenler için, ebedî hayat verenlerdir. Ancak onlara ve Tanrı velîlerine inananlarla, onların sözleri ve söyleyişleriyle kanatlananlardır ki ebedî hayata ulaşacak ve asıl öldükten hele nefislerinden öldükten sonra dirileceklerdir.

Peygamber gönüllerinden kopan bu sesler, ister Dâvûd’un sesi gibi asırlarca uzaktan duyulsun; İster îsâ’nm nefesi gibi en taze ölülere can versin; aslında maddî olmaktan çok mânevî nağmelerdir.

Ancak gönül kulakları bu nağmeleri duymaya elverişli olanlardır ki, o bahâ biçilmez sesi duyup o ebedî hayata ulaşacaklardır. Bu nağmeler, zâhir kulaktan ziyâde gönül ve vicdan kulağına ses götüren terennümlerdir (anlatma). Aslında cihan hep bu İlâhîlerle, İsrâfil sûru, îsâ nefesi ve Dâvûd’un sesi gibi cana can katan böyle seslerle baştan başa doludur.

Evliya gönüllerinden taşan nağmeler ise, gönül kulakları sağır olmayanlara derin bir tesirle seslenir. Onlara “Ey yokluğun

⁵⁶³ Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 176-180.

yeryüzündeki temsilcileri! Ey sonunda hiçliğe karışacak zerreler! Kendinize gelin! der ve devam eder.” durmaksızın “Lâ” demeyin. Eğer söyleyecekseniz, Lâ ilâhe illâ... deyin, Lâ ilâhe illallah deyin!”

Bu tek ve mutlak olan Allah’tan başka Allah yoktur, demektir. Bunu söyleyin! Bunu diyebilmek için içinizde Allah’tan gayrı olanlara eğilen hevesleri (istek) giderin! Çünkü Allah’tan gayrı (başka) olanlara duyulan her heves, insanı o ölçüde Allah’tan uzak tutar.

Ey bir taraftan yaratılan, yaşatılan ve öte yandan çürütülüp yok edilenlerin âleminde yaşayanlar! Eğer velîlerin gönüllerinden yükselen sesi duymuyor, eğer çevrenizde İlâhî varlığın türlü tecellîlerini görmüyorsanız, bilin ki sizin vücûdunuzda ebedî ve bâkî olan hakîkî can yoktur. O ruh sizinle birlikte doğmamıştır. Yahut canınızın kulağı açılmamış, gönlünüzün gözleri görmez kalmıştır.

Hakikatte o evliyanın gönüllerindeki mukaddes (kutsal) nağmelerden herhangi biri dünya âleminde bir duyulacak olsa değil yalnız canlılar, yüzyıllardan beri ölmüş ve toprak altına gömülmüş olanların ruhları bile kabirlerinden başlarını kaldırırlardı.

Can kulağını sana mânâ lisanıyla böyle nağmeler söyleyene tut! Sana o güzel sesi duyuracaktır, dünyanın her yerinde ve her zaman vardır. Lâkin çok kere, o ledün (İlâhî sırlara ait ilim, gayb ilmi) mûsikîsini söz ve mânâ haline koyup sana söylemeye izinli değildirler.

Gönül kulağını yaklaştırırsan, onların derûnundaki (İç, gönül) sesi duyarsın. Çünkü Allah velîleri, yaşadıkları zamanın ve çevrenin İsrâfıl’idir. O kadar ki nice ölü ruhlar, vücut kabrinde ve ten kafesi içinde gömülmüş yatıyorlarken velîlerin sedasını duyunca ölüm uykusundan uyanır, canlanır, kefenlerini yırtar ve ayağa kalkarlar.

Duydukları sesi kendilerinden geçerek dinler, bu İlâhî mûsikînin kendilerini semâlara doğru kanatlandırdığını hissederler ve derler ki: “Velîlerin sedâları, diğer yaratılmışların seslerinden bambaşka bir mûsikîdir. Bu sesler, Allah’ın sadâsına işarettir. Bunlar Hakk’ın sesleridir. Biz ki vücut mezarında ve yokluk kabristanında gömülmüş, ziyân olmuş ruhlardık. İşte Hakk’ın velîleri vasıtasıyla

bize Hakk’ın sesleri geldi. Ruhlarımızın kulağı bu sadâyı duyduğu içindir ki dirildik, kalkük ve onunla hayat bulduk.”³⁶⁴

• Hazret-i Muhammed buyurmuştur ki, dostlarım, vücûdunuzu bahann serinliğine açık tutun. (Bahar havasından geniş ölçüde faydalanın). Çünkü bahar, ağaçlara hangi tesiri yaparsa, sizin vücûdunuza da aynı tesiri yapar, size hayat ve canlılık verir.

Buna mukâbil sonbaharın rutûbetinden ve soğuğundan sakınınız Çünkü onun da tesiri, ağaçlarda görülen gibidir. Hazânın (sonbahar) bahçelere, asmalara neler yaptığına bakınız ve öyle olmaktan kurtulmak için, kendinize dikkat ediniz

Bu hadis, ona dıştan bakanlar için sadece bir hayat ve tabiat hadisesini haber verir görünür. Hakikatte onun bir iç mânâsı vardır ve asıl bilinmesi gereken mânâ odur.

Kısaca bu güzel sözdeki sonbahar nefistir, nefsin hevesleri ve ihtiraslarıdır. Bahar ise aklı ve ruhu temsil eder. Ruhun ebedîliğini ve Allah yolunda her an yeni ve ölümsüz bir hayat bulunuşunu anlatır.

Düşünülmelidir ki çok cüz’î de olsa insanda bir akıl vardır. Bu akıl, vücûdun yaşama ihtiyaçlarını temin ve tedârike çalışır. Fakat bu akılla yaratılışı bir başlangıç ve bir son içinde nizâma koyan büyük sırlar bilinmez, perdeler ötesindeki büyük ve ebedî gerçeklere varmaya bu akıl yetmez.

Burada kişiye düşen vazife, cihan içinde bir ermiş insan aramak ve onda kemâl bulmuş aklın icaplarına göre hareket etmektir. Erenlerin külli akılları, şendeki cüz’î aklı oldurur. Onu kemâle ulaştırır. Onu başı boş bırakmaz. Ziyân olmamasını sağlar. Bu, onun vazifesidir. İnsan gönüllerini Allah’a bağlamak ve ruhu Allah’a ulaştırmak mânâsındaki bu büyük vazifeyi ermiş insan akılları elbette sonsuz bir şevk ve istekle yapar.

Hurmanın suyu nasıl şarap haline girer ve aklı kendinden geçirirse cüz’î akıl sahibi insanlar da külli akıl sahiplerinin kadehsiz ve dudaksız sundukları İlâhî aşk şarabını öyle içer ve öylece nefislerinden geçerler.

Demek ki Allah velîlerinin temiz nefesleri tıpkı bahar rüzgârları gibi cana can katar, bahar rüzgârlarının susuz ve yapraksız ağaçlara su ve yaprak kazandırması gibi ruha ferahlık ve güzellik verir. Şu kadar ki:

Hak erenlerinin üslûbu da üpkı bahar gibidir. Rüzgârları bazen sert esen, suları bazen seller halinde coşan ve taşan bahar gibi onlar da bazen celâllenirler.

Kâh yumuşak ve okşayıcı, kâh sert ve dallar kırıcı davranışlarla sana ebedîliğin ufuklarını gösterirler.

Buna kadanacaksın. Dünya güllerinin yanındaki dikenlere katlanan insan, ebedîliğin (sonsuzluk) gül bahçelerine elbette dikenden çider aşarak girer.

Hazânı (sonbahar) olmayan bir baharın nasıl kadri bilinmezse ermişlerin, insan vücûdundaki nefis yapraklarım soldurup döken sertlikleri de olmazsa, o kimseye sonsuzluğun bahar ülkeleri kapalı kalır.

Bu sebeple mürşidine göstereceğin itaat, doğruluk ve her türlü şüpheden uzak teslimiyettir ki seni özlediğin hedefe ulaştırır.

Can bahçelerinde esen rüzgârda Isâ’nın nefesinden tesirler vardır. Gönül iri irfan ve rûhâniyet cevherleriyle doludur. Bu şâhâne incileri gönül hâzinende canın gibi sakla. Çünkü gönlünden eksilen her inci oradan bir şevk alıp gider. Böyle incilerini kaybeden gönülleri ancak derin bir keder sarar.⁴⁵⁵

•  Hakikati bulmamış iken, kendini erbâb-ı vuslattan (Allah’a kavuşmuş) zannedip firkatte (ayrılık) kalan ve âlim kıyas edip, cehilde kalan bana küsmesin; zirâ alan aldı, satan satü, mevsim de geçti-⁴⁵⁶

•  Alâmet-i kıyâmet (kıydımet işareti) ak yüzlünün, kara yüzlüden fark olmasıdır. Binâenaleyh onun güneş yüzünün vücûduyla, kara yüzlü ve ak yüzlü zâhir olduğundan, Peygamberin vücûdu kıyâmettir; ve

o aklık ve karalık enbiyâ ile mü’minîn-i hakîkîye nazarındadır. Evet, vücûd-ı Peygamber, kıyamettir; zira yarın kıyamette her ne olacak ise, onlar bugün cümlesini peşin olarak görürler. Onlar perde-i gafleti (kalbin Haktan gafil olmasının perdesi) yırtmış olduklarından/lâ- cerem (şüphesifi) nazarlarından bir şey mestûr (kapalı, gifii) değildir, imdi o umumî olan kıyâmete, onun için kıyamet derler ki, kâfirlerin penâhı (sığınacak yer) ve makamı olan dünya kalmayınca, şüphesiz onların gaflet perdeleri yırtılmış olur ve kendilerinin kara yüzlülüklerini aynen görürler. Kıyâmet ve Hudâvend-i Hudâ’nın (hidâyete erdiren efendi) acâibâtı gâib (kayıp, gifii) değildirler; göz önündedir ve şah damardan daha yakındır. Onun müşâhedesine mânî olan ancak perde-i gaflettir (kalbin Hakk’ın fikrinden mahrum kalması). Her kim perde-i gafletin hâricine çıkarsa onun kıyameti peşin oldu. (Yani “Kim ölürse onun kıyâmeti kopar. ”) Her kim sıfât-ı beşeriyyetten ve nefs-i kâfirin (kâfir, örtülü nefis) tabiatından öldü ve yok oldu ise, onun kıyâmeti koptu ve zâhir oldu. İmdi kıyâmet perde-i gafletten ve kendiliğinden hârice çıkmaktır ve âfitâb-ı cemâl-i bâ-kemâli (Zât’m güneşte de tecellî eden gürelliğini görmek) müşâhede etmektir. Binâenaleyh Nebî’nin vücûdu kıyâmettir. Her kim onun vücûduyla beraber kıyâmete muntazır ola (bekleyen) ve kıyâmeti onun gayri bile, o kimse ahveldir (ters gören, yanlış gören), şaşıdır; biri iki görür; vahdetten uzaktır, biganedir (kayıtsiy ilgisifi. O kıyâmet dahî ancak bu cemâl ve sûret ve rûşenâlık (ayan, meydanda) olacaktır; bunun gayri olmayacaktır. Evvel ve âhir bir olur. Her bir sûretten ancak o bir sır zâhir olup yüz gösterir; ve akıbet (son) mahremi (gifii) kendine çekip, bigâneyi ihraç eder. Hak kıyâmete “Gün” lakâbmı verdi. Zîrâ kırmızı ve sarı olan cemâli gösterir. Binâenaleyh “gün”ün hakikati evliyânın sırrıdır. Gün onların güneşlerinin muvâcehesinde (yüfieşme) gölgeler gibidir. Nâmahrem, mahremden ve kalb nakidden ve tortu saftan ayrılmak için âlemin vücûdu cûşiş (coşma) içindedir; ve sır gözüyle baktığın vakit, her birisi kendi aslına mülhak (katılmak) olmak için kâffe-i âlemin (âlemin cümlesi) bu gûşiş (çalışma, uğraşma) ve cûşiş (coşkunluk) içinde olduğunu görürsün.⁴⁵⁷

•  Ey benim en ulu Peygamberim, onun mumu, kasırgama karşı nedir?

Derhal korkunç sûr sesiyle kalk da binlerce ölü topraktan çıksın!

Sen vaktin Isrâfıl’isin; doğruca kalk da kıyâmetten önce bir ktyâmet kopar! Kim, hani nerde kıyamet? Derse a güzelim, kendini göster, işte kıyâmet benim de!

568

•  Selâmet her dü (iki) âlemde yakışmaz dervişe gaflet

Rızâyı Hazpet-i Allah Kelâm-ı kalbi gikrullah

Vefâ ister isen ahde

sadâkat, doğruluk kân

işin tut hasbetenlillah (Allah nzâsı için)

Onun maksûdu (maksat) bir Allah

Bu dervişlik ne hoş yol bak Hudâ ’dan gayn görmez hiç işi Allah ve illallah görür her yerde nûrullah

Ten ü câm (vücûdu ve canı) gerek atmak Onun yok meyli dünyaya

Yok olmak fî-sebîlillah (Allah ngâsı için karşılık beklemeden)

Ümidi arzusu Allah

Vücûdunda emânettir Ara bul sende sırrullah Soyun vanndan ey Ken’an Görürsün var olan Allah ⁴⁵⁸

-52-

Eyvah! Bizi uyuduğumuz yerden kim kaldırdı?

Bu Rahmanın vaadettiği gönderilen Resûller işte doğru imiş, derler.

“kâlû yâ veylenâ men be‘asenâ min merkadinâ hâzâ mâ vâ‘ade’r-rahmânü ve sadeka’l-mürselûn”

*

Onlar: “Eyvah başımıya gelenlere! Meyanmıydan biyi kim kaldırdı? O Bahmân ’m vaad buyurduğu ipe bu imiş. Gönderilen peygamberler de doğru söylemişler. ” derler. (Elmalılı Hamdi Yayır)

(işte o yaman:) Eyvah, eyvah! Biyi kabrimiyden kim kaldırdı? Bu, Eahmân’m vaat ettiğidir. Peygamberler gerçekten doğru söylemişler! Derler.

(Diyanet)

-53-

Başka değil, bir tek sayha olmuş ve onların hepsi derhal ihzâren huzurumuza getirilivermiştir.

“İn kânet illâ sayhaten vâhideten fe izâhüm cemVun ledeynâ muhdarûn”

*

Başka değil, sadece bir tek çığlık olmuş, derhal hepsi toplanmış huyurumuya getirilmişlerdir. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Olan müthiş bir sesten ibarettir. Bunun üyerine onların hepsi hemen huyummuyda hayır bulunurlar. (Diyânet)

“Bir kimse yamanının Imâmını tanımadan ölürse onun ölümü câhiliyye ölümüdür. ” (Hadîs-i şerif)⁴⁵⁹

•  Düşünecek ve şu hakikate uyanacaksın ki, bakışlarını Allah aşkı ile aydınlatmaktan uykuda kalmış nice insan, yanında, önünde dolaştığı, elini eline değdirdiği halde Tanrı erenlerini görmekten uzak ve âcizdir.

Niceleri, bu yüzden onların hakîkî sevgiliyle olan yakınlıklarını bilmez, sohbetlerinden ve musâhabelerinden (sohbet) buna dâir bir koku almazlar.

Ashâb-ı Kehf (yedi uyurlar) gibi, yokluk mağaralarında gizlenmiş olan Allah insanlarının bu varlıklarından haberli olabilmek için gözün gaflet perdesini yırtıp İlâhî nura uyanması ve kulağın bize gayb âleminden uzanan o İlâhî sesi duyması lâzımdır. Yûnus Emre’nin:

Hak cihâne doludur, kimseler Hakk 'ı bilmedi Kendinden istesene ol senden ayn olmaf

Dediği gibi, cihan Hak’la ve Hakk’m velîleriyle doludur. Fakat o iz’an ve idrâk sahipleri nerededir ki basiret gözleriyle onları görmeğe muktedir olsunlar. Çünkü onlar gizli ruhlar gibi görünmezler.

Sen, onları görmeğe lâyık bir göz edin. İlâhî nur onu gerçekten sevenlerin ve onun tarafından sevilenlerin gönlünde nasıl ışıldıyor, bunu gör!⁴⁶⁰

•  İrfan güneşinin, Allah bilgisi nurunun aydınlığında görünmez olan kimselerin duyguları ve akılları, “Fe isçâhüm cemîün ledeynâ muhdarûn ” âyet-i kerîmesi gereğince en küçük bir çağırıhşla; ebediyet denizlerine dalar ve kendi varlıklarından kaybolur. Bu bir cezbe (çekim) ve şevk, bir vücuttan geçiş haüdir. Hüdâ (Allah) tarafından çağrılış derecesine göre, Hakk’ın varlığı nurunda mahv (kulun beşerî zaaflardan kurtulup Allah’ın külli irâdesine teslim olması) ve kaybolan kimselerin üzerinden o cezbe ve şevk hâli çekilince, tekrar vücut kaydı başlar. Bu, güneş gidince yıldızların görünmesine benzer. Duygu ve düşünce yıldızları, beşerîliğin karanlık gecesinde yeniden parıldar ve insanda dünya yükleriyle dünya külfetleri yeniden başlar.

Böylece Allah’ın cezbettiği âşık ruhları, tabur tabur, şuura (idrak) dönerler. Ruhlarının kulağında irfan küpeleri belirir, türlü ilimleri, türlü hakikatleri bilerek uyanırlar.

Kıyâmet gününde bütün çürümüş deriler ve kemikler, dört nala giden atlılar nasıl toz koparırlarsa, öyle yerlerinden kalkacak, hesaplarını vermeye koşacaktır.

Dünyada Allah aşkıyla yanıp bir cezbeyle kendinden geçen Hak ermişlerinin hâli de tıpkı böyledir. Ölmüş, çürümüş, toz haline gelmiş ve görünmez olmuşlarken Allah’ın onları dünyaya iâdesiyle, vücut ve hayat bulurlar.

Bir farkla ki kıyâmet gününde ister Müslüman ister kâfir, ruhların hepsi bir vücûda bürünecektir.⁵⁷²

• Eğer sen gafletle perdeli, madde karanlığına gömülmüş, mâsivâ kayıtlarına bağlanmış, babalarını taklid ile nûr-i yakîne (yakin nuru) ermeyen muallimlerin (öğretmen) sözlerine tâbi olmuş isen kâğıt ve tahtadan başka bir levha, kamıştan başka bir kalem, et ve sinirden ibâret olandan başka el, cisim ve maddeden başka kâtib (yazıyazçın kişi) tanımazsın. Öyleyse bizim işâret ettiklerimizden bir şey anlamaya tamah etme (aç gözlülük etme, çok isteme)\ Çünkü sen bu işin ehli değilsin. Madde karanlığında kalanlardansın. Böyleleri cisim ve ona bağlı maddî eşyadan başkasını tanımaz. Uzunluk, yükseklik ve genişlik olarak bilinen üç buudlu (boyut) maddenin gölgesi altındadırlar. Bu yüzden mâlûmâtınız da İlişlerinizle duyduklarınızdan ibârettir. Kemiyet (nicelik) ve miktarı olmayan, ölçülemeyen, görülemeyen ve taksim edilemeyen şeyleri inkâra kalkışırsınız. Bunlar âlem-i vasi denilen âleme dâhil varlıkların özellikleri olup cisimler onlara göre gölge hükmündedir. O öyle bir şerefli âlemdir ki, emir ve kader ondan iner.

Ey sûret ve zâhir ile mağrûr olan kişi! Sen Allah’tan gafilsin, uyan!

Senin teveccüh edip kendilerine doğru yöneldiğin zâhir ehli, müşebbihe (benzeten) ve mücessime (Allah’ı cismi olan bir varlık gibi tasavvur eden) bile Allah’ın azâbından lütuf ve ihsanına sığınırlar.⁴⁶¹

• Çok zayıf, cılız, ufak-tefek bir adam vardı. Herkesin gözünde, hakir (değersin) bir serçe gibi görünürdü. O kadar hakir ve çirkindi ki, hakir ve çirkin yüzlüler bile onu görmeden evvel kendi hallerinden şikâyet ettikleri halde onu bu kadar hakir görünce, Tanrı’ya şükrederlerdi. Buna rağmen adamcağız ulu orta konuşur, büyük büyük sözler söylerdi. Pâdişâhın dîvânında memurdu, mütemadiyen vezirin canını sıkar, o da bunları hazmederdi. Sonunda bir gün, vezirin kafası kızıp: “Ey dîvân ehli! Ben bu falan kimseyi yerden kaldırdım, besledim, yetiştirdim. Bizim soframız, ekmeğimiz ve nimederimizle bu adam olup, buraya kadar geldi. Sonunda böyle bana kötü şeyler söylüyor.” diye bağırdı. Çirkin adam vezirin yüzüne atılıp: “Ey dîvân ehli ve devletin büyük adamları, erkânı! Evet, doğru söylüyor; onun ve ceddinin (soyunun) nimeti ve ekmeği ile beslenip büyüdüğüm için böyle hakir ve gülünç oldum. Eğer başka bir kimsenin ekmeği ve nimeti ile büyütülüp beslenseydim, yüzüm, boyum ve değerim bundan daha iyi olurdu. O beni topraktan tutup kaldırdı. “Biz, size yakın bir azâbı ihtâr ediyoruz. O gün her insan elinin ne yaptığını görecek ve inanmayan: ‘Keşke toprak olsaydım!’ diyecek.” (Nebe, 40) buyurulduğu gibi, keşke başka bir kimse beni topraktan kaldırmış olsaydı! Belki o zaman böyle gülünç olamazdım.” dedi.

Allah adamı tarafından yetiştirilen bir müridin rûhu tertemiz olup, müzevvir (sö\ taşıyan) ve iki yüzlü bir kimse tarafından yetiştirilip, tahsil ettirilen adam işte, o cılız adam gibi hakir, âciz ve kederli olur; tereddütler içinde kalır, duyguları noksandır ve iyi çalışmaz.⁴⁶²

-54-

Artık bugün hiç kimseye zerrece zulmedilmez. Ancak yaptıklarınızın cezasını çekeceksiniz. “Fe’l-yevme lâ tuzlemü nefsuiı şey’etı ve lâ tüczevtıe illâ mâ küntüm ta‘melûtı”

Artık bugün hiç kimseye sçerre kadar zulmedilmez Ancak yaptıklarınızın cezasını çekeceksiniz (Elmalık Hamdi Yazşr)

O gün hiçbir kimse en ufak bir haksızlığa uğramaz orada ancak yaptıracaklarınızın karşılığım alırsınız (Diyanet)

“Rabbinin makamından korkan ve nefsini kötü arzulardan uzaklaştıran için ise şüphesiz cennet yegâne barınaktır. ” (Nâzi‘ât, 40-41)

Zulüm, bir şeyi, mahallinden başka ve ona uygun olmayan bir yere koymak.⁴⁶³

•  Zulüm nefsin isteklerine râm (boyun eğen) olmaktır.⁴⁶⁴

•  Nefsine zulmetmek demek, ona her istediğini vermektir. Adalet ise nefsin arzularına karşı koymaktır. Eğer kendinde bir mevcûdiyet görüyorsan zâlimsin. Zulüm, bir şeyi kendi mevziine koymamaktır. Hakk’ın bunca lutuf ve ihsanlarım biliyorsan o vakit âdilsin.⁴⁶⁵

•  “Ben Atfmü’ş-Şân onlara zp^mebmdim, ve lâkin onlar kendilerine Zulmettiler” (Hûd, 101), “Senin Rabbin hiç kimseye zulmetmez.” gibi âyet ve hadislerin delâletleri zulüm ve isyanın abde (kul) isnâd olunmasını eş’ar eder (en gütçel şekilde söyler). Hatta şeytan “Fe bimâ ağveytenî” kelamında (igvâyı) Hüdâ-i Müteâl’e isnadında kâzib (yalan söyleyen) ve Hz. Adem “Zalemnâ enfüsenâ” “Ya Rabbi biz nefsimize zulmettik!” kelâmında zulmü kendi nefsine isnâdında sâdık olduğu için şeytan kovuldu, tardedildi, Hz. Adem ise makbûl oldu. Hayır ve şer Allah’tandır demek, yaratmak ve hükmetmek Allah’tandır ama kesb (çalışıp, kananma) ve irade kuldandır diye îtikad etmek lâzımdır. Eğer böyle olmazsa irâde-i cüz’iyeyi inkâr ve cebriye mezhebini (cü%f iradeyi reddeden mezhep) ihtiyâr etmek lâzım gelir. Tedbirde kusur edip takdire bahane bulmak aptallıktır. ⁴⁶⁶

• İnsan, bıraktığı ameller ve eserler bahçelerinde dolaşır. Fakat o gezilen bahçelerin cennet bahçesi olmayıp gayyâ (içinden çıkılamayan belâlı durum) da olması ihtimali vardır. Eğer bıraktıkları iyi eserler ise ruh da alâkadar olmakla zevklenir. Ama kötü eserler ise bu defa elem duyar muzdarib olur (ısçdırap duymakf⁴⁶⁷

• Dünya, Allah’ın bir imtihan mahallidir. Bir irfan mektebidir. Buradan kalb-i selim diplomasını alanlar şüphesiz, dünyada da âhirette de bahtiyardırlar. Alamayanlar ise yüzleri yerde, mahcup (utanmış) ve küçülmüş olurlar. Dünya âhiretin tarlasıdır. Burada ne ekersek, orada onu biçeceğiz.⁴⁶⁸

• Herkes kendi hayaü binasının mimarıdır. Faraza sen yaptığın bir yapıyı, fenâ malzeme kullanarak, çürük ve hesapsız yaparsan, yaptığın binâ yıkılır, neticede seni mes’ûl ederler. İnsanların buldukları ferah, keder, cennet, cehennem, iyilik ve fenâlık da hayat binasını iyi veya fenâ kurmuş olduklarındandır. Erdiğimiz neticenin mesuliyeti başkalarının değil, kendimizindir.

Eğer biz vücûdumuz binasını çürük ahlâklar ve kötülüklerle yaparsak, günün birinde kendi kendine çöküverir. Nihayet Cenâb-ı Hakkk’ın huzuruna çıkarılıp: Ben sana bu vücûdu emanet vermiştim. Onu niçin çürük ve kötü malzeme ile binâ ettin? diye muhakeme edilir ve neticede de mahkûm oluruz.⁵⁸¹

• Düşüncelerini şan ve şeref elde etmek için yersiz ve abes şeylere bağladın. Bunlar, deniz kenarında bulunan kumların üzerine, dalgaların başka kumlar getirmesi ve onların üstüne de diğer bir kum tabakasının gelip birer birer hepsinin kaybolması gibidir ki, her gelen diğerini kapatır ve siler.

Şan ve şeref peşinde koşar, düşünceni varlığım boş olan kıymetlere sarfedersin de, kum tabakaları üstüne gelen diğer kum tabakaları gibi, hadiseler dalgaları da senin o şan ve şerefinin üstüne bir örtü, bir karanlık perdesi çeker.

Şu halde emeklerine yazık değil mi? Kuvvetini, kudretini harcayacaksan bâri hakikat yolunda harca... Sana verilmiş olan hakikat arayıcılığı vazifesi uğrunda gayretini kullan.

Bir şeyi mevziine yani hakîkî yerine koymamak zulümdür. Sonradan: Ya Rabbi biz nefsimize zulmettik. Verdiğin ihsanların kadrini bilemedik. Bunları yerinde kullanmak lâzımken boş ve abes yerlere harcadık. Gülabdanın (gül suyu kabı) içine gül suyu koymak lâzım gelirken sirke koyarsan, gülâbdâna da gül suyuna da zulmetmiş olmaz mısın?

Gülâbdânın içine sirke koyduğun zaman, hoş karşılanmıyorsun da ya münasebetsiz hallerin için Allah tarafından nasıl tekdir (cezalandırma) olmazsın? Hak’la ahdini yerine getirmez, aklını fikrini lüzûmsuz şeylere sarfedersin de sitem görmez olur musun? Sonra da: Ben affet... diye ricâ ediyorsun. Ben sana bu aklı verdim. Onu niçin ziyân ettin?Sen kendini affetmeli ve yaptığın münâsebetsizliğe rücû (geri dönmek) etmemelisin. Hem de sana evvelce ihtarlarda bulunduğum halde, yine gülâbdâna sirke koydun. Şu halde kendi düşen ağlamaz...⁵⁸²

•  Ruhum bir kalıbın esiri olmadan evvel, elimi bir el tuttu ve bana güneşleri, semâvâtın (gökyüzü) acâibini gezdirip seyrettirdi. Nihayet bir âleme getirerek: “İşte misafir olacağın yer. Burası dünyadır.” dedi. Şaşkın şaşkın etrafıma bakınırken de devam etti: “Burada herkes kendi istidadına göre bir tohum eker ve mahsul devşirir. Para, kadın, evlât, mevki, rütbe, şan ve şeref, insanların en çok ekip biçtikleri tohumlardır. Sen de keyfine göre bu dünyaya bir çekirdek ekip mahsul topla!”

Böylece, kimsenin kimseyi görmeden çalışıp didindiği bu patırtılı âleme ben de katıldım. Ben de onlar gibi ekip biçmeğe başladım. Ama bütün tarlalar benim olsa, tohumların, sabanların tek sahibi sâde ben olsam gene de geldiğim âlemlerin zevkine takılı kalan gönlüm, bir türlü ektiği tohumun çeşnisiyle (lezypt) nafakalanmaya râzı olmayacakü. Ezel gününün saltanatım görmüş göz, safâsını tatmış dudak burada, kendi düzdüğü puta nasıl tapabilirdi?

İsyan ettim. Belimden tohum torbamı, elimden sabanımı attım ve hemen gidip kendi varlığım tohumunu bu tarlanın bir köşesine gömdüm.

Arkamdan bağırıyorlardı “Vah zavallı, kendini ziyân etti...”

Halbuki zamanın sâdık dudağı onları yalanladı. Şimdi dallarından aşk meyveleri topladıkları şu fidan, bir zamanlar vecd (hayranlıkla kendinden geçme) ve tevâzû (alçak gönüllülük) ile yere gömdüğüm o tohumun tâ kendisidir.⁵⁸³

•  Cenâb-ı Hakk Zümer sûresi 71-72. âyetlerde “Herkesyann buradaki ameliyle ce^âlanacaktır. Allah’ın emirleri yolunda gitmeyenler cehenneme sevk olunacaklar ve orada cehennem zebanileri: “Size Cenâb-ı Hakk ’ın emirlerini söyleyen ve sizi mahşer günü ile tehdit eden resuller gelmedi mi? Niçin onlan dinleyip yolunuru düzeltmediniz de dünyanın yalancı ve geçici olan zevklerine dalıp Allah’ınızı unuttunuz? Şimdi cehenneme giriniz ve orada dâim

kalınıp. Bu cehennem kibirliler için ne çirkin bir yerdir, diyeceklerdir.” buyurur.⁴⁶⁹

Kabrin hakikati insanın kendi vücûdudur. Cehennemlik olanların maddî hayatları her ne kadar refah ve ihtişam içinde olsa da, kalpleri sıkıntı ve darlık ile kederlidir ve öldükleri vakit ise, kendi kıyâmederi kopuncaya kadar hep bu hâl üzere kalırlar.⁴⁷⁰

• Biri: “Kadı İzzeddin sana selâm gönderiyor ve her zaman sizin iyiliğinizi, hayrınızı söylüyor, sizi övüyor.” dedi. Mevlânâ buyurdu ki: “Her kim bizi hayırla yâd (hatırlama, anma) ediyorsa onun da dünyada, yâdı hayırlı olsun! Eğer bir kimse başka biri hakkında iyi şeyler söylerse o hayır, iyilik kendisinin olur ve gerçekte kendisini övmüştür. Bunun benzeri şöyledir: Meselâ, bir kimse kendi evinin etrafına güller, fesleğenler dikse, her bakışında gül ve fesleğen görür ve kendisini her zaman cennetteymiş gibi hisseder. İnsanların iyiliğini söylemeye alışmış ve onların hayrıyla meşgul olan kimse, onun sevgilisi olur ve onu hatırlayınca sevdiğini yâd etmiş olur. Bu gül ve güllüktür, ruh ve rahatür. Birinin kötülüğünü söyleyince, o kimse gözünde sevimsizleşir. Onu hatırlayıp da, hayâli gözünün önüne gelince sanki, yılan yahut akrep veyahut çer çöp görmüş gibi olur. Bunun için, madem ki gece gündüz gül ve güllük ve İrem bağları görebileceksin, o hâlde niçin dikenlerin ve yılanların bulunduğu bir yerde dolaşıyorsun? Bütün insanları sev ki, dâimâ çiçekler ve gül bahçeleri içinde bulunasın. Eğer hepsini düşman bilirsen, düşmanların hayâli gözünün önüne gelir ve sanki, gece gündüz dikenlikler ve yılanlar arasında geziyormuş gibi olursun. Şu hâlde herkesi seven ve her şeyi hoş gören evliyâ bunu başkaları için değil, Allah saklasın! Gözlerine çirkin, sevimsiz ve iğrenç bir hayâl görünmesin diye yaparlar. Mâdem ki bu dünyada yapılanları tahayyül (hay3al etmek) ve yâd (hatırlama, anma) etmek mutlaka zarûrîdir ve bundan kaçınılmaz, o hâlde iğrenç, çirkin hayallerin yollarını karışürmaması, bozmaması için insanları anarken hepsinin hoş ve iyi olmasına çalış. Binâenaleyh halk hakkında yaptığın het şey ve onları ister iyilikle, ister kötülükle olsun anman tamamıyla sana ait olur.

Bu bakımdan, Allah buyuruyor ki: ‘Kim iyi bir iş yaparsa kendi nefsine ve kim kötü bir iş işlerse kendisine yapar.’ Ve Onun için ‘Her kim bir zerre ağırlığınca iyilik ederse onu görecek ve her kim de zerre kadar kötülük işlerse onu görecek.’”⁵⁸⁶

• Cennet ü (ve)dû%ah (cehennem), gamm (keder) ü siirûr (sevinç), sçulmet (karanlık) ile nur,

Yaptıklarının gölgesi, hâriçte mi sandın?

Bilgin sana kıymet, talebin neyse osun sen, insanlığı sâde yiyip içmekte mi sandın?

Hâlin ne ise müçteri sen oldun o hâk,

Noksânı meğer adl-i İlâhîde (İlâhî adalet) mi sandınf⁵⁸⁷

-55-

Cennet ehli bugün ŞUGL (meşguliyet) içinde zevk etmektedirler.

“lime ashâbe’l-cenneti’l-yevme fîşuğulin fâldhûn”

*

Gerçekten cennetlik olanlar bugün bir meşguliyet içinde ıçevk etmektedirler. (Elmalılı Hamdi Ya%ır)

O gün cennetlikler, gerçekten nimetler içinde safa sürerler.

(Diyânet)

-56-

Kendileri ve zevceleri erikeler üzerine kurulmuşlardır.

“Hüm ve ezvacühüm fî zılâlin ale’l-erâiki müttekiûn”

*

Kendileri ve eşleri gölgelerde koltuklar ürerine kurulmuşlardır. (Elmalıh

Hamdi Yasçır)

Onlar ve eşleri gölgeler altında tahtlara kurulurlar. (Diyanet)

-57-

Orada onlara bir meyve var, hem onlara orada ne iddia (arzu) ederlerse var.

“Lehüm fıhâ fâkihetün ve lehüm mâyeddeûn”

*

Onlara orada bir meyve vardır, isteyecekleri her şey onlarındır. (Elmalık

Hamdi Yağır)

Orada onlar için her çeşit meyve vardır. Bütün arçulanyerişne getirilir.

(Diyânet)

‘Dünyada öyle bir cennet vardır ki, ona giren, âhiret cennetine iştiyâk (ösşlem) duymaı(’ buyuruluyor. “Bu cennet nedir ya Kesulullah?” diye soruldukta, “Mârifetullahtır... ” diye buyurdular.

Demek oluyor ki dünya cennetine girmiş olan arifler ve dervişler, mukabele günü bir yerde toplanıp, Hakk’ın zikri ve fikri bahçelerinde, canlarım rûhâniyet gülleri ve ahâdiyet sırları sümbülleri ile

gıdâlandırırlar. Resulullah Efendimiz:      Zikir      meclisleri,      cennet

bahçeleridir, diye buyururlar.

İşte mukabelede bulunan bu sâlikler, dünya cenneti mesabesinde olan kâmil insanın vücûdu ağacı gölgesinde toplanıp, onun vücûdu ağacından silkilen irfan ve hoşluk meyvelerini toplarlar. Efendimiz buyuruyor ki: “Cennet ağaçlarından bir ağaç bulduğunu^ vakitte gölgesinde oturunus^ ve yemişlerinden yiyinitç!” Dünyada bu nasıl kâbil olur ya Resulullah dediklerinde, “Bir ilim sahibi bulduğunu^ tçaman cennet ağacı buldunu% demektir. ” cevabım vermişlerdir.⁴⁷¹

•      Cennetu’l-efâl: Fiiller ve ameller cenneti. İyi işler yapanlara ödül

olarak verilecek olan ve nefis yiyecekler, hoş içecekler ve çekici cinsel zevkler içeren sûrî (formel) cennet ki buna “nefs cenneti” adı verilir.

Cennetu’s-sıfât: Sıfadar cenneti. İlâhî isim ve sıfatların tecellîlerinden meydana gelen mânevi cennet ki buna “gönül cenneti” de denir.

Cennetu’z-Zât: Zât cenneti: Eşsiz İlâhî güzellikleri temâşâ (seyir) cenneti ki buna rûhan cenneti de denir.⁴⁷²

Allah teâlâ, Sûret-i Muhammediyeye “Mennân” ismi ile tecellî eylemiştir ki, bu tecellî sonunda cennet çeşitlerini yaratmıştır.

Daha sonra, o cennetlere “Lâtif’ ismi ile tecellî eyleyince, orasını katında şeref bulmaya, ikram bulmaya lâyık olan herkese mahal kıldı.

Bil ki! Cennetler genellikle sekiz tabakadır ki; onların her tabakasında çok cennetler bulunmaktadır. Ve her cennetin de nice dereceleri vardır ki, haddi hesâbı bilinmez.

Şimdi aşağıda bu cennet tabakaları hakkında sırasıyla açıklamada bulunalım:

Birinci Tabaka: Cennette bu tabaka “Selâm Cenneti” ismini almıştır. Ayrıca “Mücâzât (karşılık) Cenneti” bu tabaka için söylenir. Yüce Hakk bu cennetin kapısını sâlih amellerden yarattı. Ve o cennette, oranın ehline “Hasîb” ismi ile tecellî eyledi. Ki böylece orası sırf hayırlı amellerin karşılığı oldu. Resulullah Efendimiz bu mânâda buyurmuştur ki: “Hiç kimse, ameli ile Cennete giremebu şekilde mevhibeler cennetini murad etmiştir. Mücâzât cenneti murad edilmemiştir. Nitekim bu cennet ehli için Allah teâlâ şöyle buyurmuştur: “1nsan için, yalnı^ çalışmasının karşılığı vardır. Çalışmanın karşılığı yakında görülecektir. Sonra tamı tamına mükâfatı verilecektir. ” (Necm, 39-41)

Hülâsâ: bu cennete, ancak sâlih amellerle girilir; başka yolu yoktur ki, bir şahsın sâlih ameli yoksa buraya girişi de yoktur. Ayrıca bu cennete “Yüsrâ” ismi de söylenir. Yüce Hakk Kur’ân- Kerîm’de bu mânâ ile ilgili olarak buyurmuştur ki: “Bir kimse sadakasını verir, kendini korursa, ayrıca Hüsnâ’yı doğrularsa, Yüsrâ’yı ona müyesser ederisç. ” (Leyi, 5-7)

Ahvâli anlatıldığı gibi olan yani cennet ehli olan şahsın, anılan cennete girmesi pek az sâlih amele bağlıdır ki, Allah’ın kolaylık nasib ettiği herkese nasib olur.

ikinci Tabaka: Bu cennete “Huld Cenneti” veya “Mekâsib (kazanç) Cenneti” denir. Eğer Mücâzât cenneti ile Mekâsib cenneti arasındaki farkı sual edersen şöyle deriz:

Mücâzât cenneti ameller miktarı kadar olur, yani amellere karşılık İhsan edilir. Mekâsib cenneti sırf kazançtır. Zîrâ o, akidelerin, Allah’a karşı beslenen güzel zanların bir sonucudur. Bu bedenle yapılan amellere karşılık verilen hiç bir mükâfat orada yoktur. Allah teâlâ bu cennet ehline “Bedî” ismi ile tecellî eder ki bu tecellî sonunda güzel akîde sahiplerine tasavvur olunamayacak haller zuhur eder.

Hepsi orada İlâhî bedâat (bediilik, gürellik, yenilik) olarak meydana gelir. Mekâsib cennetinin kapısı; itikadlar, Allah’a zanlar ve ümidden yaratılmıştır. Mekâsib cennetine anlatılan huylardan birine sahip olanlardan başkası giremez. Yani, bir şahısta bu huylardan bir huy bulunmazsa bu cennete giremez. Bunu bil!

Bu cennetin adına Mekâsib cenneti dendi. Yani, Kazanç cenneti. Zîrâ bunun zıddı: Yutulmaktır, hüsrandır ki, bu hüsransa; Allah’a karşı beslenen düşük vasıflı zannın sonucudur.

Bu mânâda Allah teâlâ şöyle buyurdu: “işte bu sisçin %annım%dtr ki, Rabbitıi^e karşı öyle %an beslediniz O %an si^i düşürdü. Dolayısı ile hüsranda kalanlardan oldunuz ” (Fussilet, 23)

Hâsılı kötü zan sahipleri bir hasâret ve bir ziyan hasretinde yanarlar. Cenâb-ı Hakkk’a karşı iyi zan sahiplerinin ise Mekâsib cenneti mekânlarıdır.

Üçüncü Tabaka: Bu cennetin adı; “Mevâhib Cenneti”dir. Bu cennet katı yukarıda anlatılan cennet katlarından daha yüksektir. Zîrâ, Allah teâlânın hibelerine bir nihâyet... son bulunmamaktadır. Hattâ bu cennet ehline Yüce Hakk öylesine hibe eder ki, ne ameli vardır, ne de akidesi... Yani bu cennet ehline Yüce Hakk’ın yaptığı hibe; amelleri, itikadı ve daha başka iyilikleri olana yaptığı hibeden daha fazla olur.

Ben bu cennette, her millete mensup kavimler ve Ademoğlu cinsinden bazı tayfalar da gördüm. Hatta, itikad ehli ile güzel ameller işleyen şahıslar da kendilerine Allah teâlâdan bir hibe varsa buraya girebilir ki anılan şahıslar bu cennete gireceği zaman onlara; “Vehhâb” ismi ile tecellî eder. Başka türlü de olmaz çünkü, ancak buraya Allah teâlânın ihsanı, hibesi ile girilebilir. Resulullah Efendimiz bu cennet için şöyle buyurmuştur: “Oraya hiç kimse ameli ile giremez”

Sordular: “Sen de mi giremezsin ya Resulullah?”

Şöyle buyurdu; “Evet ben de. Ancâki Allah Teâlâ beni rahmetine daldırmıştır. ”

İVİÜ..H.J‘i.’i351

Bu tabaka, cennetin en çok olduğu yerdir. Hatta en genişidir. Ve burası: “Rahmetim her şeyi kuşatmıştır.” (A‘râf, 156) âyeti ile beliren mânânın sırrıdır.

Aklî, vehmî imkân cihetinden; hakîkaderin verdiği yol odur ki, buraya girmeyen hiç bir insan nev’i kalmayacak! Lâkin nasibi varsa, Yüce Hakk’ın takdir ettiği günlerin birinde, bu cennete girer ki, vehmî imkân cihetinden gelen hakikatlerin gösterdiği yol budur. Bizim müşâhedemizse bundan başkadır.

Şöyle müşahede ettik; her milletten ve her ırktan bir tâife bu cennette vardı. O milletlerin yarıdan fazlası orada yoktu, yani hepsi orada bulunmuyordu; sadece her milletten bir fırka vardı o kadar.

Haliyle Mücâzât cenneti böyle değildir. Orası iyi ameller işleyen kimselere mahsustur ki, o cennete yalnız ehli olanlar girer.

Sebebini sual edersen deriz ki kâr, mükâfât olmaya daha yakındır ki kâr olması için de bir sermâye bulunması lazımdır.

İkinci tabakada geçen Mekâsib cenneti ehlinin semayesi; îtikadlan ile Allah’a güzel zanlarıdır.

Lâkin bu cennete gelince Mevâhib cenneti demek istiyorum, cennetin bu tabakası, cennetlerin tümünden geniştir. Hattâ burası, kendi fevkinde bulunan cennetlerin de tümünden daha geniştir. Kur’ân-ı Kerîm’de bu cennetin adı Me’vâ dır. Zîrâ rahmet her şeyin yuvasıdır. Allah teâlâ şöyle buyurdu: “îman edip yarar iş tutanlara gelince. Bunlara: Me’vâ cenneti vardır. Bu onların yaptıkları amelin karşılığı nüzûl diye verilir.” (Secde, 19)

Ayet-i kerîmede geçen nüzûl kelimesi, İhsan, ikram mânâsına gelir ki, ayrıca dikkat edilirse, burada “nüzûl” buyuruldu; cezâ buyurulmadı. Yani amellerine karşılık buyurulmadı.

Daha fazla şerh edersek mânâ şu olur: Onları Mevâhib cennetine koyacaktır, Mücâzât ve Mekâsib cennetine değil. Zîrâ Mevâhib cenneti Yüce Hakk’tan gelen bir ikramdır.

Hâsılı cömertlik ve hibe, iyi amel işleyenlere mahsus değildir. Bu mânâyı iyi idrâk eyle!

Dördüncü Tabaka: Bu cennetin adına “İstihkak Cenneti”, “Naîm Cenneti”, “Fıtrat Cenneti” denilir. Bu cennet, bundan önce şerh edilen cennetlerin en yükseğidir. Burası; ne mücâzâttır, ne mevhibe, belki bir kavme mahsustur.

Bu cennetin sakinleri öyle bir kavimdir ki, Allah teâlâ onlan o haklara göre yaratmıştır ve bunların bir kısmı aslî bir istihkak yolu ile bu cennete gireceklerdir. Ayrıca bunlar öyle kimselerdir ki, dünya memleketinden ayrılırken, ruhları aslî fıtrat (yaradılış, natura) üzerine kalmıştır.

Bunlardan bazılarıysa, dünya ömrünü asıl fıtratı şekil değiştirmeden geçirir ki, bunların ekserisi behlül meczuplar, mecnunlar ve çocuklardır.

Bu cennet ehlinin bazıları da sâlih amel, mücâhede, riyâz, Allah teâlâya karşı kulluk cihetinden doğru ve özenli muâmele yolundan nefis tezkiyesi yaparlar böyle olunca onların ruhları beşeriyet çukurundan çıkar ve aslî fıtrata rücû eder (geri döner).

Yüce Hakk beşer için olan aslî fıtrat hakkında şöyle buyurdu: “Bi% insanı en güsşel kıvamda yarattık. ” (Tîn, 4)

Bu duruma düşenler ise şu âyetle tezkiye olmuş kimselerdir: “Onlar ki îmân edip amel-i sâlih işlediler, bunlara minnetsin ecir vardır. ” (Tîn, 6)

İşte yukarda belirtilen kavimler İstihkak cennetine girerler. Daha açık mânâsını söylersek şöyle dememiz îcâb eder: Bu cennet onların hakkıdır ki, minnetle verilen bir hibe değildir ve de yapılan amel veya başka bir şeye karşılık mükâfât yolu bir mücâzât da değildir.

Tezkiye yolu ile, aslî fıtraü bulan zümre “Ebrâr” adı ile anıldı.

“Ebrâr Naım’dedir.” (İnfitâr, 13) Ebrâr adıyla anılanın Naîm’de olması şu sırra dayanır: Yüce Hakk bu cennet ehline Hak ismi ile tecellî eyledi. Hal böyle olunca, oraya hak kazananlardan başkasını koymaktan imtina etti. Asalet yolu ve Allah’ın yaratüğı fıtrat bunu gerektiriyor. Adı anılan cennete girenlerin bir kısmı daha dünya hayatlarından ayrılır ayrılmaz hemen oraya girer. Bazıları da cehennemde biraz azap gördükten sonra bu cennete girer. Yani, cehennemde kötülükleri yanar; aslî yaratılışına döner. Bundan sonra cennete girmeye hak kazanır. Burada şunu unutma! Mutlak önce cehenneme girer.

Zikri geçen cennetlerin aksine; Naîm cennetinin tavanı Arş’tır. Zîrâ onların üstte olanı alttakinin tavanıdır.

Şimdi sırasıyla cennederin tavanları için şunu şerh etmemiz gerekiyor ki bunlar şöyledir:

Selâm cennetinin tavanı; Huld cennetidir.

Huld cennetinin tavanı Me’vâ cennetidir.

Me’vâ cennetinin tavanı; İstihkak cennetidir.

Ayrıca bu cennete, Fıtrat ve Naîm cenneti ismi de verilir, ki bu cennetin Arş’tan başka tavanı yoktur.

Beşinci Tabaka: Bu cennetin adına “Firdevs cenneti”, “Maârif cenneti” denilir. Bu cennetin tabanı tahayyül edilemeyecek derecede geniştir. Beşer orada yükseldikçe, tavanın daraldığını müşahede eder. Hatta o cennetin en üst tavanı, iğne deliğinden daha dardır. Orada ağaç, ırmak, köşk, hûri, gözde bulunmaz. Ancak oradan aşağılarına baktıkları zaman, altta kalan cennetleri görürler, vildânı, hûrileri ve köşkleri bulurlar.

Lâkin Maârif cenneti böyle şeylerin yeri değildir. Orada böyle şeyler hatta onun yukarısında da bulunmaz. Bu cennet arşın kapısmdadır. Tavam arş kapısının tavanıdır.

Bu cennet ehli dâimâ müşahede içindedirler ki bunlar; şehitlerdir. Yani, İlâhî güzelliğin, İlâhî Cemâl’in şehidleridir.

Bunlar nefislerden fena bulma kılicı ile Allah sevgisi ile ölmeden önce ölmüşlerdir. Halleri böyle olunca da yalnız sevgililerini müşahede ederler. Ondan bu cennetin adı Vesile olmuştur. Bu cennet ehli diğer cennetlerin ehlinden (sakinlerinden) daha azdır. Zîrâ, cennet tabakalarının dereceleri yükseldikçe ehli olanların miktan azalır.

Altıncı Tabaka: Bu cennetin adına “Fazilet cenneti” denir. Bu cennetin ehli sıddık kimselerdir.

Yüce Hak onları anlatırken: ‘"Kudretine nihâjet olmayan bir Melik’in katında(Kamer, 55) âyet-i kerîme ile övdü. Burası isimlerin cennetidir.

Bu cennet tabakası arş dereceleri üzerine yaygındır. Bu cennet tabakasından her zümre, Arş’m bir derecesi üzerine kurulmuştur ki buranın ehli maârif cenneti ehlinden (sakinlerinden) miktar bakımından daha az sayıdadır.

Yedinci Tabaka: Bu cennetin adına “Derece-i Râfia cenneti”, “Yüksek Derece cenneti” denilir.

İsim yönüyle Sıfatlar cenneti, resim yönüyle Zât cenneti sayılır.

Bu cennetin tabam, arşın içindedir ki buranın ehline İlâhî hakikatlerle tahakkuk edenler denir ki, buranın sakinleri daha önce şerh edilen (açık anlatma) cennet ehillerinin sayısından daha azdır.

Bu cennetin ehli Mukarrebûn ve İlâhî hilâfete ehil kimselerdir.

Ayrıca bunlar, İlâhî hakikatle, azim sahibi, temkin ehli kimselerdir.

Bu makamda, yani burada İbrahim’i (a.s.) gördüm. Bu mahallin sağında ayakta durmuş, ortasına bakıyordu. Sol cânibinde ise evliyadan ve peygamberlerden bir zümreyi gördüm, onlar da gözlerini bu cennetin ortasına dikmiş bakıyorlardı.

Resulullah Efendimizi de gördüm. Bu mahallin tam ortasında idi ve gözlerini arşa kaldırmıştı. Bu hali ile Efendimiz (s.a.s.) kendisine Allah teâlânm vaad ettiği Makâm-ı Mahmûd’u taleb ediyordu.

Sekizinci Tabaka: Bu cennetin adına “Makâm-ı Mahmûd cenneti” denilir. Burası Zât cennetidir. Ki bu cennetin tabanı Arş’ın tavanıdır. Ve buraya kimsenin yolu yoktur. Sıfat cennetleri ehlinden her biri buraya varmak diler. Sanır ki, başka şeyle değil, yalnız isimle oraya bağlıdır. Hatta herkes oradan hak taleb eder. Lâkin orası, sadece Resulullah Efendimize mahsustur.

Bu hal şu hadîs-i şerîfden açıkça anlaşılır: “Makâm-ı Mahmûd cennette en âlâ mekândır. Orası yalmış bir kişi içindir. Umarım ki, O da ben olayım. ” Allah Teâlâ O’na salât ve selâm eylesin.

Sonra, orayı, Allah Teâlâ’nm kendisine vaâd ettiğini haber verdi ki biz Efendimizin sözüne şeksiz şüphesiz gönülden inanır ve tasdik eyleriz.

Zîrâ, Yüce Hakk (c.c) Efendimiz (s.a.s.) hakkında buyurmuştur ki: “Kendi hevâsından konuşmag. Zira o; ancak kendisine gelen bir vahiyden başka değildir.” (Necm, 3-4) meâline gelen âyet-i kerîmede bu, en güzel olarak açıklanmışür.⁴⁷³

•  “Allah’ın nurdan ve karanlıktan yetmiş bin perdesi vardır. Eğer bu perdeleri açarsa, mahlûkattan gökleriyle O’nu idrâk edenlerin yüklerinin derisini yakar. ” (Hadis)⁴⁷⁴

•  İbnü’l-Arabî cenneti, sözlük, yani “örtmek” anlamında ele alır. Buna göre cennet her nefes yenilenen örtülü nimet demektir. Cennet ateş veya Cehennemin (Hakk’ın büyüklüğünden meydana gelmiş gagab mahalli) karşıtı olarak lutuf, Hakk’a yakınlık, cömertlikten meydana gelmiş iyilik diyarıdır.

Cennet lâtifliği ve rûhânîliği nedeniyle gizlenmek anlamına gelir.

Cennette hiç bir gözün görmediği ve hiç bir kulağın işitmediği ve hiç bir insanın kalbine gelmeyen şeyler vardır. Cennetin cennet diye

isimlenebilmesinin yegâne sebebi belirttiğimiz bu durumdur; çünkü o cennet kelimesiyle ifade edilmiş olan “örtünmek” demektir.

Nefs (ra%ı olmuş nefs) Hakk’ın cennetine, yani örtüsü ve perdesi altina girer.

Nefse göre geçici ve yeni bir şeyle lezzetlenmek sürekliliği olan şeyden daha üstündür. Cennet nimetlerinin her an yenilenmesinin bir sırrı budur.

Cennet yakınlık diyarı, Hakk’ı görme yeridir. Orası arzular ve genel lezzetler yeridir.

Lutuf ve ihsan diyarı cennettir.

Cennet güzellik, ünsiyet (arkadaşlık) ve Hakk’ın (kullarına) indiği yerdir.

Ahirette iki menzil vardır: Cennet ve cehennem. Dünyada iki menzil vardır: azap ve nimet veya üzüntü ve lezzet.

Ateş azametten, Cennet cömertlikten meydana gelmiştir.

Cennet örtmektir; bu nedenle örtme özelliğine sahip her şey cennettir. İnsan belirli bir İlâhî ismin tecellîgâhı olması yönünden Hakk’ı örter. Böylece o kendisinde tecellî eden isim yönünden Hakk’ın cenneti, başka bir ifadeyle Rabbinin cennetidir. Cennet Peygamberin mertebesidir.

“Cennetime gir” Ben (Hak) onunla örtünürüm. Benim (Hak) cennetim senden (insan) başka bir şey değildir, çünkü sen kendi zâtınla Beni örtmektesin.

Ben senin vasıtan ile bilinirim, sen de Benim vasıtamla bilinirsin. O halde seni bilen, Beni bilmiştir. Ben bilinmezsem, sen de bilinmezsin. O’nun cennetine girdiğinde ise (Rabbinin cenneti) nefsine girdin demektir. Böylece kendi nefsini bilirsin.⁴⁷⁵

•  Cenâb-ı Hakk diyor ki: “Ey nefs-i mutmainne! Bana, benim has cennetime benden râtşı olduğun hâlde ve ben de senden râtşı olduğum hâlde gel!” (Fecr, 27-28)

Kulun Allah’tan râzı olması ne demektir? Allah’tan her ne gelirse ona râzı olmak demektir. Yani gerek Celâl (akamet, hiddet) ve gerek cemâl her ne gelirse iyi karşılayıp rızâ göstermek demektir. İşte o vakit Allah da kulundan râzı olup cemâli cennetine dâvet ediyor.

Eğer benden daima iltifat ve hoşluk görerek bu yüzden muhabbet etsen ve sana bu iltifatı göstermediğim zaman ise benden kaçsan, o vakit muhabbetin bana değil, o iltifata olmuş olur ve beni sevmiyor, iltifatlarımı seviyorsun demektir.

Cemâl ehlinin ise istediği yalnız cemâldir. Yoksa o, iltifat ve zevk u safâ ile oyalanıp tatmin olmaz, illâ cemâli arar.

Halbuki cennet ehlinin istediği hûriler, gılmanlar (âhirette hisşmetgören delikanlılar), nehirler, köşkler ve emsâli nimetlerdir. Cenâb-ı Hakk bunları isteyenleri de mahrum etmez, istediklerini İhsan eyler.⁴⁷⁶

•  Şugl: Uğraşacak, meşgul olacak şey.

“Meyve” denmesi sırf zevkten çok, çalışmanın meyvesine işaret eder. “Erikeler” haclede yani gelin odasında döşenen süslü koltuktur.⁴⁷⁷

•  Allah’ın emirlerini memurlarından dinleyip, Hakk’ın râzı olduğu yolda giderek Allah’a bağlı olanlara Cenâb-ı Hakkk’ın hazinedarları “Hoş geidiniy, Allah’ın selâmı ütşerinitye olsun, buyurun. Cennetlere girin ve orada dâim olarak kalın” (Zümer S. 73) diyeceklerdir.⁴⁷⁸

•  Çünkü yüce Allah, selâm menzilinde onlara tecellî etme şerefini bahşetmiştir. Kusurlu hallerinde zâtları izzetle vasfedilmiştir. Bu yüzden onlar “otağlar içinde sahiplerine tahsis edilmiş hûriler”dirler. Rablerinden gelen apaçık bir delil üzeredirler, kendilerinden bir şahit de peşinden bu delili pekiştirmiştir. Böylece onları iki güzelliğin, yani îmân ve Islâm’ın gereklerini yerine getirmenin bağışlarına yüceltmiş, onları İlâhî kuvvetle desteklemiştir.⁴⁷⁹

•  Bir hadîs-i şerifte Hz. Peygamber demiştir ki: Cennet ehli nimetler içinde zevklenirken kendilerine bir nur parlar, başlarını kaldırır bakarlar ki fevklerinden (üst,yukan) Rab kendilerini şeref-i didârıyla (yüfl müşerref (gügelligin şerefiyle şereflendirilmiş) kılmış. “Esselâmu aleyküm yâ cennet ehli” buyuruyor. İşte “selamûn kavlen min Rabbi’r-Rahîm” kavl-i İlâhîsi (İlâhî sof) budur. Bunun üzerine onlara nazar buyurur, onlar da O’na nazar ederler ve nazar ettikleri müddetçe diğer nimetlerden hiç bir şeye iltifat etmezler, tâ perdelenme buyuruluncaya kadar ki o vakitte üzerlerinde ve diyarlarında nur ve bereketi bâkî kalır.⁴⁸⁰

•  Cennet ahâlisi bu günde tecellîyat nurlarından ve sıfat müşâhedesinden meşguliyettedirler. Kendileri ve muhabbette kendilerine uygun olan nefisleri lezzetler içindedirler.

Sıfat nurlarından gölgelerde makamlar ve dereceler üzerine dayamadırlar.

Onlar için idrâk nurlarından ile aklın anlayabileceği ve keşif sınıfından yemişler vardır. Onlar için aradıkları müşâhedeler vardır ki, o da (,selâmun kavlen min Rabbfr-Rabm)

Kemâlâtın feyzi ve kemâlâtia, arzulanan devânın sebep oluşuyla, sûret noksanlıklarından uzaklaştırılmaları dolayısıyla arzulanan ile rahmeyleyen rahmet sahibi Rab’dan sözlü olarak sadır olan (çıkanj selâmdır.⁴⁸¹

•  “Şifi tek bir nefisten yaratan, ondan eşini var eden Kabbinif... ” (Nisâ, 1) âyet-i kerîmesi insanoğlunun anne ve baba olarak asl-ı küllisinin (bütünün aslı) Adem ve Havva olduğunu; “O ikisinde pek çok erkekler ve kadınlar meydana getiren...” şeklindeki devamı da evlâdarının kendilerinin parçaları olduğunu ifâde buyurmaktadır.⁴⁸²

•  Akıl erkekse, nefis dişidir. Bu ikisi insanın vücûdu evinde, gece gündüz savaşta, çekişmede; niçin ve neden diye birbirlerine müşkül sorular sormadadır. Bununla beraber, kişinin iyi ile kötüyü ayırt etmesi için bunları bilmesi aklı da nefsi de bütün bu sırları ve hikmetleriyle kavraması lâzımdır.⁴⁸³

Hûri diye anlatılan güzellikler, bir anlamda da, tekâmül etmiş nefislerimiz, gılmanlar akl~ı külle raptolmuş akıllarımız, köşkler ise hûri ve gılmanla bezenmiş vücutlar imizdir. İşte kâmil olduğumuz zaman cennet biziz.

Zira; kâmil, dâimâ Allah ’ı seyreden ve kendi hiçliğini bilendir.

Cennet iki kısımdır. Biri bu dünyada, diğeri öteki dünyadaki. Ölmeden evvel ölmek bahtiyârlığma eren kimsenin vücûdu kabri, cennet bahçelerinden biri olmuş olur. Bu mertebede kul mârifet cennetine girer. Ve şuhut gözüyle Hakk’ı görür.⁴⁸⁴

•  Bilmiş ol ki Allah’ın, kalpleri Rablerinin muhabbetiyle dolu kulları vardır. Onlar, sevgililerine olan iştiyâkları (öfiem) sebebiyle ölümü beklerler. Bu dünyada uzun süre kalmayı kerih (iğrenç) görürler. Bu dünyadan ayrılmadıkça onlara rahat ve huzur yoktur. Onlar, bu dünyada uzun süre kalmalarına üzülürler, kederlenirler. Onların bu dünyadan ayrılmaya olan istekleri, susuz birisinin suya olan isteğinden daha şiddetlidir. Ecelleri yaklaştığında, onlara, ölüm meleğinin (Azrail) yanında tahiyyat ve selâm eden Allah’ın gönderdiği 70.000 melek gelir. Buna Kur’ân-ı Kerîm’de şöyle işaret edilmiştir: “(Onlar), meleklerin: Selâm şişin üşerinişe olsun. Yapmış olduğunuş (iyi) işlere karşılık cennete girin, diyerek iyilikle canlarını aldıkları kimselerdir. ” (Nahl, 32)

Mü’minlerin emîri Hz. Ali’nin önünden bir cenâze geçmişti. Hz. Ali: “İstirahate kavuştu veya kendisinden kurtulundu” dedi. Bunun üzerine ona: “Istirahate kavuşan kimdir?” diye soruldu. Hz. Ali: “Mü’min kişidir. Çünkü o, dünyanın sıkıntılarından ve ehl-i dünyanın eziyetinden kurtulup sonra da Allah’ın rahmetine ulaşarak istirahate kavuşur. Kendisinden kurtulunacak kimse ise fâcir (günahkâr) kimsedir. Öldüğü zaman kullar ve beldeler ondan kurtulup istirahate kavuşurlar.” dedi.⁴⁸⁵

• “Bişyeri bir döşek ve dağlan da kaşıklar yapmadık mil” (Nebe, 6-7) Şeyh Ebû Cafer âyetleri şöyle açıkladı: Alemin döşeği ve (sarsılmasına engel olan dağlan) kazıkları mü’minlerdir. Mü’minlerin döşeği ve (sarsılmalannı engelleyen) kazıkları âriflerdir. Ariflerin döşekleri ve (sarsılmalannı engelleyen) kazıkları Nebilerdir. Nebilerin döşekleri ve (sarsılmalannı engelleyen) kazıkları Resûllerdir.⁴⁸⁶

-58-

Rahîm Rabdan bir kelâm, bir selâm. “Selâmün kavlen min Rabbi’r-Rahîm”

*

(Onlara) Rahim olan Rab’den bir selâm sö^ii vardır.

(Elmalılı Hamdi Yayır)

Onlara merhametli Ruıbb’in söylediği selam vardır. (Diyânet)

Rahîm, Rahmet ve merhameti sınırsız olan. Dünya hayatını buyruklarına uygun biçimde yaşayanlara, ölüm sonrasında özel rahmetler sunan demektir⁴⁸⁷

İntikam almadan, aharlamadan, ayıplamadan, tevbenin şeklini de öğretip sonra da affeden.

Rahîm, esirgeyip, bağışlayan; kendisinden istenildiğinde veren, istenmediğinde öfkelenendir.

“Muhammed, Affz ismiyle Resul’dür; zahmet çekmeniz O’na ağır gelir. Size çok düşkündür; mü’minlere Rjzûfdur (merhametli), Raıhîm’dir (muhafaza eden) (Tevbe, 128) Çünkü Hz. Peygamberin rahmetine cezâ kederi karışmamıştır. Bundan dolayı da âlemlere rahmet olmuştur.⁴⁸⁸

• Rahmân’ın rahmetine cezâ ve azab karışmış olabilir. Meselâ lezzet ve kokusu kötü olan ilâcı içmek gibi. Çünkü bunda hastaya rahmet mevcut olduğu gibi yaradılışa uygun olmayan şey de mevcuttur. Fakat Rahîm’in delâlet ettiği rahmete hiç bir şey karışmaz. O sırf nimettir. Bu nimet de ancak kâmil ve tam saadet sahiplerinde bulunur. Rahîm Rahmâna nisbede insanın vücut yapısındaki göz

gibidir. Yani, Rahim daha Aziz, daha şânı yüksek ve daha husûsî bir duruma sahiptir. Yine, Rahmân’m bütün merhametlere mutlak şümûlü vardır. Bundan dolayıdır ki, Rahimdeki rahmet, tam mânâsıyla ancak âhirette meydana gelir, denilmiştir.⁴⁸⁹

•  Hz. Muhammed (s.a.s.), mezarlıktan dönüp de Hz. Aişe’nin yanına geldiği zaman Hz. Aişe Resulullah’ı görünce hayretler içinde kaldı. Koştu, onun yanına geldi, eliyle üzerini yokladı, yine hayrede yüzüne baktı, sakalını, sarığım, yakasını göğsünü elleriyle okşadı.

Hz. Muhammed (s.a.s.) sordu: “Ya Aişe, üzerimde böyle hararetle aradığın nedir? Neyi merak ediyorsun?” Hz. Aişe cevap verdi: “Ya Muhammed! Bugün gökyüzünü iri bulutlar kapladı ve yağmur yağdı. Elbiselerini onun için yokluyorum, fakat ne garip şey ki sen ıslanmamışsın.” Hz. Muhammed (s.a.s.) yine sordu: “Ya Aişe, semâda bulut ve yerde yağmur gördüğün zaman senin başında nasıl bir örtü vardı? Aişe: “Senin ridânı baş örtüsü yapmıştım.” dedi. O zaman Resulullah buyurdu ki: “Ey temiz gönüllü Aişe! Senin gördüğün rahmet, dünya göklerinin yağmuru değil, gayp âleminin rahmetidir. Allah sana (senin temi^ bakışlarına şükret, mesrur ol, hamd ü senalar eyle ki) kendi öz rahmetini göstermiş.” Öyledir, nice gözler vardır ki bulundukları ve yaşadıkları dünyaya yağan rahmeti görmez. Nice temiz ve İlâhî ışıkla aydınlanmış bakışlar da vardır ki Allah aşkıyla yanmış susuz bağırlar için esrar âlemlerinde yağan yağmuru

•• ••      607

gorur.

•  Ahad (teklik) kemâldir ve Ahmed henüz kemâl makamında değildir. O mim (m harfi) kalkınca tamamen kemâl (olgunluk) bulur.⁴⁹⁰

•  İşte Hazret-i Peygamberin kulluğundaki Rabb tecellîsi budur.

Mürşid-i kâmil demek, kemâlini bulmuş, Hak’la Hak olmuş, kendi ortadan kalkıp Hakk’ın elçisi olmuş kimseye derler ki bu rütbe ancak doğrudan doğruya Cenâb-ı Mevlâ tarafından İhsan olunur. Hakk’ın elçisi olan kimse, elbet Hakîkat-i Muhammediye denizini gösterir ve gösterdiği kimselere de: “Git, oraya dal!” der.

Allah’ın elçisi: “Ben de beşerim ama bana vahyoluyor.” (Kehf, 110) sırrıyla beşerden ayrılır. Mürşidin de bir beşer tarafı vardır. İnsanların içine karışır, herkesin yaptıklarını yapar, yer, içer, gezer, yürür. Fakat kâmil insan, Hakîkat-i Muhammediye güneşinin nuruna aynadır ve Allah’ın Zât ve sıfatına mazhardır. Ulvî ve süflî cümle mükevvenâtın büyük isteği, kâmil insanın kalbinde bulunan Hakîkat-i Muhammedi’dir.

Kâmil insan sûrette küçük bir âlem ise de, mânâda her şey kendisinde toplanmış olan muazzam ve büyük bir âlemdir. İmdi kâmil insanla alış veriş, Allah’la alış veriş etmek gibidir. İşte Cenâb-ı Hakk bu kâmil insan hakkında Kur’ân-ı Kerîm’de: “Denizler mürekkep olsa kâmil erin evsâfını yazmakla bitiremez” buyurur. Yine: “Bir o kadar denisç getirse k, onlar dahi kurur ve yine yasamaktan âti^ kalır. ” (Kehf, 109) der.⁶⁰⁹

• Mürşîd-i Ekber: Resûl-i Ekrem bak nasıl neşrettiği hakikatin nuruyla, Hakk’ın ziyâsıyla, nev-i beşerin gecesini gündüze, kışını bahara çevirerek âlemde yaptığı inkılâp ile âlemin şeklini değiştirerek nûrânî bir şekle sokmuştur. Evet o zât’m nûrânî güzelliğiyle kâinata bakılmazsa kâinât bir mâtem-i umûmî içinde görünecektir. Bütün mevcûdât birbirine karşı ecnebi ve düşman durumunda bulunacaktı Cemâdât birer cenâze sûretini gösterecekti. Hayvan ve insanlar yetimler gibi zevâl ve fırâkın korkusundan vâveylâlara düşeceklerdi ve kâinâta harekâtiyle tenevvüüyle (çeşitlenmesi) ve tagayyürâtiyle (renklenmesi) nüküşüyle (nakışlarıyla) tesâdüfe bağlı bir oyuncak nazarıyla baktlacakü. Bilhassa insanlar hayvanlardan daha aşağı, zelil ve hakir olacaklardı. İşte o zât’ın telkin ettiği îman nazarıyla kâinâta bakılmadığı takdirde kâinat öyle korkunç zülumatlı bir şekilde görünecekti. Fakat o mürşid-i kâmilin gözüyle ve îman gözlüğüyle bakılırsa her taraf nurlu, ziyâdar, canlı, hayatlı sevimli sevgili bir vaziyette arz-ı dîdâr edecektir.⁶¹⁰

• Kalb-i selim, ilim ve amelle hâsıl olur. Bu ilim de tevhid ilmidir: Allahümme jessir lenâ ilme lâ ilâhe illallah yani, Allah’ım bana bu lâ ilâhe illallah ilmini müyesser kıl, demek ve bu ilme sahip olmayı istemektir.

Tevhid ilmi de, her yapılan şeyi Allah’tan bilmek, her gördüğün şeyde Hakk’ın tecellîsini görmek, şu şöyle oldu, bu böyle oldu diye Allah’ın işine karışmamak, bir musîbete uğrarsan kendi hatandan bilmek, bir lutfa mazhar olursan, ben bu lutfa lâyık değilim ama Allah’ımın bir ihsanı diye kabul etmek lâzımdır. Hâsılı, bir bilmek, bir sevmek, bir görmek gerekir.

Fail ile mevcudu hemen bil ki Huda’dır

inkârı belâdır

Kimseyi incitmeyecek, kimseden incinmeyeceksin. Sana bir fenâlık yapsalar hoş göreceksin. Yalan söylemeyeceksin.

Sonra amel gelir. Yani hâlinde, kavlinde, sözünde istikamet ve adaletten ayrılmamak, Hakk’a karşı kendi vücûdunun bir hiç olduğunu görüp bilmektir.

Adalet, Hakk’ın rızasını elde etmeye çalışmaktır. İşte böyle hareket edip Allah Rabbimdir diye istikamet edenler için havf ve hüzün yani korku ve endişe yoktur. O vakit bunlara kalb-i selim pasaportunu verirler. Fakat sen bu pasaportu kendi gücünle almak istersen işte o çok zor, belki de imkânsızdır. Resulullah Efendimiz bile: Mürebbî (terbiye edici) olmasaydı Rabbimi bilemeydim buyuruyor. Imâm-ı A ’yâm da Hy Ali Efendimizin evlâtlarından imâm Cafer’e mürit olduktan sonra: (Son) iki sene olmasaydı Nûman helâk olurdu demek sûretiyle o sultana mülâki (kavuşmak) oluşuna şükreder.

Onun için mürşidin rızâsını kazanmak süreriyle bu kalb-i selim pasaportunu elde etmeye çalışmalı. Mürşidin rızâsı da onun boyasına boyanmak, yolunda gitmek, görmek ve bilmekle elde edilir.⁶¹¹

• Aleme gelen ve gelecek olan her peygamber, her velî, yüce Hak’tan bir nefhadır. Birisi bir nefhadan maksadına ermez de o nefha, yitip giderse, ümidini kesmemesi, başka bir nefhayi araması gerektir; çünkü âlem durdukça onların mübarek vücutiarı da vardır. Nitekim Peygamber, “Gerçekten de yamanınızın günlerinde, Rabbiniyin nejhalan vardır; onlan kollayın” buyurmuştur. Yüce Hak bazı velîleri gizler; bütün âlem gerçekliği, aşkı, dini, tam inancı onun yüzünden artırır, hepsi de onunla durur, halleri onun hürmetine artar ama onu görüp bilmezler ki teşekkür etsinler, evlerini, barklarım, varlarım, yoklarım ona fedâ etsinler. Ama o, onların, kendi yüzünden diri olduklarım, işte-güçte bulunduklarını bilir ve görür. Hani ağaçların, bitkilerin bahar yüzünden büyüyüp boy attığı halde baharı bilmemesi gibi. Alem halkı da ondan faydalanır, ama bilmez; o bilir. Üç yaşında, iki yaşında, bir yaşında oğlancıkların, kendilerini yetiştireni bilmedikleri gibi, ama o, onların kendi oğlancıkları olduğunu bilir.

Peygamberin, din padişahlarının ulusunun ne dediğini duymadın mı?

Hakk’ın buyurduğu, her zaman nefhaları vardır, soluktan soluğa halka esip gelir.

Hepiniz de Tanrı’nın nefhalarım candan- gönülden, temiz gönülle kabul edin.

Böylece karanlık, tümden aydınlansın; dikenliğiniz güllük gülistanlık olsun.

Bir nefha geldi geçti ama siz gaflettesiniz; o, kimi dilediyse olgunlaştırdı.

O nefha geçip gitti, gizlendi; hepiniz de cansız gönülsüz kaldınız. Arılık, bilgi, görüş bağışlamak için tekrar yeni bir nefha geldi.

Çalış da bundan mahrum kalma; yoksa bu kârı yitirir ziyana girersin.

Çünkü bu nefha da gelip geçti mi, bil ki murâdına eremezsin artık.

Nefhayı (nefes) bir ganimet bilmeye, ondan faydalanmaya iyice çalış da sevgiliden dileğini elde et.

Allah’ın lutfuyla bizim bu nefhadan armağanımız var; inkâr edenlere de feryad etmek düştü.

İkrar ettik de armağana kavuştuk; inkâr tozundan pasından arındık.

Nefha üstüne nefha gelmede, bize can bağışlanmada; cihansız yüzlerce cihan ihsân edilmede,

Değil mi ki toprak dünyasından sıçrayıp kurtulduk; dünyada artık işimiz iş.

Kendimize de, dünyaya da sırtımızı döndük; yüzümüzü can âlemine çevirdik.

Perdesiz olarak gönül yüzünü gördük, dosttan sırlar işittik.

Hakk’ın elinde bâkî şarâbı içtik; kendimizden, varlığımızdan öldük, onunla diriyiz.

O sâkî’nin lûtfuyla daima bâkîyiz; Hak şarâbı ruhu bâkî kılar.

Ebedîlik sarayında şarap, meze, mum, güzel ve can, önümüzde bizim.

Bundan böyle yolumuz, yordamımız zevk ve sefâ, aşk keskin, bineğimiz çevik

Değil mi ki iki âlemde de sâkî o; âşıklardansın gözünü aç da,

Sarhoşları gör; defle, neyle bağın, bahçenin her yanına nasıl dağılmışlar.

Hepsine de can şarabı sunulmakta; aşağılık kişiye de, yüceye de, gence de, ihtiyara da verilmede.

Hepsi de o şarapla hoş, kendinden habersiz; hepsinin de o bakışla gönlü neşeli, diri.

Terü tâze dallar, baharın, meyvalardan çok gönceler verir ya, üpkı onun gibi.

Bil ki o tomurcuklar, o gönceler, ağacın meyva vermesi içindir; meyva verdi mi hepsi de dökülür.

Yel estikçe her yana, gümüşler, altınlar gibi dökülüp saçılır, savrulur durur.

Dal meyvalarla yüklüdür ama haberi yoktur; lâyık olduğu bağışlardan bihaberdir.

Gül, dikenin arkasından çıkar, tek binici gibi dalların üstünde kendini gösterir.

Ama güzelliği kimdendir, o kadar güzel kokusu niçindir, haberi bile yoktur.

Bunun gibi bitkilerin de hayvanların da kendilerinden haberleri yoktur hani.

Artık zamanımızda da halka bir bağış bir velîden verilirse,

Ama halkın onun bağışından haberi olmazsa, gizli, açık ondan ihsana nâil oldukları halde onu bilmezlerse buna şaşılır mı?

O velî, her selâma karşı kadeh sunmakta, her sözün sonunda dilek vermede.

Arük yağmur yerine altın yağmada; mâden geldi artık dükkâna boş verin.

Hepiniz de zenginleşin onun definesinden; hepiniz de büyüyün, yücelin onun mevkiiyle, yüceliğiyle.

Hepiniz de onun yüzünden şeker oldunuz, şükredin; onun şarabıyla boyuna sarhoş olun.

Size karşılıksız altın vermede, taşları inci haline getirip durmada. Sizden yükü, mihneti, zahmeti kaldırdı; lütfedip cömertlik bayrağını yüceltti.

Dert, keder size aşk efsununu (büyü, sihir) okudu da tümden yok oldu; kalmadı.

Herkesin bedeninde can gibi gizlidir o; damarlarınızda, iliklerinizde kan gibi akıp duruyor

Görünüşte onu bilmesen de bunu bil ki boyuna onun yüzünde tertemizsin sen.

Çocuk köle sahibini tanımaz ama a bilen kişi,

Sahibi bilir ki o, kendi kölesidir; balık gibi oltasında o.

Çocuklar da her solukta babalarının yüzlerine hayran hayran bakarlar ama,

Hepsine de esenlik, yaşayış ondan gelmekle beraber onun kim olduğunu bilecek kadar bilgileri yoktur.

İşte gerçek şeyh de zamanında böyledir; herkese İhsan da ondan erişir, yardım da ondan.

Herkese güç, kuvvet de ondan gelir; rızık da; herkes, balığın denizde yaşadığı gibi onun sâyesinde yaşar onunla diridir.

Onun Tanrı gölgesi olduğunu bilmeselerde iki âlem ondan feyz alır.

Gök de onun hükmündedir yer de; küfür ordusu da onun buyruğuna tâbidir, din ordusu da.

Ne dilerse hemencecik olur; hâli kötü olan onun yüzünden iyi hâl elde eder.

Bu eşekler onu bilmeseler ne gam; zâti ona ne eşit vardır, ne benzer. İki âlemde ne varsa ona yakındır; varlık da ondan biridir, mekân da. Hükmüyle cehennem cennet olur; mihnet tümden rahat kesilir. Yokluğa o varlık bağışlar; yücelik de ondan belirir, aşağılık da. ⁰¹²

• İnsan Tanrı katında bakan bir gözdeki bebek gibidir. Ve görmek sıfaü ile tâbir edilmiş olan mahlûk odur. İşte bundan dolayı ona insan denildi. Çünkü Tanrı, mahlûklarına insan ile nazar kıldı ve onlara rahmet eyledi. Şu halde O ezelî olan insan (şekliyle) hâdis, zuhur ve neş’eti bakımından ebedî ve dâimidir. O, iki ciheti birleştiren ayırıcı bir varlıktır. Yani ezelî ve ebedî yönlerini onun vücûdu birleştirmiştir. Alem onun vücûduyla tamam oldu. Bu itibarla O, âleme nazaran yüzüğün taşı gibidir. O, Pâdişâhın hâzineleri üzerine vurduğu mührün nakşına mahal oldu. Bundan dolayı ona halîfe adı verildi. Mühür hâzineleri koruduğu gibi, Tanrı mahlûklarını da o Halîfe korur. Padişahın mührü o hazineler üzerinde bulundukça onları açmaya kimse cesâret edemez. Ancak onun izniyle açılır. Şu halde Tanrı, âlemi korumak hususunda

Âdem’i kendine halîfe kıldı. Bu hâle göre içinde insân-ı kâmil var oldukça âlem, dâimâ korunmuş olacaktır.⁴⁹¹

•  Bütün yaratıklar arasında “Selâm” isminin kudsiyetine (kutsallık) sadece nefsini şehvetlerden sâlim (ugak) kılan, kalbini şüphelerden arındıran kimseler ulaşabilir. Şu halde selâmet (emniyet), Hak’tan Hakk’adır.

Ehl-i Hakk’ın selâmeti, kuşku kirlerinden ve gizli ya da açık şirk karanlığından temizlenmeleridir.

Bu ismin hakikatleriyle vasıflanan kimsenin alâmeti, vakür, ağırbaşlı, mütevâzî, inâtçıların sıkıntılarına karşı sabırlı olmaktır. Onlar, gâfil insanlarla tartışmazlar, cahillerle mücadele etmezler; onlar, Hakk’m bu özelliğe sahip insanları nitelediği gibi olurlar.

Bu makam sahibi “selâm” ifadesine bir şey eklemek isteseydi bile, buna gücü yetmezdi. Bunun nedeni iradesinin olmayışı ve Hakk’ın kendisini korumasıdır, çünkü Hak, bu kişinin işitmesi, görmesi ve de bütün âzâları olmuştur.⁴⁹²

•  Selâm vermek hususunda hiç kimse Tann’mn Hiçi sinden evvel gelememiştir. (Hadis). Peygamberden (s. a. s.) önce hiç kimse aslâ selâm vermemiştir. Çünkü o, fevkalâde alçak gönüllü olduğundan, dâimâ evvel davranıp selâm verirdi.⁴⁹³

•  Ulu Tanrı: “Ey Peygamber sana selâm olsun!” buyurdu. Bu demektir ki: Sana ve senin cinsinden olan herkese selâm olsun. Eğer Ulu Tanrı’nın maksadı bu olmasaydı, Mustafa karşı koymaz ve: “Selâm bizim üzerimize ve birçok sâlih kullar üzerine olsun” demezdi. Çünkü selâm ona has olsaydı, Peygamber o sâlih kullarına izâfe etmezdi. Bununla demek istedi ki: O senin bana verdiğin selâm, benim üzerime ve benim cinsimden olan sâüh kullar üzerine olsun! Meselâ Mustafa abdest alırken: 'Nama% sahih değildir, ancak bu abdestle sahihtir. ” buyurdu. Bundan maksat muayyen (belli, belirli) değildir. Bu muayyen bir abdest olsaydı, hiç kimsenin namazı doğru olmazdı. Çünkü burada yalnız Mustafa’nın abdestinin ve namazın sıhhati bahis konusudur. O hâlde maksat her kimin abdesti bu cinsten değilse, onun namazı doğru olmaz, demektir. Meselâ: Bu tıpkı nar çiçeği gibidir, derler. Bunun ne mânâsı var? Yani bu gül-nar (nar çiçeği) işte budur, demek midir? Hayır, belki bu gül-nar cinsindendir, demektir.⁴⁹⁴

• Allah âşıkına büyük sevgiliden nâmeler gelir. Sayısız şevk halleri, sayısız cezbeler gelir. Öyle ki, ya Rabbi, sana, senin aşkınla yalvaranlara, sen karşılık olarak, sayılamayacak kadar çok, (Efendim!) dersin, (Burdajım!) dersin. (Söyle! Her dileğini kabul ettim!) müjdesini verirsin.⁴⁹⁵

-59-

Ey günahkârlar! Bugün siz ayrılın (veya, ey mücrimler! Haydi bugün bu nimetli tablodan

aynim)

“Ve’mtâzü’1-yevme eyyühe’l-mücrimûn”

*

Ey günahkârlar! Bugün sif bir tarafa ayrılın.

(Elmalık Hamdi Yayır)

“Aynim bir tarafa bugün, ey günahkârlar!” (Diyânet)

Burada günahkârlar derken cehennemi imâr eden ve oradan çıkamayacak kimseleri kasdeder. Onlar şefâatçıların şefâatıyla ve birleyenlerde İlâhî inâyetin (bağış, ihsan) öne geçmesiyle cehennemden çıkanlardan ayrılır.⁴⁹⁶

•  Adâlet terâzisi ve fazilet mihengi (ölçü) hakîkî inci ile boncuğun, nakit para ile kalp paranın, altın ile bakırın, karga ile şâhinin bir olmasını ve bir sırada birbirleriyle karışmış bulunmalarını doğru görmedi.

Tanrı Firavun’un sihirbazlarını diğer sihirbazlardan ve Sıptîleri Kıptîler’den (Mısır’ın eski halkı) ayırması için, Mûsâ’yi meydana çıkardı. Ahir zaman Peygamberi olan Muhammed ile de böyle olmuştur. Mustafa’nın (Selâm onun ürerine olsunj zuhûrundan evvel Ebû Cehil ve Sıddık derece itibâriyle birdiler. Belki Ebû Cehil’in ismi Ebu’l-Hakem (Hikmet babası) idi. Küfür ve inkâr yüzünden ismi Ebû Cehil oldu. Bu, âlemin çöküp yıkılmasına kadar böylece devam eder.

Peygamberlerle aynı nefese, aynı zaman ve aynı nura sahip bulunduklarından, onların varisleri olan evliya da, peygamberler gibi halkı Tanrı’ya dâvet ederler. Aslı Tanrı’ya bağlı olan ve ondan nur alan ve muhakkik (hakikat ehli) olan her kimse yine ona meyleder ve bu dâveti kabul eder. Aynı zamanda o kimsenin canı, evliyanın nefesiyle ondan, yeni bir ağaç gibi kök tutar. Bu bahardan her an bir tazelik ve bir dirilik meydana getirir ve meyve verir. Sûrete tapan ve mukallit (taklit eden) olan kimselerin günden güne daha soğuk, daha cansız ve yüzleri daha çok kara olur. Muhakkiklerde ilerleme ve kabullenme ne nisbette artarsa, mukalliderde de inkâr o nisbette artar ve kıymetten düşerler.6,9

•  Dünya gecedir, âhiretse gündüz; dünya ehli geceye mazhardır evliyâ gündüze mazhar. Gündüz, kimi mazhardan kimi de mazharsız görünen bir şeydir. Yüce Allah kıyâmete “Din günü” dedi. Demek ki âhiret, gündüzdür; çünkü aydın günde iyi ve kötü belirir, cehennemlik, cennetlikten ayrılır. Peygamberlerle erenler de gündüze mazhardırlar, gündüz hükmündedirler. Onların vücûduyla mü’min kâfirden, münkir, ikrar edenden ayırd edilir. Adem’in vücûduyla İblis, meleklerden ayrıldı. Bunun gibi Mûsâ’nın vücûduyla Firavun ve ona uyanlar, İbrahim’in vücûduyla Nemrud ve taraftarları, Mustafa’nın vücûduyla Ebû Cehil, Ebû Leheb ve onların cinsinden olanlar ayırd edildiler. Dünya ve dünya ehli gecedir; gece uyku getirir. Bu sebeple de halk gaflet uykusuna batıp gitmiştir; çünkü dünya gecesindedir, ⁴⁹⁷ elbette uykuları da ağır olacaktır.⁴⁹⁸

• Hz. Mevlânâ bu mânâyı nazma alarak Hak ehlinin birliğini şerhetmiştir.

Bir ay parçası gibi gelen o kırmıyı elbiseli, bu sene de bu pas renkli hırka içinde geldi. 0 sene de yağmada gördüğüm o Türk, bu sene Arap gibi gelen bu aynı kimsedir. Her ne kadar kadeh değişmişse de şarap aynı şaraptır. Bak şarapçının başına gelen ne kadar hoş! Elbisesi değişmişse de yâr aynı yârdır. O elbiseyi değiştirip, tekrar başka şekilde geldi.

Adem’in dış görünüşüne bakarak o nûru görmeyenler, ona ibadet etmekten çekindiler. Tanrı, Adem’i imtihan maksadıyla yarattı. Bazılarının kibri, büyüklüğü ve kendini onunla bir tutmak istemesi, ona ibadet etmesine, onun önünde eğilmesine mâni oldu. Fakat, kuvvetli bir asıldan gelen ve o aslî cevher kendisinde çok olan bazı kimseler, bu kibir ve benlik örtüsünü yırtar atarlar. İşte o zaman, o aslî nuru, bu varlık perdesi olmadan görürler ve secdeye gelirler. Kendilerinde aslî cevher az ve zayıf olan kimselerin bu perdeyi yırtmağa kuvvetleri yoktur. Bunlar örtüye yenilmişlerdir. Yenilgiye uğrayana ise yokluk hükmünü verdiler. Saf bir gümüşte azıcık bakır olmasına rağmen onu, yine gümüş sayarlar. Çünkü bakır yenilmiştir.⁴⁹⁹

• Bu ekim dünyası, mahşere hasırlanmak, âhirette burada ektiğini toplamak, devşirmek işin yaratılmıştır.

Suyla topraktan mânâ guhur etsin diye cana ait adlar, harf ve nefes nikâhıyla (peçe)yüklerini örttüler.

Saf ruhun harflerden kurtulması için pek çok belâlar çekmesi, pek anlayışlı olması lâyımdır.

Mûsâ (a. s.) dedi ki:

‘Ey soru, hesap gününün sahibi Tann, yapıp dügdün, neden yine boşar, yıkarsın?

Cana canlar katan erler, dişiler yaratırsın sonra bunları, yıkar, mahvedersin; neden?”

Tann dedi ki: Bu suali inkâr yügünden, yahut gafletle ve nefsine uyarak sormuyorsun, biliyorum.

Yoksa hoş görmeg g^gcf ec^er> bu soru yügünden seni incitirim.

Takat bisflm işlerimigdeki hikmetleri, varlık sırlannı araştırıyorsun.

Bunu bilip sonra da halka bildirmek ve her ham kişiyi bu suretle olgunlaştırmak istiyorsun.

Sen bunu biliyorsun ama halka da bildirmek için sormaktasın.

Tann buyurdu ki:

‘Ey akıl sahibi Mûsâ, mâdem ki sordun, gel de cevabımı duy!

Ey Mûsâ, yere bir tohum ek de bunun sımm anla!”

Mûsâ, tohum ekti, ekin bitti, kemâle gelip başaklandı, gügelce düggünceyetişti. Orağı alıp biçmeye başladı. Gaybdan (görünmeyen âlem) kulağına bir ses geldi: “Neden ekiyor besliyorsun da kemâle gelince kesiyor, biçiyorsun?”

Mûsâ dedi ki: ‘Yarabbi, burada tane de var, saman da... Onun için kesiyorum.

Çünkü tanenin saman ambanna konması lâyık değil...

Saman da buğday ambanna konursayagık olur!

Bu ikisini karıştırmak hikmete uygun olamasç. Mutlaka elerken ayırt etmek lâışım. ”

Tanrı dedi ki: “Bu bilgiyi sen kimden aldın da bir harman meydana getiriyorsun?”

Mûsâ, ‘Tanrım, bana bu temyizi (ayırd etme kabiliyeti) sen verdin. ” dedi. Tanrı dedi ki:

“Öyleyse Bende nasıl olur da temyi\ olma

Halk arasında temi^ ruhlar da var, topraklara bulanmış kara ruhlar da.

Bu sedeflerin hepsi bir değil. Birisinde inci var, öbüründe boncuk!

Buğdayları samandan ayırmak nasıl lâyımsa bu iyiyi de kötüden ayırmak vâcip. ”

Bu âlem halkı, hikmet hazneleri gi^li kalmasın, meydana çıksın diye yaratılmıştır.

“Ben bir hazneydim.” dedi Tanrı, hem de gigli... bunu duy da cevherini kaybetme, meydana çıkarl

Ayran içinde yağ nasıl gizliyse, doğruluk cevherinde yalan da gizlidir.

Oyalanın, şu fânî tendir. Doğrun da Tanrı’ya mensup can.

Yıllardır şu ten ayranı meydandadır da can yağı, onda fânî ve değersi^ bir hâle gelmiştir.

Nihayet Tanrı, bir elçi kulunu ayranı yayığa koyup döven birisini gönderir de

Bende bir ben gi^li olduğunu bileyim diye sıfatla, hünerle o yayığı döver.

Yahut da ^âtından âdetâ bir cü% olan bir kulunun sökünü i^hâr eder de o sö% vahiy arayan kişinin kulağına girer.

Mü’minin kulağı vahyimisf (Allah tarafından bildirilen söfj kavrar, beller. Öyle kulak, insanı Hakka dâvet edenin eşidir, arkadaşıdır.62}

• Alemden iki ışıt ses gelmektedir. Bakalım sen hangisine istidatlısın ?

Bir tanesi, iyi kişilere hayattır. Öbürü kötü kişilere hile!

Bir ses, ey güyel ve bana düşkün olan kişi, ben diken çiçeğiyim, çiçek dökülür, ben kalırım; diken dalından ibâretim ben, der.

Çiçeği, ey gül satan, gel buyana der. Dikenin sesiyse biyim yanımıya gelmeye kalkışma der.

Bu seslerden birini kabul ettin mi öbürünü duymaysm bile... Çünkü seven kişi, sevgiliye aykırı olan kişilerin söylerine sağır olur.

iki çuvaldan birine girdin mi öbürüne yit olur, artık ona lâyık olmaysm!

Gönül evini hangi ses boş bulursa o gelir, tutar. Artık sahibine ondan başkası ya eğri görünür, yahut acayip!

Alemde her şey, bir şeyi çekmektedir. Küfür, kâfiri, doğruluk, doğru yola götüreni!

Kehribar da vardır mıknatıs da... Sen demir de olsan, saman çöpü de olsan elbet bir tuyağa düşersin.

Demirsen seni bir mıknatıs kapar. Yok, saman çöpüysen kehribara tutulur ona gidersin.

iyi kişilerle dost olmayan, elbette kötülerin yanında yer alır, onlara komşu olur.

Mûsâ, Kıptîye göre pek kötüdür ama Hâmân da Israiloğullarına göre taşlanmış melûnun biridir.

Hâmân'ın canı Kıptîyi çeker. Mûsâ’nın canı da Israiloğullannı diler.

Karanlık yüyünden birisini tanıyamadın mı, kendisine kimi imam edinmiş, kime uymuş bak, ne olduğunu anlarsın. ⁵⁰⁰

Mustafa’nın meşveret (konuşup akıl danışmak) ettiği sçât, Tann Sıddıkıydı. Ebü Cehil’e fikir veren Ebû Eeheb’di.

Cinsiyet onu Öyle bir çekti ki o nasihatler, kulağına bile giremedi.

Herşey kendi cinsinden olana yüfierce kanatla uçar, gider... ona ulaşma hayaliyle bağlarımyırtıpyürürf2i

• Gerçi şaki (yol kesici, kötü huylu kimse), daha annesinin karnında iken şakidir. Şakiliği önce belli olmayan bu ruhun cisme geçtikten sonra gösterdiği işaretler erbabınca bilinir. Çünkü beden bir bakıma her ruhun içinde geliştiği anne rahmidir. Beden ister beyaz olsun ister siyah, ölüm günü meydana çıkacak her hal, ruhlara ten denilen rahimde ârız (gelir) olur. Yani ruh vücûda nüfuz etmekle o vücûda, kendi istidadının şeklini verir; o vücûdun ruhu olur. Bir bakıma ise ruh bir kazâ ve kader hükmüne boyun eğer. Daha ezel meclisinden bu âleme, ayıplı bir ruh olarak seyreder. Lâkin onun ayıbı bir vücut perdesi altında gizlendiğinden ayıbı görmeyen gözlere ayan (açıkçagörünmek) olmaz.

Ve bir ömür boyu beden; can denilen çocuğa hâmile olur. Bir ömür boyu onu vücut rahminde taşır, besler ve ölüm, ruhun bir başka âleme doğması hadisesinin sancılarıdır.

Azrail ki vehim (şüphe, kuruntu) kudreti denilen bir özge (kendine ösçel) nurdan yaratılmıştır. Her ruhu, kendi miz’âcı gereğince kabzeder (ele geçirmek).

Ruh cesede girdiği vakitte ruhlar âlemindeki makamından ayrılmaz. Merkezinden ayrılmayan gizli bir şua (ışık) gibi vücûda bağlanır. Esâsen ruh ceset kalıbı ile bu bağı Allah’ın râzı olduğu ahlâkı kazanmak, yaradılışın mânâsına ermek için kurmuştur. Ya bu ahlâkı kazanır onunla yükselir, yahut da hayvânî ahlâkı iktisap (kananmak) eder, bu ahlâkla tabiat zindanında kalır, ulvî (yüce) âlemlere ulaşamaz.

Azrail, böyle ruhlara kendi güzel çehresiyle değil, korkunç bir yüzle yaklaşır. Onları korkudan titretir ve öyle kabzeder. Kimi ruha da

safî varlığıyla görünür ve ruh o anda derin bir aşkla kendini almak isteyene bağlanır, bedeninden çıkarak böyle bir aşkla sevdiğinin kollarına atılır.

Bir ruh ervah âlemine doğmak için bedenden ayrılırken ak yüzlülerle kara yüzlüler arasında bir çekişme olur. Şaki, kötü huylu, kinci ve hasedçiler, hülâsa (özetle) karanlık ruhları temsil edenler: Bu gelen ruh bizdendir diye heveslenirler. Yüksek huylu, nurlu ve beyaz ruhlar ise, isterler ki, bu gelen ruh kendileri gibi iyilerden olsun. Ve bir bedenden ayrılan ruh, nihayet âhiret âlemine doğunca, siyah ve beyaz ruhlar arasında ihtilâf (anlaşmaklık) kalmaz. Ruh, ak mıdır, kara mıdır, o anda bütün ervâh âlemine aşikâr olur.

Ruh eğer karanlığa, şehvete, hayvânî tabiata bağlandıysa onu kara yüzlüler alır, etrafını azap melekleri sarar ve mensup olduğu zulmet âlemine götürürler.

v.

Eğer nura mensup, iyi ve güzel ruhlardansa, onu da Allah’ın rahmet ve müjde melekleri alıp lâyık olduğu makama götürürler.⁶²⁶

-60-

Ey Âdemoğulları! Size and vermedim mi? “Şeytana kulluk etmeyin o size apaçık bir düşman.” diye.

“Elem a’hedileyküm yâ benî âdeme en lâ ta’büdü’ş- şeytâne innehû leküm adüvvün mübîn”

*

Ey Âdemoğulları! Şeytana tapmayın, o şife apaçık bir düşmandır demedim mi? (Elmalık Hamdi Yafir)

‘Ey Adem oğullan! Si-ye şeytana tapmayın, çünkü o şifin apaçık bir düşmanmızdır” demedim mi? (Diyânet)

-61-

Ve bana kulluk edin, doğru yol budur diye.

“Ve eni ‘büdûnîhâzâ sırâtun müstakim”

*

“Ve bana kulluk edin, doğru yol budur. ” diye si%e and vermedim mi?

(buyurulacak) (Elmalık Hamdi Yafir)

“Ve bana kulluk edinip doğru yol budur” demedim mi? (Diyânet)

“Çünkü şeytan, sizin düşmanmızdır, siz d'e onu düşman sayın. O, kendi taraftarlarını ancak ateş ehlinden olmaya çağırır. ” (Fatır, 6)

Ateşten yaratılmış olan şeytanlar, topraktan yaratıldıkları halde kendilerinden üstün tutulan insana düşmandır. Çünkü insanın hamurunda yalnız toprak değil su da vardır. Ateş ne ölçüde suyun düşmanı ise, şeytan da toprakla sudan yaratılmış insanların, o ölçüde düşmanıdır. Çünkü şeytan ateşin, insan suyun çocuğudur. Suyun ateşe karşı büyük üstünlüğü, onu söndürmesidir.⁶²⁷

• Allah’ın nuru olarak ruhları ve kâinâtı aydınlatan Hak kelâmına karşı kendi yaratılışını, Hz. Adem’in yaratılışı ile mukayese ederek kıyas yolunu ileriye süren ilk mahlûk Şeytan’dı.

Bunun sebebi şeytanın Hz. Adem’e secde etmekten kaçmmasiydı. Halbuki bütün meleklere ve şeytana Âdem’e secde etmeleri emrini veren Allah’tı.

Cenâb-ı Hakk, Iblis’e “Kendi yarattığım insana secde etmekten seni alıkoyan nedir?” diye sorduğu zaman şeytan dedi ki: “Elbette ateş topraktan üstündür. Ben ateşten yaratıldım! Adem ise topraktan halk edildiği için, ateşle toprağı kıyas ederek o neticeye vardım ki ben Âdem’e secde edemem. Çünkü asıl olan nurdur. Fer’(fer aslın neticesi, ikinci derecede ehemmiyeti olan şey) olan yani asla nisbetle ikinci derecede olan karanlıktır. Toprak karanlık olduğuna göre nasıl olur da nur, karanlığa tâbi olur?” demişti.

Cenâb-ı Hakkk’ın buna karşı buyruğu şöyle oldu: “Soya sopa bakılmaz, faziletin (erdem) mihrabı (ösşel makam)', İlâhî emrin men ettiklerinden kaçınanlar ve Allah’tan tam bir gönül hulûsuyla ibadette bulunanlardır.”

Esasen şeytanla Adem gerçekten kıyas edilecek olsa, şeytanın yaratıldığı ateşteki nura nisbetle Adem’in cevherini teşkil eden nur, gece karşısında güneş ışığı gibi üstün ve aydınlıktır. Çünkü Adem’in topraktan yuğrulan vücûduna nefh edilen (üflenen) ruh, İlâhî nurun bir parçasıdır.⁶²⁸

• Şeytan’m yüzbinlerce yıl, Allah’a ibadet ettiğini bilirsiniz. Sonunda hased ve ihtirasla düşünüp aklını kullanmadığı ve dalâletlerin (sapkınlık) en büyüğüne yuvarlandığı için doğru yolu terk etti.

Şeytan kibri ve gururu yüzünden Tanrı’mn en büyük nimetinden mahrum kaldı ve ulu Tanrı, kendi yüce âleminin ilmini Adem’in ve Ademoğullarının kalbine sundu.

Bunun içindir ki maddî bilgilerle yetinip size nebilerin ve velîlerin getirdiği hakikat bilgisini, Allah ilmini öğrenmekten gâfil (uyanık olmayan) kalan, ağzı bir kayışla bağlı olduğu için annesinin sütünü ememeyen buzağıya benzemektir.

Dünya ve âhiret mevzûlarında kendi akıllarınca davranıp velîlerle nebilerin sırlarından habersiz kalan kimselerindir ki ne can dimağları ne de gönül dudakları İlâhî bilginin ve Allah aşkının lezzetiyle ıslanır.

Ancak gönüllerinin yüzünü ermiş insanlara çevirebilenlerdir ki bu maddî âlemin zevklerinden yükselip gönül hazlarının sırlarına ererler.⁵⁰¹

•  Tanrı’nın halîfesinin vücûdu ile yanlış, haktan; eğri, doğrudan; kötü iyiden; yakınlar, uzak olanlardan; tortu, saftan; kalp (sahte), nakitten; yar ağyardan (gayn, başka, yabancı) ayrıldı. Bundan evvel, bedir gibi olan şeyhin yokluğu sebebiyle hâsıl olan bir gece karanlığı içinde her şey, birbirinin aynı görünüyordu ve güzel ile çirkin beraberdi. Bir bedir gibi olan şeyhin vücûdu ile bütün gizli ve örtülü olan şeyler zâhir (açık) oldu.⁵⁰²

•  Aşkın kudret ve yüceliğini idrâk edemeyenler ona düşman kesilir. Cüz’î akıl sahipleri bazen sırlara sahip olduklarını sanarak, bu hâle gücenirler. Bizim aklımızda hiç iz’an (anlayış, kavrayış) yok mu? diye sual açarlar. Onlara demek lâzımdır ki cüz’î akıl gerçi zekîdir, bilicidir. Fakat yok olmamıştır. Kaldı ki melek bile yok olmadıkça şeytandan farksız olur. Ateşten yaratılan şeytan nasıl topraktan yaratılan insandan üstün olduğunu iddia ederek Adem’e secde etmedi; benlik davası güttü ve bunun için Allah’ın yerinden göğünden kovulduysa, tıpkı bunun gibi, nurdan yaratılmış olan melek bile ben nurdan yaratıldım iddiasıyla secde etmeseydi şeytan olurdu.⁵⁰³

•  Her kimin ki kalbinde tam bir îman yerine bir şüphe ve bir dalâlete inanış vardır, onun kalbi kıyâmet gününde hazan yaprağı gibi titreyici olur.

Sen kendini adam sandığın ve “üstün insanlığın vasfı, görünmeyen (yani senin göremediğin) her şeyi inkâr etmektir” zannettiğin için devlere, şeytanlara, cinlere gülersin. Halbuki kendi bilemediğini ve kendi göremediğini aslında da yok sanmak cehâlet ve dalâletin en açık ifâdesidir.

Felsefeci cinleri, devleri, şeytanları inkâr eder. Bunların hepsi vehimlerin yarattığı hayallerdir zanneder ve böyle zannettiği anda, kendisi inkâr ettiği şeytanın elindedir. Onun oyuncağı, onun maskarası olmuştur.

Ey mü’minler, felsefeci damarı hemen her insanın içinde vardır. Hemen her insanın bir şek ve şüphe içinde kaldığı anlar olur. Eğer velîlerin, nebilerin yollarım bırakır, felsefe şûbelerine dalar, her biri bir ötekinin zıddını söyleyen felsefecilerin yollarına saparsanız, saptığınız yolun neticesinde yalnız hüsranla karşılaşırsınız.⁵⁰⁴

•  Ona kulluk etmek, sultanlıktan iyidir. Çünkü “Ben ondan hayırlıyım” söşfi şeytan sözüdür.

Adem’in kulluğuyla, Iblis’in kibrine bak da aradaki farkı gör. Adem’in kulluğunu seç.

benlik tarafına gidersen çabucak âsî olur, asşar, yolunu kaybedersin. Yürü, gönüle git. Çünkü sen gönlün cüfüsün; kendine gel, sen âdil pâdişâhın kulusunfi,

•  Allah’ın gönüllerde görünüş ve tecellîsi, Cennet’e girmenin şartı, önce Hakk’ın has kullarının yani bir Kâmil insanın gönlüne girmektir. İnsan bu sûrede nefse bağlı varlığını, Hakk’a bağlı yokluğa ulaştırır. Bu sûrede olgunlaşır ve özlediği cennet hayatını daha bu dünyada iken görmeye ve tatmaya koyulur.⁵⁰⁵

•  Dünya halkı Bâûr oğlu Bel’am adlı kimseyi taparcasına sevmekte idi. Ondan başka kimseye secde edemeyecek kadar, onun mânevi üstünlüğüne inanmışlardı. Gerçekten Bekam’ın nefesi hastalara şifâ verir, onları iyi ederdi.

Kendisinde mânevi bir kudret ve üstünlüğün olduğuna, zamanla Bekam da inanmaya başlamıştı. O kadar ki Hz. Mûsâ ile yarışmaya, onunla pençeleşmeye kalkn.

Dünyada böyle yüzbinlerce şeytan ve yüzbinlerce Bekam vardır. Onlar da kendilerini medhedenlere, kendilerinde mânevi üstünlükler olduğunu söyleyip önlerinde secdeye gelenlere kapılmış böylece kibirlenmiş, kendi yalanlarına kendileri inanır hâllere düşmüşlerdir. Bu yüzden Allah indinde mel’un olmuş, Allah katindan koyulmuşlardır.

Cenâb-ı Hakk şeytanla Bekam’ı onun için meşhur etmiştir ki bunlar, yaptıkları hatâlar ve düştükleri dalâlederle başkalarına örnek olsunlar, onların hâllerinden başka kullar ders alsın diye.

Sen Allah indinde makbul ve nazla büyütülmüş olabilirsin. Fakat yine Allah’tan korkmaya, seni o kadar çok sevene karşı haddini aşmamaya mecbursun. Böyle yapmaz da Allah indinde senden makbul olanla pençeleşme yoluna saparsan, Allah da seni tıpkı İblis gibi, Bekam gibi kendi nurundan uzaklaştırır.⁵⁰⁶

•  Hasedden sakın! İnsandaki şeytanı harekete geçirip, nefsi eğri yola saptıran, o menfur haseddir. Şeytan’ın Adem’e secde etmeyişi onu kıskanmasındandı. Bu sebeple Hak katindan ve nur âleminden kovuldu. Sen de kendinden üstün olanlara, hele üstün insanlara hased gözüyle bakma. Gözlerine âlemleri simsiyah gösterecek olan o hased dolu bakışlardır. Hasedden kurtulduğun veya hased şeytanının tuzağına düşmediğin takdirde büyük nuru göreceksin.⁵⁰⁷

•  İnsandaki büyük illet, kendini mükemmel sanma dalâletidir. Ruh hastalıklarının en zararlısı budur. İlâhî kudrete yabancı kalıp, kendi kudreti vehmiyle kibirlenmek, gururlanmaktır.

Şeytanın büyük illeti kendini Adem’den daha yüksekte görmesiydi. Bu yüzden Adem’e secde etmekten sakındı. İlâhî emre karşı geldi ve Şeytan adıyla lanetlendi. Kendini herkesten ve herşeyden üstün

görme tezahüründeki (görünmej bu şeytan ruhu çok hem de pek çok kimselerde vardır. Sen öyle düşüncelerden ve öyle kimselerden sakın.

O kimseler bazen aldatıcı bir tevâzu içinde, kendilerini boynu bükük ve başları secdede gösterirler. İbâdeti sırf âdet haline getirir, saf, temiz ve inanmış kimselerden olduklarını gösteren davranışlarda bulunurlar. Kendilerini bir mürşide teslim etmemiş bu kimselerin tevâzuunu sen kibirlenme bil!

Eğer bir ermiş insan, bir pir, bir mürşid gelir de aşk, muhabbet ve hidâyet (doğruyol) merhemini senin o azmış, azıtmış yaranın üzerine sürerse Allah’ı duymanın, Allah’a âşık olmanın çoşkunluğu seni kendi nefsinden ve nefsinin yaralarından kurtarır. İçin bilmediğin ve o hale gelmeden hazzındaki sonsuzluğu bilemeyeceğin Hak nuruyla dolar. Hem dünya hem de âhiret tasalarından kendini âzâde bulursun.

Bazen öyle olur ki merhem yaraya konunca, hasta ufunet (.sıkıntı veren ağırlık) bitti sanır, kendini bir anda iyi olmuş görmenin gafletine kapılır. Halbuki bu, sadece yaraya bir ışık vurmasıdır. İyi olmak tamamiyle Allah’ın istediği gibi bir ruh olmak için tedâviye devam lâzımdır. Mürşidinden ayrılma! Onun sana göstereceği yol, sadece yolun başı değildir. Bu yolda sonuna kadar yürümek gerekir.⁶³⁷

• Zan ve şüphe içinde olanlar gerçeği anlayamazlar. İnanmak için elle tutulacak delil ararlar. Gönül gözüyle görülebilen delilleri ve gönül kulağıyla duyulabilen sesleri göremez, duyamazlar.

Hain şeytan, onların yüreğine kendi hararetleriyle eriyemeyecek, buzdan bir şüphe koyar. Bu şüphe onların bütün vicdanlarını ve iz’anlarını dondurur. Gözleri, şekilleri görürse de mânâları göremez olur. Böylelikle içlerindeki şeytan, bunları mukadder bir uçuruma tepe taklak yuvarlar.

Zaten Allah’ı bilmeyenler O’nu göremedikleri için bilmezler.⁵⁰⁸

• İbn Abbas Hz’nden naklen Muaz b. Cebel rivayet ediyor: “Bir gün Resulullah ile beraberdik. Ensârdan birinin evinde toplanmıştık. Tam bir cemaat olmuştuk. Sohbete dalmıştık. Bu arada dışarıdan bir ses geldi: ‘Ev sahibi, içeridekiler, eve girmem için bana izin verir misiniz? Benim sizden bir dileğim var. Görülecek bir işim var.’

Bunun üzerine, herkes Resulullah Efendimizin yüzüne bakmaya başladı. Orada ve her zaman büyük oydu... İzin ondan çıkacaktı. Resulullah (s.a.s.) Efendimiz, duruma vâkıf oldu ve ‘Bu seslenen kimdir, bilir misiniz?’ buyurdu. Biz hep birden şöyle dedik: ‘En iyi bilen Allah ve Resûlüdür.’ Bunun üzerine Resulullah Efendimiz: ‘O, lâin (lanetlenmiş) İblistir.’ buyurunca; hemen Hz. Ömer ‘Ya Resulullah, bana izin veriniz onu öldüreyim.’ dedi. Resulullah Efendimiz bu izni vermedi; şöyle buyurdu ‘Dur ya Ömer, bilmiyor musun ki; ona belli bir vakte kadar mühlet verilmiştir... Öldürmeyi bırak.’ Sonra şöyle buyurdu ‘Kapıyı açın gelsin, o, buraya gelmek için emir almıştır. Diyeceklerini anlamaya çalışınız. Bize anlatacaklarını iyi dinleyiniz.’

Bundan sonrasını ondan dinleyelim; yani Râvî’den. Şöyle anlattı: Kapıyı ona açtılar. İçeri girdi ve bize göründü. Bir de bakük ki şekli şu: Bir ihtiyar, şaşı. Aym zamanda köse. Çenesinde altı veya yedi kadar kıl sallanıyor. At kılı gibi. Gözleri yukarı doğru açılmış. Kafası, büyük bir fil kafası gibi. Dudakları da, bir manda dudağına benziyordu.

Sonra şöyle bir selâm verdi ‘Selâm sana ya Muhammed; selâm size ey cemaat-i Müslimîn (Müslüman topluluğu). Onun bu selâmına Resulullah (s.a.s.) Efendimiz şu mukabelede bulundu ‘Selâm Allah’ındır yâ lâin.’ Sonra ona şöyle buyurdu: ‘Bir iş için geldiğini duydum; nedir o iş?’

Şeytan şöyle anlattı: ‘Benim buraya gelişim, kendi arzumla olmadı. Mecbûren geldim.’ Resulullah Efendimiz sordu:      ‘Nedir o

mecburiyet?’ Şeytan anlattı: ‘İzzet sahibi Rabbm katından bana bir melek geldi ve dedi ki:

‘Allah Teâlâ sana emir veriyor: ‘Muhammed’e gideceksin. Ama düşük ve zelil bir hâlde. Tevâzû ile. Ona gideceksin ve Ademoğullarını nasıl kandırdığım anlatacaksın. Onları nasıl aldattığını bir bir ona söyleyeceksin. Sonra o; sana ne sorarsa doğrusunu söyleyeceksin.’ Sonra Allah Teâlâ buyurdu ki: ‘Söylediklerine bir yalan katarsan, doğruyu söylemezsen, seni kül ederim; rüzgâr savurur, düşmanların önünde seni rüsvây (re^l etmek) ederim.”

İşte böyle; ya Muhammed, o emir üzerine sana geldim. Arzu ettiğini bana sor. Şâyet bana sorduklarına doğru cevap vermezsem; düşmanlarım benimle eğlenecek. Şu muhakkak ki, düşmanlarımın eğlencesi olmaktan daha zor bir şey yoktur.’

Bundan sonra Resulullah (s. a. s.) Efendimiz şöyle sordu: ‘Mâdem ki sözlerinde doğru olacaksın. O halde bana anlat: Halk arasında en çok sevmediğin kimdir?’

Şeytan şu cevabı verdi: ‘Şensin, ya Muhammed. Allah’ın yarattıkları arasında senden daha çok sevmediğim kimse yoktur. Sonra senin gibi kim olabilir ki?’

Resulullah Efendimiz sordu: ‘Benden sonra, en çok kimlere buğuzlusun (düşmanlık) ve sevmezsin?’

Şeytan anlattı: ‘Muttaki (takvâ sahibi) bir gence ki varlığım Allah yoluna vermiştir.’

Bundan sonra sual cevap aşağıdaki gibi devam etti:

Resulullah (s.a.s.) Efendimiz sordu; şeytan anlattı. ‘Sonra kimi sevmezsin?’ ‘Kendisini sabırlı bildiğim, şüpheli işlerden sakınan âlimi.’ ‘Sonra?’ ‘Temizlik işinde yıkadığı yerleri üç defa yıkamaya devam eden kimseyi.’ ‘Sonra?’ ‘Sabırlı olan bir fakiri ki; ihtiyacını hiç kimseye anlatmaz. Halinden şikâyet etmez.’ ‘Peki bu fakirin sabırlı olduğunu nereden bilirsin?’ ‘Ya Muhammed, ihtiyacını kendi gibi birine açmaz. Her kim ihtiyacım kendi gibi birine üç gün üst üste anlatırsa, Allah onu sabredenlerden yazmaz. Sabırlı kimselerin işi buna benzemez. Hâsılı onun sabrım; halinden, tavrından ve şikâyet etmeyişinden anlarım.’ ‘Sonra kim?’ ‘Şükreden zengin.’ ‘Peki ama o zenginin şükreden olduğunu nasıl anlarsın?’ ‘Onu görürsem ki, aldığını helâl yoldan alıyor ve mahalline harcıyor. Bilirim ki: O şükreden bir zengindir.’

Resulullah (s.a.s.) Efendimiz bu defa mevzuu değiştirdi ve ona başka bir sual sordu:

‘Peki, ümmetim namaza kalkınca, senin hâlin nice olur?’ ‘Ya Muhammed, beni bir sıtma tutar. Titrerim.’ ‘Neden böyle olursun?’ ‘Çünkü bir kul, Allah için secde edince bir derece yükselir.’ ‘Peki oruç tuttukları zaman nasıl olursun?’ ‘O zaman da bağlanırım. Taa, onlar iftar edinceye kadar.’ ‘Peki, ya hac yaptıkları zaman nasıl olursun?’ ‘O zaman da çıldırırım.’

‘Peki ya Kur’ân okudukları zaman nasıl olursun?’ ‘O zaman da eririm. Tıpkı ateşten eriyen bir kurşun gibi eririm.’ ‘Peki ya sadaka verdikleri zaman hâlin nasıl olur?’

‘Ha işte... o zaman hâlim pek yaman olur. Sanki sadaka veren, bir testere alır eline ve beni ikiye böler.’

Resulullah (s.a.s.) Efendimiz sebebini sordu:

‘Neden öyle testere ile ikiye biçilirsin, ya Ebâ Mürre?’ ‘Çünkü sadakada dört güzellik vardır:

Allah Teâlâ, sadaka verenin malına bereket ihsan eder.

O, sadaka veren kimseyi halkına sevdirir.

Allah Teâlâ, onun verdiği sadakayı, cehennemle arasında bir perde yapar.

Allah Teâlâ, belâyı, sıkıntıyı ve ahları ondan defeder.

Bundan sonra Resulullah (s.a.s.) Efendimiz Ashabı hakkında ona bazı sorular sordu:

‘Ebû Bekir için ne dersin?’ ‘O bana câhiliyet devrinde bile itaat etmedi... İslâm’a girdikten sonra nasıl itaat eder?’ ‘Peki ya Ömer b. Hattab için ne dersin?’ ‘Allah’a yemin ederim ki; her gördüğüm yerde ondan kaçtım.’ ‘Peki Osman b. Affan için ne dersin?’ ‘Ondan utanırım, hem de çok... Nasıl ki, Rahmân’m melekleri de ondan utanırlar.’ ‘Peki, Ali b. Ebî Tâlib için ne dersin?’ ‘Ah, onun elinden bir kurtulsam... O, kendi başına kalsa; ben de kendi başıma kalsam... O, beni bıraksa, ben de onu bıraksam... Ben onu bırakırım; ama o beni bırakmaz.’

‘Ümmetime saadet İhsan eden; seni de taa belli bir vakte kadar şaki (esçelî kurtuluştan mahrum olan) kılan Allah’a hamd olsun.’

Resulullah (s.a.s.) Efendimizin o cümlesini duyan lâin İblis şöyle dedi:

‘Heyhat, heyhat! Ümmedn saadeti nerede? Ben o belli vakte kadar diri kaldıkça, sen ümmetin için nasıl ferah duyarsın? Ben onların kan mecralarına girerim. Etlerine karışırım. Ama onlar, benim bu halimi göremez ve bilemezler. Beni yaratan ve baas (diriliş) gününe kadar bana mühlet (süre) veren Allah’a yemin ederim ki; Onların tümünü azdırırım. Câhillerini ve âlimlerini, ümmîlerini ve okumuşlarını... Fâcirlerini (günahkâr) ve âbidlerini (ibâdet edenlerini)... Hâsılı, bunların hiçbiri elimden kurtulamaz. Fakat Allah’ın hâlis kullarını. Evet, bunları azdıramam.’

Bunun üzerine Resulullah Efendimiz sordu:

‘Sana göre ihlas (katıkstsş samimiyet, içi drşt bir olan) sahibi olan muhlis (samimi) kullar kimlerdir?’ ‘Bilmez misin ya Muhammed, bir kimse ki dirhemini ve dinarını sever... O Allah için bir ihlasa sahip değildir. Bir kimseyi görürsem ki dirhemini ve dinarını sevmez; övülmekten ve medhedilmekten hoşlanmaz... bilirim ki o ihlas sahibidir. Hemen onu bırakır kaçarım. Bir kul, malı ile övülmeyi sevdiği süre, kalbi de dünya arzularına bağlı kaldığı müddet, o size vasfını yaptığım kimseler arasında bana en çok itaat edendir. Bilmez misin ki mal sevgisi büyük günahların en büyüğüdür ve yine baş olma sevdası günahların en büyüğüdür. Benim yetmiş bin tane çocuğum vardır ve bunların her birini bir başka yere tayin etmişimdir. Sonra o her çocuğumla birlikte yine yetmiş bin tane şeytan vardır. Onların bir kısmını ulemâya (âlimler) gönderdim. Bir kısmını gençlere, bir kısmım da meşâyihe (şeyhler) yolladım. Bir kısmım da ihtiyar kadınlara musallat ettim. Gençlere gelince; aramızda hiç bir anlaşmazlık yoktur, gâyet iyi geçiniriz. Çocuklara gelince, onlarla da bizimkiler istedikleri gibi birlikte oynarlar. Bizimkilerin bir kısmını da âbidlerin (ibadet eden) ve zâhidlerin (ibadet ve taatte aşın olan) başına dert ettim. Onlar, bunların yanına girer; hâlden hâle sokarlar. Bir tepeden öbürüne... hep dolaşürıp dururlar. Öyle bir hâl alırlar ki; başlarlar sebeplerden her hangi birine sövmeye... İşte böylece onlardan ihlası alırım. Onlar bu halleri ile yaptıkları ibâdeti ihlassız yaparlar ama farkında bile olmazlar.

Rahip Bersîsa tam yetmiş yıl ihlas ile Allah’a ibâdet etti. Bu ibâdetleri sonunda ona öyle bir hâl ihsân edilmişti ki her dua ettiği hasta duası bereketi ile şifâ-yâb (şifâ bulan) oluyordu. Onun peşine takıldım, hiç bırakmadım. Zinâ etti. Katil oldu. Sonunda da küfre girdi.

Bu o kimsedir ki; Allah Teâlâ Azîz (yüce, iyyetli) kitabında onu şöyle anlatır:

“Şeytanın hâli gibidir ki; o insana: ‘Kâfir ol!’ dedi. Vaktâ ki o kâfir oldu; bu defa ona şöyle dedi: ‘Ben senden ufağım... Ben âlemlerin Kabbi olan Allah’tan korkarım. ” (Haşr 16)

İblis, bundan sonra, bazı kötü huylar üzerinde durdu. Ve onlardan nasıl istifâde ettiğini anlattı.

Yalan: ‘Yalan bendendir ve ilk yalan söyleyen benim. Her kim yalan söylerse o benim dostumdur. Her kim yalan yere yemin ederse o da benim sevgilimdir. Bilmez misin ya Muhammed ben Adem’e ve Havva’ya yalan yere Allah adına and içtim. “Muhakkak ben sisşe nasihat ediyorum. ” (A’raf 16) dedim. Bunu yaparım; çünkü yalan yere yemin gönlümün eğlencesidir.

Gıybet-Koğuculuk: Onlar da benim meyvelerim ve şenliğimdir.

Nikâh üzerine yemin etmek: Her kim talak (boşanmak) üzerine yemin ederse günahkâr olacağından endişe edilir. İsterse bir defa olsun. İsterse doğru bir şey üzerine olsun. Her kim talâkı ağzına alırsa tâ hakikat belli oluncaya kadar karısı ona haram olur. Onların bu hâlleri ile kıyamete kadar meydana getirecekleri çocuklar, hep zinâ çocuğu olur. Ağza alman o talak kelimesi yüzünden hepsi cehenneme girer.

Namaz: Ya Muhammed, namazı an be an tehir edene gelince... O her ne zaman ki namaza kalkmak ister; tutarım. Ona vesvese (şüphe, tereddüt, kuruntu) veririm. Derim ki: ‘Henüz vakit var. Sen de meşgulsün. Hele şimdi işine bak. Sonra kılarsın.’ Böylece o, vaktinin dışında namazım kılar ve bu sebepten onun kıldığı namaz yüzüne atılır.

Şayet o kimse beni mağlup ederse bu sefer de onun hesabını namazda görmeye bakarım. O namazın içinde iken sağa bak, sola bak derim; o da bakar. O ki böyle yaptı yüzünü okşar ahundan öperim. Bundan sonra ona: ‘Sen ebedî yaramaz bir iş yaptın.’ derim ve böylece onun huzurunu bozarım. Sen de bilirsin ki ya Muhammed, her kim namazda, sağa sola çokça bakarsa, Allah onun namazını kabul etmez. Yüzüne atar.

Bunda da ona mağlup olursam. Yalnız başına namaz kıldığı zaman yanına giderim. Ve ona çabuk çabuk kılmasını emrederim. O da başlar, namazım çabuk çabuk kılmaya. Tıpkı horozun, gagası ile yerden birşeyler topladığı gibi...

Bu işi ona yaptırmakta da, başarı kazanamazsam; bu sefer cemaatle namaz kılarken onun yanma varırım. Orada onun başına bir gem takarım, başım imamdan evvel secdeden ve rükûdan kaldırırım. İmamdan evvel de secde ve rükû yaptırırım. İşte o böyle yaptığı için kıyâmet günü Allah onun başım eşek başına çevirir.

O kimse, bunda da yenerse bu defa ona namazda parmaklarını çıtlatmasını emrederim. Böylece o beni teşbih (Hakk’ı tenzih etme) edenlerden olur. Ama bu işi ona namaz içinde yapürmaya muvaffak olursam.      ,

Bunda da ona mağlup olursam bu sefer ona tekrar girerim ve namaz içinde iken burnuna üflerim. Ben üfleyince o esnemeye başlar. Şâyet bu esneme esnasında elini ağzına kapamazsa onun içine küçük bir şeytan girer, dünya hırsını ve dünyevî bağlarını çoğaltır. İşte bundan sonra o kimse hep bize itaat eder. Dediklerimizi yapar.

Miskinlere, çaresizlere ve zavallılara giderim. Namazı bırakmalarını emrederim. Ve onlara derim ki: ‘Namaz sizlere göre değil... O, Allah’ın âfiyet ihsan ettiği ve bolluk verdiği kimseler içindir.’ Sonra da hastalara giderim: ‘Namaz kılmayı bırak.’ derim. Çünkü Allah Teâlâ: “Hastalara ^yrluk yok...” (Nur, 61) buyurdu. İyi olduğun zaman çokça kılarsın. Ve böylece o namazını bırakır. Hattâ küfre de gidebilir. Şâyet o, hastalığında namazım terk ederek giderse Allah’ın huzuruna çıkarken, Allah’ı öfkeli bulur.’

Resulullah (s.a.s.) Efendimiz İblis’e kısa kısa bazı sorular sordu. O da cevap verdi:

‘Ya lâin, senin oturma arkadaşın kimdir?’‘Fâiz yiyen.’ ‘Dostun kim?’ ‘Zinâ eden.’ Yatak arkadaşın kim?’ ‘Sarhoş’ ‘Misafirin kim?’ ‘Hırsız.’ ‘Elçin kim?’ ‘Sihirbazlar.’ ‘Gözün nuru nedir?’ ‘Karı boşamak.’ ‘Sevgilin kim?’ ‘Cuma namazını bırakanlar.’ Ya lâin, senin kalbini ne kırar?’ ‘Allah yolunda cihada (savaş) koşan atların kişnemesi.’ ‘Peki senin cismini ne eritir?’ ‘Tevbe edenlerin tevbesi.’ ‘Ciğerini ne parçalar, ne çürütür?’ ‘Gece ve gündüz Allah’a yapılan bol bol istiğfar (af dilemek). ’ ‘Peki yüzünü ne buruşturur?’ ‘Gizli sadaka.’ ‘Gözlerini kör eden nedir?’ ‘Çokça kılınan cemaatle namaz.’ ‘Sana göre insanların en saadetlisi kimdir?’ ‘Namazlarını bilerek kasden bırakanlar.’ ‘Sana göre insanların en şakisi kimdir?’ ‘Cimriler.’ ‘Seni işinden ne alıkoyar?’ ‘Ulemâ meclisleri.’ Yemeğini nasıl yersin?’ ‘Sol elimle ve parmaklarımın ucu ile.’ ‘Sam yeli esüği zaman ve ortalığı

391

sıcak bastığı zaman çocuklarını nerde gölgelendirirsin?’ ‘İnsanların tırnakları arasında.’ ‘Rabbından neler taleb ettin?’‘On şey taleb ettim:

Allah’tan diledim ki beni Ademoğullarının malına ve evlâdına ortak ede... Bu ortaklık talebimi yerine getirdi ki bu: “Onlara ortak ol... Mallarına ve çocuklarına. Onlara vaad et. Halbuki şeytan onlara en çok gurur vaad eder...” (17/64) âyet-i çelilesi ile sâbittir. Her besmelesiz kesilen etten yerim, fâiz ve haram karışan yemekten de yerim. Şeytandan Allah’a sığınılmayan malın da ortağıyım. Cinsî münasebet anında; Allah’a şeytandan sığınmayan kimse ile birlikte hanımı ile birleşirim. Ve o birleşmeden hâsıl olan çocuk, bize itaat eder. Sözümüzü dinler. Her kim hayvana binerken helâl yola gitmeyi değil de; aksini isteyerek binerse, ben de onunla beraber binerim. Yol arkadaşı ve binek arkadaşı olurum. Bu da âyet-i kerîme ile sabittir. Allah bana şu emri verdi: “Onlar üşçerine süvarilerinle, piyadelerinleyaygara çıkart... ” (17/64) Allah’tan diledim ki bana bir ev vere... Bu dileğim üzerine hamamları bana ev olarak verdi.

Bana bir mescid vermesini istedim, pazar yerlerini bana mescid yaptı.

Benim için bir okuma kitabı vermesini istedim, şiirleri bana okuma kitabı yaptı.

İstedim ki benim için bir ezan vere. Çalgı âletlerini verdi. Diledim ki; bana bir yatak arkadaşı vere... Sarhoşları verdi. Diledim ki bana yardımcılar vere... Bunun için de kadercileri verdi.

İstedim ki; bana kardeşler vere. Mallarını boş yere israf edenleri verdi. Bir de mâsiyet yoluna para harcayanları. Bunlar da şu âyet-i kerîme ile sabittir: “O kimseler ki mallarını boş yere harcarlar. Onlar şeytanın kardeşleri olmuşlardır... ”(17/ 27)

Ya Muhammed, Allah’tan diledim ki Âdemoğullarını ben göreyim; ama onlar beni görmesinler. Bu dileğimi de yerine getirdi.

Diledim ki Ademoğullarının kan mecrâlarını bana yol yapa... Bu da oldu. Böylece ben onların arasında akıp giderim, gezerim, hem nasıl istersem...

Şunu da ekleyeyim ki benimle beraber olanlar seninle beraber olanlardan çoktur. İşte böylece Ademoğullarının ekserisi benimle beraber olurlar.

Benim bir oğlum vardır, adı Ateme’dir. Bir kul yatsı namazını kılmadan uyursa, gider onun kulağına bevleder (işer). Eğer böyle olmasaydı imkân yok insanlar namazlarını edâ etmeden uyuyamazlardı.

Benim bir oğlum daha vardır ki adı Mütekâzî’dir. Bunun vazifesi de yapılan gizli amelleri yaymaya çalışmaktır. Meselâ bir kul gizli bir taat işlerse ve bu yaptığını da gizlemeye çakşırsa, Mütekâzî onu dürter. En sonunda o gizk amekn yayılmasına ve açığa çıkarmaya muvaffak olur. Böylece de Allah o amel sahibinin yüz sevabının doksan dokuzunu imhâ eder, biri kakr. Çünkü bir kulun yaptığı gizk bir amel için tam yüz sevap verikr.

Sonra bir oğlum daha vardır ki adı Kühayl’dır. Bunun işi de insanların gözlerini sürmelemektir. Bilhassa ulemâ (âlimler) meckslerinde ve hatib hutbe okurken. Bu sürme onların gözlerine çekildi mi uyuklamaya başlarlar. Ulemânın sözlerini işitemezler, böylece hiç sevap alamazlar.’

Bundan sonra Ibks şöyle devam etti:

‘Hangi kadın olursa olsun, onun kalktığı yere şeytan oturur. Sonra her kadının kucağında mutlaka bir şeytan durur ve onu bakanlara güzel gösterir. Sonra o kadına bazı emirler verir. Meselâ: ‘Ekni kolunu dışarı çıkart, göster.’ der. O da bu emri tutar. Ekni kolunu açar, gösterir. Bundan sonra o kadının hayâ perdesini tırnakları ile yırtar.’

393

İblis bundan sonra Peygamber Efendimize kendi durumunu anlatmaya başladı:

‘Ya Muhammed, bir kimseyi dalâlete (sapkınlık) sürüklemek için elimde bir imkân yoktur. Ben ancak vesvese veririm ve bir şeyi güzel gösteririm, o kadar. Eğer dalâlete düşürmek elimde olsaydı, yeryüzünde “Allah’tan başka ilâh yoktur ve Muhammed Allah'ın Besûliidür” diyen herkesi, oruç tutam ve namaz kılanı hiç bırakmazdım. Hepsini dalâlete düşürürdüm. Nasıl ki senin elinde de hidâyet nev’inden bir şey yoktur. Sen ancak Allah’ın Resûlüsün ve tebliğe memursun. Şâyet hidâyet elinde olsaydı, yeryüzünde tek kâfir bırakmazdın. Sen Allah’ın halkı üzerinde bir hüccetsin, ben de kendisi için ezelde şekâvet yazılan kimselere bir sebebim.

Saîd (âhiretini hasırlamış eseli kurtuluşa ermiş) olan kimse ana karnında saîddir. Şaki (eseli kurtuluştan mahrum olan) olan da yine ana karnında şakidir. Saadet ehli kılan da Allah, şekâvet ehli kılan da Allah.’

Bundan sonra Resulullah Efendimiz şu iki âyet-i kerîmeyi okudu:

‘“Bunlar, tâ sonuna kadar böyle değişik şekilde devam edecek... Ancak Babbin esirgedikleri hariç... ” (Hûd, 118-119) Allah’ın emri behemehal (ister istemeğ) yerini bulan bir kaderdir...’” (Ahzâb, 38)

Bundan sonra Resulullah (s.a.s.) Efendimiz Iblis’e şöyle buyurdu:

‘Ya Ebâ Mürre, acaba senin tevbe etmen ve Allah’a dönmen mümkün değil mi? Cennete girmene kefil olurum, söz veririm!’

‘Ya Resulullah, iş verilen hükme göre oldu... Kararı yazan kalem de kurudu. Kıyâmete kadar olacak işler olacaktır.

Seni peygamberlerin efendisi kılan, cennet ehlinin hatibi eyleyen ve seni halkı içinden seçen ve halkı arasında bir gözde yapan, beni de şakilerin efendisi kılan ve cehennem ehlinin hatibi eyleyen Allah’tır ve O bütün noksan sıfadardan münezzehtir.’”⁵⁰⁹

• Allah Teâlâ, Muhammedi nefsi Zât’ından yarattı. Yüce Hakk’m Zât’ı ise iki zıddı da camidir (toplanmak). “Alûn” adıyla anılan melekleri; Cemâl, Nur, Hüdâ sıfatları yönünden Muhammed’in nefsinden yaratmıştır. İblis ve tebeasınıysa (halk); Yüce Hakk; Celâl, Zulmet (karanlık) ve Dalâl (dalalete götüren) şifadan yönünden, öbürlerini olduğu gibi bunları da Muhammed (s.a.s.jin nefsinden yaratmıştır.

İblis’in daha evvel olan ismi “Azâzîl” idi. Halk yaratılmadan; nice nice bin sene Allah Teâlâya ibâdet etti. Herşeyden münezzeh olan Yüce Hak bir gün ona şöyle dedi “Ya Azâzîl, benden başkasına ibâdet etmeyesin!” ve Hakk’a malum olan bir vakit sonra; Allah Teâlâ Âdem (a.s./i yaratınca; ona secde etmeleri için, meleklere emretti.

Bu durum İblis’i teşvişe (karıştırma) düşürdü. Sandı ki: Adem’e (a.s.) secde ederse, Allah’ın gayrına ibâdet etmiş olacak. Ne var ki; Allah’ın emri ile secde edenin, Allah’a secde etmiş olacağını bilemedi. Secdeden imtina (kaçınmak) etmesi işte bu sebebe dayanıyordu. Ona İblis adının verilmesi de bu nükteden (ince mânâ) dolayıdır.

Yüce Hak İblis’e sordu: ‘iki elimle yaptığım şey için secde etmene ne engel oldu? Kibirlendin mi? Yoksa A.lûn 'dan (yücelerden) mı oldun?” (Sâd, 75)

“Âlûn” adı ile anılan melekler, İlâhî nurdan yaratılmışlardır. Nün, isimli vb. melekler gibi. Kalan melekler; anâsırdan (unsur) yaratılmışlardır ve bunlara: Adem (a.s.) için secde emri verilmiştir.

Yüce Hakk’ın bu sorusuna İblis şu cevabı verdi: “Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın; onu da çamurdan.” (Sâd, 76) İblis’in verdiği cevap şuna delâlet (delil) ediyor ki: İblis, huzurda konuşma edeplerini en iyi bilendi ve de suali idrâk eylemekte cevabını vermekte halkın ârifi idi. Zira yüce Hakk Teâlâ ona mâni (engel) sebebi sormadı. Eğer böyle sorsaydı onun şekli şöyle olurdu: “İki elimle yarattığım şey için secde etmeye ne sebeple imtinâ (kaçınmak) ettin?” Ki böyle sormadı.

395

Ancak men’in (yasak) mahiyetini sordu. İblis ise işin sırrı üzerine kelâm etti: “Ben, ondan hayırlıyım. ” (Sâd, 76)

Bu sözün daha açık mânâsı şudur: “Ateşin hakikati ki, tabii zulmettir (karanlık) ve sen beni ondan yarattın... Bu, çamurun hakikatinden hayırlıdır. Onu, bundan yarattın. Bu sebeple işin iktizası (gereği) benim ona secde etmememdir...”

Ateş hakîkî veçhesinde (cihet, sûret) ulviyeti (yücelik) iktizâ eder. Toprak hakîkî veçhesinde (yüsç) süfliyeti (aşağılık) iktizâ eder. Bir mumu alıp, baş aşağı eğdiğin zaman, alevi aşağı dönmez; yukarı çıkar... Ama toprak böyle değildir. Bir avuç toprak alıp yukarı attığın zaman, serî bir şekilde aşağı düşer. Ki, iktizâ ettiği hakikatler sebebiyle böyle olur. İşte şerh (açıklama) olunan sebepten İblis: “Ben ondan hayırlıyım. Beni ateşten yarattın; onu da çamurdan.” (Sâd, 76) diyerek kelâm eyledi ve bu kelâmına daha başka kelâm eklemedi. Sebebine gelince çok iyi biliyordu ki Allah Teâlâ sırrına muttalîdir (bilmek). Yine çok iyi biliyordu ki makam kabz (tutukluk, sâlikin gönlünün hesaba çekilmesi ve sıkıştırılması) makamıdır, bast (açılma) makamı değildir.

Eğer bast makamı olsaydı, o sözünden sonra şöyle derdi: “Senden başkasına ibâdet etmemek emrine îtimâd ettim!” Ancak baktı ki mahal (yer) itap (aharlama) mahallidir. Dolayısı ile edeb tavrını takındı. Ve yine anladı ki iş kendisi için esasta teşvişe (karışıklık) büründü.

Zira Hak Teâlâ ona: “İblis” (Sâd, 75) diye seslendi. Bu kelime ise İltibasAİ) kelimesi kökünden gelmiş bir kelimedir. Halbuki daha önce bu isimle hiç çağırılmadı. Artık tahakkuk (gerçekleşen) eden durum şu oldu: İş, kendi sınırım aşmıştır. Bu yüzden de müteessir (ütülmek) olmadı ve de; dediğine pişman olmadı; tevbe etmedi; bağışlanma talebinde bulunmadı. Çok iyi idrâk etmişti ki Allah Teâlâ ancak dilediğini yapar. Allah’ın dilediğiyse hakikatlerin iktizâ (lâyım gelme, gerekmej ettiği şeydir.

Bundan sonra Allah Teâlâ onu, yakınlık huzurundan, tabiat uzaklığı çukuruna tard etti ve şöyle buyurdu: “Çık oradan, sen Racîm’sin!” (Sâd, 77) Daha açık anlamda yüce Hakk buyurdu ki; “Yüce huzurdan ayrıl, süfli merkeze in!” Zira recm bir şeyin ulviyetten süfliyete atılmasıdır.

Sonra Yüce Hak buyurdu ki: “Kıyâmete kadar LAnetim ürerine olsun. ” (Sâd, 78) Lânet, Korkutma, ürkütme âletidir. Bunun daha açık mânâsı şudur: “Lânetim yalnız sanadır; başkasına değil!” “Kıyamete kadar...” buyurulması da kıyâmet günü geçtikten sonra, İblis’e lânet yoktur. Çünkü “Kıyâmet günü” denilen Din Günü tabiî zulmetin hükmü kalkar!

Bu mânâya göre İblis, ilâhî huzurdan ancak kıyâmet gününden önce kovulur ve tard edilir çünkü, onun aslî durumu bunu gerekli hale getirir. Onun aslının iktizâsı ise, tabiî engellerdir ki; Ruhun ilâhî hakikatlerle tahakkukuna engel olur. Ama bundan sonra tabiî durumlar kemâlât cümlesinden sayılır. Artık ona lânet yoktur, sırf yakınlık vardır! Ve o zaman İblis, önce olduğu gibi, Allah katında bulunan İlâhî yakınlığa döner. Bu ise cehennemin zevalinden (yok olma) sonra olur. Çünkü Allah Teâlâ’nm yarattığı her şey elbette önceden bulunduğu hâle dönecektir. Her şey aslına rücû (aslına dönmek) eder.

İblis lânete uğradıktan sonra çok sevindi, aşka gelip coştu, hatta nefsi ile âlemi doldurdu.

İbüs’in bu halini görünce şöyle söylediler: “Nedir bu halin? Sen huzurdan kovuldun!” Bu soruya şöyle cevap verdi: “Bu benim için bir hil’attir (kaftan), bir rütbedir. Habib (o sevgili) beni ferdleştirdi. Onu ne yakın bir meleğe giydirdi, ne de mürsel (irsal olunmuş, gönderilmiş) bir peygambere.”

Bundan sonra, Allah Teâlâ’nın haber erdiği gibi; Hakk’a şu nidâyı yaptı: “Rabbim, baas (diriliş) gününe kadar bana mühlet ver.” (Sâd, 79)

Çok iyi biliyordu ki, kendi menşei (kaynak) olan tabii zulmet, Allah Teâlâ o zulmet ehlini baas edinceye kadar vücûdda bâkî kalır... Bundan sonra tabiî zulmetten halas (kurtulmak) bulur; Rububiyet nurlarına kavuşurlar...

Allah Teâlâ, İblis’in isteğine te’kid (kuvvetlendirerek) ile cevap verdi: “Sen, nıâlum vakte kadar mühlet verilenlerdensin. ” (Sâd, 80-81)

Mâlum vakit: Varlık emrinin, Mâbûd (ibadet edilen) olan yüce sultanın huzuruna çıkışıdır.

Ve yemin etti: ‘İletin hakkı için, (yemin ederim ki) onların hepsini aldıracağım. ” (Sâd, 82)

Çünkü İblis biliyordu ki her şey tabiatın hükmü altındadır. Ve yine biliyordu ki zulmâniyet iktizâları (karanlığın gereği olarak) nurlara huzurlara varmayı engeller. Devam etti: “Ancak, muhlas kulların hariç.” (Sâd, 83) Onlar, tabiatların verdiği zulmeti atmıştır; ibâdete mâni kesâfeti (yoğunluk, bulanıklık) silmişlerdir. Yani Âdemlik vücûdunda İlâhî kanunu ikâme (yerine koyma) etmiş, tabiat zulmetlerinden halâs olmuşlardır (kurtulmuçlar). Temiz ameller işleyerek, mücâhede (uğraşma, nefsi yenmek için çalışma), riyâzat (dünya nimetlerinden uyak durmak), muhalefet vb. işleri yaparak, halâs bulurlar.

İblis’in konuşmasına karşılık Yüce Hakk şu cevabı verdi: “Gerçekten cehennemi seninle, sana uyanlarla ve insanlarla tüm dolduracağım. ” (Sâd, 84- 85) İblis hakikatlerin iktizâ ettiği men (yasak) cihetinden kelâm edince; İlâhî hikmet olarak, İblis’in kelâmı yönünden konuştu. Vâsıtası ile insanlara İblis’in sataştığı tabiî zulmet; İblis’in azdıracağına yemin ettiği insanların özüdür ki onları cehenneme çekendir, belki de ateşin dahi aynıdır! Zulmete iten tabiat o ateştir ki: Allah Teâlâ onu müfsidlerin (fesat çıkaran) kalbine yerleştirdi. Bu durumda o tabii zulmete kim girerse; İblis’e ancak tâbî olur ve ateşe girmiş olur.

İblis’in Zuhur Yerleri, Çeşitleri, Halkı Kandırmak için Kullandığı Aletler, Yollar: “Piyâdelerinle, süvârilerinle onlara yaygara yap. Mallarına, çocuklarına ortak ol. Onlara vaad et. Şeytan onlara aldatıştan başka bir vaad etmevş. ” (Isrâ, 64)

Iblis’in beşerin vücûdunda 99 zuhur (görünme) yeri vardır. Ki bu, Allah’ın güzel isimleri adedi kadardır. Onun 7 ana zuhur yeri vardır. Nasıl ki Allah’ın Zâtı şifadan da yedidir. Onlar da bu güzel isimlerin anasıdır. Bu şaşılacak bir iştir! Allah’ın şifadan adedine benzemesi İbüs’in Allah’ın Zât’ından gelen bu mevcud Nefs’ten îcad edilmiş olmasıdır.

Birinci Zuhur Yeri: Dünya ve dünya üzerinde kurulanlardır ki bunlar yıldız ve diğer şeyler, gezegenler ve daha başkaları. İblis’in bir yerdeki zuhuru diğer yerdeki zuhuruna engel olmaz. Iblis’in her taifeye ayrı ayrı zuhuru vardır ve herhangi bir taifeye zuhurunda belli bir şekil üzerinde kalmaz, çeşit çeşit şekillere bürünür. Mazharı olduğu kimseye bütün yolları tıkayıp, tüm kapıları kapayıncaya kadar girmedik kılık bırakmaz. O kadar ki artık ona bir dönüş yolu bırakmaz.

Şirk ehline zuhuru dünya ve onun üzerine kurulan şeylerledir ki bunlar: Anâsır (unsurlar), edâk (felekler), boşluklar ve iklimlerdir. Kâfirlere (inanmayanlar) ve müşriklere (ortak koşanlar) bu zuhur yerlerinde gözükür. Önce onların aklını, dünyanın süsüne ve zînedne takar, kalblerini de kör eder. Bundan sonra onları yıldızların sırlarına (fala) daldırır. Anâsırın asıl maddesine çeker. Bu zümreye şöyle vesvese verir: “Varlıkta faal olan bunlardır!”

Dolayısı ile onlar eflâke (felek) ibâdet etmeye başlarlar. Bunun sebebi ise, yıldızların düzenli ahkâmını (hüküm) görmeleri, güneşin bu varlık cisimlerini hararetiyle terbiyesini müşahede (gö^le görmek) edişleridir. Sonra da yağmurun bulutlardan düşüşüne, onun yücelerden geldiğine, hedefini şaşmadığına bakarlar. Tam bir hesap üzere indiğini görürler. Bunları gördükten sonra artık yıldızların rubûbiyeti bâbında hatırlarına hiç bir şüphe gelmez.

399

Arük onlar hayvan gibidirler. Yalnız yemek ve içmek için koşuşurlar. Ve bütün bunların sonunda ne kıyamete inanır ne de başka bir şeye. Böyle bir îmanları olmadığı için birbirlerini öldürürler. Birbirlerinin mallarını aşırırlar. Artık onlar tabiat ummanmda (deni%) boğulmuşlardır. Sonuna kadar oradan kurtulamazlar.

Bundan sonra anâsır ehline maddecilere gelir. Bunlara da şöyle der: “Cismi görmüyor musunuz? Onun terkibi (bileşim, ö%) cevherdir!” Cevher ise: Sıcak, soğuk, yaş ve kurudan meydana gelmiştir. İşte bunlar ilâhtır! Varlığın terkibi bunlara göre devam eder. Bu âlemde faal olan bunlardır.

Ateşe tapanlara da aynı şekilde uğrar. Bunlara da der ki: “Bu varlık, zulmet ve nur arası taksim edilmiştir. Zulmet ilâhtır; adı da Ehrimen’dir. Nur da ilâhtır; bunun adı da Yezdân’dır. Ateş ise; nurun aslıdır.” Bundan sonra onlar da ateşe tapmaya başlarlar.

ikinci Zuhur Yeri: Burası tabiî şeyler, şehvetler, maddî lezzederdir. Buradaki zuhur şekli avam Müslümanlar’adır. Onları, önce şehvete dair işlerin sevgisi ile azdırır. Hayvânî lezzetlere dâir olan rağbeti önce verir. Bütün bunlar zulmânî tabiatın iktizâlarına göre olur. Bu işlerle onların gözlerini kör eder, kalb duygularını batırır. Onlara dünya işinde zuhur eder. Der ki: “Bütün bu talep olunan şeyler, yalnız dünya ile mümkündür!”

Bundan sonra dünya sevgisine abanırlar. Bütün gayeleri dünya talebi olur. Onlara bu kadarını yaptıktan sonra artık bırakır. Onları perişan etmek için başka yol aramaya, fâsid etmek için başka ilâca ihtiyaç yoktur. Böylece onlar İblis’in tebâsı (halkı) olurlar. Hiç bir emrine âsî gelmezler. Çünkü cehâlede dünya sevgisi bir araya gelmiştir. Bu lâhza da onlara şâyet: “Kâfir olunuz!” dese, hiç düşünmeden kâfir olurlar. Bundan sonra onların kalbine vesvese şekli ile girer. Özellikle Allah Teâlâ’nın bildirdiği gayba dair işlerde. Bundan sonra onları ilhâda (ateizm) düşürür, işi tamamlanmış olur!

Üçüncü Zuhur Yeri: Yapılan iyi amellerde sâlih kimselere görünür. Onlara işledikleri ameli güzel gösterir. Kendilerine kendilerini beğendirir. Bu hâlde hiç bir âlimin öğüdünü kabul etmezler. İbüs’in katında bu hâle geldikten sonra onlara şöyle der: “Artık yeter. Başkaları bu ibadetinizin binde birini yapsa kurtulur.” Bunun üzerine amellerini azaltırlar. İstirahat yolunu tutarlar. Kendilerini büyütür, insanları hafife alırlar. Alimlerin sözlerine kulak vermezler. Onlarda bulunan kötü huy, başkalarına karşı kötü zan ile, anlatılan huyları da onlara mal ettikten sonra, gıybet (,insanların ayıplarım arkalarından açıklamak) yoluna koyulurlar. Artık peşpeşe onları mâsiyete (isyan) sürükler.

Bunları yaptırırken onlara şöyle der: “İstediğinizi yapın, Allah Gafûr’dur, Rahim’dir! Allah saçı ağarmışlara azap etmekten yana hayâ sahibidir. Allah Kerîm’dir. Hâşâ ki Kerîm olan alacağını taleb ede! İşte o zaman onlara belâ hulûl (gelip çatma) eder. İşte bu gibi hâllerden Allah’a sığınmak gerekir.

Dördüncü Zuhur Yeri: Amellerini ifsâd için, müşâhede ehli kimselere çıkar; niyetlerini bozar. Niyetlerde ve hayırlı amel işlerinde çokça görünür. Musallat (sataşan) olduğu şahıslar; Allah’ın rızâsını kazanmak için bir amel işler. Hemen onun üzerine bir şeytan musallat olarak onun hatırına şunları sokar:

“Amellerini daha da güzelleştir. İnsanlar seni göreceklerdir. Belki de bu amelde sana uyacaklardır.” Bu kelâmlar onları riyâya (iki yüıçlülük) ve halk görsün diye amel işlemeye sevk eder.

Halkın övgüsüyle kişinin kibirlenmesini başaramazsa şu yolları dener: Hayır yolundan o şahsa musallat olur. Meselâ Kur’ân okuyorsa; yanına giderek şöyle der: “Allah’ın beytine gidip haccı yapsan nasıl olur? Hac yolunda istediğin gibi Kur’ân okursun. Hac işi ile Kur’ân okumayı bir arada yaparsın.” diyerek onu Kur’ân’dan uzaklaştırır.

O kişi Hac yoluna çıkınca da ona şöyle musallat olur: “Herkes gibi ol! Şu anda sen misafirsin. Sana Kur’ân okumak lâzım değildir.” ve arük şeytana uymaya başlayan o şahıs Kur’ân okumayışm uğursuzluğu ile farz namazları da bırakır. Hatta belki kişinin hac farizasını (fanç_ olunan) hakkıyla yerine getirmesine bile engel olur.

Bu engelleme yollarından birisi olarak o şahıs mukaddes (kutsal) beldelerdeki yemek ihtiyacını giderme talebi ile haccm bütün vecîbelerinden (görev) onu aldığı olur ki bu ahval (hal) o şahsı cimriliğe ve benzeri huylara çeker. Kötü huylu olur. Kişinin gönlü daralır, yapüğı ibâdetlerden zevk alamaz olur.

Eğer yeterince o şahsı yoldan çıkaramadıysa işlediği ameli bıraktırmak için daha hayırlı bir ameli işlemek için o şahsı kandırmaya çakşır tâ ki bu amek de bıraktırmaya muvaffak (başarı) olana kadar mücadeleye devam eder.

Beşinci Zuhur Yeri: Şeytanın bu zuhur yeri ikmdir. Buradaki işi âHmlerledir. Şeytan “Vallahi, bana göre bin âhmi aldatmak, imam kavi bir ümmîyi aldatmaktan daha kolaydır.” dedi. Zira İbHs cahik aldatma babında (konu) şaşırmıştır. Ibks âkmle konuşur ve de delikni âkmin bildiği şeyle o âkme getirerek musallat olur ve söylediğinin hak olduğunu o âkme anlatır. Böylece bu yolu tutması Ibks’e kuvvet kazandırır.

Meselâ âkme ikm yolundan girer ve bir müddet sonra o âkmin şehvet mahalkne geçer der ki: “Şu hatunla Dâvûd mezhebine göre nikâhlan!” Halbuki o âkm Hanefî veya Şâfıî mezhebine mensuptur. O vakit şöyle der: “Velîsinin izni olmadan onu nikâhına al!” Bu işi âlime işletince hâliyle nikâhlandığı hanım mihr (kadına verilen nikâh bedeli), giyim ve iaşesini (beslenme) temin için nafaka ister. Bunlar için âkme şu telkinde bulunur: “Şu zamanda yaparım diye söz ver, şâyet yapamazsan bir mahzuru yoktur!” Çünkü bir erkeğe kadınını râzı etmesi için yemin etmek câizdir. İsterse yalan yere yemin olsun.

Bu vaad edilen süre uzar ve verilen söz yerine getirilemeyince şöyle der: “Onun karın olduğunu inkâr et! Zaten yapılan akid fâsiddir (bozmak), senin mezhebinde câiz değildir. Karın olmadığı için nafaka vermek zorunda değildin.” Böylece o âkm artık İbks’in has bir müridi olur. Bu yolda ondan kurtulacak olan pek azdır. Tekten de tektir. Bazı fertlerdir.

Altıncı Zuhur Yeri: Âdet olan işlerde ve rahat talebi işlerinde zuhur eder. Bu zuhur etme işini sâdık müritlere yapar. O mürîdlere musallat olunca onları âdet olan yollardan alır ve rahat talebi yolunda tabiat zulmetine çeker. Böylece onların talebdeki kuvvetli himmetlerini, ibadete karşı rağbetlerini söker alır. Ve mürîdler bu hallerini yitirince nefsleri ile başbaşa kalırlar. Bundan sonra başkalarına yaptığını o mürîdlere de yapar. Bilhassa o mürîdlerin içerisinde irâdesi daha zayıf olanlar daha çabuk İblis’in oyununa düşerler. Zira mürîdler için rahat talebi, alışılmış şeylere dayanmak kadar korkunç olan başka hiçbir şey yoktur!

Yedinci Zuhur Yeri: İblis’in bu zuhur yeri İlâhî mârifet duygularıdır. Bu zuhur yerinde sıddıklara, evliyaya ve âriflere musallat olur. Ve bunlardan ancak Yüce Hakk’ın koruduğu kurtulur. Lâkin mukarrebûn (Allah’a yakın olanlar) zümresine varacak bir yolu yoktur. Diğerlerine şu yoldan bir giriş yapar der ki: “Bu varlığın tüm hakikati Allah değil midir? Siz de bu varlık cümlesinden değil misiniz? O halde Hak sizin hakîkatinizdir. İblis’in bu sözüne onlar: “Evet doğru!” diyerek tasdik ederler. Bunun üzerine söze şöyle devam eder: “O halde şu mukallid (taklitçi) kimselerin yaptığı amellerle, kendinizi yormanıza sebep nedir?” Onlar bu sözün etkisinde kalınca onlar salih amelleri bırakırlar, onların amelleri bırakmasının akabinde şöyle der: “Şimdi istediğinizi yapın! Zira Allah sizin hakîkatinizdir. Siz O’sunuz. O ise, yaptığından sorulmaz.

Artık İblis’in bu kelâmlarının etkisinde kalan bu zümre zinâ eder, çalar, şarab içerler. Ve benzeri işleri işlemeye başlarlar. İblis onları o hâle getirir ki nihâyet bu zümreye mensub olanları İslâm bağından koparır, îmandan soyar, zındıklığa (Tanrıya ve âhirete inanmayan) atar. Bunlardan bazıları ittihad (birlik) yolunu tutar yani Hakla birlik kurduğunu söyler. Bazıları da Ferd makamına ulaştığını iddia eder. Bu gibilere yaptıkları kötülükler sorulduğunda ve kısas (ödeşme) taleb edildiğinde şeytan şu telkini yapar: “İnkâr ediniz! Onu nefsinize mal etmeyiniz! Zîrâ siz hiç bir şey yapmadınız. Hakikatte fail (işiyapan) ancak Allah’tır. Sizin siz olmanız insanların itikad (inandıkları)

ettikleri biçimde değildir. Başka bir şeydir. Böylece onlar yemin ederler. Hiç bir şey yapmadıklarını anlatırlar.

İblis bu zadardan bazılarına şöyle der: “Ben sana haramları mubah kıldım! İstediğini yap veya şöyle şöyle yap! Şu haramları işle! Çünkü sen Zât’sın sana günah yoktur.” Ama Allah ile kulları arasında özel işleri vardır, sırlar vardır ki İblis’in zuhurundan çok çok üstündür. Yüce Hak’tan vecd halleri için, alâmeder vardır ki, ehli katında inkâra yer yoktur. İblis’in teşvişi (karmakarışık etme) bu babda (konu) bir bilgisi olmayana göredir. İşin aslım kavramayan içindir.

Aksi hâlde bu gibi şeyler, işin aslına vâkıf olan irfân sahipleri için hiç bir şekilde gizli olamaz. Şeyh Abdülkadir Geylânî hazretleri bir çölde idi. Kendisine şöyle dendi: “Ey Abdülkadir, ben Allah’ım! Haramları sana mübah kıldım. İstediğini yap!” Geylânî Hazretieri şöyle der: “Yalan söyledin, sen şeytansın.” Kendisine onun şeytan olduğunu nasıl anladın diye sorulunca; “Allah Teâlâ kötülükle emretmez. Bu lâin (lânetli) bana öyle söyleyince bildim ki, o şeytandır. Beni azdırmak istiyor.”⁵¹⁰

• Şeytan Cenâb-ı Hakkk’a diyor ki: İlâhî, senin bana verdiğin dâllin (sapkın) nâmı kuvveti hakkı için; seni arzu edip senin yolunda giden mü’min kulların üzerinde otururum. Onlara yalanı doğru, günahı sevap, inkârı ikrar, küfrü îmân, acıyı tatlı, zehiri tiryak (panzehir) gösterir bu sûrede senin taat ve ibadetin yolundan onları alıkoyarım. Ben nasıl kapından tard (kovulmak) olup ve dal (yoldan sapan) sıfatıyla kovulmuş olduysam onları da senden mahrum ve cemâlinden mahzûn eylerim. Hicran ateşleri içinde canlarım yakarım. İlâhî! ben onlara nefis ve şehvetleri cihetinden görünür, îman ve ibâdederine güvendirir, senin mekrinden (hile) emin ederim. Ve tulü (u%un) ömür cihetinden onlara tafsilâtta bulunur; taat ve ibadedere daha çok vaktiniz var, elbet bir gün tövbekâr oluruz dedirtir, tövbe ve nedametten onları alıkoyarım ve okudukları ve bildikleri ilimleri ziynetlendirir (süs, gösteriş), kendi bilgilerine güvendiririm. Bu sûrede ilim ve fazilet sahibi kutbu cihan zannettirip insan-ı kâmilden baş çevirtirim ve sana vâsıl olmaktan mahrum bırakırım ve bunları dünya lezzederine çeker, nefislerinin bin türlü arzularını uyandırır, isyan ve hatalar işlettiririm. Riyâ ve yalanlarla işlerinde muameleler yaptırır, haram işletir, hak yediririm. Ve kıldıkları zaman namaz ve verdikleri sadaka ve ettikleri hayrat ve hasenâdarını; beni âbid ve muhsin yani İhsan edici bilsinler ve âdil ve fâdıl (faziletli, erdemli) fukaraperver tanısınlar, diye yaptırır, bu sûrede amellerini fâsid eder senden uzaklaştırırım. İlâhî! Ben onların kalblerine iftira telkin ederim. Bu sûrede Ashâb-ı kirâma ve senin sevgililerine suizan (kötü %an) ettirip, iftiralar eyler ve aleyhlerinde söylettiririm. Hasedi ziynetlendirir; kibir ile süslerim, bu sûrede benim, Hz. Adem’le aramızdaki macerayı onlara da yaptırırım. Tacirin gözüne tamah (açgözlülük) olur girerim. Bu sûrede terazisinde ve verdiği sözlerde hileler yaptırır bir çok kimselerin iflâs etmelerine sebep olurum. Bir çoklarını insan-ı kâmil’e karşı tâzimde kusur ettirip, hallerine itirazlar eyletir, Hakk’ın huzurundan uzak eylerim. Dünya ve âhirette, kalplerini hasret ateşleriyle doldurturum. İlâhî! kullarına, bu kadar nimet ve refah verdiğin hakkı için sana hamd edici olmaktan, onları men ederim daha nice hatır ve hayâle gelmez cihetlerden onların kalplerini perişan eylerim. Bunun üzerine Cenâb-ı Hakk şöyle buyurdu: Ben de seni ve senin iğfâline (aldatma) kapılan nâdân (haddini bilmez) ve gafillerin cümlesini cehenneme atar, mahrûmiyet ateşleriyle yakarım.⁵¹¹

• Şeytanın en büyük kabahati; Hz. Adem’i Hak’tan gayrı görmesi oldu. Ve Hakk’ın aşkı muhabbetini, nefsânî muhabbete kıyas etmesi ve yalnız bende olsun, benim olsun diye istemesi oldu. Bu ince bir noktadır.

O cânânın âşıkları ise derler ki, “Keşke benim sevdiğimi bütün cihan sevse, sözümüz hep kıssa-yi cânân olsa.” Bu sûrede cümle âlem halkını, o cânânın aşkına davet ederler. Çünkü onların maksadarı yalnız kendileri sevilsin ve sevsin değildir. Onlar: Ben bu aşk ile melûf (alışmış, huy edinmiş) oldum, hemen siz de, cümleniz de gelip; varın o cânâna kavuşun, âşık olun, derler.⁵¹²

•  Şeytan kalplerin mihengidir (ölçü); ezelde şaki kimdir? Saîd kimdir? Arslan kimdir? Köpek kimdir? Onları birbirinden ayırmaya o âlet edilmiştir. O şakı ve fasık olanları iğfâl edip (aldatıp) dalâlete sevkeder, ama ezelde saîd olanları iğfâl edip dalâlete kudreti yoktur.⁵¹³

•  Şeytan diyor ki: ben iyiyi nasıl kötü ederim? Bil ki ben yalnız onları şer ve fesada davet ediciyim ve dalâlete teşvik ediciyim, lâkin dalâlet halkedici değilim, şer ve fesâd icadına kaadir değilim, çünkü ben iyiye de kötüye de aynayım, benim elimde dalâletten bir şey yoktur. Çünkü sait, anasının karnında ezelde sait olmuştur. O kimse (Ommül-kitapta) sait saadetiyle mübeşşer olmuştur. Şakî ise şakavetle kara yüzlü gelmiştir. Ben bu dünya bağında bir bahçıvan gibiyim, ne vakit ki kurumuş ve hayırsız ağaçlar gibi olan imansız zalimlerin vücûdünü dalâlet kılıcı ile keserim, iman ve irfan sahiplerine ise gücüm yetmez, ancak onlara muin ve zahir olurum. Onlar ki varlıklarım ve benliklerini (Resûlullah’ın) aşkı muhabbeti deryasında eritmedikçe (Hüdâyı — Zülcelâlin) aşkını cezbedici olamazlar. Ben ne yapayım? Eğer böyle yapabilseydiler, elbet onlara da kendi zatlarında olan hoşluklarda bir miktar verirlerdi...⁵¹⁴

•  Şeytan diyor ki: Ben kalp (sahte) akçeye (para) mihengim (ölçü). Ezelde eşkıyâ ve günahkâr takdir olunanları yoldan çıkarır; iyilere ise yol gösteririm. Kestiğim yaş dallar değil, kuru budaklardır. Ben bazı hayvanın önüne et, bazısının önüne ot koyarım. Tâ ki hangi cinsten olduğu meydana çıksın. Eğer kemiğe giderse, bilirim ki, köpek tabiatlıdır. Ota giderse bilirim ki âhû (ceylân) huyludur. Ben aslında ot yiyeni et yiyici edemem. Ben, Hudâ değilim. Ben, rûhânî zevkle gıdalanmakta olan insanın önünden bu gıdayı çekip nefsânî bir lokma sürsem de, yaradılışında buna meyil yoksa onu zorla yediremem. Elimde, aldatmak ve yoldan çıkarmaktan bir şey yoktur.

Belki ben, iyiye de kötüye de aynayım. Eğer bir zenci, yüzünün siyahından gama düşüp aynayı kırsa bu kırılan ayna ona der ki: Günah bende mi? Sen bu suçu, benim yüzümü cilâlayan ve pastan sıyırana sor. Ben ancak güzeli güzel, çirkini çirkin göstermek yolunda gammazım. Hepsi o kadar. Gerçi bu dünya satrancında yüz binlerce insanı yere sermişimdir; fakat onlar, suçu bende değil, kendilerinde arasınlar. Ben şâhidim. Şahide doğru sözünden dolayı zindan ve hapis olur mu?⁵¹⁵

•  Allah’a ibâdet, Hakk’ın âşıkı olmak bu geçici dünya için değildir ki onu soyla sopla alâkalı bulmakta haklı olasın. Allah sevgisi ancak ezel meclisinde ruhların onunla bir arada oldukları anda edindikleri bir fazilettir. Ancak bu, peygamberlerin mîrâsl olabilir. Peygamberleri anlayanlar, onlardaki ruh üstünlüğünü ve onların insanlara getirdikleri mânevi değerleri idrâk edenlerdir ki dünyâda yaşadıkları müddetçe, yüce bir rûhu besleyecek mânevi gıdâyı alıp, ebedî âleme yönelme ve hazırlanma idrâkine sâhip olurlar.⁵¹⁶

•  Allah sevgisi, sadece bir düşünce olsa namaz kılmak, oruç tutmak gibi, ibâdet ve cismin de karışüğı hareketler yapılamazdı.

Birbirlerini sevenlerin yekdiğerlerine verdikleri hediyeler, sadece sevgi ve saygı değildir. Bu sevgi ve alâka, insanları birbirlerine maddî hediyeler vermeye de sevkeder. Tıpkı bunun gibi insan vücûdunu namaza, oruca, hacca, zekâta sevkederek ibâdete şekil çizgileri işlemek de birer gönül hediyesidir.

Şekil mânâya şahittir. Ancak bu şâhidin de doğrucusu ve yalancısı vardır. Şu demek ki dünyada şekle ait ibâdetin de hâlisi ve kalpı vardır. Gösteriş için, dindar görünmek suretiyle maddî, mânevi menfaat avcılıkları için yapılan harekeder, görünüşte ibâdet, vergi ve bağış şekillerinde de olsa aslında yalancı şâhitlerden farksızdır.⁵¹⁷

407

•  Nice insanlar vardır ki ibâdet vazifelerini Allah’tan karşılık bekleyerek yaparlar. Bundan mükâfat görmeyi beklerler, ibâdet ederlerse Allah nazarında makbul olacaklarına ve Cenâb-ı Hakkk’ın, bu ibâdeti kendilerine ödeyeceğine inanırlar.

Hakikatte böyle ibâdetlerin arkasından türlü günah işlemekten çekinmezler. Yaptıkları ibâdetin, kıldıkları namazın geçmiş ve gelecek günahlarına bedel olacağı zannmdadırlar. Böyle hakikatte ibadetin günahtan farkı yoktur. Bu bir gizli günahtır ki ibâdete hile katanlar tarafından işlenir.

Sadece içki yüzünden doğan sarhoşluktan değil, bir takım gaflederin, maddî ve mânevi şehvetlerin sarhoşu olduğunuz zamanlarda dahi namaz kılamazsınız. Bu, kimin huzurunda olduğunuzu bilememekten doğan en büyük günah olur. Allah’ın huzuruna ancak saf ve gönül dolusu bir Allah aşkı ile çıkılır. Onun huzuruna hatta büsbütün vücutsuz, sâde ruhtan ibâret bir saflık ve temizlikle çıkabilenlerdir ki hakîkî bir ibâdet hâlindedirler.⁵¹⁸

•  İbâdet yalnız Allah’a ve İhsan yalnız ehline olur. Yaptığınız işe bir parçacık bile şahsî menfaat duygusu ve zevki karışınca sevap olmaktan çıkar.

Zekât verir, mal dağıtırken, ellerini Allah’a değil de size açanları kayırmayın. Servetlerinizi, etrafınızı alan riyâ ehline vermeyin. Onlar size sevap yerine günah işleten, saflıktan, temizlikten mahrum kimselerdir.⁵¹⁹

•  Kimi insan sabır ve şükür bilmez. Bunun sebebi kâhillik, kocamışlıktır. Allah’a şükretmez, Hakk’m emirlerine ve emrettiği ibâdete sabrı ve tahammülü yoktur. Kocamış ruh, bütün miskinlerde olduğu gibi buna da bir sebep bulur. Der ki: Eğer Allah benim ibâdet etmemi isteseydi, bana ibâdet için şevk ve arzu verir, yol gösterirdi. Böyle söyleyerek; ruhunun değil, nefsinin emirlerine uyar. Allah yolundan değil, dünya yolundan gider.

Böyleleri tam bir cebir içinde, ayakları cebir zinciriyle bağlı iradesizlerdir: Tâat yolunda itaatsizlik gösteren ve kendini ibâdete kudretsiz ve hasta sanan, miskinliği yüzünden mevhum bir hastalık bahânesi içinde nefsine uyan kimse birgün gerçekten hasta olur. Ya ölür, yâhut bir yaşama yorgunluğu, bezginliği ve bıkkınlığı içinde vehimlerinin mezarına gömülür.

Kendini Allah’ın emirleri yolunda hasta sananların ve yine bir Allah emri olan çalışmaktan kaçanların, kendilerine verilen kudreti fenaya kullanmalarıdır ki bir gün onları gerçekten kudretsiz bırakır.

Hazreti Muhammed’in “şakadan hastalık, hastalığın gerçeğini getirir ve insanı bir mum gibi söndürür” buyurması bundandır.

Cebir kelimesinin lûgattaki bir mânâsı da kırık yâhut çıkık kemiği sarıp sarmalayıp yerine getirmektir. Kırılmış kemiği bağlamak, kopmuş damara yapıştırmak, cebirdir.

Cebir, ıslahtır, tâmir etmektir.

Mademki sen ibâdet ve tâat yolunda yorulmadın, bu yolda ayağını kırmadın, şimdi ne diye ayağını sargılara koyarsın? Kendi imkânlarının, çeviklik, sağlamlık nimetlerinden kaçıp ayağını cebrin sargılarıyle bağlarsın. Itâat etmez ve ben âcizim, hastayım diye canlı iken ölmüşlük yollarında kalırsın?

Olacaksan, ayağını ibâdet yolunda yoran gibi ol, ki sana Hakk’ın yolladığı Burak (H% Peygamberi mîrâca çıkaran binek) erişsin, bu îman ve mânevîyat burağına binip gönül âlemlerinde seyr eylemen hakikat olsun.⁶⁵¹

• Abdullah İbnu Mes’ud (r.a.Jun şöyle dediği rivayet edilmiştir: “Resulûllah bir çizgi çizdi ve bize: ‘Bu, Allah’ın yoludur.’ dedi. Sonra sağında solunda bir takım çizgiler çizdi ve dedi ki; ‘Bunlar da yollardır. Bu yolların her birinde bir şeytan oturmuş kendisine

dâvet eder.” ve okudu: ‘işte benim doğru yolum budur, ona tâbî olun. Muhakkak şifin sa’yink? (yani amelinifi çeşitlidir. Kimini^ ilim ve amel ile sa’y eder; Cennet’e gider. Kimini^ cehâlet ve nefis arzusuyla eyulmete koşar da Cehennem’e gider. Herkesin uyduğu bir ciheti vardır. Hayır işlerine koşunusç. Nerede olursam£ Allah hepini fi toplu olarak bir araya getirecektir.’” (Bakara, 148)

Bil ki insanların sa’yinin çeşitli oluşu, insanların dört tavır (merhale)<H bulunuşlarından dolayıdır. Bu dört tavır (merhale) ile hayvanlar âlemini, yırtıcılar âlemini, şeytanlar âlemini ve melekler âlemini ifâde etmek istiyorum. Her âlemin mâhiyeti, inşam öteki âlemin aksi yöne iter. Doğumdan hemen sonra insanın ilk âlemi başlar ki hayvanlar âlemidir. Bu âlem onu yemeğe, içmeğe, helâl ya da haram birleşmeye sevkeder. İnsan orada sebat eder, îmana ve amele dönmezse dünya sevgisi ona galebe (üstün gelmek) çalar, dünyadan her istediğini de pek tabiî elde edemez, neticede yırtıcılar âlemine girer. Kibir, kin, hased, intikam, mukadderse (kaderde var ise) katil ile vasıflanır ve o insanın sîreti yırtıcı hayvanlara döner. Eğer bundan da îmana ve amele dönmezse mevki hırsı galebe eder, muradına ancak hilelerle erişir ve sonunda devler ve şeytanlar âlemine girer. Hîle, hud’a (aldatma), yalan, gıybet (bir kişinin fienâ hâllerini gıyabında söyleme), koğuculuk ve iftira ile İblis gibi halk arasına fitneler düşürmek gibi huylarla vasıflanır. Orada kalırsa esfel-i safilin (aşağıların aşağısınjde kalmış ve insanların en sapkını olmuş olur. Ama saadete ulaşıp da melekler âlemine dönerse ki bu âlem zikir, teşbih, tehlil (la ilâhe illallah) ve istiğfar (tövbe) âlemidir; bütün insanlar ile iyi geçinir ve güzel ahlâklı olur ki güzel ahlâk insanın kemâlidir. Bununla ötekilerden (meleklerden) üstün olur. Çünkü böyle insanlar oraya hayvanlar, yırtıcılar, dev ve şeytan âlemlerinden ilim ve amel ile yükselmişlerdir. Mücadele ederek oraya geçmişlerdir.” “Güıçel sö\ O’na çıkar, sâlih amel O ’nayükselir. ” (Fâtır, 10f⁵²

•  Ulu Tanrı, Mûsâ’ya gifiice dedi ki: iblis’tengifii bir şey öğren!

Mûsâyolda iblis’i görünce Iblis’ten gigli bir şey bir nişane öğrenmek istedi.

iblis dedi ki: Dâimâ şu söfii hatırında tut; ben ben deme de benim gibi olma!

Sende bir kıl ucu kadar bile varlık, benlik olursa kâfirsin; sende kulluk yoktur!

Yolun sonu muradsıfiıktadır; erin şöhreti, adının kötüye çıkmasındadır!

Çünkü bu yolda murâda erdin mi derhal o anda sende yüfierce varlık, benlik baş gösterirf⁵³

•  Bir kuş hüdhüde “İblis beni aldatıyor tam huzura erdim mi hemen yolumu vuruyor. Ona gücüm-kuvvetim yetişmiyor; onun hilesinden gönlüm kabardı; perişan bir hâle geldim. Ne yapayım da ondan kurtulayım, mânâ şarabıyla gerçek yaşayışa ereyim?” dedi.

Hüdhüd şu cevabı verdi: “Bu köpek nefis, senin önünde oldukça merak etme; İblis senden feryad ederek kaçar!”

İblis’in işvesi (nasş, eda), senin İblisliğindendir. Şendeki istekler, birer-birer senin iblisindir. Adamakıllı bir isteğe yapıştın mı içinde yüzlerce iblis doğar. Şu dünya külhanı (ateş yakılan yer) yok mu? Baştan başa şeytamn malıdır, mülküdür. Onun ülkesine, malına mülküne pek el uzatma da seninle hiç kimsenin işi olmasın!⁵²⁰

-62-

Gerçek bu iken Celâlim hakkı için o, içinizden bir çok cibilliyetleri baştan çıkardı. O vakit sizin aklınız yok mu idi? “Ve lekad edalle minküm cibillen kesîra, e fe lem tekûtıû ta‘kılûn”

*

Böyle iken o simden bir çok nesilleri yoldan çıkardı. Ya o sçaman düşünmüyor muydunuz] (Elmulılı Hamdi Ya^ır)

Şeytan simden pek çok milleti kandırıp saptırdı. Mâla akıl erdiremiyor muşunu(Diyânet)

Celâlimiz bizim nikâbımızdır (örtü), onu keşfetmedikçe hiç bir göz didârımızın (güsçelyüıç) nurlarım görmeye lâyık olmaz, buyruluyor.

Celâlden maksat nedir? Seni cemâle kavuşturacak olan nurdur. Kudret, heybet, kahır ve azamet-i kibriyâdır/'⁵’

• Celâl, Hakk’ın kahrı, bütün şekillerin, varlıkların ve vücûdun mânen eriyip, Allah’ın tecellî ve zuhûru yani kendi yüce varlığının bekası (kalıcı olmaj demektir.⁵²¹

• Adamın biri bir ormanda dolaşırken, birden şimşekler çakmaya, yağmurlar, dolular yağmaya başlıyor. Can kaygısına düşen adam da korku ve dehşetle kendini bir mağaranın içine aüyor ve hava sükûnet bulup, fırtınalar, şimşekler geçinceye kadar bir kaç saat mağaramn içinde bekliyor.

Fakat tam ortalığın yatıştığım farkettiği sırada, ayaklarının altında kaygan bir cismin de mevcudiyetini farkederek dikkat ediyor ve bir yılanın üstüne basmakta olduğunu dehşetle görüyor. Adam biraz daha kendine gelip etrafına bakınınca, mağaranın arslanlar, kaplanlar, kuzular, geyikler gibi birbirinin düşmanı olan hayvanlar ile dolu olduğunu görerek korkudan titremeye başlıyor.

Halbuki aynı adam, can korkusuyla birkaç saat evvel mağaradan içeri daldığı zaman kahır ve Celâl’in tesiriyle bunların birini görmediği gibi, yek diğerinin (bir diğeri) zıddı ve düşmanı olan o hayvanların da birbirlerine sataşmak hatırlarına gelmiyordu.

Çünkü varlık, ayrılık ve gayrılık ortadan kalkmış, hepsi tek can haline gelmiş, vahdet zuhur etmişti. Yani sırf Hak korkusu zâhir olmuş, her birini, Allah’ın kahrı istilâ etmişti. Onun için zıddiyet ve düşmanlık, ancak yaratılışın icaplarına avdet (dönmek) edildiği zaman meydana çıkar ve dünyanın hükmü kendini gösterir.⁵²²

•  Cenâb-ı Hakkk’ın bütün ve mutlak olan varlığı da türlü cüz’üler halinde tecellî eder. Meselâ, Hakk’m Celâl suretinde zuhûru, ilâhı kudret ve azametin tecellîsi demektir. Hakk’ın Celâl’inde onun Kahhâr (kahreden) olan kudreti belli olur.⁵²³

•  Eğer Allah, postu ters çevirecek olursa, yani merhametini gösterecek yerde gazâbını ve Celâl’ini göstermeğe kalkarsa; bir kimsenin dalâletini görür ve ona kahrının kudretini bildirmek lüzûmunu duyarsa o kimse zâhirde koyu bir îman ve ibadet halinde bile olsa, Allah’ın kudreti onun o sarsılmaz îman dağını kökünden söküp altını üstüne getirir. Şeytan gibi göklere çıkanı yerin yedi kat dibine yollar. Bir anda yüzlerce Adem’in îman perdesini parçalar ve yüzlerce şeytanı yeni müslüman olmuşların îman ve temizlik derecesine ulaştırır.⁵²⁴

• Fıtratınızda hidâyet ve rüşd (reşit olma) olduğu halde o büyük düşman benim Celâlime karşı içinizden bir çoğunuzun cibilletini bozdu, yoldan çıkardı, nice cemâatin ahlâkını bozdu. Şeytan denilen bu âşikâr düşmana karşı teabbüd (ibâdet etmek) ederken sizin aklınız yok mu idi? Günün birinde bu hâlin başınıza geleceğini düşünmediniz mi?⁵²⁵

•  Şeytan ister ki insanları kandırsın, onları derin ve karanlık kuyulara düşürsün. Bunun için seni günaha dâvet eder. Günahı vazgeçilmez bir tat gibi gösterir. Sen de bu lezzete kanar, rüzgâr gibi, günahlara koşarsın.⁵²⁶

•  Vücut, ruh için bir kafestir. Bu kafese bir değil, bir sürü kuşlar girip çıkar. Giren kuşlar, nefsânî kuvvetler, cismânî hevesler ve şeytânı endîşelerdir. Çıkanlarsa, kişiye dalkavukluk edenler, menfaati icâbı insanı pohpohlayanlardır.

Vücûda böylece girip çıkanların her biri bir türlü söyler. Kimi, senin asıl dostun benim, der. Kimi, hayır sana ancak ben yoldaş ve yâr olurum, diye seslenir. Kimi, sen güzelsin, sen cömertsin, iyi ve çok bağışlayıcı olan sensin diye pohpohlar. Kimisi, iki âlem senin için yaratıldı, bizler ancak senin kapında kullarız, diye yaltaklanır.

Ten kafesinin meftunu (âşık), vurgunu olan, akılsız ve toy ruh bunlara kanar. Kendini bir şey hatta her şey zanneder.

Zavallı bilmez ki içinde daha nice böyle şeytanlar vardır; şeytan kendi vücûduna daha böyle nice kundaklar koymuştur.⁵²⁷

•  Akıl, Allah’ı bulan zekâ kudretidir. Eğer O’nu bulamıyorsa akıldan söz edilemez. Ya da akıl, şeytana tâbi görünüyorsa bir an devreden çıkmıştır. Çünkü âyet “aklınız yok mu idi?” emriyle şeytana tâbi olduğumuz zaman aklı devreden çıkardığımızı bildiriyor.

Nefs, şeytanla işbirliği yaptığı zaman önce aklı devreden çıkarır, onun yerine geçici bir mantık aldatması îcâd eder. Ve birçok cibilliyetler bu yoldan baştan çıkarılmıştır. Cibilliyet (yaratılıştan olan, huy) karakter demektir. Eğer fizik ve matematik dayanakları sağlam bir zekâya sahipseniz Allah’ı akledersiniz. Bu aklınız devreden çıkmadıkça karakteriniz bozulmaz.

Allah Adem’e bu yüzden özel olarak akıl verdi. Ancak buradaki incelik, akılsızlar baştan çıkar, akıllılar şeytandan etkilenmez demek değildir. Mânâ geneldir. Hatta özellikle akıl sahiplerine hitap etmektedir.⁵²⁸

•  Uy yiğit, akıl, şehvetin yâdıdır. Şehveti dokuyan akla akıl deme.

Şehvete mağlup olana vehim de... Vehim hâlis akıllar altınının kalpıdır.

Vehimle akıl mihenk olmadıkça meydana çıkmasç. Her ikisini de hemen mihenge vur.

Bu mehenk de Kur’ân’dır, peygamberlerin hâlidir.⁵²⁹

•  Akıllı kişi, dinin hikmetini anlayandır. Hz. Ali şöyle demiş: “Dinden nasibi olmayan her akıl, akıl değildir. Akıldan hissesiz her din de din değildir.” Bu din, tebliğ edeni tarafından, kendileriyle amel etmemiz, mecbur tutulan bir kısım hükümlerle gelmiştir. Bunun neticesi, ya cennet veya cehennemdir. Akıl, emr edilenleri yapmağa, nehy (yasak) edilenlerden de kaçınmağa alıştırıldığında, cennet ve cehennemin sırrını tamamı ile kuşatan bir idrâka ulaşır.⁵³⁰

•  iyi talihli ve insan olan kişi bilir kı; sçekî olmak, akıllı geçinmek İblis’tendir. Aşk ve kulluk da Adem’dendir.

Şeytan gibi içe kî olanlar, denirde yücenler gibidir. Koca bir denire yüsçen kimsenin kurtulması nâdirdir. Nihayet batar, boğulur; yani aklına güvenip şeriat (din hükümleri) gemisine binmeyenler, sonunda helâk olurlar.

Sen yüsçmeyi bırak, kendini beğenmekten vazgeç, kini terket! Yüzdüğün su dere, ırmak değildir; denirdir! Bu denk5 aslında kasça ve kader deniridir!

Hem de öyle bir denisç ki; sınırsıç, pek derin; kjyısı, dibi, sığınacakyeriyok! Bu denisç öyle büyük bir demeç ki;yedi deniri bile bir saman çöpü gibi kapar, mahveder!

İlâhî aşk, seçkin mü’minler için bir gemi gibidir. Bu gemiye binenler; âfete, felâkete pek uğramasfar; çoğu sçaman da kurtuluşa ererler.

Ey Hakk yolcusu! Sen; aklı, sçekâyı sat da hayranlığı satın al! Çünkü çeki olmak, akıllı olmak; birfikir yürütmekten, bir sşanna kapılmaktan ibârettir! Halbuki hayranlık; Hakk’ın gürelliğini, kudretini, san’atını görmek, şaşırıp kalmaktır!

Aklı, Hğ. Mustafa huturunda kurban et ve “Allahım bana yeter!” de!

Nûh’un îmân etmeyen oğlu Kenan gibi îman gemisine binmekten kaçınma! Onun akıllı ve sçekî olan nefsi; “Dağa çıkar kurtulursun; su, oralara kadar çıkamasç!” diye onu kandırmıştı da,

O da “Sağlam,yüksek bir dağın üstüne çıkar kurtulurum; ne diye Nûh’un minnetini çekeyim!” demişti.

Ey Kenan gibi olan sapık; nur gibi olan kâmil insanın minnetinden nasıl kaçar kurtulursun! Allah bile ondan râsçı olmadadır; onun minnetim çekmektedir!

Nasıl olur da bisfm cammış O’nun minnetini çekmesff Allah bile o kâmil insanın şükrünü ve minnetini makbul saymıştır!

Ey hasedle (kıskançlık) dolu olan, ey böbürlenip duran kişi! Sen, kâmil insanı ne bilirsin? Allah; onun kulluğunu, gayretini kabul etmiş, ondan râsçı olmuştur.

Keşke Ken’anyüsçme öğrenmemiş olsaydı da, Nuh’un minnetine kütlansaydı, gemiye girmeyi düşünseydi!

Keşke o, küçük çocuklar gibi bilgisisç olsaydı da, onların analarının eteklerine sarıldıkları gibi Kenan da babasının lutuf ve keremine sığınsaydı!

Yahut da, kitaplardan öğretilen öğrenilen, ruhla ve gönülle ilgili olmayan “naklî bilgi” ile bilgin olmuş ve onunla gurura kapılmış olmasaydı da, bir veliden vahiy bilgisi kapsaydı!

Böyle bir nur varken sen, eline bir kitap alıp onunla meşgul olursan, ilhâma erişmiş olan ruhun seni acarlar!

Zamanın kutbu olan 'Kâmil insan ”ın sökerine karşı “naklî bilgi’yi, su varken teyemmüm (susur abdest almak) etmek gibi bil!

Hakkyolundayürürken aklı, sçekâyı bir tarafa at da, kendini abdal (derviş) yap ve bir kâmil insana uy; onun isçinde yürü! Kurtuluşu ancak bu abdallıkla bulabilirsin!

Babacığım; insanların mânevi padişahı olan Peygamber Efendimisç buyüsçden; “Cennetliklerin çoğu abdal kişilerdir!” diye buyurdu.

Akıl ve çekâ sana bir kibir ve gurur verir. Abdal ol da, gönlün düvelsin, husçura ersin!

Abdallık dediğim, halka iki kat maskara olan kişinin ahmaklığı değildir. Bu abdallık; "Hü”ya karşı,yani O’na Allah’a karşı hayran olmak, O’na karşı hayrete düşmek ve abdallaşmaktır!

Hy. Yûsuf un gürelliğini görünce hayran olan ve şaşkınlıktan ellerini kesen Mısırlı kadınlar bu abdallığa düşmüşlerdi.

Aklı, dostun aşkında kurban et! Çünkü bütün akıllar dostun bulunduğu taraftadır! Çünkü ruhların da, akılların da çıkış yeri Hakk ’tır! Bu sebeple aklı, Hakk’m aşkında kurban et!

Akıllı olanlar, akıllarını dostun bulunduğu yere, ötelere göndermişlerdir! Bu dünyada kalan akıl ise, sevgiden haberi olmayan, sevmeyen, sevilmeyen, ahmak olan akıldır!

Allah’ın büyüklüğü san’atı, güzelliği ve yaratma gücü ile hayrete düşer de, şaşkınlıkla akim başından giderse, o tşaman, saçının her teli bir baş olur, bir akıl kesilir!

Ötelerde, sevgilinin yanında beyin, düşünce Rahmeti çekmedi Ötelerde bulunan mânâ ovalan, bahçeleri de hep beyinler bitirir, akılfikir üretir!

Bu fânî dünya ovalannı bırakır da, ötelerdeki ovalara vanrsan, nükteler işitirsin! O bağa girersen, aşk fidanının hakikat suyuna kanar, boy atar, gelişirsin!

Hakk’m yolunda, şanı şerefi bırak, yol göstericin, yani mürşidin kımıldamayınca sen de kımıldama; tamamıyla ona uy!

Bir kimse bu yolda başsı^ kımıldanırsa, o kuyruk olur! Yani mürşidsri; hareket ederse, hiç olur! Onun kımıldanışı akrebin kımıldanışına benzer.

O akrep; eğri büğrü gider, geceleri de görme^ş çirkindiri işi gücü de temin; kişileri sokmak ve dalamaktır.

O akrebin başını e%' onun içindeki istekler hep budur! Huyu dâimâ insan sokmaktır!

Bu sebeple bu işin hayırlısı, onun başının etkimesidir! Çünkü onun canını kırıntısı, o uğursun; bedeninden kurtulmuş olur.

Delinin elinde bulunan silâhı al da, adalet ve banş seven insanlar senden râtg olsunlar!

Delinin elinden silâhını almandan, hiç olmaca onun elini bağla; yoksa, o silâhlı delidenyütfierce %arargelirk⁶⁶

• Kâfirler cehenneme düşünce yanarak figâna (ağlamak) başlayacaklar ve akıl ona diyecek ki: Kuzum size nezir yani peygamber gelmedi mi? O kâfirlerin cam diyecek ki; Evet, bize nezir geldi ve bize yol gösterdi, fakat biz onu tekzib ettik (inkâr etmek) ve ona, biz sana îmân etmeyiz, dedik ve büyük bir dalâlette kaldık. İşte nefis ehli şehvetin dilencisi ve tutkunu olduğu cihetten akıl sahibi olmayıp vehim sahibidirler. Firavun vehim ehli, Hz. Mûsâ akıl ehlidir.⁵³¹

-63-

Vaad olunup durduğunuz işte o cehennem, “Hâzihîcehennemü’l-letîküntüm tûadûn”

*

işte vaad edilen cehennemdir. (Elmalılı Hamdi Yastır) işte, bu si^e vaat edilen cehennemdir. (Diyanet)

-64-

(Dünyada) Küfrettiğiniz için bugün yaslanın ona bakalım. “Islevhe’l-yevme bimâküntüm tekfürün”

*

Bugün yaslanın ona bakalım inkâr ettiğini£ işin.

(Elmalılı Hamdi Yayır)

Inkârımg'Sebebiyle bugün oraya gidin! (Diyanet)

Ey sahte benliğine güvenip, Hak ve hakikate cephe alıp eylenenler! İşte dünyada va’dolunup durduğunuz, kitabullahın (Kur’ân) ve enbiyânın size beyân ettiği o Cehennem ki budur. Allah’ı inkâr, kitabı, enbiyâyı tekzîb (yalanlama) ederek küfrederdiniz. Binâenaleyh o küfrünüz sebebiyle bugün ona yaslanın bakalım. Gireceksiniz! Buraya girmeniz ancak imtihan âleminde sizden sâdır olan (çıkan) fiillerinizin neticesidir.⁵³²

•  Cehennem, “derin kuyu” demektir. Dibi derin olduğu için bu adı almıştır. Cehennem Kur’ân’da âhiretteki azap diyarı anlamına yer alır. İbnü’l-Arabî’ye göre bu isimlendirmenin sebebi cehennemin görüntüsünün çirkinliğidir.

İlâh olduğunu ilân edeni “Cehennemle cezâlandırırız.” Yani onu kendi aslına döndürürüz. O da uzaklıktır. Bir şeyin dibi uzak olduğunda derin kuyu anlamında bi’ru cühnâm denilir. Böyle bir iddiada bulunan kimsenin cezâsı cehennemdir, yani diliyle söylediği şeyden gerçekte uzaklaştırılmasıdır. Bu da en hayırlı cezadır.

Cehennem adı, onun sıcaklık ve soğukluğundan gelir. Ayrıca cehâme nedeniyle cehennem diye isimlendirilmiştir; çünkü cehennemin görüntüsü çirkindir. Cehâme yağmurunu bırakmış bulut demektir. Yağmur ise Allah’ın rahmetidir. Buna göre Allah buluttan yağmurunu giderdiğinde, ona cehâm ismi verilmiştir; çünkü rahmet, ki yağmurdur, ondan ayrılmıştır. Allah da rahmetini cehennemden uzaklaştırmış, böylece cehennem kötü görünümlü ve duyumlu olmuştur. Cehennem diye isimlendirilmesinin başka bir nedeni de dibinin derinliğidir. Bir kuyunun dibi çok derin ise ona rukyetü cühnâm (dipsi^ kuyu) denilir.⁵³³

•  O kimse ki kötülük işleyicidir; elbet kötülük cihetine meyil edici, yani kötülük dileyicidir. Çünkü onun ektiği tohum yetişip, gelişmiş bir dikendir. İşte o kimseler ki, dünyada iken diken tohumu ekmiştir, o kimseyi sen gülistanda arama! Çünkü ona lâzım olan yer dikenliktir, cehennemdir. Çünkü o ahmak, yâri buldu ve ona refik (arkadaş) oldu ama ondan istifâde edemeyip ruhunu takviye etmedi ve nefsi tarafına yüz döndürdü ve böyle bir saâdete nâil olmuş iken bilmedi, ondan ruhunu, hayatını, necâtını (kurtuluş) istemedi! Nefsi yoluna gidip canını ateşte bıraktı.⁵³⁴

•  Bunu bilelim ki: Cennet, cehennem, küfür ve îmân, günah ve sevap cümlesi kulların isteğine göre verilir, herkes cehenneme kendi odununu ve ateşini kendi götürür. İşte kula lâyık olan Allah’a ibadet edip, ona hiç bir şeyde şerik (ortak) koşmamak ve ondan gayrısma gönül vermemektir. Allah’a lâyık olan da: bunu yapabilen kuluna azâb etmemektir. Peygamber Efendimiz buyuruyorlar ki: "Benim şeriatım H%. Nuh’un gemisi gibidir ki, ona binen kurtulur, binmeyen ise gark (boğulmak) ve helak olur!’⁵³⁵

•  Resulullah Efendimize sordular: "Dünya nedir?” 'Bir rüyadır. ” diye cevap verdi. Tekrar sordular "Ahiret nedir?” “Ahirette cennet ve cehennem vardır ki cennet dünyayı satan kimseler içindir, cehennem ise dünyayı satın alanlar içindir. ” buyurdular!¹¹

•  Ey zâlim, Allah’ın tuzağını, cehennemini kendinden uzak zannetme, eğer Allah isterse, sana bu dünyada iken o cehennem azaplarını birer birer tattırır; bir baş ağrısı verir ne yapacağını şaşırır başım duvarlara vurursun, bir kulak ağrısı verir, ağrının şiddetinden ve ızdırabından; aman bu cehennem azâbı imiş diye feryâd eder çırpınır durursun. Ama bu dünyada çektiğin bu azaplar; âhiret azaplarının çok küçük bir numûnesidir. Hem bu azap ölüm ile son bulur, ama âhiret azâbı; kâfirlere dâim ve bâkîdir. Mü’minlerin ise azâbı günahları miktarı olur.⁵³⁶

•  Firkat-i hicran (aynhk acısı) cehennem ateşinden çok daha yakıcıdır. Hattâ dünyada iken bir kimsenin gönlüne öyle bir ateş düşse, bir şeyle eğlenemez ve bir yerde ferahlanamaz, ateş içinde yanar, hattâ bu ateşten kurtulmak için intihara bile kalkar. İşte bu hâl firkat ateşinden bir eserdir.

Hakk’ın işine karışmayan, ikilikten çekinen ve küfürden kurtulan kimseler firkat (aynhk) hicran ateşine düşmezler.⁵³⁷

•  Gazap ateşi cehennem ateşinden bir kıvılcımdır ki gazap sahibi kimsenin cisim ve canını yakarak onun derinliklerine ulaşır ve cehennemin derinliklerinde, cehennem ateşinde dâim kılar. İşte Rabbin inâyeti (lütuf, iyilik), Sübhân’ın (her şey ve herkesten tensşîh edilen Allah) hidâyeti (doğru yol) yardımını alamayan, nefsin şehveti ve tabiat zevkinin esiri olan bu kimseler öyle karanlık ve derin bir kuyuya düşerler ki, o kuyu dibinin sonu yoktur. İşin garibi odur ki, o sonsuz ve dibi görünmeyen kuyu onun günahlarının eseridir. Bu gibi kimseler dünyada iken türlü türlü şehvet lezzetlerine günahları ve dünyaya aşırı muhabbet ile nefislerini baş eğdirip, isyanda azıp o kuyu bu sûretle kendilerine hazırlandı ve cehennem de onlara gayyâ kuyusu (cehennemdeki kuyu, belâlı yer) oldu. Bu gayyâ kuyusu yanardağların ateş püsküren ve lâvlar akıtan nehirleri gibidir. Ve o kimselerin günahları ve isyanları, günah işlemek için ince ince, derin derin düşünerek sarf ettikleri zamanlar da o kuyunun ateşinin şiddeti ve sonsuz derinliği oldu.

Ama hilim (yumuşaklık) suyu ile gazab (öfke) ateşini söndüren kişilerde hışım (kılgınlık, öfke) ve gazabın tesiri kalmadığından onun yerine Hakk’ın rahmet (merhamet) suyu dolar. Ve bu rahmet suyu, o kimselerin cismini yani vücûdunu cennet bahçesi eder.⁵³⁸

•  Cehennem ateşi o şeydir ki: Bir kimsenin bu dünya meydanında yani bu tabiat âleminde, zâhiren ve bâtınen yalancı dünya süslerine

ve dünya zevklerine ve cismânî lezzetlere olan aşırı meylinden ibarettir.⁵³⁹

Dokuz sayısı bu üç harfin “Kün”ün üç harfinin hakikati içinde zuhur edince, sayılabilenler arasında, bunlardan dokuz felek zuhûr etmiştir. Bu dokuz feleğin tümünün hareketleriyle ve onların yıldızlarının seyriyle de dünya ve dünyadakiler var olmuşlardır. Aynı şekilde, bu dünya ve dünyadakiler onların hareketleriyle tahrip olacaklardır. Bu dokuz felek arasından en yüksek feleğin hareketiyle, içindekilerle birlikte cennet var olmuştur. Bu en yüksek feleğin hareketi esnasında, Cennette bulunan şeylerin hepsi meydana gelir, ikinci feleğin hareketiyle de, ki bu felek en yüksek felekten sonra gelir, içindekilerle birlikte Cehennem var olmuştur. Ayrıca, Kıyamet; mezardan kalkış, diriliş; haşır (toplanma) neşir (dağılmak), mahşer (hyâmet günü) meydanında toplanma ve dağılma meydana gelmiştir.

Bu zikrettiğimiz nedenlerden ötürü, dünya karışmıştır, yani nimetlerle azaplar, azaplar da nimetlerle karışmış vaziyettedir. Yine bu zikrettiğimiz nedenlerden ötürü, Cennet bütünüyle nimettir, Cehennem ise bütünüyle azaptır. Bu karışım bu dünyadan öte dünyaya intikal eden (geçen) varlıklar için son bulacaktır, çünkü âhiret hayatı dünya hayatında olduğu gibi karışımı kabul etmez. İşte, dünya ile âhiret hayatı arasındaki en önemli fark budur. Ancak Cehennem hayatı, yani Cehennemlik olanların hayati, İlâhî Gazap onlarda son bulunca, sınır ve süre de Allah’ın gazabını geçen Allah’ın rahmetine ulaşınca, Rahmet hükmü onlar için yeniden dönecektir; sûreti yine aynı sûret olarak kalacaktır, değişmeyecektir. Eğer o rahmetin sûreti değişmiş olsaydı, onlar azâba dûçâr olurlardı. Böylece, Allah’ın izniyle ve tevliyesiyle (yardımıyla), onlar üzerinde önce, en yüksek feleği izleyen ikinci feleğin hareketi, onlarda zuhûr eden azap nedeniyle, azabı kabul eden her mahalde onlar aleyhinde hüküm verir. Biz burada “azabı kabûl eden her mahalde” dedik;

423

bunun nedeni cehennemde azâbı kabul etmeyen kimselerin (örneğin cehennemin bekçileri gibi) bulunmuş olmasıdır.

Cehennem müddetini doldurunca, ki bu müddet 45.000 senedir, cehennem bu müddet zarfında cehennemliklere gerçek bir azap olur, şöyle ki: cehennem ehli önce cehennemde devamlı ve kesintisiz bir azâba çarptırılır ve bu azap 23.000 sene devam eder. Sonra, Rahman onların üzerine bir uyku gönderir, bu uyku içinde onlar bütün hislerini yitirirler. Bu hususu Allah Teâlâ şöyle beyân etmektedir: “Şu muhakkak ki, kim Rabbine günahkâr olarak varırsa, Cehennem sırf onun içindir. O kimse orada ne ölür ne dirilir” (Tâ-Hâ 74, A’lâ 12) Aynı şekilde cehenneme gidecek olan cehennem ehli hakkında Hz. Peygamber (a.s.) de şöyle buyurmaktadır: uOnlar orada ne ölürler ne de dirilirler'' bu hadis, onların bütün hislerini yitirdikleri vakitlerdeki durumlarını anlatmak istiyor. Bu durum, korkunun şiddetinden ve aşırı acının kuvvetinden dolayı bayılan bu dünyada azap ve işkence gören insanların durumuna benzemektedir. Cehennem ehli böylece bu uyku halinde 19.000 sene kalırlar.

Sonra, onlar bu baygınlık hâllerinden uyanırlar ve “Allah onların derilerini başka derilerle değiştirir.” (Nisâ, 56) ve o vaziyette 15.000 sene azap görürler. Sonra tekrar baygınlık hâline geçirilirler. Bu hâlde onlar 11.000 sene kalırlar. Sonra tekrar o baygınlık hâllerinden uyanırlar. “Onların derileri pişip acıyı duymaz hâle geldikçe, yeniden acıyı duysunlar diye Allah onların derilerini başka derilerle değiştirir.” (Nisâ, 56) Bu vaziyette 7.000 sene o çok elemli, çok acı veren azâbı tadarlar. Sonra tekrar 3.000 yıl boyunca baygınlık hâlinde kalırlar. Sonunda uyanırlar. Bu kez Allah onlara bir lezzet, sevinç, neşe ve rahatlık ihsan eder. Tıpkı yorulup da uyuyan ve dinlenmiş olarak uyanan bir insanın durumu gibi. İşte bu durum ‘Allah'ın rahmetinin gazabım geçtiğinden” ve “Rahmetinin her şeyi kapladığından” (Araf, 156) dolayı böyledir. Dolayısıyla o esnâda, Allah’ın rahmeti onlar için, Allah’ın “El-Vâsü”, yani “Rahmet ve ilim bakımından her şeyi kuşatan...” (Mü’min, 7) anlamına gelen isminden türemiş bir hüküm, bir karar olmaktadır. O zaman o varlıklar artık bir acı, bir elem, bir azap duymazlar. Artık bu durum onlar için böyle devam eder; onlar da bu durumdan, bir ganimet gibi hoşlanırlar ve “Biz unutulduk, öyleyse bizlerin durumunun hatırlanmasından korktuğumuz için başka bir şey istemiyoruz. Oysaki Allah ‘Oraya inin, aşağıya! ve Bana konuşmayın!’ (Mü’minûn, 108) demişti.” derler. Artık orada seslerini çıkarmazlar, sükût ederler. Tekrar kendilerine yeniden azâbın gelmesi korkusu dışında, onlar üzerinde bir korku kalmaz.

Onlar üzerinde ebedî olarak devam edecek olan azap, bu kadarıyla korkudur. Bu azap, rûhî bir azapür, hissi değil. Hatta bazı vakitlerde bunu da unuttukları olur. Onların mudulukları, hissi azaptan kurtulup rahata ermiş olmalarıdır. Bu da, Allah’ın “her şeyi kuşatan bir rahmet sahibi” olması nedeniyle onların kalplerine koyduğu şeyle olur. Nitekim Allah Teâlâ bununla ilgili olarak şöyle buyurmaktadır: “Siz nasıl unutmuşsanız, Biz de bugün sizi öyle unutuyoruz.” (Ahkâf, 34). İşte bu hakikatten dolayı onlar arük acıları ve elemleri hissetmedikleri zaman “Biz unutulduk!” derler. Aynı şekilde Allah Teâlâ’mn şu sözü de bununla ilgilidir: “Onlar Allah’ı unuttular, Allah da onlan muttu.” (Tövbe, 68). “Aynı şekilde bugün de sen unutuluyorsun. ” (Tâ-Hâ, 126) yani “Cehennem içine terk ediliyorsun.” çünkü “unutma” (nisyân) terk etmedir.

Cehennem ehlinin sahip olduğu mutluluk payı, azâbın vâki olmamasıdır. Ceza payları ise, azâbın bizzat vâki olmasıdır, çünkü cehennem ehli için, Allah’tan gelen haberler yoluyla hiç bir teminat yoktur. Bununla birlikte onlar, kimi vakitte azâbın vukû bulması korkusuna karşı korunurlar. Dolayısıyla bazen, o korkudan 10.000 sene korunurlar. Bazen 2.000 sene korunurlar. Bazen de 6.000 sene korunurlar. Ve o kadar zaman geçmedikçe, bu zikredilen miktardan çıkmazlar. O kadar zamanın kendileri için geçmesi gerekir. Allah “Rahmân” isminden onlara bir nimet vermek, ihsanda bulunmak istediği zaman, onlar o anda kendilerinin içinde bulundukları duruma ve içinde bulundukları azaptan çıkışlarına, kurtuluşlarına bakarlar. Dolayısıyla bu bakış miktarı kadar nimete kavuşurlar. Bu bakış bazen onlar için 1.000 sene veya 9.000 sene devam eder; bazen de 5.000 sene devam eder. Bu süre daha fazla veya daha az

da olabilir. İşte, cehennem ehlinin cehennemdeki durumları hep bu şekilde devam eder gider, çünkü onlar artık oranın sâkinleridir.⁵⁴⁰

• Firdevs Cenneti, âlimlerin sohbetidir. Onların meyvaları, sizin gönlünüzde uyanan mânâlardır. Cahîm Cehennemi, Allah’ın insanın içinden kanaati alıp, hırsı yerleştirmesidir.⁵⁴¹

• Sûret-i Muhammedi nurdur ki; Allah cenneti ve cehennemi ondan yaratmıştır. Öyle bir makamdır ki; azap ve nimet tadı onda bulunur. Allah, Muhammedi surederi; “Bedî” (eşi ve benzeri olmayan, mükemmel bir şeyi iradeden), “Kadir” (tükenme^ kudret sahibi olan) ismi nurundan yarattı. “Mennân” (çok ihsan eden, veren) ve “Kahir” (kahreden, zorlayan) ismi ile de, ona baktı ve sonra; “Lâtif’ (yumuşak, hoş, güsçel, nâsğk), “Gâfir” (mağfiret eden, affeden) ismi ile ona tecellî etti ve bu tecellî anında; Sûret-i Muhammediye o tecellî icâbı iki kısma, ikiye ayrılır gibi bir hâl aldı, ikiye bölündü.

Yüce Hakk cenneti sağa düşen yarısından yarattı ki burası nimet sahiplerine mekân oldu. Cehennemi de sola düşen yarısından yarattı ki burası dalâlet (sapkınlık) ehli olan şakilere mekân oldu.

Sağa düşen yarısı yani; cennetleri yarattığı kısım ki; burası “Mennân” tâbiri ile bakılan kısımdır. O “Lâtif’ (yumuşak, nâfik) tecellînin sırrıdır. Bütün kerîmlerin (her şeyin iyisi) mahalli orasıdır.

Sola düşen yarısı yani; cehennemleri yani; ateşi yarattığı kısımdır ki; “Kahir” (kahreden ismi ile ona bakılmıştır. “Gâfır” (mağfiret eden, affeden) ismi tecellîsinin sırrım saklar.

“Cebbâr, ayağını cehennemin ürerine koyunca cehennem şöyle der: 'Yetti, yetti!” Bundan sonra cehennemde cırcır otu biter. ” (Hadis) Allah cehennem ehli için; azabı yaraünca onlar için yarattığı azâba dayanacak gücü de yarattı. Şâyet bu azâba dayanacak gücü onlar için yaratmasaydı onlar helâk olurlar. Yani yok olurlardı ki bu takdirde azaptan da

kurtulurlardı “Onların derileri yanıp, piştikçe; aşâbı tadıp durmaları için onların derilerini yeniden değiştiriri% ” (Nisâ, 56) Cehenneme atılmış olanlara azaba dayanma ve azabı anlama kuvveti verilir, daha sonra azap gelir ve azap olunurlar.

Aynı şey cennet ehli için de geçerlidir; zîrâ onlar da nimet gelmeden nimetin müjdesini alırlar.

Cehennem ehlinden; onlar için yaratılmış azaba dayanma kuvvesi onlara edilmiş olan azabın işi nihayet olunca yani bir başka azap gelince kendilerine verilmiş olan önceki azablara dayanma kuvvesi onlardan ayrılıp gitmez. Zira o; ihsan eliyle kendilerine verilen bir hibedir (bağış) ve Allah hibesinden dönmez.

Azab; Cenâb-ı Hakkk’ın “Kahir” (kahreden) eliyle gelmiştir ki; onu değiştirmesi, yerine yenisini getirmesi hakkıdır.

Cebbar (Allah’ın, istediğini yapan ismi) olan Allah kademini (ayak) ateşe basana kadar cehennem ehli her azapta yeni bir kuvve kazanırlar. Hak sıfatları bir kimsede bir kere zahir oldu mu artık ona şekâvet (kötülük) gelmez.

Allah kademini ateşe bastı mı ateş zelil (alçak) olur, boyun eğer; “Yetti, yetti!” der. Bu hâl açığa çıkınca cehennem ehli olandan azap gider. Ateş vücûdda aslî bir varlık olmayınca; işin sonunda zâil (tükenmek) olup gider... yani “Rahmetim gazabımı (hiddet) geçti.” kelâmının mânâsı zuhûr eder. Asi olan Allah’ın Rahmetidir. “Rahmetim herşeyi kuşatmıştır. ” (A‘râf, 156)

Allah eşyayı Zât’ından Rahmet olarak yaratmıştır. Gazab ise varlığın sonuna kadar gidemez çünkü Zât’a bağlı bir sıfat değildir.

“Gazap” adâleti îcâb ettiren bir sıfattır. Adâlet ise iki iş arasında verilen bir hükümden ibârettir. “Âdil” ismi Hakk’ın sıfatının ismidir, “Rahmân” ise Zât ismidir. Gaffâr ismi Allah’ın rahmetinin îcâb ettirdiği nimete ait zuhûr yerlerinin ilkidir.

427

Gâfîr, mağfiret eden, affeden. Gaffar, kullarının günahlarım affeden. Gafûr, sürekli affeden.

Kahir ismi; cezaya ait zuhur yerlerinin ilkidir ki; adaletin icâbıdır, bunda iki sıfat bulunur. Kahir (kahreden, zorlayan), Kahhâr (ziyâdesiyle kahreden, yok edici, batıncî) sıfatları geldi ama Kahur sıfatı gelmedi. Bunun mânâsı rahmetin gazabı geçmiş olmasındandır.

Ateş melekleri gidince nimet melekleri gelir. Ve böylece o ateşe muhâl olan yerde cırcır (kereviz) otu biter. Cırcır otu yeşildir, cennette renklerin en güzeli de yeşildir. Yani ateş yeşile dönüyor, cehennem cennete çevriliyor. Bu mânâya en güzel delil Hz. İbrahim’in kıssasıdır. “Ey ateş! İbrahim’e serin ve selâmet ol!” (Enbiyâ, 69) Bu emirden sonra orada reyhanlar yeşerdi, bahçeler oldu. Cebbar (kuvvet ve kudret sahibi) olan Allah kademini bastıktan sonra cehennem ehlinin azâbı rahata çevrildi. Bulundukları mekân değişmedi, ateş gitti.

Bir şahıs, Hakk’ın cezbesine (çekim) kapılır; mücâhede ve riyâzatla nefsini tezkiye (temize çıkarma) yoluna giderse bu kişi için cehennem ateşi cennet nimetine çevrilir. Nefsânî tabiatı yok olur çünkü İlâhî nur onu kusurlardan temizler.

Mücâhede (cehd etme) ve riyâzâdar (nefsi kırma) ve nefse muhalefet (nefsin isteğini vermemek) gibi meşakkatli (zor) işler, cehennem ehlinin kıyâmet günü uğrayacağı şiddet ve azap yerine geçer. “Sizden herkes, cehenneme uğrayacaktır. Bu durum Rabbin için kesinleşmiş bir hükümdür.” (Meryem, 71) Dünyada iken mücâhede ve riyâzâtla uğradığı sıkıntılar, âhirette olacak başka bir azâba karşılıktır. Nefis temizleninceye kadar bu zorluklar devam eder.⁵⁴²

Mü’minler mahşerde (kıyâmette toplanma yeri) derler ki: “Ey melekler, cehennem müşterek bir yol değil miydi?

Mü’min de oraya uğrayacaktı, kâfir de. Fakat biz bu J°lda ne duman gördük, ne ateş.

işte burası cennet, emniyet yurdu. Peki, o aşağılık uğrak nerde?

Melekler derler ki: “Hani geçerken fiilân yerde gördüğümüz o yemyeşil bahçe vardiya.

Cehennem, o şiddetli a^ab yurdu, işte orasıydı. Fakat si%e bağlık, bahçelik, yeşillik bir yer oldu.

Siz bu cehennem huylu, kötü suratlı, ateş meşrebli (huy) nefisi

Çalışıp çabalayıp tertemiz bir hâle getirdiniz Tann için ateşi söndürdünüz

Şûlelenip duran şehvet ateşini takvâ yeşilliği, hidâyet nuru hâline soktunuz Hırs ateşiniz hilim (yumuşaklık), bilgisifiik karanlığı ilim oldu;

Hırs ateşini attınız o ateş diken gibiydi, gül bahçesine döndü.

Mâdem ki siz kendinizdeki bütün ateşleri bifim için söndürdünüz bu suretle de zehir, bal hâline geldi.

Mâdem ki ateşe mensup olan nefisi bir bahçe yapıp oraya vefiâ tohumlan

ektiniz

Oradaki fikir ve teşbih bülbülleri, yeşillikte, ırmak kıyısında güzel bir tarzda ötüşmeye koyuldular.

Tann’ya çağırana icâbet ettiniz nefis cehennemine su serptiniz••

Bifim cehennemimiz de rizç yeşillik, gül bahçesi, ağaçlık haline geldi. ⁵⁴³

• Cehennem “derin kuyu” demektir. Dibi derin olduğu için cehennem bu adı almıştır. Cehennem Kur’an’da âhiretteki azap diyarı anlamında yer alır.

“Cehennemde kâfirler için bir yer yok mudur?”

“Onlar cehennem diyarına çağrılırlar”

Cehennem insanın hayvânî nefsiyle girdiği ateşin yedi kapısından birisidir. İbnü’l-Arabî onu bazen Cennetin karşın olarak ateş anlamında kullanır.

Ateşin yedi kapısının isimlerine gelince: Bunlar Cehennem kapısı, cahim kapısı, saîr kapısı, sakar kapısı, lezzah kapısı, hutâme kapısı, siccin kapısı. Bir de kapalı kapı vardır ki, o da açılmayan sekizinci kapıdır. Bu perdedir.

Cennet kendisini öldürene yasaklanmışür. Bununla birlikte intihar eden Cehenneme de hayvânî nefsiyle girer. Çünkü Cehennem nefs-i natıka için bir yer değildir. Nefs-i natıka Cehenneme gözükmüş olsaydı hiç kuşkusuz alevini söndürürdü.

Ahirette iki menzil vardır: Cennet ve Cehennem. Dünyada da iki menzil vardır: Azap ve nîmet.

İnsanın Cehennemi onun doğasıdır. Fakat İbnü’l-Arabî burada onu bir form ve benzetme olarak kullanmıştır. Doğamız (Cehennem) üzerindeki şeriat köprüsünde yürüyüşümüzü betimlemek için Cehennem, üzerindeki köprüsüyle âhiretin yapısını benzetme olarak kullanmışür.

Üzerinde yürüyüp Cennete ulaştırıncaya kadar Allah’ın ayaklarını sabit kıldığı köprü hidâyet köprüsüdür. Sen onu dünya hayatında yararlı iç ve dış amellerinden kendin için inşâ etmişsindir. Söz konusu köprü bu hayatta mânen bulunur ve duyusal bir sûreti yoktur. Böylece o köprü âhirette Cehennemin üzerinde somut olarak senin adına uzatılır. Köprünün bir ayağı vakfede öteki ayağı Cennetin kapısı üzerindedir. Köprüyü gördüğünde onun kendi yaptığın bir şey ve eser olduğunu anlarsın. Bilirsin ki, o dünyada tabiat Cehennemin üzerinde uzaülmış bir köprüydü.

İnsanın kendi doğasının Cehenneminden kurtuluşu şeriatıdır.

Gerçekte olduğu gibi bana kul olmayan kimse kendi tabiatının - Cehennem demektir- kulu ve onun saltanatı altında hor ve zelil olacaktır.⁵⁴⁴

• “Sıtma, her mü’minin cehennemden hacdır. ”⁵⁴⁵

•  Nefisle mücâhede büyük cihaddır, küfür ehli ile harb ise küçük cihaddır.

Allah ateşi “Kahhâr” isminden yarattı ve onu “Celâl” isminin zuhûr yeri kıldı. Ayrıca ona yedi tecellî eyledi. Cehennemin yedi, cennetin sekiz kapısı vardır. İnsan duyuları sekiz adettir. Yani insan idrâki sekiz kısımdır. Bunlar beş duyu ile, hayal, vehim (şüphe, tereddüt, yersi% korku) ve akıldır. İnsan ne idrak eder ne anlarsa bu beş kapıdan anlar. Akıl bu yedisiyle birlikte olmaz ve bu yedisi aklın fermam olmadan çalışıp tabiatın fermanına uyarsa, Cehennemin kapısı olurlar. Akıl ortaya çıkıp da bu yedisine hâkim olursa ve yedisi de aklın emri ile çalışırsa sekizi birden cennetin kapısı olurlar. O halde tüm insanlar önce cehennemden geçeceklerdir. Sonra cennete varacaklardır.

Aptalların cehennem ve cenneti muhalif ve muvafık, akıllılarınki ihtiyaç ve terk, aşıklarınki ise hicap ve keşiftir.

İyi ahlâk son derece ferah ve hoş bir cennettir. Kötü ahlâk ise gâyet dar ve nâhoş bir cehennemdir. İlim ve marifet lezzeti karşısında iyi ahlâk lezzeti damla ve deniz gibidir. İdrak lezzeti gâyet hoş bir lezzettir. Oyleki bedenî şehvetler (hafi ve cismânî lezzetler idrâk lezzetine ulaşamaz.

İnsan ne kadar bilgili olursa, edeb, hürmet ve izzete (kudret sahibi) aykırı olmaması için hiç bir şey söyleyip yapmaması gerekir ve

431

muhafazalı olması lâzımdır. İçini muhafaza etmesi gerekir. İnsan ne kadar yakın olursa muhafazası da o kadar fazla olmalıdır.⁵⁴⁶

Cehennemler:

Birinci Tecellî: Müntakim (intikam alıcı)

Bu cehennemin kapışım mâsiyet (isyan), cürüm (suç) gibi zulmetlerden yarattı. Yalan, riyâ, livâta (homoseksüellik), şarap içmek, farz emirleri terk etmek, Allah’ın haram hükmünde olan işleri mübah görmek gibi günahları sayabiliriz. “Günahkârlar o günün ashabından kurtulmak için; oğullarını fidye vermeyi bile ister. Eşini, kardeşini, kendisini kucaklayıp barındıran ailesini ve yeryüfiindeki insanların tümünü fidye verip kendisini kurtarmayı ister. Hayır, hayır! O alevlenen bir ateştir. Yakar-kavurur deriyi kavurur, koparıp götürür kolu bacağı. Çağırır, sırtını dönüp ugaklaşanı. ” (Meâric, 11-18) Cehennemin bu tabakasında bulunanların azabı zordur fakat bütün şiddetine rağmen en hafif azab buradadır.

İkinci Tecellî: Cahîm

Allah buraya “Adil” ismi ile tecellî eder. Bu cehennemin kapısı fücurdan (işret, sefihlik, ahlâka aykırı durum) yaratılmıştır ki bunlar; zulüm, bâtıl (hurâfe) talep, taassup, taşkınlık, azgınlıktır. Burası haksız olarak Allah’ın kullarına saldıran, baş kaldıran, yalan yere yemin eden, mallarım alan, kanlarım akıtan, söven, gıybet eden (bir kişinin fenâ hallerini gıy âbında söyleme), halkın namusuna dil uzatan kimselerin mahallidir. İnsanlara zulm ettikleri için üzerlerinde kul hakkı olanlardır.

Üçüncü Tecellî: Şedîd

Bu cehennemin kapısı şunlardan yaratılmıştır: cimrilik ve mal biriktirmek, kin, hased, şehvet, dünya sevgisi gibi

Dördüncü Tecellî: Hâviye

Allah bu cehenneme “Gazab” (öfke) ismi ile tecellî eder. Buranın kapısını; nifak, riyâ, yalancı iddia vb. şeylerden yaratmıştır ki; anılan huylardan kimde varsa varsa burası o huylara sahib olanların meskenidir. Yani burası münafıkların (iki yü^lü, içi başka dışı başka) meskenidir. “Münâfıklar cehennemin en alt çukurundadır. ” (Nisa, 145)

Beşinci Tecellı: Sakar

Allah “Müzill” (yelil edici) ismi ile tecellî eder. Kapısı kibirdir. Firavun-meşrep insanları yani haksız yere üstün görünüp zulüm yolunu tutanları zillete düşürür. Her kim Allah’ın sıfatlarından veya isimlerinden birine iddia yollu hak etmediği halde sahip çıkarsa Allah iddia ettiği ismin zıddı ile ona azab eder. “Sonra döndü kibre kopildir (Müddessir, 23) “‘Bu, ancak beşer (insan) sözüdür.’ dedi. Onu Sakar’a sokacağım. ” (Müddessir, 25-26)

Altıncı Tecellî: Sair

Allah buraya “Zü’l-batş” fcor ve şiddetle yakalayan) ismi ile tecellî eder. Bu cehennemin kapısı şeytanlıktan yaratılmıştır ki bu bir ateştir. Tabiat kıvılcımı ile nefs dumanından meydana gelir. Bu ateşten fitneler olur, gazab meydana gelir, şehvet çıkar. Mekr (hile ile aldatma) ve gerçek inançtan dönme, cayma hasıl olur. “Bir de orada şeytanlara atış taneleri yaptık ve onlara sair a^abı hasırladık.” (Mülk, 5)

Yedinci Tecellî: Cehennem

Allah bu cehenneme “Zû İkâbin Elîm” ismi ile tecellî eder. Hudut koyanların cehennemidir. Dünya hikmet yeridir, âhiret kudret yeridir. Akıl hikmet bağları ile bağlıdır. Keşf ise kudrete bağlıdır Anlatılanı ancak keşf sahibi olan anlar. Bu tabakanın kapısı küfür ve şirkten yaratılmıştır.

Cehennem ehli olan günahkârlar cehennem tabakalarında o tabakaya ait olan çukurlardan her birisine ayrı ayrı girip dalmadıkça o cehennem tabakasından çıkamazlar.

433

Cebbâr’ın cehenneme kademini basması herkes için ayrı ayrı olur. Hakk’ın cehennem ehline eylediği işlerin hepsi şiddet mânâsı taşır. Mâlik için cehennem tabakalarının tümünde saltanat vardır. Bu nedenledir ki cehennemin hazinedârı, saklayıcısı ve koruyucusu olmuştur. Azap melekleri ise Şiddet sahibinin inceliklerinden meydana gelmişlerdir.

Cehennem ehli, cehennemin bir alt tabakasından onun gayrı bir tabakaya naklolunur ki; azabı hafiflesin diye üst tabakaya çıkarılır. Azâbı şiddetlensin diye de üst tabakada bulunan alt tabakaya indirilir. Yani onların azablarının artması veya azalması, Yüce Hakk’ın dilediği kadardır. O’nun takdîr-i İlâhîsine bağlıdır.

“İçinizden sadece zulmedenlere çatmakla kalmayacak bir fitneden korkun/” (Enfâl, 25)

Cehenneme: ‘Doydun mu?” diye sorulduğu yaman: Hel min meyîd (Kaf, 30)yani ‘Daha var mı?” diye cevap verecek.

Nefsin de cehennemle tam bir münâsebeti vardır. Onun için de doyuramazsm. Verdikçe ister, “Daha olsun!” der, kanmaz.

Cehennem ehli için orada bir lezzet vardır. Nice insanlar vardır ki muharebe ve vuruşmaktan lezzet duyar. Halbuki bu işten elem duyduklarım da bilen kimselerdi. Lâkin, onların öze yerleşen Rubûbiyeti (Rablık, öğreticilik) onları bu işe dalmaya dayandırır ve lezzet duyarlar.

Cehennem ehlinin bu lezzetin dışında duyacağı bir başka lezzet daha vardır ki uyuzdan duyulan lezzete benzer. Uyuz olan kimse uyuzluğundan dolayı derisinin yüzüleceğim bildiği halde yine de kaşınır ve bu kaşınmadan zarar görse de kaşımrken lezzet alır... ki bu kimse aynı anda hem lezzet hem de azab içerisindedir.

Cehennem ehli için bir başka lezzet de kendisini akıllı, bilgili sanan aslı cahil olan birinin kendisinden daha cahil gördüğü başka bir şahsı sözde kendince bir meselede hatâlı çıkarması ânında meydana çıkar...

Nefsinin riyasetine (başkanlık, reislik) takılır; aklının, fikrinin hükmünce yürür ve nefsinin hâli ile lezzet bulur. Câhilin durumundan nefret ettiği için, kendi zor durumundan lezzet alır kalır.

“Cehennem ehli cennet ehline şöyle seslenir. <Bi%e, sudan, veya Allah’ın si^e nasib ettiği noktan yollayın. ’ Cennettekiler şöyle derler: ‘Allah ikisini de kâfirlere haram kıldı. (A‘râf, 50)

Cehennem ehlinin bir kısmı çektikleri azabdan lezzet duyarlar. Bazıları ise yalnız azab çeker, lezzet duymaz; çektikleri azabdan çok nefret ettikleri vâkîdir.

Cehennem ehlinin bazılarının azâba atılmasına sebeb dünya hayatlarında çok lüzûmsuz yere kullandıkları akıllarıdır. Bir kısmım azâba iten ise cahillikleridir. Bazılarım da bâtıl itikadarı (inanç) azâba sokmuştur. Bazıları da yaptıkları ameller neticesinde azâba uğramışlardır. Bir kısım da vardır ki kendilerinde olmayan şeyle halk tarafından övüldükleri için azaba girmişlerdir. Bazılarının azaba uğramasına ise; onda olan kabahat, iyilik cinsi şeyleri söylemeleri, yahut onda olmayan kötülükleri anlatmalarıdır. Cehennem ehlinden öyle kimseler vardır ki bunlar Allah katında cennet ehlinin pek çoğunu fazilet itibarı ile geçerler.⁵⁴⁷

• Herkes hayatı binâsımn mimarıdır. Faraza sen, yaptığın bir yapıyı, fenâ malzeme kullanır, çürük ve hesapsız yaparsan, yaptığın binâ yıkılır, neticede seni mesul ederler. İnsanların buldukları; ferah, keder, cennet, cehennem, iyilik ve fenâlık da, hayatları binâsını iyi veya fenâ kurmuş olduklarındandır. Erdiğimiz neticenin mesuliyeti başkalarının değil, kendimizindir.

Eğer biz vücûdumuz binâsını çürük ahlâklar ve kötülükler ile yaparsak, günün birinde kendi kendine çöküverir. Nihâyet Cenâb-ı Hakkk’ın huzuruna çıkarılıp: “Ben sana bu vücûdu emânet vermiştim. Onu niçin çürük ve kötü malzeme ile binâ ettin?” diye muhakeme edilir ve neticede de mahkûm oluruz.⁵⁴⁸

•  “Herkes yarın buradaki ameliyle ce^âlanacaktır. Allah’ın emirleri yolunda gitmeyenler cehenneme sevkolunacaklardır ve orada cehennem ^ebânîleri (melek): 'Size Cenâb-ı Hakkk’ın emirlerini söyleyen ve siz) mahşer günü ile tehdit eden resuller gelmedi mil Niçin onları dinleyip yolunuru düzeltmediniz de dünyanın yalancı ve geçici olan zevklerine dalıp Allah’ınızı unuttunuz? Şimdi cehenneme giriniz ve orada dâim kalınız Bu cehennem, kibirliler için ne çirkin bir yerdir. ’ diyeceklerdir. ” (Zümer, 71-72)

Allah’ın emirlerini memurlarından dinleyip, Hakk’ın razı olduğu yolda giderek Allah’a bağlı olan ikinci kısma ise Cenâb-ı Hakkk’ın hazinedarları: “Hoşgeldiniz, Allah’ın selâmı üzerinize olsun, buyurun... Cennetlere girin ve orada dâim olarak kalın. ” (Zümer, 73) diyecekler.⁶⁸⁶

İnsan kendi vücûdunun mimarıdır. Elemler, kederler, sürurlar, ferahlar, aydınlıklar, karanlıklar, cennetler, cehennemler, yükselişler, alçalışlar hep kendi amellerimizin aksidir, gölgesidir. Hiç sebepsiz bir şey olmaz vesselam. Ne yapıyorsak, ne buluyorsak bunlar hep kendi arayıp bulduğumuz şeylerdir. Binâenaleyh arayan Mevlâsını da bulur, belâsını da.⁵⁴⁹

•  Suret-i Rahmân üzere yaratılmış olan insan için cehennem ateşi mutasavver (tasavvur edilmiş) değildir. Ancak, cehennemi, yani gaflet ve hicrânı (ayrılık) hamurunda taşıyan beşer, bu nefsânî perdeleri yırtmamış ve nefsânî sıfatlardan temizlenmemiş ise, ona cehennemde yanmaklık vardır. Zîrâ sûret-i Rahmânı hayvânî hicap ile kapayıp, kendinde gâlip olan sıfata bürülü olduğundan, tilki, kurt, sırtlan, horoz, domuz her ne sûrette ise, sûret-i Rahmân’dan mahrum olarak, bu hayvânî sıfatı ile yanacaktır.⁵⁵⁰

•  îsâ’nın eşeğinden şeker esirgenmez ama eşek, yaratılış bakımından otu beğenir.

Şeker eşeği neşelendirseydi önüne kantarla şeker dökülürdü.⁵⁵¹

•  Bâyezîd-i Bistâmî: Eğer Cenâb-ı Hakk beni cehenneme de koyacak olsa, cennette zevk sürenler gibi burada da aynı sûrette hoşluk içinde olurum. Bana lâzım olan yârimin benimle olmasıdır, buyurur.

Aşık mâşuktan başka bir şey işitmediği ve görmediği için, onun gördüğü mihnet (gahmet) ve belâ da aynı safâdır. Çünkü cânânı vermiştir. Yârin hoşlaması da tekdir (aharlama) etmesi de birdir.⁶⁹⁰

•  Türlü câhilce sözler ile herkesi dinden îmandan uzaklaştırıyorlar. Din ise, hikmet (kâinâttaki ve yaradılıştaki İlâhî gaye), insâniyet ve ahlâktır. Bizim vazifemiz ise herkesi Allah’a yaklaştırmaktır, uzaklaştırmak değil. Herkesi cehenneme tık tık... Peki cennete kim kalıyor? Neden gireyim cehenneme?

Kul yâ ibâdiye’l-lesfine esrafû (Zümer, 53) âyetini bunlar hiç okumuyorlar mı? “De ki: Ey nefislerine karşı aşın giden kullanm. Allah’ın rahmetinden ümit kesmeyin” (Zümer, 53) Bir kimseye bir şeyi sevdirmek için o şeyin korkulu olduğunu mu söylemek lâzımdır? Yoksa güzelliklerini mi tanıtmak icab eder? Bir çok uydurma ve yakıştırma hikâye ve hükümleri Islâmiyete yüklemeye uğraşıyorlar ve bu sûrede herkesi dehşete salıp korkutuyorlar.⁶⁹¹

•  Cenâb-ı Hakkk “Rahmetim gazabımı örtmüştür. ” buyuruyor. Çünkü Hakk’m gazabı içinde de aynı rahmet vardır. Hiç bir şey yoktur ki onu İlâhî rahmet kaplamamış olsun.⁵⁵²

“Küçük Cihattan Büyük Cihâda Avdet (Geri Dönmek)

Ettik.” Hadîsinin Tefsîri Beyanındadır:

Tanrı cehennemi, nefis sûretinde ve nefsi cehennem vasfında yaratmıştır. Cehennemin her kapısı nefisteki yedi sıfattan biridir.

Bunlar kibir, hırs, şehvet, hased (kıskançlık), gazap, hasislik (cimrilik) ve kin kapılarıdır.

İnsan nefsi işte bu cehennemden bir parçadır. Parçalar, dâimâ bütünün yolunda olurlar. Bizim cehennem tabiatlı olarak daha çok cehennemin yolundan zevk almamız da bundandır.

Kısaca cehennem denilen ve inşam her türlü insanlıktan uzak tutup gerçekten cehennemlik eden bu âleme biz, kin yolundan, şehvet kapısından, ikbal (refah) hırsından, şöhret hastalığından, hased, gazap, kibir kapılarından girmekteyiz.

Nefsimizin bir cehennem parçası olduğunu bilir ve onu cehennem huylarından kurtarmaya çakşırsak, bunun sonunda selâmet vardır. Aksini yapar, nefsimizi cehennem yolunda koşturursak bundan kurtuluş olmaz.

Nefis ejderini ancak Hakk’ın ayağı öldürür. Nefis yayını ancak Hakk’ın ek çekebikr. Bu yaya konan ok doğru oksa hedefine varır. Tanrı yayında sen, ok gibi doğru olmaya bak! Eğer sen eğilmemiş ve yanılmamış bir oksan, sana kâmil mürşidin terbiyesi ve himmeti (mânevi yardım) faydak olur. Eğer sen doğruluk kabul etmez bir oksan mürşid seni ne yapsın?

Nefsi mağlup etmek, gazâda düşmanı yenmekten güçtür. Nefsi mağlup etmek, Kaf Dağı’ndan, iğne ile kaya koparmak kadar müşküldür. Nefse gakp ve bu zorlu ülkeye hâkim olmak ancak Hakk’ın yardımıyla ve Hak velîlerinin gösterdikleri yoldan yürümekle mümkündür. Nefsi yenmek katı silâh, uzun mızrak istemez. Nefsi yenmek insan gönlünü İlâhî aşk nuruyla aydınlatmak, bu ışıkla doldurmak sâyesinde mümkündür.

Aynı mevzuda Hz. Ali’nin söylediği: “Nefsin bir tek vasfını terk etmek, hakikatte Hayber Kalesi’ni fethetmekten müşküldür.” sözünü hatırla!

Savaşlarda düşman saflarını darmadağın eden aslan mühim değildir. Hakîkî aslan odur ki kendi nefsiyle yaptığı savaşmayı kazanır. Muharebede kendi nefsini mağlup eder; onu yok eder.⁵⁵³

•  Cehennem nedir, bilir misin?

Cehennem nefstir. Azaptır. Keder ve gamdır.

Ya Rabbi beni cehenneme atma... diye duâ edeceğine, cehennemi, benim içimden söküp at, diye duâ eyle!⁵⁵⁴

•  Tanrı kudretini bilip tanıyan, cennetle cehennem nerde ki diye sormaz

Tanrı nereyi isterse orasını cehennem yapar. Gökyüzününyücelerini kuşa ökse ve tuzak haline getirir.

Dişlerine bir ağrı verir ki bu ağn cehennem, ejderha dersin.

Dişlerinin dibinden şeker bitirir... bu sûretle kaderin hükmünü anlar, bilirsin.

Şu hâlde dişlerinle suçsuzları ısırma, çekinemeyeceğin, kurtulamayacağın silleyi düşün.

Tann Nil’i Kjptîlere (Mısır halkı) kan haline getirdi. Israiloğullarım da belâdan korudu. ⁶⁹⁵

•  İnsan nefsini sol yollara çekmek, sürüklemek ve yakmak hevesindeki ateş, şehvet ateşidir. Dünya heveslerine karşı duyulan derin bağlılığın, aldanışın ateşidir. Her çeşit günaha karşı insan nefsinde uyanan hevesin, geçici arzunun adı olan şehvetten sakın... Çünkü seni yaratanı inkârdan başlayarak, başkalarının hakkını almak, mevki ve servete sarılmak, kısaca bütün maddelere ve maddî menfaate karşı doymak bilmez bir açlık hissiyle yanmak hep aynı şehvetin türlü tezâhürleridir.

Şehvet ve ihtiras ateşinde cehennemin tabiatı hâkimdir. Böyle ateşe suyun faydası olmaz. Aksine su değdikçe şiddeti artar. Böyle ateşleri su ile değil nurla söndürmelidir. Zira nârın, yani ateşin de nûru vardır ama, İlâhi nur, şeytani nârı söndürür. Ruhu, Allah’ın nuruna ve tecellisine ayna olmuş insan için artık ateş korkusu yoktur.⁵⁵⁵

•  En büyük azab, en büyük cehennem Allah’tan gaflettir. İşte mürşidlere ta’n (ayıplama) ve teşnî (çirkin nazarla bakma) edenlere Allah bu a2âbı verir.⁵⁵⁶

•  Dünya da buna benzer, âdeta uyuyan kişinin gördüğü hayallerdir. Uyuyan sanır ki bu hayaller hakikattir ve sürüp gidecek.

Fakat ansıdın ecel sabahı geldi mi zan ve hile karanlığından kurtulur.

Yerini, yurdunu görünce gamlanıp tasalandığına gülmeye başlar.

Uykuda gördüğün iyi ve kötü şeyler birer birer mahşer gününde cçuhûr eder.

Bu âlem uykusunda neler yaptıysan uyanınca hepsini apaçık görürsün de

Anlarsın ki rüyada bu kötü işleri yaptın ama onlar gelip geçmedi; hepsinin bir tabiri var!

Ey Yûsuf lann derisini yırtan, bu derin uykudan uyanınca kurt olarak haşredilirsin. Duyların birer birer kurt olur da kılgınlıkla uguvlannı paralar senin. Öldüm, kurtulurum artık deme ha!

Onların azgınlıkları seni şaşırttı ama onlar ahirette de hasret şarabım içecekler. Bu sûretle adâletimiZj dışarıya ayak basar, kendini gösterir de kıyâmette her kötü işe, tam lâyık olan bir ceza verir.

Apaçık göremedikleri pâdişâh, dâimâ gizli olarak onlarla beraberdir.

• Hani akıl gibi... sen onu göremezdin ama o seninle beraberdir. ⁶⁷⁸

• Tann’nın âhirette cehennemi, dünyada zindanı yaratmaktan maksadı kendilerini büyük görenlerin ister istemez Tann’ya kulluk etmeleridir.

Alçaklar cefâya, derde düştüler mi arınırlar, temizlenirler. Vefa gördüler mi de cefakâr olurlar. Şu hâlde onların ibâdet edecekleri mescit cehennemdir, yabana kuşun ayağını bağlıyan tuzaktır.

Zindan da hırsızın, alçak kişinin ibâdet yeridir. Orada dâimâ Hakk’ı anar durur.

Mâdem ki insanın yaratılmasından maksat Tann’ya ibâdet etmesidir, şu halde ibâdetten baş çeken, ibâdete yanaşmayan kişinin ibâdet yeri cehennemdir.

insan her işi yapabilir, fakat yaratılmasındaki maksat ibâdettir.

Kerem sahibine ikramda bulundun mu bu ikram, ona ibâdet yeridir, ikrama uğradıkça şükreder. Alçağı da aşağılattın, alçağa da kötülük ettin mi onu ibâdete sevk edersin.

Vur alçaklann başına ki yere baş koysunlar. Ver kerem sahiplerine ki ihsânına (iyilik) mazhar oldukça şükretsinler.

Hülâsâ Tann iki mescit yaratmıştır. Cehennem onların mescidi, cennet bunların!

Musa, o iç ağrısı kavim, başlarım eğsin diye Kudüs’te alçacık bir kapı yaptırdı. Çünkü onlar cebbâr, başı dik kişilerdi. Onlara bu küçücük, bu alçacık kapı, niyaz kapısıdır, cehennemdirfn

Ateş, Tann kahndır.

Bil ki ey aşk fındığı, dostun aşktır. Canını iç haline getirmek ister de derini yırtar, döker.

Sevgilisi deri olan kişinin derisini Tann, her an değiştirir durur.

Mânân, işin, ateşe hâkimdir. Takat kabukların, ateşe ancak odun olabilir. İnsanın sim, ateşten üstündür. Hiç cehennemin Mâlik V ateşte helâk olur mu? Şu hâlde sen bedenini çoğaltma, mânânın fafia olmasına bak ki Mâlik gibi ateşten üstün olasın. Halbuki sen, deri üstüne deriye bürünüyor, derilere bürünmüş bir kurda dönüyorsun.

Ateşinyiyeceği ancak deridir. Tann kahn kibrin derisiniyırtar,yü^er.

Bu kibirlenme, derinin bir neticesidir. Kibirin mevkii, malı, o sevgiliden, o deriden meydana gelir.

Bu kibirlenme nedir? İçten haberdâr olmamak, içi görmek, bütün bedeni hor hakir etmek, âşık olmaktır. Fakat içi görmeyen, deriyle kanâat eder.

Kâfirler, göfierini işin içine atmadılar da o yünden deriyi iç sandılar.

Bu yolda kılavucçlblis’tir. Çünkü mevki tumağına ilk avlanan odur.⁵⁵⁷

(Biri): “Tatarlar da kıyamete inanıyorlar ve: “Elbette bir sorgu sual günü olacak!” diyorlar, dedi. (Mevlânâ) buyurdu ki: “Yalan söylüyorlar; kendilerini Müslümanlarla bir göstermek istiyorlar. ‘Yani, biz de biliyoruz ve inanıyoruz.’ demek istiyorlar. Deveye ‘Nereden geliyorsun?’ diye sormuşlar, ‘Hamamdan geliyorum.’ karşılığını vermiş. ‘Ökçenden belli!’ demişler. Bunun için eğer onlar kıyamet gününe inanıyorlarsa bunun delili hani? Bu günahlar, bu zulümler ve kötülükler, üstüste birikmiş karlar gibi, kat kat yığılmıştır. Güneşin karları ve buzları erittiği gibi, günahları bırakıp Hakk’a dönme (inâbet) ve pişmanlık duyma güneşi, Tanrı’nın korkusu ortaya çıkıp o dünyanın ahvâli gerçekleştiği zaman, bu isyan karlarının hepsi erir. Eğer bir kar veya buz, bu şekilde bulunurken: ‘Ben güneşi gördüm, Temmuz güneşi üzerime ışıklarını saldı.’ der ve hâlâ kar, buz halinde olursa akıllı bir insan buna inanır mı? Temmuz güneşi parlasın da karı ve buzu yerinde bıraksın! Bu imkânsız bir şeydir. Her ne kadar ulu Tanrı, iyi ve kötü cüzlerin cezâsı kıyâmette verilecektir, diye va’detse de biz onun örneklerini bu dünyada, her an, her lâhza görmekteyiz. Meselâ bir insanın yüreği ferahlaşa bu onun, bir insanı sevindirmiş olmasının karşılığıdır. Bunun gibi üzülürse bu da başkasını üzmüş olmasındandır. İşte bunlar o dünyanın armağanları, ceza gününün örnekleridir. Maksat, insanların bu pek az şeylerle çoğunu anlamalarıdır. Meselâ bir buğday ambarının ne ve nasıl olduğunu göstermek için, oradan bir avuç buğday alıp göstermeleri gibi... O kadar büyük ve azametli olmasına rağmen Mustafa (s.a.s.jmn bir gece eli ağrıdı. Ona: ‘Bu Abbas’ın elinin ağrısından ileri geliyor.’ diye vahiy geldi. Çünkü Mustafa Abbas’ı esir almış ve bütün esirlerle beraber onun elini de bağlamıştı. Tanrı’mn emri ile böyle olduğu halde, yine de Muhammed bunun cezâsını çekti. Sende meydana gelen bu darlık, üzüntü ve hastalıkların hepsi, şimdi aklında kalmamışsa da, yaptığın kötülüklerin ve işlemiş olduğun günahların teskindendir. Çok fenâ işler yaptın; fakat ya boş bulunduğundan veya bilgisizliğinden bunun kötü olduğunu bilmiyorsun, yahut da dinsiz bir arkadaş sana bunu önemsiz gibi göstermiştir. Hatta sen bunun günah olduğunun farkında bile değilsin. Şimdi bunların karşılığında bak bakalım, ne kadar sıkıntın var, ne kadar ferahlık duyacaksın? Sıkıntı, mutlaka bir günâhın cezâsı, ferahlık ise ibâdetin karşılığıdır. Bunun için Mustafa (s.a.s.) parmağındaki yüzüğü çevirdiğinde: ‘Seni boş yere vakit geçirmek ve oynamak için yaratmadık!’ diye azarlanmıştı. Siyi boş yere yarattığımızı mı sandınıy âyetinde buyurulduğu gibi, sen de gücünü Tanrı’ya ibâdet etmek ve doğru iş işlemekle mi, yoksa günaha girmekle mi? geçirdiğini kıyasla.” ⁵⁵⁸

-65-

Bugün ağızlarını mühürleriz de bize elleri söyler, ayakları şahidlik eder. Neler kesbettiklerini (kazanmak, elde etmek). “Elyevme nahtimü alâ efvâhihim ve tükellimünâ eydihim ve teşhedü ercülühüm bi mâ kânû yeksibûn”

*

Bugün bip onların ağıllarım mühürlerip de neler kapandıklarını bipe elleri söyler, ayaklan da şahitlik eder. (BHmalılı Ham di Ya pır)

Ogün onların ağıplannı mühürleripş yaptıklannı bipe elleri anlatır, ayaklan da şahitlik eder. (Diyânet)

Cenâb-ı Hakk: “O günde bip onlann agıplanm mühürletip. " buyuruyor. İşte bu hakikate karşı bigâne (kayıtsıpi ilşgisip^ yabancı) ve idraksiz zümre, mahşer gününü beklemeden gözleri kör olmuş, ağızları mühürlenmiş kimselerdir ki Hakk’m rızasını göremezler, ağızlarına gem vurulmuştur, mânâ şekerini yiyemezler. Eşek şekerden anlar mı? Önüne bin kantar da koysan dönüp bakmaz bile. Fakat bir parça saman verecek olsan, iştiha ile sarılır.

İşte o kimseler de mânâ şekerini yiyemez, fakat dedikodu ve mâlâyânî (boş işler) için hemen ağızlarını açar ve iştiha ile dinleyip söylemeye başlarlar.⁷⁰²

• O azamet-i Sübhânî’nin (Allah'ın her türlü noksandan müneppeh olan ismi) karşısında i’tizâr ederek (inkârdan selâmet umarak): “Ya Rabbi! Biz sana şirk (ortak) koşmadık, senin kitabını, peygamberlerini tekzip (yalanlama) etmedik.” diye yalvarmaya başlarlar. Bugün ağızlarını mühürleriz, yalan şekilde konuşmayı men ederiz. Ağzı sustururuz da irtikâb (kötü bir iş işleme) ettikleri fenalıkları ve zulümleri, o kötü kazançlarım elleri söylemeye başlar ve ayakları şehâdet eder.

Ey tâlib!

İşte Cenâb-ı Hakk dili konuşturduğu gibi bütün a’zâ-i cevârihi de konuşturur, irtikâb (kötü kazanç) olunan meâsimi (günahlar, isyanlar) cayır cayır söylettirir. Onun için perde-i gaflet açılmadan Hak’tan gayrıya iltifat etme. Neticesi hüsran olur. Her an Hak ile ol, nereye gidersen Hak ile git, nerede oturursan Hak ile otur. En güvendiğin, en kuvvetli dostun O olsun.⁵⁵⁹

•  Allah’ın varlığım tanıyamıyorum, diyorsun. Neyi tamyamıyorsun? O varlığa şu vücûdun şahit değil mi? Cenâb-ı Hakk: O günde biz onların ağızlarım mühürleriz, elleri ayakları onlar hakkında şehâdet eder, buyuruyor.

Hak’tan ay ân bir nesne yok Gö^şüfierepinhân imiş

O varlık her zerrede, her şeyde apaçık görünmektedir. Lâkin o kimseler gözleri kör olduğundan bu hakikati göremezler.⁵⁶⁰

•  Tann: 'Ben dışa bakmam, içe bakanm. ” dedi.

Ağcınla hamdediyorsun ama için bunu reddetmede. Dilindeki hamd ya şeytanlıktır, ya efsun (sihir).

Senin perişan hâlin, yalanma şahadet etmede.

Nerde methettiğin emîrin şükür ve hamd nişaneleri (işaret)? Onlann, şu şerefsi^ başında ayağında görünmesi gerekirdi.

Dilin padişahı medhetmekte ama yedi â%ân da şikâyet edip durmakta.

445

A ekşi suratlı, temizlik nişânesi nerde? Senden eğri lâfların kokusu gelmekte, sus, iyi işinyüfierce alâmeti görünür.

Tanrı tarlasına temi'.£ tohumlar ekilsin de sonra mahsul vermesin... imkânı yok!

Hamdediyorsun ama hani hamd edenlerin nişânesi? Bu nişaneler ne içinde var; ne dışında!

Arifin Tanrıya hamdetmesi doğrudur çünkü o hamdin şâhidi eldir, ayaktır.

Sırtındaki takvâ (Allah'tan korkup dince yasaklanan şeylerden kaçınma) atlasıyla ülfet (yakınlık) nuru hamdetmesinin nişânesidir.

Halbuki senin nefesinden kötü sımn kokusu gelmede. Ey lâfasçan, derdin başından, yüfiinden parlayıp görünmede.

Alem meydanında kokudan anlayan maharet sahipleri var. Öyle ataklık edip pek hay huy etmeye kalkışma!

Miskten bahsetme. Ağpndan soğan kokusu gelmede, sırrını açığa vurmada!

Görenlerin ortasında hileye kalkışma. Mihenk (ölçü, ayar) ortadayken lâfa girişme ey kalp!

Utan; gevezelik etme! Can çekişme.. Cismi gögeten, sırlarım anlayan nice

705

casus var.

•      Mahşer günü her gifii şey meydana çıkar. Her suç, kendiliğinden insanı      re fil

eder.

Elle, ayak dile gelir, Tanrı huturunda onun kötülüğüne şehâdet eder.

El ben böyle çaldım der, dudak ben şöyle sordum der.

Ayak, ben şehvete koştum, ferç (dişilik organıj ben yinâ ettim diye tanıklık verir.

Göy der ki: Ben harama baktım. Kulak der ki: Ben kötü söy işittim.

Derken söyleri, baştan aşağı yalan olur, ayasıyalanını meydana çıkarır.

Şu hâlde öyle hareket et ki o hareketin, dilsiy dudaksıy tanıklığın, şahadet ederim demenin ta kendisi olsun.

Bütün beden, her uyuv faydada yararda şahâdet ederim desin ey oğulf⁰⁶

•  Eğer bir kimsenin kalbinde huşû yani Allah korkusu varsa âzâsında da olur. Meselâ rüzgâr göz ile görülmez, onun mevcûdiyeti yaprakların hareketinden ve tozların kalkmasından anlaşılır. İşte insanların kalplerinin hareketi de ceset âzâlarının hareketiyle anlaşılır. Nasıl ki rüzgârın kuzeyden mi güneyden mi estiği, yaprakların sağ ve sol tarafa olan meyil ve hareketlerinden anlaşılıyorsa bu vücuttaki âzâların hareketi de kalbin hâlini böylece haber verir. O kimsenin meyli dünya tarafına mı yoksa âhiret yoluna mıdır haberini verir.⁵⁶¹

•  İlâhi gerçeklere felsefe yoluyla varmak isteyenlerin inkâra sapmayışları iman ehlinin korkusundandır. Çünkü iman onların safsatalarım mağlup eder.

Onların vücutlarında sâdece hayvanı can var gibidir. Bu can (yürü!) derse yürürler, (dur!) derse dururlar. Aynı can onların bir et parçası olan dillerine türlü küfürler söyletir. Fakat yine aynı can, bir gün böyle vücutları bırakıp gidince ne elleri tutar, ne ayakları yürür, ne dilleri konuşur.

İlâhi candan mahrum oldukları veya böyle bir canın kadrini bilmedikleri için onlar artık ağaçlar kadar bile söyleyemez; dallar kadar bile Allah’ın adım teşbih edemez olurlar.

Onlar hayatta iken cansızların nutka gelebileceğine inanmaz, bunu inkâr ederler. Halbuki bizzat kendi elleri ve ayakları kendi yalanlarını meydana koyar. Derler ki ey akılsız; biz cansız varlıklar olduğumuz halde İlâhî kudret bize hareket ve marifet vermiştir. Bize diğer bütün canlıların yapamayacağı hünerleri yaptırmıştır. Senin ağız ve dilin de cansız bir cisimken Allah ona kelâmların her türlüsünü söyletmedi mi? Öyleyse be hey iz’ansız (anlayışsın akilsizi Hüdâ istediği zaman bir hurma ağacına bir hasret, bir hicran ve bir sevdâ kasidesi söylettiği gibi senin el ve ayaklarım da mahşerde neden söyletmesin?⁷⁰⁸

Davud dedi ki: Dostlar, gayri o gigli şeyin meydana çıkması gamanı geldi.

Tanrının hilmi bunu şimdiye kadar örttü, fakat bu kaltaban, buna hiç şükretmedi.

Günâhının perdesini kendi kaldırıyor, yoksa Tanrı suçunu örtüyordu.

T^ulüm can sırlan arasında gifii kalır, fakat onu halkın önüne koyan

Kâfir olsun, fâsık (.kötülük eden, A.llah ’m emirlerini tanımayan) olsun herkes

Mele bakın, benim boynufianm var, şu âlemde cehennem öküzünü bir görün diye kendisini kendisi gösterir!

Elin, ayağın, içinde sakladığın şeye bu alemde de şah âdet eder.

itikat ettiğin (gönülden tasdik ederek inanma) şeyleri söyle, gizleme diye gönlündeki şey başına dikilir.

Hele kıldığın, söylenmeye başladığı sşamanyok mu... gizlediğin şeyleri kıldan kıla meydana çıkarır.

Zulümle, cefâ bu âlemde onun başına dikiliyor, bu iş için tayin edilmiş bir memur kesiliyor da hadi, ey el ey ayak, yaptıklarını söyle, beni meydana çıkar diyor ya...

içinde gizlediğin şey, sırrının gemini (idaresini) ele alıyor, hele kızıp coştuğun Zaman onu istediği gibi sürüp götürüyor ya...

Demek ki gizlediği şeyi ta ovalara çıkarsın da bayrak gibi diksin, elâleme göstersin diye Tann, zulmeden, kötülükte bulunan kişinin başına bu memuru dikiyor.

Bunu yapan Tann, mahşer gününde de sımnı meydana çıkarmak için başka memurlar yaratmaya Kadiridir.

Zâten, ey zulümde, kinde elden ele geçmiş, herkesçe ne olduğu bilinmiş, anlanmış adam, senin için dışın meydanda, elinin ayağının şehâdetine ne ihtiyaç var?

Nefsinden, her an beni görün, ben cehennemliğim diye yüzlerce kıvılcım sıçramada.

Ben ateşin cüzüyüm, işte aslıma gidiyorum. Nur değilim ki Tann’ya gideyim demekte.

Bu zâlim, bir gün bile Tann’yayüz tutup ağlamadı, inlemedi.

Ağzından bir kerecik olsun aşkla, dertle ‘Ya Rabbi” sözü çıkmadı.

Nefis, Tann velîsine yaklaşırsa dili yüz arşın kısalır.

Onun yüz dili vardır. Her dilinde de yüz lugât, hilesi, riyâsı anlatılamaz kil

Bütün şehri kandırdı, yalm^ pâdişâhı kandıramadı. O her şeyi bilen pâdişâhın yolunu vuramadı. ⁵⁶²

•  Kıyamette insanın eli, ayağı ve diğer şeyleri gibi bütün organları, birer birer konuşurlar. Felsefeciler bunu yorup derler ki: El nasıl konuşabilir? Yalnız elde bir alâmet, bir işaret hâsıl olur ve bu konuşma söz yerine geçer. Meselâ bir yara veya çıban çıkınca el: “Sıcaklık veren bir şey yedim de böyle oldum.” diye hâl diliyle haber verir, konuşur. Yahut el siyahlanır veya yaralanırsa: “Bana bıçak değdi; kendimi kara tencereye sürdüm” diye konuşur, haber verir. İşte elin veya diğer organların konuşması bu tarzda olmalı.

Sünnîler: “Hâşâ, kat’iyyen! Bu görünen el mahsus ve ayak, dil gibi söz söyler ve kıyamet gününde, insan: “Ben çalmamıştım.” diye inkâr edince, eli açık bir dille: “Evet, sen çaldın, ben de aldım.” der. O eline, ayağına bakıp: “Sen konuşmazdın, şimdi nasıl oldu da konuşuyorsun?” diye sorar. O da der kİ: Her şeyi söyleten Allah biyi de söyletti (Fussilet, 21) Beni, her şeyi dile getiren konuşturdu. O kapıyı ve duvarı, taşı ve keseği, toprağı da söyletir. Herkese konuşma kuvven bağışlayan Yaratan beni de konuşturdu. Senin dilini nasıl söyletti? Senin dilin bir et parçasıdır, benim elim de öyle. Bir et parçasından ibaret olan dilin söz söylemesi sana göre akla uygun geliyor ve her zaman gördüğün için imkânsız görünmüyor; yoksa dil Tanrı’nın yanında bahânedir. Ona: “Konuş!” diye emrettiği için konuşmuştur. Bunun gibi her neye emretse, o şey de konuşur.⁵⁶³

•  Kıyamet gününde âsî olan insanın eli: “Sen benimle şarap kadehini tutmadın mı ve şarap testisini çekmedin mi? Senin olmayan mala el uzatmadın mı, senin helâlin olmayan nâmahrem’in (yabancıj elini tutmadın mı ve ona hâinlik (güveni kötüye kullanan) etmedin mi, mazlûma vurmadın mı, yetime tokat atmadın mı? Günahsıza kılıç çekmedin mi?” diye o âsîye şâhidlik eder. Dil der ki: “Benimle böyle konuşmadın mı? Bu kadar Müslümanların aleyhinde

söylemedin mi? Müslümanlığın ve dinin yolunu kesen dünyada bu kadar eğri söz söylemedin mi?” Ayak da şahitlik eder ve der ki: “Benimle meyhaneye gitmedin mi? Ve yapılması câiz (uygun) olmayan işlere ve yolsuzluğa doğru koşmadın mı?” Nitekim sudan, topraktan, ateşten, elden ayaktan ve baştan ibaret olan bu avazların (ses, seda) cinsleri, burada birleşmenin, çokluğun bir olmuş oldukları, sonunda ona mâlum olur. Dost, birbiriyle anlaşmış görünen parçalar, yılan gibi olurlar; hatta onu incitmekte rekabet ederler.⁵⁶⁴

-66-

Dileseydik gözlerini üzerinden silme kör yapardık da yollara dökülürlerdi. Fakat nerden görecekler? “ Velevneşâü letamesnâ alâ a ‘yünihim fe’stebeku’s- sırâta fe ennâyübsırûtı”

*

Hem dileseydik gömeri üyerinden silme kör ediverirdik de yola dökülürlerdi. Fakat nereden görecekler? (Elmalılı Hamdi Ya^tr)

Diksek onların göklerini büsbütün kör ederdik. O ıraman doğru yolu bulmaya koşuşurlar, ama nasıl göreceklerdi? (Diyanet)

Eğer dileseydik kâfirlerin gözlerini siler, kör ediverirdik. Yola gelmekte yarış ederlerdi. Çünkü her küfredenin gözü kör edilivermiş olsaydı, bu bir sığındırma olurdu, hepsi îmâna gelirdi. Fakat o kâfirler nereden görecekler, kalp gözleri kör yani İlâhî delilleri göremeyen o basiretsiz kâfirler, bunu böyle yapabileceğimizi idrâk etmezler.⁵⁶⁵

•  Onlar, beşeriyet ve tabiat kesafeti (yoğunluk, bulanıklık, karanlık) içinde dünya işlerinden baş kaldıramayan ve ruhları, mânâ âlemine açılmış pencerelerden mahrum olanlardır. Hak, hakikat ve mânâ âlemlerine davet edip ferahlatmak isteyenlerin nasihat ve çağrılarına aldırmaz, onların mûsikîsine kulak tıkar ve nuruna göz yumarlar.

Onlar Kur’ân-ı Kerîm’in A‘râf Sûresinde târif edilenlerdir. Ulu Allah bu sûrenin 179. âyetinde buyuruyor ki: “Bıy nice cinlerle nice insanları Cehennem için yarattık. Onların kalplen vardır, anlamalar; gökleri vardır, görmekler; kulaklan vardır, işitmekler; onlar dört ayaklı hayvanlar gibi hatta onlardan daha sapıtmışlardır. Onlar gerçekten gaflette olanlardır.” Öyledir, nice gözler vardır ki bulundukları ve yaşadıkları dünyaya yağan rahmeti görmez.⁵⁶⁶

•  Can gözüne nefis lokmalarının dikenleri batanlar, görme kabiliyetinden ve göz nurundan mahrûm olanlardır. Böyleleri Allah’ın marifet güllüklerini nasıl görür, bu bahçelerde nasıl dolaşabilirler?⁵⁶⁷

•  Zan ve şüphe içinde olanlar gerçeği anlayamazlar. Onlara mânevi terbiye ve hakikatleri görecek göz verilmemiştir, inanmak için elle tutulacak delil ararlar. Gönül gözüyle görülebilen sesleri göremez, duyamazlar.

Gönül gözleri görmeyenlerdir ki istidlâl yolunu körün değneği gibi kullanmak zorunda kalırlar. Bu değnek onların taşlara çarpıp yuvarlanmalarını önleşe de bu gidiş elbette önünü gören insanın yürüyüşündeki emniyet, doğruluk ve hedef aydınlığıyla ölçülebilir bir gidiş değildir.

Körleri bilirsin. Ne toprağı ekebilir, ne mahsûlü biçebilir, ne de harman yapıp hasat alabilirler. Onların ne dünyayı imâr etmeleri, ne milletlerini bir ticaret ve iktisat anlayışı içinde kalkındırmaları mümkündür.

Anlıyorsun ki burada körler derken gönül gözleri kapalı olanları söylüyorum. Onlar Hakk’ı görebilmek için istidlal (delil ile anlama) yoluna saparak, maddî delil arayanlardır.

Ve körler, önlerini gözleriyle değil değnekleriyle görerek aramızda bedbaht bir halde dolaşışlarıyla bizler için İlâhî bir hikmete misâldirler.

Aynadaki hayalinin gözbebeğinde tekrar kendini gören insan gibi İlâhî varlığın gözbebeği mânâsında ve o kıymette yaratılan kâmil insanlardır ki gözleri gördüğü halde bir âmâlar kervanından farkı olmayan insan kütlelerine Allah’a giden yolu gösterirler.⁵⁶⁸

•  Sen o azizleri ve velîleri beşer gibi gördükçe bil ki, sana İblis’ten miras kalan gözlerle bakıyorsun.⁵⁶⁹

•  Taklit sahipleri hakîkat gözüyle göremediklerinden, cüz’i bir vehim ile tasdik ve itikatlarına halel gelip cemad ve nebatın teşbihlerinin hakikat olduklarına inanmaz, şüpheye düşerler ve âyet-i kerîme ve hadîs-i şerifleri kendi eksik akıllarıyla tevile (söze ajn mânâ verme) çalışıp, yakın yolu bırakarak şüphe ve zan yoluna sapıp gayyaya (cehennem kuyusu) düşerler. Bu kimseler kör dil olanlardır. Bunların gönül gözü kördür. Ve âsâ ile yürüyebilirler, fakat bu kimselerin âsâsı Hak yolunda zan ve şüpheden ibâret olduğu ve ona itimat edip dayandıkları için; dalâlet (sapkınlık) ve riyâ (ikiyüzlülük) taşları üzerine baş aşağı düşerler, amma bir rûşen-dil (aydın gönül) olan insan-ı kâmile dayanırsa onun görücü gözü; o kör-dil (gönül gözü kapalı) olan kimseye göz mesabesinde olur. Eğer âhiretin tarlası olan dünyada aydınlık can gözü olan enbiyâ ve onun vârisleri olan evliyâ yani, insân-ı kâmiller olmayaydı, yalnız zâhirde kalıp, bâtından haberi olmayan câhil ve kör-dil olanlar; dalâlet (yanlış) ve küfür gayyasında kalıp, nefis şeytanları elinde helâk olurlardı. Ve bâtınlarını mâmûr edip âhiret ticareti etmeye kaadir (iktidar sahibi) olamazlardı. Âhiret ticaret ve saâdeti o kimsenin nasibidir ki:

Enbiyâ ve evliyaya itikad (bağlanmak) edip îman eder ve nasihatim tutar. Amma akıl ve vehime itimad edip zan ve kıyasları ile kendilerini zamanın sahibi sanan kör-diller ömürlerini hüsranla geçirip nefsinin tabiatı kuyusunda helak olurlar. Ve öldükten sonra da kendilerini hasret ve firkat ateşi içinde bulurlar, ki en büyük azab: Bu firkat (ayrılık) ve hicran ateşidir. İşte Cenâb-ı Hakk bu kör-dil olan gözsüzlere rahmet ve merhamet edip istidlal âsâsı verdi. Fakat “kulküllü min indallah” (De ki her şey Allah katındandır) mûcibince bî-zevâl (yok olmayan) olan o pâdişâh bu âsâyı, cenk ve kavga için vermedi. Belki o âsâyı veren kerîmi bulmak ve görmek için verdi. Kibir, isyan ve inadımızla evliyâ ve esfiyâya ve insân-ı kâmillere ezâ ve cefâ etmek için vermedi. Bunu da bilelim ki evliyâya ezâ ve cefâ Peygambere ve Allah’a ezâ ve cefâ gibidir.

Kör-dil olanlar, Hakîkat-i Muhammediye vârisi olan insân-ı kâmile uyup, Hakk’ın vuslatını istesinler ki âkıbederini saadet ve hayra çevirebilsinler.⁵⁷⁰

• Hain şeytan, onların yüreğine kendi hararetleriyle eriyemiyecek buzdan bir şüphe koyar. Bu şüphe onların vicdanlarını ve iz’anlarını dondurur. Gözleri, şekilleri görürse de mânâları göremez olur. Böylelikle içlerindeki şeytan, bunları mukadder bir uçuruma tepe taklak yuvarlar.

Böylelerinin ayakları tahtadan olur. Ağaç ayaklı insanlar yerdeki taşlatın, toprağın nabzım duyamaz olurlar. Kendi duygu ve hararet âlemlerinden de bu taşlara, bu topraklara bir sıcaklık ve bir idrak cereyanı geçmez. Hülâsâ cereyan geçirmeyici bir madde, ruhla vücut arasındaki, hatta kâinât ve ruhla Allah arasındaki yolları keser, insanı vahim (çok tehlikeli) bir idrâksizliğe sürükler.⁵⁷¹

-67-

Yine dileseydik onları oldukları yerde meshediverirdik de, ne ileri gidebilirler ne de geri dönebilirlerdi. “Velev neşâü leme şahtı âhiinı alâ mekânetihîm femestetâ’u mudıyyetı velâyerciûn”

*

Yine dileseydik olduklarıyerde kılıklarını değiştirirdik de m ileri gidebilirlerdi, ne değeri dönebilirlerdi. (Elmaltlı Ham di Yayır)

Eğer diksek oldukları yerde onların şekillerini değiştirirdik de ne ileriye gitmeye güçleri yeterdi ne de geri gelmeye! (Diyânet)

Mesh etmek: Suç işleyenler inanışa göre, hayvan şekline dönerek çarpılırlarmış. İsrailoğullarmın bir kısmı maymun ve domuz olmuşlar. Muhammed ümmetinde mesh denen bu çarpılma yokmuş, fakat bunun yerine Müslümanların gönülleri insan gönlü halinden çıkarmış.⁵⁷²

• Mesh: Şeklini değiştirerek çirkin bir hâle getirme. Nûh tufanı, ruhsal tûfanlardan bir örnek idi. Hasif ve Mesih de, ruhlar âleminin hasf ve mesh’inden misâldi. Çünkü yüz bin edebsiz küstah, Hakk’ın emrine karşı koydular. İbâdette, taatte tembellik gösterdiler. Bu sebepten onların ruhlarını mesh ettiler. Fakat bu meshi herkes göremez. Görüşleri dar ve sûrete bakanlar için de sûrî (sûrete ait, şekille ilgili) meshi peydâ ettiler. İyi veya kötü olarak sûret bulmuş her ne varsa hepsi bu mânâ yüzündendir. Mânâ ise âlem-i gaybdadır. Hattâ ehl-i sûrete ondan bir parçacık erişir. Ağaçlar, bahçeler, akar sular, mânevi cennetten bir parçadır. Çocuklardan ve kadınlardan ibaret güzel yüzlü varlıkların hepsi o meleklerden birer parçadır. “Dünyanın tçevki ağdır” dedi. (Nîsâ, 79).

h.y UNISAJN

455

O, sonsuz âlemlerden ve zengin hâzinelerden sûrete âşinâ olanlara az bir parça gönderdim. Çünkü onların hepsi sûrete sığmazdı. Denizi testiye sığdırmak mümkün olamayacağı gibi.⁵⁷³

•  Yine biz dileseydik onları rütbe-i insâniyyeden soyarak sîrette (iç yiif) makâm-ı hayvâniyyede (hayvan makamı) bulundukları gibi, sûretlerini de değiştirir cemâdâta (cansızç) indiriverirdik. Yani istediğimiz şekilde meshederdik de ne ileriye, geriye ne dönmeye ve geçmeye tâkaderi olurdu. Ve bu sıfatları izâle edip tekrar sûrederine girmeye de güçleri yetmez idi. Biz bunların hepsini yapardık fakat asıl cezâlarını âhirete bıraktığımız için dilemedik, rahmetimiz sebkettiğinden (ileri geçmek) mühlet verdik, uyanırlar, akıllarını başlarına alırlar, kendilerine verdiğimiz niyâbetin (nâiblik, vekâlet) kıymetini bilirler dedik.⁵⁷⁴

• Cenâb-ı Hakkk’ın haram ettiği bir şeye el uzatacak olursan, bu hata kalpte bir siyah nokta olur ve gitgide yayılarak kalp simsiyah kesilir.⁵⁷⁵

• Resulullah Efendimiz Nebe Sûresi, 18. ayeti tefsir buyurdukları sırada: “Yarın âhirette herkes bu dünyada neyin mağlûbu (yenilmiş) ise ve en fazla ne ile meşgul oluyorsa, yani o kimseye hangi huyu gâlip ise, âhirette de o huyunun İcâbı ne ise onunla haşr olacaktır” buyurmuşlardır.⁵⁷⁶

• Beşerin hepsine âdem denir. Amma hepsi insan değil, bir kısmı hayvân-ı nâtık yani konuşan hayvandır. İnsan, insanlığını yani hakikati bulana derler. O insan sûretinde olanların iç yüzlerini açacak olsan, kimi domuz, kimi kurt, kimi maymun sûretindedir. İnsanlığım bulamayan kimseler, hayvandan da aşağıdırlar.⁵⁷⁷

•  Ruh cehennemde insan sûretinde yanmaz. Çünkü Cenâb-ı Hakk kendi âyetlerini kendi sûretini yakmaz. İnsan, Rahman sureti üzre halkolunmuştur. Fâtihâ’nın yedi âyeti insanın vechinde, yüzündedir. Ancak insan, dünyada hangi hayvan sıfatında öldüyse, cehennemde de o sûrette yanacaktır. Meselâ haram yiyici ve şehvetperest (nefsine ve arzularına düşkün olan) ise domuz; müstehzi (alaycı) ve taklitçi ise maymun sûretinde haşrolup cehennemde de öyle cezâ görecek, yanacaktır.⁷²⁵

•  Kavmi tarafından ruhu incitilen Salih Peygamber, Semûd kavmine demişti ki; “İçinizin hasedine uydunuz, masum bir deveyi öldürdünüz. Allah bunu sizden soracak ve üç gün sonra sizi büyük bir cezâya çarpacaktır. İlk gün cezâ alâmetleri belirecek ve hepinizin yüzlerinin renkleri değişecektir. Birbirinizin yüzlerini başka renklerde göreceksiniz. Yüzleriniz önce safran gibi sarı (nefsânî hâl), ikinci gün erguvan gibi kızıl (şehvet), üçüncü gün abanoz gibi siyah (imha,yokluk) olacakttr.”

Semûd kavmi için yapacak iş tükenmişti. Derin bir korku içinde ilk günün alâmetini beklediler. Hakîkaten daha o gün birbirlerinin yüzünü safran gibi gördüler, ikinci günde renk kızıla çevrildi. Üçüncü gün, Semûd kavmi halkının yüzleri arnk siyahü. Görünüşlerinde insan çehresi ve davranışlarında insan edâsı kalmamıştı Sonra dize geldiler.

Allah’ın gazâbını ve onun son tecellîsini bekler oldular. Bu cezâ tam zamanında geldi ve bir zelzele yerin altını üstüne getirdi. Diz çökmüş siyah yüzlü canlılar bir anda kara topraklara gömüldü. Çirkin yüzleri, çirkin davranışları, kara ve karanlık gönülleri, zehir saçan dilleri, köpek dişleri ve akrep yuvası bakışları ve ağızlarım Rab Aziz topraklarıyla örttü, bütün kirlerini, bütün çirkinlik ve kötülüklerini topraktan perdelerle sakladı.

İlâhî kader kazâ haline gelince, bunun önüne artık hiç bir kuvvet geçemez. Allah’a yakınlığı aşikâr bir kimseyi tâ gönülden incitmiş olmak, tekrar onun gönlünü almak için baş vurulan çâreleri bazen tesirsiz kılar. Marifet böyle gönülleri incitmemekte ve sonunda çaresiz kalmamaktadır. Sonunda sırf korku ile yapılacak tövbe, kâr etmez, ihlas gerektir.

Ey, ancak belâ zuhura geldiğinde korkup ve ancak o zaman Allah’ın gazabındaki kudreti görüp diz çöken, ancak böyle hâllerde Allah’a yalvarıp ona sığınan kişi!

Sen öyle zamanda dizlerini yere koy ki iş işten geçmiş olmasın! Sana öğüt veren, yol gösteren Hak velilerini zamanında gör; onların güzel sesini zamanında duy ki korku ve kazâ ânı geldiğinde dizlerin katı taşa çarpmasın.⁵⁷⁸

• Sözü geçen üç günün birinci gününde Sâlih Peygamber’in kavminin yüzleri sapsarı, ikinci gününde kıpkırmızı ve üçüncü gününde kapkara kesildi. Bu hâlde üç gün geçince onların ölüme istidadan gerçekleşti, fesadın vücûdu belirdi ve bu belirmeye helâk denildi. Şu hâle göre o şakî’lerin vaizlerinin sararması, Allah’ın “O gün yüzler vardır ki parlaktır.” âyetinde işâret buyurduğu saîdlerin yüzlerinin parlaklığına mukabil düştü. Çünkü parlaklık, belirme alâmetidir. Nasıl ki sarılık birinci günde Sâlih (a.s.) kavminde şakilik izlerinin belirmesi oldu. Sonra onlarda beliren kızarmaya mukabil saîdler hakkında Allah “güleç” tâbirini kullandı. Çünkü gülme yüzün kızarmasını gerektiren sebeplerdendir. Şu halde gülme, saîdler için yanakların kızarmasıdır. Daha sonra Allah, şakilerin derilerinin kızarmasına mukabil saîdler hakkında “sevinçli” buyurdu. Sevinç ve müjde haberi, Said’lerin çehrelerinde neşenin tesirinde belirdi. Nasıl ki siyahlık da şakilerin yüzlerinin rengine tesir etti. Bunun için Allah iki zümre hakkında da müjde haberi verdi. Yani onların çehrelerinin rengine tesir eden bir söz söyledi. Nitekim saîdler hakkında “Rab’ları onlara Rahmet ve Rıdvan’ı ile müjde verir” buyurdu. Şakî’ler hakkında da “Ey sevgili Resulum, sen onları elemli azap ile müjdele” dedi. Bu hâle göre her zümrenin çehresinde, onların nefislerinde bu sözlerle beliren şey tesirini gösterdi. Böyle olunca onlar üzerinde ancak bâtınlarındaki kavramlardan nefislerinde yerleşmiş olan şeyin hükmü aşikâr olurdu. Demek ki onlarda istidatlarının gerektirdiği hâlden başka bir şey tesir etmedi. Tekvin (yaratma, var etme) de kendilerinden oldu. Öyle ise insan için yeter delil sabit oldu. Şu halde her kim bu hikmeti anlar ve bunu kendi nefsinde tatbik ile tekvin sırrını kendinde görürse başkalarıyla ilgilenmekten nefsinde rahat bulur ve nefse gelen hayır ve şerrin yine kendinden geldiğini bilir. Burada hayırdan maksadım kulun tabiat ve miz’âcına ve isteğine uygun olan şeyler, şerden kasdım da onun hoşuna gitmeyen miz’acına aykırı düşen reydir. İşte bu görüşe eren kimse bütün varlıkların mazeretlerini takdir eder, her ne kadar onlar tarafından bir özür beyân edilmemiş olsa bile bunu kendisi anlar ve bilir ki nefsinde zuhûra gelen her şey yine kendisinden oldu.⁵⁷⁹

• Köle “Bu iyi kötü dünyası, gayb âlemi hâline gelsin, iyilik ve fenâlık apaçık bilinmesin diye akıl, onları gizlemiştir.

Çünkü fikrin şekil ve suretleri meydana pksaydı kâfir ve mü’min, yalnız Tanrı’yı zikreder, başka bir söz söyleyemezdi.

Eğer iyilik ve kötülükten meydana gelen sûretler gizli olmayıp da meydanda bulunsaydı küfür ve îmân apaçık meydana çıkar, alındayazılırdı.

O takdirde nasıl olurdu da bu âlemde put kalır, puta tapan bulunurdu ? Nasıl olurdu da kimsenin kimseyle alay etmeye mecâli (derman) kalırdı?

O vakit bu dünyamız kıyâmet (gürültü) kesilirdi. Kıyâmette kim suç işleyebilir?” dedi.

Ölüm günü bu duygun kalmaz■ Can nûrun var mı ki gönlüne yâr olsun? Mezarda bu göze toprak dolar. Mezarı aydınlatacak nûrun var mı?

Bu elin, ayağın gidince canının uçması için kolun, kanadın var mı?⁵⁸⁰

459

• Allah’ım! Şu görünen vücûdumuz, senin gibi görünmeyen asıl varlığımıza varmaktan bizi alıkoymak gayretindedir. Bizim vücut elbisemiz, mânevi urbamızı (elbise) yok edip bizi senin hil’atinden çıplak bırakmak istiyor.

Ayağımız iyiye ve doğruya gitmek isterken buna kendi elimiz engel olursa, bize en büyük kötülüğü bizzat kendi nefsimiz yaparsa, senin kurtarıcı yardımın olmazsa bu dalâlet devinden canımızı nasıl kurtarabiliriz?

Eğer kendine varacak yolu kaparsan, can ile cânân arasındaki ikilik duvarım kaldırmazsan, senden ayrı düşen ruha doğru yolu göstermez, onu bir mürşide teslim etmezsen, bu hâl artık hicran değil ölümdür.

Hiç bir şey yokken, bütün mevcûdâtı yaratan sensin. Yarattıklarını da yakıp yok etmeye Kadirsin. Kumaşı yırtmak dikmeyi bilenin, bozmak ancak daha mükemmelini yapabilenin hakkıdır.

Her hazan mevsiminde bahçeyi kızıl renklerle yakar, sarartır, soldurursun. Sonra günü gelince, soldurduğun cihânı bir renk ve âhenk saltanatı içinde bırakırsın.

Biz bir nefse esir edilmişleriz. Yalnız kendi nefsini düşünen ve kendi burnundan ötesini göremeyen bizleri sen, o güzel sesinle yanına çağırmazsan hepimiz kızıl şeytanlar gibi yerin dibinde kalacağız.

Lutfun bizi körlükten, ruhumuzu perde arkalarım görememek talihsizliğinden kurtardı. Yeryüzünde şeytanlar olduğunu senin açtığın gözlerle gördük. Bizi şeytanlardan kurtaran yine senin lutfundur.

Bir ruh ki seni bilmek ve sana gelmek için bir vücûda bürünmüştür, onun yegâne yol göstericisi sensin. Çünkü “Ey kullarım, yalnız

benim gösterdiğim yoldan başka yolda gidenleriniz hep dalâlettesiniz; doğru yolu benden isteyiniz, ben vereyim.” diyensin.

Çünkü senin peygamberin bize böyle söyledi. İşte senden yol istiyoruz. Âsâ ve yardım istiyoruz. Bizi âsâsız, yardımsız ve gözsüz bırakır mısın?⁷²⁹

-68-

Her kimin ömrünü uzatıyorsak hilkatte onu tersine çeviriyoruz. Hâlâ akılları ermiyor mu?

“Ve men nu‘ammirhu nünekkishü fî’l-halkı e felâ

ya‘kılûn”

*

bununla beraber kimin ömrünü uzatıyorsak, yaratılışta onu tersine çeviriyoruz- Hâlâ akıllanmayacaklar mı?

(Elmalılı Hamdi Ya^ır)

Kime u^un ömür verirsek bizonun gelişmesini tersine çeviririz Hiç düşünmüyorla mil (Dıyânet)

Bununla beraber her kime ki uzun ömür veriyorsak, gençlik çağında ömrünü almayıp ömrünü uzatıyorsak hilkatte onu tersine çeviriyoruz, za’f veriyoruz, ihtiyarlatıyoruz, belini büküp tepetaklak kılıyoruz, nihayet toprak yapıyoruz. Bunları yapan Allah, meshetmeye, tatmîs etmeye Kadir değil mi? Niye âsâr-ı kudretimizi (kudret eserlerimiz) düşünmüyorlar? Hâlâ akıllanmayacaklar mı? İşte bunları size gönderen muhbir-i sâdıka (Hz Muhammed) gönderilen Kitab şiir değildir. Zikr içündür. Zikr ise gafletin zıddına derler. İlim ve hikmetle yakînen Allah’ın vahdâniyetini, kudretini, mülkünde, melekûtunda şeriksiz, nazirsiz (eşsiz benzersiz) müstakil tasarrufunu duymaya derler. Hâlâ bu

hakikatleri düşünmeyecek misiniz? Bu hakikatleri şiir gibi dinliyorsunuz.⁵⁸¹

•  “Seksen yaşından sonra oyun olur mu, derler. Ben de sekseninden evvel oyun olur mu derim.”

Hak Teâlâ, fazlından (faslet, erdem, lütuf) pirlere, sıbyânın (çocuk) haberdâr olmadığı arzu ve meyli ihsân eylemiştir. Zira meyil ve arzu, o fazl sebebiyle tazelik getirir. Ve sıçratır ve güldürür ve mel’abe (oyun, oyuncak) arzusunu verir. Nitekim sıbyan nasıl ki cihanı yeni görüp melûl (üzgün, kederli) olmamış ise, bu pîr (ihtiyar) dahî cihânı nev (taze) görür ve böylece o yeni âlemin merabesini arzu eder ve eti ve kanı çoğalır.

“Her bir ak kıl, zâhir oldukça, lehvden (oyun, eğlence, faydasız iç) ibâret bir merkeb, koşar bir hâlde olursa, ihtiyarlığın /kârı azîm (büyük, ulu) bir şey olur. Yani, ihtiyarlık tezâyüd ettikçe (artma, çoğalma), la’b ve lehv (faydasız iç) ile meşguliyet artar ise, o ihtiyarlık müşkil bir hâl olur.”

İmdi ihtiyarlığın celâleti (büyüklük, ululuk), celâlet-i Hak’dan efzûn fazla, çok) olur. Zira celâlet-i Hakk’ın baharı zuhûra gelir ve ihtiyarlık sonbaharı, ona gâlib bulunur; ve sonbahara mensub olan tab’ı (meçreb, huy, tabiat) kendisini bırakmaz. İmdi fazl-ı Hak baharının za’fıdır (yayıftır) ki, her bir dişin dökülmesi ile bahar-ı Hakk’m handesi (Hakk’m baharının gülümsemesi) eksilir; ve her bir kılın ağarmasıyla fazl-ı Hakk’m hoşluğu gâib olur (kaybolur); ve sonbahara mensub olan her bir girye-i bârân (göyaçındanyağmur) ile bâğ-ı hakâyik (hakikat bağı) mükedder olur (kederlenir).⁷¹¹

•  Adem gürellik timsâliydi, melek ona secde etmiçti. Fakat Adem, bu güzellikten düçünce dedi ki: ‘Eyvah, varlıktan sonra yokluğa düçtüm. ” Tann dedi ki: “Cürmün (kabahat, kusur) şu;faglayaşadın. ”

Cebrâîl, onu perçeminden (saç) tutup güzeller güzeli bölüğünden ve şu cennetten çık dedi.

Adem “yücelikten sonra bu aşağılık nedir?” dedi. Cebrail dedi ki: “O lutuftu, bu da kahır (helâk etme). ”

Adem, “Ey Cebrâîl” dedi, “Canla, gönülle secde etmiştin. Şimdi nasıl beni cennetlerden sürüyorsun?”

Güz mevsiminde ağaçların yapraklan nasıl dökülürse benden de bir sınama yüzünden şu güzelim elbiseler uçmakta.

Panltısı aya benzeyen yüz ihtiyarlıkta kertenkele sırtına döner.

Panl panl parlayan o saç, o baş, ihtiyarlık çağında berbat bir hâle gelir, tepedeki saçlar dökülür, insan kele benzer.

O naz ve edâlarla salman ve mızrak gibi dümdüz olan boy, kocalıkta bükülür, yay gibi iki kat olur.

Eâle renginde ki yüz safrana benzer. Aslan gibi kuvvetliyken gücü, kuvveti kesilir. Klanlar gibi takatsiz bir hale gelir. Güreşte hileyle bir pehlivanı alıp yere yıkarken şimdi yol yürütmek üzere onu koltuklarlar, onun koluna girerler.

Bu, ancak gam alâmetidir, pörsüme (sarkmak) nişânesidir. Bunlann her biri ölüm elçisidir.

Fakat bir adamın hekimi Tann nuru olursa ona kocalıktan, hararetten bir noksan gelmez

Onun gevşekliği, sarhoşun gevşekliği gibidir. O gevşeklikte bile güçlü kuvvetlidir. BJİstem bile ona hased eder. Ölürse kemikleri zevke gark olur, Zerre zerre bütün varlığı şevk ışığına dalar.

Fakat nuru olmayan kişi, meyvasız bağdır. Güz onu alt üst eder.

Gülü kalmaz kara kara dikenleri kalır. Saman yığını gibi sararır, mahsulsüz bir hale gelir.

Tanrım, o bağ ne kusurda bulundu da o güzelim elbiselerden ayrıldı?

Kendisini gördü. Kendini görmek, öldürücü bir zehirdir ey sınanan kişi, kendine gel!

Aşkından âlemin inlediği güzeli, ne suçu var ki herkes, kendinden uzaklaştırır?

Suçu şu: Süsü, püsü eğretidir. Öyle olduğu hâlde bu elbiseler benimdir diye dâvaya kalkışır.

Onu alalım dayakînen bilsin, harman bizimdir, güzellerse tanesini toplar.

Bilsin ki o süs, püs eğretidir. O, varlık güneşinin bir ışığıdır.

O güzellik, o kudret, fazilet ve hüner, güzellik güneşindendir, bu tarafa gelip vurmuştur.

Nuru, camsızgörmeyi âdet edin de cam kırılınca kör kalmayasın.

Öğrenilmiş, bellenmiş bilgiye kânî (inanmış) olmuş, gözünü başkasının nuruyla aydınlatmışsın.

O da, o ışığı iğreti (geçici olarak) aldığını bilesin diye senden mumunu kapıverir.

Takat sen şükreder, çalışıp çabalarsan gam yeme. Sana bunungibiyüzlerce sini verir.

Şükür etmeyenden güzellik de kaybolur, hüner ve sanat da. Artık bir daha ondan bir eser bile göreme f³²

• iblis de “Beni kıyamet gününe kadar yaşat. ” dedi. Keşke “Babbimiz tövbe ettik. ” deseydi.

Tövbesi^ ömür, baştanbaşa can çekişmedir. Hazır olan, kaçınılmayan ölüm, Tanrı’dan gâfıl olmaktır.

Hak ’la olunca ömür de, ölüm de ikisi de hoştur. Fakat Tanrısız âb-ı hayat bile ateştir.

Öyle bir tapıdan dâimâ ömür istemesi de lanet tesiriyledir.

Tanrı’dan ondan başkasını istemek, görünüşte istenilen şeyin artmasını istemektir, ama hakikatte onun tamamiyle eksilmesini dilemektir.

Bana daha fazla ömür ver de daha gerisin geriye gideyim; mühletini uzat da daha aşağı bir hâle geleyim demektir.

Nihayet o, lânete nişâne olur. Tânet isteyense kötü bir kişidir.

Bana daha fazla ömür ver ki pislik yiyeyim, dâimâ bana bunu ver ki benim yaradılışım kötüdür demektir.7,}

• Var “Yaşattıkça kuvvetlerini azaltırız)’ âyetini oku da gönül iste, kemiğe gönül verme.

Çünkü o gönül güzelliği, bâkî güzelliktir. O güzellik devleti, âb-ı hayata sâkîdir.

İster bu cihânın aşkı olsun, ister o cihânm aşkı... Hakîkî mâşukta (âşık olunan kimse) sûretyoktur. Hakikatte sûrete âşıksan sevgili ölünce onu niye terkediyorsun?

Sûretiyineyerinde, bu terkediş neden? Aşık, iyice ara, mâşûkun kim?

Ey kendi aklına âşık olan ve kendisini sûrete tapanlardan üstün göreni

465

insanlardaki gürellik, altın yaldızdır. Öyle olmasaydı nasıl olurdu da sevgilin kart bir eşek haline gelirdi?,

Melek gibiyken Şeytan’a döndü ya... Elbette, çünkü o gürellik ona ariyetti (geçici).⁵⁸²

•  Her kime cezâ vermede uzun müddet vermişsek, âkıbed daha elim, vahim oluyor.⁵⁸³

•  Tefekkür (derin düşünme, fıkretme), Efendimizin, ilk amelidir. Nitekim bütün farzlardan önce O’nun ibâdeti, Allah’ın mahlûkatını ve nimetlerini düşünmekten ibaretti. Hatta bu durum, şer’î emirler ve ibâdetler nâzil (inmek) olana kadar devam etmiştir. Öyleyse siz de Allah’ın nimetlerini tefekküre iyi sarılın ve tefekkürü ibret (ders) vesilesi yapın. Çünkü ibretten yoksun bir tefekkür, ham hayal ve vesveseden ibarettir, ibrete vesile olan tefekkür, bir öğüt ve hikmettir. Amellerinizi tefekkürden sonra sağlam bir esas üzerine bina ediniz. Salih amelden sonra da ahlâkınızı güzel bir yolla sağlamlaştırınız.

Hak Teâlâ Hazrederi şöyle buyuruyor: “Kime uzun ömür veriyorsak onun yaratılışını baş aşağı tersine çeviriyoruz.” Kuvvetini azaltıyoruz. Halkın kusurlarını Hakk’ın tamir edeceğini umarak görmemeye çalışmak sûretiyle, gönlünüzü Hakk’ın vuslat ipine iyice düğümleyiniz.

Gözlerinizin ve bakışınızın nihâî (son) sınırı halkı görmekten ibâret olmasın. İnsanların içindeki idâreci, orta hallilerin ve aşağı tabakada bulunanların hepsi acz, fakr ve zavallılıkta eşittir. Gözlerin üzerinde bulunan perdeler vâsıtasıyla Allah, mahlûkatı farklı şekillerde göstermektedir. Hükm-i kazâ böylece icrâ (yerine getirmek) olunmaktadır. Akıllı kişi bu inceliği kavrayıp perdeden de perdelenenden de geçerek kendisine aslâ uyku ve dalgınkk gelmeyen

Mukîm (gaflet halinden beri olma) ve Kadîm (esşelî, evveli olmayan) olan Allah’a bağlanandır. ‘Yaratmak ve emr u idâre O ’na mahsustur. ” (A‘râf, 54)⁵⁸⁴

•  Hangi gütçel şey vardır ki çirkin olmadı, hangi tavan vardır ki yerlere serilmedi?

Ancak Af ferin göğüslerinden taşan seslerdir ki İsrafil’in sûru gibi, diriltici ve ebedidir.⁵⁸⁵

•  Tefekkür, kendi yokluğunu ve her yerde İlâhî saltanatı görerek o azametin sonsuzluğunu ve hikmetini düşünmektir.

Tefekkür, Hakk’ın azametinden ve bunca hikmet ve ibretten ders alıp, uyanarak gözünü açmak vaktin geçtiğini böylece de hâlinin neye varacağım düşünmektir.

Tefekkür, insanların her şeyi kendilerinin yapüğını zannederek ve kendilerine bir kuvvet ve varlık vererek, gerek bugünkü hâllerinde gerek yarınki hâllerinde ne kadar gülünç bir mevkie düştüklerini düşünmektir.

Tefekkür, Allah’tan gayrı fâil olmadığım, buyruğun, O’nun buyruğu olduğunu, kudret ve kuvvetin hep O’nun olduğunu düşünmektir.

Hâsılı, kendinin yok ve âciz olduğunu, ancak Allah’ın vâr olduğunu düşünmektir.⁵⁸⁶

•  Sâdî der ki: Lokman Hekim’e, hikmeti nereden öğrendin? diye sormuşlar. Âmâdan! demiş. Nasıl olur? dedikleri zaman ise: Önüne gelen çukurlara, taşlara, engellere çarpmamak için âsâsıyla etrafını yoklar ve tehlikelerden kurtulur, demiş.

İnsanlar da geleceği bilmedikleri için tefekkür (düşünce) âsâsıyla yapacakları ve yapmakta oldukları işleri teftiş etmeleri lâzımdır.

ResululHah Efendimiz de: ‘Tefekkür gibi ibâdet olmay ” buyurmuyor mu? Pascal da öyle diyor: “İnsanın insanlığı tefekkür iledir ve ahlâkın esâsı da tefekkürdür.” Yine Efendimiz: “Bir saatlik tefekkür, bir senelik ibâdetten efdaldir. ” (daha faziletli) buyuruyor.⁷³⁹

-69-

Biz O’na şiir öğretmedik; O’na yaraşmazda.

O, sâde bir zikir ve parlak bir Kur’ân’dır.

“Ve mâ allemnâhü’ş-şi‘ra ve mâyenbağîlehû iti hüve illâ zikrun ve Kur’ânün mübîn”

*

Biy O’na şiir öğretmedik; O’nayaraşmay da. O, sadece bir öğüt ve apaçık bir Kuran ’dır. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Biy ona (Peygamber’e) şiir öğretmedik. Katen ona yaraşmaydı da. Onun söyledikleri, ancak Allah ’tan gelmiş bir öğüt ve apaçık Kur’an 'dır. (Dıyânet)

Şiir, özetleme, remiz (işaret, sembol), cinas (imalı söy) ve kafiye yeridir. Başka bir ifâdeyle ona hiç bir şeyi mecâz yapmadık ve kinâye (örtülü) yoluyla öğretmedik. Peygambere bir şey söyleyip başka bir şey kasdetmediğimiz gibi ona hitabı da özetlemedik. Onu kendisinden uzaklaştırıp, bize çekip katımızda bizimle hazır hâle getirdiğimizde, “Öğrettiğimiz ancak hatırlatmadır” Böylece onun işitmesi ve görmesi olduk. Sonra ‘vasıtasıyla bilgisizlik ve oluş karanlıklarında doğruyu bulmanız için’ onu size geri gönderdik. Bu kez, size hitap ettiği dili olduk. Sonra, onu gördüğünü hatırlatan bir hatırlatıcı indirdik.

O halde Kur ’ân, peygamber için bir hatırlama ve bizim katımızda (ilâhı kat) tanığı olduğu şeyleri toplamadır. “Mübîndir o” Yani, Peygamber en münezzeh ve en mukaddes yakınlıkta müşahede ettiği şeyin aslım bildiği için bu Kur’ân kendisi için “apaçık”ür.⁵⁸⁷

•  İbnü’l-Arabî şiiri “icmâl” (tafsilâtsın toplu hâlde) mânâsında alır ve “beyân”ın yani “tafsil”in karşısına oturtur. Buradan hareketle aynı kökten gelen “şuur” kavramı da “ilim” kavramının karşısında yer alır. Binâenaleyh şuur kelimesinde bir tür kapalılık (ibhâm) anlamı bulunduğundan dolayı da Allah: “Biz sana şiiri öğretmedik, bu sana gerekmez de” (Yâ-Sın 69) demiştir. Çünkü Peygamber açıklayıcı (mübeyyin) ve açıcı (mufassal) olarak gönderilmiştir. Oysa şuur kökünden gelen şiir icmâl yeridir, toplu ve öz anlatma, sembollerle anlatma yeridir. Tafsil yeri yani dilin yüklenebileceği ne varsa hepsini verme yeri değildir. Bu yüzden şiir, beyânın muhalifidir. Bu tanımlamadan hareket eden İbnü’l-Arabi’ye göre şiir bu durumda; sözü kısa tutma (icmâl), rumuz kullanma (remf, bilmece yapma (lugâf) ve başka mânâ kasdetme (tevriye) sanatı olmuş olur.⁵⁸⁸

•  “Kur’ân’da ‘yetefekkerün’, ‘ye’şkürûn’, ‘ya’kılûn’, ‘ya’lemûn’ gelir. Tefekkür hayal kuvvetiyle ortaya çıkar ki bu beşerî bir sıfattır. Zira melekte hayal tabiatı yoktur. Şuur ilimden aşağıdadır. Zîrâ perdenin arkasından anlaşılır. Onun için ‘şuarâ’ denilmiştir ki onlar hayalden alırlar. Ve Kur’ân’da “Biz ona şiir öğretmedik” denmiştir. Yani Kur’ân’ın şiir kabilinden olması men’edilmiştir. Kur’ân kalb üzerine nâzildir, hayal üzerine değil. Onu rûhu’l-emîn resûlün kalbine indirmiştir. Bu yüzden ‘Kur’ân şür ve resûl şairdir’ diyenlerin sözü reddedilmiştir. Şiir ilmin hakikatinden değil, hayaldendir. Eğer onlar da ilim olsaydı ona da Kur’ân denilirdi. Şiir sıfât-ı İlâhîyedir. Hak Alim’dir, şâir değil. Bu yüzden resûl dahi şâir olmamak lâzım gelir ki o kalb ehlidir. Kalb ilim yeridir ve Hakk’ın zâtı hakikatte ilimdir.”⁵⁸⁹

•  Biz, o Peygamber-i Hak’ka şiir öğretmedik, hem onun şân-ı risâletine (elçilik) de lâyık değildir. Ona şiir denmez. (Şiirde hayal vardır, onda vahiy vardır). Resûl-i Ekremime şâir denilmediği gibi Kitabıma da şiir denmez. O Kitab ancak kelâm-ı münzeldir (gökten indirilmiş sög). Beşerin bütün ihtiyacını câmi, saâdetini kâfil (kefil) Allah’ın bir nasihatidir. Hak ve hakikate götürür, yaradılıştaki gâyeyi duyurur, zirve-i tevhide çıkacak yolun esasını tâlim eder (öğretir), Kur’ân-ı Mübîndir (açık, âşikârfi4i

•  Ey inkâr edenler! Siz Hz. Muhammed (s.a.s./e bazen sihirbaz, bazen kâhin, bazen çılgın ve bazen de şâir diyorsunuz. Kur’ân-ı Kerîm’e kâh sihir, kâh şiir, kâh iftirâ ve kâh esâtir (uydurma hikâye) dediğiniz oluyor. Böylelikle en büyük nebinin gösterdiği yoldan habersiz ve sapıtmışsınız, diye büyük bir hakikat bildiriliyor. Bunun içindir ki her ruh, içindeki şüpheleri yok edip Kur’ân’ın âyetlerini kâinâta ve bütün mâcerâsma hâkim görmelidir. Bunu, böyle görmek isteyenlerin gönül gözleri Allah tarafından açılır. Görmemekte inad ve ısrar edenlerin ise sonları elbet uçurumdur.⁵⁹⁰

•  Bütün sebepler Allah’ın elinde kalem gibidir. Kalemi hareket ettiren, yazıyı yazan Allah’tır. O istemedikçe kalem hareket etmez. Kimi kalemde takılıp kalır, kimi eli görür ve onu temâşâ etmenin zevkiyle kalemi göremez.⁵⁹¹

•  Bir kimse perde arkasından konuştuğu zaman, bazıları perdenin konuştuğunu zannederler. Onun sadece örtüden ibaret olduğunu bilmezler. Ancak adam perdenin arkasından çıkınca onun arada bir bahâne olduğunu anlarlar. Sebeplere takılıp kalan avamdır. Tanrı velileri ise sebeplerin arkasındaki asıl iş yapanı bilirler.⁵⁹²

•  Şiir söyleyen, sözü vezin, kâfiye ve şekil kalıpları içinde söylemenin sırrına eren nice söz sanatkârı şâir görülmüştür ki söylemek istediği başka, söylediği başka olmuştur.

Şâir, çok defâ ruhuna doğan mânâyı misralara yerleştirmek istemiş fakat sözünde ya bu mânâ tam olmamış yahut bir başka mânâ yol almıştır. Bu bakımdan, şiir, sapana konan taş gibidir. Sen bir noktaya nişan alır, sapanı çekersin. Taş gider, bir başka noktayı

747

vurur.

•  Kur’ân’m her kelime, harf ve noktasının terkibinde (kompozisyon) bir mucize vardır. Câhiller Kur’ân okuduğunda “Allah bu kitapta Yûsuf’un kıssasını anlatıyor.” derler. Arifler okuduğunda ise, Allah’ın ondaki yüce âyetlerini görür ve onun harflerinin dizilişinde akılcı müfessirlerin (tefsir eden) anlayamayacağı sırları keşfederler. Fakat bu sırra vâkıf olan ârifler de susmayı tercih ederler.⁵⁹³

•  Sapıklar Kur’ân 'da söyden, lâftan başka birşey görmeylerse şaşılmay ki.

Körün göyüne, nurlarla dolu güneşin ışıklan gelmey deyalnıy bir harâret gelir. O kâfirler Tann’nın kitabını da hu çeşit kınadılar.

Tann da dedi ki: ‘Eğer bu sana kolay görünüyorsa bu çeşit kolay; basit bir sûre söyleyiver.

Cinleriniye, insanlannıya, kudret ve sanat sahibi olanlarımya söyleyin de ehemmiyetsiy (önemsiy) gördüğünüy âyetler gibi bir âyet meydana getirsinler!”

Bil ki Kur’ân ’m bir yâhiri (dış) var, yâhirin de giyli ve pek kudretli bir de iç yüyü var.

O bâtının da bir bâtını, onun da üçüncü bâtını (iç) var ki onu akıllar anlayamay hayran kalır.

Kur’ân’m dördümü batmysa eşsis^ ömeksiy Tanrı’dan başka kimse ¡(örmemiş, kimse bitmemiştir.

Oğul, sen Kur’ân’m dış yüküne bakma, Şeytan da Adem’i topraktan ibaret gördü, hakikatine eremedi.

Kur’ân’ın \'âhiri insana benzer, Sûretigörünür, meydandadır da canı gi(lif⁴⁹

• Kur’ân’ın manâsım, ancak Kur’ân’dan yahut da hevâ (nefsin gararlı ve günah olan argulan) ve hevesini (şehvet) ateşe vurmuş, Kur’ân in huturunda alçalmış, kurban olmuş, ruhu Kur’ân kesilmiş olan adamdan sor! Bir yağ tamamiyle güle feda olur, gül kesilirse ister onu yağ diye kokla ister gül diye!⁵⁹⁴

• Ruhun var oluşu, vücûdun var oluşundan pek çok evvel olduğuna göre, ruh tûtîsinin (papağan) terâneleri (nağme) de vücûdun zuhurundan önce idi. “TL lestü bi Rabbiküm” buyurulduğu andan beridir.

Şimdi karşımızda bütün güzelliğiyle, bütün gerçekliğiyle O var. O en sevgili yâr bizimle sözdaşlık ediyor. Biz onunla konuşuyoruz. O’nunla şiir diliyle, kafiyelerin sesiyle konuşulur sanıyoruz. Sevgili, bize kafiyeyi bırak diyor, benim cennette göstereceğimi vaadettiğim güzelliğimden başkasını düşünme. Ey benim kafiyeleri kovalayan sevgilim, sakin ol! Benim nazarımda devlet kafiyesi ve saâdet mısrası sensin. Benim saadetimin ve devletimin ahengi seninle bütünlenir.

Harf nedir, kafiye ne değerde şeydir ki, sen onların endişesi içindesin. Onları bırak, hakikat bunların ötesindedir.

Bilmez misin ki, ben aslında harfsiz, sessiz ve kelimesiz söylerim. Ben esrar söylerim, söyleyişim de böyle esrarlı olur. Ey, cihanın ve yaratılışın tek sırrı olan sevgili! Sana Âdem Peygamberden dahi gizlemiş olduğum bir sırrı söyleyeyim.

Halîlim İbrahim’e söylemediğim sırn, Cebrâîlim’i haberdâr etmediğim hâli İsa’nın bile kendisinden dem vurmadığı gerçeği şimdi ben sana söyleyeyim.

Şunu bil ki Cenâb-ı Hakk, insansız tecellî etmedi. Çünkü tecellîsi insanla, insanın onun kendi benliğinde hissedebilir hale gelmesiyledir. Eğer bakmasını, eğer görmesini bilirsen bütün yarattıklarıma bak, bütün yarattıklarımın içinde, yaratılışın sırrı ve sebebi olan insana bak! Onların her birinde benim hâllerimden bir başka tecellî bulacaksın. Ben bir damlaya, bir denizde olmayan kudred; bir zerreye, bir güneşte görünmeyen kudreti verdim.⁵⁹⁵

• Ehli derd olanlar kendileri hakkın vücudunda yok olmuş gördüklerinden ancak onların Allah demeleri Hakkı zikirdir.⁵⁹⁶

•  Kendinden zuhur eden kelâm, zikir, fikir vesâirenin Hak’dan zuhur ettiğini ve kendisinin de sâdece bir tercüman olduğunu, diğer mahluklardan ve herşeyden zuhur eden sesin de Cenâb-ı Hakk’tan olduğunu ve bunların cümlesinin bir tercümandan başka birşey olmadığını müşahede eden, fiil, sıfat ve isim tecellîsine mazhar fcahurjen) olur. Sonra da Zât tecellîsine ulaşır.⁵⁹⁷

•  İşte böyle kendini unuttuğu yani aklı terk ettiği vakit Allah’ı zikreden, akıl perdesini kaldırıp aşka kavuşmuş olduğundan Allah’ın Cemâl’inden başka her şey fânidir sırrına erer. Ve bu aşk içinde zikir, zikreden ve zikrolunan kendi olur.7:>4

• Erenlerin şiiri tamamiyle tefsirdir (yorum), Kur’ân’m sırlarıdır; çünkü onlar, kendi varlıklarından yok olmuşlardır, Hak’ladır varlıkları; onların işleri-güçleri, duruşları Hak’tandır; nitekim “İnananın kalbi, Rahmân’m kudret parmaklarından iki parmak arasındadır, dilediği gibi çevirir” buyurulmuş tur. Onlar, Tanrı’nın kudret elinde âlettir ancak; akıllı kişi, âletin hareketini, âletten bilmez. Onların şiirleri, şâirlerin düşünceyle hayallerle örüp söyledikleri, mübalağalarla (abartma) yalan-dolan lâflardan uydurdukları şiirlere benzemez. Şâirlerin niyetleri, üstünlüklerini göstermek, kendilerini belirtmek içindir; hani puta tapan gibi Putu kendisi yontar, sonra da kendisine mâbud (put) eder. “Yonttuğunuza mı tapıyorsunuz?” buyurulmuş-tur ya. Erenlerin şiirleriyse hırsı terketmekten, nefsi yok etmekten meydana gelmiştir. Öbür şâirler, onların şiirlerini de kendi şiirleri gibi sanırlar. O çeşit şâir, bilmez ki onların işleri de, sözleri de Yaratıcıdandır; mahlûkun bir ilgisi yoktur, o işlerle şiirlerde. Çünkü onların şiirleri kendilerini değil, Tanrı’yı gösterir. Bu iki çeşit şiirin örneği şudur: Yel, gül bahçesinden esip gelir, gül kokusu getirir. Ama külhandan (hamam ocağı) eser-geürse kötü bir koku iletir. Yel birdir ama geçtiği yer yüzünden kokusu başkadır. Kimde koku almak duygusu varsa, ikisinin arasını ayirteder. “İnanan zekîdir” denmiştir. Birisi sarımsak çiğnese, misk (güsçel kokulu madde) çiğnedim dese de burunlara sarımsak kokusu gelir; ama aksine, misk çiğneyen, sarımsak yedim dese bile karşısındaki misk kokusu duyar.⁵⁹⁸

•  Esas olarak şiir dinlemek mübahtır (helâl). Peygamber (a.s.) şiir dinlemiştir. Sahâbe (Peygambere sahip çıkanlar) (r.a.) de hem şiir söylemiş hem de dinlemiştir. Nebî (Hz. Muhammed) (a.s.) ‘'Şiirin batçı nevileri (çeşit) hikmettir, hükmet, mü’minin yitik malıdır, onu nerede bulursa oradan onu almaya en çok hak sahibi olan odur. ” buyurmuştur. H% Peygamber (a.s.) şöyle der “Arabın söylemiş olduğu en doğru cümle hebid’in şu beytidir: ‘Allah hariç, her şey bâtıldır. Bütün nimetler mutlaka %âil olacaktır

•  Amr b. Şerid, babasından (r.a.) şunu rivayet etmiştir: “Resulullah (a.s.) bir şiir okumamı isteyerek Ümeyye b. Ebî Sait’in şiirinden bir miktar rivayet eder misin, dedi. Bunun üzerine ona yüz beyt şiir

okudum. Her bir beytin sonuna geldiğim zaman: Hıh, yani şimdi de öbürünü söyle diyordu. Resulullah (s. a.s.): Ümeyye, nerede ise şiirinde Müslüman olacakmış, (adam kâfir ama piri Müslüman) demiştir.

Şiirden sorulunca Resulullah (s.a.s.)\ “Şiir bir söndür, güdeli gügel, çirkini çirkindir. ” buyurmuşlardır.⁵⁹⁹

-70-

Hayat kabiliyeti olanı uyandırmak ve kâfirlere de o söz, hak olmak için.

“Liyünzira men kâne hayyen veyahıkka’l-kavlü ale’l-

kâfirîn”

*

(Bu), diri olanı uyarmak ve kâfirlere de acyp sögünün hak olması içindir. (Elmalılı Hamdi Yasçır)

Diri olanları uyarsın ve kafirler cegayı hak etsinler diye. (Diyânet)

Resûlullah (s.a.s.) Efendimiz şöyle buyurdular: “Allah'ıyaratıcı bilen, Muhammed’ipeygamber olarak kabul eden, din olarak Islâm’ı seçen kimse îmânın tadını aldı. ”

Bu hadîs-i şerifte belirtilen hâl bir zevk işidir; Hakk’a bağlılıktan doğar. Bu bağlılık da Allah’ı bilmektir. Bu bilgi ise marifettir.

Bu mârifet bir nurdur. Allah, sevdiği kulun kalbine koyar. Bundan daha yüce, bu nurdan daha büyük bir şey yoktur. Çünkü mârifet nurdur. Marifetin hakîkî mânâsı ise, kalbin yaratıcı ile hayata kavuşması demektir.

“O kimse, ölü değil miydi? dirilttik. ” (En’âm, 122)

“Ona, gü^el bir hayatla can vereceğieş. ” (Nahl)

“Sieşe hayat vermek için davet eden, Allah’a ve İkesûlüne gidin.” (Enfâl, 24)⁶⁰⁰

• Bil ki: Dünyada mevcûd olan her şeyin iki ciheti (yönü) vardır. Bakanın kabiliyetine göre bir iyi tarafı, bir de kötü tarafı vardır. Allah, insanın bir şey yapmasını isterse o şeyin iyi tarafım ona gösterir, o da yapar. Bir şeyi yapmamasını isterse, o şeyin kötü tarafını gösterir, o da yapmaz. Bundan dolayı Ebû Bekir (r.a.) Allah’ın resulüne: “Dünyada senden güzel kimse yoktur ya Resulullah!” derken Ebû Cehil: “Dünyada senden kötü kimse yoktur ya Muhammedi” diyordu.⁶⁰¹

• Kur’ân bir gelin gibidir. Peçeyi açmakla, sana yüzünü göstermez. O bahsettiğin ve sana bir zevk vermeyen, bir şey keşfettirmeyen kimse (şey) senin peçeyi açmanı kabul etmedi; seni aldatıp, kendisini sana çirkin gösterdi. Yani, ben o güzel değilim ve o her istediği yüzü göstermeye kudretlidir. Fakat eğer çarşafı açmaz da onun rızâsını istersen ve gidip tarlasına, ekinine su verir, uzaktan hizmetlerde bulunur, rızâsı olan şeyde çalışırsan, sen onun çarşafım açmadan, o sana yüzünü gösterir.

Tanrı ehlini (adamı) ara ki has kulların sırasına ve cennete giresin. Ulu Tanrı herkese söz söylemez. Dünya pâdişâhları her örücü ile konuşmazlar. Bir vezir ve bir nâip tâyin etmişlerdir. Onlar pâdişaha yol gösterirler. Ulu Tanrı da bir kulu seçmiştir. Her kim Tanrı’yı ararsa ona gitsin. İşte bütün nebiler bunun için gelmişlerdir. Onlardan başkası yol göstermez.⁶⁰²

•  içinde bulunduğu, doldurduğu şeyi diri kılması ruhun özelliklerindendir. Çünkü ruhlar, Rab isminin zuhur ettiği yerlerdir. Hak Teâlâ ruh ile eşyayı terbiye eder. Hayat, varoluş gereği o şeylere gerekli bir sıfattır. Ve varoluşa ilişkin tüm sıfadarın aslıdır. Onun için Hayy ismi yedi ismin önderi kılınmıştır. Çünkü ilim, irâde ve diğer İlâhî isimlerin varlıkları ancak Hayat’tan sonra tasarlanabilir. Her bir şeyin özelliğine göre Rabbından kendisine taşmış bir ruhu ve kendisine uygun bir hayatı vardır. Böylelikle o şey de ilim, irâde, kudret ve bunun gibi öncelikle hayatın olmasını gerektirip de hayata uymuş sıfatlarla zâhir olur. Fakat tabiî ki miz’âcının elverdiği ölçüde. Meselâ insan gibi miz’âcı ılımlı bir olgunluğa eriyorsa, özelliklerinin tümü ya da bir çoğu ile, zâhir olma yetisine (meleke) sahiptir. Eğer miz’âcı ılımlılıktan uzaksa, diri oluş niteliği onda gereklilikleriyle birlikte gizli kalır. Nitekim cansız denen nesnelerde ve bitkilerde olduğu gibi.⁶⁰³

•  Can nedir? hayırdan, şerden haberdâr olan, lutuf ve ihsana (bağış) sevinen, yarardan yerinip (ütülmek) ağlayan şey.

Madem ki canın sim, mâhiyeti (nitelik), insana hayn, şerri haber vermede. Şu hâlde hakikatten kimin daha ziyâde haberi varsa o, daha canlıdır.

Ruhun tesiri, bilgi ve anlayıştır. Kimde bu bilgi ve anlayış daha fazlaysa o, daha ziyâde tanrılıktır.

Fakat bu tabiat âleminin ötesinde öyle haberler, öyle bilgiler vardır ki bu canlar, o meydanda cansız bir hâle gelirler.

Bunlardan haberdâr olmayan can, Tanrı tapısına mazfar oldu. Canların cânıysa Tanrı’ya mazhar oldu.

Melekler de tamamıyla akıldan, candan ibârettiler. Fakat yeni bir can geldi. Adem yaratıldı mı onun karşısında beden haline geldiler.

Kutluluktan o canı gördüler, ten gibi o ruha hizmetçi kesildiler.

Şeytana gelince, canla başla ondan baş çekti, canla binleşmedi, çünkü ölü bir uyurdu.

Canı olmadığı için Mdem’efedâ olmadı. Kırık bir eldi, cana itâat etmedi.

Fakat o uyuv katıldıysa cana bir noksan gelmedi ya. Canın elindedir bu, onu yine yaratabilir.⁶⁰⁴

•  Sözdeki birlik daimayol vurur. Kâfirle mü’minin birliği, ten bakımındandır. Bedenler, ağıylan kapalı testilere benzerler. Her testide ne var? Sen ona bak.

O beden testisi âb-ı hayatla (gerçek aşk) doludur, bu beden testisi ölüm tehiriyle.

Içindekine bakarsak padişahsın, dışına bakarsan yolunu acıttın gitti.

Söy, bil ki şu bedene benzer, mânâsı da içindeki candır.

Baş göyü, dâimâ bedeni görür, can göyüyse hünerli canı.

Mesnevi’nin söylerindeki sûret, sûrete kapılanı aydırır, yolunu kaybettirir. Mânâya bakan kişiye ise söyler yol gösterir, doğru yolu buldurur.

Tanrı da “Bu Kur’ân, gönül yüyünden baytlarına doğru yolu gösterir, baytlarının da yolunu aydırır” buyurmuştur. (Bakara, 26)⁶⁰⁵

•  Bir ceylânla bir kurt evlenmişler ve bir çocukları olmuş. Müftüye: “Bunu kurt mu sayalım, yoksa ceylân mı? Onu kurt olarak kabul etsek, eti haram ve murdar olur, ceylân desek helâl olur. Bunu hangisinden sayalım ve adım ne koyalım? Tereddütte kaldık” diye sordular. Maharetli (hünerli) müftü, şöyle fetvâ verdi.” bunun hükmü mutlak değil, mufassaldır (tafsilâtlı). Bu yavrunun önüne bir demet ot ve biraz kemik koyunuz. Eğer kemiğe meylederse kurttur ve eti haram olur. Yok eğer ota meylederse ceylândır ve onun eti ceylân eti gibi helâldir.” Bunun gibi Ulu Tanrı, o dünyayı, dünya ile, yeri, gök ile karıştırdı, birleştirdi. Biz, bu her ikisinin çocuklarıyız. Eğer ilme meyleder ve kuvvetimiz ilim ve hikmet olursa göksel ve helâl oluruz. Eğer yemeğe, uykuya ve cihanın nimetlerine, giyeceklerine meylederse hayvânî ve yere âit oluruz. Makamımız ‘alâ-yı illîyin (myüksek makam) değil, cehennemin dibi olur.⁶⁰⁶

• Resûl-i Zîşân Efendimiz: 'Milah Teâlâ için nur ile zulmetten (karanlık) yetmiş bin hicab (perde) vardır. ” buyurmuşlardır. Nâib-i Hak, nur ile zulmetten yetmiş bin hicabla muhtecâb (perdeli) olur. Alemin vücûdu kendi nefsine hicabdır, Hakk’ı idrâk edemez. İşte Melek de âlemden bir cüz olduğundan dolayı kendi nefsiyle perdelenmiş olup, cenTiyyet-i Adem’i müşahede edemediler. Hulâsa (ffetleyecek olursak), âlem Hakk’ı idrâk edemez, Hak kendi nefsini idrâk ettiği gibi... Neden? Alemin kendi nefsi kendi nefsine hicâb olduğundan... Adem, cenTiyyet-i İlâhîyye (İlâhî topluluk) ile müşerref (şereflenmek) olup, yed-eyn-i mübâreketeyn (iki mübarek el) ile mahlûk olmuştur. Hakk’ın “Cemâl” ve “Celâl” şifadan ile tahmîr (yoğrulma) edilmiştir.

Sûret-i ilâhîyye (Hakk’ın sureti) ve sûret-i kevniyyeyi (yaratılan sûret, kâinâta ait sûret) cem¹ etmiştir. İblis’e gelince o, âlemden bir cüz’dür; işte o âlemden cüz olan İblis’e Cenâb-ı Hakk: “Benim iki elimle halk ettiğim şey’e secde etmeklikten seni ne men’ etti?” buyurmuştur.

Adem ile İblis’in her birinin neş’eti (kaynak) birbirine zıttır. Zîrâ neş’et-i insâniyyede (insanın oluşu ile alâkalı, insana ait sıfatlar) cüz’i azâm (en büyük kısım): Su ile topraktır. Bunlar kuvva (kuvvet) ve hassalari (nitelik) itibariyle: Kabul, itaat, inkıyâd (boyun eğme), îman, sebat (aflm), vekar (ağır başlılık), sekînet (sukunet), huşû, hudû

(tevazu), ubudiyet (kulluk), tezellül (^illete katlanmak, alçalmak), ilim, hilm (yumuşaklık), leyyin (miilâyim) gibi şifadan doğurur.

Neş’et-i İblis’e (İblis’inyaradılışı) gelince, onda cüz’-i âzam (en büyük kısım) ateştir, o da: İstiğlâ (üstün çıkma), istikbar (kendini büyük görme), kibir ve hile, tasallut (musallat olma) ve ceberût (çok fasçla kibir), küfür ve inkâr, hıkd (kin tutma) ve hased gibi sıfatları iktizâ eder (lâtçım gelme). İblis, işte onun için secde etmemiştir, zîrâ secde Arz’ın sıfatıdır. Evet, İblis’in secde ile memur olması imtihan içindi. İmtihan oldu, şekâveti (bedbahtlık) meydana çıktı. Hulâsâ, eczâ-i âlemden (âlemin cütçferi, parçalan) hiç bir cüz için, “Nâib-i Hak” fHakk’ın peygamberi) olmaklık sahih (gerçek) değildir. Yalnız Hazret-i İnsan, Hakk’ın sûreti ile âlemin sûretini câmi (cem eden, toplayan) olduğundan dolayı “Nâib-i Hak” olmak hakkı, kendisine Hak tarafından verileli. Evet, insân-ı kâmilin bâtını, Hakk’ın sûreti üzeredir. “Cenâb-ı Hakk, kulun sem‘i (işitme) ve basarı (görme) olurum, dedi, ayn ve üzn’ü, yani gözü ve kulağı olurum demedi. Çünkü Allah Teâlâ Semî’ ve Basîr’dir, göz ile kulak ise abd’in (kulun) cüz-i zâhiridir. (görünen parça)” Bu hadîs-i kudsî ile, sûret-i zâhire (dış yü%) ile sûret-i bâtmanın (iç yü%) beyni (ara) ne kadar güzel tefrik (ayırma, ayırdetme) edilmiştir.⁶⁰⁷

-71-

Ellerimizin işleyip yaptıklarından bir takım en’am (yumuşak hayvan) yaratmışız onlar için. Onlara mâlik bulunuyorlar, görmediler mi?

“E ve lemyerav ennâ halâknâ lehüm min mâ amile t eydînâ eri’âmen fehüm lehâ mâlikûn”

*

Şunu da görmediler m: Biz onlar için kudretimizin meydana getirdiklerinden bir takım hayvanlar/ en ‘âmlaryaratmışız da onlara sahip bulunuyorlar. (Elmalılı Hamdi Yasçır)

Görmüyorlar mı ki, biz kudretimizin eseri olmak için birçok hayvan yarattık. Bu sayede onlar bunlara sahip olmuşlardır.

(Diyânet)

-72-

Ye onları kendilerine zebûn etmişiz de, hem onlardan binitleri var, hem onlardan yiyorlar. “Ve zellelnâhâ lehüm feminhâ rakûhühüm ve minhâ ye külün ”

*

Onları kendilerinin hizmetine vermişiz ^e hem onlardan binekleri var, hem onlardan yiyip içiyorlar. (Elmalılı Hamdi Yazşr)

Bu hayvanin onlann emrine verdik. Onlann bazısını binek olarak kullanırlar, bazısını besin olarak yerler. (Diyânet)

-73-

Onlarda daha nice faydalı içecekler vardır. Şükretmezler mi?

“Ve lehüm fihâ metıâfiu ve meşâribü efelâyeşkürûn”

*

Onlarda daha nice menfaatleri ve türlü içecekleri de var. Hâlâ şükretmeyecekler mi? (Elmahlı Hamdi Yasçır)

Bu hayvanlarda onlar için nice faydalar ve içilecek sütler vardır. Hâla şükretmekler mi? (Diyânet)

En’am, yumuşak, munis hayvan anlamında tercüme edilmiştir. En’am, kelime mânâsı olarak yumuşak demektir.

Koyun çoğunlukla sıcak iklimde yaşamaktadır. Bu yüzden kutupta yaşayan hayvanlara mahsus kıllı deriye kesinlikle muhtaç değildir. Nitekim onun kuşağında yaşayan hayvanların tümünde kıllı deriler vardır (inek vs.). Koyun ise, Afrika’da yaşasa bile, bu zengin tüyü taşır ve bu yün sırf insanlar için bu hayvanlara monte edilmiştir.

Yünün taklidini yapmak mümkün olmamışür. Yün lifleri elektronları vücuttan dışa attığı halde, tüm sentetik kumaşlar elektronu toplayıp depo etmektedir. Tüm tabiî lifler taklid edildiği halde yün taklid edilemez.

Koyunun eti de kendi ihtiyâcının ötesinde yağ ve protein taşır. Koyunun sütü de ihtiyâcından fazladır.

Asıl kodunun sırrı bereket hikmetindedir. Yılda bir kez doğurur, durmadan yenir, buna rağmen sayısı artar.

Tüm dünya beslenme âlimleri etli beslenmede insanda vahşet eyleminin arttığım belirtmektedir. Böyle iken bunun istisnası en’am diye dile getirilen koyun etidir. Koyun etinin vahşet eylemini

arttırmamasının hikmetini çözmek mümkün değildir. Zira bu mânevi bir andır ve koyun tasavvufta teslimiyetin temsilcisi olarak bilinir.

Koyunun derisinden, yününden, kanından, hormon yapan bezlerinden, Rahimdeki eşinden, bağırsaklarından ameliyat ipliği yapılmasına, dışkısından gübreye kadar istifâdelerimizi sayın.

Kanser için çok önemli olan B lenfosit ve T lenfosit deneyleri de koyun kan hücreleriyle yapılmaktadır.

Şüphesiz en’am sınıfı munis (insandan kaçmayan) canlılar nimetinin başında koyun geldiği gibi, at ve ineklerin de bu grupta mütâlâası (tetkik, düşünme) yanlış olmaz.

Ayetin “içecekler var” bölümü, açıkça süt ve süt ürünlerini kasdetmektedir. Süt tertibindeki bir gıdanın emsâlsiz terkibini ve insan sağlığına getirdiği nimetlerin azametini fark etmemek mümkün değildir.

Günlük gıdalarımız içinde süt, yoğurt, peynir vazgeçilmez bir yer tutmaktadır. Yapılan incelemeler göstermektedir ki yoğurt mikropları yoğurdu hazırlarken olay şöyle gelişir: Önce bakteriler kendilerinin üremesi için gerekli fosfor bileşik ve Riboz ve aminoasitlerini sütten işlemeye başlar. Bu onun doğal fonksiyonudur. Fakat bir süre sonra kendi ihtiyacının binlerce katı enzim ve vitamin yapmaya başlar. Doğrudan doğruya karaciğerin imâl ettiği bir sürü harika kimyasal maddeler imâl eder. Sanki bir biyoloji fabrikasının işçileri gibi, Allah’ın emrinde insanlara paha biçilmez bir besin hazırlar.

Bu asıl faaliyeti kendi ihtiyacı için o kadar tezattır ki, bir süre sonra kendi üremesi durur. Yani yoğurt bakterisi, kendi neslinin aleyhine olmasına rağmen insanlara hizmete devam eder.⁶⁰⁸

• Vücut, nefistir. Nefis ikilik illetinin kaynağı olan vücuttur.⁶⁰⁹

•  Batin mânâsında hayvanlar, nefsânî kuvvetlere ve şeytanî hatıralara işaret eder.⁶¹⁰ Bineklerde görülen alâmeder birer âyettir. O bineklerin süvârilerinden bazıları o alâmederde hakkıyla tutunurlar, bazıları da çöllerde yol alırlar. Yani bir kısmı basiret (kalp gö^ü ile görme) ve şuhud (şahit olma) ehli, bir kısmı da kıyas (mukayese) ve istidlâl (delilgetirme) ehlidir.⁶¹¹

• Nitekim İsmail Ankaravî şerhinde bu kıssanın enfusi mânâsı şu meâlde verilir; denilir ki: “Herkes kendi vücûdu ülkesinin pâdişâhıdır. Süleyman da öyledir. Yani Süleyman, hakikatte rûhu temsil eder. Ruh, dış ve iç kuvvedere hükmetmek üzere kalp tahtına geçip oturunca sanki bu maddî ve mânevi kuvvederin temsilcileri birer birer karşısına dikilir. Ona hizmet arz eder. Her biri kendi hüner, marifet ve bilgilerini göstermeye çalışır.”⁶¹²

• Süleyman Peygamberin kuşlara, kurdara, cinlere, karıncalara söz geçirişi onun elindeki mühürle olmuştu. Bu mühür aslında ilim mührüdür, hakikati bilmenin tılsımıdır. İnsanı, dağlara, denizlere ve semâda uçanlara hâkim kılan kudret onun ilminde ve irfânındadır (İlâhî birfey^ alarak kâinâtm sırlarını bilme kudreti). İnsanı insan yapan fazilet de ilimdir.⁷⁷⁰

• Hakk’ın mâsivâsı olan şeylerin hepsi hayvan hükmündedir. Çünkü canlıdır. Kendi nefsiyle hareket eden bir şey de yoktur. Ancak nefsinden başka bir tesirle hareket eder. Şu halde hareket eden her mahlûk doğru yol üzerinde olan şeyin hüküm ve icâbına uygun olarak hareket eder. Çünkü sırat (yol) üzerinde yürünmekle yol ismini alır.⁶¹³

•  Hepiniz çobansın^ ve koyanlarınızdan mes’ulsünüz (Hadis) buyuruluyor. Vücuttaki nefsânî ve tabiî kuvveder birer koyun gibidir. Onlara bakamaz ve onlardan lâzım gelen faydayı temin edemezseniz, iyilik ve kötülüğünden mes’ulsünüz, demekür.⁶¹⁴

•  Kemâl Nefis Sayesinde Bulunur.

Neden şekva (şikâyet) bu nefsinden revâ (yakışmak) mı bilmemek kıymet Hudâ-yı Zü’l-Celâl’dendir sana o pek büyük nimet Refikindir (eş, arkadaş) sakın hor görme onu hoşça kullan sen Bilen nefsin bilir Hakk ’ı, nedir hem lezyet-i vahdet (birliğin leyyeti)

Nefis olmazşa mümkün mü yetişmek bâb-ı maksûda (kastolunan)

Ömür âhir (son) olunca o sana çektirmez hiç hasret Bilip kadrin (değer) onu ilm-i edebden hiç ayırma sen Şikâyet etmesin senden nasıl mümkünse et hizmet.

Fakat bu sözlerim terbiyeden sonra olur makbûl (kabul olunmuş, hoş karşılanan)

Olur insan, eden ıslaha nefsin Ken’an’a himmet (yardım)⁶¹⁵

•  Sen bir şekle girmezsen, şekilsizlik âlemindeki fazileti hicrâna düşmesen vuslat âlemindeki hazzı nasıl bilir hattâ nasıl akıl edebilirdin?

Ey, ruhun bir bedene girmesinde fayda yoktur diyen kimse! Eğer sözün faydası yoksa sus, konuşma. Bu mânâyı anla, îtirâzı bırak ve şükret.

Duygunun, düşüncenin ve mânânın bir harfler dizisi içine kısaca bir kelimeyle girerek gelmesindeki zevki ve fazileti düşün. Sonra bununla ölçülemeyecek kadar büyük bir hâdise olan rûhun bir vücûda girerek orada zevk, şevk, şekil ve mânâ kazanmasındaki fazilete akıl koy! Rûhun her vücutta bir başka tecellî gösterişindeki sonsuz inceliğe dikkat et ve artık gerisini sorma! Kendini şükran secdelerinin zevkine bırak.

Allah’a şükret. Sana kendisini bilmek ve sevmek için imkân verdi diye sevin! Şükretmek vicdan sahiplerinin en büyük ibâdetidir. Şükür bir vazife bir vicdan borcudur.⁶¹⁶

•  Ey efendi! Bil ki her ruh, hayvanlık mertebesinde iken beşeriyetin mağlûbudur (yenilmek). Beşeriyet de evliyâ derecesini bulmuş olanlara karşı o ölçüde mağlupdur. İnsan hayvan üzerine ne kadar sahip ve âmirse (emredici), bir veli de henüz beşer derecesinde bulunan bir ruh üzerinde o ölçüde tasarruf (kullanan) sahibidir.

Bu yüzden Allah velîlerine çok dikkatli bak! Onların karşısında cisim ve şekil olmaktan kurtul, ruh ol! Göreceksin ki onların bir tanesi hakikatte yüz bin ruhun önünde yol göstermektedir. Yine göreceksin ki bütün ruhlar, zamânın kutbu olan o azîz ruhun tasarrufu ve hükmü altındadır.⁶¹⁷

•  İnsan, tamâmiyle kendi nefsinden, benliğinden uzaklaşüğı vakit onda hâkim olan Hak'tır. İster üç, ister bir saat olsun, ister on dakika, ister bir dakika olsun, bu hal hâsıl (meydana gelmek) oldu mu, o esnada ondan, Hak tecellî eyler, kâim olur (dâim olmak) ve bütün âlem ona tâbi olur. Çünkü nefsi aradan çıkmış, kendiliği kalmamış, yalnız Hak kalmışür. Meselâ o sırada denizi yürüyerek geçmek istese geçebilir. Gayb ricalini (gö^le görülmeyen büyük mevkilerde bulunanlar) görmek istese, hepsi gözüne aşikâr (açığa çıkarmak) olur. Hâsılı bütün âlem kendisine boyun eğer. Nasıl ki Mecnûn'un başına kuşlar yuva yapar, bütün ormandaki hayvanlar, arslanlar, kaplanlar etrafına toplanır, onunla ünsiyet (dostluk) eder, arkadaşlık ederlerdi. Zira onda beşeriyet kokusu kalmamış, varlığı silinmişti.⁶¹⁸

•  O münkirler (inkâr eden), müşrikler (şirk koşanlar), nimetlerimize nankörlük edenler şunu da görmüyorlar mı? Hiç kimsenin sun’u (tesir) olmaksızın mahzâ (yalnıf) kudret ü hikmet-i cûdumuzla (cömertlik) bizzat kendi ellerimizin yaptıklarından cins cins, nev nev (çeşit), sınıf sınıf yumuşak (ehil) hayvanlar yarattık, onlara müsahhar (boyun eğmek) kıldık. Onlar onlara mâlik oldular, istedikleri gibi tasarruf ettiler. (Düşünmüyorlar mı ki kendilerinden çok kuvvetli olan mahlûkatı onlara müsahhar kılmasaydık onlara nasıl mâlik olabilirlerdi? Nasıl tasarruf edebilirlerdi?) O hayvanları onlara zebun (güçsüy) ettik, kemâl-i kuvvet ve kudretleri ile beraber müsahhar kıldık. Bir kısmının etini yerler, bir kısmına binerler. Bununla beraber bu hayvanlardan daha bir çok menfaat görürler. Yünlerinden, derilerinden istifâde ederler, sütlerinden içeceklerini içerler ve daha bir çok şeyler yaparlar. Bunların hepsi insanlar için çalıştığı halde bu kadar nimedere karşı hâlâ şükretmiyecekler mi?⁶¹⁹

•  Nefs-i natıka (konuşma suretiyle sçuhur eden kabiliyet) ahlâkını ayrıştırıp güzel huylarıyla amel etme ve çirkin huylarını bir kenara atmak, insanın nefs-i nâtıkasını eğitmesiyle mümkün olur. Çünkü, nefs-i nâüka hakikat ilimleriyle eğitilip uyandırıldığında şereflenir, çirkin âdedere tenezzül etmez, çirkinliklerle kirlenmeyi kendisine yakıştırmaz. Bu durumda da sırasıyla kişinin çirkin olan âdetlerden kaçınması kolaylaşır. Baskın karakteri, güzel ahlâkı yeğlemek, onunla ahlâklanmak olur. Buraya kadar anlattıklarımızdan anlaşılıyor ki; nefsi terbiye etmenin, çevrenin hoşnut olduğu övgüye değer ahlâklara sahip olmasının, güzel ahlâkı alışkanlık haline gedrmek için işlenmesinin, ahlâkın güzel olanına uymanın, yerilmiş ve çirkin huylardan kaçınmanın, şehvet ve gazap güçlerine boyun eğdirmenin, onları ezmenin yolu; Nefs-i Nâtıka’yı ıslah edip

487

güçlendirmek, onu fazilederle, edeple ve güzelliklerle bezemektir. Siyâsetin aracı ve riyazetin bineği budur.⁶²⁰

Bir ok kendini uzağa fırlatanı, gönül de kendisine sır veren o ezel sevgilisini görmezse, kısaca İlâhî sırları söyleyen ve anlayanın kendinde olduğunu his ve idrak etmezse, bu, bindiği ve üzerinde bulunduğu atı başka yerlerde arayan gâfil süvâriye benzemek olur.

Kişi, Hakk’a varma yolunda böyle bir rüzgâr yürüyüşlü ata binmiş, ona bindirilmiştir. Gaflet, bindiği attan haberli olmamaktır. Burada attan murat, Hakk’dan gafil olan kimsenin aklı ve ruhudur. Bir akılla bir ruha bindirildiği halde, akıldan da ruhtan da habersiz olmak, bu atı boş yere koşturmak ve koşturduğu atı başka yerlerde, hem de hiddetle ve gafletle aramaktır; o kadar ki at, altında olduğu halde onu şuraya buraya koşturup her yerde “Benim aümı kim çaldı?” diye bağıran atlı gibi, insan bu akıl ve ruh atından gafil olabilir.⁶²¹

Serkeş (inatçı, itaatsif) bir atı riyâzet (dünya ¡estetlerinden sakınma) ve idmanlarla (alıştırma) hayvaniyet sıfatından çıkarıp Ademiyet sıfatına sokarlar, onu ehlileştirir ve terbiye ederler. Böylece atın vasıflarını değiştirirler. Bu terbiyenin neticesinde at, kamçıyı yerden alır ve sahibine verir, ayağı ile küreyi ve topu yuvarlar ve bunun gibi daha pek çok işler yapar. Arap olmayan akılsız küçük bir sabiyi (küçük erkek çocuğu) riyâzet ve temrinle (alıştırma) Arapça konuşur hâle getirirler. Böylece onun tabiî konuşma tarzını ve dilini değiştirirler. Vahşi bir papağanı riyâzatle o dereceye getirirler ki, bıraktıkları zaman gider, çağırdıklarında gelir. Bağlı olma meşakkati (sşorluk), onun için hür ve salıverilmiş olma halinden daha çok arzu edilir bir duruma gelir. Başıboş gezen pis bir köpeği mücâhede ('gayret) ile öyle bir dereceye ulaştırırlar ki, artık o köpeğin avladığı hayvan helâl hale gelir. Riyâzet ve mücâhede görmemiş bir köpeğin

tuttuğu av, insan için helâl olmaz. Bütün zahirî hükümlerin medârı (ö%ü) ve esâsı mücâhededir.⁶²²

•  Süt tasavvufta ilim, mârifet ve irfana sahip olmak demektir. Süt nehri sırlar ilmidir.⁶²³

•  Süt ırmağı ile ilişiği bulunan kişi burada ilim, marifet ve irfana sahip olur.⁶²⁴

•  Süt ırmağı, hem kendi ruhunu hem de başka ruhları besleyecek faydalı bir ilmi sembolize eder.⁶²⁵

•  İbnü’l-Arabî hayvan ve hayvaniyet mertebesi terimiyle bilinen şehvet özelliğini kastetmez; kelimenin türetildiği kaynak olan hayat özelliğine gönderme yapar. İbnü’l-Arabî hayvanlık mertebesinin ve onun şartı olan ilmin insan mertebesinden daha üstün olduğunu açıklar.

İdrîs mudak bir hayvan olur. Böylece insan ve cinlerin dışındaki her şey kendisine açılır. Bu durumda kendi hayvaniyetiyle tahakkuk (gerçekliği anlaşılma) etmiş olduğunu öğrenir. Bunun iki belirtisi vardır: Birincisi bu keşifdr. Böylece İdrîs, kabrinde azab göreni veya nimedeneni görür. Ölüyü diri, susam konuşan, ayaktakini yürüyen olarak görür. İkincisi ise susmak anlamındaki harestir (dilsizlik). Öyle ki, gördüğü şeyi anlatmaya kalksa, bunu beceremez. İşte bu durumda kişi hayvaniyet (mutlak edilgenlik) mertebesine ulaşır.

Bu makamın (Kutup) sahibinin nikâhı, Cennet ehlinin nikâhı gibi salt şehvet amaçlıdır ve salt şehevî amaç taşıyan hayvanların nikâhının yerini alır. Kuşkusuz insanlar bu değerden habersiz kalmışlar ve onu hayvânî şehvet saymışlar, nefislerini ondan uzak tutmuşlar, yine de onu en değerli isimle isimlendirmişlerdir. Bu değerli isim onların

489

hayvânî, yani hayvanın özelliklerinden birisi deyişleridir. Hayattan (hayvan kelimesi hayat kelimesinden türemiştir) daha değerli bir şey olabilir mi? Bu yüzden insanların onlar hakında çirkin diye inandıkları şey övgünün kendisidir.

Hayvanlara gelince: Bizim onlardan bazı pirlerimiz (baş olan kimse) vardır. İtimat ettiğim şeyhlerden birisi adardır, çünkü atın ibâdeti pek gariptir. Ayrıca şâhin, köpek, kaplan, karınca vb. hayvanlar da vardır. Onların ibâdetlerini kendi yaptıkları gibi beceremedim. Bütün yapabildiğim belirli bir vakitte o ibâdeti yerine getirebilmemdir. Halbuki onlar sürekli bu ibâdeti yerine getirirler. Bununla birlikte onlar her an benim onların efendisi olduğuma da inanırlar, beni kınarlar ve eleştirirler.⁶²⁶

-74-

Onlar Allah’tan başka mâbudlar edindiler, gûyâ yardım olunacaklar.

“Ve’t-tehazû min dûtıi’l-lâhi âliheten leallehüm yünsarûn”

*

Onlar Allah'tan başka birtakım ilâhlar edindiler, gûyâ yardım olunacaklar. (Elmalılı Hamdi Yafir)

Onlar, yardım göreceklerini umarak Allah’tan başka ilâhlar edindiler.

(Diyânet)

-75-

Ki bunlar, onlara yardıma gücü yetmez. Bunlar kendileri için hazırlanmış avenelerdir (askerlerdir). “Lâ yestetî‘ûne nasrahüm vehüm lehüm cündün muhdarûtı”

*

Onların, onlarayardıma güçleriyetmey. Kendileri ise onlar için baıçı askerlerdir. (Elmalılı Hamdi Yayır)

Halbuki ilâhların onlara yardım etmeye güçleriyetme^. Aksine kendileri bunlar için yardıma ha^ır askerlerdir. (Diyanet)

İtikat sahiplerinden bir kısmı ötekini inkâr ve ona lanet ve küfür isnat ettiler (yükleme). Halbuki onlar için bir yardımcı yoktur. Çünkü birinin inandığı ilâh için ötekinin inandığı ilâh hakkında bir hüküm mevcut değildir. Her îtikad sahibi kendi îmân ettiği ilâh ve onun hakkında inandığı şeyleri müdâfaa ile ona yardım eder. Onun inandığı ilâh ise kendisine yardım etmez. Bu takdirde kendi inandığı ilâh inanmadığı ilâh için bir tesir yapamaz. Bunun aksi de böyledir. Muhâlif îtikadda olana da kendi ilâhından bir yardım gelmez. Demek oluyor ki Allah, her itikat sahibinin kendi inandığı ilâhıyla yardımlaşmasına müsâade etmedi. Çünkü yardım edilen, ancak bütün inanışları nefsinde birleştiren (yani bütün İlâhî kuvvetleri bir Allah mefhumunda toplayan) ârif, yardımcı da bütün İlâhî tecellîlerin toplamı olan Allah’tır. Şu halde Hak, arife göre inkârı mümkün olmayan bir mâruftur (bilinen). Bu mâlûm ve mârufun ehli olan bir kimse dünyada da âhirette de irfan sahibidir. Bundan dolayı Allah “Kalb sahibi olanlar için” buyurdu. Böyle olunca o kimse kalbin şekilden şekle girmesi sebebiyle Hakk’ın da suretlerde şekilden şekle girdiğini anlar ,⁶²⁷

491

•  Aleyhissalâtu ve’s-Selâm Efendimiz: “Küçük muharebeden büyük muharebeye dönüyoruağ’ buyurmuşlardır. Bu mücâhedenin kumandam mürşid, en kuvvetli âleti (silâh) de şeyhin verdiği Tevhid’dir.⁷⁸⁶

•  Kureyş müşriklerine yaratandan suâl eylenince “Allah” derlerdi. Lâkin “Allah” demelerine rağmen putlara ibâdet etmeleri tevhid ruhuna aykırı idi. Dolayısıyla rubûbiyeti itirafları mûteber (geçerli) olmadı. Tevhidin iktizâsı (lâfım gelme) ibâdeti Hakk’a tahsis etmektir. Bu şirk taifesinin putlara ibâdet etmelerinden dolayı ibâdetlerini Hakk’a tahsis eylemedikleri için Rubûbiyete redleri yani şirk içine düşme durumları vardır. Şirk rubûbiyeti bilmemekten, yeterince idrâk edememekten doğar.

Perdeli mahcup cahile gelince mertebeleri bilmediği için, ikinci bir vücut isbat edip müşrik olurlar. Halbuki düşünseler; vücut birdir; lâkin çeşitli mertebeleri vardır. Çünkü Sultân-ı Azâm Bir’dir. Ama vekilleri yönünden mertebeleri çoktur. Ki bu mânâ, isimlerin sayısına göredir. İsimlerin çokluğu, ismi alanın şerefine delâlet eder.⁶²⁸

•  Şirk, yani Tanrı’ya ortak koşmak en büyük zulümdür (bir şeyi yerli yerine koymama). Burada mazlum (sçulme uğrayan) olan da İlâhî birlik makamıdır. Çünkü ortak koşan kimse bu makamı parçalanmak ve çoğalmakla vasfetmiş (târij etmiş) olur. Halbuki o makam eşsiz bir varlıktır. (Tanrı’ya ortak koşan kimse) ona ancak onun eşini ortak kılmış olur. Bu ise cehlin (bilmeklik) son mertebesidir. Bu şirkin sebebi, mârifeti olduğu gibi kavramayan ve tek varlıktan beliren çeşitli sûretler karşısında hiç bir şey anlayamayan şahsın şaşkınlığıdır. Çünkü o bu değişikliklerin tek bir kaynaktan belirdiğini bilmez. Bu makamda gördüğü bu sureti öteki makama benzetir. O İlâhî eşsizlik makamından beliren her bir suretin ancak bir parçasını alır.⁶²⁹

• Gönül ehli ve cevher sahibi olan biri, bir adamı döğüp onun kafasını, ağzını, burnunu kırsa, herkes döğülenin mazlûm olduğunu söyler. Gerçekte döğen mazlumdur. Zâlim, hiçbir hayırlı ve faydalı iş yapmayan kimsedir. O dayak yiyen ve kafası kırılan zâlim, bu döğen hiç şüphe yok ki mazlûmdur. Çünkü bu cevher sahibidir ve Tann’da fânî olmuştur. Onun yaptığı her şey Tanrı’mn yapüğıdır. Tanrı’ya zâlim demezler. Meselâ Mustafa (Tann’nın selâm ve salâtı onun ürerine olsun) öldürdü, kan döktü ve yağma etti. Bütün bunlara rağmen onlar zâlim, o ise mazlûmdur.⁶³⁰

• Hakk’ın her mertebede bir tecellî yüzü vardır. Birine îmân, öbürünü inkâr etmekle, Hak örtülmüş olur. Bu da küfür sayılır. Meselâ; Puta ibâdet eder, ibâdetini ona tahsis ettiği ve halini ona bağladığı için başkasını inkâr eder; dolayısıyla kefereden (îmânsı%) sayılır. Ve, bir müslüman Hakk’ın zuhûr ettiği varlıklardan birini inkâr etse, din ona Müslüman demez. Küfr-ü bâtıl; mutlak Hakk’ı örtmüştür; Küfr-ü Hak, kendini Hak’la örtmüştür. ⁶³¹

•  Asıl olgunluk şudur ki, kul (O) dediği zaman; tamamiyle varlığından soyunup mahva ve fenâya ere. Sonra; bir îtikad (inanış), zan, kayıt tahsisi ile kendini bir şeye bağlamaya. Yönlerden hiç bir özel yöne dönmeye. İşte bundan sonradır ki Mutlak İlâha, bütün ilâhlardan yüce olan Rabbe tapmış ve ibâdet etmiş olur. Aksi halde, kendi zannında hayal etmiş olduğu mâbûda (ilâh) kul olur.” kendi hevâsını (nefis) ilâh kabul edeni gördün mü?” âyetinin tehdidi aluna

791

girer.

•  İnsan nev’inin cümlesi üç kısımdır:

Birincisi, bu âleme niçin geldiğini ve ondan maksadın kemâl kazanmak olduğunu bilmeyip, yeme, içme, uyuma ve sevişmeyi kendine put düzmüştür. Bu sınıf, yüce âlemlerde olan asıl

493

makamına dönemez. Çünkü onlar hayvan sıfadarıyla sıfatlanmışlar dır.

ikinci kısım, bu süfli âleme gelmekten maksadın, ancak kemâl kazanmak olduğunu bilmiş, lâkin nefsini sevmek, evlât, mal, mevki gibi dört puta meyletmiştir. Bu sınıftan aslî makamına dönenler varsa da bunlar yine esirdir ve o dört puta tapmaktadır. Zira nefsini bilip yüce makâma vâsıl olmamıştır. Ve bu dünyâya gelmekteki maksadı yerine getirmemiştir.

Üçüncü sınıf, bu süflî âleme kemâle ermek için geldiğini bilmiş ve burada kendisini misafir saymıştır Nefis putunu kırmakla kemâl kazanıp kâmil insan olmuştur.⁷⁹²

Nefsinin arzularına hizmet eden, Allah’ın men ettiklerinden kaçmayan kendi nefsine tapıyor demektir.⁶³²

İnsan, nefis aslanının ihtirasları elinde ve onun kudreti karşısında bir saman çöpü gibi zebun (.mahvolmak) olabilir. Görenler, bu âciz çöpün o aslanın elinden kurtulamayacağını endişeyle düşünürler. Fakat Allah’ın yardımı olur ve akıl harekete geçerse her şey bir mûcize sür’atiyle değişir. Bu takdirde bir çöp, dağ gibi bir vücûdu yok edebilir.

Mûsâ Peygamber, bütün kavmi ve kabilesiyle birlikte Firavun’a ve Firavun ailesine çok küçük görünmüştü. Fakat Mûsâ, âsâsıyla yardığı deryâyı çok kolay geçti. Firavun ise aynı yolda bu sefer suyun kavuşmasıyla boğulup helâk oldu. Öyledir, bakarsın bir sivrisinek yarım kanadı ile ve hiç acımadan koca bir Nemrut’u yere vurup beynini yarar. Yûnus Emre’nin:

Bir sinek bir kartalı salladı vurdu yere

Yalan değil gerçektir ben de gördüm toyunu

Mısrâlarını bir de bu gözle oku!⁶³³

-76-

O halde onların lâfı seni mahzûn etmesin; biz onların içlerini de biliriz dışlarını da (açık gizli her yanlarını biliriz).

<fFelâ yahzünke kavlühüm innâ na’lemü mâ yüsirrûne ve mâ yu elinûn ”

*

O hâlde onların söyleri seni ütmesin; biz onların içlerini de biliriz dışlarını da (Elmahlı Hamdi Yaıçır)

(Resulüm!) O halde onların sökeri sakın seni üzmesin. Kuşkusuz biz onla rın gizlemekte olduklarını da, açığa vurduklarını da biliyoruz (Diyânet)

Ehass-ı havasın (âriflerin en seçkinlen) hüznü yoktur. Zira hüznü normal insanlar çekebilir. Halbuki onlar, vecd halindedirler ve bunlar; “Onlara o gün korku yoktur. Onlar üzülmeyeceklerdir de...” âyet-i kerîmesinin işâret buyurduğu makamdadırlar. Lâkin şu kadar var ki, bazı ârıza ve eksiklikler sebebiyle üzüntü duyarlar. Ve hüznü başkaları için çekerler. Tıpkı Resulullahın ümmetine olan hüznü gibi... Nitekim Allah Teâlâ âyet-i kerîmesinde şöyle buyurmuştur: “Ey Muhammedi Demek onlann sana indirdiğimiz Dur’ân’a inanmayıp davetinden yüz çevirmelerine üzülerek, arkalanndan kendini âdetâ mahvedeceksin!” (Kehf, 6)

Resulullah Efendimiz (s.a.s.) şöyle buyuruyor: “O gün kıyâmetin dehşetinden herkes, nefsi nefsi diyecek. Ben ise, ümmeti, ümmeti diyeceğim. ”⁶³⁴

495

• Sâlih Peygamber, Semûd kavminin ölüleri karşısında düşünmeye devam ediyordu: Allah bana cefâlara katian ve öğüderine devam et buyurmuştu, onların ecelleri yakınlaşmıştir. Ben ise Hakk’a yalvarmıştım, Rabbim! Bana çok cefâ ediyorlar, bu yüzden onlara sevgi duyup öğüt veremez oldum. Sen bilirsin ki nasihat etmek için sevmek lâzımdır. Allah yine bana demişti ki; sana bir lutufta bulunacağım ve yaralarını onaracağım.

Böylelikle Rabb’im benim kalbimi gökler gibi saf kıldı. İçimden bütün acı hâtıraları sildi ve ey Semûd kavmi, ben size yeniden nasihatlerde bulundum; tadı sözler söyledim.

Amma sözlerim sizde yine zehir tesiri yaptı. Çünkü zehirden yaratılmış varlıklara şeker bir fayda etmiyordu.

Bugün sizinle birlikte ölen şey benim çektiklerimdir. Fakat ben işte yine de muzdaribim (şikâyetçi). Yeryüzünde hangi insan ızdırabının ölümüne göz yaşı dökmüştür? Ey feryâd eden adam, bu toprak altına girmişler, senin göz yaşma değmez!

Cenâb-ı Hakk, Kur’ân’da Şuayb Peygamber’in dilinden hikâye ederek: “Ey milletim! And olsun ki ben Rabbimin söylerini siye bildirdim. Öğüt verdim. (Şimdi) inkâra bir millet için ne diye ütüleyim?” buyurur. (A‘râf, 93)

Sâlih Peygamberin de o anda duyguları bunlardı. Fakat yine de peygamber gönlünün hicrânı dinmiyordu. Gözlerinden yaşlar boşanıyordu. Bu yaşlara kendisi de hayrette idi. Allah’ın cömertlik deryası taşmış, mağfiret (Allah’ın merhametle kullarını affetmesi) engini sanki gözlerinde toplamp gözyaşı haline gelmişti.

Kendisine hep bu ağlayışın sebeplerini soruyordu. Ne için ağlıyordu. Bu ölenlerin çirkin yüzlerine çirkin davranışlarına mı? Kara ve karanlık gönüllerine mi? Zehir saçan dillerine, köpek dişlerine, akrep yuvası bakışlarına ve ağızlarına mı?

Sen şükretmeli değil misin ki Rabbin bütün bu kötülükleri Aziz topraklarıyla örttü, bütün kirlerini, bütün çirkinlik ve kötülüklerini topraktan perdeleriyle sakladı.

Elleri, ayaklan, gözleri, gönülleri ve her hâlleri eğri ve çirkin böyle bir kavim için bu hicran neden? Ömürlerince yalnız şeytana uyanların arkasından bu gönülleniş nasıl bir sır saklıyor?

Onlar ki sadece taklid yollarına saparak gönül gözlerini her hakikate kapamışlardı. Nefislerinin elinden kurtularak hür olacakları yerde hâr yani eşek olmuşlardı. Allah onları irşâd için; nurlandırmak için peygamberler gönderdi. Tâ ki Cennet’e lâyık olan ruhlarla, Cehennemlikler belli olsun ve Cehennem’e yönelenler, Cennet yolunu görsünler diye...

Fakat heyhat, bu ikisi arasında öyle bir perde vardır ki, gözlere görünmediği hâlde biri acı öteki tatlı, iki deryayı dahi birbirine karıştırmayan berzâhlar (perdej gibi, münkirlerle (inkâr eden) Allah’ın saf kullarını birbirinden ayrı tutmaktadır.⁶³⁵

•  Allah’ın yarattığı diğer canlıları, insanlar için fedâ ettiği, onların yaşaması için ötekileri kurban ettiği ettirdiği meydandadır.

Allah, insanların faydası için bunca hayvanı kurban etmiştir, nice insan da aklı maad (manaya eren akıl) sahibi bir nebi veya velî için yani kâmil insan, bir ermiş insan için fedadır.

Ad ve Semûd kavmi gibi geçmiş kavimlerin hikâyeleri, peygamberlerin Allah indinde ne ölçüde nazlı ve nâzenîn olduklarını gösterir. Peygamberlere karşı gelenlerin sonları helâk olmaktır.⁶³⁶

•  Sübhan, her türlü noksandan, her türlü kusurdan ve bilhassa beşerî vasıflardan ârî (arınmış) ve münezzeh (ayrılmış olan) olan Allah, sizdeki bütün sırları ve bütün düşünceleri bilir. Beyaz sütün içindeki bir siyah kıl gibi, her karanlık duygu, düşünce ve hareket onun mâlûmu olur. Çünkü Allah Alim ve Habîr’dir.⁶³⁷

JtiY UNÖAİN

497

•  Lokman, hikmet ve marifette daha ileri giderek onu yeter dereceye yükseltmek ve kemâliyle almak için, “Allah Latiftir” dedi. Bu isimle adlanmış ve kendisini bu sûretle târif ve tahdit etmiş olan zâtın her şeyde o şeyin aynı olması onun lutûf ve letâfetindendir.

Lokman daha sonra Lâtif olan Hakk’ı vasıflandırarak “Habîr” sıfatıyla övdü, yani ona ihbardan hâsıl olan bir ilim isnâd etti. Bu ilim ise Kur’ân’da “Biz sizi imtihan ederiz, tâ ki içinizde mücâhit (ceht eden, mücadele eden) ve sabırlı olanlar kimdir bilelim” meâlindeki âyette işâret buyrulan ilimdir, zevki bir bilgidir. Bu âyette Allah, işi hakikat ve mâhiyeti üzere bilmekle beraber kendi nefsini bir ilimden faydalanır gibi gösterdi. Halbuki ulu Tanrı’nm kendi nefsi için “nass” (insanlar) ile bildirdiği bir ilmin inkârına imkân yoktur. Şu hâle göre Allah zevkî ilim ile mutlak ilim arasını ayırmış oldu. Demek ki, zevkî ilim, rûhânî ve cismânî kuvvetlere bağlıdır.⁶³⁸

•  Bir gönül ki, dünya kirlerinden uzak, temiz ve saftır. İşte İlâhî sırlar, böyle gönüllerin aynasına akseder.

Bizim gönül sermâyemiz Tanrı sevgimiz, bizde tecelli eden İlâhi nur, o pak gönüllü velînin mihengine vurulursa, o mihenk (ölçü, ayar) taşı bir anda yakîni (tam emin olma) şüpheden ayırır. Gönlümüzün hâlis olup olmadığı, onun gönlü mihenginde âşikâr olur. Gönül altınının hâlisini (gerçek) de kalpını (sahte) da ancak o sırlar aynası olan mihenk bilir.

Böylece velîler, gönülleri dünya nakışları, dünya renkleri ve kirleriyle dolu olanları, kalp altın gibi, bütün bozuk taraflarıyla tanırlar. Gönülleri İlâhî nura ayna olabilecek hâlis altın gibi saf olanlarda ise, o nûrun akislerini görmenin derin hazzını tadarlar.⁸⁰⁰

-77-

Görmedin mi? O insanı bir nutfeden (sperm’den) yarattık; şimdi o açıktan açığa bir muhâsım kesildi. “E ve lemyera’l-insânü ennâ halâktıâhü min nutfetin fe izâ hüve hasîmün mübîtı”

*

insan kendisini bir damla sudanyarattığımıyı görmedi mi de, şimdi apaçık bir hasım kesildi. (Elmalık Hamdi Yayır)

insan görmey mi ki, biy onu menidenyarattık. Bir de bakıyorsun ki, apaçaık düşman kesilmiş. (Diyânet)

-78-

O kendi yaratılışını unutarak bize bir mesel (örnek) getirdi: “Bu un ufak olmuş kemikleri kim diriltir?”

dedi.

“Ve darabe lenâ meselen ve nesiye halkahû kale men yuhyi’l-‘ızâme vehiye ramim”

*

Yaratılışını unutarak biye bir de mesel fırlattı: “Kim diriltecekmiş o çürümüş kemikleri?” dedi. (Elmalık Hamdi Yayır)

Kendi yaratılışını unutarak biye karşı misal getirmeye kalkışıyor ve: “Şu çürümüş kemikleri kim diriltecek?” diyor. (Diyânet)

-79-

De ki: Onları ilk defa inşâ eden diriltir ve O her yaratışı (Halk etmeyi) bilir.

“Kulyuhyîhe’l-lezî enşeehâ evvele merratin ve hüve bikülli halkın alîm ”

*

De ki: Onları ilk defa yaratan diriltecek ve o her yaratmayı bilir. ” ÇELlmalılı

f lam di Yayır)

De ki: Onları ilk defa yaratmış olan diriltecek. Çünkü O, her türlü yaratmayı gayet iyi bilir. (Diyânet)

Hak sürekli yaratandır. Alem ise, sürekli ve özü gereği Allah’a muhtaçtır.

Yaratılmış olan asla yaratamaz.

Yaratma her nefes yenilenir. Yok olma anı, benzer suretin var olma ânıdır. Bu durum, Eş’arîlerin (Eş’ari mezhebine mensub) görüşünde arazların (sakatlık) yenilenmesine benzer.

Her vakit sen yeniden yaraülırsın, bu nedenle yok olursun ve diriltilirsin.

Allah her nefeste tecellî eder ve tecellîsi tekrarlanmaz. Keşif ehli şunu müşâhede (bir şeyi göyfe fórme, keşifle seyretme) eder: Her tecellî yeni bir yaratmayı verir, bir yaratmayı götürür. Bir yaratmanın gidişi, tecellîden fânî olmak ve diğer tecellînin verdiği şey ile bakî kalmaktır.

İnsanın yaratılışı her nefes yenilenir ve o bunun farkında değildir. Bu durum “bilmediğiniy şekilde siyi inşâ ederiyf (56: 61) âyetinde dile getirilmiştir. Burada kastedilen her nefes yaratmadır. Bu yüzden her

nefeste Allah’ın bizde yeni bir yaratışı vardır. Bunu bilmeyenler, yeniden yaratmadan kuşku içinde olanlardır. (50: 15)

Varlıklarda her nefes yenilenme, akılla bilinir.⁶³⁹

• Allah, ibret almamız için toprağı da, meniyi yani erlik suyunu da, kan pıhtısını da, bizim gözümüzün önünde bulundurur. Bize demek ister ki:

“Ey niyeti boyuk kişi! Şimdi bunlardan tiksiniyorsun değil mi? Bir de bunlara bak da, düşün ki, ben seni nereden nereye getirdim?

O yamanlarda sen, bunlara âşık gibi idin. O yamanlar bedenindeki maddî

unsurların geçirdiği değişiklikler sırasında, bugünkü insanlığını inkâr ediyordun da,

bir damla pıhtıdan nasıl olur da bir insan yaratılır diye şüpheye düşüyordun.

Benim bu keremim yani seni insanlık mertebesine getirişim, o vakit ki inkârını gidermek içindi. O vakitler sen henüy toprakta devrediyordun.

Senin yeniden hayata getirilişin, evvelki inkârına karşı reddedilemey bir delil oldu.

Eakat senin inkâr hastalığın ilâçtan da kötü oldu.

Toprağın bu işi yapmasına imkân var mı? Erlik suyu hiç düşmanlıkta bulunur da inkâra düşer mi?

Ey dirilmeye inanmayan kişi, sen toprak ve tohum âlemlerinde iken gönlün de yoktu, başın da yoktu. Oyüyden düşünceyi de inkâr ediyordun, inkâr edişi de.

Cansızlar âleminde iken insan olacağını inkâr ediyordun. Cansızlıktan kurtulup, insan olunca, haşn (ölüleri diriltip mahşere çıkarma, kıyâmet), dirilmeyi inkâra kalkıştın.

Senin bu hâlin kapıyı çalıp da içerdeki ev sahibinden; “Ev sahibi evde yok. ’’cevabını alan kişiye benzer.

Kapıyı çalan, bu “yoktur” sözünden, ev sahibinin içerde bulunduğunu anlar da elini kapının halkasından çekmez ”

Senin inkâr edişinden de, şu anlaşılır ki, Allah, cansızlarda da yüzlerce hünerler gösteriyor. Canlılar yaratıyor.⁶⁴⁰

• Sen bir katre meni iken, Allah bir vücut verdi, sıhhat verdi, akıl, fikir verdi. Ya sen bunca ihsan olunmuş nimetierin şükrünü nasıl edâ ediyorsun?

Mısır Üniversitesi profesörlerinden Tâhâ nâmında bir kimse vardır. Bu adam anadan doğma gözsüz olduğu halde, Allah ona, üniversite hocalığına yükselecek kadar akıl, zekâ ve ilim vermiş. Sonra da Allah’ı inkâr edecek kadar cehâlet ve akılsızlık vermiş. Şu azamete bakın.

İşte, iki gözden mahrum olduğu halde Cenâb-ı Hakk ona ne zekâ ve ne akıl ihsân etmiş ki böyle yüksek mevkilere çıkabilmiştir. Sonra da bütün bunlara rağmen Allah’ı inkâr edebiliyor.⁶⁴¹

• Her şeyin evveli sâde ve basittir. Her şeyin başlangıcı bir noktadır. Sonra onu biz çoğaltıyoruz. Faraza bir harp başlandığı zaman onun sonunun ne olacağını Sahip biliyor. Fakat o neticeye ulaşmak için arada ne hâdiseler oluyor, ne kanlar dökülüyor, toplar tüfenkler işliyor, kıyâmetler kopuyor. Allah indinde bu teferruatın (ayrıntı) kıymeti yok ki... Ona biz ehemmiyet veriyoruz.⁶⁴²

• Gönlünü inciten her gam, içtiğin şarabın tesiriyledir.

Fakat nerden bileceksin, o mahmurluk, o baş ağnsı, hangi şaraptan meydana geldi?

Bu baş ağrısının, o tânenin meyvasından olduğunu aklı, fikri olan anlar.

Dalla meyva, tohuma bentçemetç. Meni, hiç insanın bedenine benzer mil

Meni, ekmekten meydana gelir, fakat ekmek gibi midir? insan, meniden olur, fakat hiç meni gibi midir?

Isa, Cebrâîl’in üfürmesinden vücut buldu. Fakat sûret bakımından onun gibi midir? Yahut ona bensçer mi?

Adem, topraktan yaratılmıştır, toprağa benıçemesç. Hiç bir üfiim üfiim çotuğu gibi değildir.

Hiç bir asıl esere bensçemesç. Şu halde sçahmetin ve baş ağrısının aslını bilemeksin.⁶⁴³

•  Haşr elbette vardır. Cesedlerin haşri, ruhların cesedlere iâdesidir. Allah’ın îmana muvaffak buyurduğu mü’minlere göre haşır budur. Allah mü’min kullarına dünyaya gelişin muhâl (amaç olmak) olmadığını öğrettiği gibi, yeniden yaratılmanın da muhâl olmayacağını kabul için şerh-i sadr İhsan buyurur. Mâlûmdur ki, yeniden yaratmak ilk defa yoktan var etmekten daha kolaydır. “Onları ilk defa yaratanın dirilteceğini söyle ey Muhammedi” (Yasin, 79).⁸⁰⁶

•  Sen bu İtikadınla (inanç) ve inkârın ile İlâhî kudrete acz isnâd ettin. Hikmet-i İlâhîyi bilmeyerek âyât-ı Rabbânîyyeyi (Kahbin âyetleri) düşünmedin. Hatta onlarla alay etmeye yeltendin. Gayba inanmadığın gibi, ilminin ihata (kuşatma) edemediği şeyi yalanlamaya çalıştın. Eşyanın hakikatlerine eksik ilmin ve çarpık düşüncelerinle vâkıf (sahip) olmaya çalıştın.

“Onlar, ilmini kavrayamadıkları ve henü^ yorumu da kendilerine bildirilmemiş olan şeyi yalanladılar. Onlardan öncekiler de böyle yalanlamışlardı. ” (Yûnus, 39)

Senin gözlerin cisimlerle perdeli ve cisimlerin yaratıcısından gaflettesin. Nitekim cisimleri görünce bunda zâid (ilhak ve ilâve edilmiş) bir vücut bulunduğunu inkâra kalkışanlar da vardır. Böyleleri, cisimlerin O’nun varlığıyla zâhir olduğu renk ve şekillerin o sayede ortaya çıktığı, görülmeyen gerçek vücûdu inkâr ederler. Çünkü varlığın sebebi olan “Nûr”un ilminden habersiz bulunuyorlar. Cisimler arasından görünmeyişinin şiddet-i zuhûrundan, bakanların gözlerinden nûrunun ziyâdeliği sebebiyle gizlendiğini kavrayamıyorlar. ⁸⁰⁷

•  Bilmediğin şeyleri sana zaman gösterecektir.

Ölüm sana lisân-ı hâl ile şöyle der: “Sen, bundan gâfildin, işte senden gaflet perdelerini kaldırdık, bugün artık görüşün keskindir” (Kaf, 22)⁶⁴⁴

•  Kendi yaptığını değiştirmek ancak Allah’ın kudretindedir. Kendi yaptıklarının tam zıtlarını yapma kudreti onun kârıdır. Allah’ın bir görünmezlik içinde âşikâr ve bir âşikârlık içinde gizli olması da bundandır. Çünki Allah meydana getirdiği bir şeyi bozmak, değiştirmek isterse, bunun yine bir başka İlâhî hikmeti var demektir, irâdesinin bir rüzgârıyla kurutup çöle çevirdiği âlemi, aynı irâdenin bir başka rüzgârıyla uçsuz bucaksız yeşillikler ve iri güllerle süslü bir cennet bahçesi haline koyar.

Allah kahırda ve lûtufta tektir. Bizim uğradığımız her kahır ve lütuf onun eseri, aslında biri ötekinden farksız olan nimetleridir. Kendi yaptıklarının tam zıtlarını yapma kudreti onun kârıdır. Allah’ın bir görünmezlik içinde âşikâr ve bir âşikârlık içinde gizli olması da bundandır.

Bu hâdiseler ve yaratılışlar âleminde tek sultan O’dur. Bütün kıt’aların, bütün memleketlerin ve binlerce şehirde milyonlarca kulun tek sahibi ve hükümdarı da O’dur. Çünkü yaratan, yok eden ve dirilten yalnız onun kudretinin elidir. Gerçekten, Allah, yarattığı kâinâtın çehresine nakşedilmiş vücut âyederini bir hâlden başka bir hâle, bir görünüşten başka bir görünüşe, bir yerden başka bir yere çevirmek yahut ilk hâllerini tamamiyle yok ederek yerlerine zıtlarını veya benzerlerini veya çok daha üstün ve güzel olanlarını getirmekte sonsuz bir hareket halindedir.

Bu yüzden nice yoksulluklar, varlıklı oluşa; nice günahlar, en güzel sevaplara; nice kâfirlikler, müslümanlığa; nice ahlâksızlıklar ahlâkın en güzeline çevrilir. Ve Allah eğer dilerse bunları tekrar, olduklarından başka veya zıt bir hâle koyar. O kadar ki kabirlerinde uyanılmaz bir uykuya dalmış olanlar bile mahşer gününde bir âb-ı hayat (ebedî hayat veren suyu) yudumlamış gibi yeniden hayata ve harekete kıyam (ayağa kalkmak) edeceklerdir.

Şehitlerin ve bütün Allah yolunda fâni olanların vücutları bu dünyada ölür, ancak bu ölüm değil bir ebedî hayata diriliştir.⁸⁰⁹

• İnsan bedenleri, ruhlardan, hatta Zât’tan ibâret idi. Sûretlerin birikmesi ile kesifleşti ve inip dışta bu şahısları meydana getirdi. Nasıl ki meni insandan ayrılırken basittir. Sonra iner, sûret toplar, şahıs olur, hayvân-ı nâtık (konuşan hayvan) olur. Sonra sûretler kalkınca yine lâtifleşir, yükselir, basit olur. Kendine bak: nefsindeki mânâlar, soyut ruhundan hâsıl olmaktadır. Orada sâbittir, hiç ayrılmaz. Nasıl ki meni de belde sâbittir. Sen bu mânâların birbirinden ayrıldığını hissetmezsin. Ta mânâlar gelip kalbe (hafızaya) düşünceye, yerleşinceye kadar. Kalbe gelince her biri hayâlı bir sûret giyinir. İşte o zaman birbirinden ayrıldıklarını hissedersin. Hayâli sûretlere büründükleri zaman diğer görülen şeyler gibi onlar da görülürler. Sonra bunlar dışarı çıkarsa tam görünmüş olur.

505

Bu işaret edileni bildinse, İlmî sübûtia (sabit ilim), hârici vücut (varlık) arasındaki farkı anlarsın. Hârici sûret kalkınca mânâlar, hayâli sûretlerine yükselirler. Sonra oradan da ilk tecerrüdüne (soyutluğuna) ve a’yân-ı sâbitesine (İlâhî ilimde eşyanın eyelden beri sabit sûret ve hakikatleri) çıkar, orada kalırlar. Oradan başlamışlardı ve oraya döndüler. Her şey O’na dönecektir.

Bunu bildinse vücutta, tasarruf edenin, kim olduğunu anlarsın. Bütün fiiller Hakk’ındır. Sûretler onun âletleridir: “Attığın %aman sen atmadın, fakat Allah attı.” (Enfal, 17) Fakat kulun sûretinde Hak’tan başka bir mutasarrıf (tasarruf eden) olmadığım kul bilmediği, unuttuğu için; kendisinin, bir irâdesi, ihtiyârı ve Hak’tan ayrı bir vücûdu olduğunu sanır. Meselâ varlığı Allah’tan olan san’atkâr, kendine bir varlık tasavvur etse, gaflet halinde kendisini sânî (yapıcı) sanır. Bu kötü tasavvur, gafletinden ileri gelir. Ama kendisini Hak bilerek fiili ve ihtiyârı kendisine isnâd (yakıştırma, nisbet etme) etse bu, kötü değildir. Çünkü o fiil sûretten çıkmıştır. O fiili o sûrette ve o mertebede görünen Hak yapmıştır. Artık düşün ve anla. Bunun içindir ki ârif: “Yaptım, ettim” sözünde isâbet etmiş, ama cahil hatâ etmiş olur.

Hakikatte ihtiyâr, fiili yapanın, fiilini hissetmesidir. Yoksa insan, istediği zaman bir işi yapar, istediği zaman yapmaz mânâsına değildir. Çünkü fiiller meşiyyet (dileme) iledir. Meşiyyet de iç ve dış sebeplerle mertebelerin ve sûretlerin gereklerindendir. Bu sebeplerin birleşmesinden zarurî olarak meşiyyet doğar. Sebepler mevcud olunca fiiller zuhur eder. İnsan da zanneder ki onu yapmağa ya da terk etmeğe kadirdir. Halbuki değildir. Fiil zuhûra gelince fiilin çıktığı kimse, sadece onu hissetmekten başka bir şey yapmaz. Hayvandan zıt fiillerin doğması, ona bir irâde ve ihtiyârı bulunduğu hissini verdirir. Gerçek bu işittiğindir. Bu, irâde-i cüz’iyyeye aykırı değildir. Artık anla. Allah daha iyi bilir.⁶⁴⁵

• Ruh yeniden diriliş ve toplanma gününe kadar kendi aslına döner. Orada ruhtan cisme aşk yoluyla bir tecellî gerçekleşir. Bu sayede cismin parçaları kaynaşır, uzuvlarını bir aradakğa doğru hareketlendiren oldukça lâtif bir hayat ile uzuvları birleşir. Beden bunu ruhun kendisine yönelmesinden kazanmıştı. Bünye tamamlanıp topraktan olan yaratılış gerçekleştiğinde ise ruh kendisine ‘kuşatıcı sûretlerde’ Isrâfil bağı vâsıtasıyla tecellî eder. Böylece canlılık, uzuvlarına sirayet eder ve ilk defasında olduğu gibi düzgün bir şahıs olarak ayağa kalkar.

Allah şöyle buyurur: “Ona bir kez daha üfler, bir anda ayağa kalkar, yeryüzü Rabbinin nuru ile aydınlanır” (Zümer, 68-69) “Siziyarattığımız gibi tekrar döneceksiniz)’ (A’râf, 29) “De ki: onları ilk olarak Yaratan yaratacaktır” (Yâ-Sîn, 79) “Oya bedbahttır,ya mutlu... ” (Hûd, 105).8U

-80-

O ki size yeşil ağaçtan ateş çıkarandır.

Şimdi siz hep onu tutuşturuyorsunuz.

“Ellezî ce‘ale leküm mine’ş-şeceri’l-ahdari nâren fe izâ entüm minhü tûkidûn”

*

Sfe o yeşil ağaçtan bir ateş yapan O’dur. Şimdi siz ondan tutuşturmaktasınız (Elmalılı Hamdı Yazşr)

Yeşil ağaçtan sizin için ateş çıkaran O ’dur. işte siz ateşi ondan yakıyorsunuz

(Diyanet)

Oksijen, Arzdaki yegâne nesnedir ve yalnız yeşil ağaçtan çıkar. Asıl işin önemli yanı, yeşil ağacın oksijen yapmasıyla ölümden sonraki diriliş. Ancak bu açık bilimsel gerçekten yola çıkılarak, mahşerle ağacın oksijen yapımı arasında ilgi kurulabilir.

Değil un ufak olmuş kemiği bir canlıyı yaksan dahi, ben onu her an diriltiyorum, fakat sen fark etmiyorsun. Bunun sırrı yeşil ağaçtan çıkan her gün yaktığın oksijen olayında gizlidir.

Bir canlı yakılsa, kül artığı dışında onun temel yapısı, su buharı ile karbondioksit haline gelir. İşte bu karışım yaprağa gelince câmid (carıst-g) olan her iki madde yaprağa verdiğim Hayy sırrıyla şekere dönüşerek canlanır. Çünkü karbon artı değerli iken, karbondioksitte cansızdı. Fakat yaprak onu eksi değerli karbona çevirerek şeker yapar ki, DNA dediğimiz molekülün ana yapım tarzı bu yoldan geçer. Bir yerde (yeşil ağaçta) oksijen çıkıyorsa, orada cansızdan canlıya geçiş vardır.⁶⁴⁶

•  H-D-R kökü iki anlamda yer almıştır: Yeşil Renk. Bu anlamda kelime kuruluk ve ölümün karşıtı olan hayatı ifade için kullanılmıştır.

Aynı kökten gelen Hızır insan ismidir. O Allah’ın ledünnî ilmi (Allah’tan vâsıtası^gelen bilgi, ilham) öğrettiği kulu temsil eder.⁶⁴⁷

• Yeşil zümrüt, Beyaz İnci’den ortaya çıkan (Külli) Nefstir.⁶⁴⁸

• Hızır’da ölüyü diriltmenin sırlarından bir takım gariplikler vardır. Allah’ın ona tahsis etmiş olduğu şeylerden birisi, bulunduğu yerde Allah’ın bolluk ve bereket yaratmasıdır. Nitekim Hz. Peygamber’in Hızır hakkında böyle söylediği aktarılır. Ona Hızır adının verilmesinin sebebi sorulduğunda, Hz. Peygamber şöyle

cevap vermiş: “Hangi taşın üstünde otursa altında yeşillik filizlenir.”⁶⁴⁹

•  Mûsâ ağaçta ateşi gördü ve bir ses: Ben senin Rabbinim! dedi. Allah ateş midir? Mûsâ, sıfat nurunu gördü, zâtı göremedi. Nasıl ki sonradan: Yâ Rabbî bana kendini göster! diye münâcatta bu lundu. O zaman Cenâb-ı Hakk: lxrı terânîl Beni göremezsin... Tür¹ a bak, tecellî ânında o yerinde kalabilirse, sen de beni görürsün, dedi ve Hak tecellî edince Tur Dağı parça parça oldu. Harre Mûsâ saika, Mûsâ düştü, bayıldı. (A'râf sûresi, 143. âyet).

İşte Hazret-i Mûsâ o tecellîyi dağda bile görmeye tahammül edemedi. Buradaki nükteye dikkat edin: Bana kendini göster! demek ikiliktir yâni talip ve madûbu ayrı ayrı görmektir. Şu halde, sen kendinle oldukça beni görebilmen nasıl mümkün olur? Bu vücut gözüyle Hak görülebilir mi? O ancak kendi nuruyla görülür. Onu gören yine kendidir.⁶⁵⁰

•  Cenâb-ı Hakk, Mûsâ (a.s.J%. niçin ateş sûretinde göründü? Çünkü o anda Mûsâ’nm istediği bu idi. Yani ateşti. Zevcesi doğurmak üzere olduğundan üşümemesi için bir ateş aramaya çıkmıştı. Eğer isteği sûretinde görünmemiş olsaydı belki oraya gitmeyecekti. Şuhûd, yani görmek, mutlak olanı istemek, bir sûrete bir vücûda bağlıdır.⁶⁵¹

•  Daimî salat (namaz) içinde bulunanlara da, Mûsâ’ya olduğu gibi münâcaatı (yalvarma) ağacı bir ateşten fânûs olur ki, bu ateşe yaklaşınca: Sen benim Rabbimsin demek mânâsı zuhûr eder ve ağaçtan da “Vâdi-yi Mukaddes’tesin, dünya ve âhiret pabuçlarım çıkar.” nidâsını duyar, olur.⁶⁵²

•  Tecellî nurunun ateş şeklinde zuhuruna sebep nedir? derseniz, hariçten öyle görünür. O, nâr değil nurdur. Hz. Mûsâ’ya Cenâb-ı

509

Hakk: “Ayaklarından pabuçlarını at.” (Tâ-Hâ, 12) yani dünyayı da âhireti de at, nârı nur görürsün! buyurmuştu.⁶⁵³

Zahir ehli için ateş olan aşk, bunlar için nurdur. İbrahim'i ateşe attılar. Fakat bu ateş ona gülistan oldu. Halbuki aynı nur, başkası

•      •      ■      S?0

ıçm ateştir.

Cenâb-ı Hakk âhirette kullarına ne suretle tecellî edecek?

“Dünyâda ne ile ve kiminle meşgul ise ondan tecellî edecek”.⁶⁵⁴

Hz. Mûsâ’ya ağaçtan tecellî eden Allah insan-ı kâmilden tecellî etmez mi? Kâmil insanda: İnsan, dünya ve âhiret, Muhammed ve Allah tecellî etmiştir.⁶⁵⁵

Allah, Hz. Adem’i halkettiği vakit ona baştan aşağı nuruyla, Zât’ıyla tecellî etti. Adem, o tecellînin doğduğu, parladığı, esmâ ve sıfât-ı ilâhîyenin zuhûr ettiği yer oldu.

Allah cennette bir ağaç zuhûr ettirdi, Havva’yı Adem’e zevce olarak verdi ve ikisine de hitap ederek: Bu ağaca yaklaşmayınız, zâlimlerden olursunuz, dedi. Fakat Adem’le Havva ne yapsınlar ki o güzel Allah, bu ağacı, aşk ağacı kılmıştı ve Mûsâ’ya yine bu ağaçtan: Ben senin Rabbinim! hitâbı zuhûr ettiği gibi, ondan da aynı hitâbı Adem’le Havva’ya duyurmuştur. Böylece onlarda da akıl ve fikir ortadan kalkarak ağaca yaklaşmışlardır.⁶⁵⁶

O, yeryüzüne şehvet ateşi değil, aşk ateşi getirir. Can nuru ve İlâhî râyiha (koku) salar. Onun tazeliğinde, canlılığında mukaddes Tûbâ ağacının hikmeti vardır ki bu tazelik ve bu canlılık dünya hayatına benzemez.

O ermiş insan getirdiği kokudan bir tutam almak isteyenleri, getirdiği ebedî hayata uyananları iri yapraklı Tûbâ ağacı gibi yeşil

kanatlarının altına alır. Beşeriyet gafleti ve nefis karanlığı içindekileri bu ışıkla uyandırıp ebedî âleme giden yolu gösterir.⁶⁵⁷

• Hızır, ibnü’l Arabi’nin düşüncesinin temel bir niteliği olan zıt kavram çiftlerinde simgesel bir anlam taşır. Bu bağlamda İbnü’l- Arabî Hızır’ı Ilyas’ın karşıtı sayar, birincisi ile bast, İkincisi ile kabz hâli ifade edilir. İbnü’l-Arabi’nin karşıt iki isim saymasına yol açan Hızır ve Ilyas arasındaki ilişkiye ışık tutabilsek bile, Hızır ve bast (açılma) ile Ilyas ve kabz arasındaki ilişki hakkında güç belâ bir tahmin yapabiliriz. Hızır ve Ilyas’ı İbnü’l-Arabi’ye göre tek özellik birleştirir; hayat. Çünkü İlyas -ki o İdrîs’tir- Allah yüksek bir mertebeye yükseltmiştir. O hâlihazırda canlıdır. Hızır da bu sürekli hayattan nasiplenir. Öte yandan, sâhibü’z-zamân (gamanın sahibi) veya Kutup, sonucunu nefislerinde kabz veya bast hâli olarak buldukları, bir takım tecellîlerle sâliklere veya mü’mitılere yardım eder, (bu iki sonuç, iki ismin gereğidir: Celâl ve Cemâl). Kutup bu yardımı iki yoldan ulaşürır: İlyas ve Hızır. Birincisi kabz İkincisi bast hâliyle ilgilidir.⁶⁵⁸

• Kaby yok edip fâni kılar, fenâja ulaçtım (celâl). Nebi, çerîatı ile başımızı secdeye ulaçtım. Bast, yeniden diriltip var eder, hiisçnü kaldım, cemâle ulaçtım. Yeçile, yani cennete götürür. Yeçil ağaçtan Allah’ın mânâsı sçuhûr eder. Velî, bu mânâda hikmet verir. Burada velî, I Sıyır, nebîlik makamı ise Uy as’tır. (Idrîs)

Allah göklerin ve yerin Nûr’udur! Onun Nûr’u içinde çerâğ bulunan bir kandillik (Miçkât) gibidir ki o çerâğ billur kandildedir, bu billur kandil, sanki parlak bir yıldızdır; doğuda ve batıda bitmeyen mübârek bir zeytin ağacından yakılır. Ona ateş dokunmasa da yağı hemen ışık verecek gibidir. O kat kat Nûr’dur. Allah, Nûr’u ile dilediğini hidâyete erdirir. Ve insanlara hidâyeti sezmeleri için misâller gösterir. Allah her şeyi hakkı ile bilir. (Nur; 35)

511

Mânâsı şudur: O mişkât velînin vücûdudur. Zeytin yağı, onun temiz olan gönlüdür ve Allah'ın bu gönülle alâkası vardır. Çünkü Allah: “Ben ki Allah'ım göklere ve yere sığmadım, ancak mü’min kulumun kalbine sığdım” buyurmuştur. O kandilin nûrunun aksinden, âlemin vücûdu nurla dolu, canlı, zinde ve tazedir. O nûr hissedilmez, manevîdir. Benzersiz ve keyfiyetsizdir. Bu nur nefisler ve akıllardan parlar. Nefisler ve akıllardan hayvânâta ve hayvânâttan nâmiyâttan cemâdât üzerine, bir hayat peydâ etmek için geçer. Bütün bu ışıklar, o nurun eserleri ve akisleridir. Binâenaleyh gerçek hayata, Allah ile kâim ve Allah'ın halîfesi olan bir velî mâliktir. Gökte ve yeryüzünde bâkî olan bütün şeyler, onun nurunun aksi ile diridirler. Hayat, onlara âriyeten verilmiştir.

“Bir %eytin ağacından yakılır.” (Nur, 35) Velînin canı, gönlü olan o kandilin zeytinyağı, kutup olmadan ve kemâle ermeden evvel parlaktır. Sevgilisine vâsıl olunca ve cüz külle bağlanınca, damla denize dönünce nur üzerinde nur olur. Çünkü, eğer o nurun, bir cüz'ü ve yakım olmasaydı o nura bağlanamazdı. Cüz'lerin hareketi dâimâ kendi küllerine doğrudur. Nurun üzerine nurdan başka bir şey gelmez⁶⁵⁹

• Hakk Teâlâ Kur’ân-ı Kerîm’de Nûr Sûresi 35. âyette kendi Zâti nûrundan misâl verip; insanın zâtının nûrunu: Mişkat, Misbah ve Zücâce ile tahayyül! bir şekilde nakletmiştir. Zâtın o teşbihi, insanın sûretinden ibârettir. “Mişkat”dan (lâmba konan yer) maksat: İnsanın sadrıdır (göğsü). “Zücâc”dan maksat, kâlbidir. “Misbah”tan maksat ise, insanın sırrıdır. Ayette geçen şecere-i mübâreke (mübârek ağafjden maksat: gayba îmân etmektir. O gayb da Hakk’ın halk sûretinde, Hakk olarak zuhûrudur. İşte gayba îmân budur. Zeytinden maksat, mutlak hakikattir. Çünkü mutlak hakikat ne her bakımdan tamamıyla Hakk, ne de her bakımdan tamamıyla halktır, denebilir. îman ağacı da “Şarkiyye” değildir yani teşbihi (benzetme) nefyedecek (ortadan kaldırma) şekilde mutlak olarak tenzihi (Allah’ın, her türlü eksik ve noksandan . u%ak bulunduğuna ve insan vasfında olmadığına inanmak) îcab ettirmez. Yine o, “Garbiyye”de değildir. Zîrâ, tenzihi nefy ederek mutlak teşbihi ihtivâ etmez. Teşbih kabuğu ile tenzih özü arasından sıkılarak elde edilen bir sır ve hakikattir. Yakînden ibaret olan zeytinyağının ateş dokunmasa da alevlenmesi ve nûr saçması mutiaka meydana gelir. Böylece o zeytinyağının kendi nûruyla kendi zulmeti ortadan kalkar. Zîrâ o, nûr üstüne nûrdur. Şöyle ki: Aşikâr nûr ile gözdeki teşbih nûruyla, îmana ait nûrdan ibaret olan tenzih nûru ve birbirlerinin fevkindeki nûrun neticesi olan vâhidle ilgili olan nûrdur. İşte Allah Teâlâ bu şekilde istediği kimseyi nûruna hidâyet eder/²⁷

•  Onlar çevrelerine halkalanan ruhlara şöyle seslenirler: Ben, Allah aşkıyla yanmış aydınlanmış bir rûhum! Eğer aynı aşk ateşiyle yanmak isteyen kimseler varsa gelsinler, benim kalbimin ocağında, kendi gönül kavlarını tutuşturup bu ateşle uyanmaya, bu ateşle yanmaya koşsunlar. Unutmasınlar ki kendi gönülleri de aslında iyiye, güzele koşma istîdâdındadır (kabiliyet). Her gönül ateş alma kabiliyetinde bir kavdır. Her gönül Allah yolunda bir kanattır.⁶⁶⁰

•  Ben gizli bir hâzineydim istedim ki bilineyim, gereğince aşk, Cenâb-ı Hakkk’ın sıfatıdır.⁸²⁹

•  Kâinât ağacı onun aşkına coştu, taştı, oynadı Sonra onda bulunanlar da harekete geçti. Ama hepsi, renkler ve bayramlıklar... uçtu... uçtu. Bütün bunlar onun nurundan bir kıvılcımdı.⁶⁶¹

-81-

Gökleri ve yerleri yaratan, onlar gibisini (onların aynını) yaratmaya muktedir değil midir? Elbette O Hallâkü’l-Alîm’dir (mutlak yaratıcı her şeyi bilendir.)

“E ve leyse’l-lezîhaleka’s-semâvâti ve’l-‘arda bikâdirin alâ en yahluka mislehüm belâ ve Hüve’l- Hallâku’l-‘Alîm”

*

Gökleri ve yerleri yaratan, onlar gibisini yaratmaya Kadir değil midir? Elbette Kadirdir. Çünkü O her şeyi Yaratan’dır, her şeyi Bilen’dir. (Elmalılt Elamdi

Ya%ır)

Gökleri ve yeri yaratan, onlann benzerlerini yaratmaya kadir değil midir? Evet! Elbette kadirdir. O, her şeyi hakkıyla bilen yaratıcıdır. (Diyânet)

Hallâk: Yaratışı sürekli olan yarattıklarında sürekli yeni boyutlar oluşturan. Yaratışındaki yoğunluk ve çeşitliliği izlemek mümkün

f      831

olmayan. '

• Arz Hakk’ın sıfatlarının karşılığında (semâ), yaratılmışların sıfatları, yüceliğin zıddına süflîlik, düzgün âlemin (semâ) karşıtı olarak bozuluş âlemidir.

Allah şöyle buyurmuştur: “Allah gökleri, arzı ve aralarındaki şeyleri hak ile yaratmıştır.” Gökler ulvî âlemler, arz süfli âlemlerdir. Gök ıslah âlemi, arz bozuluş âlemidir. Gök yüksekliği, arz ise düşüklüğü anlatır.⁶⁶²

•  Halk (yaratma), yokluktan değildir. Yaratma ilmi varlıktan dış varlığa doğrudur. Ibnü’l-Arabi’nin düşüncesinde Allah Yaratan’dır demek, Allah’ın a’yân-ı sâbiteyi dış-duyulur varlığa çıkarttığı veya izhâr ettiği anlamına gelir. Bunu sadece Allah yapabilir, hiç bir yaratılmışın irâdesi ayan-ı sâbiteyi izhâr (açığa çıkartmak) edemez. Halk belirli bir zamanda gerçekleşmiş değildir, aksine o, her nefeste devam eden sürekli bir eylemdir. Hak sürekli ve ebedî Yaratan; âlem ise sürekli ve ebedî yok olandır.

İbnü’l-Arabî halk (etmek) lâfzına dört açıdan bakar:

1)  Halk=îcat yaratması. Bu, İlâhî irâdenin ortaya çıkartmak istediği şeye ilişmesidir.

2)  Halk= takdir yaratması. Bu, mümkünün varlığını ortaya çıkartmak için vaktin belirlenmesidir.

3)  Halk= yaratma fiili.

4)  Halk=isim. Başka bir ifadeyle halk yaratılmış olan anlamında yaratılanın ismidir ve hakikatin iki veçhesinden (yü%) birisidir: Hak ve halk.⁶⁶³

•  Mûsâ’nın tabut içinde deryaya atılmasının sûreti, zâhirde ölüm idi. Halbuki bu, zâhirde ve bâtında onun için ölümden kurtuluş oldu. Şu hâlde Mûsâ, insanların ilim ile cehil ölümünden dirildiği gibi dirildi. Nasıl ki ulu Tanrı “O kimse ki ölü idi.” Yani cehâlet ile ölmüştü “Bi% onu dirilttik. "Yani ilim ile diri kıldık “Ve bi£ ona bir nur bahşettik ki bnunla insanlar arasında yürür.” buyurmuştur. O nur ise hidâyet ışığıdır.⁶⁶⁴

•  Yarattı’dan murat, mânevî vücuttan sûrî yani görünen vücûda zuhûr etti, demektir.⁶⁶⁵

•  Cesedin cümlesine fenâ gelse, ona ne yokluk olur, ne de zevâl. Gök yıkılsa, yer çökse ona bir hasar gelmez. Canlılardan ne kadarı ölürse ölsün, o izâfî ruh, ne hâlde ise, o halde dâim ve kaim (ayakta durmak) olur.⁶⁶⁶

•  “O her an yeni bir şan alır” Allah’ın Zât’ma ve sıfâtma bir son olmadığı gibi, âlemlerin dahi sonu yoktur. Zîrâ âlemler, isim ve sıfadarın zuhur yeridir. Zuhûr eden sonsuz olduğuna göre, zuhur yerlerinin de sonsuz olması gerekir.⁶⁶⁷

•  Hak Teâlâ varlığı yarattı ama haddi zâtında Hak, varlığını yarattı. Her şeyin Hâliki Allah’tır; Ondan başka Yaratıcı yoktur. Kulların îtikâdında zuhûr eden dahi, Hakk’m yarattığı eşya cümlesindendir ki onları dahi Hak yaratmıştır. Hak, kulun tasavvuruna (hayal), îtikâdına ve anlayışına göre kalp aynasında yüz göstermiştir.

Düşünen kulunun zannına ve düşüncesine göre varlığını izhâr eder (açığa çıkarma).

Hak, bu âlemi ve Adem’i yarattı ve bunları kendi varlığına ayna kıldı. Alem aynasında aksini, Adem aynasında ise aynını görür ve seyreder.

Zât’ını ayna sûretinde izhâr etti. Cemâlini o aynada zâtına arzetti. Bu yüzden bakar oldu. Kendi güzelliğini görüp aşka düştü. Hayran oldu, niyaza kapıldı. Diğer yüzden mâşûk oldu, naz ve işveye girdi. Kendi hüsnünü yine kendi kendine arzetti ve tecellî etti. Burada bakan, bakılan ve ayna tek şeydir.⁸³⁸

•  Bunların hepsine ayna insân-ı kâmildir. İlâhî varlığı kâinâtı gösteren aynadır. İnsân-ı kâmil mutlak sûrette Hakk’ın tecellîgâhıdır ki O, hangi yönden kendisine tecellî ederse kabullenir.⁶⁶⁸

-82-

O’nun emri bir şeyi dilerse (irade ederse) ona sâde “Ol” demektir. O, oluverir.

“Intıemâ emrühû izâ erâde şey’etı en yekûle lehû kün feyekûn”

*

O'nun emri, bir şeyi dileyince ona sâde "Ol” demektir. O da hemen oluverir. Elmalık H ameli Ya^ır)

Bir şey yaratmak istediği %aman Onun yaptığı "Ol” demekten ibarettir. Hemen oluverir. (Diyanet)

Bir şeyin tekvinine (yaradılış) irâdesinin taalluku (ilişiği, ilgisi olma) zamanında Hak Teâlâ’nın emri ancak o şeye irâdenin taallukuna defaten (birden, bir defada) ve mean zaman tahallül etmeyerekten (araya girme) şeyin vücûdunun terettüb (sırası gelme, ıcâb etme, gerekme) etmesidir.⁶⁶⁹

• Tekvin Cenâb-ı Hakkk’ın sıfatlarındandır. Allah bir şeyi murad edince ona sadece “ol” der, o şey de hemen oluverir. Cenâb-ı Hakk Kur’ân-ı Kerîm’e göre “kün” emri ile yaratır. Bu kelime Allah’ın yaratmasını ifâde eden kelimedir. Allah’ın kelimeleri tükenmez (Kehf, 109). Çünkü hallâkiyet Allah’ın en bâriz (açık) vasfıdır (özellik).

Bu kelime Kitab-ı Mukaddes’te de yer alır. Ancak orada emr-i gâib şeklinde geçmektedir. Tekvin bâb, l’den şu cümleleri okuyalım: "Ve Allah dedi, ışık, olsun; ve ışık oldu (...) Ve Allah dedi, suların ortasında kubbe olsun ve sulan sulardan ayırsın. Ve Allah dedi, gündüzü geceden ayırmak için gökkubbesinde ışık olsun; ve alametler için, ve günler ve seneler için olsunlar.” Bu kelimenin emir sîgâsıyla (emir) olması, müteâl

517

(yüksek), her şeyin üstünde gâlib, her şeyin mülkünü tasarrufu elinde bulunduran, Yaratma da O’nun Yürütme de O’nun, (A‘râf, 54) olan Allah’a ne kadar lâyıktır. Çünkü Allah’ın şer’î emirleri de emr sîgâsıyla vârit olduğuna göre, Allah’ın yaratıcı aksiyonu ve yürütücü aksiyonu için bu kelime elbette ki en uygunudur. Hz. Isa’ya Kelîmetullah denilmesi O’nun böyle bir emrinin tecellîsi olduğundandır. Çünkü Allah sebeplere mahkûm değil, Müsebbibu’l- esbâb’dır (sebep olan). Allah her şeyin Yaratıcısı olduğu gibi, sebeplerin de Yaratıcısıdır. Dilediği zaman onları tesirsiz kılar, değiştirir. Hiç bir şey O’nu takyid (kayıt altına almak) edemez, her şey O’nun küllî irâdesiyle mukayyed (kayıtlı) ve O’na münkâddir (boyun eğen).

Bu kelime Kur’ân’da mefulsüz, mutlak yaratma anlamıyla sekiz defa geçer. İlk defa 41. sırada yer alan Yâ-Sîn sûresinde geçer. “O’nun işi bir şeyin olmasını istedi mi ona, sadece “ol” demektir, hemen oluverir.'” (Yasin, 82). İkinci olarak 44. sırada yer alan Meryem sûresinde geçer: “Çocuk edinmek A.llah’a yakışma^ O, (böyle şeylerden) münesşyehtir (ayrı olmak). Bir işi yapmak istedi mi, ona sadece “Oll” der, (o da) olur. (Meryem, 35). A.llah’m bir şey vücûda getireceği %aman onu en kısa gamanda yaratmasının, şanından olduğunu ifade eder. Diğer âyetler de yaklaşık olarak aynı mânâyadır (Al-i İmrân, 47) (Al-i İmran, 59; En’am, 73; Bakara, 117; Nahl, 40; Mü’min, 68).⁶⁷⁰

• Allah bir şeye ne zaman “Ol!” diye emretse o şey kendini vâr edenin emrine uyarak kendini var kılar. Bu yüzden Hakk Tealâ yaratılışı “şey”e nisbet etti. Eğer o şeyin kendisinde yaratışa hazır oluş olmasaydı “Ol!” emrini işitince varlığa kavuşmazdı. O şeyin kendisinde yerleştirilmiş ve gizlenmiş olarak bulunan bu yaradılışa hazır olma yeteneği onda Feyz-i Akdes yani Zât âleminden gelen tecellîlerden oluşur.

İlâhî feyz iki kısımdır: Biri “Feyz-i Akdes”, diğeri “Feyz-i Mukaddes” İlki ile ilim mertebesinde tüm hakîkaderi ve onların aslî yetenekleri oluşur. İkincisi ile bu hakîkaderin kendilerini dışarıya varlık olarak aksetdrebilmeleri için gerekli olan şeylerle birlikte hârici varlıkları oluşur.

Bir şeyin varlığından önceki yokluk hâllerinde, bütünüyle yok olan bu şeyler nasıl oluyor da “ol” emrine uyabilme yeteneğini gösteriyorlar? Varlığı kendinden başka şeye bağımlı olan bir şeyin var oluşu nasıl mümkün oluyor? Buna şöyle cevap verilir: Bu şeylerin varlığı tamamiyle İlâhî ilim mertebesindeki İlmî varlık ile ezelî ve ebedî olarak vardırlar. Fler ne kadar varlıklarının dışlaşması açısından yok iseler de. Dolayısıyla “Ol!” emrine ve “oluveriş”e hazır bir şekilde İlmî olarak vardırlar.⁶⁷¹

•  Allah âlemi nefsinden, irâdesinden ve sözünden yarattı. Eğer bu üç şey -ki bunlar Zât, bir işin olması için hakkın yönelişinden başka bir şey olmayan irâde, ve bu yönelişin tahtındaki “Ol!” emridir- olmasaydı hiç bir şey var olmazdı. Alemin bu üç şeyden oluşması tevhide aykırı değildir. Zât birdir. Çeşitlilik gösteren nisbederdir. Nitekim buyurur: “Biz bir şeyin olmasını dilediğimizde ona ol deriz o da oluverir.” İşte Allah yukarıdaki üç şeye burada işâret etmektedir. Vâr edilmiş her şeyde bu üç şey vardır. Tabii kendini var edendeki üç şeyin karşılığı olarak. Bu karşılıkların birincisi o varlığın Allah’ın ilim mertebesindeki sâbit Zât’ı, İkincisi Rabbin sözünü dinlemek, üçüncüsü de onun emrine uymak.⁶⁷²

•  Şu hâle göre Yaratan’ın üçlü birliği yaratılanın üçlü birliği ile karşılaştı. Yaratılan şeyin yokluktan vâr olmasında onun sâbit olan Zât’ı, kendisini îcât edenin Zât’ına, bu hitâbı işitmesi Yaratanın irâdesine ve Yaratanın ona vâr olması için verdiği emre uyarak varlığı kabul etmesi de Hakk’ın “kün” emrine karşılık düştüğü için o şey de vâr olmuştur. Eğer Allah’ın “Ol!” emrine karşı o şeyin

519

kendi nefsinde vâr olmak kuvveti olmasaydı yaratılamazdı. Şu hâlde o şey yok iken yaratılış emrini işitince ancak kendi nefsini yarattı. Bu îzâha göre Hak, isbat etti ki, kendisine düşen iş, sadece yaratacağı şeye emir vermektedir. Nasıl ki kendisinden korkulan ve isyan edilmesi mümkün olmayan bir âmir kölesine kalk der, köle de efendisinin emrine uyarak derhal kalkar. Bu kalkınma keyfiyetinde efendisinin ona emir vermesinden başka bir şey yoktur. Kalkma ise efendinin fiilinden değil, ancak kulun Şilindendir.

Demek oluyor ki yaratılışın aslı teslis (üçleme) üzere yani irâde ve emir Hak tarafından, oluş keyfiyeti de mahlûk tarafından olmak üzere üç esasa bağlandı.⁶⁷³

• Varlıkların hepsi sonu olmayan Allah’ın kelimeleridir. Çünkü onlar Kün: ol emrinden meydana gelmiştir. Kün ise Allah’ın kelimesidir. Şu hâle göre kendisinde mevcut bulunması bakımından kelime Allah’a nispet olunur mu? Nispet olunsa bile onun iç yüzü bilinmez. Yahut Hakk’ın mahiyeti kün diye bir sûrete mi indi? İş böyle olunca da o sûrete inerek onda belirmesi dolayısıyla o sûret için Kün sözü gerçekleşir. Bu hususta âriflerin bir kısmı bir taraf diğer bir kısmı da başka bir tarafa gider. Bazıları da işte hayrete düşer ve bilmez. İşte bu ancak zevk yoluyla anlaşılabilen bir meseledir. Nasıl ki Bâyezîd-i Bestâmî, öldürdüğü karıncaya üflediği anda hayvan dirildi. O bu işte kiminle üflediğini bildi ve öyle üfledi. Şu halde, O îsâ’nın zevk ve müşâhedesine erişmişti. Mânevi olan dirilmeye gelince, bu da ilim iledir. Bununla beraber hayat; Allah’ın Zât’ına, ilmine ve nuruna mensup olan hayattır ki Allah bu hususta şöyle buyurmuştur: “O kimse ölü müdür ki, biz onu diri kıldık ve ona bir nur verdik ki halk arasında onun ışığıyla yürür.” Şu hâlde ölü bir kimseyi Allah bilgisi ile husûsî bir meselede ilm-i hayat ile diri kılan her ârif onu ilimle diriltmiş olur ve ona öyle bir meşale verir ki onunla halk içinde yani sûrette kendine benziyenler arasında yürür.⁶⁷⁴

• Ba’s, diriliş iki türlüdür. Biri zâhirî, diğeri mânevi. Ba’sın lügat mânâsı, yerinden koparmak demektir. Sûrî olan ba’ste, insan tabiî ölümle öldükten sonra mezara girer ve kabirde nice müddet medfun olduktan (gömülmek) sonra ceseder dirilip haşrolur. Böylece de kıyâmetin sırrı ve hakikati o gün zuhûra gelir ve hakikatler, herkese o gün ayan ve âşikâr olur.

Bir de mânevi ba’s, mânevi diriliş vardır ki, bunda insan ihtiyârî ölümle ölüp fâni olduktan ve mecâzî vücut kaydından kurtularak Zat nurları içinde bir çok müddet medfun (gömülmek) olduktan sonra Cenâb-ı Hakk onu: “Benim sıfatlarımla ortaya çık, seni gören beni görür” sözünün gereği olarak, fenâ mertebesinden bekâbillah yani yokluktan sonra Hak’la var olmak derecesine, Allah’ın sıfatlarıyla sıfatlanmış olduğu halde ba’s ve ihrâc eder. Ve o kimse bu mertebede Hakk’ın bekasıyla bakî ve Rabbani hayat ile dirilmiş olarak her ne işlerse hemen Hak’la işler. Bu mertebede o, eşyayı Hak’tan başka görmediği gibi, Hakk’ı da eşyadan gayrı görmez. Belki halkı Hak’la kâim, ve Hakk’ı cümle eşya ve mahlûkatın aynasında zahir ve tecellî etmiş görür.

Bir kesret görür ki hakikatte vahdetin ta kendisidir. Bir vahdet görür ki eşyanın kesretinde kendini göstermekte bulunmuştur. İşte bu mertebede ona zahir, bâtının kendisi ve bâtın da zuhuru itibariyle zâhirin aynı göründüğü gibi, âhir aynı evvel ve evvel ise aynı zâhir görünür. O kimse bu mertebede: Evvel Ahir’dir, Âhir Evvel’dir. Zâhir bâtındır ve bâün da zâhirdir! der.

Şeyh-i Ekber’in “Sübhâne men ezhara’l-eşyâe ve hüve aynühâ” “O izhâr ettiği eşyanın tâ kendisidir.” kavli ve Hz. Aii’nin “Ölüm gözümden örtüyü kaldıracak olsa, bu dünyada gördüğümden fazla bir şey görmüş olmayacağım!” demesi de yine aynı mânâyı doğrular.

Hz. Niyâzî’nin dediği gibi:

Hak ’tan ay ân nesne yok Gö%sü%lerepinhân (gizli) imiş

Hâsılı mahlûkat ve bütün bu yaratılış âlemi Hakk’ın mutlak güzelliğine perde gibidir. Bu perde açılıp Hz. Ebû Bekir’in “Hiç bir

521

şey görmedim ki onda Allah’ı görmeyeyim.” dediği gibi görgü sahibi olmak, ancak ölmezden evvel ölmekle olur.⁶⁷⁵

•  Mürîd, muradına nefsinden, ve alışkanlıklarından çıkmayınca ve cemî-i şehevât-ı (nefis düşkünlükleri) mubâhâtı (mübah olan) ve onun gayrını terk etmedikçe vâsıl olmaz. Bunlar hâsıl olduktan sonra Cenâb-ı Hakk müridini kendi vücûdunda ve vücûdunun avâliminde (dünyalar) tasarruf ettirir; sonra onu kevn-i mutlakta tasarruf ettirir. Bundan sonra bu zâtın emri, Hakk’m emriyle olur ve bir şeye “Kün” dese olur.⁶⁷⁶

•  Ben kevne ve nasıl meydana getirildiğine, saklanana ve nasıl tedvin (kitap şekline sokma) edildiğine baktım ve bütün kevnin bir ağaç olduğunu gördüm. Bu ağacın nurunun asit kün tohumundan idi. Böylece K cevherinden iki farklı anlam ortaya çıkmıştır. Birisi “kemâl k’si”, “Bugün şifin için dinini fi kemâle erdirdim.” (Mâide, 3), diğeri küfür K’si, “Onların bir kısmı îman etmiş, bir kısmı ise kâfir olmuştur.” (Bakara, 253). Ardından N (Nun) cevheri ortaya çıkmıştır: belirsizlik N’si ve belirlilik N’si. Tanrı onları yokluktan irâdesinin hükmüne göre izhâr ettiğinde nûrundan üzerlerine saçmış, bu nurun isâbet ettiği, kün tohumundan ortaya çıkmış oluş ağacının görüntüsüne gözlerini diker. Böylece onun K’sinin sırrında “Si% en hayırlı ümmetsinifi’ (Al-i İmran, 110) ifâdesinin timsâli parlar. Nun’un şerhinden ise “Allah kimin kalbini Islâm’a açarsa, o Rabbinden bir nur üzerindedir” (Zümer, 22) âyeti anlaşılır hâle gelir. Bu nurun ıskaladığı kimse ise kün harfiyle anlatılmak istenilen anlamı açıklaması istenilir, o da harfin hecelerinde yanılır. Ardından kün kelimesinin misâline bakar ve zanneder ki o belirsizlik Nun’u ile küfür K’sidir. Böylece kâfirlerden olur. Yaratılmış herkesin Kün kelimesinden payı, hecelerinden bilindiği kadardır. Bir kişi kemâl K’sine ve belirlilik N’sine tanıklık ederken, birisi de Küfr K’sine ve belirsizlik N’sine tanıklık eder.

Kün iki ele işaret eder: söz konusu iki el İbnü’l-Arabi’ye göre etkinlik ve edilgenlik sıfatlarını veya zorunluluk ve olabilirlik mertebelerini ifâde eder.⁶⁷⁷

•  Herkesin müşâhedesi bir başkadır. Yani: KÜN (ol) emrine dair müşâhedesi.. Yani Kâf ve Nuri müşahedesi.. Ona biri bakar; kemâliyet, tamlık Kâf mı ve marifet Nün’unun, nûrunu müşahede eder. Bir başkası da küfür Kafile yabancılık Na»’unu.. Yâni nekrem

•  “Onun emri bir şeyi dilediği zaman: Ol! (Kün!) demektir. O dem olur...” Bu inceliğe yükselten miracın ilk merdiveni: Şerîat ve de hakikatin sırrıdır. İkincisi: Al büyüdür ki hayâl ve tasvir gücüne yerleştirilmiştir. Bâtıl ve yalan perdesi altında hakta gizlenmiştir. Hüsran mîrâcıdır. Şeytan sırâtıdır. Hizlan seviyesine kadar götürür. “Bir serap gibidir ki, susamaktan bunalan onu su sanır. Oraya vardığı zaman bir şey bulamaz...” (Nur, 39) Su sandığı “Nur” ateş olur. Karargâh ölüm saçar. Ancak, bütün bunlara rağmen; şâyet küfr’den dönerse; Allah elinden tutar; te’yid ettiği lâtifeye çıkarırsa, bu mânâda makamdan ikinci mîrâca çıkar Allah’ı yanında bulur. İşte o vakit; Hakk’ın karargâhını bilir ve sadâkat makâmmda; bâtıl yoldan ayırt eden hâli anlar. Hûlâsâ: Bir şahıs gidişini; anlatılan yola uydurursa, İlâhî hükmün emrine girerse, hesabım kendisi tamamlamış olur. Amma, bu durumu ihmal eder de... bu ihmal kararı üzerinde kalır giderse, tabiat elbisesi üzerine ateşini körüklemiş olur. Ve de helâke doğru dolu dizgin gider, gider... Sonra da; o ateşin dumanı âlâ ruhunun burnuna kadar gider. Dolayısıyla da, onu da öldürür ki bundan sonra artık; Hidâyet yolu bulamaz. Bundan sonra artık; Ümmü’l-Kitâb’ın (Kur’ân —ı Kerîm) mânâsını anlayamaz. Bundan sonra; bütün telâkkisi (kabul etme) Cemâl mânâlarındandır. Yahud da kemâl çeşidi işlerdendir. Bu aldıkları ile, delâlette zayi olur gider. Bu hal içinde; her ne kadar muhâl olan şeyler onda zuhûr bulur ise de, yine de Hakk’a dönmesi imkânsızdır. Bunların durumu, şu âyet-i kerîme ile anlatılır: “O

523

kimseler ki; çalışmaları dünya hayatında iken gitmiştir. A.ma onlar, halâ iyi iş yaptıklarını sanırlar. ” (Kehf, 104)⁶⁷⁸

Allah Teâlâ’nm emri; (Kaf ile Nun, Kün) arasındadır. Bazılarında Cenâb-ı Hakk, (Rahmânıyet) sıfatı ile tecellî eder. Bu şöyle olur: Allah Teâlâ, kulu için Rubûbiyyet arşım diktiğinde kul, onun üzerine istilâ eder (yerleşir); ve önüne iktidar kürsüsü konur. O zaman onun rahmeti varhklara sâri (bulaşan) ve şâmil (içine alan) olur. İşte o zaman o Zât’ın kürsüsüne bağlanır. Sıfadar kıyâmını bulur. Yani artık o da Kudsiyyü\-Zât ve kayyûmü’s-sıfât'tvc.^⁶⁷⁹

Ruhu’l-Kudüs; “Kün” (En’am sûresi, 73) emri şumûlünün (kapsam) altına girmekten yana münezzehtir... Ayrıca asla onun için “Mahlûktur!” da diyemeyiz. Zira o Hakk’ın has olan yüzlerinden bir yüzdür, o yüzle kâimdir.⁶⁸⁰

“A‘yân-ı Sabite”, (Kün) kelimesinin ihâtası (kuşatma) altına girmemiştir.

“A‘yân-ı Sâbite”, ancak ayni îcad zamanında (Kün) kelimesinin ihatası altına girer.

Fakat, onun yüce şâhikasında (enyüksek nokta) ve ilm-i taayyününde (meydanagelmesinde) tekvin ismi “A‘yân-ı Sâbite” üzerine dâhil olmaz. Bu mânâya göre a‘yân-ı sâbite Hak’tır, halk değildir.

Çünkü halk, (Kün) kelimesinin altına giren şeyden ibârettir. A‘yân-ı sâbite ise, İlâhî ilimde bu vasıf ile hâdis değildir. Bilâkis, iltihak hükmüyle, hâdise dâhil edilmiştir. Bunun sebebi ise a‘yân-ı sâbite’nin kendi zatlarında, hâdis (meydana gelen) varlıkların kadîme olan ihtiyacıdır.⁶⁸¹

•  Hullet (hakîkî dostluk); kulun yüce Hakk’a dost olup katılmasıdır, bu katılma o kadar şiddetlidir ki; cesedinin bütün parçalarında bu katılma ve dostluk izleri zâhir olur. Allah’ın “Kün” (01!) emriyle eşya onun için oluşur ve hastalıkları, illederi giderir. Elinden mûcizeler çıkar, boşlukta ayakları ile yürür, mesafeler kendisine kısalır. Neticede tüm heykeliyle, sûretlerin her biriyle sûretlenir. Burada anlatılanlar şu kudsî hadîsin mânâsıdır: “Kulum bana nâfilelerle yaklaşır. O kadar ki, onu severim. Onu sevdikten sonra, kulağı olurum; onunla duyar. Gözü olurum; onunla bakar. Dili olurum; onunla konuşur. Ayağı olurum; onunla yürür.”Ve bu kul arttk Hak hallidir. Yani, yüce Hakk’ın nur’ları onun varlığına karışmışttr. Hâsılı O artık Allah için bir dosttur.⁶⁸²

•  Nasıl ki nefes ve harfleri ağızdan çıkarmak süreliyle söz ve kelime zuhûr ediyorsa, bütün bu görünen ve olan şeyler de Allah’ın kelimeleridir.

Evliyâ ulvî, yüksek kelimeler; eşya ise süflî, alçak kelimelerdir ve bunların hepsi de bir (kün) emrinden zuhur etmiştir. Her şey, aslında ne ise, sonunda da odur. Çünkü evvel sondur, son da evveldir.⁶⁸³

•  Olan işlerin hiçbiri yoktan zuhûra gelmedi. Hepsi bir zâti inkılâptan (değişme, bir hâlden bir hâle geçme) ibârettir. “Yoktan oldu.” demekten kasıt, zâü zâtından saklı iken, isteği ile açığa çıktı demektir. Zîrâ ne var yok olabilir; ne de yok var olabilir. Zât deryâsmda meydana gelen inkılâp sâyesinde âlemler zuhur etti. Meselâ bir deniz düşünelim; birinin diğerine akıttığı ile ikinci; ondan akanla üçüncü, daha sonrası da dördüncü olur; böylece dört deryâ zuhûr eder. Bu anlatılanlar bir nurdur. Her inkılâbında yeni bir şekil olur. Arifler kaünda öncesi ne idiyse, el’an (şimdi, hâlâ) yine öyle. Anlatılan âlemlerin cümlesi bir nur denizidir; dâimâ dalgalanır ve yeni, yeni tecellîler olur. “O her an bir şe’n ğ//dedir.” düstûruna göre, o İlâhî dalga Zât’tan gelir; yine Zât’a gider. “Her şey O’ndan

geldi; yine O’na gider.” “İşlerin hepsi O’na döner.” Bu denizin dalgasına mâsivâ (dünya) denir. Derya: Ezelî ve ebedî dalgalar da sonradan zuhura gelen hâdiseler sayılır.

Evvel âhir varlık Hakk’ındır. Var görünen mâsivâ ise, mutlak olan varlıkta sayılır. Bütün mevcut şeyler, mutlak Zât’tan zuhûra gelir. O varlığa can olan tecellî bir an kesilse o anda hepsi yokluğa gömülür.⁶⁸⁴

Yüce ve eşsiz Tanrı, sayıya sığmayan güzel isimlerinin a’yân-ı sâbite âlemindeki suretlerini görmeyi, bu görüşle kendi sırrını kendine açmayı murad etti. Tanrı vücut ile vasıflanmasından dolayı emri hasreden toplu varlık âleminde kendi aynını görmeyi diledi.

Böyle olunca her emrin başlangıcı da sonu da ondandır. Bütün varlık ondan başladığı gibi ona döner. Emir, âlem denen aynanın cilâlanmasını gerekli kıldı. Adem de bu aynanın cilâsı ve ruhu oldu.⁶⁸⁵

Gösfi kulağı olmayan yoklara, Allah, efsun (büyü) okuyunca; “OU” emrini verince, yoklar hemen coşarlar, var olurlar.

Onun efsûnuy la yoklar, hemen koşa koşa varlık âlemine gelirler.

Sonra var olana, bir efsun okur; ‘Yok ol!” emrini verir, o da yokluğa at sürer, mahvolur gider.

Allah gülün kulağına bir sö£ söyledi, onu güldürdü, âdı taşa bir sö% söyledi, onu akîk haline getirdi.

Topraktan yarattığı bedene bir âyet okudu, beden canlandı, can kesildi. Güneşe bir şey dedi, güneş parılpanlparladı, nur şaşıcı oldu.

Yine güneşin kulağına korkutucu bir nükte söyler, ona; ‘Tutul!” der, güneşin yüyüneyüklerce perde iner, tutuluverir.

•  Hullet (hakîkî dostluk); kulun yüce Hakk’a dost olup katılmasıdır, bu katılma o kadar şiddetlidir ki; cesedinin bütün parçalarında bu katılma ve dostluk izleri zâhir olur. Allah’ın “Kün” (01!) emriyle eşya onun için oluşur ve hastalıkları, illeüeri giderir. Elinden mûcizeler çıkar, boşlukta ayakları ile yürür, mesâfeler kendisine kısalır. Neticede tüm heykeliyle, sûretlerin her biriyle sûretlenir. Burada anlatılanlar şu kudsî hadîsin mânâsıdır: “Kulum bana nâfilelerle yaklaşır. O kadar ki, onu severim. Onu sevdikten sonra, kulağı olurum; onunla duyar. Gözü olurum; onunla bakar. Dili olurum; onunla konuşur. Ayağı olurum; onunla yürür.”Ve bu kul artık Hak hallidir. Yani, yüce Hakkin nuriarı onun varlığına karışmıştır. Hâsılı O artık Allah için bir dosttur.⁶⁸⁶

•  Nasıl ki nefes ve harfleri ağızdan çıkarmak sûretiyle söz ve kelime zuhûr ediyorsa, bütün bu görünen ve olan şeyler de Allah’ın kelimeleridir.

Evliyâ ulvî, yüksek kelimeler; eşya ise süflî, alçak kelimelerdir ve bunların hepsi de bir (kün) emrinden zuhur etmiştir. Her şey, aslında ne ise, sonunda da odur. Çünkü evvel sondur, son da evveldir. ⁶⁸⁷

•  Olan işlerin hiçbiri yoktan zuhûra gelmedi. Hepsi bir zâti inkılâptan (değişme, bir hâlden bir hâle geçme) ibârettir. “Yoktan oldu.” demekten kasıt, zâü zâtından saklı iken, isteği ile açığa çıktı demektir. Zîrâ ne var yok olabilir; ne de yok var olabilir. Zât deryâsmda meydana gelen inkılâp sâyesinde âlemler zuhur etti. Meselâ bir deniz düşünelim; birinin diğerine akıtüğı ile ikinci; ondan akanla üçüncü, daha sonrası da dördüncü olur; böylece dört deryâ zuhûr eder. Bu anlatılanlar bir nurdur. Her inkılâbında yeni bir şekil olur. Arifler katında öncesi ne idiyse, el’an (şimdi, hâlâ) yine öyle. Anlatılan âlemlerin cümlesi bir nur denizidir; dâimâ dalgalanır ve yeni, yeni tecellîler olur. “O her an bir şe’n ğ//dedir.” düstûruna göre, o İlâhî dalga Zât’tan gelir; yine Zât’a gider. “Her şey O’ndan geldi; yine O’na gider.” “İşlerin hepsi O’na döner.” Bu denizin dalgasına mâsivâ (dünya) denir. Derya: Ezelî ve ebedî dalgalar da sonradan zuhûra gelen hâdiseler sayılır.

Evvel âhir varlık Hakk’ındır. Var görünen mâsivâ ise, mutlak olan varlıkta sayılır. Bütün mevcut şeyler, mutlak Zât’tan zuhûra gelir. O varlığa can olan tecellî bir an kesilse o anda hepsi yokluğa gömülür.⁶⁸⁸

•  Yüce ve eşsiz Tanrı, sayıya sığmayan güzel isimlerinin a’yân-ı sâbite âlemindeki sûretlerini görmeyi, bu görüşle kendi sırrını kendine açmayı murad etti. Tanrı vücut ile vasıflanmasından dolayı emri hasreden toplu varlık âleminde kendi aynını görmeyi diledi.

Böyle olunca her emrin başlangıcı da sonu da ondandır. Bütün varlık ondan başladığı gibi ona döner. Emir, âlem denen aynanın cilâlanmasını gerekli kıldı. Adem de bu aynanın cilâsı ve ruhu oldu.⁶⁸⁹

•  Gö^ü kulağı olmayan yoklara, Allah, efsun (büyü) okuyunca; “01!” emrini verince, yoklar hemen coşarlar, var olurlar.

Onun efsunuyla yoklar, hemen koşa koşa varlık âlemine gelirler.

Sonra var olana, bir efsun okur; ‘Yok ol!” emrini verir, o dayokluğa at sürer, mahvolur gider.

Allah gülün kulağına bir sö% söyledi, onu güldürdü, âdi taşa bir sö^ söyledi, onu akik haline getirdi.

Topraktan yarattığı bedene bir âyet okudu, beden canlandı, can kesildi. Güneşe bir şey dedi, güneş panlparılparladı, nur saçıcı oldu.

Yine güneşin kulağına korkutucu bir nükte söyler, ona; ‘Tutul!” der, güneşin yüküne yüklerce perde iner, tutuluverir.

E mirler veren, nükteler söyleyen O azfz varlık, acaba, bulutun kulağına ne söyledi de, bulutun göklerinden su tulumu gibi yaş akıttıl

Acaba, Cenâb-ı Hakkk, toprağın kulağına ne fısıldamıştır ki, toprak, dervişler gibi murakabeye (kendi iç âlemine dalma) varmış, susmuş kalmıştır?

Tereddüt içinde şaşırıp kalan kimsenin kulağına da Cenâb-ı Hakkk, örtülü bir sö% bir muammâ söylemiştir.

O muammâyı söylemesi ile, o kimseyi, Hakk’m dediğini mi yapayım, yoksa onun yıddını mü diye iki şüphe arasında hapsetmiştir.

iki taraftan birini tercih etmesi de yine Hakk 'tandır. Yani kararsın kişi, o iki işten birini seçer, onu yaparsa, bu seçiş kendinden değildir.⁶⁹⁰

•  “O bir şeyi istediği zaman ol der, ve istediği şey oluverir.” bütün fiilleri güzel, hikmetli ve faydalıdır. Ama o kullarından faydalı şeylerin neler olduğunu gizlemiştir. Rızâ ve teslim hâlinde olana yakışan; kaderi hak bilip, emirlerini yerine getirmek, yasaklardan kaçınarak kulluk yapmak, Rablık davasına kalkışmayıp, kaderle uğraşmamak ve savaşmamak; niye, nasıl, ne zaman? gibi sorulardan uzak durmaktır.

Bu mânâlar Ibn Abbas (r.a.f dan rivayet olunan şu hadîs-i şerife dayanmaktadır:

“Allah Kesûlü (s.a.s f nün terkisindeydim. Bana dönüp buyurdu ki: Allah’ın (hadlerini) koru ki, Allah da seni koruyup göletsin, istediğinde, Rabbinden iste, ihtiyâcın olduğunda, Rabbini yardıma çağır. Kalem, olacak olan herşeyi yasçrnıştır. Bütün mahlûkat sana yardım için toplansa, Allah takdir etmediyse, sana yardım edemerler. Yine hepsi toplanıp %arar vermek isteseler, Allah takdir etmediyse sana %arar veremezler. Rabbine karşı doğruluk ve yakîn ile amel etmeye çalış. Bunu başaramazsan, sabretmekte büyük bereket ve hayır vardır. Sabırlı ol. Başarı sabırla elde edilir. Kurtuluşa belâlarla ulaşılır. Zorluklarla birlikte kolaylık da vardır. ” ⁶⁹¹

•  Sûre-i A’lâ, ayet 2: “O (Rubbin ki)yarattı, (yaradılışın birinci safhası).

Tesviye etti (yaradılışın ikinci safhası)

Ayet 3: “O (Rabbin ki)programladı, kaderledi (yaradılışın üçüncü safhası). Ve ihda etti (yaradılışın dördüncü sajhasıf⁶⁰

• İlâhî emre gelince, o iki kısımdır. Birincisi vasıtayla olan emir ki nebi ve resûller aracılığıyla getirilen ve kendisinde yap, et şeklinde emir kipi bulunan kısımdır. Buna icâbi emir, teklifi emir de denir. “Namazı kılın, zekâtı verin” emrindeki gerekir ve yükümlü kılmaya ilişkin emir kipi gibi. İkinci kısım emir ise vasıtasızdır, yani nebiler aracılığıyla getirilmez. Bu emre icâdî veya irâdî emir denir, zira Allah’ın yaratması ve olmasını istemesine ilişkindir. Bu emir ezelde levh-i kazada olan emir olup “innemâ emruhu izâ erade şey’en en yekûle lehû kün feyekûn: O’nun emri bir şeyi irâde ettiğinde ona ol demesidir, o da oluverir” ayetindeki kün: ol emri bu mânâya işarettir. Bu emre aykırı davranmak diye birşey düşünülemez, çünkü Hakk’ın kazası değişme kabul etmez. Ama elçiler aracılığıyla gelen emirlere uymamak diye birşey düşünülebilir. Eğer irâdî emirlere vâsıtasıyla getirilen emir uygunluk sağlamazlarsa ona aykırı davranmak mümkün olur. Yoksa aracı ile gelen emir, irâdî emre uygunluk sağlarsa uymamak diye birşey düşünülemez bile. Herkes herşey o emre boyun eğmek zorundadır. Buna dayanarak şunu söyleyebiliriz: Nebiler resûller ve onların vârisleri olan âlimler İlâhî emre uygunluk gösteren emrin taşıyıcılarıdırlar.

Vâsıtasız olan emirle memur olan özellikle ancak “kün: ol” emrine uyan “kâin: olan”dır. Mevcut olan yani yaradılış süreci tamamlanmış olan değil. İcâdî emir türüyle kendisine emredilen şeyler sadece âyân-ı sâbite denen nesnelerin sabit gerçeklikleridir. Çünkü onlar “kâimolan” dır ve çünkü bu sûretler Hakk’ın ilmidir. Dolayısıyla mevcut olan yani Hakk’m ilminden varlık sahasına çıkmış olan şeyler bu emirle emredilmişlerdir. Kısaca mevcut olan şeyler zaten var kılınmış icâd edilmiş olduklarından onlar icâdî değil îcâbî ve teklîfî emirle emredilmişlerdir. Allah en iyi bilendir.⁶⁹²

•  İşte âlem şeksiz şüphesiz, bir sonuçtan ibarettir. Yani Hakk’ın Zât’ı, irâdesi ve ol emrinin sonucudur.⁶⁹³

•  Başı olan beden “Ol!” buyruğunun sırrını bilemez; Kâfla Nûn’u da başsız beden bilir*⁰

• “Ol!”      emrinin hülâsası odur, sen ona secde et de kendinden, kendi

özünden Tanrı uludur sözünü âuj⁶⁹⁴

-83-

Öyle! O her şeyi melekûtu (kudreti) yedinde (tasarruf ve emrinde) olan Sübhan’dır. Hep döndürülüp O’na götürüleceksiniz. “Fesübhâne’l-lezî biyedihî melekûtü külli şey’in ve ileyhi türceûn”

*

O halde herşeyin mülkü ve tasarrufu (hükümrânlığı) elinde bulunan Allah'ın şânı ne yücedir / Süphan 'dır. Siy deyalmy O 'na döndürüleceksiniz (Elmalık

Ham di Yayır)

Her şeyin mülkü kendi elinde olan Allah 'in şanı ne kadar yücedir! Siy de O 'na döneceksiniy (Diyanet)

529

Her bir şeyin melekûtü (kendi mertebesine münâsip ruhu, hakikati) o şeyi idâre eden nufuz ve bunu yapabilecek kuvvet, kudret ve elinde olan Zât kendisinin ve fiillerinin zamanı olmaklığında vücutlar ve cisimlere benzetilemeyen (teşbih edilemeyen) ve âciz olmayan, (acsşden temizlenmiş) â’lî ve mukaddestir. (V? ileyhi türceûn) Ve siz O’nda fenâ (kulun fiilini görmemesi hâli, yokluk, hiçlik) ve O’na intiha (son) ile ancak ona rücû edersiniz (dönersiniz). Allah Teâlâ Alîm’dir.⁶⁹⁵

Melekût (hükümrânlık) mülk’ün mübâlağa sîgâsıdır. Tam bir hâkimiyetle idâre sırları demektir.⁶⁹⁶

Melekût âlemi, meleklerin derecesi olarak da anlaülabilir. Misâl âlemi, hayal âlemi, birincilik, ikinci taayyün, ikinci tecellî, emir âlemi, sidret’ü’l-müntehâ (tüm sâliklerin seyirlerinin, amellerinin ve ilimlerinin sona erdiği nokta) küçük berzâh âlemi de denir.⁶⁹⁷

Mülk-Melekût ayırımı tasavvufun ortaya çıkardığı bir ayırım değildir. Hemen bütün mistik sistemlerde vardır. İncil’de bu ayırım tam bir şekilde yer alıyor. Hz. Isâ “İkinci defa doğmayan göklerin melekûtuna giremez.” buyurmuştur. Kur’ân da melekût deyimine açıkça yer veriyor. “Biz Ibrâhim’e, kesin ilme erenlerden olması için göklerin ve yerin melekûtunu gösteriyorduk. ” (En’am, 75)

Nedir melekût, nedir mülk? Mülk ve melekût aynı varlığın dışı-içi, kahbı-özü. Mülk kâinâtın zâhiri, melekût batım. Demek oluyor ki mülkle melekût denince akla aynı varlık gelir. Nitekim Kur’ân “Her şeyin melekûtunu elinde bulunduran Allah’ın şânı ne yücedir!” diyerek her şeyin bir melekûtu bulunduğunu açıkça belirtiyor. İnsanın da mülk ve melekûtu vardır. O’nun mülkü kalıbı, cismi, maddesi; melekûtu ise iç kuvvetleri, mânâsıdır.

Mülk âlemi zâhir adım alır, Allah’ın Zât’ına ait olmayan bilgi anlamına gelir. Bâtın, zâhirin aksidir. Allah’a ait gerçek bilgiye işâret eder. Bu bilgiye ise Hz. Ebû Bekir “Ey Zât’ına ait bilginin kemâl noktası, bilememek olan Allah!” sözüyle işâret etmiştir. “Allah âyederiyle Zâhir, Zât’ıyla Bâtın’dır.” “Allah Zâhir’dir: Çünkü eşyayı kuşatmış ve onu idâre etmektedir; Bâtın’dır: Çünkü kuşatılmaktan münezzehtir.” denmiştir. Hz. Ali bu gerçeğe şöyle temas ediyor: “Kullarına, kullar onu görmemek üzere tecellî etti ve nefsini onlara, kendilerine tecellî etmeden gösterdi.”

Demek oluyor ki, Hakk’ın Zât’ına ait bilgi melekût âlemiyle ilgilidir. Melekût âlemi duyu organlarımızın fark edebileceği âlem değildir. Duyu organları ancak mülk âlemini fark edebilir. Melekût âlemini görebilmek için kalp gözüne, yani basirete sahip olmak lâzımdır. O âlemi tanımak için ayrı bir terbiye ve gayret gerekir. Hz. Isâ ve Şihâbuddin Sühreverdî’nin beyânlarına göre ikinci defa doğmak gerekir. Birinci doğumla diyor Sühreverdî, insan mülk âlemine girer. Melekût âlemine girebilmek için ikinci kez doğmalıyız. O halde, melekût âlemine giriş ile sülük yani tasavvufî eğitim arasındaki ilgi açıktır. Basireti işler hâle getirmek için sülûkta yükselmek, hatta sülûku tamamlamak gerekebilir. Bunun içindir ki sülûkun sonunda elde edilen arınma ile melekûta geçiş iç içe olaylardır. Muhammed b. Haşan el-Halveti şöyle diyor: “Kulun kalp gözüyle melekût âlemini görmeye başlaması fenâ’mn ilk mertebesidir. Melekût âlemini geçen ruh ceberût âlemine intikâl eder ve melekût âlemi onun şehâdet âlemi haline gelir.⁶⁹⁸

• İki defa doğmayan melekût ve semâvâttan ileri geçemez deniyor. Birinci doğuş cümlenin mâlûmudur. Anadan doğmak. İkinci doğuş ise ihtiyârî ölümdür. Yoksa tabiî ölümle ölen kimse, tabiat anasından ikinci defa doğmuş olmaz. Tabiî ölümle ölenler ekseriyâ anâsırda kalırlar, ileriye geçemezler. Hadîs-i şerifte de “irâdenle öl, saâdetle hayat bul!” buyuruluyor.⁶⁹⁹

531

•  Mahşer günü kâfirler diyecek ki: “Ya Rabbi, sen bizi iki kere öldürdün. Biri, bizim kalbimizi ölü olarak dünyaya getirdin ve sonra da ecel gelip bizi tabiî ölümle öldürdü.”

Âşıklar da diyecekler ki: “Ya Rabbi, sen bizi iki kere dirilttin. Biri, anamızın karnından ayrıldığımız vakit, diğeri de bizi kendiliğimizden nefsimizden öldürüp seninle dirilttiğin vakit.”

Hz. Isâ’nın sözüdür “Kim ki iki defa ölmezse melekût ve semâvâü geçemez.” Onun için dervişlerin İlâhî kokular ile mest olarak ve nefislerinin çirkinliklerinden, ağırlıklarından kurtulmuş bulunarak geçirdikleri hayat, elbette ki huzurlu, rahat ve mesuttur.⁷⁰⁰

•  Mükevvenâtta (mevcudat) ne varsa insanda mevcuttur. Dağlar, dereler, kanallar, vâdiler, sahralar... Ve sonra ceberût, lâhut ve melekût da yine insanda mevcuttur.⁷⁰¹

•  Çokluk âlemi içinde durup kalan kimse âlem ile, İlâhî isimlerle, âlemin teferruatıyla uğraşır. Fakat Tanrı Zât’ınm eşsizliğine ermiş olan onun sûreti yönünden değil ancak âlemlerden ganî olan zâü yönünden Hakk’la birlikte olur. Hakk’ın âlemlerden ganî olması halinde de onun bu ganîliği kendisine isim ve sıfat isnâd edilmesinden ganî bulunmasının aynı olur. Çünki O’na ait isimler kendisine delâlet ettiği gibi o isimle adlanmış olan başka şeylere de delâlet eder.

İhlas sûresinde “Ya Muhammed Sen de ki, Allah eşsizdir.” Yani aynı ve Zât’ı yönünden benzeri olmayan Tanrı’dır. Bizim O’na dayanmamız cihetinden ise “Allah kendisine muhtaç olduğumuz sığmağımızdır. Kendi hüviyeti ve bizim benliğimiz itibariyle doğurmadı ve yine böylece doğmadı ve hiç bir şey O’na küfuv (denk, eş) ve eşit olmadı” buyurulmuştur. İşte bu Hakk’ın belirlemesidir. Şu halde kendi Zât’ını “Eşsiz Allah” sözü ile tek kıldı. Çokluk ise onun bilinen isim ve sıfadarıyla bize göre meydana geldi. Demek ki biz doğarız, doğururuz, Hakk’a dayanırız; bazımız, bazımıza eşit oluruz. Halbuki o eşsiz varlık bu vasıflardan münezzehtir. Hakk’ı lâyıkiyla anlatmak için İhlas sûresinde yazık olan bu sözlerden başka bir sıfat yoktur.⁸⁷²

•  Hiç kimse Tanrılık sıfatlarını Hakk’m eşsiz birliği bakımından kavrayamaz. Bunun için Allah’ın velîleri, ahâdiyette (yani isim ve sıfattan ân olan eşsizlik alemi) tecellîyi kabul etmedi.

Sen Hak ile Hakk’a nazar ettiğin (yani fenâ mertebesinde Hakk’ı müşâhede ettiğin) zaman o kendi nefsine nazar etmiş olur. Bu takdirde o, daima kendi nefsiyle kendi nefsine nazırdır.

Eğer ona sen kendi benliğinle bakacak olursan yine ahâdiyet kalmaz. Çünkü sen ona bakarsan sözünde sen ve o varsın, sen baktığın şeyin aynı değilsin. Şu halde bakanla bakılan arasında bir ikilik bulunması lâzım gelmektedir. Böyle olunca da ahâdiyet ortadan kalkar. Gerçi hak, kendi nefsiyle kendinden başka birşey görmez, bu vasıfta bakan da bakılan da Hakk olduğu bellidir.⁷⁰²

•  Bütün varlıklar bir sülûkun içindedir. Bu sülük, varoluş noktasıyla kemâle eriş noktası arasında sürmektedir. Sülük insanın tasavvuf disiplini altında yürüyüşünü ifâde eden bir terim ve bir kurumdur. Kur’ân herşeyin bir sülük içinde bulunduğunu açıkça söylüyor. (Nahl, 68-69; Müddessir, 40-62; Cinn, 17) “Rabbin bal ansına... kolaylıklar gösterdiği yollara sülük et diye vahyetti. ”

İnsanın sülûkunda ilk nokta ezel yani mîsak, son nokta Allah’tır. O halde insanın sülûku ölümle bitmez. İnsan sonsuz bir sefer içindedir. Bizim bitişini gördüğümüz, sülûkun dünya plânında yürüyen kısmıdır. Hakîkat ehlinin seyr adını verdiği sefer dört türlüdür:

Seyr ilallah (Allah’a doğru seyir): Bu tip seyr, kesret perdesinin birliğin yüzünden indirilmesidir. Bu sefer nefse ait menzillerin,

533

yapmacık (mecali) aşkların giderilmesi ile kalp makamımn sonuna ulaşmaktır.

Seyr fîllah (Allah’ta seyr): Perdeyi, bilimsel çokluğun yüzünden indirmekdr. Bu seyr, Hakk’ın sıfadarıyla ahlâklanmak süreriyle Hak’ta en yüksek ufka yükselmektir.

‘Aynü’l-cem’ makamına çıkmak: Bu makama çıkan, iç ve dış zıdların kayıdarından kurtulur. Bu noktada ikilik bitmiş, olgunluk kemâline varmışür. Kabe Kavseyn’e ulaşır.

Seyr billah anillah (Allah ile Allah’tan seyr): Bu en yüksek makam olup Hak’tan tekrar halka dönmeyi ifâde eder. Buna fenâ’dan sonra bekâ, cem’den sonra fark da denir. Bu makamda göz; vahdette kesret, kesrette vahdet görür. Bu makam Hak’ta halkı, halkta Hakk’ı görmektir.⁷⁰³

• Cisim sürerinden geç âb-ı mânâya (mânâ suyu) tâlib ol ki kâm (%evk, tat) alasın. Testinin nakışlarım gördün fakat mânâdan gâafilsin.

Eblehliğinden (ahmak): “Ten Süleyman’dır, fikir karınca gibidir.” diyorsun.

Niçin “Fesübhanelleyî biyedihi melekûtii külli yy’in ve ileyhi türce’ûn” fermânmın sadrına (yürek, göğüs) can kulağını koymuyorsun? Mutasarrıf-ı hakikîyi (hakîkî tasarruf sahibi), Hâlik’in irâdesini görmüyor musun?

Alem senin gözünde mehîb (heybetli), pek azim... Buluttan, semâdan, gök gürlemesinden, yıldırımdan, çarhtan korkudan tir tir titriyorsun. Bunların sırf kendilerini fâil zannediyorsun. Zâhir olan heybetinden haşyet (yücelik karşısında duyulan gönül titremesi) ediyorsun.

Fikir cihanından haberin yok, gâfilsin, cemât (cansı^ cisim) gibi sûret âleminde kalmışsın, mânâ âleminden haberin yok. Zira sen, nakış ve sûretsin, akıldan nasibin yok.

Kıyamet gününde o fıkr ü hayâlin (fikir ve hayal) azamet ve şanını göreceksin. Bir de bakarsın ki bu soğuk, sıcak yeryüzü yok olmuş. Hüdâ-i Vâhid (Bir olan Allah), Hay u Vedûd’dan (hiç ölmeyen, diri ve kullarına olan sevgisi sabit olan Allah) gayrı ne asumanı görürsün, ne de nücûmu fyıldıfiar). Mevcûdâttan hiç bir şeyi göremezsin.⁷⁰⁴

•  Sana insan, yaman, kâinât âşık

Birsin, büyüksün güyel ulu Sübhan

Seni tavsife (vasıflandırmak) değil lisan lâyık

Cümle sensin, Zât’m kâmildepinhân (giyli)

Bülbül öter, dağlar inler, su çağlar

Aşk hayran, âşık giryân (ağlayan), maylum ağlar

Güler mâşuk (sevilen), âşık hem yanar, parlar

Cümlenin hâli senden, ulu Rahman

Ins ü can (insan ve can) cümle mevcûd bir âlettir

işleyen sensin bunlar bir âyettir

Görünen sfâtından ibârettir

Ay inen (ayna) her şey, inkâra yok imkân

Bilen, hem söyleyen, hem işleyen

Sensin elhak cümleden bir görünen

Ken’an’dan da dâim Allah var diyen

Sensin Allah, sensin ancak bî-gümân (şüphesiy yansıyf⁷⁶

•  Yücelik iki türlüdür. Birincisi mekân yüksekliği, İkincisi mekânet yani mertebe ve makam yüksekliğidir.

Mekânetteki yüceliğe gelince, o bizim içindir. Yani Muhammedîler’e mahsustur. Ulu Tanrı “Siz yücesiniz ve Allah bu yücelikte sizinle beraberdir.” buyurdu. Allah bu yücelikte sizinle beraberdir. Halbuki

535

O, mekâna muhtaç olmaktan münezzehtir. Yücedir, fakat mekânetten münezzeh (tenzih edilmiş) değildir.

Amel mekân ister, ilim ise mekânet arar. Böyle olunca Allah bizim için iki türlü yücelik arasım birleştirdi. Bunlardan biri amel ile mekân yüceliği, öteki ise ilim ile mekânet yüceliğidir. Daha sonra şirkten korumak için “Sen yüce Tanrı’nı bu mânevi ortaklıktan teşbih ve tenzih et” buyurdu. İnsanın, yani İnsan-ı Kâmilin varlıkların en yücesi olması acâip işlerdendir. Halbuki ister mekânda, isterse mertebeden ibâret olan mekânette yükseklik ancak ona tâbi olarak nisbet olundu.

Mekânca yücelik “Rahmân Arş üzerine üstüvâ buyurdu.” âyetinde işâret buyrulduğu gibidir. Arş ise mekânların en yücesidir.

Ali Allah’ın güzel isimlerinden biridir. Kimin üzerine yücelik etmektedir? Halbuki vücut âleminde ancak O vardır. Şu hâlde o kendi Zât’ı için “Alî” yani yücedir. Yahut O neden ve kimden yücedir? Halbuki bu ne ve kim dediğimiz şey de ancak O’dur. Şu hâlde Hak izâfî bir üstünlük ve yücelik olmaksızın “Alî”dir.

Zâhir “Ben” dediği vakit bâtın “Hayır” der. Bâtın “Ben” deyince de Zâhir yine “Hayır” der. İşte her zıt böyledir. Halbuki konuşan birdir ve O da dinleyenin aynıdır.

Her kim sayılar hakkında söylediklerimizi ve onların bir taraftan menfi, bir taraftan müsbet oluşlarındaki tezadı anlarsa Hâlik’ten ayrı görülen mahlûku, mahlûka benzemekten münezzeh olan Hakk’ın aynı zamanda benzetilen mahlûk olduğunu bilir. Hakikat budur ki Hâük, Mahlûktur ve yine hakikat budur ki Mahlûk, Hâlik’tir. Bunların hepsi tek bir varlıktandır. Hayır, belki O tek varlıktır. Ve yine O, çokluk halinde olan varlıklardır.

Şiir:

Halk bu bakıma göre Hak’tır, ibret alın; o bakıma göre de Halk değildir, iyi düşünün. Söylediğim şeyi anlayanın basireti (kalb gösşü) aldanmatş. Onu ancak görüşü sağlam olanlar bilirler.

Ayır, birleştir; çünkü asıl birdir. O çokluktur, fakat birliğiyle tecellî edince çokluğundan bir eser bırakmacç.

Nefsinde yüce olan varlık ancak O’dur ki, kendisinde bütün varlık ve yokluk nisbetierini içine alan bir kemâl ola; öyle bir yüce topluluk kudreti ile ki, hiç bir vasfın onun dışında kalması mümkün olmaya. Bu vasıflar, ister akıl ve şeriat bakımından beğenilmiş, isterse zemmedilmiş olsun müsavidir. Halbuki bu kemâl ve bilhassa Allah adı ile anılan Zât’a mahsustur.

Eğer biri çıkar da, bütün güzel ve çirkin şeylere hangi nazarla bakalım? Pislik ve lâşeyi (leş) gördüğümüz vakit onlara Ulu Tanrı mı diyelim? yolunda bir sual soracak olursa biz deriz ki Allah bunlardan bir şey olmaktan münezzeh ve yücedir. Bizim sözümüz pisliği pislik, lâşeyi lâşe olarak görmeyen kimseyedir. Belki hitabımız kalp gözü açık olup kör olmayanlaradır.

Fakat bilhassa Allah adıyla anılan isimlerden başka olanlar, Allah için birer tecellî mahallidir, yahut O’ndan bir görünüştür. Tecellî eden sûret ile onu aksettiren arasında fark bulunmak lâzımdır.⁷⁰⁵

• Zât-ı İlâhî, cümle gizlinin gizlisi olduğu için, o gayb mertebesinde iken; asla alâmeti yoktu. Şöyle misâl verilebilir ki; teşbihte (bensçetme) hatâ yoktur; Yeraltına gömülü tohum gibi... Ki onda henüz bir nişan yoktur. Bu sebepledir ki orada tohum olduğunu kimse bilmez. Ancak, açılıp yeryüzüne çıkışında hâsıl olan iki parçadan biri Zât’a, biri de sâta (sşâhir olan) nişan olur. Büyüyüp geliştikçe ağaç sûretine girer. Dallara ve yapraklara sahip olur; sonunda meyve zuhur eder. Ki o tohumun sûreti olan çekirdeği taşır. İşte “Her şey aslına döner!” dediklerinin mânâsı budur. Cüneyd-i Bağdadî’ye şöyle sordular: “Nihâyet nedir?” “Bidâyete (.başlangıç) dönüş...” cevabım verdi. Unutmamalı ki, nihâyetin bidâyete dönüşü, kendine has bir şekilde olur. Tohum yeryüzüne çıkıp ağacın vücûdu zuhur ettikten sonra; dal ve yaprak mertebelerini de geçtikten sonra, taa meyve sûretini alıncaya kadar çeşidi şekiller

537

görülür ki, yeraltında iken bu şekiller, tavırlar ve itibar yoktur. O meyvenin tohumu, bir bakıma evvelkinin aym, bir bakıma da gayrıdır. Aynı oluşu odur ki: O birinci tohum, ağaç şekline girmiştir. Bu durumda bir kimse o tohumu görmek dilese, o ağaca bakar. Ve o ağaca bakmak, o tohuma bakmak gibi olur. Çünkü tohum ağaçtan gayrı değildir. Gayrı oluşu odur ki: O tohumun meyvesi, netice olarak meydana gelmiştir. Ağaca nisbetle baba ile oğul gibidir. “Çocuk babanın sırrıdır.” Yani pederden nutfe zuhur etti. Ondan çocuk meydana geldi. Bu çocuk, insâniyet haddine nasıl girdiyse, o gömülü tohumdan da ağaç zuhur etti ve ondan meyve hâsıl oldu. Meyve dahi, çekirdeği itibariyle, ilk tohum sûretince asıl ve parça bir gibi oldu.

İşte Hak’la âlemin misâli budur. Yani âlem ve Adem, zât-ı ahâdiyetin esmâ ve sıfatla tecellîsinden vücut buldu. Ne vakit? Mufassıl (tafsil eden) isminden zuhûrâtı tamam olduktan sonra “Ve O’na döneceksiniz.” âyet-i kerîmesi uyarınca icmâle (işlemden sonra toplama) reddolundu. Ve nisbederden, izâfetlerden (ilgi, bağ) hâsıl olan ârızî şeyler zâil oldu, kayboldu.

Şu var ki bu dönüş; bazılarına “Fenâ” yolu ile irâdî bir ölümle daha bu dünya âleminde, bazılarına da mecbûrî ve tabiî bir ölümle hâsıl oldu. Bu iki ölüme de “Küçük kıyâmet” derler.

Ve âlemin bütün cüzlerinin yok olmasına da “Büyük Kıyâmet” derler. Zira bu kıyâmet, cümle fâni cüzleri toplar ki onun üstüne kıyâmet yoktur. İşte bu cihetten, büyük kıyâmete Fenâ-i Ekber deniyor.

İnsan-ı kâmilde cümle zât ve sıfatın hakikati toplanmıştır. Ve, âlem bir ağaç, melekler yaprakları, dalları, insan da o ağacın meyvesi gibidir. Şöyle demek de olur ki, peygamber meyvesi, mevcûdâtm en ekmeli Muhammed o meyvenin zübdesi gibidir, o-gü. İşte bu mânâya göre, Sûret-i Muhammediye Sûret-i Hakk’tır. İlm-i İlâhîde her ne var ki, onun eşsiz bir sûreti bu enfüs (nefis) ve âfâktadır (dış). Ve bu

eşsiz güzel sûretlerin en nâdîde ve güzel olanı da Sûret-i Muhammediye’dir.⁷⁰⁶

•  İnsan denilen mahlûku, Hakk’m ölüm denilen arıza ile yıkması O’nun koruduğu şeyi mahvetmesi demek değildir. Ölüm ancak bir çözülmedir. Ölüm insanın mânevi benliğini Hakk’m kendisine çekmesidir. Çünkü her şey Hakk’a döner. Hak, insanı kendi âlemine aldığı vakit ona göçüp gittiği bu unsurlar âlemindeki terkibinden (bir kaç şeyden meydana gelen) ayrı bir düzen ve terkip verir. Beka âlemine ait olan ve âlemin unsurları cinsinden bulunan bu yeni terkip, itidâl (ölçülü olmak) üzere olacağı için ebediyen dağılmak ve çözülmek bilmez.

Eğer ölen veya öldürülen kimse, her hangisi olursa olsun, öldüğü veya kadolunduğu vakit Allah’a kavuşmasaydı Allah hiç kimsenin ölümüne hükmetmez ve öldürülmesini meşrû kılmazdı. Demek ki bunların hepsi onun elindedir. Şu hâlde ölen kimse için kaybolmak imkânı yoktur. Böyle olunca Allah, kulunun kendisinden ayrılmayacağını bildiği için onun öldürülmesini meşrû kıldı ve ona ölümle hükmetti. Allah “Her şey O’na döner” âyetinde ölenin kendisine döneceğine işâret buyurmuştur ki burada Hak, varlıkların aynıdır. Yani hem kendisinde tassarruf edilen, hem de tasarruf eden Hak’tır. Çünkü Hak’tan hiç bir şey meydana gelmedi ki kendisinin aynı olmasın. Belki Hakk’m hüviyeti o şeyin aynıdır. İşte onun “Her şey Allah’a döner.” sözünden keşif yoluyla anlaşılan mânâ budur.⁷⁰⁷

•  Bütün yollar Allah’ta biter. “Her şey aslına döner.” Çünkü varlıkların a‘yân, yani asıllarından her biri İlâhî isimlerden birine bağlı ve dayalıdır. Ve o ismin hikmetlerinin gerektirdiği şekilde akımım sürdürür. Ve hepsi O’nun yolu üzerinde yürümektedirler. Dolayısıyla son, Allah’ın isimlerine dönücüdür. Ve orada kendini sonuçlandıracaktır. Bunun gibi bu isimlerin mazharlarınm da Allah’a dönmesi kaçınılmazdır. Çünkü Allah yolların ereceği son

539

amaçtır. Hak Teâlâ bütün yolların sonucudur. Çünkü bir şeyin yol anlamına gelmesi için onun bir başlangıcı ve sonucunun olması gerekir. Dönüş, varılacak yer O’nadır.⁷⁰⁸

•  Ayın nuru, her iyiye, kötüye vursa bile hiç kirlenir mi?

O yine tamamıyla tertemi^ olarak aya dönüp gelir, akıl ve can nurunun Tann’ya dönüp ulaşması gibi.

Işığı yoldaki pisliklere vursa bile ayın nuru dâimâ temindir.

O yoldaki pisliklerden o bulaşıklardan nur pislenme%.

Güneşin nuru “Geri dön” buyruğunu duymuş, acele aslına dönmüştür.

Ne külahlarda pislenmiştir, ne gül bahçelerinin kokusunu almıştır.

Gög nuru ve nur görmüş sçât, aslına dönmüştür; sevdası ovalarda, çöllerde kalmıştır:⁷⁰⁹

•  Bize güneşten daha güzel görünen ay, zamanla bir veremli gibi incelip hilâl daha sonra büsbütün hayâl olur. Demek ki kâinâtta her şey zevâle yüz tutucu, yokluğa boyun eğicidir.⁷¹⁰

•  Mükevvenât (yaratıkların hepsi), bütün varlıklar; insan, hayvan, bitki ve cansızı sandığımı^ varlıklar, hepsi Hakk ’ın kudretli elinde olup, her şey onun emri ile mânâ âleminden sûret âlemine ve sûret âleminden mânâ âlemine döner, giderler.

Hakk’tan; “Şekle bürün!” diye emir gelir. Şekle bürünürler, yine Hakk’m emri ile şekillerinden kurtulurlar, mücerret (soyulmu, yalın) mânâ olurlar.

Şu halde; ‘Halk da onundur, emir de onundur.” âyetinin mânâsını anla! Halk surettir, şekildir. Can yani ruh da emirdir. Can emre binmiştir.

Aslında binen de pâdişâhın emrindedir, binilen de. Beden kapıda beklemekte, ruh da hurçurdadır. Yani binen ruhtur, binilen de bedendir. Beden İlâhî bir

dergâh olan hu dünyada, bu süflî âlemde; can ise ruh âleminde, hu^ur-ı İlâhîdedir.

Suyun testiye dolması istenince, pâdişâh can ordusuna “Binin!” emrini verir. Yani Allah'ın emrinde olan ruhların, bulundukları o ulvî âlemden, bu süflî âleme (dünyaya) gelmeleri istenince, Cenâb-ı Hakkk, ruh ordusuna; “Atlarınıza, binin!” emrini verir. Onun koyduğu kanun gereğince, erkeklerle kadınlar birleşirler, çocuklar doğar, böylece ruhlar ten atlarına binerler.

Sonra, Cenâb-ı Hakkk, ruhları yücelere çekmek diledi mi “Atlarınızdan inin!” emri gelir. Yani ten atlarına binmiş olan canlan, süflî âlemden ulvî âleme (ruh âlemine) dâvet etmek için Allah tarafından bu işe memur olanlar; “Atlannızdan inin!” emrini verirler. Bu emir gereğince ruhlar ister istemez, beden atlanndan inerler. Hakk’ın emri ile ruhlar âlemine vanrlar, orada kalırlar.⁷¹¹

İndeks

A

A'râf, 146      86

A‘râf, 156      299, 351,426

A'râf, 172      85

A'râf, 50      434

A'râf, 54      466,      517

A'râf, 93      495

Â’râf, 53      159

A’raf, 58      116

Abbas      9,      133,442,      526

Abd      15,      27,147

Abdal      416

Abdullah ....9,15, 79,118,148,151, 364, 408

Abdülkadir Geylânî23, 96,149, 162, 175, 326, 526

Abdülmelik      118

Abdülmuttalib      133

Abdürrab      118

Âb-ı hayat      262

Acem      48

Âdl41,173,174, 319, 496

Âd kavmi      173,      319

Adalet      364

Adâlet      341,371,426

Âdem 16,19, 69, 70, 82,      83,      88,104,

108,119,128,134,157,160,

170,194,196, 222, 229, 242,

256, 261,265, 291,329, 342,

359, 369, 372, 377, 378, 379,

380, 381, 382, 388, 394, 404,

412, 414,461,462, 471,472,

476, 477,478, 502, 509,515,

525, 537

Âdem-i Esrâr-ı esmâ      19

âdil      21,117,      381,404

Âdil      426,431

Af 43

Afüv      225

Ağaç       453

Ağaç ayaklı      453

ahad      13

Ahadiyyet      39

Âhiret      94,420,      452

Ahkaf, 13      163

Ahkâf, 34      424

ahlâk 12, 39, 62,150, 212, 269, 314, 329, 409, 430

Ahlâk      92,110,140, 487

Ahlâk-ı Muhammedi      140

Ahmak      184,      289, 316

Ahmed....l, 9,11,12,13, 31, 33, 44, 46, 47, 48, 49, 62, 83, 84, 86, 90, 92, 93, 94, 97,132,143,159, 166,169,171,183,189, 212, 221,282, 286, 287, 288, 289,

296, 306, 313, 324, 331, 334,

340, 341, 359, 360, 362, 414, 461,466, 470, 502, 503

Ahmed-i Muhtâr       183, 289

ahsen-i takvim      19,      224

Ahzab sûresi, 72      107

Ahzâb, 38      393

Ahzab, 56      295

Akıl 33,115,156,199, 209, 222,

251,275,315,359, 413, 414,

416, 430, 432

Akıl sahibi      33

Aklı      415,      416

Akl-ı Küll      199

¹¹ İsmail Hakkı Bursevi, Mesnevi Şerhi, s. 434.

¹⁶ Suad El- Hakim, İbnü’l-Hrabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 481.

²⁸ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit 538,540,552.

³⁸ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 451.

⁵⁶ Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, lnsan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 345-362.

⁵⁷ Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesnevi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 111.

⁶⁰ Ahmed’ er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncıkk, 1995, s. 169.

⁶⁹ Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: Erkam Yayıncılık, 1995, s. 168-169.

⁸⁰ Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s. 425

¹¹¹ Niyâzî Mısrî, ifan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 107-109.

¹³⁴ Ahmed’ er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 62.

¹⁴⁴ Abdülkadir Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibîn, çev. Abdülkadir Akçiçek, İstanbul, Sağlam Yayınevi, 1991, s. 714-716.

¹⁶⁴ İsmail Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 15-16.

¹⁷⁵ Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 49.

¹⁷⁹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 265.

¹⁸¹ Niyâzî-yi Mısrî, irfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 77-78.

¹⁸⁵      Ken’an Rifâî, Sohbetler;      İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 555.

186      Mûsâ b. Şeyh Tahir      Tokadı,      İsmail Hakkı Bursevî, Hacı Bektaş-ı      Veli,

Muhammed Nurü’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler, Yayına hazırlayan Tahir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 103

¹⁸⁷ Mûsâ b. Şeyh Tahir Tokadî, İsmail Hakkı Bursevî, Hacı Bektaş-ı Veli, Muhammed Nurü’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler, Yayma hazırlayan Tahir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 106

¹⁹⁴ Şefik Can, Konularına göre apklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 1-2, s. 30.

²⁰⁰ Şemseddin Yeşil, Kitabü’t-Tasavvuf- Mesneviden Hikmetler, İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1986, s. 291.

²⁰¹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 811-815

²⁰² Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınark (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 3101-3103

²⁰⁴ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi\ çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 281-288

2,5 Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 3-4, s. 400.

²⁵¹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealö Neşriyatı, 2000, s. 385.

²⁵² Şems-i Tebrizî, Makalat, çev. Nuri Gençosman, İstanbul: Hürriyet Yayınları, 1975, c. 1, s. 237.

²⁵³      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı      Neşriyatı, 2000, s.      346.

²⁷⁸ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 541.

²⁷⁹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 478.

²⁸¹ İsmâil Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 18-20.

²⁸⁸ Mehmet Açıkgöz, Yunus Divanı, Önsöz Basım ve Yayım, s. 429

²⁸⁹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 92.

²⁹⁶ Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 117-119.

²⁹¹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 602.

²⁹⁸ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 91.

³⁰⁹ İbni Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gencosman, İstanbul, Kırkambar

³¹² Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 368.

³¹⁷ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 275.

³²⁵ Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 1-2, s. 185-186.

³²⁵ Haluk Nurbaki, Kur'ân-ı Kerim'den Ayetler ve ilmi Gerçekler, Ankara: Diyanet

³²⁷ Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesnevi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 255.

³³⁷ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmark (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 455-459

³³⁸ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul-, Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 4677-4679, 4687- 4688

³³⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 1018-1019, 1024- 1025

³⁴² Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 2114, 2116-2118

³⁵⁰ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3 beyit. 2066-2070

³⁵¹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, a.g.e., c. 5, beyit. 2044-2045.

³⁵² Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2187-2189

³⁵³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Mili Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1954, 1955, 1958, 1965

³⁵⁵ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî GölpınarI (haz.), İstanbul: Milî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 514-516

³⁵⁷ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 3668-3669, 3671- 3673

³⁵⁹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 420.

³⁶² Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Plğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 2989

³⁶³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, AbdüLbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: .Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 1790-1793

³⁶⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 2895-2898

³⁷² Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 458

³⁷⁵ Mevlâtıâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 4401-4404, 4415- 4416

³⁸⁰ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 3892, 3894-3898

³⁸¹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 2872-2874

383 Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 3193-3197

³⁸⁵ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled Izbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 604-607

387 Mustafa Özdamar, Niyâyf-yı Mısri, İstanbul: Kırk Kandil Yayınları, 2000, s. 75.

388 Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 1552-1554.

³⁹⁴ Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsana Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 94-103.

³⁹⁸ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fthi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 273-274.

399 Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 574-577, 581, 583, 584, 625, 649, 652

⁴⁰⁴ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit 293, 299

⁴⁰⁵ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 4417-4420

⁴¹⁰ Ken’an Rifâî, Ilâbiyat-ı Kerian, Yusuf Ömürlü ve Dinçer Dalkılıç (haz.), İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1988, s. 98.

4,5 Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 1215-1216, 1220-

1226.1235- 1236,1239

⁴¹⁷ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 939-941, 943

⁴¹⁸ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 155-156.

⁴¹⁹ İsmail Hakkı Bursevî, Ken%-i Mahfı-Gipi Hapne, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 180-181.

⁴²⁰ Ken’an Rifâî, Şerhti Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 156- 157.

⁴²⁴ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 412-416

⁴²⁵ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmatlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 471, 473-474

⁴³⁴ Mevlâtıâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 2881, 2884, 2886, 2887

⁴⁶⁷ Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 19.

⁴⁷⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğirim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 536-541, 557.

486 Mevlânâ, Mesnevi Tercümesi, tercüme: Şefik Can, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, c. 3-4, s. 497-498

⁴⁹³ Ahmed er Er-Rifâî, Marifet Yolu, haz. Prof. Dr. Kamil Yılmaz, İstanbul, Erkam Yayınları, 1995, s. 102

⁴⁵⁸ Sultan Veled, İbtidâ-nâme, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayını, 2001, s. 42

⁵⁰⁵ Ken’an Rifâî, llâhijat-ı Ken'an, Yusuf Ömürlü ve Dinçer Dalkılıç (haz.), İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1988, s. 10.

⁵⁰⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2103, 2107, 2110, 2114.

⁵¹² Ahmed er Er-Rifâî, Hak Yolcusunun Düsturları, çev. Yaman Arıkan, İstanbul: Erkam Yayınları, 1985, s. 96

⁵³⁰ Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 198.

⁵³¹ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 82.

⁵⁴¹ Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 186.

⁵⁴⁶ Hucvirî, Keşfu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 272-273.

⁵⁴⁸ Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 39.

⁵⁵² Ken’an Rifâı, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 119-

120.

554 Feridüddin Attar, Mantıku’t-Tayr., çev. Yaşar Keçeci, İstanbul: Kırkambar Yayınları, 1998, s. 211-212

⁵⁶⁷ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Ahmet Avni Konuk, haz. Selçuk

⁵⁶⁸ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1477-1480

⁵⁷² Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 542-

543.

⁶⁰⁷ Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 290- 291.

⁶¹² Sultan Veled, Ibtidâ-nâme, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği, 2001, s. 320-323

⁶¹⁹ Sultan Veled, Maârif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayınları, 2002, s. 18.

⁶²³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmark (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, bevit. 2989, 2972, 2985, 3001-3007,3015-3036.

⁶²⁵ Mevlânâ Celâledditı Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 2654-2656

⁶³³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 3342, 3343, 3347, 3341.

⁶⁴⁰ İltibas: İki veya daha ziyâde şeyin; biri diğeri sanılacak şekilde birbirine benzemesi, manasınadır.

⁶⁵² Niyâzî-yi Mısrî, İtfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 49.

⁶⁵³ Ferideddin-i Attar, Mantık Al-Tayr, çev. Yaşar Keçeci, Kırk Ambar Yayınları, 1998, s. 256.

⁶⁵⁵ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 111.

⁶⁶⁶ Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 3-4, s. 483-485.

⁶⁷² Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 157.

⁶⁹⁸ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit 3654-3659, 3662, 3663, 3675-3678

⁶⁵⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 2983-2987, 2993- 2997

⁷⁰⁵ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1738, 1737, 1743, 1745,1746,1756,1759,1763,1764,1766,1773,1775,1782,1793

⁷⁰⁶ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkı Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 2211-2216, 2218- 2219.

⁷³¹ Mevlâtıâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Ahmed Avni Konuk, Dr. Selçuk Eraydın (haz.), İstanbul: İz Yayıncılık, 2002, s. 123

⁷³² Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 962-985.

⁷³³ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 769-773, 775-776, 778

⁷⁴³ Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 262.

⁷⁴⁷ Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 212.

⁷⁴⁹ Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 4230-4231, 4237, 4242-4248

⁷⁵⁴ Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 465.

⁷⁹¹ Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ö%iin Ö%ü, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 52.

⁷⁹² Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 436.

⁸¹¹ Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, 'Pütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 147.

⁸²⁰      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbeala      Neşriyau, 2000, s.      221.

⁸²⁷ Abdü’l-kerîm İbrahim el-Cîlî, İnsan-ı YJimil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul, Kitsan Yayıncılık, s. 174-175

⁸³¹ Yaşar Nuri Öztürk, Kur’ân’ı Kerim Meali, İstanbul: Hürriyet Matbaacılık, 1994, s. 580.

⁸⁴⁹ Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretii’l Kevn-Üstiin İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 19-20.

⁸⁷⁶ Ken’an Rifâî, îlâhiyat-ı Ken'an, Yusuf Ömürlü ve Dinçer Dalkılıç (haz.), İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1988, s. 62.

Notes

[←1]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 7.

[←2]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 394-395.

[←3]

Şemseddin Yeşil, b'üyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 227-229.

[←4]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 398.

[←5]

İlhan Ayverdi, Kubbealtı Lügati: Misalli Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Kubbealtı Yayınevi, 2005, c.3.

[←6]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Süresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 8.

[←7]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Besmele’nin Şerhi, çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınlan, s. 59.

[←8]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisten\ çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 61-63.

[←9]

Peygamberimizin, “Ben ahlâk binasının son tuğlasıyım” sözü Muhiddin Arabi’nin Füsuiunda “son iki tuğlasıyım”sözüdür. Bu iki tuğla tek tuğlayı temsil etmektedir. Altın tuğla, Hâtemü’l-Evliyâ, gümüş tuğla da Hâtemü’l- Enbiyâ olması ile alâkalıdır. Yani, altın tuğla, velî makamım, bâtınını-içini, gümüş tuğla da nebi makamım, zahirini ve dışını anlatır.

[←10]

Annemarie Schimmel, Tann’mn Yeryü^ündeki işaretleri, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2004, s. 245.

[←11]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 191.

[←12]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecikk, 1992, c. 8, s. 416.

[←13]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 8, s. 392-393.

[←14]

Elmakk M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 1, s. 102.

[←15]

Kemâlüddin Abdürrezzak Kâşâniyyüs Semerkandî, Te’vilât-ı Kâşânijye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 10.

[←16]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 416-418.

[←17]

Şemseddin Yeşil, Kitabü’t-Tasavvuf; Mesneviden Hikmetler., İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1986, s. 91-92.

[←18]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 81.

[←19]

Ebu’l-Alâ Afifî, Fususu’l- Hikem Okumaları İçin Anahtar, s. 78-82.

[←20]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 82.

[←21]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 421.

[←22]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 3-4.

[←23]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 67.

[←24]

Meşkûre Sargut, Arifler Bahçesinden, İstanbul: Özal Matbaası, 1993, s. 38.

[←25]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 526.

[←26]

Gavs, ricâlüi-gaybdan bir kişi olup %orluk anında kendisine sığınılan velîdir.

[←27]

Ken’an Er-Rifâî’ye göre tevhid, Hakk’a ortak koşmamaktır. Aynca O, ‘Yüksek ve olgun kimselerin tevhidi, kâinatta Allah’tan başka bir şey görmemek, muamelesiniyalnıy onunla yapmaktır. ” der. (Derleyenin notu)

[←28]

İsa Çelik, “Tasavvuf’, İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi, 2003, sy. 10.

[←29]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 399.

[←30]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Prof. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncıkk, 1995, s. 167.

[←31]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 623.

[←32]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealn Neşriyatı, 2000, s. 21.

[←33]

Ebu’l-Alâ Afîfî, Fusûsu ’l-Hikem Okumaları için Anahtar, çev. EkremDemirli, İstanbul: İz Yayıncılık, s. 69-71.

[←34]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri., çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 89.

[←35]

Ahmed Er-Rifâî, FJ-Burhânü’l-Müeyyed, İstanbul: Erkam Yayınları, 1995, s. 93.

[←36]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 449

[←37]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 453.

[←38]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 435.

[←39]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 407.

[←40]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 525.

[←41]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 479.

[←42]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 486.

[←43]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 545.

[←44]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 591-592.

[←45]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000, s. 646.

[←46]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 460.

[←47]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 473.

[←48]

Kerian Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 412.

[←49]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 477.

[←50]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 643.

[←51]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 31.

[←52]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.\ çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 3128-3130.

[←53]

Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesnevi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 112.

[←54]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fihi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1985 s. 128-129.

[←55]

Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesnevi\ İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 101.

[←56]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevı-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 214.

[←57]

Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesnevi' İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 95.

[←58]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 163.

[←59]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 5, s. 496.

[←60]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 414.

[←61]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 64-65.

[←62]

Hucvirî, Keşfu’l-mahcûb Hakikat bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergah Yayınları, 1996, s. 357.

[←63]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 65.

[←64]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 48.

[←65]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 159-160.

[←66]

Azîz Nesefî, Hakikatlerin Öt(ü, çev. M. Murat Tamer, İstanbul: İnsan Yayınları, 1997, s. 55

[←67]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 89.

[←68]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncıhk, 1995, s. 80.

[←69]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 141.

[←70]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîbi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1985, s. 179-180.

[←71]

      Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vilât-Kâşâniyye, çev.      Ali      Rıza

Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu      (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988,      c.      3,

s. 10.

[←72]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 183.

[←73]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 617.

[←74]

Haluk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 12.

[←75]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 66.

[←76]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 116.

[←77]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 122-123.

[←78]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 582.

[←79]

ss Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, İlâhî Aşk, çev. Mahmut Kanık, İstanbul: İnsan Yayınları, 1998, s. 107-109.

[←80]

Suad El- Hakîm, İbnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 563-566.

[←81]

Ebu’l-Alâ Afîfî, Fusûsu'l-Hikem Okumaları İçin Anahtar, çev. EkremDemirli, İstanbul: İz Yayıncılık, s. 50.

[←82]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 31.

[←83]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insan-ı Kâmil\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s. 421.

[←84]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Y'îhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1985, s. 157.

[←85]

Yaşar Nuri Öztürk, Kur’arıin Temel Kavramları, İstanbul: Yeni Boyut, 1994, s. 417

[←86]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, însan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s.420-421.

[←87]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 12.

[←88]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 10.

[←89]

Alı Akpmar, Işari Tefsir ve Kuşeyri'nin Besmele Tefsiri, s. 79

[←90]

Ahmed er-Rifâı, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 167-169.

[←91]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 39.

[←92]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 442.

[←93]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 552.

[←94]

Haluk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul, Damla Yayınevi, s. 14

[←95]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ı-Kâşâniyje, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 11.

[←96]

Azîzüddin Nesefî, Tasavvufta insan Meselesi, çev. Mehmet Kanar, İstanbul, Dergâh Yayınları, 1990, s. 98

[←97]

Ken’an Rifâı, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 136

[←98]

Martin Lings, Hy. Muhammed’in Hayatı, İstanbul: İnsan Yayınları, 1990, s. 85.

[←99]

Suad El-Hakîm, İbnüi-Arabî Söşjüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 219

[←100]

Suad El-Hakîm, İbnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabala Yayınevi, 2005, s. 219

[←101]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1990, s. 213-214.

[←102]

Mevlânâ Celâleddiıı Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 193-197.

[←103]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, s. 118, beyit. 1548-1549

[←104]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabi, Risaleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 3, s. 292.

[←105]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Marifet ve Hikmet, çev. Mahmut Kanık, İstanbul: İz Yayıncılık, 1995, s. 131.

[←106]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te'vilât-ıKâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 11.

[←107]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vilât-ıKâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 11.

[←108]

Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 3-4, beyit. 1120-1126

[←109]

Şefik Can,, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 1-2, s. 209-210.

[←110]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyad, 2000, s. 476- 482.

[←111]

Ahmed Er-Rifâî, Vaazlar, Naim Erdoğan (haz.), İstanbul: Pamuk Yayınları, s. 76.

[←112]

Ömer Tuğrul İnançer, Sohbetler, İstanbul: Keşkül Yayınları, 2005, s. 15.

[←113]

Ahmed er-Rifâî, Vaaylar, Naim Erdoğan (haz.), İstanbul: Pamuk Yayınları, s. 94.

[←114]

Ahmed er-Rifâî, Vaafar, Naim Erdoğan (haz.), İstanbul: Pamuk Yayınları, s. 99.

[←115]

Meşkûre Sargut, Gönülden Gönüle, İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1994, s. 120.

[←116]

Ahmed Er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 87.

[←117]

Ahmed Er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 165.

[←118]

Ahmed Er-Rifâî, Vaazlar, Naim Erdoğan (haz.), İstanbul: Pamuk Yayınları, s. 67.

[←119]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 494.

[←120]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 312-

[←121]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 12.

[←122]

Süleyman İbrahim, Meveddet Pınarları, İstanbul: Yeşil Yayınları, 2000 s. 35.

[←123]

Ken’an Rifâî, Sohbetler; İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 577.

[←124]

Suad El- Hakîm, lbnü’l-A.rabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 727-728.

[←125]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 46.

[←126]

Halûk Nurbâkî, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 18.

[←127]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 96.

[←128]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 131-133.

[←129]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 134.

[←130]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 91-92.

[←131]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcıhk, 1995, s. 68.

[←132]

Es Seyyid Şeyh Muhammed Ebu-1 Hüdâ Es Sayyâdî Er Er-Rifâî El Halebî, Tarikat-t Er-'Rifâîyye ve Er-Rifâî Yolunun Esasları, çev. Mahmud Nedim Aksoy, İstanbul: Sultan Yayınevi, s. 54.

[←133]

Ahmed Er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 132.

[←134]

Ahmed Er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 51.

[←135]

Ahmed Er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 67.

[←136]

Ahmed Er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 46-51.

[←137]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 79-80.

[←138]

Halûk Nurbâkî,, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 21.

[←139]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 532- 535.

[←140]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbaki Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2877-2879, 2912- 2915

[←141]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerifi, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 196.

[←142]

      Ken’an      Rifâî,      Sohbetler,      İstanbul:      Kubbeald      Neşriyatı, 2000,      s.      494.

[←143]

      Ken’an      Rifâî,      Sohbetler,      İstanbul:      Kubbeald      Neşriyati, 2000,      s.      319.

[←144]

      Ken’an      Rifâî,      Sohbetler,      İstanbul:      Kubbeald      Neşriyati, 2000,      s.      48.

[←145]

Sadreddin Konevî, Esmâ-i Hiisnâ Şerhi, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 2004, s. 39.

[←146]

Hadis-i Şerifler, Ken’an Rifai’nin notlarından.

[←147]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 317.

[←148]

Şemsettin Yeşil, Şeyh-i Ekber Muhyiddin—i Arabî Hakikati Nasıl Anlatıyor, İstanbul: Yaylacık Matbaacılık, 1997, s. 42.

[←149]

İsmail Hakkı Bursevî, Keny-i Mahfı-Giyli Hmğne, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 30.

[←150]

Suad El- Hakim, İbnü’l-Arabî Söylüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 650-651.

[←151]

Suad El- Hakim, İbnü’l-Arabi Söylüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 353-354

[←152]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, insan-ı Kâmil.' çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınlan, c. 2, s. 259.

[←153]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 329.

[←154]

Muhyiddin Arabî, Allah Kimleri Sever?, çev: Ekrem Demirli, İstnabul: Hayy Kitap, s. 19-20

[←155]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Marifet ve Hikmet, çev. Mahmut Kanık, İstanbul: İz Yayıncılık, 1995, s. 201.

[←156]

Meşkûre Sargut, Gönülden Göttük, İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 1994, s. 122.

[←157]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 292- 293.

[←158]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 424.

[←159]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 98.

[←160]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 382- 383.

[←161]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 78.

[←162]

Hüseyin Güllüce, Kur’ân Tefsiri Açısından Mesneviİstanbul: Ötüken Neşriyat, 1999, s. 209-210.

[←163]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 97.

[←164]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyü’s-Semerkandî, Te’vilât-ı-Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 12-13.

[←165]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 365.

[←166]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 582.

[←167]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 265.

[←168]

'88 Mûsâ b. Şeyh Tahir Tokadî, İsmâil Hakkı Bursevî, Hacı Bektaş-ı Veli, Muhammed Nurü’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler\ Yayına hazırlayan Tahir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 110.

[←169]

Suad el- Hakim, İbnü’l-A.rabî Söylüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 118.

[←170]

Niyâzî-yi Mısrî, İtfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 72-74.

[←171]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 148.

[←172]

¹⁵² Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 6-8.

[←173]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 502.

[←174]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s. 153-155.

[←175]

Haluk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 30.

[←176]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 2, s. 304.

[←177]

Niyazî-i Muhammed Mısrî, İtfan Sofraları, çev. Prof. Dr. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyat, s. 71-72.

[←178]

Kutsal Kitap, Eski ve Yeni Ahit, 1. Korintoslulara , bap. 13.

[←179]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 66- 67.

[←180]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 289- 290.

[←181]

2°6 Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Mir’atü’lİrfan- İrfan Aynası, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınlan, 2000, s. 22-27.

[←182]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 411- 412.

[←183]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 551.

[←184]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 361.

[←185]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 44.

[←186]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 66-67.

[←187]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 544.

[←188]

2,3 Sahih hadis kitaplarından, Arafat ve Mînâ’daki hutbeler esas alınarak derlenmiştir.

[←189]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Ffh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1990, s. 355-356.

[←190]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 146.

[←191]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 392.

[←192]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 511.

[←193]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 426.

[←194]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 410.

[←195]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 444.

[←196]

Haluk Nurbaki, Yâ-Stn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 35.

[←197]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 323.

[←198]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6

[←199]

      AA      A • AA-'

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1985, s. 342-343.

[←200]

Ken’an Rifâî, Sohbetler.; İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 470.

[←201]

Ken’an Rifâî, Sohbetler; İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 419.

[←202]

Ken’an Rifâî, Sohbetkr, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 644.

[←203]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 361.

[←204]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s.243.

[←205]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 259.

[←206]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000,      s.      447-448.

[←207]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000,      s.      257.

[←208]

      Ken’an Rifâî,      Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000,      s.      144.

[←209]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Mahraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 167.

[←210]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 528.

[←211]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1990, s. 346.

[←212]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Yıldızların Mevki, çev. Abdullah Tâhâ Feraizoğlu, İstanbul: Kitsan Yayım, 1999, s. 88-89.

[←213]

Yrd. Doç. Dr. Niyazi Beki, Abdiilkadir Geylânî ve Rsmâ-i Hüsnâ Kasidesi, İstanbul: Sultan Yayınevi, 2001, s. 222

[←214]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealti      Neşriyatı, 2000,      s.      308.

[←215]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealti      Neşriyatı, 2000,      s.      538-539.

[←216]

Yaşar Nuri Öztürk, Kur’ân-ı Kerim Ansiklopedisi, İstanbul: Hürriyet Matbacılık, 1990, s. 134.

[←217]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealti      Neşriyatı, 2000,      s.      581-582.

[←218]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealti      Neşriyatı, 2000,      s.      328.

[←219]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKâşâmjye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 12

[←220]

Abdürrezzâk Kâşâni, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Dr. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 2004, s. 366.

[←221]

Suad El- Hakim, İbtıü’l-A-rabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 481.

[←222]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı      Neşriyatı, 2000, s.      474.

[←223]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı      Neşriyatı, 2000, s.      405.

[←224]

      M. Kemal Pilavoğlu,      Muhiddin-i Arabî, Ankara: Pilavoğlu Kitabevi ve

Yayınları, s. 170-171.

[←225]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 582- 583.

[←226]

Kutbül-ârifîn Seyyid Azız Mahmud Hüdâyî (k. s): H ay atı, Menâkıbı ve E. serleri /Kemaleddin Şenocak. — İstanbul: İslâm Neşriyat Evi, 1970.

[←227]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 436.

[←228]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 132.

[←229]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 78

[←230]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 65-67

[←231]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevt-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 132.

Ahmed Er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 174-175.

[←232]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 268.

[←233]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 303.

[←234]

İsmâil Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları Ankaravî, s. 102.

[←235]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 321.

[←236]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 385.

[←237]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 411.

[←238]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 371.

[←239]

Abdülkadir Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibin, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul, Sağlam Yayınevi, 1991, s. 201

[←240]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 183.

[←241]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 136

[←242]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 183

[←243]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 302

[←244]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 297.

[←245]

M. Kemâl Pilavoğlu, Büyük VelîMuhyiddîn-i Arabî Hasretleri, s. 171

[←246]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 377.

[←247]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 78.

[←248]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 371-372.

[←249]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyü’s-Semerkandî, Te’vilât-ı Kâşânijje, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 13

[←250]

Ahmed Er-Rifâî, El-Burhânü’l-Miieyyed, İstanbul: Erkam Yayınları, 1995, s. 223.

[←251]

2,0 Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Marifet ve Hikmet, çev. Mahmut Kanık, İstanbul: İz Yayıncılık, 1995, s. 153-155.

[←252]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 622.

[←253]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 513.

[←254]

Sadreddin Konevî, Kırk Hadis, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 97-98.

[←255]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 147.

[←256]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 569.

[←257]

Ahmed Er-Rifâî, Onların Alemi, İstanbul: Beyda Yayınevi, 1996, s. 344-345

[←258]

Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 243.

[←259]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 265.

[←260]

Abdülkadir Geylânî, Gunyetü't-Tâlihîn, çev. Abdülkadir Akçiçek, İstanbul, Sağlam Yayınevi, 1991, c. 1-2, s. 379-381

[←261]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 21.

[←262]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 357.

[←263]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 170-171.

[←264]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 44.

[←265]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealü Neşriyatı, 2000, s. 369- 370.

[←266]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealü Neşriyatı, 2000, s. 190

[←267]

Kitaplığı, s. 147-148

[←268]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 191-192.

[←269]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 456- 457.

[←270]

Sultan Veled, Ibtidâ-name, çev. Abdülbaki Gölpınarlı, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği, 2001, s. 42

[←271]

Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesiİstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 3-4, s. 95-96.

[←272]

Suad el-Hakîm, İbnii’l Arabi Söfüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul, Kabalcı Yayınevi 2004, s. 305-306

[←273]

Abdürrezzak Kâşânî, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Dr. Ekrem Demirli, İstanbul, İz Yayınalık 2004, s. 496

[←274]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 194.

[←275]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 176.

[←276]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 464.

[←277]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 480.

[←278]

Vakfı Yay., 2001, s. 71-76.

[←279]

Suad el-Hakîm, İbnü’l Arabi Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul, Kabalcı yay. 2005, s. 79

[←280]

Sultan Veled,, Maarif çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 203.

[←281]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 549- 551-552

[←282]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 184 - 185.

[←283]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1656-1657

[←284]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 3329-3330

[←285]

Şemseddin Yeşil, Füyûzpt, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 245.

[←286]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 190.

[←287]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 33-34

[←288]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 3419, 3421, 3423, 3424

[←289]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğirim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 994, 977-978, 971, 973

[←290]

Ketı’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 193.

[←291]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 307.

[←292]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 310.

[←293]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Tânkâhya, İstanbul, Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 33

[←294]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 50- 51.

[←295]

Prof. Dr. Davud Aydüz, Kur’ân-ı Kerim’de besinler ve Şifa, İstanbul: Timaş, 1997

[←296]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 377.

[←297]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Alili Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1362, 1363, 1365

[←298]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 2016-2020

[←299]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 3668-3669, 3671 - 3673

[←300]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 2016-2020

[←301]

Niyâzî-yi Mısrî, irfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 55-56.

[←302]

36° Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit. 3460-3464, 3468- 3469

[←303]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Ffh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 52.

[←304]

Abdürrezzak Kâşâııî, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Dr. Ekrem DemirE, İstanbul, İz YaymcıEk 2004, s. 315-316

[←305]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncıEk, 1995, s. 36

[←306]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 315-316.

[←307]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 398.

[←308]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 164-165.

[←309]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 342.

[←310]

İsmail Ankaravi, Nakşet Fusus Şerhi, haz. İlhan Kutluer, İstanbul, Ribat Yayınları s: 117-120

[←311]

Muhammed İbn Münevvef, Tevhidin Sırlan, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2003, s. 234.

[←312]

Veli Ulutürk,, Kur’ân-ı Kerîm’de Yaratma Kavramı, İstanbul: İnsan Yayınlan, 1995, s. 127.

[←313]

İbnü’l-Arabi, Fusûsui-Hikem, çev. M. Nuri Gencosman, İstanbul, Kırkambar Kitaplığı, s. 327

[←314]

Ömer Tuğrul İnançer, Sohbetler, İstanbul: Keşkül Yayınları, İstanbul 2006, s. 235.

[←315]

Sâmiha Ayverdi, A-teş Ağacı, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2005, s. 61-62.

[←316]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1017-1018

[←317]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 523

[←318]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 35, 37

[←319]

İsmail Rusûhî Ankaravî, Nakf el-Fiisus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 20.

[←320]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 357- 358.

[←321]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 135.

[←322]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretü’l-Kevn-Üstiin İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 113-114.

[←323]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 538.

[←324]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 140.

[←325]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 52-

[←326]

Ken’an Rifai, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 156.

[←327]

İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gencosman, Kırkambar Kitaplığı, s. 327

[←328]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fthi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğirim Basımevi, 1990, s. 265-266

[←329]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 147.

[←330]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabi, Fıısûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 57

[←331]

Suad El- Hakîm, Ibnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s.207-208.

[←332]

Sâmiha Ayverdi, Nezihe Araz, Safiye Erol ve Sofi Huri, Ken’an Rifâf ve 20. Asrın Işığında Müslümanlık, İstanbul: HülbeYayınevi, 1983, s. 179.

[←333]

Suad El-Hakîm, Ibnii’l-ylrabt Söylüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 208-209.

[←334]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınlan, s. 409-413.

[←335]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşâriiyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKlâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksaııyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 13.

[←336]

Hucvirî, Keşfui-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergâh Yayınlan, s. 97.

[←337]

Hucvirî, Keşfu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergâh Yayınlan, s. 251.

[←338]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütııhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 407.

[←339]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 1215-1216, 1220-

1226.1235- 1236,1239

[←340]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 24-25.

[←341]

Hucvirî, Keşfu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergah Yayınları, s. 259-260.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 576-594

[←342]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi.| çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınariı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 395-396, 400-402, 405-407, 409-410

[←343]

Kur’ân Araştırmaları Grubu, Kur'ân Hiç 'Tükenmeyen Muciye, İstanbul: İstanbul Yayınevi, 2002, s. 84.

[←344]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsan-ı Kâmil.\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 332.

[←345]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 13.

[←346]

Abdürrezzak Kâşânî, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İz Yayıncılık, İstanbul, 2004 s. 363

[←347]

M. Kemâl Pilavoğlu, Büyük VelîMuhyiddîn-i Arabî Hasretleri, s. 176.

[←348]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 134.

[←349]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 416.

[←350]

M. Kemâl Pilavoğlu, Büyük VelîMuhyiddîn-i A.rabîHasretleri, s. 61.

[←351]

Muhyiddîn Ibnü’l-Arabî, Şeceretü’l Kevn-Ustün insan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 66-67.

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 28- 29.

[←352]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabi, Şeceretü'l Kevn-Üstün İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 66.

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKpâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 13.

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 8, s. 417.

[←353]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncıkk, 2006, c. 2, s. 413.

[←354]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsan-t Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 317-318.

[←355]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesmvt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 564-

565.

[←356]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 555-

566.

[←357]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 651-652.

[←358]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 242.

[←359]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 285-286.

[←360]

Niyâzî-yi Mısrî, irfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 69-71.

[←361]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 554.

[←362]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretü’l Kevn-Üstün insan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 67.

[←363]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 10-11.

[←364]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled tzbudak, Abdülbaki Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Milli Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 1208-1209.

[←365]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 536.

[←366]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabi, Fusûsu ’l-hihem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 114.

[←367]

Niyâzî-yi Mısrî, itfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 30.

[←368]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretii’l Kevn-Üstün İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 103-116.

[←369]

Niyâzî-yi Mısri, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 31.

[←370]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânîyyüs Semerkandî, Te’vilât-ıKâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 13

[←371]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 60.

[←372]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 408.

[←373]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 351.

[←374]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 35-36.

[←375]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 178

[←376]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 117

[←377]

Abdürrezzak Kâşânî, Tasavvuf Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İz Yayıncılık, İstanbul 2004, s. 296-297.

[←378]

Abdülkâdir Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibin, çev: Abdülkadir Akçiçek, İstanbul: Sağlam Yayınevi, 1991, s. 207.

[←379]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kıır’ân Dili, İstanbul: Feza Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 418.

[←380]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vilât-ı Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadı oğlu Matbaası, 1988, c. 3, Yâ-Sîn Sûresi, s. 14.

[←381]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 64- 66.

[←382]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 144.

[←383]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 304.

[←384]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 605.

[←385]

Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6

[←386]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2225

[←387]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 134.

[←388]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 612

[←389]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’mlât-ı Kâşâmjje, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 14.

[←390]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 505- 507.

[←391]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 91.

[←392]

Mevlânâ, Fthi Mâ Fth, çev. Meliha Ülker Tânkâhya, İstanbul, Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 26-27

[←393]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 277.

[←394]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretü’l Kevn-Üstün insan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 136.

[←395]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğirim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2208,2225

[←396]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 146- 147.

[←397]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 130.

[←398]

Abdülkâdir Geylâni, Tasavvuf Yolu, çev. Doç. Dr. Abdülvehhab Öztürk, İstanbul: Sultan Yayınevi, 2002, s. 59

[←399]

Ahmed Rifâî, Vaazlar, sad. H. Nairn Erdoğan, İstanbul, Pamuk Yayınları, s. 124-126

[←400]

Ahmed Rifâî, Vaazlar, sad. H. Naim Erdoğan, İstanbul, Pamuk Yayınları, s. 127

[←401]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayını, 2002, s. 47

[←402]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbeaiü Neşriyatı, 2000, s. 117.

[←403]

50° Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit 2322-2324, 2327.

[←404]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2359-2360.

[←405]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 2084-2086

[←406]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 62.

[←407]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 499- 500.

[←408]

Şemseddin Yeşil, Füyûzât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 251.

[←409]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 532- 533.

[←410]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 260.

[←411]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s.110-111.

[←412]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 1871-1874

[←413]

İsmail Hakkı Bursevî, Rûhu’l-Beyân Tefsiri, İstanbul: Damla Yayınevi, 2004, c. 7, s. 65-66.

[←414]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vilât-ı Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 14.

[←415]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Risâleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yaytnları, c. 3, s. 315-317.

[←416]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî Risâleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 3, s. 313.

[←417]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vilât-ı Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 264.

[←418]

Şemseddin Yeşil, Fiiyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 251.

[←419]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyau, s. 122-123.

[←420]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 319.

[←421]

Ken’an Rifâî’nin Ahmet er-Rifâî hakkındaki notlarından, s. 58

[←422]

Ken’an Rifâî’nin Ahmet er-Rifâî hakkındaki notlarından, s. 51

[←423]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fiituhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 2, s. 412-413.

[←424]

Şemseddin Yeşil, Fiiyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 251.

[←425]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 3295-3297

[←426]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 522.

[←427]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 154-155.

[←428]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 171-172.

[←429]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Risaleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kıtsan Yayınları, c. 1, s. 45.

[←430]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 651.

[←431]

Muhyiddin İbnü’l-Arabî, Risaleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayınları, c.2, s. 236-238

[←432]

Şemseddin Yeşil, Füjû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 252.

[←433]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 472-473.

[←434]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerip İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 92-94.

[←435]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 129.

[←436]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 479.

[←437]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fihi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 164.

[←438]

Ahmer’er Er-Rifâî, Onların Alemi, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 1996, s. 166.

[←439]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 312.

[←440]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealn Neşriyatı, 2000, s. 596.

[←441]

Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 252.

[←442]

Halûk Nurbaki, Yâ-Stn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 71-72.

[←443]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 202.

[←444]

Şemseddin Yeşil, Füyûyât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 252.

[←445]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 544.

[←446]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 369-370.

[←447]

Suad el Hakîm, Ibnüi Arabi Sözlüğü, çev: Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 434-435

[←448]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 486.

[←449]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 164.

[←450]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 191-192.

[←451]

Sâmiha Ayverdi, Yusufçuk, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1997, s. 69-70.

[←452]

Abdülkadir Geylânî, Gunyetü’t-Tâlibîn, Huzur Yayın Dağıtım, s. 986.

[←453]

56° Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 194.

[←454]

Mûsâ b. Şeyh Tahir Tokadı, İsmail Hakkı Bursevî, Hacı Bektâş-ı Velî, Muhammed Nûru’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler.; Yayına Hazırlayan: Tahir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 251.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fth, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 256-257.

[←455]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 295- 296.

[←456]

Ken’an Rifâî, Ahmed er-Rifâî hakkındaki notlarından, s. 118

[←457]

Eraydın, İstanbul: İz Yayıncılık, 2002, s. 227-228.

[←458]

Ken’an Rifâî, llâhiyat-ı Ken’an, Yusuf Ömürlü ve Dinçer Dalkılıç (haz.), İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1988, s. 28.

[←459]

Mûsâ b. Şeyh Tahir Tokadî, İsmail Hakki Bursevî, Hacı Bektâş-ı Velî, Muhammed Nûru’l-Arabî, Gayb Bahçelerinden Seslenişler; Yayına hazırlayan: Tâhir Hafızalioğlu, İstanbul: İnsan Yayınları, 2003, s. 108.

[←460]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 62.

[←461]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 171.

[←462]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fthi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 50-51.

[←463]

Hucvirî, Kefu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 537.

[←464]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 95.

[←465]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 213

[←466]

Azîz bin Muhammed Nesefî, Zübdetü’l Hakaik, haz: M. Tarık Yüksel, İstanbul: Asya yay. 2003, s. 128-129

[←467]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 349.

[←468]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 521.

Keıı’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 426.

[←469]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 455.

[←470]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 420.

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 306-307.

[←471]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 578-579

[←472]

Süleyman Uludağ, Tasavvuf Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Marifet yay. 1991, s. 114

[←473]

⁵⁹⁽¹ Abdü’l-Kerîm Cîlî, İnsân-ı Kâmil, ter. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan yayınları, c. 2, s. 185-197

[←474]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Risâleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s. 117.

[←475]

Suad El-Hakîm, Ibnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 135-136.

[←476]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 57-58.

[←477]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Fezâ Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 421.

[←478]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 455.

[←479]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Risaleler, çev. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 1, s. 157.

[←480]

Emir Sultan, Yâ-Sîn-i Şerifin Meal Tefsiri-Esrar ve Havassı, çev. ve şerh Melih Yuluğ İstanbul: Çelik Yayınevi, s. 364.

[←481]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vi/ât-ı Kfiâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, M. Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 1988, c. 3, s. 15.

[←482]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYayıncılık, 1995, s. 177.

[←483]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 381.

[←484]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 578.

[←485]

Ahmed er-Rifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 169-170.

[←486]

Muhyiddin İbnü’l-Arabi, Rûhui Kuds, ter. Vahdettin İnce, İstanbul: Kıtsan yayınları, s. 112

[←487]

Yaşar Nuri Öztürk, Kuran-ı Kerim Meâli, çev., İstanbul: Hürriyet Ofset Matbaacılık, 1994, s.582.

[←488]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, însan-ı Kâmil.\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 421.

[←489]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîli, Insan-ı Kâmil.\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 151-152

[←490]

6os Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 333.

[←491]

Muhyiddin Arabi, Füsûs üt- Hikem, Çev. Nuri Gencosman, İstanbul: İstanbul Kitabevi Yayınları, 1981, s. 4-5

[←492]

6,4 Sadreddin Konevî, Esmâ-i Hüsnâ Şerhi, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: İz Yayıncılık, 2004, s. 46-47.

[←493]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 164.

[←494]

Mevlâna Celâleddin Rûmî, Fthi Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 287

[←495]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevi-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 221.

[←496]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 2, s. 402.

[←497]

Sultan Veled, Ibtidâ-nâme, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayınları, 2001, s. 235

[←498]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Demeği yayınları, 2002, s. 149.

[←499]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği yayınları, 2002, s. 18-19.

[←500]

Mevlinâ Celâleddin Rûmî, Mesneviçev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 1622-1626, 1629, 1631,1633-1638,1640

[←501]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 139.

[←502]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 34.

[←503]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 283.

[←504]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 481.

[←505]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 388.

[←506]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 484.

[←507]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 66.

[←508]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 308- 309.

[←509]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Şeceretü’l Kevn-Üstün İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 157-184.

[←510]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, însan-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 207-230.

[←511]

Keti’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 119.

[←512]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 122.

[←513]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 124.

[←514]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 126.

[←515]

Sâmiha Ayverdi, Yolcu Nereye Gidiyorsun?, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1997, s. 153-154.

[←516]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 499- 500.

[←517]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 382.

[←518]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 496- 497.

[←519]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 548.

[←520]

Ferideddin-i Attar, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Milli Eğitim Bakanlığı, 1990, c.

[←521]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 9.

[←522]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealts Neşriyatı, 2000, s. 33.

[←523]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 425.

[←524]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 579.

[←525]

Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 259.

[←526]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 568.

[←527]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealti Neşriyatı, 2000, s. 263.

[←528]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 83.

[←529]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 4, beyit. 2301-2304

[←530]

Ahmed er-Rifâî, El-Burhânüi-Müeyyed, Bedir Yayınları, s. 94-95.

[←531]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 17.

[←532]

Şemseddin Yeşil, Füyûyât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 260.

[←533]

Suad el-Hakîm, İbnü’l Arabi Söküğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 130

[←534]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 6.

[←535]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 270.

[←536]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 62.

[←537]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 103.

[←538]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 68.

[←539]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 33.

[←540]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Marifet ve Hikmet, çev. Mahmut Kanık, İstanbul: İz Yayıncılık, 1995, s. 221-224.

[←541]

Ken’an-er Rifâî’nin notlarından, Meşkûre Sargut arşivi.

[←542]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, insana Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 159-169.

[←543]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 2554-22568.

[←544]

Suad El-Hakîm, Ibnü’l-Arabî Sofiüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 130-131.

[←545]

Abdü’l-kerim b. İbrahim el-Cîlî, Insan-t Kâmil.\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 169.

[←546]

Azizüddin Nesefî, İtısan-ı Kâmil çev.Mehmet Kanar, İstanbul: Dergâh Yayınları, 1990, s.130,133.

[←547]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, lnsatı-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, s. 169-185.

[←548]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealn Neşriyatı, 2000, s. 426.

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 455.

[←549]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 438.

[←550]

Sâmiha Ayverdi’nin notlarından alınmıştır.

[←551]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 161-162.

[←552]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000,      s.      487.

[←553]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 190- 191.

[←554]

Sâmiha Ayverdi, Dile Gelen Taş, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1999, s. 129.

[←555]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevl-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 545.

[←556]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 543.

[←557]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 1933-1934, 1936- 1941,1943,1949-1950

[←558]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fihi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1990, s. 102-104

[←559]

7<B Şemseddin Yeşil, Yüyûvpt, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 260.

[←560]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 330-331.

[←561]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp Kitapevi, 1968, s. 108.

[←562]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 3, beyit 1442, 2447, 2452- 2462, 2464-2465, 2468, 2550-2551, 2553..

[←563]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Tankâhya, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 168-169.

[←564]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 98.

[←565]

Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Fezâ Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 422.

[←566]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 290.

[←567]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 282.

[←568]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbeald Neşriyatı, 2000, s. 308- 309.

[←569]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 586.

[←570]

Ken’an Rifâî, Mesnevi Hatıraları, Kâzım Büyükaksoy (haz.), İstanbul: İnkılâp

[←571]

Kitapevi, 1968, s. 225-226.

[←572]

Ferideddîn-i Attar, İlâhinâme, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985

[←573]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunan Ofset, 2002, s. 65.

[←574]

Şemseddin Yeşil, Füyû^ât, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 261.

[←575]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 589.

[←576]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 569.

[←577]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 587.

[←578]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 369-

370.

[←579]

İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. Nuri Gencosman, İstanbul, Kırkambar Kitaplığı, s. 147-148

[←580]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 984-988, 940, 941, 942.

[←581]

Şemsettin Yeşil, Füyûzât, İstanbul: Yaylacık Matbaası, 1998, c. 6, s. 261

[←582]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi\ çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpmarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 2, beyit. 715-716, 703-705, 710, 712-713

[←583]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 89.

[←584]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 58-59

[←585]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 298.

[←586]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 399.

[←587]

Muhyiddîn İbnü’i-Arabî, Fütuhât-t Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 151.

[←588]

Mahmut Erol Kılıç, Sûjî ve Şiir, İstanbul: İnsan Yayınları, s. 52

[←589]

İsmail Hakkı Bursevî, Kitâbu’n Netice, c. 1, s. 362-363

[←590]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevt-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 425.

[←591]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîhi Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Tarıkahya, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 343.

[←592]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Tarıkahya, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 91.

[←593]

Ahmed et-Kifâî, Sohbet Meclisleri, çev. Dr. Ali Can Tatlı, İstanbul: Erkam Yayın, 1996, s. 65.

[←594]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 3128-3130

[←595]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 242- 243.

[←596]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 416.

[←597]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 439.

[←598]

Sultan Veled, İbtidânâme, çev. Abdülbâkî Gölpınarlı, Konya, Konya ve Mülhakatı Eski Eserleri Sevenler Derneği, 2001, s: 52

[←599]

Hucvirî, Keşfu’l-mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergah Yayınları, s. 550.

[←600]

Şemseddin Yeşil, Füyûyâf, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 264.

[←601]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 140.

[←602]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Fîbi Mâ Fîh, çev. Meliha Ülker Anbarcıoğlu, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 349

[←603]

İsmail Rusûhî Ankaravî, Nakş et-Fiisus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 107.

[←604]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 148-157

[←605]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 6, beyit. 649-656

[←606]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Altunarı Ofset, 2002, s. 104-105.

[←607]

Şemseddin Yeşil, Şeyh-i Ekber Muhyiddin—i Arabi Hakikati Nasıl Anlatıyor, İstanbul: Yaylacık Matbaacılık, 1997, s. 59-60.

[←608]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 91- 95.

[←609]

      Ken’an      Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s.      52.

[←610]

      Ken’an      Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s.      136.

[←611]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 91.

[←612]

      Ken’an      Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s.      166.

[←613]

İbnü’l-Arabî, Füsûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gençosman, İstanbul Kitabevi, s. 128

[←614]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 607.

[←615]

Ken’an Rifâî, Ilâhiyat-ı Kerian, Yusuf Ömürlü ve Dinçer Dalkılıç (haz.), İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 1988, s. 68.

[←616]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 211.

[←617]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 362.

[←618]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 194-195.

[←619]

Şemseddin Yeşil, Füyû^at, İstanbul: Yeşil Yayınları, 1984, c. 6, s. 264.

[←620]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Mekârimu’l Ahlâk, ter. Vahdettin İnce, İstanbul: Kitsan Yayıncılık, s. 99-100.

[←621]

Kenan Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 155.

[←622]

Hucvirî, Kefu’l-Mahcûb Hakikat Bilgisi, Süleyman Uludağ (haz.), İstanbul: Dergâh Yayınları, s. 315.

[←623]

Suad El-Hakîm, İbnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 578.

[←624]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul, Kubbealtı Neşriyat, 2000, s. 420

[←625]

Niyâzî-yi Mısrî, İtfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 55.

[←626]

Suad El-Hakîm, İbnü’l-Arabt Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 276-277.

[←627]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 100.

Niyâzî-yi Mısrî, irfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 133.

[←628]

İsmail Hakkı Bursevî, Ken^-i Mahfi-Gi^li Hafine, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 62, 64.

[←629]

İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gencosman, İstanbul Kitabevi, sf: 194

[←630]

Mevlânâ, Fihi Mâ Fih, çev. Meliha Ülker Tânkâhya, İstanbul, Millî Eğitim Basımevi, 1985, s. 82-83

[←631]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ö%ün Ö^ii, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 46.

[←632]

Ken’an Rifâî, Sohbetler; İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 65.

[←633]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 163.

[←634]

İsmail Ankaravî, Minhâcui-Fukarâ-Fahirlerin Yolu, İnsanYayınları, s. 236.

[←635]

¹⁹⁶ Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 370-

371.

[←636]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 485.

[←637]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 458

İ

JÎ

[←638]

İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-Hikem, çev. Nuri Gencosman, İstanbul Kitabevi, s: 191- 192

[←639]

Suad El-Hakîm, Îbnü'l-Arabî Söylüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 703-704.

[←640]

Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 3-4, s. 447.

[←641]

Ken’an Rifâî, Sohbetler., İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 331.

[←642]

Ken’an Rifâî, Sohbetler; İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 427.

[←643]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 3975-3978, 3980, 3982-3983, 3985

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 172

[←644]

Ahmed er-Rifâî, Marifet Yolu, Doç. Dr. H. Kâmil Yılmaz (haz.), İstanbul: ErkamYaymcılık, 1995, s. 175

[←645]

Niyâzî-yi Mısrî, İrfan Sofraları, çev. Süleyman Ateş, İstanbul: Yeni Ufuklar Neşriyatı, s. 142-144.

[←646]

Halûk Nurbaki, Yâ-Sîn Sûresi Yorumu, İstanbul: Damla Yayınevi, 1999, s. 103.

[←647]

Suad El-Hakîm, İhnüi-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 286.

[←648]

Suad El-Hakîm, İbnü’l-Arabt Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 706.

[←649]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fütuhât-ı Mekkiye, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006, c. 1, s. 444.

[←650]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000,      s.      203.

[←651]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000,      s.      366.

[←652]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler,      İstanbul:      Kubbealtı Neşriyatı,      2000,      s.      405.

[←653]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealtı      Neşriyatı, 2000, s.      567.

[←654]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbeala      Neşriyau, 2000, s.      620.

[←655]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbealu      Neşriyau, 2000, s.      543.

[←656]

      Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul:      Kubbeala      Neşriyau, 2000, s.      466-467.

[←657]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 280.

[←658]

Suad El-Hakîm, Ihnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 286-287

[←659]

Sultan Veled, Maarif, çev. Meliha Anbarcıoğlu, Konya: Konya ve Mülhakatı Eski Eserler Sevenler Derneği Yayınlan, 2002, s. 57- 60

[←660]

Ken’an Rifâî, Şerhli Mesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 242.

[←661]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabi, Şeceretü’l Kevn-Üstiin İnsan, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 11.

[←662]

Suad El-Hakîm, İbnü’l-Arabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 78-79.

[←663]

Suad El-Hakîm, Ibnüi-A.rabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 254.

[←664]

İbni Arabi, Fusûsu’l-hikem, çev. Nuri Gencosman, İstanbul, Kırkambar Kitaplığı, s. 297

[←665]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 252.

[←666]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ö^iin Ö-çü, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 16-17.

[←667]

8,7 Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ö^ün Ötçii, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 21.

[←668]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ötçiin Öyi', çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 30-31.

[←669]

Kemalüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vil’ât-ı Kâşâniyye, çev. Ali Rıza Doksanyedi, Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara, c. 3, s. 15.

[←670]

Veli Ulutürk, Kur’ân-ı Kerim’de Yaratma Kavramı, İstanbul: İnsan Yayınları, 1995, s. 49-51.

[←671]

İsmâil Rusûhî Ankaravî, Nak,r el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 70-71.

[←672]

İsmâil Rusûhî Ankaravî, Nak,r el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 88-89.

[←673]

İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. Nuri Gencosman, Kırkambar Kitaplığı, s. 144-145

[←674]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981 s. 126.

[←675]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 248-249.

[←676]

Ken’an Rifâî’nin Ahmet er-Rifâî hakkındaki notlarından, s. 49

[←677]

Suad El-Hakîm, İbnü'1-A.rabî Sözlüğü, çev. Ekrem Demirli, İstanbul: Kabalcı Yayınevi, 2005, s. 438-439.

[←678]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsân-ı Kâmil\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 132-134.

[←679]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insân-t Kâmil.' çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 213.

[←680]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, Insân-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 47.

[←681]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsâtı-ı Kâmil.\ çev. Seyyid Hüseyin Fevzî Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 351.

[←682]

Abdü’l-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, însân-ı Kami, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 458.

[←683]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 211.

[←684]

⁸⁵⁸ Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Ö^ün Öyü, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınlar, s. 25.

[←685]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusâsu’l-bikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 3-4.

[←686]

Abdüi-kerîm b. İbrahim el-Cîlî, İnsân-ı Kâmil, çev. Seyyid Hüseyin Fevzi Paşa, İstanbul: Kitsan Yayınları, c. 2, s. 458.

[←687]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 211.

[←688]

Muhyiddîn İbnul-Arabî, Ö^iin Ö^ü, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınlar, s. 25.

[←689]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsui-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 3-4.

[←690]

Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 1-2, s. 103.

[←691]

Abdülkadir Geylânî, Fütûhuİ Gayb, İstanbul: Sinan Yayınları, 1996, s. 121.

[←692]

İsmail Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 75-76.

[←693]

İsmail Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 90.

[←694]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Dîvân-ı Kebîr, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), Ankara: T. C. Kültür Bakanlığı, 2000, c. 2, beyit. 679.

[←695]

Kemâlüddin Abdürrezzâk Kâşânî Semerkandî, Te’vU’ât-ı Kâşâniyje, ter. Ali Rıza Doksanyedi, Vehbi Güloğlu (haz.), Ankara, c. 3, s. 15.

[←696]

Elmalık M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Fezâ Gazetecilik, 1992, c. 6, s. 426.

[←697]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Özün Özü, çev. İsmail Hakkı Bursevî, İstanbul: Rahmet Yayınları, s. 23.

[←698]

Yaşar Nuri Öztürk, Kur’ân ve Sünnete Göre Tasavvuf, İstanbul: Yeni Boyut, 1998, s. 252.

[←699]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 39.

[←700]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 231.

[←701]

Ken’an Rifâî, Sohbetler, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 471.

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusüs ü-Hikem, çev. M. Nuri Gencosman, İstanbul: İstanbul Kitabevi, 1981, s. 77.

[←702]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûs ü-Hikem, çev. M. Nuri Gencosman, İstanbul: İstanbul Kitabevi, 1981, s. 59-60.

[←703]

Yaşar Nuri Öztürk, Kur’ân ve Sünnete Göre Tasavvuf, İstanbul: Yeni Boyut, 1998, s. 88.

[←704]

Şemseddin Yeşil, Kitabü’t-Tasavvuf- Mesneviden Hikmetler, İstanbul: Yaylacik Matbaası, 2004, s. 266-269

[←705]

Muhyiddîn İbnü’l-Arabî, Fusûsu’l-hikem, çev. M. Nuri Gençosman, İstanbul: İstanbul Kitapevi, 1981, s. 35-42.

[←706]

İsmail Hakkı Bursevî, Kenş-i Mahjî-Gişli Haşine, çev. Abdülkâdir Akçiçek, İstanbul: Bahar Yayınları, 2000, s. 43.

[←707]

İsmâil Rusûhî Ankaravî, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 163.

[←708]

İsmail Rusûhı Ankaravı, Nakş el-Füsus Şerhi, İlhan Kutluer (haz.), İstanbul: Ribat Yayınları, s. 81-82.

[←709]

Mevlânâ Celâleddin Rûmî, Mesnevi, çev. Veled İzbudak, Abdülbâkî Gölpınarlı (haz.), İstanbul: Millî Eğitim Basımevi, 1991, c. 5, beyit. 1258- 1264.

[←710]

Ken’an Rifâî, ŞerhliMesnevî-i Şerif, İstanbul: Kubbealtı Neşriyatı, 2000, s. 177.

[←711]

Şefik Can, Konularına göre açıklamalı Mesnevi Tercümesi, İstanbul: Ötüken Neşriyat, 1997, c. 5-6, s. 343-344